Խաչի ևս մեկ խորհրդանիշ՝ այն եղել է հավատո հանգանակ, և նրան վերագրվել է հոգու փրկության, հիվանդությունների բուժման աստվածային ուժ։ Մարմնավորելով այս ամենը՝ խաչքարը լայն տարածում գտավ հատկապես միջին դարերում, ստացավ նոր իմաստներ։ Վաղ շրջանում խաչքարերը ծառայում էին որպես սահմանաքարեր, բայց ահա ավելի ուշ ժամանակներում դրանք նոր նշանակություն ստացան՝ սկսվեց խաչքար-հուշարձանների կառուցումն ի պատիվ պատերազմում զոհված հերոսների։ Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է 4-7-րդ դարերին, երբ հայերը, հաջողությամբ պայքարելով արաբական նվաճողների դեմ, վերականգնեցին երկրի քաղաքական անկախությունը։ Ժամանակն էր եկել հավերժացնելու նրանց հիշատակը, ովքեր իրենց կյանքն էին նվիրաբերել հայրենիքի անկախությանը, ըստ ամենայնի, փառաբանելու ռազմական հաղթանակները, և ահա երկրի ամբողջ տարածքում սկսեցին այդ նպատակով կառուցել խաչքար-հուշարձաններ։ Այս միտումն ավելի խորացավ հետագա դարերում՝ դառնալով ազգասիրական-հայրենասիրական գործ։ Հայտնի են, օրինակ, 1175-ին և 1262-ին թվագրված խաչքար-հուշարձանները, որոնք կառուցվել են ի նշանավորումն սելջուկների դեմ Զաքարե սպասալարի տարած հաղթանակների։