Հայ Եկեղեցին, իր վանական դրութեամբ ու յատկապէս իր լուսասփիւռ Դպրեվանքներու միջոցով, ժամանակի, քաղաքական աննպաստ պայմաններու, աւերումներու եւ քանդումին դէմ՝ հազարաւոր յայտնի ու անյայտ նուիրեալ վանականներու, անձնուրաց մարդոց փաղանգի անխոնջ ու գերմարդկային ճիգերով, նախանձախնդիր ոգիով դարէ դար փոխանցած է այն բոլորը, որ այսօր մեր Ազգային հպարտութիւնը կը կազմեն։ Վաղարշապատէն Դուին ու Աղթամար, Սիւնեաց վանքերէն միջնադարեան Հաղբատի ու Գլաձորի, Կիլիկեան Սեաւ, Ամրտոլ եւ Տաթեւ՝ դպրատուներուն ստեղծագործ Հայ հոգիի ու մտքի փայլատակումները եւ Մշակոյթի կրակը, դպրատուն Դպրեվանքներու ճամբով «առկայծ» պահուած ու փոխանցուած են յետագայ դարերուն, Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի հոգեւոր կեդրոններուն, եւ Ցեղասպանութեան նախօրէին՝ Արմաշի դպրատան։