Սուր­ի­ա­կան ծո­վե­զեր­քի քա­ղաքն` Լա­թաք­իոյ հա­յոց ներ­կա­յու­թեան մա­սին պատ­մա­կան հնա­գոյն տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը առնչ­ուած են Մեծն Տիգ­րա­նի տի­րա­կա­լու­թեան (Ք.Ա. 83 թուա­կան), երբ հա­յոց Ար­քա­յից Ար­քան ազա­տագ­րե­լով մի­ջերկ­րա­կան­եան այս քա­ղա­քը զայն վե­րա­ծած է գլխա­ւոր նա­ւա­հան­գիս­տի: Ապա, քրիս­տո­նէ­ա­կան կրօ­նի տար­ծու­մով, դէ­պի Երու­սա­ղէմ ուխ­տագ­նա­ցու­թեան ճամ­բուն վրայ, Լա­թաք­իա հայ ուխ­տա­ւոր­նե­րուն հա­մար դար­ձած է կա­րե­ւոր կա­յան մը: Պատ­մա­կան տու­եալ­նե­րու հա­մա­ձայն, Ը. դա­րուն Լա­թաք­իոյ հա­յու­թիւնը ստուա­րա­ցած է, եւ Ժ. դա­րուն ու­նե­ցած է իր եպիս­կո­պո­սը: Սել­ճուք–թրքա­կան աշա­ւանք­նե­րուն պատ­ճա­ռով, ԺԱ. դա­րուն հայ­կա­կան գաղ­թեր տե­ղի ու­նե­ցած են դէ­պի Անտի­ոք եւ ծո­վե­զեր­եայ շրջան­նե­րը: Խա­չա­կիր­նե­րու օրե­րուն (ԺԲ. դար), Լա­թաք­իոյ մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցած է հայ­կա­կան բար­գա­ւաճ գա­ղութ մը, որուն եպիս­կո­պո­սը մաս­նակ­ցած է Հռոմկ­լա­յի Ժո­ղո­վին: Աւե­լի ուշ, գա­ղու­թը անշ­քա­ցած է, բայց վերս­տին աշ­խու­ժա­ցած է ԺԸ. դա­րուն, եւ կը կարծ­ուի թէ գա­ղու­թին հո­գե­ւոր կեդ­րո­նը եղած է Սուրբ Աստ­ուա­ծա­ծին եկե­ղե­ցի–հո­գե­տուն հա­մա­լի­րը` կա­ռուց­ուած 1755ին: Ներ­կա­յիս, Լա­թաք­իոյ հա­յու­թիւնը կը հաշ­ուէ մօ­տա­ւո­րա­պէս 1600 հա­յեր, որոնք հա­մախմբ­ուած են Սուրբ Աստ­ուա­ծա­ծին եկե­ղեց­ւոյ եւ Ազ­գա­յին Նա­հա­տա­կաց վար­ժա­րա­նի (1922) շուրջ: