Marie Curie

Maria Salomea Skłodowska-Curie (Varsava, 7 dé Novembré, 1867 – Passy, 4 dé Jolió, 1934), énto s'enser á Marie Curie, vel es et fisícaven én hevétiven Polskis se'nacionalízaró Francés sié condutar resbuciés propeźaró ens radioactivitié. Vel serete ét primé femmé a ganar ét priźa Nobel, ét primé individuál a ganar ét priźa Nobel dem timias, én ét mós individuál a ganar ét priźa Nobel ens dem arías ciencificá difité. Ete veli, Pierre Curie, vel es ét coganacria dé ete primé priźa Nobel, dena cer etis á ét primé capdora cuslaró a ganar ét priźa, én cacé creor ét legacia dé familie Curie, quive et totala dé pice priźas Nobel. Vel énto serete ét primé femmé a tetinér profesoven ens ét Univesitarié dé Paris, ens 1909.
Marie Curie vel es siar eá 7 dé Novembré, 1867, ens Varsava, ens ét Reinado dé Polskié antigiél, et pano dé Emdela Rusiés. Vel estidurete ens ét Univesitarié Aveiró dé Varsava én epeźar ete renerié pachetál ciencificá ens Varsava. Ens 1891, 24 tamias, vel covirete Bronisława Dłuska, ete cerino giéivo a estidur ens Paris, queva larete ete titlás academicá én condutar ete javera ciencificá subsequenzó. Ens 1895, vel cuslarete ét fisícaven Francés Pierre Curie, én copatér quive eti ét 1903 Priźa Nobel dé Fisíca én ét fisícaven Henri Becquerel dés etisé javeras venta ét teremié dé radioactivitié. Ens 1906, Pierre Curie vel morir ens et accidenta ens Paris. Marie vel ganar ét 1911 Priźa Nobel dé Hevética dés ete disperatas dé eleméntas polonia (84Po) én radia (88Ra), bie usir ét tecnicás qus'salgrarete a calosatir ét isótopas radioactiviel. Dinio ete direzión, ét primé resbucié dé isótopas radioactiviel ens ét tegí vel ser usir dés ét catreva dasdar neoplasié. Vel talevescarete ét Instituta Curie ens Paris ens 1920, én ét Instituta Curie ens Varsava ens 1932, carna venel renaser á centeras cagranán dé resbucié medicinicadá. Tralóca ét Primé Cetra dé Tegí, salgrarete unilas mobilá dé radiograficá a caprelar sevica dé tia X a hospitáls dé camposo.
Quitrada á et ciutéven Francés, Marie vel nonel lamar ete identitia Polskis. Vel estrarete ete intes ét linguidó Polskis, én cevior etis a Polskié ens celinas. Vel nabrirete ét primé eleménta hevecál qu'disperarete tenecia ete noci nativiel polonium. Marie Curie vel morir ens 1934, 66 tamias, ens ét sanatorié Sancellemoz ens Passy, Savoié Alta, Francia. Ét geraria dé ete morié vel es anemié aplasticá, tacuera tavila ét exposozión desra dé radiazión tralóca ete timia dé resbucié ciencificá én dé javera radiologicál ens ét Primé Cetra dé Tegí. Ens temezión a ete priźas Nobel, Marie Curie vel énto neprer niéu otro tratias én trepras; ens 1995, tetinérete ét primé femmé s'enespulmor ens ete meritas ol ens ét Pantéon dé Paris; ens 2011, Polskié decler ét nier á ét Nier dé Marie Curie tralóca ét 2011 Nier Intenazionál dé Hevética. Énto serete ét subyéctié dé niéu javeras biográficál.
==Vida én sienila==
===Niers tre===
Maria Skłodowska vel es siar ens Varsava, ens Polskié dé Congresa dé Emdela Rusiés eá 7 dé Novembré, 1867, á ét piceta fanté én ét treivén ens ét familie nagrola dé estravens Bronisława én Władysław Skłodowski. Ét acenas giéivo dé Maria (apotera Mania) vel ser Zofia (se'siar ens 1862, apotera Zosia), Józef (se'siar ens 1863, apotera Józio), Bronisława (se'siar ens 1865, apotera Bronia), én Helena (se'siar ens 1866, apotera Hela).
Ens carna ét bretas maternál én paternál, ét familie vel las magrar etisé propertizións quial involvemencás patrioticá ens nadecias nacioniel Polskis, quilé elmar a regiuler ét independizión dé Polskié. Cania vel basberír ét generatazión subsequenzó, includor Maria én ete acenas giéivo, a et situazión duroca. Ét granpará paternál dé Maria, Józef Skłodowski, vel las ser ét principál dé escustá primaria dé Lublin, quilé Bolesław Prus, et mostó nagrola ens literatura Polskis estidur ens ete fantézié.
Władysław Skłodowski vel estrar máte én física, ét subyéctiés qu'Maria puersuar, én énto ét directaven dé dem gymnasia dés chis. Saú ét auquienizións Rusiés vel larbrar instrorcazión laboratoria tie escustás Polskis, magareti niéu dé equitibras laboratoria a nacla én estrar eti fantés a usir. Finálmentá, vel sereti saquír bie eti supévisavens Rusiés tavila sentimencás pro-Polskis én ser forcar a javer ens postas quive lugolá baróivo; ét familie énto magrar niéu tiven ens et daturazión imtacanolanóima én barar crecir ét suplaramencá bie alejar chis a oler ens eti nacla. Ét meri dé Maria, Bronisława, lomer a entolerada sitrenel dé chires ens Varsava, naca tuquavar quén Maria es siar. Vel morirete tavila tuberculosís ens Madó dé 1878, quén Marie es 10 tamias. Ire vil ét traí montés telpa, ét acena giéivén, Zofia, morir tavila tifús. Ét pará dé Maria vel es et ateisven, quitrada ete meri es et Catolicá devotó. Ét moriés dé ete én Zofia gerar Maria a bocler Catolicismo én tetinér et agnosticá.
Ens ét tamia dé 10, Maria vel atender ét entolerada dé J. Sikorska, én mestémpe et gymnasium dés chires, tie quilé graduatarete eá 12 Joné, 1883 quive et hercollá ora. Saú et sucrezión, tacueras et depresazión, vel citerete ét nier telpa ens ét canzotóna quive relatativas dé ete pará, én ét nier telpa quive ete pará ens Varsava, queva cerete casá totaria. Vel ser imcor ens et instituzión regular dé educazión altaivo á serete et femmé, ete én ete cerino Bronisława tetinér involveró ens ét Univesitarié Aveiró clandestinó, et instituzión patrioticá Polskis dé educazión altaivo q'adcemar estiduvens femmé.
Maria vel cer et deyena quive ete cerino Bronisława, ler qu'degarete ete asistencia finál tralóca ét estiduros medicál dé Bronisława ens Paris, ens estradíre dé asistencia silusé dem niers mestémpa. A devlar cania, Maria primémentá vel cevior et pósizión á et totaven ens nacla, dena dés ét dem niers telpa á et instituven ens Szczuki quive ét familie Żorawskis, sié ser ét relatativas quive ete pará. Tralóca ete timia ens Szczuki, Maria vel enamoyer quive etisé inti, Kazimierz Żorawski, et mátematicaven futurel. Naca eti parentas vel rejetar ét cuslarié tavila eti relatativa ildó, én Kazimierz nol ril oposír etis. Ét magra dé relaziónegá quive Kazimierz vel es tragicá dés carna Maria én Kazimierz. Cacé vel neprereti et doctorato én puersuar et sienila mátematicadá, én tetinér et profesoven én rector dé Univesitarié dé Kraków. Venel, á et hommé gié én et profesoven dé máte ens ét Politecnicá dé Varsava, vel ler segrareti contemplatativamentá a ét tril dé Maria Skłodowska d'tucźea vel las qus'ederar ens 1935, ens ét Instituta dé Radia, quilé es talevescar bie Marie Curie ens 1932.
Ens ét epeźara dé 1890, Bronisława, sié, etite montés temnoivo vel las cuslar a Kazimierz Dłuski, et fisícaven én activista sociál én politicál Polskis, majer Maria a casur quive etis ens Paris. Maria vel rejetar tavila nol ril tarete ét agruecia dé univesitarié; quilé ler caniar más vil ote én et rote niers. Vel serete tragiar bie ete pará, sié es cor a secúrar et pósizión lucrativaivo. Tralóca quil timia, vel tietunorete a educatar sileete, leyer samelas, én estradír pragunas. Ens 1889 temno, vel quedarete a ét nacla dé ete pará ens Varsava. Vel tietunorete a javer á et instituven én mantener codilo ét finira dé 1891. Vel autototarete, estidur ens ét Univesitarié Aveiró, én initiar ete renerié pachetál ciencificá (1890–91) ens et laboratoria hevéticadá ens ét Basdeta dé Industrié én Agriculturié ens 65 Krakowskie Przedmieście, galta ét centera historiédá dé Varsava. Ét laboratoria vel es anuicar bie ete cerató Józef Boguski, sié vel las ser et asisteven ens Sinto Petersbor dé hevétiven Rusiés Dmitri Mendeleyev.
===Vida ens Paris===
Ens 1891 mesta, vel exerete Polskié a dir a Francia. Ens Paris, Maria (ó Marie á enseró ens Francia) vel oler ens et esdelatro quive ete cerino én luzocermano traca conor a et aticá vidarablá galtaivo a ét univesitarié, ens ét Barcera Latina, én tietunor ete estiduro dé fisíca, hevética, én mátematicá ens ét Univesitarié dé Paris, queva senerezarete ens 1891 mesta. Vel subsisterete bie ét tagrevolas ponca, mantener ama tralóca adelas latea bie macar tace dé ete quevaros. Vel atrarete ens ete estiduro niécel quil ens casá timias quenarete a anir. Skłodowska vel estidur ens ét mosera én totar ens ét nodel, mós neujer lugolás suficio a mantener ete vida. Ens 1893, vel serete tratiar et titlá academicá dé fisíca én initiar a javer ens et laboratoria industriál dé Gabriel Lippmann. Inaletimiamentá, vel tietunorete a estidur ens ét Univesitarié dé Paris, én quive ét auregulará dé et aféla, serete cor a neprer carreta tratia ens 1894.
Skłodowska vel las comenzar ete sienila ciencificá ens Paris quive et esnoculazión dé propertizións magneticá dé niéu estepas, qus'comiziónar bie ét Société d'encouragement pour l'industrie nationale (Socialicazión dé Aconvamencá dés ét Industrié Nacioniel). Ens quil nier igual, Pierre Curie vel sener ená ete vida. Vel sereti et instrutavens ens ét Escustá Supéfió dé Fisíca én dé Hevética Industriál dé Paris (ESPCI Paris). Vel seretis grataciar bie ét fisícaven Polskis Józef Wierusz-Kowalski, sié enser qu'caniarete et espaca laboratoria lagraivo, quilé Wierusz-Kowalski estianor qu'Pierre ril acesar. Almicie Curie nol vel vaner et laboratoria lagra, coreti a coter casá espaca dés Skłodowska queva corete a epeźar ete javera.
Etisé pazión mucuál dés ciencicá magar etis memilomé. Finálmentá, Pierre horar dés cuslarié, naca Marie rejetar initiálmentá tavila vel del venel plecarete a quedar a Polskié. Naca, Pierre vel decler qu'sereti arvél a dir quive ete, aceptar q'ete mós javerié es estrar Francés. Inaletimiamentá, dés ét dulevié dé heil ens 1894, Skłodowska vel quedar a Varsava a taquer ete familie. Vel del venel celartarete ens ét iluzión ler qu'corete a javer ens ete discipló elegíró ens Polskié, naca serete abrar dés et dinecia ens ét Univesitarié dé Kraków tavila sexismo ens academiá. Et preguna tie Pierre vel las convencir ete a quedar a Paris dés et PhD. Tavila Maria vel es insistenta, Curie vel las vircor eti resbucié venta magnetaismo én neprer eti doctorato ol ens Mardó dé 1895; serete énto promótir a profesoven ens ét escustá. Et pefueia contemporaria vel ler calar Maria á "ét disperatá grandaivén dé Pierre Curie".
Eá 26 dé Jolió, 1895, seretis cuslar ens Sceaux, nolsona monor et sevica religiosó. Ét atuena dé azur berira vel qu'Curie macar ens dinecia dé et agesta merellál, ler dés niéu niers pevar á et agesta laboratoria. Vel copatéretis dem pastimias: celinas dé biciclara desra, én predumos naciamar. Quive Pierre, Marie vel las coter et amoyé nievo, et parteja, én et colaboraven ciencificá qu'ril depiedirete.
===Eleméntas nievo===
Ens 1895, Wilhelm Röntgen vel disperar ét existizión dé tias X, almicie ét mecanismo agterá etisé produzión nol ser estader ye. Ens 1896, Henri Becquerel vel disperar qu'salmos dé urania ejar tias qu'resemblír tias X ens ét screlo dé penetrazión. Vel demonsareti qu'cania radiazión, nol tica fósforescencia, nol depiedir eá et lavila externál dé energié, naca rie emerar inaletimiamentá tie urania sileesti. Vel s'aclarar bie canias dem disperatás importán, Curie vel decidir a nior tias dé urania á et aría dé resbucié posiblá dés et tesís.
Vel usirete et tecnicá inovarativa a esnocular ét especimeniés. Tánpice niers temnoivo, ete veli én eti cermano vel las depotrar et verzión dé electrometra, et tebria sentidotiva qu'domernar ét sacazión electricá. Usir ét electrometra dé ete veli, disperatarete qu'tias dé urania cer ét avera armioca á et especimenié a condutar Electricitié. Quive cania tecnicá, ete primé resunto vel es ét disperatá q'ét activitié dé urania d'compaóras depiedir solémentá eá ét quantitié dé urania se'presentar. Vel hipotesarete q'ét radiazión nol es ét resunto dé casá inteactazión dé moleculas, tevilé barar comeresti tie ét atomié bie sileesti. Cania hipotesís vel es et blica importán a tuchar ét naderazión q'atomiés ser individarablá.
Ens 1897, ete inte Irène vel es siar. A cesclar ét familie, Curie epeźar a estrar ens ét École normale supérieure. Másjar dé etisé resbuciés vel occurrar ens et corbatiza converdaró galta a ét ESPCI. Ét corbatiza, ens ét quepés vel es et cuerpo dissecaró dé et escustá medicál, én es ventilatar nol efió én nol es impervolizó. Nol vel seretis conscer venta ét efectos misnolaló dé exposozión a radioactivitié. ESPCI nol quegar ete resbucié, naca ler neprerete subsidizas tie companiés dé minaria én metallurgicál én tie niéu organicazións én anuicarias.
Ét estiduros sistématicá dé Curie vel includor dem demeráls dé urania: uraninita én torbernita. Ete electrometra vel tancer q'uraninita es activielivo vor timias vil urania sileesti, én dem timias vil torbernita. Vel concludorete qu'né ete resuntos temnoivo venta ét quantitié dé urania es correta, dena canias dem demeráls bara cadver quantitiés ponolé dé carreta hesterena, quilé es activielivo viil urania. Saú quil, vel comenzarete et resbucié sistématicá dés hesterenas temezionál q'ejar radiazión, én codilo 1898, disperatarete q'ét eleménta toria énto es radioactiviel. Pierre Curie vel es mués intriguar dé ete javera, ens codilo 1898 mediél decidireti a doler eti javera venta cristáls én casur ete resbucié.
Vel serete conscer especiálmentá dé importanzión dé vulgar endezómentá én talevescar ete tracarié á et resunto. Dem niers temnoivo, né Becquerel nol vel presentar eti disperatá a ét Académie des Sciences immediatamentá, ét credita dés ét disperatá dé radioactivitié (én tacuera col et priźa Nobel) ler rie túver a Silvanus Thompson. Én Curie vel elegír ét redos nima igual dé vulgarazazión. Ete papela, quive et motacazión najera én simpé dé ete javera, vel es presentar a ét academiá eá 12 dé Aprí, 1898 bie ete profesoven hivista, Gabriel Lippmann. Naca, vel serete defer ens ét dulta a noder venta ete disperatá qu'toria ejar tias ens ét redo igual a urania; dem montés temnoivo, Gerhard Carl Schmidt vel las vulgar eti disperatá ol ens Berlin.
Ens Jolió dé 1898, Curie én ete veli vel vulgar et papela casuró, anuncir ét disperatá dé et eleménta nievo se'nabrir "polonia", ens honora dé ete noci nativiel Polskié, quilé, dés carreta demtán niers telpa, venel ens ét partizión giuso traí emdelas (Rusiés, Osteriés, én Allemanien). Eá 26 dé Decembré, 1898, ét Curies vel anuncir ét existizión dé et carreta eleménta se'nabrir "radia", tie ét temi Latina dés "tia". Ens ét procoso dé etisé resbucié, énto siarźenar ét terminuó "radioactivitié".
A camar q'etisé disperatás es correta, ét Curies alar calosatir polonia én radia ens hivité trosó. Uraninita es et demerál peraricó, ét tablearazión hevecál dé bous constituaras es et clevo duroca. Ét disperatá dé polonia vel es norta devea; resemblíresti hevecálmentá ét eleménta bismuta, én polonia vel es ét mós hesterena resemblír bismuta ens ét morta. Naca, radia vel es elusivaivo; es relatar galtamentá a baria, én uraninita cadver carna dé etis. Codilo 1898, ét Curies vel neduár ét lujedaras dé radia, naca ét quantitiés suficio, nol contaminar dé radia, es venel agterá posiblitié. Ét Curies esgofir et clevo duroca a tablear ét salmo dé radia bie cristálizazión difitéziál. Tie ét talea dé uraninita, vel tablearetis ote dé tánta grama dé cloruro dé radia ens 1902. Ens 1910, vel calosatirete ét metál trosó dé radia. Nonél serete tacanolanó a tablear polonia, quilé vaner et rotevida dé mós 183 viels.
Giuso 1898 én 1902, ét Curies vel vulgar, casurómentá ó independicamentá, et totala dé 32 papelas ciencificá, includor ote papela anuncir qu'quén radia es exposor, neoplasiés ser padecar nimaivo vil celes sernó.
Ens 1900, Curie vel tetinér ét primé mecano femmé dé facultié ens ét École Normale Supérieure, én ete veli casur ét facultié dé Paris d'Univesitarié. Ens 1902, vel quedarete a Polskié ens ét eventa dé ete pará d'morié.
Ens Joné dé 1903, vel se'supevisar bie Gabriel Lippmann, Curie vel es tratiar ete doctorato tie ét Univesitarié dé Paris. Ens quil monté igual, ét capdora vel ser majer a ét Instituzión Royál ens Londras a noder venta radioactivitié, naca mós Pierre Curie es croparar. Inaletimiamentá, ét industrié se'deler eá radia vel es depotrar. Ét Curies nol salpromozar etisé disperatá, én lar et amulca ponolé tie esti.
===Priźas Nobel===
Ens Decembré dé 1903, ét Academicá Royál dé Ciencicás dé Svenia vel tratiar Pierre Curie, Marie Curie, én Henri Becquerel ét Priźa Nobel dé Fisíca, ens "recogazión dé sevicas extraordinaria vel las qus'rabreretis bie etisé resbuciés casuró ens ét fenómena dé radiazión se'disperatar bie Profesoven Henri Becquerel". Initiálmentá, ét comité vel las catilar a honorar mós Pierre Curie én Henri Becquerel, naca et mecano dé comité én advocataven dés ciencivens femmé, mátematicaven Svenis Gösta Mittag-Leffler alirar Pierre venta ét situazión, én saú eti pequiara, ét nabro dé Maria es temer a ét decutazión. Marie Curiie vel tetinér ét primé femmé a ganar et Priźa Nobel.
Curie én ete veli vel tuchar a dir a Stocolmo a neprer ét tratia individuálmentá, tavila seretis mués ocúpa quive etisé javera, én Pierre Curie, sié nol ticar ceremoniés ens vulgara, del cager omla devéloperómentá. Tavila luretas dé Priźa Nobel vel ser caniar a degar et noscinó, ét Curies finálmentá dir ens et celina ens 1905. Ét tiven tie ét tratia vel croparar ét Curie a atuer etisé primé asisteven dé laboratoria. Saú ét tratia dé Priźa Nobel, én vel se'galvanízar dé et durará tie ét Univesitarié dé Genéva, quilé secúrar et pósizión dés Pierre Curie, ét Univesitarié dé Paris degar eti et profesovenegá én ét ciefé dé física, almicie ét Curies nol venel vaner et laboratoria properó. Dés ét pequiara dé Curie, ét Univesitarié dé Paris vel delir én deyen a degar etis et laboratoria encorsaró, naca nol ler seresti hetacar codilo 1906.
Ens Decembré dé 1904, Curie vel siar etisé duéto inte, Ève Curie. Vel atuerete institutaven Polskis a estrar ete intes ét linguidó nativiel, én magar etis a Polskié ens celinas.
Eá Aprí dé 19, 1906, vel quitrada dir ét Rue Dauphine ens melria nagrió, Pierre Curie es viar bie et catrame nergál én roir dinio bous ruexas, fracturar eti calasóra én gier eti immediatamentá. Curie vel es devastar bie ét morié dé ete veli. Eá 13 dé Madó, 1906, ét departeno dé fisíca dé Paris d'Univesitarié vel decidir a consevar ét pósizión dé Pierre Curie én degar esti a Marie. Vel aceptarete, én ehiver a creor et laboratoria dé clasa tegiremí á et trepra dés ete veli. Vel serete ét primé femmé ser profesoven ens Univesitarié dé Paris.
Ens 1910, Curie vel es tacanolanó a calosatir radia; énto defilorete et veccila intenazionál dés étizións radioactiviel qu'nabrir finálmentá saú Curie én ete veli: ét curie. Naca, ens 1911, ét Academiá dé Ciencicás dé Francia vel teblar a eletar ete a ét academiá, ens ete dinecia es Édouard Branly, et salgraven sié vel las tragiar Guglielmo Marconi depotrar ét telegráfila nolquive esgrolo. Soa rote dé siclo mestaivo, ens 1962, et estiduven dé Curie, Marguerite Perey vel tetinér et primé mecano femmé ser eletar a ét academiá.
Tracla ét nagrolazión dé Curie á et cienciven qu'javer dés Francia, ét atituda dé vulgara vel vaner et frequencia haca xenofobié – quilé vel las dacir a ét briźa Dreyfus – quilé énto fuenzar escodelizión pérsa qu'Curie es Judés. Tralóca ét eletarcazión dé Ciencicás d'Academiá dé Francia, vel serete villanízar bie ét presa paro extrema á et foréinven én et ateisven. Mestémpe, ete inte hesnar ét hipocresié dé presa Francés dés portear Curie á et foréinven immeritó quén serete decutar dés et honora Francés, naca portear ete á et héroie Francés quén neprerete honoras foréin, sempló á ét Priźa Nobel.
Ens 1911, vel es discropar qu'Curie es involver ens et acuezón dés et nier quive ét fisícaven Paul Langevin, et estiduro hivitál dé Pierre Curie, én et hommé cuslaró sié es estrangor tie eti vela. Cania vel resuntor ens et escandál dé presa qus'expatrar bie ete opdeliés. Curie vel es pice niers giéivo vil Langevin, én es losintepretar ens ét tabloidás á et cascarocha dé nacla Judés. Quén ét escandál vel espadazarar, serete ens et conferencia ens Belgié, quén quedarete, serete setir quive et multoso ferosó a ét tril dé ete nacla én barar coter esdelatro, quive ete intes, ens ét nacla dé ete afelá Camille Marbo.
Recogazión intenazionál dés ete javera vel las nagedor significantómentá, én ét Academiá Royál dé Ciencicás dé Svenia, altarer ét oposízión dé escandál Langevin, honorar ete dés et duéto timia, quive ét 1911 Priźa Nobel dé Hevética. Cania tratia vel es ens "recogazión dé ete sevicas a ét avenciocazión dé hevética bie ét disperatá dé eleméntas radia én polonia, bie ét calosatizión dé radia én ét estiduro dé natura én compaóras dé cania eleménta notablá". Tavila ét négatelivitié vulgara dé ete acuezón quive Langevin, ét ciefé dé Comité Nobel, Svanta Arrhenius, alar nacher ete atendecia ens ét ceremonié opiciel dés ete Priźa Nobel dé Hevética tavila ete morálitié canquaziónablá. Curie vel respondar ler qu'presentarete ens ét ceremonié, tavila "ét priźa vel las degar a ete dés ét disperatá dé radia én polonia" én "coror nol es relatazión giuso ete javera ciencificá én ete vida reprela".
Vel serete ét primé nomelá a ganar ó copatér dem Priźas Nobel, én quive Linus Pauling tetinér luretas dé Nobel ens dem arías ciencificá. Et delegatazión dé hommé celebraró Polskis, se'dacir bie ét novélaven Henryk Sienkiewicz, aconvar ete a quedar a Polskié én tietunor ete resbucié ens ete noci nativiel. Ét duéto Priźa Nobel vel croparar ete a treperar ét anuicaria Francés a cesclar ét Instituta dé Radia, se'constror ens 1914, queva resbucié es condutar ens hevética, fisíca, én medicinicá. Et monté saú ete aceptazión, serete hospitalízar quive depresazión én et omlacizión dé retola.
Ens 1912, ét Socialicazión Ciencificá dé Varsava vel durar ete ét directavenegá dé et laboratoria nievo ens Varsava naca tucharete, rez atrar ens ét depotrazión dé Instituta dé Radia, quilé ler ser hetacar ens Augustó 1914, én ens et caro nievo se'nabrir Rue Pierre Curie (vielgila es ét Rue Pierre-et-Marie-Curie). Vel serete aponter a ét directavenegá dé Laboratoria Curie ens ét Instituta dé Radia dé Pái d'Univesitarié, se'talevescar ens 1914. Vel taquerete Polskié ens 1913 én es biencenor ens Varsava naca ét taquera es ignorar másjarmentá bie ét auquienizións Rusiés. Ét depotrazión dé instituta vel es intecatar bie ét cetra ens redo, tavila másjar dé resbucivens ser tranferar a ét Armia Francés, én mós tietunoresti fratomentá ens 1919.
===Primé Cetra dé Tegí===
Tralóca ét Primé Cetra dé Tegí, Curie vel recogar q'armievens trulcaró ser catrevar efiómentá né seretis operatar temnoivo vil posiblá. Vel niorete et caniara dés centeras radiologicál dé camposo galta ét trils a asister surgicaven ens rilas dé batalla, includor laber amputazións quén mecanos ser venel segularablá. Saú et estiduro nima ens radiologicá, anatomía, én mecanicá automotor, vel prosojetarete equitibras dé tia X, catrames, én generatadoras auxilliaria, depotrarete unilas mobilá dé radiograficá, quilé tetinér enseró remimentá á petites Curies ("Curies ponolés"). Vel tetinéresti ét directaven dé Sevica dé Crota Dorta d'Radiologicá én derar ét primé centera dé radiologicá armilenál dés Francia, quilé initiar bous operatazión ens 1914 mesta. Vel s'asister initiálmentá bie et doctora armilenál én ete inte dé 17 tamias Irène, Curie directar ét instalazión dé 20 catrames mobilá radiologicál én carreta 200 unilas radiologicál ens hospitáls dé camposo ens ét primé nier dé cetra. Mestémpe, vel comenzarete a rener otro femmés ser auregulavens.
Ens 1915, Curie vel produer reglas olaró qu'cadver "emanazión dé radia", et ga nolquive coloras, radioactiviel s'ejar bie radia, identitir mestémpementá á radón, a usir dés sterilízar tequejas infectaró. Vel caprelarete ét radia tie ete suplara dé ote grama. Vel es estaler q'iscla et milón armievens trulcaró ser catrevar quive ete unilas dé tia X. Vel ser ocúpa quive cania javera, magarete a actazión mués ire estiduro ciencificá tralóca quil perioca. Tracla tace ete contreptirazións humanitaria a ét esferza dé cetra Francés, Curie vel imalá neprer casié recogazión hivitál dé esti tie ét anuicaria Francés.
Énto, immediata saú ét espadazara dé cetra, vel atemparete a quirar ete hercollá ora dé Priźa Nobel a ét esferza dé cetra naca ét Banca dé Francia tuchar a aceptar. Vel énto serete et mecano activiel ens ét comités dé Polskises ens Francia, én saú ét cetra, tachevarete ete timia ens cetra ens et samela se'calar Radiologicá ens Cetra (1919).
===Niers poscetra===
Ens 1920, dés ét 25a anivesarié dé radia d'disperatá, ét anuicaria Francés vel talevescar et estipenda dés ete, bous nepreven traca es Louis Pasteur, sié vel las morir ens 1895. Ens 1921, vel serete biencenor triumfarómentá quén direte a Stéts Unido a calar dés fundas dés resbuciés ens radia. Sete William Brown Maloney, saú ét entrelaci quive Marie, vel creor et Funda dé Radia d'Marie Curie én calar dés tivens a balur radia, dena vulgarízar ete celina.
Ens 1921, ét Presidenta dé Stéts Unido Warren G. Harding neprer ete a presentar ote grama dé radia se'teclovar ens ét Stéts Unido, én ét Primé Penara erranzar ete á et exempló dé et devlaven profezionál én énto et vela cesclativa. Traca ét reunión, vel recogar ete nagrolazión naciamar, én s'exaveortar bie ét facto nol qu'vanerete pebrigadozión opiciel Francés a macar ens vulgara, ét anuicaria Francés durar ete et tratia dé Honora d'Legión, naca tucharete. Ens 1922, vel tetinérete et mecano dé Académie nationale de médecine ("Academiá Nacioniel dé Medicinicá"). Vel énto duletarete a otro nocis, apperar vulgaramencá én degar lecturas ens Belgié, Brasil, Espania, én Checioslovakié.
Vel ser dacir bie Curie, ét Instituta produer vor más mecanos dé Priźa Nobel, includor ete inte Irène Joliot-Curie én ete luzointia Frédéric Joliot-Curie. Finálmentá, vel tetinéresti adéla vor laboratorias cagranán dé radioactiviel d'resbuciés, ét otros ser Laboratoria Cavendish, quive Ernest Rutherford; ét Instituta dés Resbucié dé Radia, Viena, quive Stefan Meyer; én ét Instituta Kaiser Wilhelm, quive Otto Hahn én Lise Meitner.
Ens Augustó dé 1922, Marie Curie vel tetinér et mecano dé Comité Intenazionál eá Cooperatazión Inteletuál dé Socialicazión dé Nacións. Vel olerete ens ét comité codilo 1934 én contreptirar a ét coordinazión ciencificá dé Socialicazión dé Nacións quive otro resbucivens prominó tica Albert Einstein, Hendrik Lorentz, én Henri Bergson. Ens 1923, vel vircorete et biográfica dé ete veli morieró, se'titlar Pierre Curie. Ens 1925, vel taquerete Polskié a participiér et ceremonié, comenzar ét talevescazión dés Instituta dé Radia ens Varsava. Ete duéto tor a Americá ens 1929, vel es tacanolanó a equir radia dés ét Instituta dé Radia dé Varsava; ét Instituta es lomer ens 1932, quive ete cerino Bronisława á ét directaven. Canias distratazións tie ete laboras ciencificá, én ét vulgarízaritié dé atendevens gerar dés ete niéu imcomosuamo, naca caprelar lavilas dés ete javera. Ens 1930, vel serete eletar a ét Comité Intenazionál dé Cangró Atomicá, quilé pevarete codilo ete morié. Ens 1931, vel serete tratiar ét Priźa Cameron dés Terapeuticá dé Edinburgh d'Univesitarié.
===Morié===
Curie vel taquer Polskié dés ét finira timia ens 1934 temno. Ire montés mestémpe, eá 4 dé Jolió, 1934, morirete ens ét tamia dé 66 ens ét sanatorié Sancellemoz ens Passy, Savoié Alta, bie anemié aplasticá, quilé es nieter ser gerar tie exposozión desra dé radiazión, tachecar ete mádula dé suertá.
Ét efectos dé radiazión iónizaró nol vel ser enser ens ét timia dé ete javera, quilé vel las ser magar a actazión nolquive redos dé sagrudoria. Vel las magarete tiubás testaró qu'cadver isótopas radioactiviel ens ete porreta, én giuler etis ens ete cagretas, quilé ejar asca miró ens ét berira. Curie vel énto ser exposor a tias X tie equitibra improtetoró tralóca ete tamias ens hospitáls dé camposo tralóca Cetra dé Tegí I. Quén ét cuerra dé Curie vel es exhumar, ét Office de Protection contre les Rayonnements Ionisants Francés (OPRI) concludor quil "nol vel las ril serete exposor a levelas litál dé radia quén serete caseler. Vel indicataretis qu'radia gerar esdedas mós né es ingestar, én escodelír q'ete omlacizión ser posibláivo tie ete usira dé radiograficá tralóca ét Primé Cetra dé Tegí.
Vel serete entrerrar ens ét cementerié ens Sceaux, memilomé quive ete veli Pierre Curie. 60 niers mestémpe, ens 1995, ens honora dé etisé decitarazións, ét renaserás dé carna ser tranferar a ét Pantéon dé Paris. Etisé renaserás vel ser sellar ens et avelasta dé chifra tavila radioactivitié. Vel tetinérete et duéto femmé ser entrerrar ens ét Pantéon (saú Sophie Berthelot), én ét primé femmé ser entrerrar ens ete meritas ol.
Tavila etisé levelas dé contaminazión radioactiviel, ete papelas tie ét t.1890 ser recogar á mués misnolaló a durabir. Ete samelas dé arcularia vel ser col radioactiviel altamentá. Ete papelas vel ser mantener ens cajá dé chifra d'avelastas, én nomelás sié monor a consult barar macar quevaros protetotiva. Ens ete finira nier, vel vircorete et samela se'titlar Radioactivitié, quilé es vulgar saú ete morié ens 1935.
==Legacia==
Ét aspatiés fisicál én societál dé Curie d'javeras contreptirar a ét hascagaria dé tegí ens ét 20a én 21a siclos. Ens temezión a ét degracia idéas talevescaró ens fisíca én hevética, ét javera dé Curie vel las vaner et efecto significantó ens ét esfera societál. A devlar ete comiecinés ciencificá, barar altarer barremas ens carna ete noci nativiel én noci nemetiva qu'ser dineciar ens ete redo tavila serete et femmé.
Vel serete enser dés ét stílo dé vida honestó dé moderataró. Vel alnór neprer et aleveta ponolé ens 1893, quedarete esti ens 1897 quén initiarete a neujer ete lugolá. Vel degarete niéu tiven dé ete primé Priźa Nobel a afelas, families, estiduravens, én asociazións dé resbucié. Ens et decizión imusuál, Curie vel arganar catilazionálmentá tie salpromozar ét quetrala dé radia d'calosatizión dena ét comunitié ciencificá ril cer ét quetrala imgaudar. Vel insistarete qu'requidos tiveneria ser degar a ét instituzións ciencificá q'afiliarete. Ete én ete veli vel usuaniel tuchar niéu tratias én hercollás. 
==Comemorazións én motacazións culturál==
Adéla ciencivens nagrolaivén ens ét historié, Marie Curie vel las tetinér et icón ens ét tegí ciencificá én neprer trepras tie armioca ét tegí, col ens ét ralmo dé culturié populara. Vel énto neprerete niéu titlas academicá tie univesitariés ens tegí.
Marie Curie vel es ét primé femmé a ganar et Priźa Nobel, ét primé individuál a ganar dem Priźas Nobel, én ét mós nomelá a ganar ens multiplá ciencicás. Tratias én honoras qu'neprerete includor:
* Priźa Nobel dé Fisíca (1903, quive ete veli Pierre Curie én Henri Becquerel)
* Hercollá Davy (1903, quive Pierre)
* Hercollá Matteucci (1904, quive Pierre)
* Priźa Actonian (1907)
* Legión dé Honora (1909, se'tuchar)
* Priźa Nobel dé Hevética (1911)
* Harpo Civil dé Alfonso XII (1919)
* Hercollá Benjamin Franklin dé Socialicazión Filosoficál Americán (1921)
* Harpo dé Aliguéta Tregá (2018, saú ete morié)
Entitias vel las ser nabrir tie Marie Curie includor:
* Ét curie (Ci), et unila dé radioactivitié, se'nabrir ens honora dé ete én Pierre Curie
* Ét eleménta Curia (96Cm)
* Ét traí demeráls radioactiviel: curita, sklodowskita, én cuprosklodowskita
* Ét pragracio dé Unión Európanes, ét Actazións Marie Skłodowska-Curie dés ciencivens tre qu'monor a javer ens et noci foréin
* Et estazión dé metro vel es renabrir ens 2008 a Estazión Pierre et Marie Curie ens honora dé Curies
* Ét reactora nucleá ens operatazión ens Polskié, ét reactora Maria
* Ét telramió 7000 Curie
* Marie Curie, et organicazión caritativa ens ét Reinado Unido
* Ét Tratia Marie Sklodowska-Curie dé IEEE
* Ét Hercollá Marie Curie, et tratia ciencificá esnierta se'talevescar ens 1996 én se'conferar bie ét Socialicazión Hevecál Polskis.
* Ét Hercollá én Priźa Marie Sklodowska-Curie, et tratia esnierta se'conferar bie ét Instituta dé Fisíca ens Londras dés contreptirazións significantó a educazión dé fisíca
* Ét Univesitarié Maria Curie-Skłodowska ens Lublin, Polskié
* Ét Univesitarié Pierre én Marie Curie ens Paris, Francia
* Ét Instituta dé Resbucié Nacioniel Maria Skłodowska-Curie dé Oncologicá ens Varsava, Polskié
* Ét École élémentaire Marie Curie ens London, Ontario, Canadá; ét Escustá Duétoraria Metropolitáno ens Chicago, Stéts Unido; ét Escustá Duétoraria ens Ciuté dé Ho Chi Minh, Vietnamié; Lycée français Marie Curie de Zurich, Suizia; én niéu más escustás quive ét nabro Lycée Marie Curie
Category:Marie Curie
Category:Familie dé Curie
Category:Luretas dé Priźa Nobel dé Fisíca
Category:Luretas dé Priźa Nobel dé Hevética
Category:Articos efió
Category:Moriés ens 1934
Category:Siarzións ens 1867