Եվ մեր քաղաքական դաշտն այդպես հարստանում էր քաղաքագետներով, բայց, եթե կարելի է այսպես ասել, ո՛չ ազգային քաղաքագիտության երդվյալներով: Այս տարիներին մեր քաղաքագետները հասցրին գրեթե մինչև ուղն ու ծուծը հետազոտել Հայկական հարցը և արցախյան հիմնախնդիրը` գիտական, դիվանագիտական և միջազգային իրավունքի տեսակետից: Այդ հետազոտությունները առանձնապես պատմության խորքերը գնալու անհրաժեշտությունը չունեին, որովհետև այդ դեպքերի մի մասի` Արցախն Ադրբեջանի կազմի մեջ բռնի մտցնելու ականատեսներն ու վկաները կամ նրանց զավակներն ապրել են գիտական, անգամ քաղաքագիտական հետազոտություններ կատարողների կողքին: Ականատես վկաներից բացի, առկա են փաստաթղթեր, որոնք միջազգային իրավունքի տեսակետից դժվար է փաստաթուղթ անվանել: Խոսքը 1921 թ. միջազգայնորեն չճանաչված բոլշևիկյան Ռուսաստանի իշխող բոլշևիկյան կուսակցության կովկասյան մասնաճյուղի` «Կովբյուրոյի» որոշման մասին է: Այդ կուսակցական մարմինն իրեն իրավունք էր վերապահել այն ժամանակվա ռուսական չափանիշներով մի «սուվերեն»` անկախ հանրապետության՝ ՀԽ Հանրապետության տարածքները` Լեռնային և Դաշտային Ղարաբաղը և Նախիջևանը, հանձնելու երրորդ կողմի` նորաթուխ ադրբեջանական հանրապետության լիազորությանը: Հայաստանի խորհրդային յոթանասուն տարիների ժամանակաշրջանում ՀԽՍՀ կուսակցական որոշ ղեկավարներ (կուսակցական, որովհետև երկրի փաստացի ղեկավարը կոմկուսի առաջին քարտուղարն էր) թույլ ակնարկել էին ԽՍՀՄ ղեկավարներին` հայկական այդ տարածքները վերամիավորելու Հայաստանին, և ամեն անգամ ստացել էին կտրուկ մերժում` հաճախ պաշտոնից հեռացվելու կամ մեկուսացվելու սպառնալիքով: ՈՒթսունականների վերջերին արցախյան շարժման սկզբի իրադարձություններին չեմ անդրադառնա. դրանք շարադրել են ժամանակակից պատմաբանները: Ես ուզում եմ մեր բոլորի ուշադրությունը բևեռել քաղաքական այն սխալների վրա, որոնք մենք թույլ տվեցինք մեր քաղաքական և դիվանագիտական փորձ չունենալու պատճառով, մինչդեռ շարժման կողքին` իբրև աջակիցներ և համակիրներ, առաջին օրվանից հայտնվեցին մարդիկ, ովքեր, օգտվելով մեր քաղաքական գիտելիքների պակասից և ծանր, ողբերգական վիճակում մեզ ձեռք մեկնած մարդկանց հանդեպ մեր ժողովրդի բնատուր երախտագիտական զգացմունքից, մեր ազատագրական պոռթկումը ուղղորդեցին միջազգային իրավունքի տեսակետից դարձյալ մեզ համար անցանկալի և սխալ դաշտ` Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ժողովրդի ինքնորոշման քաղաքական փակուղի: Այդ քաղաքական սխալներից մեկը, որը ո՛չ Հայաստանի, ո՛չ Լեռնային Ղարաբաղի կառավարություններն առայսօր ուշադրության չեն արժանացրել, Լեռնային Ղարաբաղի միջազգայնորեն ճանաչված անվանումն է` Нагорный Карабах: Հարց է առաջանում. ինչո՞ւ հայկական պետության` թեկուզ և «չճանաչված», անունը պիտի հնչի ռուսերեն: Քաղաքական ի՞նչ հեռահար նպատակներ են հետապնդել ռուսները դեռևս սովետի հոգեվարքի տարիներին, որ ինքնավար մարզը միջազգային ատյաններում ներկայացրել են ռուսերեն թարգմանությամբ: Գուցե հենց ա՛յս օրերն ի նկատի ունեին տարիներ առաջ, որ որոշ ռուս քաղաքական մեկնաբաններ և քաղաքական գործիչներ այս քառօրյա պատերազմի հրադադարի հաջորդ օրերին, իբր Արցախի անվտանգությունն ապահովելու սրտացավությունից ելնելով, առաջարկում են Արցախի Հանրապետությունը Ռուսաստանի կազմի մեջ ներառել: Այն օրերին մենք իսկապես չունեինք քաղաքական համապատասխան կրթություն ստացած և միջազգային իրավունքի գիտելիքներ և փորձ ունեցող մասնագետներ, որ թույլ չտային, որ շարժման «առաջնորդների» մեջ սողոսկեին այդ նույն «աջակիցներն» ու «համակիրները», որոնք ուղղակիորեն կաթվածահար արեցին շարժման վեկտորը: Այդ համակիրները սովետական երկրում հայտնի էին իբրև դեմոկրատներ և ազգերի ինքնորոշման ջատագովներ: Չեմ ուզում անուններով ծանրաբեռնել հոդվածը, սակայն ոչ հռետորական հարց եմ ուզում հնչեցնել. ո՞ւր էին նրանք պատերազմի ծանր, արյունալի տարիներին, ո՞ւր են և հիմա մեր այդ «աջակիցներն ու «համակիրները», որպեսզի պաշտպանեն Հայաստանի ու Արցախի արդար դատը Ռուսաստանի և Արևմուտքի դիվանագիտական խարդավանքներից, որոնց բախումից տուժում է Հայստանն իր անբաժանելի Արցախով: