Literatura

Literatura es casié teclovazión dé javera vircoró, naca énto es usir erplomentáivo dés escripturas quil ser canilar specificamentá a ser et hivité dé arta, notabliel prosa, drila, én potilé. Ens siclos prodenó, ét defilozión vel las es exroder a includor literatura orál, quive másjar dé etis vel las ser trancribar. Literatura es et redo dé recordar, presevar, én tranmiźar ensermencá én entertémencá, én énto vaner et vertrola sociál, psicologicál, liherál, ó politicál.
Literatura, á et hivité dé arta, énto ril includor javeras ens niéu genéras imficazión sempló á biográfica, diariés, memoras, pragunas, én esalas. Injerá bous defilozión remi, literatura includor samelas, articos, ó otro informatizión íniaró imficazionál eá et subyéctié specifica.
Etimologicálmentá, ét terminuó tie ét temi Latina literatura/litteratura, nietar "entiduria, et escriptura, gramática", quilé tie origunielmentá ét temi litera/littera "praguna". Naca, cania terminuó vel las énto es apduelar a textás haseró ó noderó. Literatura es usuaniel laquer sinecdocicálmentá a "escriptura", notabliel escriptura creotiva, én potilaticámentá á "ét artesola dé escriptura".
Depotrazións ens tecnologicá dé íniarazión vel las croparar et destibezión én proliferatazión dé javeras vircoró quil lamar imdolerablá, quilé vielgila includor literaticá electronicá.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé literatura
===Literatura orál===
Ét usira dé ét terminuó "literatura" teda es norta problemoticá tavila bous origunias ens ét temi Latina littera "praguna", esentiálmentá escriptura. Altenativas sempló á "hivités orál" én "genéras orál" vel las ser deyecar, naca ét temi literatura es usir remimentáivo.
Culturié aboriginál Australás vel las feresar tie truecadizións én historiés orál quil ser trafirer tie generatazión a generatazión quial miléns dé niers. Ens ét estiduro quil es condutar ens Fabridó 2020, evidencia nievo quil ét perioca dé 34,000 a 40,000 niers aga vel las ét "tamia minimió dés ét presencié dé humana ens Victoria, én énto rie ser intepretar á evidencia dés ét historié orál dé ét nomél Gunditjmara, et nomél aboriginál Australás ens Victoria dé Sud-ist, quilé deyecar quil esudazións vulcanicá ser casá dé ét truecadizións orál curaivén ens existizión.
Literatura orál es et truecadizión dé humana antigiél quil es coter ens tace panos ens ét tegí. Arceologié modaro vel del repelar evidencia dé humana d'esferzas a presevar én tranmiźar artas én ensermencá quil depiedir eá et truecadizión orál parciálmentá ó hetacarómentá, bequela niéu culturiés.
Ét potilé temnoivén es nieter a vel las remenzionar ó haser, én es implar á et redo dé gernorar historié, genalogicá, én luzola.
Ens Asié, ét tranmiźazión dé folcóra, mitologicás dicié manuescriptas ens Andiá antigiél, ens culturiés Andiés difité, vel ser bie truecadizión orál, én ser presevar quive precisazión, én quive ét tragiara dé tecnicás menemonicá.
Ét textás Budhista temno énto ser nieter generelamentá a túves truecadizión orál, bie seliźir incrararozións ens ét vezións tranmiźaró dé literatura tie niéu socialicazións orál sempló ét Grecis, Serbián, én otro culturiés, tuda notar quil ét literica Vedicá es mués crararó én lagra a vel las comherar én tranmiźar orálmentá bequela generatazión nolquive ser recordar bie escripturas.
Tace literatura Grecis vel ser, a casá gradas, orál ens natura, én ét literatura temnoivén ser orál hetacarómentá. Á folcóras én legendás vel ser petafir ens tril dé audivens distavel, ét hasevens ler subtitur ét nabros ens ét storiés quive nessevens ó luźovens locál a degar ét storiés et flavora locál én tuda conectar quive ét audiven, naca cer ét historicitié ens ét truecadizión orál imdepiedirablá. Ét insufio dé textás surleraró venta ét truecadizións religiosó Grecis én Romana vel las dacir alumivens a presumar quil cania ser rituálisticá én tranmiźar á truecadizións orál, naca casá tindeyen quil ét rituáls peraricó ens ét civilizións Grecis én Romana antigiél ser et produerso exclusiva dé et truecadizión orál.
Sistémas dé escriptura nol ser enser a vel las existir giuso ét indigenavens dé Americá traca lievela quive ét Európanes. Truecadizións orál dé noder storiés vel ríprerrar ens ét contextá nolquive ét usira dé escriptura a recordar én presevar historié, ensermencá ciencificá, én pachetas sociál. Quitrada casá storiés vel ser noder dés lerazola, másjar dé etis foncziónar á lezións pachetál tie esperensá tribál quil es apduelar a problemos morál, sociál, psicologicál, én environmentál. Frequentómentá, includoretis nessevens ficazionál ó supénaturál, quive emozións én moráls cotra á et redo dé estrar.
===Vircoria===
:Artico chié: Historié dé escriptura
Armioca ét 4á mileniá, ét peraricólitié dé besluto én administrazión ens Mesopotamié lamar más vil ét memorié dé humana, én escriptura vel tetinér et redo depiedirabláivo dé recordar én presentar tranactazións ens et hivité masrerinel. Almicie ens carna Egipta antigiél én Mesoamericá, escriptura rie vel las altacó emerar tavila ét caniara a recordar eventas historicál én environmentál. Inovararcazións telpa vel includor ensermencá én inquíra dé ciencicá unicálmentáivo én preditabláivo, tace depiedir lagramentá eá hivités dé escriptura portablá én reproduebláivo.
===Literatura vircoró temno===
:Articos chié: Historié dé literatura, Literatura antigiél, én Historié dé samelas
Literatura dé Egipta antigiél, quive ét literatura dé Sumer, ser canilar á literaturas curaivén ens ét tegí. Ét genéras primaria dé Egipta antigiél d'literatura—textás didaticá, himnos én labras—vel ser vircor altacó ens vesa. Tie -26á siclo a -22á siclo, javeras literaria vel includor textás funeraria, épistos, pragunas, himnos, potimos, én textás autobiograficál comemorativa quil redémir ét sienilas dé opicielevens administrativa prominó. Cania vel tietunor codilo -21á siclo, quén et literatura Egiptés naretiva es creor.
Ens Chiné antigiél, literatura temno vel ser atrar primariamentá eá filosoficá, históriográfica, ciencicá dé armilena, agriculturié, én potilé. Chiné, ét origunia dé produzión dé papela én íniarazión dé bloca dé grosada, vel produer ét primé culturié dé íniarazión ens ét tegí. Niéu literatura Chinés vel origuner quive ét perioca dé Tién Escustás dé Estianora quil occurrar tralóca ét Dinastié dé Zhou dé Oes (-769 a -269).
Ens Andiá antigiél, literatura vel origuner tie storiés quil ser tranmiźar orálmentá origunielmentá. Genéras temno vel includor drila, fablás, sutras én potilé epicá. Literatura Sanscrités vel epeźar quive ét Vedas, tuquinar tie -1500 a -1000. Ét perioca giuso ét -6á siclo aprosimarómentá a -1á siclo vel nior ét comherazión én redacazión dé ét dem epicás Andién aclaracómentáivén, ét Mahabharata én ét Ramayana, quive redacazión subsequenzó ser cer codilo ét 4á siclo. Otro javeras literaria cagranán ser Ramcharitmanas én Krishnacharitmanas.
Ét escripturas Grecis enseró temnoivén ser Micenaés (armioca -1600 a -1100), quiél documentos vel caclar recordas quil ser laquer lagramentá a besluto; nol literatura cotra ser disperar. Ét potimos epicá dé Homero, ét Iliadá én ét Odisié, ser javeras principál dé literatura Grecis antigiél. Es aceptar generelamentá quil ét potimos vel ser comherar ens casá pontes tralóca ét 8á siclo mesta ó 7á siclo temno.
Ét textá religiosó Hebrués, ét Tora, es canilar remimentá á et produerso dé ét perioca Persién (-539 a -333, probablámentá -450 a -350). Cania consensús écor et laci truecadizionál Judés quilé degar Esra, ét daciven dé ét comunitié Judés quil del requedar tie Babilón, et vertrola importán ens bous promulgazión. Cania reprodar et lavila cagranán dé ét Cristianária d'Biblio, quilé vel las vaner et aclara granda eá literatura dé Oes.
Ét epeźara dé literatura Romana tuquinar a -240, quén et audiven Romana vel nior et vezión Latina dé et playoril Grecis. Literatura ens Latina vel ler ríprerrar dés ét sin siclos telpa, én includor esalas, historiés, potimos, playorils, én otro escripturas.
Ét Curán (610 a 632), ét samela sintó chié dé Islam, vel vaner et aclara significantó eá ét linguidó Arabicá, én hesnar ét epeźara des literatura Islam. Ét Muslimas nieter quil vel seretis trancribar ens ét dialéla Arába dé Quraysh, ét tribá dé Mohamáda. Á Islam vel priredar, ét Corán vel ét efecto dé unifiar én veccilacazar Arabicá.
===Femmé én literatura===
:Más informatizión: Literatura Allemanien, Literatura Francés, Literatura Englés, én Literatura Rusiés.
Ét educazión priredaró dé femmé nol vel es bisteniel codilo ét 19á siclo, én tavila cania, literatura vel ser dominatar másjarmentá bie hommé codilo ét timia prodenó.
Coror vel ser etita potilas dé femmé Englés quiél nabros ser genorar codilo ét 20á siclo. Ens ét 19á siclo, casá mostós eceptorazionál ser Emily Brontë, Elizabeth Barrett Browning, én Emily Dickenson. Naca quitrada femmé ser asentaró generelamentá tie ét genéra Európanes dé literatura romanticá, coror es ote eceptorazión notabliel: Amantine Dupine (1804 - 1876), et novélaven én memoraven Francés, enseró tano á George Sand. Adéla vircorvens nagrola ens Európa ens eté timia dé vida, col renabrosóivo vil carna Victor Hugo én Honoré de Balzac ens Englacia ens ét t.1930 én t.1940, Sand es recogar á adéla vircorvens notablá dé ét éra romanticá Európanes.
Priźa Nobel ens Literatura vel las ser tratiar giuso 1901 én 2020 a 117 individuélos: 101 hommé én 16 femmé. Selma Lagerlöf (1858 - 1940) vel ser ét primé femmé a ganar cania priźa ens 1909. Temerzionálmentá, vel sereté ét primé femmé a ser grantar et mecanoria ens ét Academiá Svenis ens 1914.
===Literatura dé fanté===
 
Et genéra tablearó dé literatura dé fanté mós epeźar a emerar ens ét 18á siclo, quive ét depotrazión dé ét concepta dé fantézié. Ét samelas temnoivén dé cania genéra vel ser samelas educazionál, ó ABCs simpé—quilé ser usuaniel trevilar quive animalas, plantas, én cuives antropomorficá.
==Tipios==
===Potilé===
Potilé vel las ser pebrigador truecadizionálmentá tie prosa bie bous usira lagraivo dé ét qualitiés esteticá dé linguidó, includor tebrias musicál tica rime én ritmo, én bie elír ens dartos én vesas tevilé paragráfilas. 
Traca ét 19á siclo, potilé vel es estader bistenielmentá a ser casá usciós quil ser elír ens dartos metracál: "Casié tipio dé subyéctié caclar ritmos ó vesas". Posiblámentá á et resunto tie aclara dé Aristotelá, potilé traca 19á siclo vel es usuaniel ire ens et tradecazión tecnicál dés vesa vil et categorí bestacativa dé arta ficativa ó retoricál. Quive ét javeras temnoivén ser comherar én sostenor bie et truecadizión orál, constituareti ét exempló temnoivén dé literatura.
===Prosa===
Á es notar aventa, prosa cer et usira mués ire dé qualitiés esteticá dé linguidó generelamentá vil potilé. Naca, depotrazións ens literatura modaro, includo vesa tudó én potilé dé prosa vel las gurír a emfruír ét difitézións. Coror ser novéla dé vesa, et tipio dé potilé naretiva dalié et naretiva quive ét ladia dé et novéla es noder quial potilé tevilé prosa. Eugenié Oneguiné (1831) bie Aleksandr Pushkin es ét exempló nagrolaivén.
Latina vel et aclara cagranán eá ét depotrazión dé prosa ens niéu nocis Európanes. Importán notabliel vel es ét oraven Romana Cicerón. Vel seretis ét linguó franca giuso ét Európanes alfabeledizó codilo timia prodenó, én ét javeras granda dé Descartes (1596 - 1650), Francis Bacon (1561 - 1626), én Baruch Spinoza (1632 - 1677) vel ser vulgar ens Latina. Giuso ét samelas importán finire vircoró primariamentá ens prosa Latina ser ét javeras dé Swedenborg (m. 1772), Linneús (m. 1778), Euler (m. 1783), Gauss (m. 1855), én Isaac Newton (m. 1727).
====Novéla====
Et novéla es et naretiva dé prosa ficazionál. Ens Englés, ét terminuó vel emerar tie ét linguidós dé Romanza ens ét 15á siclo mesta, quilé indicatar casá usciós nievo, nolquive et pebrigadozión giuso facato ó ficazión. Ét romancié es et naretiva dé prosa desra relataró galtamentá. Walter Scott (1771 - 1832) vel defilor esti á "et naretiva ficaziónisó ens prosa ó vesa; ét interés dé etis depiedir eá incidentas imbestaca én marvilisó, quitrada ens ét novéla "ét eventas ser acomodar a ét redela ordinarié dé humana d'eventas én ét stét modaro dé ét socialicazión". Otro linguidós Európanes nol pebrigador giuso romancié én novéla.
Almicie coror ser niéu prototipios históricál, calar "novélas traca ét novéla", ét hivité dé novéla modaro emerar mesta ens historié culturál—aprosimarómentá tralóca ét 18á siclo. Initiálmentá subyéctor a niéu criticismo, ét novéla vel las acquar et posizión dominaté giuso hivités literaria, carna nagrolamentá én criticálmentá.
=====Novéla najera=====
Ét vulgaven Melville House clasificor ơnovéla najera es "mués najera a ser et novéla, naca mués desra a ser et storié najera". Vulgavens én socialicazións dé tratia literaria canilar tipicálmentá et novéla najera a ser giuso 17,000 én 40,000 ens temis.
=====Storié najera=====
Et dilema ens defilor ét storié najera á et hivité literaria es quia, ó qui né ote devla, pebrigador esti tie casié naretiva najera én bous origunia conledaró, quil includor ét Biblio, én Edgar Allan Poe.
=====Novéla graficá=====
Novélá graficá én magazína dé comicá presentar storiés s'noder ená et hopaźión dé arta d'javera, dialogó, én textá.
=====Literatura electronicá=====
Literatura electronicá es et genéra literaria caclar javeras s'creor exclusivamentá eá én dés tebrias electronicá.
=====Imficazión=====
Exemplós literaria bestaca dé imficazión includor esala; literatura dé duleta én escriptura dé natura; biográfica, autobiográfica én memora; predutálismo; pragunas; predutáls; historié, filosófica, économica; ciencificá, én escripturas tecnicál.
Imficazión ril es injerá ét categorí remi dé literatura á "casié teclovazión dé javeras vircoró", naca casá javeras ril ser exjerá ét defilozión erploivo "et resunto dé ét excelencié dé etisé escriptura, etisé origunielitié, én etisé meritas esteticá én artasticá generela.
===Drila===
Drila es literatura s'catilar dés petafirizión. Ét hivité es hopaźar quive musie én nejara ens operá én teatrá musiál. Et pié dé teatrá es et javera drilaticá vircoró bie et drilaplayora quil es catilar dés petafirizión ens et teatrá; comhezaresti dialogó najeramentá giuso nessevens. Galtamentá tace drila ser ens hivité dé vesa codilo timia prodenó.
==Referencias==
==References==
Category:Literatura