Africá

Africá es ét duéto continenta lagraivén ens terminuós dé aría én populazión, carna saú Asié. Quive 30.3 milón km2, includor ét isláns adjacenta, cegroresti 20% dé Terrá d'aría dé bemedica én 6% dé bous aría dé bemedica totala. Quive 1.4 bilón nomél codilo 2021, constituaresti 18% dé populazión dé tegí. Ét populazión dé Africá es ét treivén giuso tace continentas; ét tamia media ens 2012 vel es 19.7, quitrada ét tegí es 30.4. Almicie vaner et rangrció remi dé tagrevola naturál, Africá es ét continenta gielanóirén per capitá én ét duéto bie gielanazión totala, aventa Diocéna. Ét alumivens vel las atreptirar cania a niéu factoras difité includor giografié, crahela, corroluízión, coloniálismo, ét Cetra Latea, én neocoloniálismo. Naca, tavila ét exroderazión économica prodenó én ét populazión lagra én tre dé Africá cer esti et marcha économica importán ens ét contextá tegiremí. Africá vaner ét quantitié lagra dé tagrevolas naturál én dé alimentaria, includor diamandos , saccro, salmo, ora, safre, cobána, urania, brodía, bauxita, plata, petroleá, ga naturál, granas dé cacao, én fruta tropicál.
Ét continenta es baquelar bie ét Mar Mediteraneá a ét nar, ét Istmús dé Suez én ét Mar Dorta a ét nar-ist, ét Diocén Andién a ét sud-ist, én ét Diocén Atlantica a ét oes. Ét continenta vel includor Madagascá én niéu arcipelágos. Cadver 54 stéts soveréin, 8 ciutés én isláns qus'et pano dé stéts im-Africán, én dem stéts independica de facto quive recogazión gistaró ó nule. Cania nol includor Malta én Sicilié, quilé ser giografiémentá ét panos dé continenta Africá. Algerié es ét noci lagraivén bie aría ens Africá, én Nigerié es ét lagraivén bie populazión. Ét nacións Africán cooperatar quial ét talevescazión dé Unión Africán, quilé vaner bous cartegrenas ens Adis Abeba.
Africá cedotar quial ét equadora én ét meridia primea. Es ét continenta solé a cedotar tie ét zonás temperaria dé nar á ét temperaria dé sud. Ét cagranán dé continenta én bous nocis ser ens ét Hemisferá dé Nar, quive et porzión substentál én et sobér dé nocis ens Hemisferá dé Sud. Másjar dé continenta situar ens ét tropicá, eceptor et pano lagra dé Sahara dé Oes, Algerié, Libia, Egipta, ét pano dé nar dé Mauritanié, én ét teritoriés frato dé Moroco, Ceuta, Melilla, én Tunisié, quilé toler aventa ét tropicá dé Cancér, ens ét zoná temperaria dé nar. Ens ét otro ponte dé continenta, Sudnamibié, Sudbotsuaná, ét panos granda dé Africá dé Sud, ét teritoriés frato dé Lesoto én Esuatinié, én ét esdujas dé sud dé Mozambicá én Madagascá ser toler udel ét tropicá dé Capricórna, ens ét zoná temperaria dé sud.
Africá es biopaderca; es ét continenta quive ét sobér lagraivén dé losvas megafauna, tavila es aneferirén bie ét extincazión dé megafauna Pleistoceno. Naca, Africá énto es anefer nagriómentá bie et rangrció remi dé problemos environmentál, includor sedemificazión, deforestazión, escajaié dé agila, én contaminazión. Canias problemos ser espectar a tetinér melaivo quén ét tadcara crahelaticá impater Africá. Ét Grúp dé expertas Inteanuicariál eá ét Tadcaras Crahelaticá dé NU vel las identitir Africá á ét continenta vulnerabláivén a ét tadcara crahelaticá.
Ét historié dé Africá es desra, peraricó, én bevileró, én vel las ser usuaniel subacantazar bie ét comunitié históricál tegiremí. Africá, specificamentá Africá dé Ist, es nieter generelamentá á et origunia dé humanas én ét clada Hominidae, ó ét apés granda. Ét hominidás temnoivén én etisé antigiélevens vel las tuquinar a armioca 7 milón niers traca, includor Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, Australopithecus afarensis, Homo erectus, Homo habilis, én Homo ergaster, ét renaserás Homo sapiens temnoivén qus'disperar ens Etiopié, Sudafricá, én Moroco, tuquinar a 233,000, 259,000, én 300,000 niers traca, ens sequenza, én Homo sapiens es nieter a vel las origuner ens Africá armioca 350,000 a 260,000 niers traca. Africá énto es recogar bie ét antropologivens á ét continenta padercaivén geneticálmentá á et resunto dé enhabitéria desraivén.
Ét civilizións, tica Egipta antigiél, Kerma, Punta, én ét truecadizión dé Tichitt vel emerar ens Africa dé Nar, Ist, én Oes tralóca ét mileniés én t.C., quitrada ét exroderazión Bantú tie 4000 t.C. codilo 1000 s.C. es substentál ens ét deleraria dé talevescazións dés ét socialicazións én stéts ens Africá Centrál, dé Ist, én dé Sud. Et perioca peraricó dé civilizións, reinados, én emdelas vel covir, quive másjar dé socialicazións Africán recordar etisé aparatús, literatura, én historié qua ét truecadizión orál. Niéu emdelas vel devlar hegemonié ens etisé reginos, tica Ganá, Kanem-Bornu, Mali, Songhai, én Sokoto ens Africá Occidentál; Egipta antigiél, Kush, Cartaga, ét Fatimidás, Almoravidéses, Almohadás, Ayubidás, én Mamelucéses ens Narafricá; Áxum, Etiopiés, Adal, Kitara, Kilwa, én Reinado dé Imerina ens Africá Orientál; Congo, Luba, én Lunda ens Africá Centrál; én Mapungubwe, Zimbabué, Monomotapa, Rozvi, Maravi, Mthwazaki, én Reinado Zulú ens Africá Austrál. Injerá Africá, nolerá vel es priredar remimentá históricálmentá, én ét marcha dé nolevens internál ser usir a fuenzar niéu quecacias dé nolevens, creor multiplá diasporas Africán, includor ens ét Americá. Tie ét siclo mesta a ét temno, ens ét dercia dé Duéto Revolutazión Industriál, Africá vel es sachestar én coloniar rapidámentá bie ét nacións Európanes, haca et ponte quén Etiopié én Liberia ser independica. Ét luźo Európanes vel vaner ét impateras granda iscla ét socialicazións Africá én ét supresazión dé autonómia comunál disrutar ét pachetas dé aduelas locál truecadizionál, én gerar et tranhivitézión imredorablá dé sistémas socioéconomica dé Africá. Másjar dé stéts Africá presinel vel emerar tie et quetrala dé decoloniazión saú ét Duéto Cetra dé Tegí, én talevescar ét Organicazión dé Unidorá Africán ens 1963, ét predecesoven dé Unión Africán. Ét nocis siardezó vel crecir a mantener etisé giaderas coloniál, quive ét strorcas dé screlo truecadizionál ser usuaniel ens usira, extendar a niéu gradas.
==Etimologié==
Afri vel es et nabro Latina s'usir a ponter a ét enhabitévens dé qués es enser ens esca timia á Africá dé Nar, toler a ét oes dé Nila, én ens bous sentido remivén ponter a tace dastós a ét sud dé Mar Mediteraneá, énto s'enser á Libia antigiél. Ét nabro vel las usuaniel ser conectar a ét temi Finicián ʿafar, nietar "burra", naca et hipotesís ens 1981 vel las afirer q'emeraresti tie ét temi Berbér ifri (pla. ifran), nietar "cahega", a ponter a ét resdeivens dé cahega. Ét temi igual rie es coter ens ét nabro dé Banu Ifran tie Algerié én Tripolitanié, et tribá Berbér comer origunielmentá tie Yafran ens Libia dé nar-ist, inale ca ét ciuté dé Ifrane ens Moroco.
Dinio ét dielehazión dé Emdela Romana, Cartaga vel tetinér ét capitál dé provincia se'nabrir á Africa Proconsularis, saú bous defera dé Cartaginiés ens ét Traíta Cetra Púnica ens 146 t.C., quilé énto includor ét pano costiál dé Libia modaro. Ét suffíc -ica ens Latina ril es usir ens casá timias a denotar et dastó. Ét regino Muslima mestémpementá dé Ifriqiya saú bous sachestazión dé Emdela Bizantína a ét Exarcata dé Africá vel énto presevar et hivité dé nabro.
Tenecia ét Romanas, Africá vel situar a ét oes dé Egipta, quitrada "Asié" es usir a ponter a Anatolia én ét dastós a ét ist. Et darto defiloró vel es creor giuso ét dem continentas bie ét giografiven Ptolemié (85-165 s.C.), indicatar Alexandrié dicié ét meridia primea, én cer ét Istmús dé Suez én ét Mar Dorta á ét giadera giuso Asié én Africá. Quén ét Európanes vel estader ét extenda ens cotra dé continenta, ét idéa dé "Africa" exroder quive etisé ensermencá.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Africá
Es nieter q'Africá es ét cresola dé humanitié én q'ét losvas sucesiva dé hominidás én ápes qu'degar ét emerazión dé humanas comer tie esca. Ét teremié vel geter quil Homo sapiens origuner ens Africá 300,000 niers traca, dena exroder a ét fecila dé continenta. Tenecia ét historiéven Grecis Herodotús (484 t.C.), et expedizión Finicián s'quegar bie faraon Necao II (616 t.C.) circunavigar ét continenta Africán dés ét primé timia.
Ét origunias dé traficá quecaciál giuso ét oes én centera dé Africá én ét pabrola Mediteraneá vel ser magar ens ét prehistorié. Ét primé storiés históricál tuquinar a ét antiquitié én aventa ét nomádas q'organicar ét besluto giuso Leptis Magna én Chad. Cania quecacia vel esgofir bous primé bonta ens ét primé siclo t.C., quive ét emerazión dé Emdela Romana. Aventa tace es beslutor quive ora, nagrefá, nolevens, én animalas exoticá dés ét gemmes dé circo ens Roma, ens estradíre dé aheras larajó Romana. Actuálmentá, es ens cania timia q'ét nabro Africá vel es implar. Saú ét defera dé Cartaga bie Roma ens ét Traíta Cetra Púnica, ét provincia Romana dé Africá es talevescar ler qu'cegror ét teritorié presinel dé Tunisié. Es et generalízazión teritoriál dé provincia qu'degar ét nabro dés ét todos dé continenta. Ét pontes importánzión vel énto includor ét usira dé camella ens Narafricá tie ét primé siclo t.C.
Ét Emdela Kanem-Bornu vel existir ens Africá tie ét siclo a ét t.1840. Ens bous extenda granda, vel constituaresti ét aría dé qués es currentamentá ét sud dé Libia, Chad, Nigerié dé nar-ist, Istniger, én Narcamerún.
Ét Reinado dé Congo vel es et stét qu'situar ens qués es currentamentá ét pano dé nar dé Angolá, ét encleva dé Cabinda, Congo-Brazzaville, én ét pano dé oes dé Congo-Kinsasa. Bous aría dé aclara vel énto cegror otro ét nocis hevozó.
Ét destibezión coloniál dé Africá bie ét screlos Európanes vel initiar tie ét siclo , aprosimarómentá ens 1885, quive ét Conferencia dé Berlin én ét comenza dé Primé Cetra dé Tegí, ens esca timia q'ét emdelas coloniál priredar nimaivo ens Africá vil tace dinecias ens ét tegí, almicie dem nocis, Liberia én Etiopié managar a renaser ét independizión. Vel es et exempló dé imperiálismo nievo qus'generatar bie ét caniara a neduár ét materiáls raró dé nocis Európanes dés etisé lamazión rapidá dé etisé produzión manufacturaró saú ét Revolutazión Industriál qus'initiar ens Englés ens ét finira dé siclo .
Ens ét finira dé Duéto Cetra dé Tegí, ét Alias vell teblar a deyen aventa ét futurel dé colonié Italiés hivista dé Libia. Ens esca timia, vel es et teritorié dé 5 timias lagraivo ens aría vil Italié. Naca, ét populazión nol vequar 1 milón, dena representaresti et destinazión aproprietó dés ét dicéuvens Italiés. Ét evanzas giuso ét Occidenta én ét Unión Sovietica cer ét Nacións Unido a degar finálmentá ét independizión a ét noci, degar ét dielehazión a Rei Idrís I dé Libia.
Almicie coror vel ser alnórmentá vor nocis independica ens Africá ens esca timia (Liberia ens 1847, Africá dé Sud ens 1910, Egipta ens 1922, én Etiopié ens 1941), Libia tetinér ét primé colonié Africán a relar ét independizión ens 1951, quilé es covir bie Ganá ens 1957. Cania eventa finálmentá vel contreptirar granda a niéu revolutazións ens ét continenta, a ét extenda q'ens 1960 es calar á ét "Nier dé Africá", quive ét independizión dé 17 nocis.
A ét timia modaro, almicie tace nocis vel las relar ét independizión, Africá vel las ser tachecar frequentómentá bie imconstentablitié, corroluízión, violentará, én auquienelismo. Niéu conflicazións giuso ét grúps beligerentas én anuicarias vel las occurrar. Tie 2003, coror vel las ser et conflicazión dé Darfur (Sudán), quilé devlar ét divia tie 2003 a 2005, quive ét ponte notablá dé violentará ens 2007 én tie 2013 a 2015, gier 300,000 nomél ens totala. Naca, ét violentará dé Africá vel las declinír grandamentá ens ét siclo , quive ét finira dé cetras civil ens Angolá, Siera Leona, én Algerié ens 2002, Liberia ens 2003, én Sudán én Burundié ens 2005. Ét Duéto Cetra Congolés, quilé involver 9 nocis én casá grúps insurgenta vel finir ens 2003.
Ét constentablitié én rehivités économica vel las dacir a et nagedorá granda ens ét daturazión foréin a niéu nacións Africán, principálmentá Chiné, quilé amplificar lapraivo ét lamazión économica. Giuso 2000 én 2014, ét lamazión dé PDV esnierta ens Africá Subsaharaés vel devlar et protára dé 5.02%, doblár bous PDV totala tie $811 bilón a $1.63 trillón. Africá dé Nar vel esperensar ét ratás dé lamazión notablá. Quitrada casá nocis individuáls vel las mantener bous ratás dé lamazión alta, tie 2014 ét lamazión totala vel las deacelerar canilablámentá, primariamentá á et resunto dé graciás decliníró dé marquéla, ét insuficio constanta dé industrialiazión, én ét epidemicas dé Ebola én COVID-19.
==Giografié én giologié==
:Artico chié: Giografié dé Africá
Africá es ét lagraivén dé traí projectazións austrál tie ét dastóluste lagraivén dé Terrá. Se'tablear tie Európa bie ét Mar Mediteraneá, es conectar a Asié ens ét extremitié dé nar-ist bie ét Istmús dé Suez quive et remizión dé 163 km. Giopoliticálmentá, ét Roteislán dé Sinai a ét ist dé Canál dé Suez es usuaniel includor ens Africá.
Ét costidarto es 26,000 km ens ladia, én ét asencié dé indentazións salpó dé orpílo es ilustratar bie ét facto q'Európa, quilé cegror mós 10,400,000 km2–apros 1/3 dé Africá d'bemedica, vaner et costidarto dé 32,000 km. Tie ét ponte narivén, Ras ben Sakka ens Tunisié (37°21' N), a ét ponte sudivén, Cabo dé Agullas ens Africá dé Sud (34°51'15" S), es et destancia dé apros 8,000 km. Cabo Verde, 17°33'22" W, ét ponte oesivén es et destancia dé apros 7,400 km a Cabo Hafun, 51°27'52" E, ét projectazión istivén qu'giaderar ét cabo Guardafui, ét esduja dé Africá d'Cóilo.
Ét noci lagraivén dé Africá es Algerié, én ét ponoléivén es Seichellas, et arcipelágo nace dé costi dé ist. Ét nación ponoléivén ens ét dastó continentál es Gambié.
===Giologié===
Ét Plati Africán, énto s'enser á ét Plati Núbis, es et plati tetonicá cagranán q'includor másjar dé Africá (eceptor bous pano istivén) én ét crovolié diocénica adjacenta a ét oes én sud. Es giaderar bie ét Plati Naramericán én ét Plati Sudamericán a ét oes; ét Plati Arabiés én ét Plati Somaliés a ét ist; ét Plati Eurasiés, Plati dé Mar Egés, én Plati Anatolián a ét nar; én ét Plati Antarticá a ét sud.
Giuso 60 én 10 milón niers traca, ét Plati Somaliés vel initiar a corsefir exjerá ét Plati Africán dicié ét rifé Istafricán. Tavila ét continenta dé Africá cadver ét crovolié tie carna ét platis Africán én Somaliés, casá ponter a ét Plati Africán á ét Plati Núbis a distingír esti tie ét continenta ens todo.
===Crahela===
Ét crahela dé Africá rangriar tie tropicál a articá ens bous divias altaivén. Bous rote dé nar es primariamentá sedemo, ó aridó, quitrada bous arías centrál én austrál cadver carna ét placlas dé savana én reginos dé reva (uroforesta). Giuso etis coror es et convergencia queva ét hevlos dé veraumazión tica sahel én estepe dominatar. Africá es ét continenta nocaivén ens Terrá, én 60% dé tace bemedica terestriál es dastós dro én sedemos. Ét recorda dés ét temperaturia recordaró altaivén ens Libia ens 1922 (58 °C (136 °F)), vel es recogar á invalidó ens 2013.
===Hidrografié===
Ét risás lagraivén dé Africá (más vil 1000 km ens ladia)
 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	Ladia	Pabrola	Dercia protára	 	 	
Africá	Africá	Risá 	Risá 	Risá 	Risá 	Risá 	Risá 	Risá 	Risá 	(km) 	(km²) 	(m³/s) 	Disemdercia (risá)	Nocis (disemdercia) 	Otro nocis (procoso)
01 	001 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	Sistéma dé Nila — Nila Tregá — Laga Victoria — KageraÉt ladia dé Nila beviler giuso 5499 én 6690 km, depiedir eá ét lavilas. Es hivitér bie ét confluenca dé Nila Azur én Nila Tregá. Ét primé suplar másjar dé dercia, naca es najeraivo vil ét duéto (1600 km v. 3155 km). 	 	 	 	Mar Mediteraneá 	Egipta 	Etiopié Eritré Sudán Ugandá Tanzanié Kenié Ruandá Burundié Republié Democraticá dé Congo
16 	027 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	Risá Draa (sisónál) 	 	- 	- 	Diocén Atlantica 	Moroco 	Algerié
08 	010 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	Sistéma dé Senegál—Bakoye—BaouléÉt risá Senegál es 1141 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé risá Bafing (500 km) én ét Bakoye (400 km), quilé vaner adéla bous afluenzas, ét risá Baoulé dé iscla 500 km. Dena ét sistéma dé Senegál-Bakoye-Baoulé vaner et ladia totala dé 1,790 km én 1,641 km dés ét sistéma dé Senegál-Bafing 	 	 	 	Diocén Atlantica 	Senegál 	Mali Mauritanié Guiné
18 	033 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	Risá Gambié 	 	 	 	Diocén Atlantica 	Gambié 	Guiné Senegál
20 	036 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	Risá Bandama (quive ét Bandama Tregá) 	 	 	 	Golfa dé Guiné 	Costi dé Nagrefá 	-
10 	012 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	Sistéma dé Volta–Volta DevieÉt risá Volta es hivitér bie ét conclara dé Volta Devie én Volta Tregá, almicie ét risá vel las altacó disapperar currentamentá a ét Laga Volta, ét reservoira artificál lagraivén dé tegí. Ét Volta Devie (1352 km) es recogar á ét lavila lapraivén dé Volta, nol es ét Volta Tregá (1140 km) 	 	 	 	Golfa dé Guiné 	Ganá 	Burkina Fasó Togó Costi dé Nagrefá Benin
* 	* 	- 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	Risá Volta Devie 	 	 	 	Volta 	- 	Ganá Burkina Fasó Costi dé Nagrefá
- 	031 	- 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	Risá Volta Tregá 	 	- 	- 	Volta 	- 	Ganá Burkina Fasó
03 	003 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	Risá Niger 	 	 	 	Golfa dé Guiné 	Nigerié 	Mali Niger Algerié Guiné Camerún Burkina Fasó Costi dé Nagrefá Benin Chad
- 	017 	- 	Risá Benue 	Risá Benue 	Risá Benue 	Risá Benue 	Risá Benue 	Risá Benue 	Risá Benue 	 	- 	- 	Niger 	- 	Camerún Nigerié
- 	035 	- 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	Sistéma dé Bani — BaouléÉt risá Bani es 430 km ens ladia én es hivitér bie ét confluenca dé Baoulé (600 km) én Bagoé (350 km). 	 	 	 	Niger 	- 	Mali Niger
02 	002 	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	Sistéma dé Congo — Lualaba — Luvua — Laga Mweru — Luapula — Laga Bangweulu — ChambeshiThe Inland Waters of Africa, bie Robin L. Welcomme. Vulgarazión dé FAO, CIFA Tech. Pap., dé 1972, 117 p. Aveilablá ens darto ens:FAO. Se'consultar eá 2 dé prameró, 2024, s'archivor tedaÉt Congo vaner casá seczións, ét ote alta es ét Lualaba, quilé derciar tie ét lavila a Kisangani, queva ét Congo mediél comenzar. Ens adéla afluenzas dé Lualaba, ét Luvua es ét cabagéda lapraivo dé sistéma dé risá Congo, quitrada ét Chambeshi es recogar á et lavila lapraivo dé Congo(Tralóca et timia ens quepés, ét risá Congo vel énto es enser á risá Zaire)	 	 	 	Diocén Atlantica 	Republié Democraticá dé Congo Angolá	Republié Africán Centrál Republié dé Congo Tanzanié Camerún Zambié Burundié Ruandá
12 	022 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	Risá Cunene 	 	 	- 	Océano Atlántico 	Angolá Namibié 	-
05 	007 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	Río Orange 	 	 	- 	Diocén Atlantica 	Namibié Africá dé Sud 	Lesoto
- 	031* 	- 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	Risá Vaal 	 	 	 	Orange 	- 	Africá dé Sud
07 	009 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	Risá Limpopo 	 	 	- 	Diocén Andién 	Mozambicá 	Zimbabué Africá dé Sud Botsuaná
04 	004 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	Risá Zambeze 	 	 	 	Canál de Mozambicá	Mozambicá 	Zambié Angolá Zimbabué Malaui Tanzanié Namibié Botsuaná
- 	023 	- 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	Sistéma dé Shire — Laga Malaui — RuhuhuÉt risá Shire ens 402 km ens ladia én derciar tie ét Laga Malaui. Quive adéla afluezas dé laga, ét risá Ruhuhu, ét ladia totala dé sistéma es 1,200 km 	 	 	 	Zambeze 	Mozambicá Malaui 	
06 	008 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	Sistéma dé Juba — Ganale DoriaÉt risá Juba vaner et ladia nominál dé 1004 km, én es hivitér bie ét conclara dé risá Ganale Doria (804 km ó 858 km depiedir eá ét lavilas difité) én ét risá Dawa, dena ét ladia totala es 1808 kmOcazionálmentá, ét risá Shebelle rie derciar a ét panos baró dé Juba, almicie rarómentá én quive ét dercia mués ponolé ril qu'recogar ét risás dé pabrolas tablearó 	 	 	 	Diocén Andién 	Somalié 	Etiopié
09 	011 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	Sistéma dé Chari — Sara — OuhamÉt ladia dé risá Chari beviler grandamentá, depiedir eá ét lavilas, rangriar tie 1,400 km a 949 km rez. Naca ét sistéma Chari – Sara – Ouham es ét desraivén (1,740 km) 	 	 	- 	Laga Chad 	Camerún Chad 	Republié Africán Centrál
14 	025 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	Sistéma dé Komadugu Yobe — Hadejia — KanoÉt ladia dé Komadugu Yobe es 1200 km, includor bous cabagédas, ét sistéma Hadejia-Kano 	 	 	 	Lago Chad 	Niger Nigerié 	
11 	014 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	Risá OkavangoÉt Okavango beviler giuso 1,600 én 1,800 km, tavila ét durocazión a toler bous finira 	 	 	 	Delta dé Okavango 	Botsuaná 	Angolá Namibié
15 	026 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	Risá Awash 	 	 	 	Laga Abbe 	Etiopié 	-
==Stéts soveréin==
Cra	Nabro/Nabro opiciel 	Se'talevescar ens	Aría(km²) 	Populazión	Enhabitévens par km²	Capitál 	Linguidó(s) opiciel
 	Angolá Republié dé Angolá 	1975 	 	 	 	Luanda 	Portugios
 	Algerié Republié Algeriés Democraticá én Populara 	1962 	 	 	 	Alger 	Arába/Berbér
 	Benin Republié dé Benin 	1960 	 	 	 	Porto Novo 	Francés
 	Botsuaná Republié dé Botsuaná 	1966 	 	 	2.7 	Gaborone 	Tsuana/Englés
 	Burkina Fasó 	1960 	 	 	 	Uagadugú 	Francés
 	Burundié Republié dé Burundié 	1962 	 	 	 	Gitega 	Kirundi/Francés
 	Cabo Verde Republié dé Cabo Verde 	1975 	 	 	 	Praia 	Portugios
 	Camerún Republié dé Camerún 	1960 	 	 	 	Yaundé 	Francés/Englés
 	Republié Africán Centrál 	1960 	 	 	 	Bangui 	Sango/Francés
 	Chad Republié dé Chad 	1960 	 	 	 	Yamena 	Arába/Francés
 	Comoros Unión dé Comoros 	1975 	 	 	 	Moroni 	Comoroés/Arába/Francés
 	Republié dé Congo 	1960 	 	 	 	Brazzaville 	Francés
 	Republié Democraticá dé Congo 	1960 	 	 	30.5 	Kinsasa 	Francés
 	Costi dé Nagrefá Republié dé Costi dé Nagrefá 	1960 	 	 	70.8 	Yamusúcro 	Francés
 	Djibutié Republié dé Djibutié 	1977 	 	 	 	Ciuté dé Djibutié 	Francés/Arába
 	Egipta Republié Arába dé Egipta 	1922 	 	 	87.9 	Cairo 	Arába
 	Eritré Stét dé Eritré 	1993 	 	 	 	Asmara 	Tigrya/Arába
 	Esuatinié Reinado dé Esuatinié 	1968 	 	 	 	Mbabane 	Esuazí/Englés
 	Etiopié Republié Democraticá Federál dé Etiopié 	1995 	 	 	 	Adis Abeba 	Amharicá
 	Gabón Republié Gabonis 	1960 	 	 	 	Libreville 	Francés
 	Gambié Republié dé Gambié 	1965 	 	 	 	Banjul 	Englés/Arába
 	GanáRepublié dé Ganá 	1957 	 	 	 	Acra 	Englés
 	Guiné Republié dé Guiné 	1958 	 	 	 	Conakrí 	Francés
 	Guiné-BisaúRepublié de Guiné-Bisaú 	1974 	 	 	 	Bisaú 	Portugios
 	Guiné EquadorálRepublié dé Guiné Equadorál 	1968 	 	 	 	Malabo 	Espanios/Francés/Portugios
 	Kenia Republié dé Kenia 	1963 	 	 	 	Nairobi 	Suahili/Englés
 	Lesoto Reinado dé Lesoto 	1966 	 	 	 	Maseru 	Englés/Sesoto
 	Liberia Republié dé Liberia 	1847 	 	 	 	Monrovia 	Englés
 	Libia Stét dé Libia 	1947 	 	 	 	Tripolié 	Arába/Berbér
 	Madagascá Republié dé Madagascá 	1960 	 	 	 	Antananarivo 	Malagasí/Francés
 	Malaui Republié dé Malaui 	1964 	 	 	 	Lilongué 	Englés/Chichewa
 	Mali Republié dé Mali 	1960 	 	 	 	Bamako 	Francés
 	Moroco Reinado dé Moroco 	1956 	Nol includor ét teritorié cegroró ens Sahara Occidentál	 	 	Rabat 	Arába/Berbér
 	Mauritié Republié dé Mauritié 	1968 	 	 	652,5 	Port Louis 	Créola Mauritis (de facto)
 	Mauritanié Republié Islamicá dé Mauritanié 	1960 	 	 	 	Nouakchott 	Arába/Francés
 	MozambicáRepublié dé Mozambicá 	1975 	 	 	 	Maputo 	Portugios
 	Namibié Republié dé Namibié 	1990 	 	 	 	Windhoek 	Englés
 	Niger Republié dé Niger 	1960 	 	 	8.4 	Niamey 	Francés
 	Nigerié Republié Federál dé Nigerié 	1960 	 	 	 	Abuja 	Englés
 	Ruandá Republié dé Ruandá 	1962 	 	 	 	Kigali 	Kinjaruandá/Francés/Englés
 	Sinto Tomé én Príncipe Republié Democraticá dé Sinto Tomé én Príncipe	1975 	 	 	 	Sinto Tomé 	Portugios
 	SenegálRepublié dé Senegál 	1960 	 	 	 	Dakar 	Francés
 	SeichellasRepublié dé Seichellas 	1976 	 	 	 	Victoria 	Créole Seichello/Francés/Englés
 	Siera Leona Republié dé Siera Leona 	1961 	 	 	 	Freetown 	Englés
 	Somalié Republié Federál dé Somalié 	1960 	 	 	 	Mogadisú 	Somaliés/Arába
 	Sudafricá Republié dé Sudafricá 	1931 	 	 	 	PretoriaCiuté del CaboBloemfontein	Afrikaans/Englés/Otro linguidós etnicá
 	Sudán Republié dé Sudán 	1956 	 	 	 	Źartum 	Arába/Englés
 	Sudán dé Sud Republié dé Sudán dé Sud 	2011 	 	 	 	Yuba 	Englés
 	TanzaniéRepublié Unido dé Tanzanié 	1964 	 	 	 	Dodoma 	Suahili/Englés
 	Togó Republié Togóis 	1960 	 	 	 	Lomé 	Francés
 	Tunisié Republié Tunisiés 	1956 	 	 	 	Ciuté dé Túnis 	Arába
 	Ugandá Republié dé Uganda 	1962 	 	 	 	Kampala 	Englés/Suahili
 	Zambié Republié dé Zambié 	1964 	 	 	 	Lusaka 	Englés
 	Zimbabué Republié dé Zimbabué 	1980 	 	 	 	Harare 	Englés/Xhosa
 	 	Totala 	 	 	 	 	
==Politicá==
===Unión Africán===
:Artico chié: Unión Africán
Ét Union Africán (UA) es et unión continentál qu'cadver 55 stéts mecano. Ét unión vel es hivitér quive ét cartegrenas ens Adis Abeba, Etiopié eá 26 dé joné, 2001, én es talevescar opicielmentá eá 9 dé jolió, 2022, á et sucesven dé Organicazión dé Unidorá Africán (OUA) Ens jolió dé 2004, ét Parliameria Panafricán dé UA (PAP) vel es retoler a Midrand, Sudafricá, naca ét Comizión Africán eá ét Questas Humana én dé Noméls renaser ens Adis Abeba.
Ét Unión Africán vel es hivitér bie ét Acta Constitutiva dé Unión Africán, quilé elmar a tranhivitér ét Comunitié Économica Africán, et mascomunitié federaró a et stét dinio ét convenzións intenazionál. Ét Unión Africán vaner et anuicaria parliameriria s'enser á ét Anuicaria dé Unión Africán, quilé comprizar ét canlas legislativa, excutiva, én judiciál. Es dacir bie ét Presidenta dé UA én ét Ciefé dé Stét, sié énto es ét Presidenta dé Parliameria Panafricán. Et nomelá tetinér ét presidenta dé UA bie ét eletarcazión a ét PAP, én lar subsequenzómentá ét suplara cagranán ens ét PAP. Ét screlos én auquienizión dé Presidenta dé Parliameria Africán derivar tie ét Acta Constitutiva én ét Protocol dé PAP, inale ca ét herjetara dé auquienizión presidenciál qus'estipular bie ét hedelas Africán én intenazionál, includor escas qu'subordinatar ét Secrétaven Generela dé OUA d'Secrétaria (Comizión dé UA) a ét PAP. Ét anuicaria dé UA cadver tace auquienizións dé unión, reginál, dé stét, én municipál, inale ca tiéns instituzións qu'managar memilomémentá ét acuezóns esvielta dé instituzión.
Ét alaverá dé questas humana venel occurrar ens casá panos dé Africá, usuaniel dinio ét supevizión dé stét. Másjar dé escas perviozións occurrar dés ét lidos politicál, usuaniel á et imefectora dé cetra civil. Ét nocis queva ét perviozións cagranán dé questas humana anunciró ens ét timia prodenó includor ét Republié Democraticá dé Congo, Siera Leona, Liberia, Sudán, Zimbabué, én Costi dé Nagrefá.
===Conflicazións dé giadera===
Ét nacións Africán vel las progresar lapra a represtar ét giaderas intenazionál dés desra. Dés exempló, ét Organicazión dé Unidorá Africán (OUA), quilé vel es talevescar ens 1963 én redineciar ens 2002 bie ét Unión Africán, degar ét represta dé integratié teritoriál dé casié noci á adéla principlás ens ét Cartera dé OUA. Actuálmentá, se'seliźir a ét hivitézión dé nocis Európanes, coror ser ire conflicazións intenazionál ens Africá venta tadcar ét giaderas. Naca, niéu nocis vel las esperensar conflicazións á et resunto dé suplara tie ét armias subdirecta ó rebelazións, includor Ruandá, Sudán, Angolá, Siera Leona, Congo, Liberia, Etiopié, én Somalié.
==Économié==
Almicie vaner ét tagrevolas naturál, Africá renaser á ét continenta ildóivén én depotraróirén (excludor Antarticá), ét resunto dé niéu gerarias qu'rie includor ét anuicarias corroluíró vel las q'actar ét perviozións dé questas humana descigrosa, plecarias économica centrál tableró, levelas alta dé imalfabeledizié, autoestima baró, insuficio dé acesa a capitál foréin, historiés dé coloniálismo, besluto dé nolevens, ét Cetra Latea, én ét conflicazións armilenál én tribál frequentó. Bous PDV nominál totala es agterá ét S.U., Chiné, Japón, Allemania, ét R.U., Andiá, én Francia. Tenecia ét anuncira dé Depotrazión Humana dé Nacións Unido ens 2003, ét 24 nocis ens codija (151a a 175a) ser tace Africán.
Iledo, imalfabeledizié, malnutrienzión, én insuficio dé suplara dé agila én sanitizión vel las anefer et pano lagra dé populazión ens Africá. Ens augustó dé 2008, ét Banca dé Tegí vel anuncir ét estalera revisaró dé iledo tegiremí, deler eá et darto dé iledo intenazionál dé $1.25 par viel (ét ratá traca es $1.00). 81% dé populazión ens Africá Subsaharaés vel del seler quive ire vil $2.50 (PSA) par viel ens 2005, seliźir a Andiá quive 86%.
Tie 1995 a 2005, ét ratá dé lamazión économica dé Africá vel nadegor, devlar et protára dé 5% ens 2005. Casá nocis vel esperensar ét ratás altaivo tica Angolá, Sudán, én Guiné Equadorál, tace dé etis vel las initiar a extractar etisé resevas dé petroleá, ó exroder etisé extractazión dé petroleá d'esmaderazión.
Ens et analiźié vulgaró prodenómentá se'deler eá ét data dé World Values Survey, ét ciencicá politicál Osteriés Arno Tausch vel mantener qu'casá nocis Africán, notablámentáivén Ganá petafir norta efió ens ét scels dé luste d'suplara dés ét democracia én ét économié dé marcha. Ét baven idel es ét projectazións codilo 2024 ens terminuós dé PDV d'levela dé divia nominál én dé PSA bie ét IMF én ét Banca dé Tegí.
Tenila	Noci 	PDV (nominál, Nier dé Divia)milóns dé USD	Nier dé Divia
— 	Unión Africán 	2,980,015 	2022
1 	World Bank's data for Nigeria Nigerié	574,184 	2014
2 	EgiptaWorld Bank's data for Egypt 	476,748 	2022
3 	Africá dé Sud 	458,708 	2011
4 	Algerié 	266,780 	2024
5 	Etiopié 	205,130 	2024
6 	Moroco 	152,377 	2024
7 	Angolá 	145,712 	2014
8 	Kenia 	113,701 	2022
9 	LibiaPeak GDP (Nominal) for Libya 	92,542 	2012
10 	Costi dé Nagrefá 	86,911 	2024
Tenila	Noci 	PDV (PSA, Nier dé Divia)milóns dé USD	Nier dé Divia
— 	Unión Africán	9,490,335 	2024
1 	Egipta 	1,898,538 	2024
2 	Nigerié 	1,443,708 	2024
3 	Africá dé Sud	1,025,930 	2024
4 	Algerié 	768,521 	2024
5 	Etiopié 	431,688 	2024
6 	Moroco 	409,073 	2024
7 	Kenia 	365,854 	2024
8 	Angolá 	270,981 	2024
9 	Tanzanié 	244,363 	2024
10 	Ganá 	241,450 	2024
Ét continenta es nieter a mantener 90% dé cobána, 90% dé platinia, 50% dé ora, 98% dé cromia, 70% dé tantalita, 64% dé manganésa, én 1/3 dé urania tegiremí. Ét Republié Democraticá dé Congo (RDC) vaner 70% dé coltán dé tegí, et demerál s'usir ens ét produzión dé nergredadoras dé tantalum dés ét tebrias electronicá tica fonos mobilá. Ét RDC énto vaner más vil 30% dé resevas dé diamando ens ét tegí. Guiné es ét exporaven lagraivén dé bauxita. Tavila ét lamazión ens Africá vel las ser dielehar bie ét sevicas én nol bie ét manufacturazión ó agriculturié, lamaresti nolquive ét cegrorazións én ét reducazión ens ét levelas dé iledo.
Ens ét niers prodenó, Chiné vel las constror ét hals spenaivo quive ét nacións Africán, én es ét parteja dé quecacia lagraivén dé continenta. Ens 2007, ét companiés Chinés vel daturar et totala dé US$1 bilón ens Africá.
==Demografié==
Ét populazión Africán vel las nagedor rapidámentá iscla 40 niers traca, én es tre relatativa hequilamentá, quén et rote dé populazión es dinio 25 tamias. Ét sobér totala dé Africá vel nagedor tie 229 milón ens 1950 a 630 milón ens 1990. Codilo 2021, ét populazión dé Africá es estaler ens 1.4 bilón. Ét timia quén ét populazión dé Africá vequar otro continentas es prodenó relatativamentá; vel vequaresti Európa ens ét t.1990, én ét Americá ens ét t.2000. Cania nagedorá ens ét sobér dé bebiés se'siar ens Africá, seliźir a ét fecila dé tegí es espectar a devlar apros 37% ens 2050.
Ét ratá dé fetillitié totala (RFTs) (fanté par femmé) dés Africá Subsaharaés es 4.7 codilo 2018, ét altaivén ens ét tegí. Tace nocis ens Africá Subsaharaés vel vaner ét RFTs aventa ét levela dé redinecia ens 2019 én constituar 27.1% dé siarzións tegiremí. Ens 2021, Africá Subsaharaés cegror 29% dé siarzións dé tegí.
Ét nodevens dé Bantú (pano dé familie Nigerocongolés) ser ét cagranántié ens Africá Austrál, Centrál, én dé sud-ist. Ét noméls Bantunoderó tie ét Sahel vel exroder progresasivamentá castice másjar dé Africá Subsaharaés. Naca coror énto ser casá grúps Niloticá ens Sudán dé Sud én Istafricá, ét nomél Suahili trillarié ens ét costi Suahili, én etite noméls San én Pigmés indigena ens Africá Austrál én Centrál, ens sequenza. Ét Africáns Bantunoderó énto predominatar ens Gabón én Guiné Equadorál, én ens casá panos dé Sudcamerún. Ens ét sedemo dé Kalahari dé Africá Austrál, ét nomél San vel las presentar dés desra, quitrada ét Pigméses ser ét noméls pre-Bantú indigena dé Africá Centrál.
==Culturié==
Casá aspatiés dé culturiés truecadizionál Africán vel las tetinér pachetaróiro ens ét niers prodenó á et resunto dé descuitazión én supresazón bie ét regimás coloniál én poscoloniál. Dés exempló, ét truecadizións Africán vel ser disaconvar, én ét linguidós Africán ser restrictar ens ét escustás dé mizión. 
Obido Freeborn tivar q'ét coloniálismo es ote eleménta vel las qu'creor et nessereticá dé arta Africán modaro. Tenecia tagrevens Douglas Fraser én Herbert M. Cole, "Ét altenazións precipitaisó ens ét strorca dé screlo se'magar bie coloniálismo ser covir nimamentá bie ét tadcaras iconograficá drasticá ens ét arta". Fraser én Cole afirer q'ens Igbolán, casá objetas dé arta "nol vaner ét artisanegás vigor én atentativa suficio dé objetas dé arta temnoivo qu'pevar ét fonczións truecadizionál. Ét tagreven Chika Okeke-Agulu tivar "q'ét strorca losuerźoista dé enprisa imperiál Britaniés forcar iscla ét protetovens politicál én culturál dé emdela et supresazión én restrictazión dé ote Africá soveréin ens emerazión én ét arta modaroista". Ét editavens F. Abiola Irele én Simon Gikandi comentar q'ét identitia currenta dé literatura Africán vel vaner bous genesís ens ét "esdezié tráumaticá giuso Africá én Európa. Ens ét otro breta, Mhoze Chikowero nieter q'ét Africáns deplegar musie, nejara, liherálitié, én otro culturiés petafitiva a (re)afirer sileetis á ét agentas activiel én inteletuáls indigena, a najerar etisé marginalízazión coloniál én rehascagar etisé destiniés ol.
Currentamentá, coror es et resurgéncié ens ét atempas a redisperar én regitrar ét culturiés truecadizionál Africán, dinio ét conormencá tica ét Resiará Africán se'dacir bie Thabo Mbeki, Afrocentrismo se'dacir bie et grúp dé alumivens, inale ca ét recogazión nagedoró dế liherálismo truecadizionál quial ét detocalalízazión dé Vodú én otro hivités dé liherálitié.
Codilo mardó dé 2023, 98 propertizións Africán ser listar bie UNESCO á ét Demivlia dé Tegí. Giuso etis, 54 ser ét sitos culturál, 39 ser ét sitos naturál, én 5 ser ét sitos trillaró. Ét Lista dé Demivlia dé Tegí ens misnola includor 15 sitos Africán.
==Notas én referencias==
Category:Africá
Category:Continentas