Հանրահայտ է, որ մշակույթը որպես պրոցես անընդմեջ է ոչ միայն ժամանակի մեջ, այլև համապարփակ է: Այսպիսով, հայ մշակույթը սկսվել է քրիստոնեության ընդունումով և ավարտվել է կամ, ավելի ստույգ, ավերվել է Անիի թագավորության կործանումով: Ազգային պատմության այս ժամանակաշրջանը կարելի է բնորոշել որպես հայկական քաղաքակրթություն: 11-րդ դարից հետո հայերն ունեն ընդամենը սեփական մշակույթի դրվագներ. հետագայում մշակույթի որոշ դսևորումներ պահպանվել են, մյուսներն ընդհատվել են, իսկ որոշները առաջացել են միայն 19-րդ դարում կամ անգամ՝ 20-րդում: Հրեաների աշխարհընկալման ուղին այլ, ավելի բարդ ուղի է անցել: Ազգը նախ և առաջ իր ուշադրությունը կենտրոնացրել է մարդկային գոյակցության հիմնարար հարցերի վրա: Հուդայականությունը, իսկ հետո և քրիստոնեությունը նրանց ազգային գիտակցության կարևորագյուն փուլերը դարձան: Աշխարհընկալումների ու աշխարհըմբռնումների բնագավառում բացահայտումները հրեական ազգի համար եղել են ու այսօր էլ մնում են կարևորագույնները նրանց ազգային գոյակցության բացարձակապես առանձնահատուկ ձևի մեջ: Ինչ վերաբերում է մշակույթին, ապա ազգային գեղարվեստական միտքը դրվագային բնույթ ունի, ու միայն հուդայականությունը որպես ամբողջական զանգված միավորում, լրացնում ու բացահայտում է հրեաների ազգային մշակույթը: