Թուրքիոյ մէջ ըն­կե­րաբան մը որե­ւէ նիւթ կը քննար­կէ, ո՛չ թէ ըն­կե­րաբա­նի, այլ թուրք ըն­կե­րաբա­նի աչ­քե­րով։ Երե­ւոյթնե­րուն գի­տական մեր­ձե­ցու­մով մը նա­յելուն փո­խարէն կը նա­յի իր թրքու­թեան, աւե­լի ճիշդ ըսած իր իրա­ւասու­թեան սահ­մա­նու­մով։ Իւնլիւ իր գիր­քին մէջ օրի­նակ կը թուէ ըն­կե­րաբան Իս­մա­յիլ Պե­շիք­ճին։ Ան քրտա­կան ու­սումնա­սիրու­թիւններ ընե­լուն հա­մար, պե­տու­թեան կող­մէ աւե­լի քան 17 տա­րինե­րու ար­գե­լափա­կու­մով պատ­ժուած էր։ Այլ կերպ ըսենք հա­տած էր թրքու­թեան ուխտի սահ­մաննե­րը եւ այս պա­տիժին դէմ Թուրքիոյ ակա­դեմա­կան շրջա­նակ­նե­րը լռու­թիւն պա­հած էին։ Հա­յերու ցե­ղաս­պա­նու­թեան, քիւրտե­րու, քրիս­տո­նեանե­րու մա­սին իրա­ւացի ու­սումնա­սիրու­թիւններ առ­հա­սարակ չեն կա­տարուած Թուրքիոյ հա­մալ­սա­րան­նե­րու մէջ։ Ի վեր­ջոյ այս բո­լորը հա­սած են ճգնա­ժամի մը։ 2002 թուակա­նին Ար­դա­րու­թիւն եւ զար­գա­ցում կու­սակցու­թեան իշ­խա­նու­թիւնով ժա­մանա­կի պա­հան­ջարկը մատ­նա­ցոյց ըրաւ ԵՄ-ի ան­դա­մակ­ցութիւ­նը։ Այդ տա­րինե­րու հա­մեմա­տական ազա­տու­թեան պայ­մաննե­րուն տակ թրքու­թեան ուխտը սկսաւ կքիլ։ Այդ ան­կումի խորհրդան­շա­կան անուննե­րէն մէկն ալ ան­շուշտ, որ Հրանդ Տին­քը եղած էր։ Տինք իր հան­դարտ ոճով յա­ջողած էր ցե­ղաս­պա­նու­թեան խնդի­րը հա­սարա­կու­թեան օրա­կար­գին բե­րել։ Իր խա­ղաղա­սէր ոճով յա­ջողած էր նաեւ բա­ւական լայն շրջա­նակի մը հա­մակ­րանքին ար­ժա­նանալ։ Այսպէ­սով Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին որոշ գի­տակ­ցութիւն մը գո­յացաւ, որ մտա­հոգու­թիւն պատ­ճա­ռեց որոշ շրջա­նակ­նե­րու, որոնք ապա­հովե­ցին Տին­քի սպա­նու­թիւնը։ Այս դէպ­քը թրքու­թեան ուխտի կա­րեւո­րագոյն փոր­ձա­քարե­րէն մէ­կը պէտք է հա­մարել։ Նոյնպէս կա­րեւոր օրի­նակ մըն է «Հան­րա­պետու­թեան քայ­լարշաւ­ներ» կո­չուած հան­րա­հաւաք­նե­րը, որոնք կու գա­յին թրքու­թեան մատ­նուած անել­նե­րը յստա­կեց­նե­լու։ Կ՚ար­ժէ յի­շել, որ այդ հան­րա­հաւաք­նե­րու ժա­մանակ հնչած կա­րեւոր դժգո­հու­թեան ար­տա­յայ­տութիւննե­րէն մէկն էր՝ «այ­լեւս ամչնալ սկսանք մեր թրքու­թե­նէն» խօս­քը։ Ու­րիշ ճգնա­ժամ մը 2015-ի Յու­լի­սին բռնկուող պա­տերազ­մի դրու­թեան մէջ 1128 ակա­դեմա­կանի միաս­նա­բար ստո­րագ­րած յայ­տա­րարու­թիւնն էր։ Ար­դա­րեւ պե­տու­թիւնը այդ ակա­դեմա­կան­ներն ալ շատ ծանր կեր­պով հա­լածած էր, բայց հա­լածան­քէն ան­մի­ջապէս ետք պե­տու­թեան այդ դիր­քո­րոշու­մին դէմ գո­յացած զօ­րակ­ցութիւ­նով ստո­րագ­րողնե­րու թիւն ալ բարձրա­ցած ու հա­սած էր 2212-ին։ Յայտնի է, որ թրքու­թեան ուխտը սկսած է քայ­քա­յուիլ, որը կան­խե­լու հա­մար իշ­խա­նու­թիւննե­րը աւե­լի յա­ճախա­կի կ՚ընդգծեն «տե­ղացի» եւ «ազ­գա­յին» եզ­րե­րը։