Սկսեց երևան գալ անհիշելի ժամանակներից հարազատ լեռներում ու ձորերում փակված գանձը` հայ ժողովուրդը: Երբ փոքրիկ Կոմիտասին բերեցին Էջմիածին, նա հայերեն չգիտեր, թրքախոս էր, որովհետև իր պապի ժամանակներում հայերեն խոսողի լեզուն կտրում էին Կուտինայում, և այդ երեխան, երբ մի քանի տարում սովորեց հայերենն ու հայկական նոտագրությունը, կանգնեց սրբազան Արարատների առջև և անվրեպ ցույց տվեց` ահա, սա է մեր բնիկ երգը: Նրա նախնիք Գողթան գավառից էին` հեթանոս գողթան գուսանների շառավիղները, և այդ երեխան պարզապես ճանաչեց հին ելևէջը: Նա պատանի հասակում արդեն գրառել էր մի նյութ, որը անհիշելի ժամանակներից գոյատևած ողջ հայ մշակույթն էր` պահպանված երաժշտության լեզվով: Մեր ճարտարապետության հնագույն նմուշները քանդվել են. ուրարտական շրջանից մեզ է հասել Մուսասիրի տաճարի պատկերը միայն, անդարձ կորել են կամ ոչնչացվել են մեր մեծ կտավի բանահյուսական նմուշները, օրինակ, Վահագնի առասպելը պատմել են Հերակլեսի առասպելի չափ, և բազմաթիվ մեծածավալ նյութերից փրկվել են միայն մեր «Սասնա ծռեր» էպոսը (այն էլ հատվածաբար) և հրաշապատում հեքիաթների օրինակներ, մեր հին, շքեղ ծեսերից ու տոներից մնացել են ուրվականներ (ծվեններ ու պատառիկներ) և այլն: Բայց Կոմիտասի շնորհիվ մենք ունենք մեր հազարամյակների երաժշտության ադամանդը, ունենք այն ելևէջները, որ երգել են Մաշտոցի ու Արգիշտի արքայի պապերը: Այսինքն` մեր մշակույթն առավել ամբողջական ու անխաթար պահպանվել է մեր երաժշտության միջոցով: Կոմիտասը միայնակ արեց այն, ինչը Եվրոպան հարյուրավոր մարդկանց միջոցով արել էր դարերի ընթացքում: Կոմիտաս նշանակում է Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանի հազարամյակների մշակույթը` պահպանված երաժշտական լեզվով (և՛ պրոֆեսիոնալ, և՛ ժողովրդական): Օրինակ՝ Կոմիտասը գրում է. «Քանի խորունկ եմ մտնում երաժշտական ծիծաղածին ծովի մեջ, նույնքան պնդվում է համոզմունքս, թե մեր և' ժողովրդական, և' եկեղեցական աննման ու վեհ եղանակները, որոնք քույր և եղբայր են շատ վաղուց, ապագայում նույնպես օտարների համար ուսումնասիրության աղբյուր պետք է դառնան, որովհետև արմատը շատ խոր հնություն է տանում հասցնում, մինչև Հայի ծագումը, այնտեղ, նորանից անբաժան, ծլում և նորա հետ է մեզ հասնում»: Կոմիտասը ժամանակահատվածի առումով ամենաամբողջականն է` հազարամյակների խորքերից մինչև 20-րդ դար (ապագայի հիմքերով), աշխարհագրության առումով ամենատարածականն է` պատմական Հայաստանի ընդգրկումով: Նրա ժառանգությունն արտահայտում է ազգային կյանքի բոլոր դրսևորումները. աշխատանքային, երկրագործի երգեր (հացի արարման փուլերը, գութաներգ, կալի երգ, սայլերգ, քաղհանի երգ, ցորեն աղալու երգ և այլն), տնային աշխատանքի երգեր` սանդի, այծ կթելու, օրորոցի, երեխա խաղացնելու-թռցնելու երգեր, պատմական երգեր, էպիկական երգեր, վիպաքնարական երգեր, տոնական և ծիսական երգեր (հարսանեկան, Բարեկենդանի ու Զատկի, Համբարձման, Վարդավառի և այլն), պանդխտության երգեր, ողբերգեր, բնության երգեր, մանկական երգեր, երգիծական երգեր, կատակերգեր, սիրո երգեր, բազմաթիվ պարերգեր, ռազմական և քրմական պարեր ու պարեղանակներ, հոգևոր երաժշտություն, որը հիմնված է մեր հեթանոսական եղանակների վրա (շարականներ, պատարագ, տաղեր, ժամասություն, ասերգություն և այլն): Այս ամենի վերաբերյալ Կոմիտասը կատարել է գիտական խոր ու անգերազանցելի, համաշխարհային նշանակություն ունեցող ուսումնասիրություններ, նկարագրություններ, վերականգնել է մեր երգեցողության ոճը, այս ամենի հիմքի վրա (ինչպես սերմից ծլի ու աճի իր իսկ բնական ծառը) ստեղծել է պրոֆեսիոնալ երաժշտության ինքնատիպ, հայեցի ոճը, հիմնել կոմպոզիտորական դպրոց, մի ճանապարհ, որը տանում է դեպի ապագայի երաժշտությունը, ստեղծել է ներդաշնակության (հարմոնիայի) նոր համակարգ, նոր մտածողություն (ազգի ինքնատիպ էությունից բխող), ձևակերպել է մեր երաժշտության քերականությունը և ընդհանրապես հայ մշակույթի բնույթը, օրենքները, համակարգը (կենտրոնաձիգ), մեր աշխարհայացքը՝ երաժշտության լեզվով: Նա սկսել է վերականգնել հնագույն տիեզերակարգը, ինչի հիմքում է համաշխարհային քաղաքակրթության ծագումնաբանությունը: Կոմիտաս. «Ազգային երաժշտությունը ազգի մը մեծության չափանիշն է, երաժշտությունը որքան մեծ է` ազգն ալ նույնքան մեծ է: Երաժշտությունը ամենեն մաքուր հայելին է ցեղին»: Հովհ. Թումանյան. «…Երաժշտությունը` ամենանուրբն ու ամենասուրբը, ամենաթանկ բանը, ինչը որ կա աշխարհքում ու կյանքի մեջ»: Կոմիտասի ծրագիրն էր` ողջ հայ ժողովրդին վերադարձնել իր հարազատ հոգին, իր բուն էությունը, իր տեսակը: Նա գրում է. «Մեկ հասկացված անկեղծ ձայնը հազար ճառ կարժե, որովհետև ճառը պետք է մարսե հասարակությունը, որ կարենա անկե սնունդ առնել, ինչը որ ժամանակներու գործ է. իսկ ձայնը վայրկյանին մեջ կթափանցե մարդուն կուրծքեն ներս և այնտեղ կհիմնե զգացման ու մտքի վառարան»: Կամ. «Ամբողջ մտատանջությունս է հասցնել աշակերտներ, որոնք դպրոցներու մեջ տեղ գրավեն. նվիրվեն ազգային երաժշտության ուսումնասիրության, տարածեն ժողովրդի մեջ հայ երաժշտության ոգին, որպեսզի ժողովրդի մեջ ազգային երաժշտության խոսքը մարմնանա, և անոր ազդեցության տակ ժողովուրդը, թոթափելով իր թույլ պատյանը, մտնե վերակենդանացման շավիղին մեջ»: Այս ծրագիրը կանգնեցվեց, իրավաբանորեն ասած, անհաղթահարելի ուժի պատճառով. դա ցեղասպանությունն էր և հայ բուրժուազիայի անտարբերությունը և Սբ. Էջմիածնի «նոր կարգը». Խրիմյան Հայրիկի մահից հետո այնտեղից վերացավ վերոհիշյալ աշխարհայացքը (այլևս չվերադառնալու պայմանով):