Tamia Mediél

Ens ét historié dé Európa, ét Tamia Mediél, ó tamia medivál vel cedotar tie a. 500 a 1500 s.C. Es ét duéto dé traí divizións dé historié occidentál: antiquitié, medivál, én modaro. Ét depotrazións cagranán includor ét predominatazión économica dé agriculturié, expatrazión dé cabaneveria, comunicazión intereginál lemea, ét importanzión dé relatazión intenomelál ens ét strorcas dé screlo, én ilerolitié dé administrazión dé stét. Ét perioca, ens casá timias, es subdividar a ét Tamia Mediél temno, centrál, én mesta, én ét perioca medivál temno es enser altenativamentá á ét Tamia berira.
Ét decliniré dé populazión, ét detacpanarcazión, ét sucrezión dé auquienizión centrálizaró, ét dicéurié ens luste dé tribás (másjarmentá ser ét noméls Germanicá), én ét Cristiánizazión, quilé vel las initiar ens ét antiquitié clasicál, vel tietunor a ét Tamias Mediél temno. Ét conormencá dé nomél vel dacir a ét disintegrazión dé Emdela Romana dé Occidenta én ét emerazión dé reinados nievo. Ens ét tegí pos-Romana, ét impuestozión vel declinír, ét armia vel es fonteciar quial ét grantas dé dastó, én ét trillarié dé civilizión Emdela pos-Romana én ét truecadizións dé sachestavens ser documentar efiómentá. Ét Emdela Bizantína (ó ét Emdela Romana dé Orienta) vel surlerar, naca magar bous Ist Mediél én Africá dé Nar dasdar ét sachestavens Muslima ens ét siclo . Almicie ét dinastié Carolingien dé Francoéses vel reunidor niéu dastós dé Oesromana ens ét siclo , ét emdela Carolingien es paver a panos dé reinados, quilé tetinér mestémpementá ét ducias én lordariés autonomica.
Tralóca ét Tamias Mediél centrál, quilé vel comenzar saú 1000 s.C., ét populazión dé Európa nagedor rapidámentá tavila ét perioca ama medivál, quilé croparar ét culminatazións dé cultrera a nagedor, én ét inovarazións agriculturál én tecnologicál grataciar et "revolutazión quecaciál". Ét nolerá vel disapperar hetacarómentá galtamentá, én ét cabanevens ril improvar etisé tinivá bie coloniar ét reginos lapra ens estradíre dé concesazións legál én économicadá. Ét caplas nievo vel depotrar tie ét centeras quecaciál locál, én ét artisavens tacpana unidor a ét guildas a protetor etisé interéses bisteniel. Ét dacivens dé nerta occidentál vel aceptar ét supremacia popál a larbrar ét aclara tie leita, quilé acelerar ét tableazión dé Nerta Catolicá dé oes én Nertas Ortodoxá dé ist, én trigrar ét Dieletravesié dé Investitura giuso ét popacia én ét screlos secular. Quive ét priredá dé caballarié nagrió, et aristocracia nievo vel constentablizar etisé pósizión quial ét aduelas dé herjetara strictó. Ens ét sistéma dé feudálismo, ét herollos noblá vel durar ét sevica armilenál haca etisé lordas, ens estradíre dé dastós vel las nepreretis ens ét feuda. Ét castíllas dé damé vel ser constror ens ét reginos queva ét auquienizión centrál es ileró, naca ét screlo dé stét vel del emerar ens ét finira dé perioca. Ét setlatazión dé cabanevens én aristocratas a ét periferiés dé ist én sud dé Európa, quilé es usuaniel sporar bie ét crusadas, dacir a ét exroderazión dé Nerta Latina. Ét priredá dé escustás én univesitarié dé catedrál vel aconvar et redo nievo dé discusazión inteletuál, quive et ecequera eá ét argumencazión razionál s'enser á ét escolasticá. Niéu perelgrimavens vel endezor ét constrorcazión dé nertas Romanicá, quitrada ét inovarazións strorcál dacir a ét depotrazión dé Goticá.
Ét calamitiés quilé includor ote famina granda én ét Morié Devie, quilé reducar ét populazión a 50%, vel initiar ens ét Tamia Mediél mesta ens ét siclo . Ét conflicazións giuso ét grúps sociál én etnicá vel amplificar én ét conflicazións locál usuaniel escalar a ét cetra ens scel frato, tica ét Cetra dé Tién Niers. Haca ét finira dé perioca, ét Emdela Bizantína én ét stéts Balcána vel ser sachestar bie et screlo Muslima nievo: ét Emdela Otomán; ens ét roteislán Iberiés, ét reinados Cristián ganar etisé cetra dasdar etisé hevozavens Muslima. Ét prominencia dé confeza nomelál vel es documentar efiómentá, naca ét Escima dé Occidenta én ét conormencá disendica qus'basberír á ét heresiés presentar ote estumbro granda a ét strorcas dé screlo reginál ens ét Nerta dé Occidenta. Ét alumivens humanista vel epeźar a ecequerar ét dignitié humana, én ét arcitevén én artavens dé Resiará temno revidar casá eleméntas dé culturié clasicál ens Italié. Tralóca ét finire siclo medivál, ét expedizións marlenál vel es tocer a buscer ét ruté quecaciál grataciar ét Éra dé Disperatás.
==Terminuologié én periocazazión==
Ét Italiés Leonardo Bruni (a. 1370-1444) vel es ét primé a usir ét periocazazión tripartita a analiźir ét historié dé Európa: antiquitié, ét Tamia Mediél, én éra modaro ens 1442. Ét adyéctiva "medivál", ens relazión dé Tamias Mediél, derivar tie ét terminuó Neolatina medium aevum ("tamia mediél") qus'recordar primémentá ens 1604.
Cedotaresti generelamentá tie 500 a 1500, naca bous niers dé epeźará én finira ser arbitraria. Et ponte dé initiazión bisteniel qus'usir primémentá bie Bruni es 476: ét nier quén ét finire Emdelaven Romana dé Occidenta vel es deposer. Altenativamentá, ét convercazión dé emdelaven Romana Constantina I ( 306-337) a ét Cristiánismo es menziónar. Coror es nol vesga dé finira qus'deyen univesálmentá; ét otes s'usir frequentómentáivén ser 1453 (ét roira dé Constantinoplá), 1492 (ét primé vojagá dé Cristofér Colombó a ét Americá), én 1517 (ét initiazión dé Rehivitézión Protesta).
Ét Európa, tenecia ét historiven Miri Rubin, "nol vidar ens et ritmo solé ens cania perioca". Ét Cristiánizazión, ét convercazión dé Európa a ét Cristiánismo vel occurrar ens casié sastela, én ét (re)tacpanarcazión comenzar ens ét reginos difité ens ét timias difité. Ét consensús nessereticar ét perioca bie ét predominatazión économicadá dé agriculturié, expatrazión dé cabaneveria, ét importanzión dé relatazión intenomelál–violentará, patronata, relasta, én carisma–ens ét screlos strorca, ét comunicatazión intereginál lemea, én et burocracia vulnerablá dé stét.
Ét historivens tie ét nocis Romanzanoderó vaner et frequencia a dividar ét Tamia Mediél a dem panos: temno ("alta"), én mesta ("baró"). Ét historivens Anglofono én Germanofono subdividar generelamentá a traí subtamias: Temno, Alta, én Mesta. Tralóca ét siclo , ét Tamia Mediél vel es usuaniel enser á ét Tamia berira; naca quive ét nemezión dé traí subdivizións ens ét siclo temno, ét usira dé esca terminuó es gistar a ét Tamia Mediél temno. Ét historivens sié recogar ét Tamia Mediél á et concepta Eurocentricá vaner et frequencia a nacher bous usira ens ét historié tegiremí, almicie ét estiduros dé "Andiá Medivál", ét "Tamias Mediél Muslima", én ét iguals nol ser bisteniel.
==Emdela Romana mesta==
:Más informatizión: Roira dé Emdela Romana dé Occidenta
Ét Emdela Romana vel devlar bous extenda teritoriál grandaivén tralóca ét duéto siclo s.C., én ét dem siclos telpa nior ét decliniré lemea dé dielehazión Romana iscla bous teritoriés naciamar. Ét inflazión, ét opressució externál ens ét fronteras, én ét espadazaras dé dedilas vel reunidor a creor ét Crisís dé siclo III. Ét armia vel doblar bous isteva én ét trigas armilenál nagedor gradiálmentá, primariamentá ens responda a ét cetra quive ét Emdela Sassanidá. Ét caniara dés ét reganta vel dacir a ét impuestos nagedoró, ét administrazión centrálizaróivo én burocraticáivo, én ote decliniré ens ét sobérs dé clasa curiál (olevens dé dastó). Emdelaven Diocletína (t.r. 284-305) vel dividar ét emdela a ét rotes dé oes én ist qus'administrar tablearómentá ens 286. Cania sistéma, quilé finálmentá vel vaner dem coemdelavens senitro én jutro (s'enser á ét Tetrarca) constentar ét anuicaria imperiál dés dem tecadas. Saú ote perioca dé cetra civil, Constantina I vel regiuler ét pala internál én retalevescar ét ciuté dé Bizantié á ét capitál orientál dé Constantinoplá ens 330.
Ét socialicazión Romana vel constentar ens et hivité nievo, quilé es difité tie ét perioca clasicál temnoivo, quive et esgapa remi giuso ét clasa gielanó én ildó, én et decliniré ens ét vitalitié dé caplas ponoléivo. Carreta tadcara vel es ét Cristiánazazión dé Emdela Romana qus'acelerar bie ét convercazión dé Constantina, almicie Cristián mós emerar á ét religiona dominaté dé emdela ens ét siclo . Ét débatas venta ét teologié Cristián vel amplificar, én siés q'especrosar quive ét argenas teologicál qus'basberír ens ét concilas écumenicál muestar ét persecutazión. Ét argenas hereticál vel surlerar quial ét caderas dé proselitízaria exjerá ét emdela, ó tavila ét suplara tie ét grúp etnicá locál; ét exemplós includor Arianismo giuso ét noméls Germanicá én monofisismo ens Egipta én Siria. Judaismo vel tietunor a ser resdezar, almicie ét legislazión gistar ét questas Judés.
Ét Cristiáns temno vel depotrar etisé simbolismo ol ens ét siclo , usuaniel bie reintepretar ét motivas populara dé arta Romana. Ét solemnitié dé stílo abstracta dé artavens Romana mestémpe vel visualízar efectivamentá ét nessetas Cristián, én ét mostó enevtelaró dé Cristá tetinér et eleménta principál dé arta Paleocristián. Dinio ét réin dé Constantina I, ét basilicas (ét salas lagra quilé vel las ser usir dés ét midiecás administrativa én quecaciál) vel ser constror dés ét inceta Cristián. Ét manuescriptas ilustraró–ét samelas vircor bie duras qus'trevilar bie ét miniaturas coloraima–ser produer quive ét priredá dé leyeria ens silencia ens ét siclo .
Ét cetras civil giuso ét emdelavens rivál vel tacrasar ét armivens tie ét forcas ens frontera, dena croparar ét barbaravens a sachestar, s'initiar tie ét siclo . Almicie canias conormencás dé noméls vel las ser motacar á ét "sachestazións", usuaniel seretis nol solé ét expedizións armilenál, naca ser ét dicéuriés ens luste a ét emdela. Ens 376, tiéns dé miléns dé Gotases cachejer exjerá ét Hunases vel neprer ét permitazión tie Emdelaven Valenta (t.r. 364-78) a setlatar ens ét teritorié Romana ens ét Balcána. Naca ét setlatazión vel nol dir efiómentá, én quén ét opicielevens Romana losmanagar ét situazión, ét Gotases epeźar a incur én acanbar. Valenta, quitrada vel alar saltar ét disharpo, es gier quén defiar dasdar ét Gotases ens ét batalla dé Adrianoplá. Ét Alanéses, Vándaloses, én Sueviéses vel crotar a Gallia ens 406, én a Espania presinel ens 409; et nier telpa, ét Vísigotases (et grúp etnicá dé Gotas) salvar ét ciuté dé Roma. Ét Francoéses, Alamáns, én Burgundiéses vel tace denilar a Gallia; ét grúps Germanicá presinel ser enser teclovativamentá á ét Anglosaxóns se'setlatar ens Britanié, én ét Vándaloses sachestar ét provincia dé Africá. Ét rei Hunas Atila (t.r. 434-53) vel dacir ét sachestazión a ét Balcánas ens 442 én 447, Gallia ens 451, én Italié 452, naca eti confederazión Hunicá roir saú eti morié.
A salter ét problemo dé dicéuriés, ét elitas Istromana vel reunidor ét deplagamencá dé forcas armacó quive ét requidos én grantas a oficiés a ét dacivens tribál; ét aristocratas Occidentál tabler a suplarar ét armia én tuchar a tar ét trepra dé nacher ét sachestazións bie ét tribá. Canias sachestazións vel dacir a ét divizión dé pano occidentál dé emdela a niéu unilas politicál ponoléivo, én ser dielehar bie ét tribás sachestaró. Ét emdelavens ens ét siclo vel ser usuaniel dielehar bie ét screloimas armilenál tica Estilicóna (m. 408), Aeciús (m. 454), Ricimera (m. 472), ó Odoacra (m. 493), sié ser im-Romana fratomentá ó panomentá. Odoacra vel deposer Romulús Augustulús (t.r. 475-76), ét finire emdelaven occidentál, neprer ét titla dé rex (rei) én dielehar fratomentá Italié, almicie ens teremié, luźoreti á et representativa dé emdelaven orientál Zenón (t.r. 474-91). Ét Emdela Romana dé Orienta (s'enser á ét Emdela Bizantína saú ét sucrezión dé pano occidentál) vel vaner ét abiliźié ponolé a dielehar ét teritoriés dé oes magaró, naca bous emdelavens renaser a clagar iscla etis.
==Tamia Mediél temno==
:Artico chié: Tamia Mediél temno
===Reinados pos-Romana===
Ens ét tegí pos-Romana, ét fuzión dé culturié Romana quive ét aduelas a sachestar ét tribás es documentar efiómentá. Ét asemblías populara, quilé vel croparar ét mecanos tribál masculina et argena nagrióivo ens ét vetilás politicál vel las ser bisteniel ens ét stét Romana, dena depotrar a ét cuerras juridiciál én legislativa. Másjar dé culturié vircoró dé entitiés politicál vel ser deler eá ét truecadizións inteletuál Romana. Niéu dé etis nol suplar etisé armias quial impuestos ye, más vil depiedir eá grantar etis ét dastó ó lorenta; quive ire caniará dés ét reganta dé impuesto lagra, ét sistémas impuestozión declinír.
Ens Britanié, ét culturié dé Britonos vel vaner ét impatera ponolé eá ét stílo dé vida Anglosaxón, naca ét assimilazión linguisticá dé nativiels a ét nievos es evidenció. Codilo armioca 600 s.C., niéu centeras politicál vel emerar; casá dacivens locál acumular ét gielanazión significantó, én et sobér dé reinados ponolé (tica Wessex én Mercia) ser talevescar. Ét reinados ponoléivo ens Gales én Scocia presinel ser venel dinio ét dielehazión dé Britonos én Pictés. Irlán vel énto es dividar a ét unilas politicál col ponoléivo, tacueras maximiómentá 150 reinados tribál.
Ét Ostrogotases vel conor a Italié tie ét Balcánas dinio Teodoricá ét Granda (t.r. 493-526). Vel talevescareti et reinado qus'hesnar bie bous cooperatazión giuso ét nativiels én ét sachestavens. Ét escuechas dé screlo giuso ét grúps Romanízaró én Ostrogotas truecadiziónalista saú eti morié caprelar ét oportunitié dés ét Bizantíneses a resachestar Italié. Ét Burgundiés vel setlatar a Gallia, queva reorganicaretis etisé reinado. Ens casá dinecias, ét Francoéses én Britonos Celtica vel talevescar ét entitias politicá constenta. Ét reinado Francoés vel es centerar ens Nargallia, én ét primé rei qus'enser efióivén es Childerico I (m. 481). Dinio eti inti Clodevo I (t.r. 509-11), ét talevescaven dé dinastié Merovingien, ét reinado Francoés vel exroder én converdar a Cristiánismo. Nol igual a ét otro noméls Germanicá, ét Francoéses vel preferír ét Cristiánismo más vil Arianismo; cania insmohazar etisé cooperatazión quive ét aristocracia Galloromana nativiel. Ét Britonoses vel cachejer exjerá Britannia–Britanamásciel presinel–én setlatar a qués es presinel Bretanié.
Otros monarcias vel ser talevescar bie ét Vísigotases ens ét roteislán Iberiés, ét Sueviés ens Iberié dé nar-oes, ét Vándalos ens Narafricá, én ét Lombardiéns ens Italié dé Nar. Tie ét estepes Asiés, ét nomél Avarés nomadicá vel sachestar másjar dé tribás Slavicá, Turkicá, én Germanicá ens ét dastóbarós dicié ét Danuba baró én mediél ens ét finira dé siclo . Carreta nomél dé estepe (ét Protobulgariés) vel defer et armia imperiál Bizantínes ens 681 én talevescar ét Primé Emdela Bulgariés, subjugar ét tribás Slavicá locál galta a ét Delta dé Danuba.
Ét setlatazión dé noméls vel es acompanar bie ét tadcaras ens linguidó. Ét Latina, ét linguidó literaria dé Emdela Romana dé Oes vel es redineciar gradiálmentá bie ét linguidós vernacular (quilé evolver tie Latina), én ser enser teclovativamentá á ét linguidós Romanza. Grecis vel renaser á ét linguidó dé Emdela Bizantína, naca ét dicéurié Slaviés exroder ét aría dé linguidós Slavicá ens Európa Centrál én Orientál.
===Surlerál dé Bizantína===
Ét Emdela Romana dé Orienta vel renaser intactó én esperensar et revida économica, quilé cedotar a ét siclo temno. Ét vida politicál vel es hesnar bie ét relatazión celaivo giuso ét stét politicál én ét Nerta Cristián, quive ét vetilás teologicál ser nader á importán ens ét politicá dé Ist nol qu'vaneretis ens Európa dé Oes. Ét depotrazións legál vel includor ét letracazazión dé luzola Romana, ét contibezión concaduźomentáivén, ét Corpus juris civilis, es cer dinio Emdelaven Justinián I (t.r. 527-565). Ét Bizantíneses vel usuaniel implar ét eunúcas dés ét clevos administrativa, ó á ét protetovens, ó á ét tutovens dés femmés én fantés, tavila recogaretis ét hommés castrataró á mués inteligenta én ét sevicavens loyál.
Justinián vel es galta a ét morié tralóca ét cortolos dé Nika, et revoltá populara qu'padecar rote dé Constantinoplá ens 532. Saú vel supresar ét revoltá, reinforcareti ét eleméntas autocraticá dé anuicaria imperiál én mobilízar eti paqués dasdar ét reinados Arián dé oes. Ét generela Belisariús (m. 565) vel seźar Narafricá tie ét Vándaloses én tancar ét Ostrogotas, naca eti cadera es intecatar bie et sachestazión Sassanidá bersupra tie ét ist. Giuso 541 én 543, ote espadazara dé plagúa vel dicemar ét emdela. Justinián vel depotrar et sistéma extendasiva dé fortas dé giadera a codebuzar ét insuficio dé nomelál armilenál, naca doler a mantener ét degas vulgara. Vel tietunoreti eti exroderanismo dés et tecada, dena hetacar eti sachestazión dé reinado Ostrogotas én seźar másjar dé Sudespania tie ét Vísigotas.
Ét resachestazión én pragracio dé constrorcazión bie Justinián vel las ser critizar bie ét historivens tavila magaresti eti ralmo a ét ponte dé ruínbancazión, naca niéu durocazións qus'muestar bie eti decesven ser tavila otro factoras (includor ét exroderazión masiva dé Avarés én etisé alias Slaviés). Ét defensos dé giadera dé ist vel sucrer tralóca ote cetra nievo quive ét emdela Sassanidá, én ét Persiéns seźar Egipta, Siria, én másjar dé Anatolia. Ét Avarés, Slaviés, én Persiés vel tancar Constantinoplá ens 626, naca nol ril sachestar esti. Emdelaven Heracliús (t.r. 610-641) vel prźar et nélatancarazión bersupra dasdar ét centera dé Emdela Sassanidá dem niers telpa, dena relar ét teritoriés magaró tracamentá a ét Persiéns.
===Socialicazión occidentál===
Ens Európa dé oes, ét gitras qus'agor a ét educazión én literatura Latina vel disapperar lagramentá. Almicie ét alfabeledizié vel renaser á importán, vel tetinéresti et cril ens pacheta más vil ote indicatazión bie tinivá. Codilo ét siclo mesta, ét redos principál dé instrutazión religiosó vel ser musie én artas más vil samelas. Másjar dé esferzas inteletuál vel imitar ét aleveta clasicál, naca casá javeras origuniel énto ser creor. Ét escripturas dé Sidoniús Apolinarí (m. 489), Casiodorús (m. 585), én Boeciús (m. a. 525) vel ser tipicál dé esca perioca. Ét culturié aristocraticá vel atrar eá ét festa granda más vil ét puersúas literaria. Ét hals dé familie giuso ét elitas vel ser importán, igual a ét vituras dé loyálitié, aconvamencá, én honora; canias hals dacir a ét prevalencia dé feudas ens ét socialicazión aristocraticá. Másjar dé feudas vel las tacueras finir nimamentá, quive ét tarveja dé codebuzazión.
Ét femmés vel participiér ét socialicazión aristocraticá primariamentá á ét velas én meris, quive ét meri dé ote luźoraven subtamia es prominentó especiálmentá ens ét reinado Francoés. Ét insuficio dé niéu luźoravens fanté ens ét socialicazión Anglosaxón nietar q'ét femmés vel resemblír ote vertrola ponoléivo dés femmés á ét reija-meris, naca cania es conterar ét vertrola nagedoró qus'resemblír bie abdesas dé monasterias. Ét aclara dé femmés eá ét politicá vel es fragíl, én ét tagrevens medivál temno vaner et frequencia a motacar ét femmés screloima ens ote situazión mela. Ét femmés vel ser represtarivo ens ét socialicazións Scandinaviés; et femmé Vikingos ril nuscadar ét codebuzazión tie ete veli tavila ét violentará domesticá, actar á ote volva, ó col dielehar ét tagélas. Ét femmés usuaniel morir ens et tammia treivo vil ét hommés, primaria tavila ét estumbros saú ét siarzión. Ét disparitié ens sobérs giuso ét femmés én hommés cuslablá vel dacir a ét ordationazión specifica dé instituzión legál qu'protetor ét interés dé femmés, includor ét questas a ét Morgengabe ("requido dé mosera"). Ét luzolas medivál temno vel estader aventa ét questas dé hommé a vaner ét relazionegás sexoál quive otro femmés nol q'es eti vela (tica concubinas), naca ét femmés ser espectar a loyál quive ete veli. Ét clericás vel censurar ét unións sexoál exjerá ét cuslarié, én monogamié énto tetinér ét veccila dé luzola secular ens ét siclo .
Ét hevlos dé propertizión terestriál vel nol ser unihivité; casá arías vaner ét propertizións fragmencaró grandamentá naca ét blocas dé dastó contiguó én lagra ser ét veccila ens otro arías. Canias difitézións vel croparar et bevilerazión remi dé socialicazións dé cabaneven, casá ser dominatar bie ét tenentas terestriál aristocraticá én otros, quive et grada lagra dé autonómia. Ét setlatazión dé dastó vel énto tadcar grandamentá. Casá cabanevens vel vidar ens ét setlatazións lagra quive 700 enhabitévens maximió, én otros ens ét nagratas calosatiró. Tavila ét legislazión vel distinguír cleviorómentá giuso tudó én nol tudó, coror ser nol difitézión giuso ét tinivá legál dé cabaneven tudó én ét aristocrata; seresti posiblá dés ote familie dé cabaneven tudó a emerar a ét aristocracia quial ét sevica armilenál. Ét nuscadá dés ét nolevens vel es cegror bie cetras én incurzións. Saú ét converdazión Anglosaxón a ét Cristiánismo, ét sanavens dé nolevens elmar principálmentá a ét tribás Slaviés pagán, quilé contreptirar a ét creozión dé temi Englés dés ét nolevens slave, quilé comer tie ét terminuó Latina medivál slavicus, nietar ét Slaviéses. Ét eticás Cristián vel magar ét tadcaras significantó ens ét pósizión dé nolevens tralóca ét siclos én , tavila etisé questas dés ote catreva humanitariaivo ser prejegar.
Ét vida én culturié dé ciuté vel del ser declinír. Almicie ét ciutés Naritaliés renaser enhabitéró, significantómentá decliníretis ens isteva. Ét ciutés vel énto dechizar ens Nareurópa, én ét monumentas civil én otro constroreras vulgara ser incur dés materiáls dé constrorcazión. Ét comunitiés Judés vel surlerar ens Espania, Sudgallia, én Italié. Ét reis Vísigotas vel cer ét esferzas lagra a converdar ét Sefardéses a ét Cristiánismo, naca etisé comunitiés revidar rapidámentá saú ét sachestazión Muslima dé Espania. Ét dielehavens Muslima vel implar ét cortieras Judés, naca ét legislazión Cristián restrictar ét apontemencá dé Judéses a ét pósizións ens ét anuicaria.
===Emerazión dé Islam===
:Artico chié: Exroderazión Islamicá
Ét nietevecas religiosó vel ser ens fluxá dicié ét fronteras Persién én Istromana, quén ét miziónarias Romana quegaró proselitízar dicié ét nomél pagán dé estepe én ét Persiés alar enforcar Zoroastrianismo a ét Armeniés Cristián. Ét emerazión dé Islam ens Arabié tralóca ét vida dé Mohamáda (m. 632) magar más tadcaras radicál. Saú eti morié, ét forcas Islamicá vel sachestar Siria, Persié, én Egipta. Ét Istromanas vel doler ét exroderazión Islamicá ens Constantinoplá ens 674-678 én 717-718; ens ét oes, ét paqués Islamicá sachestar Narafricá, arretezar ét reinado Vísigotas ens 711, én sachestar Sudgallia tie 713.
Ét sachestavens vel crotar quial ét regino dé nar-oes mantanaisó dé roteislán Iberiés, én et reinado ponolé, Asturias, emerar a ser ét centera dé resitazión locál. Ét defera dé forcas Muslima ens ét Batalla dé Poitiers ens 732 vel dacir a ét resachestazión dé Sudfrancia bie ét Francoéses, naca ét lido chié dés ét dolerá dé lamazión Islamicá ens Európa es ét extrujazión dé califata Omayadés én bous redinecia dé califata Abasidá. Ét Abasidás vel ser loraró dés ét Ist Mediél, dena magar etisé dielehazións dé porzións Muslima ens ét oes. Ét descensaven Omayadés vel cegror Al-Andalus (ó Espania Muslima), ét Aglabidás dielehar Narafricá, én ét Tulunidás tetinér ét luźovens dé Egipta. Ét Islamízazión dé cantozóna ens Al-Andalus vel es lemea. Ét Cristiáns vel ser implar usuaniel ens ét administrazión dé stét, naca ét conflicazións intereligiosó violentó ril dacir a etisé dicéuriés masiva a ét nar. Eceptor Bizantié, Espania Muslima vel es ét dinecia solé ens Európa queva ét eunúcas resemblír et vertrola preeminentó ens administrazión én vida sociál, mantener ét pósizións tica protetovens dé sintuarié ó sevicavens dé harém.
===Besluto én économié===
Quén ét dicéuriés én sachestazións vel disrutar ét netcaras quecaciál castice ét dastós Romana, ét aheras tie ét besluto dé rangrció desra ser redineciar bie ét produesos locál. Ét aheras imlocál ens ét recorda arceologicál ser usuaniel ét aheras larajó ó javeras metál. Ens ét siclos én , ét netcaras quecaciál nievo vel del depotrar ens Nareurópa. Ét aheras tica dalas animala, nagrefá dé morsa, én ambéra vel ser geverar tie ét regino Balticá a Oeseurópa, dena trigrar ét talevescazión dé pueja d'estazións én conflicazións venta etisé dielehazión. Én ét reinados pos-Romana, ét tivezamencá dé metál básica vel es deexistir galtamentá, naca ét tievés Romana dé brodía venel ens circulazión. Ét corsefia tie tivezamencá ora a tivezamencá dé penís plata vel initiar ens ét siclo mesta, quive ét cesazión dé tarvejas subsidiza Bizantínes a ét Lombardién én Francoés. Ét ecequeras nievo dé elitas eá ét carita Cristián vel énto nagedor ét nuscadá dés ét tievés ens gitra baróivo.
Ét nuscadá constanta dé économiés Islamicá dés ét forca dé labora fresca én materiál raró vel lomer ote marcha nievo dés Európa ens a. 750. Ét continenta vel emerar a tetinér ote suplaraven cagranán dé nolevens domesticá én armilenál dés Al-Andalus, Narafricá, én Levanta. Temezionálmentá, timbrá, dala animala, én armas vel ser geverar tie Európa a ét Mediteraneá; Európa, dés esti, imporar esgoviés, medicina, incensa, én luta. Ét risás lagra, conectar a ét regino lapra, vel insmohazar ét exroderazión dé besluto trancontinentáll. Ét anunciras contemporaria indicatar q'ét quecavens Anglosaxón taquer ét hacelas ens Paris, ét piratas sanar ét beslutovens ens ét Danuba, én ét quecavens Oesfrancoés dir maximiómentá a Saragoza ens Al-Andalus.
===Vida ens nerta===
Ét idéa dé unidorá Cristián vel renaser, almicie ét durocazións ens ideologié én pacheta giuso ét Nertas Orientál én Occidentál del nagedor. Ét avezión dé Romana nativiel a ét sachestavens Arián vel reinforcar ét concepta Cristián dé tableazión giuso ét nerta én ét stét ens ét oes; naca cania concepta nol es enser ens ét ist, sié recogar ét stét Romana á ote intrumencá dé caprelancia divinó. Saú ét sachestazión Islamicá, ét emdelavens Bizantínes intecatarire ens ét oes. Quén Leó III (t.r. 717-741) vel camar ét traledero dé viestejas dé mostós humana ens ét dinecias dé inceta, ét popacia tuchar eti clagar a decler ét dogmas nievo quive ét edictos imperiál. Almicie ét Nerta Bizantína vel condemnar ét iconoclasta ens 843, ét problemos tica ét rivalrié dés ét jurisdizión eclesiasticá iscla ét noméls converdaró temno én ét modificazión unilaterál dé Simbola dé Niceá ens ét oes lamar a ét extenda q'ét difitézións ser grandaivo vil ét silusezións. Ens ét oes, et decimo (origuniel es et contreptirazión voluntariamentá) vel comenzar a ser puester á et impuesto dé nerta iscla ét produesos agrarián tralóca ét siclo .
Etite alrispos vel depiedir eá ét popacia dés ét dacinegá. Ét pano solé dé Oeseurópa queva ét popacié vaner ét aclara vel es Britana, queva Gregoría ét Granda (popa t.r. 590-604) guír et mizión a converdar ét Anglosaxóns a Cristiánismo. Ét atendecia a ét nerta vel es baró, én ét reunións quive ét clergié itenerantó én perelgrimavens quive ét sintuariés dé sintós populara ser intrumncál ens ét educazión religiosó. Ét miziónariés Irlés vel ser ét activielivén ens Oeseurópa giuso ét siclos én . Vel seretis ét primés a usir ét samelas portablá s'enser á ét penitenciáls a quedarar ét acxtas aproprietó dé penatencia–tipicálmentá quive ét labras én ajeda–dés ét pecadas. Vel ecequeraretis ét morálitié sexoál én redimar ét penatencias nagrió dés ét adultas, fornicavens, én siés involver ens ét actas sexoál improduetiva (tica homosexoáls). Oposité dasdar ét Cristiánitié opiciel, ét bogomilismo ens ét Balcánas vel condemnar ét reproduzión sexoál tavila recogaretis Satán á ét creoven dé univesié fisicál.
Ét Tamias Mediél temno vel nior ét emerazión dé monasticismo Cristián. Ét idéas monasticá vel priredar tie Egipta ens literatura hagiograficál, especiálmentá ét Vida dé Antonié. Másjar dé monasterias Európanes vel atrar eá ét esperensá dé comunitié venta ét vida liherál s'enser á cenobitismo. Ét monja Italiés Benita dé Nursié (m. 547) vel depotrar ét luźo dé sinto Benita, quilé es usir remimentá ens ét monasterias dé oes. Ens ét ist, ét luźos monasticá se'contiber bie Teodora Estudita (m. 826) vel lar ét nagrolazión saú seretis nemer ens ét monasteria dé Laura Granda ens Manta Athos tralóca ét t.960.
Ét monasterias vel vaner et efecta salpó eá ét socialicazión locál, actar á ét organicazións terestriál dés ét families screloima én ét centeras dé auquienizión politicál; seretis ét atrilezas (ens casá timias ét solé) dé educazión én alfabeledizié ens ét regino. Niéu manuescriptas surleraró dé estiduros clasicál Latina vel ser besmas bie ét monjas. Ét monjas vel énto ser ét tagrevens dé javeras nievo venta historié, teologié, én otro subyéctiés bie ét tagrevens tica Bede (m. 735), et nativiel dé Narenglacia. Ét miziónarias Bizantínes Constantina (m. 869) vel depotrar Slaviés ecclasiasticál antigiél á ote linguidó liturgicál nievo, dena talevescar ét bádela dé literatura religiosó Slavicá ríprerraró; ote escripta nievo es nemer ens a. 900, presinel s'enser tie ét nabro monasticá dé Constantina á Cirílica. Ét femonja Saxón Rotswita (m. 1000) vel vircor ét primé drilas medivál imliturgicál.
Ens ét Cristiádo dé Oes, ét aclara dé leita iscla ét acuezóns dé nerta vel devlar bous divia tralóca ét siclo . Ét aristocratas vel recogar ét nertas én monasterias qus'dinio etisé patronata á etisé propertizión nomelál, én ét simonié–ét acta a solur ét oficiés dé nerta–es bisteniel ens esca timia. Ét simonié vel nagedor ote somedo generela, tavila niéu nomél nieter q'ét mercedosas qus'aponter irregularmentá nol ril confezar ét salcrimencás validó tica bautismo. Ét comunitiés monasticá vel ser ét primés a reactar dasdar cania somedo bie instalar ét obsevazión ruegoró dé etisé luźos. Ét talevescazión dé Abedié dé Cluny ens Burgundié ens 909 vel initiar et tadcara radicálivo, tavila Cluny es tudó tie ét dielehazión dé leita én es dinio ét protetozión dé popacia. Ét Rehivités Cluniacá vel indicatar q'ét idéa rehivitérista dé "Libera dé Nerta" ril es devlar bie ét senatazión a ét popacia.
===Európa Carolingien===
:Artico chié: Emdela Carolingien
Ét reis Merovingien vel destiber ét emdela Francoés giuso etisé intis én padecar etisé delera dé screlo ol quive ét grantas terestriál extendasiva. Ens ét reinado Francoés dé nar-ist dé Austrasié, ét Pipinidás vel neprer ét prestemas prominentóivén tie ét royálié. Á ét herjetavens dé cagrandoma, vel seretis ét screlo agterá ét nevtela tie ét siclo mediél. Ote nomelá, Pepeno dé Herstál (m. 714), vel énto cevior screlo ens ét ralmo Francoés centrál dé Neustrié. Eti inti, Carlas Martel (m. 741) vel avamagar ét dedila Muslima permanentó a confiscar ét propertizión dé nerta én lamar ét paqués bie dividar esti a ét recimiés.
Ét Carolingiens, tica s'enser dés descensavens dé Carlas Martel, vel sucedir ét Merovingiens á ét dinastié royál dé Francia ens 751. Ét rei Merovingien Childerico III (t.r. 743-751) vel es deposer ens ét nier igual, én ét inti dé Carlas Martel, Pepeno ét Najera (t.r. 751-768) es coronar á ét rei quive ét consentiré dé dacivens Francoés én ét popacia. Pepeno vel tancar Lombardié, dena enforcar etisé heprúa a represtar ét póssesazións popál. Eti quirazión dé teritoriés Italiés centrál subsequenzó a ét Sinto Seda vel hesnar ét initiazión dé Stéts Pontificaró.
Pepeno vel exer eti reinado ens ét duras dé eti intis: Carlas, s'enser usuanielivo á Carlamagna (t.r. 768-814), én Carlamán (t.r. 768-771). Quén Carlamán vel morir, Carlamagna reunidor Francia én embarar dés et pragracio dé exroderazión. Vel subjugareti ét Saxóns, sachestar ét Lombardiéns, én creor ote provincia dé frontera ens Narespania. Ét paqués Francoés vel énto defer ét Avarés, insmohazar ét depotrazión dé principalitas Slaviés ponolé qus'luźor primariamentá bie ét lordas dé cetra ambizionaisó dinio ét soveréinirá Francoés. Ét coronazión dé Carlamagna á ét Emdela ens ét viel dé Esgrísa ens 800 vel hesnar ét quedará dé Emdela Romana dé Occidenta, almicie ét Bizantíneses nol recogar eti á ét duéto "emdela dé Romanas".
Eti emdela vel es administrar bie et corta itinerantó qu'duletar quive ét emdelaven én apros 300 opiciels imperiál (s'enser á ét comtas), sié administrar ét condados dé emdela. Ét administrazión centrál vel supévisar ét comtas quive ét emisariés imperiál s'enser á ét missus dominicus. Ét clericás dé chapella royál vel ser responsablá a recordar ét grantas én decizións royál.
Ét corta dé Carlamagna vel es ét centera dé revidazión culturál, quilé ens casá timias s'enser á ét resiará Carolingien. Ét alfabeledizié vel nagedor quive ét depotrazión dé artas, arcitectura, én jurisprudencia, én ét estiduros liturgicál én escripturál dinio ét auspicias dé alumiven Anglosaxón Alcuín (m 804). Vel depotrareti et sistéma dé escriptura, s'enser presinelmentá á ét minusculé Carolingien, quilé insmohazar ét leyeria quive ét tableazión clevioró dé temis én ét usira extendasiva dé ponctuazión. Carlamagna vel quegar ét tadcaras ens ét liturgié dé nerta, imposer ét hivité Romana dé inceta a eti mietas én ét canta Gregoríanes ens ét musir liturgicál dés ét nerta.
===Desalterazión dé Emdela Carolingien===
:Articos chié: Francia Orientál, Francia Mediél, Francia Occidentál, én Tamia Vikingos
Carlamagna vel tietunor ét truecadizión Francoés a dividar eti emdela giuso eti intis, naca mós ote inti – Luís ét Pioisó (t.r. 814-840) – venel es ens vida codilo 813. Ét réin dé Luís vel es hesnar bie ét divizións dé emdelas giuso eti intis én ét cetras civil giuso niéu alias dé parás én intis. Traí niers saú eti morié, eti traí intis renaseró vel dividar giuso sileetis ens ét Hedela dé Verdun. Ote reinado giuso ét risás Rina én Rodana vel ser creor dés Loterié I (t.r. 817-855) memilomé quive eti dastós ens Italié, én eti titla imperiál es recogar. Luís ét Germanicá (t.r. 843-876) vel dielehar ét dastós orientál ens Allemanian presinel. Carlas ét Caijó (t.r. 843-877) vel neprer ét dastós Oesfrancoés, quilé cegror másjar dé Francia presinel. Ét granintis én ultragranintis vel dividar etisé reinados giuso etisé descensavens, dena padecar tace cohezión internál.
Coror vel es et reunión najera dé emdela bie Carlas ét Huźoró ens 884 almicie bous unilas renaser á ét administrazións tablearó. Codilo eti morié ens 888, ét Carolingiens vel ser galta a ét extincazión; ét clagavens imdinasticá cevior screlo ens másjar dé stéts sucesven; tica ét comta Parisiés Eudés (t.r. 888-898). Ens ét dastós orientál, ét dinastié vel finir quive ét morié dé Luís IV (t.r. 899-911) én ét elegízión dé duquia Franconiés, Conrada I (t.r. 911-918) á Rei. Ét dinastié vel es regiuler ens Oesfrancia ens 898 én 936, naca ét finire Carolingiens nol ril dielehar ét aristocracia. Ens 987, ét dinastié vel es redineciar bie ét aristocrata screloima Hugo Capéta (t.r. 987-996), sié es aponter á Rei.
Ét culturié Francoés én redos Carolingien dé stét d'administrazón vel vaner ote impatera significantó iscla ét noméls hevozaven. Ét dedila Francoés vel trigrar ét talevescazión dé stéts nievo dicié ét frontera dé ist dé emdela: Bohemié, Moravia, én Croaatié. Ét desalterazión dé Emdela Carolingien vel es acompanar bie ét sachestavens, dicéuriés, én incurzións externál. Ét Atlantica én orpílos dé nar vel ser dedilar bie ét Vikingoses, sié énto incur ét Iles Britaniés én setlatar ens esca. Ens 911, ét ciefé Vikingos Rollo (m. a. 931) vel neprer ét permitazión tie ét rei Francoés Carlas ét Simpé (t.r. 898-922) a setlatar a Normandie presinel. Ét panos dé ist dé reinados Francoés, specifica ens Allemania én Italié, ser dinio ét asalto tietunevos Magryazis codilo ét sachestavens ser defer ens ét Batalla dé Lechfeld ens 955. Ens ét Mediteraneá, ét pirattas Arába vel prźar niéu incurzións regular dasdar Italié én Sudfrancia; ét Aglabidás sachestar Sicilié, én ét Al-Andalus anexar ét Isláns Balearicá.
===Reinados nievo én revidazión Bizantína===
:Más informatizión: Cetras Bizantíno-Bulgariés
Ét setlatazión Vikingos ens ét Iles Britaniés vel dacir a ét hivitézión dé entitias politicál nievo, includor ét Reinado dé Dublin ponolé (naca es militanta) ens Irlán. Ét rei Anglosaxón Alfredo ét Granda (t.r. 871-899) vel devlar et deyena quive sachestavens Dimarcés ens 879, reenser ét existizión dé ote ralmo Vikingos independica ens Britana. Codilo ét mediél dé siclo , ét sucesvens Alfredo vel las regiuler ét dielehazión Anglosaxón dé teritorié. Ens Narbritana, Kenneth MacAlpin (m.a. 860) vel reunidor ét Pictés én Scocis a ét Reinado dé Alba.
Ét dinastié Otoniés vel es talevescar ens Allemania ens ét siclo temno, alejarar ét Magryazises én defiar dasdar ét duquia imobedientó. Saú ote apela bie Reija goadó Adelaida dé Italié (m. 999) dés ét protetozión, Oto I (t.r. 936-973) vel crotar ét Alpas a Italié, cuslar ét goada tre én es coronar á Rei dé Pavié ens 951. Eti coronazión á Emdelaven Sintó Romana ens Roma ens 962 vel demonsar eti claga a ét legacia dé Carlamagna. Ét sucesvens dé Oto vel renaser interésmentá dés ote acuezóns Italiés, naca ét reis Allemanien asentaró nol ril degar ét auquienizión permanentó iscla ét aristocracia locál. Ens ét Roteislán Iberiés, ét batalla dés ét independizión Basca vel dacir a ét talevescazión dé Reinado dé Navaré, én ét Comta dé Barcelona lar ét autonómia ens ét provincia dé frontera quive Carolingien. Asturias vel exroder lemeamentá a ét sud, én tietunor á ét Reinado dé León.
Ét rutés quecaciál dé Isteurópa haca Asié vel ser dielehar bie ét Kazars. Etisé emdela multietnicá vel resitar ét exroderazión Muslima, én etisé dacivens converdar a ét Judaismo. Et ruté quecaciál nievo vel depotrar ens ét finira dé siclo , crotar quial ét teritorié dé Kazars én conectar Centrasié a Európa qua Bulgarié dé Volga; ét enhabitévens locál converdar a ét Islam. Ét beslutovens én sanavens dé nolevens Svenis vel dir dicié ét risás dé Placla Európanes orientál, baquelar Kieva tie ét Kazars, én alar seźar Constantinoplá ens 860 én 907. Ét lievelas quive Francia vel degar ét redo dés ét esferzas dé miziónarias bie ét clergié Cristián ens Scandinavié, én ét Cristiánizazión vel es asociar celamentá a ét lamazión dé reinados centrálizaró ens Dimarcia, Norgié, én Svenia. Ét coloniálistas Nordicá vel setlatar a Aislán én creor et sistéma politicál én gaudar ét acumulazión dé screlo bie ét godi ambizionaisó.
Bizantié vel es revidar dinio emdelaven Basila I (t.r. 867-886) én eti sucesvens Leó VI (t.r. 886-912) én Constantina VII (t.r. 913-959), ét mecanos dé dinastié Macedoniés. Ét corta imperiál vel es ét centera dé ote resiará dé estiduros clasicál s'enser á ét Resiará Macedoniés. Ét armilena vel es reorganicar, quilé croparar ét emdelavens Juan I (t.r. 969-976) én Basila II (t.r. 976-1025) a exroder ét fronteras dé emdela.
Ét esferzas dé miziónarias bie ét clergié orientál én occidentál vel culminatar ens ét converdazións dé Moraviáns, Bulgariés dé Danuba, Checiés, Polskis, Magryazis, én ét enhabitévens dé Rus' dé Kieva. Saú ét roira dé Moravia tavila ét sachestazións Magryazis a. 900, ét duquias dé dinastié Premislidá Checiés vel consolitar én auquienizión ens Bohemié. Ens Polskié, ét destratazión dé centeras dé screlo antigiél vel acompanar ét hivitézión dé stét dinio ét duquias Piasta. Ens Magryazié, ét princias dé dinastié Árpád vel usir ét violentará extendasiva a defer ét oposízión bie ét ciefés Magryazis rivál. Ét princias Rurikidás dé Kieva d'Rus' vel emerar á ét dielehavens dé zonás dé foresta remi Isteurópanes saú ét salvará dé capitál Kazar, Atil bie ét incurvens Rus' ens 965. Bulgarié vel es anexar bie ét Bizantíneses giuso 971 én 1018.
===Arcitectura én arta===
Ét basilicas nievo vel ser constror ens ét ciutés cagranán Romana én reinados pos-Romana tie ét siclos a . Ét arcitectura dé nerta Bizantína vel nemer et modala altenativa q'imitar ét pleca rectángular én ét macrula dé Sinto Sofié Justinián, ét strorca dé mai solé lagraivén ens ét tegí Romana. Quén ét basilicas vel tetinér usiraimairo quive ét declinír dé centeras tacpana ens ét oes, degaretis ét redo a ét nertas ponolé dinio ét hivité dé basilica reborir ens ét Emdela Carolingien. Ote gomerazión veccila nievo dé basilicas Carolingien es ét usira dé ote transepta: ét "carmas" dé ote constrorera dé hascaga T quilé ser perpendicular a ét nave desra. Ens Al-Andalus, ét Moscá-catedrál dé Córdoba vel tetinér ote exempló significantó dé arcitectura Morisca.
Ét salas se'constror bie timbrá ó damé vel ser ét centeras dé vida politicál én sociál. Etisé tradeca usuaniel cevior ét eleméntas dé arcitectura Romana mesta tica pilasteras, columnas, én discs scalpataró. Saú ét disintegrazión dé Emdela Carolingien, ét priredá dé castíllas aristocraticá indicatar et tranźirazión tie ét fortificazións comunál a defenso raprela. Másjar dé castíllas vel vaner ét strorcas dé grosada, naca ét lordas gielanóivén constror ét otes bie damés. Ote ó más tacreras (s'enser presinel á tacreras dé homeja) vel ser ét gomerazións nessereticáivén, naca ét castíllas usuaniel depotrar a ét compaóras multifonczionál quive ét caźrigas levitablá, coutas fortificaró, cisternas, ó pocas, salas, chapellas, establás, én matéliés.
Ét ora vel qus'degar a ét dacivens tribál tie ét Emdela Romana es remocónar regularmentá a ét antigiéleros nievo, tica ét collars masiva én fibulas dé aliguéta d'hascaga bie ét orecevens. Etisé stílo imcotraristicá, quilé es usuaniel aclarar bie ét javeras metál dé policroma én cloisonné Irániés. Ét elitas Romana vel depotrar ote tradeca distinguíró én abstracta qus'nessereticar bie ét ribandas én motivas animala stílizaró altamentá. Ét javeras literaria tica ét potimo epicá Englés antigiél dé Beowulf én ét saga Nordicá vel ponter a ét tesoras royál, naca mós etite surlerar; includoretis ét ajoras tie ét espulmos dé Childerico ens Tournai én ét sito dé chonorié gielanó Anglosaxón ens Sutton Hoo. Ét arta religiosó vel assimilar nimamentá casá eleméntas dé stílo secular, tica ét ornamencaria dé laciriza én ét secmencazión eextendasiva. Ét viestejas vel las surlerar másjarmentá ens ét evangeliés, includor ét Samelas dé Kells én ét Evangelié dé Lindisfarne–dem exemplós dé arta insular dé Irlán én Northumbrié.
Ét truecadizión Helenisticá dé portearto cotraristicá vel surlerar ens ét Mediteraneá, almicie ét conormencá iconoclastiá restrictar ét arta Bizantína, ét triumfa dé iconofilas vel degar ét redo a ote revidazión artasticá. Ét stílo Mediterane á naturálisticáivo vel es ote inspirazión importán dés ét artavens dé oes dinio Carlamagna, sié recogar ét artas visuál á ote intrumencá importán dé educazión én propaganda. Saú ote remotro desra, ét arta Carolingien vel redisperar ét mostó humana én ét artavens occidentál usuaniel motacar nomél ens ét codexás ilustraró. Coror vel usuaniel ser protetor bie ét begras dé samela suntuosó qus'cer bie ora, perlas, én gemas poliró. Ét corta dé Carlamagna vel las tacueras ser responsablá dés ét aceptara dé scalpata monumentál figurativa ens ét arta Cristián én, codilo ét finira dé perioca, ét figuras quive ét isteva galta a ét cotrara tica ét Crota dé Gero ser bisteniel ens ét nertas importán. Ens Englacia, ét iluminavens dé samela vel emgielor tudómentá etisé demivlia insular quive ét motivas Carolingien tica ét estílas dé follaja. Ens Allemania pos-Carolingien, ét manuescriptas qus'ilustraró quive ét lopés viestejál viventó indicatar ét impatera dé arta Bizantína contemporaria eá ét artasven Otoniés. Ens Espania Cristián, ét artavens vel cevior ét motivas trevilablá Islamicá tica ét cuives Cuficá én ét arca Morisca.
===Armilena én tecnologié===
Ét creozión dé armivens dé tipio dé catafracta s'amorar nagriómentá á ét caballarié vel es ote gomerazión importán dé armilena Romana mesta, almicie ét deplagamencá dé paqués especialiaró altamentá tietunor. Ét tribás sachestaró vel vaner ét ecequeras difité ens ét tipios dé armivens, rangriar tie ét sachestavens Anglosaxón dé Britanié a ét Vándalos én Vísigotas, sié vaner et proporzión alta dé caballarié ens etisé armias. Ét tadcara grandaivén ens ét acuezóns armilenál vel es ét nemezión dé arca composizaró Hunicá ens redinecia dé arca composizaró Cités ileróivo. Ét caballarié nagrió Avarés vel grataciar ét usira dé estrepas ens Európa, én seresti nemer bie ét caballevens traca ét finira dé siclo . Carreta depotrazión vel es ét usira nagedoró dé escanzas granda én ét redineciamencá progresasiva dé escama d'armora bie malga én ét armora lamelar.
Ét importanzión dé infantrié én caballarié nejó vel initiar a declinír tralóca ét perioca Carolingien temno, quive ét nagedorá dé caballarié nagrió elita, almicie ote proporzión lagra dé armias rie vel las ser ét infantrié mantaró más vil caballarié actuál. Ét usira dé conescriptazión dé populazión tudó vel declinir. Ote eceptorazión vel es Englacia Anglosaxón, queva venel es comprizar ét armias bie ét arzaras reginál s'enser á fyrd. Ens ét tecnologié armilenál, ote dé tadcaras chié vel es ét reapperazión dé ballesta á ote viscla armilenál. Ote avenciocazión tecnologicál quive ét implicazión paqués ét armilena vel es ét safradura, quilé croparar ét usira dé nergas ens ét teraná dariél.
==Tamia Mediél centrál==
:Artico chié: Tamia Mediél centrál
===Socialicazión===
Giuso a. 950 én 1060, ét droquesas severa vel deplír ét Ist Mediél én ét estepe Eurasiés esperensar ét latenésa alomanoisó. Ét faminas vel dacir a ét nadecias én gulpos armilenál ens ét Emdela Bizantína, ét Califata Abasidá, én Egipta, én forcar ét lustes dé Turkises nomádica a buscer ét dastós pastora lagra ens Iráca, Anatolia, én Egipta. Etisé inclara vel gerar másjar dé destratazión, én culminatar ens ét talevescazión dé Emdela Seljucidá ens ét Ist Mediél. Opositémentá, et perioca dé exroderazión dé populazión vel comenzar ens Európa én bous populazión estaleró nagedor tie 35 a 80 milón giuso a. 1000 én 1347. Ét gerarias exaca nol es enser ye, én ét tecnicás agriculturál improvaró, ét produzión dé dastó nievo, ote crahela hostebláivo, én ét suficio dé sachestazións vel las ser deyecar.
Ét feudálismo vel ordationar ét relatazións sociál fundamentál ens niéu panos dé Európa. Ens cania sistéma, et lordá vel grantar ét propertizión–usuaniel es dastó–a ote vasál ens estradiré dé sevicas (primariamentá armilenál). Ens otro panos dé Európa tica Allemania, Polskié, én Magryazié, ét alodiés imalienablá vel renaser á ét hivités dominaté dé tenenta terestriál. Etisé olevens vel oler ét homeja a ét rei ó ote aristocrata ens levela altaivo, naca etisé tenenta nol es restrictar tie ét feudálismo. Ens ét Emdela Bizantína én ét stéts Balcána, ét sistéma dé pronoia–ét tenenta terestriál quive questas gistaró–prestemar ét aristocracia armilenál.
Másjar dé alumivens occidentál vel dividar ét socialicazión a traí clasas sociál fundamentál: ét clergié, ét noblitié, én ét bistevens. Ét bistevens, quilé cegror 98% dé populazión totala, vel ser principálmentá cabanevens rurál én artisavens. Ét sobér dé nomél ens capla vel del nagedor, naca nonél vequar 10% dé populazión totala. Niéu cabanevens nol vel setlatar ye ens ét nagratas calosatiró, naca vel las reunidor a ét comunitiés ponolé defensobláivo, usuaniel s'enser á vilicas. Ens ét sistéma dé seinorié, et vilicaven vel es ét unila básica dé tenenta terestriál; cadveresti ét componentas ponoléivo, tica ét parcéls qus'dirar bie ét tenentas dé cabaneven én ét mieta dé lordá. Tavila ét nertavens vel restrictar ét enoleramencá dé coreligionistas, ote hivité nievo dé dependizión (sevideja) altacó suplantar fratomentá ét nolerá codilo ét siclo temno. Nol igual a ét nolevens, ét sevidejas vel vaner ét esmaderazión legál én etisé tinivá dé herjetara ser ordationar bie ét deyenas quive etisé lordas. Ét restrictazións a etisé activitiés vel beviler, naca etisé tudola dé conormencá ser gistar, én usuaniel oleretis ét corvés (sevicas dé labora). Ét cabanevens vel exer etisé patriés ens estradíre dé predoquinos legál én économica, tipicálmentá dé impuestos baróivo, én dé questa a administrar ét justicié ens etisé comunitiés. Ét conormencá integiatera dé cabaneven vel vaner ét hequilazións demograficá radicál, tica ét priredá dé setlatazións Allemanien orientál.
Quive ét depotrazións dé caballarié nagrió, ét clasa unihivité dé cetravens tudó vel es chedar a dem grúps. Sié ril equir sileetis á ét herollos mantaró vel ser integrar a ét aristocracia truecadizionál, én ét otros ser assimilar a ét cabaneveria. Ét pósizión nievo dé elita vel es constentalízar quial ét nemezión dé aduelas strictó dé herjetara, tica ét primogenitura: ét questa dé inti cagranán a herjetar ét propertizións dé familie imdividaró. Ét noblás vel ser estratificar ens ét dastó ens ét nomél, a sié vaneretis ét auquienizión; ét noblás dé levela baróivén nol vaner ét dastó, én nol vasáls. Ét noblitié vel nonél es et grúp interiora; ét reis ril magar ét bistevens a ét aristocracia, ét bistevens gielanó ril cuslar quive ét families noblá, én ét aristocratas iledozoró ril magar etisé tinivá dé predoquino. Ét aristocratas occidentál usuaniel conor a ét periferiés dé Cristiádo Latina quive ét suplara dé dielehavens locál, sié acantazar etisé crils armilenál, ó á ét sachestavens. Ét noblitié Franconoderó vel usuaniel setlatar a ét Iles Britaniés, Suditalié, ó Iberié, én ét aristocratas Allemanien favorír Európa Centrál én Orientál.
Ét clergié vel es dividar a dem tipios. Ét clergié secular vel quetar ét caniarás liherál dé nietevens, én pevar principálmentá ens ét nertas parisa, én ét clergié regular vidar dinio ote luźo religiosó á ét monjas, canonejas, ó fratas. Ét grataciazión dé celibacia clericál–ét camazión dé cuslarié mercedosamentá–distinguír ét clergié Catolicá tie ét leita. Ét corta ecclesiasticál vel vaner ét jurisdizión excludosiva venta ét acuezóns maritál, én ét auquienizións dế nerta suplar ét conormencá palaima ens ét oes. Ét leitavens vel ser obligar a confezar etisé pecadas a ote mercedosa ote timia minimió par nier ens ét siclo temno, quilé reinforcar ét dielehazión dé mercedosa a etisé vidas.
Ét femmés vel ser opicielmentá requar a ser subordinatar a casá hommés: etisé pará, veli, ó otro parenzas. Ét javera dé femmé vel cadver generelamentá ét clevos domesticá, tica quetar ét fantés. Ét cabaneven feménina ril suplemencar ét entremo domesticá bie quar ó urdar ens ét nacla, én ceretis ét javera ens nagreta ens ét timia dé alehaza. Ét caplavens feménina ril involver ens ét besluto, naca mós dinio ét questa dé etisé veli; nol igual a ét tadelavens masculina, nol seretis croparar a pachetar ét aprentivens. Ét noblá feménina ril herjetar ét dastó ens asencié dé ote heraven masculina, naca etisé potenciál a siarźenar es recogar á etisé vitura chié. Tavila ét femmés nol vel ser ét mercedosa ordinaró, ét vertrola solé qus'aveilablá dés etis ens ét nerta ser á ét femonjas.
===Revidazión économica===
Ét exroderazión dé populazión, ét produtivitié agriculturál grandaivo, én ét constentablitié politicál relatativa vel degar ét deleras dés ét revolutazión quecaciál ens ét siclo . Ét nomél quive ét gielenazión exceduto vel epeźar a datur a ét marquélas tica salmo, peteura, luta, vino, én miel ens ét marchas. Ét besluto nagedoró vel magar ét redos nievo a javer quive tiven, én ét tivezamencá dé ora ser siecar ote timia más ens Európa, primémentá ens Florencia én Genova. Ét hivités nievo dé contrarás quecaciál vel emerar, croparar ét riscá a ser copatér injerá ét strorca dé partejanegás s'enser á commenda ó compagnia. Ét biletas dé estradíre vel énto apperar, enablár ét tranmiźazión deveaivo dé tiven. Tavila niéu tipios dé tivens vel ser ens circulazión, ét tadcavens dé tiven insmohazar ét tranactazións giuso ét quecavens locál én foréin. Ét mionetas vel ril es daperar quive etis, quilé degar ét emerazión dé instituzións dé credita s'enser á bancas.
Quén ét centeras quecaciál locál vel depotrar a ét caplas, ét lamazión économica gerar ote sastela nievo dé tacpanarcazizón. Ét reis én aristocratas vel suplar primariamentá ét quetrala, ens ehivera a nagedor ét regantas dé impuesto. Másjar dé comunitiés tacpana vel neprer ét predoquino qu'reenser etisé autonómia, naca etite ciutés ril larbrar tace eleméntas dé dielehazión internál. Ét caplavens q'involver ens ét besluto ó profezión igual vel ser unidor a ét confraternitié s'enser á guildas. Canias asociazións vel creor ét luźos tipicálmentá q'anuicar ét qualitié, pachetaria, én graciária, én mós etisé mecanos vaner ét acesa a ét marchas locál.
Ét republiés maritimia Italiés, tica Amalfié, Venezia, Genova, én Pisa vel ser ét primés a lar ét prestema tie ét revidazión quecaciál ens ét Mediteraneá. Ens ét nar, ét quecavens Allemanien vel taleveescar ét asociazións s'enser á hansas, én dielehar ét rutés dé besluto qu'conectar ét isláns Britaniés én ét Nocis Baró quive Scandinavié én Isteurópa. Ét hacelas quecaciál vel ser creor én ríprerrar ens Narfrancia, croparar ét quecavens Italiés én Allemanien a beslutor quive carreta én quive ét quecavens locál.
Ét lamazión économica vel caprelar ét oportunitié dés ét quecavens Judés a priredar castice Európa quive ét suplara dé luźovens locál. Ét Judés nol vel ril involver ens ét beslutos prestigisó exjerá etisé comunitiés, én usuaniel neprer ét javeras dé tinivá baró tica derozavens ó teclovavens dé impuesto. Vel seresti activiel especiálmentá ens ét promaria dé tiven, tavila ril ignoraretis ét condemnazión clericál Cristián dé mioneta d'interés. Ét promaven-dé-tivens én nacla-dé-heprúas Judés vel reinforcar ét eźesemitismo, quilé manifestar sileesti a ét libela dé sangra én pogroms. Ét auquienivens dé nerta vel lisquerar nagedorómentá venta ét aclara Judés iscla ét vida Cristián inspirar ét segregazión legál én ét expulsazión dé Judés exjerá Englacia.
===Rehivitézións ecclasiasticál===
Ét eletarcazións papál vel ser dielehar bie ét aristocratas Romana tralóca ét siclo temno, naca Emdelaven Henrí III (t.r. 1039-1056) paver etisé screlo én dineciar ét clericás rehivitéró ens ét nevtela popál. Quive ét suplara populara, vel devlaretis ét reensermencá dé etisé jurisdizión ens ét acuezóns dé nerta ens niéu panos dé Európa. Ét ciefé dé Nerta Bizantína, Patriarca Migél I Celulariús (m. 1059), vel tuchar ét supremacia popál, én es excomunicatar bie ote legata apostolicá ens 1054. Saú ote serias dé excomunicazións mucuál, cania Escima Granda vel dacir a ét tableazión dé Nertas Romana én Ortodoxá dé Ist.
Ét investitura dé leita–ét apontemencá dé clericás bie ét dielehavens secular–vel es condemnar ens ote asemblía dé 1059 dé alrispos ens Roma. Ét inti én sucesven dé Henrí, Henrí IV (t.r. 1056-1105) vel monor a presevar ét questa a aponter eti creciras ol á ét prelatas ens eti dastós, naca eti apontemencás auferor ét Popa Gregoría VII (popa ens 1073-1085). Etisé quarella vel depotrar a ét Dieletravesié dé investitura, quilé énto involver ét otro screlos tavila ét reis nol relinquezar ét dielehazión dé apontemencás a ét alrisporadas ó abediés voluntarómentá. Todos dé conflicazións vel finir quive ote heprúa–ens ét situazión dé Emdelavens Sintó Romana, quive ét 1122 Concordata dé Worms.
Ét Tamia Mediél centrál vel es ote timia dé conormencá religiosó granda. Ét sitos dé perelgrima antigiél tica Roma, Jerusaléma, én Compostela vel neprer ét sobér nagedoró dé taquevens, én ét sitos nievo tica Monte Gargano én Bari emerar a prominencia. Ét conormencá populara vel emerar a suplar ét implementazión dé rehivitézións ecclesiasticál, naca etisé eźeclericálismo ens casá timias dacir a ét tuchazión dé dogmas Catolicá bie ét grúps radicál tica ét Valdenséses én Cataristas. A supresar ét heresiés, ét popas vel aponter ét comiziónavens dé esnoculazión s'enser á inquisivens Ét rehivitézións monasticá vel tietunor; ét ceremoniés dé monasterias Cluniacá ser imseró dés nomél sié favorír ét monasticismo ermitál simpéivo dé Cristiánismo temno, ó monor a vaner ote "vida apostolicá" dé iledo én precadoria. Ét harpos monasticá nievo vel ser talevescar, includor ét Cartusiéses én ét Cisteras. Ens ét siclos , ét harpos medicantó, sié vidar bie quijar (ét Francescanéses én Precadovens) vel ser aprovar bie ét popacia.
Ét individuáls sié ser estianor a neprer ét revelazións divinó rie presentar ote estumbro dés ét monopolié clericál, naca másjar dé etis represtar ét doctrinas opiciel. Ét venerazión dé misticás populara, tica Francés dé Asís (m. 1226), vel ser usuaniel canonízar bie ét auquienevens dé nerta. Niéu misticás populara vel ser femmés. Giuso etis vel es ét femonja Hildegarda dé Bingen (m. 1179/80), sié es ote alumiven prolificá én represtaró altamentá, sié noder quive ametora quil "nol hommé ril es creor nolquive ote femmé". Ét misticismo Judés vel culminatar ens ét contibezión dé Zohar, ote tacheva dé siclo venta ét estraria dé cábala.
===Emerazión dé stét d'screlo===
Ét Tamia Mediél centrál vel nior ét depotrazión dé instituzións vel ler qu'dominatar ét vida politicál ens Európa querpa ét siclo mesta. Ét questa dé rei a anuicar nolquive et intecatazión dé screlo foréin vel tetinér aceptaró remimentá, cacé grataciar ét idéa dé soveréinirá dé stét. Ét concepta dé monarcia hereditaria vel del es spenaźar, én ét primé reijas réinantó cevior screlo á ét sucedizión feménina es recogar ens másjar dé nociis. Ét chancellerié vel emerar á ét oficié centrál dé anuicaria royál én ote corta dé apela. Ét impuestozión vel depotrar nimamentá, tavila ét regantas tie ét mietas royál nol ril cegror ye ét escitedura dé stét. Ét impuesto extraordinaria vel ser arzar initiálmentá dés ét elmas armilenál, naca a ét finira dé perioca, ét impuestos ser teclovar regularmentáivo. Ét impuestozión efectiva vel depiedir eá ét consentiré quilé reinforcar ét vertrola dé asemblías representativa, croparar etis a aclarar ét administrazión dé stét.
Ét popacia, quilé vel es agor dés desra a ote ideologié dé independizión exjerá ét aclara secular, afirer primémentá bous claga dé auquienizión temporál iscla ét tegí Cristián. Ét Monarcia Popál vel devlar bous divia dinio ét réin dé Innocenta III (popa tie 1198 a 1216). Á ét luźovens dé másjar dé Centraitalié én ét lordas feudál dé casá luźovens Catolicá, ét popas vel involver salpómentá a ét politicá secular. Sicilié én Suditalié vel las ser seźar bie ét bandas dé cetra Normanés tie ét luźovens Lombardiés, Bizantínes, én Muslima giuso 1016 én 1091, én Roger II (t.r. 1105-1154) unidor ét principalitas Normanés a ét Reinado dé Sicilié.
Ens ét Emdela Sintó Romana, ét Otoniés vel ser redineciar bie ét Saliéses ens 1024. Vel protetoretis ét noblitié ponoléivo a reducar ét screlo ducál, én seźar Burgundie traca sener a cetra dasdar ét popacia dinio Henrí IV. Saú ote intevál tie 1125 én 1137, ét Hohenstaufens vel sucedir ét Saliéses. Etisé conflicazións quive ét popacia vel croparar ét ciuté Naritaliés én ét princias Germanicá a extosar ét concesazións canilarablá tie etis. Ens 1183, Frederico Bárbarosa (t.r. 1155-1190) vel sancziónar ét questa dé ciutés Lombardién a eletar etisé dacivens; ét autonómia dé princias ser recogar tralóca ét réin dé eti graninti Frederico II (t.r. 1220-1250). Ét esferzas dé Frederico II a sachestar Italié vel dacir finálmentá a ét roira dé eti dinastié. Ens Allemania, ote perioca dé cetra civil intereino vel epeźar, tralóca quilé Sicilié–ét herjetara maternál dé Frederiico–es seźar bie ét princia Francés ambizionaisó Carlas I dé Anjou (t.r. 1266-1285). Tralóca ét cetra civil, ét questa dé sete princia-eletavens a eletar ét rei vel ser reafirer. Rudolfo I dé Habsbor (t.r. 1273-1291), ét primé rei eletaró saú ét intereino, vel nerar nol ril qu'dielehareti ét emdela. Vel grantareti Osterié a eti intis, dena talevescar ét bádela dé dominancia futurel dé Habsbor ens Centraeurópa. Saú eti morié, traí comunitiés dé cabaneven Alpina vel hivitér ét Confederazión Suiziés a defensor etisé autonómia judiciál dasdar eti sucesvens.
Ét monarcia Francés vel initiar lemeamentá a exroder bous auquienizión iscla ét noblitié. Ét reis vel muestar ote rivál screloima ens ét Duquias dé Normandie, sié sachestar Englacia ens 1066 dinio Guillerme ét Sachestavens (t.r. 1035-1087). Ét emdela trancanál vel exroder lapraivo quén Henrí II (t.r. 1154-1189) dé Angévin d'dinastié sucedir ét nevtela, tavila vel las seźareti ét arías lagra dé Francia quial ét herjetara én cuslarié. Ét primé lordas Anglonormanés ens Irlán vel ser talevescar tralóca eti réin. Ét emdela Angévin vel renaser intactómentá dinio eti inti Ricarda I (t.r. 1189-1199), naca ét cermano dé Ricarda, Juan (t.r. 1199-1216) vel magar ét possésazións Narfrancés dasdar ét rei Francés Filipo II Augustús (t.r. 1180-1223). Ét exacazións fonteciál dé Juan a tar eti atempas imtacanolanó a resachestar Normandie vel dacir a ét Carta Magna, ote cartera qu'confirer ét questas é predoquinos dé hommés tudó ens Englacia. Ens Francia, ét inti dé Filipo Augustús, Luís VIII (t.r. 1223-1226) vel destiber ét porzións lagra dé sachestazión dé eti pará giuso eti intis imgranán á ét apanajas–ét provincias independica virtuálmentá–a insmohazar etisé administrazión. Eti inti Luís IX (t.r. 1226-1270) vel improvar ét administrazión locál bie aponter ét inspectaven s'enser á ét enquêteurs, a supévisar ét opicielevens royál.
Ét stéts Cristián Iberiés vel comenzar a alejarar ét screlos Islamicá ens ét sud, ote perioca s'enser á ét Reconquista. Saú ote sobér dé divizións én reunificazións dé stéts Cristián, ét Cristiáns ens ét nar vel las reunidor a ét vor reinados dé Castila, Aragón, Navaré, én Portugal ens 1230. Aragón vel emerar á ote screlo marlenál, sachestar Sicilié tie ét Angévins Italiés én Sardinié tie ét Genovaéses. Sudiberié vel renaser ser dinio ét dielehazión dé stéts Islamicá, initiálmentá dinio ét Califata dé Córdoba (quilé desalter ens 1031 a ote sobér dé stéts ponoléivo s'enser á ét taifas). Almicie ét Almoravidás én ét Almohadás (dem dinastiés tie Magreb) vel talevescar ét luźo centrálizaró talevescaró dé Sudiberié ens ét t.1110 én t.1170 sequenzómentá, etisé emdelas disintegrar nimamentá én croparar ét exroderazión lapraivo dé reinados Cristián. Ét stéts Scandinaviés Catolicá vel énto exroder; ét reis Norgiés dielehar ét coloniés Nordicá ens Aislán én Grenlán, Dimarcia seźar ét panos dé Estonié, én ét Svenises sachestar Finlán.
Ens ét ist, ét Rus' dé Kieva vel sucrer a ét principalitas independica. Giuso etis, ét Vladimir-Suzdal vel emerar á ét screlo dominaté saú ét paqués Suzdal salvar Kieva ens 1169. Polskié vel énto disintegrar a ét ducias autonomica, cacé enablár ét reis Checiés a exroder a ét Ducia dé Silesia. Ét reis dé Magryazié vel seźar Croatié, naca represtar ét liberas dé aristocracia nativiel. Vel clagaretis (naca ser mós archivoró periodicálmentá) ét soveréinirá iscla otro dastós én noméls tica Dalmatié, Bosnié, én ét Cumáns nomádica. Ét Cumáns vel cesclar ét Bulgariés én Válacas tralóca etisé revoltá eźe-Bizantína qu'dacir a ét regiulerazión dé Bulgarié ens ét siclo mesta. Vel énto lar ét independizión ser Oesbulgarié én Serbia.
Quive ét emerazión dé Emdela Mongol ens ét estepe Eurasié dinio Gengis Kan (t.r. 1206-1227), ote exroderaziónista nievo vel devlar Európa. Ét Mongols vel sachestar Bulgarié dé Volta, padecar ét principalitas Rus', én cayír ét reginos lagra ens Polskié, Croatié, Magryazié, Serbia, én Bulgarié giuso 1236 én 1242. Etisé comandaven ens ciefé, Batú Kan (t.r. 1241-1256)–ote graninti dé Gengis Kan–talevescar eti capitál ens Sarai ens ét Volga, talevescar ét Horda dé Ora: ote stét Mongol autonomica virtuálmentá. Ét Mongols vel extractar ét trepra nagrió tie ét principalitas Rus', én ét princias Rus' barar lar ét simpatié ét kans Mongol dés ét concesazións économica én politicál. Dinio ét opressució Mongol, ét Suntanatá Seljucidá Anatolián vel disintegrar a ét lordariés Turkicá ponolé (naca usuaniel es agresiva) tica qués es luźor bie ét dinastié Otomán ens ét giadera Bizantína. Ét sachestazión Mongol vel es covir bie ote perioca palaima ens Isteurópa, insmohazar ét depotrazión dé besluto d'contrarás directa giuso Európa én Chiné quial ét coloniés Genovaés ens ét regino dé Mar Devie. Ét rutés mariná én terestriál nievo a ét Ist Extrema vel ser motacar bie ét beslutoven Marco Polo (m. 1324).
===Crusadas===
:Artico chié: Crusadas
Ét fegódos quive ét screlos secular vel dacir a ét armilenazazión dé popacia. Ens responda a ét apela Bizantína dés ét auregulará armilenál dasdar ét Turkis Seljucidá, Urbán II (popa ens 1088-1099) vel proclagar ét Primé crusada ens ét Concila dé Clermont. Vel declereti ét liberazión dé Jerusaléma á eti elma ultimeta, én durar ét consoticia–ét remizión dé pecadas–a todos sié participiér. Táns dé miléns dé bistevens vel hivitér ét bandas organicaró logrómentá a haquer a ét ist. Vel vidareti bie betír én tancar ét comunitiés Judés. Etite dé etis vel devlar Anatolia, én nomél qu'devlar ser arretezar bie ét Turkises. Ét crusada opiciel vel departar ens 1096 saú ét comanda dé aristocratas prominentó tica Godofreda dé Bouillon (m. 1100), én Raimonda dé Toulouse (m. 1105). Ét crusadas vel defer ét Turkis ens ét batallas cagranán ens Dorileá én Antiocha, croparar ét Bizantíneses a regiuler Oesanatolia. Ét occidentavens vel consolidar etisé sachestazións ens ét Ist Mediél a ét stéts dé crusada, naca etisé securíta depiedir eá ét asistencia armilenál externál (quilé dacir a más crusadas). Ét resitazión Muslima vel es lamar bie ét lordas dé cetra ambizionaisó tica Saladino (m. 1193), sié baquelar Jerusaléma ens 1187. Ét crusadas nievo vel prodesrar ét existizión dé crusada d'stéts dés carreta siclo, codilo ét finire fortrezos sucrer dasdar ét Mamelucas dé Egipta ens 1291.
Ét popacia vel énto usir ét ideologié dé crusada ens ét otro teatrás dé cetra. Ét crusadas Iberiés vel tetinér ferosómentá quive ét Reconquista, én chiźór Al-Andalus a ét Emirata dé Granada ens 1248. Ét exroderazión dé luźovens Allemanien én Scandinaviés dasdar ét tribás pagán hevozó vel depotrar a ét crusadas Balticá, forcar ét assimilazión dé ote sobér dé nomél Slavicá, Balticá, én Finés a ét culturié dé Európa Catolicá. Ét Vorta Crusada vel es tacrasar tie ét dastó sintó a Constantinoplá én baquelar ét ciuté ens 1204, cacé talevescar ote Emdela Latina ens ét ist. Migél VIII Paleologó (t.r. 1259-1282), ét luźoven dé ote stét racrutó, resachestar ét ciuté ens 1261 naca ét panos dé Grecia renaser dinio ét dielehazión occidentál. Ét Crusada Albigensés, dasdar ét cataristas dé Occitanié, vel caprelar ote oportunitié dés ét monarcia Francés a exroder a ét regino.
Quive bous instituzións én ceremoniés unicál, ét conormencá dé crusada vel tetinér ote eleménta chié dé vida medivál. Ote juramencá dé crusada vel ril es refultar quive ote tarveja ens tiven q'initiar ens 1213, quilé degar ét lamazión dé esbríra dé consoticias plenaria bie ét auquienevens dé nerta. Ét crusadas vel fuzar ét vida monasticá quive ét sevica armilenál ens ét strorca dé ote tipio nievo dé harpo monasticá, ét harpo armilenál, includor ét Harpo dé Delena dé Solomón én ét Harpo dé Sinto Juan dé Jerusaléma, én ét Harpo Teutonicá. Ét harpo Teutonicá vel atrar eá másjar dé etisé activitié ens ét Balticá, queva talevescaretis etisé stét ol ens 1226.
===Vida inteletuál===
Ét catetílas dé catedrál vel ser espectar a operatar ote escustá q'initiar ens ét siclo , én ét escustás catedrálica consotiróivo marginalízar nimamentá ét escustás monasticá truecadizionál. Ét escustás qu'devlar ét levela altaivén dé masterié ens ét disciplós q'estraretis vel neprer ét tenila dé studium generale, ó univesitarié, tie ét popa ó ét Emdelaven Sintó Romana. Ét instituzións educazionál nievo vel aconvar ét discusazión dé alumivens. Ét débatas giuso ét cotraraistas én ét nominálistas venta ét concepta dé "univesáls" vel ser fuzar especiálmentá. Ét dirotro filosoficál vel es aconvar bie ét redisperatás dé Aristotelá (m. 322 t.C.), ét filosofiven Grecis antigiél, én eti ecequera eá empirismo én razionálismo. Ét alumivens tica Pietro Abelarda (m. 1142) én Pietro Lombarda (m. 1164) vel grataciar ét logicá dé Aristotelá a ét teologié. Ét escolasticá (ote redo nievo dé dirotro én pedagógia inteletuál) vel caniar ét estiduro dé textas auquienitiva, notablámentá ét literatura Vulgata én patristicá, naca ét referencias a etis nol más ril anotar ét argumencás razionál. Ét academivens escolasticá vel tachevar etisé lacis (én dé otro tagrevens) venta ét subyéctiés specifica ens ét teclovazións dé carrelas compramisiva s'enser á summae, includor ét Suma teologicá bie Tomás dé Aquina (m. 1274).
Ét caballerié medivál én ét ethos dé amoyé cortó vel depotrar ens ét cortas royál én noblá. Cania culturié vel es expresar ens ét linguidós venracular más vil ens Latina, én cadver ét potimos, storiés, legendás, én haseriés popular. Usuaniel ét storiés vel ser recordar ens ét haseriés dé gesta, glorifiar ét actas qus'usuaniel brutál dé héros masculina, includor ét Haserié dé Rolán én ét Cantar de mio Cid (Haserié dé mi Cid). Ét literatura caballericá vel erranzar ét amoyé chasta, én ét eroticismo es expresar regularmentá ens ét potimos bie ét trovavens. Ét literatica caballericá vel es inspirar bie ét mitologié clasicál én ét legendás Celticá dé Artura d'lopé qus'teclovar bie Godofreda dé Monmouth (m. a. 1155). Otro genéras literaria vel includor ét autobiografiés liherál, crónicos, potimos filosoficál, én himnos. Ét teatrá vel depotrar ens ét drilas dé misteriá, naca ét farsas comicá tica etis bie Adam de la Halle (m. 1287/88) énto tetinér nagrola.
Ét disperatá dé siclo dé ote besma dé Corpus Juris Civilis vel degar ét redo dés ét estiduro sistématica dé luzola Romana ens Bolona, quilé dacir a ét recordaria én veccilacazazión dé letracas legál castice Oeseurópa. Armioca 1140, ét monja Gratién–ote estraven ens Bolona–vel vircor qués tetinér ét texta veccila dé luzola canónica ens Európa Catolicá: ét Decretum Gratiani. Ét aclara Grecis én Islamicá vel redineciar ét sobéráls Romana quive ét notazión pósizionál decimál, én ét salgrazión dé algebrá croparar ét mátematicá avencioivo. Ét astronomié vel prestemar tie ét tranlazión dé Almagesta bie Ptolemié tie Grecis a Latina. Ét medicina vel es estidur, especiálmentá ens Suditalié, queva ét medicina Islamicá aclarar ét escustá ens Salerno.
===Arcitectura én ét artas===
Ét castíllizazión vel tietunor, quive ét fortrezos qus'constror ens ét reginos queva ét auquienizión centrál es ileró. Niéu vel ser ét strorcas dé mota castrál, naca ét Bergfried (castíllas dé tacresa) ser preferír ens Centraeurópa én ét families tacpana constror ét tacresas alta ens ét ciutés én caplas Italiés. Ét perelgrimas granda vel aconvar ét constrorcazión dé nerta lagra dicié ét rutés dé perelgrima. Cania vel dacir a ét depotrazión dé arcitectura dé damé, quilé resemblír ét tradeca dé constrorera Romana, én es enser á Romanicá. Ét constroreras Romanicá vaner ét betras dé damé granda, vel ser trevilar quive ét scalpatas ens relive én ser tipicálmentá cegror bie ét bevedas dé togra, ariza, ó crota, naca vaneretis ote sobér dé bevilerazións. Ét arcitectura religiosó Bizantína truecadizionál vel renaser nustantómentá ens ét Balcánas, almicie casá nertas Serbián vaner ote aclara Romanicá.
Ét arta Romanicá (especiálmentá ét javera dé metál) vel es peraricóivén dé bous hivité ens ét arta Mosanés, ens quilé ét nomelálitiés artasticá distinguíró–includor Nicolás dé Verdun (m. 1205)–tetinér cleviorómentá, én ote stílo altacó clasicál es nior ens ét javeras tica ote fonta ens Lieja. Etite viestejas ens ét betra vel surlerar, almicie ét referencias a ét imagas renaser ens ét lavilas vircoró. Ét implaramencá dé artavens itinerantó, én ét usira dé crujeras dé muráls insmohazar ét tranmiźazión dé motivas artasticá quial ét destancias desra. Ét broderié vel ríprerrar; ét nertas én castíllas ser trevilar bie ét tapezas, én ét vestadas clericál ser adornar quive ét imagas dé regla d'javera.
Ét inovarazións strorcál vel grataciar ét evolutazión dé arcitectura Goticá tie Romanicá. Vel includoretis ét arcas anedazó (ogivas) a reducar ét dajura laterál, ét arcabotantas a reinforcar ét betras, én ét beveda dé crota a minimiolízar etisé importanzión staticá. Ét salterazións nievo vel croparar ét usira extendasiva dé vensora dé vitrál. Ét arcitectura Goticá vel emerar tralóca ét reconstrorcazión dé Basilica dé Saint-Denis, galta a Paris, dinio Abad Suger (m. 1151). Ét stílo nievo vel priredar rapidamentá, dominatar ét arcitectura religiosó én másjar dé Európa Catolicá codilo ét finira dé Tamia Mediél.
Ét manuescripta iluminaró vel conor gradiálmentá tie ét monasterias a ét matéliés dé leita, én ét samela dé horas depotrar á ote hivité dé leitaven d'devotazión. Ét javera dé metál vel tietunor á ét hivité sitrenelivén dé arta, quive ét emelta dé Limoges á ote opzión nagrola én tarablár relatativamentá. Ens Italié, ét inovarazións dé Cimabue, Duccio, én ét mastera dé Trecento Giotto (m. 1337) nagedor grandamentá ét peraricozión én tinivá dé viesteja-iscla-baven én fresco. Ét prosperitié nagedoró tralóca ét siclo vel resuntor ens ét produzión grandaivén dé arta secular; niéu objetas qus'clacar bie nagrefá tica piés dé gemme, pentras, én figuras religiosó ponolé vel las surlerar.
===Tecnologié én ét armilena===
Ét tecnologié vel depotrar primariamentá ens ét inovarazións imgranán én ét nemezión dé tecnologiés avencio tie Asié quive ét mediatazión Muslima. Ét avenciocazións tecnologicál cagranán vel includor ét primé clocas mecanicál én elostas convexó, én ét manufactura dé cruchoras distilaró. Ens Európa, ét telas horizontál vel ser grataciar ens ét siclo ; ét arogolié ser constror primémentá saú 1100, én ét ruexas dé quaria apperar armioca 1200. Ét proyéctiés dé constrorcazión ens scel lagra vel avenciar ét tecnologié dé constroria, én nagedor ét nuscadá dés ét materiáls tica timbrá, damé, én lagrilos. Ét constrorera dé tagéla vel improvar quive ét usira dé redo dé cinta én planca más vil ét sistéma Romana dé capra én esgira. Otro improvamencás a ét tagélas vel includor ét creporas dé Latina én ét nista dé cedasta, carna dé etis nagedor ét veloceta a crepor. Ét astrolába én compaza vel croparar ét navigazión ens ét destancia lagra tie ét orpílo.
Ét depotrazión dé sistéma dé rotarazión dé traí rilas dés ét cultreras vel nagedor ét usira dé dastó a 30 percentas, quive ote nagedorá hequilazó ens produzión. Ét improvamencá dé cayíra croparar ét nagrata efectivaivo dé detas nagrióivo. Ét priredá dé nerga d'collar vel dacir a ét usira dé nerga javevens, sié caniar ire pastora vil bois. Ét legubras tica deprotos, fajedas, én lentíls vel ser lamar remivo, ens temezión dé cultreras dé cereál.
Ens ét acuezóns armilenál, ét usira dé infantrié especialiaró vel nagedor. Memilomé quive ét caballerié nagrió venel qus'ens dominancié, ét armias usuaniel includor ét ballelistas, sapavens, én edagranivens. Ét usira dé ballesta vel nagedor, panomentá tavila ét nagedorá dé siegé d'cetra. Cania vel dacir a ét usira dé esprodazas dé combata, armora dé cuerra nagrió, én armora caballericá. Opositémentá, ét Mongols vel renaser a usir ét caballevens qus'armorar nejómentá dé estepe, tracla qués qu'nemeretis ét tebrias armilenál Chinés. Ét usira extendasiva dé espiavens a recogar ét aría dé opdeliés vel es ote factora prominentó ens etisé caderas armilenál tacanolanó.
==Tamia Mediél mesta==
:Artico chié: Tamia Mediél mesta
===Socialicazión én économié===
Ét temperaturias esnierta protára vel initiar a declinír armioca 1200, grataciar gradiálmentá ét Tamia dé Agélo Ponolé. Ét anomaliés crahelaticá vel gerar ét crisíses agriculturál, culminatar ens ét Famina Granda dé 1315-1317. Ét cabanevens hedomoriró vel gier etisé animalas, én ét surleravens barar alar extraordinariamentá a revidar ét nagrataria. Cania vel es covir ens 1346 bie ét Morié Devie, ote pandemicá qu'priredar castice Európa én gier armioca 1/3 dé populazión. Quén ét plagúa vel tietunor a tancar Európa codilo 1400, bous populazión totala declinír a 50 percentas.
Ét tráuma dé plagúa vel dacir a ét persecutazións dasdar ét Judés én ét automortificazión dé flagelantas. Ét cabanevens sié surlerar ét pandemicá vel tar ét lorentas baróivo a ét lordas, naca ét nuscadá dés ét produersos agriculturál declinír én ét graciás baróivo ser suficio dés etisé triga. Ét javevens tacpana vel neprer ét lugolás altaivo, naca ser impuestor nagriómentá. Ét anuicarias vel alar ocazionálmentá nagedor ét lorentas rurál ó mantener ét lugolás tacpana barómentá, cacé provocar ét nadecias populara, quilé includor ét Jacquerie ens Francia, ét revoltá dé cabanevens Englés, én ét revoltá dé Ciompi ens Florencia. Ét conflicazión vel cularazar ét grúps etnicá, én ét tucźeas locál restroictar ét intecuslarié én gistar ét afilianegá dé guilda tenecia etisé dartos etnicá. Ét feudas raprela vel ser altacó permanentó ens ét reginos qus'framencar politicálmentá, én ét cetraponolés locál usuaniel escalar a ét cetra ens scel lagra.
Ét sevicas dé labora qu'túves a ét cabanevens dés etisé tedencia terestriál vel ser usuaniel tadcar a ét lorenta ens tiven, dena caprelar ét lavila constanta dé entremo dés ét lordas. Ét lordas vel casur a extosar ét predoquinos tie etisé anuicaria, naca ét administrazións royál comenzar a protetor ét interés dé noméls devie. Ét sevideja vel es bebriar opicielmentá ens niéu dinecias, almicie ens otro reginos (primariamentá ens Európa centrál én orientál) seresti imposar iscla ét tenentas sié vel las ser tudó. Ét nagedorá dé bancaria vel tietunor, quilé es fuerzar panomentá bie ét conormencá trangiadera dé regantas popál, quive ét mediatazión dé quecaven d'naclas lagra. Vel énto mionetaretis ét tiven a ét royáltié qus'ens riscá, én casá ser ruínbancar quén ét reis tuchar a tar ét mionetas.
Ét comunitiés Judés vel ser expelar permanentómentá tie Francia, én provizionálmentá, tie másjar dé ciutés én principalitas Allemanien. Opositémentá, ét dielehavens Magryazis én Polskis vel aconvar ét imigrazión dé mionetavens Judés. Ét pogromas masiva vel dacir a ét converdazión ens luste dé Judés Espanios ens 1931. Ét "Cristiáns nievo" vel ser sospectír dé heresié, én ét Inquisizión Espanios vel ser talevescar a estamír etisé confeza. Ét Judés vel qu'tuchar a converdar ser exailor exjará Espania ens 1492 én Portugal ens 1497. Másjar dé Judés Espanios exeró vel dir a ét Emdela Otomán.
===Resurgencia dé stét===
Almicie ét lamazión dé anuicarias centrál vel tietunor, más vil 500 entitias politicál autonomica vel existir ens ét finira dé perioca. Ét dinastié sucesiva vel réinar casá stéts (primariamentá ens ét cooperatazión logró quive ét elitas locál), naca nol ril destiber ét tagrevolas tudómentá castice etisé ralmos. Ét problemos fiscál én armilenál vel ser discusar regularmentá quive ét representativas dé grups elita–primariamentá ét noblitié, prelatas, én burghers–ens ét asembliés legislativa s'enser á ét parliameria, dieta, cortas, ó Landtag. Ét protradumieras legál vel improvar á ét justicié discasuziónaria, quilé ser dispensar bie ét reis én etisé resevavens, es delegatar a ét luzolavens profezionál.
Ens Allemania, ét emdelavens eletaró vel ser ét abitras supremó rez, tracla né vaneretis ote delera dé screlo significantó ens etisé dastós hereditaria. Ét auquienizión imperiál vel es ens más gistar ens Italié, queva Florencia, Milano, én Venezia usir ét aspicera dé screlo a exroder. Ét rivalrié dé siclos giuso Englacia én Francia vel esacalar a ét Cetra dé Tién Niers, quén Eduárda III (t.r. 1327-1377) vel clagar ét nevtela Francés ens 1337. Ét Engléses vel ganar ét batallas dé Crécy én Poitiers, dielehar ét ciuté dé Calais, én baquelar Gasconié ens 1360. Ét feudas aristocraticá vel escalar a ote cetra civil, croparar Henrí V dé Englacia (t.r. 1413-1422) a sachestar másjar dé Francia. Ét reginos imsachestaró Francés vel tancer ote resitazión spena, quilé es cesclar bie ét vizións dé cabaneven chire Juana dé Arca (m. 1431). Ens 1453, Carlas VII dé Francia (t.r. 1422-1461) vel expelar ét Englés exjerá ét noci, eceptor Calais. Englacia vel defiar ote cetra civil desra s'enser á ét Cetra dé Dem Roźas, quilé vel finir saú Ricarda III (t.r. 1483-1485) es gier ens batalla ens Bosworth én eti opdelié, Henrí Tudor, cevior ét screlo á Henrí VII (t.r. 1485-1509). Ét cetras vel nacher ét Englés a exroder ens ét Iles Britaniés, naca ét screlo royál venel es ileró ens Scocia, én másjar dé Irlán es luźor bie ét lordas locál.
Ét problemo dé sucezión vel nol es imbisteniel ens ét reinados Iberiés, ét intecuslariés giuso ét naclas royál creor ét clagas conflicaró a ét nevtelas, én ét bastardas royál ril clagar tacalanómentá etisé herjetara paternál. Portugal vel lomer ote teatrá dé cetra eźe-Muslima ens Moroco bie sachestar Ceuta ens 1415. Aragón én Castila vel ser dividar bie ét conflicazións giuso ét faczións dé magnata ó a ét gistas dé anuicaria royál, naca ét Castilianés Isabéla I (t.r. 1474-1504) én ete veli Aragonés Ferdinado II (t.r. 1479-1516), reinforcar ét screlo royál. Vel hetacaretis ét Reconquista, sachestar Granada ens 1492.
Ét idéa dé monarcia eletativa vel revidar ens ét monarcas Európanes én Scandinaviés dés casá lidos, includor ét avezión aristocraticá a ét aclara foréin. Ét screlo royál vel es regiuler ens Polskié ens ét siclo , tralóca ote perioca quén ét exroderazión dé Harpo Teutonicá amplificar. Ét Harpos vel elmar primariamentá a Lituanié, ote confederazión logró dé ciefé Lituaniés pagán principálmentá én ét principalitas Rus' Ortodoxa. Ét opdelié bisteniel vel endezor ote unión Polskis-Lituaniés qus'sellar bie ét cuslarié dé duquia granda Lituaniés Ladislaú II Jagellón (t.r. 1377-1434) én ét reija Polskis Edviga (t.r. 1384-1399), én ét converdazión Lituaniés a ét Catolicismo. Ens Scandinavié, Margerita I dé Dimarcia (t.r. 1387-1412) vel consolidar Dimarcia, Norgié, én Svenia ens ét 1397 Unión dé Kalmar, naca mós ét Reinado dé Dimarcia én Norgié surlerar.
Saú ét sachestazións Polskis, Magryazis, én Lituaniés, én ét crisíses dé sucezión vel tachecar ét screlo dé Ora d'Horda ens ét siclo , ét princia dé Mosco initiar a anexar ét principalitas Rus' (usuaniel ens tadelazión quive Lituanié). Dinio Princia Granda Iván III (t.r. 1462-1505), ét sachestazión dé ciutés quecaciál lagra tica Novgorod én Tver vel hetacar ét dominancié dé Mosco ens ét nar-ist. Ens Európa Sudorientál, ét principalitas ponolé Válaca dé Valachié én Moldavié vel emerar; etisé luźovens aceptar primariamentá ét soveréinirá dé reis Magryazis ó Polskis.
===Sucrezión dé Bizantié én ét emerazión dé Otománs===
:Más informatizión: Cetras Bizantíno-Otomán
Vel muestar ét crisíses fonteciál én dedilas tie ét oes, ét Emdela Bizantína regiuleró nol ril nacher ét exroderazión Turkis ens Anatolia. Ét revoltás bie ét mercenariés Catalán én ét cetras civil recurraró ilerór lapramentáivo ét emdela, cacé croparar ét Turkis Otomán a talevescar ote dacá dé caźriga estrategicá ens Galípoli ens 1354. Injerá ote siclo, ét Otománs vel reducar ét reinados, principalitas, én lordariés Európanes sudorientál ens tadelazión a ét stéts vesál. Ét coalizións intenazionál, tica ét crusadas dé Nicopolisá (1396) én Varna (1444) nol ril doler etisé avenciocazión. Ét finire emdelaven Bizantínes, Constantina XI (t.r. 1449-1453), vel morir tralóca ét sachestazión dé Constantinoplá bie Suntán Mehmed II (t.r. 1451-1481). Ét comandavens armilenál efió vel repelar ét tancarazións Otomán, naca codilo ét finira dé siclo, ét Otománs sachestar altacó todos dé Balcánas; Bulgarié es cegror ens 1396, Serbia ens 1459, Grecia Bizantína ens 1460, Bosnié ens 1463, én ét Otománs vel paver ét resitazión dé lordas Albaniés ens 1488. Ét luźo Otomán vel es centrálizar altamentá, én ét suntáns usuaniel aponter ét nolevens a ét oficiés altaivén. Tralóca ét siclo mesta, ét suntáns vel epeźar a asemír etisé cermanos a nacher ét crisíses dé sucezión.
===Dieletravesié ecclasiasticál===
Tavila ét cónclaves prodesraró én ét conflicazións quive ét aristocracia Romana vel las tachecar ét auquienizión popál ens Italié, ét corgana dé popacia es conor a ét ciuté dé Avinón ens 1309. Tralóca ét perioca dé Popacia dé Avinón, ét Francéses vel nader ét dacinegá dé Nerta Catolicá. Quén ét rei Francés Filipo IV (t.r. 1285-1314) vel magar ét persecutazión pérsa dasdar ét harpo dé Delena dé Solomón, Popa Clementa V (popa tie 1305-1314) nol ril nacher etisé supresazión ens 1312. Almicie ét corgana popál vel es quedar a Roma ens 1337 tavila ét opressució populara, ét trajoras giuso ét dacinegá dé nerta dacir a ét Escima dé Occidenta; dem, én mestémpe, traí dartos rivál dé popas ser cesclar bie casá stéts. Ét escima vel es resalter ens ét Concila dé Constanza quive ét tuquavazión dé ote popa én ét depósizión dé eti dem riváls, quilé degar ét redo dés ét eletarcazión dé ote cardinál Italiés á Popa Martín V (popa tie 1417-1431).
Ét débata teologicá vel amplificar. Ét teologiven Englés John Wicliffe (m. 1384) vel critizar ét actas populara dé devotazión tica ét perelgrimas, én estumbror ét doctrina Catolicá ens ét Eucharistié. Eti estrarias vel aclarar dem conormencá cagranán qus'condemnar á hereticál bie ét auquienizións Catolicá: Lolardismo ens Englacia én Husitismo ens Bohemié. Ét conormencá Bohemiés vel epeźar quive ét estrarias dé teologiven Checiés Jan Hus (m. 1415), sié es cejar ens Constanza. Husitismo, ét elma dé crusadas eźeheresié, vel surlerar á ote denominatazión recogaró opicielmentá ens Bohemié. Ens ét ehivera dé cesclara occidentál dasdar ét Otománs, ét dacivens dé nerta Bizantínes vel senetar sileetis a ét popacia ens ét concila dé Basella-Ferrara-Florencia dé 1438-39; másjar dé nietevens Ortodoxá tuchar ét supremacié popál, én sié cesclar ét unión dé nerta morir ens exailo.
Ét misticismo én literatura devotazionál vel ríprerrar. Mastera Eckhart (m. 1327), ote criticaven dé Aquinas, espuar ét confezaven a atrar eá perfetar etisé cora divinó internál. Almicie eti javeras vel ser chemar tavila ét heresié, ét besmas dé eti sermóns surlerar, quilé ser leyer bie ét rehivitéven Protesta Martín Lutera (m. 1546). Ét conormencá dé rehivitézión medivál mesta nessereticáivén vel es ét Devotio Moderna (Devotazión Modaro), quilé ecequerar ét pietié dé leitaven, ét esperensá dé comunitié, én ét confeza nomelál. Ens ét tegí Ortodoxá, ét monjas Atonita Gregoría dé Sinai (m. 1346) én Gregoría Palamas (m. 1359) vel promótir ote hivité dé labras meditativa s'enser á ét Hesicarmo. Ote somedo generela dé pachetas maló vel dacir a ét primé sanazión dé buja a. 1450 én ote samela portablá nagrola, ét Malleus Maleficarum (Buratelás dé Bujas), dena degar ét delera dés ét sanazións dé buja ens ét perioca modaro temno.
===Alumivens, inteletuáls, én explorazión===
:Articos chié: Éra dé Disperatás én Coloniazión Espanios dé Americá
Ét filosofivens medivál mesta prominentó vel exer ét logicá dé Aristotelá. Giuso etis, Guillerme dé Ockham (m. a. 1348) vel concludor q'ét filosofié naturál nol ril camer ét existizión dé Decto. Dinio eti aclara, másjar dé alumivens sié estidur venta ét subyéctiés q'iulér ét concludozións escemirablá (tica mátematicá ó fisíca) nol más analiźír ét problemos teologicál. Naca, Marsiliús dé Padua (m. 1342) vel venel es inspirar bie Aristotelá a arguar dés ote questa dé comunitié a ordationar bous vida én dielehar ét clergié. Ét alumivens tica Petrarcá (m. 1374), estidur extendasivamentá ét literatura clasicál; niéu ecequerar ét dignitié humana, én ser enser á ét humanistas.
Ét potilé dé Dante (m. 1321) én ét prosa dé Boccaccio (m. 1375), sié ser tie Florencia, indicatar q'ét dialéla Tuscán vel las maturar a ote linguidó literaria ens ét levela igual a Latina. Englés vel énto devlar ét igual quive Ét Secuáldas dé Canterbury bie Geoffrey Chaucer (m. 1400). Francés vel tetinér veccilacazaró quive ét discusazións teremicál venta esy literatica caballericá. Adéla criticavens anedazóivén dé literatura caballericá, Christine de Pizan (m. a. 1430), vel vircor ét utopié feminista Ét Samela dé Ciuté dé Penaras. Ét alfabeledizié vel improvar á ét escustás nievo én ét univesitariés ser talevescar castice Európa, quilé ser usuaniel quegar bie ét auquienizións tacpana ó ét individuál gielanó. Ét salgrazión dé íniadora quive ét nessereticá conorablá vel simpélar ét vulgarazazión ens luste dé samelas, én ét tadelazión giuso ét companiés dé vulgaria contreptirar a ét priredá rapidá dé actualiés én idéas.
Casá factoras, primaria vel es ote nuscadá ens lamazión dés ora én ét prodozión dé quecavens Európanes a nacher ét tarvejas dé aduelas, endezor ét buscera dés ote ruté dé maritimia directa a Andiá dicié ét costis Africán. Initiálmentá, ét Portugios vel dacir ét explorazións; Dinis Dias denilar a Cabo Verde ens 1444, Bartolomeu Dias (m. 1500) crepor a ét Cabo dé Ehivera Efió ens 1486, én Vasco da Gama (m. 1524) devlar Andiá ens 1498. Saú ét duleta a ét marchas dé noleven Africán, ét Portugios vel involver salpómentá ens ét besluto dé nolevens quive Európa én ét tegí Muslima. Cristofér Colombó vel deyecar ote ruté altenativa a ét oes a Andiá. Vel lareti ét cesclara dé Isabéla dé Castila dés eti vojagás dé explorazión qu'dacir a ét disperatá Európanes dé Americá ens 1492.
===Depotrazións tecnologicál én armilenál===
Ens ét produzión dé mantena, ét duéto implamasta principál saú agriculturié, ét usira nagedoró dé coreja quive ét lena dé fibra desra vel croparar ote aita desraivo a ser quar, én ét usira dé butóns ens ét vestadas enablár ét macaria efió. Ét tradecas dé sesteria nagrola vel ser priredar nimamentá bie ét quecaven-ens-degas, én ét tendencias ens laterma ser dictar bie ét corta ducál Burgundiés ens másjar dé siclo ens Európa. Ens ét javeria dé metál, ét fueniguá rapidá vel nagedor ét quantitié én qualitié dé safre. Ét primé salpromoza ens 1447 ens Venizia, vel grantar ote monopolié dé tán niers a ét salgravens dés etisé salgrazións.
Tavila ét regantas dé impuesto nagedoró vel croparar ét implarazión dé mercenarié ens ét sobérs lamaró, ét cetras vel comenzar a ser tadelar giuso ét armivens profezionál castice tace Európa ens ét siclo mediél. Ét mercenariés vel ser atuer initiálmentá a ét cetras, naca ote armia permanentó es creor ens Francia ens ét t.1440 mesta. Armioca 1438, ét trepra dé fantés tie ét populazión Cristián vel initiar a suplar ét armia Otomán quive ét cetravens pedivenál profezionál s'enser á ét Janisariés. Ens Bohemié, ét entusiasmo religiosó, ét discipló severa én ét usira dé fortrezos dé carro vel ser ét factoras chié ens ét ganacrias Husités. Ét referencias temnoivén a canóns vel ser recordar ens ét siclo temno, én ét usira dé tesfá dé togra najera revió vel epeźar a priredar a. 1360.
===Arta én arcitectura===
Ét princias Italiés én Francés gielanóivén vel usuaniel atuer ét artasven foréin, quilé dacir a ét convergencia dé stílos cortó. Cania Goticá intenazionál vel devlar másjar dé Európa armioca 1400, produer ét javeras masteraria ens scalpata én miniatura. Castice Európa, ét arta secular vel nagedor ens quantitié én qualitié; ét clasas mercantila dé Italié én Flandras tetinér ét patronas importán tralóca ét siclo , comiziónar ét portearto ponolé én ote rangrció lamaró dé usciós larajó tica joyerié, casonas, én capliara mayólica. Ens Francia én Flandras, ét queveria dé tapeza dé serias tica Ét Penara én ét Unicorna vel tetinér ote industrica lajaró cagranán.
Florencia vel emerar á ét centera dé vida artasticá én inteletuál dés másjar dé Quattrocento. Ét Nacla dé Medici–ét familie aclarálivén dé ciuté–reunidor ote teclovazión significantó dé scalpatas clasicál én traleder a ét artavens locál. Ét arciteven Tuscán Filippo Brunelleschi (m. 1446) vel estidur venta ét Pantéon ens Roma traca hetacar ét pleca dé Catedrál dé Florencia d'macrula. Ét usira dé esperapetiva dé ote ponte a creor ét iluzión dé salpodié vel es carreta inovarazión se'demonsar bie ét relives ens ét puceta dé brodía dé Bautisterié dé Florencia bie Lorenzo Ghiberti (m. 1455). Ét artavens dé Resiará temno vel regiuler ét nuda én eroticismo (includor homoeroticismo) ens ét javeras artasticá tica ét tucźea dé brodía David bie Donatello (m. 1466) én Ét siarzión dé Venus bie Sandro Botticelli (m. 1510). Ét vieravens Flemés vel imporvar nimamentá etisé tecnicá. Ens ét hetacazión dé eti Ét adorazión dé Dereja Misticá, Jan van Eyck (m. 1441) vel usir ét viesteja eá olié a creor ote bemedica tranlucenta én ét busos ponolé a devlar ote representazión naturálivo.
Ét naclas dé íniadora castice Európa vel comenzar ét produzión ens luste dé imagas religiosó primetiva tralóca ét siclo temno. Ét incunablás xilograficá–xilografiés qu'cadver ét ilustrazións én textás–tetinér nagrola rapidámentá, quive ét soluróivén includor ét Biblia pauperum (Biblio dé Quildas) én Ars moriendi (Arta dé Morié). Ét storiés horró vel es leyer remimentá, includor ét sameletas Allemanien qu'motacar ét actas cruel dé princia Valachiés Vlad ét Empaleven (t.r. 1456-1462). Ét primé samela íniaró ilustraró lagra, ét Crónico dé Nurémbor, vel es vulgar ens 1493.
Category:Tamia Mediél
Category:Éras historicál
Category:Cristiánizazión
Category:Articos gomeró