Դէպի հարաւ ռուսական առաջխաղացումը, երկսայրի սուր էր արեւմտահայութեան համար: Երկրին մէջ մնացողն հայն ալ, հեռացող հայն ալ տուժեց: Երկիրը դատարկուեցաւ հայ բնակիչներէ, ամբողջ գաւառներ քրդաբնակ դարձան, քանզի ռուսեր եկան. ու ետ քաշուեցան, իրենց հետ տանելով՝ պարտադրուած գաղթի ելած հայ համայնքներ: Իսկ մնացող հայը, փոքրաթիւ դառնալով ու տկարանալով աւելի ստրկացաւ քրդին ու նոր եկող ու պետութենէն հովանաւորուող կովկասցի գաղթականներուն հանդէպ: