Բայց այսօրվա պատմողը, որը կուզենար շարունակել այդ հռչակավոր պատմողների ժառանգությունը, ամենանորագույն գիտություններից պետք է փոխառնի նրա պարադոքսալ տեսակետներն ու նախազգացումները: Ճիշտ է, որ կհիասթափեցնի իր ընթերցողին և նրանից կպահանջի, անկասկած, բավական խորը գիտելիքներ: Վերջին հաշվով, անհնարին չէ ներմուծել արդի գրականության մեջ իրոք արդիական մի ֆանտաստիկա և գիտական բացատրության նմանողությամբ բեմ հանել, օրինակ` մի գործող անձ, որը ինչ-որ մի շարժումով կամ ապարատին ուղղված մի պարզ նայվածքով առաջացնելու է հեռավոր ու նկատելի հետևանքներ, մի բան, որ բավական նմանվի մոգության: Սակայն այդ մոգությունը գոյություն ունի: Եվ արդեն կարելի է մի գանձարկղ բացել արտասանված մեկ բանաձևով` «Մի բացվիր սեզամ»-ով: Բայց նաև առանց ուրիշ մեքենայի մենք քաջ գիտենք,- և երբեմն չափազա՜նց քաջ,- որ մարդկային արարածներին հասցեագրված մի շարժում, մի նայվածք ունենում է շատ հաճախ զարմանալի հետևանքներ: Բավական պիտի լինի կենդանի մարդկանց փոխարինել երևակայված ապարատներով և դրանց զգայուն դարձնելով նայվածքի հանդեպ` հնա՛րք, որ շատ քիչ բան պիտի արժենա գրողի համար, և մենք կստանանք դեռևս չշահարկված պատումի տարրերի համադրման մի աղբյուր: Բայց այդ ամենը միշտ էլ լոկ բավական կոպիտ շեղում է մեր այժմեական ֆիզիկական հնարավորություններից: Հարկավոր է գնալ մի քիչ ավելի հեռուն: Խորհել գրականության ճակատագրի մասին, նշանակում է խորհել նաև ու մանավանդ մտքի լինելիության մասին: Այստեղ բոլորը շփոթվում են: Մենք չափազանց ազատ ենք ընկալելու այդ լինելիությունը, ինչպես մեր քեֆը կուզենա, և կարող ենք այլընտրանքայնորեն ենթադրել, որ կամ իրերի ընթացքը շարունակելու է բավական նման լինել ինչին, որը գիտենք, կամ էլ գալիք դարում կատարվելու է ինտելեկտուալ արժեքների մի ընկճվա-ծություն, մի նվագում, մի անկում` համեմատելի նրանց, որ կայացել են անտիկ աշխարհի ավարտին, մշակույթը` համարյա լքված, ստեղծագործությունները` անհասկանալի կամ ոչնչացված, գրական արտադրանքը` ջնջված: Ամեն բան, դժբախտաբար` շատ հնարավոր և նույնիսկ հնարավոր երկու ձևով, որ մեզ լավ հայտնի են. կամ կկիրառվեն մեծ հզորության ոչնչացման միջոցները` կոտորելով երկրագնդի ամենաբարձր մշակույթ ունեցող շրջանների բնակչությանը, փլատակի կվերածեն շինությունները, գրադարանները, լաբորատորիաները, արխիվները, վերապրողներին կհասցնեն այնպիսի թշվառության, սնանկացման, որ ծածկույթի տակ առնի նրանց խելքն ու բնաջնջի այն ամենը, ինչ վերաբերում է մարդու մտքին,- կամ էլ ոչ թե ոչնչացման միջոցներ, այլ ընդհակառակը` տիրակալության ու վայելքի միջոցներ, պարտադրված անհարիրություն` տպավորությունների հաճախակիությամբ ու դյուրությամբ, մտքի պտուղների անմիջական գռեհկացում և արտադրանքի կիրառում, գնահատման և սպառման հանդեպ` արդյունաբերական մեթոդներ, որոնք, ի վերջո, կպղծեն ամենաբարձր և ամենակարևոր ինտելեկտուալ առաքինությունները` ուշադրությունը, խոհական ու քննադատական հզորությունը, և այն, ինչ կարելի է անվանել բարձր ոճի միտք, խորացված և նպատակասլաց որոնում` մինչև իր օբյեկտի ամենաճշգրիտ և ամենազորեղ արտահայտությունը: Իսկ մենք ապրում ենք մեր մտային գանձերի խռովքի հարատև ռեժիմի տակ: Թափը, նորույթը մեր դարաշրջանում դարձել են դրական հատկություններ, մի բան, որ բավական ուշագրավ ախտանիշ է: Չեմ կարծում, որ այս համակարգը լավագույնը լինի մշակույթի համար: Նրա առաջին հետևանքը լինելու է այն, որ կամ անհասկանալի, կամ անտանելի կդարձնի անցյալի բոլոր ստեղծագործությունները, որոնք արարվել են բոլորովին հակադիր պայմաններում և որոնք պահանջում են բոլորովին այլ կերպ ձևավորված մտածելակերպեր: