Որոշակի պահերի այսպիսի ընթացքն իր հետ բերում էր հայրենիքում մնացող հայության շարունակական թուլացման, ընդհուպ պետականության կորուստ: Բայց ամենամեծ և դաժան հարվածը հայությունը ստացավ XIX դարի վերջերից սկսված և մինչև XX դարի 20-ական թվականները շարունակվող Եղեռնի հետևանքով, երբ Հայկական լեռնաշխարհի մեծագույն մասում հետևողականորեն բնաջնջվեց հազարամյակների ընթացքում ձևավորված ինքնատիպ հոգևոր-էթնիկական միջավայրը և հայությունն արտաքսվեց իր սրբազան տարածքի մեծագույն մասից: Չնայած այս հրեշավոր իրողությունն արդեն ոչ մի կապ չուներ ազգային առաքելության գիտակցված դրսևորման հազարամյակների ավանդույթի հետ, այնուամենայնիվ, աշխարհով մեկ ցրված հայության բեկորները հնարավորինս շարունակում են կատարել քաղաքակրթական իրենց դերակատարությունը, զգալի ավանդ բերելով իրենց ապաստան տված երկրների ընդհանուր զարգացմանը` կենսագործունեության բոլոր ոլորտներում: