Մենք ունենք մարմնավոր հայրենիք և հոգևոր հայրենիք: Այս երեկուսը մեկ միասնություն են: Ֆիզիկական հայրենիքը մեր բնաշխարհն է, մեր հողը, մեր լեռը, ջուրը, մեր երկինքը, մեր չքնաղ երկիրը: Մեր հոգևոր հայրենիքը մեր բնական տարածքում ծնված, արարված ու այդ տարածքից անբաժան գոյատևած մեր մշակույթն է, մեր արվեստը, օրենքն ու ծեսը, մեր ոգին, իմաստությունը: Մեր հայրենիքը հազարամյակներ շարունակ մեզ համար եղել է մեր մարմնի, մեր էության ու հոգու շարունակությունը, մենք էլ եղել ենք նրա մասնիկը, նրա հոգին. այսինքն` մենք ու մեր հայրենիքը մեկ ամբողջություն ենք՝ իբրև մեկ ապրող, շնչող, արարող էակ: Կոմիտասը բոլոր ժամանակների այդ ամբողջական հայրենիքն է` արտահայտված տիեզերական ձայնային ալիքով և այդ ամենը բացատրող օրենքով: Կոմիտասի համար հայրենիքի հարազատ զավակը նախ և առաջ հայ գեջուկն էր, ում մասին գրում է. «Իր երգերուն մեջ բնությունը կխոսի, որովհետև բնությունն է նախ իրեն մեջ խոսած: Իր սրտին մեջ բնության ծովը կհուզվի, վասնզի ինքն իսկ բնության ալիքներուն վրա կդեգերի: .… Գեղջուկ երգերը տեսակ-տեսակ ասուն հայելիներ են, որոնք զատ-զատ իրենց ծնունդ առած վայրերուն դիրքը, կլիման, բնությունն ու կյանքը կանդրադարձնեն»: Մինչև 1800-ականները անհատների, թագավորների ու իշխանների պատմություններից բացի՝ երբևէ չի արձանագրվել ժողովրդի պատմությունը, չի նկարագրվել այդ ժողովրդի նիստուկացը (միջնադարում մեծարվում էր Գրիգոր Խուլ անունով երաժիշտը, որովհետև ականջները փակել էր մոմով, որպեսզի ժողովրդական երգ չլսի ու չպղծի իր հոգին), և մինչ այդ չի խոսվել, թե ով է սասունցին, մշեցին, վանեցին, ալաշկերտցին, կարինցին, ակնցին, խարբերդցին, բասենցին, շիրակցին, լոռեցին, սյունիքցին, արցախցին, տավուշցին, իգդիրցին և այլն: Որքան անիմաստ է հնչում «և այլն»-ը, երբ երկար կարող ենք շարունակել այդ «շարքը», երբ ամեն մեկը մի սուրբ ու հզոր աշխարհ է` կանգնած համաշխարհային քաղաքակրթության ակունքներում: Հայրենիքն ու բնիկ ժողովրդին ճանաչելու, այսինքն` ինքներս մեզ ճանաչելու սերմը ցանեցին Աբովյանը, Սրվանձտյանցը, Չիթունին, Խրիմյան Հայրիկը և ուրիշներ: Նրանք եղան Կոմիտասի գալուստը նախանշող կարապետները: Սա հեղափոխություն էր արամյան ցեղի մտքի մեջ: Սկսվեց հայրենապաշտությունը: Խրիմյան Հայրիկը գերմանացի հնագետին ասաց, որ մի հին գանձ ունի, և երբ հնագետի աչքերը փայլեցին անհամբերությունից, Հայրիկն ասաց. «Իմ ազգս է: Քրիստոսեն ալ, Մովսեսեն ալ հին իմ թշվառ ազգը: Անտեսած այս թանկագին հնությունը` հին քար մը կամ առարկա մը փնտրելու կելլեք»: Տարիներ անց Կոմիտասն ասաց. «…Գավառը իմ աչքիս առջև կպատկերանա իբրև սրբավայրը հայ գեղարվեստի նշխարներու. հոն կտեսնեմ հայ երգը` հայ գեղջուկին շրթներուն վրա: Հայ գութանը, հայ գեղջուկը` իր արորին ու մաճկալին հետ, ու քարերն անգամ նվիրականություն մը կհիշեցնեն ինծի: Այդ քարերի բեկորներն են հայրենիքը… հոն են շեշտերը մեր գեղարվեստին և ոչ թե մայրաքաղաքներուն մեջ…»: Կոմիտասը չորս տարեկան էր, երբ Սրվանձտյանցը հայտնագործեց «Սասնա ծռեր» էպոսը, և երբ նոր կառուցվել էր Էջմիածնի ճեմարանը, որտեղ առաջին անգամ ուսումնասիրվելու էին նախաքրիստոնեական Հայաստանը, բարբառը, առասպելն ու ժողովրդական ծեսը, հակառակ գրիգորխուլյան հայացքի` խրախուսվելու էր ժողովրդական երգն ու նվագը: Կոմիտասը ինը տարեկան մի որբ երեխա էր հեռավոր Անատոլիայում, երբ Սրվանձտյանցը ողջ հայության համար բառիս բուն իմաստով հայտնաբերեց հայրենիքը. նա 1878 թվականին ոտքով շրջեց պատմական հայրենիքի գավառներով, լեռներով ու ձորերով, կուսական աշխարհներում ծվարած նահապետական գյուղերով ու երբեմնի փառքը կորցրած հնամյա քաղաքներով, եղավ դրախտի տարածքում` Հարքի Բյուրակն լեռներում, որտեղից սկիզբ են առնում դրախտի գետերը` Եփրատն ու Տիգրիսը, որտեղ ժողովուրդը փնտրում էր անմահության Բրաբիոն ծաղիկը, և մանրամասն գրանցեց իր տեսածն ու լսածը: Եվ երբ մոտեցավ Ծոփաց աշխարհի Ծովք լճին, էլ չդիմացավ` փլվեց հողին… Հետո գրեց. «Քարերու գլուխը քարացած մնացեր եմ և ապա գետինը թավալեցա երեսացս վրա: Կը փարիմ, կը գրկեմ, կը պագեմ, կսթափիմ և այլ աչերս չվերցուցի երկինք: Երկինքեն բարձր փառք մը գտած էի»: Հետո Կոմիտասն էլ գրեց. «Ինձ համար չկա ուրիշ երկինք, քան իմ ժողովրդի հարազատ հոգին»: Այս աշխարհայացքը ծնեց 19-րդ դարի հսկաներին գրականության, լեզվաբանության, հնագիտության, ճարտարապետության, ազգագրության, բանասիրության, պատմաբանության և այլ ասպարեզներում: