ԽԱՉԻԿ ԹԷՕԼԷՕԼԵԱՆ.- Քու ըսածիդ մէջ կայ արդէն այն հակասութիւնը, որ սփիւռքեան հակասութիւնն է: Սփիւռքը, ինչպէս շատեր կ՛ըսեն, որոշ չափով վերացական յղացք մըն է: Իրականութիւնը այն է, որ Սփիւռքի վայրեր կան եւ իւրաքանչիւր վայրի մէջ ի՛նչ կը կատարուի… Հարցը այն է, թէ այն ինչ որ հոն կը կատարուի, զուտ տեղական բնոյթ ունի, որքանով ալ արդիւնքն է Սփիւռքի զանազան վայրերու միջեւ առկայ կապերու եւ կապերուն Հայաստանի հետ փոխկապակցութեան հետ: Այդ բարդ իրականութիւնը շատ փոխուած է: Շատ լաւ նշեցիր. Սփիւռքի մէջ ահաբեկչական պայքար եղաւ… անոր ազդեցութիւնը ի՛նչ է. տակաւին ինծի համար այդ մէկը չփակուած հարցում մըն է: Հարիւր տարի կամ 1965էն ի վեր տեւող պայքարը եղեռնի ճանաչումի համար. այդ պայքարի արդիւնքը ի՞նչ եղաւ եւ ի՞նչ կրնայ ըլլալ… Բազմաթիւ հարցեր կան, որոնցմէ ոմանք աւելի տեղական բնոյթ ունին, ոմանք՝ աւելի համասփիւռքեան: Կարելի չէ ամփոփումով մը այդ բոլորը ձեւաւորել, միայն կրնամ ըսել, որ Սփիւռքը զօրաւոր է այն իմաստով, որ մեծ թիւ ունի, այնքան ալ զօրաւոր չէ այն իմաստով, որ այդ թիւը չարդիւնաւորուիր որոշ տեսակի գործունէութիւններով: Ես սփիւռքագէտ եմ, չեմ չափազանցեր, հարիւրաւոր գիրքեր եւ հազարաւոր յօդուածներ կարդացած եմ վերջին երեսուն տարուան ընթացքին զանազան սփիւռքներու մասին, զանազան լեզուներով եւ բոլորին մէջ ալ հարցը այն է՝ ի՞նչ է կապը վայրային սփիւռքեան համայնքներուն եւ Սփիւռքի վերացական գաղափարի միջեւ, ո՞վ կը պահէ այդ կապերը: Զանազան սփիւռքներու մէջ զանազան անձեր, որոշ չափով եկեղեցական կառոյցներն են, որոշ չափով մամուլի եւ մամուլէն աւելի ընկերային կայքերը՝ օրինակ «Ֆէյսպուք»ը, մեծ ուժ են հայկական Սփիւռքի իրականութեան մէջ: Բայց ես համաձայն չեմ այն կարծիքին, որ Սփիւռքը պիտի վերջանայ կամ վերջացած է: Ճիշդ է, այն սփիւռքը, որ կար, հիմա չկայ, երթալով արագօրէն կը փոխուի, սակայն ոչ ոք գիտէ, թէ ո՛ւր պիտի յանգի, բայց բոլոր ինծի ծանօթ սփիւռքներու ուսումնասիրութիւնները՝ ըլլա՛յ չինականը, հնդկականը, հրէականը, քիչ թէ շատ, նոյն հարցերու առջեւ են: Աշխարհի մէջ շարժունակութիւնը փոխանակ նուազելու՝ կ՛աւելնայ՝ մարդիկ իրենց երկիրը կը ձգեն ուրիշ տեղ կ՛երթան մեծ թիւերով: Կայ արտայայտութիւն մը, որ կը գործածուի գիտականօրէն՝ անդրգաղթող, մարդիկ կը գաղթեն Չինաստանէն Աւստրալիա, Նիւ Զելանտա, Գանատա, Լոս Անճելըս եւ այլ տեղեր: Խաւ մը կայ, որ ներկայիս անընդհատ տեղափոխութեան մէջ է, մնայունի գաղափարը ինքն է, որ հարցաքննութեան կ՛ենթարկուի այսօրուան աշխարհին մէջ եւ ներկայիս շատ մեծ պարգեւ ունեցողի պէս կ՛ապրի ան, որ ունի քանի մը քաղաքացիութիւն: Սփիւռքագէտ ըլլալը չի նշանակեր վստահօրէն կարենալ գուշակել, թէ ապագան ի՛նչ պիտի ըլլայ: Աւելի լաւատեղեակ ես այն ուղղութիւններուն մասին, որոնք կը պատահին թէ՛ քու աշխարհիդ մէջ, թէ՛ ուրիշներու աշխարհին մէջ: Ես անհաւանական կը գտնեմ, որ Սփիւռքը պիտի անհետանայ, անխուսափելի կը գտնեմ, որ Սփիւռքը պիտի փոխուի՝ կռահելի եւ անկռահելի ձեւերով: