­Սար­դա­րա­պա­տէն մին­չեւ հայ­րե­նի­քի հա­մայ­նա­վա­րա­ցում ու յատ­կա­պէս ան­կէ ետք, ­Հա­յաս­տա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ կեան­քի հպար­տա­ռիթ ու տխուր ի­րա­դար­ձու­թեանց մա­սին լաւ ու վատ շատ բան ը­սո­ւած-գրո­ւած է ու բա­ցա­ռո­ւած չէ, որ տա­կա­ւին շատ բան ը­սո­ւի ու գրո­ւի: Ո­րե­ւէ պա­րա­գա­յի սա­կայն, կա­րե­լի չէ ու­րա­նալ, որ 1918ին սահ­մա­նագ­ծու­ցաւ հայ­րե­նի­քի այն փոքր շեր­տը, զոր ու­նինք: ­Կա­րե­լի չէ ու­րա­նալ, որ այդ թո­ւա­կա­նէն՝ հայ մար­դը հո­գիով ու մտա­ծո­ղու­թեամբ հիմ­նո­վին փո­խո­ւե­ցաւ, ա­նոր մէջ ամ­րապն­դո­ւե­ցան հայ­րե­նի­քի ու ան­կա­խու­թեան գա­ղա­փա­րը եւ ի­րա­ւուն­քի գի­տակ­ցու­թիւ­նը…: