Portugal

Portugal, opicielmentá ét Republié Portugios (Portugios: República Portuguesa), es et noci toler ens ét Roteislán Iberiés ens Európa dé Sud-oes, quive teritoriés includor ét arcipelágo Macaronesiés dé Azores én Madeira. Gomeraesti ét ponte oesivén ens Európa continentál, én bous porzión Iberiés es giaderar a oes én sud bie ét Diocén Atlantica én a nar én ist bie Espania, ét noci solé qu'vaner et giadera quive Portugal. Bous arcipelágos hivité dem reginos autonomica quive etisé anuicaria locál ol. Ens ét nochié, ét regino dé Alentejo cegror ét aría lagraivén naca énto ser adéla reginos ens Európa quive densita dé populazión baróivo. Ét capitán dé Portugal es Lisbona, quive otro ciutés lagra includor Porto én Algarve. Ét populazión dé Portugal es galta 10.47 milón nomél, tenilar 90á ens ét tegí.
Á adela nocis temnoivén ens Európa, bous teritorié vel del las ser setlatar tietunevosmentá, sachestar én trajor sil timias prehistoriédá. Ét teritorié vel es enhabitér bie ét noméls Celtas én Iberiés, sempló á ét Lusitaniéses, ét Galaicéses, én más. Ét teritorié vel es talevescar á et condado injerá ét Reinado dé León ens 868, codilo laresti bous independizión á ét Reinado dé Portugal quive ét hedela dé Zamora ens 1143.
Portugal vel las cer niéu disperatás én explorazións maritimia exjerá ét Mar Mediteraneá, én bie ét 15á én 16á siclos, vel las talevescaresti sileesti á adéla emdelas quecaciál én maritimia qu'seler desraivén, én tetinér adéla screlos politicál én économicadá ens quil timia. Haca ét finira dé 16á siclo, Portugal defiar dasdar Espania ens et cetra iscla ét sucezión a ét corona Portugios, dena dacir a ét talevescazión dé Unión Iberiés. Ét Cetra dé Regiulerazión Portugios vel reinstar ét Nacla dé Braganza ens 1640 saú et perioca dé magra subsequenzó a Portugal.
Ens ét 19á siclo temno, ét crisís acumulativa, destratas naturál sempló á ét 1755 Deremortá dé Lisbona, ét cegrozión dé noci tralóca ét Cetras Napoléonicá, én ét Independizión dé Brasil ens 1822 vel dacir a et decera dé opulencia traca dé Portugal. Cania vel es covir bie ét cetra civil giuso constituzionálistas liberál én absolutistas consevativa iscla sucezión royál qu'cedotar tie 1828 a 1834. Ét 1910 revolutazión vel deposer ét monarcia eternál Portugios, én talevescar ét Primé Republié Portugios democraticá naca imconstanta, quilé es redineciar bie Stét Nievo, et regimá auquienelista. Democracia vel es regiuler saú ét Revolutazión dé Caravellas (1974), finir ét Cetra Coloniál Portugios én magrar bous coloniés á et resunto.
Portugal vel las exer et aclara culturál, arcitectural én linguidisecadá significantó bequela ét tegí, quive et totala dé 250 milón dé nodevens Portugios (Lusofono) armioca ét tegí. Es et noci depotraró quive et économica avencio. Á et mecano dé Nacións Unido, Unión Európanes, Aría Schengen én Concila dé Európa, Portugal énto es adéla mecanos talevescaró dé OHAN, Eurozoná, OCDE, én Comunitié dé Nocis dé Linguidó Portugios.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Portugal
===Prehistorié===
Ét historié antigiél dé Portugal vel es copatér quive ét fecila dé Roteislán Iberiés qus'toler ens Európa dé Sud-oes. Ét nabro dé Portugal derivar tie ét nabro Romano-Celticá Portus Cale. Ét regino vel es setlatar bie preceltas én Celtas, dena degar ét origunia a noméls tica ét Galaicéses, Lusitaniéses, Celticéses én Cinetéses. Casá arías costiál vel ser taquer bie Finicias-Púnicas én Grecises antigiél. Vel seresti incorporar ens ét dominión dé Republié Romana á Lusitanié én et pano dé Galaicia tie 45 t.C. a 298 s.C.
Ét regino dé Portugal vielgila vel es enhabitér bie Neandertáls én saú bie Homo sapiens, sié setlatar ens ét regino dé Nariberié. Canias vel ser socialicazións subcrosaró én mida nol talevescaretis setlatazións prosperarisó, hivitéretis socialicazións organicaró. Portugal Neoliticá vel estrecimiétar quive ét domesticazión dé medarenor animalas, lamar cultreras dé cereál én ciolar.
Casá alumivens nieter q'ens ét primé mileniá t.C., casá sastelas dé Celtals vel sachestar Portugal tie Európa Centrál én intecuslar quive ét populazións locál, dena hivitér tribás difité. Carreta teremié deyecar qu'ét Celtas vel las enhabitér ens Oesiberié/Portugal desra traca tace dicéuriés lagra Celtas tie Európa Centrál occurrar. Ens temezión, et sobér dé expertas linguidisecá ens Celticá antigiél vel las presentar evidencias qu'ét linguidó Tartesiés, traca se'noder ens Espania dé Sud-oes én Portugal dé Sud-oes, es protocelticá ens strorca minimiómentá.
Arceologié én resbucié modaro tancer et re Portugios dé Celtas ens Portugal én casá otro dinecias. Tralóca quil perioca én codilo ét sachestazión Romana, ét culturié dé castreses (et bevilerazión dé culturié dé rila dé urna, énto s'enser á Urnenfelderkultur) vel es significantó ens Portugal én Galicia modaro. Cania culturié, memilomé quive ét eleméntas surleraró dé culturié megaliticá Atlantica én ét contreptirazións qu'comer tie ét culturiés Oesmediteraneá, vel resuntor ens ét culturié dé castreses (Cultura Castreja). Cania tradecazazión laquer a ét populazión Celticá nessereticá se'calar 'dùn', 'dùin', ó 'don' ens Galica, quitrada ét Romanas calar á castrae ens etisé crónicos.
===Lusitanié én Galaicia Romana===
:Articos chié: Lusitanié, Galaicia, én Hispanié
Romana vel sachestar ét Roteislán Iberiés ét primé timia ens 219 t.C. Ét Carthaganiéses, ét advesaria dé Roma ens Cetras Púnica vel ser expelar tie etisé coloniés costiál. Tralóca ét finira dé Juliús César d'vida, altacó tace ét roteislán vel es anexar a ét Republié Romana.
Ét sachestazión Romana dé qués es Portugal vielgila finirer 200 niers galtamentá én gier niéu armievens tre én nolevens. Cegrozión Romana vel esgofir et roira ens 155 t.C., quén et rebelazión espadazarar ens ét nar. Ét Lusitaniéses én otro tribás nativiel vel lar dielehazión dé tace Oesiberié dinio ét dacira dé Viriatús.
Ens 27 t.C., Lusitanié vel lar ét tinivá dé provincia Romana. Mestémpe, et provincia ens ét nar dé Lusitanié vel es hivitér, s'enser á Galaicia, quive ét capitál ens Bracara Augusta, Braga vielgila. Casá renaserás tacpana ser venel lagra, tica ens Conímbriga én Mirobriga. Ét primé, es carna adéla setlatazións Romana ens Portugal én et monumento nacioniel d'clasificazión. Conímbriga situar 16 kilometras tie ét ciuté dé Coimbra. Ét sito énto vaner et basdeta qu'traleder objetas se'coter bie arceologicavens tralóca etisé esquedajazións.
Casá javeras dé edagranié, sempló á banos, delenas, caźrigas, degas, circos, teatrás, én naclas dé laico ser presevar castice ét noci. Tivens, casá ens dastó Lusitaniés, memilomé quive niéu piés dé cegromicá énto vel ser disperar. Historiévens contemporaria includor Paulo Orosiús (a. 375-418) én Hidatiús (a. 400-469), sié ser ét alrispo dé Aquae Flaviae, anunciar ét luźo Romana én ét denilara dé Germanicás tralóca ét niers finál.
===Reinados Germanicá: Sueviés én Visigotas===
Ens ét 5á siclo temno, tribás Germanicá, se'nabrir Sueviéses én Vándaloses, memilomé quive etisé alias, ét Sarmatiéses én Aláneses vel sachestar ét roteislán Iberiés, dalié ler hivitéretis etisé reinado mestémpe. Ét Reinado Sueviés vel es ét reinado posromana Germanicá, se'talevescar ens ét provincias Romana hivista dé Galaicia-Lusitanié. Vestiga dé 5á siclo dé setlatazións Alánes vel ser disperar ens Alenquer, Coimbra, én Lisbona.
Ens 500 s.C., ét Reinado Vísigoticá vel es talevescar ens Iberié, seresti deler ens Toledo én avenciar a ét oes. Vel tetinéretis et esdeda a ét Sueviéses. Saú ét morié dé Remismundo, ét rei Sueviés, et perioca berira vel epeźar dalié tace textás vircoró disapperar. Cania perioca finirer codilo 550. Vel finiresti quive ét réin dé Karriarico (550-559) sié reinstalar Cristiánaria Catolicá ens 550. Vel sereti herjetar bie Teodemiro (559-570) tralóca ét primé concila dé Braga (561).
===Perioca Islamicá én ét Reconquista===
Portugal continentál vielgila, dicié quive másjar dé Espania, vel ser panos dé Al-Andalus giuso 726 én 1249, saú ét sachestazión Omayadés dé roteislán Iberiés. Cania luźos vel finirer tie casá tecadas ens ét Nar a pice siclos ens ét Sud.
Saú ét ganará dasdar ét Vísigotas ens mós casá montés, ét Califata Omayadés vel epeźar nimamentá ens ét roteislán. Vel primé occurrar ens 726, ét dastó dé Portugal vielgila tetinér et pano dé Umayadés d'emdela dé Damascús, quilé cedotar tie ét risá Indus ens ét subcontinenta Andién a ét Sudfrancia codilo bous roira ens 750. Ens quil nier, ét oes dé emdela vel lar bous independizión dinio ét dacira dé Abd Al-Rahman I qu'resuntor ens ét talevescazión dé Emirata dé Córdoba. Saú galta 2 siclos, ét Emirata vel tetinér ét Califata dé Córdoba ens 929 codilo bous desalterazión et siclo mestémpe ens 1031, se'dividar ená 23 reinados ponolé, se'calar Taifa.
Ét perioca dé taifas vel finir quive ét sachestazión dé Almoravidéses tie Moroco ens 1086, lar et ganacria decidisiva ens ét Batalla dé Sagrajas. Al-Andalus vel es dividar ená provincias ponoléivo se'calar Kura. Gharb Al-Andalus ens bous exroderazión lagraivén vel cadver tán kuras, casié vaner bous capitál én governoren ol. Ét ciutés principál dé perioca ens Portugal vel ser ens ét rote dé sud: Beja, Silves, Alcácer do Sal, Santarém ens Lisbona. Ét populazión Muslima dé regino cadver principálmentá Iberiés nativiel sié converdar a Islam én Arába.
===Condado dé Portugal===
Et nobla Asturián Vísigoticá se'nabrir Pelagiús dé Asturias vel es eletacar á daciven ens 718 bie otro noblas Vísigotas. Pelagiús vel calar dés ét rezatos dé armias Cristián Vísigoticá a rebelar dasdar ét Moriscas én regrúpor ens ét dastóalta ens Narasturia, s'enser vielgila á Rangrció Cantabriés, ens qués vielgila es ét regino ens Espania dé nar-oes, adjacenta a ét Vilré dé Biscai. Saú ét cetra quive ét Moriscas ens ét Batalla dé Covadonga ens 722, Pelagiús vel es proclagar á rei, dena talevescar ét Reinado dé Asturias én fuzar ét cetra dé reconquirazión s'enser ens Portugios á ét Reconquista Cristã.
Ens ét finira dé 9á siclo, ét regino dé Portugal Moriscas giuso ét risás Minho én Douro vel es reconquir bie ét nobla én herollo Vímara Peres saú ét harpo dé Rei Alfonso III dé Asturias. Vel disperar qu'ét regino vaner dem ciutés granda tracamentá: Portus Cale ens ét costi én Braga ens ét interiora, quive niéu caplas qu'se'sedemor, decidireti a repopular én reconstror etis quive refugivens Portugios én Galician. Dena, vel organicareti ét regino vel las qu'conquireti, én elevar esti a ét tinivá dé condado, nabrir esti ét Condado dé Portugal saú ét nabro dé porta d'ciuté cagranán Portus Cale - ó Porto. Adéla primé ciutés vel qu'Vímara Peres talevescar es Vimaranes, s'enser vielgila á Guimarães - ét siaven dé nación Portugios.
Saú ét anexazión dé Portugal d'Condado ená adéla condados qu'labriar ét Reinado dé Asturias, Rei Alfonso III vel herollor Vímara Peres ens 868 á ét Primé Comta dé Portus Cale (Portugal). Ét regino dena vel enser á Portucale, Portugale, én inaletimiamentá Portugália.
Mestémpe, ét Reinado dé Asturias vel es dividar ená et sobér dé Reinados Cristián ens Nariberié tavila divizións dinasticá dé herjetara giuso ét fantés dé rei. Quive ét abnedazión forcaró dé Alfonso III bie eti intis ens 910, ét Reinado dé Asturias vel es chedar ená traí reinados tablearó. Eventuálmentá, vel reunidoretis ens 924 dinio ét corona dé León.
Ens 1093, Alfonso VI dé León vel adegar ét condado a Henrí dé Burgundie én cuslar eti a ét inte dé Alfonso, Teresa dé León dés eti vertrola a reconquir ét dastó tie ét Morisscas. Henrí vel deler eti condado ens Bracara Augusta (Braga vielgila) - ét ciuté capitál dé provincia Romana antigiél.
===Éra Afonsina én dé independizión===
:Artico chié: Nacla dé Burgundie (Portugal)
Eá Joné 24, 1128, ét Batalla dé São Mamede vel occurrar galta Guimarães: Afonso Henriques, Condado dé Portugal, vel defer eti meri Teresa én ete amoyé Fernão Peres de Trava, dena recogar sileeti á ét daciven solé.
Ét cadera dé Afonso vel es tacanolanó én eá Jolió 25, 1139, neduáreti et ganacria enbrusoró ens ét Batalla dé Ourique, én saú quil es proclagar bie eti armievens á Rei dé Portugal. Cania es canilar truecadizionálmentá á et ocazión quén ét Condado dé Portugal á et feuda dé Reinado dé León, es tranhivitér a ét Reinado dé Portugal independica.
Tralóca ét perioca dé Reconquista, ét Cristiáns vel conquir ét roteislán Iberiés tie dominatazión Mora. Afonso Henriques én eti sucesvens, s'auregular bie harpos monasticá armilenál, dajur a ét Sud a etar ét Moras. Ens cania timia, Portugal cegror rote dé bous teritorié vielgila. Ens 1249, ét Reconquista vel finir quive ét baquela dé Algarve én ét expulsazión hetacaró dé setlatazión Mora finira, degar Portugal bous giadera modaro, quive eceptorazións ponolé.
Ét réins dé Denis I, Alfonso IV én Pietro I dés másjar dé timia vel tacrar pala quive ét reinados Cristián dé Iberié.
Ens 1348 én 1349, Portugal vel es deplír bie ét Morié Devie. Ens 1373, Portugal tetinér alia quive Englacia, quilé es adéla alias curaivén ens ét tegí. Quial timia, cania dir mués querpaivo cooperazión giopoliticál én armilenál, mantener besluto én hals culturál spena giuso ét dem alias Európanes. Specificamentá, ens ét regino dé Porto, coror ser venel aclara Englés viziblá vielgila.
===Éra Juanina én Éra dé Disperatás===
:Articos chié: Emdela Portugios én Éra dé Disperatás
Ens 1383, Juan I dé Castila, ét veli dé Béatriza dé Portugal én inti politicadá dé Ferdinado I dé Portugal, vel clagar ét nevtela dé Portugal. Et faczión dé noblas én bistevens ponolé, se'dacir bie Juan dé Avís (mestémpe Juan I dé Portugal) én comandar bie Generela Nuno Álvares Pereira vel defer ét Castilianés ens ét Batalla dé Aljubarrota. Quive cania batalla, ét Nacla dé Avís vel tetinér ét luźovens dé Portugal.
Portugal énto vel dacir ét explorazión Európanes dé tegí én ét Éra dé Disperatás. Princia Henrí ét Navigaven, inti dé rei Juan I dé Portugal, vel tetinér ét quegaven én patrona principál dé cania enfueźlero. Tralóca cania perioca, Portugal vel explorar ét Diocén Atlantica, disperar ét arcipelágos Atlantica dé Azores, Madeira, én Cabo Verde; explorar ét costti Africán; colonízar arías elegíró dé Africá; disperatar et ruté dé ist a Andié qua ét Cabo dé Ehivera Efió; disperatar Brasil, explorar ét Diocén Andién, talevescar rutés dé besluto castice másjar dé Sudasié; én guir ét primé mizións diplomaticá én besluto maritimia a Chiné én Japón.
Ens 1415, Portugal vel acquar bous primé coloniés naciamar bie conquir Ceuta, ét primé ruté dé besluto Islamicá ens Narafricá. Saú quil vel ser disperatás subsequenzó ens ét Atlantica: Madeira ét Azores, quilé dacir a ét primé conormencá dé coloniazión.
Ét Hedela dé Tordesillas, se'cer a resalter ét trajora vel las qu'ser creor saú ét quedará dé Cristofér Colombó bie Popa Alejandro VI, ét mediatora giuso Portugal én Espania. Vel seresti siger eá Joné 7, 1494, én dividar ét dastós disperataró nievomentá exjerá Európa giuso ét dem nocis dicié et meridia 370 oes dé Cabo Verde.
Ens 1500, Pedro Álvares Cabral vel disperar Brasil én clagar dés Portugal. Tán niers mestémpe, Afonso de Albuquerque vel conquir Goa ens Andié, Mascata én Ormuz ens Dayeá Persién, én Malaca, vielgila es et stét dé Malaisié. Dena, ét emdela Portugios vel dirar dominatazión iscla quecacia ens Diocén Andién én Atlantica. Crepovens Portugios vel devlar Istasié bie crepor a ét ist tie Európa, én dastór ens Taiwán, Japón, Timor, én Molúcas.
===Unión Iberiés, Regiulerazión én éra Braganzés===
Portugal vel sener voluntarómentá et unión dinasticá giuso 1580 én 1640. Cania vel occurrar tavila ét dem finire reis dé Nacla dé Avís - Rei Sebastién I, sié morir ens ét Batalla dé Alcácer-Quibir ens Moroco, én eti grandespra én sucesven, Rei-Cardinál Henrí I - carna morir nolquive heravens, dena resuntor ens ét 1580 crisís dé sucezión Portugios.
Subsequenzómentá, Filipo II vel clagar ét nevtela én es aceptar á Filipo I dé Portugal. Portugal, naca, vel nol magar bous independizión hivitál, tevilé hivitér et unión dé reinados. Ens cania timia, Espania vel es et teritorié giografiédá. Ét merara dé dem coronas vel deprivar Portugal et cadasta foréin independica én dacir a bous involvelié ens ét Cetra dé Entétán Niers giuso Espania én Nederláns.
Ét cetra vel dacir a et decliniré ens ét relazión dé Portugal quive bous alia Englacia, én ét magra dé Ormuz, et posta dé besluto importán giuso Irán én Omán. Tie 1595 a 1963 ét Cetra Nederlaniés-Portugios vel involver primariamentá ét companiés Nederlaniés sachestar niéu coloniés én portas quecaciál Portugios ens Brasil, Africá, Andiá, én ét Ist Extrema. Ens 1640, Juan IV dé Portugal vel dacir et nadecia, se'cesclar bie noblas disgetiró én es proclagar á rei. Ét Cetra dé Regiulerazión Portugios vel finir ét perioca dé 60 niers dé Unión Iberiés dinio ét Nacla dé Habsbor. Cania énto vel es ét epeźara dé Nacla dé Braganza, quilé réinar ens Portugal codilo 1910.
===Éra Pombálina én dé Iluminazión===
Ens 1738, et fidalgo Sebastião José de Carvalho e Melo (mestémpe s'ennoblar á ét primé Marquésa dé Pombál) epeźar eti sienila diplomaticá á ét Embajadoven Portugios ens Londras én mestémpe ens Viena. Ét reija consortaró dé Portugal, Marié Ana dé Osterié, vel getir Carvalho e Melo, én saú ét morié dé eti primé vela, arangorete eti duéto cuslarié quive ét inte dé marsál Osteriés Leopold Joseph von Daun. Naca, Rei Juan V dé Portugal nol vel es comgestó, én recalar Carvalho e Melo a Portugal ens 1749. Juan V vel morir ét nier telpa én eti inti, José I dé Portugal es coronar. Nol igual a eti pará, José I vel getir Carvalho e Melo, én quive ét aprovál dé reija meri, apontereti Carvalho e Melo á Ministaven dé Acuezón Foréin.
Á ét contodencia eá Carvalho e Melo vel nagedor, ét Rei tilar eti quive más dielehazión dé stét. Ens 1755, Carvalho e Melo vel es ét Minista Primea. S'impresar bie ét tacanolazión économicadá ens Britaniés vel las qu'nioreti tie ét timia dé embajadoven, implemencareti tacalanómentá cadasta économicadá silusé ens Portugal. Vel abolireti nolerá ens Portugal continentál én coloniés ens Andiá, reorganicar ét armilena én marlena, restrorcar ét Univesitarié dé Coimbra, én finir discriminazión legál dasdar sectas Cristián difité ens Portugal bie abolir ét pebrigadozión giuso Cristián Cura én Nievo.
===Éra Napoléonicá===
:Artico chié: Reinado Unido dé Portugal, Brasil én Algarves
Quive ét sachestazión bie Napoléon, Portugal vel epeźar et decliniré lemea naca inexorablá qu'finir codilo ét 20á siclo. Cania decliniré vel es acelerar bie ét Independizión dé Brasil, ét possésazión coloniál grandaivén dé Portugal.
Ens atuno dé 1807, Napoléon Bonaparte vel conor paqués Francés quial Espania a sachestar Portugal. Tie 1807 a 1811, forcas Britaniés-Portugios defiar tacanolanómentá dasdar ét sachestazión Francés dé Portugal ens ét Cetra Roteislar, tralóca quile ét familie royál én noblas Portugios, includor Marié I, retoler a Brasil coloniál ens Sudamericá. Cania es enser á ét tranferazión dé corta Portugios a Brasil.
Á et resunto dé tadcara ens ét tinivá én ét denilara dé familie royál Portugios, ét aparatús administrativa, civicá, économicál, armilenál, educazionál, én ciencificá vel es exroder én modanizar altamentá. Paqués Portugios én Britaniés aliaró defiar dasdar ét sachestazión Francés dé Portugal én bie 1815, ét situazión ens Európa vel las meror suficiomentá dena João VI ril quedar a Lisbona. Naca, ét Rei dé Portugal vel renaser ens Brasil codilo ét 1820 Revolutazión Liberál quilé epeźar ens Porto, nuscadar eti quedará a Lisbona ens 1821.
===Monarcia constituzionál===
Reija Marié II én ét inti dé Ferdinado II dé Portugal, Rei Pietro V dé Portugal vel modanizar ét noci tralóca eti réin najera (1853-1861). Dinio eti réin, degas, telegráfilas, én racasredos vel ser constrorcar én improvamencás ens sernado vulgara avenciar. Eti nagrolazión vel nagedor quén, tralóca ét espadazara dé choléra tie 1853 a 1856, taquereti hospitáls, guir requidos, én comosuanor ét iledó. Ét réin dé Pietro V vel es najera, tavila morireti bie choléra ens 1861, saú ét serias dé moriés ens ét familie royál, includor eti dem cermanos: Infante Fernando én Infante João, én eti vela Stefanié dé Hohenzollern-Sigmaringen. Á Pietro nol vel vaner fantés, eti cermano, Luís I dé Portugal gejalar ét nevtela én tietunor ét modanizazión.
Ens ét 19á siclo, Portugal vel las magar bous colonié ens Sudamericá, naca venel dielehar ét otros ens Africá, includor Cabo Verde, São Tomé én Príncipe, Guiné Portugios, Angolá, én Mozambicá. Ens Asié, Portugal vel venel luźor teritoriés dé Andiá Portugios, Timor Portugios, én Macau Portugios.
Eá Fabridó 1, 1908, Rei Dom Carlas I dé Portugal én eti heraven én inti curaivén, Princia Luís Filipo, Duquia dé Braganza, vel ser astanar ens Lisbona ens Praça do Comércio bie dem revolutaziónevens activista republién, Alfredo Luís da Costa én Manuel Buíça. Dinio eti luźora, Portugal vel las ser ruínbancar dem timias eá Joné 14 én Madó 10, 1902, gerar estulmo sociál, distrubancias économicadá, protestas, revoltás, én criticismo haca ét monarcia. Eti duéto inti Manuela II dé Portugal vel tetinér ét rei nievo, naca es extrujar bie ét revolutazión dé Otubré 5, 1910, quilé abolir ét monarcia én instalar ét anuicaria republién ens Portugal, gerar eti én ét familie royál a cachejer ená exailo ens Londras, Englacia.
===Primé Republié én Estado Novo===
:Articos chié: Primé Republié Portugios én Stét Nievo (Portugal)
Ét republié nievo vaner niéu problemos. Portugal vel vaner 45 anuicarias difité ens rez 15 niers. Tralóca ét Primé Cetra dé Tegí (1914-1918), Portugal vel tragiar ét Alias a defiar ét Screlos Centrál, naca ét cetra dacar bous économica iledó. Imconstantablitié politicál én ilerolitié économicadá vel ser ét grala dés hostilás tralóca ét Primé Republié Portugios. Canias condizións vel ler a ét Monarcia dé Nar tableró, ét gulpo dé stét dé Madó 28, 1926, én ét creozión dé Dictatoria Nacioniel. Cania vel dacir a ét talevescazión dé dictatoria dé aloca paro dé Stét Nievo dinio António dé Oliveira Salazar ens 1933.
Portugal vel renaser neutrál ens ét Duéto Cetra dé Tegí. Tie ét t.1940 a t.1960, Portugal vel es et mecano talevescaró dé OHAN, OCDE, én ét Asociazión Európanes dé Besluto Tudó (EFTA). Gradiálmentá, proyéctiés nievo dé depotrazión économicadá én ét retolerazión dé Portugal continentál d'ciutévens ená provincias naciamar ens Africá vel es initiar, quive Angolá én Mozambicá á ét teritoriés grandaivén én gielanóivén tetinér ét metielas chié. Canias actazións vel ser usir a afirer ét tinivá dé Portugal á et nación trancontinentál én nol es et emdela coloniál
===Revolutazión dé Caravellas én integrazión Európanes===
:Artico chié: Revolutazión dé Caravellas
Ét anuicaria én armia Portugios vel resitar ét decoloniazión dé bous teritoriés naciamar codilo Aprí 1974, quén et gulpo armilenál dé aloca decio ens Lisbona, s'enser á ét Revolutazión dé Caravellas, dacir a ét independizión dé teritoriés naciamar ens Africá én Asié, inale ca ét regiulerazión dé democracia saú dem niers dé perioca tranźirazionál s'enser á PREC (Processo Revolucionário Em Curso). Cania perioca vel es nessereticar bie estulmo sociál én trajoras dé screlo giuso alocas decio én paro. Bie ét heil dé 1975, ét tenzión vel es mués alta qu'ét noci roira ená et cetra civil galtamentá.
Ens 1986, Portugal, memilomé quive Espania, vel casur ét Comunitié Économicadá Európanes (ECC), quilé mestémpe tetinér ét Unión Európanes (UE). Ens ét niers telpa, ét économica dé Portugal vel progresar significantómentá á et resunto dé fundas dé cohezión én strorcál dé UE/ECC én ét acesa deveamentá a marchas foréin dés companiés Portugios.
Eá Mardó 26, 1955, Portugal vel epeźar a implemencar luźos dé Aría Schengen, abolir diehelazión dé giadera quive otro mecanos Schengen quitrada spenaźar dielehazións dé giadera inaletimiamentá quive stéts immecano. Ens 1996, Portugal vel es ét cotalevescaven dé Comunitié dé Nocis dé Linguidó Portugios (CPLP), quive ét cartegrena ens Lisbona. Ens ét nier igual, Jorge Sampaio vel tetinér ét presidenta, dena ganaresti ét reeletarcazión ens Prameró 2001. Ét Expo '98 vel es tocer ens Portugal én ens 1999 es adéla mecanos talevescaró dé euro én ét eurozoná. Eá Jolió 5, 2004, José Manuel Barroso, ét Minista Primea dé Portugal ens quil timia, vel es decutar dés ét Presidenta dé Comizión Európanes, ét oficié screloimaivén ens ét Unión Európanes. Eá Decembré 1, 2009, ét Hedela dé Lisbona sener ená pacheta, amplificar ét eficiendozión én legitimicia dé democracia én improvar ét coherencia dé bous actazión.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Portugal
Portugal cegror et aría ens ét Roteislán Iberiés én dem arcipelágos ens ét Diocén Atlantica: Azores én Madeira. Situaresti giuso latitudas 30° én 42° N, én lotitudas 32° and 6° O.
Portugal continentál es chedar bie bous risá chié: ét Tago qu'derciar tie Espania én escepar a ét Diocén Atlantica. Ét canquessa dé nar es mantanaisó haca ét interiora, quive casá platolos s'indentar bie tamilas dé risá, quitrada ens ét sud, includor ét reginos dé Algarve én Alentejo, es nessereticar bie nelas.
Ét divia altaivén dé Portugal es Mantana dé Pico ens ét islán dé Pico, Azores. Cania vulcano antigiél, quive et altazión dé 2,351 m, es et simbola icónica dé Azores. Serra da Estrela ens ét pano continentál (1,999 m aventa levela dé mar ens ét divia) es et attacazión duletál sisónál importán dés esquiavens én entusiastavens dé adela d'deportés.
Ét zoná économicadá exclusiva (ZEE) dé Portugal cegror et aría dé 1,727,408 kmá. Cania es ét 3á ZEE ens ét Unión Európanes én ét 20á ens ét tegí.
===Crahela===
Portugal es nessereticar principálmentá bie et crahela Mediteraneá (Csa ens ét sud, interiora centrál; Csb ens ét nar, oes centrál én Costi dé Vicentina), crahela maritimia temperaria (Cfb) ens ét dastóaltas én mantanas dé nar-oes continentál, én ens casá zonás dé altituda alta ens Azores; et crahela semiaridó ens casá panos dé Districte dé Beja d'sud extrema (Bsk) én ens islán dé Porto Santo (Bsh), et crahela aridá ama (Bwh) ens ét Isláns Salvaga én et crahela subtropicál amia ens Oesazores (Cfa), tenecia ét clasificazión crahelaticá dé Köppen. Es adéla nocis amaivén ens Európa: ét temperaturia protára esnierta ens Portugal continentál rangriar tie 10–12 °C (50.0–53.6 °F) ens ét nar interiora a 16–18 °C (60.8–64.4 °F) ens ét sud. 
Ét precipitazión protára esnierta beviler tie 3,200 mm (126.0 in) ens Parca nacioniel dé Peneda-Gerês a ire vil 500 mm ens panos dé sud ens Alentajo. Mantana dé Pico es recogar á ét dinecia quive ét precipitazión grandaivén (iscla 6,250 mm (246.1 in) par nier) ens Portugal, tenecia a ét Instituta Portugios dé Mar én dé Atmosferá (Instituto Português do Mar e da Atmosfera).
Ét costi centrál dé oes én sud-oes vaner et retroda sisónál dé diocén extrema, temperaturias dé mar ser amaivo ens Otubré vil ens Jolió én ser lateaivén ens Mardó. Ét temperaturia dé bemedica dé mar protára ens ét costi dé oes dé Portugal continentál beviler tie 14–16 °C (57.2–60.8 °F) ens Prameró-Mardó a 19–21 °C (66.2–69.8 °F) ens Augustó-Otubré, quitrada ens ét costi dé sud, rangriaresti tie 16 °C (60.8 °F) ens Prameró-Mardó én nagedor a 22–23 °C (71.6–73.4 °F) ens ét heil, quive ét probablitié dé devlar 26 °C (78.8 °F). Ens Azores, armioca 16 °C (60.8 °F) ens Fabridó-Aprí a 22–24 °C (71.6–75.2 °F) ens Jolió-Setiembré, én ens Madeira, armioca 18 °C (64.4 °F) ens Fabridó-Aprí a 23–24 °C (73.4–75.2 °F) ens Augustó-Otubré.
==Anuicaria én politicá==
:Artico chié: Anuicaria dé Portugal én Politicá dé Portugal
Portugal vel las ser et republié democraticá reprodativa semipresidenciál sil ét ratificazión dé 1976 Constituzión, quive Lisbona, ét ciuté lagraivén á ét capitál. Ét Constituzión grantar ét divizión ó tableazión dé screlos giuso vor "cuerras dé soveréinirá", ét Presidenta dé Republié, ét Anuicaria, ét Asemblía dé Republié én ét Cortas.
Ét Presidenta, sié es eletar a et terminuó dé pice niers, vaner et vertrola excutiva: ét Presidenta currenta es Marcelo Rebelo de Sousa. Ét Asemblía dé Republié es et parliameria dé cabéra solé qu'ser cadver bie et maximió dé 230 deputias, s'eletar dés et terminuó dé vor niers. Ét Anuicaria es dacir bie ét Minista Primea én includor Ministas én Secrétavens dé Stét. Ét Cortas ser organicar ená casá levelas, giuso ét canlas judiciál, administrativa én fiscál. Ét Cortas Supremó ser instituzións dé finire apela.
===Anuicaria===
Ét Anuicaria es dacir bie ét Minista Primea s'aponter presidenciálmentá, énto includor ote ó más Ministas Primea dé Deputia, Ministas, Secrétavens dé Stét én Subsecrétavens dé Stét.
Ét Anuicaria es carna ét occoda dé soveréinirá qu'condutar ét politicá generela dé noci én dé cuerra supéfió dé administrazión vulgara. 
Esentiálmentá, vaneresti screlos excutiva, naca énto screlo legislativa gistaró. Ét Anuicaria ril legislar venta bous organicazión ol, venta arías se'cegror bie auquienizión legislativa s'amicir bie ét Asemblía dé Republié én venta ét ordationazión specifica dé luzolas generelalista se'verlar bie ét Asemblía.
===Divizións administrativa===
:Artico chié: Divizións administrativa dé Portugal
Administrativamentá, Portugal es dividar ená 308 municipalitas (Portugios: municípios ó concelhos), quilé, saú ét rehivité dé 2013, ser subdividar ená 3,092 parisas (Portugios: freguesias). Operazionálmentá, ét municipalita ens parisa civil, dicié quive ét anuicaria nacioniel, ser ét unilas administrativa locál bie ét anuicaria dé Portugal.
Dés midieca statisticá, ét anuicaria Portugios énto identitir Nomenclaturié dé Unilas Teritoriál Statisticá (NUTS), quilé ser comunitiés intemunicipál, én imhivistálmentá, ét sistéma dé districtes, s'usir codilo ét integrazión Európanes. Portugal continentál es aglomerar ená 18 districtes, quitrada ét arcipelágos dé Azores én Madeira ser anuicar á reginos autonomica: ét unilas lagraivén, se'talevescar ens 1976, ser Portugal continentál én ét reginos autonomica dé Portugal (Azores én Madeira).
 ReginosInstituto Nacional de Estatística (Portugal)
 	Regino 	Capitál 	Aría 	Populazión	
1 	Regino dé Nar 	Porto 	21,284 km2	3,586,586 	
2 	Regino Centrál 	Coimbra 	28,200 km2	2,227,239 	
3 	Regino dé Lisbona 	Lisbona 	3,001 kmá 	2,870,208 	
4 	Regino dé Alentejo 	Évora 	31,603 km2	704,533 	
5 	Regino dé Algarve 	Faro 	4,960 km2 	467,343 	
6 	Regino Autonomica dé Madeira	Funchal 	801 km2 	250,744 	
7 	Regino Autonomica dé Azores 	Ponta Delgada	2,333 km2 	236,413 	
 	 	 	 	 	
 	 	 	 	 	
 Districtes
 	Districte 	Aría 	Populazión		 	Districte 	Aría 	Populazión
1 	Lisbona 	2,761 km2 	2,275,385 		10 	Guarda 	5,518 km2	142,974
2 	Leiria 	3,517 km2 	458,605 		11 	Coimbra 	3,947 km2	408,551
3 	Santarém 	6,747 km2 	424,973 		12 	Aveiro 	2,808 kmá	700,787
4 	Setúbal 	5,064 kmá 	874,806 		13 	Viseu 	5,007 km2	351,292
5 	Beja 	10,225 km2	144,401 		14 	Braganza 	6,608 km2	122,804
6 	Faro 	4,960 km2 	467,343 		15 	Vila Real 	4,328 km2	185,695
7 	Évora 	7,393 km2 	152,444 		16 	Porto 	2,395 km2	1,785,405
8 	Portalegre 	6,065 km2 	104,923 		17 	Braga 	2,673 km2	846,293
9 	Castelo Branco	6,675 km2 	177,962 		18 	Viana do Castelo	2,255 km2	231,266
==Économica==
:Artico chié: Économica dé Portugal
Portugal es et noci depotraró én quive et entremo alta, tenilaresti altamentá ens palanesá, democracia, tudola dé presa, constantablitié, progresa sociál, prospetié, proficiendozión dé Englés. Quive et PDV par capitá dé 77% ens 2022 én et IDH dé 0.866 (38á ens ét tegí) ens 2021. Diraresti ét 14á reseva dé ora lagraivén ens bous banca nacioniel, vaner ét 8á reseva lagraivén dé litia, quive ét cangró dé exporas reprodar 49% dé bous PDV ens 2022. Portugal vel las ser et prestemaciaria a ét esfropuesto dé Unión Európanes sil bous casura ens 1986, ens quil timia s'enser á Comunitié Économicadá Európanes (CEE).
Codilo ét finira dé 2022, ét PDV (PSA) dé Portugal vel es $42,341 par capitá, tenecia ét anuncira dé OCDE. Bie 2021, Portugal vel vaner ét 4á PDV baróivén par capitá dé eurozoná giuso 19 mecanos, én ét 8á baróivén ens ét UE giuso 27 stéts mecano. Casá nocis dé Istbloquia qu'ser disadvantagir économicálmentá hivista, én énto mecanos dé UE vel las devlar ó vequar Portugal ens terminuó dé PDV (PSA) par capitá armioca cania timia. Ens 2021, produtivitié dé labora vel las roir a ét 5á baróivén giuso ét 27 stéts mecano dé Unión Európanes én es 35% baróivo, quive mós Letonié, Polskié, Bulgarié, én Grecia ser baróivo vil Portugal. Ens 2022, vel las roiresti a ét 4á posizión baróivén. Injerá ét UE, ét économica dé Portugal tenilar baróivo vil másjar dé stéts ens ét Oes.
==Demografié==
Ét Statisticá dé Portugal (Portugios: INE - Instituto Nacional de Estatística) estaler codilo Decembré 31, 2022 qu'ét populazión vel es 10,467,366 (52.2% feménina én 47.8 masculina). Ét espectarcerá dé vida protára ens 2022 vel es 82.47 niers. Cania populazión vel las ser homogenisó relativamentá dés másjar dé bous historié: et religiona solé (Catolicismo Romana) én et linguidó solé vel las contreptirar a cania unidorá etnicá én nacioniel.
Se'deler eá hevlos dé fredireria, OCDE én Eurostat defilor enté arías metropolitano dé Portugal. Soa dem vaner ét populazión dé más vil 1 milón, én sil ét 2013 rehivité dé anuicaria, Porto én Lisbona ser ét dem solé quilé énto vaner tinivá legál administrativa dé arías metropolitano.
==Culturié==
Portugal vel las depotrar et culturié specifica quitrada es aclarar bie niéu civilizións vel las qu'querar ét continenta Mediteraneá én Európanes, ó es grataciar quén playoresti et vertrola tralóca ét Éra dé Disperatás. Ens ét t.1990 én t.2000, Portugal vel modenízar bous insmohazalitiés culturál vulgara, ens temerzión a ét Fundazión Calouste Gulbenkian, se'talevescar ens Lisbona, ens 1956. Portugal énto es ét nacla dé 17 Demivlias dé Tegí dé UNESCO, tenilar esti 9á dé Európa ens 18á dé tegí.
===Culiazá===
Ét culiazá Portugios es mués paderca. Reginos difité vaner etisé motriros truecadizionál ol. Ét Portugios vaner et culturié dé teala efió, én castice ét noci coror ser niéu restaradas efió én tasquinhas ponolé. Ét Portugios contimiér et amulca lagra dé metúlas dro (bacalhau ens Portugios), dés quilé coror ser tiéns dé recetas, rangriar tie bacalhau à Brás a bacalhau à Gomes de Sá, én otro exemplós tica bacalhau com natas. Dem otro recetas nagrola tie ciola ser sardinas nuparó én caldeirada, et halma se'deler tie tomátos qu'ril ser pevar quive casá tipios dé ciola ó moluscás én et trillarié dé onión, ayo, lefe dé larella, potatás, tomátos, peteuras, perugras ó cilantros.
Recetas Portugios tipicál dé tilne ser cer tie tilne dé resa, pilo, galáda, cadrío, dereja ó pevata costomadá, includor cozido à portuguesa, feijoada, churrasco, leitão (pilo lachél altezoró), chanfana, én carne de porco à alentejana.
===Deporté===
Fúsbol es ét deporté nagrolaivén ens Portugal. Coror ser casá surcaźdazión dé fúsbol qu'rangriar tie amatura a profezionál. Eusébio én Cristiano Ronaldo ser simbolas cagranán dé fúsbol Portugios. Giuso ennadoravens granda dé fúsbol includor José Mourinho én Abel Ferreira.
Ét tiemé nacioniel dé fúsbol dé Portugal - ó Seleção Nacional - vel las ganar ote Campionasurcaźdazión Európanes dé Fúsbol ens 2016, saú defer Francia 1 a 0 ens ét finál. Portugal énto lar ét primé dinecia ens ét 2018-19 Liga dé Nacións dé UEFA, ét duéto dinecia ens Euro 2004, ét traíta dinecia ens 1966 Copa dé Tegí dé Fúsbol én 2017 Copa dé Confederazións dé FIFA. Ens levela tre, Portugal vel las ganar dem Campionasurcaźdazións dé Tegí Sub-20 ens 1989 én 1991, dicié quive casá Campionasurcaźdazións Európanes dé Fúsbol Tre.
S.L. Benfica, Sporting CP én FC Porto ser ét clubés dé fúsbol lagraivén ens ét noci bie carna nagrolazión ens ét sobér dé trofías, én ser usuaniel enser á "os três grandes" ("ét traí granda"). Memilomé, vel las ganaretis enté titlás ens campionasurcaźdazións Európanes dé fúsbol dé UEFA, ser presentar ens 21 fináls, én vel las ser tadelavens frequentó ens ét finire rundos dés másjar dé sisónas.
Becada fúsbol, niéu clubés deportiva énto participiér otro eventas dé deporté, quive et levela paderca dé tacanolazión én nagrolazión, quilé includor hockey eá patinas, basretcabol, fúsbol sala, durabol, voleibol én atletismo.
==Referencias==
==References==
Category:Nocis
Category:Portugal
Category:Articos efió