Նեոլիթյան և էնեոլիթյան մի շարք բնակատեղիների (Թեղուտ` Ռ. Թորոսյան, Մասիս բլուր, Ադաբլուր` Գ. Արեշյան, Առատաշեն, Ակնաշեն` Ռ. Բադալյան, Ն. Գոդեձոր` Պ. Ավետիսյան, Արենի 1` Բ. Գասպարյան) պեղումների շնորհիվ վեր է հանվել լեռնաշխարհը բնակեցնող վաղ երկրագործական-անասնապահական հասարակությունների` մ. թ. ա. VII–IV հազարամյակներով ժամանակագրվող մշակույթների ձևավորման ու զարգացման դինամիկան, լուսաբանվել են տնտեսությանը, հումքային բազային, առևտրին, մշակութային փոխառնչություններին վերաբերող բազմաթիվ հարցեր: Հնագույն Հայաստանի բրոնզ-երկաթիդարյան հնագիտական մշակույթների բացահայտման, լեռնաշխարհին բնորոշ հասարակական զարգացումների առանձնահատկությունների լուսաբանման համար առանցքային նշանակություն ունեն ինստիտուտի արշավախմբերի ուժերով պեղված Կարմիր բլուրի նախաուրարտական շրջանի (Հ. Մարտիրոսյան), Ջրահովիտի, Մեծամորի (Է. Խանզադյան), Հառիճի (Տ. Խաչատրյան), Այգևանի (Ս. Եսայան), Մոխրաբլուրի (Գ. Արեշյան), Հոռոմի, Գեղարոտի (Ռ. Բադալյան), Ագարակի (Պ. Ավետիսյան) բնակատեղիների նյութերի ուսումնասիրությունները: Բրոնզ-երկաթիդարյան Հայաստանի մշակույթների ամբողջական նկարագրության, պարբերացման և ժամանակագրության համակարգի ձևավորման համար կարևոր տվյալներ են ձեռք բերվել ՀՀ տարբեր շրջաններում պեղված դամբարանադաշտերից (Լոռի Բերդ` Ս. Դևեջյան, Լճաշեն` Լ. Պետրոսյան, Օշական` Ս. Եսայան, Ա. Քալանթարյան, Քարաշամբ` Վ. Հովհաննիսյան, Թալին` Պ. Ավետիսյան, Ծաղկալանջ` Ֆ. Մուրադյան, Հոռոմ` Ռ. Բադալյան, Սյունիք` Օ. Խնկիկյան և այլն): Զգալի աշխատանք է տարվել Հայկական լեռնաշխարհի ողջ տարածքն ընդգրկող հնավայրերի հետ կապված ուսումնասիրությունների արդյունքների համակարգման և նորովի մեկնաբանման ոլորտում (Ա. Բոբոխյան):