XVIII դ. սկզբին Երևան է գալիս մի նոր հայ կրթարան, որը խոր հետք է թողել հայ ժողովրդի մշակույթի պատմության մեջ։ Մխիթար Սեբաստացին 1717-ին Վենետիկի Ս. Ղազար կղզում միաբանության վանքին կից հիմնել է դպրոց, որը հետագայում դարձել է ճանաչված ուսումնագիտ. կենտրոն։ 1732-ից դպրոցն ուներ երկու բաժին՝ նորընծայարանի և քահանայության։ Դպրոց էին ընդունվում 12— 16 տարեկան տղաներ՝ հիմնականում Կ. Պոլսից և Արմ. Հայաստանի տարբեր վայրերից։ Սկզբնական շրջանում դասավանդվել են միջնադարյան հայկ, դպրոցների ավանդական առարկաները (ճարտասանություն, Փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, տրամաբանություն ևն)։ Հետագայում, եվրոպ. դպրոցների օրինակով, լայն տեղ են հատկացվել պատմալեզվագիտ. ու աշխարհագր. առարկաներին։ Դպրոցի մատենադարանում պահվում են բազմաթիվ հայերեն ձեռագիր մատյաններ։ 1799-ին Զմյուռնիայում հիմնվեց Արմ. Հայաստանի առավել նշանավոր և համեմատաբար երկար գոյատևած (մինչև 1922-ը) ուս. հաստատություններից մեկը՝ Մեսրոպյան վարժարանը։