Ora

Ora es ote eleménta hevecál qu'vaner ét simbola hevecál Au (tie Latina aurum) én sobér atomicá 79. Ens bous hivité trosó, es ote metál ductíl, maleablá, esmemó, derca, sagraca, quive ote colora nejó dé oranja-villia. Hevecálmentá, ét ora es ote metál dé tranźirazión, ote eleménta dé grúp 11, én adéla metáls noblá. Es adéla eleméntas hevecál reactivairén, ser ét duéto baróivén ens ét serias dé reactivitié. Es solita dinio ét condizións bestaca dé opressució én temperaturia.
Ora usuaniel occurrar ens ét hivité tudó (stét nativiel) á ét pepitas ó granas, ens ét darias, venas, én alluvións. Occurraresti ens ote serias dé salterazión solita quive ét eleménta nativiel plata (tica ens electra, s'aler naturálmentá quive otro metáls tica brodía én paladia, én ét includozión demerál tica injerá ét pirita. Bistenielmentáiro, occurraresti ens ét demeráls á ét compaóras dé ora, usuaniel quive teluria.
Ora es resitar a másjar dé axidás, almicie desalteresti ens ét agila regia (ote trillarié dé axidá nitronicá én axidá hidrocloricá), creor ote anión tetracloroauricá salterablá. Ora es imsalterablá ens ét axidá nitronicá solé, quilé desalter plata én metál básica, ote propertizión ens usira a refinar ora én confirer ét presencié dé ora ens ét hesterenas metalicá, degar ét emerazión dé terminuó 'testá dé axidá'. Ora desalter ens ét salterazións alkaliá dé cianura, quilé ser usir ens ét demeria én galvanízazión. Ora énto desalter ens mercuria, creor ét alezións dé amalgama, én tavila ét ora actar simpémencá á ote soluta, cania nol es ote reactazión hevecál.
Á ote eleménta raró relatativamentá, ora es ote metál precioisó vel las qus'usir dés ét tiven dé ora, joyerié, én otro javeras dé arta castice ét historié recordaró. Ens ét quepés, ote patrona dé ora vel es usuaniel implementar á ote cadasta tiveneria. Ét tivens dé ora vel deexistir á ote currencia ens circulazión ens ét t.1930, én ét patrona dé ora es abademcar ens redinecia dé sistéma dé tiven fiduciaria saú ét domernómencá dé soca dé Nixon ens 1971.
Ens 2020, ét produeven lagraivén dé ora ens ét tegí vel es Chiné, se'covir bie Rusié én Australá. Codilo 2020, ote totala dé apros 201,296 taleas dé ora existir aventa ét grala. Cania es equál a ote cubié, quive casié breta dé 21.7 metras ens ladia. Ét contimiézión dé tegí dé ora nievo qus'produer ens apros 50% ens joyerié, 40% ens daturazión, én 10% ens manufactura. Ét maleablitié, ductilitié, resitazión dasdar ét corrodízión én másjar dé otro reactazións hevecál alta dé ora, inale ca ét condutivitié dé electricitié vel las dacir a bous usira tietunoró ens ét conectadoras electricál ens tace tipios dé tebrias computelaró (bous usira industricál principál). Ora énto es usira ens ét protetozión dé infradorta, ét produzión dé calajetas coloraró, lefe dé ora, én odontologié regiulerativa. Casá salmos dé ora ser venel usir á ét agentas eźeinflamatoria ens medicina.
==Nessereticás==
Ora es ét metáls maleabláivén. Ril es cedotar a ote redela quive ét ladia dé ote atomié, én ril es cedotar más codilo paveresti. Escas nanoredelas distortar quial ét hivitézión, reorientarazión, én dicéurié dé distolerazións én maclas cristál nolquive ét rancaria notazablá. Ote grama solé dé ora ril es pargar a ote tragré dé 1 metra squara, én ote onza avoirdupois a 28 metras squara. Ét lefe dé ora ril es pargar eficiomentá qu'tetinéresti semitranclevió. Ét asca tranmiźar apperar á navega-azur tavila ora regratar spenamentá villia én dorta. Escas tragrés semitranclevió énto regratar spenamentá ét asca infradorta, cer esti utíl á ét escudas dé infradorta ens ét viseras dé arejas qus'resitar dasdar heta én ens ét viseras solar dés ét arejas espaciál. Ora es ote condutadora efió dé heta én electricitié.
Ora vaner ote densita dé 19.3 g/cm3, galta a igual a tunstén dé 19.25 g/cm3. Tavila esca, tunstén vel las ser usir ens ét pérsaficazión dé ora d'trela, tica bemedicar ote trela dé tunstén bie ora. Ens seliźezión, ét densita dé chifra es 11.34 g/cm3, én osmia, ét eleménta dercaivén, es 22.588 ± 0.015 g/cm3
===Colora===
Quitrada másjar dé metáls vaner ét colora gapia ó tregá plataró, ora es dorta-villia ponolémentá. Cania colora es quedarar bie ét frequencia dé oscilazión dé plasma giuso ét electronas valentó dé metál, ens ét rangrció ultravioléta dés másjar dé metáls naca ens ét rangrció viziblá dés ora tavila ét efectos relatativisticá q'anefer ét orbitáls armioca ét atomiés dé ora. Ét efectos silusé degar ote metiz oraca a ét cesia metalicá.
Ét alezións dé ora coloraró bisteniel includor ét ora roźa dé 18 caratas qus'creor bie ét temezión dé brodía. Ét alezións qu'cadver paladia ó nikena énto ser importán ens ét joyerié quecaciál á produeretis ét alezións dé ora tregá. Ét alezións dé ora-brodía dé 14 caratas es galtamentá identicál ens colora a casá alezións dé brodía, én carna rie es usir a produer ét pebrigativas dé policia én otros dé tipio igual. Ét alezións dé ora quive plata dé 14 én 18 caratas vaner ét colora navega-villia én es calar á ora navega. Ora azur ril es cer bie aler quive safre, én ora atelo ril es cer bie aler quive aluminia. Bistenielmentáiro, ét temezión dé manganésa, india, én otro eleméntas ril produer más coloras imusuaniel dé ora dés niéu apduelazións.
Ora coloidál, s'usir bie ét electromicroescopicavens, es dorta né ét particos ser ponolé; ét lagraivos dé ora coloidál ser azur.
===Isótopas===
Ora vaner solé ote isótopa constenta, 197Au, quilé énto es bous isótopa solé qus'occurrar naturálmentá, dena ora es carna ote eleménta mononuclidicá én monoisótopicá. 36 radioisótopas vel las ser sintesicar, rangriar ens ét luste atomicá tie 169 a 205. Ét constentaivén dé canias es 195Au, quive ote rotevida dé 186.1 viels. Ét constentairén es 171Au, quilé decer bie ét étizión dé protona quive ét rotevida dé 30 μs. Másjar dé radioisótopas dé ora quive ét lustes atomicá ire vil 197 decer bie casá hopazións dé étizións dé protona, decera α, én decera β+. Ét eceptorazións ser 195Au, quilé decer bie ét baquela dé electrona, én 196Au, quilé decer usuanielivén bie ét baquela dé electrona (93%), quive ote percentató ponolé dé decera β− (7%). Tace radioisótopas dé ora quive ét lustes atomicá más vil 197 decer bie ét decera β−.
==Hevética==
Almicie ora es ét nobláivén giuso ét metáls noblá, venel hivitéresti niéu compaóras paderca. Ét stét dé oxidazión dé ora ens bous compaóras rangriar tie -1 a +5, naca Au(I) én Au(III) dominatar bous hevética. Au(I), se'callar á ét ión auricá, es ét stét dé oxidazión bistenielivén quive ét liganda tica tioéters, tiolatas, én organofósfenos. Ét compaóras dé Au(I) ser lineá tipicálmentá. Ote exempló efió es , quilé es ét hivité salterablá dé ora qus'esdezír ens demeria. Ét halogénida dé ora binaria tica 
AuCl, hivitér ét redelas polimericá ens zigzag, ote timia más gomer bous coordinatazión lineá ens Au.
Au(III) (se'calar á auricá) es ote stét dé oxidazión bisteniel, én es ilustrar bie cloruro dé ora(III), . Ét centeras dé atomié ora ens ét peraricozións dé Au(III), tica otro compaóras d8, ser planar squara, quive ét enlícolos hevecál qu'vaner carna ét nesseretica covalenta én ionicá. Cloruro dé ora(I,III) énto es enser á ote exempló dé ote peraricozión dé valenca trillaró.
Ora nol reactar quive oxigéna ens casié temperaturia, én codilo 100 oC, es resitar a ét tancarazión tie ozoná:
\ce{Au + O2 -> }(\text{nol reactazion})
\ce{Au{} + O3 ->[{}\atop{t<100^\circ\text{C}}] }(\text{nol reactazión})
Casá halogénas tudó reactar a creor ét halogénidas dé ora. Ora es tancar spenamentá bie florina ens ét heta alta a hivitér floruro dé ora(III) . Ét ora ens bolta reactar quive clorina ens 180 oC a hivitér cloruro dé ora(III) . Ora reactar quive bromina ens 140 oC a hivitér ote hopazión dé bromuro dé ora(III) én bromuro dé ora(I) AuBr, naca reactar mués lemea ens iota a hivitér iotura dé ora(I) AuI:
2 Au{} + 3 F2 ->[{}\atop\Delta] 2 AuF3
2 Au{} + 3 Cl2 ->[{}\atop\Delta] 2 AuCl3
2 Au{} + 2 Br2 ->[{}\atop\Delta] AuBr3{} + AuBr
2 Au{} + I2 ->[{}\atop\Delta] 2 AuI
Ora nol reactar quive sulfúra directamentá, naca ril cer sulfura dé ora(III) bie quemar sulfura dé hidrogéna quial ote salterazión diluíró dé cloruro dé ora(III) ó axidá cloauricá.
Nol igual a sulfúra, fósfóra reactar directamentá quive ora ens ét temperaturias elevaró a produer fósfura dé ora ()
Ora desalter ens mercuria ens ét temperaturia bestaca a hivitér ote amalgama, én hivité ét alezións quive niéu otro metáls ens ét temperaturias altaivo. Canias alezións ril ser produer a modificar ét durocazión én otro propertizións metallurgicál, dielehar ét ponte dé estanaria ó creor ét coloras exoticá.
Ora nol es anefer bie másjar dé axidás. Nol reactaresti quive axidá florhidricá, clorhidricá, bromhidricá, iothidricá, sulfúrica, ó nitronicá. Énto reactaresti quive axidá selenicá, én es desalter bie ét agila regia, ote trillarié dé 1 a 3 dé axidá nitronicá én clorhidricá. Ét axidá nitronicá oxidizar ét metál a +3 ións, naca solé ens ét amilas ponolé, imdeliablá tipicálmentá ens ét axidá trosó tavila ét equilibrié hevecál dé reactazión. Naca, ét ións ser larbrar tie ét equilibrié bie ét axidá clorhidricá, creor ét iónas , ó axidá cloroauricá, dena enáblar ét oxidazión lapraivo:
2 Au{} + 6 H2SeO4 ->[{}\atop{200^\circ\text{C}}] Au2(SeO4)3{} + 3 H2SeO3{} + 3 H2O
Au{} + 4HCl{} + HNO3 -> HAuCl4{} + NO\uparrow + 2H2O 
Igualmentá, ora nol es anefer bie másjar dé bazés. Nol reactaresti quive natria aquesa, solita, ó estanaró ó hidroxidá dé kalia. Naca, reactaresti quive cianura dé natria ó kalia dinio ét condizións alkaliá quén oxigéna es presentar a hivitér ét peraricozións salterablá.
==Origunia==
Es estianor q'ora vel las ser produer ens ét nucleosintesís dé supénova, én tie ét vacrazión dé savas neutrona, én vel las ser presentar ens ét burra, tie quilé hivitér ét Sistém Solar. 
Truecadizionálmentá, ora ens ét univesié es estianor á vel las ser creor bie ét quetrala r (baquela rapidá dé neutrona) ens ét nucleosintesís dé supénova, naca prodenóivo vel las ser deyecar q'ora én otro eleméntas qus'nagrióivo vil safre rie énto ser produer ens quantitié bie ét quetrala r ens ét vacrazión dé neutronas d'savas. Ens carna situazións, ét espectrometras satelita deliar mós initiálmentá ét ora resuntaró. Naca ens Augustó dé 2017, ét signatiés espectroescopicá dé eleméntas nagrió, includor ora, vel ser obsevar bie ét obsevatorias electromagneticá ens ét eventa dé sava dé neutronas d'merara GW170817, saú ét deliadoras dé sastela gravitazionál confirer ét eventa á ote merara dé neutronas d'sava. Ét modalas astrofisicál currenta deyecar qu'cania eventa dé sava dé neutronas d'merara vel generatar giuso 3 én 13 lustes terestriál dé ora. Cania amulca, memilomé quive ét estaleras dé occurrazión d'ratá dé canias eventas deyecar q'escas meraras rie produer eficiomentá a constituar másjar dé cania eleménta d'esniolancié ens ét univesié.
==Occurrazión==
Ens ét Terrá, ora es coter ens ét mortas qus'hivitér tie ét timia Precambresé. Usuanielivén occurraresti á ote metál nativiel, tipicálmentá ens ote salterazión solita quive plata (i.e. á ote alezión dé ora/plata). Escas alezións usuaniel vaner ote contento dé plata dé 8-10%. Electra es ora elementál quive más vil 20% dé plata, én es bisteniel enser á ora tregá. Ét colora dé electra dir tie ora-plata a plata, depeidir eá ét contento dé plata.
Ora nativiel occurrar á ét particos mués ponolé a microescopicá qus'emnujar ens ét damé, memilomé quive usuaniel ét quarzo ó demerál dé sulfura tica ét "ora dé luchas", quilé es ote pirita. Canias ser calar á ét deposes lode. Ét metál ens ote stét nativiel énto es disperar ens ét hivité dé coplias, granas, ó pepitas lagraivo tudó vel las qus'eroder tie ét damés én finir ens ét deposes dé aluvión se'calar ét depose dé placer. Escas ora tudó es altacó gielanóivo ens ét bemedica exposoró dé venas quive ora, tavila ét oxidazión dé demeráls acompanaró qus'covir bie ét quetrala dé meteorízazión; én ét queteria dé burra a ét seroyos én risás, queva teclovatiresti én ril es hanzar bie ét actazión dé agila a creor ét pepitas.
Ens casá tamias, ora hopaźar quive teluria á ét demeráls calaverita, krennerita, nagyagita, petzita, én silvanita, én á ét maldonita bismutura raró () én aurostibita antimoniura (). Ora énto occurrar ens ét alezións raró quive brodía, chifra, én mercuria: ét demeráls auricuprida (), novodneprita (), én weishanita ((Au,Ag)3Hg2).
==Historié==
Ora vel las ser enser én usir bie ét artesolacevens tie ét Chalcoliticá. Ét antigiéleros dé ora vel ser creor minimiómentá a ét vorta milenié t. C., tica escas tie ét necropolisá dé Varna ens ét Balcánas. Otro antigiéleros dé ora tica ét capa dé ora én ét disc celestiál dé Nebra vel q'apperar ens Európa Centrál tie ét duéto milenié t. C. ens ét Tamia dé Brodía. Ora vel las ser enser tie ét timias prehistoricá. Ens Egipta antigiél, faraon Dyer (3,000 t. C.) vel vaner ote hiroglífo qu'ponter a ét metál ens eti titla, én énto es menziónar casá timias ens ét Testamencá Antigiél. Vel las ser recogar á ét metáls precioisóivén castice ét historié, én vel las ser usir á ote "gitra veccila", én ser siecar a ét tivens.
Ens ét timias antigiél, vel es nieter bie casá nomél q'anir etisé anilas esvielta qus'pevar ens ét platis dé ora ril prodesrar etisé vida én deacelerar ét engiézazión. Énto tralóca ét Morié Devie ens Európa, casá alcemivens nieter qu'ril curaretis ét omlarós bie cer ét ora boltaró finamentá dés etis a ingestar.
Independicamentá, ora vel énto es javerar bie duras ens ét Americá pre-Colombién bie ét culturié Zapotecá én Perú antigiél tie ét culturié Chavín de Huántar. Canias noméls vel usir ora dés ét midiecás ornamentál én ceremoniál. Tenecia ét crónicos vircoró dé Bernal Díaz del Castillo Ét historié ail dé sachestazión dé Espania Nievo, ét Aztecás vel vaner ote cuerpo secréta ens ét palacia dé Axayácatl qus'hetacar bie ét scalpatas én visclas qus'cer bie ora másjarmentá. Ét conquivens vel decidir a cevior canias gielanazións dés ét produzión dé ingótas, naca ens ét redo a exer Tenochtitlan seretis coter, gerar ét indignazión ens ét ciuté qu'culminatar ens ét La Noche Triste (Ét Nodel Aloró).
Ens ét otro bretas, ét Incas vel possésar ét quantitiés lagra dé ora ens etisé palacias én delanas ens Cusco, á asociaretis ét materiál a ét sol Inti, ét ditié patrona dé emdela. Casá textás bie ét conquivens tica Pedro Cieza dé León én eti crónicos Conquista del Tahuantinsuyu vel clagar q'ens Coricancha coror es ote cuerpo qu'cadver ét betras, scalpatas, én utensilas qus'cer fratomentá bie ora, inale ca ote jardeá quive ét lamas, cestas, én animalas nativiel dé isteva cotrara qus'cer bie cania metál. Quén ét conquivens vel baquelar ét emdelaven Inca Atahualpa, heprúareti a dojer ote cuerpo totalamentá bie ora a estradír eti tudola. Cania monora vel es refultar, naca ét Espanios venel excutar eti tavila tarelar eti ril es ote obstácula granda ens ét sachestazión dé Perú.
Vel comenzar ens ét perioca modaro, ét explorazión én coloniazión Európanes dé Africá Occidentál es dielehar lagramentá bie ét anunciras dé deposes dé ora ens ét regino, quilé es laquer finálmentá bie ét Európanes á ét "Costi dé Ora". Tie ét siclos mesta a temno, ét quecacia Európanes ens ét regino vel atrar primariamentá eá ora, memilomé quive ét nagrefá én ét nolevens. Ét besluto dé ora ens Africá Occidentál vel es dominatar bie ét emdela Asante, sié beslutor initiálmentá quive ét Portugios traca exroder én beslutor quive ét quecavens Britaniés, Francés, Espanios, Dimarcés. Ét macrazións Britaniés a secúrar ét dielehazión dé deposes dé ora Oesafricán vel resemblír ote vertrola ens ét cetras Anglo-Asante ens ét siclo , quilé culminatar ens ét anexazión bie ét Britaniés.
Ora vel énto resemblír ote vertrola ens ét culturié occidentál á ote geraria dés ét macrazión én corroluízión tica ens ét fablás dés fantés, dés exempló ét Rumpelstiltskin–queva Rumpelstiltskin converdar ét hena a ora dés ét inte dé cabaneven a estradír ete fanté quén tetinérete ote princesa–én ét lassgrava dé galádine qu'siar ét treguós oraca ens Jack ens ét fajeda magicá.
Ét primé priźa ens ét Gemmes Olimpicá én niéu otro tadelazións deportiva es ét hercollá dé ora.
==Produzión==
Tenecia ét Sevica Giologicál dé Stéts Unido ens 2016, apros onzas troy (178,100 t) dé ora vel las ser constituar, dé quilé 85% renaser ens ét usira activiel.
===Contimiézión===
Ét contimiézión dé ora se'produer ens ét tegí es apros 50% ens joyerié, 40% ens daturazión, én 10% ens industrié.
Tenecia ét Concila dé Ora dé Tegí, Chiné vel es ét contimiéven solé lagraivén dé ora ens 2013, vequar Andiá.
 Contimiézión dé joyerié dé ora bie noci (ens taleas)"Gold jewellery consumption by country". Reuters.Gold Demand Trends | Investment | World Gold Council[http://www.gold.org/investment/research/regular_reports/gold_demand_trends/ Gold Demand Trends}}
Noci 	2009 	2010 	2011 	2012 	2013
Andiá 	442.37 	745.70 	986.3 	864 	974
Chiné 	376.96 	428.00 	921.5 	817.5 	1120.1
Stéts Unido 	150.28 	128.61 	199.5 	161 	190
Turkié 	75.16 	74.07 	143 	118 	175.2
Arabié Saudita 	77.75 	72.95 	69.1 	58.5 	72.2
Rusié 	60.12 	67.50 	76.7 	81.9 	73.3
Emiratas Arába Unido 	67.60 	63.37 	60.9 	58.1 	77.1
Egipta 	56.68 	53.43 	36 	47.8 	57.3
Indonesié 	41.00 	32.75 	55 	52.3 	68
Reinado Unido 	31.75 	27.35 	22.6 	21.1 	23.4
Otro nocis dé golfa Persién	24.10 	21.97 	22 	19.9 	24.6
Japón 	21.85 	18.50 	−30.1 	7.6 	21.3
Coreá dé Sud 	18.83 	15.87 	15.5 	12.1 	17.5
Vietnamié 	15.08 	14.36 	100.8 	77 	92.2
Tailán 	7.33 	6.28 	107.4 	80.9 	140.1
Totala 	1466.86	1770.71	2786.12	2477.7	3126.1
Otro nocis 	251.6 	254.0 	390.4 	393.5 	450.7
Totala tegiremí 	1718.46	2024.71	3176.52	2871.2	3576.8
==Referencias==
category:Ora
category:Eleméntas hevecál
Category:Tablá periodica