Արևմտահայերի կրթական կյանքում մեծ դեր են խաղացել մխիթարյանների հիմնած Փարիզի Մուրադյան և Վենետիկի Ռափայելյան վարժարանները։ Արժանահիշատակ են Ս. Ամենափրկիչ վանքի դպրոցը (հիմն. է XVII դ. 1-ին կեսին) Նոր Զուղայում, Մեսրոպյան վարժարանը (1799—1922) Զմյուռնիայամ, Հայոց մարդասիրական ճեմարանը (հիմն. է 1821-ին) Կալկաթայամ, Սանդուխտյան-Մարիամյան (1870—1915), Երամյան (1878—1915), Կեդրոնական (1881—96) վարժարանները Վանում, Սանասարյան վարժարանը (1881 — 1915) Կարինում ևն։ XIX դ. 2-րդ կեսից Երևան են գալիս մասնագիտացված առաջին ուս. հաստատությունները։ Երկրագործական վարժարան հիմնելու առաջին փորձը կատարել է Սերովբե Վիչենյանը։ Նրա հիմնած դպրոցում (1853—55) ուսումնասիրել են այգեգործություն, կենդանաբանություն, մետաքսագործություն, շերամապահության։ 1880-ին Վանում երկրագործ, ուսումնարան է բացել Խրիմյան Հայրիկը։ Մանկավարժ, առաջին կրթ. հաստատությունը Վանի վարժապետանոցն էր (1878—81): XIX դ. 2-րդ կեսի նշանավոր ուս. կենտրոն էր Արմաշի դպրեվանքը (1889—1915), որը հոգևոր բարձրագույն ուս. հաստատություն էր։ Պատրաստել է նաև ուսուցիչներ։