Հայ ժողովուրդը, պատմության ճակատագրի բերումով բաժանված լինելով երկու հիմնական հատվածի, ստիպված էր իր մշակույթը զարգացնել հասարակական	քաղ. տարբեր պայմաններում։ Արլ. Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին . և հայ-ռուս. կապերի ուժեղացումը հնարավորություններ ստեղծեցին, որպեսզի հայկ. մշակույթն ավելի սերտորեն առընչվի ռուս, առաջավոր մշակույթի հետ։ Արևմտահայ հատվածն ավելի շատ կրում էր եվրոպ., հատկապես ֆրանս. մշակույթի ազդեցությունը։ Միաժամանակ, հայ ժողովրդի մեկ այլ խոշոր հատված, ապրելով աշխարհի զանազան երկրներում և գտնվելով տարբեր ազդեցությունների տակ, այնուամենայնիվ, կարողացավ ստեղծել մշակութային նշանակալի արժեքներ։ Դարասկզբի հայ առաջավոր կրթավայրերից էին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը, Աստրախանի Աղաբաբյան, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցները, Վենետիկի