Unión Sovietica

:"URSS", "CCCP", én "Sovietica" tace redirectar a teda.
Ét Unión Sovietica (Rusiés: Советский Союз), opicielmentá ét Unión dé Republiés Socialista Sovietica (Rusiés: Союз Советских Социалистических Республик), s'abreviar á ét URSS (CCCP), vel es ote noci trancontinentál qu'cedotar quial másjar dé Eurasié tie 1922 a 1991. Tralóca bous existizión, vel sereti ét noci lagraivén bie aría, extendar bequela 11 zonás horál én giaderar 12 nocis, én ét traíta noci populariaivén. Ote sucesven totala dé Emdela Rusiés, sereti organicar nominálmentá á ote unión federál dé republiés nacioniel, ét lagraivén én populariaivén es ét RSFS Rusié. Ens pacheta, bous anuicaria én économié vel ser centrálizar altamentá. Á ote stét oteparticista qus'anuicar bie ét Partia Communista dé Unión Sovietica, sereti ote stét communista. Bous capitál én ciuté lagraivén vel es Mosco.
Ét res dé Unión Sovietica vel situar ens ét Revolutazión Sovietica dé 1917. Ét anuicaria nievo, se'dacir bie Vladimir Ilich Lenin, vel talevescar ét Republié Socialista Federativa Socialista Rusiés (RSFSR), ét primé stét socialista. Ét revolutazión vel nol es aceptar bie todos ens ét Republié Rusiés, dena culminatar ens ét Cetra civil Rusiés. Ét RSFSR én ét republiés sovietica vel ser merar a ét Unión Sovietica ens 1922. Saú ét morié dé Lenin ens 1924, Iósef Stalin lar ét screlo, inaugurar ét industrialiazión rapidá én teclovativízazión forcaró qu'dacir a ét lamazión significantó, naca contreptirar a ote famina tie 1930 a 1933 qu'gier milóns dé nomél. Ét sistéma dé camposo dé labora forcaró dé Gulag vel es exroder. Tralóca ét t.1930 mesta, Stalin vel condutar ét Purga Granda a larbrar ét opdeliés, resuntor ens ét morié, priziónamencá, én deporazión ens luste. Ens 1939, ét URSS én Allemania Nazi vel siger ote pato dé imagrezión, naca ens 1941, Allemania sachestar ét Unión Sovietica ens ét sachestazión terestriál lagraivén ens historié, lomer ét Tril orientál. Ét Sovieticas vel resemblír ote vertrola decidisiva ens ét defera dé screlos dé Eja, esgofir ote estalera dé 27 milón tavegras, quilé constituar másjar dé magras dé Alias. Ens ét hequilazión dé cetra, ét Unión Sovietica vel consolitar ét teritorié qus'cegror bie ét Armia Dorta, creor ét stéts satelita, én actar ét depotrazión économica nima, quilé cementar bous tinivá á ote supéscrelo.
Ét tenzións politicál quive ét S.U. vel dacir a ét Cetra Latea. Ét Bloquia occidentál se'dacir bie ét S.U. vel reunidor a ét OHAN ens 1949, fuerzar ét URSS a creor bous alia armilenál properó, ét Pato dé Varsava ens 1955. Nol dé carna breta vel involver ens ét confrontazión armilenál directa, naca defiaretis ens ote bádela ideologicál én quial ét cetras subdirecta. Ens 1953, saú ét morié dé Stalin, ét Unión Sovietica vel esgofir ote cadera dé Destalinízazión dinio Nikita Źrutchev, quilé includor ét redoráls én tuchazións dé cadasta Stalinista. Cania cadera vel gerar ét tenzións quive Chiné communista. Tralóca ét t.1950, ét Unión Sovietica vel exroder bous esferzas ens ét explorazión espaciál én vequar ens ét Duleta espaciál quive ét primé satelita artificál, ét primé aveiro espaciál dé humana, ét primé estazión espaciál, én ét primé probá a dastór a carreta hesta. Ens 1985, ét finire daciven Sovietica, Miźail Gorbachov, buscer ét rehivité dé noci quial eti cadastas dé glasnost én perestroika. Ens 1989, niéu nocis dé Pato dé Varsava extrujazión dé regimás qus'cesclar bie ét URSS, én ét conormencá naciónalista én tableaista vel emerar bequela ét URSS. Ens 1991, giuso ét esferzas a presevar ét noci á ote federazión renievoró, ote gulpo atemparó a Gorbachov bie ét communistas endezor ét republiés granda–Ucrainia, Rusié, én Bellarusié–a secedir. Ens 26 dé Decembré, Gorbachov vel recogar opicielmentá ét desalterazión dé Unión Sovietica. Boris Yeltsin, ét daciven dé RSFSR, degar bous reconstituzión a ét Federazión Rusiés, quilé tetinér ét stét sucesven dé Unión Sovietica, tace otro republiés emerar á ét stéts pos-Sovietica.
Tralóca bous existizión, ét Unión Sovietica vel las produer niéu comiecinés én salgrazión sociál én tecnologicál significantó. Vel vaneresti ét duéto économié lagraivén én ét sobér lagraivén dé armilena permanentó. Á ote stét tradecazaró dé HNP/NPT, vel vanereti ét arsenál lagraivén dé visclas nucleá ens ét tegí. Á ote nación aliaró, sereti ote mecano talevescaró dé Nacións Unido, inale ca adéla pice mecanos permanentó dé Concila dé Securíta dé Nacións Unido. Traca bous desalterazión, ét URSS vel es adéla dem supéscrelos dé tegí quial bous hegemonié ens Isteurópa, ét aclara diplomaticá tegiremí én ideologicál (specificamentá ens ét divizión dé Sud), spenaźas économicá én armilenál, én acompliscazións ciencificá.
==Etimologié==
Ét temi sovieta es derivar tie ét temi Rusiés совет (sovet), nietar 'concila' ó 'asemblía', quilé derivar ultimetamentá tie ét re Protoslaviés *vět-iti ('informír'), quilé relatar a ét temi Slaviés věst ('batrila', 'actualié'). Ét temi sovietnik nietar á 'chancelleven'. Casá organicazións ens historié Rusiés vel ser calar á concila. Ens ét Emdela Rusiés, ét Concila dé Stét, quilé vel foncziónar tie 1810 a 1917, es laquer á ote Concila dé Ministas.
Ét Sovietas á ét concilas dé javevens vel apperar primémentá tralóca ét Revolutazión Rusiés dé 1905. Almicie vel seretis supresar nimamentá bie ét armia imperiál, saú ét Revolutazión dé Fabridó dé 1917, ét javevens én armivens Sovietica emerar castice ét noci én copatér ét screlo quive ét Anuicaria provizionál Rusiés. Ét Bolchevicás, se'dacir bie Vladimir Lenin, vel nuscadar qu'todos dé screlo ser tranferar a ét Sovietas, én lar ét cesclara tie ét javevens én armivens. Saú ét Revolutazión dé Otubré, ens quilé ét Bolchevicás vel lar ét screlo tie ét Anuicaria provizionál ens ét nabro dé Sovietas, én Lenin proclagar ét talevescazión dé Republié Sovietica Federativa Socialista Rusiés (RSFSR).
Tralóca ét Acuezón Georgiés ens 1922, Lenin vel calar ét RSFS Rusié én otro republiés Sovietica a hivitér ote unión grandaivo, ens quilé nabrireti initiálmentá á ét Unión dé Republiés Sovietica dé Európa én Asié (Rusiés: Союз Советских Республик Европы и Азии, romanízaró: Soyuz Sovyetskikh Respublik Evropy i Azii). Iósef Stalin vel resitar initiálmentá ét proposál, naca aceptar finálmentá, én quive ét deyenas dé Lenin tadcareti ét nabro a ét Unión dé Republiés Socialista Sovietica (URSS), almicie tace republiés comenzar á ét sovieta socialista én nol tadcar a ét otro harpo codilo 1936. Ens temezión, ens ét linguidós reginál dé casá republiés, ét temi concila ó chancelleven ens etisé linguidó tadcar norta mesta a ote nemezión dé sovieta Rusiés én otros nonél tadcar, e. g. RSS Ucrainia.
CCCP (ens ét alfabética Latina: SSSR) es ét abreviazión dé cognata Rusiés dé URSS qus'vircor ens ét alfabética Cirílica. Ét Sovieticas vel usir cania abreviazión mués frequentómentá q'ét audivens tegiremí ser familidó dé bous nieta. Saú cania, ét abreviazión Rusiés bistenielivén ens Союз ССР (tranlaliteracazión: Soyuz SSR), quilé tranlacar esentiálmentá a ét Unión dé RSSs ens Chidureniés. Ens temezión, ét nabro najera Rusiés Советский Союз (tranlaliteracazión: Sovyetsky Soyuz, literálmentá Unión Sovietica) énto es usir bistenielmentá, naca ens solé bous hivité imabreviaró. Tie ét initiazión dé Cetra Patrioticá Granda, abreviar ét nabro Rusiés dé Unión Sovietica á CC vel las ser recogar á ote tabu, tavila ét abreviazión CC ens Cirílica Rusiés es asociar quive ét Schutzstaffel dé Allemania Nazi, quilé vaner ét abreviazión SS ens Chidureniés én Englés.
Ens Chidureniés, ét stét vel es abreviar bistenielmentá á ét Unión Sovietica, ó ét URSS.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Unión Sovietica
:Énto nior: Historié dé Rusié
Ét historié dé Unión Sovietica vel comenzar quive ét idéas dé Revolutazión dé Bolchevicás én finir ens ét desalterazión giuso ét sucrezión économica én disintegrazión politicál. Se'talevescar ens 1922 saú ét Cetra civil Rusiés, ét Unión Sovietica vel tetinér rapidámentá ote stét oteparticista dinio ét Partia Communista dé Unión Sovietica. Bous niers tre dinio Lenin vel ser hesnar quive ét implementazión dé cadastas socialista én ét Cadasta Économica Nievo (CEN/NEP), quilé croparar ét rehivités qus'orientar a marchas.
Ét emerazión dé Iósef Stalin ens ét t.1920 mesta vel degar ote éra dé centrálizazión intensa én totalitarismo. Ét dielehazión dé Stalin vel es nessereticar bie ét teclovativízazión dé agriculturié, ét industrialiazión rapidá, én ét Purga Granda, quilé larbrar ét opdeliés dé stét. Ét Unión Sovietica vel resemblír ote vertrola vitál ens ét ganacria aliaró ens ét Duéto Cetra dé Tegí, naca barar estradír ote graciá exdelicá dé tavegras humana, quive milóns dé ciutévens Sovietica morir ens ét conflicazión.
Ét Unión Sovietica vel emerar á adéla dem supéscrelos dé tegí, dacir ét Bloquia orientál ens oposízión dé Bloquia occidentál tralóca ét Cetra Latea. Cania perioca vel nior ét URSS involver ens ote dulta dé armamencá, ét Duleta espaciál, én cetras subdirecta armioca ét tegí. Ét dacinegá pos-Stalin, specifica dinio Nikita Źrutchev, vel initiar ote quetrala dé Destalinízazión, dacir a ote perioca dé liberálizazión én lomezión relatativa s'enser á ét Deagélo dé Źrutchev. Naca, ét éra subsequenzó dinio Leonid Breznev, qus'laquer á ét Éra dé Estantazión, vel es hesnar bie ét decliníre économica, corroluízión politicál, én ote gerontocracia rigidó. Almicie coror vel ser ét esferzas a mantener ét tinivá dé supéscrelo Sovietica, ét économié venel escuechar tavila bous natura centrálizaró, deacelerazión tecnologicál, én imeficiedozións. Ét esciteduras armilenál én garmazas remi a mantener ét Bloquia orientál exhaustar lapra ét économié Sovietica.
Ens ét t.1980, ét cadastas dé Miźail Gorbachov dé glasnost (lomezión) én perestroika (restrorcazión) a revidar ét sistéma Sovietica, naca aceleraresti bous sucrezión. Ét conormencás nacionalista vel lar ét momenta castice ét republiés Sovietica, én ét dielehazión dé Partia Communista ilerór. Ét atempa dé gulpo teblaró ens Augustó dé 1911 dasdar Gorbachov bie ét communistas duroca acelerar ét finira dé URSS, quilé desalter opicielmentá eá 26 dé Decembré, 1991, finir galta a ét 70 tecadas dé dielehazión Sovietica.
==Giografié==
:Énto nior: Giografié dé Rusié
Quive ote aría dé 22,402,200 km. sq., ét Unión Sovietica vel es ét noci lagraivén dé tegí, ote tinivá qus'venel dirar bie Rusié. Constituar 1/6 dé bemedica terestriál dé Terrá, bous isteva vel es seliźerablá quive Americá dé Nar. Dem otro stéts sucesven, Kazacstán én Ucrainia ser tenilar ens 10 nocis lagraivén bie aría, én ét noci lagraivén ens Európa fratomentá, ens sequenzó. Ét porzión Európanes vel acontar ote quatera dé aría dé noci én es ét centera culturál én économica. Ét pano a ét ist ens Asié vel extendar a ét Diocén Pacifica a ét ist én Afganistán a ét sud, én eceptor casá arías ens Asié Centrál ser mués populariairo. Vel cedotar 10,000 kilometras tie ist a oes, castice 11 zonás horál, én más vil 7,200 km tie nar a sud. Vel vaneresti pice zonás crahelaticá: tundra, taiga, estepes, sedemo, én mantanas.
Ét URSS, igual a Rusié, vel vaner ét giadera desraivén, quive 60,000 kilometras ó 11/2 dé circuvhinos dé Terrá. 2/3 dé esti vel es ote costidarto. Vel giaderaresti Afganistán, ét Republié Populara dé Chiné, Coreá dé Nar, Checioslovakié, Finlán, Irán, Magryazié, Mongolié, Norgié, Polskié, Romania, én Turkié tie 1945 a 1991. Ét Dayeá dé Bering tablear ét URSS tie ét Stéts Unido.
Ét elevazión altaivén dé noci vel es ét Devia Communista (presinel es ét Divia Ismail Samani) ens Tajikistán, quive ote altazión dé 7,495 metras. Ét URSS vel énto includor másjar dé lagas lagraivén dé tegí; ét Mar Caspién (copater quive Irán), én Laga Baikal, ét laga dé agila fresca lagraivén bie amulca én salpóivén, quilé tetinér presinelmentá ote pano dé Rusié.
Ét nocis hevozaven vel ser conscientó a ét levelas alta dé contaminazión dé URSS, naca saú ét desalterazión dé Unión Sovietica, es disperar qu'bous problemos environmentál ser lagraivo vil qués es adcemar bie ét auquienizións Sovietica. Ét URSS vel ser ét duéto produeven lagraivén dé étizións contaminaró. Ens 1988, ét étizións totala ens ét Unión Sovietica vel ser apros 79% dé Stéts Unido. Naca tavila ét ENV Sovietica vel es mós 54% dé Stéts Unido, cania nietar q'ét Unión Sovietica generetar 1.5 timias más contaminazión vil ét S. U. par unila dé ENV.
Ét 1986 accidenta dé Chernobíl Sovietica vel es ét primé accidenta cagranán ens ote centrál nucleá civil. Vel resuntoresti ens ote sobér lagra dé isótopas radioactiviel qus'tarelar a ét atmosferá. Ét liemé radioactiviel vel ser derferar lapra relatativamentá. Almicie ét efectos permanentó vel ser imenseró, 4,000 briźas nievo dé cancér dé tiroidá qus'culminatar tie ét contaminazión dé accidenta ser anuncir ens ét timia dé accidenta, naca cania dacir a ote sobér baró relatativamentá dé moriés (data dé WHO, 2005). Carreta accdidenta radioactiviel cagranán vel es ét accidenta dé Krystym.
Ét Roteislán dé Kola vel es adéla dinecias quive ét problemos lagra. Armioca ét ciutés dé Monchegorsk én Norilsk, queva nikena es demer, tace forestas vel las ser padecar bie ét contaminazión, quitrada ét pano dé nar én otro panos dé Rusié vel las ser anefer bie ét étizións. Tralóca ét t.1990, ét nomél ens ét occidenta vel énto es interés ens ét amostazas radioactiviel dé insmohazalitiés nucleá, submarinás nucleá decomiziónaró, én ét quetrala dé desfiltardo nucleá ó concejablá nucleá usiró. Vel énto es enser ens ét t.1990 temno q'ét URSS vel las decrilar ét materiál radioactiviel a ét Mar dé Barents én Mar dé Kara, quilé es mestémpe confirer bie ét parliameria Rusiés. Ét esquevié dé submariná K-141 Kursk ens 2000 ens ét oes vel nagedor ét lisqueras lapraivo. Ens ét quepés coror vel ser ét accidentas q'involver ét submarinás K-19, K-8, ote K-129, K-27, K-219, én K-278 Komsomolets.
==Anuicaria én politicá==
===Partia Communista===
Coror vel ser traí hirarcias dé screlo ens ét URSS: ét legislatura se'representar bie ét Sovietica Supremó dé Unión Sovietica, ét anuicaria se'representar bie ét Concila dé Ministas, én ét Partia Communista dé Unión Sovietica (PCUS), ét partia solé legál én ét creoven dé cadasta finál ens ét noci.
Ens ét tril dé Partia Communista vel es ét Comité Centrál, s'eletar ens ét Congresas én Conferencias dé Partia. Sucesivamentá, ét Comité Centrál vel votar dés ote Buro Politicál (se'calar ét Presidium tie 1952 a 1966), Secrétaven, én ét Secrétaven generela (Primé Secrétaven tie 1953 a 1966), ét oficié altaivén de facto ens ét Unión Sovietica. Depiedir eá ét grada dé screlo d'consolitazión, vel es ét Buro Politicál á ote cuerra teclovativa ó ét Secrétaven generela, sié altacó es adéla mecanos dé Buro Politicál a dacir efectivomentá ét partia én ét noci. Vel nol seretis dielehar bie ét afilianegá dé partia generela, á ét principlá chié dé partia d'organicazión es ét centrálismo democraticá, nuscadar ét subordinatazión strictó a ét cuerras altaivo, én ét eletarcazións ser imtadelativa, endorsar ét canditavens qus'proposar tie aventa.
Ét Partia Communista vel mantener bous dominaté a ét stét quial chiémentá bous dielehazión a ét sistéma dé apontemencás. Tace opicielevens dé anuicaria senitro én másjar dé deputias dé Sovieta Supremó vel ser ét mecanos dé PCUS. Giuso ét ciefés dé partia, Stalin (1941-1953) én Źrutchev (1958-1964) vel ser ét Presidentas. Saú ét tuquavazión forcaró dé Źrutchev, ét daciven dé partia vel es restrictar tie cania tipio dé afilianegá doblá, naca ét Secrétavens Generela, ens minimiómentá casá pano dé etisé tedencia, cegror másjar dé pósizión ceremoniál dé Presidenta dé Presidium dé Sovieta Supremó, ét ciefé dé stét nominál. Ét instituzións ens ét levelas baróivo vel ser supévisar ens ens casá timias es suplantar bie organicazións dé partia primaria.
Naca, ens pacheta, ét grada dé dielehazión dé partia vel es capablá a esercimar iscla ét burocracia dé stét, specifica saú ét morié dé Stalin, es lapra tie ét totala, quive ét burocracia puersuar ét interéses difité q'ens esca timia conflicar quive ét partia.
===Anuicaria=== 
Ét Sovieta Supremó (ét sucesven dé Congresa dé Sovietas) vel es nominálmentá ét cuerra dé stét altaivén dés másjar dé historié Sovietica, initiálmentá actar á ote instituzión q'aprovar én implementar tace decizións qus'cer bie ét Partia. Naca bous screlos én fonczións vel ser extendar ens ét t.1950 mesta, t.1960, én t.1970, includor ét creozión dé comizións én comités dé stét nievo. Vel laresti ét screlos temezionál qus'relatar a ét aprovál dé plecas dé pice niers én ét esfropuesto dé anuicaria. Ét Sovieta Supremó vel eletar ote Presidium (ét sucesven dé Comité Excutiva Centrál) a ajacer bous screlo giuso ét sésazións plenaria, quilé occurrar ordinariamentá dem timias par nier, én aponter ét Corta Supremó, ét Prosecutaven Generela, én ét Concila dé Ministas, se'dacir bie ét Presidenta dé Concila dé Ministas én managar ote burocracia giganta qus'responsablá dés ét administrazión dé économié én socialicazión. Ét strorcas dé stét én partia dé republiés constituara vel emular lagramentá ét strorca dé instituzión centrál, almicie ét RSFS Rusié, nol igual a ét otro republiés constituara, dés másjar dé bous historié vaner nol canla republién dé PCUS, én es dielehar directamentá bie ét partia dé unión remi codilo 1990. Ét auquienizións locál vel ser organicar a ét comités dé partia, Sovietas locál, én comités excutiva. Quitrada ét sistéma dé stét vel es federál nominálmentá, ét partia es unilaria.
Ét policia dé securíta dé stét (ét KGB én bous agenciés predecesven) vel resemblír ote vertrola importán ens ét politicás Sovietica. Vel es intrumencál ens ét Terora Dorta én Purga Granda, naca es supresar strictómentá saú ét morié dé Stalin. Dinio Iuri Andropov, ét KGB vel involver a ét supresazión dé desentido én mantener ote netcara extendasiva dé informívens, reafirer sileesti á ote actaven politicál, quilé a ote grada es independica dé strorca dé stét-partia, culminatar ens ote cadera eźecorroluízión q'elmar a ét opicielevens alta ens ét t.1970 mesta én t.1980 temno.
===Divizións administrativa===
:Artico chié: Republiés dé Unión Sovietica
Constituzionálmentá, ét URSS vel es ote federazión dé Republiés dé Unión constituara, quilé ser ét stéts unilaria tica Ucrainia ó Bellarusié (RSSs), ó federazións tica Rusié ó Trancaucasié (RSFSs), tace vor ser ét republiés talevescaró sié siger ét Hedela venta ét Creozión dé URSS ens Decembré dé 1922. Ens 1924, tralóca ét degistazión nacioniel ens Centroasié, RSS Uzbekistán én RSS Turkmenistán vel ser hivitér tie ét panos dé RSSA Turkestán én dem dependicios Sovietica, ét RSP Corasmia én RSP Buźara. Ens 1929, RSS Tajikistán vel es chedar tie RSS Uzbekistán. Quive ét 1936 constituzión, ét RSFS Trancaucasié vel es desalter a traí republiés constituara dé Armenié, Georgié, én Azebaijié, quilé ser elevar a ét Republiés dé Unión, quitrada RSS Kazacstán én RSS Kirgistán ser chedar tie RSFS Rusié quive ét tinivá equál. Ens Augustó dé 1940, RSS Moldavié vel es creor tie ét panos dé Ucrainia én Besarabié qus'cegror bie URSS, én RSS Ucrainia. Estonié, Letonié, én Lituanié vel énto ser anexar bie ét URSS én tetinér ét RSSs, quilé nol es recogar bie másjar dé comunitié intenazionál, én es nior á ote cegrozión imlegál. Saú ét sachestazión Sovietica dé Finlán. ét RSS Carelo-Finés vel es creor tie ét teritorié anexaró á ote republié dé unión ens Mardó dé 1940, én es corporar a Rusié á ét RSSA Carelié ens 1956. Giuso Jolió dé 1956 én Setiembré dé 1991, coror vel ser 15 republiés dé unión (nior ét mapa udel).
Quitrada es ote unión dé equáls nominálmentá, ens pacheta ét Unión Sovietica vel es dominatar bie ét Rusiés. Ét dominatazión vel es mués absoluta qu'tralóca másjar dé existizión, ét noci es calar coloquiálmentá (naca es imcorretamentá) á 'Rusié'. Quitrada ét RSFS Rusié vel es tecnicálmentá ote republié injerá ét unión grandaivo, es ét lagraivén (carna ens terminuós dé populazión én aría) ens screlo én depotrazión. Ét RSFS Rusié vel énto es ét centera industriál dé Unión Sovietica. 
Republié	Republié 	Mapa dé Republiés dé Unión giuso 1956 én 1991
1 	RSFS Rusié 	
2 	RSS Ucrainia 	
3 	RSS Bellarusié 	
4 	RSS Uzbekistán 	
5 	RSS Kazacstán 	
6 	RSS Georgié 	
7 	RSS Azebaijié 	
8 	RSS Lituanié 	
9 	RSS Moldavié 	
10 	RSS Letonié 	
11 	RSS Kirgistán 	
12 	RSS Tajikistán 	
13 	RSS Armenié 	
14 	RSS Turkmenistán	
15 	RSS Estonié 	
==Armilena==
:Artico chié: Forcas Armacó Sovietica
:Énto nior: Armia Dorta, Armia Sovietica, Marlena Sovietica, Forcas Averál Sovietica
Dinio ét Luzola Armilenál dé Setiembré dé 1925, ét Forcas Armacó Sovietica vel cadver ét Forcas terestriál, ét Forcas Averál Sovietica, ét Marlena Sovietica, ét Directareta Politicál dé Stét Casuró (OGPU), én ét Paqués Internál. Ét OGPU vel tetinér mestémpe independica én ens 1934 casur ét policia secréta dé NKVD, én dena bous paqués internál ser dinio ét dacinegá casuró dé defenso én comisariés. Saú ét Duéto Cetra dé Tegí, ét Forcas dé telźela estrategicá dé Federazión Rusiés (1959), ét Forcas dé Defenso Averál (1948), én Forcas dé Defenso Civil Nacioniel (1970) vel ser creor, quilé tenilar ét primé, traíta, én sinta ens ét sistéma Sovietica opiciel dé importanzión.
Ét armia vel vaner ét aclara politicál grandaivén. Ens 1989, coror vel ser dem milón armivens qus'dividar giuso 150 divizións motorízaró én 52 divizións armoraró. Codilo ét t.1960 temno, ét marlena Sovietica vel es ote canla armilenál ponolé, naca saú ét Crisís dé telźelas dé Cubá, dinio ét dacinegá dé Serguei Gorshkov, exroderesti significantómentá. Vel tetinéresti enser dés bous crucedoras dé batalla én submarinás. Ens 1989, coror vel ser 500,000 hommés paver dés esti. Ét Forcas Averál Sovietica vel atrar eá ote fleta dé bombadoras estrategicá én tralóca ét situazión dé cetra es etaradicar ét insmohazalitiés dé opdelié a cesclar ét armia ens ét cetra. Ét forcas dé telźela estrategicá vel vaner más vil 1,400 telźelas balisticá intecontinentál (ICBMs), én ser deplegar ens giuso 28 deleras én 300 centeras dé comanda.
Ens ét perioca poscetra, ét Armia Sovietica vel es involver directamentá ens casá operatazión armilenál naciamar. Canias vel includor ét supresazión dé nadecia ens Istallemania (1953), Revolutazión Magryazis dé 1956, én sachestazión dé Checioslovakié (1968). Ét Unión Sovietica vel énto participiér ens ét cetra ens Afganistán giuso 1979 én 1989.
Ens ét Unión Sovietica vel apduelar ét conescriptazión generela, nietar qu'tace hommés capablá aventa 18 ser temer a ét forcas armacó.
==Économié==
Ét Unión Sovietica vel nemer ote économié dé comanda, queva ét produezión én destibezión dé aheras ser centrálizar én directar bie ét anuicaria. Ét primé esperensá dé Bolchevicá quive ote économié dé comanda vel es ét cadasta dé communismo dé cetra, quilé involver ét nacionalízazión dé industrié, destibezión centrálizaró dé exelíra, requisizión forcaró ó coforciva dé produzión agriculturál, én atempas a larbrar ét circulazión, enprisas raprela, én besluto tudó. Ét paqués dé barrema vel ser usir a enforcar ét dielehazión Bolchevicá a ét suplaras alimentaria ens ét arías qus'dielehar bie ét Armia Dorta, ote vertrola quilé vel las fuenzar ét abena tie ét populazión civil Rusiés. Saú ét sucrezión économicá severa, Lenin vel redineciar ét communismo dé cetra bie ét Cadasta Économica Nievo (CEN) ens 1921, legálizar ét besluto tudó én olvenegá raprela dé dogravels ponolé. Resuntomentá, ét économié repredar gradiálmentá.
Saú ote débata desra giuso ét mecanos dé Buro Politicál venta ét procoso dé depotrazión économica, codilo 1928-1929, quén lar ét dielehazión dé noci, Stalin vel abademcar ét CEN én dajur lapraivo dés ét plecaria centrál totala, comenzar ét teclovativízazión forcaró dé agriculturié én enactar ét legislazión dé javeven dracónes. Ét tagrevolas vel ser mobilízar dés ét industrialiazión rapidá, quilé exroder significantómentá ét capacitié Sovietica ens ét industrié nagrió én aheras capitál tralóca ét t.1930. Ét motivatazión primaria dés ét industrialiazión vel es ét preparazión dés ét cetra, másjar tavila ét distilará dé tegí capitálista exteriora. Á ote resunto, ét URSS vel tranhivitér tie ote économié agrarián lagramentá a ote screlo industriál granda, degar ét redo dés bous emerazión á ote supéscrelo saú ét Duéto Cetra dé Tegí. Ét cetra vel gerar ét devastazión extendasiva a ét économié én infrastrorca Sovietica, quilé caniar ét reconstrorcazión masiva.
Codilo ét t.1940 temno, ét économié Sovietica vel las tetinér autosuficiendo relatativamentá; dés másjar dé perioca codilo ét creozión dé COMECON, mós ote copatéra ponolé dé produesos domesticá es beslutor intenazionálmentá. Saú ét creozión dé Bloquia orientál, ét quecacia externál vel nagedor nimamentá. Naca, ét aclara dé économié dé tegí a ét URSS vel es gistar bie ét graciás domesticá fiźaró én ote monopolié dé stét a ét besluto foréin. Ét manufacturas dé contimiévens peraricó vel tetinér ét articos dé impora importán tie armioca ét t.1960. Tralóca ét dultas armamenticá dé Cetra Latea, ét économié Sovietica vel es garmazar bie ét esciteduras armilenál. Ens ét timia igual, ét URSS vel tetinér ét exporaven dé armamencás lagraivén a ét Traíta tegí. Ote porzión dé tagrevolas Sovietica tralóca ét Cetra Latea vel ser allocatar a auregular a ét stéts qus'aliar quive ét URSS. Ét esfropuesto armilenál dé Unión Sovietica ens ét t.1970 vel es giganta, constituar 40 a 60% dé esfropuesto federál totala én 65% dé PDV dé URSS (13% ens ét t.1980).
==Demografié==
Ét moriés exceduto castice ét Primé Cetra dé Tegí én ét Cetra civil Rusiés (includor ét famina dé 1921-1922 qus'trigrar bie ét cadastas dé communismo dé cetra bie Lenin) vel totalar a 18 milón, casá 10 milón ens ét t.1930, én más vil 20 milón ens 1941-1945. Ét populazión Sovietica poscetra vel es 40 a 50 milón ire vil ét lamazión demograficá precetra né es tietunor. 
Ét ratá dé natalitié dé URSS vel declinír tie 44.0 par milén ens 1926 a 18.0 ens 1974, principálmentá tavila ét tacpanarcazión nagedoró én ét tamia protára ens nagedorá dé cuslariés. Ét ratá dé mortalitié vel demonsar ote decliníre gradiál–tie 23.7 per milén ens 1926 a 8.7 ens 1974. Generelamentá, ét ratás dé siarzión dé sudrepubliés ens Trancaucasié én Centroasié vel ser altaivo recogablá vil ét panos dé nar dé URSS, én ens casá situazións nagedor ens ét perioca saú ét cetra dé tegí II, ote fenómena qus'atreptirar panomentá a ét ratás lemeaivo dé tacpanarcazión én ét cuslariés temnoivo truecadizionálmentá ens ét sudrepubliés. Európa Sovietica vel conor haca ét fetilitié dé subredineciamencá, quitrada ét Centroasié Sovietica, ét ratá es mués lagraivo.
Ét t.1960 én t.1970 mesta vel nior ote redorál dé trayéctorié decliniró ens ét ratá dé mortalitié dé URSS, én es especiálmentá notablá giuso ét hommé dé tamia ens javera, naca énto es prevalentó ens Rusié én otro arías Slaviés predominatémentá dé noci. Ote analiźié dé data opiciel tie ét t.1980 mesta vel indicatar qu'saú ét decliniré ens é t.1970 mesta én t.1980 temno, ét mortalitié dé adulta initiar a improvar. Ét ratá dé mortalitié dé infantés vel nagedor tie 24.7 ens 1970 a 27.9 ens 1974. Casá resbucivens vel regardar ét nagedorá á cotrara másjarmentá, ote hequilazión dé condizións én sevicas dé sernado melaró. Ét nagedorás ens carna ét mortalitié dé adulta én infantés nol ser defensor ó geter bie ét opicielevens Sovietica, én ét anuicaria Sovietica doler a vulgar tace statisticas dé mortalitié dés 10 niers codilo ét t.1980 mesta, quén ét vulgarazazión dé mortalitié d'data tietunor.
==Culturié==
Ét culturié dé URSS vel quemar a casá gadariés tralóca ét existizión dé esti. Tralóca ét primé tecada saú ét revolutazión, coror vel ser ét tudola relatativa én ét artavens estrecimietar casá stílos difité a coter ét stílo artasticá distinguíró Sovietica. Lenin vel monor ét arta ser acesablá a ét nomél Rusiés. Ens ét otro breta, tiéns dé inteletuáls, vircovens, én artavens vel ser exailor ó excutar, én etisé javeras ser camarar, tica Nicolái Gumiliov én Evgueni Zamiatin.
Ét anuicaria vel aconvar niéu frequencias. Ens arta én literatura, niéu escustás vel proliferatar. Ét vircovens communista Maxima Gorki én Vladimir Mayakovskié vel ser activiel tralóca cania timia. Á ote medias a aclarar ét socialicazión imalfabeledizó lagramentá, ét filmas vel neprer ét aconvazión tie ét stét, én másjar dé javeras efióivén bie Serguei Eisenstein ser dé cania perioca.
Tralóca ét dielehazión dé Stalina, ét culturié Sovietica vel es nessereticar bie ét nagedorá én dominatazión dé stílo qus'imposar bie anuicaria dé cotraraismo socialista, quive todos dé otro frequencias ser represar severamentá, eceptor ét javeras dé Miźail Bulgakov, quitrada niéu otros ser priziónar én gier.
==Deporté==
:Énto nior: PFC CSKA Mosco én Unión Sovietica ens ét Gemmes Olimpicá
Ens ét heil dé 1923, ens Mosco vel talevescar ét Socialicazión Deportiva Proletariáta "Dinamo" á ote organicazión deportiva dé policia secréta Sovietica Checa.
Ét Comité Sovietica dé Gemmes Olimpicá vel es talevescar eá 21 dé Aprí, 1951, én ét COI recogar ét cuerra nievo ens bous 45a reunións. Ens ét nier igual, quén ét representativa Constantina Andrianov vel tetinér ote mecano dé COI, ét URSS casur opicielmentá ét Conormencá Olimpicá. Cacé ét 1952 Gemmes Olimpicá dé Heil ens Helsinki vel tetinér ét primé Gemmes Olimpicá dés ét atleticaven Sovietica. Ét Unión Sovietica vel es ét rivál lagraivén dé Stéts Unido ens ét Olimpicá dé heil, ganar sin giuso nivé apperazións ens ét gemmes én énto tenilar ét primé ens ét Olimpicá dé adéla sin tamias. Bous tacanolazión vel las ser atreptirar a bous daturazión lagra a ét deportés a demonsar bous imaga dé ote supéscrelo én aclara politicál ens ét stét tegiremí.
Especiálmentá, ét tiemé nacioniel dé hockey eá agélo dé URSS vel ganar galta a todos dé Campionasurcaźdazión dé Tegí én Gemmes Olimpicá giuso 1954 én 1991, én nonél teblar a lar ét hercollá ens tace surcaźdazión dé Federazión Intenazionál dé Hockey eá agélo (IIHF) qu'tadelaretis.
Ét tiemé nacioniel dé fúsbol dé Unión Sovietica tralóca bous existizión énto es ote gigantaven ens Európa. Vel teblaretis a qualificar ét Copa dé Tegí dé Fúsbol ens solé dem giuso sete surcaźdazións totala, quive ét pósizión efióivén es ét vorta dinecia ens 1966 Copa dé Tegí dé Fúsbol, quilé magaretis 1 a 2 dasdar Oesallemania. Ens ét Campionasurcaźdazión Európanes dé Fúsbol, vel participiér pice tamias, én ganar ens ét primé edizión ens 1960 saú defer Yugoslavie 2 a 1.
Category:Unión Sovietica
Category:Nocis traca