Վերադառնալով օրւայ նիւթին պէտք է ասել, որ վերջին հարիւրամեակում մեր պատմական սխրագործութիւնները մեծ են եղել ու 1880-ականներից սկսած մեր ազգային զարթօնքին որպէս արդիւնք ամենաճգնաժամային պահին նոյնիսկ ցեղասպանութիւնների եաթաղանների ներքոյ Վանի հերոսամարտով Արամ Մանուկեանի հէնց ղեկավարութեամբ ստեղծւեց Վանի Հանրապետութիւնը միայն մի քանի ամիսների համար: Հէնց նոյն դաժան պայմաններում, երբ ամայացւել էր Արեւմտեան Հայաստանը եւ ծրագրել էին ոչնչացնել նաեւ Արեւելեան Հայաստանը, մեզ յաջողւեց կերտել 1918- 21-ի Անկախ պետականութիւնը, ուր եւ կարճ ժամանակում ստեղծւեց պետական համակարգի բոլոր ատրիբուտները եւ հեգեմոնիան՝ կառավարութիւն, խորհրդարան, բանակ, նախարարութիւններ, 4 վարչապետ, դեսպանութիւններ՝ Իրանից մինչեւ Ճապոնիա, առաջին կին դեսպանը, որբանոց եւ այլն եւ այլն... որոնք այսօրւայ արագընթաց աշխարհում եւս դժւար է պատկերացնել այդքան կարճ ժամանակում: Իսկ իրաւական առումով Առաջին Անկախ Հանրապետութիւնը եւ նրա կերտումը Սեւրի դաշնագրով միջազգայնօրէն ճանաչում գտաւ հայ ազգի իրաւատիրութիւնը իր Հայրենիքի նկատմամբ եւ Վիլսոնեան Իրաւարար վճռագրով սահմանագծւեց ու ամրագրւեց մեր հողային պահանջատիրութեան իրաւական հիմքը ու Հայկական Հարցը փոխւեց Հայ Դատի: