XVIII դա­րի 60ա­կան թո­ւա­կան­նե­րին Վ­րաց ­Հե­րակլ Բ. թա­գա­ւո­րի հրա­ւէր­ով, «ար­խի­մե­տա­լուրգ» ­Թէո­դո­րոս ­Խա­ջի­ֆո­տո­վի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ՝ լեռ­նար­դիւ­նա­բե­րող 800 յոյն ըն­տա­նիք ­Պոն­տոս երկ­րա­մա­սից, հիմ­նա­կա­նում՝ Ար­գի­րու­պո­լիս (­Գիւ­մուշ­խա­նէ) քա­ղա­քից, ինչ­պէս նաեւ ­Կա­րի­նից (Էրզ­րու­մից), տե­ղա­փոխ­ւում են ­Հա­յաս­տա­նի հիւ­սիս՝ պղնձի, ար­ծա­թի, ոս­կու հան­քե­րը օգտա­գոր­ծե­լու նպա­տա­կով: XIX դա­րի սկզբին յոյն հան­քա­փոր­նե­րի մի մասն անց­նում է ­Սիւ­նիք՝ ­Կա­պա­նին յա­րա­կից տա­րածք, որ­տեղ նրանք գոր­ծար­կում են լեռ­նար­դիւ­նա­հա­նող պղնձա­ձու­լա­կան գոր­ծա­րան­ներ: Դ­րա­նից ա­ռա­ջի­նը Ող­ջի գե­տի ձախ ա­փին 1857 թ. բա­ցո­ւած ­Հա­լի­ձո­րի գոր­ծա­րանն էր, ո­րը աշ­խա­տեց մին­չեւ 1910 թ.: Իսկ երկ­րոր­դը ­Կա­պա­նից հիւ­սիս 6 ք.մ. հե­ռա­ւո­րու­թեան վրայ ­Սա­յադ լե­րան մօտ ­Կա­ւար­տի գոր­ծա­րանն էր, ո­րը գոր­ծեց 1850-1918 թթ., ըն­դո­րում 1871 թ. գոր­ծա­րա­նը տե­ղա­փո­խո­ւել էր Ող­ջի գե­տի ա­փին: ­Կա­ւար­տի գոր­ծա­րանն իր ար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թեամբ գրա­ւում էր երկ­րորդ տե­ղը, իսկ նշեալ եր­կու գոր­ծա­րան­նե­րում 1846 թ. դրու­թեամբ աշ­խա­տում էին ­Պոն­տո­սից տե­ղա­փո­խո­ւած 150 յոյն հան­քա­գործ­ներ: ­Յոյ­նե­րը գոր­ծար­կում էին նաեւ մօ­տա­կայ ­Կա­տար գիւ­ղի պղնձա­հան­քե­րը, իսկ ­Նո­րա­շէ­նիկ գիւ­ղի մօտ յոյն ­Լա­զա­րեւ եղ­բայր­նե­րը բա­ցել էին ­Լա­զա­րե­ւեան գոր­ծա­րա­նը, որ­տեղ աշ­խա­տող­նե­րի քա­նա­կը հաս­նում էր 100-185 հո­գու: