Մու­թա­ֆեան Սր­բա­զա­նի պատ­րիար­քու­թեան տա­րի­նե­րին, օ­րի­նակ, կա­րող եմ ա­սել, որ նա կա­րո­ղա­ցել էր հա­մայն­քի մի­ջից եւ հէնց հա­մայն­քի խնդիր­նե­րով զբա­ղո­ւել, կա­րո­ղա­ցել էր աշ­խար­հիկ մարդ­կանց մի խումբ հա­ւա­քել իր կող­քին, ո­րոնք զբաղ­ւում էին հա­մա­պա­տաս­խան խնդիր­նե­րով, այ­սինքն՝ այդ ա­մէ­նը ճիշդ ձե­ւով հա­մա­կար­գե­լու բա­նա­ձե­ւը գտել էր Մու­թա­ֆեա­նը: Այն­պէս, որ նոր Ա­մե­րի­կա բա­ցա­յայ­տե­լու կա­րիք չկայ, տար­բե­րակ­նե­րը կան՝ կամ­քի ու ցան­կու­թեան պա­րա­գա­յում: Ո­րով­հե­տեւ ի վեր­ջոյ պատ­րիարք լի­նի թէ պատ­րիար­քի տե­ղա­պահ՝ նրա ի­րա­կան կո­չու­մը հո­գե­ւո­րա­կան լի­նելն է եւ կրօ­նա­կան հար­ցե­րով զբա­ղո­ւելն է: Ան­շուշտ, սա էլ պէտք է չմո­ռա­նանք, որ պատ­րիար­քու­թիւ­նը միան­շա­նակ պե­տա­կան կա­ռոյց է, պե­տու­թեան եւ հա­մայն­քի մի­ջեւ այդ յա­րա­բե­րու­թիւ­նը կա­ռու­ցող մար­մինն է, այն­պէս, որ «­Մենք ան­կախ ենք», «­Պե­տու­թեան թոյ­լա­տո­ւու­թիւն հարց­նե­լու կա­րիք չու­նենք» եւ այլն, չկայ նման բան, այդ խօ­սակ­ցու­թիւն­նե­րը մի կողմ դնենք, լի­նենք ի­րա­տես: Եր­բեք էլ ան­կախ չի ե­ղել Պոլ­սոյ հա­յոց պատ­րիար­քու­թիւ­նը, ո՛չ Օս­մա­նեան, ո՛չ հան­րա­պե­տա­կան շրջա­նում: Ըստ ինձ այժմ հիմ­նա­կան խնդիրն այս ա­մէ­նը մեր ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին հա­մա­պա­տաս­խան ձե­ւա­չա­փին ու պայ­ման­նե­րին ճիշդ հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­նե­լու հարցն է: