Om datse hier seer gebreckelijck valt Ja een rapsodium van talen is, dewelcke van reghte maleijers heel niet en soude konnen verstaen werden, gelijck oock dese jnwoonders onder anderen geen ware Maleyjer, als bleeck bij request door d' Eerw: kerckenraadt, aen bleek onder vandaer bij reguert a:o 68. meij 30 aende achtb:e regeringe van Banda verthoont Dewijle daer geen een eenige school die noghtans de aenquees sters der talen en plantsoenhoven der kennisse en Godtsaligheij zijn, jnde gantsche provintie is, die de jeught ofte de reghte ofte de hier soo genoemde maleijtse Tale leert maer wert alleen door de politie der Nederlantse gehanthaeft jnde welcke nu met de jongste jaren meer alsoijt tevoren proguessen zin geschiet sulx dat men ja slaven haer kinderen hoort prompt Nederlandts spreecken, schrijven ende werdender jn gecathigiseert, en sommigte verre g'avanceert blijckende bijde ordinare drie maentel:k lijsten van aenleeringe, door de respective kranck bes: aen kerckenraade overgelevert en bij rapport der visitatoren. waer op gevolght is dat meest alle bejaerde over de geheele provintie soo mixtisen als swarte Christenen meer nederlandt verstaen als 't maleijts, soo als uijt die gemene onophoudelijck claghten, datse naemlijck sonder begrip uijt de voorn: predicte konnen vatten de bij een komsten altijt verlaten, blijckt ende d'ondervindinge genoegsaem bevestight, d'wijle men de duijtse predicatien bij d'selve alleen siet gefrequenteert enden toteloop hebben ja ijeder schijnt daer eer jntestellen duijts te kennen, ende tot het gehoor derselver predikatie te komen, ter contrarie de maleijtse dienst, hoe wel weeck maer eens werdende bekleet, is het auditorium uijtermaten kleijn, schamens teseggen, sulx nogh jn tijde als de boeten der nalatigheijt door placcaet verment zijnde, g'executeert werden
werden. en zijn dan nogh meest onlangs vrijgeworden slaven soeckende den christelijcke naem door den H: Doop, om vervallende schier off morgen tot armoede te gereder vande Diaconij onderhouden te werden, te ontfangen, en laten alsoo haer — selven vergenoegen niet de presentatie haerer Lichamen 't geen verder aende partic: door die Tale te verrighten staet kan alleenlyck aen wijnige mooren ende slaven plaets grijpen waer toe de Cranckbesoecker en jnlantse leermeesters gestelt zijnde haere debvoiren aenwenden Overmits dat jn geheel Jndia niets onse hooge overheijt soo subject ende als patrimoiieel eygen heeft en vervolgens aen natuur schuldiger gehoorsaemheijt verplight, als nu dese provintie met derselver jnwoonders door welcke zij jn haerloffelijcke stijl der regeninge niet en behoeven te reguleren naden aardt en slordige costumen der Jnlanderen gelyck wel jnde nabuurige provintie aengesien d' selve off vervoert: off fugitieff blijven maer aen welcke wel gemackelijk konde gethoont werden, met het blyven jnvoeren, en waert mogelijck niet meerder jver voort te setten, de igen Nederlantsen tael, dien ouden roem en loff. gelijck als na heden 't exempel der komeijnen, alsoo oock niet weijnigh  door de jndustrie der Portugesen en Castilianen, niet tegenstaende haere Heenschappijen. in veele plaetse heeft een eijnde genomen, haere Tale evenwel als nogh jn swangh gaet tot een seecker en eeuwigh bewijs van haer eentijts floreerende possessie. dierselver Landen) met d' welcke d' almaghtige haere Hoogheden de voorn:e kostelycke provintie soo absolntelyck jnhanden stellende, mildelijck heeft begenadight, ten eijnde oock niet eens de Regeringe devolverende t welck Godt genadelijck verhoede, met eene alle voetstappen derselver verdwijnen den boom met den wortel uijtgeroijt werde ende alle hoope van recuparatie tot geen kleyne koon van sulcke Strijdbare Christelyjcke Natie, ende onderlatinge der schuldige danckbaerheijt tot verduysteringe van Godts eer werde t' eenemael afgesneden Waer om met heel tot politiecq consideratien te vervallen 't is een vande grondt regels dat de politie door de religie, ende de religie door de politie gestabuleert werden, ende haere vastigheden, behouden, oversulx daer men een religie wil jnvoeren, men oock gelijck de tale moet jnvoeren soo als niet duijsterlijck 6 sl. 19 wert aengewesen, de Hr toeseggingh de bekeeringe der Egiptinaren datse tot de gemijnschap der Christen kercke souden beroepen werden, doet haer die belofte datse sullen spreecken de sale spraecke Canaans, en: swerende den H: der Heyrscharen
de reden is onder anderen dat door die santtale, waer vandaen dan een religie wert overgedragen, d' selve kraghtiger kan werden voortgeseth ende den eenvoudigen jngescherpt, als door zoo een vremde vande heydenen ontleende schoon genomen dat al ter nauwer noodt onder het klijn ger der jnden tijt gelyck aenwesende pred: alhier ( die de Jaren van outs door den anderen gereeckent geen twee jn verre na konnen uijt maken) een gevonden wiert die door onvermoeijde neenstigheijt sonder onderlaten vande voornaemste diensten de Duijtse, de gaven had ontfangen die dogh een ijeder niet gegeven zijn, van jnde maleijtse Cale te konnen profiteren, evenwel om reden, als boven art: 2 gem: geheel geen vrught daer mede en doet gelyck in 't exempel van dien grooten iveraer D:o Molanus zal:r te sien is, hier van kan d' E E heer Hundt selfs voor een oogh getuijgen / als met hem molano familiaerlijk verkeert hebbende) verstrecken, en wij hebben 't selve zijn E E voorn: menighmael hooren seggen, beklagens wijse dat hij moeanus gansch niet jn zijn levende predicatien conde verstaen werden, ja oock hij selfs andre niet jn privediccourse sonder vertaelder konde verstaen, ende als waer op oock de gem: E E h:r hurdt selfs altijt ende nogh soo 't schijnt, zijn advijs gebout heeft, datmen met verlatinge vande Maleytse de Nederlantse tale met alle kraght behoorde voort tet setten, Soo wanneer nu dan daer op volght een ontijdige doot ofte een binnens tijdige versendinge, ofte een na tijts expinatie vertreck soo valt met eenen wederom, en wederom heel ellendigh soo d' experientie lasij hier maer te dickwils — heeft geleent, 't gantsche geprojecteerde gebouw dien Christenheijt en zijn dan wederom Jaeren van noden om tot die eerste Jdeam te komen, en wat wonder dat die van't Dack ende de balcken een gebouw begint, sonder te voren een goet fundament geleght te hebben, sigh oock jnder tijt berispt, en bedrogen vindent, maer om't selve durabel te maken wasen wel ander expedienten tevinden hier nu niet dienende ten tweeden Waerom nu ten onreghten d' aenwesende Leenaren ofte Leenaer daer het dogh eygen opsiet, vande grootste wandevoiren Ja vande minste voortganck of selfs genegentheijt in't aentleven vande maleijtse tale, veel wijniger derselver predickdienst bij fondament der voorsz: missive worden beswaert om dater tot het aen leeren van die Tale geen ordre off bevel door kerck off politie oijt is gegeven geweest, selfs nog Partic