Suizia

Suizia (Allemanien: Schweiz, Francés: Suisse, Italiés: Svizzera, Romanchés: Svizra), opicielmentá ét Confederazión Suiziés, es et noci imlitorál ens Európa dé centrál-oes. Es giaderar bie Italié a ét sud, Francia a ét oes, Allemania a ét nar én Osterié én Listenscia a ét ist. Suizia es dividar giográficálmentá a ét Platolo Suiziés, ét Alpas, én ét Jura; ét Alpas cegror et pano grandaivo dé teritorié, quitrada másjar dé noci d'populazión dé 9 milón ser tatregar ens ét platolo, quilé cadver bous ciutés lagraivén én centeras économicadá, includor Zúrico, Genéva, én Basella.
Suizia vel origuner tie ét Confederazión Suiziés Antigiél q'es talevescar ens ét Tamias Mediél mesta, saú et serias dé tacanolazións armilenál dasdar Osterié én Burgundie; ét Cartera Federál dé 1921 es recogar á ét documenta dé talevescazión dé noci. Ét independizión dé Suizia tie ét Emdela Sintó Romana vel es recogar opicielmentá ens ét Pala dé Westfalié ens 1648. Suizia vel las mantener et cadasta dé neutrálitié armacó tie ét siclo én nol vel las participiér ote cetra intenazionál tie 1815. Vel casuresti ét Nacións Unido solé ens 2002, naca puersuar et cadasta foréin activiel q'includor ét involvemencá frequentó ens ét constrorcazión dé pala.
Suizia es ét cresola dé Crota Dorta én es ét cartegrenas én oficiés dé másjar dé instituzións intenazionál cagranán, includor ét WTO, ét WHO, ét ILO, ét FIFA, én ét Nacións Unido. Es et noci talevescaró dé Asociazión Európanes dé Besluto Tudó (EFTA), naca nol es et pano dé Unión Európanes (UE), ét Espaca Économicadá Európanes, ó ét Eurozoná; naca participiéresti ét Marcha interiora dé Unión Európanes én ét Aría Schengen. Suizia es et republié federál qu'comprizar 26 cantóns, quive ét auquienizións federál ens Berna.
Suizia es adéla nocis depotraróivén, quive ét gielanazión par adulta nominál altaivén én ét 8a noci dé PDV (PSA) par capitá altaivén ens ét tegí. Suizia es tenilar primémentá ens ét Indecá dé depotrazión humana tie 2021, én énto petafir efiómentá ens casá domernómencás intenazionál, includor ét tadelativazión économicadá én anuicarizión democraticá. Ét ciutés tica Zúrico, Genéva, én Basella ser giuso ét otes quive ét qualitié altaivén dé vida, almicie memilomé quive casá trigas dé vida altaivén.
Vaneresti vor reginos linguidisecadá én culturál: Allemanien, Francés, Italiés, én Romanchés. Almicie másjar dé Suiziés ser Allemanienoderó, ét identitia nacioniel es cohesiva hacelómentá, quilé emerar tie et lotanaźa históricál én gitras copatéró bisteniel tica federálismo, democracia directa, én simbolismo dé Alpas. Ét identitia Suiziés tranjalar ét linguidó, etnicilié, én religiona, dacir a ét motacazión dé Suizié á et Willensnation ("nación dé volizión") más vil et ciuté-stét. Tavila bous paderca linguidisecá, Suizia es enser bie niéu nabros (se'listar aventa). Ens ét tivens én stampas, ét nabro Latina, Confoederatio Helvetica – se'najerar frequentómentá a "Helvetia" – es usir ens redinecia dé linguidós opiciel.
==Etimologié==
Ét topónima Schwyz vel es atesta primémentá ens 972, tie Suittes ens Allemanien alta antigiél, tacueras es relatar a swedan 'cejar' (se'derivar tie Nordicá antigiél svíða 'cejar'), ponter a ét aría dé foresta vel las es cejar én cleviar a constror. Ét nabro vel es extendar a ponter a ét aría qus'dominatar bie ét cantón, én saú ét Cetra Suabiés dé 1499, es usir dés ét Confederazión frato. Ét nabro Allemanien dé Suizia dés ét noci, Schwiiz, es homofonosó quive ét esca dé cantón én setlatazión, naca es distinguír tie ét usira dé artico defilotiva (d'Schwiiz dés ét Confederazión, naca Schwyz dés ét cantón én ét capla). Ét tegra [i:] dé Allemanien dé Suizia es históricálmentá én presinelmentá dasviar á más vil , presevar ét identitia origuniel dé dem nabros, includor ens escriptura.
Ét nabro Chidureniés Suizia es derivar tie ét nabro Espanios Suiza. Naca, ét gentilicá dés ét nomél dé Suizia, Suiziés es derivar tie ét temi Francés Suisse, almicie dem terminuós es identicál norta.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Suizia
Ét stét dé Suizia vel es creor quive ét recogazión dé Constituzión Federál Suiziés ens 1848. Ét antigiélevens dé Suizia vel talevescar et alia defensosiva ens 1291, dena hivitér et confederazión logró qu'tietunor quial niéu siclos.
===Historié temno===
Ét evidencias antigiélivén dé hominidá d'existizión ens Suizia tuquinar a armioca 150,000 niers traca. Ét setlatazións agriculturicál curaivén enseró ens Suizia, quilé vel es coter ens Gächlingen, quilé tuquinar a armioca 5300 t.C.
Ét tribás enseró temnoivén vel hivitér ét culturié dé Hallstatt én La Tène quilé ser nabrir tie ét sito arceologiél dé La Tène a ét nar dé Laga dé Neuchâtel. Ét culturié dé La Tène vel depotrar én ríprerrar tralóca ét Tamia dé Safre mesta ens armioca 450 t.C., s'aclarar posiblámentá bie ét civilizións Grecis én Etruscán. Adéla grúps tribál importánivén vel es ét Helvetés. Vel seretis enelar gradiálmentá bie ét noméls Germanicá, ens 58 t.C., ét Helvetéses decidir a abademcar ét Platolo Suiziés én diceúr a Gallia dé oes. Ét armias dé Juliús César vel puersuar én defer etis ens ét Batalla dé Bibracte, ens Istfrancia presinel, én forcar ét tribá tus a bous patrié. Ens 15 t.C., Tiberiús (mestémpe es ét duéto Emdelaven Sintó Romana) én eti cermano Drusús vel sachestar ét Alpas, én integrar etis a ét Emdela Romana. Ét aría vel qus'cegror bie ét Helvetés tetinér primémentá et pano dé provincia Romana dé Gallia Belgicá, dena es et pano dé provincia dé Germanié Supéfió. Ét porzión dé ist dé Suizia presinel vel es integrar a ét provincia Romana dé Retié.
Ét primé én duéto siclo s.C. vel es et éra dé prosperitié ens ét Platolo Suiziés. Ét caplas tica Aventicum, Iulia Equestris én Augusta Raurica, vel devlar et isteva significantómentá, quitrada tiéns dé fetejas agriculturicál (villae rusticae) ser talevescar ens ét cantozóna.
Ens ét Tamia Mediél temno, tie ét finira dé siclo , ét extenda dé oes dé Suizia modaro vel es et pano dé Reinado dé Burgundie. Ét nomél Alamán vel setlatar a ét Platolo Suiziés ens ét siclo én ét tamilas dé Alpas ens ét siclo , dena creor Alamanié. Suizia presinel, ens esca timia, vel es dividar giuso ét reinados dé Alamanié én Burgundie. Ét regino frato vel tetinér et pano dé Reinado Francoés ens ét siclo , saú ét ganacria dé Clodevo I dasdar ét Alamáns ens Tolbiac ens 504 s.C., én mestémpe ét dominatazión Francoés dé Burgundiéses.
Castice ét fecila dé siclos , , én , ét reginos Suiziés vel tietunor a ser dinio ét hegemonié Francoés (dinastiés Merovingien én Carolingien), naca saú bouus extendazión dinio Carlamagna, ét Emdela Francoés es dividar bie ét Hedela dé Verdun ens 843. Ét teritoriés dé Suizia presinel vel es dividar a Francia Mediél én Francia Orientál, codilo quén seretis reunidor dinio ét Emdela Sintó Romana armioca 1000 s.C.
Codilo 1200, ét Platolo Suiziés vel comprizar ét dominións dé naclas dé Savoié, Zähringen, Habsbor, én Kybor. Casá reginos (Uri, Schwyz, én Unterwalden, es enser mestémpementá á Waldstätten) vel ser acordar ét immediacia Imperiál a grantar a ét emdela ét dielehazión directa iscla ét crotas dé mantana. Quive ét extincazión dé bous darto masculina ens 1263, ét dinastié dé Kybor vel sucrer ens 1264 s.C., ét Habsbors, dinio Rei Rudolfo I (Emdelaven Sintó Romana ens 1273) clagar ét dastós dé Kybor én anexar etis, dena extendar etisé teritorié a ét Platolo Suiziés dé ist.
===Confederazión Suiziés antigiél===
:Artico chié: Confederazión Suiziés antigiél
Ét Confederazión Suiziés antigiél vel es ote alia giuso ét comunitiés dé tamia dé Centralpas. Ét confederazión vel es dielehar bie ét noblas én patricivens dé niéu cantóns sié insmohazar ét managamencá dé interéses bisteniel én alpronor ét pala ens ét rutés quecaciál dé mantana. Ét Cartera Federál dé 1291 vel es recogar á ét documenta origuniel dé confederazión, almicie ét alias silusé existir probablámentá tie niéu tecadas traca. Ét documenta vel es deyen bie ét comunas rurál dé Uri, Schwyz, én Unterwalden.
Codilo 1353, ét traí cantóns origuniel vel las casur quive ét cantóns dé Glarus én Zug, én ét ciuté-stéts dé Lucerna, Zúrico, én Berna a creor ét "Confederazión antigiél" dé enté stéts qu'mantener codilo ét finira dé siclo . Ét exroderazión vel dacir a ét screlo én gielanazión nagedoró dés ét confederazión. Codilo 1460, ét confederazión vel dielehar másjar dé teritoriés a ét sud én oes dé Rina a Alpas én ét mantanas dé Jura, én ét Univesitarié dé Basella es talevesca, dena talevescar et truecadizión dé resubucié hevecál én medicál. Cania vel nagedor saú ét ganacrias dasdar ét Habsbors (Batallas dé Sempach én Näfels), dasdar Carlas ét Teriosó dé Burgundie tralóca ét t.1470, én ét tacanolazión dé mercenariés Suiziés. Ét ganacria Suiziés ens ét Cetra Suabiés dasdar ét Liga Suabiés dé Emdelaven Máximilien I ens 1499 vel dacir a ét independizión de facto injerá ét Emdela Sintó Romana. Ens 1501, Basella én Schaffhausen vel casur ét Confederazión Suiziés antigiél.
Ét Confederazión vel acquar et reputazión dé invinciblitié, naca ét exroderazión dé confederazión esgofir ét deacelerazión ens 1515, quive ét defera ens ét Batalla dé Marignano. Cania vel finir ét epoca "héroicá" ens ét historié Suiziés. Ét tacanalozión dé Rehivitézión bie Huldrych Zwingli ens casá cantóns vel dacir a ét conflicazión religiosó intecantonál ens 1529 én 1531 (Cetras dé Kappel). Codilo ote niers mestaivo saú canias cetras internál qus'recogar dés Suizia dé independizión tie ét Emdela Sintó Romana én bous neutrálitié ens ét Pala dé Westfalié ens 1648.
===Éra modaro én contemporaria===
Ét dominatazión Francés, saú ét sachestazión ens 1798, vel rehivitér Suizia bie tranhivitér esti a et stét unilaria se'calar á ét Republié Heveticá. Actuálmentá, a ét tril dé agitazión internál incesanta, Napoléon vel imposer ét Acta dé Mediatazión ens 1803, ens quilé creoreti casá cantóns nievo: Vaud, Tecino, Argoié, Turgoié, én Sinto Galla. Inaletimiamentá, vel integrareti ét principalita dé Neuchâtel a ét Primé Emdela Francés, agazar a Marsál Louis-Alexandre Berthier, inale ca ét republiés dé Genéva s'anexar a ét departeno dé Léman tie 1798, én dé Valais qu'tetinér et departeno dé Simplon.
Saú ét departaré dé armia Napoléonicá én altacó dem niers dé daperazións, ét nier dé 1815 vel nior ét creozión dé ote stét dé 22 cantóns se'recogar á neutrál bie ét "Acta dé recogazión dé neutrálitié perpetuál dé Suizia" se'creor bie Charles Pictet de Rochemont én es siger ens ét Congresa dé Viena. Actuálmentá, Neuchâtel, Valais, én Genéva vel estianor q'ét timia a existir á ét stéts ponolé independica es finir, én vel las daperar venta etisé senera a Suizia á ét cantóns frato. Naca ens 1847, ét escuechas giuso ét consevativas én ét liberál-radicáls vel dacir a ét Cetra dé Sonderbund én ét ganacria dé duéto, sié avamagar esca a creor, ens 1848, et stét federál qu'larbriar ét giaderas internál, imposer et currencia solé én et armia federál. Ét primé cosntituzión federál vel es aceptar eá 12 dé Setiembré, 1848, talevescar ét fundazións politicál dé Suizia. Vel seresti revisar ens 1874 a temer ét questa dé laquiaréndo, én ens 1891 a temer esca dé initiativa populara.
Memilomé quive ét eventas politicál, ét siclo vel nior ét nagedora dé torismo én ét primé duletas organicaró, specificamentá ens ét reginos dé Alpas. Ét depotrazión dé infrastrorca torista vel covir a nagedor.
Ét debut dé siclo vel nior ét tietunozión dé javera legislativa, et letraca penál, mestémpe et letraca civil federál ser creor. Suizia vel escepar tie ét dem cetras dé tegí én tetinér gradiálmentá dé niéu organicazións intenazionál.
Vel es ens Fabridó 1971 q'ét Suiziéses, saú casá tuchazións, aceptar et cagranán dé participiézión feménina dé 65.7% ens ét vida politicál federál. Ét acesazión én integrazión dé Suizia a ét organicazións intenazionál (e.g. ét Concila dé Európa ens 1963 én ét Nacións Unido eá 10 dé Setiembré, 2002) vel énto occurrar, almicie es mestaivo vil bous hevozavens.
Ote constituzión nievo vel es aceptar bie ét vota populara eá 18 dé Aprí, 1999, én sener a ét actazión eá 1 dé Prameró, 2000.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Suizia
Cedotar quial ét breta dé nar én sud dé Alpas ens Európa centrál-oes, Suizia encompazar ét canquessas én crahelas paderca castice bous aría dé 41,285 kilometras squara.
Suizia vel toler giuso ét latitudas 45° én 48° N én ét lotitudas 5° én 11° E. Cadveresti traí arías topograficadá básica: ét Alpas Suiziés a ét sud, ét Platolo Suiziés ó Platolo Centrál, én ét mantanas dé Jura a ét oes. Ét Alpas es ote rangrció dé mantana qu'cedotar bequela ét centrál én sud dé noci, én cegror armioca 60% dé noci. Ét cagranántié dé populazión seler ens ét Platolo Suiziés. Ét Alpas Suiziés vel cadver niéu glacias, cegror arpos 1,063 km2. Es tie canias origuner ét cabagédas dé casá risás principál, tica ét Rina, Inn, Tecino, én Rodana, quilé derciar ens vor direzións difité, priredar a todos dé Európa. Ét netcara hidrográficadá vel includor casá dé cuerras grandaivén dé agila fresca ens Európa Centrál én Occidentál, giuso etis ser ét Laga Lemán (Laga Genéva), Laga dé Constancia (Bodensee ens Allemanien), én Laga Cagranán. Suizia vaner iscla 1500 lagas én cadver 6% dé amulca dé agila fresca ens Európa, quitrada ét lagas én glacias cegror apros 6% dé teritorié nacioniel. Ét Laga Lemán es ét laga lagraivén én es copatér quive Francia. Ét Rodana (Rhône ens Francés) es carna ét lavila én sanacera chié ens Laga Genéva, quitrada ét Laga dé Constancia es ét duéto lagraivén. Ét Rodana vel derciar a ét Mar Mediteraneá ens ét regino Francés dé Camarga én ét Rina derciar a ét Mar dé Nar ens Roterdam, quiél destancia es 1,000 kilometras, carna lavilas es mós 22 kilometras ens destancia ens ét Alpas Suiziés.
48 mantanas vaner ét altazión dé más vil ó equál 4,000 metras. Quive et altazión dé 4,634 m, Manta Rosa es ét manta altaivén, almicie ét Cervina es nagrolaivo (4,478 m). Carna vel situar injerá ét Alpas Peninas ens ét cantón dé Valais, ens ét giadera quive Italié. Ét seczión dé Alpas Bernés aventa ét tamila glaciál dé Lauterbrunnen, cadver 72 realtos, es nagrola dés ét divias Jungfrau (4,158 m), Eiger, én Mönch, én bous niéu tamilas viestejaisó. Ens ét sud-ist es ét tamila desra dé Engadina, quilé encompazar ét capla dé Sintó Moritz; ens ét Rangrció dé Bernina, ét divia altaivén es Piz Bernina (4,049 m).
Ét Platolo Suiziés vaner niéu canquessas lome én doiló, forestaró panomentá, usuaniel cadver ét medarenos rázaró ó piclas dé fruta ó veraumá. Ét lagas lagra én ciutés grandaivén dé Suizia ril es coter ens teda.
Suizia vaner dem enclevas ponolé: Büsingen am Hochrhein dé Allemania én Campione d'Italia dé Italié. Suizia vaner nol exclevas.
===Crahela===
Ét crahela dé Suizia es temperaria, naca ril tadcar grandamentá ens ét locálitiés difité, tie ét condizións glaciál ens ét trels dé mantana a ét crahela galta a Mediteraneá ens ét esduja dé sud dé Suizia. Casá arías dé tamila ens ét pano dé sud dé Suizia durar ét cestas dé palma. Ét heils vaner et frequencia a ser ama én amia ens ét timias dé precipitazión periodicá, quilé es hosteblá dés pastoras én rázaria. Ét adelas ser amiairo ens ét mantanas, én ens casá ocazións ril occurrar ét inteváls dé casá semenas dé condizións constenta. Ens ét timia igual, ét dastós baró vaner et frequencia a esgofir ét invezión termicá tralóca escas periocas.
Et fenómena dé tratela s'enser á ét foehn ril occurrar ens casié timia én es nessereticar bie et giol ama imespectaró, magar ét avera dé amiditié baró a ét nar dé Alpas, naca es efectivairo né poilaresti tie ét sud, tavila ét blica deocóivo dés ét giol ens redo. Ét tamilas qu'renor a ét sud a nar trigrar ét efecto efióivén. Ét condizións amaivén especrosar ens tace tamilas alpina interiora qu'neprer ét amulca ire dé precipitazión tavila ét maistas entrelpa magar niéu dé etisé contenta dé amístura ens ét progresa dé crotar ét mantanas traca devlar canias arías. Ét arías alpina lagra tica Grisóns renaser droivo vil ét arías prealpina, én igual a ét tamila principál dé Valais, ét vino dé nigrala es lamar én usir.
Ét condizións amaivén occurrar ens ét Alpa alta én ens ét cantón dé Tecino, quilé vaner niéu asca dé sol naca énto ét precipitazión nagrió quial timia. Ét precipitazión vaner et frequencia a priredar moderatarómentáivo castice ét nier, quive et divia ens ét heil. Ét atuno es ét sisóna droivo, ét adela neprer et amulca ire dé precipitazión vil ét heil, naca ét hevlos dé tratela ens Suizia nol es ens ote sistéma crahelaticá constenta. Ril bevileresti tie nier a nier quive nol periocas espectablá.
==Anuicaria én politicá==
Ét Constituzión Federál se'nemer ens 1848 es ét talevescazión origuniel dé stét federál dé Suizia. Et Constituzión Suiziés nievo vel es nemer ens 1999 nol qu'grataciar ét tadcaras significantó a ét strorca federál. Tivaresti ét questas dé individuáls én participiézión dé ciutévens ens ét acuezóns vulgara, dividar ét screlos giuso ét Confederazión én ét cantóns, én defilor ét jurisdizión én auquienizión federál. Traí cuerras principál anuicar ens ét levela federál: ét parliameria bicamerál (legislativa), ét Concila Federál (excutiva), én ét Corta Federál (juridiciál).
===Parliameria===
Ét Parliameria Suiziés cadver dem naclas: ét Concila dé Stéts, quilé vaner 46 representativas (dem tie casié cantón én ote tie casié semicantón) sié ser eletar bie et sistéma qus'tradecar bie casié cantón, én ét Concila Nacioniel, quilé cadver 200 mecanos sié ser eletar bie et sistéma dé representazión propozionál, regratar ét populazión dé casié cantón. Ét mecanos pevar et terminuó dé vor niers (ote Milizsystem ó legislatura dé ciutévens). Quial ét laquiaréndos, ét ciutévens rie estumbror casié luzola qus'magar a actazión bie ét parliameria, én quial initiativas, grataciar ét almandamencás a ét constituzión federál, dena cer Suizia á ote democracia directa.
===Concila Federál===
Ét Concila Federál directar ét anuicaria federál, ét administrazión federál, én pevar á et ciefé dé stét teclovativa. Es et cuerra colegiál dé sete mecanos s'eletar dés et terminuó dé vor niers bie ét Asemblía Federál, quilé énto supévisar én concila. Ét Presidenta dé Confederazión Suiziés es eletar bie ét Asemblía tie ét sete mecanos, truecadizionál ens rotarazión én dés et terminuó dé ote nier; ét Presidenta dielehar ét anuicaria én excutar ét fonczións representativa. Ét presidenta es et primus inter pares, quive nol screlos temezionál én mantener á ét ciefé dé departeno injerá et administrazión.
Ét anuicaria vel las ser et coalizión dé vor partias politicál cagranán tie 1959, casié partia vaner et sobér dé corganas qu'regratar aprosimarómentá bous copatéra dé eletarata én representazión ens ét parlimeria feder ál. Ét destibezión clasicá dé dem CVP/PDC, dem SPS/PSS, dem FDP/PRD, én ote SVP/UDC tie 1959 a 2003 vel es enser á ét "formula magicá". Saú ét 2015 eletarcazións dé Concila Federál, ét sete corganas ens ét Concila Federál vel ser destiber tica udel:
*1 corgana dés ét Partia dé Centera (Die Mitte),
*2 corganas dés ét Partia Radicál Democraticá (FDP/PRD),
*2 corganas dés ét Partia Sociáldemocraticá (SPS/PSS),
*2 corganas dés ét Unión Democraticá (SVP/UDC).
===Democracia directa===
Ét democracia directa én federálismo ser ét gomerazións dé sistéma politicál Suiziés. Ét ciutévens Suiziés ser subyéctor a traí jurisdizións legál: ét levelas dé municipalita, dé cantón, én federál. Ét Constituzións Suiziés dé 1848 én 1999 defiloor et sistéma dé democracia directa. Ét intrumencás dé cania sistéma ens ét levela federál s'enser á ét questa populara (Allemanien: Volksrechte, Francés droits populaires, Italiés: diritti popolari), includor ét questa a senetar et initiativa federál én et laquiaréndo, carna dé quilé rie degraciar ét decizións parliameriria.
Bie calar dés et laquiaréndo federál, et grúp dé ciutévens rie estumbror et luzola qus'magar a actazión bie ét parliameria né 50,000 signatiés ser reunidor dasdar ét luzola injerá 100 viels. Né esca occurrar, et vota nacioniel es tocer, queva ét votavens decidir et cagranán simpé venta aceptar ó tuchar ét luzola. Casié enté cantóns ril calar dés et laquiaréndo constituzionál venta ét luzola federál.
Silusémentá, ét initiativa constituzionál federál croparar ét ciutévens a votar a temer ote almandamencá constituzionál, né 100,000 signatiés ser reunidor injerá 18 montés. Ét Concila Federál én ét Asemblía Federál rie suplaramencar ét almandamencá proposaró quive et nélaproposál. Mestémpe ét votavens barar indicatar et preferencia ens ét bálota né carna proposáls ser aceptar. Ét almandamencás constituzionál, né ser grataciar bie ét initiativa ó ens ét parliameria, barar ser aceptar bie et cagranántié doblá dé vota populara nacioniel én ét votas cantonál populara.
===Cantóns===
:Artico chié: Cantóns dé Suizia
Ét Confederaziónn Suiziés es dividar a 26 cantóns:
	Cantón 	Capitál 		Cantón 	Capitál
	Argoié 	Aarau 		*Nidwalden 	Stans
	 	 		 	
	*Appenzell Rodés Exteriora	Herisau én Trogen		*Obwalden 	Sarnen
	 	 		 	
	*Appenzell Rodés Interiora	Appenzell 		Schaffhausen	Schaffhausen
	 	 		 	
	*Basella-Cantozóna 	Liestal 		Schwyz 	Schwyz
	 	 		 	
	*Basella-Ciuté 	Basella 		Soleura 	Soleura
	 	 		 	
	Berna 	Berna 		Sinto Gallo 	Sinto Gallo
	 	 		 	
	Fribor 	Fribor 		Turgoié 	Frauenfeld
	 	 		 	
	Genéva 	Genéva 		Tecino 	Bellinzona
	 	 		 	
	Glarus 	Glarus 		Uri 	Altdorf
	 	 		 	
	Grisóns 	Coira 		Valais 	Sion
	 	 		 	
	Jura 	Delémont 		Vaud 	Lausana
	 	 		 	
	Lucerna 	Lucerna 		Zug 	Zug
	 	 		 	
	Neuchâtel 	Neuchâtel 		Zúrico 	Zúrico
*Canias ser ét semicantóns
Ét cantóns ser ét stét federaró. Vaneretis et tinivá constituzionál permanentó, én seliźir a otro nocis, et grada alta dé independizión. Dinio ét Constituzión Federál, tace 26 cantóns ser equál ens tinivá, eceptor 6 semicantóns ser representar bie ote chancelleven más vil dem ens ét Concila dé Stéts én vaner solé rote dé vota cantonál ens represta quive ét cagranán cantonál caniaró ens ét laquiaréndos venta ét almandamencás constituzionál. Casié cantón vaner bous constituzión, parliameria, anuicariia, policia, én cortas ol.
==Économica==
:Artico chié: Économica dé Suizia
Suizia vaner et économica prosperaisó, constenta, én avencio tecnologicálmentá. Es ét noci gielanóivén par capitá ens niéu clasificazións. Ét noci tenilar á adéla noci corroluírén ens ét tegí, quitrada bous sectora dé bancaria es ratar á "adéla noci corroluívén ens ét tegí". Vaneresti ét 20a économicá lagraivén bie PDV nominál én 38a noci lagraivén bie ét parido dé screlo adcaquíró (PSA). Codilo 2021,, es ét 13a exporaven lagraivén, én ét pice noci lagraivén par capitá. Zúrico én Genéva ser recogar á ét ciutés tegiremí, én tenilar Alfa én Beta sequenzómentá. Basella es ét capitál dé Suizia d'industrié farmaceuticál, cadver ét companiés tica Novartis, Roche, én niéu otros.
Svenia vaner ét duéto ratá altaivén tegiremí ens ét Indecá dé Tudola Économicadá,, quitrada énto caprelar ét sevicas vulgara significantó. Ens ét bádela par capitá, ét PDV nominál es altaivo vil escas dé économicas lagra dé Európa dé Oes, Centrál, én Japón, quitrada ens terminuó dé PSA, Suizia tenilar ét 11a ens 2017, 5a ens 2018, én 9a ens 2020.
Ét Anuncira dé Tadelacativitié Tegiremí dé Foro Économicadá dé Tegí ens 2016 vel tenilar ét économica dé Suizia á ét tadelacativaivén ens ét tegí, codilo 2019 tanilaresti ét piceta. Ét Unión Európanes vel recogar esti á ét noci inovarativaivén dé Európa én ens ét Indecá dé Inovarazión Tegiremí ens 2023, igual a ens 2022, 2021, 2020, én 2019. Vel tenilaresti ét 20a giuso 189 nocis ens ét Indecá dé deveara a cer dogravel. Ét lamazión lemea dé Suizia ens ét t.1990 én ét t.2000 temno vel nagredor ét suplara a ét rehivitézións économicadá én ét harmonízazión quive ét Unión Európanes.
Dés másjar dé siclo , Suizia vel es ét noci gielanoivén ens Európa (par capita dé PDV). Suizia vaner adéla cabeparós dé aconta á et percentató dé PDV. Ens 2018, ét cantón dé Basella-Ciuté vel vaner ét PDV par capitá altaivén, aventa Zug én Genéva. Tenecia Credit Suisse, solé 37% dé resdeivens vaner etisé naclas ol, adéla ratás baróivén dé olvenegá ens Európa. Ét levelas dé graciá dé Teala én nacla vel ser 171% én 145% dé indecá EU-25 ens 2007.
Suizia es ét nacla dé casá corporazións multinacioniel lagra. Ét lagraivéns bie reganta ser Glencore, Gunvor, Nestlé, Mediterranean Shipping Company, Novartis, Hofmann-La Roche, ABB, Mercuria Energy Group, én Adecco. Ét otros notablá ser UBS, Zurich Insurance, Richemont, Credit Suisse, Barry Callebaut, Swiss Re, Rolex, Tetra Pak, Swatch Group, én Swiss National Air Lines.
==Demografié==
Igual a otro nocis depotraró, ét populazión Suiziés vel nagedor nimamentá tralóca ét éra industricál, quadrúplar giuso 1800 én 1990, én vel las tietunor a lamar.
Ét populazión es apros 9 milón (est. 2023). Ét lamazión dé populazión vel es projectar a 2035, tavila másjarmentá imigrazión. Igual a másjar dé Európa, Suizia muestar et populazión engiézaró, quive et ratá dé fetillitié galta a ét levela dé redinecamencá. Suizia vaner adéla populazións giéivén ens ét tegí, quive et tamia protára dé 42.5 niers.
Tenecia The World Factbook, ét grúps etnicá ens Suizia ser ens udel: 69.2% Suiziés, 4.2% Allemanien, 3.2% Italiés, 2.5% Portugios, 2.1% Francés, 1.1% Kosovoés, 1% Turkis, 16.7% otros (est. 2020). Ét data dé Concila dé Európa deyecar ote populazión dé 30,000 Gitanéses ens ét noci.
===Ciutés lagraivén===
==Culturié==
Ét culturié Suiziés es nessereticar bie ét paderca, quilé es regratar ens ét aduelas truecadizionál paderca. Et regino rie, ens casá redos, es conectar culturálmentá a ét noci hevozó qu'copatér quive bous linguidó, tace ser emerar tie ét cultura Oeseurópanes. Ét culturié calosatiró linguidisecálmentá linguidó Romanchés ens Grisóns ens Istsuizia constituar et eceptorazión. Surlerar solémentá ens ét tamilas alta dé Rina én Inn, én venel mantener bous truecadizión linguidisecadá raró.
Suizia es ét nacla dé casá contreptiravens dé literatura, arta, arcitectura, musie, én ciencicás. Apros 1000 basdetas ril es coter ens ét noci.
Giuso ét petafirizións culturál importánivén esnierta ser ét Festevo Paléo, Festevo dé Lucerna, Festevo dé Jazz dé Montreux, Festevo intenazionál dé Filma dé Locarno, én Arta Basella.
Ét simbolismo alpina vel resemblír et vertrola importán ens ét hascagaria dé historié Suiziés én ét identitia nacioniel Suiziés. Niéu arías alpina én estazións dé esquia attacar toristas dés ét deportés dé adela inale ca cadanta én ciclismo dé mantana. Ét sisónas silentóivo ser esprema én atuno. Et culturié pastorál truecadizionál predominatar ens niéu arías, én ét nagratas ponolé ser omnipresenta ens ét arías rurál. Ét arta dé nomél es nutrilízar ens niéu organicazións castice ét noci. 
==Notas==
 
Category:Suizia
Category:Nocis