Ա­նոնց­մէ մէկն էր ­Խա­չիկ ­Տա­մա­տեան, որ իր վաղ-ե­րի­տա­սար­դա­կան օ­րե­րէն, իր ապ­րած շրջա­նի, ­Թամ­պու­րիոյ Հ.Յ.Դ. Ե­րի­տա­սար­դաց ­Միու­թեան ան­դա­մագ­րուե­լով, իր սերն­դա­կից­նե­րուն հետ փոր­ձեց հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը վառ պա­հել, մա­նա­ւանդ երբ նկա­տի ու­նե­նանք, թէ այդ սե­րուն­դը զրկո­ւե­ցաւ հա­յե­ցի դաս­տիա­րա­կու­թե­նէ դպրոց­նե­րուն մէջ, գեր­մա­նա­ցի­նե­րու կող­մէ գրաւ­ման շրջա­նին։ Եւ ա­հա՛, ­Խա­չիկն ու իր սե­րուն­դը, ե­րի­տա­սար­դա­կան եւ ա­ւե­լի ետք կու­սակ­ցա­կան գոր­ծու­նէու­թեամբ, փոր­ձե­ցին վե­րար­ժե­ւո­րել հա­յա­պահ­պան­ման այն ջան­քե­րը, ո­րոնք կա­րեւոր եւ անհ­րա­ժեշտ էին նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րուն եւ գա­ղու­թի կազ­մա­կերպ­ման հա­մար։ ­Հա­մեստ կու­սակ­ցա­կան ըն­կեր ե­ղաւ ընկ. ­Խա­չի­կը Հ.Յ.Դ. շար­քե­րէն ներս, յա­ճախ լուռ ու ան­խօս, սա­կայն իր ու­շադ­րու­թիւ­նը եր­բեք չէր վրի­պեր ազ­գա­յին հար­ցե­րու ի­մաս­տին եւ խնդիր­նե­րու ըն­կալ­ման մէջ։ Այս­պէ՛ս ճանչ­ցան ի­րեն՝ իր ըն­կեր­նե­րը եւ բա­րե­կամ­նե­րը, բայց միշտ իր հա­մես­տու­թեան ո­գիի բարձր չա­փա­նիշ­նե­րը տի­րա­կան յատ­կա­նիշ դար­ձան ա­նոր ողջ կեան­քի ըն­թաց­քին։