Հռետորական պնդումները իրականութենէն բան չեն փոխեր, իսկ «բացուող ազգային նոր զարթօնքի պայծառ առաւօտը» սոսկ հռչակագրով չի գար։ Թելադրելի է, որ Հայոց պատմութեան ընկալումը շարունակէ ընթանալ իր բնական ճամբով, ուր գիտական տարբեր մեկնաբանութիւնները ծաղկին ու մարդիկ սկսին սորվիլ իրենց կուսակցական մեկնաբանութիւնները մէկ կողմ դնելու արուեստը, ինչպէս նաեւ, որ իրազեկ դառնանք, որ եթէ դասական ուղղագրութիւնը երբեւէ վերականգնումի պիտի արժանանայ (նոյնութեամբ թէ իսկական բարեփոխումներով՝ տարբեր հարց), այդ գործը պէտք է իյնայ 4 Մարտ 1922-ի ՀԽՍՀ Լուսաւորութեան կոմիսարիատին նախագիծը իբրեւ հրամանագիր վաւերացուցած քաղաքական մարմինին՝ ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի (Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի) իրաւայաջորդ քաղաքական մարմիններուն՝ ՀՀ Կրթութեան նախարարութեան եւ ՀՀ կառավարութեան վրայ։