­Հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը կը յու­շէ եւ հայ­կա­կան ար­դի պատ­մա­վէ­պի ան­զու­գա­կան վար­պե­տը՝ ­Րաֆ­ֆի կը վկա­յէ, որ նոյ­նինքն հայ ժո­ղո­վուր­դի մար­տու­նակ մաս­նակ­ցու­թեան շնոր­հիւ հնա­րա­ւոր դար­ձան ցա­րա­կան յաղ­թա­նակ­նե­րը Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի տա­րած­քին, 19րդ ­դա­րուն եւ 20րդ ­դա­րաս­կիզ­բին մղո­ւած ­Ռուս-Թր­քա­կան բո­լոր պա­տե­րազմ­նե­րուն ըն­թաց­քին։ Իսկ զօ­րա­վար Ար­շակ ­Տէր-­Ղու­կա­սով հան­դի­սա­ցաւ ար­ժա­նա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րէն մէ­կը ­Ռու­սաս­տա­նի դէ­պի տաք ջու­րեր յա­ռաջ­խա­ղաց­քը նո­ւա­ճած ցա­րա­կան զօր­քե­րու հա­յազ­գի այն հրա­մա­նա­տար­նե­րուն, ո­րոնք գիտ­ցան շարժ­ման մէջ դնել հայ­րե­նի հո­ղի ա­զա­տագ­րու­թեան ե­րա­զով ոտ­քի կանգ­նած ու կռո­ւի դաշտ նե­տո­ւած հայ կա­մա­ւո­րա­կան­նե­րուն ռազ­մա­կան նե­րու­ժը՝ փա­ռա­ւոր յաղ­թա­նակ­ներ նո­ւա­ճե­լով։