Միաժամանակ որպէս աշխարհի առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդը՝ նոյնքան անշրջանցելի է հայոց պատմութիւնը, ուր կնոջական լուսազգեաց կերպարին ուրուանկարները մեզի հասած են դեռեւս նախաքրիստոնէական շրջաններէն։ Ագաթանգեղոսի բառերով Անահիտ դիցուհին ներկայացուած է իբրեւ՝ «Փառք ազգիս մերոյ եւ կեցուցիչ…», «Շունչ եւ կենդանութիւն ազգիս հայոց...»։ Հետագային մեր պատմութեան բոլոր ժամանակներուն, հայ կնոջ առաքինազարդ տիպարը ճառագայթուն մնացած է, մարմնաւորուած հոգեխօս դէմքերու կողմէ.- Աշխէն թագուհի, «Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհի », Ոսկեդարու տիրապետող դէմքը՝ Ձուիկ Մամիկոնեան, Զարմանդուխտ Տիկնանց Տիկին, Սահակդուխտ Սիւնեցի, Շուշան Պահլաւունի, Այծեմնիկ Տիկին, եւ դեռ Սրբուհի Տիւսաբ, Հայկանոյշ Մարկ, Մարօ, Շաքէ, Ռուբինա, Սօսէ Մայրիկ եւ ուրիշներ, որոնք ԺԹ. դարու հայ հոգեւոր եւ ազգային զարթօնքի մշտաբաց տարեգրութեան ոսկեղէն էջերը աննուաղ զօրութեամբ արձանագրած էին, մինչ Ի. դարու սկիզբը, Օսմանեան հայահալած ու դաժան բռնութիւնները՝ կռանած էին ազատատենչ այդ հայուհիները, երկնելով հայրենասիրական անմոռանալի դրուագներ։