ԺԹ. դա­րուն, Հա­լէ­պի մէջ սկսած են կազմ­ուիլ միու­թիւն­ներ կամ ըն­կե­րու­թիւն­ներ որոնք սա­տա­րած են գա­ղու­թին ազ­գա­յին– մշա­կու­թա­յին, եւ եր­բեմն ալ կրթա­կան կեան­քի կազ­մա­կերպ­ման: Յի­շա­տա­կե­լի են, օրի­նակ, Ռու­բին­եան Միու­թիւնը (1846), Ու­սում­նա­սի­րաց Ըն­կե­րու­թիւնը (1880), Մար­ի­ամ­եան Ըն­կե­րու­թիւնը (1882) եւ Դպրո­ցա­սէր Տիկ­նանց Միու­թիւնը (1898): 1904-1909 տա­րի­նե­րուն, Ազգ. Առաջ­նոր­դա­րա­նի նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ, Ս. Աստ­ուա­ծա­ծին Եկե­ղեց­ւոյ կա­ռոյ­ցէն ներս գոր­ծած է Ազգ. Գրա­դա­րան: 1907ին, Ազգ. Առաջ­նոր­դա­րա­նի կող­մէ կազմ­ուած է “Հա­յուհ­եաց“ Մա­տե­նա­դա­րա­նի Տնօ­րէ­նու­թիւնը եւ 1909ին` Հայ­կա­կան “Յա­ռաջ“ Ըն­թեր­ցա­տու­նը: Ցե­ղաս­պա­նու­թեան վա­ղոր­դայ­նին, հայ­կա­կան վար­ժա­րան­նե­րէն ներս իրա­կա­նա­ցած հան­դէս­նե­րը, թա­տե­րա­կան ելոյթ­նե­րը եւ բա­րե­սի­րա­կան նպա­տակ­նե­րով կազ­մա­կերպ­ուած ձեռ­նարկ­նե­րը նա­խա­օ­րի­նակ­նե­րը կազ­մած են հե­տա­գա­յի ազ­գա­յին– մշա­կու­թա­յին կեան­քին: