Թերևս արժի պարզաբանել, թե ինչ պարսպի մասին է խոսքը: Ես Մեծ Հայքի պատմությունն այդքան էլ չեմ սիրում, ավելի ճիշտ այնքան չեմ արժևորում, քան՝ Կիլիկիան Հայաստանի պատմությունը: Բացատրեմ, թե ինչու: Մեծ Հայքը կարծես թե լեռնային կղզի լինի՝ լեռներով աշխարհից բաժանված ու մեծ պարսպով արգելափակված: Իմաստասիրական միտքը միշտ եկել ու հասել է Եփրատի սահմանագծին, բայց Հայաստան գրեթե չի մտել, կամ էլ՝ թույլ և ոչ այնքան ազդեցիկ ներգործությամբ: Այսինքն՝ տարածության խնդիր կա և դրանից ելնելով նեղ աշխարհագրական տարածքով սահմանափակված ու աշխարհից տարանջատված Մեծ Հայքը ճնշող է: Իհարկե պարիսպն այդ պարբերաբար փորձել են կոտրել, ինչպես նախաքրիստոնեական, այնպես էլ՝ քրիստոնեական շրջաններում: Նախաքրիստոնեական շրջանում, ճիշտ է, հաջողվեց Հելլենիստական պետություն ստեղծել, բայց բուն բնակչությունը այդպես էլ հաղորդակից չեղավ մշակութային այդ միջավայրի հետ: Փաստորեն առաջին անգամ արգելապատնեշն այդ կոտրվեց քրիստոնեական շրջանում և այդ գործը նախաձեռնեց Մաշտոցը, որը ոչ միայն կոտրեց, այլ նաև ջախջախեց այդ պարիսպը՝ իմաստասիրական միտքը՝ Պլատոնին և Արիստոտելին բերելով Հայաստան: Խոսքը զուտ փիլիսոփաների գրվածքների մասին չէ, այլ իմաստասիրական համակարգերի, որոնք Մաշտոցի կողմից ստեղծված դպրոցների միջոցով տարածվեցին Մեծ Հայքում: Եվ Մաշտոցի մեծությունը հենց այդ լուսավորական շարժման մեջ է, այլ ոչ թե՝ այբուբեն ստեղծելու: Այբուբեն ամեն երրորդը կարող է ստեղծել: