Հրատարակչական իր գործունեությամբ եւս Արցախը հանդիսացել է առաջնային կենտրոններից մեկը հայ իրականության մեջ, դրանով էլ պայմանավորվում էր արվեստների վերելքը: «Հայ գրքի տպագրությունը,- գրում է անվանի պատմաբան Վլ. Սեւյանը,- ակտիվանալով հայրենիքից հեռու, օտար ափերում (1512թ.), ճյուղավորվեց ու հասավ էջմիածին 1771 թվականին միայն: Շուշին, հայ տպագրության այս օջախը, հերթականությամբ երկրորդն էր Էջմիածնից հետո, բուն հայկական հողում»: Հայ գրերի գյուտի արշալույսին պատահական չէր սուրբ Մաշտոցի կողմից Ամարասում երկրորդ դպրոցի հիմնադրումը, պատահական չէր Գրիգոր Լուսավորչի կողմից Արցախում քրիստոնեության արմատավորումը... Սակայն միայն անցյալը չէ, որ հիշատակության արժանի է, փառավոր էջեր ունի եւ Արցախի ներկան, առավել գուցե, քան երբեւէ: Բայց ռազմական մեր հաղթանակները ինչպես ենք արժեւորում հոգեւորով: Սա է խնդիրը: