ԽԱՉԻԿ ԹԷՕԼԷՕԼԵԱՆ.- Նախ հետեւեալ ձեւով կարելի է մտածել. պատկերացուր անկախ Հայաստանը 1991էն ի վեր կամ նոյնիսկ 1988-1991 շրջանին՝ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի եւ Հրայր Մարուխեանի համբաւաւոր այդ հանդիպումէն ետք: Առաջին հանգրուանը այն է, որ Հայաստանը Սփիւռքին ըսաւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի ճամբով, մանաւանդ Դաշնակցութեան՝ սուս եղէ՛ք, ձեր տեղը նստէ՛ք, հոս Հայաստան է, դուք չէք ղեկավարեր այստեղը: Դաշնակցականներ բանտարկուեցան եւ այլն… Երկրորդ՝ Քոչարեանի շրջանին, ան սկսաւ միջոցներ ձեռնարկել, որպէսզի սփիւռքը ներգրաւէ. բան մը, որ Տէր-Պետրոսեան կտրուկ եւ տրամաբանական ձեւով կը մերժէր: Գիտաժողովներ կազմակերպեց սփիւռքահայերու մասնակցութեամբ, երկքաղաքացիութիւն տուաւ եւ այլն, այսինքն կ՛ուզէր ըսել՝ մենք կը փափաքինք սփիւռքի հետ համագործակցիլ: Սերժ Սարգսեան աւելի ընդգծեց եւ շարունակեց այդ գործակցութիւնը: Ուրեմն կրնանք ըսել, որ Հայաստանի կառավարութիւնը կ՛ուզէ, որ Սփիւռքը աւելի ընդգրկուի Հայաստանի մէջ՝ համարկում ըլլայ: Բայց անշուշտ այդ համարկումին գլխաւոր նպատակներէն մէկը, որ Քոչարեանն ու Սարգսեանը խորամանկութեամբ գործածեցին, սփիւռքի օրակարգը ստեղծելն էր եւ մեծ հաշուով ալ յաջողեցան: Սփիւռքի աւանդական կազմակերպութիւնները ողբալի միամտութեամբ ընդգրկուեցան անոր մէջ: Ասիկա ըսելէ յետոյ ընդհանուր արժեւորում չեմ կրնար ունենալ: Կեանքը միայն քաղաքական ընթացքով չընթանար, ամէնէն կարեւորը տնտեսականն է: Տնտեսական գրեթէ կատարեալ խզում կայ Սփիւռքի եւ Հայաստանի միջեւ, յայտնի պատճառներով եւ Հայաստանի յանցագործ թալանճիներուն ու կողոպտիչներուն պատճառով: Օրինակ՝ Հայաստան-Սփիւռք տնտեսական կապերը պիտի զարգանա՞ն: Դժուար թէ, որովհետեւ մարդիկ ահաւոր յուսախաբութիւն ապրած են եւ ներկայիս աւելի իրատես են, կը նկատեն, թէ ամբողջ Հայաստանի տնտեսական մտածելակերպը պէտք է վերատեսութեան ենթարկուի: Մշակութային կապերու մէջ նոյնպէս… Ես այդ բոլորը բացասական չեմ նկատեր, բայց առկայ վիճակին ալ չեմ կրնար դրական գնահատական տալ: Իմ մտածողութիւնս եւ իմ ճանչցած մտաւորականներուս մէջ շատերը այդպէս են, շատ քիչ թիւով բաներէ է, որ կը խանդավառուինք: Ինծի համար դրականը այն է, որ առաջին այցելութենէս մինչեւ այսօր կը նշմարեմ, թէ կար երէց սերունդ մը, որուն հետ իսկապէս աշխատիլ կարելի չէր եւ այսօր չկայ: Վատ իմաստով չեմ ըսեր, այլ կ՛ուզեմ ընդգծել, որ այդ սերունդին հետ գործակցութիւն մը յաջողցնելու անկարելիութիւնը պարզապէս կապ ունէր մեր մտածելակերպերու եւ հայեացքներու տարբերութեան հետ: Քանի մը անգամ հրաւիրուած եմ, եկած եմ: Առաջին Սփիւռք-Հայաստան ժողովին՝ շնորհիւ Վարդան Օսկանեանին, ինչպէս նաեւ պետութիւնը դիմած էր ինծի պաշտօնապէս եւ յայտնած էր, թէ իմ շուրջ հաւաքեմ մտաւորականներ, որոնք Սփիւռքի հարցերուն ծանօթ են, քանի որ ես թերթ հիմնած էի: Հաւաքեցի այդ անձերը եւ ըսի, որ մեզի գրեցէ՛ք զեկոյց մը. այդպէս ալ եղաւ՝ մեր խմբակին անունով կարդացի: Այդ խմբակին մէջ էր Հրաչ Չիլինկիրեանը՝ Լոնտոնէն, Արժանթինէն՝ Խաչիկ Տէր Ղուկասեանը, Պէյրութէն՝ Արա Սանճեանը եւ ուրիշներ: Տարիներու ընթացքին նշմարեցի, որ փոքրիկ յառաջդիմութիւն մը կայ, բայց տեղաշարժը մեծ չէր: Հիմա այս վերջին մէկ-երկու տարիներու ընթացքին կու գան նորեր, որոնց հետ աւելի հեշտ է աշխատիլը, սակայն պատրանքներով չեմ ուզեր ապրիլ: