Այս երկարաշունչ պարբերութենէն կը հասկնանք, որ ամէն մեկնաբանութիւն, որ «հերոսական դէմքերու անվիճելի եւ բիւրեղի պէս մաքուր մարդկային ազատատենչ զգացումներու վրայ» հիմնուած մէկ ու միաձեւ պատմութենէն կը շեղի, «մեզի պարտադրուած սուտ ու կեղծ մեկնաբանութիւն» պէտք է համարել, նոյնիսկ եթէ հիմնուած ըլլայ… անվիճելի եւ բիւրեղի պէս մաքուր փաստերու վրայ։ Այսինքն՝ եթէ մէկը համարձակի դոյզն իսկ չափով խնդրոյ առարկայ դարձնել «զարմը ամբողջ հայ ազատագրական պայքարի առասպելական հերոսներուն որոնք կերտեցին մեր առաջին անկախ պետութիւնը», պարզապէս անվաւեր պատում պիտի ըլլայ, քանի որ վաւերացուած պիտի չըլլայ միաձեւ պատմութեան քուրմերուն կողմէ։ Արդարեւ, կ՚ակնկալուի Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայէն «խիզախ ու յանդուգն վճիռով մը վերախմբագրել Հայոց Ազգային պատմութիւնը, նշանակելով պատմագէտներու գերագոյն խորհուրդ մը, նեռարելով [sic] Հայրենի [sic] եւ սփիւռքի անաչառ պատմաբանները, որոնք առարկայօրէն պիտի վերարժեւորեն մեր պատմութեան վերջին հարիւրամեակը եւ մաքրեն որոմնացան մեկնաբանութիւններէ եւ հասնող սերունդներուն տան մէ՛կ տեսակ հայոց պատմութիւն մը, ուր զօրավար Անդրանիկ, թէ Դրաստամատ Կանայեան, թէ Գարեգին Նժդեհ, իւրաքանչիւրը անոնցմէ միեւնոյն անձը կը կերպարանաւորէ բոլոր գիրքերուն մէջ, թէ այդ հարիւրամեայ ժամանակահատուածի հերոսներուն բոլորի՛ տեսիլքը եղաւ միայն եւ միայն մեր ժողովուրդի ճակատէն սրբել ստրկութեան մուրը եւ որոնք առասպելական սխրանքներով գալիք սերունդներուն տուին հպարտօրէն եւ հայօրէն ապրելու արժանապատուութիւնը»։ Հասկնալի է, որ միասնականութեան այս դրախտավայրը արգիլուած է «որոմնացան մեկնաբանութիւններէ» ախորժող որեւէ «աչառու» պատմաբանի (այսինքն՝ ան որ կրնայ մարտահրաւէր կարդալ ընդունուած տեսակէտի մը, եթէ նոր փաստեր գտնուին կամ առկայ փաստերը գիտականօրէն մեկնաբանուին), որ մինչեւ իսկ խծբծող կամ պարսաւող, հայրենադաւ կամ օտարի ծառայ կրնայ կոչուիլ։ Տարբերութիւն մը պիտի ըլլա՞ր նման տեսիլքի մը եւ քեմալաշունչ Թրքական Պատմական Ընկերութեան միջեւ, որ կը զբաղի… իր չընդունած ձեւով եղած