Նոյն­պէս՝ Ար­ցա­խի ա­զա­տագր­ման հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան շար­ժու­մը, որ ի վեր­ջոյ յան­գե­ցաւ Ար­ցա­խի հա­յու­թեան պար­տադ­րո­ւած պա­տե­րազ­մին եւ Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թեան հռչա­կու­մին, դար­ձեալ սխրա­լի յաղ­թա­նա­կի տօնն է։ Մեկ­նե­լով ա­նոնց պատ­մա­կան կա­րե­ւո­րու­թե­նէն՝ անհը­րա­ժեշտ կը նկա­տենք, որ ա­մէն հայ, մա­նա­ւանդ նոր սե­րուն­դը տե­ղեակ ըլ­լայ Մա­յի­սեան Հե­րո­սա­մարտ­նե­րու, ինչ­պէս նաեւ Ար­ցա­խի ա­զա­տագ­րա­կան պա­տե­րազ­մին ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ­րուն, որ­պէս­զի լաւ ըմբռ­նէ, թէ ի՛նչ ի­րա­գոր­ծո­ւե­ցաւ ու, մա­նա­ւա՛նդ, ինչ­պէ՛ս ի­րա­գոր­ծո­ւե­ցաւ։ Հայ­րե­նի հո­ղին սրբու­թեան եւ ա­նոր հա­մար գե­րա­գոյ­նը զո­հա­բե­րե­լու գի­տակ­ցու­թեան դէպ­քերն են ա­նոնք։ Հայ­րե­նի հողն է մնա­յո՛ւ­նը եւ այդ հո­ղին վրայ ա­նոր հա­րա­զատ զա­ւակ­նե­րուն ա­զատ ու ան­կախ ապ­րե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը։ Հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը ի­րա­րու զօ­դող դէպ­քեր են. հա­յու ա­զա­տա­տենչ ո­գիին փայ­լա­տակ­ման պա­հեր են, ո­րոնց­մով ամ­բողջ հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը ի­րա­րու կա­պող եւ մէկ ամ­բող­ջու­թիւն կազ­մե­լու պատ­կերն են։ Սար­դա­րա­պա­տի մար­տե­րուն 451 թո­ւա­կա­նին Վար­դա­նանց Հե­րո­սա­մար­տի ո­գին դար­ձեալ մար­մին ա­ռաւ եւ հայ ժո­ղո­վուր­դը վասն հա­ւա­տոյ եւ վասն հայ­րե­նեաց գո­յա­մար­տի դաշտ ի­ջաւ։ Նոյն­պէս Ար­ցա­խեան պա­տե­րազ­մին, թէ՛ Վար­դա­նանց Հե­րո­սա­մար­տի եւ թէ Սար­տա­րա­պա­տի Հե­րո­սա­մարտ­նե­րուն յայտ­նո­ւած հա­յու նոյն ո­գին դար­ձեալ ներշն­չեց եւ ամ­րապն­դեց հա­յոց մար­տիկ­նե­րը։ Հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին հպար­տու­թեան եւ ու­րա­խու­թեան հրա­շա­փայլ դէպ­քեր են, ո­րոնք վե­րա­կանգ­նե­ցին հա­յու ազ­գա­յին ար­ժա­նա­պա­տո­ւու­թիւ­նը։