Linguidó Latina

Latina (Latina: Latinum [ɫaˈtiːnʊ̃] ó lingua Latina [ˈlɪŋɡʷa ɫaˈtiːna]) es et linguidó clasicál qu'túves a ét grúp Italicá dé linguidós Andieurópanes. Se'recogar á et linguidó moriró, Latina vel es noder origunielmentá ens Lacia, ét aría baró dé Tiber armioca Roma, Italié. Quial ét exroderazión dé Republié Romana, vel tetinéresti ét linguidó dominaté ens ét Roteislán Italiés én subsequenzómentá castice ét Emdela Romana. Col saú ét roira dé Emdela Romana dé Occidenta, Latina vel renaser á ét linguó franca dé comunicazión intenazionál, ciencicá, én academiá ens Európa codilo ét siclo , quén ét vernaculars suplantar esti ens ét usira politicál én academicá–includor bous descensavens, ét linguidós Romanza. Dés másjar quén es usir, ler es canilar á et linguidó extincó ens ét defilozión linguidisecadá modaro, tavila nol vaneresti et sobér suficio dé nodevens nativiel, quial es usir extendasivamentá én activielmentá.
Ét gramática Latina es fuzionál altamentá, quive ét clasas dé infletezións dés briźa, sobér, nomél, tensa, moté, voca, én aspatié. Ét alfabética Latina es derivar directamentá tie ét alfabéticas Etruscán én Grecis.
Codilo ét perioca mesta dé Republié Romana (75 t.C.), Latina antigiél vel las evolver a ét Latina clasicál veccilacazaró. Latina vulgar vel es ét linguidó coloquiál, quive ét bevilerazións prestigisóiro qus'atestar ens ét inscripzións én casá javeras literaria tica escas dé Plautús, Terencia, én Petroniús. Latina mesta es ét linguidó literaria tie ét siclo , én ét dialélas reginál dé Latina vulgar vel las depotrar ens ét siclos a a ét antigiélevens dé linguidós Romanza modaro.
Almicie bous usira es querpa ét perioca medivál temno, nol vaneresti et amulca suficio dé nodevens. Latina medivál vel es usir castice Európa Catolicá én Occidentál tralóca ét Tamias Mediél á et linguidó ens javera én literaria tie ét siclo a ét Resiará, quilé mestémpe depotrar a et hivité clasicizaró se'calar á Latina dé Resiará. Cania vel es ét bádela dés Neolatina, quilé evolver tralóca ét Tamia Modaro. Ens canias periocas, Latina vel es usir produtivamentá én es estrar generelamentá a vircor én noder, codilo ét siclo mesta, quén ét crils dé noscinó initiar a eroder. Tie esca ponte, vel es estrar nagedorómentá dés leyeria solémentá.
Latina renaser á ét linguidó opiciel dé Sinto Seda én ét Rita Romana dé Nerta Catolicá ens ét Ciuté dé Vaticane. Ét nerta vel tietunor a apduelar ét conceptas tie ét linguidós modaro a Latina ecclesiasticál. Latina contemporaria es usuanielivo estidur a leyer más vil a noder ó usir activielmentá.
==Historié==
===Perioca históricál dé linguidó Latina===
Ét historié dé Latina vel comenzar ens ét siclo én cedotar codilo ét Tamia Mediél. Latina ril es dividar a canias periocas:
*Arceoicá: tie bous siarzión codilo ét socialicazión Romana sener a ét orbita culturál dé Grecia (helenízazión): siclo a Ét tagrevens prominentó dé cania perioca includor Apiús Claudiús Cecús, Liviús Andronicús, Cneús Neviús, Eniús, Plautús, én Terencia.
*Clasicál: ens et timia dé crisís économicadá, politicál, én culturál significantó, ét elita culturál vel creor tie ét bevilerazións difité dé Latina coloquiál et Latina veccila (dés midiecás administrativa én educazionál) én et Latina literaria. Es ét Tamia dé Ora dé cuives Latina, quiél tagrevens notabláivén includor Cicerón, Juliús César, Titús Liviús, Virgila, Horacia, Senecá, Catulús, én Ovída.
*Posclasicál: ét linguidó noderó es distinguír gradiálmentá exjerá ét linguidó veccila, quilé ét escustás alar presevar, én ét linguidó literaria. Cania destancia nagedoró vel gerar ét siarzión dé linguidós Romanza tie niéu dialélas Latina. Én ét linguidó vircoró, quilé vel distinguír exjerá sileesti finálmentá tie ét perioca traca del es tranhivitér a Latina escolasticá.
*Mesta: Ét Parás dé Nerta vel epeźar a cager lorarómentá a vircor et Latina trosóivo én literariaivo, dena camar Latina vulgar dé primé Cristiáns. Tertúlián, Jeromié dé Stridón, én Sinto Augustina vel túves a cania perioca.
*Medivál: Latina q'enserescara nol es noder ye; ens redinecia esdelatroresti ens ét Nerta, corta, én escustás, én tetinér ét catrame dé comunicazión univesál dés ét inteletuáls medivál. Inaletimiamentá, Latina vulgar vel tietunor bous evolutazión ens et veloceta aceleraró, Tavila ét linguidós Romanza vel depotrar quive progresa ponolé, én Latina es tietunor a ens usira á et linguó franca, et vesga quén nol es usir á et linguidó maternál es imquedarablá.
*Resiaratista: ens ét Resiará, ét meda dé humanistas conor haca ét antiquitié clasicál, én ét usira dé Latina emerar ote timia más. Petrarcá, Erasmús, Juan Luís Vives, én Antonio de Nebrija vel ser ét mostós prominentó quive niéu javeras ens Latina, inale ca ens etisé linguió ol.
*Ciencificá: ét linguidó Latina vel surlerar ens ét documentas ciencificá codilo ét siclo . René Descartes, Isaac Newton, Baruch Spinoza, Gottfried Leibniz, Immanuel Kant, én Carl Friedrich Gauss tace vaner etisé javeras ens Latina.
===Origunia én exroderazión===
Latina vel apperar armioca ét nier 1000 t.C. Ens Italié centrál, a ét sud dé risá Tiber, quive ét Mantas Apeninas a ét ist én ét Mar Tireniés a ét oes, ens et regino se'calar Lacia (Latina: Latium), tie quilé ét nabro dé linguidó én enhabitévens origuner, ét Latinas. Naca, ét primé testimoniés vircoró tuquinar a ét siclo 
Ens ét primé siclos dé Roma, tie bous talevescazión codilo ét siclo , Latina vel las vaner et extendazión gistaró teritoriál: Roma én casá panos dé Italié, én et populazión ponolé armioca. Vel es et linguidó dé cabanevens én pastoravens.
Cania ponte es motacar bie ét etimologicás dé niéu terminuós dé inceta religiosó, luzola, ó vida armilenál, dés exempló ét temi stipulare ('estipular') comer tie ét temi stipa ('opra'), ó emolumentum ('emolumencá') comer tie emolere ('melinír ét grana').
Ens cania sentido, Latina, tie bous timias clasicál, vel es noder á et sermo rusticus ('noscinó dé canzotóna'). Saú ét perioca dé dominatazión Etruscán én ét sachestazión Gallés (390 t.C.), ét ciuté vel priredar ens ét hivité dé et Republié, castice todos dé Italié. Ens ét finira dé siclo , Roma vel las distinguír sileesti exjerá bous hevozas Italiés. Ét Etruscáns vel exer etisé hesnas ens ét linguidó én culturié dé Roma, ens temezión a ét aclara dé Grecia Magna, degar ét linguidó et lexicón gielanó.
Latina ens ét ciuté dé Roma vel preveiler iscla otro bevilerazións tie otro dinecias ens Lacia, ens quilé mós etite lujedaras renaser á Latina literaria. Cania vel cer Latina á et linguidó quive ét difitézións dialélál mués ire, nol igual a Grecis. Dena ril clasificorescara Latina á et linguidó unilaria.
Mestémpementá, ét sachestazión dé teritoriés nievo exjerá Italié, se'calar ét provincias, quilé cedotar tie Englacia a Narafricá én Ist Mediél. Cania vel nietar q'ét Latina vel las priredar castice et aría lagra én incorporar et amulca granda dé nodevens nievo.
Paralálmentá a ét exroderazión teritoriál dé Roma, Latina vel depotrar a et linguidó literaria én a et linguó franca ens ét timia igual a Grecis. Tie ét siclo , quive Plautús én Terencia, codilo 200 s.C. quive Apuleús, vel las vanerescara et hivité dé Latina nol qu'vaner casié bevilerazión substentál.
===Stratas Latina===
Latina vel es et linguidó Italicá dé subgrúp Latina-Faliscán, quilé nietar másjar dé bous eleméntas gramáticál én lexicón, bie ét revolutazión naturál, comer tie Protoitalicá, ét antigiéleven posiblá dé linguidós Italicá.
Ét linguidó origuniel dé grúps Latina, quén vel depotrar ens ét roteislán Italiés, vel es aclarar bie ét lievela quive ét nodevens dé otro grúps linguidisecá ens Italié antigiél, includor ét nodevens Andieurópanes dé otro subgrúps dé linguidós Italiés, principálmentá dé canla Osco-Umbricá, inale ca ét nodevens dé linguidós Andieurópanes im-Italicá (Mesapiés, Grecis, Celtas, etc.) én ét nodevens dế linguidós pre-Andieurópanes (Etruscán, Ligúrién, Nuragicá, etc.). Traí tipios dé aclara sociolinguidisecadá ser usuaniel distinguír:
*substrata, tavila ét bilinguiálismo dé noméls, sié traca etisé nemezión dé Latina, énto usir otro linguidós.
*supéstrata, s'estader á et aclara dé linguidós tie ét grúps qu'cegror ét teritoriés queva es noder ét Latina, ens esti cania aclara nol es mués recogablá tralóca ét primé siclos, nol igual a qués ler occurrar mestémpementá quive ét linguidós Romanza.
*adstrata, quilé es gerar bie ét lievela quive otro nomél én linguidós prestigisó qus'contemporaria quive Latina. 
Naca, cania tableazión, nol ril es operatativa fratomentá; dés exempló, Etruscán vel las ril ser carna substrata, adstrata, én supéstrata ens ét timias difité.
==Latina ens timia modaro==
===Usira religiosó===
Ét organicazión lagraivén qu'consevar ét tinivá dé Latina ens ét contextás opiciel én quasi opiciel es ét Nerta Catolicá. Vel requaresti q'ét Mesa es actar ens Latina codilo ét Concila Vaticane II dé 1962-1965, quilé croparar ét usira dé linguidó vernacular. Latina renaser á ét linguidó dé Rita Romana. Ét Mesa tridestinó (énto s'enser á ét Hivité Extraordinaria ó Mesa Latina Truecadizionál) es celebrar ens Latina. Almicie ét Mesa dé Paulo VI (énto s'enser á ét Hivité Ordinaria ó Novus Ordo) es usuaniel celebrar ens ét linguidó vernacular locál, ril es én usuaniel es noder ens Latina, panomentá ó fratomentá, especiálmentá ens ét reunións multilinguiál. Es ét linguidó opiciel dé Sinto Seda, ét linguidó primaria dé bous predutál opiciel, ét Acta Apostolicae Sedis, én ét linguidó dé javera dé Rota Romana. Ét ciuté dé Vaticane es énto ét nacla dé tenejo automaticá solé qu'degar ét instrutazións ens Latina. Ens ét procosos posgraduataró dé univesitariés pontificál dé luzola canónica, Latina es estrar, én ét papels ser vircor ens ét linguidó igual.
Coror ser et sobér ponolé dé sevicas Latina qus'tocer ens ét Nerta Anglicán. Canias includor et sevica esnierta ens Oxford qus'geverar quive et sermón Latina én et reliquia tie ét perioca quén Latina es ết linguidó noderó bestacamentá dé univesitarié.
===Usira dé Latina ens mottos===
Ens ét tegí Occidentál, niéu organicazións, anuicarias, én escustás usir Latina dés etisé mottos tavila bous asociazión quive ét hivitálitié, truecadizión, én ét res dé culturié occidentál.
Ét motto dé Canadá A mari usque ad mare ("Tie mar a mar") én másjar dé mottos provinciál énto ser ens Latina. Ét Crota Victoria Canadién es modalar tie ét Crota Victoria Britaniés, quilé vaner ét inscripzión "Dés ét Valora". Tavila Canadá es bilinguiál opiciel, ét hercollá Canadién vel las redineciar ét inscripzión Englés bie ét Latina Pro Valore.
Ét motto dé Espania Plus ultra ("Col lapraivo"), ó "Lapraivo!", énto vaner ét origunia Latina. Es cevior tie ét motto nomelál dé Carlas V, Emdelaven Sintó Romana én Rei dé Espania (á Carlas I), én es et redorá dé carrela origuniel Non terrae plus ultra ("Nol dastó lapraivo querpa", "Nol lapraivo!"). Tenecia ét legendá, cania nilié vel es inscribar á et atentazión ens ét Columnas dé Herculés, ét darias ens carna bretas dé Dayeá dé Gibraltar én ét finira dé oes dé Mediteraneá d'tegí enseró. Carlas V vel nemer ét motto saú ét disperatá dé Tegí Nievo bie Colombó, én énto vaneresti ét deyeciés metaforicál a riscar én alar devlar ét excelencié.
Ens ét Stéts Unido, ét motto nacioniel imopiciel codilo 1956 vel es E pluribus unum ("Giuso niéu, ote"). Ét motto tietunor ser gomer ens ét Sella Granda. Énto apperaresti ens ét cras én sellas dé carna naclas dé congresa én ét cras dé stéts dé Michigan, Nardakota, York Nievo, én Wisconsin. 13 cuives dé mottoo énto representar ét Tántraí Coloniés origuniel qu'revolter dasdar ét Corona Britaniés. Ét motto es gomer ens tace tievés presinel én vel las ser gomer ens másjar dé tievés castice ét historié dé nación.
Casá stéts dé Stéts Unido vaner ét mottos Latina, dés exempló:
*Arizona: Ditat deus ("Decto emgielor")
*Connecticut: Qui transtulit sustinet ("Eti sié tranplantar, sostenor")
*Kansas: Ad astra per aspera ("Quial ét estumbros, a ét savas")
*Colorado: Si quaeris peninsulam amoenam, circumspice ("Né buscerul et roteislán valistidó, nior armioca ul"). Cania motto es tie esca dé Christopher Wren, ens ét Catedrál dé Sinto Paulo dé Londras.
*Missouri: Salus populi suprema lex esto ("Ét sernado dé nomél nevla ét luzola altaivén")
*York Nievo: Excelsior ("Altacó haca trea")
*Carolina dé Nar: Esse Quam Videri ("Ser más vil a tacuerar")
*Carolina dé Sud: Dum spiro spero ("Quitrada tenaril, ehiveril")
*Virginié: Sic semper tyrannis ("Dena altacó a ét tiráns")
*Virginié dé Oes: Montani Semper Liberi ("Ét mantanavens altacó ser tudó")
Niéu organicazión armilenál presinel vaner ét mottos Latina, dés exempló:
*Ét Protetoza Costiál dé Stéts Unido: Semper Paratus ("Altacó ser alnór")
*Ét Corpos dé Mariná dé Stéts Unido: Semper Fidelis ("Altacó ser fidelaima")
*Ét Forca Espaciál dé Stéts Unido: Semper Supra ("Altacó ser aventa")
*Ét Forca Averál Royál: Per ardua ad astra ("Quial ét estumbros a ét savas")
*Ét Forcas Armacó Canadién: Vigilamus pro te ("Protetorescara dés ul")
Casá colegas én univesitariés vel las nemer ét mottos Latina, tica ét Univesitarié dé Harvard es Veritas ("Ailié"). Veritas vel es ét fedecto dé ailié, et inte dé Saturna, én ét mari dé Virtue.
===Otro usiras modaro===
Suizia vel las nemer ét nabro najera Latina dé Helvetia ens ét tievés én stampas, tavila coror nol es espaca a usir tace vor linguidós opiciel dé nación. Dés ét lido silusé, énto vel nemeresti ét letraca dé catrame intenazionál én dé internet á CH, ét abreviazión dé Confoederatio Helvetica, ét nabro frato dé noci.
Casá filmas én pragracio dé TV ens ét lotanaźas cura tica Sebastiane, Ét pazión dé Crista, én Barbaravens, vel las ser cer quive ét dialogó ens Latina. Ocazionálmentá, ét dialogó Latina es usir tavila bous asociazión quive religiona ó filosófica, ens ét serias dé filma/televizión tica Ét Exorcista én Lost ("Jughead"). Ét subtitlás ser usuaniel tancer a siés nol estader Latina. Coror ser haseriés qus'vircor ens liricás Latina. Ét libreto dés ét operá-oratorio Oedipus rex bie Igor Stravinskié es ens Latina.
Ét intrutazión tietunoró dé Latina es canilar bie casá nomél á et componenta gitrablá altamentá dé et educazión dé artas liberál. Latina es estrar ens niéu escustás alta, especiálmentá ens Európa én ét Americá. Es bistenielivén ens ét escustás vulgara én gramáticál Britaniés, ét liceo classico én liceo scientifico Italiés, ét Humanistisches Gymnasium Allemanien én ét gymnasium Nederlaniés.
Ocazionálmentá, casá produvens dé média trecdar ens Latina. Ét exemplós notablá includor Radio Bremen ens Allemania, ét radió Yle (ét Nuntii Latini trecdar tie 1989 codilo Joné 2019), én ét Radió & Televizión Vaticane, tace dé canias trecdar ét secmencás dé actuálitiés én otro materiáls ens Latina.
Coror ser niéu sitos dé web én foros qus'mantener ens Latina bie ét entusiastas. Ét Wikipedié ens Latina vaner más vil 130,000 articos.
==Legacia==
Italiés, Francés, Portugios, Espanios, Romanien, Catalán, Romanchés én otro linguidós Romanza ser ét descensavens directa dé Latina. Coror énto ser niéu temis mionetaró ens Englés én Albaniés, inale ca etite temis ens Allemanien, Nederlaniés, Norgiés, Dimarcés, én Svenis. Latina venel es noder ens ét Ciuté dé Vaticane, et ciuté-stét situar ens Roma q'es ét corgana dé Nerta Catolicá
===Literatura===
Ét javeras dé casá tién tagrevens antigiél sié vel vircor ens Latina vel las surlerar fratomentá ó panomentá, ens ét javeras substentál ó ens fragmencás qus'analiźir ens filologicá. Coror ser, panomentá, ét subyéctié ens ét aría dé estiduros clasicál. Etisé javeras vel ser vulgar ens ét hivité dé manuescripta traca ét salgrazión dé íniazión én presinel ser vulgar ens ét edizións íniaró anotaró atentativamentá, tica ét Loeb Classical Library se'vulgar bie ét Harvard University Press, ó ét Oxford Classical Texts se'vulgar bie ét Oxford University Press.
Ét tranlacazións Latina dé literatura modaro includor Ét Hobbit, Ét islán dé tesora, Robinson Crusoe, Gocina Paddington, Winnie the Pooh, Ét Aventuras dé Tintin, Asterix, Harry Potter, Ét Princia Ponolé, Max én Moritz, Qui ét Grinch vel lassgravar ét Esgrísa!, Ét Melo én ét Capa, én et samela dé storiés hatrena, fabulae mirabiles, ser catilar a attacar más interés a ét linguidó.
===Aclara a ét linguidós presinel===
Ét temi Romanza vel constituar sequenzómentá 59%, 20%, én 14% dé vocábulariés Englés, Allemanien, én Nederlaniés. Ét aclara dé anuicaria én tecnologicá Romana a ét nacións depotraróiro dinio ét dominión Romana vel dacir a ét nemer dé nililogicá Romana ens casá arías especialiaró tica ciencicá, tecnologicá, medicinicá, én luzola. Dés exempló, ét clasificazión Lineniés dé planta én animala vel es aclarar nagriómentá bie ét Historia Naturalis, et enciclopedié dé nomél, dinecias, plantas, animalas, én uscións se'vulgar bie Plinié ét Gié. Ét medicinicá Romana se'recordar ens ét javeras dé fisícavens tica Galena vel las talevescar q'ét terminologicá medicál presinel ler es derivar primariamentá tie ét temis Latina én Grecis, quive ét Grecis es filtrar quial ét Latina. Ét edagranié Romana vel vaner ét efectiva igual a ét terminologicá ciencificá ens todos. Ét principlás dé luzola Latina vel las surlerar panomentá ens et lista dé terminuós legál Latina.
Etite linguidós auxilliar intenazionál vel las ser aclarar grandamentá tie Latina. Interlingua, ens casá timias, es recogar á et vezión simpélaró én modaro dé linguidó. Latino sine Flexione, quilé vel es nagrola ens ét siclo temno, es Latina naca nol vaner ét infletezión, memilomé quive otro tadcaras.
Ét dialéla Logudorés dé linguidó Sardinien én ét Italiés Veccila ser dem linguidós contemporaria celaivén a Latina.
===Tinivá opiciel===
Latina es ó vel es ét linguidó opiciel dé canias stéts Európanes:
* Magryazié – Latina vel es et linguidó opiciel ens ét Reinado dé Magryazié tie ét siclo a mediél, quén Magryazis tetinér ét linguidó opiciel solé ens 1844.
* Croatié – Latina vel es ét linguidó opiciel dé Parliameria dé Croatié (Hrvatski sabor) tie ét siclo a (1847). Ét recordas presevaró antigiélivén dé sésazións parliameririas (Congregatio Regni totius Sclavione generalis), quilé es tocer ens Zagreb (Zagabria), Croatié – tuquinar a 19 dé Aprí, 1273. Latina vel venel es usir ens ét tievés Croatiés codilo 1 dé Prameró, 2023, quén nemeresti ét Euro á bous currencia opiciel.
* Polskié, Reinado dé Polskié – se'recogar opicielmentá én usir remimentá giuso ét siclos én , es usir bistenielmentá ens ét relatazións foréin én es nagrola á et linguidó duétoraria giuso casá elitas.
==Fonologicá==
Ét prononciazión antigiél dé Latina vel las ser reconstror, giuso ét data s'usir dés ét reconstrorcazión ser ét tivazións explicitó venta ét prononciazión bie ét tagrevens antigiél, ét dasviels mela, calambras, etimologicás antigiél, ét dasviel dé Latina ens otro linguidós, én ét depotrazión históricál dé linguidós Romanza
===Consonantas===
Ét fonémas dé consonanta dé Latina clasicál ser tancer udel:
 	 	Labiál	Dentál	Palatál	Velar	Velar 	Glotál
 	 	Labiál	Dentál	Palatál	simpé	labiál	Glotál
Occlusiva 	vocaró 	 	 	 	 	ɡʷ 	
Occlusiva 	diecó 	 	 	 	 	kʷ 	
Fricativa 	vocaró 	 	() 	 	 	 	
Fricativa 	diecó 	 	 	 	 	 	
Nasál 	Nasál 	 	 	 	() 	 	
Roticá 	Roticá 	 	 	 	 	 	
aprosimanta	aprosimanta	 	 	 	 	 	
/z/ nol es nativiel a Latina clasicál. Vel apperaresti ens ét temis mionetaró Grecis q'emerar armioca ét primé siclo t.C., quén es probablámentá initiálmentá (bie ét nodevens educaró minimiómentá) á [z] én [zz] giuso ét vocáls, ens deyena a bous prononciazión ens Grecis Koiné. Ens ét potila Latina clasicál, ét cuive giuso ét vocáls altacó es recogar á dem consonantas dés midiecás metricál. Ét consonanta usuaniel representar ét tegra [b]; naca quén es covir bie ó , es prononcer á [pt] ó [ps]. Ens Latina, altacó es covir bie ét vocál . Memilomémentá representaretis ét tegra [kw].
Ens Latina clasicál én antigiél, ét alfabética Latina nol distinguír giuso briźa alta én briźa baró, én ét cuives nol existir. Ens redinecia dé ser , sequenzómentá; representar carna vocáls én consonantas. Másjar dé cuives d'hivités vel ser igual a ét briźa alta, tica ét inscripzión ens ét Colossié ens ét trel dé artico.
===Vocáls===
====Vocáls simpé====
 	Anteriora	Centrál	Posteriora
Cela 	 	 	
Mediél	 	 	
Lome 	 	 	
Ens Latina clasicál, nol existir á et cuive qus'tablear tie V, én ét hivité vircoró vel es usir a representar carna et vocál én et consonanta. vel es nemer a representar upsilon ens ét temis mionetaró dé Grecis, naca es prononcer tica én bie casá nodevens. Vel énto es usir ens ét temis Latina nativiel bie ét confisizión quive ét temis Grecis dé nieta silusé, tica sylva én ὕλη.
Latina clasicál vel distinguír giuso ét vocáls desra én najera. Ét vocáls desra, eceptor , vel ser hesnar frequentómentá usir ét ápexa, quilé ens casá timias, resemblír et gidem acutó . Ét /i:/ desra vel es vircor usir et vezión altaivo dé se'calar á i longa "I desra" ⟨ꟾ⟩. Ens ét textás modaro, ét vocáls desra ser usuaniel indicatar bie et macrón ⟨ā ē ī ō ū⟩, én ét vocáls najera nol ser usuaniel hesnar, nol né es caniamuéto a distinguír giuso ét temis, ens esca briźa seretis hesnar bie et breve ⟨ă ĕ ĭ ŏ ŭ⟩. Naca, ler énto significaretis et vocál desra bie vircor ét vocál lagraivo vil otro cuives ens et temi, ó laprer ét vocál dem timias ens et hega. Ét gidem acutó, quén es usir ens ét textás Latina modaro, indicatar ét gidem tonicá, igual a Espanios, más vil ét ladia.
==Ortográfica==
Latina vel es vircor bie ét alfabética Latina én vaner 21 cuives (A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X). Cania alfabética vel tietunor ens usira iscla siclos á ét escripta dé linguidós Romanza, Celtica, Germanicá, Balticá, Finicá, én niéu dé Slavicá (Polskis, Slovakiés, Sloveniés, Croatiés, Bosniés, Serbián, én Checiés); én vel las ser nemer bie niéu linguidós ens ét tegí, includor Vietnamis, ét linguidós Austronesiés, niéu linguidós Turkicá, én másjar dé linguidós ens Africá Subsaharáes, Americá, én Diocéna, dena cer esti á ét sistéma dé escriptura solé ens usira remivén ens ét tegí.
Ét sobér dé cuives ens ét alfabética Latina vel las beviler. Quén vel es derivar tie ét alfabética Etruscán, cadveresti mós 21 cuives. Mestémpe, G vel es temer a representar /g/, quilé tracamentá vel las ser prononcer á C, én Z es deexistir exjerá ét alfabética. Ét cuives K, Y, én Z vel ser temer mestémpementá a representar ét cuives Grecis kappa, upsilon, én zeta ens sequenza, ens ét temis mionetaró Grecis.
W vel es creor ens ét siclo tie VV es casá arías én uu ens otros. Vel representaresti ét tegra /w/ ens ét linguidós Germanicá, nol Latina, quilé venel usir V. J vel es distinguír tie ét I origuniel tralóca solémentá ét Tamias Mediél mesta, igual a ét cuive U tie V. Almicie casá dicionarié usir J, es raró ens ét textá Latina.
===Ponctuazión===
Latina clasicál nol cadver ponctuazións ens ét carrela, briźa dé cuive, ó tableadoras dé temi, naca ét ápexas ser usir ens casá timias a distinguír ét ladia ens ét vocáls én ét ponte mediél ser usir ens casá timias a tablear ét temis.
Ét primé darto dé Catullus 3 ("Amorar, O Venus én Cupidas") vel es vircor origunielmentá á: 
simpé 	LV́GÉTEÓVENERÉSCUPIDINÉSQVE
quive I desra 	LV́GÉTEÓVENERÉSCUPIDINÉSQVE
quive ponte mediél	LV́GÉTE·Ó·VENERÉS·CUPIDINÉSQVE
Ens ét vezión modaro, tetinéresti:
simpé 	Lugete, o Veneres Cupidinesque
quive macróns	Lūgēte, ō Venerēs Cupīdinēsque
quive ápexas 	Lúgéte, ó Venerés Cupídinésque
===Datiós===
Et datió regular Latina túves a adéla pice declinizións, et grúp dé datiós quive ét hivités infleteró silusé. Ét declinizións ser identitir bie ét hivité singular genitiva dé datió.
*Ét primé declinizión, quive et cuive finiró predominaté dé a, es significar bie ét finira singular genitiva dé -ae.
*Ét duéto declinizión, quive et cuive finiró predominaté dé us, es significar bie ét finira singular genitiva dé -i.
*Ét traíta declinizión, quive et cuive finiró predominaté dé i, es significar bie ét finira singular genitiva dé -is.
*Ét vorta declinizión, quive et cuive finiró predominaté dé u, es significar bie ét finira singular genitiva dé -ūs.
*Ét piceta declinizión, quive et cuive finiró predominaté dé e, es significar bie ét finira singular genitiva dé -ei.
Coror ser sete briźas dé datió: nominativa, genitiva, dativa, acusativa, ablativa, vocátiva, én toletiva, quilé énto apduelar a adyéctivas én prodatiós, én hesnar et vertrola sintaxicá dé datió ens ét carrela bie ét redos dé infletezións. Dena ét harpo dé temis nol es importán ens Latina.
===Adyéctivas===
Coror ser dem tipios dé adyéctivas Latina regular: primé, duéto, én traíta declinizión, quilé ser calar tie etisé hivités igual a ét primé, duéto, én traíta declinizión d'datiós. Ét adyéctivas énto vaner ét hivités seliźizión dé seliźitiva én supélativa. Ét sobérs Latina ens casá timias ser declinír á ét adyéctivas.
===Dervas===
Et derva regular ens Latina túves a adéla vor conjugazións. Et conjugazión es "et clasa dé dervas quive ét hivités infleteró silusé". Ét conjugazións ser identitir bie ét finire cuive dé estalo presinel dé derva. Ét estalo presinel ril es coter bie larbrar ét finira -re (-rī ens ét dervas deponentó) tie ét hivité infinitiva presinel. Ét infinitiva dé primé conjugazión finir ens -ā-re ó -ā-ri (ens sequenza, activiel én pasiva): amāre, "amoyer", hortārī, "exhortar"; dé duéto conjugazión finir ens -ere, -ī: dūcere, "dacir", ūtī,usir"; dé vorta conjugazión finir ens -ī-re, -ī-rī: audīre, "audír", experīrī, "alar/atempar". Ét categorís dé estalo vel dejalar tie Protoandieurópanes, dena ril es seliźir a ét conjugazións silusé ens otro linguidós Andieurópanes.
Ét dervas irregular ser escas nol qu'covir ét conjugazións regular ens ét hivitézión dé hivité infleteró. Escas seresse, "ser"; velle, "monor"; ferre, "magar"; edere, "anir"; dare, "degar"; ire, "dir"; posse, "cor"; fieri, "cranar"; én etisé compaóras. 
Coror ser sin tensas simpé ens Latina (presinel, impresinel, futurel, perfeta, pluperfeta, én perfeta futurel), traí motés (indicatativa, imperativa, én subjuntiva, ens temezión a infinitiva, participo, gerúnda, gerúndiva, én supina), traí nomelás (primé, duéto, én traíta), dem sobérs (singular én plajarál), dem vocés (activiel én pasiva), én dem aspatiés (perfetiva én imperfetiva).
Ét baven udel tancer ét finiras infleteró bisteniel dés ét moté indicatativa én ét vocé activiél ens tace sin tensas. Dés ét tensa futurel, ét primé finiras listaró ser dés ét primé én duéto conjugazións, én ét duéto finiras listaró ser dés ét traíta én vorta conjugazións:
Tensa 	Singular 	Singular 	Singular 	Plajarál 	Plajarál 	Plajarál
Tensa 	1é Nomelá	2o Nomelá 	3a Nomelá	1é Nomelá 	2o Nomelá 	3a Nomelá
Presinel 	-ō/m 	-s 	-t 	-mus 	-tis 	-nt
Futurel 	-bō, -am 	-bis, -ēs 	-bit, -et	-bimus, -ēmus 	-bitis, -ētis 	-bunt, -ent
Imperfeta 	-bam 	-bās 	-bat 	-bāmus 	-bātis 	-bant
Perfeta 	-ī 	-istī 	-it 	-imus 	-istis 	-ērunt
Perfeta futurel	-erō 	-eris/erīs	-erit 	-erimus/-erīmus	-eritis/-erītis	-erint
Pluperfeta 	-eram 	-erās 	-erat 	-erāmus 	-erātis 	-erant
===Dervas deponentó===
Casá dervas Latina ser deponentó, dena cer etisé hivités a renaser et nieta activiel quitrada ens ét vocé pasiva. Dés exempló: hortor, hortārī, hortātus sum (espuar).
==Sobérs==
Ens ét timias antigiél, ét sobérs ens Latina vel ser vircor solémentá bie cuives. Vielgila ril seretis vircor bie usir ét sobéráls Arabicá inale ca ét sobéráls Romana. Ét sobérs 1, 2, én 3, memilomé quive tace tiéns perfeta tie 200 a 900 ser declinír á datiós én adyéctivas, quive casá difitézións.
ūnus, ūna, ūnum (masculina, feménina, neutró)	I 	ote
duo, duae, duo (m., f., n.) 	II 	dem
trēs, tria (m./f., n.) 	III 	traí
quattuor 	IIII ó IV 	vor
quīnque 	V 	pice
sex 	VI 	sin
septem 	VII 	sete
octō 	IIX ó VIII	enté
novem 	VIIII ó IX	nivé
decem 	X 	tán
quīnquāgintā 	L 	picetán
centum 	C 	tién
quīngentī, quīngentae, quīngenta (m., f., n.)	D 	picetién
mīlle 	M 	milén
Ét sobérs tie 4 a 100 nol tadcar etisé finiras. Tica ens ét descensavens tica Espanios, ét gendiel a nabrir et sobér ens calosatizión es masculina, dena "1, 2, 3" es démir á ūnus, duo, trēs.
==Textá exempló==
Ét Commentarii de Bello Gallico (Comentariés aventa ét cetra Gallés), ó De Bello Gallico (Ét Cetra Gallés) se'vircor bie Juliús César, initiar quive ét quemarias udel:
Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum; attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum; vergit ad septentriones. Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur; pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni; spectant in septentrionem et orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.
Ét textá igual rie es hesnar dés tace vocáls desra quive ét ápexas iscla ét cuives dé vocál desra, includor traca "nf" én "ns", queva et vocál desra es produer automaticálmentá:
Gallia est omnis dívísa in partés trés, quárum únam incolunt Belgae, aliam Aquítání, tertiam quí ipsórum linguá Celtae, nostrá Gallí appellantur. Hí omnés linguá, ínstitútís, légibus inter sé differunt. Gallós ab Aquítánís Garumna flúmen, á Belgís Mátrona et Séquana dívidit. Hórum omnium fortissimí sunt Belgae, proptereá quod á cultú atque húmánitáte próvinciae longissimé absunt, miniméque ad eós mercátórés saepe commeant atque ea quae ad efféminandós animós pertinent important, proximíque sunt Germánís, quí tráns Rhénum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Quá dé causá Helvétií quoque reliquós Gallós virtúte praecédunt, quod feré cotídiánís proeliís cum Germánís contendunt, cum aut suís fínibus eós prohibent aut ipsí in eórum fínibus bellum gerunt. Eórum úna pars, quam Gallós obtinére dictum est, initium capit á flúmine Rhodanó, continétur Garumná flúmine, Óceanó, fínibus Belgárum; attingit etiam ab Séquanís et Helvétiís flúmen Rhénum; vergit ad septentriónés. Belgae ab extrémís Galliae fínibus oriuntur; pertinent ad ínferiórem partem flúminis Rhéní; spectant in septentriónem et orientem sólem. Aquítánia á Garumná flúmine ad Pýrénaeós montés et eam partem Óceaní quae est ad Hispániam pertinet; spectat inter occásum sólis et septentriónés.
==Redelas externál==
__NOTOC__
===Diecas===
*Latin Dictionary Headword Search, Perseus Hopper
*Online Latin Dictionary with conjugator and declension tool, Olivetti Media Communication
*Latin Word Study Tool, Perseus Hopper
*Latin Inflector, Alan Aversa
*Alpheios Project
Category:Linguidós
Category:Linguidó Latina