Հոդվածը գրելու պատճառ հանդիսացավ մի թուրք լրագրողի Երևանում հնչեցրած հարցը. «որտե՞ղ էր Եվրոպան հայոց ցեղասպանության ժամանակ»: Այս և բազում այլ պատասխան պահանջող հարցեր ցածրաձայն ու բարձրաձայն հնչել են բազմաթիվ անգամներ: Ցեղասպանության թեման շատ ցավոտ է յուրաքանչյուր հայի համար: Ինքնագիտակցության եկող, ինքն իրեն, իր ցեղն ու ազգը ճանաչել ցանկացող հայ մարդը, հատկապես երիտասարդները իրենց կյանքի ինչ-որ շրջանում բախվում են ցեղասպանության հարցին և անմիջապես ծնվում են պատասխան պահանջող հարցեր: Որո՞նք են հայոց ցեղասպանության պատճառները: Ինչու՞ եղավ: Ինչպե՞ս եղավ: Ու՞մ էին խանգարում քաղաքակիրթ, իրենց բնույթով հանգիստ, խաղաղ, արարող, ստեղծագործող, բարոյական բարձր հատկանիշներով օժտված հայերը: Ինչու՞ իր բնօրանում ապրող հայ ժողովուրդը ենթարկվեց ցեղասպանության: Ո՞րն էր հայ ժողովրդի մեղքը: Ինչու՞ քրիստոնյա Եվրոպան թույլ տվեց, որ կատարվի այդ ոճիրը: Ո՞վ կամ ովքե՞ր էին որոշել, որ հայ ժողովուրդը չպետք է ապրի: Իսկ ովքե՞ր են մեղավորները, անմիջական կատարողները, թե՞ այն չկասեցնողները: Ու՞ր էին հայ ժողովրդին ղեկավարող անհատները, քաղաքական գործիչները, կուսակցությունները, հոգևորականները…: Անդրադառնանք պատասխան պահանջող այս հարցերին: Հայ և օտար ուսումնասիրողների կողմից գրվել են ցեղասպանությանը նվիրված բազմաթիվ հոդվածներ, աշխատություններ, ատենախոսություններ, նկարահանվել են փաստագրական ֆիլմեր, որոնց հեղինակները փորձում են տալ համայն հայությանը հուզող այս հարցերի պատասխանները: Նշվում են սոցիալական, տնտեսական, կրոնական, ազգային ու այլ պատճառներ: Սակայն տարիների հետ գաղտնազերծվում են շատ փաստեր ու փաստաթղթեր, աշխարհում կատարվում են կարևոր իրադարձություններ, խոսում են մինչ այդ լուռ մնացած մարդիկ, տպագրվում են հուշեր ու հիշողություններ, հարցազրույցներ, որոնց ուսումնասիրությունն ու հանրագումարը թույլ են տալիս ասելու, որ հայոց ցեղասպանության հարցը խորքային շերտեր ունի ու պետք է հարցին այլ տեսակետից մոտենալ: Դրա համար անհրաժեշտ է ետադարձ հայացք ձգել դեպի պատմության խորքերը: Անդրադառնանք վերջին երկու հազարամյակում կատարված շատ կարևոր իրադարձությունների, ուշադրության կենտրոնում պահելով Առաջավոր Ասիան, մասնավորապես Հայկական լեռնաշխարհը: Քրիստոնեության տարածում /1-ին հազ. սկիզբ, Հայաստանում՝ 301թ./ Հայաստանի 1-ին բաժանումը /387 թ./ Հռոմի և Պարսկաստանի միջև Բյուզանդական պետության ստեղծում /395 թ./ Պարսկական պետության հզորացում /ի հակակշիռ Բյուզանդիայի/ Հայոց պետականության վերացում /428 թ./ Մահմեդականության տարածում /7-րդ դար/ Արաբական արշավանքներ /7-րդ դար, 640 թ-ից ՝ Հայաստան/ Խաչակրաց արշավանքներ /11-րդ դար/ Կիլիկյան Հայաստան /1080-1375 թթ./ Թուրք-սելջուկների հայտնվելը Առաջավոր Ասիայում /11-րդ դարի կես/ Թաթար-մոնղոլական արշավանքներ /13-րդ դարի սկիզբ/ Իրանա-թուրքական դարավոր պայքար /16-17-րդ դդ/ Հզորացող Եվրոպայի /Անգլիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, Գերմանիա/ հայտնվելը պատմության թատերաբեմում և Առաջավոր Ասիայում /17-րդ դարից/: Եվրոպական երկրների անընդմեջ շարունակվող հակամարտություններ: