Իրականութեանը չի համապատասխանում խորհրդայնաբոյր այն կարծիքը, թէ նորագոյն պատմութեան մէջ հայոց անկախ պետականութիւնը ստեղծւեց ուրիշների կամքով: Անշուշտ, կասկածից վեր է, որ Կովկասեան տարածաշրջանում խմորւած կացութիւնները իրենց դերակատարութիւնն ունեցան հայութեան ճակատագրի ուղղութեան տեսանկիւնից. դա երբեք չի նշանակում, սակայն, որ դրանք միակ տւեալն էին հայոց պետականութեան վերածնունդի: