Մեծ Հայքի չորրորդ նահանգը։ Արևմուտքէն սահմանակից էր Ծոփք և Բարձր Հայք,հանգներուն։ Տուրուբերանը վարչականօրէն կը բաժանուէր 16 գաւառի։ Տուրուբերանը Սելևկեաններու տիրապետութեան վերջին շրջանին մտեր է Մեծ Հայքի սատրապութեան մէջ, այնուհետև եղեր է Մեծ Հայքի թագաւորութեան կեդրոնական նահանգներէն։ Տուրուբերանի տարբեր գաւառներուն մէջ հինէն Իշխեր են Սլկունիները, Մամիկոնեանները, Մանդակունիները, Ապահունիները, Բզնունիները, Գնունիները, Խորխոռունիները։ VIIդ. Տուրուբերանը ասպատակեր են արաբական նուաճողները։ VIII-IXդդ. Տուրուբերանի տարածքին մէջ հաստատուեր են արաբական ցեղեր։ Վերացուեր է Աղբիանոսեան տան իշխանութիւնը։ Վերացեր է Ապահուեաց տոհմը, իսկ Գնունիները անցեր են Տայք։ IXդ. Տուրուբերանը վարչա-քաղաքական տեսակէտէն բաժանուեր է երեք մասի՝ Տարօնի իշխանութիւն, Կայսիկներու ամիրայութիւն և Խութ։ Բիւզանդական կայսրութիւնը Xդ. 2-րդ կէսին զաւթեր է Տուրուբերանը։ 1064-ին Տուրուբերանը զաւթեր են սելջուկեան թուրքերը, և մինչև XIIIդ. սկիզբը այն եղեր է սելջուկեան Շահի Արմէններու սուլթանութեան կազմին մէջ։ XIIIդ. սկիզբը հայ-վրացական միացեալ ուժերը՝ Զաքարեաններու գլխաւորութեամբ, ազատագրեր են Տուրուբերանի հիւսիսային գաւառները։ XIII-XIVդդ. Տուրուբերանը ասպատակեր են թաթար-մոնղոլական և թուրք հերոսակ ցեղերը։ 1555-ին և 1639-ին կնքուած թուրք-պարսկական պայմանագրերով Տուրուբերանը զաւթեր է Օսմանեան սուլթանութիւնը։ XVI-XVIդդ. Թուրք-պարսկական պատերազմներու ժամանակաշրջանին Տուրուբերանը բազմիցս կողոպտուեր և ամայացեր է։ Չնայած այդ ամէնուն, ընդհուպ մինչև 1914-18–ի առաջին համաշխարհային պատերազմը, Տուրուբերանի հիմնական բնակիչները եղեր են հայերը։ XXդ. սկիզբը Տուրուբերանի տարածքը մտեր է հիմնականին մէջ Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայէթներու մէջ։