Միւս կող­մէ, ԺԱ.-ԺԲ. դա­րե­րուն կա­րա­ւա­նա­յին վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւնը բուռն վե­րելք ապ­րած է, եւ ընդ­հան­րա­պէս Սուր­իոյ ծո­վե­զեր­եայ քա­ղաք­նե­րը տնտե­սա­կան նշա­նա­կա­լից զար­գա­ցում ու­նե­ցած են: Անտի­ոք վե­րած­ուած է առեւտ­րա­կան կա­րե­ւոր կեդ­րո­նի` պա­հե­լով հան­դերձ կրօ­նա­կան–մշա­կու­թա­յին նշա­նա­ւոր օճախ մը ըլ­լա­լու հան­գա­մանք­նե­րը: Հա­մա­ձայն Ճ. Լո­րա­նի, քա­ղա­քին բնակ­չու­թեան մե­ծա­մաս­նու­թիւնը եղած են հա­յերն ու յոյ­նե­րը, եւ հա­յոց Խա­չիկ Ա. Ար­շա­կու­նի Կա­թո­ղի­կո­սի (973-992) կող­մէ հիմն­ուած եպիս­կո­պո­սա­կան Աթո­ռը առա­քե­լու­թիւնը շա­րու­նա­կած է մին­չեւ ԺԳ. դար, երբ Անտի­ո­քի պատ­մա­կան դիր­քին անշ­քա­ցու­մով Հա­լէպ դար­ձած է հայ հա­մայն­քի գլխա­ւոր կեդ­րո­նը, ուր կազ­մա­ւոր­ուած է բար­գա­ւաճ գա­ղութ մը: