Փորձենք մեկ ուրիշ օրինակ բերել: Եթե ուշադրություն եք դարձրել, ապա ռուսական գրականության ծավալները չափազանց ահռելի են, իսկ հայ գրականությունը փոքր է՝ և՛ քանակապես և ընդգրկման տարածքներով: Մի՞թե բուն պատճառը ազգային որակի մեջ է: Իհարկե ո՛չ: Պարզապես պետք է հաշվի առնենք, որ ռուսական գրականությունը կայսերական է, այն սահմաններ չունի: Որքան էլ, որ կայսերականությունը դատապարտելի երևույթ լինի, բայց այն ստեղծում է արժեքային այնպիսի մի միջավայր, որը հանգեցնում է գիտական ու մշակութային բումի: Դե պատկերացրեք, թե այդ կայսրության ներսում ինչ հոսանքներ ու ազդակներ են շրջանառվել ու ամենն այդ համեմատեք պրովինցիալ, լեռներով աշխարհից արգելափակված Հայաստանի հետ: Թե չէ հաստատապես Խաչատուր Աբովյանը պակաս զիլ տղա չէ, քան՝ ֆետիշացված Դոստոևսկին: Պարզապես միջավայրերի և խաղի կաննոնների, ազդեցությունների ու ներգործությունների խնդիրն է: