ԽԱՉԻԿ ԹԷՕԼԷՕԼԵԱՆ.- Այո՛, զգացի, սակայն առանց շօշափելու: Չկրցայ շօշափել, որովհետեւ շփումներս համեմատաբար շատ աւելի սակաւաթիւ էին, բայց իմ ունեցած շփումներուն ընթացքին կ՛երեւար այդ դրական շեշտը: Այսինքն մարդիկ յոյս ունին, բազմութիւններ աւելի կամ նուազ իրատես ու լաւատես ձեւերով խօսեցան մօտաւոր ապագայի մասին՝ այդ խօսակցութիւնները վարորդի հետ ալ էր, սպասարկողի հետ ալ էր, ինչպէս նաեւ ինծի ծանօթ մարդոց հետ ալ էր: Այդ մօտեցումներուն աւելի բարդ եւ մտածուած տեսակը լսելի դարձաւ գիտաժողովին ընթացքին եւ գլխաւորաբար ընդունեցի թէ՛ մարդոց լաւատեսութիւնը եւ թէ ըսենք՝ լաւատեսութեան սահմանները, որովհետեւ ամէն մարդ ալ որոշ հարցադրումներ ունի: Իմ կարծիքով՝ ընդգծելի էր հետեւեալ մօտեցումը. կասկած չկայ, որ ժողովուրդը արդարութեան ծարաւը ունի, սակայն հարցը այն է, որ արդարութիւնը ինչպէս պիտի գործադրուի իրականութեան մէջ… բոլորը արդարութիւն կը պահանջեն, բայց նախ յստակ չէ, թէ «ուզուած» արդարութիւնը ի՛նչ է իրենց համար: Օրինակի համար, յիսուն մեծահարուստներու հարստութեան գրաւո՞ւմ. այդ է արդարութիւնը, որքա՞ն արագ կարելի է նման բան մը իրականացնել: Արդեօք արդարութիւնը արդարօրէն կը կիրարկուի՞, այսինքն՝ մարդիկ, որոնք արդարութեան սկզբունքով տոգորուած են, անպայման չէ, որ ամէնէն արդար ձեւով կը գործադրեն այդ բոլորը: Համաժողովին կային նաեւ յեղափոխութեան մասնագէտներ, ինչպէս՝ Ռանըլտ Սիւնին, որ Ամերիկայէն եկած էր: Սիւնի մեծ համբաւ ունի Ամերիկայի մէջ Ռուսական յեղափոխութեան իր ուսումնասիրութիւններով: Անշուշտ ուրիշներ ալ նշեցին, թէ արդարութեան ծարաւին յագեցումը, ինչպէս բոլորս ալ գիտենք, երբեմն շատ արդիւնաւէտ է, բայց շատ յաճախ՝ արիւնոտ: Ուրեմն խնդիրներու լուծման տարբերակներու ներկայացումն ու քննարկումը ժողովին ամէնէն հետաքրքրական մասերէն էր: Խօսուեցաւ նաեւ այսպէս կոչուած՝ «հասարակային դաշինք» նիւթին մասին, որ կը փոխառընչուի պաշտօնական եւ ոչ-պաշտօնական այն համաձայնութիւններուն, որոնք կենսական են եւ պէտք է ըլլան հասարակութեան մը մէջ, որպէսզի ճիշդ ձեւով ընթանայ ամէն ինչ: Միայն օրէնք գրելը չի բաւեր, այսպէս կոչուած՝ հասարակական դաշինք մը պէտք է ըլլայ: Ամէնէն հետաքրքրական եւ բարդ հարցումները անոնք էին, որ Հայաստանի մէջ կա՞յ, գոյացա՞ծ է, կրնայ գոյանա՞լ «հասարակական դաշինք» կոչուածը, երկրի մը մէջ, ուր վերջին քսան տարիներուն միայն ուղղակի եւ անուղղակի կոպիտ ուժի գործադրութիւնը տիրապետած էր: Անշուշտ այս բոլորը անձի մը տեսանկիւնէն դիտուած է: Սա իմ հայեացքն է եւ կը խօսիմ գիտաժողովին ընթացքին իմ նկատած ուղենիշներուն մասին: Հայաստանի մէջ կայ միայն մէկ համատարած դաշինք, այդ ալ կը կոչուի «Ղարաբաղը մերն է»… այս մէկուն շուրջ գրեթէ բոլորը միաձայն են: Սակայն միայն ասով անկարելի է բարդ հասարակութիւն մը կառավարել: Անկէ անդին յեղափոխութեան գիտութիւնը կ՛ըսէ, որ երկու տեսակի հասարակական դաշինք գոյութիւն ունի՝ հորիզոնականը եւ ուղղահայեացը: Հորիզոնականը՝ «Ղարաբաղը մերն է» գաղափարն է, իսկ ուղղահայեացը՝ քիչ մը աւելի բարդ է՝ թէ՛ պետութիւնը ժողովուրդին տէրն է եւ թէ պետութիւնը ժողովուրդին ծառան: Ժողովուրդը կու տայ իր աշխատանքը, սահմանին վրայ կու տայ իր զաւակներուն արիւնը, կու տայ իր տուրքը… Պետութիւնը զանոնք կ՛առնէ, անոնցմով ի՞նչ կ՛ընէ, ետ ի՞նչ կու տայ ժողովուրդին: Ուրեմն այդ հասարակական դաշինքը տարբեր բնոյթ ունի տարբեր երկիրներու մէջ: Հայաստանի մէջ իսկապէս օրինաւոր եւ վայել պետութիւն մը գոյութիւն պէտք է ունենայ եւ այդ ուղղահայեաց՝ դաշինքի պայմանները աւելի պէտք է յստականան, երկու կողմերն ալ՝ պետութիւնը եւ ժողովուրդը, պէտք է կատարեն իրենց պարտականութիւնները: Փոփոխութիւններէն յետոյ միայն ակնյայտ կրնայ ըլլալ, թէ իրականացաւ այդ ուղղահայեաց դաշինքը թէ՝ ոչ: Ներկայիս, շատ մը պետութիւններու մէջ ժողովուրդը կը հաւատայ, որ պետութիւնը ձախողած է: