­Ներ­կայ ժա­մա­նակ­նե­րու գի­տու­թեան — եւ յատ­կա­պէս հայ գի­տաշ­խա­տո­ղի՛ն — մեծ մար­տահ­րա­ւէրն է հասկ­նալ այդ կա­ցու­թա­ձե­ւը իր ողջ բար­դու­թեա­նը մէջ։ «Օս­մա­նա­հայ» շին­ծու եզ­րը ար­դա­րու­թիւն չ­՚ը­ներ գի­տա­կան այդ ճի­գին։ Ան ա­ւե­լի շուտ կը ծած­կէ այդ բարդ եւ մշտա­պէս ստրկաց­նող գո­յա­վի­ճա­կը։ ­Գո­յա­վի­ճա՛կ՝ որ հաս­տա­տո­ւած է պե­տա­կան կան­խամ­տա­ծու­մով։ ­Մենք գործ ու­նինք «ռա­յա» (rayah, rayat) ի­մա­ցու­թեան հետ, որ­մով օս­մա­նեան պե­տու­թիւ­նը բնո­րո­շած է իր ոչ-իս­լամ հպա­տակ­նե­րը։ «­Ռա­յա»ն­ օ­րէն­քով ի­րա­ւա­զուրկ հպա­տակն է։ ­Պե­տու­թիւ­նը կրնայ իր հա­շիւ­նե­րէն ել­լե­լով — ո­րոշ ռա­յա­նե­րու շնոր­հել յա­տուկ ի­րա­ւունք­ներ, բայց ան չի դադ­րիր ռա­յա ըլ­լա­լէ։ ­Ռա­յան ա­րա­բա­կան ծա­գում ու­նե­ցող բառ է։ Ա­նոր ար­մա­տա­կան ի­մաս­տին մէջ կայ «հօտ»ը, «նա­խիր»ը։ Այ­սինքն՝ օ­րի­նա­ւո­րա­պէս շա­հա­գործ­ման են­թա­կայ կեն­դա­նա­կան զան­գուա՛­ծը։ ­Շա­հա­գործ­ման մնա­յուն գոր­ծըն­թա՛ց մը ՝ որ ա­զատ կը կա­ցու­ցո­ւի յան­ցա­գոր­ծու­թեան մեղ­քէն եւ օս­մա­նեան օ­րի­նա­կար­գին կող­մէ կը նո­ւի­րա­գոր­ծո­ւի որ­պէս կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն։