Байталваккхар я Кулакаш бохор[1]) — тароне хьаьжжина ахархой массашкахь хьийзабар[2][3], лелош хилла большевикаш 1930 - 1954-гӀа шерийн муьрехь. Политика лелор цхьаьна нисделла нуьцкъала бепиг дӀадаккхарца а, колхозаш яхкарца а, цуо массашкахь реза ца хиларца дуьхьал баьхна ахархой[4][5][6][7][8][9][10][11], тобанашкахь арабаьхна «кулакаш» а, церан доьзалаш а лерринчу меттигашка[12][13][14], дӀабаьхна церан бахам («юкъара бина») [15][16][17][18], тоьпаш йиттина[19][20], ткъа иштта ойла йина ца хиларна а, политика кхочушъян цхьа а лерина инструкци ца хиларна[21] — меттигера Ӏедалша дуккха къиен а, юккъера бахам болу а юьртан бахархой хӀаллакбина[22][14][23], кхин а меттигера Ӏедалан декъашхой а. Политикан юьхьаг йолийра ВКП(б) ЦК Политбюрон 1930 шеран 30 январан «Ерриг коллективизаци яран кӀошташкахь кулакийн бахамаш дӀабахаран белхах лаьцна» цӀе йолчу постановленица[2][24] Формалан политика лелор чекхдаьлла 1930 шо долалуш[25], амма, уьш дӀаяхаран муьран тӀаьхье яхъелира 1954 шо кхаччалц. Цул тӀаьхьа 60 шо даьлча, «Политикан репресси йиначарна реабилитаци ярах лаьцна»[26] 1991 шеран октябрехь арадаьллачу законаца, байталбаьхна («репрессеш йина») нах официалан лерина Лакхарчу Совето репресси йина а, реабилитацин бакъо йолуш а.