Միշտ ալ այսպէս եղած է հայոց պատմութեան մէջ՝ այն օրերէն, երբ Պարսկաստան եւ Հռոմէական կայսրութիւններ կային, կամ պարթեւական-հռոմէական, կամ պարսկական բիւզանդական, յետոյ՝ թրքական ռուսական եւ այլն: Մեզ շրջապատող օտար ուժերը շատ մեծ էին: Մենք միայն կրնանք դիմանալ, եթէ ներքին համոզումներ եւ կառոյցներ ունենանք: Սակայն, դժբախտաբար, յաճախ չենք ունեցած, կամ եթէ ունեցած ենք, ինչպէս՝ Պոլսոյ մէջ, ուր հայ գաղութը երկար ատեն Օսմանեան կայսրութեան մէջ բարգաւաճեցաւ՝ յաջողութեան ազդակներէն մէկն էր, որ այն օրուայ ժողովուրդը աստիճանաբար աւելի բարեկեցիկ կը դառնար: Զայն կառավարողները՝ վերնախաւը, մէկ կողմէ կրօնական էր, մէկ կողմէ աղայական՝ ամիրաներէն սկսած եւ մեծահարուստները, որոնցմէ շատերը իսկապէս նուիրատուութիւններ կ՛ընէին եւ կը փորձէին ղեկավարել ժողովուրդը: Մէկ կողմէ ալ մտաւորական էր: Պոլսոյ մէջ 19րդ դարուն հայ աշխարհաբարը կազմաւորուեցաւ շնորհիւ մտաւորականներու, որոնք թերթեր կը խմբագրէին: Երբ հայկական սփիւռքը կամ հայ ժողովուրդը մտաւորականութիւն ունենայ, ունենայ այնպիսի ղեկավարութիւն, որուն համար կարեւոր են մեր մտաւորականները, այն ատեն մենք կրնանք բարգաւաճիլ: Անշուշտ Պոլսոյ կամ այլ համայնքներու պարագային ալ ստեղծուած էին վերնախաւեր, որոնք կը գործակցէին իրարու հետ: Բայց շատ քիչ անգամներ կը պատահի, որ այդ բոլորը հաւասարակշռուած ձեւով իրարու հետ կը գործակցին: Հայրենիքի պարագային ալ տարբեր չէ: Հոս կարեւոր վերնախաւերէն մէկը բանակի վերնախաւն է, կայ նաեւ տնտեսական վերնախաւը: Այս բոլորը պիտի գոյանան, քիչ թէ շատ արմատներ պիտի նետեն ու իրարու հետ համագործակցին: Որքան ժողովրդավարական ըլլայ երկիր մը՝ այնքան անիշխանութենէն կը խուսափի՝ ունենալով բազմաթիւ վերնախաւեր, որոնք պատասխանատու են: Անցեալին հատուկենտ եղած են, հիմա ալ կայ, սակայն երբ հզօրանայ այդ հատուկենտը թիւերու եւ կապերու առումով՝ այն ատեն իսկական ուժականութիւն կ՛ունենանք: Եւ կը դառնանք՝ ժողովուրդ, ազգ, պետութիւն…