Արցախ (կամ Արձախ), Մեծ Հայքի տասներրորդ նահանգը։ Նահանած է 12 գաւառ՝ Միւս Հաբանդ, Վայկունիք, Բերդաձոր, Մեծ Առանք, Մեծ Կուենք, Հարճլանք, Պրանք, Մուխանք, Պարզուանք, Փառիսոս և Կողթ։ Արցախը տարածուած է Փոքր Կովկասի արևելեան մասին մէջ։ Սահմաններն արևմուտքէն՝ Սևանայ լիճի արևելեան ափով, հարաւ-արևմուտքէն՝ Աղուան գետակով, հարաւէն՝ Երասխի հովիտով մինչև Մուխանք դաշտը՝ ընդգրկելով այդ դաշտի արևմտեան կէսը։ Հիւսիսէն և հիւսիս-արևելքէն սահմանակից էր Ուտիքին։ Արցախի մեծ մասը ծածկուած էր անտառներով, որոնք հարուստ էին թանկարժէք ծառատեսակներով։ Հնագոյն ժամանակներէն սկսած՝ բնակչութիււնն կը զբաղուի հացահատիկային կուլտուրաներու մշակութեամբ, այգեգործութեամբ և շերամապահութեամբ։ Ամբողջ արևելքի մէջ յայտնի էին Արցախի մէջ բուծուող ձիերը, որոնք աչքի կ՛ինային դիմացկունութեամբ և արագավազութեամբ։ Արցախի նախարարական տունը սերած էր Հայկ նահապետի ժառանգ Սիսակէն։ Արցախի առաջին եպիսկոպոս Գրիգորիսը խոշոր դեր խաղացաւ Արցախի և Ուտիքի բնակչութեան քրիստոնէացման գործին մէջ։ Vդ. սկզբին Մեսրոպ Մաշտոցը և իր աշակերտները Արցախի մէջ տարածեր են հայերէն գիրն ու դպրութիւնը և պայքարեր հեթանոսութեան մնացորդներուն դէմ։ V-դ. Արցախը կը մտնէր պարսկահպատակ Աղուանի մարզապանութեան մէջ։ Վարդանանց պատերազմի մասնակից Արցախի այրուձին Աւարայրի ճակատամարտին կը գլխաւորէր Առանշահիկ Բակ իշխանը, որ պատերազմէն յետոյ վերադարձաւ Արցախ և այդ պաշտպանեց պարսիկներէն։ Օգտուելով Պարսից արքունիքի զիջումներէն, Արցախի Առանշահիկները Vդ. վերջը Վաչական Բարեպաշտի գլխաւորութեամբ ստեղծեցին թագաւորութիւն, որուն մէջ ընդգրկուած էին Ուտիքը և Անդրկուրեան Կամբեճան հայաբնակ գաւառը։ Սակայն պարբերական ընդվզումները պարսից տիրապետութեան դէմ Արցախը ի վիճակի չդարձուց դիմադրելու VIIդ. սկզբը երկիր ներխուժած խազարներուն։ VIIդ. կէսէն մինչև IXդ. վերջը Արցախը կը գտնուէր արաբական տիրապետութեան տակ։ Թէև Արցախի ու հայակից հայկական գաւառներու ապստամբութիւնները դաժանօրէն ճնշուեցան և անոնց կազմակերպիչներէն շատերը աքսորուեցան, սակայն IXդ. վերջը Արցախի իշխանական տան երկու ճիւղերը հզօրացան և Բագրատունեաց թագաւորութեանը ենթակայ ըլլալով՝ ստեղծեցին երկու փոքրիկ թագաւորութիւն, մէկը՝ Դիզակի, միւսը՝ Խաչէնի մէջ։ Արցախի նախարարական տան եռանդուն գործունէութիւնն ու մշակութային բուռն վերելքն անընդմէջ շարունակուեցաւ Խաչէնի մէջ։ XIIդ. Երկրորդ կէսին այստեղ արդէն կ՛իշխէին Առանշահիկ հարստութեան երեք ճիւղերը՝ Ներքին Խաչէնի, Հաթերքի և Ծարա իշխանութիւնները։ Մոնղոլներու տիրապետութեան նախօրէին Ներքին Խաչէնի ու Վերին Խաչէնի իշխանութիւնները խնամութեամբ կապուած էին Զաքարեան զօրապետներու հետ և կը վայելէին անոնց հովանաւորութիւնն ու աջակցութիւնը։ Թաթար-մոնղոլներու տիրապետութաան շրջանին Արցախ-Խաչէնի բնակչութեան վրայ ծանր հարկ դրուեցաւ։ Լենկթեմուրը 1387-ին ասպատակեց նաև Խաչէնը՝ կոտորելով իշխանական տուներու գրեթէ բոլոր նշանաւոր ներկայացուցիչներուն։ XVIդ. վերջը և XVII-ի սկզբը այդ իշխանութիւնները մանրացեր, վերածուեր էին գաւառական վարչական միաւորումներու, որոնք կը կոչուէին մելիքութիւններ և իրենց մեջ կը պահէին հայ պետականութեան վերջին բեկորները։ Այս մանր պետական միաւորուներն էին, որոնք կը գլխաւորէին հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը պարսկական ու թուրքական բռնապետութիւններու դէմ։ Արցախի հայկական ֆեոտալական իշխանութիւնները յարատևեցին մինչև անոր միացումը Ռուսաստանին, որը տեղի ունեցաւ 1813-ին, Գիւլիստանի պայմանագրով։”