Առաջին հանրապետութեան մարդը ու մանաւանդ ղեկավարը կատարելապէս ուրիշ պայմաններու մէջ ձեւաւորուած էր: Ան գաղափարի մարդ էր: Անոր համար հայրենիքի ու ազգութեան գաղափարը առաջնային էին ու դիւրութեամբ ան կրնար իր անձը զոհել այդ գաղափարին համար: Արամ Մանուկեանը ո՛չ թէ պարտադրուած, այլ ժողովուրդի կողմէն տիքթաթոր հռչակուած էր: Ան շահած էր այդ տիտղոսը շնորհիւ իր գործերուն: Ան մահացաւ համաճարակէ, որովհետեւ ուղադրութիւն չէր դարձնէր իր անձնական առողջութեան ու հակառակ վարակուելու վտանգին ժողովուրդին մէջն էր ու անոր հետ էր: Ռոստոմը հիւանդացաւ ու մահացաւ, որովհետեւ իր բաճկոնը տուած էր անհատի մը, որ կը պաղէր նաւի վրայ ճամբորդութեան մը ընթացքին, ու վարակուած էր այդ բաճկոնը վերահագնելէն ետք: Ըսելիքս այն է, որ առաջին հանրապետութեան շրջանի մեր ղեկավարները իրենց անձերու մասին չէին մտածէր: Աւելորդ է նշել, որ բոլոր ղեկավարութիւնն ալ կ՚ապրէր համեստ պայմաններու մէջ ինչպէս որ ժողովուրդը: Այս պատճառով ղեկավարները հեղինակութիւն ունէին ու մարդիկ կը հաւատային անոնց: Այս պատճառով վիհ գոյութիւն չունէր ղեկավարութեան ու ժողովուրդին միջեւ: Հետաքրքրական է նշել, որ այդ սերունդի ղեկավարներուն մեծամասնութիւնը անաստուածեաններ էին: Իմ կարծիքով անոնք բարոյական մարդիկ էին, որովհետեւ մեծցած ու դաստիարակուած էին քրիստոնէական արժէքներով ու կ՚ապրէին այդ արժէքներով ապրող ընկերութեան մը մէջ ու անգիտակիցօրէն կը հետեւէին այդ արժէքներուն: Այս մէկը կը վերաբերի այդ շրջանի ղեկավար դասակարգի ջախջախիչ մեծամասնութեան: Վստահ եմ, եթէ առաջին հանրապետութիւնը երկար գոյութիւն ունենար, մենք շատ նուաճումներ պիտի տեսնէինք տնտեսական, մշակութային, ընկերային ու այլ բնագաւառներու մէջ: