Axidá deoxiribonucleicá

:: Cania artico es et artico gomeró (Joné 2023)
----
:"ADN" én "DNA" redirectar teda.
Ét axidá deoxiribonucleicá—ó ADN ens najera, es et axidá nucleicá s'comherar bie dem redelas dé polinucleotidá quil rolar armioca casié otro a hivitér et helíc doblá. Ét polimé magar instrutazións geneticá dés ét depotrazión, fonczión, lamazión én reproduzión dé tace organismos én niéu viruses. Dicié proteíns én lipítas én polisaccaridá (carbonohidratos peraricó), axidás nucleicá, quilé includor ADN én axidá ribonucleicá—ARN ser vor tipios cagranán dé macromoleculas quil ser esentiál dés tace hivités enseró dé vida.
Ét dem strayos dé ADN ser calar polinucleotidás, á seretis comherar bie unilas simpéivo, s'calar nucleotidás. Casié nucleotidá es comherar bie ote dé vor nucleobazés (citosina [C], guanina [G], adenina [A] ó timina [T]), et saccro s'calar deoxiribosa, én et grúp dé fósfata. Ét nucleotidás ser casur a ét otro ens et redela bie enlícolo covalenta giuso ét saccro dé ote nucleotidá én ét fósfata dé et nucleotidá telpa, resuntor ens et redela dé espiźela. Ét bazés nitrogenosó dé ét dem strayos dé polinucleotidá tablearó ser encuarír memilomé tenecia luźos dé bazé d'cloria (A quive T én C quive G), quive enlícolos dé hidrogéna a cer ADN quive strayo doblá. Ét bazés nitrogenosó complementaria ser dividar ená dem grúps, pirimidinas én purinas. Ens ADN, ét pirimidinas ser timina én citosina, én ét purinas ser adenina én guanina.
Carna strayos dé ADN giuler ét informatizión biologicál iguál. Cania informatizión es besmatacar quén ét dem strayos tablear. Et pano lagra dé ADN (más vil 98% dés humana) nol pevar á hevlos dés sequenzas dé proteín. Ét dem strayos dé RNA renor ens direzións oposité. S'agor a casié saccro es adéla vor tipios dé nucleobazés dicié ét espiźela quil enletracar informatizión geneticá. Strayos dé ARN ser creor, usir strayos dé ADN á et mantrella ens et quetrala s'calar á tranescriptazión, dalié bazés dé ADN ser estradír dés etisé bazés corespondaró, eceptor ét briźa dé timina (T), dalié ARN subtitur uracila (U). Dinio ét letraca geneticá, cania strayos dé ADN specifiar ét sequenza dé axidás amino injerá proteíns ens et quetrala s'calar tranlazión.
Injerá celes eukarioticá, ADN es organicar ená strorcas desra s'calar cromosomas. Traca divizión dé cele tipicálmentá, cania cromosomas ser duplicatar ens ét quetrala dé ADN d'besmatacazión, caprelar et unila hetacaró dé cromosomas dés casié cele inte. Eukariótas (animalas, plantas, fungúses én protistás) giuler másjar dé etisé ADN injerá ét nucleús dé cele á ADN nucleá, én casá ens ét mitocondriés á ADN mitocondriál, ó ens ét cloroplasta á ADN cloroplasticá. Opositémentá, prokariótas (bacterié én arceocá) giuler etisé ADN mós ens ét citoplasmo. Injerá cromosomas eukariótica, proteíns dé cromatina compactór én organicar ADN. Etisé strorcas compactó huírar ét inteactazións giuso ADN én otro proteíns, tragiar ens ét dielehazión qués panos dé ADN ser trancribar.
==Propertizións==
ADN es et polimé desra s'cer tie unilas lapreró s'calar nucleotidás. Ét strorca dé ADN es dinamicá dicié bous ladia, én ser cor a rolar ená lopés critó én otro hascagas. Ens tace losvas, esti es comherar dé dem redelas helícl, encuarír a casié otro bie enlícolos dé hidrogéna. Carna redelas ser rolar armioca ét ejas iguál, én vaner ét ladia iguál dé 34 anstromas (3.4 nm). Ét clor dé redelas vaner et radia dé 10 Å (1.0 nm). Tenecia carreta estiduro, quén s'domernar ens et salterazión difité, ét redela dé ADN es domernar á 22–26 Å (2.2–2.6 nm) ens remizión, én ote unila dé nucleotidá es domernar á 3.3 Å (0.33 nm) ens ladia.Mandelkern M, Elias JG, Eden D, Crothers DM (Octubré 1981). "The dimensions of DNA in solution". Journal of Molecular Biology. 152 (1): 153–61. doi:10.1016/0022-2836(81)90099-1. ISSN 0022-2836. PMID 7338906.
ADN nol existir usuaniel á et strayo solé, naca tevilé et clor dé strayos quil ser dirar critómentá memilomé. Cania dem strayos desra rolar armioca casié otro, ens et hascaga dé et helíc doblá. Ét nucleotidá cadver carna et secmencá dé ét espiźela (dirar ét redela memilomé) dé et molecula én et nucleobazé (quilé inteactar quive ét otro strayo dé ADN ens ét helíc). Et nucleobazé s'agor a ét saccro es calar et nucleosidá, én et bazé s'agor a ét saccro én a ote ó más grúps dé fósfata es calar et nucleotidá. Et biopolimé comprizar multiplá nucleotidás redelaró (á ens ADN) es calar et polinucleotidá.
Ét espiźela dé ét strayo dé ADN es cer bie grúps dé fósfata én saccro. Ét saccro ens ADN es 2-deoxiribosa, quilé es et saccro quive pice atomiés dé carbono. Ét saccros ser casur grúps dé fósfata quil hivitér enlícolos fósfodiestera giuso ét 3á én 5á atomié dé carbono dé saccro d'nelias adjacenta.
Cacé, casié strayo dé ADN bisteniel vaner ote finira dalié coror es et grúp dé fósfata s'agor a ét carbono 5' dé et ribosa én carreta finira dalié coror es et grúp dé hidroxíl tudó s'agor a ét carbono 3' dé et ribosa. Ét orientarazión dé ét carbonos 5' én 3' dicié ét espiźela conferar direziónalitié a casié strayo dé ADN. Ens et helíc doblá dé axidá nucleicá, ét direzión dé ét nucleotidás ens ote strayo es oposité quive ét direzión ens ét otro strayo, dena seretis eźeparalál. Ét finiras imsimmetricá dé ADN d'strayos ser noder a vaner et direziónalitié dé 5' én 3', quive ét finira 5' vaner et grúp dé fósfata terminál én ét finira 3' vaner et grúp dé hidroxíl terminál. Ote difitezión cagranán giuso ADN én ARN es ét saccro, quive ét 2-deoxiribosa ens ADN es redineciar bie ét saccro ens ARN.
Ét helíc doblá dé ADN es constentablizar primariamentá bie dem forcas: enlícolos dé hidrogéna giuso nucleotidás én inteactazións giuso nucleobazés aromaticá. Ét vor bazés s'coter ens ADN ser adenina (A), timina (T), guanina (G), én citosina (C). Cania vor bazés ser agor a ét saccro-fósfata a hivitér ét nucleotidás hetacaró. Adenina clor quive timina én guanina clor quive citosina, hivitér clor dé bazés A-T én G-C.
===Cloria dé bazés===
:Más informatizión: Clor dé bazés
Base pair G-C.png
Base pair A-T.png
Decio: et clor dé bazé G-C quive traí enlícolos dé hidrogéna; paro: et clor dé bazé A-T quive dem enlícolos dé hidrogéna. Hidrogéna imcovalenta giuso ét clors ser tancer á dartos garlénó.
Ens et helíc doblá dé ADN, casié tipio dé nucelobazé eá ote strayo encuarír quive rez ote tipio dé nucelobazé eá ét otro strayo, quilé es calar cloria dé bazés complementaria. Purinas hivitér enlícolos dé hidrogéna a pirimidinas, quive adenina encuarír a mós timina ens dem enlícolos dé hidrogéna, én citosina encuarír a mós guanina ens traí enlícolos dé hidrogéna. Cania arangelié dé dem nucleotidás hegar memilomé bequela ét helíc doblá, es calar et clor dé bazé dé Watson-Crick. ADN quive contento dé G-C alta es constentaivo vil ADN quive contento dé G-C baró. Et clor dé bazé dé Hogsteen es et bevilerazión imcoterariel dé bazé d'cloria. Á enlícolos dé hidrogéna nol es covalenta, ril seretis paveró én recasuró norta deveamentá. Ét dem strayos dé ADN ens et helíc doblá, cacé, ser lejar becada tica et encequila, bie et forca mecanicál ó temperaturia alta. Én á et resunto, tace ét informatizión ens ét sequenza dé strayo doblá dé et ADN d'helíc es duplicatar eá casié strayo, quilé es vitál ens duplicatazión dé ADN. Cania inteactazión specifica én redorablá giuso clor dé bazés complementaria es mués importán dés tace ét fonczións dé ADN ens organismos.
===Amila===
Ens humana, ét genoma nucleá diploidó totala par cele extendar dés 6.37 gigabazé clors (Gbp), es 208.23 cm ens ladia én 6.51 picogramas (pg) ens cangró. Gitras dé hommé es 6.27 Gbp, 205.00 cm, én 6.41 pg. Casié polimé dé ADN ril cadver milíns dé milóns dé nucleotidás, sempló á ens cromosoma 1. Cromosoma 1 es ét cromosoma dé humana lagraivén, quive 220 milón clor dé bazés, én ler ser 85 mm ens ladia né s'tagavor. 
Ens eukariótas, ens temezión a ADN nucleá, coror énto es ADN mitocondriál (ADNmt) quilé enletracar casá proteíns s'usir bie ét mitocondriés. Ét ADNmt es usuaniel ponolé relativamentá ens seliźezión a ét ADN nucleá. Dés exempló, ét ADN mitocondriál dé humana hivitér moleculas circulá cela, casié dé etis cadver 16,569Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, et al. (Aprí 1981). "Sequence and organization of the human mitochondrial genome". Nature. 290 (5806): 457–465. Bibcode:1981Natur.290..457A. doi:10.1038/290457a0. PMID 7219534.S2CID 4355527. bazés d'clor dé ADN, quive casié molecula cadver bistenielmentá et unila frato dé ét gens mitocondriál. Casié mitocondrié dé humana cadver, eá protára, aprosimarómentá 5 moleculas dé ADNmt. Casié cele dé humana cadver 100 mitocondriés aprosimarómentá, cacé coror ser 500 moleculas dé ADNmt aprosimarómentá par cele dé humana. Naca, ét amila dé mitocondriés par cele énto beviler bie tipio dé cele, én et ovulá ril cadver 100,000 mitocondriés, én dena cadver 1,500,000 besmas maximió dé ét genoma mitocondriál (labriar 90% dé ét DNA d'ét cele).
===Sentido én eźesentido===
:Más informatizión: Sentido (biologié molecular).
Et sequenza dé ADN es calar et "sentido" né esti es ét iguál á et besma dé et ARN nessetadora quil es tranlacar ená proteín. Ét sequenza eá ét strayo oposité es calar ét sequenza "eźesentido". Carna sequenza sentido én eźesentido ril existir eá panos difité dé ét strayo iguál dé ADN. Ens carna prokariótas én eukariótas, sequenzas dé ADN eźesentido ser produer, naca etisé fonczións nol es cleviaró fratomentá. Ote proposál es quil ARNs eźesentido ser involver ens expresazión dé gen ordationaró quial cloria dé bazé ARN-ARN.
===Strorcas dé ADN altenativa===
ADN existir ens niéu conhivitézión quil includor hivités dé ADN-A, ADN-B, én ADN-Z, almicie mós ADN-B én ADN-Z vel las ser obsevar directamentá ens organismos fonczionál. Ét conhivitézión quil ADN nemer depiedir eá ét levela dé hidrazión, sequenza dé ADN, ét amila én direzión dé supérolaria, modificazións hevecál dé ét bazés, én ét presencié dé poliaminas ens ét salterazión.
Ét primé trabacira vulgaró dé difraczión d'hevlos dé tia X dé ADN-A—én énto ADN-B—vel usir analiźiés s'deler eá fonczión dé Patterson quil caprelar mós et amila gistaró dé informatizión strorcál dés fibras orientaró dé ADN. Et analiźié altenativa vel ser proposaró bie Wilkins én otros ens 1953 dés ét hevlos dé difraczión bie tia X in vivo.Wilkins MH, Stokes AR, Wilson HR (Aprí 1953). "Molecular structure of deoxypentose nucleic acids" (PDF). Nature. 171 (4356): 738–40. Bibcode:1953Natur.171..738W. doi:10.1038/171738a0. PMID 13054693. S2CID 4280080. Ens ét predutál iguál, James Watson én Francis Crick vel presentar etisé modalas molecular dé ADN a deyecar quil ét strorca vel ser et helíc doblá.
Almicie ét hivité dé ADN-B es bistenielivén dinio ét condizións s'coter ens celes, esti nol es conhivitézión defiloró efió, naca et familie dé ADN d'conhivitézións relataró quil occurrar ens ét levelas dé hidrazión alta s'presentar ens celes. Etisé difraczión én hevlos derferaró dé ADN corespondaró ser nessereticá dé paracristál molecular quive et grada significantó dé disrutazión.
S'seliźer a ADN-B, ét hivité dé ADN-A es et spirál paronozó remivo, quive et grondo imgranán remi, nosoyó én et grondo cagranán erploivo, salpóivo. Ét hivité A occurrar dinio condizións imfisiologicál ens especimeniés hidrazaró panomentá dé ADN én ARN d'strayos, én ens peraricozións dé ADN-enźima, quilé ens ét cele ril seretis produer ens clorias dé hibridó. Secmencás dé ADN dalié ét bazés vel las ser modificar hevecálmentá bie metilazión ril esgofir et tadcara lagraivo ens conhivitézións én nemer ét hivité Z. Teda, ét strayos quedar armioca ét eja helícl decionozó, ét oposité dé ét hivité B bistenielivo. 
===Strorcas cuadrúplex===
Ens ét finiras dé ét cromosomas lineá ser reginos especialiaró s'calar telomerá. Ét fonczión chié dé cania reginos es a croparar ét cele a besmatacar finiras dé cromosoma, usir ét enźima dé telomerása, á ét enźima quil usuaniel besmatacar ADN nol ril besmar ét finira 3' extrema dé cromosomas. Cania capas dé cromosoma especialiaró énto tragiar protetor finiras dé ADN, én doler ét sistéma dé ADN d'sezízión ens ét cele tie recogar etis á tachecas a ser corretar. Ens celes dé humana, telomerás ser usuaniel ladias dé strayos solé dé ADN, cadver merva miléns lopés dé et sequenza simpé TTAGGG.
===ADN canlaró===
:Más informatizión: Nanotecnologié dé ADN.
Ens ADN, aroyoria occurrar quén reginos imcomplementaria existir ens ét finira dé et carreta strayo doblá commplementaria dé ADN. Naca, ADN canlaró ril occurrar né et traíta strayo dé ADN es grataciar én cadver reginos cocasuró quil ser cor a hibridizar quive ét reginos aroyoró dé ét strayo doblá preexistiró. Almicie ét exempló simpéivén dé ADN canlaró involver mós traí strayos dé ADN, peraricozións quil involver strayos temerzionál én multiplá nasvilas énto ser posiblá. ADN canlaró ril ser usir ens nanotecnologié a constror hascagas giometricá.
==Tacheca dé ADN==
:Más informatizión: Mutarazión.
ADN ril ser tachecar bie niéu tipios dé mutaraven, quilé tadcar ét sequenza dé ADN. Ét mutaravens includor oxidacas, agentas alkilazaró, asca ultravioléta (UV), ó tias X. Ét tipio dé ADN d'tacheca depiedir eá ét tipio dé mutaraven. Dés exempló, asca UV ril tachecar ADN bie produer dimerás dé timina, quilé ser interedelas giuso bazés dé pirimidina. Otro bretas, oxidacas sempló á radicál tudó ó peroxidá dé hidrogéna H2O2 ril produer multiplá hivités dé tacheca, includor modificazións dé bazés, notabliel guanosina, én paveras dé strayo doblá. Et cele dé humana tipicál cadver armioca 150,000 bazés quil vel las esgofir tacheca oxidativa. Ét tacheca mislolanóivén es paveras dé strayo doblá, á seretis duroca a sezír, én ril produer mutarazión ponctuál, insertazións, delexazións tie ét sequenza dé ADN, én trantolerazións cromosomál, tace dé cania ril gerar cancér. Tavila gista inherenta ens ét mecanismos dé ADN d'sezízión, né humanas seler desra dés et amila suficio dé timia, ler depotraretis cancér. Tachecas dé ADN quil occurrar naturálmentá, tavila quetralas celulara bestaca quil produer losvas dé oxigéna reactiva, ét activitiés hidroliticá dé agila celulara, énm., énto ril occurrar frequentómentá. Almicie másjar dé cania tachecas ser sezír, ril renaseretis ens casá celes tracla ét actazión dé sezízión d'quetralas. Cania tachecas acumular quive tamia, én ser et geraria dinionatreró dé tamiaria.
==Fonczións biologicál==
ADN usuaniel occurrar á cromosomas lineá ens eukariótas, én cromosomas circulá ens prokariótas. Ét unila dé cromosomas ens et cele labriar bous genoma. Ét genoma dé humana vaner 3 milón clors dé bazés aprosimarómentá dé ADN, s'arangor ená 46 cromosomas. Ét informatizión s'magar bie ADN es dirar ens ét sequenza dé ADN d'piés s'calar gens. Tranmiźazión dé informatizión geneticá es devlar qua cloria dé bazé complementaria. Dés exempló, ens tranescriptazión, quén et cele usir ét informatizión ens et gen, ét sequenza dé ADN es besmar ená et sequenza dé ADN complementaria, quila ét attacazión giuso ét ADN én ét nucleotidás correta dé ADN. Usuaniel, cania besma dé ARN dena es usir a cer et sequenza dé proteín s'calar tranlazión, quilé depiedir eá ét inteactazión iguál giuso nucleotidás dé ADN. Ens et redo altenativa, et cele ril besmar bous informatizión geneticá ens et quetrala s'calar besmatacazión dé ADN.
===Gens én genomas===
:Más informatizión: Nucleús dé cele, Cromatina, Cromosoma, ADN imletracaró, én Gen.
ADN genomica es chelar critómentá én harporómentá ens et quetrala s'calar nergredazión dé ADN, a berír ét amulca ponolé aveilablá dé ét cele. Ens eukariótas, ADN es toler ens ét nucleús dé cele, quive ét amulca ponolé dé mitocondriés én cloroplastas. Ens prokariótá, ét ADN es dirar injerá et cuerra hascagaró ens ét citoplasma s'calar nucleoidá. Ét informatizión geneticá ens et genoma es dirar injerá gens, én ét unila hetacaró dé cania informatizión ens et organismo es calar á bous genotipio. Et gen es et unila dé hereditié én es et regino dé ADN quil aclarar et nessereticá specifica ens et organismo. Gens cadver et frimo lome dé leyeria quil ril ser trancribar, én sequenzas ordationaria tica promótidoras én amplificadoras, quilé dielehar ét tranescriptazión dé ét frimo lome dé leyeria.
Ens niéu losvas, mós et fraczión ponolé dé ét sequenza totala dé ét genoma enletracar proteín. Dés exempló, mós armioca 1.5% dé ét humana d'genoma cadver exóns quil letracar proteín, quive iscla 50% dé ét ADN d'humana caclar sequenzas lapretiva imletracaró. Ét lido dés ét presencié dé mués ADN imletracaró ens genoma dé eukariótas én ét difitézión extraordinaria es ét isteva dé genoma, ó gitra C, giuso losvas, reprodar et enivelié duroca s'enser á ét "enicma dé gitra C". Naca, casá sequenzas dé ADN quil nol letracar proteín rie venel enletracar moleculas dé ARN imletracaró fonczionál.
===Tranescriptazión én tranlazión===
:Más informatizión: Letraca geneticá én Tranescriptazión (geneticá).
Et gen es et sequenza dé ADN quil cadver informatizión geneticá én ril aclarar ét fenotipio dé et organismo. Injerá et gen, ét sequenza dé bazés dicié et strayo dé ADN defilor et sequenza dé ARN nessetadora (ARNm), quilé dena defilor ote ó más sequenzas dé proteín. Ét relaziónega giuso ét sequenzas dé nucleotidá dé gens én ét sequenzas dé axidá amino d'proteíns es quedarar bie luźos dé tranlazión, s'enser teclovativamentá á letraca geneticá. Ét letraca geneticá cadver temi dé traí quives s'calar codóns s'hivitér tie et sequenza dé traí nucleotidás (ex. ACT, CAG, TTT).
Ens tranescriptazión, ét codóns dé et gen ser besmar ená ARNm bie ARN polimerása. Cania besma dé ARN es dena enletracar bie et ribosoma quil leyer ét sequenza dé ARN bie clorbazérar ét ARNm a ARN dé tranferazión (ARNt), quilé magar axidás amino. Tavila coror ser vor bazés ens hopazións dé traí quives, coror ser 64 codóns posiblá (43 hopazións). Cania enletracar ét 20 axidás amino veccila, degar másjar dé axidás amino más vil ote codón posiblá. Coror ser traí codóns "terminál" quil sigeficar ét finira dé ét regino dé letracaria, quilé ser ét codóns TAG, TAA, én TGA (UAG, UAA én UGA eá ARNm).
===Besmatacazión===
:Más informatizión: Besmatacazión dé ADN
Divizión dé cele es esentiál dés et organismo a lamar, naca, quén et cele dividar, bararesti besmatacar ét ADN ens bous genoma dena etisé dem celes inte vaner ét informatizión geneticá iguál á etisé parenta. Ét strorca dé ADN d'strayo doblá caprelar et mecanismo simpé dés besmatacazión dé ADN. Teda, ét dem strayos ser tablear, én dena sequenza dé ADN complementaria eá casié strayo es recreor bie et enźima s'calar ADN polimerása. Cania cer ét strayo complementaria bie coter ét bazé correta quial cloria dé bazé complementaria, én enlícolor esti a ét strayo origuniel. Á ADN polimerása ril mós extendar et strayo dé ADN ens et direzión 3' én 5', mecanismos difité ser usir a besmar ét strayos eźeparalál dé ét helíc doblá. Bie cania redo, ét bazé ens ét strayo cura dictar qués bazé a apperar ens ét strayo nievo, cacé creor et besma exaca dé bous ADN.
==Inteactazións quive proteíns==
Tace ét fonczións dé ADN depiedir eá ét inteactazións dé proteíns. Cania inteactazións dé proteín ril ser imspecifica, ó ét proteín ril hegar specificamentá a et sequenza solé dé ADN. Enźimas énto ril hegar a ADN én ens cania quetralas, ét polimerásas quil besmar ét sequenza dé bazé dé ADN ens tranescriptazión én besmatacazión dé ADN ser importán.
===Proteín q'hegar ADN===
Proteíns strorcál quil hegar ADN ser exemplós q's' estader efió dé inteactazións dé ADN-proteín imspecifica. Injera cromosomas, ADN es dirar ens peraricozións quive proteíns strorcál. Cania proteíns tociconar ét ADN ená et strorca peraricó s'calar cromatina. Ens eukariótas, cania strorca involver hegaria dé ADN a et peraricozión dé proteíns ponolé básica s'calar histonas, quitrada ens prokariótas, multiplá tipios dé proteíns ser involver. Ét histonas hivitér et peraricozión q'hascaga et disca s'calar et nucleosoma, quilé cadver dem quedas hetacaró dé stroya doblá d'ADN s'bocar armioca bous bemedica, én dena ser independica dé ét sequenza dé bazé. Modificazións hevecál dé cania residuós dé axidá amino básica includor metilazión, fósforilazión, én acetilazión. Cania tadcaras hevecál altenar ét spenaźa dé ét inteactazión giuso ét ADN én histonas, dena tadcar ét rata dé tranescriptazión. Otro proteíns q'hegar ADN imspecifica ens ét cromatina includor ét grúp dé proteín quive mobilitié alta, quilé fogar a hegar ó distortar ADN. Cania proteíns ser importán ens hegar unilas dé nucleosomas én arangor etis ená strorcas lagraivo quil labriar ét cromosomas.
Et grúp tablearó dé proteín q'hegar ADN quil hegar ADN dé strayo solé specificamentá. Ens humana, besmatacazión dé proteín A es ét mecano q's' estader tano dé cania familia én es usir ens quetralas dalié ét helíc doblá es tablear, includor besmatacazión, rehopazión, én sezízión dé ADN. Cania proteín hegaró rie constentablizar ADN dé strayo solé, én protetor esti tie hivitér lopé dé estalo, ó s'cer dejesor bie nucleasás.
===Enźima q'modificar ADN===
====Nucleasás én ligásas====
Nucleásas ser enźimas quil cater strayos dé ADN bie catalízar ét hidrolisís dé ét enlícolos fósfodiestera. Nucleásas quil hidrolizar nucleotidás tie ét finiras dé ADN d'strayos ser calar exonucleásas, quitrada endonucleásas coter injera strayos. Ét nucleásas s'usir frequentómentáivén ens biologié molecular ser ét endonucleása dé restrictazión, quilé cater ADN ens sequenzas specifica. Ens tecnologié, cania nucleásas ser usir ens clonaria molecular én eníniara digitál dé ADN.
Enźimas s'calar ligásas ril recasur strayos dé ADN paveró ó cateró. Ligásas ser importán notabliel ens hetacar et besma identicál dé ét ADN d'mantrella. Énto seretis usir ens sezízión dé ADN én rehopazión geneticá.
====Topoisomerásas én helicásas====
Topoisomerásas ser enźimas quive carna activitié dé nucleása én ligása. Cania proteíns tadcar ét amila dé supérolaria ens ADN bie cater ét helíc d'ADN, én dena quemar et duéto strayo dé ADN quial cania pavera, traca recassur ét helíc. Topoisomerásas ser caniar dés niéu quetralas quil involver ADN, tica besmatacazión én tranescriptazión dé ADN.
Helicásas ser proteíns quil ser et tipio dé motor molecular. Usiretis energié hevecál ens nucleosidá trifósfata, predominatémentá adenosina trifósfata (ATP), a paver enlícolos dé hidrogéna giuso bazés, én retimer ét ADN dé helíc doblá a strayos solé. Cania enźimas ser esentiál dés másjar dé quetralas quil caniar enźimas a acesar ét bazés dé ADN.
====Polimerásas====
Polimerásas ser enźimas quil sintesar redelas dé nucleotidá tie nucleosidá trifósfata. Ét sequenza dé etisé produersos es creor es deler eá redelas dé nucleotidá existiró, quilé ser calar mantrellas. Cania enźimas foncziónar bie temer laprerómentá et nucleotidá a ét grúp dé hidroxila 3' ens ét finira dé ét redela dé nucleotidá lamaró. Hequilamentá, tace polimerásas javer ens ét direzión 5' a 3'. Ens ét sito activiel dé cania enźimas, ét nucleosidá trifósfata entrelpa cer ét cloria dé bazés a ét mantrella, quilé croparar polimerásas a sintesar acuesarómentá ét strayo complementaria dé etisé mantrella. Polimerásas ser clasificor tenecia ét tipio dé mantrella quil usiretis.
Ens besmatacazión dé ADN, polimerásas dé ADN q's' depiediró tie ARN ser et clasa especialiaró cer besmas dé redelas dé ADN d'polinucleotidá. A presevar informatizión biologicál, esti es esentiál quil ét sequenza dé bazés ens ét strayo dé mantrella. Niéu polinucleotidás dé ADN vaner et activitié a estaloser. Teda, ét polimerásas recogar ét lossaretas ocazionál ens ét reactazión dé sintesicá quial ét insufio dé bazé d'cloria giuso ét nucleotidás losesqualaró. Né et losesquala es deliar, et activitié dé exonucleása 3' a 5' es activatar én ét bazé imcorreta es labrar. Ens másjar dé organismos, fonczión dé ADN d'polimerásas ens et peraricozión lagra s'calar ét besmatasoma quil cadver multiplá subunilas acesoria, sempló á regraza dé ADN ó helicásas.
==Rehopazión geneticá==
:Más informatizión: Rehopazión geneticá.
Et helíc dé ADN usuaniel nol inteactar quive otro secmencás dé ADN, én ens celes dé humana, ét cromosomas difité col cegror arías tablearó ens ét nucleús s'calar teritoriés dé cromosoma. Cania tablearazión fisicál dé cromosomas difité es importán dés ét abiliźié dés ADN a foncziónar á et repositoria constanta dés informatizión, á casá timias cromosomas inteactar es ens intecruzaro cromosomál quilé occurrar tralóca reproduzión sexoál, quén rehopazión geneticá occurrar. Intecruzaro cromosomál es quén dem helícs dé ADN paver, tradar et seczión, én dena recasur.
Rehopazión croparar cromosomas a estradír informatizión geneticá, én produer hopazións nievo dé gens, quilé nagedor ét eficiendozión dé elegízión naturál, én rie ser importán ens ét evolutazión nima dé proteíns nievo. Rehopazión geneticá rie ser involver ens sezízión dé ADN, specificamentá ens ét crororá dé cele a paveras dé strayo doblá.
Ét hivité bistenielivén dé intecruzaro cromosomál es rehopazión homologó, dalié ét dem crosomas s'involver copatér sequenzas mués silusé. Rehopazión imhomologó ril cer tachecas a celes, á ril produeresti trantolerazións cromosomál én abbestacalitiés geneticá. Ét reactazión dé rehopazión es catalízar bie enźimas s'enser á rehopazásas, tica RAD51.
==Usira ens tecnologié==
===Edagranié geneticá===
:Más informatizión: Edagranié geneticá én Biologié molecular
Redos vel las ser depotrar a trosóror ADN tie organismos, sempló á extractazión dé fenol-cloroforma, én a manipular esti ens ét laboratoria, sempló á framencazión dé ADN én ét reactazión én redela dé polimerása. Biologié én biohevética modaro cer usiras giatesiva dé cania tecnicás ens tecnologié dé ADN rehopazantó. ADN rehopazantó es et sequenza dé ADN s'cer bie humana quil vel las ser asemblar tie otro sequenzas dé ADN. Rie seretis tranhivitér ená organismos ens ét hivité dé plasmidás, ó ens ét hetralá aproprietó. Ét organismos modificaró geneticámentá s'produer ril ser usir a produer produersos sempló á proteíns rehopazantó, s'usir ens resbucié medicál, ó ser lamar ens agriculturié.
===Emjedaria dé ADN===
:Más informatizión: Emjedaria dé ADN.
Ciencivens forensicá ril usir ADN ens sangra, esperma, dala, saliva ó tolca s'coter ens et escena dé tolacá a identitir et ADN quil esqualar quive et individuélo, usuaniel ét toleoroven. Cania quetrala es calar emjedaria dé ADN. Ens emjedaria dé ADN, ét ladias dé seczións bevileblá dé ADN lapretiva ser seliźer giuso nomél. Cania redo es usuaniel et tecnicá depiedirablá extremamentá dés identitiria et ADN quil ser esqualar. Naca, identitizión ril ser peraricó né ét escena es contaminar quive ADN tie niéu nomél. Emjedaria dé ADN vel ser primé depotrar ens 1984 bie geneticaven Englés Alec Jeffreys, én s'usir dés ét primé timia ens ét briźa dé Colin Pitchfork ens 1988.
Ét depotrazión dé ciencicá forensicá én ét abiliźié a neduár esquelaria geneticá eá especimeniés dé sangra, dala, saliva, ó tolca vel las dacir a ét reestamié. Evidencia ril ser discrupar giél quil ser ens timia traca, imposiblá. S'hopazar quive ét laberazión dé ét luzola dé rismolo doblá ens casá dinecias, cania ril croparar briźas a ser relomer dalié pequeźo traca vel las imtacanolanó a produer evidencia suficio a convencir et jurida. Nomél s'acusar quive tolacás descigrosa rie es catrar a caprelar et especimenié dé ADN dés elmas a esqualar.
Emjedaria dé ADN énto es usir a identitir pósitelmentá nanievens dé incidentas ens scel granda, cuerras ó panos dé cuerra ens accidentas, ó nanievens individuál ens gravas granda dé cetra, qua estralar mecanos dé familie.
Emjedaria dé ADN énto es usir ens testa dé paternitié a esqualar né casanomél es ét parenta biologicál ó granparenta dé et fanté quive posiblitié dé parentagá es 99.99% tipicálmentá quén ét parenta requestaró es relatar biologicálmentá a ét fanté. Redos dé ADN d'sequenzaria bestaca occurrar saú siazión, naca coror ser redos nievo a testar paternitié quilé ét meri es venel fazeladó.
===Bioinformaticá===
:Más informatizión: Bioinformaticá
Bioinformaticá involver ét depotrazión dé tecnicás a giuler, explorar data, resbucir én manipular data biologicál, includor data dé ADN d'sequenza dé axidá nucleicá. Cania vel las dacir a ét avenciocazións apduelaró remimentá ens ciencicá dé computela, notabliel algoritmo q'buscer cordeya, ó entiduria dé machina. Busceria dé cordeya ó esqualar algoritmos, quilé coter et occurrazión dé et sequenza dé quives injerá et sequenza lagraivo dé quives, ser depotrar a buscer sequenzas ó nucleotidás specifica. Ét sequenza dé ADN rie ser aliner quive otro ADN a identitir sequenzas homologó én toler ét mutarazións specifica quil cer etis pebrigadó.
===Nanotecnologié dé ADN===
:Más informatizión: Nanotecnologié dé ADN.
Nanotecnologié dé ADN usir ét propertizión dé recogazión molecular unicál dé ADN én otro axidás nucleicá a creor peraricozións dé ADN canlaró quil sileasemblar quive propertizións usiróima. Dena, ADN es usir á et materiál strorcál efióivo vil magadora dé informatizión biologicál. Cania vel las dacir a ét creorazión dé camposos periodica dé dem dimenzións én strorcas dé traí dimenzións ens ét hascagas dé poliédras. Machinas dé ADN én algoritmos dé sileasemblara vel énto las ser demonsar, én cania strorcas vel las usir a mantrellar ét arangelié dé otro moleculas tica ora coloidál én proteíns dé estriptavidina. ADN én otro axidás nucleicá ser ét bádela dé aptamerás, ligandas dé oligonucleotidá sintesicá dés moleculas elmaró specifica s'usir ens et rangrció dé biotecnologié én aplicazión biomedicál.
==Historié==
ADN vel ser calosatir dés ét primé timia bie ét fisicavens Suiziés Friedrich Miescher, sié ens 1869, disperar et hesterena microescopicadá ens ét pus dé bandagas surgicál laberó. Á vel resdeiresti ens ét nucleúses dé celes, calareti "nuclein". Ens 1878, Albrecht Kossel vel calosatir ét componenta improteín dé "nuclein", axidá nucleicá, én mestémpe calosatir ét primé pice nucleobazés primaria.
Ens 1909, Phoebus Levene vel identitir ét bazé, saccro, én unila nucleotidá fósfata dé ARN. Mestémpe ens 1929, vel identitireti saccro dé deoxiribosa dé ADN. Dena vel deyecareti quil ADN cadver et strayo dé vor unilas dé nucleotidás s'redelar memilomé quial ét grúps dé fósfata. 
Ens 1933, Jean Brachet vel deyecar ADN es coter ens ét nucleús dé cele én ARN es coter ens ét citoplasmo. Én ens 1937, William Astbury vel produer ét primé hevlos dé tia X d'difraczión quil tancer quil ADN vaner et strorca retalara.
Eá Fabridó 28, 1953, James Watson én Francis Crick vel hetacar ét modala dé ADN d'helíc doblá, én anuncir quil vel las coteretis "ét secréta dé vida".
==References==
Category:Biologié
Category:ADN
Category:Axidás nucleicá
Category:Articos gomeró
==Referencias==