Вайна исторехь зиен делчо гойтуш кхи цхьа хума a ду: Российчохь т1аьххьарчу диъ б1ай шарахь 1едал кеп хийца йаларх, Нохчийчоьнца йолу политик хийца ца йелла. Цундела вай и г1уллакх тидаме лаьцна тахана Российчохь д1аболабеллачу г1аттаман куьгаллехь болчу нахаца вай цхьана кхетар хилар. Вай цаьрца дийцаре диллинарг царна Нохчийчоьnца юкъа-меттиг муха го, уьш ху да лерин бу аьлла дара. Нагахь санна уьш Нохчийчохь Путинс д1ахоттин оккупацин 1едал корта а хийцан, цуьн метте шайна муьт1ахь йолу цхьа кхи тайниг а хоттина, изза политик д1акхеха лерин бeлахь, вай оцу г1уллакх т1аьхь церан накъостий ца хилар вай царна д1ахаитар. Цул совнах вай царна д1ахаитар нохчий къомо ша хаьржан доцу 1едал къобал дийриг ца хилар. Нагахь санна тахан Российчохь 1едале бахка г1ерташ болу нах Нохчийчуьра хьал т1аьхьало а йолуш машарца даьрзо луаш балахь, цара йаккха йезаш йолу хьалхар г1улч – иза Нохчийчохь харжамаш д1абахийтар 1992 шарахь нохчийн къомо т1елаьцна йолу Конституцин бух т1аьхь, дуьненан юкъар организацеш т1е хьожуш а йолуш. Цул т1аьхьа оцу харжамашкахь хаьржина долчу 1едалца 1997 шарахь, 12 майехь Нохчийн президент Аслан Масхадовс а, Российн президент Ельцина а куьг а та1ош бинчу бартa бух т1аьхь Российн, Нохчичоьйн кхи д1а хин йолу юкъа-меттиг билгал йаккхар. Вайца цхьана кхаьтта болу оьрсийн векалша вай шайга д1акховдина г1уллакх т1е а лаьцна, цу т1аьхь кхи д1а дийцарш д1ад1ахьа тхан барт а хилла.