Ուշագրավ են Թուրքիայում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի հուշերը հայոց մեծ եղեռնին նախորդած մի շարք դեպքերի մասին: Այսպես 1915 թ. ապրիլին Կ. Պոլիսը գրավելու նպատակով Դարդանելի նեղուցին մոտեցած անգլիական նավատորմը համարյա անպաշտպան քաղաք մտնելու փոխարեն այն ժամանակվա ռազմա-ծովային ուժերի նախարար Ու. Չերչիլի հրամանով անսպասելիորեն դադարեցնում է հարձակումը, շրջվում ու վերադառնում Անգլիա: Անգլիացիներն իրենց այդ արարքը բացատրում են նավատորմը չվտանգելու մտահոգությամբ15: Սակայն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ իրական պատճառն այլ էր: 1894 թ. անգլո-գերմանական հարաբերությունների վատացման շրջանում Լոնդոնը փորձում է բարելավել իր հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ: Եվ փոխհամաձայնության են գալիս. Ռուսաստնը ճանաչում էր Անգլիայի տիրապետությունը Եգիպտոսի վրա, իսկ Անգլիան՝ ընդառաջելու էր Ռուսաստանին՝ գրավել Թուրքահայաստանը16: Անգլիացիների Կ.Պոլիս չմտնելու իրական պատճառի մասին պատմաբան Ա. Օհանջանյանը գրում է. «անգլիացիները պայմանագիր էին ստորագրել ռուսների հետ, որ եթե վերցնեն նեղուցը, այն պատերազմի ավարտից հետո Արևմտյան Հայաստանի հետ անցնելու է ռուսներին: …Եվ որպեսզի նման բան չպատահի, անգլիացիները կանգ առան»17: Թե ինչ եղավ նույն՝ 1915 թ. ապրիլի 24-ից հետո, բոլորին է հայտնի: Ոգևորված ու «առաջադրանք» ստացած երիտթուրքերը իրականացրին նյութված ոճիրը՝ հայոց ցեղասպանությունը: Ինչպես նկատում ենք, աշխարհի հզորները հանձին Անգլիայի, ամեն ինչ արեցին, որ Թուրքիան փրկվի պարտությունից ու կործանումից: Այս ամենից հետո հասկանալի է դառնում նաև, թե ինչու 1915 թ. մայիսին Վանը հայկական կամավորական ջոկատների հետ ազատագրած ռուսական զորքը, նույն թվականի հուլիսին, շատ անսպասելի հեռացավ քաղաքից, այն հանձնելով թուրքերին /այս իրադարձությունները կրկնվեցին 1990-ական թվականների սկզբին, արցախյան պատերազմի ժամանակ, երբ 1992 թ. մարտի 16-ին Մոսկվան Ստեփանակերտից դուրս բերեց 366-րդ մոտոհրաձգային գունդը, հայերին միայնակ թողնելով լավ զինված ադրբեջանցիների հարձակումների դեմ, երբ նույն ռուսական զորքի գործուն մասնակցությամբ հայաթափվեց և թուրքերին հանձնվեց հայոց հնագույն Գարդման աշխարհը, այդ թվում Գետաշենն ու Շահումյանի շրջանը/: