XIX դ. 40—50-ական թթ. հայաբնակ քաղաքների և գյուղաքաղաքների մեծ մասն արդեն ուներ եկեղեցական-ծխական, վանական, մասնավոր դպրոցներ։ Այդ ժամանակաշրջանում Արլ. Հայաստանում գործել են տարբեր տիպի ավելի քան 160 հայկ. դպրոցներ (3890 աշակերտ, 194 ուսուցիչ)։ 60-ական թթ. դպրոցը նկատելի առաջընթաց ապրեց։ Հիմնականում ձերբազատվեց թերուս, սահմանափակ գիտելիքների տեր վարժապետներից ու տիրացուներից։ Կրթական գործում սկսեց մեծ դեր խաղալ հասարակական նախաձեռնությունը։ Ստեղծվեցին կուլտուր-լուսավորական, հրատարակչական, թարգմանական, գրավաճառային, գրադարանային, գրաճանաչության տարածման ե այլ ընկերություններ։ 1863-ին հրապարակվեցին հայկ. ծխական դպրոցների աոաջին ընդհանուր կանոնները, որոնց համաձայն դպրոցների կառավարումը հանձնվում էր ընտրովի հոգաբարձություններին։ Կրթության հիմնական կենտրոն դարձավ եկեղեցական-ծխական դպրոցը, որտեղ ուսուցումը 2—3 տարի էր։ Ավանդվում էին հայոց և ռուսաց լեզուներ, վայելչագրություն, թվաբանություն, երգեցողություն, կրոն ևն։