­Հայ ժո­ղովր­դի թա­տե­րա­կան ա­րո­ւես­տի տար­րե­րի ա­մե­նա­հին հետ­քե­րը պահ­պա­նո­ւել են ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րի փո­րագ­րու­թիւն­նե­րում։ Ա­ւե­լի կա­տա­րե­լա­գոր­ծո­ւած նմոյշ­նե­րը պահ­պա­նո­ւել են բրոն­զէ ար­ձա­նիկ­նե­րի մի­ջո­ցով։ ­Զան­գե­զու­րում, ­Մար­տու­նիում, ­Տա­ւու­շում, ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղում, ­Սա­րի­ղա­մի­շում յայտ­նա­բե­րո­ւած, վաղ ու ուշ բրոն­զէ դա­րե­րին պատ­կա­նող՝ շան դի­մա­կով, կա­նանց գլխով եւ թռչու­նի մարմ­նով (­Տա­ւուշ), մի կող­մից կա­տա­կեր­գակ եւ միւս կող­մից ող­բեր­գակ դե­րա­սա­նի պատ­կե­րով (­Ղա­րա­բաղ) բրոն­զէ ար­ձա­նիկ­նե­րը, ինչ­պէս նաեւ 19րդ ­դա­րում Ա­րեւմտեան ­Հա­յաս­տա­նում յայտ­նա­բե­րո­ւած Ա­նա­հիտ աս­տո­ւա­ծու­հու դի­մա­քան­դա­կը, ո­րը ներ­կա­յումս պահ­ւում է ­Լոն­տո­նի բրի­տա­նա­կան թան­գա­րա­նում, միա­բե­րան վկա­յում են թա­տե­րա­կան ա­րո­ւես­տի մեծ տա­րա­ծում գտնե­լը պատ­մա­կան ­Հա­յաս­տա­նում։ ­Վե­րո­յի­շեալ պաշ­տա­մուն­քա­յին եւ աշ­խար­հիկ թե­մա­տի­կա­յով պատ­րաս­տո­ւած բրոն­զէ ար­ձա­նիկ­նե­րը յայտ­նա­բե­րո­ւել են մշա­կու­թա­յին եւ ա­ռեւտ­րա­կան կեդ­րոն­նե­րից, գլխա­ւոր մայ­րու­ղի­նե­րից հե­ռու վայ­րե­րում։ Իսկ որ­քան շատ ու հե­տաքր­քիր նմոյշ­ներ պահ­պա­նո­ւած կը լի­նէին մայ­րա­քա­ղաք­նե­րում եւ պաշ­տա­մունք­նե­րի պատ­ճա­ռած­նե­րում, որ­տեղ, հա­մե­մա­տա­բար ա­ւե­լի զար­գա­ցած վի­ճա­կում էին գտնւում ար­հեստ­ներն ու ա­րո­ւեստ­նե­րը, ե­թէ մշտա­պէս են­թա­կայ չլի­նէին օ­տա­րերկ­րեայ զաւ­թիչ­նե­րի ա­ւե­րա­ծու­թիւն­նե­րին ու կո­ղո­պուտ­նե­րին։ Այ­սո­ւա­մե­նայ­նիւ, մեզ հա­սած նիւ­թա­կան մշա­կոյ­թի յու­շար­ձան­նե­րը հա­ւաս­տում են թա­տե­րա­կան ա­րո­ւես­տի յա­րա­տե­ւու­թիւ­նը հայ ժո­ղովր­դի հո­գե­ւոր զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում։