Ընթերցողին ներկայացվող այս մտահոգություններս ես գրել եմ հինգ տարի առաջ, նույն այս օրերին, երբ ավարտեցի քերթողահայր Խորենացուց հետո «երկրորդ պատմահայր» պատվին ու կոչումին արժանացած, 18-րդ դարի պատմիչ-պատմբան Միքայել Չամչյանցի «Պատմություն հայոց, ի սկզբանե աշխարհի, մինչև 1785թ.» աշխատության I հատորի թարգմանությունը կամ փոխադրումը գրաբարից՝ ժամանակակից գրական հայերենի: Փորձեցի հավաստիանալ՝ լրատվամիջոցները, գրականության ու արվեստի ինստիտուտները իրենց հաղորդումներում ու նիստերում կհիշատակե՞ն «երկրորդ պատմահոր» անունը դեկտեմբերի 4-ին, նրա ծննդյան օրը: Ավա°խ …. գուցե ե՞ս չեմ լսել, կամ գուցե չե՞ն խախտում 70-ամյա լռության ավանդույթը նաև ազատ, անկախ, ինքնիշխան Հայաստանում: Այսինքն ամբողջ մեկ դար մոռացության է մատնվել մեր պատմության ամենախոշոր գիտակներից մեկը, որին ժամանակակիցները համարել են 18-րդ դարի հայ ամենամեծ մտավորականը, մեծ հայրենասերն ու հայասերը: Այս անթափանց քողը չքաշվեց նրա վրայից: Այսօր վստահորեն կարելի է ասել, որ մեր մտավորականների շրջանում շատերը չէ որ ծանոթ են Մ. Չամչյանցի «Պատմությանը» և դրանում մեղավոր չեն, քանզի նրանց ուսուցիչներն ու դասախոսներն էլ են անտեղյակ, որովհետև Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց ի վեր ուսումնական ծրագրերում չի ընդգրկվել նրա անունը: Պատճառը պարզ է, անաստվածություն քարոզվող երկրում չէր հանդուրժվի աստվածաբանական ու կրոնական մեկնությունների, առավել ևս՝ ազգերի միջև եղած տարբերության գաղափարախոսությունը: