ԽԱՉԻԿ ԹԷՕԼԷՕԼԵԱՆ.- Սաղմէն ինչ կ՛ակնկալուի՝ աճիլ, բարգաւաճիլ, առողջ ըլլալ… Սակայն գիտեմ, որ շատ դժուար էր Հայաստանի վիճակը եւ ներկայիս նոյնպէս: Օրինակ մը տալու համար կ՛ուզեմ մատնանշել Իսրայէլի պարագան, որ կերտուած է իր սփիւռքի կողմէ: Անիկա շատ բան կրնայ սորվեցնել մեզի, բայց չենք կրնար բոլորովին ընդունիլ անոր օրինակը, որովհետեւ Հայաստանը սփիւռքի կողմէ չէ հիմնուած, Հայաստանը հիմնուած է հայաստանցիներու կողմէ: Խօսքս անշուշտ Սովետական Հայաստանի մասին է: Սակայն համեմատական եզրեր կան: Ես յաճախ գրած եմ, որ մեր Կիլիկեան թագաւորութիւնը՝ շատ հետաքրքրական է, զայն հիմնած են սփիւռքացած հայերը: Հայեր, որոնք Մեծ Հայքէն փախան 11րդ դարու ընթացքին եւ հաստատուեցան Կիլիկիոյ շրջանին մէջ, որ Բիւզանդական կայսրութեան կը պատկանէր: Հիմնականին բնակչութիւնը բաղկացած էր յոյներէ, ասորիներէ եւ հայերէ: Ոչ ոք կ՛անդրադառնայ, թէ Կիլիկեան կոչուած պետութիւնը, զոր Ռուբինեանները հիմնեցին եւ Հեթումականները վարեցին նաեւ՝ 40-50 տոկոս բնակչութիւն մը, ամբողջ շրջանի մը տիրեց՝ 1071էն մինչեւ 1375 թուականը: Մենք սփիւռք մըն ենք, որ պետութիւն հիմնած է ժամանակին, թէեւ շատ հայեր չեն գիտեր այս իրականութիւնը: Սակայն անկէ ալ շատ դասեր չենք կրնար առնել, որովհետեւ անիկա կործանուեցաւ երբ թուրք, արաբ եւ մեմլուք ուժերը շատ զօրացան: Ամէնէն կենսականը, ամէնէն կարեւորը այն է, որ Հայաստան ինքզինքը պէտք է վերանորոգէ, իր ներքին կառոյցը վերակերտէ: Ժողովուրդը, որ հոս կը բնակի իբրեւ հասարակութիւն՝ օրէնքի եւ իրաւունքի հասկացողութիւնը զարգացնէ պետութեան մը հետ, որ ինքնին օրէնքի հասկացողութիւն ունի: Այսինքն՝ օրէնքը ոչ միայն ժողովուրդին օրէնքն է, այլ նաեւ՝ պետութիւնը կառավարող օրէնքն է: Եթէ Հայաստանի պարզ ժողովուրդը՝ զայն ներկայացնող զանազան վերնախաւերը եւ պետութիւնը կարենան միասին աշխատիլ՝ շատ բան կարելի է իրագործել…