Այստեղից արդեն ուրիշ ոդիսական է սկսվում: Հռոմ է գալիս Ամերիկայում ապրող հորեղբայրս: Ինձ ազատելու հնարավոր ելքեր որոնելու համար են հավաքվում: Հաստատ մի բան գիտեին. Թուրքիա գնալը, պարտադիր է: Բայց ինչպես եւ ինչ ուղի պետք է ընտրեն, որ իրենք էլ չվտանգվեն: Եւ հետոª եթե գնան որտեղ պետք է ինձ փնտրենª Անկարայում, թե Ստամբուլում: Վերջապես որոշում են` Թուրքիա ուղևորվելու են մայրս ու հորեղբայրս: Հորեղբայրս ամերիկյան անձնագիր ունի, իսկ թուրքերը ամերիկացիներին լավ են վերաբերվում: Մամուլում տպագրվող հաղորդագրություններին հետևելով նախ տեղեկանում են, որ Ստամբուլում եմ, Բայրամ փաշա կոչված բանտում: Ճիշտ այն բանտում, որտեղ ծավալվել են “Կեսգիշերային ճեպընթաց” շարժանկարի գործողությունները: Եւ քանի որ իրական հիմքով, իրական մարդկանց մասին արված ֆիլմ էր, ապա ծանոթ էի բանտարկյալներին, որոնցից շատերի պես հույս ունեի, թե նկարը մեծ էկրան դուրս գալուց հետո մեզ ազատ կարձակեն: Մարդկային երեւակայությունից դուրս վայրագ բարքերով, կեղտոտ բանտ էր: Բանտարկյալներին ոչ միայն ֆիզիկական, այլեւ հոգեբանական տանջանքների ենթարկելու մշակված զարհուրելի եղանակներ ունեինք: Երբ իմացան, որ հայ եմ, ավելի դաժան, առավել զզվելի խոշտանգումների սկսեցին ենթարկել: Բանտապահները ծեծում, ջարդված մարմնիս գետին փռելով, վրաս խրախճանք էին անում: Ուտում, խմում, իսկ վերջում փսխում էին…Միշտ համոզված եմ եղել, որ աշխարհում ամեն մի երևույթ սահման ունի: Հասկացա, որ թուրքական բանտում մարդկային տանջանքների համար լիմիտ չկա: Այդ ամենն, ինչ տեսել ու կրել եմ մղձավանջային այդ շրջանում, ես հետագայում մանրամասնորեն նկարագրել, պատմել եմ իմ գրքում, որ կոչվում է “100 օր թուրքական դժոխքում”: Բանտից հետո հավատացած էի եւ շարունակում եմ մնալ նույն համոզմուքին, որ թուրքական բանտից ազատված յուրաքանչյուր մարդ կյանքում հանդիպած ամեն մի դժվարություն դյուրությամբ կարող է հաղթահարել: Ավելի մեծ ցավ, տանջանք, տառապանք դժվար է պատկերացնել: Մայրս միշտ ասում էր.”ՙԵս խենթ տղա ունեմ”: Նա այդպես էր ասում ծանր իրավիճակների չտրվելու, ամեն ինչ խաղի վերածելու, հեշտացնելու բնավորությունս, արտիստիկ իմ էությունն ի նկատի ունենալով: Թերեւս այդ հատկանիշներիս, նաև Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանի տված խիստ դաստիարակության շնորհիվ էր, որ ես դիմանալու, դիմադրելու եւ ազատվելու կամք ցուցաբերեցի: Անշուշտ, դա առանց գումարի չեղավ: 45-50 հազար ամերիկյան դոլար պահանջվեց: Մերոնք տվեցին: Ազատեցին: Կյանքի հունի մեջ մտնելու, նորմալ վիճակի գալու համար մեկ տարի պահանջվեց: Ուրիշ մեկը գուցե հինգ-վեց տարի հետո էլ նման երջանկություն չունենար: 1978 թվականին մի քանի երկրներից հրավեր ստացա: Առաջարկում էին դասախոսություններով հանդես գալ: Թեման` հայոց պահանջատիրական խնդիրները և թուրքական բանտի բարքերը: Գնացի Անգլիա, Ֆրանսիա, Ավստրալիա, ԱՄՆ եւ էլի մի քանի երկրներ: Յոթ-ութ ամսյա այդ ուղևորությունների ու դասախոսությունների ժամանակ ես ինձ համար շատ կարևոր երկու հայտնություն արեցի. նախ այն, որ տարբեր երկրների, տարբեր քաղաքներում ինձ լսելու եկած մարդկանց միշտ մեկ և նույն հարցն էր հետաքրքրում. “Թուրքական բանտում հայտնված հայ մարդ ի՞նչ չարչարանքների է ենթարկվում: Երբեք չուզեցին իմանալ, թե այդ հայ մարդն ինչպե՞ս եւ ի՞նչ նպատակով էր մեկնել Թուրքիա: Ինձ նայում էին իբրեւ փորձարկության ենթարկված մի կապիկի, որը նաև խոսել գիտեր, բայց որին տեսնելու, լսելու համար կենդանաբանական այգի գնալու նեղությունն անգամ չէին ուզել կրել, այլ նրան էին բերել իրենց մոտ: Շատերն ասացին. “Չպիտի գնայիր, չբռնվելու ի՞նչ երաշխիքներ կային”: Ոմանք ասացին. “Խենթ ես, միամիտ ես”: Ոչ մեկի մտքով չանցավ, որ ես Թուրքիա ուղևորվեցի. բռնվելու հավանականությունը չբացառելով: Միամիտ էի, այո, բայց այնքան, որ ուզեցի եւ կարղացա Թուրքիայի սրտում հայոց դատի շուրջ խոսք բացել հենց իրենց մասնակցությամբ: Խենթ էի, այո, բայց հպարտ եմ, որ ահաբեկչության մեջ մեղադրանքով Ստամբուլի բանտում պահվելուս հարյուր օրերի ընթացքում հայկական ցեղասպանության մասին բարձրաձայն արտահայտվելու առիթ եմ տվել ոչ միայն թուրքական և հայկական, այլև իտալական ու միջազգային մամուլի, լրատվական ծառայություններին: Իրենք չէին տեսել, ես էի բանտից ազատվելուց հետո տեսել Թուրքիայում ապրող երիտասարդների աչքերը: Միամիտ էի, ճիշտ է: Բայց վստահ էի` իրենց պատռելու դեպքում անգամ չէին կարողանալու վրաս փաթաթած մեղադրանքն ապացուցել, որովհետեւ”ՙInterpol”-ով էի հաստատել, թե երբ, որ քաղաքում և, ինչ հյուրանոցում եմ ապրելու և ուր եմ պատրաստվում ուղևորվել: Այդպես չանեի, թուրքերը վաղուց Անատոլիայի կամ Անկարայի խորքերում կորցրած կլինեին ինձ: Ես իրենց փնտրած ահաբեկիչը չէի: Հավանաբար, այն պարզ պատճառով ես չեմ կարող մարդ սպանել: Ինքս ինձ ճերմակ ահաբեկիչ էի կոչել: Ես քաղաքական գործիչ չէի: Մարտիկ էի, ազգիս զինվորն էի, մարտնչող մեկն էի: Թեպետ հայությունը չարձագանքեց, չհասկացավ իմ գործողության հիմնական նպատակը: Հայաստանում այն ժամանակ խորհրդային կարգեր էին: Ինքս ոչ դաշնակցական էի, ոչ ռամկավար, ոչ էլ որևէ կուսակցության անդամ: Հայ էի: Եվ գործել եմ որպես հայ: Երկար ճանապարհ անցնելով է, որ կարևոր երկու եզրահանգում ունեցա: Նախ` հասկացա, որ աշխարհում հայություն կա, հայկական հարցի լուծման պահանջ կա, բայց պայքարի անհրաժեշտ պատրաստվածություն դեռեւս չկա: Որոշեցի հեռանալ ազգային գործերից: 1980 թվականն էր: Ես կրկին Հռոմում էի, կրկին զրոյից սկսելու նույն վիճակում, ինչպես այստեղ գալուս առաջին օերին: Այդ ժամանակ էլ երկրորդ կարեւոր եզրահանգման եկա: Հասկացա, որ մարդը ամենադժվար պահին հայացքը ոչ թե ուրիշի, այլ իր վրա պետք է դարձնի: Մտածեցի` պետք է ամեն ինչ թողնել ու զորանալ: Եվ այնպես, որ երբ Հայաստանն ազատ լինի, օգնության հասնելու ուժ ունենամ: Որն է կարեւորը` լինելը, թե լինել եւ ունենալ: Այսօր ես գոհ եմ, որ և’ կամ և’ ունեմ: Եւ իմ անձնական ջանքերով է, որ ունեմ: Անշուշտ, հպարտ եմ, արածներիս համար: Եթե նորից սկսելու լինեի, հավանաբար նույն ուղին պետք է անցնեի: Մի քիչ ինքնավստահ, մի քիչ ինքնագոհ, բայց եւ դժվար ապրող մեկն եմ: Կյանքը միշտ իր դժվարություններն է պարտադրում: Ես չիրագործեցի իմ կինոռեժիսոր դառնալու երազանքը: Բժշկական համալսարանն ընդունվեցի և երեք տարի սովորելուց հետո հեռացա: Հռոմի համալսարանում երկու տարի փիլիսոփայություն ուսումնասիրեցի ու կիսատ թողեցի: Անպայման հայաստանցի աղջկա հետ ընտանիք կազմելու իմ մյուս երազանքն այդպես էլ մնաց չիրականացված: Եվ եթե իմ տարեկիցներին հատուկ կյանքով չեմ ապրում, ապա, հավանաբար, փնտրում եմ երիտասարդությանս այն լավագույն ժամանակները, որոնք ես այնպես չապրեցի, ինչպես իմ հասակակիցներից շատ-շատերը: