­Մենք չենք ապ­րիր պատ­մա­գի­տու­թեան մէջ։ ­Մենք կ­՚ապ­րինք քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մէջ։ «Օս­մա­նեան»ը միայն պատ­մա­կան-աշ­խար­հագ­րա­կան ի­մա­ցու­թիւն չէ. ոչ ալ՝ սոսկ պե­տա­կան մակ­դի՛ր։ Հ­նուց իւ­րա­ցո­ւած ցե­ղաս­պա­նա­կան իր օ­րի­նա­կար­գը եւ ե­րեք փու­լե­րով գոր­ծադ­րո­ւած հա­յաջն­ջու­մի իր քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը ի վեր­ջոյ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նը ամ­րագ­րած են որ­պէս մշա­կու­թաս­պան գոր­ծօն։ Այ­սինքն՝ մարդ­կու­թեան դէմ ո­ճի­րի հե­ղի­նակ պե­տա­կա­նու­թիւն, ինչ­պէս ­Նա­ցիա­կան ­Գեր­մա­նիան էր։ Ան ոչ միայն ինքն էր ցե­ղաս­պան, այ­լեւ իր պե­տա­կան բնազդ­նե­րով ե­ղաւ ցե­ղաս­պա­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն ներշն­չողն ու թե­լադ­րո­ղը իր ժա­ռան­գորդ եւ ի­րա­ւա­յա­ջորդ ­Քե­մա­լա­կան ­Թուր­քիոյ, որ իր կար­գին հե­ղի­նակ դար­ձաւ հա­յաջն­ջու­մի չոր­րորդ փու­լին։ Այ­սօր թուրք պե­տու­թիւ­նը իր պե­տա­կան եւ ա­կա­դե­մա­կան օր­գան­նե­րով ա­մէն ճիգ կ­՚ը­նէ հա­րա­զա­տագ­րե­լու (legitimize) օս­մա­նեան պատ­մու­թիւ­նը, որ­պէս­զի կա­րո­ղա­նայ ար­դա­րաց­նել ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցով իր ժխտո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը եւ փրկել ինքն իր կա­շին։ Եւ որ­պէս­զի կա­րե­նա՛յ հա­շո­ւի նստիլ թուր­քե­րու նոր սե­րուն­դի լու­սա­միտ մէկ շեր­տին հետ, որ կեն­սա­կան կա­րի­քը ու­նի դի­մագ­րա­ւե­լու իր ինք­նու­թեան դա­ժան խնդի­րը։