IX դ. սկզբին Հայաստանի կառավարիչ Աշոտ Բագրատունին Կամսարականներից գնել է Արշարունիքի և Շիրակի գավառները Անի ամրոցի հետ: Անիի բարձրացումը սերտորեն կապված էր Բագրատունյաց իշխանական տան հետ: 961թ. Աշոտ 3-րդը արքունիքը Կարսից տեղափոխում է Անի ու այն հռչակում հայոց մայրաքաղաք: Բագրատունիները միջոցներ չեն խնայում, որ նոր մայրաքաղաքը բարեկարգվի ու ամրացվի: Կառուցվում են պալատներ, եկեղեցիներ, հյուրանոցներ, իջևանատներ և այլն: 964 թ. ամրոցից հյուսիս, հրվանդանի նեղ մասում Աշոտ 3-րդը կառուցում է հզոր պարիսպ, որն իր անունով կոչվում է «Աշոտաշեն»: Քաղաքի շենացման, ընդարձակման, ազգաբնակչության աճի հետ կարիք է զգացվում նոր շինությունների ու պարիսպների կառուցման: Աշոտի որդի Սմբատ 2-րդը 989թ. հին պարիսպներից, Մ. Ուռհայեցու վկայությամբ «մի նետընկեց հեռու», կառուցում է նոր պարիսպ: Անին ունեցել է նաև իր զինանշանը: Քաղաքի Գլխավոր դռան մոտ հայտնաբերվել է վազող առյուծի /հովազ/ ուռուցիկ քանդակ, խաչապսակ գնդակը բերանին: Անին բաղկացած էր երեք մասից` միջնաբերդ, բուն քաղաք, արվարձան: Միջնաբերդը և բուն քաղաքը ամրացված էին կրկնակի պարիսպներով, իսկ արվարձանը` ոչ: Բուն քաղաքը սկզբում տարածվել է Աշոտյան պարիսպների և միջնաբերդի միջև /հին քաղաք/, այնուհետև ընդարձակվել ու տարածվել է դեպի Սմբատյան պարիսպներ /նոր քաղաք/: Նոր քաղաքում են կառուցվել Մայր տաճարը կամ Կաթողիկեն, Գագկաշեն, Սբ. Գրիգոր և այլ եկեղեցիները: Ծաղկուն շրջանում` Զաքարյանների ժամանակ, Անին ունեցել է 100 000 բնակիչ: Բնակչության աճի պատճառով օգտագործվել են Ծաղկոցաձորի, Ալաջաձորի, Գլիձորի և Ախուրյանի ձորի բնական քարայրները, որոնք հարմարեցվել են բնակության համար: Եղել են նաև երկհարկ ու եռահարկ քարայրներ: Այրային Անին ուներ եկեղեցի ու տոհմական դամբարան /այս դամբարանի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է 4-5 տարեկան աղջկա մումիայի վերածված մարմին/: Անին հայտնի էր որպես արհեստի, առևտրի ու գրչության կենտրոն: