1- Բարձր Հայքը` Մեծ Հայքի առաջին նահանգը, Բաղկացած էր հետևեալ ինը գավառներից՝ Դարանաղի, Աղիւն, Մուզուր, Եկեղեաց, Մանանաղի, Դերջան, Սպեր, Շաղագոմ և Կարին։ Իր տարածքով Բարձր Հայքը կհամապատասխաներ այժմեան Էրզրումի հիմնական մասին։ Ուներ ընդարձակ սարահարթեր և դաշտեր։ Ձմռան խիստ ցուրտ կ‏լին Բարձր Հայքի արևմտեան շրջանները մտեր են խեթական պետութեան մեջ։ Մ.թ.ա. XV դարէն Բարձր Հայքը, Տայքի մէկ մասը Փոքր Հայքի հետ միասին կը կազմէին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միութեան տարածքը։ Մ.թ.ա. 189-էն Բարձր Հայքը մտեր է Հայոց Արտաշէսեան թագաւորութեան մէջ։ Յայտնի էր հեթանոսական հաւատքի կեդրոններով։ Նահանգի Եկեղիք գավառի Երիզա ավանի մեջ կգտնվեր Անահիտ աստվածուհու մեհյանը։ Նոյն գավառի Թիլ ավանին մէջ գտնվում էր պտղաբերության աստվածուհի Նանեի մեհյանը։ Գտնվելով Մեծ Հայքի արևմտյան սահմանի մեջ՝ Բարձր Հայքը հնուց ի վեր ենթարկվել է օտար տերությունների հարձակումներուն։ 62-էն Բարձր Հայքը մտել է Արշակունեաց Հայոց թագավորության կազմի մեջ։ Ըստ Փաւստոս Բյուզանդի, Բարձր Հայքի Անի ամրոցի մէջ են թաղված Հայոց Արշակունի թագավորները։ 301-էն հետո Բարձր Հայքի Եկեղեաց գաւառի մեծ մասը դարձեր է Գրիգոր Լուսաւորչի տոհմի սեփականութիւնը։ Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումէն յետոյ Բարձր Հայքը կազմած է Հռոմէական Հայաստանի հիմնական մասերէն մէկը, որու գերագոյն կառավարիչը կայսեր կողմէն նշանակուող կոմսն էր։ Նահանգը մասնատուած էր շարք մը նախարարութիւններու։ Բարձր Հայքի վարչական վիճակը փոխուեցաւ բիւզանդական Հիւստինիանոս I կայսեր կատարած վերափոխություններու հետևանքով։ 380-ական թթ. Բարձր Հայքի մէջ աստիճանաբար ուժեղացած է բիւզանդական ազդեցութիւնը։ VIIդ. առաջին կէսին Բարձր Հայքը դարձած է պարսկա-բիւզանդական պատերազմներու թատերաբեմ, նոյն դարու կէսերէն ենթարկուեր արաբական յարձակումներու։ Նահանգն այնուհետև դարձեր է Բիւզանդիայի և արաբական արիւնոտ բախումներու թատերաբեմ։ 885-էն Բարձր Հայքը մտեր է Բագրատունեաց Հայոց թագաւորութեան մէջ, բացառեալ Կարինը, որ շարունակեց մնալ խալիֆութեան սահմաններուն ռազմականը։ 1314-ին ամբողջ Բարձր Հայքը ենթարկուեր է ծանր հարկահանութեան, փակուեր են եկեղեցիները, բնակչութեան մէկ մասը հաւատափոխ եղեր է, ոմանք վաճառեր են իրենց զաւակներուն կամ փախեր այլևայլ վայրեր։ 1394-ին Բարձր Հայքը գրաւեր են Լենկթեմուրի հերոսակները և նահանգի բնակչութիւնը ենթարկուեր նորանոր արհաւիրքներու։ 1514-ին նահանգը գրաւեր է Օսմանյան Թուրքիան։ 1555-ի և 1639-ի թուրք-պարսկական պայմանագրով Բարձր Հայքը վերջնականապէս անցեր է Թուրքիային՝ ընդգրկելով Էրզրումի փաշայութեան մեջ: