Ներկայի առաւել նիւթապաշտ ժամանակահատւածում պատմական իրողութիւնները ընդհանրապէս գնահատւում են ու մեկնաբանւում հիմնականում որպէս արդիւնք առարկայական պայմանների կամ թէ՝ գերուժերի ի նախագունէ մշակւած ծրագրերի արդիւնք: Մոռացւելով առաջին հերթին ենթակայական պայմաններն ու հոգե-մտաւոր ենթահողի կարեւորութիւնը, երկրորդ հերթին ժողովուրդ-ազգ հասկացութեան հսկայ եւ մեծ ուժի որոշիչ շարժառիթը: Այս բացատրութեամբ կուզէի մերժել այն կատեգորիկ գնահատումները, որ մեր Առաջին Հանրապետութեան եւ Անկախ պետականութեան վերականգնումը արգասիքն է Առաջին Համաշխարհային պատերազմի աւարտի ու նոյն աշխարհաընկալումով մեկնաբանւող 1991-ի սեպտեմբեր 21-ը, Արցախի Անկախութիւնը եւ շարան նմանօրինակ վերծանումները նոյնիսկ օտարների համար՝ սկսած Ուկրայինայից մինչեւ Արաբական աշխարհ: Հակառակելով դրան կուզէի կենտրոնանալ եւ շեշտել ենթակայական պայմանների եւ մարդային հոգե-մտաւոր կարողականութեան իրական արժէքի որպէս պատմութեան կերտման կարեւոր գործօն: