Ղարաբաղեան շարժումը եւ անկախութիւնը բազմաթիւ պատնէշներ քանդեցին, նոյնիսկ եթէ այդ տարիներուն ծնունդ առած շատ երազանքներ փուչիկներու նման պայթեցան բիրտ իրականութեան առջեւ։ Խորհրդային վարչակարգին անկումը յառաջ բերաւ հակամարտութեան կարեւոր ազդակի մը անհետացումը, որուն շուրջ Սփիւռքի 70-ամեայ կռիւները բեմադրուած էին եւ որ նաեւ այդ կռիւներուն գործօն խթան մըն էր։ (Ասիկա չի նշանակեր, ինչպէս գիտենք, թէ Խորհրդային Միութիւնը անոնց վրայ ներգործող միակ արտաքին ազդակն էր, բայց քանի որ Խորհրդային Հայաստանը ա՛յդ երկրին մաս կը կազմէր, անոր շահագրգռութեան ու մասնակցութեան աստիճանը աւելի մեծ պիտի ըլլար, քան որեւէ այլ մրցակից ուժի ունեցածը)։ Նոյնիսկ եթէ ներհայկական ուրիշ հակամարտութիւններ յառաջ եկան վերջին քառորդ դարուն ընթացքին, անոնք միեւնոյն ուժգնութիւնը չեն ունեցած, եւ հետեւաբար ազգային միասնականութեան, համազգային մտածողութեան, քաղաքական մտածողութեան եւ քաղաքական արդիւնաւէտութեան խափանումին մասին խօսիլը միեւնոյն իմաստը չունի (կամ պէտք չէ՛ ունենայ), ինչ որ ունէր 1988-էն առաջ։