Ս­փիւռ­քի գո­յառ­ման հետ սկիզբ ա­ռած է նաեւ ա­նոր հա­յե­ցի դի­մա­գի­ծի պահ­պան­ման խնդի­րը: Այ­լա­սե­րող ու կլա­նող մի­ջա­վայ­րե­րու մէջ՝ հա­յա­պահ­պա­նու­մի ճի­գը այ­սօր ալ կը մնայ սփիւռ­քա­հա­յու­թեան գո­յու­թե­նա­կան մե­ծա­գոյն տագ­նա­պը: Այս տագ­նա­պի լուծ­ման հիմ­նա­կան բա­նա­լի­նե­րէն մին, ե­թէ ոչ ա­մե­նա­հիմ­նա­կա­նը՝ դեռ եւս կը նկա­տո­ւի հայ դպրո­ցը: Այս ի­մաս­տով, շատ բան ը­սո­ւած ու գրո­ւած է, բազ­մա­պի­սի ճա­ռեր հնչած ու ­­Մաշ­տո­ցեան ներ­բող հիւ­սո­ւած: