Ազգային պետության ինչպես հիմնադրումը, այնպես էլ գոյությունը սերտ կապի մեջ է մշակույթի ու կրթության հետ: Ազգային-մշակութային-կրթական նախադրյալի հիմքերը դրվեցին հայոց գրերի, հայ գրականության ստեղծմամբ, շարունակվեցին միջնադարյան վանական համալսարաններում և բուռն զարգացում ապրեցին 19-րդ դարում, առաջին հերթին՝ հայ ծխական հոգևոր դպրոցներում, իսկ այնուհետև՝ աշխարհիկ կրթական կազմակերպություններում: Այս նախադրյալի պատմությունը հայագիտության մեջ բավականին լավ ուսումնասիրված է: Դրա համար չեմ ուզում մանրամասներ թվարկել: Ուզում եմ փաստել, որ խթանվեց հայ արվեստի և մշակույթի բոլոր ոլորտների բուռն զարգացումը, առանց որի չի կարող լինել կամ կայանալ որևէ ազգ: Որ դրանում կարևոր դերակատարություն ուներ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, անհերքելի փաստ է: