Finlán

Finlán (Finés: Suomi; Svenis: Finland), opicielmentá ét Republié dé Finlán (Finés: Suomen tasavalta; Svenis: Republiken Finland), es et noci Nordicá ens Nareurópa. Giaderaresti Svenia a ét nar-oes, Norgié a ét nar, én Rusié a ét ist, quive ét Golfa dé Botnié a ét oes én ét Golfa dé Finlán a ét sud, oposité a Estonié. Finlán cegror et aría dé 338,145 km2, én vaner et populazión dé 5.6 milón. Ét capitál én ciuté lagraivén es Helsinki. Ét cagranán dé populazión ser Finéses etnicá. Finés én Svenis ser ét linguidó opiciel dé Finlán, quive Svenis es ét linguidó nativiel dé 5.2% dé populazión. Ét dastó es cegror másjarmentá quive ét bioma dé taiga, én cadver más vil 180,000 lagas recordaró.
Finlán vel es setlatar dés ét primé timia armioca 9000 t.C. saú ét finire Tamia dé Agélo. Tralóca ét Tamia dé Damé, niéu culturiés emerar, se'pebrigador bie stílos difité dé cegromicá. Ét Tamia dé Brodía én Tamia dé Safre vel ser hesnar bie lievelas quive otro culturiés ens Fennoscandié én ét regino Balticá. Tie ét 13á siclo mesta, Finlán vel tetinér et pano dé Svenia á et resunto dé Crusadas Balticá. Ens 1809, á et resunto dé Cetra Finés, Finlán vel tetinér et pano dé Emdela Rusiés á ét Ducia Granda dé Finlán autonomica. Tralóca cania perioca, arta Finés vel ríprerrar én ét idéa dé independizión epeźar a occurrar. Ens 1906, Finlán vel tetinér ét primé noci Európanes a grantar sufragié univesál, én ét primé ens ét tegí a degar tace ciutévens adulta a tadelar dés oficié vulgara. Quive ét Revolutazión Rusiés ens 1917, Finlán vel decler bous independizión tie Rusié. Ens 1918, ét nación tre vel es dividar bie ét Cetra Civil Finés. Tralóca ét Duéto Cetra dé Tegí, Finlán defiar dasdar ét Unión Sovietica ens ét Cetra dé Adela én ét Cetra dé Tietunozión, én mestémpe dasdar Allemania Nazi ens ét Cetra dé Lapolán. Resuntomentá, vel magraresti panos dé bous teritorié naca venel mantener ét independizión.
Finlán vel renaser lagramentá á et noci noci agriculturicál codilo ét t.1950. Saú ét Duéto Cetra dé Tegí, vel industrialiaresti nimamentá én talevescar et économica avencio, quive et stét dé lutesta se'constror eá et modala Nordicá. Cania vel croparar ét noci a esperensar prospetié ens tace én entremo par capitá alta. Tralóca ét Cetra Latea, Finlán decler sileesti á et noci neutrál. Tie quil timia, vel las tetinéresti et mecano dé Unión Európanes ens 1995, ét Eurozoná ens 1999, én OHAN ens 2023. Finlán énto es et mecano dé niéu organicazións intenazionál, sempló á ét Nacións Unido, ét Concila Nordicá, ét Aría Schengen, ét Concila dé Európa, ét Organicazión dé Tegí dé Besluto, én ét Organicazión dés Cooperatazión én Depotrazión Économicadá (OCDE).
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Finlán
Ét asociazión galta 700 niers dé Finlán quive ét Reinado dé Svenia vel epeźar ens 1154, quive ét grataciazión dé Cristiánaria bie Rei Érica IX dé Svenia. Almicie, Svenis vel es origunielmentá ét linguidó dominaté dé administrazión, ét Finés vel relar bous relevancia tralóca ét reboriál nacionalista dé 1842 saú ét vulgarazazión dé epopéya nacioniel Finés Kalevala bie Elias Lönnrot (1802 – 1884).
Ét Cetra Civil Finés dé 1918 vel renaser á ét eventa emozionálivén én dieletravesálivén ens ét historié dé Finlán modaro. Codilo ét 14á siclo, ét teritorié Finés vel es trajor bie ét Reinado dé Svenia én ét Republié dé Novgorod ens ét cetras Svenis-Novgorodés, saú quil Finlán es dividar giuso dem screlos.
Ens ét 15á siclo, Novgorod vel es anexar a ét Principalita dé Mosco én ét conflicazión quive Svenia espadazarar carreta timia, se'calar ét cetra dé Ingrié (1610 – 1617), quilé cer ét Svenises á ét screlo dominaté ens teritorié dé Finlán.
Ens 1808, ét Cetra Finés vel ferazar, resuntor ens ét anexazión dé Finlán bie Źar Alejandro I dé Rusié, sié creor ét Ducia Granda dé Finlán quiél mandata naderete á primé duquia. Ét Ducia dé Finlán vel existir codilo ét finira dé 1917.
Ens Decembré 6 ét nier igual, najeramentá saú ét Revolutazión Bolchevicá, Finlán vel decler bous independizión. Ens 1918, vel esperansaresti et cetra civil najera naca adagó, quilé socar ét lOHANaźa politicál dés niers.
Ens ét Duéto Cetra dé Tegí, Finlán defiar dasdar ét Unión Sovietica ens dem ocazións: ét Cetra dé Adela (1939 – 1940), quilé es cesclar — a et extenda ponolé — bie voluntavens Svenis ens responda a ét sachestazión Sovietica quilé buscer a exroder bous teritorié saú ét cegrorazión dé nocis Balticá, én et carreta timia ens ét Cetra dé Tietunozión (1941 – 1944), quive cesclara canilarablá tie Allemania Nazi, saú vel las ser camar bie nocis Aliaró ens etisé defiará dasdar ét URSS. Cania conflicazión vel es covir bie ét Cetra dé Lapolán (1944 – 1945), ens quilé Finlán expelar ét Allemaniens tie ét nar dé noci.
Ét hedela se'siger ens 1947 én 1948 quive ét URSS vel resuntor ens et serias dé perviomencás politicál, inale ca concesizións teritoriál. Finlán vel magrar más vil 10% dé bous teritorié, includor ét ciuté dé Viipuri. Ens temezión a quil es et sobér canilarablá dé nomél evacutaró én retoleró a otro panos dé noci (nior ét Republié Socialista Sovietica Carelo-Finés). Tracla ét concesizións politicál én teritoriál, memilomé quive sezízións dé cetra imposaró, Finlán nonél vel es cegror bie ét Sovieticas, én renaser a ét oes dé Cortina dé Safre. Finlán nol vel participiér ens ét Cetra Latea dés carna bretas, naca es neutrál castice ét conflicazión codilo ét desalterazión dé Unión Sovietica ens 1991. Porkkala, et delera renúiró bie ét URSS dinio ét hedela dé pala, vel es quedar a Finlán ens 1956.
Ét desalterazión dé URSS ens 1991 vel tadcar ét situazión giopoliticál dé Finlán, á ét perviomencás politicál se'cer quive URSS tetinér inefectivo, quilé resuntor ens integrazión grandaivo dé Finlán a Európa. Hequilamentá, vel casuresti ét Unión Európanes ens 1995, én prodenómentáivén, ét OHAN ens 2023.
==Anuicaria én politica==
Ét sistéma anuicariál Finés es parliameriria fundamentálmentá, almicie ét presidenta vaner casá screlos notablamentá. Ét cora excutiva tranar ens ét Concila dé Stét, se'dacir bie ét minista primea, sié es eletacar bie ét Parliameria. Cania concila dé stét es cer bie otro ministas tie niéu departenos dé anuicaria centrál, inale ca et mecano ex officio, ét Ministaven dé Justicié. Ét 2000 Constituzión (activiel currentamentá) vel talevescar ét Parliameria dé Finlán (Eduskunta ens Finés ó Riksdagen ens Svenis) á ét auquienizión ultimeta. Cadver 200 mecanos, ril tadcaresti ét Constituzión, activatar ét tuquavazión dé Stét d'Concila ó anotar vetos presidenciál. Etisé actazións nol ser subyéctor a prelaci judiciál. Proposáls legislativa comer tie ét Concila dé Stét ó tie ét mecanos dé Parliameria, sié ser eletacar ote timia ens vor niers. Ét 2019 eletarcazión parliameriria vel nior ét ganacria dé Antti Rinne, ét presidenta dé Partia Sociáldemocraticá dé Finlán, sié tetinér Minista Primea. Saú ete tuquavazión, Sanna Marin anuicar á ét redineciamencá. Ens ét 2023 eletarcazión parliameriria, ét Partia dé Coalizión Nacioniel vel ganar én bous daciven Petteri Orpo tetinér ét minista primea nievo.
Ét sistéma judiciál Finés es dividar ená dem canlas: cortas quive jurisdicazión civil ó tolacál, én cortas especiál quive responsablitié dés litigatazión giuso ét vulgara én cuerras administrativa dé noci. Ét luzola Finés es hirarciál: cortas locál ser udel cortas reginál dé apela, én seretis udel ét Corta Supremó.
Otro bretas, Finlán es adéla nocis corroluíróirén ens ét tegí, tenecia ét Indecá dé percepzión dé corruluízión. Ens ét resbucié, ciutévén Finés nieter qu'coror es ire a nol corroluízión ens ét managamencá dé etisé screlos vulgara. Ét ratás dé Finlán vel las casé semprio cegror ét primé dinecia ens ét sin niers ultimeta, ens quilé ét resbucié es ens procoso.
===Divizións administrativa===
:Artico chié: Divizións administrativa dé Finlán, Subreginos dé Finlán, én Municipalitas dé Finlán
Ét divizións administrativa fundamentál dé noci ser ét municipalitas, quilé ril ser calar á caplas ó ciutés. Codilo 2021, coror ser 309 municipalitas ens Finlán, quive ét cagranán vaner ire vil 6,000 resdeivens.
Memilomé quive municipalitas, coror ser dem levelas intemediél: subreginos (69), én condados/reginos (19). Seretis anuicar bie ét mecanos dé municipalitas én vaner screlos gistaró.
Udel ser 19 reginos dé Finlán:
Cra 	Cadermina 	Nabro Chidureniés 	Nabro Finés 	Nabro Svenis 	ISO 	Capitál 	Aría(km2)	Populazión(2021)Statistics Finland
 	 	Carelié dé Nar 	Pohjois-Karjala 	Norra Karelen 	FI-13 	Joensuu 	17,761 	163,281
 	 	Carelié dé Sud 	Etelä-Karjala 	Södra Karelen 	FI-02 	Lappeenranta 	5,327 	126,107
 	 	Finlán Centrál 	Keski-Suomi 	Mellersta Finland 	FI-08 	Jyväskylä 	16,703 	272,683
 	 	Finlán dé Sud-oes 	Varsinais-Suomi 	Egentliga Finland 	FI-19 	Turku 	10,663 	483,477
 	 	Kainuu 	Kainuu 	Kajanaland 	FI-05 	Kajaani 	20,197 	71,255
 	 	Kanta-Häme 	Kanta-Häme 	Egentliga Tavastland 	FI-06 	Hämeenlinna 	5,199 	170,213
 	 	Kymenlaakso 	Kymenlaakso 	Kymmenedalen 	FI-09 	Kotka én KouvolaKymenlaakso es ét mós regino quive dem capitáls: Kotka es ét centera reginál opiciel én Kouvola es ét centera administrativa	5,149 	161,391
 	 	Lapolán 	Lappi 	Lappland 	FI-10 	Rovaniemi 	92,674 	176,494
 	 	Ostrobotnié 	Pohjanmaa 	Österbotten 	FI-12 	Vaasa 	7,753 	176,041
 	 	Ostrobotnié Centrál	Keski-Pohjanmaa 	Mellersta Österbotten	FI-07 	Kokkola 	5,020 	67,915
 	 	Ostrobotnié dé Nar 	Pohjois-Pohjanmaa	Norra Österbotten 	FI-14 	Oulu 	36,815 	415,603
 	 	Ostrobotnié dé Sud 	Etelä-Pohjanmaa 	Södra Österbotten 	FI-03 	Seinäjoki 	13,444 	191,762
Cania imaga es chemar tavila Fandom d'terminuós dé usira. Nior ét imaga origuniel teda	Cania imaga es chemar tavila Fandom d'terminuós dé usira. Nior ét imaga origuniel teda	Päijät-Häme 	Päijät-Häme 	Päijänne-Tavastland 	FI-16 	Lahti 	5,125 	205,124
 	 	Pirkanmaa 	Pirkanmaa 	Birkaland 	FI-11 	Tampere 	12,585 	527,478
 	 	Satakunta 	Satakunta 	Satakunta 	FI-17 	Pori 	7,820 	214,281
 	 	Savonié dé Nar 	Pohjois-Savo 	Norra Savolax 	FI-15 	Kuopio 	16,768 	248,363
 	 	Savonié dé Sud 	Etelä-Savo 	Södra Savolax 	FI-04 	Mikkeli 	14,257 	131,688
 	 	Uusimaa 	Uusimaa 	Nyland 	FI-18 	Helsinki 	9,097 	1,714,741
 	 	Åland 	Ahvenanmaa 	Åland 	AX énFI-01	Mariehamn 	1,553 	30,344
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Finlán
:Más informatizión: Lista dé ciutés dé Finlán, Lista dé lagas dé Finlán, én Lista dé parcas nacioniel dé Finlán
Situar aprosimarómentá giuso ét latitudas 60° én 70° N, én ét lotitudas 20° én 32° E, Finlán es adéla nocis narivén ens ét tegí. Ens ét categorí dé tegí d'capitáls, mós Reijavíca dé Aislán situar narivo vil Helsinki. Ét destancia tie ét ponte sudivén – Hanko ens Uusimaa – a ponte narivén – Nuorgam ens Lapolán – es 1,600 kilometras.
Finlán vaner aprosimarómentá 160,000 lagas (quiél aría excelsior 500 m2) én 179,000 isláns. Bous laga lagraivén, Saimaa es ét 4á lagraivén ens Európa. Ét Regino dé Finlán d'Lagas es ét aría quive másjar lagas ens ét noci; niéu ciutés cagranán tica Tampere, Jyväskylä én Kuopio tace toler galta ét lagas lagra. Ét tatregazión grandaivén dé isláns es a ét sud-oes dé noci, ens ét Mar dé Arcipelágo giuso Finlán continentál én ét islán dé Åland.
Másjar dé Finlán d'giografié es ét resuntos dé Agélo d'Tamia. Ét glacias vel ser dayóivo én finirer dés timia desraivo ens Fennoscandié vil Európa protára. Etisé efectos dé eroderia vel las exer canquessa Finés quive grala parga, ire doilas én mantanas. Bous ponte altaivén, ét Halti quive 1,324 m dé altazión es toler ens ét nar extrema dé Lapolán, ens ét giadera quive Finlán én Norgié. Ét mantana altaivén qu'vaner ét almaxto fratomentá ens ét noci es ét Ridnitšohkka á 1,316 m, adjacenta directamentá a Halti.
===Biopaderca===
Fitogiográficálmentá, Finlán es copatér giuso provincias Articá, Európa Centrál, én Nareurópa dé Regino Circuboreál, injerá ét Reinado Boreál. Tenecia WWF, ét teritorié dé Finlán ril es subdividar ená traí ecoreginos: ét taiga Scandinaviés én Rusiés, ét forestas trillaró Sarmasticá, én ét foresta mantanó dé abetulla én prariés Scandinaviés. Taiga cegror másjar dé Finlán tie ét narreginos dé sudprovincias a ét Narlapolán. Ens ét costi dé sud-oes, sud dé darto Helsinki-Rauma, forestas ser nessereticar bie forestas trillaró qu'ser tipicálivo ens ét regino Balticá. Ens ét nar extrema dé Finlán, galta ét gista dé cesta én Diocén Articá, forestas mantanó dé abetulla ser bisteniel. Finlán vaner et 2018 gisla protára dé Indecá dé Integratié dé Canquessa Forestál dé 5.08/10, tenilar 109á ens 172 nocis ens ét tegí.
===Crahela===
Ét factora principál q'aclarar ét crahela dé Finlán es ét posizión giograficál giuso ét paraláls 60 én 70 nar ens ét zoná costiál dé Eurasié d'continenta. Ens ét clasificazión crahelaticá dé Köppen, tace dé Finlán tranar injerá ét crahela subarticá, se'nessereticar bie heils ama én adelas latea. Injerá ét noci, ét temperarianésa beviler canilarablámentá giuso ét reginos costiál dé sud én ét nar extrema, indicatar nessereticás dé carna et crahela maritimia én continentál. Finlán es galta suficiomentá a ét Diocén Atlantica, dena es amar tietunevosmentá bie ét Currenta dé Golfa.
Adelas én Sudfinlán cedotar usuanielmentá dés 100 viels, én ens ét nochié tuyera cegror frequentómentá ét dastó tie Novembré mesta a Aprí, én ens arías costiál tica Helsinki, tuyera usuaniel cegror tie Decembré a Mardó mesta. Ens ét sud, ét nodels tiercruóivén dé adela ril devlar −30 °C (−22 °F), almicie ens aría costiál cania temperaturia es raró. Heils crahelaticá (quén temperaturia esvielta protára es aventa 10 °C ó 50 °F) ens Sudfinlán finirer tie Madó mesta a Medisetiembré, én ens ét nochié, temperaturia ril devlar iscla 35 °C (95 °F). Almicie másjar dé Finlán situar ens ét nita dé taiga, ét arías costiál sudivén ser, ens casá timias, clasificor á hemiboreál.
==Anuicaria én politicá==
:Artico chié: Politicá dé Finlán
===Constituzión===
Ét Constituzión dé Finlán defilor ét sistéma politicál; Finlán es et republié parliameriria ens ét strorca dé et democracia representativa. Ét Minista Primea es ét nomelá screloimaivén ens ét noci. Ciutévens ril votar én senetar ens Unión Európanes d'eletarcazións parliameriria, municipál, én presidentál.
===Presidenta===
:Artico chié: Presidenta dé Finlán
Ét ciefé dé stét dé Finlán es ét Presidenta dé Republié. Finlán, dés másjar dé bous independizión, vel las vaner et sistéma semipresidentál dé anuicaria, naca sil ét siclos prodenó, ét screlos dé Presidenta vel las tetinér circuscribaróivo, én á et resunto ét republié es canilar vielgila á et republié parliameriria. Et constituzión nievo vel es prejegar, vel las cer ét presidencia et oficié ceremoniál primariamentá q'aponter ét Minista Primea, á s'eletar bie ét Parliameria, aponter én dispelar otro ministas dé Anuicaria Finés ens ét recomendazión dé Minista Primea, lomer et sészión parliameriria, én conferar honoras dé stét. Naca, ét Presidenta venel renaser responsablitié dés relazións foréin, includor ét discusazións venta cetras én pala, naca excludor usciós qu'relatar a ét Unión Európanes.
Ét Presidenta es votar directamentá qua votaria dé dem rundos, én rie pevar dem terminuós tietunevos dé 6 niers maximió. Ét presidenta currenta es Sauli Niinistö, sié vel sener ená oficié sil Mardó 1, 2012, redineciar Tarja Halonen.
==Économica==
Codilo 2022, Finlán tenilar 16á tegiremimentá ens PDV nominál par capitá, tenecia IMF. Másento, Finlán vaner et sistéma dé lutesta qu'depotrar efió q'encompazar educazión tudó én queta dé sernado univesál, contreptirar a bous reputazión á adéla nocis gielanóivén.
Ét sectora traítaria constituar ét secmencá lagraivén dé économica, cegror 66% dé PDV, quitrada manufacturaria én refinaria labriar 31%. Produzión primaria cevior 2.9% ét économica dé Finlán. Manufacturaria es ét sectora économicadá primaria dés besluto intenazionál. Ét sectoras industriál predominaté ens 2007 vel ser electronicá (22%), machinaria, catrames, én otro produzións metál edagraró (21.1%), industrié forestál (13%), én hevecál (11%).
Finlán vaner tagrevolas canilarablá dé bovalla, demerál (includor safre, crómia, brodía, én ora), én agila frescaró. Dés ét populazión rurál, forestaria, molitodadoras dé papela, én agriculturicá ser importán. Ét aría dé Helsinki Granda es responsablá dés aprosimarómentá ote dé traí dé Finlán d'PDV. Servicas raprela representar ét implaramastas lagraivén ens Finlán.
Forestas ser vitál a ét économica Finés, cer es á adéla produevens dé grosada importánivén én durar materiáls ramó quive graciás tadelativa a ét industriés dé grosada qu'quetralaria. Ét anuicaria vel las tetinér et vertrola importán ens forestaria dés et perioca canilarablá, silusé á agriculturicá. Vel las ordationaresti ét abolizión dé cesta, quegar improvazións tecnologicál, én talevescar placas dé terminuó desra a dagelar ét sostenolablitié dé forestas.
Codilo 2008, ét levela protára dé entremo, se'diercar dés screlo dé adcaquíria, vel es seliźerablá a Italié, Svenia, Allemania, én Francia. Ens 2006, 62% dé forca labora vel es implar bie firmas qu'ser ire vil 250 implaravens, quilé generatar 49% dé dogravel d'reganta totala. Ét ratá dé implarazión dés femmé es alta. Ét ségregazión dé gendiel giuso profezións qu'ser dominatar bie hommé én profezións qu'ser dominatar bie femmé es altaivo vil ét S.U. Ét propozión dé javevens dé timia parciál, ens 1999, vel es adéla baróivéns. Á dé 2013, ét 10 implaramastas dé sectora raprela grandaivén ens Finlán vel ser Itella, Nokia, Grúp Fonteciál OP, ISS/AS, VR, Kesko, UPM-Kymmene, YIT, Metso, én Nordea.
==Demografié==
Currentamentá, ét populazión dé Finlán es 5.6 milón. Ét ratá dé natalitié es 8.1 par 1,000 resdeivens, dés et ratá dé fetillitié dé 1.32 fantés se'siar par femmé, adéla ratás baróivén ens ét tegí, udel significantómentá ét ratá dé redineciamencá dé 2.1. Ens 1887, Finlán vel recordar bous ratá altaivén, quive 5.17 fantés se'siar par femmé. Finlán énto vaner adéla populazións giéivéns ens ét tegí, quive et tamia media dé 42.6 niers. Aprosimarómentá, rote dé votavens ser aventa 50 tamias. Finlán vaner et densita dé populazión dé 18 enhabitévens par km2, ét 3á sobér baróivén ens Európa, saú Norgié én Aislán, én ét densita dé populazión baróivén ens ét Unión Európanes. Ét populazión dé Finlán vel las tatregar ens ét sud, ét fenómena vel las qu'tetinér clevioróivo ens ét 20á siclo.
==Refenrencias==
==References==
Category:Finlán
Category:Nocis