­Հին ժա­մա­նակ­նե­րէն, իր ա­կունք­նե­րուն մէջն իսկ, մեր ե­կե­ղե­ցին կղե­րա­պե­տա­կան հաս­տա­տու­թիւն չէ ե­ղած: ­Ժա­ռան­գու­թեան ի­րա­ւուն­քով հօր­մէ որ­դի յա­ջոր­դած քա­նի մը կա­թո­ղի­կոս­նե­րու հա­մե­մա­տա­բար կարճ շրջա­նէ մը ետք, ազ­նո­ւա­կան­նե­րէ կազ­մո­ւած «աշ­խար­հա­ժո­ղով»ն­ էր, որ կ’ո­րո­շէր կա­թո­ղի­կո­սու­թեան յար­մար թեկ­նա­ծուն, ան­շուշտ թա­գա­ւո­րին ազ­դե­ցիկ մի­ջամ­տու­թեամբ: ­Պե­տա­կա­նու­թեան կո­րուս­տէն ետք, պարս­կա­կան, թիւրք­մէ­նա­կան, թրքա­կան թէ այլ դա­ժան տի­րա­պե­տու­թեանց եր­կար դա­րե­րու ըն­թաց­քին ե­կե­ղե­ցին էր, որ միշտ կը մնար կազ­մա­կեր­պու­մի եւ հա­մախմ­բո­ւա­ծու­թեան միակ վայ­րը, ուր կը պահ­պա­նո­ւէին հա­յու­թիւ­նը իր ան­ցեա­լին կա­պող ազ­գա­յին ար­ժէք­ներն ու մշա­կոյ­թի մնա­ցոր­դը, ա­ւան­դոյթ­ներն ու ծէ­սե­րը, լե­զուն ու գրա­կա­նու­թիւ­նը: ­Պե­տա­կա­նու­թիւ­նը փո­խա­րի­նող հաս­տա­տու­թիւ­նը ե­ղաւ հայ ե­կե­ղե­ցին, ո­րուն հա­մար ալ ար­դէն կա­թո­ղի­կոս­նե­րուն տրո­ւե­ցաւ վե­հա­փառ տիտ­ղո­սը, որ կը տրո­ւէր թա­գա­ւոր­նե­րուն: