Պատմական տւեալ է, որ ամէն անգամ, երբ առիթը ներկայացաւ, Հայաստանը անկախացաւ իր աշխարհացրիւ ժողովրդի միասնական պայքարի մէջ նետւած ուժերով: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ռուսական ուժերի փախուստը Կովկասեան ճակատից ստեղծեց առիթներից առաջինը, եւ Հայաստանը անկախ պետութիւն դարձաւ միջազգային բեմից դարերի բացակայութիւնից յետոյ: Ի՞նչ կը լինէր, սակայն, իրավիճակը, եթէ հայութիւնը ամբողջական ուժերով չստեղծէր Սարտարապատը, Բաշ Ապարանն ու Ղարաքիլիսան: Ուղղակի անհեթեթ է ոմանց կողմից շարունակւող այն պնդումը, թէ Մայիս 28-ի Հայաստանի Հանրապետութիւնը Թուրքիայի ստեղծած պետական կառոյցն էր, քանի նրա հետապնդած ծրագիրը ակնբախօրէն հայութեան ամբողջական բնաջնջումն էր: Իսկ նախորդ դարի վերջաւորութեան Խորհրդային Միութեան փլուզման պատճառներից մէկը ազգային հարցն էր, որ գորբաչովեան ազատութեան ծլարձակումից անմիջապէս յետոյ իր արտայայտութիւնը գտաւ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ձեռնարկած ազատագրական պայքարով: Այդ պայքարը յաջողութեամբ պսակւեց ամբողջական հայութեան ամբողջական ուժերի ամբողջական լարումով: