Դպրո­ցը կամ աւե­լի ըն­դարձակ իմաս­տով ուսման հա­մակար­գը մեզ՝ հա­յերուս հա­մար միշտ եղած է հա­մազ­գա­յին խնդիր։ Մին­չեւ 1915 թուական, ազ­գի վե­րել­քը, նոյ­նիսկ կազ­մութիւ­նը կա­պուած էր ժո­ղովուրդի ուսման մա­կար­դա­կի բարձրաց­ման։ Հո­գեւոր, քա­ղաքա­կան ու մտա­ւորա­կան խա­ւի այս նա­խասի­րու­թիւնը իր ար­ժա­նի անդրա­դար­ձը գտաւ նաեւ հայ շի­նակա­նի մօտ։ Գա­ւառի հայ գեղ­ջուկը ամէն զո­հողու­թիւն յանձն արաւ իր որդւոյն ու­սումը ապա­հովե­լու հա­մար։ Երբ երկրի մահ­մե­տական հա­սարա­կու­թիւնը որոշ ու հասկնա­լի վե­րապա­հու­թեանբ հե­ռու կը մնար, հա­յեր լա­ւագոյնս կ՚օգ­տուէին օտար եր­կիրնե­րէ եկած մի­սիոնար­նե­րու հիմ­նած դպրոց­նե­րէն։ Մեծ քա­ղաք­նե­րու մէջ ԺԷ դա­րուն սկսած եկե­ղեցա­շինու­թեան ար­շա­ւը ԺԹ դա­րուն երկրորդ կէ­սէն վերջ վե­րածուեցաւ դպրո­ցաշի­նու­թեան։ Այս մա­սին իբ­րեւ վառ օրի­նակ կ՚ար­ժէ յի­շել Պո­լիս պանդխտու­թեան եկած սե­բաս­տա­ցի բեռ­նա­կիր­նե­րու «Սե­նեքե­րիմ» ըն­կե­րու­թիւնը։ Ան ձեռ­նարկած ու ապա յա­ջողած էր բեռ­նա­կիր­նե­րու լու­մա­ներով Սե­բաս­տիոյ մէջ դպրոց կա­ռու­ցել։