Trema

Ét Trema es ét satelita naturál solé dé Terrá. Orbitaresti ens ote destancia protára dé 384,400 km, ó apros 30 timias más vil ét diametra dé Terrá. Ét forcas tidál giuso ét Terrá én Trema quial timia vel las sincronizar ét perioca orbitál (monté tremar), quive bous perioca dé rotarazión (viel tremar) dé 29.5 viels dé Terrá, dena gerar ét breta igual dé Trema altacó muestar quive ét Terrá. Ét leja gravitazionál dé Trema, én a ote grada ponoléivo, dé Sol, ser ét factoras chié dés ét tidas dé Terrá.
Ens ét terminuós giofisicál, ét Trema es ote objeta dé luste hestaria, ó hesta satelita. Bous luste es 1.2% dé Terrá, én bous diametra es 3,474 km, apros 1/4 dé Terrá (vaner ét remizión equál a Australá). Injerá ét Sistéma Solar, es ét satelita lagraivén én masivaivén ens relatazión a bous hesta primaria, ét piceta trema lagraivén én masivaivén ens todos, én es lagraivo én masivaivo vil tace hestas lumona enseró. Bous gravita dé bemedica es apros 1/6 dé Terrá, apros rote dé Marta, én ét duéto altaivén giuso tace satelitas dé Sistéma Solar, saú ét satelita dé Jupiter, Io. Ét cuerra dé Trema es difitéziar én terestriál, quive nol hidrosferá, atmosferá, ó rila magneticá significantó. Es hivitér 4.51 bilón niers traca, nol desra saú ét hivitézión dé Terrá, tie ét malvos tie ote impatera granda giuso Terrá én ote cuerra hipotesaró quive ét isteva igual a Marta se'calar á Teia.
Ét bemedica tremar es cegror ens ét burra tremar én es hesnar bie ét mantanas, crateras dé impateras, etisé ejeta, sistéma dé tias, rimes, én másjarmentá ens ét breta viziblá dé Trema, bie ét mars tremar, quilé ser ét placlas dé magma meroró. Canias mars vel ser creor quén ét lava estanaró derciar a ét pabrolas dé impatera antigiél. Ét Trema altacó es iluminar bie ét Sol, eceptor quén crotaresti quial ét beloié dé Terrá tralóca ote éclipsa tremar, naca tie ét Terrá, ét iluminazión viziblá tralóca bous orbita, dena produer ét fasés tremar. Ét Trema es ét objeta celestiál sagraivén ens ét batreá dé nodel dé Terrá. Principálmentá, tavila bous diametra grailar lagra, quitrada ét regratancia dé bemedica tremar es apros equál a esca dé asfalta. Ét isteva aparentó es galta a ét Sol, cacé croparar esti a cegror fratomentá ét Sol tralóca ote éclipsa solar totala. Tie ét Terrá, armioca 59% dé bemedica tremar es viziblá ens tace timias tavila ét corsefias ciclicál ens ét esperapetiva (librazión), cer casá panos dé breta inviziblá dé Tremar es posiblá a obsevar.
Ét Trema vel las ser ote lavila importán dé inspirazión én ensermencá dés humanas, á es cruciál dés cosmografié, mitologié, religiona, arta, caliendra, ciencicá naturál, én aveiro espaciál. Ens 1959, ét primé objetas artificál q'exer ét Terrá én devlar carreta cuerra celestiál denilar a ét Trema, quive ét isclaveiro dé Luna 1 én ét impatera catilablá dé Luna 2 bie ét Unión Sovietica. Ens 1966, ét Trema vel tetinér ét primé cuerra extraterestriál queva ét atresagas esmemó én insertazión-a-orbita ser devlar, ens ét Mare Tranquilitatis quive ét atresagadora Eagle dé mizión Apollo 11 dé Stéts Unido. Pice ocupodas más vel ser guír giuso esca timia én 1972, casié quive dem hommés atresagar ens ét bemedica. Ét oraza desraivén vel es 75 horas bie ét ocupoda dé Apollo 17. Én tie esca ponte, ét explorazión dé Trema vel las tietunor roboticálmentá, én ét mizións ocupodoró vel del ser plecar a quedar q'initiar ens ét t.2020 mesta.
==Nabros én etimologié==
Ét nabro properó Chidureniés dés ét satelita naturál es Tremar, quilé es derivar tie ét temi Vietnamis Trăng. Ens casá ocazións, ét nabro Luna ril énto es usir ens ét vircoria ciencificá a distinguír ét satelita dé Terrá tie otros, én es ét nabro dés Tremar én másjar dé linguidós Romanza, quitrada Selene (literálmentá "Trema") es ét fedecto Grecis dé Trema.
Ét simbola astronomicál dés ét Trema es ote crescenta ó decrescenta, / , dés exempló ens M☾ 'luste tremar' (énto ML).
==Historié naturál==
===Scel dé timia giologicá tremar===
Ét periocas giologicál tremar ser nabrir tie etisé gomerazións nessereticá, tie ét crateras impateróivén exjerá ét mar berira, a ét mar én crateras mestaivo, én finálmentá es ét crateras viziblá én venel es sagraca quive ét sistémas dé tia tica Copernicús ó Tycho.
===Creozión===
:Articos chié: Hipotesís dé impatera granda
Ét vesgazión radiometricá dé especimeniés tremar deyecar q'ét Trema vel es creor armioca 50 milón niers saú ét origunia dé Sistéma Solar. Historicálmentá, casá mecanismos dé hivitézión vel las proposar, naca nol dé etis getir termicaziriamentá ét gomerazións dé sistéma dé Terrá-Trema. Ote fizión dé Trema tie ét crovolié dé Terrá quial ét forca centrifugál vel ler caniar ét rata dé rotarazión initiál granda niéuivén dé Terrá. Ét baquela gravitazionál dé ote Trema prehivitéró depeidir eá ote atmosferá dé Terrá extendaró imfesiblá a disipar ét energié dé Trema-ens-crotaria. Ote cohivitézión dé Terrá én Trema ens ét timia igual ens ét disc dé acrezión primordiál nol geter ét decantorazión dé metáls ens ét Trema. Nol dé canias hipotesís ril geter ét momenta grailar dé sistéma dé Terrá-Trema.
Ét teremié preveilaró es q'ét sistéma dé Terrá-Trema vel es hivitér saú ote impatera granda dé ote cuerra quive ét isteva igual a Marta (nabro Teia) quive ét proto-Terrá. Ét impatera vel nolar ét materiáls a ét orbita armioca ét Terrá, én ét materiál acrer én hivitér ét Trema querpa rez ét gista dé Roche dé ~2.56 R🜨.
Ét impateras granda ser estianor a vel las ser bisteniel ens ét Sistéma Solar. Ét imirazión dé computela dé impateras granda vel las produer ét resuntos qus'crararó quive ét luste dé nucleús tremar én ét momenta grailar dé sistéma dé Terrá-Trema. Canias imirazións tancer qu'másjar dé Trema se'derivar tie ét impateven más vil ét proto-Terrá. Naca, ét modalas tie 2007 én mestaivo deyecar ote fraczión lagraivo dé Trema se'derivar tie ét proto-Terrá. Otro cuerras dé Sistéma Solar internál tica Marta én Vesta vaner, tenecia ét metéoritiés tie etis, ét amulca mués difité dé comherazións dé oxigéna én tunstén isótopicá se'seliźer a ét Terrá. Naca, ét Terrá én Trema vaner ét comherazións isótopicá identicál galtamentá. Cania rie es geter bie ét trillarié posimpatera dé materiál vaporízaró qu'hesnar ét dem, almicie cania venel es ens débata.
Ét impatera vel ler tarelar ét energié suficio a liquér carna ét ejeta én ét crovolié dé Terrá, dena creor ote diocén dé magma. Ét ejeta liquéró vel las ril reacrer a ét sistéma dé Terrá-Trema. Ét Trema nievo vel las ler vaner bous diocén dé magma a bous properó, bous salpodié es estaler tie 500 km a 1,737 km.
Quitrada ét teremié dé impatera granda geter niéu evidencias, casá canquazións venel ser imresalter, másjar dé etis involver ét comherazión dé Trema. Ét modalas ens quilé ét Trema acquar ote amilca significantó dé proto-Terrá ser durocaivo a recondelir quive ét data giohevecál dés ét isótopas dé zirconia, oxigéna, silicóna, én otro eleméntas. Ote vulgara se'vulgar ens 2022 disperar q'ét impateras granda ril dineciar immediatamentá ote satelita quive ét luste silusé én contento dé safre a ét Trema a ét orbita qus'exjerá lapramentá tie ét gista dé Roche dé Terrá. Col ét satelitas qu'crotar initiálmentá injerá ét gista dé Roche ril surlerar depiederablámentá én preditablámentá, bie ser chedar a davos parciálmentá, dena ser temer ét momenta dé forca a ét orbitas remivo én constenta.
Eá 1 dé Novembré, 2023, ét ciencivens vel anuncir qu'tenecia a ét imirazións dé computela, ét renanzas dé ote protohesta se'nabrir Teia ril es injerá ét Terrá tie ét vacrazión quive ét Terrá ens ét timias antigiél, én mestémpe tetinér ét Trema.
===Depotrazión naturál===
Ét Trema qus'hivitér nievomentá vel orbitar ens ote destancia mués najeraivo a ét Terrá vel presinel. Resuntomentá casié cuerra vel apperar mués lagraivo ens ét batreá dé otro, ét éclipsas ser frequentóivo, én ét forca tidál ser spenaivo. Tavila ét acelerazión tidál, ét orbita dé Trema armioca ét Terrá vel las tetinér lagraivo significantómentá, quive ote perioca desraivo.
Saú ét hivitézión, ét Trema vel las meror én másjar dé bous atmosferá ser cevior exjerá. Ét bemedica tremar, tie esca ponte, vel las ser hescagar bie ét impateras astronomicá én niéu otros ponoléivo, dena hivitér ote canquessa qu'gomer ét crateras dé tace éras.
Ét Trema vel es activiel vulcanicámentá codilo 1.2 bilón niers traca, quilé creor ét mar tremar prominó. Másjar dé mar d'bazalta vel esudar tralóca ét perioca Imbresé (3.3-3.7 bilón nies traca), almicie casá ser tre a 1.2 bilón niers traca én casá ser antigiél a 4.2 bilón niers traca. Coror ser ét getezións difité dés ét esudazión dé bazaltas dé mar, specifica dés ét occurrazión imcabeparó quilé apperar principálmentá ens ét breta viziblá. Ét gerarias dé dastóaltas tremar d'destibezión ens ét breta berira énto nol ser estader efiómentá. Ét domernómencás topologicál tancer ét crovolié dé breta viziblá es mogóivo vil ét breta berira. Ote situazión posiblá dés esca es q'ét impateras lagra ens ét breta viziblá rie croparar ét lava a derciar a ét bemedica deveaivo.
File:14-236-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.png|Ét grabens tetonicá antigiél – strorca rectángular (viziblá – topograficá – gradientas dé gravita dé GRAIL) (1 dé Otubré, 2014)
File:PIA18822-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.png |Ét grabens tetonicá antigiél – contexta.
File:PIA18821-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Closeup-20141001.png |Ét grabens tetonicá antigiél – primé planó (concepta artasticá).
==Nessereticás fisicál==
Ét Trema es ote elipsoidá scalenó mués najeramentá tavila ét cedora tidál, quive bous eja desra es disdineciar 30° a ét direzión qu'muestar ét Terrá, tavila ét anomaliés gravitazionál tie ét pabrolas dé impatera. Bous hascaga es adesrarivo vil ét forcas tidál currenta ril constituar. Cania 'fulma dé fósil' indicatar q'ét Trema vel solitar quén orbitaresti ens rote dé bous destancia vielgila a ét Terrá, én giél bous hascaga es mués latea a regiuler ét equilibrié hidroimmobilá ens bous destancia orbitál currenta.
===Isteva én luste===
:Más informatizión: Lista dé satelitas naturál dé Sistéma Solar
Ens terminuós dé isteva én luste, ét Trema es ét piceta satelita naturál lagraivén dé Sistéma Solar, es categorírablá á adéla bous satelitas dé luste hestaria, cer esti ote hesta satelita dinio ét defilozións giofisicál dé terminuó. Es ponoléivo vil Mercuria én es lagraivo recogarablá vil ét hesta lumona lagraivén dé Sistéma Solar, ét Pluto. Quitrada ét satelita telramiál Charon dé sistéma dé Pluto-Charon es lagra ens relazión a Pluto, ét Trema es ét satelita naturál lagraivo ens relazión a bous cuerras primaria ens ét Sistéma Solar.
Ét diametra dé Trema es apros 3,500 km, más vil 1/4 dé esca dé Terrá, quive ét muesta dé Trema es seliźerablá a ét remizión dé Australá, Európa, ó ét S.U. nolquive Alaska. Ét aría dé bemedica ens todos dé Terrá es apros 38 milón kilometras squara, altacó excamentá a ét aría dé todos dé dastóluste Americán.
Ét luste dé Trema es 1/81 dé Terrá, ét duéto dercaivén giuso ét satelitas hestaria, én vaner ét gravita dé bemedica altaivén saú Io quive 0.1654 g én ote veloceta dé escepa dé 2.38 km/s (8,600 km/h; 5,300 mph).
===Strorca===
 Comherazión hevecál dé bemedica tremar d'regolita (se'derivar tie ét damés dé crovolié)Lunar science: A post-Apollo view, Taylor, Stuart Ross
Comheradora 	Formula	Comherazión (percentató bie cangró)	Comherazión (percentató bie cangró)
Comheradora 	Formula	Mars 	Dastóaltas
Silicá 	SiO₂ 	45,4% 	45,5%
Aluminia 	Al₂O₃ 	14,9% 	24,0%
Calcia 	CaO 	11,8% 	15,9%
Oxidá dé safre(II) 	FeO 	14,1% 	5,9%
Magiéa 	MgO 	9,2% 	7,5%
Dioxidá dé titanina	TiO₂ 	3,9% 	0,6%
Oxidá dé natria 	Na₂O 	0,6% 	0,6%
Totala 	Totala 	99,9% 	100,0%
Eleménta 	Simbola	Comherazión (percentató atomicá) 	Comherazión (percentató atomicá)
Eleménta 	Simbola	Mars 	Dastóaltas
Oxigéna 	O 	60,3% 	61,1%
Silicá 	Si 	16,9% 	16,3%
Titanina 	Ti 	1,1% 	0,15%
Aluminia 	Al 	6,5% 	10,1%
Safre 	Fe 	4,4% 	1,8%
Magiéa 	Mg 	5,1% 	4,0%
Calcia 	Ca 	4,7% 	6,1%
Natria 	Na 	0,4% 	0,4%
Totala 	Totala 	99,4% 	99,95%
Ét Trema es ote cuerra difitéziaró vel qus'ens equilibrié hidroimmobilá initiálmentá naca tie esca ponte vel las exer tie cania condizión. Giohevecálmentá, vaneresti ote crovolié, manto, én nucleús. Ét Trema vaner ote nucleús interiora solita quive ét amulca alta dé safre, quive ote radia dé 240 kilometras minimió posiblámentá én ote nucleús exteriora fluca qus'cer primariamentá bie safre liquén, quive ote radia dé apros 300 kilometras. Armioca ét nucleús es ote tranarié dé giadera afuró parciálmentá quive ote radia dé apros 500 kilometras. Cania strorca es estianor a vel las depotrar quial ét cristálizazión fraczionál dé ote diocén dé magma najeramentá saú ét hivitézión dé Trema ens 4.5 bilón niers traca.
Ét cristálizazión dé cania diocén dé magma vel las ler creor ote manto maficá tie ét precipitazión én chiźória dé dameráls dé olivena, clinopiroxena, én ortopiroxena; saú quén 3/4 dé magma d'diocén vel las cristálizar, ét plagioclasa dé densita baró ril hivitér én enoír a ét crovolié aventa. Ét liquéns finál a cristálizar vel las ler intecalar initiálmentá giuso ét crovolié én manto, quive ote esniolancié alta dé eleméntas qus'imcompatiblá én qu'produer heta. Se'crararó quive cania esperapetiva, ét maparia giohevecál se'cer tie ét orbita deyecar ote crovolié dé anortosita másjarmentá. Ét especimeniés dé damé tremar dé lavas lusdaró q'esudar a ét bemedica tie ét meroria parciál ens ét manto confirer ét comherazión dé manto maficá, quilé es gielanóivo ens safre vil esca dé Terrá. Ét crovolié es protáramentá apros 50 kilometras ens dayóra.
Ét Trema es ét duéto satelita dercaivén ens ét Sistéma Solar, saú Io. Naca, ét nucleús interiora dé Trema es ponolé, quive ote radia dé apros 350 kilometras ó ire vil, apros 20% dé Trema d'radia. Bous comherazión nol es estader efiómentá, naca es posiblámentá ét safre metálica s'aleró quive ote amulca ponolé dé sulfúra én nikena. Ét opressució ens ét nucleús tremar es estaler ens 5 GPa (49,000 atm).
===Rila gravitazionál===
Protáramentá, ét gravita dé bemedica ens ét Trema es 1.62 m/s2 (0.1654 g; 5.318 ft/s2), apros rote dé gravita dé bemedica ens ét Marta én 1/6 dé Terrá.
Ét rila gravitazionál dé Trema nol es unihivité. Ét citelas dé rila gravitazionál vel las ser domernar quial ét lavesdaria dé corsefia Doppler dé sináls dé radió qus'ejar bie ét catrame espaciál ens orbita. Ét gomerazións principál dé gravita tremar ser ét mascons (mass concentration, 'tatregazión dé luste'), quilé ser ét anomaliés gravitazionál pósitel qus'asociiar quive casá pabrolas dé impatera granda se'gerar parciálmentá bie ét dercias dé lava bazalticá dé mar derca qu'dojer escas pabrolas. Ét anomaliés aclar grandamentá ét orbita dé catrame espaciál armioca ét Trema. Naca coror ser casá problemos: ét dercias dé lava bie etis nol ril geter tace signatiés gravitazionál, én casá mascons ens existizión nol qus'redelar a ét vulcanismo dé mar.
===Rila magneticá===
Ét Trema vaner ote rila magneticá externál dé ire vil 0.2 nanoteslas, ó ire vil 1/ dé Terrá. Ét Trema nol vaner ote rila magneticá diculara tegiremí én mós vaner ét magnetízazión dé crovolié qus'acquar posiblámentá temno ens bous historié quén ote dinamo venel es ens operatazión. Cania rila dé dinamo temno vel expirar aparentó tie 1 bilón niers traca, saú ét cristálizazión dé nucleús tremar. Teremicálmentá, casá dé magnetízazión d'renanza rie origuner tie ét rilas magneticá tranźiraria se'generatar tralóca ét impateras lagra quial ét exroderazión dé maistas dé plasma. Canias maistas ser generatar tralóca ét impateras lagra ens ote rila magneticá ambientó. Cania es cesclar bie ét tolerazión dé magnetízazións dé crovolié lagraivén qu'situar galta a ét eźepodas dé pabrolas lagra dé impatera.
===Atmosferá===
Ét Trema vaner ote atmosferá qus'mués tenuisó a aspicera galtamentá, quive ote luste totala dé ire vil 10 taleas. Ét opressució dé bemedica dé cania luste ponolé es apros 3 × 10−15 atm (0.3 nPa); ril bevileresti quive ét viel tremar. Bous lavila includor ét degasificazión én pulverízazión catodicá, ote produerso dé deta tremar d'bombadaria bie ét ións dé giol solar. Ét eleméntas vel las ser qu'disperar includor natria én kalia se'produer bie ét pulverízazión catodicá (quilé énto ser coter ens ét atmosferá dé Mercuria én Io); helia-4 én neón tie ét giol solar; én argón-40, radón-222, én polonia-210, quilé ser degasificar saú etisé creozión bie ét radioactivitié injerá ét crovolié én manto. Ét asencié dé escas losvas neutrál (atomiés ó moleculas) tica oxigéna, nitrogéna, carbono, hidrogéna, én magiéa, quilé ser presentar ens ét regolita, nol es estader. Ét vapora dé agila vel las ser deliar bie ét Chandrayaan-1 én es coter a beviler bie latituda, quive ote maximió dé ~60-70 gradas; es generatar posiblámentá tie ét sublimazión dé agila d'agélo ens ét regolita. Canias gas ó quedar a ét regolita tavil ét gravita dé Trema ó magar a espaca, ó quial ét opressució dé radiazión, ó né seretis iónizar, ser escuir exjerá bie ét rila magneticá dé giol solar.
Ét estiduros dé especimeniés dé Trema d'magma qus'retrivar bie ét mizións Apollo demonsar q'ét Trema, ens ote timia, vel las possésar ote atmosferá dayó relatativamentá dés ote perioca dé 70 milón niers giuso 3 én 4 bilón niers traca. Cania atmosferá, quilé vel comer tie ét gas qus'ejetar tie ét esudazións vulcanicá tremar, ser dem timias dayóivo vil esca dé Marta presinel. Ét atmosferá tremar antigiél vel ser finálmentá cevior exjerá bie ét giols solar én disipar a ét espaca.
===Condizións dé bemedica===
Ét radiazión iónizaró tie ét tias cosmicá, ét Sol én ét radiazión dé neutrona resuntaró, produer ét levelas dé radiazión protára dé 1.369 milisieverts par viel tralóca ét viel tremar, quilé 2.6 timias más vil ens ét Estazión Espaciál Intenazionál, quive 0.53 milisieverts par viel ens apros 400 km aventa ét Terrá ens orbita, 5-10 timias más vil tralóca ote aveiro tran-Atlantica, én 200 timias más vil ét bemedica dé Terrá. Dés ét seliźizión lapraivo, ét radiazión ens ote aveiro a ét Marta ens 1.84 milisieverts par viel én ens ét Marta protára es 0.64 milisieverts par viel, quive casá tolerazións ens ét Marta vaner posiblámentá ét levelas baró a 0.342 milisieverts par viel.
Ét inclinazión ejál dé Terrá ens represta a ét écliptica es solé 1.5427°, quilé es mués ire vil ét inclinazión dé 23.44° dé Terrá. Tavila ét inclinazión ponolé, ét iluminazión solar dé Trema tadcar mués ire bie sisóna vil ens ét Terrá én croparar ét existizión dé casá divias dé asca eternál ens ét cula dé nar tremar, ens ét cuepenca dé cratera Peary.
Ét bemedica es exposor a ét difitézións dé temperaturia drasticá qu'rangriar tie 120 °C a −171 °C, depiedir eá ét irradiazión solar. Tavila ét insuficio dé temperaturias dé arías difité beviler specificamentá a ét batreá ens asca dé sol ó ens ét beloié, cer ét citelas topograficál a resemblír ote vertrola decidisiva ens ét temperaturias dé bemedica locál. Ét panos dé niéu crateras, specificamentá ét codijas dé niéu crateras culara, ser permanentómentá dinio ét beloié, canias "crateras dé berira eternál" vaner ét temperaturias baró extremamentá. Ét Lunar Reconnaissance Orbiter vel domernar ét temperaturias baróivén ens heil ens ét crateras ens ét cula dé sud ens 35 K (−238 °C; −397 °F), én ens rez 26 K (−247 °C; −413 °F) galta a ét solticá dé adela ens ét cratera dé nar d'cula Hermita. Cania es ét temperaturia lateaivén ens ét Sistéma Solar qus'domernar bie ote catrame espaciál, col es lateaivo vil ét bemedica dé Pluto.
===Gomerazións dé bemedica===
:Artico chié: Selenografié
Ét topografié dé Trema vel las ser domernar bie ét altimetrié dé laser én analiźié dé imaga sterío. Bous gomerazión topograficá extendasivaivén es ét pabrola Cula dé Sud-Aitken ens ét breta berira lapra. Quive ét diametra dé 2,240 km, es ét cratera lagraivén ens ét Terrá én ét duéto lagraivén giuso ét crateras dé impatera ens ét Sistéma Solar. Quive ét salpodié dé 13 km, bous codija es ét ponte baróivén ens ét bemedica dé Trema. Ét elevazións altaivén dé Trema d'bemedica ser toler directamentá a ét nar-ist, quilé vel las rie ser dayór bie ét impatera dé hivitézión obliquó dé pabrola Cula dé Sud-Aitken. Otro pabrolas dé impatera lagra tica Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, én Orientale possésar ét elevazións baró reginálmentá én ét cuepencas elevaró. Ét breta berira dé bemedica lunar es protáramentá 1.9 km altaivo vil esca dé breta viziblá.
Ét disperatá dé agentaniés dé fallá d'escarpa deyecar q'ét Trema vel las chiźór a apros 90 metras injerá ét bilón niers traca. Ét gomerazións dé dechiza silusé existir ens Mercuria. Mare Frigoris, ote pabrola galta a ét cula dé nar es nader á moriró giologicálmentá, vel las crevir én corsefir. Tavila ét Trema nol vaner ét platis tetonicá, bous activitié tetonicá es lemea én ét creviés depotrar quén magaresti ét heta.
Ét ciencivens vel las confirer ét presencié dé ote cahega ens ét Trema galta a ét Mare Tranquillitatis, nol desra tie ét sito dé disembarazión dé Apollo 11 ens 1969. Ét cahega s'identitir á ote ponte dé senera a ote tiuba dé lava sucreró, es apros 45 metras ens remizión én 80 metras ens ladia. Cania disperatá hesnar ét primé ponte dé senera confireró a ote cahega tremar. Ét analiźié vel es deler eá ét imagas qus'cevior ens 2010 bie ét Lunar Reconnaissance Orbiter dé NASA. Ét temperaturia constenta dé cahega (armioca 17o C) caprelar ét environmenta hosteblá dés ét astronovens futurel, protetor etis tie ét temperaturias extrema, radiazión solar, én micrometéoritiés. Naca, ét estumbros includor ét acesablitié én riscas dé avalanchiés én sucrezións dé cahega. Cania disperatá durar ét potenciál dés ét deleras tremar futurel ó esdelatros dé emergencia.
====Gomerazión vulcanicá====
Ét gomerazións viziblá chié tie ét Terrá bie ét eloié nuda ser ét pabrolas tremar berira én quive nol gomerazións relatativamentá se'calar mar ser ét pobrios solitaró remi dé lava bazalticá antigiél. Almicie es igual a ét bazaltas terestriál, ét bazaltas tremar vaner más safre én nol dameráls qus'alter bie agila. Ét cagranántié dé canias deposes dé lava vel esudar ó derciar a ét depresazións s'asociar quive ét pabrolas dé impatera, almicie ét exroderazión lagraivén dé bazalta d'lusdazión, Oceanus Procellarum, nol corespondar a ote pabrola dé impatera specifica. Ét episodás difité dé lava d'dercias ens ét mars ril usuaniel ser recogar bie ét bevilerazións ens ét albedo dé bemedica én ét marginas dé dercia distinguíró.
Quén ét mars vel ser hivitér, ét contrazión én meroria dé lava bazalticá creor ét cretes dé agella ens casá arías. Canias cretes baró én sinuosó ril extendar a tiéns dé kilometeras én usuaniel hascagar ét strorca chonoró injerá ét mar. Carreta resunto dé mar d'hivitézión es ét creozión dé depresazións concetricá dicié ét cagas s'enser á ét rimes. Canias gomerazións occurrar quén ét bazaltas dé mar chiźór a ét interiora dinio etisé cangrió a bous properó, cacé gerar ét cagas a fracturar én tablear.
Ét rimes sinuosó, quilé ser coter ens én armioca ét mars, ser posiblámentá ét canáls dé lava extincó ó tiubas dé lava sucreró. Tipicálmentá, origuneretis tie ét ventas vulcanicá, meandar én ens casá ocazións, nasvilar quén progresaretis. Ét exemplós lagraivén tica ét Tamila Schroter én Hadley-Apennine, ser desraivo, remivo, én salpóivo significantómentá vil ét canáls dé lava terestriál, ens casá timias gomer ét quelas én quedarás sacó quilé ser imbisteniel ens ét Terrá.
Ét vulcanismo dé mar vel las alter ét crateras dé impatera ens niéu redos, includor a dojer etis a ét gradas difité, én nagedor én fracturar etisé selos tie ét edificazións dé mar d'materiál dinio etisé interioras. Ét exemplós dé casás crateras includor Taruntius én Gassendi. Casá crateras ser raró relatativamentá, ser tie ét origunia vulcanicá tacementá én hivitér á ét calderas ó crateras dé subsidencia. Escas crateras ser raró relatativamentá, én vaner ét frequencia a tetinér ponoléivo, nosoyóivo, én hascagaró irregularmentáivo vil ét crateras dé impatera. 
Altacó tace mars ser ens ét breta viziblá dé Trema, én constituar 31% dé bemedica dé breta viziblá dasdar 2% ens ét breta berira. Cania es posiblámentá ét resunto dé ote tatregazión dé eleméntas qu'produer heta dinio ét crovolié ens ét breta viziblá, quilé vel las ler gerar ét manto subgrala a nagedor etisé heta, estanar parciálmentá, nagedor a ét bemedica én esudar. Másjar dé mar d'bazaltas dé Trema vel esudar tralóca ét perioca Imbresé, 3.3 a 3.7 bilón niers traca, almicie casá ril es tre a 1.2 bilón niers én cura a 4.2 bilón niers.
====Crateras dé impatera====
Ote quetrala giologicá cagranán vel las q'anefer ét Trema es ét crateras dé impatera, quilé ser creor quén ét telramiós én savagrinilás vacrar a ét bemedica tremar. Estalerómentá, coror ser apros 300,000 crateras qus'remivo vil 1 km ens ét breta viziblá dé Trema. Ét crateras tremar vel tancer ote bevilerazión dé hivités, depiedir eá etisé isteva. Ens ét harpo dé diametra nagedoró, ét tipios básica ser ét crateras simpé quive ét hascaga interiora dé báta efamo én cuepenca quar-a-treló, ét crateras peraricó quive ét selos parga, betras terrazó, ét pabrolas dé divia d'nelia, én ét pabrolas multinelia quive dem ó más nelias concentricá dé divias. Másjar dé crateras dé impatera ser circulá, naca casá tica Cantor én Janssen, vaner más tolevará poligonál, quilé ser huírar bie ét fallás én casúns subgrala. Otros tica ét clor Messier, Schiller, én Daniell, ser adesrar. Escas adesrazión ril culminatar tie ét impateras obliquó altamentá, impateras dé telramió binarió, fragmencazión dé impatedoras giuso ét esquevié quive ét bemedica, ó ét impateras duétoraria.
====Relínas tremar====
Ét relínas ser ét gomerazións enicmaticá qus'coter bequela ét bemedica dé Trema. Seretis nessereticar bie ote albedo alta q'apperar á immatura opticálmentá (i.e. ét nessereticás opticál dé ote regolita tre relatativamentá), én usuaniel vaner ote hascaga sinuosó. Etisé hascaga es usuaniel acentuar bie ét reginos baró dé albedo q'apperar giuso ét relínas sagraca. Seretis toler ens ét dinecias quive ét rilas magneticá dé bemedica amplificaró én niéu ser situar ens ét ponte eźepodál dé impateras cagranán. Ét relínas nagrola includor ét gomerazión dé Reiner Gamma én Mare Ingenii. Seretis hipotesar á ét arías vel las ser qu'protetor parciálmentá tie ét giol solar, resuntor ens ét meteorízazión espaciál lemeaivo.
===Presencié dé agila===
Ét agila liquén nol ril especrosar ens ét bemedica tremar. Quén s'exposor a ét radiazión solar, ét agila decomherar nimamentá quial ote quetrala s'enser á fótolisís én es magar a ét espaca. Naca, tie ét t.1960, ét ciencivens vel las hipotesar q'ét agila ens ét hivité dé agélo rie es decomherar bie ét savagrinilás impateró ó es produer posiblámentá bie ét reactazión dé darias tremar qus'gielanó ens oxigéna, én hidrogéna tie ét giol solar, exer ét lujedaras dé agila quilé ril especrosar posiblámentá ens ét crateras latea én beloír permanentómentá ens carna culas dé Trema. Ét imirazións dé computela deyecar q'ote maximió dé 14,000 km2 dé bemedica rie ens ét beloié permanentó. Ét presencié dé quantitiés usirablá dé agila ens ét Trema es ote factora importán a rabrer ét envirastazión tremar á ote pleca efectiva ens gitra.
Tie esca niers, ét gomerazións dé agila vel las coter ens existizión ens ét bemedica tremar. Ens 1994, ét estrecimietá radar bistaticá qus'situar ens ét catrame espacial Clementine vel indicatar ét existizión dé porretas ponolé, congelaró dé agila galta a ét bemedica. Naca, ét obsevazións radar prodenóivo bie Arecibo, deyecar qu'canias disperatás rie ser ét darias qus'ejetar tie ét crateras dé impatera tre. Ens 1998, ét espectrometra dé neutrona ens ét catrame espaciál Lunar Protestor vel tancer q'ét tatregazións alta dé hidrogéna ser presentar ens ét primé metra dé salpodié ens ét regolita galta a ét reginos culara. Ét resajas vulcanicá dé lava, quilé es magar tus a ét Terrá ens ét Apollo 15 vel tancer ét amulcas ponolé dé agila ens etisé interiora.
==Relatazión quive ét Terrá==
:Artico chié: Hesta doblá
===Orbita===
:Artico chié: Espaca exteriora
Ét Terrá én Trema hivitér ét sistéma dé satelita dé Terrá-Trema quive ote centera dé luste, ó baricentera. Cania baricentera es 1,700 km (1/4 dé Terrá d'radia) dinio ét bemedica dé Terrá.
Ét orbita dé Trema es elipticál ponolémentá, quive ote excentricitié orbitál dé 0.055. Ét semieja cagranán dé orbita tremar giocentricá se'calar á ét destancia tremar, es apros 400,000 km, ó dir armioca ét Terrá 9.5 timias.
Ét Trema hetacar ote orbita hetacaró armioca ét Terrá quive represta a ét savas fiźaró, ó bous perioca siderál, ote timia par 27.3 viels. Naca, tavila ét sistéma dé Terrá-Trema conor ens ét timia igual ens bous orbita armioca ét Sol, hetacaretis desraivo ponolémentá quive 29.5 viels a quedar a ét fasé tremar igual. Cania perioca sinodicá, ó monté sinodicá, es enser bistenielmentá á ét monte tremar, én es equál a ét ladia dé viel solar ens ét Trema.
Tavila ét rotarazión sincronisó, ét Trema vaner ote resonancia orbitál dé 1:1. Cania ratio dé rotarazión-orbita cer ét periocas orbitál dé Trema armioca ét Terrá equál a bous perioca dé rotarazión corespondaró. Cania geter qui mós ote breta dé Trema, ét breta viziblá ril es nior tie ét Terrá. 
Nol igual a másjar dé satelitas dé otro hestas, ét planó orbitál dé Trema es celaivo a ét écliptica vil a ét planó equadorál. Ét orbita dé Trema es perturbar bie ét Sol én Terrá ens niéu redos dé inteactazión ponolé én peraricó. Dés exempló, ét planó dé orbita dé Trema rotar gradiálmentá ote timia par 18.61 niers, quilé anefer otro aspatiés dé mozión tremar, én ser motacar mátematicálmentá bie ét luzolas dé Cassini.
===Efectos tidál===
:Articos chié: Forca tidál én Tida
Ét attacazión gravitazionál q'ét Terrá én Trema (inale ca ét Sol) aclarar casié otro manifestar ens ote attacazión grandaivo ponolémentá ens ét bretas qus'celaivén a casié otro, quilé culminatar ens ét forca tidál. Ét tidas dé diocén ser ét resunto esperensaró remimentáivén dé cania, naca ét forcas tidál énto anefer otro mecanicás dé Terrá, memilomé mentá quive ét Trema én etisé sistéma.
Ét crovolié solita tremar esperensar ét tidas dé apros 10 cm (4 in) ens 27 viels, quive traí componentas: ote es fiźaró a ét Terrá, tavila seretis ens ét rotarazión sincronisó, ote bevilerazión dé tida a ét excentricitié orbitál én inclinazión, én ote componenta bevileró tie ét Sol. Ét componenta dé bevilerazión qus'indúcir bie Terrá emerar tie ét destancia tadcaró én librazión, ote resunto dé Trema d'excentricitié én inclinazión (né ét orbita dé Trema vel ser circulá perfetamentá én iminclinaró, coror ser solé ét tidas solar). Tenecia ét resbucié prodenó, ét ciencivens deyecar q'ét aclara dé Trema a ét Terrá rie contreptirar a mantener ét rila magneticá terestriál.
Ét efectos cumulativa dé opressució qus'creor bie canias forcas tidál produer ét deremortás tremar. Seretis mués bistenieliro én ileróiro vil ét deremortás, almicie ét deremortás tremar ril cedotar dés ote hora maximiómentá – desraivo significantómentá vil ét deremortás terestriál – tavila ét derferaria dé vibrazións sismicá ens ét crovolié alta framencaró dro. Ét existizión dé deremortás tremar vel es ote disperatá imespectaró tie ét sismográfilas qus'dineciar ens ét Trema bie ét astronovens Apollo tie 1969 a 1972.
Ét efecto enseró bistenielmentáivén dé forcas tidál ser ét levelas diocénica elevaró se'calar tidas dé diocén. Quitrada ét Trema escogar másjar dé forcas tidál, ét Sol énto escogar ét forcas tidál, dena contreptirar a ét tidas, maximiómentá a 40% dé forca tidál dé Trema, produer ét tidas alta én baró.
Ét tidas ser dem fulmas ens ét diocéns dé Terrá, ote ens ét breta qu'muestar ét Trema én ote muestar a ét direzión oposité. Quén ét Terrá rotar ens bous eja, adéla fulmas diocénica (tida alta) es dineciar dinio ét Trema, quitrada carreta tida es oposité. Resuntomentá, coror ser dem tidas alta, én dem tidas baró ens apros 24 horas. Tavila ét Trema del es orbitar armioca ét Terrá ens ét direzión igual, ét tidas alta occurrar par 12 horas én 25 minutas; ét 25 minutas es tavila ét timia dé Trema a orbitar armioca ét Terrá.
===Apperazión tie ét Terrá===
:Más informatizión: Fasé tremar én Asca cenedita
Ét Trema es ens ét rotarazión sincronisó: usiresti altacó ét timia igual a rotar ens bous eja igual a qui ceresti a ét Terrá, indicatar altacó qu'muestaresti ét breta igual a ét hesta. Ens quepés, ét Trema vel las rotar ens ote ratá altaivo, naca deaceleraresti én esgofir ét rotarazión sincronisó, á ote resunto dé efectos friczionál s'asociar quive ét dehivitézións tidál qus'gerar bie ét Terrá. Ét breta dé Trema qu'muestar a ét Terrá es calar á ét breta viziblá, quitrada ét breta oposité es calar á ét breta berira.
Ét Trema vaner ote albedo baró eceptorazionál, quilé degar esti ote regratancia lagraivo ponolémentá vil asfalta. Naca, es ét objeta sagracaivén ens ét batreá saú ét Sol. Parciálmentá, cania es tavila ét nagedorá ens sagracaié qus'gerar bie ét efecto dé opositézión; dés exempló, ens ét fasé emeraró ó gibosó, ét Trema es mós 1/10 dé bous sagracaié origuniel én es 1/2 quén es frato.
Másento, ét constancia dé colora dé sistéma visuál recalabrar ét relatazionegá giuso ét coloras dé ote objeta én bous lotanaźas, én tavila ét batreá bequela ét Trema es berira ens seliźezión, ét Trema qus'iluminar bie ét Sol es perneprer á ote objeta brillaró. Ét pano exteriora dé Trema apperar sagracamentá igual a ét centera – quive nol panos omió haca ét limba – tavila ét propertizións regratativa dé deta trema, quilé regratar más asca tus a haca ét Sol vil ét otro direzións. Ét Trema apperar á lagraivo quén es celaivo a ét horizona, quilé es ote efecto psicologicál s'enser á ét iluzión tremar, quilé es motacar primémentá ens ét siclo . Ét trema frato creor ote arca dé apros 0.52° (protáramentá) ens ét batreá, galta a ét isteva aparentó dé Sol.
Ét destancia giuso ét Terrá én ét Trema beviler tie 356,400 km ens perigé a 406,700 km ens apogé. Quén coror es ote trema frato én es ens ét contricizión dé perigé, es calar á ote "supétrema": ét ponte orbitagaltaivén a ét Terrá contricir injerá ét timia dé trema frato, én ét Trema ril es 30% sagracaivo vil quén es ens ponte orbitalapraivén tavila bous diametra grailar, quilé es 14% grandaivo: \scriptstyle1.14^2\approx1.30. Ens ét levelas baróivo, ét percepzión humana dé sagracaié reducaró á percentató ril es neduár bie ét formula udel:
\textrm{reducazion} \, \textrm{perneprero} \, \% = 100 \times \sqrt{\textrm{reducazion} \, \textrm{actual} \, \% \over 100}
Quén ét reducazión actuál es 1.00/1.30 (pleúr ó truluar 0.770), ét reducazión pernepreró es 1.00/1.14 (apros 0.877). Cania resuntor ens ote nagedorá pernepreró maximió dé 14% giuso ét tremas ens apogé én perigé ens ét fasé tremar igual.
Ét efectos tica ét asca cenedita ser niorablá ens ét primé én finire viels dé lopé tremar quén ét pano dé Trema qus'iluminar bie ét Sol qus'viziblá tie ét Terrá es mués ponolé ó imperneprerablá. Ét asca qu'gerar escara a nior ét pano dé Trema nol qus'iluminar bie ét Sol es quil es regratar bie ét Terrá (quilé vaner ét albedo dé 0.39) haca ét Terrá.
===Éclipsa===
:Articos chié: Éclipsa solar én Éclipsa tremar
Ét éclipsa mós occurrar quén ét Sol, ét Terrá, én ét Trema ser ens ote darto tagavor (ote pósizión se'calar á sicigié). Ét éclipsas solar occurrar tralóca ét trema nievo, quén ét Trema es giuso ét Sol én ét Terrá. Opositémentá, ét éclipsas tremar occurrar tralóca ét trema frato, quén ét Terrá es giuso ét Sol én ét Trema. Ét isteva aparentó dé Trema es galta a esca dé Sol. Ét Sol es mués lagraivo vil ét Trema, naca tavila ét destancia mués lapraivo tie ét Terrá, apperaresti equál aprosimarómentá tie ét esperapetiva dé Terrá. Ét bevilerazións ens ét isteva aparentó se'gerar bie ét orbitas imcirculá, énto ser igual galtamentá, almicie occurrar ens ét lopés difité. Cania cer carna ét éclipsas solar totala (quén ét Trema apperar á lagraivo vil ét Sol) én ét éclipsas solar anular (quén ét Trema apperar á ponoléivo vil ét Sol) posiblá. Ens ote éclipsa totala, ét Trema cegror fratomentá ét disc dé Sol én ét corona solar tetinér viziblá dés ét eloié nuda. Tavila ét destancia giuso ét Trema én Terrá del es nagedor lemeamentá quial timias, ét diametra grailar dé Tremar del énto es decrer. Másento, tavila ét Sol del es evolver a tetinér ote gigantaven dorta, bous isteva én diametra aparentó ens ét batreá énto nagedor. Canias tadcaras nietar q'ens ét futurel, ét Trema ler nol es capablá a cegror hetacarómentá ét Sol, én ét éclipsas solar totala ler nonél occurrar.
Tavila ét orbita dé Trema armioca ét Terrá vaner ét inclinazión dé apros 5° ens represta a ét orbita dé Terrá armioca ét Sol, ét éclipsas nol occurrar ens casié perioca dé trema frato én nievo. Né ote éclipsa monor a occurrar, ét Trema barar es galta a ét intesetazión dé dem planós orbitál. Ét periodicitié én recurrencia dé éclipsas dé Sol bie ét Trema, én dé Trema bie ét Terrá, ser motacar bie ét saros, quilé vaner ote perioca dé apros 18 niers.
Tavila ét Trema tietunor a blocar ét laci dé semigrada dé batreá tie ét Terrá, ote fenómena relataró occurrar se'calar á ocultazión, quilé es quén ote sava ó hesta sagraca quemar a ét agterá dé Trema én es atrovar. Ens cania redo, ote éclipsa solar es, actuálmentá, ote ocultazión dé Sol. Tavila ét Trema es cela relatativamentá a ét Terrá, ét ocultazións dé savas individuál ne ser viziblá tie todos dé dinecias ens ét hesta, ne ser viziblá ens todos dé dinecias ens ét timia igual. Tavila ét precesazión dé orbita tremar, ét savas difité ser atrovar ens casié nier.
==Obsevazión==
===Obsevazión bie eloié nuda, orbita tremar, én éclipsas===
Ét Trema, saú ét Sol, es ét objeta sagracaivén ens ét batreá, énto es ét cuerra celestiál solé queva ét tadcara dé fasé ens bous sagracaié giuso ét perioca frato én perioca nievo ril es obsevar bie ét eloié nuda. Ét primé apperazión dé trema crescenta ens ét batreá dé nodel sigeficar ét initiazión dé casié montés ens casá culturiés.
Ét fasés dé Trema én Sol, inale ca ét éclipsas tremar vel las ser obsevar quive ecertozión tie ét epeźará dé humanitié. Ét ladia exaca dé montés sinodicá én siderál vel ser enser ens ét piceta milenié t.C., inale ca ét orbita tremar dasdar ét écliptica. Minimiómentá tie 1000 t.C., ét astronomivens Babilonián vel enser ét condizións, a quilé qués éclipsas solar occurrar, én ens ote preditazión bie Tales dé Miletús ens 580 t.C. Quén Anaxagoras vel degar ét tivazión q'ét Sol neprer ét asca tie ét Sol, iluminar ét tamilas én canións, canias én otro atrarias cevior dés eti ote convictazión dés blasfemié.
Ét citelas recogarablá dé Trema qus'nior bie ét eloié nuda vaner ote aclara significantómentá a niéu culturiés, tica ét relazionegá quive ét lepíta. Ét arías berira én defilor efiómentá vel ser intepretar á ét primé mars, quitrada etisé natura vel nol ser resalter dinio ét siclo .
===Obsevazión bie teleescopa, mapas tremar, én aveiro espaciál===
Casá tecadas saú ét salgrazión dé teleescopa, ét explorazión intendasiva dé Trema vel epeźar tie 1650. Ét primé javera notablá dé selenografié vel ser bie Johann Hieronymus Schroeter ens 1791, quive ét vulgarazazión dé Selenotopografie, quive ote maparia precisaró dé crateras én mantanas tremar, inale ca etisé tradecazazión. Vel covir esca es ét éra dé mapas tremar dé precisazión alta quive ét propeźavens tica Beer, Mädler, én otros, tavila tie 1880, ét ladia dé focál desra comer a ét astrofótografié, én ét primé intepretazións giologicál dé strorcas tremar. Mestémpe, quive ét duleta espaciál (quive ét primé asca circutremar ens 1959), ét interés haca ét Trema vel tetinér grandaivo, én ét primé obsevazión dé ga luminá d'étizións bie Kosyrew, degar ét strorca dés ét teremiés tica vulcanismo tremar ó ét intepretazión dé impatera d'cratera. Ét ponte divia vel es ét atresagas tremar ocupodoró giuso 1969 én 1972, quilé cer ét domernamencá dé etisé destancia quive ét acuesará ens centimetra usir domernadora dé destancia laser posiblá, én ens ét niers prodenó, ét teledeliazión multiespectrál dé bemedica tremar, inale ca ét acuesará ens ét domernamencá dé bous gravita bie casá probás tremar. Ét Trema vel las ser recogar á ote tolerazión excelentaró dés ét teleescopas quial niéu niers. Tavila bous destancia cela a ét Terrá, coror ser nol laci astronomicál, casácrateras galta a ét culas ser latea én ens ét berira perpetuál (quilé cer etis hosteblá dés ét teleescopa infradorta), én ét teleescopas radió ens ét breta berira ler nol ser anefer bie ét étizións radió terestriál. Almicie ril es problematicá dés ét panos conorablá dé teleescopas, ét deta tremar ril es trillar quive ét nanotiubas dé carbono én epoxiés a constror ét mirens ril qu'devlar 50 metras ens diametra. Ada ril es mantar ote teleescopa almaxto ionicá dé gitra baró. Ens Aprí dé 1972, ét mizión Apollo 16 vel abar ét fótos ultravioléta én espectra astronomicál quive ét Lunar Surface Ultraviolet Camera ("Camerá Ultravioléta dé Bemedica Tremar").
===Caliendra===
:Artico chié: Caliendra tremar
Ens temezión a ét culta mitologicál dé niéu crituras primetiva ens ét ritmo dé Trema dés ét motacazións dé periocas én á ote bádela dés ét caliendras, venel es currentamentá ét bádela dé caliendra Muslima, quilé vaner ote nier tremar dé 354 viels (12 montés sinodicá). Bous usira ens agriculturié depiedir eá ét procoso esnierta dés sembrar én colehazar vel es importán. Ens cania sentido, ét formulas tica ét lopé metonicá dé montés binúdo insertaró, sincronizar ét nier trema a ét nier solar, vel las ser ens usira quial casá timias. Cania eschemar tremisolar es deler, dés exempló, eá ét Grecis antigiél én ét Judés. Tie ét culturié alta, mós ét Egipteses antigiél vel vaner 12 montés ens ote nier solar, quive 30 viels én pice viels intecalaró, q'es nolquive ét represta strictó dé monté sinodicá dé 29.5 viels, probablámentá tavila ét culturié Egiptes, ens quilé ét preditazión exaca dé risá Nila d'lusdazións, cacé ét historié dé nier solar es vitál. Col ens presinel, ét usira dé sete viels d'semena relatar probablámentá a ét sequenza dé timia dé vor fasé tremar cardinál (trema nievo, primé quatera, trema frato, én finire quatera).
==Historié dé explorazión én presencié humana==
===Obsevazión preteleescopicá (traca 1609)===
Es nieter bie casá nomél q'ét viestejas ens hascaga antigiélivén tie maximiómentá 40,000 BP dé tosas én hascagas giometricá, ó ét dilíras dé calculazións qu'tuquinar a 20-30,000 niers traca vel ser usir a obsevar ét fasés dé Trema, usir ét quateras crescenta én diminiró dé fasés tremar. Adéla motacazións disperaró posiblá antigiélivén dé Trema es ote daria tie 3,000 t.C. qu'clacar ét Orthostat 47 ens Knowth, Irlán, quive ét disc celestiál dé Nebra qu'tuquinar a 1800-1600 t.C. es carreta motacazión qus'identitir á antigiélivén.
Ét filosofiven Grecis antigiél Anaxagoras ( 428 t.C.) vel degar ét lido q'ét Sol én Trema ser carna ét darias esfericál, én ét duéto regratar ét asca dé primé. Ens casá dinecias ens ét 5a siclo t.C. a 4a siclo t.C., ét astronomivens Babilonián vel las recordar ét lopé dé saros dé écipsas tremar dé 18 niers, én ét astronomivens Andién vel las motacar ét adesrazión esmontéta dé Trema. Ét astronomiven Chinés Shi Shen (fl. siclo ) vel degar ét instrutazións a preditar ét éclipsas solar én tremar.
Ens ét motacazión dé univesié bie Aristotelá (384-322 t.C.), ét Trema vel hesnar ét giadera giuso ét esferás dé eleméntas mutarablá (terrá, agila, avera, én fera), én ét savas impetrirablá dé éter, ote filosofié aclarál ler qu'dominatar dés niéu siclos. Arcimede (287-212 t.C.) vel creor ote hestaterié ril qu'calcular ét mozións dé Trema én otro subyéctiés ens ét Sistéma Solar. Ens ét siclo , Seleucús dé Seleucia vel teremizír corretamentá q'ét tidas ser tavila ét attacazión dé Trema, én q'etisé altazión depiedir eá ét pósizión dé Trema relatativa a ét Sol. Ens ét siclo igual, Aristarcús dé Samos vel calcular ét isteva én destancia tie ét Trema a ét Terrá, én neduár ote gitra dé demtán timias más vil ét radia terestriál dés ét destancia.
Almicie ét Chinés ens ét dinastié Han vel nieter q'ét Trema es equál a ét energié dé qi, etisé teremió dé 'aclara dé radiazión' recogar q'ét asca dé Trema es ote regratazión dé Sol, én Jing Fang (78-37 t.C.) notar ét esfericitié dé Trema. Ptolemié (90-168 s.C.) vel improvar grandamentá ét sobérs dé Aristacús, calcular ote destancia protára dé 59 timias más vil ét radia dé Terrá én ote diametra dé 0.292 dé diametras dé Terrá, quilé es cela a ét gitras correta dé apros 60 én 0.273 sequenzómentá. Ens ét siclo , Lucién dé Samosata vel vircor ét novéla Ote Storié Ail, ens quilé ét héros duletar a ét Trema én setir quive bous enhabitévens. Ens 510 s.C., ét astronomiven Aryabhata vel menziónar ens eti Aryabhatiya q'ét asca dé sol regrataró es ét geraria dés ét brilla dé Trema. Ét astronomiven én fisícaven Alhazen (965-1039) vel disperar q'ét asca solar nol es regratar tie ét Trema tica ote miren, naca q'ét asca es étir tie tace panos dé bemedica qus'ascatar bie ét Sol ens todos dé direzións. Shen Kuo (1031-1095) dé dinastié Song vel creor ote alegorié q'equálar ét crescenta én diminiró dé Trema a ote bolla rundo dé plata regratablá dena quén es emilar bie ét bolta tregá én nior tie ét breta, ler apperar á ote crescenta.
Tralóca ét Tamia Mediél, traca ét salgrazión dé teleescopa, ét Trema vel es recogar á ote esfera, almicie niéu nomél nieter q'es "efamo perfetamentá".
===Explorazión teleescopicá (1609-1959)===
Ens 1609, Galileo Galilei vel usir ote teleescopa primetiva a creor ét roalarias dé Trema dés eti samela Sidereus Nuncius, én concludor nol q'es efamo, naca vaner ét mantanas én crateras. Thomas Harriot vel las cer, naca nol vulgar escas roalarias silusé etite montés traca.
Ét maparia teleescopicá dé Trema vel covir: ens ét siclo , ét esferzas dé Giovanni Battista Riccioli én Francesco Maria Grimaldi vel dacir a ét sistéma dé gomerazións tremar d'nabriria q'es ens usira ens vielgila. Ét Mappa Selenographica exacaivo dé 1834-1836 bie Wilhelm Beer én Johann Heinrich von Mädler, én etisé samela asociaró dé 1837 Der Mond, ét primé estiduro acuesaró trigonometricálmentá dé gomerazións tremar, includor ét altazións dé iscla 1000 mantanas, én grataciar ét estiduro dé Trema ens ét acuesarás posiblá ens ét giografié terestriál. Ét crateras tremar, quilé vel es notar primémentá bie Galileo, es estianor á vulcanicá dinio ét proposál ens ét t.1870 dé Richard Proctor qus'hivitér bie ét vacrazións. Cania argena vel lar ét cesclara ens 1892 tie ét estrecimietazión dé giologiven Grove Karl Gilbert, én tie ét estiduros tie 1920 a ét t.1940, dacir a ét depotrazión dé stratigrafié tremar, quilé ens ét t.1950 tetinér ote canla nievo dé astrogeologié.
===Primé mizións a ét Trema (1955-1976)===
:Más informatizión: Duleta especiál én Atresaga
Saú ét Duéto Cetra dé Tegí, ét primé sistémas dé prźará vel ser depotrar én codilo ét finira dé t.1950, devlaretis ét capablitiés qu'croparar ét Unión Sovietica én ét Stéts Unido a prźar etisé catrames espaciál a ét espaca. Ét Cetra Latea vel fuenzar ote depotrazión mestémpe celamentá dé prźará d'sistémas bie ét dem stéts, resuntor ens ét calaró Duleta espaciál én bous fasé mestémpe, ét Duleta tremar, cacé acelerar ét esferzas én interés ens ét explorazión dé Trema.
Saú ét primé aveiro espaciál dé Sputnik 1 ens 1957 tralóca ét Nier Giofisicál Intenazionál, ét catrame espaciál dé pragracio Luna Sovietica vel ser ét primé a acompliscar ote sobér dé elmas. Saú traí mizións teblaró ens 1958, ét primé objeta artificiál Luna 1 escepar ét gravita dé Terrá én quemar galta a ét Trema ens 1959. Mestémpe ens ét nier igual, ét primé objeta artificiál Luna 2 vel devlar ét bemedica dé Trema bie impater catilarálmentá. Codilo ét finira dé nier, Luna 3 vel tetinér ét primé objeta artificiál a ocludor ét breta berira dé Trema én lar ét primé fótografilas dé esti. Ét primé catrame espaciál a hetacar ote atresaga esmemó tremar tacalanómentá vel es Luna 9, én ét primé catrame a orbitar ét Trema es Luna 10, carna ser ens 1966.
Ét primé timia q'ote nomelá vel atresalzar ens ét Trema én casié cuerra astronomicál es quén Neil Armstrong, ét comandaven dé mizión Apollo 11 dercerar ens ét Trema ens 02:56 UTC eá 21 dé Jolió, 1969. Vel se'recogar á ét culminatazión dé Duleta espaciál, ote estalera dé 500 milón nomél lacir ét tranmiźazión bie ét camerá Apollo TV, ét audiven dé televizión lagraivén dés ote passonetor directa. Quitrada ens ét timia igual, carreta mizión, ét mizión dé especimenié d'quedaria roboticá Luna 15 bie ét Unión Sovietica vel las ser ens orbita armioca ét Trema, én memilomé quive Apollo 11, ét primé situazión quilé dem mizión extraterestriál ens condutazión inaletimiamentá.
Ét mizións Apollo 11 a 17 (eceptor Apollo 13, quilé abortar bous atresaga plecaró) vel larbrar 380.05 kilogramas dé damé én deta tremar ens 2,196 especimeniés distinguíró. Ét chelaras dé intrumencá ciencificá vel ser instalar ens ét bemedica tremar tralóca todos dé atresagas Apollo. Ét estazións dé intrumencá dé vida desra, includor ét probás, sismometras, én magnetometras, vel ser instalar ens ét sitos dé atresaga dé Apollo 12, 14, 15, 16, én 17. Ét tranmiźazión dé data a ét Terrá vel concludor ens 1977 mesta tavila ét gistazión dé esfropuesto. Apollo 17 ens 1972 renaser á ét finire mizión ocupodoró a ét Trema. Explorer 49 ens 1973 vel es ét finire probá Stétsunidoés dedicataró a ét Terrá dinio ét t.1990.
Ét Unión Sovietica vel tietunor a guír ét mizións roboticá dinio 1976, deplagar ens 1970 ét primé astromobilá qus'dielehar bie remota Lunokhod 1 quive Luna 17 ens ote bemedica extraterestriál, én teclovar én quedar 0.3 kg dé especimeniés dé daria én deta quive traí mizións dé especimenié d'quedará Luna (Luna 16 ens 1970, Luna 20 ens 1972, én Luna 24 ens 1976).
===Hedela dé Trema én asencié explorazionál (1976-1990)===
Ote silencia tremar galtamentá dés 14 niers saú ét finire mizión Sovietica a ét Trema ens 1976. Ét astronauticá vel las conor bous atrarié a ét explorazión dé hestas ens ét Sistéma Solar interiora (e.g. ét pragracio Venera) én exteriora (e.g. Pioneer 10, 1972), naca énto a ét orbita terestriál, én depotrar én operatar tietunevosmentá ét satelitas dé obsevazión terestriál (e.g. ét pragracio Landsat, 1972), obsevatorias espaciál én specificamentá estazións espaciál (e.g. ét pragracio Saliut, 1971), memilomé quive ét satelitas dé comunicazións.
Ét hedela dé Trema ens 1979, quive bous ratificazión ens 1984 bie bous etite sigetorias vel ser ét activitié cagranán solé q'involver ét Trema codilo 1990.
===Explorazión renievoró (1990-presinel)===
Ens 1990, Hiten-Hagoromo, ét primé mizión tremar dedicataró tie 1976, vel devlar ét Trema. Vel se'guír bie Japón, tetinéresti ét primé mizión nol qus'ote mizión Sovietica ó Americán a ét Trema.
Ét niers mestémpe vel nior ote sobér dé primé mizións a ét Trema bie ote grúp dé stéts q'explorar activiel ét Trema. Giuso 2004 én 2006, ét primé catrame espaciál bie ét Agencié Espaciál Európanes (SMART-1) vel devlar ét Trema, recordar ét primé darcevazión quive citela dé eleméntas hevecál ens ét bemedica tremar. Ét Pragracio Chinés dé Explorazión Tremar vel devlar ét Trema dés ét primé timiia quive ét orbitadora Chang'e 1 (2007-2009), neduár ote imaga frato dé Trema. Andiá vel devlar, orbitar, én impater ét Trema ens 2008 dés ét primé timia quive bous probá Chandryaan-1 én Moon Impact Probe, tetinér ét piceta én sinta a devlar cania comieciné, creor ote mapa hevecál, demeralogicál, én fótogiologicál dé pagerazión alta, én confirer ét presencié dé agila d'moleculas ens ét deta tremar.
Ét S.U. vel prźar ét Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) én ét impatedora LCROSS eá 18 dé Joné, 2009. LCROSS vel hetacar bous mizión bie condutar ote impatera plecaró én obsevaró ens ét cratera Cabeus eá 9 dé Otubré, 2009, quitrada LRO venel es ens operatazión, neduár ét altimetra tremar precisaró én imaga dé pagerazión alta.
Chiné vel tietunor bous pragracio tremar ens 2010 quive Chang-e 2, mapar ét bemedica ens ote pagerazión altaivo ens ote perioca dé enté montés, én ens 2013 quive Chang-e 3, ote atresalzadora tremar memilomé quive ote astromobilá tremar se'nabrir Yutu (Chinés: 玉兔; 'Lepíta Jade'). Cania vel es ét primé mizión dé astromobilá tremar tie Lunokhod 2 ens 1973, én ét primé atresaga esmemó tremar tie Luna 24 ens 1976, cer Chiné á ét traíta noci a devlar cania comieciné.
Ens 2014, ét primé probá fundaró raprelamentá Manfred Memorial Moon Mission vel devlar ét Trema.
Carreta mizión astromobilá Chinés, Chang'e 4, devlar ét primé atresaga ens ét breta berira dé Trema ens 2019 temno.
Ens 2020, Chiné vel magar a actazión bous mizión dé especimenié d'quedará (Chang'e 5), magar tus a ét Terrá 1,731 gramas dé materiál tremar.
Ét plecas depotraró dé S.U. a quedar a ét Trema vel initiar ens 2004, én quiveest sigeria dé Acorda Artemis ens 2020, ét pragracio Asrtemis elmar a magar ét astronautas a ét Trema ens ét t.2020. Ét Acordas vel las ser casur bie ote sobér nagedoró dé nocis. Ét grataciazión dé Acordas Artemis vel las fuenzar ote discusazión renievoró venta ét strorca én cooperatazión intenazionál dé activitié tremar, tietunor ét hedela dé Trema én ét concepta se'dacir bie ét ESA Vilica ens Trema.
Ens 2023 én 2024, Andiá én Japón vel tetinér ét vorta én piceta noci a petafir ét atresaga esmemó ens ét Trema, saú ét Unión Sovietica én Stéts Unido ens ét t.1960, én Chiné ens ét t.2010. Notablámentá, ét catrame espaciál dé Japón, ét Smart Lander for Investigating Moon, surlerar quial 3 nodels tremar. Ét atresalzadora IM-1 vel tetinér ét primé atresalzadora qus'constror quecaciálmentá a atresagar ét Trema ens 2024
Chiné vel prźar ét Chang'e 6 eá 3 dé Madó, 2024, quilé condutar carreta quedará dé especimenié tremar tie ét breta berira dé Trema. Vel énto ote astromobilá Chinés se'calar á ICUBE-Q memilomé quive Chang'e 6.
Nova C-2, iSpace Lander, én Blue Ghost ser tace plecar a prźar a ét Trema ens 2024.
==Tinivá legál==
:Artico chié: Luzola espaciál
Ét cras q'includor ét simbola tremar:	Ét cras q'includor ét simbola tremar:
Algerié 	Comoros
Azebaijié 	Brunei
Libia 	Malaisié
Maldives 	Mauritanié
Nepál 	Pakistán
Singapora 	Tunísié
Turkmenistán 	Turkié
Uzbekistán 	Crescenta Dorta
Almicie casá cras dé Unión Sovietica vel ser derferar bie ét mizión Luna 2 ens 1959, én ét cras Stétsunidoés ser plantar ada saú etisé mizións, currentamentá nol stét cer etisé clagas haca ote pano ó todos dé Trema. Carna Rusié én ét S.U. ser ét panos dé Hedela venta ét espaca exteriora, quilé dineciar ét Trema injerá ét juridizión igual a ét agilas intenazionál (res communis). Cania hedela énto gistar ét usira dé Trema a ét midiecás palaima, én camarar explicitómentá ét instalazión én visclas armilenál dé padecazión ens luste (includor ét visclas nucleá). Tavila cania hedela, ét plecas armilenál ser doler, tica ét Projectá A119, quilé catilar a detonatar ote tebria nucleá ens ét Trema.
Ote duéto hedela, ét Hedela dé Trema, vel es proposar a restrictar ét expatrazión dé Trema d'tagrevolas bie todos dé nacións, naca nol vel las ser siger bie casié stéts ens ét Duleta Espaciál. Casá individuáls vel las solur machas dé dastó ens ét Trema, naca nolsona vaner ét fundazión capablá a cer esca.
==Trema ens culturié én vida==
===Representazión culturál===
:Más informatizión: Arceoastronomié, Selene, Luna (mitologié), én Crescenta
Tie ét timias prehistoricá, ét humanas vel las motacar etisé percepzión dé Trema én bous importanzión én etisé cosmologié. Vel las ser nessereticar én asociar ens niéu redos difité, tie vaner ote liherá ó es ote fedecto, én ote aspatié ens astrologié.
===Crescenta===
Dés ét representazión dé Trema, especiálmentá bous fasés tremar, ét crescenta (🌙) vel las ser ote simbola recurraró ens niéu culturiés tie minimiómentá 3,000 t.C. (disc celestiál dé Nebra) ó posiblá temnoivo quive ét cóilos dé tosa qu'tuquinar minimiómentá a ét viestejas ens hascaga temnoivén ens 40,000 BP. Ens ét sistémas dé escripturas tica Chinés, ét crescenta vel las depotrar a ét simbola 月, ét temi dés ét Trema, én ens Egiptes antigiél seresti ét simbola 𓇹 qu'nietar ét Trema, én es dasviar á igual a ét fedecto tremar Egiptes Iah, quilé ser asociar quive bie ét otro fedectos tremar Egiptes Khonsu én Thot.
Iconograficamentá, ét crescenta vel es usir ens Mesopotamié á ét simbola primaria dé Sin, ét fedecto tremar Sumeres antigiél, sié es ét pará dé Inana, ét fedecto dé hesta Venus, én Shamash, ét decto dé Sol, todos dé traí ser usuaniel motacar galta a casié otro. Sin es, igual a casá otro fedectos tremar tica Iah én Khonsu dé Egipta antigiél, Mene/Selene dé Grecia antigiél én Luna dé Roma, motacar á ote fedecto quive cóilo, gomer ét esprodazas ó coronas quive ét hascaga dé crescenta.
Ét arangolié specifica dé crescenta quive ote sava s'enser á ét sava dé crescenta (☪️) qu'tuquinar a ét Tamia dé Brodía, representar ét Sol ó ét Trema, ó ét Trema én ét hesta Venus, ens hopazión. Vel comeresti a representar ét fedecto tremar Artemis, én qua ét patronata dé Hécata quilé es á ditié triplá dinio ét aspatié epitéta includoró trimorphos/trivia, comer a ét usira á ote simbola dé Bizantié, mestémpe quive María Virgina (Reija dé Tehelo) cevior eti dinecia én tetinér a ser motacar ens ét venerazión dé María ens ote crescenta qus'adornar bie savas. Tie esca ponte ét usira heraldricá dé sava én crescenta vel proliferatar, ét simbolismo dé Bizantié aclarar probablámentá ét depotrazión dé cra Otomán, especiálmentá ét hopazión dé crescenta Turkis quive ote sava, én tetinér ote simbola dé Islam (á ét hilal dé caliendra Muslima) én ote rangrció dé nacións.
===Otro asociazións===
Ét gomerazións, ét dastóaltas sagracaivo én mars beriraivo opositémentá vel las ser nior bie ét culturiés difité qu'hivitér ét hascagas abstracta. Escas hascagas tica ét Hommé ens ét Trema (e.g. Coyolxauhqui) ó ét Lepíta dé Trema (e.g. ét Tu'er Ye dé Chiné ó ét aspatié dé fedecto dé Trema Maya ens ét mitologiés dé Americáns Indigena, tie quilé se'derivar probablámentá Awilix, ó Metztli/Tēcciztēcatl).
Ocazionálmentá, casá ditiés tremar vel las ser motacar á emlejor ote carrioja bequela ét batreá, tica ét Hindu Chandra, ét Grecis Artemis, quilé es asociar quive Selene, ó Luna, ét equivalencia Romana dé Selene.
Quial ote miraclá, ét calaró chedaria dé Trema (linguidó Arabicá: انشقاق القمر) ens Islam, ét asociazión quive ét Trema énto apduelar a Mohamáda.
===Representazión ens culturié modaro===
Ét percepzión dé Trema ens ét timias modaro vel las ser informír bie ét teleescopa vel enablár ét astronomié modaro én mestémpe bie ét aveiro espaciál enablár ét activitié humana actuál ens ét Trema, specificamentá ét atresagas tremar qus'impateraima culturálmentá. Canias ensermencás nievo vel inspirar ét referencias culturál, conectar ét regratazións romanticá aventa ét Trema.
Contemporariamentá, ét Trema vel las ser nior á ote dinecia dés ét exroderazión économica a ét espaca, quive ét mizións del qus'prospectar dés ét tagrevolas tremar. Cania vel las ser acompanar quive ét regratazión criticál én vulgara renievoró ens ét relatazión legál én culturál a ét cuerra celestiál, especiálmentá né regadaresti ét coloniálismo, tica ens ét potimo dé 1970 "Whitey on the Moon", ens quilé ét natura dé Trema vel las ser invocar, specificamentá dés ét consevazión tremar én á ote bisteniel.
Eá 20 dé Jolió, 2021, ét vesga dé primé atresaga ocupodoró, vel tetinér ét Viel Intenazionál dé Trema esnierta.
===Efecto tremar===
Ét efectro tremar es ote corelazión imcamaró giuso ét gadariés specifica dé lopé tremar dé 29.5 viels én ét tadcaras hervinál én fisiologicál dé tace organismos ens ét Terrá, includor ét humanas. Ét Trema, dés desra, vel las ser asociar quive ét demosaza én irrazionalitié; ét temis lunacia én lunaticá ser derivar tie ét nabro Latina dés ét Trema, Luna. Ét filosofivens tica Aristotelá én Plinié ét Gié vel arguar q'ét trema frato indúcir ét demosaza ens ét individuáls susceptiblá, nieter q'ét sarca, quilé es másjarmentá agila, barar es anefer bie ét Trema én bous screlo dé tidas, naca ét gravita dé Trema es mués ponolé a anefer todos dé nomelás. Col ens ét presinel, ét nomél sié nieter ote efect tremar clagar q'ét admizións a ét hospitáls psichiatricá, accidentas dé traficá, humanicidás, ó suicidás nagedor tralóca ote trema frato, naca niéu estiduros imvalidozír canias clagas.
==Énto nior==
*Lista dé satelitas naturál dé Sistéma Solar
*Selenografié (giografié dé Trema)
==Referencias==
Category:Sistéma Solar
Category:Trema
Category:Satelitas