Պատմական, գոյատեւական ու ճակատագրական հարցերուն վրայ գլխաւոր ազդողը մարդն է: Ո՞ր տեսակի մարդն է, որ գերիշխող է այս կամ այն ընկերութեան մէջ ու ի՞նչ տեսակի ընկերութիւններ կրնան յառաջ գալ այս կամ այն տեսակի մարդոց հաւաքականութենէն: Պայմանները կրնան տարբեր ըլլալ, ժամանակը կրնայ տարբեր ըլլալ, բայց վերջ ի վերջոյ մարդու գործօնն է որոշիչը: Ահա այս տեսանկիւնէն նայած երբ կը համեմատենք առաջին հանրապետութիւնը այսօրուան հանրապետութեան հետ, ապա դիւրութեամբ կրնանք տեսնել տարբերութիւնը: Այսօրուան Հայաստանի մէջ գոյութիւն ունեցող ժխտական երեւոյթներուն գլխաւոր պատճառը հոս է, թէ ո՞ր տեսակը մարդն է որ կ՚ապրի Հայաստանի մէջ ու մանաւանդ կը ղեկավարէ զայն: