Ուշադիր ընթերցողը նկատած է չակերտի մէջ առնուած անմեղ բառը։ Յիշելով այս սիւնակի նախորդ յօդուածը, պիտի կրկնեմ այն պնդումը, թէ երկրին ներկայ պայմաններուն մէջ բոլորիս ուսերուն բեռնուած է ծանր մեղքի մը բաժինը։ Քաջ գիտնալով հանդերձ թէ իբրեւ անհատ ոչ մէկս մեղաւոր ենք, բայց որպէս տուեալ տարեթիւերու ապրողներ, բոլորս պատասխանատու ենք գործուած չարիքէն։ Ապագայի սերունդները մեզ պիտի դատեն լոկ այս վայրագութեան պայմաններուն մէջ չէզոք մնալու մեղադրանքով։ Փորձուած իրողութիւն է այս։ Յիշենք իւրաքանչիւր հայու յիշողութեան մէջ 1915-ի ցեղասպանութեան թողած տպաւորութիւնը։ Ամբողջ ազգ մը կոտորուեցաւ եւ երկրին վրայ ապրողները շարունակեցին իրենց սովորական կեանքը։ Դեռ չենք խօսիր այդ սպանդի պատճառաւ նոյնիսկ աւելի լաւ կեանք մը ապրողներուն մասին։ 1938-ին հարազատ ընտանիքի մեծամասնութիւնը կորսնցուցած, մնացածներով ալ գաղթի դատապարտուած տէրսիմցին ի՞նչ աչքով պիտի նայի իր հարազատ երկրին, նոյնիսկ սեփական տանը մէջ իրմէ ետք կեանքը շարունակողներուն։ Կամ ողջակիզման ճամբարներուն մէջ ցեղասպանութեան մատնուած հրեան ինչո՞վ պիտի զանազանէ մեղաւոր ու անմեղ գերմանացիները։ Բարեբախտաբար գերմանացին Բ. Պատերազմի աւարտին ծնկաչոք եղաւ եւ մեծաւ մասամբ գտաւ իր մեղքերուն հետ առերեսուելու միջոցը։ Անշուշտ որ համամարդկային բարեբախտութիւն է Գերմանիոյ խայտարակ պարտութիւնը։ Աստուած մի արասցէ, եթէ յանկարծ պատերազմը աւարտէր գազանին յաղթանակով, մենք այսօր յաճախ կը լսէինք «հրեաները թշնամիին հետ գործակցեցան, մենք ալ հայրենիքը պաշտպանելու համար զիրենք չէզոքացուցինք» ծանօթ երգի գերմաներէն տարբերակը։