­Զու­գա­դի­պու­թի՞ւն, թէ՞ նպա­տա­կադ­րո­ւած ի­րա­գոր­ծում։ ­Հա­տո­րը կը բաղ­կա­նայ 100 մե­ծա­դիր է­ջե­րէ, կը պար­փա­կէ, ինչ­պէս նշե­ցինք՝ 85 որ­մազդ­նե­րու լու­սան­կար­ներ, ո­րոնց կ­’ըն­կե­րա­նան ա­րար­ման թո­ւա­կա­նին, շրջա­ռի­թին եւ ծա­նօթ կամ ա­նա­նուն ա­րո­ւես­տա­գէտ­նե­րուն մա­սին բա­ցատ­րա­կան­ներ։ ­Լու­սան­կար­նե­րու շար­քը ըստ էու­թեան բա­ւա­կան բա­ցատ­րա­կան է, սա­կայն ա­ւե­լի եւս կը հարս­տա­նայ շարք մը ու­սում­նա­սի­րա­կան գրու­թիւն­նե­րով, ո­րոնք կը տա­րա­զեն շար­քին ստեղծ­ման պատ­մա­կան են­թա­հո­ղը, սկսե­լով 1915էն շատ ա­ռաջ, այն օ­րե­րէն՝ երբ ­Հայ­կա­կան ­Հար­ցը կամ ­Հայ ­Դա­տը լայն դուռ­նէն մուտք գոր­ծեց մի­ջազ­գա­յին բեմ եւ զար­գա­ցաւ՝ օս­մա­նեան բռնա­տի­րու­թեան դէմ հա­յու­թեան քա­ղա­քա­կան ու զի­նեալ պայ­քա­րի է­ջե­րով։ ­Հե­ղի­նա­կը հա­տո­րը ձօ­նած է ­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն փրկո­ւած ե­րէց ծնող­նե­րուն։ ­Հա­տո­րը միա­ժա­մա­նակ ա­րո­ւես­տի գործ է, պատ­մագ­րու­թիւն է եւ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն։ Ա­րո­ւես­տի գործ է, ո­րով­հե­տեւ ար­դի նկար­չու­թեան ու տպագ­րու­թեան ար­հես­տա­գի­տու­թեան քա­ջա­ծա­նօթ հե­ղի­նա­կը խոր բծախնդ­րու­թեամբ եւ խնամ­քով վե­րար­տադ­րած է հին ու հա­մե­մա­տա­բար ա­ւե­լի նոր որ­մազդ­նե­րը, ջախ­ջա­խիչ մե­ծա­մաս­նու­թեամբ՝ գու­նա­ւոր. ա­նոնք կը ներ­կա­յաց­նեն տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րու եւ երկ­րա­մաս­նե­րու ա­րո­ւես­տա­գէտ­նե­րուն ճա­շակ­նե­րը։ ­Հա­տո­րը նաեւ պատ­մա­գի­տա­կան-վա­ւե­րագ­րա­կան է, ո­րով­հե­տեւ ըն­կե­րա­ցող գրու­թիւն­նե­րը սեղմ, բայց սպա­ռիչ լու­սա­բա­նու­թիւն կու տան մեր դա­տին են­թա­հո­ղին ու պատ­մա­կան փու­լե­րուն մա­սին, մերթ կար­կի­նը լայն բա­նա­լով ո­րոշ հանգ­րո­ւան­նե­րու վրայ, կամ հպան­ցիկ ակ­նարկ­նե­րով՝ այլ ի­րա­դար­ձու­թեանց մա­սին, նա­յած՝ թէ տո­ւեալ հանգ­րո­ւա­նը ինչ­պի­սի՞ ար­ձա­գանգ գտած է որ­մազդ­նե­րու ճամ­բով, եւ ոչ թէ մեր պատ­մու­թեան մէջ տո­ւեալ հանգ­րո­ւա­նին կի­զա­կէ­տա­յին կա­րե­ւո­րու­թեան տրա­մա­բա­նու­թեամբ։