Այսպիսով, XIX դ. 1-ին կեսը և հատկապես 50—60-ական թթ. հայ ազգ. դպրոցի համար գաղափարական որոնումների շրջան էր, երբ հայ գործիչները ճանապարհ էին հարթում ազգ. լուսավորության համար։ Հայ լուսավորականները, առաջնակարգ տեղ հատկացնելով դպրոցին, գտնում էին, որ այն պետք է երեխային դաստիարակի վառ հայրենասիրության ոգով, ժողովրդի հերոսական անցյալից վերցրած ոգեշունչ օրինակներով։ Լինելով ժողովրդի շահերի ջերմ պաշտպաններ, նրանք ջանում էին, որ կրթություն ստանան հասարակ ժողովրդի զավակները։ Դպրոցի ժողովրդականացման, նրա դեմոկրատականացման համար առանձնահատուկ նշանակություն ուներ աշխարհաբար լեզվի արմատավորման հարցը, որին մեծ կարևորություև էին տալիս հայ լուսավորիչները (Խ. Աբովյան, Մ. Նալբանդյան և ուրիշներ)։