­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք, տե­ղա­հա­նո­ւած հայ գաղ­թա­կան­նե­րը զա­նա­զան շրջան­նե­րու մէջ հա­մայն­քա­յին դի­մա­գիծ կը ստա­նա­յին՝ նոյն­պէս տե­ղա­հան ե­ղած ­Կի­լի­կիոյ ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան շնոր­հիւ: ­Հե­տա­գա­յին ալ, սփիւռ­քի ըն­դար­ձա­կու­մով, կա­թո­ղի­կո­սու­թեան գոր­ծը կը ծա­ւա­լէր: ­Մի­ջին-ա­րե­ւե­լեան եր­կիր­ներ, եւ­րո­պա­կան ու ա­րա­բա­կան ա­նա­պա­տա­յին քա­ղաք­ներ, Ա­մե­րի­կա, ­Գա­նա­տա ու մին­չեւ ­Վե­նե­զո­ւե­լա հա­յու­թեամբ բնա­կո­ւած վայ­րե­րու մէջ ի հո­գե­ւորս ծա­ռա­յող­ներ կը ղրկո­ւէին՝ ե­կե­ղե­ցի­ներ կա­ռու­ցե­լու, ե­կե­ղե­ցի­նե­րու մի­ջո­ցով ու շուրջ հա­մայն­քա­յին կեանք ու աշ­խու­ժու­թիւն ստեղ­ծե­լու եւ ջա­նալ հա­մախմ­բե­լու հա­մար ցրո­ւած հա­յու­թիւ­նը: Եր­բեմն այն­պի­սի անհ­րա­պոյր վայ­րե­րու մէջ, ուր պի­տի չու­զէին գոր­ծուղ­ղուիլ հան­րա­յին այլ մար­զե­րու նո­ւի­րո­ւած գոր­ծիչ­ներ: ­Հարց է, թէ ա­ռանց ե­կե­ղե­ցիի ու ե­կե­ղե­ցա­կա­նի դե­րա­կա­տա­րու­թեան, տե­ղա­հա­նո­ւած հայ հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն­նե­րը ար­դեօ՞ք պի­տի կա­րե­նա­յին կազ­մա­կերպ հա­յա­գա­ղութ­նե­րու վե­րա­ծո­ւիլ թէ ոչ …