Արևմտյան Հայաստանի և գաղթավայրերի կյանքում շրջադարձային էին հատկապես XIX դ. 60—70-ական թթ.։ Ստեղծվեցին մշակութային մի շարք ընկերություններ և ուս. հաստատություններ։ Վանում, Մաշում, էրզրումում, Խարբերդում և այլ վայրերում բացվեցին նախակրթարաններ։ Բարձր տիպի ուս. հաստատություններ հիմնադրվեցին Կ. Պոլսում, Զմյուռնիայում, Վենետիկում, Կալկաթայում և այլ վայրերում։ Կրթական կյանքին ուղղության տվող կենտրոնը շարունակում էր մնալ Կ. Պոլիսը։ Դարասկզբին այստեղ հիմնվեց եկեղեցիներին կից թաղային շուրջ 40 դպրոց։ Տարբեր տարիներ Կ. Պոլսում գործել են 50-ի չափ մասնավոր դպրոցներ։ Նշանավոր ուս. հաստատություններից են՝ պատրիարքարանի դպրոցը (1719—1826), որի հիման վրա ստեղծվել է Պեզճյան մայր վարժարանը (գործում է 1830-ից), Սկյուտարի ճեմարանը (1838—59՝ Փոքր ընդմիջումներով), Նարեկյան վարժարանը (1846—95), որի հիման վրա 1895-ին բացվել է էսայան վարժարանը, Պերպերյան վարժարանը (1876—1934): 1870-ական թթ. սկզբին ոչ լրիվ տվյալներով, Թուրքիայում գործում էր 450-ից ավելի հայկ, դպրոց՝ ավելի քան 24 հզ. աշակերտով, իսկ XX դ. սկզբին դպրոցների թիվն անցնում էր 800-ից (առանց Կ. Պոլսի), ուր սովորում էր 82 hզ-ից ավելի աշակերտ։ Ուսուցիչների թիվն անցնում էր 2150-ից։