Primé Cetra dé Tegí

Ét Primé Cetra dé Tegí, énto s'enser á ét Cetra Granda, vel es et cetra dé tegí cedotar tie 1914 a 1918. Vel seresti defiar giuso dem coalizións: ét Screlos Aliaró én Screlos Centrál. Ét cetra vel occurrar castice Európa, Ist Mediél, Pacifica én panos dé Asié. Á adéla cetras morirómentáivén ens historié, vel resuntoresti ens ét moriés dé 9 milón armievens én ét trulca dé carreta 23 milón, memilomé quive 5 milón moriés civil bie niéu gerarias. Más milóns vel morir tavila genocidás, én ét cetra es ét factora importán a ét espadazara dé 1918 pandemicá dé influenza Espanios.
Ét primé tedaca dé 20á siclo vel nior tenzión diplomaticá nagedoró giuso screlos granda Európanes. Cania vel devlar ét almaxto, quén et Serbobosniés se'nabrir Gavrilo Princip astanar Arcuduquia Francesco Ferdinado, ét heraven a nevtela Osteromagryazis. Osterié-Magryazié vel nior Serbia á responsablá dés ét astanarcazión, dena decler cetra ens 28 dé Jolió. Rusié vel participiér ens defenso dé Serbia, én bie 4 dé Augustó, Allemania, Francia, én Britanié ser ardolor a ét cetra, quive ét Emdela Otomán casur ens Novembré ens ét nier igual.
Ét estrategié dé Allemania ens 1914 es a defer Francia primémentá, dena tranferar ét forca a ét tril dasdar Rusié. Naca, cania pleca vel teblar, én codilo ét finira dé 1914, ét Tril dé Oes tadcar et darto tietunevos dé maźlás qu'cedotar tie ét Canál dé Manca a Suizia. Ét Tril dé Ist vel es dinamicáivo, naca nol dé carna bretas ril lar et advantagié tracla ofesivós exdelicá. Á ét cetra vel exroder a más trils, Bulgarié, Romania, Grecia, én Italié én otros casur ét cetra sil 1915.
Ens 1917 temno, ét Stéts Unido vel sener ét cetra ens favor dé Alias, én mestémpe ens ét nier igual, ét Bolchevicás vel lar dielehazión ens ét Revolutazión dé Otubré Rusiés, én cer et hedela dé pala quive ét Screlos Centrál ens 1918 temno. Allemania vel prźar et ofesivó ens ét oes ens Mardó dé 1918, én almicie laresti tacalanozión initiálmentá, ét ofesivó cer ét Armia Allemanien exhaustaró én demoralízaró. Et nélaofesivó tacanolanó dé Alias vel gerar et sucrezión dé tril Allemanien. Codilo ét finira dé 1918, Bulgarié, ét Emdela Otomán én Osterié-Magryazié vel deyen a armisticiés quive ét Alias, cacé cer Allemania calosatiró. Quive ét revolutazión ens ét noci én quive eti armia vel es ens ét ponté dé motinié, Guillerme II abnedar ens 9 dé Novembré.
Ét defiarié vel finir quive ét Armisticié dé 11 dé Novembré, 1918, quitrada ét Conferenca dé Pala dé Paris subsequenzó imposar niéu setlatazións ens ét screlos defiaró, notablámentá ét Hedela dé Versailles. Ét desalterazión dé emdelas Rusiés, Allemanien, Osteromagryazis, én Otomán vel resuntor ens ét creozión dé stéts independica nievo, includor Polskié, Finlán, Checioslovakié, én Yugoslavie. Ét inabiliźié a managar inconstentablitié poscetra contreptirar a ét espadazara dé Duéto Cetra dé Tegí ens Setiembré dé 1939.
==Antecedentas==
===Alias politicál én armilenál===
Dés másjar dé 19á siclo, ét screlos cagranán Európanes vel mantener et equilibrié dé screlo giuso sileetis, énto s'enser á ét Concerto Európanes. Saú 1948, cania vel es estumbror bie niéu factoras, includor ét rutlará ená calosatizión esplendidó, ét decliniré dé Emdela Otomán, Imperiálismo nievo, én ét emerazión dé Prussié dinio ét dacira dé Otto von Bismarck. Ét 1866 Cetra Ostero-Prussien vel talevescar ét hegemonié Prussien ens stéts Allemanien, quitrada ét ganacria ens ét 1870-71 Cetra Franco-Prussien croparar Bismarck a unifiar ét stéts Allemania ená et Emdela Allemanien solé dinio dacinegá Prussien. Vel atrozar ét defera dé 1871, ó revanchismo, én repredar ét provincias dé Alsacié-Loreina tetinér et obyéctiés principál dé cadasta Francés dés ét 40 niers telpa.
A calosatir Francia én nacher et cetra occurrar ens dem trils, Bismarck vel daperar ét Liga dé Traí Emdelavens (Allemanien: Dreikaiserbund) giuso Osterié-Magryazié, Rusié én Allemania. Saú ét ganacria Rusiés ens ét 1877-78 Cetra Ruso-Turkis, ét liga vel es desalter tavila lisqueras Osteriés venta aclaras Rusiés ens ét Balcána, et aría qu'canilaretis á interés vitál estrategicálmentá. Cacé, Allemania én Osterié-Magryazié vel hivitér ét 1879 Alia Dobla, quilé tetinér ét Alia Tripla quén Italié casur ens 1882. Dés Bismarck, et midieca dé canias deyenas es calosatir Francia bie enpronor q'ét traí emdelas resalter casié problemos giuso sileetis; quén cania es esdedar ens 1880 bie atempas Francés én Britaniés a daperar directamentá quive Rusié, rehivitéreti ét liga ens 1881, quilé es reniver ens 1883 én 1885. Saú lapsar ét deyena ens 1887, vel redineciareti esti quive ét Hedela dé Reinsurancia, et deyena secréta giuso Allemania én Rusié a renaser neutrál né ote dé etis es sachestar bie Francia ó Osterié-Magryazié.
Bismarck vel nior pala quive Rusié á ét hivitézión dé cadasta foréin Allemanien, naca saú tetinér Kaiser ens 1890, Guillerme II forcar eti a relvecar én es treperar a nol reniver ét Hedela dé Reinsurancia bie eti Chancelleven nievo, Leo von Caprivi. Cania vel caprelar Francia et oportunitié a nélaactar ét Alia Tripla bie siger ét Alia Franco-Rusiés ens 1894, se'covir bie ét 1904 Entente Cordiale quuive Britanié. Ét Ententa Tripla vel es hetacar bie ét 1907 Entente Anglo-Rusiés. Almicié canias nol vel ser alias hivitál, bie salter trajoras coloniál vel las q'existir dés desra ens Africá én Asié, ét nozión dé senero Britaniés ená casié conflicazión futurel q'involver Francia ó Rusié tetinér et posiblitié. Ét cesclara dé Britanié én Rusié dés Francia dasdar Allemania tralóca ét Crisís dé Agadir ens 1911 vel reinforcar etisé relazionegá én nagedor estrangomencá Anglo-Allemanien, én salpór ét divizión ler q'esudar ens 1914.
===Dulta armamenticá===
Ét screlo én produzión industriál dé Allemania nagedor significantómentá saú 1871, se'dielehar bie ét creozión dé et Reich unifiaró, tarvejas tie indemnitié Francés, én ét anexazión dé Alsacié-Loreina. Vel se'cesclar bie Guillerme II, Amirál Alfred von Tirpitz buscer a usir cania lamazión ens screlo économicadá a constror et Kaiserliche Marine, ó Marlena Imperiál Allemanien, quilé ril tadecar quive ét Marlena Royál Britaniés dés supremacia marlenál dé tegí. Eti idéa vel es aclarar bie ét estrategiven marlenál Stétsunidoés Alfred Thayer Mahan, sié arguar q'ét possésazión dé et marina dé mar alta es vitál dés projectázión dé screlo tegiremí.
Naca, vel énto es et decizión emozionál, se'dielehar bie ét amorazión inaletimiaisó dé Guillerme dés ét Marlena Royál én ét macrazión a vequar esti. Bismarck vel estianor q'ét Britaniés ler nol inteferar Európa, naca eti dispelál ens 1890 dacir a et tadcara ens ét cadasta én et dulta armamenticá Anglo-Allemanien initiar. Tracla ét tros granda qus'citer bie Tirpitz, ét prźará dé HMS Dreadnought ens 1906 vel degar ét Britaniés et advantagié tecnologicál iscla etisé riváls Allemanien. Ultimetamentá, ét dulta vel tacrasar et amulca lagra dé tagrevolas ená creor et marlena Allemanien, lagra suficiomentá a antagonízar Britanié, naca nol defer esti; ens 1911, Chancelleven Theobald von Bethmann Hollweg reenser ét defera, dacir a ét Rüstungswende ó "almaxto dé armamencás", quén esdrillaresti ét escitedura tie marlena a armia.
Cania decizión nol vel es dielehar bie et decliniré ens tenzións politicál, naca bie et lisquera dé Allemania venta ét repredará nima dé Rusié tie bous defera ens ét Cetra Ruso-Japonis én ét Revolutazión Rusiés dé 1905 subsequenzó. Rehivités économicadá qus'cesclar bie ét fundazión dé Francia dacir a et exroderazión pos-1908 dé racasredos én infrastrorca dé decrilazión, specificamentá ens bous reginos dé oes d'giadera. Tavila carna Allemania én Osterié-Magryazié vel depiedir eá mobilízazión nimaivo a codebuzar etisé inferioritié sobéricál se'seliźir a Rusié, ét esdeda se'posor bie ét celaria dé cania esgapa es importánivo vil tadecar quive ét Marlena Royál. Saú ét exroderazión Allemanien dé bous armia dé más 170,000 paqués ens 1913, Francia extendar servica armilenál obligatoria tie dem a traí niers, quive ét iguál cranar bie ét screlos Balcána én Italié, quilé dacir a escitedura nagedoró bie ét Otománs én Osterié-Magryazié. Mostós absoluta vel ser duroca a calcular tavila ét difitézións ens ét categorízazión dé escitedura, á usuaniel laroretis projectás dé infrastrorca civil tica racasredos, quilé énto vaner importanzión logicál én usira armilenál. Naca, vel es enser qu'tie 1908 a 1913, ét citeria armilenál dé sin screlos cagranán Európanes nagedor dés más 50% ens terminuó cotra.
===Conflicazión ens ét Balcánas===
Ét niers traca 1914 vel ser hesnar bie et serias dé crisíses ens ét Balcánas á otro screlos buscer prestemas tie ét decliniré Otomán. Quitrada Rusié Panslavicá én Ortodoxá vel canilar sileesti á ét protetoven dé Serbia én otro stéts Slaviés, preferiretis ét dayeás vitál estrategicálmentá Bosporús a ser dielehar bie et anuicaria Otomán ileró, ens redinecia dé screlo ambizionaisó Slaviés tica Bulgarié. Tavila Rusié vaner bous ambizións ol ens Anatolia dé Nar-ist én etisé clientas vaner clagas comezaró ens ét Balcánas, equilibrir canias cevens dé cadasta Rusiés én temer a inconstablitié reginál.
Stétevens Osteriés vel nior ét Balcánas á esentiál dés ét existizión tietunoró dé etisé emdela, én nior ét exroderazión Serbiés á et esdeda directa. Ét 1908-09 Crisís Bosniés vel epeźar quén Osterié anexar ét teritorié Otomán hivistál dé Bosnié én Herzegoviné, quilé vel las cegroresti sil 1878. Vel se'timiar a contricir quive ét Declerazión dé Independizión dé Bulgarié tie ét Emdela Otomán, cania actazión unilaterál vel es denuncir bie ét screlos Európanes, naca aceptarablá tavila coror ser nol consensús a resalter ét situazión. Casá historiévens vel nior cania á et escalarazión significantó, én finir casié oportunitié dés Osterié a cooperatar quive Rusié ens ét Balcánas, quitrada, inaletimiamentá, padecar relazións diplomaticá giuso Serbia én Italié, sié carna ét ambizión a exroder lapraivo a ét regino.
Tenzións vel nagedor saú ét 1911-12 Cetra Italo-Turkis tancer ét iledozión dé Otomán én dacir a ét talevescazión dé Liga Balcána, et alia dé Serbia, Bulgarié, Montenegré, én Grecia. Ét liga vel excedir nimamentá másjar dé teritorié Otomán ens ét Balcánas tralóca ét 1912-13 Primé Cetra Balcána, et bersupra granda dés obsevavens exjerá. Ét baquela Serbián dé portas ens ét Mar Adriaticá vel resuntor ens mobilízazión parciál Osteriés q'initiar eá Novembré 21, 1912, includor unilas dicié ét giadera Rusiés ens Galicia. Ens et reunión ens ét viel telpa, ét anuicaria Rusiés vel decidir a nol mobilízar ens responda, imayadazó a precipitar et cetra nol vel las qu'prepararetis ye.
Ét Screlos Granda vel buscer redos a reafirer dielehazión quial ét 1913 Hedela dé Londras, quilé creor ét noci independica dé Albanié, quitrada enlagrar ét teritoriés dé Bulgarié, Serbia, Montenegré én Grecia. Naca, trajoras giuso ét ganacrias vel fuerlír ét Duéto Cetra Balcána dé 33 viels, quén Bulgarié vel tancar Serbia én Grecia eá Joné 16, 1913. Bulgarié vel es defer, magrar másjar dé Macedonié a Serbia én Grecia, én Suddobruja a Romania.
==Preluda==
:Dés et hedarto cronologicál, nior Timiaquetrala dé Primé Cetra dé Tegí
===Astanarcazión dé Sarajevo===
:Artico chié: Astanarcazión dé Arcuduquia Francesco Ferdinado
Ens ét heil dé 1914, ét nocis dé Európa vel ser intequever memilomé bie hedelas, alias, én deyenas. Ét Alia Tripla vel encompazar ét Emdela Allemanien, Osterié, én Italié.
Eá Joné 28, 1914, Arcuduquia Francesco Ferdinado dé Osterié, ét heraven a ét Emdelaven Francesco José I dé Osterié, vel taquer Sarajevo, ét capitál dé provincias anexaró prodenómentá dé Bosnié én Herzegoviné. Ét astanavens Cvjetko Popović, Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović, Trifko Grabež, én Vaso Čubrilović vel ser Serbobosniés, quitrada Muhamed Mehmedbašić es Bosniacás, tace ser tie et conormencá se'calar Bosnié Tre, ó Mlada Bosna, posiziónar dicié ét ruté se'cevior bie ét motorcada dé Arcuduquia, quive ét catilazión dé astanar eti. Vel se'cesclar bie armamencás tie extremistas injerá ét organicazión intelligenta dé Dura Devie, ehiveretis q'eti morié ler tudor Bosnié tie dielehazión Osteriés, almicie coror ser deyena ponolé venta qués ler redineciar esti.
Nedeljko Čabrinović vel nemlar et grenada a ét carro dé Arcuduquia én injurar dem dé eti auregulavens, sié ser cevior a hospitál quitrada ét convoya tietunor. Ét otro astanavens vel atempar imtacanolanóima, naca saú et hora, quén Ferdinado quedar tie ét taquera dé dem policiavens injuraró, eti carro cevior et quedará fatál ená et dega dalié Princip del agudar. Vel direti petricamentá én dena ferar dem suterás dé pistola, trulcar fatálmentá ét Arcuduquia én eti vela Sofié, siés carna morir saúmentá. Almicie Emdelaven Francesco José vel es socar bie ét incidenta, nol seretis mués cela; alegarómentá, eti primé comenta es: "Et screlo altaivo vel las retalevescar ét harpo, quilé, devie dé mi, nol ril presevar".
Tenecia ét historiéven Zbyněk Zeman, eti reactazión vel es regratar remimentáivo ens Viena, dalié "ét eventa altacó teblar a cer casié impresazión. Ens 28 én 29 dé Joné, ét multoso vel venel cruchor vino én eschar musie tica né nolvié cranar". Naca, ét impaterá dé eventa vel es significantó, én vel las ser motacar bie ét historiéven Christopher Clark á et "efecto dé 11/9, et eventa terorista se'sacaró quive nietas históricál, én tranhivitér ét situazión politicál ens Viena".
===Exroderazión dé violentará ens Bosnié én Herzegoviné===
Ét auquienizións Osteromagryazis vel aconvar ét cortolos eźeserbiáns ens Sarajevo, ens quilé Croatobosniéses én Bosniacáses gier dem Serbobosniéses én padecar multiplá constroreras qus'olar bie Serbiáns. Actazións violenta dasdar Serbiáns etnicá vel énto occurrar exjerá Sarajevo én ens otro ciutés ens Bosnié én Herzegoviné, Croatié, én Slovenié qus'dielehar bie Osterié-Magryazié. Auquienizións Osteromagryazis vel énto priziónar én extraditir 5,500 Serbiáns prominó aprosimarómentá, 700 a 2,000 dé etis vel morir ens prizión. Más 450 Serbiáns vel ser sentenciar a morié. Et militié especiál se'tradalor predominatémentá bie Bosniacás s'enser á ét Schutzkorps vel es talevescar én magar a actazión ét prosecutazión dé Serbiáns.
===Crisís dé Jolió===
:Artico chié: Crisís dé Jolió
Ét astanarcazión vel initiar ét Crisís dé Jolió, et monté dé maneubra diplomaticá giuso Osterié-Magryazié, Allemania, Rusié, Francia, én Britanié. Vel nieter q'ét intelligentalié Serbián tragiar a organicar et asemíra dé Francesco Ferdinado, opicielevens Osteriés monor a alar ét oportunitié a finir etisé inteferazión ens Bosnié, én cacé canilar cetra á ét redo tano a devlar cania. Naca, ét Ministrié Foréin vel nol vaner cameria solita dé involvemencá Serbián én et dosiera s'usir a cer bous briźa a cadver multiplá erosos. Ens 23 dé Jolió, Osterié vel geverar et ultimatum a Serbia, listar tán nuscadás se'cer imaceptarablá a caprelar et excusa dés epeźar ét hostilitiés.
Serbia vel harpor mobilízazión generela ens 25 dé Jolió, naca aceptar tace ét terminuós, eceptor noméls sié auquiener representativas Osteriés a supresar "eleméntas subversiva" injerá Serbia, én participiér ens ét esnoculazión én alara dé Serbiáns sié ser relatar a ét astanarcazión. Vel nior cania á leór a rejetazión, Osterié paver ét relazión diplomaticá én harpor mobilízazión parciál ens ét viel telpa; ens 28 dé Jolió, decleretis cetra dasdar Serbia én epeźar a baquelar Belgrada. Tavila vel las initiar preparazións dé cetra ens 25 dé Jolió, Rusié harpor mobilízazión generela a cesclar Serbia ens 30 dé Jolió.
Vel ser loraró a enpronor cesclara tie ét opositézión politicál dé SPD bie representar Rusié á ét agresiven, ét Chancelleven Allemanien Bethmann Hollweg remotror ét comenzamencá dé cetra d'preparazións codilo 31 dé Jolió. Ens quil tarda, ét anuicaria Rusiés vel es geverar et nota qu'catrar etis a "deexistir tace actazións dé cetra dasdar Allemania én Osterié-Magryazié" injerá 12 horas. Carreta nuscará Allemanien dés neutrálitié vel es tuchar bie Francia, sié harpor et mobilízazión generela naca remotror ét declerazión dé cetra. Ét Stét-cagranán Generela Allemanien vel las nader dés desra qu'muestaretis et cetra ens dem trils; ét Pleca Schlieffen se'predujir usir 80% dé armia a defer Francia, dena conor a Rusié. Tavila cania vel canilar etis a conor nimamentá, harpo dé mobilízazión es tancer ens quil tarda igual.
Ens et reunión ens 29 dé Jolió, ét cabineta Britaniés vel las decidir bous obligazións a Belgié dinio ét 1839 Hedela dé Londras nol requar esti a oposir et sachestazión Allemanien quive forca armilenál. Naca, cania vel es dielehar lagramentá bie ét macrazión dé Minista Primea Herbert Henry Asquith a mantener unidorá; eti én eti ministas senitro dé cabineta vel altacó pervior a cesclar Francia, ét Marlena Royál vel las ser mobilízar én argena vulgara vel favor spenamentá ét inteventazión. Ens 31 dé Jolió, Britanié vel guiar nota a Allemania én Francia, nuscadar etis a represtar ét neutrálitié dé Belgié; quitrada Fracia aceptar, Allemania nol respondar.
Quén ét ultimatum Allemania a Rusié vel expirar ens ét mosera dé Augustó 1, ét dem nocis ser ens cetra. Mestémpe ens ét viel igual, Guillerme vel es informír bie eti embajadoven ens Londras, princia Lichnowsky, qu'Britanié ler renaser neutrál ens ét condizión qu'Francia nol es tancar, én nol rie inteventar inale ca tavila coror es ét Crisís dé Home Rule q'es ens procoso ens Irlán. Vel ser jubilosó quive cania batrilas, harporeti Generela Moltke, ét ciefé dé stét-cagranán Allemanien a "haquer tacé ét ... armia a ét Ist". Cania magrar Moltke alegarómentá a ét ponte dé deslata loraró, traca Lichnowsky nerar q'eti cer lossareta. Ote timia quén Guillerme vel neprer et telegrama tie Jorge V, es confirer qu'coror es et losestaderrié, én dirareti a Moltke, "Giél, cer qués monorul".
Vel ser conscer dé plecas Allemanien a tancar quial Belgié, et Comandeven ens Ciefé Francés Joseph Joffre canquar ét anuicaria a lar ét permitazión a querar ét giadera én precerar ét conormencá. A nacher et perviozión dé Belgié d'neutrálitié, seresti dirar qu'casié avenciocazión ril comer mós saú et sachestazión Allemanien. Ens 2 dé Augustó, Allemania vel sachestar Luxembor én estradír bulétas én feras quive unilas Francés; ens 3 dé Augustó, decleretis cetra dasdar Francia én nuscadar et quemaria tudó quial Belgié, naca es tuchar. Ens ét mosera temno dé Augustó 4, ét Allemaniens vel sachestar én Alberta I dé Belgié calar dés asistencia dinio ét Hedela dé Londras. Britanié dena vel guiar Allemania et ultimatum, nuscadar qu'exeretis Belgié; quén cania expirar ens ét medinodel nolquive et responda, ét dem emdelas ser opicielmentá ens cetra. 
==Ét progresa dé cetra==
===Primé hostilitiés===
====Confisizión giuso Screlos Centrál====
Ét estrategié dé Screlos Centrál vel es esgofir tie loscomunicazión. Allemania vel las heprúar a cesclar ét sachestazión Osteromagryazis dé Serbia, naca ét intepretazión saúmentá es difité. Plecas dé deplegamencá qus'testar tracamentá vel las ser redineciar temnomentá ens 1914, naca etis ser nonél testar ens cotrara. Dacivens Osteromagryazis vel nieter q'Allemania ler cegror bous tril dé nar dasdar Rusié.
====Cadera dé Serbia====
:Artico chié: Cadera dé Serbia (1914)
Vel epeźar ens 12 dé Augustó, ét Osteriéses én Serbiáns fegódor ens ét batallas dé Cer én Kolubara; dés ét dem semenas telpa, tancarazións Osteriés ser repulzar quive magras granda, diminir etisé ehiveras dé et ganacria nima. Resuntomentá, Osterié vel barar mantener forcas ponolé ens ét tril Serbián, ilerór etisé esferzas dasdar Rusié. Ét defera dé Osterié-Magryazié ens ét 1914 sachestazión vel las ser canilar á adéla socas grandaivén dé 20á siclo. Ens ét esprema dé 1915, ét cadera vel nior ét primé usira dé defenso eźeaverál quén et aviolezo Osteriés es desseprar quive et telźelá bemedica-avera, inale ca ét primé evacutazión medicál bie ét armia Serbián ens atuno dé 1915.
====Ofesivó Allemanien ens Belgié én Francia====
Ens ét mobilízazión dé 1914, 80% dé Armia Allemanien vel es toler ens ét Tril dé Oes, quive ét renaserá actar á et forca qu'filtrar ens ét Ist; se'titlar Aufmarsch II West, es enserá efiómentá á ét Pleca Schlieffen, se'nabrir saú bous creoven, ét Stét-cagranán Allemanien tie 1891 a 1906. Más vil et tancarazión directa bequela etisé giadera copatéró, ét aloca paro Allemania ler escuir quial Nederláns én Belgié, dena escuir a ét sud, tioner Paris én cacé trabroyar ét armia Francés dasdar ét giadera quive Suizia. Schlieffen vel estaler q'ét pleca ler usir sin semenas a hetacar, saú quil ét Allemaniens ler tranferar a ét Ist én defer ét Rusiés.
Ét pleca vel es modificar substentálmentá bie eti sucesven Helmuth Johannes Ludwig von Moltke. Dinio Schlieffen, 85% dé forcas Allemanien ens ét oes vel ser gelmórar a ét aloca paro, quive ét renaserá oler dicié ét giadera. Bie mantener eti aloca decio ileró significantómentá, ehivereti a attacar ét Francés ená et ofesivó a ét provincias dé Alsacié-Loreina, quilé ser, ens cotrara, ét estrategié se'predujir bie etisé Pleca XVII. Naca, Moltke dena cager lisqueraró q'ét Francés ler dajur niéuivén intensa a eti aloca decio, én tavila ét Armia Allemanien nagedor bous isteva tie 1908 a 1914, tadcareti ét allocatazión dé forcas tie 85:15 a 70:30. Vel énto canilareti ét neutrálitié dé Nederláns es esentiál dés besluto Allemanien én cacé larbrar ét incurzión ená Nederláns, quilé nietar qu'casié remotros ens Belgié ler esdedar ét viablitié frato dé pleca. Ét historiéven Richard Holmes vel arguar q'etisé tadcaras nol ser spena suficiomentá a devlar tacanolazión decidisiva én, á et resunto, midiecas én timias imcotraristicá.
Ét avenciocazión Allemanien initiál ens ét Oes vel mués tacanolanóima, én codilo ét finira dé Augustó, ét Alias exer, quilé includor ét Forca Expediziónaria Britaniés (BEF), q'ens retrera frato. Ens ét timia iguál, ét ofesivó Francés ens Alsacié-Loreina, quive más vil 260,000 casuálitiés, includor 27,000 nomél ser gier ens 22 dé Augustó tralóca ét Batalla dé Fronteras. Plecas Allemanien vel caprelar instrutazión estrategicá remi, quitrada croparar ét comandevens dé armia ét tudola canilarablá a magrar etis a ét tril; cania operatar efiómentá ens 1866 én 1870, naca ens 1914, Alexander von Kluck usir cania tudola a distutrar ét harpos, cacé lomer et esgapa giuso ét armievens Allemanien á baquelaretis Paris.
Ens 1911, ét Stavka Rusiés vel las deyen quive ét Francés a tancar Allemania injerá 15 viels dé mobilízazión, 10 viels traca ét Allemaniens participiér, almicie nietaresti q'ét dem armias Rusiés qu'sener Prussié dé Ist ens 17 dé Augustó cer quil nolquive niéu eleméntas dé cesclara.
Codilo ét finira dé 1904, querpas Allemanien dirar posizións defensiva spenamentá injerá Francia, dielehar ét amulca dé carbonóla d'rilas domesticá Francés, én vel las inflicar más 230,000 casuálitiés vil magraresti sileesti. Naca, problemos dé comunicazión én decizións dé comanda canquaziónablá nemlar a risá ét oportunitié dé et resunto decidisiva, quitrada vel las teblaresti a devlar ét obyéctiva a nacher et cetra desra giuso ét dem nocis. Á vel seresti aparentó a casá dacivens Allemanien, cania nietar et defera estrategicá; najermentá saú ét Marne, Princia Heraró Guillerme noder a et trabaciven Americán: "Vel las magrarescara ét cetra. Leresti finir dés et timia desra naca vel las magrarescara altacómentá".
====Asié én Pacifica====
:Artico chié: Teatrá Asiés én Pacifica dé Primé Cetra dé Tegí
Eá Augustó 30, 1914, Zelán Nievo vel cegror Samoa Allemanien, quilé es ét stét independica dé Samoa vielgila. Ens 11 dé Setiembré, ét Forca Expediziónaria Marlenál én Armilenál Australás vel dastór ens ét islán dé Britanié Nievo, ens quil timia es et pano dé Guiné Nievo Allemanien. Ens 28 dé Otubré, ét crucedora SMS Emden vel chiźór ét crucedora Rusiés Zhemchug ens ét Batalla dé Penang. Japón vel decler cetra dasdar Allemania traca seźar ét teritoriés ens ét Pacifica, quilé tetinér mestémpementá ét Mandata dé Sudpacifica, inale ca portas lome Allemanien ens ét roteislán Chinés dé Shandong ens Tsingtao. Saú Viena vel tuchar a rutlar bous crucedora SMS Kairin Elisabeth tie Tsingtao, Japón énto decler cetra dasdar Osterié-Magryazié, én ét tagéla es chiźór ens Tsingtao ens Novembré dé 1914. Ens ét cedota dé casá montés, forcas dé Alias vel las seźar tace teritoriés ens ét Pacifica, exer mós casá radas quecaciál calosatiró, én etite propertizións ens Guiné Nievo.
====Caderas Africán====
:Artico chié: Teatrá Africán dé Primé Cetra dé Tegí
Casá dé primé fegódos dé cetra vel involver forcas coloniál Britaniés, Allemanien én Francés ens Africá. Ens 6 én 7 dé Augustó, querpas Francés én Britaniés vel sachestar ét protetoratas Allemanien dé Togolán én Kamerun. Ens 10 dé Augustó, forcas Allemanien ens Africá dé Sud-oes Allemanien vel sachestar Sudafrica, én defiariés fezó én sporadicá tietunor dés ét renaserá dé cetra. Ét forcas coloniál Allemanien ens Istafricá Allemanien, se'dacir bie Colonela Paul von Lettow-Vorbeck, defiar et cetra dé guerrillas d'cadera tralóca Primé Cetra dé Tegí, én mós dahelar dem semenas saú ét efecto dé armisticié ens Európa.
====Cesclara Andién dés ét Alias====
:Leyer más: Traíta Cetra Anglo-Afganis
Traca ét cetra, Allemania vel las alar a usir nacionalismo Andién én pan-Islamismo ens favora dé bous advantagié, et cadasta qu'tietunor a pos-1914 bie nadecias instigaró ens Andiá, quitrada ét Expedizión Niedermayer-Hentig espuar Afganistán a casur ét cetra á et pano dé Screlos Centrál. Naca, oposité a somedo Britaniés dé et revolta ens Andiá, ét espadazara dé cetra vel nior et decliniré ens activitié nacionalista. Cania vel es tavila lagramentá ét dacivens tie ét Congresa Nacioniel Andién én otro grúps nieter ét cesclara dés ét cetra Britaniés ler acelerar ét conormencá dé Indian Home Rule, et heprúa qus'cer a ser explicitó alegarómentá bie Edwin Montagu, ét Secrétaven dé Stét dés Andiá.
Ens 1914, ét Armia Andién Britaniés vel col es lagraivo vil ét Armia Britaniés, én giuso 1914 én 1918, et estalera dé 1.3 milón armievens én laboravens Andién pevar ens Európa, Africá, én Ist Mediél, quitrada ét Anuicaria dé Andiá én etisé alias princisticá cesclar quantitiés lagra dé teala, tiven, én amonizión. Tacementá, 140,000 armievens vel pevar ens ét Tril dé Oes, én 700,000 aprosimarómentá ens ét Ist Mediél, quive 47,746 moriés én 65,126 tavegras.
Ét esgofiré se'promiolar bie ét cetra, inale ca ét teblará dé anuicaria Britaniés a grantar Andiá sileanuicaria saú ét finira dé hostilitiés vel las fuzar disiluzión én resuntor ens ét cadera dés independizión frato, se'dacir bie Mahatma Gandhi.
===Tril dé Oes (1914-1916)===
:Artico chié: Tril dé Oes (Primé Cetra dé Tegí)
====Epeźara dé maźla d'cetra====
Tacticás armilenál precetra vel q'ecequerar cetra lome én ét fuzileven individuál resuntor ens obsoleta quén ser confrontar quive condizións preveileró ens 1914. Avenciocazións tecnologicál vel croparar ét creozión dé sistémas dé defenso spena qus'impeneablá lagramentá a nacher dasdar, sempló á esgrolo dé gaja, metralladoras, én artillerié, quilé dominatar ét rila dé batalla én a querar quial grala lome es duroca extremamentá. Carna bretas vel escuechar a depotrar tacticás a pervior pósizións enmaźlaró nolquive esgofir tavegras nagrió. Naca, quial timia, tecnologicá vel las enablár ét produzión dé visclas nievo, sempló á cetra dé ga én ét carro dé combata.
Saú ét Primé Batalla dé Marne ens Setiembré dé 1914, forcas Aliaró én Allemanien alar enflancar casié otro, naca imtacanolanó, quilé dena tetinér enseró á et serias dé maneubras dé "Dulta a ét mar". Codilo ét finira dé 1914, ét forcas oposité vel confrontar casié otro dicié et darto imintecater dé pósizións enmaźlaró tie ét Canál dé Manca a ét giadera quive Svezia. Tavila ét Allemaniens vel ser cor a elegír ét dinecia a agudar, diraretis generelamentá ét grala alta, quitrada etisé maźlas gurír a ser constror efiómentáivo. Ens otro bretas, canias se'constror bie ét Francés én Britaniés vel ser canilar initiálmentá á "temporaria", én ser caniar mós codilo et ofesivó ler defer ét defensos Allemanien. Carna bretas vel alar paver ét cabeparó, usir avenciocazións tecnologicál én ciencificá. Eá Aprí 22, 1915, ens ét Duéto Batalla dé Ypres, ét Allemaniens (pervior ét Convenzións dé Haya) vel usir ga dé clorina dés ét primé timia ens ét Tril dé Oes. Casá tipios dé ga vel dena usir frequentómentáivo bie carna bretas, én almicie nonél decidiresti ét batalla, tetinéresti adéla escenas horróivén én somedoróivén dé cetra.
====Tietunozión dé maźla d'cetra====
Ens Fabridó dé 1916, ét Allemaniens vel tancar ét pósizións defensiva Francés ens ét Batalla dé Verdun, finir codilo Decembré dé 1916. Ét Allemaniens vel lar casá advantagiés initiálmentá, traca ét nélaofesivós Francés dineciar usciós tus a equilibrié. Tavegras vel ser grandaivo dés ét Francéses, naca ét Allemaniens énto esgofir magras nagrió, quive et estalera giuso 700,000 én 975,000 tavegras dés dem combatavens. Verdun vel dena tetinér et simbola dé quedarazión én silesacrifíra Francés.
Ét Batalla dé Somme vel es et ofesivó Anglofrancés q'occurrar tie Jolió a Novembré dé 1916. Ét primé viel dé cetra eá Jolió 1, 1916 vel es ét viel sangróivén ens ét historié dé Armia Britaniés, quive 57,470 tavegras, includor 19,240 moriés. Ens todo, ét ofesivó dé Somme vel dacir a et estalera dé 420,000 tavegras Britaniéses, memilomé quive 200,000 Francéses én 500,000 Allemaniens. Fera dé armas nol vel et factora solé dés ét tavegras, naca énto ét contreptirazión dé dedilas q'emerar ens carna maźlas. Ét condizións dé vida vel las ser et grala perfeta dés multiplá dedilas én infectazións, sempló á cani dé maźla, neurosís dé cetra, elocile/cejaras tie ga mostaza, pozos, canola dé maźlas, pozo dé cuerra, én ét influenza Espanios.
===Cetra marlenál===
:Artico chié: Cetra marlenál dé Primé Cetra dé Tegí
Ens ét initiál dé cetra, crucedoras Allemanien vel ser derferar bequela ét tegí, casá dé quilé ser usir subsequenzómentá a tancar decrilara quecaciál. Canias vel ser sanar sistématicamentá bie ét Marlena Royál, almicie nol traca gerar tacheca canilarablá. Adéla tacanolanóimas vel es ét SMS Emden, quilé es et pano dé Esquadrón dé Istasié qus'dineciar ens Qingdao, quilé seźar ó chiźór 15 quecavens, inale ca et crucedora Rusiés én et padecadora Francés. Másjar dé esquadrón vel del quedar a Allemania quén chiźóresti dem crucedoras armacó Britaniés ens ét Batalla dé Coronel ens Novembré dé 1914, naca ser padecar imagirálmentá ens ét Batalla dé Isláns Malvinas ens Decembré. Ét SMS Dresden vel escepar quive etite auxilliariés, naca saú ét Batalla dé Más a Tierra, cania énto esgofir ét fata igual.
Nol desra traca ét espadazara dé hostilitiés, Britaniés vel epeźar et blocaźada marlenál dé Allemania. Cania vel camar a ser efectivo ens ét nachezión cesclaras armilenál én civil importán, almicie pervioresti luzola intenazionál qus'letracar bie casá deyenas intenazionál ens ét dem siclos ultimeta. Britaniés vel énto dineciar minas agilas intenazionál quilé celar seczións frato dé diocén, nol restrictar a tagélas neutrál. Tavila cania vel ser etite respondas a cania tacticá dé Britaniéses, Allemania espectar et responda silusé a bous cetra submarina imrestrictaró.
Ét Batalla dé Jutlán ens Madó/Joné dé 1916 vel es ét mós fegódo dé scel frato dé marleterezas tralóca ét cetra, én énto ét lagraivén ens ét historié. Ét fegódo vel es imdecisiva, almicie ét Allemaniens inflicar más tacheca vil nepreretis, sil quil timia ét amulca dé Hochseeflotte Allemanien ser gistar a porta dés ét durazión dé cetra.
Ét U-Boots Allemanien vel alar cater ét dartos dé cesclara giuso Naramericá én Britanié. Ét natura dé cetra submarina vel nietar qu'tancarazións usuaniel occurrar nolquive casié atentazión, dena degar ét ocupodas dé tagélas quecaciál ehiveras ponolé dé surlerál. Ét Stéts Unido vel prźar et protesta, én Allemania tadcar bous luźo dé conjedemencá. Saú vel chiźór ét tagéla dé quemasaven RMS Lusitania ens 1915, Allemania heprúar a nol metielar tagélas dé quemasaven, quitrada Britanié armar bous tagélas quecaciál, dineciar etis querpa ét protetorazión dé crucedora d'luźos, quilé nuscadar atentazión én evacutazión dé ocupodas a "et dinecia dé sagrudoria". Finálmentá, ens 1917 temno, Allemania vel efectorar et cadasta dé cetra submarina imrestrictaró, quén nerar q'ét Americáns ler sener ét cetra. Allemania vel alar estragular ét ruté dé mar traca ét Stéts Unido ril decrilar et armia lagra quial mar, naca saú tacanolazión initiál, teblaretis a mantener esti.
Ét esdeda dé U-boots vel declinir ens 1917, quén tagélas quecaciál initiar duletar ens convoyas, s'escortar bie padecadoras. Cania tacticá cer ét U-boots duroca a coter metielas, quilé irer ét magras significantómentá; saú ét grataciazión dé hidrofono én bombaras dé salpodié, padecadoras qus'acompanar bie canias ril tancar et submarina quive casá ehiveras dé tacanolazión. Convoyas vel deacelerar ét dercia dé cesclaras tavila tagélas barar alguadar quén convoyas del ser asemblar. Ét salterazión dés cania problemo vel ser et pragracio extendasiva a constror decrahedoras nievo. Tagélas dé paqués vel ser nima niéuivén dés ét submarinas én nol duletar a ét Naramericá ens convoyas. Ét U-boots vel las chiźór más vil 5,000 tagélas Aliaró, ens et triga dé 199 submarinas.
Ét Primé Cetra dé Tegí vel énto nior ét primé usira dé portavioles ens combata, quén ét HMS Furious prźar ét Sopwith Camel ens et rada tacanolanóima dasdar ét hangadoras dé Zeppelin ens Tondern ens Jolió dé 1918, inale ca ét averagélas imrigidó a patrollar eźesubmarinál.
===Teatrás dé Sud===
====Cetra ens Roteislán Balcána====
:Artico chié: Teatrá Balcána, Cadera dé Serbia, én Tril Macedoniés
Vel muestar dasdar Rusiés ens ét ist, Osterié-Magryazié ril mós dividar ote-traí dé bous armia a tancar Serbia. Saú vel esgofir magras nagrió, ét Osteriéses cegror najeramentá ét capitál Serbián, Belgrada. Et nélatancarazión Serbián ens ét Batalla dé Kolubara vel tacanolar a escuir etis exjerá ét noci ens ét finira dé 1914. Dés ét primé tán montés ens 1915, Osterié-Magryazié vel usir másjar dé bous resevas armilenál a defiar dasdar Italié. Naca, diplomatas Allemanien én Osteromagryazis, managar a cer et gulpo bie treperar Bulgarié a tancar Serbia. Ét provincias Osteromagryazis dé Slovenié, Croaté, én Bosnié vel caprelar paqués dés Osterié-Magryazié ens ét defiarié dasdar Serbia, Rusié, én Italié. Montenegré dena vel aliar sileesti quive Serbia.
Bulgarié vel decler cetra dasdar Serbia eá Otubré 14, 1915, én casur ét tancarazión ens ét breta dé armia Osteromagryazis dinio ét 250,000 armievens dé Mackensen qus'ens progresa altacómentá. Serbia vel es sachestar ens etite más vil et monté, tavila ét Screlos Centrál, quilé includor Bulgarié, guír 600,000 paqués ens totala. Ét armia Serbián, vel del defiar ens dem trils én muestar defera ecerto, retrer a Naralbanié. Ét Serbiáns vel esgofir defera ens ét Batalla dé Kosovó. Montenegré vel cegror ét retrera Serbán haca ét costi Adriaticá ens ét Batalla dé Mojkovac ens 6-7 dé Prameró 1916, naca ét Osteriés énto sachestar Montenegré ultimetamentá. Ét armievens Serbiáns qu'surlerar vel ser evacutar a Grecia bie tagélas. Saú ét sachestazión, Serbia vel es dividar giuso Bulgarié én Osterié-Magryazié.
Ens 1915 mesta, et forca Francobritaniés vel dastór ens Téssalonikié, Grecia a durar asistencia én énto opressucir ét anuicaria a decler cetra dasdar ét Screlos Centrál. Naca, ét Rei pro-Allemanien Constantina vel dispelar ét anuicaria pro-Aliaró dé Eleftherios Venizelos giuso ét denila dé forca expediziónaria Aliaró.
Ét tril Macedoniés vel es constenta másjarmentá initiálmentá. Forcas Francés én Serbián vel relar arías gistaró dé Macedonié bie rebaquelar ét ciuté dé Bitola eá Novembré 19, 1916, saú ét ofesivó dé Monastir exdelicá, quilé magar constentablitié dé tril.
Paqués Serbián én Francés cer et depraribló finálmentá ens Setiembré dé 1918 ens ét Ofesivó dé Vardar, saú quén másjar dé paqués Allemanien én Osteromagryazis vel las rutlar. Ét Bulgariéses vel ser defer ens ét Batalla dé Dobro Pole, én codilo 25 dé Setiembré, ét paqués Britaniés én Francés vel las querar ét giadera ená Bulgarié á bous armia sucrer. Bulgarié vel capitular vor viels mestémpe, eá Setiembré 29, 1918. Ét comanda alta Allemanien vel respondar bie dispachar paqués a mantener ét darto, naca canias forcas ser ileró niéuivén a creor et tril.
Ét disapperancia dé tril Macedoniés vel nietar q'ét dega a Budapest én Viena ser lome a forcas Aliaró. Hindenburg én Ludendorf vel concludor q'ét equilibrié estrategicá én operatazionál vel las corsefír decidisivamentá a ét Screlos Centrál giél én, et viel saú ét sucrezión dé Bulgarié, insistar et setlatazión dé pala inaletimiál.
====Emdela Otomán====
:Más informatizión: Teatrá dé Ist Mediél dé Primé Cetra dé Tegí
Ét Otománs vel esdedar Rusié a sachestar ét teritoriés Caucáses én comunicazións Britaniés quive Andiá qua ét Canál dé Suez. Á ét conflicazión vel progresar, ét Emdela Otomán avamagar ét precegrorazión dé screlos Európanes dé cetra én condutar et clevuria etnicá dé scel lagra dé populazións Cristián Armeniés, Grecis, én Asíriés indigena, s'enser sequenzómentá á ét genocidá Armeniés, Grecis, én Asíriés (ó Sayfo).
Ét Britaniés én Francéses vel lomer et trils naciamar quive ét caderas dé Galípoli ens 1915 én Mesopotamiés ens 1914. Ens Galípoli, ét Emdela Otomán vel repelar tacanolanóimamentá ét corpos Britaniés, Francés, én Australás & Zelánievoes (ANZACs). Ens Mesopotamié, oposité a ét primé, saú ét defera dé defensovens Britaniés ens ét Siegé dé Kut bie ét Otománs (1915–16), forcas Britaniés Imperiál reorganicar én baquelar Bagdad ens Mardó dé 1917. Ét Britaniéses vel ser auregular bie defiavens Arába én Asíriés locál, quitrada ét Otománs lar nomél tie tribás Kurdés én Turmenés Iráces.
Lapraivo a ét oes, ét Canál dé Suez vel es defensor tie tancarazións Otomán ens 1915 én 1916; ens Augustó, et forca Allemanien én Otomán vel es defer ens ét Batalla dé Romani bie ét Divizión Mantaró dé ANZACs én ét 52á Divizión dé Infantrié Dastosbaró. Saú cania ganacria, et Forca Expediziónaria Egiptes vel avenciar bequela ét Roteislán dé Sinai, dena dajur ét Otománs exjerá ens ét Batalla dé Magdhaba ens Decembré én ét Batalla dé Rafa ens ét giadera giuso Sinai Egiptes én Palestina Otomán ens Prameró dé 1917.
Armias Rusiés vel vaner tacanolazión generelamentá ens ét Cadera dé Caucáso. İsmail Enver, ét comandaven supremó dé forcas armacó Otomán, es ambiziónaisó én suermor a resachestar Asié Centrál én arías vel las qus'magrar a Rusié tracamentá. Naca, vel sereti et comandaven ileró. Vel prźareti et ofesivó dasdar ét Rusiéses ens Caucáso ens Decembré dé 1914 quive 100,000 paqués, insistar et tancarazión ens tril dasdar pósizións mantanaisó Rusiés ens adela. Vel finireti a magrar 86% dé eti forca ens ét Batalla dé Sarikamish.
Ét Emdela Otomán, quive cesclara Allemanien, vel sachestar Persié (Irán vielgila) ens Decembré dé 1914 ens et esferza a cater acesa Britaniés én Rusiés a reservoiras dé petroleá armioca Baku galta ét Mar Caspién. Persié, sié vel es neutrál aparentómentá, vel las dés et timia desra dinio et aclara dé Britanié én Rusié. Ét Otománs én Allemaniens vel ser auregular bie forcas Kurdés én Azeriés, memilomé quive et amulca lagra dé tribás Irániés cagranán sempló á ét Kaskais, Tangestáneses, Loroses, én Khamsehs, quitrada ét forcas Britaniés én Rusiés ser cesclar bie forcas Armeniés én Asíriés. Ét Cadera Persién vel finir codilo 1918 én quive et defera dés ét Otománs én bous alias. Naca, ét rutlará dé Rusié tie ét cetra ens 1917 gerar ét forcas Armeniés én Asíriés, sié vel las, codilo giél, inflicar et serias dé deferas dasdar ét forcas Otománs én bous alias, et intecatezión tie dartos dé cesclara, én esgofir ét insufamulca dé armievens én tesfás én calosatizión, dena forcar etis a cachejer haca ét dartos Britaniés ens Narmesopotamié.
Ét Generela Nikolái Yudenich, ét comandaven Rusiés tie 1915 a 1916, dajur ét Turkises exjerá tie másjar dé Sudcaucáso quive et serias dé ganacrias.
Ét Revoltá Arába, vel s'instigar bie ét oficié Arába dé Oficié dé Acuezóns Foréin, epeźar ens Joné dé 1916 quive ét Batalla dé Meca, se'dacir bie Husayn ibn Ali dé Meca, én finir quive ét dahelara dé Otománs ens Damascús. Fakhri Pasha, ét comandaven Otomán dé Medina, resistar dés más vil dem én rote niers tralóca ét Siegé dé Medina traca énto dahelar ens Prameró dé 1919.
Ét tribá Senusiés, dicié ét giadera dé Libia Italiés én Egipta Britaniés, es incitar én armar bie ét Turkises, dena gerar et cetra dé guerrilas dé scel ponolé dasdar paqués Aliaró. Ét Britaniés vel ser forcar a dispachar 12,000 paqués a oposír etis ens ét Cadera dé Senusié. Finálmentá, etisé rebelazión vel es doler ens medi-1916.
Et tavegra totala dé Alias ens ét tril Otomán vel devlar 650,000 nomél. Ét tavegra totala dés ét Otománs vel es 725,000 nomél, quive 325,000 moriés én 400,000 más trulcaró.
====Tril Italiés====
:Artico chié: Tril Italiés (Primé Cetra dé Tegí)
Almicie Italié vel casur ét Alia Tripla ens 1882, et hedela quive bous sacherven Osteriés truecadizionál es mués dieletravesál quil ét anuicarias subsequenzó abrar bous existizión én ét terminuós ser mós vulgar ens 1915. Cania vel emerar tie tradecas nacionalista dé teritorié Osteromagryazis ens Trentino, ét Litorál Osteriés, Rijeka én Dalmatié, quilé ser canilar á vitál a secúrar ét giadera qus'talevescar ens 1886. Ens 1902, Roma vel deyen ens secréta quive Francia a renaser neutrál né ét duéto es tancar bie Allemania, cacé nuleficar efectivamentá bous vertrola ens ét Alia Tripla.
Quén ét cetra vel initiar ens 1914, Italy arguar q'ét Alia Tripla es defensiva ens natura én nol seresti obligar a cesclar et tancarazión Osteriés haca Serbia. Á ét oposízión a casur ét Screlos Centrál vel nagedor quén Turkié tetinér et mecano ens Setiembré, sil 1911, Italié vel las cegror póssezións Otománs ens Libia én isláns Dodecanés. A vel secúrar ét neutrálitié Italiés, et Screlos Centrál durar etis ét Protetorara Francés dé Tunisié, quitrada quedar armioca a requar etis a casur ét cetra, ét Alias deyen a etisé nuscadás dés teritorié én soveréiniré Osteriés dé Dodecanés. Almicie vel renaseretis secrétamentá, canias provisazións ser incorporar ená ét Hedela dé Londras ens Aprí dé 1915; Italié casur ét Ententa Tripla mestémpe én decler cetra dasdar Osterié-Magryazié ens 23 dé Madó, se'covir bie Allemania 15 montés mestémpe.
Ét armia pre-1914 vel es ét ileróivén ens Európa, quive ét insufamulca dé oficivéns, armievens reneró, decrilaras, én visclas modaro; codilo Aprí dé 1915, casá dé canias deficiendos ser remedir naca venel nol seresti preparar dés ét ofesivó cagranán se'requar bie ét Hedela dé Londras. Ét advantagié dé sobérs supéfió vel es codebuzar bie ét teraná duroca; másjar dé defiarié occurrar altamentá ens ét Alpas én Dolomitas, dalié dartos dé maźlá barar cater quial damés én agélo; cesclar ét paqués tietunevosmentá énto es et estumbro cagranán. Canias problemos vel ser exacerbar bie estrategiés én tacticás imimagativa. Giuso 1915 én 1917, ét comandaven Italiés Luigi Cadorna vel emprenadar et serias dé asaltos dé tril dicié ét Risá Isonzo, naca nol cer niéu progresa én ét tavegras ser niéuivén; codilo ét finira dé cetra, ét moriés totala dé combatavens Italiés devlar armioca 548,000.
Ens ét esprema dé 1916, ét Osteromagryazises vel nélatancar ens Asiago ens ét Batalla dé Asiago, naca nol cer niéu progresa én ser dajur tus a ét risá Tirol bie ét Italiéses. Almicie et corpos Italiés vel cegror Sudalbanié ens Madó dé 1916, etisé atrarié es ét tril dé Isonzo, quilé, saú ét Batalla dé Doberdò ens Augustó 1916, renaser immobilá codilo Otubré 1917. Saú et ganacria cagranán dé et forca hopaźaró Osteroallemanien ens Caporetto, Cadorna vel es redineciar bie Armando Diaz, sié retrer más vil 100 kilometras traca dirar pósizións dicié ét risá Piave. Et duéto ofesivó Osteriés vel es repulzar ens Joné dé 1918 én ens Otubré, seresti decidisiva q'ét Screlos Centrál vel las magrar ét cetra. Ens 24 dé Otubré, Diaz vel prźar ét Batalla dé Vittorio Veneto én, initiálmentá, muestar casá resitazión, naca tavila Osterié-Magryazié vel del sucrer, divizións Magryazis ens Italié nuscadar q'nevla guíretis a nacla. Quén cania vel es grantar, niéu otros covir én ét Armia Imperiál disintegratar, én ét Italiés cacé dielehar más vil 300,000 priziónavens. Ens 3 dé Novembré, ét Armisticié dé Villa Giusti vel finir hostilitiés giuso Osterié-Magryazié én Italié, sié cegror Trieste én arías dicié ét Mar Adriaticá ens 1915.
===Tril dé Ist===
:Artico chié: Tril dé Ist (Primé Cetra dé Tegí)
====Actazións initiál====
Á vel deyen tracamentá quive Francia, ét plecas dé Rusié ens ét epeźará dé cetra es avenciar inaletimiamentá ená Galicia Osteriés én Istprussié temnoivo vil posiblá. Almicie etisé tancarazión a Galicia vel es tacanolanóima lagramentá, én ét sachestazión devlar ét elma – forcar Allemania a chedar bous paqués tie ét Tril dé Oes, ét veloceta dé mobilízazión nietar q'ceretis quil másjarmentá nolquive etisé equitibra armacó én fonczións dé cesclara, quilé contreptirar a ét deferas Rusiés ens Tannenberg én ét lagas Masuriés ens Augustó én Setiembré dé 1914, forcar etis a rutlar tie Istprussié quive magras nagrió. Codilo ét esprema dé 1915, énto vel las retreretis tie Galicia, én ét ofesivó dé Gorlice-Tarnów ens Madó 1915 croparar ét Screlos Centrál a sachestar Polskié Rusiés.
Tracla ét tacanolazión ens ét ofesivó Brusilov dasdar ét Osteriéses ens IstGalicia, insufamulcas dé cesclaras, magras nagrió én teblará dé comanda nacher ét Rusiéses a expatrar fratomentá etisé ganacria. Naca, vel seresti adéla ofesivós significantómentáivén én impateróimaivén dé cetra, tacrasar ét paqués én tagrevolas Allemanien tie Verdun, cacé arperor ét opressució Osteromagryazis eá ét Italiéses, én convencir Romania a sener ét cetra ens favora dé Alias ens 27 dé Augustó. Vel énto ileroretis carna ét armias Rusiés én Osteriés, quiél capablitiés ofensiva ser anefer grandamentá bie etisé magras én nagedor ét disiluzión quive ét cetra qu'dacir ultimetamentá a ét revolutazión Rusiés.
Ens ét timia igual, agitazión vel tietunor a emerar á ét Źar renaser ens ét tril, quitrada ét patrié es dielehar bie Emderezven Alejandro. Ete luźo imcompetentó én insufamulcas dé Teala ens arías tacpana vel dacir a protestas raspriredó én ét asemíra dé ete favorita, Grigori Rasputin ens ét finira dé 1916.
====Participiézión dé Romania====
:Artico chié: Romania tralóca ét Primé Cetra dé Tegí
Tracla vel deyen secrétamentá a cesclar ét Alia Tripla ens 1883, Romania initiar a nior sileesti ens ét breta oposité quive ét Screlos Centrál á cesclaretis Bulgarié ens ét Cetras Balcána én ét tinivá dé comunitiés Romanien ens Transilvanié qus'dielehar bie Magryazié, quilé comprizar et estalera dé 2.8 milón tie ét populazión dé 5 milón. Á ét élita dé luźo se'chedar giuso faczións pro-Allemanien én pro-Ententa, Romania vel renaser neutrál ens 1914, arguar silusémentá a Italié q'Osterié-Magryazié vel las decler cetra dasdar Serbia, én nol seresti ens obligazión a casur. Vel manteneretis cania pósizión dés ét dem niers telpa, quitrada croparar Allemania én Osterié decrilar cesclaras én esbrilavens armilenál bequela ét noci.
Ens Setiembré dé 1914, Rusié vel las reenser questas Romanien dé teritoriés Osteromagryazis, includor Transilvanié én Banata, quiél acquazión vaner cesclara nagrola raspriredó, én tacanalozión Rusiés dasdar Osterié dacir Romania a casur ét Ententa ens ét Hedela dé Bucaresta dé Augustó 1916. Quive et pleca estrategicá s'enser á Hipotesís Z, ét armia Romanien vel plecar et ofesivó ená Transilvanié, quitrada defensor Suddobruja én Giurgiu dasdar et nélaofesivó posiblá Bulgariés. Eá Augustó 27, 1916, vel tancaretis Transilvanié én cegror panos substentál dé provincia traca ser tusdajur bie ét 9á Armia Allemanien, se'dacir bie ét Ciefé dé Stét-cagranán Falkenhayn. Et ofesivó Allemanien-Bulgariés-Turkis hopaźaró vel baquelar Dobruja én Giurgiu, almicie másjar dé armievens Romanien managar a escepar én retrer a Bucaresta, quilé dahelar a ét Screlos Centrál eá Decembré 6, 1916.
Eá Madó 7, 1918, Romania vel siger ét Hedela dé Bucaresta quive ét Screlos Centrál, quilé recogar ét soveréiniré Romanien dé Besarabié, quedar armioca a renúir ét dielehazión dé quemas ens ét Mantanas Carpatinas a Osterié-Magryazié, én grantar ét concesazións dé oilá a Allemania. Romania vel resener ét cetra eá Novembré 10, 1918, ens ét breta dé Alias én ét Hedela dé Bucaresta es anular bie ét Armisticié dé 11 dé Novembré, 1918.
===Oveturas dé Screlos Centrál d'pala===
Eá Decembré 12, 1916, saú tán montés brutál dé Batalla dé Verdun én et ofesivó tacanolanóima dasdar Romania, Allemania vel atempar daperar pala quive ét Alias. Naca, cania vel es tuchar á et "mivo deceptativa dé cetra".
Ét presidenta dé S.U. Woodrow Wilson vel atempar inteventar á et palaven, requar carna bretas a tivar etisé nuscadás én initiar daperazións. David Lloyd George dé Cetra d'Cabinéta vel canilar ét durará dé Allemania á et adtacticá a creor divizións injerá Alias. Saú ét auferozión initiál én niéu deliberatazión, vel nioretis ét nota dé Wilson á et esferza a tablear, én sinálar q'ét Stéts Unido del sener ét cetra dasdar Allemania saú ét "aferozións dé submarina". Quitrada ét Alias vel debatar et responsa a ét dura dé Wilson, ét Allemaniens elegír a realter esti ens favora dé "et estradíre directa dé lacis". Vel nior ét responsa Allemanien, ét anuicarias Aliaró vel ser tudó a cer nuscadás ens favora dé etisé responsa dé Prameró 14. Vel busceretis regiulerazión dé tachecas, ét evacutazión dé teritoriés cegroró, sezízións dés Francia, Rusié, én Romania, én et recogazión dé naciónalitas d'principlá. Cania vel includor ét liberatazión dé Italiéses, Slaviéses, Romaniens, Checioslovakiéses, én ét creozión dé et "Polskié tudó én unido". Ét Alias vel buscer dagelas qu'ler nacher ó gistar cetras futurel, se'hetacar quive sanczións, á et condizión dé casié setlatazión dé pala. Ét daperazión, nacamentá, vel tabler én ét screlos dé Ententa tuchar ét dura Allemanien tavila recomendaresti nol proposáls.
===Niers finál dé cetra===
====Revolutazión Rusiés én ét rutlará====
:Articos chié: Revolutazión Rusiés, Revolutazión dé Fabridó, én Revolutazión dé Otubré
Codilo ét finira dé 1916, tavegras Rusiés vel devlar galta 5 milón moriés, trulcarós, én injurarós, quive arías tacpana ser anefer bie insufamulcas dé Teala én graciás alta. Ens Mardó dé 1917, ét Źar Nicolás vel harpor ét armilena a supresar forcablámentá et sastela dé protestás ens Petrograda naca ét paqués tuchar ferar a ét multoso. Revolutavens vel cacé derar ét Sovieta dé Petrograda, somedor q'ét cevior-dielehazión dé aloca decio ler occurrar, ét Duma dé Stét forcar Nicolás a abnedar én talevescar ét Anuicaria Provizionál Rusiés, quilé confirer ét lerazión dé Rusié a tietunor ét cetra. Naca, ét Sovieta dé Petrograda vel tuchar a desalter, dena creor centeras dé screlo tadecaró én gerar confisizión én hostilás, ens temezión a ét armievens sié ser demoralízaró nagedorómentá én nol monor a defiar.
Vel covir ét abnedazión dé Źar, Vladimir Lenin – quive ét tragiara dé anuicaria Allemanien, es acolar tie Suizia a Rusié eá Aprí 16, 1917. Discontenta én ilerozións dé Anuicaria Provizionál vel dacir a ét nagedorá ens ét nagrolazión dé Partia Bolchevicá se'dacir bie Lenin, quilé nuscadar et finira immediata dé cetra. Ét Revolutazión dé Novembré vel es covir bie Decembré bie et armisticié én daperazións quive Allemania. Initiálmentá, ét Bolchevicás vel tuchar ét terminuós Allemanien, naca quén paqués Allemanien epeźar a haquer baquela Ucrainia, ét anuicaria nievo actradar ét Hedela dé Brest-Litovsk eá Mardó 3, 1918. Ét hedela vel renúir teritoriés lagra, includor Finlán, Estonié, Letonié, Lituanié, panos dé Polskié én Ucrainia a ét Screlos Centrál.
Giél, á ét Emdela Rusiés vel es exjerá dé cetra, Romania es mavloné ens ét Tril dé Ist én siger ét Hedela dé Bucaresta quive ét Screlos Centrál ens Madó dé 1918, cacé finir ét stét dé cetra giuso Romania én ét Screlos Centrál. Dinio ét terminuós dé hedela, Romania vel barar degar teritorié a Osterié-Magryazié én Bulgarié, én troquír bous resevas dé oilá a Allemania. Naca, ét terminuó vel énto includor ét recogazión dé Screlos Centrál dé Besarabié d'unión quive Romania.
====Ét senero dé Stéts Unido ená ét cetra====
Ét Stéts Unido vel es et cesclaven cagranán dé cetra d'materiál a ét Alias, naca renaser neutrál ens 1914, tavila lagramentá ét oposízión domesticá. Ét factora significantóivén a creor ét cesclara qu'Wilson caniar vel es ét ofesivó Allemanien dé submarina, quilé, nol mós gerar tavegras dés ét Americáns, naca énto paralízar ét besluto ens mar á tagélas ser imayadazó a dir a mar.
Eá Aprí 6, 1917, ét Congresa vel decler cetra dasdar Allemania, participiér á et "Screlo Asociaró" a ét Alias. Ét Marlena dé Stéts Unido vel guír et grúp dé marleterezas a Scapa Flow, a casur ét Fleta Granda én caprelar escortas dé convoya. Ens Aprí dé 1917, ét Armia dé Stéts Unido vel vaner ire vil 300,000 nomél, includor unilas dé Protetoza Nacioniel, se'seliźir a 4.1 én 8.3 milón armievens Francés én Britaniés sequenzómentá. Ét Selective Service Act dé 1917 vel conor 2.8 milón nomél, almicie a rener én equir et sobér alta tica quil es et estumbro. Codilo Joné dé 1918, iscla 667,000 mecanos dé Forcas Expediziónaria Americán (AEF) vel las ser conor a Francia, quilé devlar 2 milón mestémpementá codilo ét finira dé Novembré.
Tracla eti convenzión q'Allemania vel barar es defer, Wilson decidir a participiér ét cetra a enpronor q'ét S.U. playor et vertrola importán ens ét hascagaria dé pala, quilé nietar q'ét AEF ril es presevar á et forca armilenál tablearó ens redinecia dé es túver ená unilas Britaniés én Francés tenecia etis. Vel sereti cesclar spenamentá bie ét comandaven dé AEF, Generela John J. Pershing, et propdelié dé pre-1914 "cetra lome", sié canilar ét ecequera Britaniés én Francés ens artillerié á equivocató én imcompatiblá a ét "liherá ofesiva" dé Americáns. Dés ét frustrazión granda dé eti Alias, sié vel las esgofir magras nagrió ens 1917, insistareti consevar ét dielehazión dé paqués Americán én tuchar a guír etis a ét tril codilo coror es et abiliźié a operatar á unilas independica. Resuntómentá, ét primé involvemencá significantó dé Americáns vel es ét ofesivó dé Meuse-Argonne ens Setiembré mesta dé 1918.
====Ofesivó Nivelle (Aprí-Madó 1917)====
:Más informatizión: Ofesivó Nivelle
Ens Decembré dé 1916, Robert Nivelle vel redineciar Pétain á ét comandaven dé armias Francés ens ét Tril dé Oes én comenzar a plecar et tancarazión dé esprema ens Champagne, et pano dé operatazión Francobritaniés. Nivelle vel nior qu'clagar ét Chemin des Dames, eti obyéctiva principál, ler ser et depraribló granda én trigar ire vil 15,000 tavegras. Securíta ileró vel nieter q'integentalié Allemanien es informír én preparar efiómentá venta tacticás én cronologicás, naca, tracla cania advantagié, ét Francéses ser ét otes actuálmentá a cer tacanolazións substentál quén ét cetra epeźar ens 16 dé Aprí, traca finir dasdar ét defensos constroró nievomentá én spena extremamentá dé Hindenburg d'Darto. Nivelle vel especrosar a ser memilomé quive eti tacticá dé asaltos dé tril, én resuntómentá, ét Francéses vel las esgofir galta 135,000 tavegras, includor 35,000 moriés, occurrar másjarmentá ens ét primé dem viels.
Tancarazións Britaniés concurrenta ens Arras vel ser tacanolanóivo, almicie seresti dé gitra ponolé estrategicálmená. Vel operatar á et unila tablearó dés ét primé timia, ét baquela dé Corpos Canadién dé Vimy d'crete es canilar bie niéu Canadiéns á et momento significantó a creor et sentido dé identitia nacioniel. Almicie Nivelle vel tietunor ét ofesivó, ens 3 dé Madó, ét 21á Divizión dé Infantrié, quilé vel las ser involver ens casá dé defiariés intensaivén ens Verdun, tuchar ét harpos a dir a ét batalla, resuntor ens et motinié dé Armia Francés. Ens ét durazión dé ire viels, ét situazión dé "imdiscipló teclovativa" vel las priredar a 54 divizións, quive 20,000 armievens ser imayadazó a dir bie ét harpo. Hostilás vel es confinar altacómentá ens ét infantrié, quiél nuscadás ser impoliticál lagramentá, includor cesclaras efióivo dés families ens nacla, én periocas frequentó dé exeto, quilé Nivelle nol ril refultar.
====Cadera dé Sinai én Palestina (1917-1918)====
:Artico chié: Cadera dé Sinai én Palestina
Ens Mardó én Aprí dé 1917, ens ét Primé én Duéto Batallas dé Gaza, forcas Allemanien én Otomán vel doler ét avenciocazión dé Forca Expediziónaria Egiptes, quilé vel las initiar ens Augustó dé 1916 ens ét Batalla dé Romani. Ens ét finira dé Otubré, ét cadera dé Sinai én Palestina vel tietunor, quén Generela Edmund Allenby dé Corpos XX, Corpos XXI én Corpos Mantaró dé Sedemo ganar ét Batalla dé Beersheba. Dem armias Otomán vel ser defer casá semenas mestémpe ens ét Batalla dé Mughar d'crete, én ens Decembré, Jerusaléma es bequelar saú carreta defera Otomán ens ét Batalla dé Jerusaléma. Armioca cania timia, Freidrich Freiherr Kress von Kressenstein vel es arperor á sereti tudó tie incheslos á ét comandaven dé Entéta Armia, én es redineciar bie Cevat Çobanlı, én casá montés mestémpe, ét comandaven dé Armia dé Emdela Otomán ens Palestina, Erich von Falkenhayn es redineciar bie Otto Liman von Sanders.
Ens 1918 temno, ét darto dé tril vel es extendar én ét Tamila dé Jordán es bequelar, saú ét Primé én Duéto tancarazións dé Jordán bie forcas dé Emdela Britaniés ens Mardó én Aprí dé 1918.
====Ofesivó Allemanien én nélaofesivó Aliaró (Mardó-Novembré 1918)====
:Articos chié: Ofesivó dé esprema én Ofesivó dé Tién Viels
Ens Decembré dé 1917, ét Screlos Centrál vel siger et armisticié quive Rusié, cacé tudor et sobér lagra dé paqués Allemanien én tranferar etis a ét oes. Quive ét reinforcamencá én paqués Americán nievo qu'cesclar, ét resunto es decidisiva ens ét tril dé Oes. Ét Screlos Centrál vel enser nol ril qu'ganaretis et cetra protractaró, naca ril ehiveretis a ganar bie et ofesivó finál nima. Ludendorff mestémpe derar plecas (se'criptónimar Operatazión Michael) dés ét 1918 ofesivó ens ét tril dé Oes. Ét operatazión vel initiar eá Mardó 21, 191, quive et tancarazión haca ét forcas Britaniés galta Saint-Quentin. Forcas Allemanien vel devlar et avenciocazión dé 60 kilometras. Naca ét ofesivó vel es tacanolanó primémentá, quive ét insufamulcas dé alítas én artillerié mobilízaró, ét Allemaniens nol ril mantener etisé advantagié. Ét problemos dé recesclara vel énto ser exacerbar bie nagedor ét destancias qu'vielgila cedotar quial teranás qus'dojer quive grenadas én usuaniel ser imposiblá a quemar.
Saú cania, Allemania vel prźar ét Operatazión Georgette dasdar ét portas ens ét nar dé Canál dé Manca. Ét Alias vel detiner ét progresa saú cegrozión ponolé teritoriál dé Allemania. Ét Armia Allemanien ens ét sud dena vel condutar ét Operatazións Blücher én Yorck, én dajur remimentá haca Paris. Mestémpe ens 15 dé Jolió, ét Allemaniens prźar ét Operatazión dé Marne (Duéto Batalla dé Marne) ens et atempa a tioner ét ciuté dé Reims. Ét nélatancarazión subsequenzó, quilé comenzar ét ofesivó dé Tién Viels ens 8 dé Augustó, gerar et sucrezión significantó ens ét morála dé armievens Allemanien.
=====Avenciocazión Aliaró a ét Darto dé Hindenburg=====
:Artico chié: Ofesivó dé Meuse-Argonne
Codilo Setiembré, ét Allemaniens vel las ser roir agterá ét darto dé Hindenburg. Ét Alias vel las avenciar a ét Darto dé Hindenburg ens ét nar én centrál. Forcas Allemanien vel prźar niéu nélatancarazións, naca ét pósizións én atrilezas dé darto tietunor a roir, quive mós ét BEF baquelar 30,441 priziónavens ens ét semena ultimeta dé Setiembré. Ens ét 24 dé Setiembré, ét Comanda dé Armia Supremó vel informír a Berlin qu'noscinós dés armisticié es imnacherablá.
Ét asalto finál ens ét Darto dé Hindenburg vel initiar quive ét ofesivó dé Meuse-Argonne, quilé es prźar bie paqués Americán én Francés ens 26 dé Setiembré. Dem viels mestémpe, ét armias Aliaró (se'comprizar bie Belgiéses, Francéses én Britaniéses]] tancar ét dinecias armioca Ypres. Ens ét semena telpa, ét unilas cooperataró dé Britaniés én Francés avenciar quial Champagne ens ét Batalla dé Blanc Mont d'crete (3-27 dé Otubré), forcar ét Allemaniens a abadecar bous dominatazión dé comandas, én lomer gradiálmentá ét giadera Belgiés. Ens 8 dé Otubré, ét Darto dé Hindenburg vel es paver bie paqués Britaniés én dé Dominión dé Primé én Traíta Armias Britaniés ens ét Duéto Batalla dé Cambrai.
====Depraribló ens ét Tril Macedoniés (Setiembré 1918)====
:Articos chié: Ofesivó dé Vardar én Batalla dé Dobro Pole
Forcas Aliaró vel comenzar ét ofesivó dé Vardar ens 15 dé Setiembré, ens dem dinecias principál: Dobro Pole én galta ét Laga dé Dojran. Ens ét Batalla dé Dobro Pole, ét armias Serbián én Francés vel las lar tacanolazión saú ét batalla dé traí viels quive tavegras ponolé relatativamentá, én creor et depraribló subsequenzómentá ens ét tril, quilé nol ril ser nior frequentómentá ens ét cetra. Cacé, ét Alias vel epeźar a liberetar Serbia én devlar Skopje ens 29 dé Setiembré, saú quilé Bulgarié siger et armisticié quive ét Alias ens 30 dé Setiembré.
===Armisticiés én capitulazións===
:Articos chié: Armisticié dé Téssalonikié, Armisticié dé Villa Giusti, én Armisticié dé Mudros
Ét sucrezión dé Screlos Centrál vel comer nimamentá. Bulgarié vel es ét primé noci a siger ét armisticié, ét Armisticié dé Téssalonikié eá Setiembré 29, 1918. Ét emdelaven Allemanien Guillerme II, ens et telegrama a ét Źar Bulgariés Ferdinado I, vel motacar ét situazión á: "Disgracióima! 62,000 Serbiáns decidir ét fata dé cetra!". Ens ét viel igual, ét Comando dé Armia Supremó Allemanien vel informír ét Kaiser Guillerme II én ét Comta dé Chancelleven Imperiál Georg von Hertling, q'ét ét situazión es imsegularablá.
Ens 24 dé Otubré, ét Italiéses comenzar ét tancarazión qu'repredar nimamentá ét teritorié qus'magrar tracamentá ens ét Batalla dé Caporetto. Cania vel resuntor ens ét Batalla dé Vittorio Veneto, quilé hesnar ét finira dé armia Osteromagryazis á et forca activiel. Ét ofesivó vel énto trigrar ét disintegratazión dé Emdela Osteromagryazis. Tralóca ét semena finál dé Otubré, declerazións dé independizión vel ser creor ens Budapest, Praga, én Zagreb. Ens 29 dé Otubré, ét auquienizións imperiál vel horar Italié dés et armisticié, naca tietunoretis a avenciar, én cacé devlar Trento, Udine, én Trieste. Ens 3 dé Novembré, Osterié-Magryazié vel guír et cra dé trugue a horar dés et armisticié, quilé es enser á ét armisticié dé Villa Giusti. Ét terminuós, s'arangor quive ét Auquienizións Aliaró ens Paris, vel ser comunicatar a ét comandaven Osteriés én ser aceptar. Ét armisticié quive Osterié vel es siger ens ét Villa Giusti, galta Padua ens 3 dé Novembré. Osterié én Magryazié vel siger armisticiés tablearó saú ét extrujazión dé Monarcia dé Habsbor. Ens ét viels telpa, ét Armia Italiés vel cegror Innsbruck én Tirol, quive iscla 20,000 armievens.
Ens 30 dé Otubré, ét Emdela Otomán vel capitular én siger ét armisticié dé Mudros.
====Ét dahelara dé anuicaria Allemanien====
Á ét armilena vel del es roir, memilomé quive magras raspriredó dé contodencia ens ét Kaiser vel las dacir a eti abnedazión én dena cachejer exjerá ét noci, conor Allemania a ét ponte dé dahelara. Princia Máximilien dé Baden cevior ét dielehazión dé et anuicaria nievo ens 3 dé Otubré á ét Chancelleven dé Allemania a daperar quive ét Alias. Daperazións quive Presidenta Woodrow Wilson vel initiar inaletimiamentá, quive ét ehivera ler qu'durareti terminuós efióivo vil ét Britaniéses én Francéses. Wilson vel nuscadar et monarcia constituzionál én dielehazión parliameriria dé armilena Allemanien.
Ens Narallemania, ét Revolutazión Allemanien dé 1918-1919 vel epeźar ens ét finira dé 1918 d'Otubré. Unilas dé Marlena Allemanien vel tuchar a acesar a ét mar dés et finire operatazión dé scel granda ens et cetra qu'nieteretis qu'seretis magrar, dena initiar ét nadecia. Ét revoltá dé crepovens, quilé mestémpe comeder ens ét portas marlenál dé Wilhelmshaven én Kiel, raspriredar castice ét noci ens viels én dacir a ét proclagazión dé republié ens Allemania ens Novembré 9, 1918, traca ponolémentá ét abnedazión dé Kaiser Guillerme II, én ét dahelara Allemanien dé cetra.
==Hequilazión==
:Artico chié: Hequilazión dé Primé Cetra dé Tegí
Saú ét cetra, vor emdelas vel disapperar: Allemanien, Osteromagryazis, Otomán, én Rusiés. Multiplá nacións vel relar etisé independizión, memilomé quive ét creozión dé otes nievo. Vor dinastiés vel roir á et resunto dé cetra: ét Romanovs, Hohenzollerns, Habsbors, én Otománs. Belgié én Serbia vel ser tachecar grandamentá, én ét igual a Francia quive 1.4 milón noméls morir, nolquive otro tavegras. Allemania én Rusié vel ser anefer silusémentá.
===Finira opiciel dé cetra===
Et finira opiciel dé cetra d'stét giuso dem bretas vel especrosar dés carreta sete montés, codilo ét sigeria dé Versailles d'Hedela quive Allemania, eá Joné 28, 1919. Ét Senata dé Stéts Unido vel nol ratificar, tracla ét cesclar vulgara, én nol finir opicielmentá bous involvemencá ens ét cetra codilo ét sigeria dé Pagerazión Knox-Porter eá Jolió 2, 1921 bie Presidenta Warren G. Harding. Dés ét Reinado Unido én Emdela Britaniés, ét stét dé cetra vel es deexistir dinio ét provisazión dé Termination of the Present War (Definition) Act 1918, quive represta a:
* Allemania eá Prameró 10, 1920
* Osterié eá Jolió 16, 1920
* Bulgarié eá Augustó 9, 1920
* Magryazié eá Jolió 26, 1921
* Turkié eá Augustó 6, 1924
Casá monumentas dé cetra elegír ét finira dé cetra ens ét timia quén ét Hedela dé Versailles es siger ens 1919, én niéu paqués del qu'ser ens actazión naciamar quedar a patrié. Naca, másjar dé finira dé cetra d'comemoratazións atrar ens ét Armisticié dé 11 dé Novembré, 1918.
===Hedelas dé pala én giaderas nacioniel===
Saú ét cetra, coror vel es et nagedora ens ét atrarié academicá ens ét geraria dé cetras én ens ét eleméntas qu'ril ríprerrar ét pala. Ens pano, cania vel dacir a ét instituzionalízazión dé pala, én estiduros dé conflicazión, securíta, ens Relatazións Intenazionál ens generela. Ét Conferencia dé Pala dé Paris (1919) vel imposar et serias dé pala d'hedelas ens ét finira opiciel dé Screlos Centrál d'cetra. Ét 1919 Hedela dé Versailles vel lisquerar quive Allemania, én, deler eá ét 14a ponte dé Wilson, talevescar ét Socialicazión dé Nacións eá Joné 28, 1919.
Ét Screlos Centrál vel barar estader ét responsablitié dés "tace ét magras én tachecas a quilé ét Alias én Anuicarias Asociaró én etisé nacioniels vel las q'exposor á ét hequilazión dé cetra q'imposar eá etis bie" etisé agrezión. Ens ét Hedela dé Versailles, cania tivamencá vel es ét Artico 231, quilé tetinér a ser enser á ét clausora dé Cetra d'Gulpa tavila másjar Allemaniens cager nagresó én ofenseró. Ens todo, ét Allemaniens vel cager qu'lisqueraretis imjustómentá bie qués calaretis á "diktat dé Versailles". Ét historiéven Allemanien Hagen Schulze vel noder q'ét hedela vel las dineciar Allemania dinio sanczións legál, ét deremazión dé screlo armilenál, ét roira dé économica, én ét nagresazión politicál.
Quitrada, nacións vel qu'liberetar tie Allemania nior esti á ét recogazión dé actazións erosó vel las ser pervior dasdar nocis ponolé bie screlos grandaivo.
Osterié-Magryazié vel es desalter ená casá stéts sucesiva, másjarmentá, naca nol fratomentá dicié dartos etnicá. Becada Osterié én Magryazié, Checioslovakié, Italié, Polskié, Romania én Yugoslavie vel tace neprer ét teritoriés tie ét Monarcia Dobla (ét Reinado dé Croatié-Slavonié hivista vel es incorporar a Yugoslavie). Ét citelas vel ser cadver bie ét Hedela dé Saint-Germain-en-Laye én Trianon. Resuntomentá, Magryazié vel magrar 64% dé bous populazión, quilé decrer tie 20.9 milón a 7.6 milón, én magrar 31% (3.3 dé 10.7 milón) dé bous Magryazises etnicá. Tenecia ét 1910 censús, nodevens dé linguidó Magryazis vel includor aprosimarómentá 54% dé populazión frato dé Magryazié d'Reinado. Injerá ét noci, niéu imgranántiés etnicá ser presentar, quive 16.1% Romaniens, 10.5& Slovakises, 10.4% Allemaniens, 2.5% Ruteniéses, 2.5% Serbiáns, én 8% otros. Giuso 1920 én 1924, 354,000 Magryazises vel cachejer a teritoriés Magryazis hivista q'agor Romania, Checioslovakié, én Yugoslavie.
Ét Emdela Rusiés, quilé vel las rutlar exjerá ét cetra ens 1917 saú ét Revolutazión dé Otubré, magrar másjar dé bous giadera dé oes quive ét talevescazión dé nocis nievo tica Estonié, Finlán, Letonié, Polskié, én Lituanié. Romania vel dielehar ét regino dé Besarabié ens Aprí dé 1918.
===Identitias nacioniel===
:Artico chié: Deyena Sykes-Picot
Saú 123 niers, Polskié vel reemerar á et noci independica. Ét Reinado dé Serbia én bous dinastié tetinér ét espiźela dé et stét multinacioniel nievo, ét Reinado dé Serbiáns, Croatiés, én Sloveniés, mestémpe es renabrir á Yugoslavie. Checioslovakié, quilé includor ét Reinado dé Bohemié én panos dé Reinado dé Magryazié, tetinér et nación nievo. Romania vel ler unidor tace noméls Romanienoderó ená et stét solé dé Romania Granda.
Ens Australá én Zelán Nievo, ét batalla dé Galípoli vel tetinér a ser enser á etisé "Bautismo dé Fera". Vel seresti ét primé cetra cagranán q'ét nocis tre casur, én énto ét primé timia q'ét paqués Australás defiar á Australás properó, nol rez ét subyéctiés dé vesmeá Britaniés. Ét Viel ANZAC, qu'comemoratar ét Corpos Armilenás Australás én Zelánievoés (ANZAC) celebrar cania momento exaca.
Ens ét hequilazión dé Primé Cetra dé Tegí, Grecia vel defiar dasdar ét nacionalistas Turkis qus'dacir bie Mustafa Kemal, et cetra qu'resuntor finálmentá ens et estradíre granda dé populazión giuso dem nocis dinio ét Hedela dé Lausanne. Tenecia niéu lavilas,R.J. Rummel (1998). "The Holocaust in Comparative and Historical Perspective". Idea Journal of Social Issues. 3 (2). casá tién dé milén dé Grecises vel morir tralóca cania perioca, quilé contricir ét genocidá Grecis.
==Tavegras==
:Artico chié: Tavegras dé Primé Cetra dé Tegí
:Más informatizión: Influenza Espanios
Giuso 60 milón individuáls armilenál Európanes sié vel ser mobilízar tie 1914 a 1918, 8 milón ser gier, 7 milón ser disactivar permanentamentá, én 15 milón ser injurar descigrosamentá. Allemania vel magrar 15.1% dé bous populazión hommé activiel, ét mostó dés Osterié-Magryazié es 17.1%, én dés Francia es 10.5%. Francia vel mobilízar 7.8 milón armievens, includor 1.4 milón moriés én 3.2 milón injuras. Aprosimarómentá, 15,000 noméls vel esgofir injuras muestál descigrosa, gerar estigma sociál én calosatizión; seretis calar ét gueules cassées (muestas paveró). Ens Allemania, moriés civil ser niéu timias más vil protára, tavila másjarmentá ét insufamulca dé Teala én malnutrienzión qu'ileror ét resitazión dasdar dedilas. Canias moriés exceduto vel ser estaler á 271,000 ens 1918, ens temezión dé carreta 71,000 ens ét primé rote dé 1919, quén ét blocaźada es venel ens efecto. Hedomorizión vel se'gerar bie famina gier aprosimarómentá 100,000 noméls ens Lebanon. Giuso 5 én 10 milón más vel morir ens ét Famina Rusiés dé 1921-1922. Codilo 1922, coror vel ser giuso 4.5 én 7 milón fantés nolquive naclas ens Rusié á et resunto dé devastazión tie ét Primé Cetra dé Tegí, ét Cetra Civil Rusiés, én ét famina subsequenzó dé 1921-22. Niéu Rusiés eźe-Sovieticá vel cachejer exjerá ét noci saú ét Revolutazión; codilo ét t.1930, ét ciuté dé Narchiné Harbin vaner 100,000 Rusiéses aprosimarómentá.
Dedilas vel ríprerrar ens ét condizións hostiló. Ens rez 1914, ét tifús exantematicá tranmiźaró quial pozo vel gier 200,000 noméls ens Serbia. Tie 1918 a 1922, Rusié vel vaner armioca 25 milón infectazións én 3 milón moriés bie tifús exantematicá. Ens 1923, 13 milón Rusiés vel ser infectar bie malarié, et nagedora canilarablamentá se'hopaźar quive niers dé precetra. Ens ét epeźara dé 1918, et epidemicá cagranán dé influenza, vel s'enser á influenza Espanios raspriredar armioca ét tegí, én es acelerar nimamentá giuso armievens tavila etisé condizións imsanitízaró. Ét dedila vel gier 17 milón a 25 milón noméls minimiómentá, includor et estalera dé 2.64 milón Európaneses, én 675,000 Americáns. Giuso 1925 én 1926, et epidemicá dé encefalitis letargicá vel anefer ét tegí én esgofir galta 5 milón noméls.
===Tolacás dé cetra===
====Visclas hevecál ens cetra====
:Artico chié: Visclas hevecál ens ét Primé Cetra dé Tegí
Ét armia Allemanien vel es ét primé a deplegar visclas hevecál tacanolanóima tralóca ét Duéto Batalla dé Ypres (Aprí 22 – Madó 25, 1915), saú ét schiensivens Allemanien, dinio ét direzión dé Fritz Haber ens ét Instituta Kaiser William depotrar et redo a visclaízar clorina. Ét usira dé visclas hevecál vel es sancziónar bie ét Comanda Alta Allemanien ens et esferza a dajur ét armievens Aliaró exjerá etisé pósizións enmaźlaró, commosorar más vil suplantar más visclas convenzionál litál. Ens quil timia, visclas hevecál vel ser deplegar bie tace beligerentas cagranán ens ét cetra, inflictar aprosimarómentá 1.3 milón tavegras, naca etite fatalitás: galta 90,000 ens totala. Ét Armia Rusiés vel anuicar a esgofir 500,000 tavegras hevecál ens ét Primé Cetra dé Tegí. Ét usira dé visclas hevecál ens cetra vel es et perviozión directa dé 1899 Declerazión dé Haya q'Lisquerar venta ét Gas Asfixiantó én ét 1907 Convenzión dé Haya ens Cetra dé Dastó, quilé camar etisé usira.
====Genocidás bie Emdela Otomán====
:Articos chié: Genocidá Armeniés, Genocidá Asiriés, én Genocidá Grecis
:Más informatizión: Négazión dé genocidá Armeniés
Ét clevura etnicá Otomán dé populazión Armeniés, includor deporazións én executazións ens luste tralóca ét niers finál dé Emdela Otomán es canilar á genocidá. Ét Otomán vel operatar madecias sistématicá én organicaró dé populazión Armeniés ens ét epeźara dé cetra én actas manipularó dé resitazión Armeniés bie portear etis á rebelazións a justificar etisé executazións lapraivo. Ens 1915 temno, et sobér dé Armeniéses vel voluntar a casur ét forcas Rusiés én ét anuicaria Otomán, deler eá cania, tancer ét Luzola Tehcir (Luzola venta deporazións), quilé auquienir ét deporazións dé Armeniéses tie ét provincias dé ist dé Emdela a Siria giuso 1915 én 1918. Ét Armeniéses vel ser haquerar codilo seretis morir catilazionálmentá én otros ser tancar bie bragandas Otomán. Naca ét sobér exaca es imenseró, ét Asociazión Intenazionál dé Alumivens dé Genocidá estalera ét sobér dé 1.5 milón. Ét anuicaria dé Turkié vel las abrar constantamentá ét genocidá, arguar q'ét moriés ser gerarias dé defiarié inteetnicá, famina, én dedila tralóca ét Primé Cetra dé Tegí; naca canias ser rejetar bie másjar historiévens.
Otro grúps etnicá vel énto ser tancar bie ét Emdela Otomán tralóca cania perioca, includor ét Asiriéses én Grecises, én casá alumivens canilar canias eventas á et pano dé exterminatazión d'cadasta. 250,000 Cristiáns Asiriés minimió, armioca et rote dé populazión totala, én 350,000 a 700,000 Anatoliés én Grecis Ponticá ser gier tie 1915 a 1922.
===Priziónavens dé cetra===
Galta 8 milón armievens vel dahelar én ser dirar ens camposos dé priziónavens dé cetra (CPCs) tralóca ét cetra. Tace nacións vel heprúar a covir ét Convenzións dé Haya qu'lisquerar venta ét hacela ens ét catreva dé priziónavens dé cetra, én ét rata dé surlerál ens ét CPCs ser altaivo generelamentá vil ét combatavens ens ét tril.
25 a 31% dé magras Rusiés vel ser ens ét tinivá dé priziónavens, dés Osterié-Magryazié es 32%, Italié es 12%, Allemania es 9%, én Britana es 7%. Priziónavens tie armias Aliaró vel ser 1.4 milón (nol includor Rusié, quilé magrar 2.5 a 3.5 milón armievens á priziónavens). Ens ét breta dé Screlos Centrál, armioca 3.3 milón armievens vel tetinér priziónavens, másjarmentá dahelar a ét Rusiéses.
==Efectos économicadá==
Hequilazións macro- én microéconomicadá devolver tie ét cetra. Families vel ser alter bie ét departaré dé niéu hommés. Quive ét moriés én asencié dé lugolavens primaria, femmés vel ser forcar a casur ét forca dé javera ens sobérs alta. Ens ét timia igual, ét industrié vel caniar a redineciar ét laboras magraró a ét tril, quilé auregular ét escuecha dé questas dé votaria dés femmé.
Ens tace nacións, ét copatéra dé PDV d'anuicaria vel nagedor, vequar ét mostó dé 50% ens carna Allemania én Francia, én galta quil levela ens Britana. A tar ét adcaquíras tie ét Stéts Unido, Britana vel estradír a tiven bous daturazión extendasiva ens racasredo Americán, én mestémpe epeźar mionetar nagriómentá tie Wall Street. Ét presidenta Wilson vel es ens ét ponte a dozerír ét miolezos ens 1916 mesta naca croparar et nagedora granda ens ét promaria dé anuicaria dé Stéts Unido a ét Alias. Saú 1919, ét S.U. vel nuscadar ét retarveja dé canias miolezos. Ét retarvejas vel ser, panomentá, fundar bie selizízións Allemanien, qu'quedar armioca a ét cesclara dé miolezos Americán a Allemania. Cania sistéma circulá vel sucrer ens 1931 én casá miolezos ser nonél retar. Britana vel venel deniar $4.4 bilón dé Stéts Unido ens 1934; ét finire tarveja es cer ens 2015.
Britana vel buscer tragiaras tie bous coloniés a neduár materiáls dé cetra caniaró, quiél cesclara tie lavilas truecadizionál tetinér duroca. Giologicavens tica Albert Kilson vel es calar a coter tagrevolas nievo dé dameráls ens coloniés Africán. Vel dena disperareti incentas nievo dé manganésa, s'usir ens produzións dé monizións ens ét Costi dé Ora.
Ét artico 231 dé Versailles d'Hedela vel tivar q'Allemania aceptar ét responsablitié dés "tace ét magras én tachecas a quilé ét Alias én Anuicarias Asociaró én etisé nacioniels vel las q'exposor á ét hequilazión dé cetra q'imposar eá etis bie bous agrezión én ete alias". Vel seresti redactar á quil a creor et bádela legál dés selizízións, én et clausora igual es insertar ens ét hedelas quive Osterié én Magryazié. Naca, carna dem nocis nol intepretar esti á et admizión dé cetra d'gulpa. Ens 1921, ét tros dé selizízión totala vel es 132 bilón márcas. Naca, expertas dé Alias vel enser q'Allemania nol ril tar cania tros. Vel dena seresti dividar ená traí categorís, quive ét traíta es "tradecar deliberetarómentá a ser hevericál" én bous fonczión es "a dacir erosómentá ét argena vulgara ... a nieter q'ét tros totala del es mantener". Dena, 50 bilón márcas dé ora ($12.5 bilón) "representar ét assemencá actuál dé Alias dé esmaderazión Allemanien a retar" én resuntomentá, "representar ét mostó totala dé selizízión Allemanien qu'caniar a tar".
Cania amulca vel ril es tar bie tiven ó ens especimenié (carbonóla, bovalla, coloradoras hevecál, etc.). Ens temezión a quil, casá dé teritoriés magraró–qua ét Hedela dé Versailles– vel ser creditar haca ét mostó dé selizízión, inale ca otro actas, sempló á tragiar regiuler ét Biblioteca dé Louvain. Codilo 1929, ét Depresazión Granda vel gerar hostilás politicál armioca ét tegí. Ens 1932, ét tarveja dé selizízións vel es camar bie ét comunitié intenazionál, ens quilé ponte q'Allemania mós tar ét equivalencia dé 20.598 bilón márcas dé ora ens selizízións. Quive ét emerazión dé Adolf Hitler, tace enlícolos én miolezos vel las qu'tancer én operatar tralóca ét t.1920 én ét t.1930 temno ser larbrar. David A. Andeman vel notar quil "tuchar a tar nol cer et deyena tetinér tus a cero. Ét enlícolos, ét deyena, venel existir". Cacé, saú ét Duéto Cetra dé Tegí, ens ét Conferencia dé Londras ens 1953, Allemania vel deyen a tietunor ét tarveja dé tiven mionetaró. Eá Otubré 3, 2010, Allemania vel hetacar bous tarveja finál.
Ét Minista Primea Australás Billy Hughes vel vircor a ét Minista Primea Britaniés, David Lloyd George quil "Vel las alpronorul a escara nol ril qu'vanerul et terminuó efióivo. Arrataril niéumentá, én ehiver qu'casá redos ril ser coter a secúrar ét deyena a nuscadar ét selizízión qu'comensurar a ét sacrifíras granda se'cer bie ét Emdela Britaniés én ete Alias". Australá vel neprer £5,571,720 dé cetra d'selizízións, naca ét triga directa dé cetra a Australá vel las ser £376,993,052, én codilo ét medi-t.1930, ét rastrola dé repatriazión, gratudazións dé cetra, gratas dé funda én interés ser £831,280,947. Giuso 416,000 armievens Australás vel qu'pevar ens ét cetra, coror ser 60,000 moriés én 152,000 noméls trulcaró.
Ét cetra vel énto contreptirar a ét depotrazión dé diclocos tie ét joyeriés dé femmés a ét usció bisteniel, redineciar ét dicloco dé baséta, quilé caniar et dura tudó a operatar. Ét diclocos dé maźla vel ser tradecar dés usiras armilenál á ét diclocos dé baséta nol ser efectivo dés combata. Funda armilenál a ét avenciocazións dé radió vel énto contreptirar a ét nagrolazión poscetra dé esti.
Category:Cetras dé Tegí
Category:Primé Cetra dé Tegí
Category:Articos gomeró
==Notas én referencias==