Պարզ է, որ վերը նշված սկզբունքային արժեքներն ու հատկանիշները, և ոչ միայն նշվածները, ժամանակի ընթացքում որոշակի փոփոխություններ են կրել, կատարվել են առաջնահերթությունների վերադասավորումներ: Մանավանդ վերջին մի քանի դարերում` պետականության կորստի և օտար գերիշխանության պայմաններում: Բայց հույժ կարևոր է այն հանգամանքը, որ ազգային և հասարակական կյանքը միշտ էլ ընթացել է այնպիսի բարոյահոգեբանական մթնոլորտում, որ անպայմանորեն խրախուսվել են ավանդական արժեքները և մերժվել ու պախարակվել են հակառակ հատկանիշների ու մոտեցումների ցանկացած դրսևորումներ: Դա պետք է վերագրել այն բանին, որ ազգային գաղափարը և առաքելությունը հազարամյակների ընթացքում այնքան խորն են արմատավորվել ազգային հոգեմտակերպի մեջ, այնպես են հղկել ազգային գաղափարախոսությունը որպես կեցության համակարգ, որ նույնիսկ XIX դարից սկսված պատմական նենգափոխումները, Մեծ Եղեռնի բերած մարդկային, նյութական և տարածքային հրեշավոր կորուստները, 70 տարիների պետական աթեիզմի և ազգերի համահարթեցման ագրեսիվ նկրտումները ի զորու չեղան հայությանը անվերադարձ զրկել իր պատմության ճշմարիտ տրամաբանությունից: Ինչ խոսք, սթափ հայացք նետելով մեր օրերի իրողություններին, դժվար չէ փաստել, որ վերը նշված առաքինությունների զգալի մասը ոչ միայն դուրս են մղված անհատական և հասարակական կյանքից, այլև դրանց մի մասը սկսել է միամիտ, ծիծաղելի և հնացած համարվել հասարակական որոշ շերտերի գիտակցության մեջ: