Բայց այնուամենայնիվ գիտե՞ք ինչ. թող որ դա սոսկ երազ էր: Սակայն այդ անմեղ ու չքնաղ մարդկանց սիրո զգացողությունն իմ մեջ մնաց հավերժ, և ես զգում եմ, որ նրանց սերն հիմա էլ է ինձ պարուրում այնտեղից: Նրանց ես ինքս եմ տեսել. տեսա և ճանաչեցի, համոզվեցի՝ ես սիրում էի նրանց, տառապում էի նրանց համար հետագայում: Օ՜, նույն պահին իսկ, դեռ այն ժամանակ ես գիտակցեցի, որ շատ ու շատ բաներում նրանց չեմ հասկանա երբեք: Ինձ՝ ժամանակակից ռուս առաջադիմականիս և ամբարտավան պետերբուրգցուս, անկատար էր թվում այն, օրինակ, որ նրանք այդքան բան գիտենալով չունեն մեր գիտությունը: Բայց ես շուտով հասկացա, որ նրանց իմացությունը հագենում և սնվում է այլ հաղորդակցությամբ, քան մեր աշխարհում, և որ նրանց ձգտումները նույնպես բոլորովին այլ են: Նրանք չէին ցանականում ոչինչ և խաղաղ էին, նրանք չէին ձգտում այնպես ճանաչել կյանքը, ինչպես մենք ենք ձգտում ճանաչել, քանզի նրանց կյանքը լիահագ էր: Իսկ նրանց գիտելիքներն ավելի բարձր ու խորունկ էին, քան մեր գիտությունն է տալիս: Քանզի մեր գիտությունը փնտրում է ապացույց՝ բացատրելու, թե ինչ է կյանքը, ինքն է ձգտում գիտակցել այն, որպեսզի այլոց ապրել ուսուցանի: Իսկ նրանք առանց գիտության էլ գիտեին՝ ինչպես ապրել, և ես հասկացա դա, սակայն չկարողացա ընկալել, հասկանալ նրանց գիտությունն ու իմացությունը: Նրանք ինձ մատնացույց էին անում իրենց ծառերը, և ես չէի կարողանում ընկալել սիրո այն չափը, որով նրանք նայում էին դրանց: Ասես խոսում էին իրենց նման արարածների հետ: Եվ գիտե՞ք, թերևս սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ, որ նրանք խոսում էին նրանց հետ: Այո, նրանք ճանաչել էին նրանց լեզուն, և ես համոզված եմ, որ նրանք հասկանում էին նրանց: Նրանք այդպես էին վերաբերվում նաև ողջ բնությանը՝ կենդանիներին, որոնք խաղաղ ապրում էին նրանց հետ, չէին հարձակվում նրանց վրա և սիրում էին նրանց՝ հաղթված նրանց իսկ սիրուց: Նրանք մատնացույց էին անում աստղերը և նրանց մասին ինձ ինչ-որ բաներ ասում, որը ես չէի կարողանում հասկանալ, բայց համոզված եմ, որ նրանք ինչ-որ կերպ ասես հաղորդակցվում էին երկնային աստղերի հետ, ոչ թե սոսկ մտոք, այլ ինձ համար անընկալելի ինչ-որ ուրիշ՝ կենաց ճանապարհով: Օ՜, այդ մարդիկ չէին էլ ձգտում այնպես անել, որ ես հասկանամ իրենց: Նրանք առանց դրա էլ սիրում էին ինձ, բայց փոխարենը ես գիտեի, որ նրանք էլ երբեք չեն կարողանա հասկանալ ինձ, ուստի և գրեթե չէի խոսում մեր աշխարհի մասին: Ես նրանց ներկայությամբ լոկ համբուրում էի այն հողը, որի վրա նրանք ապրում էին, և անխոս պաշտում էի նրանց, և նրանք տեսնում էին դա և թույլ էին տալիս պաշտել իրենց, սակայն ամոթխածորեն, որովհետև հենց իրենք առլեցուն էին անսահման սիրով: Նրանք չէին տառապում ինձ համար, երբ ես, արցունքների մեջ կորած, երբեմն համբուրում էի նրանց ոտքերը՝ սրտումս ցնծագին զգալով, թե սիրո ինչ ուժով են պատասխանելու նրանք ինձ: Երբեմն ապշահար հարցնում էի ինքս ինձ՝ ինչպե՞ս կարող էին նրանք ամբողջ ժամանակ չվիրավորել այնպիսի մեկին, ինչպիսին ես եմ և ինձ նման մեկի մեջ չհարուցել խանդ ու նախանձ: Բազմիցս եմ հարցրել ինքս ինձ, թե ինչպես կարող էի ես՝ պարծենկոտս ու ստախոսս, նրանց չասել իմ գիտելիքների մասին, որոնց մասին, իհարկե, նրանք պատկերացում իսկ չունեին, չցանկանայի դրանցով զարմացնել նրանց կամ էլ սոսկ և միայն ու միայն նրանց հանդեպ սիրուց մղված: Նրանք չարաճճի և զվարթ էին մանկանց նման: Նրանք դեգերում էին իրենց չքնաղ պուրակներում և անտառներում, նրանք երգում էին իրենց չքնաղ երգերը, նրանք սնվում էին թեթև ուտելիքով, իրենց ծառերի պտուղներով, իրենց անտառների մեղրով և իրենց սիրող կենդանիների կաթով: Իրենց ուտելիքի և հագուստի համար նրանք աշխատանք էին գործադրում միայն երբեմն ու թեթևակի: Նրանք սիրում էին և երեխաներ ունենում, սակայն ես նրանց մեջ երբեք չտեսա այն դաժան հեշտանքի պոռթկումները, որը մեր աշխարհում տիրում է գրեթե բոլորին, բոլորին և ամենքին, և հանդիսանում է մեր մարդկության գրեթե բոլոր մեղքերի ակունքը: Լույս աշխարհ եկած երեխաներով նրանք հրճվում էին իբրև իրենց երանության նոր մասնակիցների: Նրանց միջև գոյություն չուներ վեճ, և չկար խանդ, և նրանք պատկերացում իսկ չունեին նույնիսկ, թե դա ինչ բան է: Նրանց երեխաները բոլորի երեխաներն էին, որովհետև բոլորը մեկ ընտանիք էին: Նրանց աշխարհում գրեթե չկար հիվանդություն, թեև մահ կար: Սակայն նրանց ծերունիները մահանում էին խաղաղ, ասես ննջելով, իրենց հրաժեշտ տվող մարդկանցով շրջապատված, օրհնելով նրանց, ժպտալով նրանց և իրենք էլ պարուրված նրանց լուսավոր ժպիտներով: Ողբ, սուգ, արցունք չտեսա ես այդ ընթացքում, այլ կար ասես ցնծության հասնող բազմապատկված սեր միայն և խաղաղ, ափեափ, ներհայեցական ցնծություն: Կարելի էր մտածել, որ նրանք իրենց մեռելների հետ հաղորդակցվում էին անգամ նրանց մահից հետո, և նրանց այսաշխարհային միավորյալությունը տեղի չէր տալիս նաև մահից հետո, չէր ընդհատվում մահվամբ: Նրանք գրեթե չէին հասկանում ինձ, երբ ես հարցնում էի հավիտենական կյանքի մասին, բայց, ըստ ամենայնի, այնքան անվերապահորեն էին հավատում դրան, որ այն նրանց համար որևէ հարց չէր ներկայացնում: Նրանք չունեին տաճարներ, բայց ունեին մի տեսակ հանապազօրյա, կենդանի, անքակտելի և հարատև միասնություն համայն տիեզերքի հետ: Նրանք չունեին կրոն, բայց ունեին խորին իմացություն, որ երբ իրենց երկրային խինդը պարուրի այսաշխարհիկի սահմաններն ամբողջությամբ, այդժամ էլ իրենց համար՝ և ապրողների, և մեռածների համար վրա կհասնի առավել, անպարփակ և համընդգրկուն միավորում համայն տիեզերքի հետ: Նրանք այդ պահին սպասում էին խինդով, բայց առանց շտապելու, չտառապելով հանուն դրա, այլ կարծես արդեն իսկ իբրև կանխազգացում ունենալով իրենց սրտում, ինչի մասին հաղորդում էին միմյանց: Երեկոները՝ քնելու պատրաստվելիս, նրանք սիրում էին միավորվել ներդաշն ու համերաշխ երգչախմբերի մեջ: Այդ երգերում նրանք հաղորդում էին այն բոլոր ապրումները, որ նրանց պարգևել էր անցած օրը, փառաբանում և հրաժեշտ էին տալիս նրան: Նրանք փառաբանում էին բնությունը, հողը, ծովը, անտառը: Նրանք սիրում էին երգեր ձոնել միմյանց և գովերգում էին իրար մանկան նման: Դրանք շատ, շատ պարզունակ երգեր էին, բայց բխում, հորդում էին նրանց սրտերից և սրտեր թափանցում: Ասենք, ոչ միայն սոսկ երգերում, այլև, թվում է, և իրենց ողջ կյանքը նրանք անցկացնում էին սոսկ նրանով, որ սքանչանում էին միմյանցով: Դա մի տեսակ սիրահարվածություն էր միմյանց, համատարած, համընդհանուր, համընդգրկուն: Իսկ նրանց որոշ երգեր, հանդիսավոր ու վեհապանծ, ես գրեթե բնավ չէի հասկանում: Բառերն հասկանալով՝ այդուհանդերձ բնավ չէի կարողանում խորամուխ լինել դրանց ողջ իմաստի մեջ: Նրանք կարծես անհասանելի էին իմ խելքին, փոխարենը իմ սիրտը ներծծվում էր նրանցով անվերադարձ և ավելի ու ավելի: Ես հաճախ էի նրանց ասում, որ այդ ամենը արդեն առաջներում վաղուց եմ կանխազգացել, որ այդ ամբողջ խինդն ու փառավորությունը ինձ այցելել է դեռ մեր աշխարհում, թովող թախիծով, որը երբեմն հասնում էր անդիմադրելի ողբի: Ասում էի, որ ես կանխազգացել եմ նրանց բոլորին և փառավորյալությունը նրանց իմ սրտի երազներում և իմ մտքի երազանքներում, որ ես հաճախ չէի կարողանում մեր աշխարհում առանց արցունքների նայել ծագող արևին… Որ մեր երկրի մարդկանց հանդեպ իմ ատելության խորքում միշտ թաքնված է եղել տրտմությունը. ինչո՞ւ չսիրելով նրանց՝ չեմ կարողանում ատել նրանց, ինչո՞ւ չեմ կարողանում չներել նրանց, իսկ նրանց հանդեպ իմ սիրո մեջ տրտմություն կա միշտ: Ինչո՞ւ չատելով չեմ կարողանում սիրել նրանց: Նրանք լսում էին ինձ, և ես տեսնում էի, որ նրանք չեն կարողանում պատկերացնել այն, ինչ ասում եմ ես, բայց ես չէի զղջում, որ նրանց ասում եմ այդ մասին: Ես հասկանում էի, որ նրանք պատկերացնում են իմ կարոտի ամբողջ զորությունը նրանց հանդեպ, ում ես լքել էի: Այո, երբ նրանք նայում էին ինձ իրենց անուշիկ, սիրով առլեցուն հայացքով, երբ ես զգում էի, որ նրանց հետ իմ սիրտն էլ է դառնում նույնքան անմեղս ու ճշմարտամիտ, ինչպես նրանց սիրտն է, ապա և ես էլ չէի ափսոսում, որ չեմ հասկանում նրանց: Կյանքի լիահագության զգացողությունից շունչս կտրվում էր, և ես լռիկ աղոթում էի նրանց համար: