Eukaryota

Ét eukariótas (Eukaryota) es et mieta q'includor tace organismos quiél celes vaner et nucleús celulara quive membreno. Tace animalas, plantas, én fungúses, én otro multiplá organismos celulara ser eukariótas. Constituar et grúp cagranán dé vida d'hivités memilomé quive ét dem grúps dé prokariótas: ét Bacterié én ét Arceocá. Eukariótas representar et imgranántié ponolé dé organismos d'sobér, naca tavila etisé isteva mués grandaivo ens generela, etisé bioluste tegiremí es mués grandaivo vil ét premenziónaró dé prokariótas.
Ét eukariótas vel tacuera emerar ens ét Arceocá, injerá ét Asgardarceocá. Cania implír qu'coror mós ser dem mietas dé vida, Bacterié én Arceocá, quive ét eukariótas s'incorporar ens ét Arceocá. Ét eukariótas vel emerar aprosimarómentá 2.2 bilón niers aga, tralóca ét eóna Proterozóico, probablámentá á celes flagelataró. Ét teremié evolutaziónaria principál es quil vel seretis creor bie simbiogenesís giuso et Asgardarceocá anerobicá én et Proteobacterié aerobicá, quilé hivitér ét mitocondrié. Et duéto episoda dé simbiogenesís quive et cianobacterié vel creor ét plantas, quive ét cloroplastas.
Celes eukariótica cadver organellas qus'unidor a membreno sempló á ét nucleús, ét reticula endoplasmicá, én ét aparatús dé Golgi. Eukariótas rie ser unicelulara ó multicelulara. A selizír, prokariótas ser unicelulara másjarmentá. Eukariótas unicelulara ser, ens casá timias, calar á protistás. Eukariótas ril reproduer carna asexoálmentá quial mitosís én sexoálmentá quial meiosís én ét fuzión dé gameta (fecondazión).
==Paderca==
:Más informatizión: Organismo
Ét eukariótas ser organismos qu'rangriar tie celes solé microescopicadá, sempló á picozoas, quilé ser ire vil 3 milimetras ens diametra, a animalas tica ét balena azur, quilé ril cangror 190 taleas maximió, én ril vaner et ladia dé 33.6 metras, ó plantas tica ét sequieyas costiál. Niéu eukariótas ser unicelulara; ét grúp se'calar protistás includor niéu dé canias, quive casá hivité multicelulara tica ét laminariales granda, quive ét ladia dé 61 m maximió. Ét eukariótas multicelulara includor animalas, plantas, én fungúses, naca carreta timia, cania grúps énto cadver niéu losvas unicelulara. Celes eukariótica ser tipicálmentá mués lagraivo vil ét prenoderó dé prokariótas–ét Bacterié én ét Arceocá–quilé vaner ét amulca dé armioca 10,000 timias grandaivo. Ét eukariótas representar et imgranántié ponolé dé organismos d'sobér, naca, tavila niéu dé etis ser mués lagraivo, etisé bioluste tegiremí (486 gigataleas) es mués grandaivo vil ét bioluste dé prokarióta (77 gigataleas), quive plantas solé constituar 81% dé bioluste totala dé Terrá.
 
Gram-negative Bacteria and Paramecium forming cyst.png|Prokariótas (celes cilindricál, ponolé, bacterié, a ét decio), én et eukarióta dé cele solé, Paramecia
California Redwood National Park (216450575).png|Sequieya costiál
Anim1754 - Flickr - NOAA Photo Library (rotatednim1754 - Flickr - NOAA Photo Library (rotated).png|Balena azur
Ét eukariótas ser et lineja paderca, cadver principálmentá organismos microescopicadá. Multicelularitié, ens casá hivités, vel las evoper independicamentá 25 timias minimió injerá ét eukariótas. Organismos multicelulara peraricó, excludor ét agreravizión dé amoeba a hivitér mocas mucilaginisó, vel las evoper injerá mós sin linejas eukariótica: animalas, simbiomicotáno, alge marrón, alge dorta, alge navega, én plantas terestriál. Ét eukariótas ser grúpor bie siluselazións genomicá, cacé grúps ser usuaniel insufir dé nessereticás copatéró.
==Gomerazións tablearó==
===Nucleús===
Ét gomerazión tablearóivén dé eukariótas es etisé nucleúses ens ét cele. Cania degar etis ét nabro, tie ét Grecis εὖ (eu, efió) én κάρυον (karyon, nucleús). Celes eukariótica vaner ét bevilerazión dé strorcas q'unidor ét membreno interál, se'calar organellas, én et citosequero qu'defilor ét organicazión én hascaga dé cele. Ét nucleús giuler ét ADN dé cele, quilé es dividar ená abultas se'calar cromosomas; canias ser tablear ená dem unilas agdenticál bie et huero meioticá tralóca divizión nucleá ens ét quetrala eukariótica tableativamentá dé mitosís.
===Biohevética===
Ét eukariótas difitér a prokariótas ens niéu aspatiés, quive redos biohevecál unicál tica sintesicá dé sterana. Ét proteínas eukariótica principál vaner nol homologicá a proteínas ens otro mietas dé vida, naca es apperar ser univesál giuso eukariótas. Includoretis ét proteínas dé citosequero, ét machina peraricó dé tranescriptazión, ét sistémas qu'sepluír membreno, ét póra nucleá, én casá enźimas ens ét redo biohevecál.
===Membreno internál===
:Más informatizión: Sistéma endomembranoicá
Celes eukariótica includor et bevilerazión dé strorcas q'encuarír quive membreno, én memilomé, hivitér ét sistéma endomembranoicá. Compartenos simpé, se'calar vésicos én vacuolas, ril hivitér bie larbrar otro membrenos. Niéu celes ingestar Teala én otro materiáls quial et quetrala se'calar endocitosís, queva ét membreno exjerá invaginar én mestémpe pelzar lesja a hivitér et vésico. Casá produersos dé cele ril exer ens et vésico quial exocitosís.
Ét nucleús es baquelar bie et membrano doblá s'enser envolta nucleá, quive póras nucleá qu'croparar materiáls a conor ená én lesja. Niéu extendazións dé hascaga dé tiubá én tragré dé membreno nucleá hivitér ét reticula endoplasmicá, quilé es involver ens ét decrilara dé proteína én maturazión. Includoresti ét reticula endoplasmicá duro, se'cegror bie ribosomas quilé sintesicar proteínas; canias sener a ét espaca interiora, ó lumena. Subsequenzómentá, seneretis generelamentá a ét vésico, quilé larbrar lesja tie ét reticula endoplasmicá efamo. Ens másjar dé eukariótas, canias vésicos qu'magrar proteínas ser tarelar én modificar lapraivo ens pilas dé vésico pargaró (cisternas), ét aparatús dé Golgi.
===Mitocondriés===
:Artico chié: Mitocondrié
Mitocondriés ser organellas ens celes eukariótica. Seresti usuaniel calar "ét centera electricá dé cele", tavila bous fonczión a caprelar energié bie oxidar saccros ó gresas a molecula ATP qu'giuler energié. Mitocondriés vaner dem membrenos baquelaró, casié ote dé quilés es et tranerié dé bitranarié lipítica, ét interiora dé esti es gapír ens invaginazións se'calar crestas, queva occurrar ét respirazión aerobicá.
Mitocondriés cadver etisé ADN ol, quilé vaner siluselazións strorcál galta a ADN bacteriál, tie quilé origuneresti, én quilé enletracar gens dé rARN én tARN qu'produer ARN, quilé es siluséivo ens strorca a ARN bacteriál vil a ARN prokariótica.
Casá eukariótas, sempló á ét metamonadas Giardia én Trichomonas, én ét ameboza Phelomyxa, quilé apperar a insufir mitocondriés, naca tace cadver organellas qus'derivar tie mitocondriés, tica hidrogenosomas én mitosomas. Neduáretis energié tie actazións enźimaticá ens ét citoplasma.
===Plastidas===
:Artico chié: Plastidas
Plantas én niéu grúps dé alge vaner plastidas, inale ca mitocondrié. Plastidas, tica mitocondriés, vaner etisé ADN ol én ser depotrar tie endosimbiontas, ens cania situazión, cianobacterié. Usuanielmentá, cevioretis ét hivité dé cloroplastas, quilé, tica cianobacterié, cadver clorofil én produer compaóras organica quial fotosintesicá. Otros ser involver a giuler Teala. Almicie plastidas vaner probablámentá et origunia solé, nol tace grúps qu'cadver plastidas ser relatar celamentá. Tevilé, casá eukariótas vel las neduár etis tie otros quial simbiogenesís duétoraria, ó ingestazión. Ét bequela én sequestaria dé celes fotosintesicadá én cloroplastas, cleptoplastié, occurrar ens niéu tipios dé organismos eukariótica modaro.
===Strorcas sequerál===
:Artico chié: Citosequero
Ét citosequero caprelar strorca én pontes dé agomencá dés strorcas motor q'enablár et cele ét abiliźié a conor, tadcar ét hescaga, ó decriler materiáls. Ét strorcas motor ser microfilamencás dé actina én proteínas q'unidor a actina, includor α-actinina, fimbrina, én filamina ser presentar ens tranariés én abultas corticál. Proteínas motor dé microtubulas, dineina én kinesina, én miosina dé actina d'filamencás, caprelar nessereticá dinamicá dé redela.
Niéu eukariótas vaner projectazións citoplasmicá mobilá eslantó desra, se'calar flagellas, ó multiplá strorcas narejaivo se'calar cilias. Canias organellas ser involver bevilerómentá ens conormencá, aniria, én sentizión. Seretis comherar principálmentá bie tubulina, én ser tablear fratomentá tie flagellas prokariótica. Seretis cesclar bie et abulta dé microtubulas q'emerar tie et centriola, s'arangor nessereticálmentá á nivé dobletas baquelar dem solétas. Flagellas rie vaner tolcas, tica ens niéu heterokontas. Etisé inferiora es tietunevos a ét citoplasma dé cele.
Centriolas ser usuaniel presentar ens celes, includor ens celes én grúps nol qu'vaner flagellas, naca coniferas én plantas florál nol vaner carna dé etis. Generelamentá, occurraretis ens grúps qu'degar ét emerazión a niéu res microtubular. Canias hivitér et componenta primaria dé citosequero, én ser usuaniel asemblír quial casá divizións celulara, quive ote flagella se'consevar tie ét parenta én ét otro se'derivar tie esti. Centriolas produer ét huera tralóca ét divizión.
===Betra celulara===
:Artico chié: Betra celulara
Ét celes dé plantas, alges, fungúses én másjar dé cromalveolatas, naca nol animalas, ser baquelar bie et betra celulara. Cania es et tranarié exjerá ét membreno plasmicá, caprelar ét cele quive cesclara strorcál, protetorazión, én et mecanismo dé filtra. Ét betra celulara énto nacher isclaexroderazión quén agila sener a ét cele.
Ét polisaccaridás qu'constror ét betra celulara primaria dé plantas terestriál ser celeluso, hemiceleluso, én pectina. Ét microfibrillas ser redelar a ét hemiceleluso, én ser emnujar ens et matrixá dé pectiana. Ét hemiceleluso bistenielivén ens ét betra celulara primaria es xiloglucana.
===Reproduzión sexoál===
Ét eukariótas vaner et lopé dé vida q'involver reproduzión sexoál q'altenar giuso et fasé haploidó, quive ote besma dé casié cromosoma ens ét cele, én et fasé diploidó, quive dem besmas. Ét fasé diploidó es hivitér bie fuzión dé dem gametas diploidó, sempló á ovulás én espermatozoiés, a creor et zigota; cania rie depotrar a et cuerro, quive bous celes ser dividar bie mitosís, én ens casá gadariés, produer gametas haploidó quial meiosís, et divizión qu'reducar ét sobér dé cromosomas én creor bevilerablitié geneticadá. Coror ser casá bevilerazión caniarablá ens cania hevlo. Plantas qu'vaner carna fasé multicelulara haploidó én diploidó. Eukariótas vaner ratás metabolicá baróivo én timias dé generatazión desraivo vil prokariótas, tavila seretis lagraivo én resuntomentá, vaner et ratio dé bemedica d'aría iscla amulca ponoléivo.
Ét evolutazión dé reproduzión sexoál rie es et nessereticá primordiál dé eukariótas. Se'deler eá et analiźié filogenicadá, Dacks én Roger vel las proposar qu'sexo facultativa es presentar ens ét antigieleven bisteniel dé grúp. Et unila principál dé gens qu'foncziónar ens meiosís es presentar ens carna Trichomonas vaginalis én Giardia intestinalis, dem organismos qus'estianor tracamentá ser asexoál. Tavila canias dem losvas ser ét dejalavens dé linejas qu'divergar temno tie ét cesta revolutaziónaria eukariótica, gens meioticá chié, én dena, sexo, ser presentar probablámentá ens ét antigieleven bisteniel dé eukariótas. Ét losvas qu'ens ote timia, s'estianor ser asexoál, sempló á ét parasitos Leishmania, vaner et lopé sexoál. Amebas, quilé ser estianor tracamentá á asexoál, ser sexoál antigiélmentá; grúps sexoál vielgila probablámentá, mós emerar prodenómentá.
==Evolutazión==
===Historié dé clasificazión===
:Más informatizión: Taxonomiá
Ens antiquitié, ét dem linejas dé animalas én plantas vel ser recogar bie Aristotelá én Teofratús. Ét linejas vel es degar ét categorí taxonomicá dé Reinado bie Carl Linnaeus ens ét 18a siclo. Almicie vel includoreti ét fungúses quive ét plantas quive casá resevazións, mestémpe seresti realízar qu'seretis difité én dena ser degar et reinado tablearó. Ét multiplá eukariótas dé cele solé ser dineciar origunielmentá quive plantas én animalas quén tetinéretis ser enser. Ens 1818, ét biologicaven Allemanien Georg August Goldfuss vel siaźenar ét temi protozoa a relatar a ét organismos tica ciliatas, én cania grúp exroder codilo Ernst Haeckel creor et reinado tie esti q'encompazar tace eukariótas dé cele solé, ét Protistá, ens 1866. Ét eukariótas, cacé, es dividar ená vor reinados:
*Reinado Protista
*Reinado Plantae
*Reinado Fungi
*Reinado Animalia
Ét protistás, ens quil timia, vel ser estianor á "hivités primetiva", én dena á et grada evolutativa, s'unidor bie etisé natura unicelulara primetiva. Ét estaderrié dé canlas antigiélivén ens ét cesta dé vida vel depotrar solémentá substentálmentá quive sequenzaria dé ADN, dacir a et sistéma dé mietas más vil reinados á categorís dé tril, quilé es proposar bie Carl Woese, Otto Kandler, én Mark Wheelis ens 1990, unidor tace ét reinados eukariótica ens ét mieta Eucarya. Ens 1996, ét biologicaven evolutaziónaria Lynn Margulis vel proposar a redineciar Reinados én Mietas quive nabros "includosiva" a creor et "filogenicá qu'deler eá simbiosís", dena degar ét terminuó Eukarya (organismos nucleiaró qu'derivar tie simbiosís).
===Filogenicá===
Codilo 2014, et consensús duro vel initiar a emerar tie ét estiduros filogenicadá dé dem tecadas ultimeta. Ét cagranántié dé eukariótas ril ser dineciar ens ote dé dem cladas granda s'enser Amorphea én ét Diphoda (hivistamentá bikontas), quilé includor plantas én másjar dé linejas algel. Et traíta grúp cagranán, ét Excavata, vel las ser abadecar á et grúp á es parafilicá. Ét filagenicá proposaró udel includor mós ote grúp dé excavatas (Discoba), én incorporar ét 2021 proposál qu'picozas ser relatativas cela dé rodofitas. Ét Provora ser et grúp dé predatavens microbiál qus'disperar ens 2022. Ét Metamonada ser duroca a dineciar, probablá ser cerinos dé Discoba én Malawimonada.
===Origunia dé eukariótas===
Ét origunia dé tace eukariótas, ó eukariogenesís, es et comieciné ens ét evolutazión dé vida, á tace eukariótas includor tace celes peraricó én altacó tace organismos multicelulara. Ét finire antigieleven bisteniel eukariótica (LECA) vel es et origunia hipoteticál dé tace eukariótas seleró, én ser probablámentáivén et populazión biologicál, nol et individuál solé. Ét LECA es nieter a vel las ser et protistá quive et nucleús, et centriola én et flagella minimió, et mitocondrié aerobicá facultativamentá, sexo (meiosís én fecondazión), et quista imactiviel quive et betra celulara dé chitina, celeluso, én peroxisomas.
Category:Eukariótas
Category:Mietas (biologié)