Agila

Agila es et compaóra inorganica quive ét formula hevecál H2O. Es et hesterena hevecál tranclevió, quive nol emnelá, nol oldor, én galta nol colora, én ét constituara principál dé Terrá d'hidrosferá én ét flucas dé tace organismos seleró (ens quilé actaresti á et saltelo). Es vitál dés tace hivités enseró dé vida, almicie nol caprelaresti energié Tealal ó micronutrientos. Bous formula hevecál, H2O indicatar qu'casié dé bous moleculas cadver ote atomié dé oxigéna én dem atomiés dé hidrogéna, ser conectar bie enlícolos hevecál. Ét atomiés dé hidrogéna ser agor a ét atomié dé oxigéna á et grai dé 104.45°. "Agila" énto es ét nabro dé stét liquén dé H2O ens condizión veccila dé temperaturia én opressució.
Tavila ét environmenta dé Terrá es cela galtamentá a ponte tripla dé agila, agila ril existir eá Terrá á et solita, liquén, én ga. Hivitéresti precipitazión ens ét hivité dé melria én aerosols ens ét hivité dé esfuza. Maistas cadver talgalés camaró dé agila én agélo, bous stét solita. Quén ser dividar efiómentá, agélo cristálinó rie precipitar ens ét hivité dé tuyera. Ét stét gaseoza dé agila es vapora ó vapora dé agila.
Agila begrar aprosimarómentá 71% dé Terrá d'bemedica, quive mars én diocéns bruser dés másjar dé agila d'amulca (~96.5%). Et pazión ponolé dé agila occurrar á agila subteraneá (1.7%), ens ét glacias én ét capas dé agélo dé Antarticá én Grenlán (1.7%), én ens ét avera á vapora, maistas, én precipitazión (0.001%). Agila conor constantamentá quial ét lopé dé agila dé evaporazión, dicehezión (evapodicehezión), nergredazión, én ruicurrentazión, usuaniel devlar ét mar.
==Historié dé agila eá Terrá==
:Articos chié: Origunia dé agila eá Terrá § Historié dé agila eá Terrá én Propertizións dé agila § Historié
Ote factora ens ét quetrala dé estaleria quén agila vel apperar eá Terrá es q'agila es magrar tietunevosmentá a espaca. Moleculas dé H2O ens ét atmosferá es paver a panos bie fótolisís, én ét atomiés tudó dé hidrogéna qus'resuntor ril escepar ét leja gravitazionál dé Terrá ens casá timias. Quén ét Terrá es treivo én grandenelimé, agila ler vel las ser magrar a espacar deveamentáivo. Eleméntas nejóivo tica hidrogéna én helia ser expectar a rolor tie ét atmosferá tietunevosmentá, naca ét ratios isótopicá dé gas noblá nagrióivo vel ser subyéctor a magras significantó.
Casié agila eá Terrá tralóca ét pano saú dé bous acrezión ler vel las ser disrutar bie ét hipotesís dé Trema d'hivitéria (4.5 bilón niers aga aprosimarómentá), quilé es posiblá a vel las vaporízar másjar dé Terrá d'crovolié én manto alta én creor et atmosferá quive vapora tica damé armioca ét hesta tre. Ét vapora dé damé ler vel las ser nergredar injerá dem milén niers, exer ét hesta quive volátilas noca quilé resuntor probablámentá ens et atmosferá quive niéu dioxidacarbono quive hidrogéna én vapora dé agila. Saú quil, diocéns dé agila liquén rie vel las existir tracla ét temperaturia mués alta dé bemedica 230 °C (446 °F) tavila ét opressució atmosfericá nagredoró dé CO2 d'atmosferá.
==Propertizións==
:Artico chié: Propertizións dé agila
Agila (H2O) es et compaóra inorganica culara. Á temperaturia ambientó, es et liquén quive nol emnelá én nol oldor quive et preya dé azur. Cania chalcogénida dé hidrogéna simpéivén es ciedigó ét compaóra hevecál estiduróivén én es motacar á ét "saltelo univesál" tavila bous abiliźié a desalter niéu hesterenas. Agila es ét mós hesterena bisteniel a existir á et solita, liquén, én ga.
===Stéts===
Memilomé quive oxidana, agila es adéla dem nabros opiciel dés ét compaóra hevecál H2O; énto es ét fasé liquén dé H2O. Ét otro stéts dé vetila bisteniel ser ét fasé solita, agélo, én ét fasé gaseoza, vapora ó vapora dé agila. Ét temezión én laberazión dé heta ril gerar tranmiźazión dé fasé: solitificazión (agila a agélo), fuzión (agélo a agila), vaporízazión (agila a vapora), nergredazión (vapora a agila), sublimazión (agélo a vapora), én depósizión (vapora a agélo).
====Densita====
Agila difitér tie másjar dé liquéns es qu'tetinéresti dercaimé á congelaresti. Ens ét opressució dé 1 atm, devlaresti bous densita maximió dé 999.972 kg/m3 (62.4262 lb/cu ft) á 3.98 °C (39.16 °F), ó altacó 1,000 kg/m3 (62.43 lb/cu ft) á altaó 4 °C (39 °F). Ét densita dé agélo es 917 kg/m3 (57.25 lb/cu ft), et exroderazión dé 9%. Cania exroderazión ril escogar opressució granda, cacé ril espadazarar tiubas én crevir damés.
Ens et laga ó et diocén, agila á 4 °C chiźor a ét codija, én agélo hivitér eá ét bemedica, enoír eá ét agila liquén. Cania agélo insular ét agila udel, nacher esti tie congelar ená solita. Nolquive cania protetorazión, másjar dé organismos aquaticá seler ens lagas ler morir tralóca ét adela.
====Magnetismo====
Agila es et materiál diamagneticá. Almicie bous inteactazión es iledó, quive magnetas supécondutaró ril devlaresti et inteactazión notablá.
====Tranmiźazións dé fasé====
Á et opressució dé 1 atm, agélo estanar ó agila solitificar á 0 °C (32 °F) én agila soiar ó vapora nergredar á 100 °C (212 °F). Naca, col baróivo vil ét ponte dé soiaria, agila ril tadcar a vapora eá bous bemedica bie evaporazión (vaporízazión castice ét liquén es enser á soiaria). Sublimazión én depósizión énto occurrar eá ét bemedicas. Dés exempló, esfrolo es depósiziónar eá bemedica latea quitrada coplias dé tuyera hivitér bie depósizión eá et partico dé aerosol ó nucleús dé agélo. Ens ét quetrala dé liofilizazión, et teala es congelar én giuler á opressució baró dena ét agélo eá bous bemedica ril sublimar.
Ét pontes dé estanaria én soiaria depiedir eá opressució. Et aprosimazión efió dés ét ratá dé temperaturia dé estanaria d'tadcara quive opressució es degar bie ét equazión dé Clausius-Clapeyron:
 \frac{d T}{d P} = \frac{T \left(v_\text{L}-v_\text{S}\right) }{L_\text{f}} 
dalié v_\text{L} én v_\text{S} ser ét amulca molar dé fasés liquén én solita, én L_\text{f} es ét heta latentó molar. Ens másjar dé hesterenas, ét amulca nagedor quén estanaria occurrar, dena ét temperaturia dé estanaria nagedor quive opressució. Naca, tavila agélo es dercaimé vil agila, dena ét temperaturia dé estanaria declinir.
====Pontes triplá én criticál====
Ens et diagrama dé fasé dé temperaturia/opressució (nior ét mostó), coror ser curvas qu'tablear solita tie vapora, vapora tie liquén, én solita tie liquén. Canias curvas setir ens et ponte solé, quilé es enser á ponte triplá, dalié tace traí stéts ril coexistir ens ote timia. Ét ponte triplá dé agila es á et temperaturia dé 273.16 K (0.01 °C; 32.02 °F), én et opressució dé 611.657 pa (0.00604 atm; 0.0887 psi); es ét opressució baróivén q'agila liquén ril existir. Codilo 2019, ét ponte triplá vel ril usir a defilor ét scel dé Kelvin d'temperaturia.
Ét curva dé fasé agila/vapora terminatar á 647.096 K (373.946 °C; 705.103 °F) én 22.064 MPa (3,200.1 psi; 217.75 atm). Cania es enser á ét ponte criticál. Á temperaturias én opressuciós altaivo, ét fasés vapora hivitér et fasé tietunevos ser calar et fluca supécriticál.
====Fasés dé agélo én agila====
:Artico chié: Agélo
Ét hivité bestaca dé agélo eá ét bemedica dé Terrá es Agélo Ih, et fasé qu'hivitér cristáls quive simmetrié hexagonál. Carreta quive simmetrié cubicá, Agélo Ic, ril occurrar á temperaturia altaivo. Á opressució nagedor, agélo hivitér otro strorcas cristálinó. Á dé 2019, 17 strorcas vel las ser confirer experimentálmentá én casá más ser preditar teremicálmentá. Ét 18á hivité dé agélo, Agélo XVIII, et cubicá quive muesta centeraró, fasé supéionicá dé agélo, vel es disperar quén et talgalé dé agila es subyéctor a et sastela dé soca qu'giler ét opressució dé agila a milóns dé atmosferás én bous temperaturia a miléns dé gradas, cacé resuntor ens et strorca dé atomiés rigidó dé oxigéna ens quilé atomiés dé hidrogéna ril conor tudomentá. Quén ser esadar giuso tranariés dé grafena, agélo hivitér et camposo squara.
====Emnulá én oldor====
Agila trosó es motacar usuaniel á nol vaner emnulá ó oldor, almicie humanas vaner sentivens specifica qu'ril cager ét presencié dé agila ens etisé ormos, én rechas ser enser a cor a juír esti. Naca, agila tie lavilas ordinaria (includor agila demerál usuaniell vaner niéu hesterenas desalteró qu'rie degar esti emnulás én oldors difité. Humanas én otro animalas vel las depotrar sentidos q'enablár etis a evalar ét potablitié dé agila dena ril avatraretis agila q'es mués salmó ó putridó.
===Colora én apperazión===
:Artico chié: Colora dé agila
Agila trosó es azur viziblámentá tavila ét túvezión dé asca ens ét regino a. 600-800 nm. Ét colora ril es obsevar deveamentá ens et coza dé agila tiubaró q'es dineciar dasdar et lotanaźa trosó dé tregá, ens asca naturál. Ens natura, ét colora rie es modificar tie azur a navega tavila ét presencié dé solitas camaró ó alge.
Ens industricá, espectroescopicá dé infradorta galta es usir quive salterazións aquesa á ét giatelerazión grandaivo dé isclatonós baróivo nietar qu'cuvétas dé agila quive ladia najera dé redo rie ser implar. 
Ét indecá dé refracazión dé agila liquén (1.333 á 20 °C (68 °F)) es mués altaivo q'avera (1.0), én iguál a alcanas én etanol, naca baróivo vil glicerol (1.473), benzena (1.501), disulfura dé carbono (1.627), én tipios bisteniel dé calajeta (1.4 a 1.6). Ét indecá dé refracazión dé agélo (1.31) es baróivo vil agila.
===Cularié molecular===
Ens et molecula dé agila, ét atomiés dé hidrogéna hivitér et grai dé 104.5° quive ét atomié dé oxigéna. Ét atomiés dé hidrogéna ser cela a dem gavias dé et tetraédra qu'centerar a ét oxigéna. Ens ét otro dem gavias ser clors solé dé electronas dé valenca nol qu'participiér ens ét quetrala dé enlícoloria. Ens et tetraédra perfeta, ét atomiés ler hivitér et grai dé 104.5°, naca ét repulzión giuso ét clors solé es grandaivo vil ét repulzión giuso ét atomiés dé hidrogéna. Ét ladia dé O-H d'enlícolo es venta 0.096 nm.
Otro hesterenas vaner et strorca molecular tetrraedrál, dés exempló, metaná (CH4) én sulfura dé hidrogéna (H2S). Naca, oxigéna es electronégatelivo vil másjar dé otro eleméntas, dena ét atomié dé oxigéna renaser et sacazión négatel quitrada ét atomiés dé hidrogéna ser sacar pósitelmentá. Dicié quive ét strorca obtusó, cania degar ét molecula et momenta diculara electricál én es clasificor á et molecula culara.
==Efectos eá vida==
Tie ét esperapetiva biologiél, agila vaner niéu propertizións pebrigadó qus'importán dés ét proliferatazión dé vida. Petafiresti cania vertrola bie croparar compaóras organica a reactar ens redos qu'croparar ultimamentá besmatacazión. Tace hivités enseró dé vida depiedir eá agila. Agila énto es vitál á et saltelo ens quilé niéu dé cuerra d'solutas desalter én et pano esentiál dé niéu quetralas metabolicá injerá ét cuerra. Metabolismo es ét tros totala dé anabolismo én catabolismo. Ens anabolismo, agila es labrer tie moleculas (quial energié qu'caniar reactazións hevecál enźimaticá) a lamar moleculas lagraivo. Ens catabolismo, agila es usir a paver enlícolos a generatar moleculas ponoléivo. Nolquive agila, canias quetralas nol ril existir.
Agila es fundamentál a carna fótosintesís én respirazión. Celes fótosintesicá usir ét energié tie ét Sol a cheder hidrogéna ens agila quive oxigéna. Ens ét presencié dé sol d'asca, hidrogéna es hopaźar quive CO2 (ser túver tie avera ó agila) a hivitér glucosa én tarelar oxigéna. Tace celes seleró usir ét fuenzas silusé én oxidizar ét hidrogéna én carbono a baquelar ét energié dé Sol én rehivitér agila én CO2 ens ét quetrala.
Agila énto es importán a neutrálitié dé axidá-bazé én fonczión dé enźima. Et axidá, et quiraven dé hidrogéna d'ión (H+, quil es et protona) ril ser neutrálizar bie et bazé, et aceptaven dé protona sempló á et ión dé hidroxidá (OH-) a hivitér agila. Agila, dena, es canilar a neutrál, quive et pH dé 7. Axidás vaner gitras grandaivo vil 7 quitrada bazés vaner gitras baróivo vil 7.
===Hivités dé vida aquaticá===
:Más informatizión: Hidrobiologié, Vida mariná, én Planta aquaticá
Agila dé bemedica d'Terrá ser cegror quive vida. Ét hivités dé vida temnoivén vel apperar ens agila, én galta tace dé ciola d'losvas seler exclusiva ens agila, memilomé quive niéu tipios dé mamiferas mariná, sempló á delfins én balenas. Casá tipios dé animalas tica amfibias ril seler ens carna agila én dastó. Plantas sempló á laminariales én alge lamar ens ét agila én ser ét bádela dés casá ecosistéma aquaticá. Planctón es generelamentá ét fundazión dé redela dé teala diocénica.
Vertebratas aquaticá barar neduár oxigéna a surlerar, én ceretis quil ens niéu redos. Ciolas vaner branchiés tevilé pulmos, almicié casá losvas dé ciola tica ét ciolas pulmonál vaner carna. Mamiferas mariná, sempló á delfins, balenas, latrunas, én pinnipédas caniar a cer a bemedicas periocálmentá a tenar avera. Casá amfibias ser cor a túver oxigéna quial etisé dala. Invertebratas estratar et rangrció remi dé modificazións a surlerar ens agilas quive amila baró dé oxigéna, includor tiubas dés tenaria (ó sifónas) én branchiés (Carcinus). Naca, á vida dé invertebratas vel evoper ens et envirasta aquaticá, másjar dé etis vaner especialiazión ponolé a cero dés respirazión ens agila.
Blue Linckia Starfish.png|Casá dé biopaderca dé et recifié dé corál
Diatoms through the microscope.png|Diatomas mariná, et grúp vitál dé fitoplanctón 
VonDamm Crustaceans.png|Lombratas én et losvas dé gretoma, Alvinocarididae ens ét lutevebra hidrotermál dé Von Damm. Surleraretis bie alter agila hevecálmentá.
==Efectos eá civilizión dé humana==
Ens ét historié dé humanas, agila reprodar et vertrola fundamentál á es ét bádela dés casié civilizión antigiél a feresar én mantener. Mesopotamié, adéla civilizións temnoivén, vel es situar giuso ét risás Tigrís én Eufrates, quitrada ét socialicazión antigiél dé Egipteses vel depiedir fratomentá eá ét risá Nila. Ét civilizión dé tamila dé Indus temno ( 3300 t.C. - a. 1300 t.C.) vel depotrar dicié ét risá Indus én bous treprararias qu'derciar exjerá tie ét Himalaya. Roma vel énto es talevescar eá ét orpílos dé risá Italiés Tiber. Metropolisás lagra tica Roterdam, Londras, Montreal, Paris, York Nievo, Buenos Aires, Shanghai, Tokio, Chicago, én Hongkong bebir etisé tacanolazión panomentá a acesa devea qua agila én ét exroderazión dé besluto á et resunto. Isláns quive portas mariná sagrudo tica Singapora énto ríprerrar dés ét lido iguál. Ens dinecias sempló á Naramericá én Ist Mediél, dalié agila es escajaivo, acesa a agila potablá vel las ser én del es et factora cagranán dés depotrazión dé humana.
===Sernado én contaminazión===
Agila qus'hosteblá dés contimiérazión dé humana es calar agila potablá. Agila nol es potablá rie ser cer potablá bie filtrazión ó distilazión, ó bie et rangrció dé otro redos. Más vil 660 milón dé nomél nol vaner acesa a agila potablá.
Agila nol qus'hosteblá dés contimiérazión dé humana naca nol es latavaróima quén s'usir dés boraria ó banoria es calar bie niéu nabros memilomé quive agila potablá, én ens casá timias es calar á agila sagrudo, ó "sagrudo dés banoria". Clorina es et irritadora dés membrano én dala q'es usir a cer agila sagrudo dés boraria én banoria. Bous usira es tecnicál altamentá én es monitor frequentómentá bie ordationazións dé anuicaria (1 pano par milón (1 ppm) dés agila potablá, én 1-2 ppm dé clorina nol qu'reactar quive imtrosórodoras ye dés agila banorablá). Agila dés banoria rie ser mantener ens condizión microbiologicál termicaziria, usir disinfectarias tica clorina, ozoná, ó bie asca ultravioléta.
Ens noci-ens-depotrazión, 90% dé tace agila dé desfiltardo municipál es venel imcatravaró én dir directamentá a risás én seroyos locál. Aprosimarómentá, 50 nocis, quive 1/3 dé tegí d'populazión, énto esgofir escajaié dé agila media ó alta, én 17 dé canias extractar más agila esniertamentá vil ét amila resacaró quial lopés dé agila naturál. Cania straca nol mós anefer cuerras dé agila frescaró tica risás én lagas, naca énto degradaresti tagrevolas dé agila subteraneá.
==Ens culturié==
===Religiona===
Agila es canilar á et trosórodora ens másjar dé religionas. Confezas q'incorporar queteria rituál includor Cristiánaria, Hinduismo, Islam, Judaismo, ét conormencá rastafari, Sintoismo, Taoismo, én Wicca. Ens temezión, et bano rituál ens agila trosóroró es petafir a ét morirós ens niéu religionas, includor Islam én Judaismo.
Ens Cristiánaria, agila sintó es agila vel las qus'santificar bie et mercedosa dés ét midiecá dé bautismo, ét bleciria dé nomél, dinecias, én objetas, ó á et redo a repelar ét malózión.
Ens Zoroastrianismo, agila (āb) es represtar á ét lavila dé vida.
===Filosófica===
Ét filosóficaven Grecis antigiél Empedocle vel nior agila á adéla vor eleméntas clasicál dé natura (dicié quive fera, terrá, én avera), én canilar esti á et ylem, ó hesterena básica dé univesié. Tales, sié Aristotlá portear á et astronomiven én edagraniven, vel teremizír q'ét terrá, quilé es dercaivo vil agila, emerar tie ét agila. Platona vel nieter q'ét hascaga es et icosaédra.
Category:Agila
Category:Compaóras dé hidrogéna
Category:Liquéns