­Հայ ժո­ղովր­դի հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան կեան­քում հսկա­յա­կան ի­րա­դար­ձու­թիւն հան­դի­սա­ցաւ հա­յոց գրե­րի գիւ­տը, շնոր­հիւ ո­րի ստեղ­ծուեց հա­րուստ գրա­կա­նու­թիւն, ո­րը ոչ միայն պահ­պա­նեց ժո­ղովր­դին, այ­լեւ նրա բազ­մա­դա­րեան մշա­կոյ­թի պատ­մու­թիւ­նը։ ­Հայ մեծ պատ­միչ­ներ ­Մով­սէս ­Խո­րե­նա­ցին, ­Փաւս­տոս ­Բիւ­զան­դը եւ ու­րիշ­ներ վե­րա­կանգ­նե­ցին հայ ժո­ղո­վուր­դի ո­րոշ ծի­սա­կա­տա­րու­թիւն­նե­րի թա­տե­րա­կա­նա­ցո­ւած օ­րի­նակ­ներ՝ կա­պո­ւած պատ­մա­կան ո­րո­շա­կի անձ­նա­ւո­րու­թիւն­նե­րի գոր­ծու­նէու­թեան հետ։