พระอุทัยประเทศ (บัว นิวงษา)

พระอุทัยประเทศ (บัว นิวงษา) เจ้าเมืองฮามองค์แรก เจ้าเมืองลำองค์แรก และเจ้าเมืองรามราชองค์แรก ปัจจุบันคือตำบลรามราช อำเภอท่าอุเทน จังหวัดนครพนม มีนามเดิมว่า ท้าวบัว หรือ อาชญาบัว สืบเชื้อสายจากเจ้านายเผ่ากะโซ่หรือโส้เมืองเซียงฮ่ม (เซียงฮม) ในลาว เป็นต้นตระกูล นิวงษา และ แก้วนิวงศ์ ของตำบลรามราช อำเภอท่าอุเทน จังหวัดนครพนม  พ.ศ. 2376 หลังสงครามเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ (ครองราชย์ พ.ศ. 2348-2371) เสร็จสิ้น พระเจ้าแผ่นดินญวนส่งกองทัพเข้ายึดหัวเมืองต่าง ๆ ของล้านช้างตอนใต้และเขมรเพื่อขยายอิทธิพลทางการเมือง ราษฎรลาวบรรดาเผ่าแถบหัวเมืองลาวอีสานตอนล่างถูกรบกวน ฝ่าย ร.3 ของสยามเห็นเป็นโอกาสยึดครองล้านช้างบ้างจึงโปรดฯ ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) เป็นแม่ทัพยกไปรบญวนที่อาณาจักรเขมรและไซ่ง่อน เพื่อตัดกำลังญวนไม่ให้มีอิทธิพลเหนือล้านช้างและเขมร สงครามระหว่างทัพญวนกับสยามยืดเยื้อเป็นเวลานานจน พ.ศ. 2390 จึงยุติลงโดยสยามพ่ายแพ้แล้วทำสัญญาสงบศึกกับญวน สงครามนี้เรียกว่าอานามสยามยุทธ์ ผลพวงทำให้ราษฎรลาวบรรดาเผ่าในล้านช้างตอนใต้เดือดร้อน ถูกญวนและสยามกดขี่ข่มเหงกะเกณฑ์ไพร่พลเสบียงอาหารเพื่อเป็นกำลังแก่ทั้งสองฝ่าย ราษฎรที่เดือดร้อนพากันละทิ้งบ้านเรือนอพยพมาฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงจำนวนมาก ฝ่ายท้าวบัวกรมการเมืองเซียงฮ่มบุตรของท้าวนิเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ของเมือง เป็นหัวหน้าอพยพไพร่พลภูไทและโซ่จากเมืองเซียงฮ่มและเมืองผาบังทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงซึ่งปัจจุบันอยู่ในแขวงสุวรรณเขต จำนวน 449 คน บ้างว่า 458 คน ขึ้นมาทิศตะวันตกเฉียงเหนือถึงแม่น้ำท่าแขกแล้วพักไพร่พลอยู่ จดหมายเหตุตำนานเมืองท่าอุเทนของหลวงชำนาญอุเทนดิษฐ์ (บาฮด กิตติศรีวรพันธุ์) ระบุว่าพระสุนทรราชวงศามหาขัติยชาติ (ฝ้าย ปทุมชาติ) เจ้าประเทศราชนครพนมและยศสุนธร (ยโสธร) ขณะนั้น เกลี้ยกล่อมราษฎรลาวฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงให้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารเพื่อไม่ให้เป็นกำลังแก่นครเวียงจันทน์และญวน ท้าวบัวจึงพาไพร่พลลงเรือข้ามแม่น้ำโขงมาฝั่งขวาในเขตแดนเมืองนครพนม แล้วไปตั้งอยู่ที่ดอนนาเมืองฮามสร้างบ้านเรือนอยู่หนาแน่น จากนั้นเข้าพบพระสุนทรราชวงศาเพื่อขอเป็นเมืองส่วย พ.ศ. 2380 พระสุนทรราชวงศาให้ท้าวบัวและไพร่พลสร้างเมืองทางทิศตะวันออกของนครพนมบริเวณดอนนาเมืองฮามแล้วให้ชื่อว่า เมืองฮาม ตั้งท้าวบัวเป็นเจ้าเมืองฮามขึ้นตรงต่อนครพนม ปัจจุบันอยู่ในเขตพื้นที่บ้านยอดชาติ อำเภอปลาปาก จังหวัดนครพนม เมืองฮามเดิมตั้งอยู่บนพื้นที่แห้งแล้งกันดารเพาะปลูกได้ผลผลิตน้อยราษฎรทำมาหากินฝืดเคือง ต่อมาท้าวบัวเจ้าเมืองอพยพไพร่พลจำนวนหนึ่งออกเที่ยวป่าล่าสัตว์หาของป่าคล้องช้างป่ามาใช้งาน ครั้นเดินทางมาถึงหนองขุ่นหรือบุ่งเค็มเห็นเป็นพื้นที่มีทำเลดีอุดมสมบูรณ์ด้วยป่าไม้และแหล่งน้ำ มีสัตว์ป่ามาก สัตว์น้ำกบเขียดชุกชุมและอยู่ไม่ไกลจากตัวเมืองนครพนม ทั้งปรากฏลำน้ำสายหนึ่งมีน้ำไหลตลอดปี ท้าวบัวและไพร่พลพบหมูป่าขาพิการ (ขาเค) ตัวหนึ่งมีอาการตื่นกลัวผู้คนวิ่งขาเขยกลงในลำห้วยนั้นแล้วว่ายขึ้นฝั่งตรงข้ามเข้าป่าหายไป จึงเรียกลำน้ำนั้นว่า ห้วยหมูขาเค ต่อมาเพี้ยนเป็น ห้วยหมูเค แล้วกร่อนเสียงเป็น ห้วยมุเค ในปัจจุบัน เมื่อกลับจากการเที่ยวป่าท้าวบัวได้นำราษฎรอพยพมาสร้างเมืองใหม่ ณ แห่งนี้ แล้วแจ้งต่อพระสุนทรราชวงศาเจ้าเมืองนครพนม เจ้าเมืองนครพนมจึงตั้งนามเมืองว่า เมืองลำ ด้วยอาศัยนิมิตนามเมืองจากชื่อเมืองฮามเดิม ซึ่งชาวลาวนิยมออกเสียง ล หรือ ร เป็น ฮ และอาศัยลำห้วยมุเคเป็นนิมิต คนทั่วไปเรียกที่ตั้งเมืองลำว่า บ้านนาซาวหนองขุ่น ท้าวบัวได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองลำขึ้นตรงต่อนครพนมตามเดิม ปัจจุบันพื้นที่บางส่วนของเมืองเป็นทุ่งนาและป่าไม้ดอนหอปู่ตาใกล้ถนน รพช. ด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือและฝั่งขวาลำห้วยมุเคด้านทิศใต้เยื้องฝั่งบ้านรามราช ครั้นตั้งเมืองแล้วราษฎรภูไทเมืองลำกลุ่มหนึ่งคิดถึงเมืองเซียงฮ่มถิ่นฐานเดิม จึงขออนุญาตเจ้าเมืองอพยพข้ามน้ำโขงไปฝั่งซ้าย แต่ทราบข่าวว่าเมืองเซียงฮ่มอยู่ใต้อิทธิพลญวนจึงเปลี่ยนใจไปตั้งบ้านเมืองอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองท่าแขกฝั่งตรงข้ามนครพนมแล้วให้ชื่อว่า เมืองลำ เช่นเดียวกับฝั่งขวา ปัจจุบันถูกลดฐานะเป็นหมู่บ้านหนึ่งในเขตปกครองแขวงคำม่วน อยู่ตรงข้ามบ้านเมืองเก่า (เมืองเก่าหนองจันทร์) และบ้านท่าค้อของฝั่งขวา ห่างจากแม่น้ำโขงลึกเข้าไปราว 10 กิโลเมตร เรียกว่า บ้านลามมะลาด ออกเสียงเหมือน บ้านรามราช ในตำบลรามราชของนครพนม เมืองลำทางฝั่งขวาตั้งบนพื้นที่ลุ่มเมื่อฤดูฝนน้ำจากลำห้วยมุเคไหลบ่าท่วมบ้านเรือนเกือบทุกปี ราษฎรได้รับความลำบากมาก ท้าวบัวจึงอพยพย้ายบ้านเรือนข้ามห้วยมุเคมาสร้างเมืองใหม่บนพื้นที่ดอนน้ำท่วมไม่ถึงเรียกว่า โคกจั๊กจั่น คือบริเวณหมู่บ้านรามราชในปัจจุบัน แล้วแจ้งแก่เจ้าเมืองนครพนม เจ้าเมืองนครพนมพิจารณาเห็นว่าเมืองลำใหม่เป็นชุมชนใหญ่มีราษฎรมาก บ้านเรือนสร้างด้วยไม้เนื้อแข็ง มั่นคงถาวรดี ทั้งเจ้าเมืองก็ปกครองราษฎรด้วยความเข้มแข็งสงบเรียบร้อยดี พ.ศ