Ս­փիւռ­քի տա­րած­քին հայ­կա­կան իւ­րա­քան­չիւր հա­մայն­քի ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ա­ռանց­քա­յին պա­րա­գայ է. մեծ վեր­նա­գիր մը՝ բազ­մա­շերտ են­թա­խո­րագ­րե­րով։ Յու­նաս­տա­նի ա­ռաջ­նոր­դա­կան պա­տաս­խա­նատուու­թեան ստանձն­ման ա­ռա­ջին իսկ օ­րէն, ըն­թա­ցիկ աշ­խա­տանք­նե­րու կար­գին կա­րե­ւոր եր­կու վեր­նա­գիր­ներ ար­դէն կը զբա­ղեց­նեն զիս. ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը եւ Հա­յաս­տան­նէն ե­կած հայ­րե­նա­կից­նե­րու պա­րա­գան։ Այս եր­կու­քը կա­րե­ւոր ծրա­գիր­ներ են մե­զի հա­մար։ Ե­րի­տա­սար­դու­թիւն կը նշա­նա­կէ սերն­դա­փո­խու­թիւն։ Սերն­դա­փո­խու­թիւն կը նշա­նա­կէ նոր ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւած։ Ե­րի­տա­սար­դու­թեան հետ առն­չո­ւած լուրջ ի­րա­վի­ճա­կէն ան­կախ, ա­մէն նոր սե­րունդ տար­բեր եւ նոր նկա­րա­գիր մը ու­նի նա­խոր­դէն. մա­նա­ւանդ ներ­կայ ժա­մա­նակ­նե­րու պայ­ման­նե­րուն մէջ ապ­րող ե­րի­տա­սար­դու­թեան հա­մար։ Ո՞վ է ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը։ Ե­րէ­կո­ւան ե­րե­խա՞ն, պա­տա­նի՞ն եւ վա­ղո­ւան չա­փա­հաս ան­հա՞­տը։ Ըն­դու­նո­ւած մտա­ծե­լա­կերպ ե­ղած է այ­լեւս հար­ցերն ու ա­նոնց ժխտա­կան ի­րա­վի­ճակ­նե­րը մատ­նան­շել, ա­ռանց փնտռե­լու ա­նոնց պատ­ճա­ռը։ Ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ին­չո՞ւ հե­ռու է ե­կե­ղե­ցիէն։ Ան­կէ ա­ռաջ հարց տամ, ին­չո՞ւ ժո­ղո­վուր­դը մօ՞տ է ե­կե­ղե­ցիին։ Ին­չո՞ւ կ­՛ակն­կա­լենք, որ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը մօտ ըլ­լայ ե­կե­ղե­ցիին, ար­դեօք բնաւ եր­բեք դաս­տիա­րա­կե­ցի՞նք զինք այդ ուղ­ղու­թեամբ, երբ տա­կա­ւին փոքր տղայ էր։ Ե­րե­խա­յին կամ փոք­րին դաս­տիա­րա­կու­թեան ա­մե­նաազ­դու մի­ջո­ցը մե­ծե­րուն անձ­նա­կան օ­րի­նակն է եւ ոչ թէ խօս­քը կամ թե­լադ­րան­քը։ Այ­սօ­րո­ւան ե­րի­տա­սար­դը իր ծնող­քէն կամ դաս­տիա­րա­կէն եւ կամ այլ պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րէն որ­քա­նո՞վ ե­կե­ղե­ցա­սի­րու­թեան օ­րի­նակ ա­ռա՞ւ, մէ­կը ի­րեն հասկ­ցու՞ց ե­կե­ղեց­ւոյ կա­րեւ­րու­թիւ­նը կամ եր­բե­ւի­ցէ մէ­կը քա­ջա­լե­րե՞ց, որ ե­կե­ղե­ցի եր­թայ կամ մաս­նակ­ցի ե­կե­ղե­ցա­կան ա­րա­րո­ղու­թեանց։ Ե­կե­ղեց­ւոյ սպա­սար­կող դպիր­ներ եւ սար­կա­ւագ­ներ շատ քիչ են Յու­նաս­տա­նի մեր ե­կե­ղե­ցի­նե­րէն ներս. գրե­թէ ան­բա­ւա­րար։ Ե­կե­ղե­ցի­նե­րէն ներս ա­րա­րո­ղու­թիւն­նե­րը կը կա­տա­րո­ւին ան­բա­ւա­րար թի­ւով սար­կա­ւագ­նե­րով եւ դպիր­նե­րով։ Ոչ ոք կ­՛անդ­րա­դառ­նայ ե­ղած պա­կա­սին. սա բնա­կան ե­րե­ւոյթ դար­ձած է։ Ին­չո՞ւ յու­նա­հայ ե­րի­տա­սարդ­ներ հե­ռու են ե­կե­ղեց­ւոյ մէջ ծա­ռա­յե­լէ։ Հա­մո­զո­ւած ըլ­լա­լով հան­դերձ, որ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ազ­գի մը ա­պա­գան է, ե­րի­տա­սար­դու­թեան հարկ ե­ղած ամ­բող­ջա­կան հա­յե­ցի դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը չենք տար։ Հա­ւա­նա­բար կը գի­տակ­ցինք, սա­կայն կրնայ ըլ­լալ, որ մե­զի կը պակ­սին ժա­մա­նա­կը եւ մար­դու­ժը։ Ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ե­կե­ղե­ցիին մօտ ըլ­լա­լու հա­մար պէտք է, որ փոքր տա­րի­քէն ա­նոր դաս­տիա­րա­կու­թեան մէջ նե­րա­ռո­ւի ե­կե­ղե­ցին եւ ա­նոր կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը։