­Հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ ­Թուր­քիոյ կող­մէ պե­տա­կա­նօ­րէն գոր­ծադ­րո­ւած ցե­ղաս­պա­նա­կան մեծ ո­ճի­րին մա­սին պատ­մագ­րա­կան եւ ար­խի­ւա­յին հսկա­յա­կան գրա­կա­նու­թիւն մը գո­յու­թիւն ու­նի։ ­Հաս­տա­փոր հա­տոր­ներ կը կազ­մեն հայ ժո­ղո­վուր­դի նա­հա­տա­կու­թեան վե­րա­բե­րեալ ա­կա­նա­տես­նե­րու վկա­յու­թիւն­նե­րը։ ­Թէեւ այդ վկա­յու­թեանց շար­քին հա­զո­ւա­դէ­պօ­րէն կը հան­դի­պինք 24 Ապ­րիլ 1915ին ձեր­բա­կա­լո­ւած, աք­սո­րո­ւած եւ նա­հա­տա­կո­ւած հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան ան­հատ առ ան­հատ դի­մագ­րա­ւած ա­հա­ւոր վախ­ճա­նը նկա­րագ­րող ար­խի­ւա­յին նիւ­թե­րու, այ­սու­հան­դերձ՝ մե­ծա­նուն մեր ար­ժէք­նե­րէն ո­մանց նա­հա­տա­կու­թեան պա­րա­գա­նե­րուն վե­րա­բե­րեալ վկա­յու­թիւն­ներ գո­յու­թիւն ու­նին, ո­րոնք ուղ­ղա­կիօ­րէն սահմռ­կե­ցու­ցիչ են՝ գոր­ծո­ւած ո­ճի­րին բար­բա­րո­սա­կան, վայ­րագ եւ ան­մարդ­կա­յին բնոյ­թը պար­զե­լու ա­ռու­մով։