1968 թ. Հրազդանի ձորաբերանի աջ ափին, Շենգավիթի դիմաց, Երեւանյան լճի աջ ափին հայտնաբերվեց քարեդարյան մնացորդներով հարուստ մի քարայր: Հայտնագործման հետ կապված մի հետաքրքիր մանրամասն է պատմում հնագետ Բենիկ Երիցյանը. քարայրում մի անտուն ծերուկ է բնակվելիս եղել, որը քարայրն իր բնակության կարիքներին հարմարեցնելու համար տեղափոխություններ է արել եւ վնաս հասցրել մշակութային շերտին: Միեւնույն ժամանակ հենց նա էլ օգնել է հայտնաբերել քարայրը, քանի որ տեղ ազատելու համար քարայրից բավական հնագույն իրեր է դուրս կրել` այդպիսով հնագետների ուշադրությունը հրավիրելով այս վայրի վրա: Երբ հնագետների խումբն առաջին անգամ եկել է քարայրն ուսումնասիրելու` ծերուկն արդեն չի եղել, բայց մոտիկ այգու այգեպանը պատմել է, որ ծերուկը երկար ժամանակ է բնակվել այդտեղ: Հետազոտությունից պարզվել է, որ մարդն այդ քարայրում բնակություն է հաստատել 70 հազար տարի առաջ եւ մինչեւ միջնադար օգտվել է նրանից. սա գուցե Հայաստանի տարածքի ամենահնագույն քարայր-կացարանն է: 5-րդ դարում Այրարատ նահանգի (հետագայում` Երեւանի նահանգի) Սուրմալու գավառի (հետագայում` Ճակատի գավառի) Կողբ գյուղում ապրում էր Եզնիկ Կողբացին: Ու չի կարող պատահել, որ Կողբացին չիմանար իր ծննդավայրից ոչ հեռու Հայաստանի ամենակենսական գետի քարայրի մասին, լեգենդներ լսած չլիներ բազում հազարամյակների անցյալ կուտակած այդ կյանքի գրքի վերաբերյալ: Ընդհանրապես` չէր կարող ծանոթ չլինել ավանդվող հնագույն մշակույթին, բանավոր (կամ ով գիտե գուցե գրավոր) պատմությունը չիմանար... Եւ ոչ մի բառ չի թողել մեզ. ՙ Եղծ աղանդոց» գրող պատմիչը հազիվ թե թույլ տար իրեն` մեզ փոխանցել Քրիստոսից առաջ եղածը: Բայց մյուսներն արել են, օրինակ` Խորենացին: Փոխանցված առասպելախառն պատմությունները երբեմն հաստատվում են նյութական մշակույթի նորանոր շերտերի հայտնաբերմամբ, ինչպես այս դեպքում: Երբեւէ, երբ Հրազդանի կիրճը հայերս ուսումնասիրած- պեղած կլինենք` հնից մնացած-պատմիչների փոխանցած բանավոր պատմության հնագիտական նոր ՙընթերցումը» մեր պատմության շատ մութ էջեր կբացի: Ինչեւէ. Եզնիկին թողնենք հանգիստ եւ անցնենք ՙԵրեւան-1» քարայրում հայտնաբերված 30 հազարից ավելի քարե գործիքներին, նետասլաքներին, նիզակի ծայրերին, բրիչներին, կոկիչներին, մարդաբանական գտածոներին: Կենդանիների եւ մարդկանց բրածո մնացորդների մեջ վայրի ձիու, էշի եւ ջորու կմախքի մասեր եւս գտնվել են. առաջավոր Ասիայում սա միակ քարայրն է, որտեղ ընտանի կենդանիների կմախք է գտնվել. հանկարծ ու պարզվի, որ, ինչպես Արտակ Մովսիսյանն է համոզված իր ՙԱրատտայում», առաջին ընտանի ձին հենց Հայաստանի տարածքում է եղել, առաջին մարտակակառքերի հեղինակները հայերն են, քանզի Գիլգամեշում հիշվում է, որ շումեները էշերին էին օգտագործում ռազմական արշավանքների ժամանակ, եւ նրանց հեծյալները կոչվել են ՙԷշերի կողերը սեղմողներ»: Մինչդեռ արատտացիները, ըստ վիպերգի, իրենց ապրանքները փոխադրում էին ձիերով (Ք.ա. 28-27-րդ դարեր):