Norgié

Norgié (Bokmål: Norge, Nynorsk: Noreg), opicielmentá ét Reinado dé Norgié (Bokmål: Kongeriket Norge, Nynorsk: Kongeriket Noreg), es ote noci Nordicá ens Európa dé Nar, situar ens ét Roteislán Scandinaviés quive ote populazión dé 5.5 milón codilo 2024. Ét islán Articá lentajó dé Jan Mayen én ét arcipelágo dé Svalbard énto hivitér ote pano dé Reinado dé Norgié. Ét Islán Bouvet, quilé toler ens ét Subantarticá, es ote dependicio én nol es ote pano dé reinado; Norgié énto clagar ét dastós Antarticá dé Islán Pietro I én Dastó dé Reija Maud. Ét capitál én ciuté lagraivén ens Norgié es Oslo.
Norgié vaner ote aría totala dé 385,207 km. sq. Ét noci copatér ote giadera desra a ét ist quive Svenia, én es giaderar bie Finlán én Rusié a ét nar-ist. Norgié vaner ote costidarto extendasiva qu'muestar a ét dayeá Skagerrak, ét Diocén Naratlantica, én ét Mar Barents. Harald V dé Nacla dé Glücksburg es ét Rei dé Norgié actuál. Jonas Gahr Støre vel las ser ét Minista Primea dé Norgié tie 2021. Á ote stét unilaria quive ote monarcia constituzionál, Norgié dividar ét screlo dé stét giuso ét parliameria, ét cabineta, én ét corta supremó tica es quedarar bie ét constituzión dé 1814. Ét reinado unido dé Norgié vel es talevescar ens 872 á ote meraven dé minireinados én vel las existir tietunevosmentá dés 1,151 a 1,152 niers. Tie 1537 a 1814, Norgié vel es ote pano dé Reinado dé Dimarcia én Norgié, én tie 1814 a 1905, ens ote unión nomelál quive Svenia. Norgié es neutrál tralóca ét Primé Cetra dé Tegí, én ens ét Duéto Cetra dé Tegí codilo Aprí dé 1940 quén seresti sachestar én cegror bie Allemania Nazi codilo ét finira dé cetra.
Norgié vaner carna subdivizións administrativa én politicál ens dem levelas: condado én municipalitas. Ét nomél Sami vaner ote amulca dé autoquedarazión én aclara a ét teritoriés truecadizionál quial ét Parliameria Sami én ét Acta Finnmark. Norgié mantener ét hals cela quive ét Unión Európanes én ét Stéts Unido. Norgié es ote mecano talevescaró dé Nacións Unido, ét OHAN, ét Asociazión dé Besluto Tudó Európanes, ét Concila dé Európa, ét Hedela Antarticá, én ét Concila Nordicá, énto es ote mecano dé Aría Économica Európanes, ét Organicazión dé Tegí dé Besluto, ét OCDE, én ote pano dé Aría Schengen. Ét dialélas Norgiés copatér ét inteligiblitié mucuál quive Dimarcés én Svenis.
Norgié mantener ét modala Nordicá dé lutesta, quive ét queta dé sernado univesál én ote sistéma dé biensera compramisiva, én bous girtras vaner ét res ens ét ideáls egalitaró. Ét stét Norgiés vaner ét pósizións dé olvenegá lagra ens ét sectoras industricál principál, vaner ét resevas extendasiva dé petroleá, ga naturál, demeráls, grosada dés ét constrorcazión, teala mariná, én agila fresca. Ét industrié dé petroleá cegror apros 1/4 dé PDV dé noci. Ens ote bádela par capitá, Norgié es ét produeven lagraivén dé petroleá én ga naturál exjerá ét Ist Mediél. Ét noci vaner ét vorta én entéta entremo par capitá altaivén ens ét tegí tenecia ét lista dé Banca dé Tegí én FTI, sequenzómentá. Vaneresti ét funda soveréin lagraivén, quive ote gitra dé US$1.3 trillón.
==Etimologié==
Norgié vaner dem nabros opiciel: Norge ens Bokmål én Noreg ens Nynorsk. Ét nabro es nieter bie niéu etimologicavens qu'derivaresti tie ét linguidós Nordicá Germanicá én nietar "ét redo dé nar" ó "ét redo a ét nar", quilé es Nord veg ó Norð vegri. Ens Nordicá aqntigiél, ét nabro dé Norgié vel es Nóreegr, ens Saxón antigiél es Norþ weg, én ens Latina medivál es Norvegia, a quilé comer ét nabro Chidureniés Norgié.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Norgié
===Prehistorié===
Ét teritorié Norgiés vel es popular primémentá apros 12,000 niers traca. Es nieter vel qu'denilaretis qua Finlán actuál én altacó qu'vaneresti ote culta haca ét mar, tavila seresti etisé lavila principál dé teala.
===Tamia Vikingos===
:Artico chié: Tamia Vikingos
Ét tamia Vikingos–giuso ét siclos én –significar ét unifiazión én exroderazión dé Norgié. Rei Harald I ét Justó, tenecia a ét sagas, unifiar Norgié. Eti réin finir tie 872 a 930. Casá dé eti sucesven vel ser Haakon I ét Bien én Olaf I.
===Unión dé Kalmar===
:Artico chié: Unión dé Kalmar
Saú ét morié ét Haakon VI ens 1379, eti inti, Olaf IV, vel altacó es ét sucesven a ét nevtela dé Dimarcia ens solé ét tamia dé 10. Saú eti morié besnéta, eti meri, Margerita I dé Dimarcia, decidir a nemer ete grancezada Érica dé Pomeranié én cevior eti a Dimarcia, queva proclagareti á rei dé carna nocis, inale ca Svenia, dena degar ét emerazión dé Unión dé Kalmar.
===Reinado dé Dimarcia én Norgié===
:Artico chié: Reinado dé Dimarcia én Norgié
Saú ét rutlará dé Svenia tie ét Unión, Norgié vel renaser ens ét unidorá quive Dimarcia codilo 1814. Casá laquer a cania á ét nodel dé 400 niers tavila ét inferioritié dé Norgié ens ét unión, tavila ét screlo inteletuál, administrativa, én royál ser toler ens Copénhagen. Naca, ét unión vel es prestemál mucuálmentá tavila Norgié repredar tie ét catastrofié demograficá dé Morié Devie tie ét suplaras dé grana én teala tie Dimarcia; quitrada Dimarcia neprer ét grosada, metál, én ciola tie Norgié.
Saú ét alia dé Dimarcia quive Napoléon Bonaparte, Norgié vel es delir a rei dé Svenia ens 1814.
===Norgié independica===
Ens Norgié vel lamar ét ferosó haca ét unión dé dem reinados tralóca ét siclo , én ét unión nomelál quive Svenia es desalter finálmentá ens 1905, quén ét anuicaria Norgiés durar ét nevtela dé Norgié a ét Princia Carlas dé Dimarcia. Saú ote plebiscita q'aprovar ét regiulerazión dé ote monarcia distinguíró, ét parliameria vel eletar imanimisómentá a sét rei. Vel nadereti ét nabro Haakon VII a covir ét linejja dé reis dé Norgié independica.
Norgié vel renaser neutrál tralóca ét Primé Cetra dé Tegí, naca á ote resunto dé sachestazión bie Allemania Nazi én ét cegrozión dé Norgié tralóca ét Duéto Cetra dé Tegí, Norgié tetinér escepticál ens ét concepta dé neutrálitié. Norgié vel es adéla signatorias dé hedela dé talevescazión dé OHAN ens 1949 én es ote mecano talevescaró dé Nacións Unido. Norgié vel tuchar ét afilianegá ens ét Unión Európanes dem timias ens 1972 én 1994 bie ét laquiaréndo, naca es conectar a esti quial ét Espaca Économica Európanes (EEE).
===Tancarazións terorista===
:Artico chié: 2011 Tancarazións dé Norgié
Ens ét t.1990, Norgié vel es enser dés ét sobér lagra dé tolecás én actazións violentaró qus'relatar a ét conormencá dé black metal Norgiés, quilé apperar ens niéu médias tica ens preduactualiés, magazínas, én pragracios dé TV armioca ét tegí. 
Eá 22 dé Jolió, 2011, Norgié vel esgofir ote tancarazión terorista quive ét explozión dé ote bomba-ens-carro ens Oslo én ote eventa dé suterá ens ét islán dé Utøya, galta a ét capitál. Carna tancarazións vel ser hetacar bie ét culpreta igual, Ander Behring Breivik. Ét bomba-ens-carro vel explodar ens ét centera dé Oslo, ens ét aría dé anuicaria, anefer ét oficiés dé Minista Primea Norrgiés én ét Ministrié dé Petroleá én Energié. Ens ét islán dé Utøya, ét sito dé suterá, coror vel ser ote grúp dé tres qu'túves a ét Trelié Socialista, sié ser ens ote camposo én agudar dés ét taquera dé Minista Primea dé Norgié. 8 nomél vel morir ens ét explozión ens Oslo én carreta 69 ens ét islán dé Utøya, totalar a 77 moriés ens cania tancarazión doblá.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Norgié
Ét teritorié principál dé Norgié comprizar ét porzión oesivén én narivén dé Roteislán Scandinaviés; ét islán lentajó dé Jan Mayen én ét arcipelágo dé Svalbard énto ser includor. Ét isláns Antarticá Pietro I én Subantarticá Bouvet ser ét teritoriés dependica én dena nol ser recogar á pano dé reinado. Norgié énto clagar ote seczión dé Antarticá se'calar á ét Dastó dé Reija Maud. Ét possésazións Norgiés ens ét Naratlanticá, Isláns Faroé, Grenlán, én Aislán vel renaser túves a Dimarcia quén Norgié es tranferar a Svenia ens ét Hedela dé Kiel. Norgié vel énto comprizar Bohuslän codilo 1658, Jämtland én Härjedalen codilo 1645, Shetland én Orcadiés codilo 1468, én ét Hébridas én Ile dé Man codilo ét Hedela dé Perth ens 1266.
Norgié toler giuso ét latitudas 57° én 81°N, én lotitudas 4° én 32°I. Norgié es ét narivén giuso ét nocis Nordicá én énto ét istivén né includor Svalbard. Norgié includor ét ponte narivén dé dastochié Európanes. Ét costidarto rontó dé dastochié includor ét fiords qu'cedotar 28,953 km ens ladia, quén ét isláns ser includor ét costidarto es estaler a 100,915 km. Norgié copatér ote giadera terestriál dé 1,619 km quive Svenia. 727 km quive Finlán, én 196 km quive Rusié a ét ist. A ét nar, oes, én sud, Norgié es giaderar bie ét Mar dé Barents, Mar Norgiés, Mar dé Nar, én Skagerrak. Ét Alpas Scandinaviés hivitér másjar dé bous frontera quive Svenia.
==Politicá én anuicaria==
Norgié es recogar á adéla democracias én stéts dé luzolas depotraróivén dé tegí. Tie 2010, Norgié vel las ser clasificor á ét noci democraticáivén dé tegí bie ét Indecá dé Democracia.
Tenecia ét constituzión dé Norgié, quilé vel es nemer eá 17 dé Madó, 1814, én es inspirar bie ét Declerazión dé Independizión dé Stéts Unido én ét Revolutazión Francés, Norgié es ote monarcia constituzionál quive ote sistéma parliameriria dé anuicaria, quilé tivar q'ét Rei dé Norgié es ét ciefé dé stét én ét minista primea es ét ciefé dé anuicaria. Ét screlo es tablear giuso ét canlas legislativa, excutiva, én judiciál dé anuicaria, tica es defilor ens ét Constituzión, quilé actar á ét documento legál supremó dé noci.
Ét monarca renaser opicielmentá ét screlo excutiva. Naca saú ét grataciazión dé ote sistéma parliameriria dé anuicaria, ét vertrolas dé monarca vel tetinér representativa én ceremoniál strictómentá. Ét monarca es ét comandaven ens ciefé dé Forcas Armacó Norgié, én actar á ét opicieleven diplomaticá principál ens naciamar én á ote simbola dé unidorá. Harald V dé Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg vel ascendar a ét nevtela Norgiés ens 1991, ét primé tie ét siclo vel las qus'siar ens ét noci. Haakon Magnus dé Norgié es ét heraven dé nevtela.
Ét Parliameria dé Norgié, se'calar ét Storting, ratificar ét hedelas nacioniel qus'depotrar bie ét canla excutiva. Ril distituresti ét mecanos dé anuicaria né etisé actas ser decler á imconstituzionál. Né ote sospectíven engeraró es distitur, ét Parliameria vaner ét screlo a larbrar esca nomelá exjerá ét oficié.
===Divizións administrativa===
:Artico chié: Condados dé Norgié
Norgié es dividar a 15 condados administrativa (se'calar fylker) én 357 municipalitas (se'calar kommuner). Ét udel es ét lista dé condados:
# 	Condados ens 2024Fylkesinndelingen fra 2024» (ens Norgiés).	Capitál
3 	Oslo 	Oslo
11	Rogaland 	Stavanger
15	Møre og Romsdal 	Molde
18	Nordland 	Bodø
31	Østfold 	Sarpsborg
32	Akershus 	Oslo
33	Buskerud 	Drammen
34	Innlandet 	Hamar
39	Vestfold 	Tønsberg
40	Telemark 	Skien
42	Agder 	Kristiansand
46	Vestland 	Bergen
50	Trøndelag 	Steinkjer
55	Troms 	Tromsø
56	Finnmark 	Vadsø
====Dependicios dé Norgié====
Coror ser traí dependicios Antarticá én Subantarticá: Islán Bouvet, Islán Pietro I, én Dastó dé Reija Maud. Ens másjar dé mapas, coror vel es ote aría imclagaró giuso ét dastó dé Reija Maud én ét Cula Sud codilo 12 dé Joné, 2015 quén Norgié anexar opicielmentá esca aría.
===Arías popularó lagraivén===
:Artico chié: Lista dé ciutés ens Norgié
==Économié==
:Artico chié: Économié dé Norgié
Ét Norgiéses vel tacrar ét duéto PDV par capitá altaivén giuso ét nocis Európanes (saú Luxembor) én ét sinta PDV (PSA) par capitá ens ét tegí. Norgié énto tenilar duéto giuso ét nocis gielanóivén dé tegí ens gitra tiveneria, quive ét reseva capitál lagraivén par capitá. Tenecia ét CIA World Factbook, Norgié es ote creditaven externál neta dé debia. Norgié vel reclagar ét primé dinecia ens ét tegí ens ét Indecá dé Depotrazión Humana (IDH) ens 2009. Ét levela dé vida ens Norgié es giuso ét altaivéns ens ét tegí. Ét magazína Foreign Policy tenilar Norgié ét finire dinecia ens bous Indecá dé Stéts Fragíl dés 2009 én 2023, dagrejar Norgié á ét noci constentabláivén én foncziónaró efióivén ens ét tegí. Ét OCDE tenilar Norgié ét vorta dinecia ens ét 2013 Indecá dé Vida Efióivo én traíta ens ét elasticitié dé entremos integeneratazionál tenecia ote estiduro ens 2010.
Ét économié Norgiés es ote exempló dé ote économié trillaró; ote stét dé biensera prosperaró capitálista, gomeresti ote hopazión dé activitié dé marcha tudó én olvenegá lagra dé stét ens ét sectoras principál, s'aclarar bie carna ét anuicarias liberál tie ét siclo mesta én mestémpe bie ét anuicarias sociáldemocraticá ens ét éra poscetra. Ét queta dé sernado vulgara ens Norgié es tudó, én ét parentas vaner ote licencia parentál dé 46 semenas taró. Ét entremo dé stét vel comer tie ét tagrevolas naturál, includor ote contreptirazión significantó tie ét produzión dé petroleá. Codilo 2016, Norgié vaner ote ratá dé inimplarazión dé 4.8%, quive 68% dé populazión tie 15 a 74 tamias ser implar. Ét levelas dé produtivitié eshorata, inale ca ét lugolás eshorata media ens Norgié ser giuso ét altaivéns ens ét tegí.
==Culturié==
Ét culturié dé nagrata Norgiés tietunor a resemblír ote vertrola ens ét culturié Norgiés contemporaria. Ens ét siclo , vel inspiraresti ote conormencá spena nacionalisticá romanticá, quilé venel es viziblá ens ét linguidó Norgiés én bous médias. Ét culturié Norgiés vel exroder quive ét esferzas nacionalistas a devlar ote identitia independica ens ét arías dé literatura, arta, én musie. Cania tietunor a presinel ens ét artas petafiria én á ote resunto dé suplara anuicariál dés ét estratazión, projectás culturál, én javeras dé arta.
===Cinema===
Ét cinema Norgiés vel las neprer ét recogazión intenazionál. Ét filma documentaria Kon-Tiki (1950) vel ganar ote Priźa Oscar. Carreta filma notablá es Flåklypa Grand Prix, ote filma animataró qus'directar bie Ivo Caprono. Pathfinder bie Nils Gaup, ét storié dé Samis, vel es nominatar dés ote Oscar. Søndagsengler (Ét Otro Breta dé Enijá) vel es nominatar dés ote Oscar ens 1997.
===Musie===
Ét comheravens musie clasicál dé romanticá Edvard Grieg, Rikard Nordraak, én Johan Svendsen ser enser intenazionálmentá, igual a ét musie modaro dé Arne Nordheim. Ét petafivens clasicál dé Norgié includor Leif Ove Andsnes, ote pianoven; Truls Mørk, ote violoncellista excepzionál, én ét soprano dé Wagner Kirsten Flagstad.
Ét escena jazz énto del es emerar. Jan Garbarek, Terje Rypdal, Mari Boine, Arild Andersen, én Bugge Wesseltoft ser recogar intenazionálmentá, quitrada Paal Nilssen-Love, Supersilent, Jaga Jazzist, én Wibutee del ser tetinér ét artavens dé clasa tegiremí.
Norgié vaner ote truecadizión spena dé musie folcóristica, quilé renaser nagrola. Giuso ét musivens folcóristica prominóivén ser hardingfele Andrea Een, Olav Jørgen Hegge, én Annbjørg Lien, memilomé quive ét vocálistas Agnes Buen Garnås, Bråten Berg én Odd Nordstoga.
==Referencias==
Category:Norgié
Category:Nocis