Իր պատմութեան մէջ առաջին անգամ հայ ժողովուրդը ոչ թէ հպատակ էր, այլ քաղաքացի, ոչ թէ ծառայ էր, այլ տէր: Եւ սա ճակատագրական շրջադարձ էր: Իհարկէ, դա առայժմ միայն իրաւական կարգավիճակի փոփոխութիւն էր, բայց այս կարգավիճակը հայ ժողովուրդը ոչ թէ նուէր ստացաւ ինչ-որ մէկից, այլ նուաճեց քրտինքով ու արիւնով: Բաշ-Ապարանում եւ Սարդարապատում տարաւ իր պատմութեան փառահեղ յաղթանակներից՝ ջախջախելով թուրքական զօրամիաւորումներին, եւ այդ յաղթանակի թագն ու պսակը դարձաւ Առաջին Հանրապետութեան հռչակումը: Հերոսական այս ճակատամարտերի պատմութիւնն աներեւակայելի է: Ինչպէ՞ս, այդ ինչպէ՞ս կարողացաւ ցեղասպանութեան ենթարկուած, սրի քաշուած, թալանուած ու ոչնչացման եզրին կանգնած հայ ժողովուրդը յաղթել թուրքական բանակին: Արդեօ՞ք դրա համար կային սոցիալ-տնտեսական, ռազմաքաղաքական նախադրեալներ: Ո՛չ եւ երիցս ոչ: Պրագմատիզմի եւ սառը հաշուարկի տեսակէտից հայ ժողովուրդը չունէր յաղթելու ոչ մի շանս, ոչ մի հնարաւորութիւն, բայց մենք յաղթեցինք, որովհետեւ սթափեցնող մի արթնացումով հասկացանք, որ մեր էութիւնն անապատներ քշուելն ու կոտորուելը չէ, որ մեր երակներով հոսում է Մեսրոպ Մաշտոցի արիւնը, մեր երակներով հոսում է Արտաշէս արքայի արիւնը, մեր երակներով հոսում է Վարդան Մամիկոնեանի արիւնը: