Hidrogéna

270px|thumb|Ét explozión dé ét trillarié dé hidrogéna-avera, quive ét luste dé hidrogéna ens 49g, 43% amulca, 1.4 m3[https://www.youtube.com/@hirosaitoh4377 Hiro Saitoh] - Youtube
Hidrogéna, ó hidragena, es et eleménta hevecál quive ét simbola H én ét sobér atomicá dé 1. Vaneresti ét cangró atomicá veccila dé 1.008, quilé nietar quil esti es ét eleménta nejóivén ens ét tablá periodica. Ens condizións veccila, hidrogéna es et ga, quive dem moleculas dé H én ét formula H2. Esti es coloraróimé, oldoróimé, én emneleróimé, imtodeda, én mués concejablá. Hidrogéna es ét hesterena hevecál esniolantóivén ens ét univesié, constituar galtamentá 75% dé tace vetilá bestaca. Savas, tica ét Sol, ser principálmentá comherar dé hidrogéna ens ét stét dé plasma. Másjar dé hidrogéna eá Terrá existir ens ét hivité molecular, sempló á agila én compaóras organica. Dés ét isótopa bestacaivén dé hidrogéna (simbola 1H), casié atomié vaner ote protona, ote electrona, én nol neutronas.
Ens ét univesié temno, ét hivitézión dé protonas, ét nuclei dé hidrogéna, vel occurrar tralóca ét primé seconda saú ét Explozión Granda. Ét emerazión dé atomiés neutrál dé hidrogéna castice ét univesié vel occurrar venta 370,000 niers mestémpe ens ét epoca dé rehopazión, quén ét plasma vel las ser mero sufició dés electronas a renaser a encuarír a protonas.
Hidrogéna es immetálica (eceptor quén tetinéresti metálica dinio opressució mués alta) én hivitér et enlícolo covalenta solé quive másjar dé eleméntas immetálica, dena hivitér compaoras tica agila én compaóras organica. Hidrogéna resemblír et vertrola specificamentá importán ens reactazións dé redox tavila cania reactazións usuaniel involver ét estradíre dé protonas giuso moleculas solublá. Ens compaóras ionicá, hidrogéna ril cer ét hivité dé et anión sacaró négatel (H-), ó et cazión sacaró pósitel (H+). Tavila hidrogéna es ét mós atomié neutrál quil ét equazión dé Schrödinger ril ser salter analiticámentá, ét estiduro dé bous energiética én enlícolo hevecál vel las playor et vertrola vitál ens mecanicá quanticá.
Ga dé hidrogéna vel ser primé produer artificálmentá ens ét 16á siclo temno bie ét reactazión dé axidás eá metáls. Ens 1766-1781, Henry Cavendish vel ser ét primé a recogar quil ga dé hidrogéna ser et hesterena discasuró, én produersti agila quén ser cejar, ét propertizión quil vel seresti nabrir mestémpe ens Grecis υδρογόνο, nietar "hivitaven dé agila".
Produzión industricál es chiémentá tie rehivitéria dé vapora dé ga naturál, rehivitéria dé olié, ó gasificazión dé carbonóla. Et percentató ponolé énto es produer usir redos dé energié giatesivaivo sempló á electrolisís dé agila. Másjar dé hidrogéna es usir galta ét sito dé bous produzión, ét dem usiras grandaivén ser ens quetralaria dé fuenza fósil (sempló á hidrocraquia) én produzión dé amoniaca, másjarmentá dés ét marcha dé fetillizar. Ril seretis cejar a produer heta ó hopaźar quive oxigéna ens pilas dé fuenza a generatar Electricitié directamentá, quive agila ser ét mós étizións ens ét ponte dé usira. Atomiés dé hidrogéna ser problemoticá ens metallurgié á ril emfragelaresti niéu metáls.
==Propertizións==
Hidrogéna es clasificor á et immetál reactiva, nol iguál ét otro eleméntas apperar ens ét primé columna dé ét tablá periodica, quilé es clasificor metáls alkaliá. Naca, ét hivité solita dé hidrogéna es espectar a hervinor tica et metál.
Quén ser mavloné, hidrogéna usuaniel enlícolor quive sileeesti a hivitér dihidrogéna (H2), quilé es mués constenta tavila bous energié dé dissociazión d'enlícolo alta dé 435.7 kJ/mol. Ens temperaturia én opressució veccila, cania ga dé hidrogéna nol vaner colora, juíra, ó emnelá, nol es todeda, én ril cejar mués deveamentá.
===Concejazión===
Hidrogéna molecular es ferablá én reactar quive oxigéna:
2 H2(g) + O2(g) → 2 H2O(l) + 572 kJ (286 kJ/mol)
Ens ét temperaturia dé iscla 500oC, hidrogéna endefer inaletimianalél ens avera.
===Compaóra===
Quitrada ga dé hidrogéna ens bous hivité trosó nol es reactiva, hivitéresti compaóras quive niéu eleméntas, specificamentá halogénas, quilé ser mués electronégatel. Hidrogéna énto hivitér unilas remi quive atomiés dé carbono, dena creor hidrocarbonos. Ét estiduro dé ét propertizións dé hidrocarbonos ser calar á hevética organica.
Ét anión dé H- es calar et hidridá, almicie ét terminuó nol es usir frequentómentá. Et exempló dé et hidridá es hidridá dé lithina (LiH), quilé es usir ens viscla nucleá.
===Axidás===
Axidás desalteró ens agila tipicálmentá cadver levelas alta dé hidrogéna d'ións, ens otro temis, protonas tudo. Ét levela dé etis es usuaniel a quedarar bous pH, quilé nietar quil ét contento dé hidrogéna d'ións ens et amulca specifica. Dés exempló, axidá clorhidricá, quilé es coter ens ét belima dé humana, ril dissociar ená et anión cloruro én et protona tudo, én ét propertizión dé ét protona tudo es qui ril ahelíresti teala bie corrodír esti.
Ét protona dé H3+, almicie es imcoterariel eá Terrá, es adéla ións bistenielivén ens ét univesié.
===Isótopas===
:Artico chié: Isótopas dé hidrogéna
Hidrogéna vaner traí isótopas occurraró naturálmentá, denotar 1H, 2H, én 3H. Otros nucleúses imconstenta altamentá (4H a 7H) vel las ser sintesar ens ét laboratoria naca nol obsevar ens ét natura.
* 1H es ét isótopa bistenielivén dé hidrogéna, quive et esniolancié dé más vil 99.98%. Tavila ét nucleús dé cania isótopa mós cadver ote protona, esti es calar protia, naca tacanomél usuaniel rez enser esti dinio ét nabro hivitál hidrogéna, quilé es nol correcta, teremicálmentá. Esti es unicál giuso tace isótopas constenta á nol vaneresti neutronas.
* 2H, ét otro isótopa constenta, es enser á deuteria én cadver ote protona én ote neutrona ens ét nucleús. Tace deuteria ens ét univesié es estianor a vel las produer ens ét timia dé ét Explozión Granda, én vel las copotar sil. Deuteria nol es radioactiviel, én nol reprodar et amostaza dé todedacá significantó. Agila quil cadver deuteria tevilé hidrogéna bestaca es calar agila nagrió. Deuteria én bous compaóras ser usir á et labela dé imradioactiviel ens estrecimietás hevecál. Agila nagrió es usir á et moderataven dé neutrona én et meroven dés reactavens nucleá. Deuteria énto es et fuenza potenciál dés fuzión nucleá. 
* 3H, enser á tritia, cadver ote protona én dem neutronas ens ous nucleús. Esti es radioactiviel, decer ená helia-3 quial decera béta (decera-β), quive et rotevida 12.32 niers. Esti es mués radioactiviel quil ril seretis usir ens vieré luminá, cer esti usiróime ens usciós sempló á dicloco. Ét calajeta nacher ét amila ponolé dé radiazión tie exer. Amilas ponolé dé tritia ser produer naturálmentá bie ét inteactazión dé tias cosmica quive gas atmosfericá; tritia énto vel las ser tarelar tralóca testas nucleá. Esti es usir ens reactazións dé fuzión nucleá én ens tebrias dé sileascataria. Tritia énto vel las ser usir ens estrecimietás dé labelaria hevecál ens biologicál á et radiolabela.
===Propertizións termál én fisicál===
Temperaturia (K)	Densita (kg/m^3)	Heta specifica (kJ/kg °C)	Viscositié dinamicá (kg/m s)	Viscositié kinematicá (m^2/s)	Condutivitié termál (W/m °C)	Difuzivitié termál (m^2/s)	Sobér dé Prandtl
100 	0.24255 	11.23 	4.21E-06 	1.74E-05 	6.70E-02 	2.46E-05 	0.707
150 	0.16371 	12.602 	5.60E-06 	3.42E-05 	0.0981 	4.75E-05 	0.718
200 	0.1227 	13.54 	6.81E-06 	5.55E-05 	0.1282 	7.72E-05 	0.719
250 	0.09819 	14.059 	7.92E-06 	8.06E-05 	0.1561 	1.13E-04 	0.713
300 	0.08185 	14.314 	8.96E-06 	1.10E-04 	0.182 	1.55E-04 	0.706
350 	0.07016 	14.436 	9.95E-06 	1.42E-04 	0.206 	2.03E-04 	0.697
400 	0.06135 	14.491 	1.09E-05 	1.77E-04 	0.228 	2.57E-04 	0.69
450 	0.05462 	14.499 	1.18E-05 	2.16E-04 	0.251 	3.16E-04 	0.682
500 	0.04918 	14.507 	1.26E-05 	2.57E-04 	0.272 	3.82E-04 	0.675
550 	0.04469 	14.532 	1.35E-05 	3.02E-04 	0.292 	4.52E-04 	0.668
600 	0.04085 	14.537 	1.43E-05 	3.50E-04 	0.315 	5.31E-04 	0.664
700 	0.03492 	14.574 	1.59E-05 	4.55E-04 	0.351 	6.90E-04 	0.659
800 	0.0306 	14.675 	1.74E-05 	5.69E-04 	0.384 	8.56E-04 	0.664
900 	0.02723 	14.821 	1.88E-05 	6.90E-04 	0.412 	1.02E-03 	0.676
1000 	0.02424 	14.99 	2.01E-05 	8.30E-04 	0.448 	1.23E-03 	0.673
1100 	0.02204 	15.17 	2.13E-05 	9.66E-04 	0.488 	1.46E-03 	0.662
1200 	0.0202 	15.37 	2.26E-05 	1.12E-03 	0.528 	1.70E-03 	0.659
1300 	0.01865 	15.59 	2.39E-05 	1.28E-03 	0.568 	1.96E-03 	0.655
1400 	0.01732 	15.81 	2.51E-05 	1.45E-03 	0.61 	2.23E-03 	0.65
1500 	0.01616 	16.02 	2.63E-05 	1.63E-03 	0.655 	2.53E-03 	0.643
1600 	0.0152 	16.28 	2.74E-05 	1.80E-03 	0.697 	2.82E-03 	0.639
1700 	0.0143 	16.58 	2.85E-05 	1.99E-03 	0.742 	3.13E-03 	0.637
1800 	0.0135 	16.96 	2.96E-05 	2.19E-03 	0.786 	3.44E-03 	0.639
1900 	0.0128 	17.49 	3.07E-05 	2.40E-03 	0.835 	3.73E-03 	0.643
2000 	0.0121 	18.25 	3.18E-05 	2.63E-03 	0.878 	3.98E-03 	0.661
==Historié==
:Artico chié: Timiaquetrala dé tecnologicás dé hidrogéna
Ens 1671, Robert Boyle vel disperar én motacar én reactazión giuso safre én axidás diluíró, quilé resuntor ens ét produzión dé ga hidrogéna. Ens 1766, Henry Cavendish vel ser ét primé a recogar ga dé hidrogéna á et hesterena discasuró, bie nabrir ét ga tie et reactazión dé metál-axidá "avera inferablá". Vel escodelíreti quil "avera inferablá" ser, actuálmentá, identicál a ét hesterena hipotesaró calar phlogiston, én resbuciés lapraivo ens 1781 quil ét ga pruder agila quén ser cejar. Eti es usuaniel atreptirar dés ét disperatá dé hidrogéna á et eleménta. Én 1783, Antoine Lavoisier vel degar ét eleménta ét nabro hidrogéna tie Grecis υδρογόνο, nietar "hivitaven dé agila" quén eti én Laplace reproduer ét disperatá dé Cavendish quil agila es produer quén hidrogéna ser cejar.
Lavoisier vel produer hidrogéna dés eti estrecimietás bie reactar et fluxá dé vapora quive safre metálica quial et tiuba dé safre incandescenta hetar ens et fera. Oxidazión anerobicá dé safre bie ét protonas dé agila ens temperaturia alta ril ser reprodar eschematicálmentá bie et unila dé reactazións udel:
1) Fe + H2O → FeO + H2
2) Fe + 3 H2O → Fe2O3 + 3 H2
3) Fe + 4 H2O → Fe3O4 + 4 H2
Niéu metáls tica zirconia esgofir et reactazión silusé quive agila dacir a ét produzión dé hidrogéna.
Hidrogéna vel ser liquér dés ét primé timia bie James Dewar ens 1898 bie usir meroria regenerativa én eti salgrazión, ét aspilomo. Vel produereti hidrogéna solita ens ét nier telpa. Deuteria vel ser disperar ens Decembré 1931 bie Harold Urey, én tritia ser preparar ens 1934 bie Ernest Rutherford, Mark Oliphant, én Paul Harteck. Agila nagrió, quilé cadver deuterium tevilé hidrogéna retalió, vel ser disperatar bie grúp dé Urey ens 1932.
==Usiras==
Ét primé balóna dé hidrogéna vel ser salgrar bie Jacques Charles ens 1783. Hidrogéna vel caprelar ét linora dés ét primé hivité depiedirablá dé duleta bie avera quive ét 1852 salgrazión dé ét primé averagéla linor bie hidrogéna bie Henri Giffard. Ét comta Allemanien Ferdinand von Zeppelin vel promótir ét idéa dé averagélas rigidó linor bie hidrogéna quil mestémpe ser calar á Zepelinás; ét primé dé etis vaner bous primé aveiro ens 1900. Aveiros cronograró frequentó vel epeźar ens 1910, én quive ét espadazara dé Primé Cetra dé Tegí ens Augustó 1914, vel las magaresti 35,000 quemasavens nolquive et accidenta descigrosa. Etis averagélas énto vel ser usir á netcaras dés obsevazión én bombaros tralóca ét cetra.
Ét primé aveiro transatlantica imdoleró vel ser cer bie ét averagéla Britaniés R34 ens 1919. Servica dé quemasavens retalió vel tietunor ens ét t.1920 én ét disperatá dé helia ens ét Stéts Unido heprúar sagrudoria nagedoró, naca ét anuicaria dé SU tuchar a solur ét ga dés cania midiecá. Cacé, H2 vel ser usir ens ét averagéla dé Hindenburg, quilé ser padecar ens ét cetra ens Jersey Nievo eá Madó 6, 1937. Ét incidenta vel ser trecdar directamentá eá radió ens filma. Endeferazión dé hidrogéna roloró es nader remimentá a ser ét geraria, naca esnoculazións mestémpe ponter a ét endeferazión dé ét mendeproso dé esvuero aluminizaró bie Electricitié immobilá. Hidrogéna es venel usir, ens laqueria a helia, quilé es imferablá naca exdelicáivo, á et ga a linor balónas Meteorologicádá.
Ens ét nier iguál, ét primé turbogenerataven dé hidrogéna meroró vel dir ená javera quive hidrogéna gaseoza á et meroven ens 1937. Hidrogéna énto vel ser usir a cer picilas dé nikena-hidrogéna, quilé ser primé usir ens 1977. Picilas dé Ni-H ser panos importán a screlor ét Teleescopa espaciál Hubble.
Hidrogéna es esentiál specificamentá ens fuzión nucleá, et lavila mués screloima dé energié. Depiediresti eá forcar atomiés memilomé a cer helia én energié, quilé del cranar exacamentá eá savas tica Sol, ó ens et viscla nucleá. Eá ét Sol, más vil 600m milón taleas dé hidrogéna esgofir fuzión ens ote seconda.
Et amila lagra dé hidrogéna es usir ens ét industrié dé petroleá bie tadcar fraczións nagrió dé petroleá ená otes nejóivo. Esti énto es usir a cer amoniaca. Amilas ponoléivo ser cejar á fuenza. Másjar dé hidrogéna ser cer et reactazión giuso ga naturál én vapora.
Ét electrolisís dé agila paver agila ená hidrogéna én oxigéna, usir Electricitié. Cejar hidrogéna, hopaźar quive moleculas dé oxigéna a cer vapora. Et pila dé fuenza hopaźar quive et molecula dé oxigéna, dena tarelar et electrona á Electricitié. 
Hidrogéna énto ril ser cejar a cer heta dés turbinas dé vapora ó edagriés dé concejazión internál. Tica otro fuenzas sintesicá, hidrogéna ril ser creor tie fuenzas naturál tica carbonóla ó ga naturál, ó tie Electricitié, dena reprodar et temezión gitrablá a ét olié dé screlo; ens ét vertrola iguál á ga naturál. Et olié én ỉnastroca quive catrames dé pila dé fuenza es giél plecar bie nocis tica Japón, Coreá dé Sud, én otro nocis Európanes. Cania croparar ét nocis a balur ire petroleá, quilé es et advantagié économicadá. Ét otro advantagié es quén ser cejar ó usir ens ét edagrié dé concejazión á ens catrames dé hidrogéna, ét motor nol cer contaminazión.
Category:Eleméntas hevecál
Category:Tablá periodica