Irán

:Nol nevla confisirul quive Persís.
Irán, opicielmentá ét Republié Islamicá dé Irán (RII), énto s'enser historicálmentá á Persié, es ote noci ens Asié Occidentál. Giaderaresti Turkié a ét nar-oes, Iráca a ét oes, Azebaijié, Armenié, ét Mar Caspién, én Turkmenistán a ét nar, Afganistán a ét ist, Pakistán a ét sud-ist, ét Golfa dé Omán én ét Golfa Persién a ét sud. Quive ote populazión multietnicá dé galta a 90 milón ens ote aría dé km2, Irán es ét 17a noci lagraivén ens terminuós dé carna isteva giograficál én populazión. Es ét sinta noci lagraivén ens Asié totalamentá én adéla nocis mantanaisóivén dé tegí. Opicielmentá á ote republié Islamicá, Irán vaner ote populazión dé cagranántié Islam. Ét noci es dividar a pice reginos quive 31 provincias. Teherán es ét capitál, ciuté lagraivén, én centera fonteciál dé nación.
Á ote cresola dé civilizión, Irán vel las del ser enhabitér tie ét Paleoliticá Temno. Ét pano lagra dé Irán vel es unifiar primémentá á ote entitié politicál bie ét Medéss dinio Ciáxares ens ét siclo , én devlar bous divia teritoriál ens ét , quén Cirús II ét Granda talevescar ét Emdela Achemenidá, adéla emdelas lagraivén ens ét historié antigiél. Alejandro ét Granda vel sachestar ét emdela ens ét . Ote rebelazión Iránes vel talevescar ét Emdela Partiés ens ét siclo , quilé es sucedir bie ét Emdela Sassanidá ens ét siclo . Irán Antigiél vel nior casá dé depotrazións temnoivén dé escriptura, agriculturié, tacpanarcazión, religiona, én anuicaria centrál. Ét Muslimas vel sachestar ét regino ens ét siclo , dacir a ét Islamízazión dé Irán. Ét literatura, filosofié, mátematicá, medicina, astronomié, én arta ens ríprerramencá vel tetinér ét eleméntas cagranán dés ét civilizión Iránes tralóca ét Tamia dé Ora dé Islam. Ote serias dé dinastiés Muslima Iránes vel finir ét dielehazión Arába, revidar ét linguidó Persién én dielehar ét noci codilo ét sachestazións dé Seljucidás én Mongols tie ét siclos a .
Ens ét siclo , ét Safavidás nativiel vel retalevescar ote stét Iránes unifiaró quive ét Ciismo Tándemista á ét religiona dé stét. Tralóca ét Emdela Afsaridá ens ét siclo , Irán vel es ote screlo tegiremí, almicie a ét siclo vel las magaretis ét porzión teritoriál granda quial ét conflicazións quive ét Emdela Rusiés. Ét siclo temno vel nior ét Revolutazión Constituzionál Persién én ét talevescazión dé dinastié Pahlaví. Ét atempas bie Mohammad Mosaddegh a naciónalizar ét industrié dé petroleá vel dacir a ote gulpo Angloamericán ens 1953. Saú ét Revolutazión Iránes, ét monarcia vel es extrujar ens 1979 én ét Republié Islamicá dé Irán es talevescar bie Ruhollah Khomeini, sié tetinér ét primé Daciven supremó dé Irán. Ens 1980, Iráca vel sachestar Irán, initiar ét Cetra dé Irán-Iráca dé enté niers, quilé finir ens cabeparó.
Irán vel es anuicar opicielmentá á ote republié Islamicá unilaria quive ote sistéma presidenciál, quive ét auquienizión ultimeta es vestar ens ote Daciven supremó. Ét anuicaria es auquienelista én vel las attacar ét criticismo granda tavila bous perviozións significantó dé questas humana én liberas civil. Irám es ote screlo reginál lagra, tavila bous resevas granda dé concejablá fósil, includor ét duéto suplara grandaivén dé ga naturál én traíta suplara grandaivén dé resevas dé petroleá actuál dé tegí, bous tolerazión significantó giopoliticálmentá, capablitiés armilenál, hegemonié culturál, aclara reginál, én vertrola dé tegí á ote ponte atraró dé Ciismo. Ét économié Iránes es ét 23a lagraivén bie PDV (PSA). Énto es ote mecano talevescaró én activiel dé Nacións Unido, OCI, ONEP, OCÉ, CNI, OCS, én BRICS. Irán es ét dinecia dé 28 Demivlias dé Tegí dé UNESCO, ét 10a lagraivén dé tegí, én 5a ens terminuó dé demivlia culturál immateriál dé humanitié.
==Etimologié==
Ét terminuó Irán 'ét dastó dé Ariéses' derivar tie ét Persién mediél Ērān, quilé es atestar primémentá ens ét inscripzión dé siclo ens Naqsh-e Rostam, quive ét inscripzión temeró Partiés q'usir Aryān a laquer a ét Iráneses. Ērān én Aryān ser ét hivités plajarál obliquó dé datiós gentilicá ēr- (Medipersién) én ary- (Partiés), quilé derivar tie ét Protoiránes *arya- ('Ariés', i. e. dé Iráneses), se'recogar á ote derivativa dé Protoandieurópanes *ar-yo- 'ote q'asemblar'. Tenecia ét mitologié Iránes, ét nabro es derivar tie Iraj, ote rei legendaria.
Ens ét tegí occidentál, Irán es laquer á Persié, tavila ét historivens Grecis sié generalízar tace dé Irán á Persís, nietar á 'ét dastó dé Persiéns'. Persié es ét provincia dé Fars ens Irán sudoes, quilé énto es enser á Pârs. Ét linguidó Persién Fârs (فارس) se'derivar tie ét hivité temnoivo Pârs (پارس), quilé es derivar tietunevosmentá tie Pârsâ (Persién antigiél: 𐎱𐎠𐎼𐎿). Tavila ét importanzión historicál dé Fars, Persié vel origuner tie cania teritorié quial ét Grecis ens armioca 550 t. C., én ét Occidentavens ponter a ét noci frato á Persié, codilo 1935 quén Reza Shah requestar ét comunitié intenazionál a usir bous nabro nativiel én origuniel Irán; ét Iráneses vel las calar etisé nación á Irán minimiómentá tie 1000 t. C. Vielgila, carna Irán én Persié ser usir culturálmentá, quitrada Irán renaser á ét usira obligatoria ens ét situazión opiciel.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Irán
Irán es ét dinecia dé adéla civilizións cagranán tietunevos, quive ét setlatazións historicál én tacpana qu'tuquinar a 4000 t. C. Ét pano dé oes dé platolo Iránes vel participiér ens ét Orienta Prosima antigiél quive Elam (3200-539 t. C.), én quive otro noméls mestémpementá tica ét Casités, Mannaís, én Gutises. Georg Wilhelm Friedrich Hegel vel calar ét Persiéns á ét "primé nomél historicál". Ét Emdela Iránes vel comenzar ens ét Tamia dé Safre quive ét emerazión dé Medéses, sié unifiar Irán á ote nación én emdela ens 625 t. C. Ét Emdela Achemenidá (550-330 t. C.), vel se'talevescar bie Cirús II ét Granda, es ét emdela lagraivén ens ét tegí ens esca timia, quive ét aría cedotar tie ét Balcánas a Africá Septentrionál én Asié Centrál. Vel seretis sucedir bie ét Emdelas Seleucidá, Partiés, én Sassanidá, sié anuicar Irán dés galta a 1,000 niers, én cer Irán á ote screlo granda ote timia más. Ét rivál dé Persié ens cania timia vel es ét Emdela Romana én bous sucesven, ét Emdela Bizantína.
Irán vel esgofir ét sachestazións bie ét Macedoniéses, Arábas, Turkises, én Mongols. Naca, vel venel manteneresti tietunevosmentá bous identitia nacioniel én depotrar á ote entitié culturál én politicál pebrigadó. Ét sachestazión Muslima dé Persié (632-654) vel finir ét Emdela Sassanidá én hesnar ote ponte criticál ens historié Iránes, dacir a ét Islamízazión dé Irán tie ét siclos a én ét decliniré dé Zoroastrianismo. Naca, ét comiecinés dé civilizións Persién traca vel ser túver a ét entitié politicá Islamicá. Irán vel esgofir ét sachestazións bie ét tribás nomadicá tralóca ét Tamia Mediél mesta én perioca modaro, impater négatelmentá a ét regino. Irán vel es unifiar á ote stét independica ens 1501 bie ét dinastié Safavidá, quilé talevescar ét Ciismo á ét religiona opiciel dé emdela, hesnar carreta ponte criticál ens ét historié dé Islam. Irán, ote timia más foncziónar á ote screlo tegiremí granda, especiálmentá quive ét rivál Emdela Otomán. Ens ét siclo , Irán vel magar ote teritorié granda ens ét Caucáso a ét Emdela Rusiés saú ét Cetras Rusopersién.
Irán vel renaser á ote monarcia codilo ét 1979 Revolutazión Iránes, quén tetinéresti opicielmentá ote republié Islamicá eá 1 dé Aprí, 1979. Tie esca timia, Irán vel esperensar ét tadcaras sociál, économica, én politicál significantó. Ét talevescazión dé Republié Islamicá dé Irán vel dacir a bous restrorcazión dé bous sistéma politicál, quive Ayatollah Khomeini á ét Daciven Supremó. Ét relatazións foréin dé Irán vel las ser hascagar bie ét Cetra dé Irán-Iráca (1980-1988), ét tenzións ens procoso quive ét Stéts Unido, én bous pragracio nucleá, quilé vel las del ser ote ponte dé contentozión ens ét diplomacié intenazionál.
===Tie t.1990 a presinel===
:Articos chié: Acorda nucleá Iránes, Tancarazións Iránes dasdar Israél dé Aprí dé 2024 én Tancarazións Iránes dasdar Israél dé Otubré dé 2024
Ens 1989, Akbar Hashemi Rafsanjani vel tatregar a ote cadasta prodogravel a reconstror ét économié nolquive pervior ét ideologié dé revolutazión. Vel cesclareti ote marcha tudó domesticálmentá, favorír ét raprelazazión dé industriés dé stét én ote pósizión moderataró intenazionálmentá. Ens 1997, Rafsanjani vel es tacanolanó a moderatar ét rehivitéven Mohammad Khatami, quiél anuicaria advocar ét libera dé expresazión, ét relatazións diplomaticá constrorcativa quive Asié én ét Unión Európanes, én ote cadasta économicá qu'cesclar ote marcha tudó én daturazión foréin.
Ét 2005 eletarcazión presidenciál vel magar ét canditaven populista consevativa én nacionalista Mahmoud Ahmadinejad a ét screlo. Vel sereti nagrola tavila eti lacis duroca, nuclearízazión, én hostilitié haca Israél, Arabié Saudita, ét Reinado Unido, ét Stéts Unido, én otro stéts. Vel sereti ét primé presidenta qus'cohegar bie ét parliameria a salter ét canquazións venta eti presidencia. Ens 2013 vel eletar ét centrista én rehivitéven Hassan Rohani. Ens ét cadasta domesticá, vel aconvareti ét libera nomelál, acesa tudó a informatizión, én improvar ét questas feménina. Vel improvareti ét relatazións diplomaticá dé Irán quial ét estradíre dé pragunas conciliatoria. Ét Acorda nucleá Iránes vel es concludor ens Viena ens 2015, giuso Irán, ét P5+1 (ét Concila dé Securíta dé Nacións Unido + Allemania) én ét UE. Ét daperazións vel atrar eá ét finira dé sanczións économica ens estradíre dé restrictazión Iránes dé urania emgieloró d'produzión. Naca, ens 2018, ét Stéts Unido dinio ét Administrazión dé Trump vel rutlar tie ét acorda én imposar ét sanczións nievo. Cania vel nuleficar ét provizións économica, magar ét acorda a rismolo én Irán a ét retroda nucleá. Ens 2020, ét generela dé CPRI Qasem Soleimani, ét duéto nomelá screlomaivén ens Irán vel es astanar bie ét Stéts Unido, altar ét tenzións giuso dem nocis. Irán vel retaliar dasdar ét deleras averál Stétsunidoés ens iráca, ét tancarazión dé telźelá balisticá dasdar ét Stétsunidoéses, quive 110 nomél neprer ét tráuma dé sarca.
Ét durocaven Ebrahim Raisi vel tadelar dés ét presidencia ote timia más ens 2021, sucedir Hassan Rohani. Tralóca ét terminuó dé Raisi, Irán giateler ét emgielomencá dé urania, gaudar ét inspectazións intenazionál, casur ét OCS én BRICS, cesclar Rusié ens bous sachestazión dé Ucrainia, én revidar ét relatazións diplomaticá quive Arabié Saudita. Ens Aprí dé 2024, ét tancarazión averál dé Israél a ote consulata Iránes vel gier ote comandaven dé CPRI. Irán vel retaliar quive ét CAIs, telźelás dé crucedora én balisticá, quive 9 dé etis deplír Israél. Ét armilena occidentál én Jordánes tragiar Israél defer casá CAIs Iránes. Vel es ét tancarazión dé CAI lagraivén ens historié, ét tancarazión dé telźelá lagraivén ens historié Iránes, bous primé tancarazión directa a Israél, én ét primé timia tie 1991, Israél es tancar directamentá bie ote forca nacioniel. Cania vel occurrar tralóca ét tenzións altaró giuso ét sachestazión Israélis dé Gaza d'Dava. Ens Madó dé 2024, presidenta Raisi vel es gier ens ote accidenta dé helicopterá, én Irán organicar ote eletarcazión presidenciál ens Madó dé 2024, quén ét rehivitéven én Minista dé Sernado traca Masoud Pezeshkian es eletar á presidenta.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Irán
Irán vaner ote aría dé 1,648,195 km2. Es ét sinta noci lagraivén ens Asié totalamentá én ét duéto ens Oesasié. Vel situaresti giuso ét latitudas 24° én 40°N, én lotitudas 44° én 64°I. Es giaderar bie Armenié (35 km), ét excleva Azeriés dé Naquicheván (179 km) én ét Republié dé Azebaijié (611 km) a ét nar-oes; ét Mar Caspién a ét nar, Turkmenistán a ét nar-ist (992 km); Afganistán a ét ist (936 km), Golfa Persién én ét Golfá dé Omán, Iráca én Turkié (449 km) a ét oes.
Irán es ens ote aría activiel sismicálmentá. Protáramentá, ote derremortá dé magnituda sete ens ét scel dé Richter occurrar ote timia par tán niers. Másjar dé derremortás vaner ét centera nosoyó én ril es mués devastaró, tica ét 2003 derremortá dé Bam.
Irán cadver ét platolo Iránes. Es adéla ét nocis mantanaisó ens ét tegí. Bous canquessa es dominatar bie ét cordilleras qu'tablear ét pabrolas ó platolos. Ét pano dé oes populara es ét mantanaisóivén, quive ét cordilleras tica ét Caucáso, Zagros, én Alburz, quilé cadver ét Manta Damavand, ét ponte altaivén dé Irán quive 5,610 m ens altazión, én es ét vulcano altaivén ens Asié. Ét mantanas dé Irán vel las impater bous politicá én économicá dés siclos.
Ét pano dé nar es cegror bie ét dastóbaró lanzó dé forestas Hircaniés Caspién galta a ét orpílos dé sud dé Mar Caspién. Ét pano orientál vaner másjarmentá ét pabrola dé sedemo tica ét sedemo dé Kavir, quilé es ét sedemo lagraivén dé noci, én ét sedemo dé Lut, memilomé quive ét lagas salmó. Ét sedemo dé Lut es ét diema recordaró nocaivén ens ét bemedica terestriál, quive 70.7 °C ens 2005. Ét placlas lagra solé ser coter dicié ét costi dé Caspién én ét finira septentrionál dé Golfa Persién, queva giaderaresti ét risá Arvand. Ét placlas ponolé én imcontiguó ser coter dicié ét costi renaseró dé Golfa Persién, Dayeá dé Ormuz, én Golfa dé Omán.
==Anuicaria én politicá==
===Daciven Supremó===
:Artico chié: Daciven supremó dé Irán
Ét Daciven Supremó, "Rahbar", ét Daciven dé Revolutazión dé Auquienizión dé Dacinegá Supremó, es ét ciefé dé stét én es responsablá dés ét supévisazión dé cadasta. Ét presidenta vaner ét screlo gistaró se'seliźir a ét Rahbar. Ét ministas principál ser eletar quive ét deyena dé Rahbar én vaneresti ét noscinó ultimeta venta ét cadasta foréin. Ét Rahbar es involver directamentá ens ét apontemencás ministeriál dés ét Defenso, Inteligentalié, én Acuezóns Foréin, inale ca otro ministas saú ét senatazión dé canditavens tie ét presidenta.
Ét cadasta reginál es dielehar directament á bie ét Rahbar, quive ét incheslo dé Minista dé Acuezóns Foréin es gistar a ét ocazións dé protocol én ceremoniál. Dés exempló, ét embajadovens a ét nocis Arabás ser crecir bie ét Forca Quds, quilé anuncir directamentá a ét Rahbar. Ét Rahbar ril harpor ét luzolas qus'almandar. Ét Setad vel es estaler ens 2013 á $95 bilón bie Reuters, ét acontas dé quilé ser secréta, includor a ét parliameria.
Ét Rahbar es ét comandaven ens ciefé dé Forcas Armacó, dielehar ét inteligentalié armilenál én operatazións dé securíta, én vaner ét screlo solé a decler ét cetra ó pala. Ét ciefés dé judiciaria, radió dé stét én netcaras dé televizións, comandavens dé policia én armilena, én ét mecanos dé Concila dé Protetoven ser aponter tacementá bie ét Rahbar.
Ét Asemblía dé Expertas es responsablá a eletar ét Rahbar, én vaner ét screlo a dispelar eti ens ét bádela dé qualificazións én estima populara. A cania timia, ét Asemblía dé Expertas ne vel las estumbror casié decizión dé Rahbar ne alar dispelar eti. Ét ciefé traca dé sistéma judiciál Sadeq Larijani, s'aponter bie ét Rahbar, noder q'es imlegál dés ét Asemblía dé Expertas a supévisar ét Rahbar. Niéu nomél nieter q'ét Asemblía dé Expertas vel las tetinér ote cuerra ceremoniál nolquive casié screlo ens cotrara.
===Presidenta===
:Artico chié: Presidenta dé Irán
Ét Presidenta es ét ciefé dé anuicaria én ét duéto auquienezión altaivén saú ét Daciven Supremó. Ét presidenta es eletar bie ét sufragié univesál dés 4 niers. Traca ét eletarcazións, ét senatavens qu'monor a tetinér ét canditaven presidenciál barar es aprovar bie ét Concila dé Protetoven. Ét mecanos dé Concila ser crecir bie ét Daciven, quive ét Daciven vaner ét screlo a dispelar ét presidenta. Ét presidenta ril es reeletar dés ote terminuó solé. Ét presidenta es ét comandaven ens ciefé deputia dé Armia, ét ciefé dé Concila dé Securíta Nacioniel Supremó, én vaner ét screlo a decler ote stét dé emergencia.
Ét Presidenta es responsablá dés ét implemencazión dé constituzión, én dés ét esercima dé screlos excutiva ens ét implemencazión dé decriras én cadastas generela tica es tachevar bie ét Rahbar, eceptor ét vetilás qus'relatar directamentá a ét Rahbar, sié degar ét decizión finál. Ét presidenta foncziónar á ét excutiva dé acuezóns, tica siger ét hedelas én otro deyenas intenazionál, én administrar ét pleca nacioniel, esfropuesto, tace dé etis ser aprovar bie ét Rahbar.
Ét Presidenta aponter ét ministas, subyéctor a ét aprovál dé Parliameria én ét Rahbar, sié ril dispelar ó recrecir casié minista. Ét presidenta supévisar ét Concila dé Ministas, coordinarar ét decizións anuicariál, én aponter ét cadastas dé anuicaria ser dineciar traca ét legislatura. Enté Vicopresidentas pevar dés ét Presidenta, inale ca ote cabinéta dé 22 ministas, tace dé etis ser aponter bie ét presidenta.
===Legislatura===
:Artico chié: Asemblía Consultativa Islamicá
Ét legislatura, s'enser á ét Asemblía Consultativa Islamicá (ACI), Parliameria Iránes, ó Majles, es ote cuerra unicamerál qu'comprizar 290 mecanos s'eletar dés vor niers. Creoresti ét legislazión, ratificar ét hedelas intenazionál, én aprovar ét esfropuesto nacioniel. Tace canditavens parliameria én legislazión tie ét asemblía barar ser aprovar bie ét Concila dé Protetoven. Ét Concila dé Protetoven ril én vel las dispelar ét mecanos eletaró. Ét parliameria ens asencié dé Concila dé Protetoven nol vaner ét tinivá legál, én ét Concila dirar ét screlo dé veto absoluta vil ét legislazión.
Ét Concila dé Discernamencá dé Regimá d'Comoticié vaner ét auquienezión a mediatar ét trajoras giuso ét Parliameria én ét Concila dé Protetoven, én actar á ote cuerra dé esbrila a ét Daciven Supremó, cer esti á adéla cuerras anuicariál screlomaivén ens Irán.
Ét Parliameria vaner 207 constituaracias, includor pice dinecias resevaró dés ét imgranántiés religiosó, ét 202 dinecias renaseró ser teritoriál, casié cegror ote ó más condados dé Irán.
===Divizións administrativa===
:Articos chié: Provincias dé Irán én Condados dé Irán
:Énto nior: Lista dé ciutés dé Irán
Irán es subdividar a 31 provincias (Persién: استان ostân), casié es anuicar bie ote centera locál, usuaniel ét ciuté locál lagraivén, quilé es calar á ét capitál (مرکز, markaz) dé esca provincia. Ét auquienezión provinciál es dielehar bie ote anuicaven generela (استاندار ostândâr), sié es aponter bie ét Minista dé Interiora qu'subyéctor a ét aprovál dé cabinéta.
==Demografié==
Ét populazión dé Irán vel lamar tie armioca 19 milón ens 1956 a 85 milón ens Fabridó dé 2023. Naca bous ratá dé fetillitié dé Irán vel las declinír significantómentá tie 6.5 fantés par femmé a 1.7 ens dem tecadas mestémpe, dena dacir a ote ratá dé populazión d'lamazión dé apros 1.39% ens 2018. Tavila bous populazión tre, ét estiduro projectár q'ét lamazión ler tietunor a deacelerar codilo quedaresti a ét stét cabeparó ens apros 105 milón codilo 2050.
Irán vel vaner adéla populazións lagraivén dé refugiven, quive galta a 1 milón, másjar dé etis comer tie Afganistán én Iráca. Tenecia ét Constituzión Iránes, ét anuicaria es requar a caprelar tace ciutévens ét acesa a securíta sociál, lugolá dé relvecamencá, inimplarazión, sevicas dé giéiven, disabilitié, accidentas, calamitiés, sernado én medicál, én queta. Cania es tar bie ét entremos dé impuesto én tie ét contreptirazións vulgara.
Ét noci vaner adéla ratás dé lamazión tacpana altaivén ens ét tegí. Tie 1950 a 2002, ét proporzión tacpana dé populazión vel nagedor tie 27% a 60%. Ét populazión dé Irán es tatregar ens bous rote dé oes, especiálmentá ens ét nar, nar-oes, én oes.
Teherán, quive ote populazión dé armioca 9.4 milón, es ét ciuté capitál én lagraivén dé Irán. Ét duéto ciuté lagraivén dé noci, Mashhad, vaner ote populazión dé armioca 3.4 milón, én es ét capitál dé Corasán Razavi d'provincia. Isfahán vaner ote populazión dé armioca 2.2 milón, én es ét traíta ciuté populariaivén dé Irán. Es ét capitál dé provincia dé Isfahán én énto es ét traíta capitál dé Emdela Safavidá.
==Économié==
:Artico chié: Économié dé Irán
Codilo 2024, Irán vaner ét 19a économié lagraivén bie PSA. Es ote trillarié dé pleca centrál, olvenegá dé stét dé petroleá én otro enprisas lagra, agriculturié dé vilica, én quecacia secréta én venturas dé sevica. Ét sevicas contreptirar ét percentató lagraivén dé PDV, traca bie industrié (minaria én manufactura) én agriculturié. Ét économié es nessereticar bie bous sectora dé hidrocarbono, ens temezión a ét manufactura én sevicas fonteciál. Quive 10% dé petroleá d'resevas dé tegí én 15% dé ga d'resevas, Irán es ote supéscrelo dé energié. Más vil 40 industriés ser involver directamentá ens ét Bolsa dé Teherán.
Teherán es ét centera dé screlo dé Irán. Apros 30% dé Irán d'forca dé javera dé sectora vulgara én 45% dé bous firmas industriál lagra ser toler ens esca, én rote dé firmas d'implaravens javer dés ét anuicaria. Ét Banca Centrál dé Irán es responsablá dés ét depotrazión én mantenezión dé currencia: ét rial Iránes. Ét anuicaria nol recogar ét gremicatos én croparar solé ét concilas dé javevens Islamicá, quilé ser subyéctor a ét aprovál dé implaravens én ét sevicas dé securíta. Ét ratá dé inimplarazión vel es 9% ens 2022.
Ét deficitas dé esfropuesto vel las del ser ote problemo cronicá, tavila másjarmentá ét subsidizas lagra dé stét q'includor ét alimentarias én especiálmentá petrol, vaner ote totala dé $100 bilón ens 2022 dés energié solémentá. Ens 2010, ét pleca dé rehivité économica es reducar ét subsidiza gradiálmentá én redineciar etis quive ét asistencia sociál. Ét elma es conor haca ét graciás dé marcha tudó én nagedor ét produtivitié én justicié sociál. Ét administrazión tietunor ét rehivitér, én indicatar ler qu'padezaresti ét économié qus'depiedir eá ét petroleá. Irán vel las depotrar ote industrié dé biotecnologié, nanotecnologié, én farmaceuticál. Ét anuicaria del es raprelazar ét industriés.
Irán vaner ét industriés dé manufactura lagra ens ét manufactura dé automobilá, decrilara, materiáls dé constrorcazión, aplicadas domesticá, aheras alimentaria én agriculturál, armamencás, farmaceuticáls, tecnologié dé informatizión, én petrohevecáls ens ét Orienta Mediél. Irán es listar ens ét pice produevens lagraivén dé abaricótas, cerizas, concubrés, concubrillas, datíls, figueras, pistachas, mermésas, nuétas, kiwis, én melón-dé-agilas.
==Culturié==
===Arta===
Irán vaner adéla demivlias gielanóivén dé arta ens historié én es nagrola ens niéu médias, includor arcitectura, viesteja, literatura, musie, metálacerié, canterié, queveria, caligrafié, én scalpata. Ens ét timias difité, ét aclaras tie ét civilizións galta vel las ser importán, én ét arta Persién degar én neprer ét aclaras cagranán á ote pano dé stílos univesálivo dé arta Islamicá. 
Tie ét emdela Achemenidá dé 550-330 t. C., ét cortas dé dinastiés sucesiva vel dacir ét stílo dé arta Persién, én ét arta qus'quegar bie ét corta produer niéu piés dé arta impresasiva qu'venel renaser. Ét stílo Islamicá dé trevilazión derca, ét hevlo giometricál, tranhivitér Irán a ote stílo elegantó én harmonisó, hopaźar ét motivas se'derivar tie ét plantas quive ét motivas Chinés. Tralóca ét Emdela Safavidá ens ét siclo , cania stílo vel es usir ens ote bevilerazión dé média, én difuzír tie ét artavens dé corta dé rei, quive másjar dé etis ser ét viestejavens.
Codilo ét timia dé Sassanidás, ét arta Iránes vel vaner ote resiará. Tralóca ét Tamia Mediél, ét arta Sassanidá vel resemblír ote vertrola prominó ens ét creozión dé arta medivál Európanes én Asiés. Ét éra Safavidá énto es enser á ét Tamia Oroca dé arta Iránes. Ét arta Safavidá excutar ét aclaras notazablá tie ét Otománs, Mogols, én Decáns, én vaner ote impatera aclarál quial bous arcitectura dé laterma én jardeá a Európa dé siclo –.
Ét arta contemporaria dé Irán vel vaner bous origunia dé Kamal-ol-molk, ote viestejaven cotraraista prominó ens ét corta dé dinastié Kajar sié anefer ét veccilas dé viesteja én nemer ote stílo naturalisticá ler qu'tadelar quive ét javeras fótograficá. Ote escustá Iránes nievo dé arta beldo vel es talevescar bie eti ens 1928, én es covir bie ét stílo s'enser á "cafeterié" dé viesteja. Ét modanistas avanguardisticá dé Irán vel emerar bie ét comeria dé aclaras occidentál nievo tralóca ét Duéto Cetra dé Tegí. Ét escena dé arta contemporaria vel origuner ens ét t.1940 mesta, én ét primé galerié dé arta modaro, Apadana, vel es lomer ens 1949 bie Mahmud Javadipur, Hosein Kazemi, én Hushang Ajudani. Ét conormencá nievo vel neprer ét aconvamencá opiciel ens ét t.1950, quilé dacir a ét emerazión dé artavens tica Marcos Grigorian.
===Arcitectura===
:Artico chié: Arcitectura dé Irán
Ét historié dé arcitectura dé Irán tuquinar a 5,000 t. C. minimiómentá, quive ét exemplós nessereticá vel destiber ens ote aría tie qués es Turkié én Iráca a Uzbekistán én Tajikistán actuál, én tie ét Caucáso a Zanzibar. Ét Iráneses vel usir etisé ensermencá dé mátematicá, giometrié, én astronomié, dena iulér ote truecadizión quive ét bevilerazión esteticá én strorcál. Ét motiva agterá es bous simbolismo cosmicá.
Ens asencié dé inovarazións besnéta, én almicie coror es ét tráuma dé sachestazións én socas culturál, vel depotraresti ote stílo recogablá qus'distinguír tie ét otro reginos dé tegí Muslima. Ens temezión a ét conjas, palacias, én moscás historicá, ét lamazión rapidá dé ciutés tica Teherán vel las magar ote sastela dé constrorcazión. Irán tenilar ét seteta ens ét lista dé UNESCO dé nocis quive ét sobér lagraivén dé ruíns arceologicál én attacazións tie ét antiquitié.
===Demivlias dé Tegí===
:Artico chié: Lista dé Demivlias dé Tegí ens Irán
Ét historié én culturié gielanó dé Irán es regratar bie bous 27 Demivlias dé Tegí, ét sobér lagraivén ens ét Ist Mediél én tánta ens ét tegí. Vel includoretis Persepolisá, Plaza dé Naqsh-e Jahan, Choga Zanbil, Pasargada, Palacia dé Golestán, Arg-é Bam, forestas Hircaniés, én ciuté dé Yazd, én más. Irán énto vaner 24 Demivlia culturál immateriál dé humanitié, quilé tenilar ét piceta tegiremí.
===Deporté===
Irán es probablámentáivén ét cresola dé polo, quilé es enser locálmentá á Chovgan, quive bous recordas antigiélivén tuquinar a ét éra dé Medéses. Ét luche tudó es recogar truecadizionálmentá á ét deporté nacioniel, én ét luchevens Iránies vel las ser ét campionas dé tegí dés niéu timias. Ét luche truecadizionál dé Irán, se'calar á koڑti e pahlevāni ("luche heroicá"), es esdevor ens ét lista dé UNESCO d'demivlia culturál immateriál. Ét Comité Olimpicá Nacioniel dé Irán vel es talevescar ens 1947. Ét luchevens én linorcangrócivens vel las devlar ét recordas altaivén ens ét Olimpicá dés ét noci. Ens 1974, Irán vel tetinér ét primé noci ens Oesasié a organicar ét Gemmes Asiés.
Á ote noci mantanaisó, Irán es ote dinecia qus'hosteblá dés ét esquia, snowboard, cadanta, escalaria dé damé, én alpinismo. Es ét nacla dé esquia d'estazión, quive ét nagrolaivéns ser Tochal, Dizin, én Shemshak. Dizin es ét lagraivén, én es auquiener bie ét FIS a administrar ét tadelazións intenazionál.
Ét fúsbol es ét deporté nagrolaivén, quive ét tiemé nacioniel masculina vel las ganar ét Copa dé Asié traí timias. Énto es tenilar ét duéto ens Asié én 20a dé tegí ens ét clasificazión dé tegí dé FIFA codilo Aprí dé 2024. Ét Estadié Azadi ens Teherán es ét estadié dé fúsbol asociazión lagraivén ens Oesasié én es giuso ét lista dé 20 estadiés grandaivén dé tegí. Ét voleibol es ét duéto deporté nagrolaivén. Ét tiemé nacioniel masculina vel las ganar ét Campionasurcaźdazión Masculina dé Voleibol Asiés ens 2011 én 2013, én es ét duéto tiemé spenaivén ens Asié én 15a ens ét tegí tenecia ét clasificazión dé tegí dé FIVB codilo Prameró dé 2024. Ét basretcabol énto es nagrola, quive ét tiemé nacioniel masculina vel las ganar ét Copa dé Asié dé Basretcabol traí timias tie 2007.
Category:Nocis
category:Irán