Աշխարհակալ Տիգրան Մեծի ժամանակներում հայոց զինվորական բարոյականը հենվում էր սրբության ուխտի վրա։ Այնուհետև Մամիկոնյան զորականներն իրենց ճակատին կրեցին արիական ցեղի ամենամեծ նվիրումն ունեցող մեծագործության կնիքը։ Նրանց ազգագիտակցական նախաձեռնությամբ էր, որ կազմակերպվեց հին աշխարհում այնքան հռչակված հայկական այրուձին։ Հայը ամենավայրագ թոհուբուհի մեջ մնաց անխորտակելի` հավատարիմ իր առաքելությանը։ Բարոյապես թե իմաստապես հայը երբեք չկտրվեց Եվրոպայից, մնաց ոգու ժողովուրդ` տարածելով Արևելքում Եվրոպայի ոգին, բառը, գիրը, քաղաքական տեսիլքը։ Այս իմաստով Հայաստանը մնում էր հակամարտ երկու աշխարհների` Արևելքի և Արևմուտքի շփման կետում, որպես քաղաքակրթական փոխակերպիչ։