Այս բոլորի հետ հայ հանճարը մեր երաժշտության մտածողության մեջ բերեց մի ամփոփում, որի եթե մի թևը կապված էր հայ դարավոր երգերի գոյության ամենախոր շերտերին, ապա մյուսը նետված էր այսօրվա աշխարհի երաժշաության խառնիխուռն ու փոփոխական որոնումների կենտրոնը, այստեղ ես առաքելական ուժով համաշխարհային երաժշտության մեծամեծների հետ պարզելու մեր ժամանակի երաժշտության ընդհանուր միտումները: Եվ, մանավանդ, այս բոլորի հետ հայ երաժշտության համար աշխարհին բացված լուսամուտ ստացանք, որի շնորհիվ մեր իսկությունը հնարավոր եղավ չափելու աշխարհի բարձր զարգացած երաժշտություն ունեցող ժողովուրդների արշինով: Հանդես գալով 20-րդ դարի համաշխարհային երաժշտության հրապարակում, Կոմիտասը բարձր գիտակցության ու պատասխանատվության հենքի վրա մեր ժողովրդի երաժշտությունը խարսխեց Եվրոպայի` դարերով պրոֆեսիոնալիզմի ճանապարհով զարգացած երաժշտության ավանդույթներին: Իհարկե, այս խարսխման փորձը մի շարք հայ երաժիշտներ, մինչև Կոմիտասը, կատարել էին: Այս առիթով հիշատակենք Տիգրան Չուխաջյանին, Քրիստափոր Կարա-Մուրզային, Մակար Եկմալյանին: Սակայն սրանցից ոչ մեկի խարիսխը չեղավ այնքան բնական ու օրգանական, ինչպես Կոմիտասինը: