buijten dienst niet wel connen gouverneren ende haer middelen offte ontfangen gagie, in onnuttigheijt door gebracht hebbende, dan weder versoecken in dienst te comen, daer sooveel niet aengelegen is, verteeren sij haer gelt, die in het vaderlandt comen, doen doorgaens hetselve, daer de compe haer niet over heefft te becommeren, wordense arm sij mogen haer selffs redden ende wijser worden, offte bij aldien eenige tenemael onbequarem sijn, haer cost te winnen, laetse weder in dienst comen, wat swalricheijt is daer in te maken int vaderlandt wort de Comp:e het volck oock meest uijt de herbergen ende croegen toegebracht, doch dit sij te verstaen van ongetrouwde parsoonen, alsoo het met de — getrouwde, een ander bescheijt heeft, die ick soude oordelen soo licht uijtten dienst niet en behooren gelaten te worden off behooren eerst aen te wijsen met wat middel haer verhopen te erneren, daer dan nagelegentheijt op geleth can worden, alsoo desulcke haer selve niet en sijn, maer gehouden sijn voor haer vrouwen kinderen te sorgen Om nu int breede te verhalen wat midelen voor den bureger open sijn, om haer eerlijcken v erneren ende mettertijt mangen rijck dom over te gaderen, soude alhier te langh vallen, tot U Ed:s intentie genoch sijnde te weten, dat de selve geen sints ontbrekende sijn, waer na ijders gelegentheijt ende staet overvloedigh gevonden worden, gelijck ijder V Carel reijnner 14. sal mots
ider een kennelijck is, die eenige kennisse van Comps gelegentheijt in dese landen heefft, het sij dan dat hem jemant wil generen met een hantwerck, als schoenmakers, Clee makers, smits, swaertvegjers, sadelmakers, silver ende goutsmits, Chircurchijns, timmerlieden, metselaers en diergelijcke, daer alle groot gelt meede te winnen is, voor die maer eenichsints wat arbeijt saem sijn, daer het ordinarie meest aen gebreeckt, offte met winckel houden van alderhande Cramerijen, waren ende Coopmanschapp daer ook bijsondere voordelen met te doen sijn, offte wel met andere negotie, penningen adeposito te stellen, daer sommige haer seer wel mede weten te behelpen, ende capita niet te winnen, van andere gelt tot minder intrest lichtend ende het selve weder aen andere hoeger uijt settende dat mijns oordeels niet te verachten is, streckende tot gerieft ende voordeel, soo wel vande geene, daer sij het van opnemen als die het van haer weder ontfangen, met bodemaeije plegen sommige oock wel proffijt te weten doen, mits dat de Comp:s dienaren die bewint offte macht hebben, daer buijten werden gehouden, alsoo sij den burger schadelijck sijn ende haer selve weten te preseretten, gelijck wel geschiet is, boven al can den landtbouw ontullijcke — menschen de cost geven, met smakelijcke overwinsten waer
waer van de particulariteijten in desen telangh souden vallen te recenseren, generalijck niet anders van noode sijnde, als dat den burger alte met de handt een weijnigh geboden, ende daer door geanimeert werden eerlijcke middelen, bij der hant te nemen, om voor te comen, daer het tot noch toe seer aen ontbroocken heefft grootelijcx tot nadeel vande compe want bij aldien den nederlantsen burger, maer halff soo veel voordelen ende benificien hadde mogen genieten, als bij mijne tijt in India de Chinesen ende andere genoten hebben, ick versekere dat u Ed:s dat batavia rechtevoort een andere stadt soude sujn geweest, daer mettet Caresseren der Chinesen geen voordeel gedaen wordt, als voor weijnige particuliere ende niet voor de Comp:e, offte den staet, want te seggen dat de Chinesen daer door te meer worden aengeloct, om alhier tecomen woonen, waer door dan de incomsten syn toenemende, gelijck van eenige gesecht wort, is 't eenemael frivool ende ongesondeert om dat soodanige beneficien ende fawveuren niet gedaen worden, dan alleen aen eenige weijnige van cleijn getal, sonder dat dat het gemeene lichaem daer het minste gevoelen offte genot van heefft, Ia wordt de gemeene man in plaetse van dien, van soo danige favoriten te meer geplaecht, ende opdwongen selffs de middelen op te brengen, waer mede de voorsz saveuren oponge oerloffde wijse worden genegotieert Carel reijmer not . 2 dat