Ի­րա­կա­նու­թիւ­նը այն է, որ ա­րեւմտա­հա­յու­թիւ­նը շատ ա­ւե­լի հին եւ շատ ա­ւե­լի ըն­դար­ձակ պատ­մա­կան-աշ­խար­հագ­րա­կան կեր­տո­ւածք մըն է քան Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նը ի՛նք։ Ա­նոր բնաշ­խար­հը ­Բագ­րա­տու­նեաց ­Հա­յաս­տա­նի քայ­քայ­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րով եւ հե­տա­գա­յին նաեւ ­Կի­լի­կեան ­Հա­յաս­տա­նի թա­գա­ւո­րու­թեան լու­ծա­րու­մով ան­ցած է բիւ­զան­դա­կան, ա­րա­բա­կան, սել­ճու­քեան, մոն­ղո­լա­կան եւ թա­թա­րա­կան ա­ւե­րիչ ոտ­նա­կո­խում­նե­րէն, ի վեր­ջոյ ամ­բող­ջո­վին բա­ժին իյ­նա­լով (1555ի Ա­մա­սիա­յի թուրք-պարս­կա­կան դաշ­նագ­րով) օս­մա­նեան սուլ­թան­նե­րու եր­կա­րա­տեւ եւ դա­ժան տի­րա­պե­տու­թեան։ Ա­նոր ժո­ղո­վուր­դը օս­մա­նեան տի­րա­կալ­նե­րուն կող­մէ են­թար­կո­ւած է հե­տե­ւո­ղա­կան խտրա­կա­նու­թեան եւ շա­հա­գործ­ման։ ­Դա­րեր շա­րու­նակ ան կե­ղե­քո­ւած է եւ բռնի հա­ւա­տա­փո­խու­թեան են­թար­կո­ւած։ ­Դա­րեր շա­րու­նակ ան օ­տա­րո­ւած է իր հայ­րե­նի­քէն եւ ի վեր­ջոյ, ­Սուլ­թան Ապ­տիւլ ­Հա­միտ Բ.ի նա­խա­ձեռ­նած զան­գո­ւա­ծա­յին կո­տո­րած­նե­րու հե­տե­ւան­քով, ա­նոր մէկ մեծ զան­գո­ւա­ծը փա­խուստ տո­ւած է օս­մա­նեան պե­տու­թեան սահ­ման­նե­րէն դէ­պի Ե­գիպ­տոս, դէ­պի Եւ­րո­պա, դէ­պի Ա­մե­րի­կա եւ 1908ի շե­մին ար­դէն վե­րա­ծո­ւած՝ հա­մաշ­խար­հա­յին հա­ւա­քա­կա­նու­թեան մը։ Իսկ 1908ի Օս­մա­նեան ­Թուր­քիոյ սահ­մա­նադ­րա­կան կար­ճա­տեւ պատ­րան­քէն ետք, ան ե­ղած է բնա­ջինջ նոյ­նինքն Օս­մա­նեան ­Թուր­քիոյ կող­մէ՝ վե­րապ­րե­լով միայն Ս­փիւռ­քի իր վտա­րան­դի գո­յա­վի­ճա­կով եւ ­Թուր­քիոյ սահ­ման­նե­րէն ներս ապ­րող փշրանք­նե­րով։