1917-ին իր Երեւան ժամանումէն մինչեւ 1919-ի իր մահը, Արամ Մանուկեան բառին ամենէն ամբողջական իմաստով Արարատեան դաշտի ողջ հայութեան խտացեալ մարմնաւորումը դարձաւ: Որբի եւ ողբի, գաղթականութեան եւ յուսալքումի, արշաւող թուրքէն սարսափահար եւ դէպի Ռուսաստան հայեացքը յառած ցանուցրիւ հայութենէն, ամիսներու վրայ տարածւած իր տենդոտ աշխատանքով եւ բազմութիւններ ի մի բերելու եւ շարժելու, համախմբելու եւ կազմակերպ ամրոցի վերածելու իր տաղանդով՝ Արամ շունչ եւ մարմին տւաւ Հայաստանի անկախութեան նւաճումին, դէպի Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի յաղթական հերոսամարտները մղելով ու առաջնորդելով հայրենի հողի վրայ վերապրած հայութեան վերջին բեկորները: