Փայտակարան, Մեծ Հայքի տասնմէկերորդ նահանգը։ Հիւսիս-արևմուտքէն սահմանակից էր՝ Սիւնիք, Արցախ և Ուտիք, արևմուտքէն՝ Վասպուրական նահանգներուն։ Փայտակարանի գաւառներն են՝ Հրաքոտ-պերոժը, Վարդանակերտը, Յոթնփորակեան բագինքը, Քոեկեանը, Ռոտ-ի Բաղան, Առոսը, Պիճանը, Հանին, Աթշի-Բագաւանը, Սպանդարան պերոժը, Որմիզդպերոժը, Ալևանը։ Փայտակարանի տարածքին մէջ մարդը հաստատուեր է հնագոյն ժամանակներէն։ Որպէս Մեծ Հայքի թագաւորութեան արևելեան նահանգ, Փայտակարանը ռազմաքաղաքական մեծ կարևորութիւն ստացեր է հիւսիսային կովկասեան լեռնականներու դէմ մղուող պայքարին։ Քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակելու ժամանակաշրջանին Անգեղտան իշխանը Փայտակարանի բանտը նետեր է 438 քուրմ, որոնք չեն հրաժարեր հեթանոսութենէն։ Փայտակարան քաղաքը մեծ կարևորութիւն ձեռք բերեր է Հայոց Տրդատ Գ Մեծ թագաւորի գահակալման տարիներուն։ Աղուանքի թագաւորութեան մէջ քրիստոնէութիւնը տարածելու նպատակով հայկական հիւսիս-արևելեան երկրամասերը ուղարկուեր է Գրիգոր Լուսաւորչի թոռ Գրիգորիս եպիսկոպոսը, իսկ Փայտակարանի վերակացու նշանակուեր է Սանատրուկ Արշակունին, որու յանձնարարուեր է օժանդակել Գրիգորիսի առաքելութիւնը։ Վերջինս, Տրդատ Գ.-ի մահէն յետոյ, Մազքթաց Սանեսան թագաւորի հրամանով սպաններ են Վատնեան դաշտին մէջ, իսկ Սանատրուկը իրեն թագաւոր հռչակեր է եւ տիրելով Փայտակարան քաղաքը, փորձեր է օտարներու օգնութեամբ տիրել Հայոց թագաւորութեան։ Երբ հայ-հռոմէական զօրքերը պաշարեր են Փայտակարանը, Սանատրուկը փախեր է Պարսկաստան՝ ապաւինելով Շապուհ II-ի օգնութեանը։ IVդ. 30-ական թթ. սկիզբը Մեծ Հայքի մյուս երկրամասերի հետ մեկտեղ Փայտակարանը ևս տուժել է Մազքթաց Սանեսան թագավորի արշավանքից, որի զորաբանակը ջախջախվել է Օշականի մոտ։ Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումից հետո Փայտակարան քաղաքը մնացեր է Արևելեան Հայաստանի կազմին մեջ մինչև Արշակունեաց թագաւորութեան անկումը։ 428-ին Փայտակարանը միացել է Ատրպատականի մարզպանության։ 450-451-ին, Վարդանանց պատերազմի ժամանակ, Փայտակարան քաղաքը վերածվել է պարսկական զորքերի հենակետի։ 620-ական թթ. Փայտակարանը ասպատակել են բյուզանդական զորքերը։ VI-VIIդդ. Կասպից ծովի խիստ իջեցման հետևանքով ջուրը հեռացեր է Փայտակարան քաղաքէն, որու պատճառով քաղաքը անշքացեր է, ապա շատ չանցած՝ անհետացեր։ VIIդ. վերջին արաբները Փայտակարանը գրաւեր և մտցուցրեր են Ատրպատականի մէջ։ IXդ. Առաջին կիսուն Փայտակարանը ներառուեր է Բաբեկեան շարժման ոլորտը, IXդ. վերջին մտեր՝ Սաջեաններիու, Xդ. 40-ական թթ-էն՝ Սալարեաններու, Xդ. վերջից՝ Ռավվադեանների պետութեան մէջ։ XIդ. 2-րդ կիսուն Փայտակարանը գրաւեր են սելջուկեան թուրքերը։ XIIդ. 30-ական թթ-էն եղեր է Ելտկուզյաններու պետութեան կազմին մէջ։ XIIIդ. առաջին կիսուն Փայտակարանը գրաւեր են մոնղոլները։ XIII-XIVդդ. Այն ենթարկուեր է Ոսկէ հորդայի խաներու, XIVդ. վերջին՝ Լենկթեմուրի աշխարհավեր արշաւանքներուն։ XVIIIդ. Կէսերուն Փայտակարանի տարածքին ձևաւորվել են Թալիշի և Ղարադաղի խանութիւնները, որոնցմէ առաջինը 1809–ին վերջնականապէս միացեր է Ռուսաստանին։ 1813-ին Գիւլիստանի պայմանագրով վաւերացուեր է Փայտակարանի արևելեան մասի անցումը Ռուսաստանին, իսկ արևմտեան հատուածը մնացեր է Պարսկաստանի կազմին։ 1826–ին վերացուեր է Թալիշի խանութիւնը, որու տարածքը XIX դ. 2-րդ կէսերուն և XXդ. սկիզբը մտեր է Պաքուի նահանգի մէջ: