Այս բո­լորը վրայ վրա­յի դի­զուե­լով է, որ պի­տի գո­յանայ թրքու­թեան ուխտի կա­նոն­նե­րը։ Իրա­կանու­թեան մէջ այդ ուխտը կ՚ըն­թա­նայ պար­գե­ւատ­րե­լու եւ պատ­ժե­լու դրու­թիւննե­րու մի­ջոցով։ Թրքու­թեան ուխտին գի­տակ­ցող ան­հա­տը քա­ջաբար կը գի­տակ­ցի այդ կա­նոն­նե­րուն։ Այստեղ պար­գե­ւատ­րում կը նշա­նակէ թա­պու հա­մարուած նիւ­թե­րուն առանց անդրա­դառ­նա­լու զա­նոնք շրջան­ցե­լով որոշ մե­նաշ­նորհնե­րու տէր ըլ­լա­լու գի­տակ­ցութիւնը։ Մար­դիկ դա­սակար­գա­յին առու­մով հա­րուստէն դէ­պի աղ­քատ այդ կա­նոն­նե­րով մաս­նա­ւորա­պէս պաշտպա­նուած են։ Ու­րիշ ձե­ւով եթէ ըսենք, այս գի­տակ­ցութիւ­նը իւ­րա­ցու­ցած թուրքը դիւ­րաւ աշ­խա­տանք կը գտնէ, հա­սարա­կական կեան­քի մէջ դիւ­րաւ կ՚ամ­րացնէ իր դիր­քը կը բարձրա­նայ եւ կը տի­րանայ ար­ժա­նիք­նե­րու։ Այս բո­լորին հա­մար միակ պայ­մանն է պե­տու­թեան ան­պա­տեհ հա­մարած դաշ­տէն հե­ռու մնալ։ Չխօ­սիլ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին, չխօ­սիլ Տէր­սի­մի կո­տորած­նե­րուն մա­սին ու ապա վա­յելել պե­տու­թեան ապա­հովուած մե­նաշ­նորհնե­րը։ Հե­ղինա­կը նաեւ կը նշէ, թէ պե­տու­թեան հա­մար նոյնքան վտան­գա­ւոր կը հա­մարուին ձա­խակող­մեան գա­ղափա­րախօ­սու­թիւննե­րը, որոնք եւս պի­տի հան­դի­պին բան­տարկու­թեան, սպա­նու­թեան, գոր­ծազրկու­թեան, մե­կու­սացման նման զա­նազան պատ­ժա­միջոց­նե­րու։ Տես­նել ու չտես­նե­լու, լսել ու չլսե­լու, գիտ­նալ ու չգիտ­նա­լու, հե­տաքրքրուելու կամ ան­փութու­թեան, զգա­ցուե­լու կամ անզգա­մու­թեան, երե­ւոյթնե­րու եւ ան­հա­տին աս­տի­ճանա­կար­գի մի­ջեւ շատ կա­րեւոր յա­րաբե­րու­թիւն մը կը յայտնուի։ Թրքու­թեան վե­րեւ յի­շուած այս բա­ցասա­կան վի­ճակ­նե­րը թրքու­թեան ուխտի մէյ­մէկ մաս­նի­կը հան­դի­սացող քա­ղաքա­կանու­թիւն, ար­դա­րադա­տու­թիւն, կրօնք, մե­տիա, ըն­տա­նիք եւ հա­մալ­սա­րանի մի­ջոցաւ կը պահ­պա­նուին։ Այսպէ­սով թրքու­թեան ուխտէն դուրս մնա­ցած­նե­րուն՝ քիւրտե­րուն, հա­յերուն, յոյ­նե­րուն եւ այլն մտա­ծումնե­րը կ՚ար­ժեզրկուին։ Հե­ղինա­կը այս հանգրուանէն ետք նիւ­թը կը կա­պէ մտա­ւորա­կանու­թեան եւ հա­մաշ­խարհա­յին մտա­ծելա­կեր­պի տէր թուրքե­րու պա­րագա­յին, իսկ այս տգի­տու­թեան եւ ան­տարբե­րու­թեան առ­կա­յու­թիւնը կը շեշ­տէ։ Տգի­տու­թիւնը ո՛չ թէ գի­տելի­քի պա­կասէն, այլ այդ գի­տելի­քին կա­րեւո­րու­թիւն տրուած չըլ­լա­լէն է, որ կը գո­յանայ։ Դի­տումնա­ւոր կե­ցուածք մըն է այս, քա­նի որ գի­տեն, թէ այդ գի­տու­թիւնը նկա­տի ու­նե­նալով կամ ճիշդ ըլ­լա­լը ըսե­լով իրենց տի­րացած ար­ժա­նիք­նե­րէն կրնան զրկուիլ։ Որով­հե­տեւ նման գի­տակ­ցութիւ­նը տու­ժած շրջա­նակ­նե­րու հետ շփուիլ պի­տի թե­լադ­րէ եւ պի­տի պար­տադրէ անոնց զգա­ցումնե­րու բաժ­նե­կից ըլ­լալ։ Այս է, որ շատ վտան­գա­ւոր է եւ ոչ ոք պի­տի հա­մար­ձա­կի նման վտան­գի մը մատ­նուելու։