­Վա­րագ ­Գեթ­սե­մա­նեան դի­տել կու տայ, որ պատ­մա­բա­նը այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ ի­րա­ւունք չու­նի ա­րեւմ­տա­հա­յը ան­ջա­տե­լու իր մի­ջա­վայ­րէն։ Օս­մա­նեան շրջա­նի հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը պա­րա­պու­թեան մէջ չէ, որ կը ձե­ւա­ւո­րո­ւի։ ­Հա­յը ի­րո­ղա­պէս կը շփո­ւէր իր շրջա­պա­տին հետ եւ կը բաժ­նէր շրջա­պա­տի խնդիր­նե­րը։ ­Կա­րե­լի չէ ա­նոր պատ­մու­թիւնն ու գրա­կա­նու­թիւ­նը հասկ­նալ եւ վեր­լու­ծել՝ ա­ռանց ա­նոր օս­մա­նա­կան առն­չու­թիւն­նե­րը ա­զա­տօ­րէն ըն­դու­նե­լու։ ­Ճի՛շդ է։ Ոչ միայն ճիշդ է, այ­լեւ՝ ա­նու­րա­նա­լի՛։ Եւ ճիշդ այդ պատ­ճա­ռով իսկ պէտք է մեր­ժել Ա­րեւ­մուտ­քէն եւ յատ­կա­պէս ­Թուր­քիա­յէն գի­տա­կան պի­տա­կի տակ թե­լադ­րո­ւող ա­պա­կողմ­նո­րո­շիչ եզ­րե­րը։ ­Հա­կա­ռակ իր հա­ւա­քա­կա­նօ­րէն ի­րա­ւա­զուրկ կար­գա­վի­ճա­կին՝ հա­յը ան­տա­րա­կոյս պի­տի ջա­նար իր կեան­քը պա­հել օս­մա­նեան պե­տու­թեան մէջ եւ պի­տի բաժ­նէր օս­մա­նեան հա­սա­րա­կու­թեան կեն­սա­տա­րա­ծու­թիւ­նը։ Այդ կեն­սա­փոր­ձի բո­վին մէջ, ան պի­տի հաս­տա­տէր կա­պեր իր թուրք եւ քիւրտ ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րուն հետ։ ­Յա­ճախ՝ սե՛րտ։ Եւ սա­կայն պի­տի նաեւ ըն­դու­նինք, որ ի­րա­ւա­կան, քա­ղա­քա­կան, մշա­կու­թա­բա­նա­կան եւ մա­նա­ւանդ հո­գե­բա­նա­կան շատ բարդ փոխ-յա­րա­բե­րու­թեան մը վրայ կը հանգ­չի հա­րիւ­րա­ւոր տա­րի­նե­րու տե­ւա­կա­նու­թեամբ ձե­ւա­ւո­րո­ւած այն կա­ցու­թա­ձե­ւը, որ հա­յունն է ե­ղած Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան մէջ։