พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)

อำมาตย์ตรี พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์) เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศร เป็นพระชนกในพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี และเป็นขรัวตาของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวในรัชกาลที่ 6 พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์) เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์)ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศรมีพี่น้องร่วมครรภ์เดียวกัน ดังนี้ ต่อมาได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระอภัยพิทักษ์ และในวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2487 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานบรรดาศักดิ์แก่ พระอภัยพิทักษ์ โดยได้รับพระราชทานทินนามตามบิดาและได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าสืบตระกูล และพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่คุณพระอภัยพิทักษ์กับคุณหญิงเล็ก บุนนาค(ในขณะนั้นคุณหญิงถึงอนิจกรรมแล้ว) เนื่องในวโรกาสอภิเษกสมรสกับคุณสุวัทนา บุตรีคนโต พระยาอภัยภูเบศร มีภริยา 3 คน ดังนี้ ภริยาคนที่หนึ่ง สมรสเมื่อสมัยยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระอภัยพิทักษ์ มีความรักและเสน่หา ด้วยเป็นกุลสตรี และ มีการศึกษาดี ชื่อ "เล็ก" เป็นบุตรีคนเล็กในเจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) กับท้าวศรีสุนทรนาฏ (แก้ว พนมวัน ณ อยุธยา) ต่อมาได้รับสถาปนาเป็น คุณเล็ก บุนนาค เมื่อท่านถึงแก่อนิจกรรมแล้ว มีบุตรี 1 คนชื่อติ๋ว หรือเครือแก้ว อภัยวงศ์ ต่อมาได้ถวายตัวเป็นข้าราชสำนักในรัชกาลที่ 6 ได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า "สุวัทนา" และต่อมาได้ถวายตัวเป็นเจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับการสถาปนาเป็น พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี การสมรสครั้งนี้บิดาไม่เห็นด้วยพระอภัยพิทักษ์จึงจำต้องไปสมรสใหม่ ทำให้คุณเล็กที่มีครรภ์ย้ายกลับไปอยู่กับคุณท้าวแก้ว ผู้เป็นมารดาที่กรุงเทพ โดยบิดาไม่ได้มาเหลียวแลเลย และไม่มีผู้ใดรู้เลยว่าบุตรีที่อยู่ในครรภ์ของคุณเล็กนี้จะเป็นผู้ผดุงเกียรติแห่งตระกูลวงศ์ยากที่จะหาผู้ใดในสกุลมาเทียบเทียม และบำเพ็ญกรณียกิจแก่ประเทศชาติเป็นอเนกประการ ภริยาคนที่สอง คือ คุณหญิงอภัยพิทักษ์ (สงวน อภัยวงศ์) สกุลเดิม สิงหเสนี มีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของพระยาอภัยภูเบศร พระยาอภัยภูเบศรมาสมรสด้วยคำแนะนำของผู้ใหญ่ มีบุตร-ธิดา 7 คน ดังนี้ ต่อมาคุณหญิงอภัยพิทักษ์ถึงแก่กรรม พระยาอภัยภูเบศรได้สมรสกับคุณ คุณหญิงอภัยภูเบศร (นามเดิม อิดิธ เรย์) ชาวอังกฤษ มีบุตร 2 คน ดังนี้ ใน พ.ศ. 2467 บุตรีคนโตของคุณพระอภัยพิทักษ์ กับ คุณหญิงเล็ก บุนนาคเอกภรรยา ได้อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในวันที่ 10 สิงหาคม 2467 และเมื่อเริ่มมีครรภ์พระหน่อพระองค์แรกในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้สถาปนาบุตรีของท่านเป็นพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี แล้วได้พระราชทานบรรดาศักดิ์ของพระชนกในพระวรราชเทวีเป็น พระยาอภัยภูเบศร ถือศักดินาในกระทรวงมหาดไทย 1,000 ไร่ พระยาอภัยภูเบศร ถึงแก่อนิจกรรมในวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 โดยช่วงก่อนถึงแก่อนิจกรรมมีภาวะจิตบกพร่อง หวาดระแวง จากโรค Paraniod และอยู่ในความอนุบาลของคุณหญิงอภัยภูเบศร พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ และนายชวลิต อภัยวงศ์ เมื่อถึงแก่อนิจกรรมได้รับพระราชทานโกศแปดเหลี่ยมและฉัตรเบญจา 1 สำรับ ได้รับพระทานเพลิงศพที่สุสานหลวง วัดเทพศิรินทราวาส โดยได้รับพระทานรถม้ารับพระอ่านพระอภิธรรม รถม้าเชิญโกศศพ ฉัตรเบญจา 1 สำรับ กลองชนะเขียว 10 จ่าปี่ 1 ผ้าไตร 3 ไตร เงิน 1000 สตางค์และผ้าขาว 4 พับ โดยพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 เสด็จไปในการพระราชทานเพลิงศพ เมื่อพระราชทานเพลิงศพแล้ว พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีพระราชทานพระอนุญาตให้ทายาทเก็บอัฐิและนำอังคารไปบรรจุไว้ที่ฐานชุกชีพระพุทธอภัย พระประธานในพระอุโบสถวัดแก้วพิจิตร อันเป็นวัดประจำสกุลอภัยวงศ์