Փաստերի ոչ խորազնին և ոչ ըստ էության վերհանման հետևանքով այս կարծիքը տերյանագիտության մեջ այնպիսի բուռն ընդվզում է առաջացրել, որ անհրաժեշտ է վկայակոչել դրա օգտին խոսող առավել «շոշափելի» երկու փաստ. կովկասյան իրականության մասին 1908 թվական Տերյանը գրում էր. «Սոսկալի երկիր է, ամեն ինչ այստեղ այլանդակ կերպարանք է ընդունում, ամեն ինչ վայրենի ձևով արտահայտվում և այլասերվում: Եվ մենք պետք է աշխատենք այստեղ, մտածիր` ինչքան ուժ է պետք, ինչքան տոկունություն» (հատ. 3, էջ 258): Ընդ որում այս նամակը գրված է Ց. Խանզադյանին, որը առաջինը ժխտեց Մակինցյանի վերոհիշյալ կարծիքը: Իսկ «Հայ գրականության գալիք օրը» զեկուցման մեջ մասնավորապես նշում է. «Մի հայ պուբլիցիստ ասել է, որ եթե Այվազովսկին հայ իրականության մեջ գործեր, նա պիտի ծխական դպրոցի, իսկ լավագույն դեպքում թեմական դպրոցի նկարչության ուսուցիչ լիներ, ոչ ավել: Եվ դա այդպես է» (հատ. 3, էջ 81):