Աւե­լի քան երեք հա­զար տա­րինե­րու եր­կա­րող հա­յոց պատ­մութեան մէջ շատ կարճ տե­ւած է աշ­խարհա­կալ պե­տու­թիւն մը կազ­մե­լու շրջա­նը, որուն երա­զը մին­չեւ օրս կը պա­հէ իր հրա­պոյ­րը՝ «Ծո­վից ծով Հա­յաս­տան» բնա­բանով։ Մեր թա­գաւո­րու­թիւննե­րը ձե­ւաւո­րուե­ցան որոշ իշ­խա­նատոհ­մե­րու սահ­մա­նու­մով, որոնք շատ ան­գամ զուրկ ըլ­լա­լով հզօր պե­տակա­նու­թե­նէ, զի­ջեցին իրենց իշ­խա­նու­թիւնը հռո­մէացի­ներու, բիւ­զանդա­ցինե­րու, պար­սիկնե­րու, սել­ճուքեան թուրքե­րու կամ օս­մանցի­ներու դի­մաց։ Հայ թա­գաւոր­նե­րու իշ­խա­նու­թիւնը կա­պուած էր տուեալ կայսրու­թիւննե­րու յա­ւակ­նութեան։ Իրենց իշ­խա­նու­թիւնը խորհրդան­շող թա­գը կ՚ու­ղարկուէր հե­ռաւոր մայ­րա­քաղաք­նե­րէ։ Պատ­մութեան այս մա­սը ծա­նօթ է մեզ՝ հա­յերուս։