Ք—ից հր երևում են Հավատամք լ–ան ան վերջանալի բլրաշարերը: Արլ-ում ձգվում է Դավաբոյնի լշ–ն, իսկ հս–ում և արմ–ում, ք-ին մոտ տարածվում է Կարնո դաշտը: Կ Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակավայրերից է: Նրա հիմնադրումը վերագրում են մ.թ.ա. 2—րդ հազարամյակի 2—րդ կեսին ապրած հայոց (Հայասական) թագավոր Կարաննիին, որից էլ առաջա ցել է Կ անունը: Ք—ի ծագումնաբանությունը կապվում է նաև Կարինիտես անձնանվան կաւմ նույնանուն ցեղանվան հետ: Կ-ի մասին պատմական հավաստի տեղեկությունները պահպանվել են հունա հռոմեական (1-ին դ) և հետագայի հայ պատմիչների գործերում: Երվանդունի, Արտաշեսյան և Արշակունի թագավորական դինաստիաների ժամանակ (6-րդ դ մ թ ա, 5-րդ դ մ.թ.) Կ Կարինի գավ-ի կենտ րոնն էր: Նրա դերն ու նշանակությունը առանձնապես սկսում է մեծանալ 387 թ Հայասաանի առաջին բաժանումից հետ, որպես բյուզանդական մասի սահմանային կարևորագույն բք: Բյուզանդիայի Թեոդոս II կայսեր (408—450 թթ) հանձնա րարությամբ Անատոլ զորավարը 431 թ Կ-ում կառուցում է նոր ամրություններ և կայսեր անունով ք—ը կոչում Թեոդոսուպոլիս: Ք-ի ամրություններն ու պաշտպանական կառռւյցները ընդարձակվում, վերակառուցվում են նաև Անաստաս I—ի (491–518 թթ) և հատկապես Հուստինիանոս I—ի (527-565 թթ) ժամանակ: 7—9-րդ դդ Կ մերթ բյուգանդական, մերթ արաբական մասում էր գտնվում: Այդ շրջ-ում Կ Կալիկալա և այլ անուններով շատ հաճախ հիշատակվում է նաև արաբական աղբյուրներում: 885 թ Հայաստանում Բագրատունիների թագավորու թյան հաստատումից հետո Կ նույնպես մտավ հայկական պետության կազմի մեջ: 949 թ, սակայն, բյուզանդացիները այն նորից խլեցին հայերից, 1049 թ, երբ սելջուկ-թուրքերը հիմնահատակ կործանեցին Արծն ք-ը, նրա կենդանի մնացած բնակիչները եկան ու հաստատվեցին Կ-ում և այն իրենց հայրենի ք-ի անունով կոչեցին նաև Արծն, որից և աոաջացան Կ—ի թուրք–արաբական Արզն Ռում (այսինքն՝ բյուզանդացիների Արծն), Արզրում, Էրզրում անունները: Սելջուկ-թուրքերին կարճ ժամանակով այստեղից վռնդեցին Զաքարյաններր, իսկ 1242 թ ք անցավ մոնղոլ-թաթարների իշխանության տակ: 15-րդ դ–ում Կ հաջորդաբար տի րում են կարակոյունլու և աղկոյունլու վաչկատուն ցեղերը, իսկ 1514—ին այն գրավում է օսմանյան սուլթան Սելիմ I—ը: 19—20-րդ դդ ռուսական զորքերը երեք անգամ ազատագրել են ք թուրքերից և երեք անգամ էլ ետ վերադարձրել: 1829 թ Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով, երբ Կ—ը վերադարձվեց թուրքերին, ռուսական զորքերի հետ ք—ից հեռացան ավելի քան 20000 հայեր, որոնք բնակություն հաստատեցին Ախալցխայի Ախալքալաքի, Լոռիի, Փամբակի շրջ-ներում: Կարնեցիներն իրենց նոր բնակա վայրերից մի քանիսը վերանվանեցին Կա րինի գավ–ի գ–երի անուններով: 1877—78 թթ ռուս–թուրքական պատերազմից հետո, սեպտեմբերի 7-ին, երբ ք կրկին թողնվեց, այնտեղից Անդրկովկաս գաղ թեց 2000 ընտանիք: Առաջին համաշխար հային պատերազմի ժամանակ Կարինի հայ բնակչության զգալի մասը զոհ գնաց թուրքական յաթաղանին: 1918 թ փետրվարի 26–ին ք նորից է անցնում թուրքերի ձեռքը: Կ մշտապես եղեք է Հայաստանի կարևոր կ ենտրոններից մեկը, Կարնո աշխ–ի վարչա-քաղաքական, Հուստինիանոս 1—ինի վերակազմած Առաջին Հայք պրովինցիայի, հետագայում էրզրումի էմիրության, իսկ թուրքական տիրապետության ողջ ընթացքում Արմ Հայասատանի ամենաընդարձակ Էրզրոմի նահ–ի (վիլայեթի) կենտրոնը: Կ նախ և առաջ հայտոնի է եղել իբրև բք: Թեև հին հայկական և վաղ միջնադարյան պաշտպանական կառույցներից այստեղ քիչ բան է պահպանվել, սակայն ուշ ժամանակներում թուրքերի կառուռած բերդն ու քաղաքամերձ ամրությունները (Մեջիդիե, Նիխախ, Սևիշլի) կանգուն էին մինջև առաջին Համաշխարհային պատերազմը և պահպանում էին իրենց ռազմա– ստրատեգիական նշանակությունը: Ք—ի միջնաբերդր գտնվում է կենտրոնում, երեք բլուրների վրա շրջապատված կրկ նակի պարիսպներով: Այն ուներ նաև խրամ, որը անհրաժեշտության դեպքում, լցվում էր Մուրտառ գետակի ջրերով: Այստեղ կային գաղտնի գետնուղիներ, զինանոցներ, պահեստներ ու զորանոցներ: Միջնաբերդից բացի, ք նույնպես ու ներ շրջապարիսպներ, որոնց վերահս կում էին 72 աշտարակները: Պարսպաշա րի համալիրի մեջ մտնում էին Ախալցխայի (կամ Վրացական), Երզնկայի, Թավրիզի և Խարբերդի ք-ային 4 գլխավոր դարպասները: Օտարների երկարատև տիրապետությունը զգալիորեն փոխել է Կ-ի բնակչության ազգային պատկերը ի վնաս հա յերի: 1829 թ Կ ուներ շուրջ 130000 բնակիչ, որից հայեր 30000, 1909-ին՝ 60000 բնակիչ, որից հայեր՝ 15000 (2500 ընտա նիք): Հայերը հիմնականում բնակվում էին ք–ի հս և հս-արմ թաղամասերում: Այստեղ էին գտնվում նաև ԱՄՆ-ի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, ու Ռուսաստանի հյուպատոսությունները :