Այդ վայրագութիւններից էլ աւելի սարսափելի էր, գուցէ, այն, որ թէ Ատրպէյճանում եւ թէ Խորհրդային Միութիւնում իշխանութիւններն ամէն ինչ արեցին` կոծկելու Սումկայիթի մասին ճշմարտութիւնը: Անպատժելիութեան եւ ամենաթողութեան այս մթնոլորտը եւս մէկ անգամ ապացուցում էր, որ այս ջարդերի հետեւում կանգնած էր պետութիւնը: Իսկ իրադարձութիւնների հետագայ զարգացումը ցոյց տուեց, որ խնդիրների կարգաւորման սումկայիթեան ճանապարհը գերիշխող է դարձել Ատրպէյճանական ղեկավարութեան համար: Արդէն Մայիսին սկսուեց Շուշիից հայերի բռնի տարհանումը (deportation), Նոյեմբերին հակահայկական ջարդերի ալիքն անցաւ ամբողջ Ատրպէյճանով: Սակայն որեւէ գնահատական` քաղաքական թէ իրաւական, չհնչեց։ 2