Հայոց պատմութեան մօտիկ անցեալի անկիւնադարձային գլխաւոր հանգրուանը կը նկատուի 1880-ական թուականներէն մինչեւ 1918 երկարող ժամանակաշրջանը, երբ հայ ժողովուրդը ապրեցաւ ազգային ինքնութեան զարթօնքի պահեր` միաժամանակ ենթարկուելով թրքական եաթաղանի ամէնէն օրհասական ճնշումներուն, որոնք յանգեցան 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան: Յետեղեռնի հանգրուանը նոյնը չէր, ինչ որ էր նախաեղեռնեան շրջանը: Ցեղասպան թուրքի ճիրաններէն ճողոպրած աշխարհացրիւ հայեր լծուեցան որբահաւաքի, հայահաւաքի կազմակերպչական հսկայական աշխատանքին` համախմբելով որբերը, խնամելով ու դարմանելով հիւանդները, ծերերն ու անկարները: Քանի մը տասնամեակներու այդ գողգոթան խոր ու ծանր հետեւանքներ ունեցաւ հայ ժողովուրդին համար: Սակայն հայութիւնը այս անգամ եւս փորձեց ամոքել իր վէրքերը: Գործի լծուեցան բոլորը, յատկապէս` հայուհին, հայ մայրը, իրենց կարելին ընելով, թեթեւցնելու համար համայն հայութիւնը կրծող վէրքին դառնութիւնը: