19-րդ դարում Հայկական լեռնաշխարհը և շրջակա տարածքները շարունակում էին բնակեցված լինել հիմնականում հայերով: Իսկ Արևելյան Հայաստանը 1828 թ. ռուսական կայսրությանը միացվելուց հետո, հայ ժողովրդի մեջ հույս արթնացավ, որ հնարավոր է միացյալ Հայաստան պետության վերականգնումը: 19-20-րդ դարերում տեղի ունեցած բոլոր ռուս-թուրքական պատերազմներում հայերն աջակցում էին ռուսական կողմին, հույս ունենալով, որ ռուսների հաղթանակը կհեշտացնի անկախ Հայաստանի ստեղծմանը: Սակայն հայոց պետականության վերականգնումը և Հայաստան պետության ստեղծումը չէր մտնում հզորացող Եվրոպայի, մասնավորապես Բրիտանական կայսրության ու այլ ուժերի ծրագրերի մեջ: 19-րդ դարի կեսից Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչների ու դիվանագետների /Հ. Ջ. Փալմերսթոն, Բ. Դիզրաելի, Սոլսբերի, Դերբի, Հ. Լեյարդ/ ջանքերն ուղղված էին նրան, որ չեզոքացնեն Ռուսաստանի ներկայությունը Հայաստանում, որ թույլ չտան Ռուսաստանի մուտքը Օսմանյան կայսրության տարածք: Այսպես. 1833 թ. կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրից հետո անգլիացի պետական գործիչ ու դիվանագետ /1859-1865 թթ.՝ վարչապետ/ Հենրի Ջոն Փալմերսթոնը գրում է. «Օսմանյան կայսրության ամբողջականությունն ու անկախությունը անհրաժեշտ են Եվրոպայի մնացած մասում անդորր, ազատություն և ուժերի հավասարակշռություն պահպանելու համար»: Իսկ Թուրքիայում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Հ. Լեյարդը 1877 թ. կառավարության ղեկավարին՝ Դերբիին ուղարկված գաղտնի զեկուցագրում գրում է. «Եթե Ռուսաստանը գրավի Հայաստանը, ապա դա խիստ կվնասի Անգլիայի շահերին ու ազդեցությանը Արևելքում և նման զարգացումը խոչընդոտելու նպատակով մենք պետք է ձեռք առնենք բոլոր անհրաժեշտ միջոցները: Այս առիթով մենք պետք է դիմենք յուրաքանչյուր եվրոպական տերության օգնությանն ու աջակցությանը»2: Հայաստան պետության վերականգնումը ծրագրված չէր, քանի որ կար այլ ծրագիր. ստեղծել Իսրայել անունով պետություն: Այդպիսի պետություն ստեղծելու գաղափարը ակտիվացավ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից, պայմանավորված Առաջավոր Ասիայում հզորացող Եվրոպայի, մասնավորապես Անգլիայի շահերի գործոնով: Հրեական կազմակերպությունների ղեկավարները /սիոնիստներ, մասոններ/ հասկացրին Անգլիայի այն ժամանակվա իշխանություններին, որ պետություն ունենալու դեպքում իրենք կարող են նրա շահերի լավագույն պաշտպանները լինել Մերձավոր Արևելքում /մեծ դեր ունեցավ նաև այն, որ անգլիացի իշխանավորները մեծ կապեր ունեին հրեա մեծահարուստների հետ/: Անգլիայում իր հակահայ /նաև հակառուս/ կեցվածքով աչքի էր ընկնում պետական ու քաղաքական գործիչ, պահպանողական կուսակցության պարագլուխ ու գաղափարախոս Բենջամին Դիզրայելին (1804 – 1881), որը նախ Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսների նախարարն էր, իսկ 1868, 1874-1880 թթ.՝ վարչապետը: Անգլիացի այս գործիչը սերում էր անգլիկանություն ընդունած հրեական ընտանիքից: Դիզրայելին իր գլխավոր խնդիրներից մեկը համարել է Ռուսաստանի դեմ պայքարը և Թուրքիայում Անգլիայի դիրքերի ամրապնդումը: Դեպի հարավ Ռուսաստանի առաջխաղացումը խոչընդոտելու նպատակով այս գործիչը աչք է փակել թուրքական իշխանությունների կողմից ազգային-ազատագրական շարժումները դաժանորեն ճնշելու փաստի վրա: Նաև նրա օգնությամբ է պահպանվել Օսմանյան կայսրության ամբողջականությունը 1875-78 թթ. ռուս-թուրքական (Բալկանյան) պատերազմի ժամանակ: Ռուսաստանին պատերազմի պարտադրանքով, Դիզրայելին 1878 թ. Գերմանիայի կանցլեր Օ. Բիսմարկի օգնությամբ Բեռլինում վերանայել է տվել Ռուսաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև կնքված Սան Ստեֆանոյի հաշտության պայմանագիրը, որի հետևանքով սլավոնաբնակ ու հայաբնակ մի շարք ազատագրված մարզեր նորից վերադարձվել են Թուրքիային: Եթե Սան Ստեֆանոյի պայմանագրում հիշատակվում էր Հայաստան անունը, ապա Բեռլինում այն փոխարինվում է հայաբնակ մարզեր անվանումով: Բ. Դիզրայելիին է պատկանում «…Մեզ համար կարևորը հայկական վտանգի դեմ պաշտպանվելու միջոցներ գտնելն է»3 արտահայտությունը, որը լավագույնս է բնորոշում անգլիական կառավարության ու անձամբ Դիզրայելիի հակահայ կեցվածքն ու վերաբերմունքը Հայկական հարցի վերաբերյալ:Անդրադառնանք սիոնիզմին ու մասոնականությանը, որոնք Իսրայել պետությունը ստեղծելու և աշխարհը ղեկավարելու ցանկությունն իրագործելու համար այնքան ցավ ու վիշտ պատճառեցին Հայաստանին ու հայ ժողովրդին /նաև հույներին, արաբներին, ասորիներին/: Երուսաղեմի հարավ-արեւմուտքում գտնվող լեռը կոչվում է Սիոն: Ըստ հրեական կրոնական տեքստերի այդ լեռը Դավթի ծննդավայրն է / բայց ոչ հայրենիքը, երկիրը/ և Սողոմոնի նստավայրը: «Սիոն» բառը նրանց կրոնական տեքստերում մատնանշվում է իբրև Դավթի ու Սողոմոնի երկիր վերադառնալու հրեաների գերագույն նպատակ, հրեական պետության ստեղծում և աշխարհի կառավարում: Հայտնի է, որ Երուսաղեմը առաջավոր Ասիայի հնագույն բնակավայրերից է: Եգիպտացի քուրմ, պատմիչ Մանեթոնի /մ.թ.ա. 4-րդ դար/ վկայությամբ Երուսաղեմը հիմնել են Խուրրի երկրի բնակիչները՝ հաք-սոսները կամ հիք-սոսները4 /=խուրրիներ/: Հաք-սոսը կամ հիք-սոսը նույնացվում է հայ անվան հետ5 /-սոսը հունական վերջածանց է/: Հնագույն գրավոր աղբյուրները վկայում են, որ Պաղեստինը և Երուսաղեմը մ.թ.ա. 2- 1-ին հազարամյակներում բնակեցված են եղել հիմնականում հնդեւրոպացի խուրրիներով /հայեր/ և խեթերով: Խեթերի այնտեղ բնակվելու մասին վկայություն կա նաև Հին Կտակարանում6: Իսկ բնիկ այդ բնակչությունը Պաղեստինից ու Երուսաղեմից /նաև Ամուկի հովտից/ վերացավ փորձված մեթոդով՝ սրի քաշվեց նոր եկվորնեի կողմից7: Նորից վերադառնանք սիոնիզմին: Սիոնիզմ է կոչվում այն շարժումը, որը պահանջում է հրեաների վերադարձը Պաղեստին և հրեական պետության ստեղծում այդ տարածքում, հիմնավորելով դա իրենց հնագույն տարածքը լինելու հանգամանքով, որն ինչպես տեսանք չի համապատասխանում իրականությանը: Այս շարժումը ծնունդ է առել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Եվրոպայում: Համաշխարհային սիոնիզմի հիմնադիր Թեոդոր Հերցելը 1890 թ. հրատարակում է՝ «Հրեական պետությունը» վերնագրով գիրքը և 1897 թ. Շվեյցարիայի Բալի քաղաքում կազմակերպում համաժողով: Համաժողովում տարբեր երկրներից ժամանած 340 հրեա առաջնորդներ երկար բանավեճից հետո որոշում են ձևավորել «Համաշխարհային սիոնիզմ» կազմակերպությունը, որը հրեաների համար պետք է իրականացներ երեք խնդիր. ձևավորեր ազգ, գտներ տարածք /հայրենիք/ և հիմնադրեր պետություն: Սիոնիզմ անվանումն առաջին անգամ օգտագործել է վերոհիշյալ Թ. Հերցելը: Սիոնիզմը բաժանվում է երկու մասի՝ քաղաքական ու մշակութային կամ կրոնական: Քաղաքական սիոնիզմը պահանջում է հրեաների վերադարձը Պաղեստին: Մշակութային կամ կրոնական սիոնիզմը դեմ է 20-րդ դարում հրեաների դեպի Պաղեստին գաղթելուն, քանի որ սպասում է աշխարհի վերջի այն փրկիչ մարդուն, ով հրեաներին ու բոլոր կրոններին կվերադարձնի ավետյաց երկիր: Այս գաղափարի հետևորդների մի խումբը հրեաներ են (սիոնիզմ), մյուս խումբը՝ քրիստոնյաներ (քրիստոնեական սիոնիզմ): Սիոնիզմի հետ սերտորեն կապված էր մասոնականությունը: Մասոնականությունը /քարտաշներ, որմնադիրներ/ կրոնա-քաղաքական միջազգային գաղտնի կազմակերպություն է, որն առաջացել է 18-րդ դարում: Կազմակերպության անդամները կոչվում են մասոններ /անգլերեն՝ ֆրիմասոններ «ազատ որմնադիրներ», ֆրանսերեն՝ ֆրանկմասոններ/: Տարբեր երկրներում ստեղծվում են մասոնական օթյակներ /լոժաներ/, որոնց անդամագրվում են հայտնի մարդիկ` պետության ղեկավարներ, կառավարության անդամներ, քաղաքական գործիչներ և այլն: Թ. Հերցելը լավ տեղյակ լինելով հայկական հարցին, փորձում է այն օգտագործել իրենց նպատակների իրագործման համար: Նա գտնում է, որ հայկական հարցում սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-ին հրեաների աջակցությունը խոստանալու դեպքում սուլթանը Երուսաղեմը կտա հրեաներին: Նպատակն իրագործելու համար անմիջական կապեր են հաստատվում նախ սուլթանի, ապա՝ նաև հայկական կազմակերպությունների ղեկավարների հետ: Հերցելը գործում էր շատ զգույշ, որ հանկարծ հայերը չիմանան իր իսկական նպատակների մասին: Այնուհետև նա անցնում է գործնական քայլերի: 1896 թ. իր ընկերոջ՝ լեհ ազնվական, արկածախնդիր Ֆ. Նևլինսկու հետ /այս մարդն էր Հերցելին խորհուրդ տվել հայկական հարցն օգտագործել սիոնիզմի նպատակների համար/ ժամանում է Կ.Պոլիս, Պաղեստինը սուլթանից 20 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով գնելու նպատակով8: Սուլթանը մերժում է նրա առաջարկը, սակայն պարգևատրում է «Մեջիդիե» շքանշանով և խնդրում օգնել հայկական հարցում: