Ավելի քան հազար տարիների ընթցաքում հայ ժողովուրդը «կարողացավ» ոչ միայն կորցնել էլիտան, ազնվականությանը, այլև նման ընտրության անհրաժեշտությունը։ Ընտրության այդպիսի մեխանիզմը կորսված է ու դեռ անհայտ է, թե ե՛րբ կարող է վերականգնվել։ Իսկ առանց այդ չափանիշի անկարելի է հասկանալ ազգի իրական ներուժը՝ ոչնչացված է նրա իմունիտետը։ Հենց սրանով է բացատրվում ազգային երևակայության մեջ իրականության զգացման բացակայությունը, համազգային, հատկապես համապետական հարցերի լուծման բացարձակ անօգնականությունը հասարակության ինքնակառավարման կառույցում։ Ստացվում է, որ ամեն մի նոր սերունդ նորովի է բացահայտում աշխարհը, ինչը ոչ միայն նվազ արդյունավետ է դարձնում վերլուծությունը, այլև բացարձակապես հարթպարզունակ, զգացմունքային։ Այսպիսով, ազգային հանրագումարային փորձը, վերլուծությունը, միտքը խղճուկ գոյությունն է քարշ տալիս, քանզի դրանք հայերի համար վերծանելը հնարավոր չի՝ ներկա հասարկության, ողջ ազգի համակարգված հայացքը այն ճշմարիտ որոնումը չէ, ոչ էլ այլ ճշմարիտ չափանիշը, որոնք օգնելու են հայերին փակ շրջանակից դուրս գալու համար։ Ուրեմն, հայերը դժվարություններ ունեն ոչ միայն գաղափարների և դրանց հերթագայորեն առաջնորդվածության ու լուծման, այլ նախ և առաջ իրական տեսակի բացահայտման առումով՝ մարդկային ի՛նչ տեսակ կարող է առաջ քաշվել որպես համազգային առաջնորդներ։ Հրեա ժողովուրդն ազգային կյանքի այդ կարևորագույն մեխանիզմը կարողացավ պահպանել թափառումների երկարամաշ դարերի միջով, թեև դա այնքան էլ դյուրին չէր։ Իսկ հայերիս դեպքում իրականությունը գնահատվում է միայն մասնակիորեն, քանզի նրանք, ովքեր ներկայացնում են ազգային պատկերացումները, ի զորու չեն տեսնելու իրականության ողջ պատկերը, այստեղից էլ այն կոնֆլիկտը, որ ծագում է ազգի և աշխարհի, Հայաստանի և աշխարհի միջև։