XIX դարում և ХХ-ի սկզբներին Վանը հայկական մշակույթի նշանակալի կենտրոն էր: Այստեղ գործում էին տարբեր կարգի 10 վարժարաններ մոտ 1700 աշակերտներով։ Դրանցից համեմատաբար խոշոր և հայտնի էին Փորթուգալյան կենտրոնական վարժարանը և ս. Ղուկասյան ու Երեմյան կրթարանները: 1880-ական թվականներին Վան-Վասպուրականը հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի ամենանշանավոր կենտրոններից էր, շնորհիվ այնտեղ իրենց գործունեությունը ծավալած <<երեք նշանավոր Մկրտիչների>>՝ <<Արմենիա>> թերթի խմբագիր Մկրտիչ փորթուգալյանի, Արմենական կուսակցության հիմնադիր Մկրտիչ Ավետիսյանի և Մկրտիչ Խրիմյանի (1890 թ.-ից Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա Վանեցի):