1909-ի Ատանայի կոտորածներուն ալ մօտէն ծանօթ Զապէլ Եսայեան այդ սպանդները հարցաքննելու միտումով իթթիհատական կառավարութեան կողմէ հիմնուած յանձնախումբի մէջ պաշտօն ստանձնած էր։ Եսայեանի այդ տեղեկագիրը տարագրութեան եւ կոտորածներու ենթարկուած հայ որբերու, պարմանուհիներու եւ կանանց ուղղեալ սոսկալի բռնութիւնները կը բացատրէր եւ վերապրողներուն օժանդակելու համար առաջարկներ կը ներկայացնէր։