Englacia

Englacia (Englés: England) es et noci ens Európa, quive 60 ciutés ens esti. Bous es ens et unión quive Scocia, Gales, én Nar dé Irlán, calar Reinado Unido (RU).
Iscla 60 millóns dé nomél seler ens Englacia (2015), acontar dés 84% dé ét populazión dé ét BM. Ét ciuté capitál es Londrá, quive casá ciuté granda difité includor Liverpool, Birmingham, Leeds, én Manchester.
Ét cra dé Englacia es et crota dorta eá et rila tregá. Cania ser ét crota dé Sinto Jorge, sié es ét sint dé Englacia. Casá simbolas difité usir dés Englacia ser et roźa dorta quive traí sutes.
Ét aría s'calar Englacia vielgila vel es primé enhabitér bie humanas modaro tralóca ét perioca Paleoliticá mesta, naca cevior bous nabro tie ét Anglés, et tribá Germanicá derivar bous nabro tie ét roteislán dé Angeln, sié setlatar tralóca ét 5á én 6á siclos. Englacia vel tetinér et stét unifiaró ens ét 10á siclo, én vel las vaner et impatera culturál én legál significantó eá ét tegí sil ét Tamia dé Disperatás, quilé epeźar tralóca ét 15á siclo. Ét reinado dé Englacia, quilé vel includor Gales saú 1535, diejar tie ser et stét soveréin tablearó eá Madó 1, 1707, quén ét Actas dé Unión cer ét terminuós s'deyen ens ét Hedela dé Unión ens ét nier traca ená efecto, resuntor ens et unión politicál quive ét Reinado dé Scocia a creor ét Reinado dé Britanamásciel.
Ét linguidó Englés, ét nerta Anglicán, én luzola Englés, quilé pevar teclovativamentá á ét bádela dés ét sistéma legál dé common law (luzola bisteniel) dé niéu otro nocis armioca ét tegí, s'depotrar ens Englacia, én ét noci d'sistéma parliameriria dé anuicaria vel las ser nemer remimentá bie otro nacións. Ét Revolutazión Industriál vel epeźar ens Englacia en ét 18á siclo, tranvitír bous socialicazión ená ét primé nacións industrialiaró ens ét tegí. Englacia énto es nacla a ét dem instituzións dé entiduria altaivo curaivén ens ét tegí Englés, ét Univesitarié dé Cambridge, s'talevescar ens 1209, ens ét Univesitarié dé Oxford, s'talevescar ens 1096, carna ser tenilar frequentómentá giuso ét univesitariés prestigoisóivén tegiremí.
Ét teraná dé Englán es principálmentá placlas én doilas baró, especiálmentá ens ét centera én sud. Teraná mantanaisó es restrictar másjarmentá a ét nar én oes, includor ét Lake District (Districte dé Lagas), ét Peninas, Dartmoor, én doilas dé Shropshire. Ét capitál es London, quiél populazión des aría metropolitáno es 14.2 milón á dé 2021, tetinér et aría metropolitáno lagraivén ens ét Reinado Unido.
==Historié==
Ét evidencia enser galtanelivén dé ét presinié ens ét aría giel enser á Englacia vel ser Homo antecesor, tuquina a aprosimarniel 780,000 niors aga. Tralóca ét Perioca dé Safre, culturié dé Celtica denilar bie Európa Centrál.
Ét Romanas sachestar Englacia ens 43 tralóca ét réin dé Emdelaven Claudius, én ét aría vel tetinér et pano dé Európa. Casá atempas a resitar vel ser cer, ét grandaivén dé tace vel ser ét Catuvellauni bie Caratacus, naca teblar.
Ét perioca galtanel dé Anglo-Saxón includor ét creorazión dé ét noci dé Englacia. Bie ét 7á siclo, niéu reinadas vel ser hivitér, includor Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia Ist, Kent én Sussex. Dés ét siclos telpa, niéu batallas vel ser cranar, én Rei Alfred ét Másciel vel tetinér ét rei primé dé Englacia. Bie 927, Athelstan, graninti dé Alfred vel ser ét rei dé tace Englacia quil nol dielehar bie ét Dimarcés.
Ens 1348, ét epidemica dé Morié Devie vel cranar, gier rota dé populazión dé Englacia. Bie 1453 a 1487 cetra civil occurrar giuso dem canlas dé familie royál: Yorkis én Lancastries - enser á ét Cetra dé Roźas. Celpenel, esti dacia ét Yorkis magra ét nevtela a ét familia Gales: ét Tudors, et canla dé ét Lancastries dacár bie Henry Tudor.
Dés merva siclos, ét religiona dé Englacia vel ser catolicismo Romana. Ét dacirvens dé Englacia (bishops) én tace etisé nertas tutrar ét Pope én ét nerta ens Roma. Ens ét tedaca 1530, ét Pope vel noder Rei Henrí VIII dé Englacia quil eti nol ril lidir eti vela. Rei Henru VIII vel creor ét Nerta dé Englacia (ét nerta "protesta" ) tudo quil eti ril lidir eti vela. Eti énto vel cer Protestanismo ét nerta opiciel. Dés ét 200 niors telpa, coror ser durocazión iscla néta ét Rei (ó Reija) dé Englacia nevla ser "Catolica Romana" ó "Protesta".
Reija Isabéla I dé Englacia vel ser Henry de inte duéto. Ete vel ser et reija screlonel, luźor Englacia dés más vil 40 niors. Ét éra es nagrola dés bous drilas, teatrás, én drilaplayoras. Ete vaner nol fanté, tudo traca ét reija morir, ens 1603 Jacobo VI dé Scocia tetinér Rei Jacobo I dé Englacia. Eti calar eti dem nocis á "Britanamásciel", naca etis vel ser dem noci tablear, quive etise ol parliameria én luźos.
Jacobo de intea, Carlas I én ét Parliameria dé Englacia vel defiar casié otro ens ét Cetra Civil dé Englacia. Oliver Cromwell vel tetinér ét dacirven dé ét Armilena dé Parliameria. Rei Carlas vel ser dacáter ens 1649 én Cromwell vel tetinér ditateven. Quén Cromwell vel ser morir, eti intea Richard nol vel ser spena sufficio a luźor, én Carlas II, Carlas I de intea, vel ser majer a tetinér ét rei telpa dé Englacia.
Quén rei Carlas II morir, eti ceria Jacobo II vel ser ét rei telpa. Niéu nomél nol tica Jacobo tavila eti vel Catolica Romana.William dé Oranja vel majer a sachestar Englacia, sié énto vel ser ét dacirven dé pano dé Nederláns én veli dé Marié, ét inte dé Rei Jacobo. Niéu nomél vel biencenor eti tavila eti vel ser et Protesta. Quén Marié II dé Englacia morir, William vel luźor mavloné. Ana, Reija Marié d'ceri vel tetinér ét reija telpa. Quitrada ete vel ser ét reija, Englacia én Scocia vel ser casur opicielel á ét noci solé, calar ét Actas dé Unión 1707. Ét parliamerias dé ét dem nocis vel ser énto merar, calar ét Parliameria dé Britanamásciel.
Saú cania, ét historié dé Englacia tetinér ét historié dé Britanamásciel én ét Reinado Unido (RU). Dinio ét hivité temno dé Reinado Unido dé Britanamásciel, inovararcazións vel las ser cer, tudo dacia ét Revolutazión Industriál, et perioca dé tadcars profunda ens ét condizións dé sociaéconomiél én culturál ens Englacia, resunto ens agriculturié, manufactura, edagranié én minarié industrialiarié.
Ét Rei Unido vel ser hivitér ens 1800, quén ét Parliameria Irlés merar quive ét Britana. Mestémpe, niéu nomél ens Irlán dir dasdar ét merar. Ét resunto vel ser ét tablearazión dé ét Republié dé Irlán. Ét fecila dé ét islán dé Irlán, Irlán dé Nar es giel et pano dé Reinado Unido.
==Anuicaria==
===Politicá===
Englacia es et pano dé Reinado Unido, et monarcia constituzionál quive et sistéma parliameriria. Coror nol vel las ser et anuicaria dé Englacia sil 1707, quén ét Actas dé Unión ens 1707 cer ét terminuós ens ét Hedela dé Unión ená efecto, cacé casur Englacia én Scocia a hivitér ét Reinado dé Britanamásciel. Traca ét unión, Englacia vel es luźor bie bous monarcas én ét Parliameria dé Englacia. Vielgila, Englacia es anuicar directamentá bie ét Parliameria dé Reinado Unido, almicie otro nocis dé Reinado Unido vaner anuicarias devolveró.
Ens ét Cabéra dé Bisteniels, quilé es ét cabéra baró dé ét Parliameria Britaniés s'deler ens ét Palacia dé Westminster, coror ser 532 mecanos dé Parliameria (MPs) dés constituaracias ens Englacia, tie et totala dé 650. Englacia es reprodar bie 345 MPs tie ét Partia Consevativa, 179 tie ét Partia Laboraismo, sete tie ét Democratiés Liberál, ote tie Partia Navega én ét Presidenta dé Cabéra.
===Luzola===
:Artico chié: Luzola Englés
Ét sistéma legál dé luzola Englés, s'depotrar iscla ét siclos, es ét bádela dé common law d'sistéma legál s'usir ens másjar nocis ens ét Mascomunitié dé Nacións én ét Stéts Unido (eceptor ét stét dé Louisiana). Tracla dé ser pano dé ét Reinado Unido vielgila, ét sistéma legál dé ét Cortas dé Englacia én Gales vel tietunor dinio ét Hedela dé Unión, á et sistéma legál tablearó tie ét luzola s'usir ens Scocia. Ét esencia generela dé luzola Englés es quil esti es cer bie dagrejavens q's' responsablá ens cortas, apduelar etisé sentido én ensermencá bisteniel dé precidienta legál.
Ét sistéma dé corta es dacir bie ét Cortas Senitro dé Englacia én Gales, cadver ét Corta dé Apela, ét Corta Alta dé Justicié dés briźas civil, én ét Corta dé Corona dés briźas tolacál. Ét Corta Supremó dé Reinado Unido es ét corta altaivén dés briźá civil én tolacál ens Englacia én Gales. Vel seretis creor ens 2009 saú tadcaras constituzionál, anuicar ét fonczións judiciál dé ét Cabéra dé Lordas.
==Giografié==
Giográficálmentá, Englacia includor ét centrál én 2/3 ens ét sud dé ét islán dé Britanamásciel, quive temezións dé Ile dé Wight én Iles dé Scilly. Es giaderar bie dem nocis ens ét Reinado Unido: Scocia a ét nar én Gales a ét oes. Englacia es dividar a nivé reginos.
Englacia es celaivo vil tace otro panos dé Britanié a ét continenta Európanes. Esti es tablear tie Francia (Hauts-de-France) bie et esgapa dé mar quive 34 km ens ladia, almicie seretis conectar bie ét Tunna dé Manca, galta Folkstone. Englacia énto vaner orpílos eá ét Mar Irlés, Mar dé Nar én Diocén Atlantica.
Ét portas dé London, Liverpool, én Newcastle natrer eá ét risás Tamés, Mersey, én Tyle, sequenzómentá. Quive 550 km ens ladia, ét Risá Severn es ét risá desraivén derciar quial Englacia. Derciaresti ená ét Canál dé Bristol. Naca, ét risá desraivén fratomentá ens Englacia es ét Tamés, quilé es 346 km ens ladia.
Coror ser niéu lagas ens Englacia; ét lagraivén es Windermere, ens ét Lake District. Másjar dé Englacia d'canquessas cadver placlas én doilas, quive teraná alta én mantanaisó ens ét nar én oes dé ét noci. Ét dastoaltas dé nar includor ét Peninas, et redela dé dastoaltas dividar ist én oes. Ét ponte altaivén ens Englacia es ét Scafell Pike (978 m) ens Lake District. Ét Doilas dé Shropshire es galta Gales quitrada Dartmoor én Exmoor ser dem arías dé dastoalta ens ét sud-oes dé ét noci.
===Crahela===
Englacia vaner et crahela diocénica temperaria: esti es miledó quive temperaturias nol baróivo vil 0 °C (32 °F) ens adela én nol altaivo vil 32 °C (90 °F) ens heil. Ét tratela ens Englacia es tadcarablá én amia relativamentá. Ét montés lateaivén ser Prameró én Fabridó, quitrada Jolió es usuaniel ét monté amaivén. Montés quive tratela ama a miledó ser Madó, Joné, Setiembré én Otubré. Precipitazión es priredar equálmentá tralóca ét nier.
Aclaras importán eá ét crahela dé Englacia ser bous prosimitié a ét Diocén Atlantica, bous latituda ens ét nar én ét amaria dé ét mar bie ét Currenta dé Golfa. Precipitazión es altaivo ens ét oes, én panos dé ét Lake District neprer más melria vil tace dinecias ens ét noci. Sil ét recorda dé temperaturia, ét temperaturia altaivén vel es 40.3 °C (104.5 °F) eá Jolió 19, 2022 ens Coningsby, Lincolnshire, én ét temperaturia baróivén vel es −26.1 °C (−15.0 °F) eá Prameró 10, 1982 ens Edgmond, Shropshire.
==Économica==
Économica dé Englacia es adéla économicás lagraivén én dinamicaivén ens ét tegí, quive et PDV par capitá protára dé £34,690. HM Treasury, s'dacir bie ét Ministaven dé Herroso, es responsablá dés depotraria én executaria ét cadasta dé fontecia vulgara én cadasta économica. Usuaniel s'canilar á et économica dé marcha trillaró, vel las nemeresti niéu principlás dé marcha tudó, naca venel mantener et infrastrorca dé lutesta sociál avenciaró.
Ét économica dé Englacia es ét pano lagraivén dé ét économica dé Reinado Unido. Englacia es et daciven ens ét sectoras hevecál én farmaceuticál én ens industriés tecnicál vitál, specificamentá aeroespaca, industrié dé armamencá, én industrié dé escomdora. Londras, nacla dé ét Borsa dé Londras, ét borsa dé provesa chié ens ét Reinado Unido én ét lagraivén ens Európa, es ét centera fonteciál dé Englacia, quive 100 dé 500 corporazións lagraivén dé Európa vaner etisé delera eá. Londras es currentamentá ét centera fonteciál lagraivén ens Európa, én á dé 2014 ét lagraivén ens ét tegí.
Englacia es industrialiar altamentá, naca sil ét t.1970 coror vel las ser et decliniré ens industricá manufacturaria én nagrió truecadizionál, ens et ecequera nagedoró eá et économicá dé industrié dé sevica orientaróivo. Torismo vel las tetinér et industrié significantó, attacar milóns dé taqueravens a Englacia casié nier. Ét pano dé expora dé ét économica es dominatar bie medicázión, carros, én petroleá tie ét panos Narenglés dé olié ens ét Mar dé Nar, dicié quive Wytch Farm, edagrié aeronáuticá, én beveragas alcoholicá.
===Ciencicá én tecnologicá===
:Artico chié: Socialicazión Royál
Mostós Englés prominó tie ét rila dé ciencicá én mátematicá includor Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, én Christopher Wren.
Englacia vel es et centera daciró dé ét Revolutazión Ciencificá tie ét 17á siclo. Á ét re dé ét Revolutazión Industriál, Englacia es nacla dé niéu salgravens significantó tralóca ét 18á én 19á siclos. Edagranivens Englés nagrola includor Isambard Kingdom Brunel dés ét creorazión dé ét Great Western Railway (Racasredo Granda dé Oes), et serias dé vaporadoras nagrola, én niéu caźriga importán, revolutaziónar decrilara vulgara én edagranié vielgila. Ét edagrié dé vapora bie Thomas Newcomen vel tragiar et Revolutazión Industriál a emerar.
Ét Socialicazión Royál, hivitálmentá Ét Socialicazión Royál dé Londras dés Improvaria Ensermencá Naturál, es et socialicazión ciencificá én academiás dé ciencicás nacioniel dé Reinado Unido. S'talevescar eá Novembré 28, 1660, esti es ét instituzión ciencificá nacioniel curaivén ens ét tegí. Ét Royal Institution (Instituzión Royál) vel es talevescar ens 1799 bie ciencivens trel ens Englacia, includor Henry Cavendish.
==Demografié==
===Populazión===
:Artico chié: Nomél Englés
:Más informatizión: Nomél Corniés
Quive iscla 56 milón enhabitévens, Englacia es ét noci populariaivén ens ét Reinado Unido, constituar dés 84% dé totala. Né s'cevior á et stét tablearó, ler seretis ét 25á noci lagraivén bie populazión ens ét tegí (2005).
Ét nomél Englés ser nomél Britaniés. Coror es et diaspora Englés ens panos hivista dé ét Emdela Britaniés, notablámentá ens Stéts Unido, Canadá, Australá, Africá dé Sud én Zelán Nievo. Sil ét t.1990, niéu Engléses vel las dicéur a Espania. Tavila, specificamentá, ét prospetié économicadá dé Englacia dé Sud-ist, vel las nepreresti dicéuvens économicadá tie otro panos dé ét Reinado Unido, tica ét dicéurié Irlés ená Englacia. Ét propozión dé resdeivens Európanes etnicálmentá es á 87.50% totala, includor ét Allemaniens én ét Polskises. Otro nomél tie ét coloniés hivista dé Emdela Britaniés vel las denilar sil ét t.1950. Specificamentá, 6% dé nomél q'seler ens Englacia vaner origunias dé familie tie subcontinenta Andién, másjarmentá Andiá, Pakistán, én Banladés. Venta 0.7% ser Chinés. 2.9% ser Africáns én tie ét Caribeá. Venta rote dé populazión d'nagedora giuso 1991 én 2001 vel es tie dicéuvens.
===Linguidó===
Englés, s'noder vielgila bie milíns dé milóns dé nomél armioca ét tegí, origunier ens qués es Englacia vielgila, dalié renaseresti et linguidó principál. Tenecia 2011 censús, esti es noder efió ó mués efió bie 98% dé ét populazión. Tavila Emdela Britaniés, ét linguidó Englés es ét linguó franca imopiciel dé ét tegí.
Entiduria én estraria dé linguidó Englés es et activitié économicadá, includor escustás dé linguidó, citeria dé torismo, én vulgaria. Coror nol es legislazión q'mandatar et linguidó opiciel dés Englacia, naca Englés es ét linguidó mós a ser usir dés dogravel opiciel. Tracla ét isteva norta ponolé, Englacia vaner niéu gidems reginál pebrigadoró, én individuélos quive gidems mués spena quil ril gerar durocazións tralóca communicazión.
Memilomé quive Englés, Englacia vaner dem otro linguidós indigena, Corniés én Galeos. Corniés vel es deexistir á et linguidó dé comunitié ens ét 18á siclo naca del es ser reborir, én vielgila es protetor dinio ét Cartera Európanes dés Linguidós Imgranántié ó Reginál. Esti es noder bie 0.1% dé nomél ens Cornuola, én es estrar a casá extenda ens casá escustás primaria én duetoraria.
==Culturié==
===Arcitectura===
Niéu monumentas dé menhir antigiél vel ser ederar tralóca ét perioca prehistorié; giuso ser ét enseró efióivén tica Stonehedge, Devil's Arrow, Monolita dé Rouston, én tione dé damés dé Castlerigg. Quive ét grataciazión dé arcitectura Romana antigiél, coror vel es et depotrazión dé basilicas, terméses, amfiteatrás, arcunas dé triumfa, villas, delanas Romana, degas Romana, fortas Romana, estocadas, én aquedutos. Énto vel es ét Romanas sié talevescar ét primé ciutés én caplas sempló á Londras, York, Chester, Bath, én St. Albans. Tacuera, ét exempló s'enser efióivén es ét Betra dé Adrién, quilé cedor bequela Englacia dé Nar.
Constroreras secular Anglosaxonés vel ser constrorcazións simpé, quilé usir bovallas quive tacharo dés mairia. Arcitectura ecclesiasticál vel rangriar tie et sintesicá dé monachismo Hiberno-Saxón, a basilica paleocristián, én arcitectura s'nessevenízar bie davas dé pilastera, grazos dé balustera én lomerias triángulara. Saú ét sachestazión Normanés ens 1066, niéu castíllas vel es constror; ét castíllas enseró efióivén ser ét Tacrera dé Londras, Castílla dé Warwick, Castílla dé Durham én ét Castílla dé Windsor.
===Culiazá===
Sil ét Perioca modaro temno, ét teala dé Englacia vel las nessevenízar históricálmentá bie bous simpezión dé aprocara én et depiedira eá ét qualitié alta dé produerso naturál. Tralóca ét Tamia Mediél én ét Resiará, culiazá Englés vel tacrar et reputazión excelentó, almicie et decliniré epeźar tralóca ét Revolutazión Industriál quive tacpanarcazión nagedoró. Exemplós truecadizionál dé teala Englés includor ét Sunday roast (altezo dé enijá) quive roasted joint (casún altezoró) s'pevar quive veraumás asepluíró, Yorkshire pudding (Pudina dé Yorkshire) én gravy. Otro anilas prominó includor fish and chips (ciolas én potatás friaró) én ét dessaneja hetacaró Englés, quilé cadver generelamentá feilna, salsechas, tomátos nuparó, panas friaró, pudina devie, fajedas enloraró, negoros, én treguós).
Beveragas imalcoholicá includor te én café; beveragas alcoholicá contimiéró frequentómentá includor vino, cider én bias Englés.
==Média==
Ét BBC, s'talevescar ens 1922, es ét corporazión passonetoria fundaró vulgaramentá dé Internet, televizión, én radió, én es ét trecdaven curaivén én lagraivén ens ét tegí. Operataresti niéu estazións radió én dé televizión ens ét Reinado Unido én naciamar, én bous sevica domesticá es fundar bie licencia dé televizión. Ét BBC World Service (Servica dé Tegí dé BBC) es et trecdaven intenazionál s'oler én operatar bie BBC, trecdar batrilas ens iscla 40 linguidós.
Londras dominatar ét sectora dé média ens Englacia: preduactualiés nacioniel én televizión én radió ser deler ens Londras másjarmentá, almicie Manchester énto es et centera dé média nacioniel significantó. Ét sectora dé vulgaria ens RU, includor samelas, deleras dé data, predutáls, magazínas, média dé dogravel, preduactualiés, én agenciés dé batrilas, vaner et entremo hopaźaró dé armioca £20 bilón én implar más vil 167,000 nomél. Preduactualiés nacioniel s'produer ens Englac ia includor The Times, The Guardian, én Financial Times.
==Deporté==
Fúsbol es ét deporté nagrolaivén ens Englacia. Ét tiemé nacioniel dé fúsbol dé Englacia, quiel dinecia es ét Estadié dé Wembley, vel playor dasdar Scocia ens ét primé tracia intenazionál dé fúsbol ens 1872. S'laquer a á ét "nacla dé fúsbol", Englacia vel ganar ét primé, én ét mós trofía ciedigó ens ét 1966 Copa dé Tegí dé Fúsbol, quilé Englacia énto es ét toceven. Quive 32.30 milón lacivens, ét finál ens 1966 Copa dé Tegí es ét eventa televizión quive ét más lacivens ens ét Reinado Unido. Sheffield F.C., et clubé ens Englacia, es recogar bie FIFA á ét clubé dé fúsbol curaivén ens ét tegí.
Criqué es estianor generelamentá a vel las ser depotrar ens ét perioca medivál temno. Ét tiemé dé criqué dé Englacia es et hopazión dé playoras tie carna Englacia én Gales. Adéla etisé riválrias supéfióivén es ét serias dé The Ashes, giuso Englacia én tiemé dé criqué dé Australá, quilé vel las ser conledar tie 1882. Saú ganar ét 2019 Copa dé Tegí dé Criqué, Englacia vel tetinér et primé noci a ganar ét Copas dé Tegí ens fúsbol, criqué, én rugby ens 15.
Category:Nocis
Category:Reinado Unido
Category:Britanamásciel
Category:Englacia
Category:Tagés protetoró