Այո, այո, ավարտվեց նրանով, որ ես մեղսավորեցրի նրանց բոլորին: Ինչպե՞ս կյանքի կոչվեց այն՝ չգիտեմ, հստակ չեմ հիշում: Երազը թռել-անցել է հազարամյակների միջով և իմ մեջ թողել է լոկ ամբողջի զգացողությունը: Գիտեմ միայն, որ մեղսավորման՝ նախնական մեղքի պատճառը ես էի: Ինչպես պիղծ թելաճիճու, ինչպես ժանտախտի բացիլ-հյուլե, որը ճարակում է ամբողջ պետություններ, ես էլ ինձնով վարակեցի մինչ ինձ երջանիկ, անմեղս այդ աշխարհը: Նրանք սովորեցին ստել և սիրեցին սուտը և ճանաչեցին գեղեցկությունը նրա: Օ՜, գուցե դա սկսվեց անմեղորեն, կատակից, պճրանքից, սիրախաղից, իրականում գուցե ատոմից, բայց ստի այդ հյուլեն թափանցեց նրանց սրտերը և դուր եկավ նրանց: Ապա արագորեն ծնունդ առավ հեշտասիրությունը, հեշտասիրությունը ծնեց խանդ, խանդը ծնունդ տվեց դաժանությանը… օ՜, չգիտեմ, չեմ հիշում, բայց արագորեն, շատ շուտով հեղվեց նաև առաջին արյունը: Նրանք ապշեցին և զարհուրեցին և սկսեցին պառակտվել, բաժան-բաժան լինել: Ի հայտ եկան միություններ, բայց արդեն միմյանց դեմ: Սկիզբ առան հանդիմանանքներ, մեղադրանքներ: Նրանք ճանաչեցին ամոթը և ամոթը վեհացրին իբրև առաքինություն: Ծնունդ առավ պատվի պատկերացումը, և յուրաքանչյուր միություն պարզեց իր դրոշը: Նրանք սկսեցին տանջել կենդանիներին, և կենդանիները հեռացան անտառներ և դարձան թշնամի նրանց: Պայքար սկսվեց բաժանման, առանձնացման, առանձնականացման, անհատականացման, իմ ու քո-ի համար: Նրանք սկսեցին խոսել տարբեր լեզուներով: Նրանք ճանաչեցին վիշտը և սիրեցին վիշտը, նրանք ծարավի էին տառապանքի և ասում էին, որ Ճշմարիտը հասու է միայն տառապանոք: Այդ ժամանակ էլ նրանց մոտ ի հայտ եկավ գիտությունը: Երբ նրանք դարձան չար՝ սկսեցին խոսել եղբայրությունից և մարդասիրությունից և պատկերացում կազմեցին այդ գաղափարների մասին: Երբ նրանք դարձան ոճրավոր, հայտնագործեցին արդարությունը և ստեղծեցին ամբողջ վարքականոններ, որպեսզի պահպանեն այն, իսկ վարքականոնների պահպանումը ապահովելու համար գիլյոտին կանգնեցրին: Նրանք շատ քիչ էին հիշում այն, ինչ կորցրել էին, նույնիսկ չէին ուզում հավատալ նրան, որ մի ժամանակ եղել են անմեղս ու երջանիկ: Նրանք ծիծաղում էին նույնիսկ այդ նախկին երջանկության հնարավորության վրա և այն կոչում երազանք: Նրանք անգամ չէին կարողանում մարմնավորյալ պատկերացնել այն, բայց տարօրինակ ու հրաշալի բան. կորուսանելով նախկին երջանկության հանդեպ ամենայն հավատ, անվանելով այն հեքիաթ՝ նրանք այն աստիճան փափագեցին անմեղս ու երջանիկ լինել վերստին, նորից, որ երկրպագեցին իրենց սրտի փափագին, ինչպես մանուկներ, աստվածացրին այդ փափագները, կառուցեցին տաճարներ և սկսեցին աղոթել իրենց իսկ գաղափարին, իրենց իսկ փափագին, միևնույն ժամանակ լիովին հավատացած դրա անիրականալիությանը և անիրագործելիությանը, բայց արտասուքն ի ակն պաշտելով ու երկրպագանելով նրան: Եվ սակայն, եթե միայն այնպես պատահեր, որ նրանք վերադառնային այն անմեղս ու երջանիկ վիճակին, որը կորուսանել էին, և եթե որևէ մեկը նրանց վերստին ցուցաներ այն և հարցներ՝ կուզե՞ն արդյոք ի դարձ լինել նրան, ապա նրանք հավանաբար կհրաժարվեին: Նրանք ինձ պատասխանում էին. «Թող որ մենք ստահոդ ենք, չար և անարդար, մենք գիտենք դա և լալիս ու մորմոքում ենք դրա համար, և տանջում ինքներս մեզ, և կեղեքում ենք մեզ և պատժում առավել, քան գուցե այն բարեգութ Դատավորը, որը դատելու է մեզ, և ում անունը մենք չգիտենք: Բայց մենք ունենք գիտություն և նրա միջոցով վերստին որոնյալ կգտնենք Ճշմարիտը, բայց կընդունենք այն արդեն գիտակցաբար: Գիտելիքը վեր է զգացմունքից, կյանքի գիտակցումը՝ կյանքից: Գիտությունը մեզ կտա իմաստնություն, իմաստնությունը կբացահայտի օրենքները, իսկ երջանկության օրենքների իմացությունը առավել է երջանկությունից»: Ահա թե ինչ էին ասում նրանք, և այդ խոսքերից հետո նրանցից յուրաքանչյուրն իրեն սիրում էր առավել, քան այլոց, ասենք, նրանք այլ կերպ չէին էլ կարող վարվել: Յուրաքանչյուրը դարձել էր այնքան խանդակաթ իր անձի հանդեպ, որ ամբողջ ուժով ջանում էր լոկ նվաստացնել և նսեմացնել այն այլոց առջև, և այդ ու միայն այդ էր պատկերացնում կյանքն իր: Ի հայտ եկավ ստրկությունը, ի հայտ եկավ նույնիսկ կամավոր ստրկություն: Թույլերը հոժարակամ ենթարկվում էին ուժեղագույններին, բայց միայն նրա համար, որ նրանք իրենց օգնեն ճնշել ավելի թույլերին, քան իրենք են: Ի հայտ եկան արդարակյացներ, որոնք արցունքն աչքերին գալիս էին այդ մարդկանց մոտ և խոսում նրանց իսկ հպարտության մասին, չափի և ներդաշնության կորուստի մասին, ամոթը կորուսանելու մասին: Նրանց ծաղրում էին կամ քարկոծում: Սուրբ արյունն էր հեղվում տաճարների շեմերին: Փոխարենը սկսեցին ի հայտ գալ մարդիկ, որոնք սկսեցին մտորել. ինչպե՞ս բոլորը վերստին այնպես միաբանվեն, որպեսզի յուրաքանչյուրը, չդադարելով ինքն իրեն ամենքից առավել սիրելուց, միևնույն ժամանակ չխանգարի այլ մեկին, և բոլորը միասին այդպես ապրեն ասես նաև այդ կերպ համերաշխ հանրության մեջ: Այդ գաղափարի պատճառով թեժ պատերազմներ եղան: Բոլոր պատերազմողները միևնույն ժամանակ լիովին հավատում էին, որ գիտությունը, իմաստնությունը և ինքնապահպանության բնազդը մարդուն վերջապես կստիպեն միավորվել համերաշխ և ողջամիտ հասարակության մեջ, ուստի և առայժմ, գործն արագացնելու համար, ՙիմաստնացածները՚ ձգտում էին հնարավորինս շուտ կոտորել բոլոր ՙչիմաստնացածներին՚ և իրենց գաղափարը չընկալողներին, որպեսզի նրանք չխանգարեն դրա հաղթարշավին: Սակայն ինքնապահպանության բնազդը սկսեց արագորեն թուլանալ, ի հայտ եկան ամբարտավաններ և հեշտամոլներ, որոնք սկսեցին ուղղակի ուզել ամենայն բան կամ ոչինչ: Ամենայն բան ձեռք բերելու համար սկսեցին դիմել չարագործության, իսկ եթե այն ձախողվում էր՝ ինքնասպանության: Ի հայտ եկան ոչինչ լինելու ճանապարհով հավիտենական հանգիստ գտնելու վարդապետություններ, որոնք հանուն դրա քարոզում էին անգոյության և ինքնակործանման պաշտամունք: Ի վերջո այդ մարդիկ հոգնեցին անպտուղ աշխատանքից, և նրանց դեմքերին հայտնվեց տառապանք, և այդ մարդիկ հռչակեցին, որ տառապանքը գեղեցկություն է, զի տառապանքն է սոսկ իմաստն ամենայնի: Նրանք օրհներգեցին տառապանքը իրենց երգերում: Ես շրջում էի նրանց մեջ ձեռքերս կոտրատելով և լալիս էի նրանց համար, բայց սիրում էի նրանց գուցե առավել, քան առաջ, երբ նրանց դեմքերին դեռ տառապանք չկար, և նրանք անմեղս էին և այնքա՜ն գեղեցիկ: Ես իրենց իսկ պղծած իրենց աշխարհը սիրեցի առավել, քան երբ նա դրախտ էր, սոսկ այն բանի համար, որ այնտեղ ի հայտ եկավ վիշտը: Ավաղ, ես միշտ սիրել եմ վիշտը և ողբը, բայց լոկ ինձ համար, ինձ համար, իսկ նրանց համար ես լալիս էի՝ խղճալով նրանց: Ես նրանց էի կարկառում ձեռքերն իմ՝ հուսաբեկ մեղադրելով, նզովելով և արհամարհելով ինձ: Ես նրանց ասում էի, որ այդ ամենը ես եմ արել, ես՝ միայն ես, ես եմ նրանց բերել մեղսություն, ախտ և սուտ: Ես աղաչում էի նրանց, որ ինձ խաչ բարձրացնեն, ես նրանց սովորեցրի, թե ինչպես խաչ պատրաստեն: Ես չէի կարող, ի զորու չէի սպանել ինքս ինձ, բայց ես ուզում էի նրանց ձեռքով տառապանք ընդունել, և տառապանք էի տենչում, տենչում էի, որ այդ տառապանքների մեջ հեղվի արյունն իմ մինչև վերջին կաթիլը: Բայց նրանք լոկ ծիծաղում էին ինձ վրա և ի վերջո սկսեցին ինձ համարել Աստծո կողմից զարկված խենթ: Նրանք արդարացնում էին ինձ, ասում, որ ստացել են սոսկ այն, ինչ իրենք են ցանկացել, և այն ամենը, ինչ կա հիմա, չէր կարող չլինել: Ի վերջո նրանք հայտարարեցին, որ ես սկսում եմ վտանգ ներկայացնել իրենց համար և ինձ գժանոց կգցեն, եթե չլռեմ: Այդժամ վիշտն իմ սիրտը խուժեց այնպիսի ուժգնությամբ, որ սիրտս ճմլվեց ցավագին, և ես զգացի, որ կմահանամ, և այդժամ… բայց ահա այդ պահին էլ ես արթնացա: