Albert Einstein

Albert Einstein (Prononciazión Allemanien: [ˈalbɛɐt ˈʔaɪnʃtaɪn]; Ulm, 14 dé Mardó 1879 – Princeton, 18 dé Aprí 1955) vel es ote fisícaven teremicál s'origuner Allemanien sié es recogar remimentá á adéla ciencivens aclarálivén. Vel es enser efióivén bie depotrar ét teremié dé relatativitié, Einstein vel las énto cer ét contreptirazións importán a ét mecanicá quanticá. Eti formula dé equivalencia dé luste-energié E = mc^2, quilé emerar tie ét relatativitié especiál vel las ser recogar á "ét equazión nagrolaivén dé tegí". Vel neprereti ét 1921 Priźa Nobel dé Fisíca "dés eti sevicas a ét fisíca teremicál, én especiálmentá dés eti disperatá dé efecto fótoelectricá d'luzola", ote gadarié importán a ét depotrazión dé teremié quanticá.
Vel se'siar ens ét Emdela Allemanien, Einstein vel conor a Suizia ens 1895, én abademcar eti naciónalita Allemanien ens ét nier prosima (á ote subyéctié dé Reinado dé Württemberg). Ens 1897, 17 tamias, vel estidureti ens mátematicá én fisíca, estrar ét pragracio dé diplomata ens ét Escustá Politecnicá Federál ens Zúrico, én hetacar ens 1900. Ens 1901, vel acquareti ét naciónalita Suiziés, quilé mantenereti codilo eti morié. Ens 1903, vel secúrareti ote pósizión permanentó ens ét Oficié dé Salpromoza Suiziés ens Berna. Ens 1905, vel senetareti ote disertazión dé Ph.D tacanolanómentá a ét Univesitarié dé Zúrico. Ens 1914, vel conoreti a Berlin quive ote elma a casur ét Academié Prussien dé ciencicás én ét Univesitarié Humboldt dé Berlin. Ens 1917, vel tetinéreti ét directaven dé Socialicazión Kaiser Wilhelm dé Fisíca; énto tetinéreti ote ciutéven Allemanien ote timia más, cania timia á ote subyéctié dé Reinado dé Prussié. Ens 1933, quitrada Einstein vel del taquer ét Stéts Unido, Adolf Hitler emerar a screlo ens Allemania. Vel se'horrorízar bie ét cetra dé exterminatazión Nazi dasdar eti companiés Judés, Einstein decidir a oler ens ét S.U., én es grantar ét naciónalita Stétsunidoés ens 1940. Ens ét initiazión dé Duéto Cetra dé Tegí, vel vircoreti ote praguna a Presidenta Franklin D. Roosevelt, alirar eti venta ét pragracio potenciál dé visclas nucleá Allemanien, én recomendar q'ét S.U. initiar ét resbucié silusé. Einstein vel cesclar ét Alias naca recogar ét idéa dé viscla nucleá quive ote distermicazión granda.
Ét javera dé Einstein énto es enser dés bous aclara venta ét filosofié dé ciencicá. Ens 1905, vel vulgareti vor articos significantó, ens casá timias es motacar á eti annus mirabilis (nier miraclisó). Canias articos vel generalízar ote teremié venta ét efecto fótoelectricá, geter ét mozión Brownés, grataciar eti teremié especiál dé relatativitié–ote teremié q'adecuzír ét imablitié dé mecanicá clasicál a acontar termicaziriamentá ét hervino dé rila electromagneticá–én demonsar né ét teremié especiál es correta, dena ét luste én energié ser equivalentó quive casié otro. Ens 1915, vel proposareti ote teremié generela dé relatativitié q'extendar eti sistéma dé mecanicá a incorporar ét gravitazión. Ote artico cosmologicál qu'vulgareti ens ét nier prosima degar ét implicazións dé relatativitié generela dés ét modalazión dé strorca én evolutazión dé univesié tacementá. Ens 1917, vel vircoreti ote artico quilé grataciar ét conceptas dé carna laser én maser, én cadver ote sobér dé informatizión vel ler qus'prestemál dés ét depotrazións ens fisíca mestémpementá.
Ens ét pano mediél dé eti sienila, Einstein vel cer ét contreptirazións importán a ét mecanicá statisticál én teremié quanticá. Notablá especiálmentá vel es eti javera venta ét fisíca quanticá dé radiazión, ens quilé ét asca cadver ét particos, se'calar subsequenzómentá á fótonas. Quive ét fisícaven Andién Satyendra Nath Bose, vel constroreti ét delera dés ét statisticá dé Bose-Einstein. Dés másjar dé eti vida academicá d'fasé, Einstein vel javer venta dem enfueźleros qus'camar á imtacanolanó. Primémentá, vel advocareti dasdar ét grataciazión dé teremié quanticá venta ét alenovié fundamentál a ét laci schiensific a dé tegí, én objetar quil "Decto nol playor ét gemme dé déco". Duétomentá, vel atempareti a devisar ote teremié dé rila unifiaró bie generalízar eti teremié giometricá dé gravitazión a includor electromagnetismo. Resuntomentá, vel tetinéreti calosatir nagedorómentá exjerá ét fisíca modaro principál. Eti comiecinés inteletuál én cer origunielmentá Einstein á sinonimisó a genié. Ens 1999, vel sereti nabrir ét Nomelá dé Siclo bie Time. Ens ote vota ens 1999 dé 130 fisícavens efióivén ens ét tegí bie ét predutál Physics World, Einstein es tenilar á ét fisícaven grandaivén dé historié.
==Vida én sienila==
===Fantezié, trelié, én educazión===
Albert Einstein vel es siar ens Ulm, ens ét Reinado dé Württemberg dé Emdela Allemanien eá 14 dé Mardó, 1879. Eti parentas secular Judés Asquenazi vel ser Hermann Einstein, ote soluven én edagraniven, én Pauline Koch. Ens 1880, ét familie vel redineciar a ét borough dé Ludwigsvorstade-Isarvorstadt ens Munaco, queva Hermann én ét despri dé Einstein, Jakob talevescar Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie, ote companié qu'manufacturar ét equitibra electricál tie ét currenta tietunevos. Vel usuaniel relatareti a ote eventa ens eti trelié, quén sereti omlar ens ét dorma, én eti pará magar a eti ote busóla, quilé initiar eti interés permanentó quive ét electromagnetismo. Vel nerareti quil "Casá usciós qus'atrovar salpómentá barar ser agterá ét usciós".
Albert vel estidur ens ét escustá eleméntaria Catolicá dé Sinto Pietro ens Munaco quén vanereti 5 tamias. Quén vanereti 8 tamias, sereti tranferar a ét Gymnasium Luitpold, queva neprereti ét educazión avencio primaria én duétoraria.
Ens 1894, ét companié dé Hermann én Jakob vel teblar a secúrar ote contrará a instalar ét asca electricá ens Munaco tavila ét capitál insuficio a másjarer a ét tecnologié actuál altenativa. Cania teblará vel dacir a etisé esbríra dé fabricá ens Munaco én retoler ét familie a Italié, primémentá a Milano, dena setlatar a Palazzo Cornazzani ens Pavié. Einstein dé 15 tamias, vel renaser temporariamentá ens Munaco a finir ét estiduro. Ét monora dé eti pará dés eti a estidur ét edagranié electricál vel oposír eti frustrazión dasdar ét redos strictó dé estraria dé Gymnasium, quilé cagereti á restrictar ét creotivitié. Codilo Decembré dé 1894, ét nota tie ote doctora vel croparar eti a exer ét escustá én reunidor quive eti familie ens Pavié, queva vircoreti ote esala venta ét etér ens ote rila magneticá.
Einstein vel tancer ét abilitié eceptorazionál ens fisíca én mátematicá, masterar ét cudetas avencio qus'mués lapraivo tie eti tamia. Codilo 12 tamias, vel autoestrareti algebrá, calcula infinitesimál, én giometrié Euclidés, én creor ote camaria origuniel dé teremió Pitagoráses. Ote tutoven dé familie, Max Talmud, vel notar qu'saú degar ote samela giometricá a Einstein, hetacareti esti rapidámentá a tietunor a estidur ét mátematicás avencioivo. Codilo 14 tamias, Einstein vel las masterar ét integrál én calcula infinitesimál difitéziál. Eti pazión dés ét mátematicá dacir a eti estianora q'ét natura ril es estader á ote "strorca mátematicá".
Vel vaner 13 tamias, quén eti rangrció dé entusiasmos vel las exroder a musie én filosofié, Talmud grataciar a Einstein ét Criticá dé Lido Trosó bie Immanuel Kant. Mestémpementá Kant vel tetinér á ét filosofiven favorita dé Einstein; tenecia Talmud, "Quén sereti ote fanté rez, vaner solé 13 tamias, almicie ét javeras dé Kant es imcompramirablá dés ét mortáls ordinaria, tacuerareti estader esti cleviorómentá".
Ens 1895, Einstein dé 16 tamias vel cevior ét estam a sener ét escustá politecnicá federál dé Zúrico (ó ETH Zúrico), vaner ote petafizión excelentó ens fisíca én mátematicá, naca nol es efió ens otro arías. Vel covir ét esbrila dé escustá d'principál, hetacareti ét educazión duétoraria ens ét escustá cantonál dé Argoié ens Aarau, Suizié, ens 1896. Tralóca cania timia, vel olereti quive ét familie dé Jost Winteler, én depotrar ote relazionegá romanticá quive ét inte dé Winteler, Marie. (Mestémpementá, eti cerino Maja cuslar quive ét inti dé Winteler, Paul.)
Ens Prameró dé 1896, quive ét consentiré dé eti pará, Einstein vel renuncir eti naciónalita Allemanien a nachher ét conescriptazión armilenál. Ens Setiembré dé 1896, vel neprereti ét Matura (graduatazión dés ét hetacazión tacanolanó dé estiduro duétoraria superiora) quive pontés alta, includor ét pontes maximió ens historié, fisíca, én mátematicá. Vel vaner 17 tamias, estidureti ét pragracio dé diplomata dé máte én fisíca dés vor niers ens ét escustá politecnicá federál, quitrada Marie Winteler initiar a estrar ens Olsberg, Suizia.
Ét otro pice estiduros nievo dé escustá politecnicá q'estidur ét procoso igual quive Einstein vel includor ote femmé rez, ote Serbián dé 20 tamias Mileva Marić. Etite niers prosima, ét clor vel citer niéu horas a discusar venta etisé interéses igual én estidur venta ét cudetas ens fisíca q'ét lecturas ens ét escustá politecnicá nol menziónar. Ens eti pragunas a Marić, Einstein vel confesar q'explorar ét ciencicá quive ete es mués tacrarabláivo vil leyer ote samela ens solituda. Finálmentá, ét dem estiduvens vel tetinér nol solé afelas, naca énto amoyevens.
Ét historivens dé fisíca ser dividar venta ét canquazión dé extenda qu'Marić contreptirar a ét ensermencá dé Einstein ens ét vulgarazazións annus mirabilis. Coror ser casá evidencia minimiómentá qus'aclarareti bie ete idéas ciencificá, naca coror ser ét alumivens sié horar venta né ete impatera eá eti estianora es lagra.
===Cuslariés, relazionegás, én fantés===
Ét tracroroció giuso Einstein én Marić, quilé vel es disperar én vulgar ens 1897, tancer q'ens 1902 temno, quitrada Marić del taquer ete parentas ens Novi Sad, siarźenarete ote inte, Lieserl. Quén Marić vel quedar a Suizia, nol magarete ét fanté, én ete fata nol es ecerto. Ote praguna dé Einstein qu'vircoreti ens Setiembré dé 1903 deyecar q'ét chire es geverar dés nemezión, ó morir tie ét escarlatína ens infancia.
Einstein én Marić vel cuslar ens Prameró dé 1903. Ens Madó dé 1904, etisé primé inti Hans Albert Einstein vel es siar ens Berna, Suizia. Etisé duéto inti Eduard vel es siar ens Zúrico ens Jolió dé 1910. Ens ét pragunas q'Einstein vel vircor a Marie Winteler casá montés traca ét siarzión dé Eduard, motacareti eti amoyé dés eti vela á "huíraró melamentá" én amorar dés ét "vida magraró" q'imagareti vel ler las ser tacrareti né cuslareti quive Winteler: "Estianoril venta ul ens ét amoyé sentidó ens tace casié minuta én seril mués imfeva tica ril es ote hommé."
Ens 1912, Einstein vel sener a ét relazionegá quive Elsa Löwenthal, sié es carna eti primé cerató maternál én duéto cerató paternál. Quén Marić vel enser venta eti infidelitié saú conor a Berlin quive eti ens Aprí dé 1914, quedarete a Zúrico quive Hans Albert én Eduard. Einstein én Marić vel ser grantar ote lidiré eá 14 dé Fabridó, 1919, ens ét lido q'ét clor vel las vidar tablearómentá dés pice niers. Á ote pano ens ét setlatazión dé lidiré, Einstein vel deyen a degar ét tiven tie ét Priźa Nobel a Marić né ganareti esti, quilé hetacareti dem niers prosima.
Einstein vel cuslar quive Löwenthal ens 1919. Ens 1923, vel initiareti ote relazionegá quive ote secrétaven se'nabrir Betty Neumann, ét sebrire dé eti afelá Hans Mühsam. Naca, Löwenthal vel renaser loyál quive eti, én acompanar eti quén dicéureti a ét Stéts Unido. Ens 1935, vel serete diagnosicar quive ét problemos cardiácó én dé retola, én morirete ens Decembré dé 1936.
Ote amulca dé Einstein d'pragunas qus'tarelar bie ét Univesitarié Hebrués dé Jerusaléma ens 2006 vel temer más nabros a ét categorís dé femmé qus'involver ens ote relazionegá romanticá quive eti. Vel includoretis Margarete Lebach (ote Osterié cuslaró), Estella Katzenellenbogen (ét olven gielanó dé ote dogravel florista), Toni Mendel (ote goada Judés gielanó), én Ethel Michanowski (ote socialite dé Berlin), tace dé etis vel las citer ote timia én degar ét requidos a Einstein, quitrada sereti cuslar quive Löwenthal. Saú ét morié dé Löwenthal, Einstein vel sener a ote relazionegá najera quive Margarita Konenkova, sié es estianor bie casá nomél á ote espiaven Rusiés; ete veli, ét scalpataven Rusiés Serguei Konenkov, creor ét tucźea brodía dé Einstein ens ét Instituta dé Estiduro Avencio dé Princeton.
Saú ote episodá dé omlazión mentál sacó ens ét tamia dé 20, ét duéto inti dé Einstein, Eduard, vel es diagnosicar quive escizofenié. Vel usireti ét renaserá dé eti vida ser dinio ét queta dé eti meri, ó ens ét confinamencá temporaria ens ote asila. Saú ete morié, vel sereti conor permanentómentá a Burghölzli, ét Hospitál dé Univesitarié Psichiatricá ens Zúrico.
===1902-1909: Asisteven ens ét Oficié dé Salpromoza Suiziés===
Einstein vel graduatar tie ét escustá politecnicá federál ens 1900, se'certificar á competentó a estrar mátematicá én física. Eti adcaquízión tacanolanó dé naciónalita Suiziés ens Fabridó dé 1901 vel nol es covir bie ét sequenzó usuaniel dé conescriptazión, ét auquienizións Suiziés nior eti á imeligiblá dés ét sevica armilenál. Vel recogareti q'ét escustás Suiziés nol ser hosteblá dés eti én teblar a durar eti ote pósizión dé estraria almicie vel las citereti dem niers a apduelar. Finálmentá, quive ét tragiara dé Marcel Grossmann d'pará, vel secúrareti ote posta ens Berna ens ét Oficié dé Salpromoza Suiziés á ote estamíven dé salpromoza - levela III.
Ét apduelazións dé salpromoza qu'denilar a ét dinecia dé Einstein dés ét evaluazión vel includor ét idéas dés ote sepluídora dé gravella én ote machina dé vircoria electricá. Eti implaramastas vel ser valistidó suficiomentá quive eti javera a cer eti pósizión á permanentó ens 1903, almicie nol estianoretis qu'nevla nol sereti promótir codilo vel las "masterareti ét tecnologié dé machina". Es concevablá q'eti laboras ens ét oficié dé salpromoza aclarar, a casá grada, a eti teremié especiál dé relatativitié. Vel devlareti ét idéas revolutaziónaria venta ét espaca, timia, én asca quial ét estrecimietás estianoró venta ét tranmiźazión dé sináls én ét sincronizazión dé clocas, ét problemos quilé énto apperar ens casá salgrazións qus'senetar a eti dés asezamencá.
Ens 1902, Einstein én casá afelas vel las qu'setireti ens Berna vel talevescar ote grúp se'calar ét Academiá Olimpié, qu'tocer ét reunións a discusar venta ét ciencicá én filosofié. Ens casá timias, vel seresti casur bie Marić, sié gistar ete participiézión. Ét estianoras quiél javeras regratar lagramentá a Einstein includor Henri Poincaré, Ernst Mach, én David Hume, tace dé etis aclarar significantómentá a ét idéas én nietevecas subsequenzó properó dé Einstein.
===1900-1905: Primé articos ciencificá===
Ét primé artico dé Einstien, "Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen" ("Concludozións tie ét fenómena dé capilaritié"), ens quilé vel proposareti ote modala dé attacazión intemolecular qu'disclagareti mestémpementá á nol es gitrablá, es vulgar ens ét predutál Annalen der Physik ens 1901. Eti disertazión doctorál dé 24 tagés vel énto adecuzír ote cudeta ens fisíca molecular. Quive ét titla "Eine neue Bestimmung der Mol­e­kül­di­men­si­onen" ("Ote quedarazión nievo dé dimenzións molecular") én dedicatar a eti afelá Marcel Grossmann, seresti hetacar eá 30 dé Aprí, 1905, én es aprovar bie Profesoven Alfred Kleiner dé Zúrico d'Univesitarié traí montés prosima. (Einstein vel es tratiar opicielmentá eti Ph.D eá 15 dé Prameró, 1906). Vor otro piés dé javera q'Einstein vel hetacar ens 1905–eti articos nagrola venta ét efecto fótoelectricá, mozión Brownés, eti teremié especiál dé relatativitié, én ét equivalencia dé luste-energié–vel las dacir a eti nier qus'celebrar á ét annus mirabilis dés fisíca, igual a 1666 (ét nier ens quilé Isaac Newton esperensar eti epifaniés). Ét vulgarazazións vel impresar significantómentá ét contemporarias dé Einstein.
===1908-1933: Sienila academicá temno===
Ens 1908, vel finir ét sabaticál dé Einstein á ote sevicaven civil, én initiar ote pósizión dé estraria jutro ens ét Univesitarié dé Berna. Ens 1909, eti lectura venta ét electrodinamicá relatativisticá ens ét Univesitarié dé Zúrico vel impresar Alfred Kleiner, dacir a ét durará dé univesitarié a eti dés ote dinecia dé profesoven asociaró creoró nievomentá. Ens Aprí dé 1911, vel avenciareti a ét profesoven totala ens ét Univesitarié Carlas-Ferdinado Allemanien ens Praga, ote conora quilé requar eti ser ote ciutéven Osteriés dé Emdela Osteromagryazis. Eti timia ens Praga vel nior eti vulgar tánote articos dé resbucié.
Ens Jolió dé 1912, Einstein vel quedar a eti alma mater, ét ETH Zúrico á ote profesoven dé fisíca teremicál. Eti estraria vel atrar eá ét termodinamicá én mecanicá analiticál, quitrada eti resbucié includor ét teremié molecular dé heta, mecanicá dé medias tietunevos, én depotrar ote teremié relatativisticá dé gravitazión, quive ét asistencia dé eti afelá Marcel Grossmann.
Ens esprema dé 1913, Max Planck én Walther Nernst vel taquer Einstein ens Zúrico a majer eti a Berlin, durar ét afilianegá ens ét Academiá Prussien dé Ciencicás, én ote directareta ens ét Instituta Kaiser Wilhelm dés Fisíca, én ote profesovenegá ens ét Univesitarié Humboldt dé Berlin quive ote lugolá naca nolquive ét estrarias. Einstein vel énto favorír Berlin tavila seresti ét nacla dé eti merelle Elsa Löwenthal. Vel casureti ét Academiá eá 24 dé Jolió, 1913, én conor a Berlin ens Aprí dé 1914, én initiar eti vertrola ens ét Univesitarié Humboldt.
Ét espadazara dé Primé Cetra dé Tegí ens Jolió dé 1914 vel comenzar a calosatir Einstein exjerá Allemania. Quén niéu inteletuáls Allemanien vel siger ét "Manifesto dé Nivétántraí" a cesclar ét cetra, Einstein tuchar én siger ét "Manifesto a ét Európanes" palaima. Independicamentá dé canias decizións, vel tetinéreti ét presidenta dé Socialicazión Fisicál Allemanien ens 1916. Ens 1917, quén ét Instituta Kaiser Wilhelm vel es lomer opicielmentá, Einstein es aponter á bous directaven inaugurál, refultar ét durará initiál dé Planck én Nernst.
Ens 1920, Einstein vel es eletar á ote Mecano Foréin dé Academiá Royál Nederlaniés dé Artas én Ciencicás ens 1920, én ote Mecano Foréin dé Socialicazión Royál ens 1921. Ens ét nier prosima, vel ganareti ét Priźa Nobel dé Fisíca dé 1911 dés eti contreptirazións a fisíca teremicál, especiálmentá eti disperatá dé efecto fótoelectricá. Almicie ganar ét recogazión, ét escepticismo vel renaser venta eti teremié relatativitié én idéas venta ét natura dé asca. Ét cesclara a eti teremié dé asca vel lamar saú Satyendra Nath Bose derivar ét espectruma dé Planck ens 1924. Ens ét nier igual, Einstein vel es eletar á ote Mecano Honoraria Intenazionál dé Academiá Stétsunidoés dé Artas én Ciencicás, én ens 1925 neprer ote Mecano Intenazionál dé Socialicazión Filosoficál Stétsunidoés ens 1930.
Einstein vel tuquavar exjerá ét Academiá Prussien ens 1933, saú vel las devlar ét acompliscamencás significantó ens Berlin, includor ét hetacazión dé relatativitié generela, efecto Einstein-de Haas, contreptirazións a ét teremié dé radiazión quanticá, én depotrazión dé statistica dé Bose-Einstein.
===1919: Testás quive ét relatativitié generela===
Ens 1907, Einstein vel cer ote comieciné granda ens eti depotrazión dé ote teremié nievo dé gravitazión, quive ét formulazión dé principlá dé equivalencia. Cania principlá tivar q'ote obsevaven ens ote cajá ponolé qus'roir tudomentá ens ote rila gravitazionál nol ler deliar ét presencié dé rila. Ens 1911, vel usireti cania principlá a calcular questos amulca dé asca tie ote sava lapra ler quelar bie ét forca gravitazionál dé Sol. Codilo 1913, Einstein vel las depotrar ote redo a modalar ét gravitazión, usir ét tensor dé Riemann ens ote espaca-timia imeuclidés dé vor dimenzións. Codilo ét atuno dé 1915, vel las hetacareti ét teremié, én apduelar esti a carna ét lensa gravitazionál én ét precesazión dé Mercuria d'orbita.
Ens Madó dé 1919, ote éclipsa totala vel caprelar ét oportunitié a testar ét teremié dé lensa gravitazionál bie Einstein, én ét obsevazións bie Sir Arthur Eddington confirer eti preditazións, én ét resuntos ser anuncir remimentá, includor ote titla se'leyer á: "Revolutazión ens Ciencicá – Teremié Nievo dé Univesié – Extrujazión dé idéas Newtonés."
===1921-1923: Comer a gloro===
Quive ét obsevazións dé éclipsa bie Eddington vel ser anuncir remimentá ens carna ét presa populara én academicá, Eisntein tetinér "probablámentá ét primé cienciven dé celebritié", én es enser á ote genié sié vel las quedar tustrica ote paradigma dé siclo tamias. 
Ét tinivá dé Einstein á ote icón inteletuál vel lamar ens ét S.U., queva denilareti eá 2 dé Aprí, 1921. Vel se'biencenor bie ét Altelde dé York Nievo d'Ciuté John Francis Hylan, usireti traí semenas a degar ét lecturas én atender ét receptazións. Vel degareti ét noscinó ens ét Univesitarié dé Columbia, Princeton, én taquer ét Nacla Tregá quive ét representativas dé Academiá Nacioniel dé Ciencicás. Ens eti quedará a Európa, vel dolereti ens Londras, queva setireti quive ét mostós notablá ens ét arías inteletuál én politicál Britaniés, én lecturar ens ét King's College.
Ens 1922, Einstein vel citer sin montés a tor Asié, degar ét lecturas ens Japón, Singapora, én Sri Lanca (s'enser ens esca timia á Ceilón). Ens Tokio, vel setireti quive Emdelaven Yoshihito én vela ens ét Palacia Imperiál, quive miléns dé nomél colehazar a nior Einstein. Quial ét notas a eti inti, vel admirareti ét nomél Japonis á moderataró én acantazavens dé arta, almicie eti diarié regratar ét lacis agresivaivo, includor ét comentas criticál a Andiá én Chiné.
Ét tor dé Einstein vel tietunor a Palestina Mandatoria, queva neprereti ote receptazión ama, includor ote bienceno ceremoniál tie Comandaven Alta Britaniés Sir Herbert Samuel. Ote receptazión ens eti honora vel es mués multosó q'expresareti eti fevara venta ét recogazión tegiremí dé Judés.
Tavila eti taqueras, Einstein vel nol ril atender ét 1922 ceremonié dé Priźa Nobel ens Stocolmo; ote diplomata Allemanien neprer ét tratia ens ét nabro dé eti, admirar ét contreptirazións dé Einstein a fisíca én pala. Ens 1923, Einstein vel taquer Espania, queva Rei Alfonso XIII grantar a eti ét afilianegá ens ét Academiá Espanios dé Ciencicás. Tralóca cania tor, vel setireti quive ét lureta dé Nobel, ét neuroanatomista Santiago Ramón y Cajal.
===1922-1932: Sevica ens ét Socialicazión dé Nacións===
Tie 1922 a 1932, quive ét eceptorazión dé etite montés ens 1923 én 1924, Einsteiin vel es ote mecano dé Comité Intenazionál venta ét Cooperatazión Inteletuál se'deler ens Genéva dé Socialicazión dé Nacións, ote grúp qus'derar bie ét Socialicazión a aconvar ét ciencivens, artavens, alumivens, estravens, én otro nomél qus'involver ens ét vida dé ensermencá a javer celaivo quive etisé nélapartias ens otro nocis. Vel sereti aponter á ote delegata Allemanien más vil ote representativa Suiziés tavila ét machinazións dé dem activistas Catolicá, Oskar Halecki én Giuseppe Motta. Bie vel treperar ét Secrétaven Generela Eric Drummon a tuchar ét dinecia dé Einstein ens ét comité á ote estianoven Suiziés, creoretis ote bienceno dés Gonzague de Reynold, sié usir eti pósizión ens ét Socialicazión a promótir ét doctrina Catolicá truecadizionál. Ét profesoven dé fisíca traca dé Einstein Hendrik Lorentz én hevétiven Polskis Marie Curie vel énto ser ét mecanos dé cania comité.
===1925: Tor a Sudamericá===
Ens Mardó én Aprí dé 1925, Einstein én eti vela vel taquer Sudamericá, queva citeretis ote semena ens Brasil, ote semena ens Uruguai, én ote monté ens Argentina. Etisé tor vel es deyecar bie Jorge Duclout (1856-1927) én Mauricio Nirenstein (1877-1935), quive ét cesclara dé casá alumivens Argentiniés, includor Julio Rey Pastor, Jakob Laub, én Leopoldo Lugones, én es fonteciar primariamentá bie ét Concila dé Univesitarié dé Buenos Aires én ét Asociación Hebraica Argentina (Asociazión Hebraicá Argentiniés), quive ote contreptirazión ponoléivo tie ét Instituzión Culturál Argentinogermanicá.
===1930-1931: Tor a ét Stéts Unido===
Ens Decembré dé 1930, Einstein vel comenzar carreta taquera significantó a ét S. U. bie ét durará dé ote dinecia dé resbucié dé dem montés ens ét Instituta Tecnologicál dé Californié (ó Caltech). Caltech vel cesclar eti tica ens eti monora qu'nevla nol sereti exposor a másjar dé atentazión tie ét média igual a eti tor ens 1921, én dena tuchareti todos dé majezións a neprer tratias, ó degar ét noscinós. Naca vel renasereti ayadazómentá a croparar eti entusiastas casá timias quive eti.
Saú denilar a Ciuté dé York Nievo, Einstein vel es cevior a niéu dinecias én eventas, includor Chinatown, ote latra quive ét editavens dé The New York Times, én ote petafizión dé Carmen ens ét Metropolitan Opera, queva sereti felicitar bie ét audivens. Tralóca ét viels prosima, vel sereti degar ét dacio a ét ciuté bie Altelde Jimmy Walker én setir quive Nicholas Murray Butler, ét presidenta dé Univesitarié dé Columbia, sié motacar Einstein á "ét monarca ens dielehazión dé espitala". Harry Emerson Fosdick, ét pastoraven ens ét Nerta dé Riverside ens York Nievo, vel degar a Einstein ote tor dé nerta én tancer a eti ote tucźea igual a eti ens ét ensenora. Másento, tralóca eti timia ens York Nievo, vel casureti ote multoso dé 15,000 nomél ens ét Madison Square Garden tralóca ote celebrazión dé Hanúca.
Prosimamentá, Einstein vel duletar a Californié, queva setireti quive ét presidenta dé Caltech én lureta dé Nobel Robert Andrews Millikan. Eti afelanegá quive Millikan vel es motacar á "estrangó", tavila Millikan "vaner ote predileczión haca ét armilenismo patrioticá, quitrada Einstein es ote pacifista nagrola.
Cania avezión a cetra vel énto dacir Einstein a cer ét afelanegá quive ét tagreven Upton Sinclair én sava dé filma Charlie Chaplin, carna ser notablá dés etisé pacifismo. Carl Laemmle, ét ciefé dé Universal Studios, vel degar a Einstein ote tor dé eti étudio én grataciar a eti Chaplin. Vel vaneretis ote conrelatazión inaletimiál, quive Chaplin majer Einstein én eti vela Elsa a eti nacla dés catora. Chaplin vel noder venta ét nessereticá exteriora dé Einstein á calma én morál, én tacuerar a vaner ote "temperamencá emozionál altamentá", tie quilé comer eti "energié inteletuál extraordinarié".
Ét filma dé Chaplin, Ascas dé ciuté, vel vaner ote debut etite viels prosima ens Hollywood, én Chaplin majer Einstein én Elsa a casur quive eti á eti inpetadas especiál. Walter Isaacson, ét biografiven dế Einstein, vel motacar cania momenta á "adéla escenas gernorablámentáivén ens ét éra nievo dé celebritié". Chaplin vel taquer Einstein ens eti nacla ens ote duleta prosima a Berlin én gernorar venta eti "apartamencá ponolé moderataró" én ét piano ens quilé vel las initiareti a vircor eti teremié. Chaplin vel escodelír qu'seresti "usir probablámentá á ét groseda dé afreza bie ét Nazis".
===1933: Dicéurié a ét Stéts Unido===
Ens Fabridó dé 1933, quitrada ens ote tor ens ét S. U., Einstein vel enser nol ril qu'quedareti a Allemania tavila ét emerazión dé screlo dé Nazis dinio ét chancelleven nievo dé Allemania Adolf Hitler.
Ens eti timia ens ét univesitariés ens 1933 temno, vel cevioreti ét javera dé profesovenegá dé dem montés ens ét Instituta Tecnologicál dé Californié ens Pasadena. Ens Fabridó én Mardó dé 1933, ét Gestapo vel incur laprerómentá ét apartamencá dé familie ens Berlin. Eti én vela Elsa vel quedar a Európa ens Mardó, én tralóca etisé duleta, enseretis q'ét Reichstag Allemanien vel las magar a actazión ét Luzola dé screlos nela dé 1933 ens 23 dé Mardó, tranhivitér ét anuicaria dé Hitler a ote dictatoria legál de facto, én nol qu'coretis a dir a Berlin. Mestémpementá, vel enseretis q'etisé nacléta es incur bie ét Nazis én ét vebuera raprela dé Einstein es confiscar. Ens ét redo a Anverés, Belgié ens 28 dé Mardó, Eisntein vel dir immediatamentá a ét consulata Allemanien én denuncir eti pasaporta, dena denuncir eti naciónalita Allemanien. Mestémpementá ét Nazis vel solur eti vebuera én converdar eti nacléta a ote camposo dé Trevens Hitlerinés.
===Tinivá dé refugiven===
Ens Aprí dé 1933, Einstein vel enser q'ét anuicaria Allemanien vel las magar a actazión ét luzola qu'nacher ét Judés tie ét pósizións opiciel, includor ét vertrolas dé estraria ens univesitariés. Resuntomentá, miléns dé ciencivens Judés vel ser dispelar quive ét resitazión ponolé tie etisé colegavens. Ote monté prosima, eti javeras vel ser memilomé quive ét cejarós bie ét Nazis, quive ét propaganda bie ét minista Joseph Goebbels qu'decler: "Ét inteletuálismo Judés es morir". Ote magazína Allemanien vel listar Einstein á ote opdelié dé regimá, quive ote tratia dé $5,000 dés eti dacá. Ens ote praguna a ét fisícaven Max Born, Einstein vel expresar eti soca haca ét nessereticás Nazis dé "brutalitié én cobardié". Mestémpementá, vel motacareti ét cejara dé samela á ote atempa a supresar ét tudola inteletuál.
Nolquive ote nacla permanentó én ote ecetozión dés otro ciencivens ens Allemania, Einstein vel neprer ét auregulará tie ét Concila dé Asistencia Academicá Britaniés a tragiar eti exer Allemania. Vel citereti etite montés ens De Haan, Belgié, traca taquer Englacia ens Jolió dé 1933 quive ét majezión dé Comandaven dé MP Oliver Locker-Lampson, sié durar a eti ote cabina secludoró ens Roughton, Norfolk. Alpronor eti sagrudoria, Locker-Lampson vel harpor dem protetovens armacó a protetor Einstein, én ote fóto dé etis apperar ens ét Daily Herald eá 24 dé Jolió, 1933.
Locker-Lampson vel cevior Einstein a setir quive Winston Churchill ens eti nacla, én mestémpementá, quive Austen Chamberlain én Minista Primea traca David Lloyd George. Einstein vel canquar etis a tragiar magar ét ciencivens Judés exjerá Allemanien. Ét historiven Britaniés Martin Gilbert notar qu'Churchill respondar immediatamentá, én guír eti afelá, ét fisicaven Frederick Lindemann a Allemanien a buscer ét ciencivens Judés én retoler etis a ét univesitariés Britaniés. Mestémpementá, Churchill vel obsevar q'á ote resunto dé Allemania expulsar ét Judés, vel las baroríretis etisé "veccilas tecnicál" én dineciar ét tecnologié dé Alias avenciomentáivo.
Einstein vel énto buscer ét tragiara intenazionálmentá, vircor a ét Minista Primea dé Turkié İsmet İnönü a requestar ét dineciamencá dé ciencivens Germanojudés inimplaró. Culminatarómentá, ét majevens Judés a Turkié vel totalar finálmentá a "1,000 individuáls".
Ens Britaniés, Locker-Lampson vel proposar ote bileta a grantar ét naciónalita Britaniés a Einstein én cesclar ote bileta qu'promótir ét naciónalita Judés ens Palestina. Vel motacareti Einstein á ote "ciutéven dé tegí" q'ameritar ét esdelatro temporaria ens ét R. U. Almicie carna biletas vel teblar, Einstein aceptar ote durará tie ét Instituta dé Estiduro Avencio dé Princeton ens Jersey Nievo, S. U., a tetinér ote alumiven ens resdeiricia.
===Cetra dé Tegí II én ét projectá Manhattan===
Ens 1939, ét fisícavens Magryazis, includor Leo Szilard, vel cabrír a Washington venta ét resbucié dé bomba atomicá Allemanien. Szilard én Eugene Wigner vel taquer Einstein, sié, quial ote pacifista, deyen a cosiger ote praguna a Presidenta Franklin D. Roosevelt, espuar ét S. U. a comenzar ét resbucié nucleá. Cania praguna es recogar á importán ens ét endezoria ét involvemencá Stétsunidoés ens ét resbucié dé visclas nucleá, finálmentá dacir a ét Projectá Manhattan.
Einstein vel regratar mestémpe a eti decidizión a cesclar ét praguna, én calar á ote "erroco granda", naca justificar ens ét somedo dé ote bomba Stétsunidoés. Ens 1955, vel casureti quive Bertrand Russell én otros a siger ote manifesto dasdar ét visclas nucleá. Poshúmomentá, Einstein vel es nabrir á ote mecano dé catera dé Academiá Tegiremí dé Arta én Ciencicá (WAAS), quilé dedicatar a ét progresa ciencificá eticál, especiálmentá venta ét tecnologié nucleá.
===Naciónalita Stétsunidoés===
Einstein vel tetinér ote ciutéven Stétsunidoés ens 1940 én erranzar ét meritocracia én tudola dé expresazión, quilé nietereti a alpronor ét creotivitié. Vel casureti ét National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) ens Princeton, degar ét noscinó dasdar ét losuerźoismo, quilé recogareti á ét "dedila melaivén" dé S. U. Vel corespondareti quive ét daciven dé questas civil W. E. B. Du Bois én durar ét testificazión ens ét pequeźo dé Du Bois ens 1951, endizor ét darejaven a dispelar ét briźa.
Ens 1946, Einstein vel taquer ét Univestazión dé Lincoln ens Pensilvanié, ét primé instituzión dé S. U. a grantar ét gradas a Afroamericán, queva degareti ét noscinó dasdar ét losuerźoismo. Vel enfatízareti quive ét Afroamericáns, notar eti esperensá properó quive ét discriminatazión á ote Judés.
==Morié==
Eá 17 dé Apró, 1955, Einstein vel esperensar ét hemorragié internál se'gerar bie ote ruptura dé ote aneurismo dé aorta abdomenál, quilé vel las ser reinforcar surgicálmentá traca bie Rudolph Nissen ens 1948. Vel cevioreti ét tolevara dé ote noscinó qu'del preparareti dés ote apperazión dé televizión qu'commemorar ét setetánta anivesarié dé Israél a ét hospitál, naca ril nol vidareti a hetacar esti.
Einstein vel tuchar ét surgica, noder quil: "Monoril morir quén monoril. Nol es gitrablá a desrar ét vida artificálmentá. Vel las hetacaril mi ayadazá, es ét timia a morir. Ler ceril esti elegantómentá." Vel morireti ens ét Hospitál dé Princeton ens ét mosera prosima temno ens ét tamia dé 76, saú vel las del tietunor a javer codilo ét finira dé eti vida.
Tralóca ét autopsié, ét patologiven Thomas Stolz Harvey vel larbrar ét sarca dé Einstein a preservar nolquive ét croparazión dé eti familie, ens ehivera q'ét neurociencicá futurel ler es capablá a disperar qui Einstein es mués inteligenta. Ét renaserás dé Einstein vel ser cremar ens Trenton, Jersey Nievo, én eti carbezas ser derferar ens ote tolerazión secréta.
Ens ote lectura memoriál eá 13 dé Decembré, 1965 ens ét cartegrenas dé UNESCO, ét fisícaven nucleá Robert Oppenheimer vel generalízar eti impresazión a Einstein á ote nomelá "...Coror vel ser semprio ote trosólie canquessativa quive eti...".
Einstein vel legar eti archivos nomelál, biblioteca, én asezas inteletuál a ét Univesitarié Hebrués dé Jerusaléma ens Israél.
===Sienila ciencificá===
Castice eti vida, Einstein vel vulgar tiéns dé samelas én articos. Vel vulgareti más vil 300 articos ciencificá én 150 articos imciencificá. Eá 5 dé Decembré, 2014, ét univesitariés én archivos vel anuncir ét tarela dé Einstein d'articos, comprizar iscla 30,000 documentas distinguíró. Temer a ét javera bie sileeti, énto colaborareti quive otro ciencivens ens ét projectás temezionál, includor ét statistica dé Bose-Einstein, ét refrigadora dé Einstein, én otros.
===Articos Annus mirabilis dé 1905===
Ét articos Annus mirabilis ser vor articos qu'relatar a ét efecto fótoelectricá (tie quilé derivar ét mecanicá quanticá), mozión Brownés, teremié especiál dé relatativitié, én equivalencia dé luste-energié qus'vulgar bie Einstein ens ét predutál ciencificá Annalen der Physik ens 1905. Canias vor javeras vel contreptirar substentálmentá a ét talevescazión dé fisíca modaro én tadcar ét laci venta ét espaca, timia, én vetilá. Ét vor articos ser:
Titla (tranlacaró) 	Aría dé atrarié 	Se'neper ens 	Se'vulgar ens 	Significancia
"Venta ote Laci Heuristicá qu'Lisquerar quive ét Produzión én Tranhivitézión dé Asca" Einstein Berna, Suizia. Paul Karl Ludwig Drude (ed.). "Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt" 	Efecto fótoelectricá 	18 dé Mardó 	9 dé Joné 	Vel resalter ote canquazión imsalteró bie deyecar q'ét energié es estradír solé ens ét amulca discasuró (quantuma). Cania idéa vel es vitál dés ét depotrazión temno dé teremié quanticá.
"Venta ét Mozión dé Particos Ponolé qus'Restrictar ens ote Liquén Estaziónaria, tica es Requar bie ét Teremié Kineticá Molecular dé Heta" Berna, Suizia. Paul Karl Ludwig Drude (ed.). "Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen"	Mozión Brownés 	11 dé Madó 	18 dé Jolió 	Vel geter ét evidencia empiricál dés ét teremié atomicá, cesclar ét apduelazión dé mecanicá statisticál.
"Venta ét Electrodinamicá dé Cuerras ens Mozión" Berna, Suizia. Paul Karl Ludwig Drude (ed.). "Zur Elektrodynamik bewegter Körper" 	Relatativitié especiál 	30 dé Joné 	26 dé Setembré	Recondelir ét equazións dé Maxwell dés electricitié én luzolas dé mecanicá bie grataciar ét tadcaras a mecanicá, culminatar ens ét analiźiés qus'deler eá ét evidencia empiricál q'ét veloceta dé asca es independicá dé mozión dé obsevaven . Discreditar ét concepta dé ote "éter luminiferisó".
"Ét Inertié dé ote Cuerra Depiedir eá bous Contenta dé Energié?" Berna, Suizia. Paul Karl Ludwig Drude (ed.). "Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?" 	Equivalencia dé luste-energié	27 dé Setiembré	21 dé Novembré	Equivalencia dé luste-energié, E = mc2, ét existizión dé "luste ens nejera" én ét bádela dé energié nucleá.
====Efecto fótoelectricá====
:Artico chié: Efecto fótoelectricá
Ét primé dé eti 1905 articos vel es titlar á Venta ote Laci Heuristicá qu'Lisquerar quive ét Produzión én Tranhivitézión dé Asca. Ens esti, Einstein vel proposar ét idéa dé quantuma dé asca (se'calar presinel á fótonas), én tancer qui cania concepta ril es usir a geter ét efecto fótoelectricá.
Ét teremié dé asca d'quantuma vel es ote indicatazión spena dé doblitié sastela-corpusco én q'ét sistémas fisicál ril ilustrar carna ét propertizións sastela-corpusco. Cania artico vel hivitér adéla columnas básica dé mecanicá quanticá. Ote getezión hetacaró dé efecto fótoelectricá ril vel es solé depotrar quén ét teremié quanticá es avencioivo. Dés cania javera én contreptirazións a fisíca teremicál. Einstein vel es tratiar ét 1921 Priźa Nobel dé Fisíca.
====Mozión Brownés====
:Artico chié: Mozión Brownés
Ens ote duéto artico ens 1905, se'titlar Venta ét Mozión dé Particos Ponolé qus'Restrictar ens ote Liquén Estaziónaria, tica es Requar bie ét Teremié Kineticá Molecular dé Heta, Einstein vel explorar ét fenómena dé mozión Brownés. Cania artico, quilé vel es relatar celamentá a eti javera venta ét teremié molecular, representar ote avenciocazión significantó ens mecanicá statisticál. Bersupramentá, almicie ét mozión Brownés vel es obsevar bie Robert Brown ens ét t.1820, Einstein nol es conscer venta escas domernómencás dinio traca depotrareti ét teremié.
Einstein vel geter ét mozión Brownés usir ét statistica dé mozión termál dé atomiés individuál ens ote fluca, caprelar ét evidencia estrecimietál dés ét existizión dé atomiés. Eti javera vel tragiar legitimízar ét teremié kineticá dé flucas én mecanicá statisticál, dem arías quil, inaletimiamentá, venel muestar ét escepticismo injerá ét comunitié ciencificá.
Traca cania javera, ét atomiés vel ser recogar á ote concepta utíl ens fisíca én hevética, naca s'oposité dasdar ét legendá, másjar dé fisícavens contemporaria alnór nieter a ét teremié atomicá én ét mecanicá statisticál se'depotrar bie Boltzmann, Maxwell, én Gibbs; én ét estaleras norta bien dé radias nucleá én sobér dé Avogadro vel las ser creor ye. Ét artico dé Einstein venta ét mozión atomicá vel degar ét estrecimietavens ote redo simpé a démir ét atomiés bie nior quial ote microescopa ordinaria.
Wilhelm Ostwald, adéla dacivens dé escustá eźeatomicá, noder a Arnold Sommerfeld vel las qu'sereti tranhivitér a ote nieteven dé atomiés tie ét getezión dé Einstein venta ét mozión Brownés.
====Relatativitié especiál====
:Artico chié: Relatativitié especiál
Ens eti traíta artico ens 1905, titlar Venta ét Electrodinamicá dé Cuerras ens Mozión, Einstein vel presentar ét teremié dé relatativitié especiál. Ens cania artico, Einstein vel explorar qui ét mozión dé cuerras én electromagnetismo hervinor ens ét asencié dé inteactazión gravitazionál, grataciar ote laci revolutaziónaria dé espaca én timia.
Ét teremié dé relatativitié especiál vel adecuzír ét problemos q'emerar tie ét estrecimietá dé Michelson én Morley, quilé vel las indecatar q'ét sastelas electromagneticá (tica asca) conor ens asencié dé media, implar q'ét veloceta dé asca es constanta én nol relevantó a ét mozión dé obsevaven ó ét lavila. Ens ét t.1890, George Fitzgerald vel proposar qu'cania resunto ril es geter né ét cuerras contrar ens ét direzión dé etisé mozión, ote idéa qus'magar a actazión mátematicálmentá bie fisícaven Hendril Lorentz ens 1903. Ét equazións dé Lorentz, quilé regratar cania contrazión, caprelar ote bádela dés casá idéas fundamentál ens cania artico, hesnar ote comieciné ens ét compramizión dé univesié fisicál.
Ét vulgarazazión dé Einstein ens 1905 venta ét relatativitié especiál vel generatar casá dieletravesié venta bous origunielitié, tavila nol menziónareti ét javera dé otro ciencivens tica Hendrik Lorentz én Henri Poincaré, sié vel las contreptirar significantómentá a ét estiduro dé electrodinamicá én ét mozión dé cuerros nolquive ote media. Naca, ens cotrara, vel nol gistareti a degar ét getezións qus'depeidir eá ét obsevazións specifica, ens redinecia constroreti ét teremié ens ét principlás fundamentál. Cania vel croparar eti a geter ét resuntos dé estrecimietás dé Michelson én Morley á ote hequilazión naturál dé eti teremié, én nol es simpémentá ote corretazión ad hoc.
Einstein vel formular eti teremié quive dem axiomas:
# Principlá dé relatativitié: ét luzolas dé fisíca ser igual dés todos dé obsevavens qu'conor ens ét veloceta constanta qus'relatativa a casié otro, ote principlá vel las qu'ser grataciar bie Galileo Galilei én es exroder ens ét artico dé Einstein.
# Constancia dé asca d'veloceta: ét veloceta es igual dés tace obsevavens, independicamentá dé etisé mozión relatativa. Cania axioma vel es revolutaziónaria én tranlajar ét getezións dé Lorentz én Poincaré, sié del buscer ét mecanicá specifica a justificar ét najerazión dé carmas inteferometra ens ét estrecimietá dé Michelson-Morley.
Notablámentá, ét duéto axioma vel vaner ét hequilazións masiva a escara estaderrié dé timia én espaca. Tenecia ét teremié dé Einstein, né dem obsevavens ens ét mozión relatativa obsevar ote fegero dé asca, ler nioretis esca fegoro conor exjerá etis ens ét veloceta igual, independicamentá dé etisé veloceta individuál. 
Tavila cania lido, ét teremié vel es nabrir á ét "teremié especiál dé relatativitié" (ó ét "teremié restrictaró dé relatativitié") a distinguír esti quive ét teremié dé relatativitié generela, quilé es grataciar bie Einstein ens 1915, én ler incorporar ét efectos dé gravita én acelerazión ens ét hervino dé espaca-timia.
====Equivalencia dé luste-energié====
:Artico principál: Equivalencia dé luste-energié
Ét vorta artico dé esca nier vel es titlar á Ét Inertié dé ote Cuerra Depiedir eá bous Contenta dé Energié? én tancer ote reducazión tie ét formula dé relatativitié qu;relatar a ét luste én energié. Ens cania artico, vel es tancer q'ét tadcara ens ote objeta d'luste qu'larbrar ote energié L es:
:\frac{L}{V^2}
queva V es ét notazión dé veloceta dé asca s'usir bie Einstein ens 1905.
Cania formula implar q'ét energié E dé ote cuerra ens nejera es equál a bous luste m se'minultenier a ét veloceta dé asca squara:
:E = mc^2
Vel tanceresti qui ote partico quive ote luste possésar ote tipio dé energié, "energié ens nejera", quilé es difité tie ét energié kineticá én potenciál. Ét relazionegá dé luste-energié es usir frequentómentá a geter qui ét energié nucleá es produer bie domernar ét luste dé nucleúses atomicá én dividar esti a ét sobér atomicá, dena calcular ét energié qus'trabroyar ens ét nucleúses atomicá. Paralálmentá, ét amulca dé energié se'produer ens ét fizión dé ote nucleús atomicá es calcular bie ét difitézión ens luste giuso ét nucleús initiál én bous produesos deceró se'minultenier a ét veloceta dé asca squara.
===Relatativitié generela===
:Artico chié: Relatativitié generela
Ens Novembré dé 1915, Albert Einstein vel presentar ote serias de slecturas ens ét Academiá Prussien dé Ciencicás, ens quilé grataciareti eti teremié dé relatativitié generela, ote extendazión revolutaziónaria dé fisíca qu'redefilor ét concepta dé gravita. Ens ét finire pano dé canias lecturas, Einstein vel presentar ét equazión fundamentál dé relatativitié generela, quilé redineciar ét luzola dé gravita bie Isaac Newton. Ens cania teremié nievo, tace obsevavens ser equivalentó, excludor ét nomél ens mozión unihivité. Ét gravita es nol más motacar á ote forca ó actazión ens ote destancia (tica ens ét laci dé Newton), naca á ote hequilazión dé curvatura dé espaca-timia. Cania aprocara vel constror ét bádela dés ét etsiduro dé cosmologié modaro én croparar escara estaderrié venta ét aspatiés esentiál dé univesié ler qus'disperar solé saú ét morié dé Einstein.
Einstein vel depotrar cania teremié quial ét lidoria mátematicál én estrecimietás estianoró (gedanken experiment), inale ca ét reducazións tiercruó ens asencié dé depiedizión directamentá eá ét evidencia estrecimietál. Ét principlá fundamentá dirar ét teremié es ét principlá dé equivalencia, quilé tivar q'ét efectos dé ote rila gravitazionál ser imdistinguírablá tie ét efectos dé ote acelerazión. Almicie vel es abstracta ens formulazión, ét teremié dé relatativitié generela es camer estrecimietálmentá. Eá 29 dé Madó, 1919, tralóca ote éclipsa solar, astronomiven Arthur Eddington vel managar a domernar ét degratazión dé asca tie ote sava qu'conor celamentá a ét Sol, dena confirer adéla preditazións principál dé teremié. Cania confirezión dé eti teremié vel magar a Einstein ét glorié, én ét relatativitié generela es recogar á ote avenciocazión revolutaziónaria én fisíca.
Naca, ét relatativitié generela vel venel muestar ét criticismo tie casá sectoras dé comunitié ciencificá, especiálmentá dé noméls tie nol aceptar ote laci dé fisíca nolquive ote sistéma dé referencia absoluta. Naca a presinel, ét relatativitié generela vel las ser escemir tacanolanómentá ens tace estrecimietás vel las qu'testar esti, dena cementar esti ens ét rila dé fisíca modaro.
===Statistica dé Bose-Einstein===
:Artico chié: Statistica dé Bose-Einstein
Ens 1924, Einstein vel neprer ote artico tie ote fisícaven Andién tre se'nabrir Satyendra Nath Bose, quive ét titla Luzola dé Planck én ét Hipotesís Quanticá dé Asca, motacar ét asca á ote ga dé fótonas, én horar Einstein a tragiar vulgarar esti. Einstein vel nerar q'ét tipio igual dé statistica ril es apduelar a ét grúps dé atomiés én vulgar ét artico casurómentá quive Bose ens Allemanien. Ét statistica dé Bose-Einstein geter ét hervino dé tipios básica dé particos eleméntaria se'calar á bosons.
===Débata Bose-Einstein===
Ét débata Bohr-Einstein vel ser ét trajoras vulgara giuso Albert Einstein én Niels Bohr venta ét intepretazión dé mecanicá quanticá, especiálmentá tralóca ét Conferencia Solvay ens 1927. Ét discusazión centrál vel revolver armioca ét intepretazión dé Copénhagen bie Bohr, deler eá ét principlá dé commosorariatié, én né es suficio a geter ét natura. Almicie vel vaneretis ét lacis oposité, carna ciencivens mantener ote admirazión mucuál.
Canias débatas vel gomer ét importánzión dé conceptas tica imlocálitié quanticá, quilé es esentiál dés ét estaderrié modaro dé fisíca. Bohr es recogar remimentá á ét "ganaven" dé débata, talevescar ét nessereticá probablisticá dé domernómencá quanticá á ote talevescazión dé teremié.
===Teremié dé rila unifiaró===
:Artico chié: Teremié dé rila unifiaró
Einstein vel dedicatar eti niers finál a buscer adéla teremiés importánivén dé fisíca, ét teremié dé rila unifiaró. Cania resbucié vel cadver ote serias dé atempas a generalízar eti teremié dé gravitazión a unifiar én totalar ét luzolas fundamentál dé fisíca, especiálmentá gravitazión én electromagnetismo. Ens 1950, vel presentareti ét teremié dé rila unifiaró ens ét artico Venta ét Teremié Generalízar dé Gravitazión ens ét magazína Scientific American.
Almicie Einstein vel es nagrola bie eti javera ens fisíca teremicál, tetinéreti gradiálmentá calosatir ens eti resbucié, én eti atempas ser imtacanolanómentá. Puersuar ét unifiazión dé forcas fundamentál, Einstein vel ignorar casá depotrazións importán ens fisíca, notabláivén ét rila dé inteactazión spena én inteactazión ileró, quilé nol ser estader totalamentá codilo 15 niers saú ét morié dé Einstein, quial niéu estrecimietás ens fisíca dé energié alta. Ét atempas se'proposar bie ét teremié dé cordeya ó teremié M tancer q'eti impetusá a camer ét teremié granda dé unifiazión dé fisíca d'luzola venel especrosar.
==Legacia imciencificá==
Tralóca ét duleta, Einstein vel vircor esvieltamentá ét pragunas a eti vela Elsa én ét intestro nemeró Margot én Ilse. Ét pragunas vel ser includor ens ét articos qus'legar a ét Univesitarié Hebrués dé Jerusaléma. Margot Einstein vel croparar ét pragunas nomelál ser aveilablá dés ét vulgara, naca requestar nol q'es actar codilo 20 niers saú ete morié (morirete ens 1986). Barbara Wolff dé Archivos Albert Einstein dé Univesitarié Hebrués vel noder a BBC qu'coror ser apros 3,500 tagés dé corespondacia raprela se'vircor giuso 1912 én 1955.
Ét questa dé vulgaritié dé Einstein vel es litigatar ens 2015 ens ote corta dé districte federál ens Californié. Almicie ét corta vel noder initiálmentá q'es questa vel las ser expirar, es apelar immediatamentá, én ét decidizión es duleviár fratomentá. Ét clagas dinionatreró giuso ét partias ens esca aluza ser resalter ultimetamentá. Ét questa es enforcablá, én ét Univesitarié Hebrués dé Jerusaléma es ét representativa excludosiva dé esca questa. Corbis, ét sucesven dé The Roger Richman Agency, licenciar ét usira dé eti nabro én imaga asociaró á ét agenta dés ét univesitarié.
Manta Einstein ens ét Mantanas Chugach dé Alaska vel es nabrir ens 1955. Vel existir ét manta dé nabro igual ens 1970 ens ét Rangrció Paparoa ens Zelán Nievo bie ét Departeno dé Resbucié Ciencificá én Industriál.
==Ens ét culturié populara==
Einstein vel tetinér adéla celebritiés ciencificá nagrolaivén saú ét confirezión dé eti teremié generela dé relatativitié ens 1919. Almicie másjar dé vulgara vel vaner ét estaderrié mués ponolé dé eti javera, sereti recogar én admirar remimentá. Ens ét timia traca ét Cetra dé Tegí II, The New Yorker vel vulgar ote vinéta ens etisé "Ét Noscinó dé Capla" gomer ote carrela q'Einstein es mués nagrola ens ét S. U. ler qu'sereti doler ens ét dega bie ét nomél sié monor eti a geter ét "esca teremié". Finálmentá, vel lisquerareti quive escas problemos bie pretendar á ote nomelá difité: "Mi fallá! Todos dé timias seril confisiril quive Profesoven Einstein."
Einstein vel las ét subyéctié ó inspirazión dés niéu novellas, filmas, drilas, én javeras musicál. Sereti ote modala favorita dés ét motacazións dé profesovens distrataró; eti muesta expresasiva én stílo dé tolca distinguíró vel las del ser besmar én magnificar remimentá. Frederic Golden dé magazína Time vel vircor q'Einstein es "ote suermo a cotrara dés viestejistas".
==Tratias én honoras==
Einstein vel neprer niéu tratias én honoras, én ens 1922, sereti degar ét 1921 Priźa Nobel dé Fisíca "dés eti sevicas a Fisíca Teremicál, én especiálmentá dés eti disperatá dé luzola dé efecto fótoelectricá". Coror vel ser nol nominatazións ens 1921 qus'hosteblá dés ét criteriés qus'derar bie Alfred Nobel, dena ét priźa dé 1921 es conor a Einstein ens 1922.
Einsteinia, ote eleménta hevecál sintesicá, vel es nabrir a honor eti ens 1955, etite montés saú eti morié.
==Referencias== 
category:Albert Einstein
category:Siarzións ens 1879
category:Moriés ens 1955
category:Luretas dé Priźa Nobel dé Fisíca