3. Իշխանություններն անարձագանք են թողնում ոչ միայն կոռուպցիայի կոնկրետ, թեկուզ աղաղակող, դեպքերին վերաբերող մեղադրանքները, այլև մակրոտնտեսական նշանակություն ունեցող աննորմալ ու չափազանց մտահոգիչ երևույթների քննադատությունները։ Դրանցից մեկը Հայաստանի տնտեսագետների և միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների փորձագետների կողմից առաջ քաշված այն սկզբունքային հարցադրումն է, թե ինչու տնտեսական աճի երկնիշ տարեկան ցուցանիշների կամ վագրային թռիչքների պայմաններում բնակչության կենսամակարդակի որակական փոփոխություն չի արձանագրվում։ Պարադոքսի բանալին, իմ կարծիքով, տվել են Արժույթի միջազգային հիմնադրամի փորձագետները, բայց դրա վրա առայժմ ոչ ոք լուրջ ուշադրություն չի դարձրել։ Ես նկատի ունեմ նրանց մատնանշած այն ուշագրավ փաստը, որ Հայաստանի բյուջեն կազմում է համախառն ներքին արդյունքի 14 տոկոսը, մինչդեռ աշխարհի մնացյալ երկրներում, սովորաբար, այն հասնում է ՀՆԱ-ի մոտ 30–45 տոկոսին։ Դա կարող է ունենալ երեք ակնհայտ բացատրություն՝ կա՛մ Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշներն ուռճացված են, կա՛մ բյուջեի իրական եկամուտները թաքցված են, կա՛մ էլ միաժամանակ տեղի է ունեցել թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը։ Սա նշանակում է, որ բոլոր դեպքերում մենք գործ ունենք ծանրագույն հանցագործության, կամ այլ կերպ ասած, պետական մասշտաբի տնտեսական խարդախության մի ահավոր դրսևորման հետ, որի համար, առաջին հերթին, պատասխանատու են հանրապետության նախագահը, վարչապետը և Կենտրոնական բանկի նախագահը։ Ավելորդ չեմ համարում այս առիթով կրկնել նախորդ ելույթներից մեկում իմ արած պատասխանատու հայտարարություններից մեկը, այն է՝ համատարած կողոպուտի և պետական ռեկետի պատճառով Հայաստանում գոյանում է երկու բյուջե՝ մեկը պաշտոնապես հայտարարվածը, մյուսը՝ իշխանությունների գրպանում հայտնվածը, ընդ որում, դատելով հաշվարկներից, երկրորդ բյուջեն անհամեմատ ավելի մեծ է առաջինից։ Իշխանությունների կողմից համարյա լիակատար անուշադրության է մատնված մակրոտնտեսական առումով նույնպիսի աղետալի հետևանքներ ունեցող մի այլ վտանգավոր երևույթ՝ այսպես կոչված, դրամի արժևորման չդադարող գործընթացը։ «Այսպես կոչված» արտահայտությունը ես օգտագործում եմ, նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ «դրամի արժևորումը» սխալ տերմին է, քանի որ այն տեղի է ունենում ոչ միայն համաշխարհային ֆինանսական շուկաներում դոլարի կուրսի անկման, այլև տնտեսապես չհիմնավորված արհեստական պատճառներով։ Սակայն սա ընդամենը հարցի ձևական կամ արտաքին կողմն է։ Ինչ վերաբերում է նրա էությանը, ապա կարևոր է պարզել, թե դրամի «արժևորման» այդ գործընթացը ինչպիսի բացասական ազդեցություն է գործում երկրի տնտեսության և բնակչության սոցիալական վիճակի վրա։ Անզեն աչքով իսկ նկատելի է, որ դրանից, առաջին հերթին, տուժում է արտերկրից կատարված դրամական փոխանցումների հաշվին ապրող Հայաստանի բնակչության զգալի մի հատվածը, որի եկամուտները, փաստորեն, նվազել են շուրջ 40 տոկոսով։ Այնպես որ, դրամական փոխանցումների տարեցտարի աճող ծավալներն ամենևին բնակչության կենսամակարդակի բարելավում չեն նշանակում։ Տվյալ գործոնը լուրջ սոցիալական խնդիրներ է հարուցում նաև այլ առումներով։ Մասնավորապես, այն խթանում է, առանց այդ էլ, վտանգավոր չափերի հասած արտագաղթը։ Դրամի շեշտակի «արժևորման» պատճառով, մանավանդ ուղեկցված ապրանքների անընդհատ թանկացումով, արտագնա աշխատանքի մեկնած մարդկանց համար ավելի հեշտ է իրենց ընտանիքները պահել արտասահմանում, քան Հայաստանում։ Տնտեսական առումով՝ այդ անվերահսկելի, կամ շահադիտաբար կարգավորվող, գործընթացն ամենամեծ հարվածն է հասցնում Հայաստանի նորաբողբոջ արտահանող արդյունաբերությանը, որի արտադրած ապրանքները, դրամի «արժևորման» հետևանքով առաջացած ինքնարժեքի բարձրացման պատճառով, միջազգային շուկայում կորցնում են իրենց մրցունակությունը։ Դրամի «արժևորումը» բացասաբար է անդրադառնում նաև ներքին սպառման համար նախատեսված ապրանքների և գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության վրա, քանի որ դրանց ներմուծումն ավելի ձեռնտու է դառնում, քան արտադրումը։ Սակայն չի կարելի ասել, որ դրամի «արժևորումից» Հայաստանում կան միայն տուժողներ։ Այդ անհասկանալի գործընթացի գաղտնիքը, թերևս, կայանում է հենց նրանում, որ, ակնհայտորեն, կան նաև շահողներ։ Այլապես, դրամի կուրսի արհեստական բարձրացումը կամ նրա հանկարծակի փոփոխությունները բացատրություն չէին կարող ունենալ։ Շահողներ ասելով, ես նկատի ունեմ ոչ այնքան փոխարժեքի տատանումների վրա սպեկուլյացիա անողներին, որքան ներմուծման բնագավառում մենաշնորհային դիրքեր ունեցող գործարարներին, որոնք սոսկ դրամի «արժևորման» շնորհիվ, փաստորեն առանց վաստակի, ահռելի գերշահույթներ են ստանում։ Այդ գերշահույթների առյուծի բաժինը նրանք, բնականաբար, հատկացնում են իրենց հովանավորող իշխանության ներկայացուցիչներին։ Քանի որ իշխանությունները մինչև օրս հասարակությանը որևէ հիմնավորված բացատրություն կամ մասնագիտական վերլուծություն չեն ներկայացրել դրամի «արժևորման» և նրա աղետալի հետևանքների մասին, ապա դա պետք է դառնա մեր ամենօրյա քարոզչության գլխավոր թեմաներից մեկը։