Van Ternaten ond Pr Roovo No 1600— 5o afo Van Ternaten ondr 5' 6e 10br Ao 1680een wandel waardoor den Heijligen, en Heerlijken name godts, in plaats van geeert, zoo droevig, en jammerl:, wert gelastert, onder dit Heijdendom, dat zig geen sints voor ons zoo uijtterlijk godtloos vertoont, en wat noodt wast, dat zulke, die het minste betamen, daar in geen voorgangers waren, tot sehamens toe, veroorlof mij, dat ik dit hier neder stelle (schoon misschien wat buijten propooste, en zeggen derf, dat dit wel de voornaamste reden is, waarom, ik zoo ernstig om mijne demissie, van hier hebbe aangehouden; godt almagtig bidde ik, uijt grondt mijnes Herten, uE: te bewaren van zoo veele god loosheden niet te ontmoeten, op dat uE: geen Redenen en werde gegeven, uwe ziele deswegen te quellen, als ik, (Godt de Here kendt mijn Herte) in den tijdt mijnes aanwesens alhier, gedaan hebbe, d' almagtige vergeve mij mijne misslagen, en zondige gebreken, en bij zonderlj dat gene waar door zijnen Heijligen name zoude mogen zijn onteert, en de gene die buijten ons zijn ge-ergert; op dat zijne Regtveerdige vlagen, en oordelen van ons mogen blijven geweert en ons uijt dien brandenden berg, door des Heren gramschap, niet over en komen, zoo droeve qualen, als deselve voortijts wel heeft veroorsaakt; t' verhaal dat d E: Here vadt brugge, en desselfs— huijsvrouwe, mij daaraf wel gedaan hebben, kan ik naulijcx zonder tranen gedenken: nu weder tot den text: Jk hebbe gel: bevorens gesegt is, noijt in persoon op de Eijlanden, nog zelfs tot manado geweest, kunnende daarom uE: niet anders van 't een, en 't ander berigten, dan, dat gene dat mij gedurende mijn aanwesen, uijt de successive Rapporten, van de gene, die ik om Redenen nu en dan, dan herwaarts, en dan eens wederom derwaarts hebben gesonden, is toegekomen, waar mede ik hope te zullen kunnen voldoen, latende t' Resterende en 't gene uE: in sommige zaken meer tot berigt, nodig zou 't mogen hebben, de ondervindinge van mijn predecesseur dE: Heer, Robertus vadt brugge, zeer geerne aanbevolen, tot wiens accurate beschrijvinge van de molluccos ik uE: zoo veijlig wijsen derf, als ik deselve voor mijn zelfs, tot onderrigtinge hebbe gebruijkt: den Manadossem Rigter, als een quaat Instrument beschreven, is mij geheel onbekent, en hebbe in den tijdt mijnes aanwesens, desen Rigter Hompengang niet eens horen noemen, maar wel dat den tolcq bastiaan sawaij schoon oudt van dagen, den besten broeder niet en is, dat zoo wat heen zal moeten verloeren tot zijn overlijden, als wanneer het gantsch ongeraden is wederom een tolcq aan te stellen, dewijl het aldaar aan een taalkundige onder de onze niet ontbreken en kan; hare hoge edelens tot batavia, laten haar op een bijzondere wijse aan manado gelegen, schoon maar een enkele last is voor d' E: Comp: waartegens ik niet zeggen en kan, dan mij met desselfs Consideratien, geerne te conformeren, edog bij zijden dit, bidde ik verlof mijn, verticuliere gevoelen omtrendt dese manadose post te mogen zeggen; submitterende mij altoos een beter en geschickter oordeel, onder 't welke ik hebbe ervaren, dat de bestieringe tot manado is van veel groter importantie, als — misschien bij zommitge aangemerkt wert: Ia zodanig, dat den gouverneur (die het niet altoos gelegen en komt, van huijs te Reijsen, door de Regeringe aldaar, volkomen gerust gestelt kan werden, en zijn E: dan niet en behoeft te vrtsen, voor enige wan ordre, en ongelegentheijt op de eijlanden, want het is bekent, dat meest alle de eijlandse Coninkjes, en groten, dikwils aldaar tot manado verschijnen tot besligtinge van hunne verschillen, hoewel merendeels, van weijnig importantie, welke door de bescheijdentheijt, en billijke Regt sprekinge van 't opperhooft onzijdig weggenomen wesende, gaan de wistende wederom vredig na Huijs, voorkomende daarmede dikebils questien vrij meer gevaarlijker dan de eerste, en late staande bij na altijdt durende verschillen die 'er tusschen de hoofden ende de manadose dorpelingen voor vallen, welke al ten eersten moeten weggenomen werden, wil men geen gehele Confusie, en verwarringe, Ja geen onnosele binnenlandse oorlogen, en bloetstortinge afwagten, dat nu om dit alles voor te komende, daartoe vereijscht wert, een man van kennisse, en bescheijdenheijt, magtig zig selfs te Regeren, en van een vroom en geschikten wandel, moet ijder een (zoo ik gelove, toestemmen; want zoo 't opperhooft dese qualiteijten niet en heeft, kan men zig van daar niet het minste goedt beloven; ik zoude dit zoo breet niet aantrecken, zoo mijne ondervindinge mij daartoe niet en perste, hebbende nu onlangs voor de derde Reijse in den tijdt mijnes aanwesens alhier bezendinge naar derwaarts moeten doen: d'eerste Reijse sondt ik een Jongman van tamel: bequaamheijt en zeer goede hope. wiens bijzondere qualiteijten, die bestieringe niet weijnig Recommandeerden, zulcx ik waarde mijne zaken, wonderljk wel beschikt te hebben, maar d' uijtkomste, seer de mij tot tolcq waar
Van Ternaten ondr 5en Octobr Ao 1680waarschouwinge, van niet andermaal, een ongetrouwde te zenden, de Reden zal u E: ligtel: denken, ten twede male dan, wier bij— gebrek van andere, derwaarts gesonden, den gewesenen Clercq van den A: Raadt van Iustitie, eenen Joost anne, in wiens gedoente hier aan't Casteel in 't bedienen van de Justitie, haar hoge edelens tot batavia tamel: genoegen hadden, hebbende Rede. elf jaren in 't landt geweest, en Continueel hier in Ternaten bij de penne gebruijkt, getrouwt, en taalkundig, dog hoe het daarmede afgelopen is, mag men zig tesamen te zeggen, zulcx ik dan de zelve hebbe moeten 'thuijs Roepen, ende uijt vure nootewang, een derde in desselfs plaatse zenden, zijnde een boekhouder in qualiteijt, die hier op de soldij is gebruijkt geweest, en in die bedieninge goet genoegen gegeven, en dat Comptoir dat sehandelijk vervallen was) herstelt heeft, zulcx aan desselfs bequaamheijt niet en is te twijffelen, te meer dewijle de negotie aldaar van weijnig importantie is, dan tweijfele niettemin grotelijx, of hare Hoge edelens deze bezendinge zullen approberen, schoon ik daartoe, als gezegt, gedwongen ben geweest, om Redenen niemandt anders hadde tot die bedieninge bequaam, zullende gem: hare hoge edelens misschien ongeerne vernemen den Jongst gesondenen matheus Carelsz: een mixtis is, hoe wel aan een bekende vaderlandse dogter getrouwt, als wanneer in cas van disapprobatie uE: deze al wederom zal moeten 'thuijs Roepen, en ten andren male bezendinge naar derwaarts doen, 't heeft hare hoge edelens ook gelieft ons aan te bevelen, op gemelte plaatse met hoger te bestellen daardoor een boekhouder in qualiteit, zoo 't mij geoorloft was mijn gevoelen desen aangaande, te uijten ik zoude derven zeggen dat het nodig was voor de ruste der moluccos manado bestelt wier, met aansienlijker Hooft, alwaar het een Coopman in qualiteijt, immers dat een van minder, hope hebben mogte, door een wacker, en vigilanten dienst tot de voorschrev: qualiteijt te kunnen geraken. dog dit zijn als gesegt mijne gedagten. d' authoriteijt van den tolk aldaar bastiaan sawaij bevorens genoemt is tamel: groot, zoo door zijne hoge Jaren al lange er varentheijt, waaraan mijnes eragtens weijnig gelegen is, zoo maar 't opperhooft een eerl: man is, en zig niet en bemoeijt met morserijeen den sluijkhandel in vogel nefkens; en schildpadshoorn, zijnde dit het eenigste dat des Tolcx authoriteijt vergroot, zodanig 't opperhooft swijgen moet, en een ander, om dese vuijle mannieren van naar de ogenzien; ellendige zaken! de Landzaten tot manado zijn verpligt, en gehouden de burgt, de logie, als mede de koestal, t'onderhouden, geljk ook kerk en schole, Comende eenlj den adap tot het decken, tot laste van die Comp: die ook des predikants huijs, en dat van den krank besoeker moet bekostigen, welke beijde nieuw zijn, en waar aan in lange geen kosten zullen behoeven gemaakt te werden; de manadose alphoeresen zijn wackere mannen gewillig en zeer gezeggelijk, waar af wel degel: preuve hebben gegeven, nu onlangs in 't nieuw aanbouwen van 's Comp:s stene Logie, en 't herbouwen van de burgt amsterdam, edog willen vriendelj en niet onredel: gehandelt werden wanneer alles te dienste der E: Comp:e doen zullen wat men van haar begeert: manado levert uijt, en geeft, swavel, wax, en '& Honing, dog weijnig, maar ebben hout in overvloedt, waar van d' inwoonderen gehele Huijsen bouwen, zijnde daar van gesien stutten zoo dik, en dicker als een man om vademen kan, ook allerleij slag van swaar en deugtsaam hout, dan zijn d' alphoeresen tot den verkoop niet te bewegen, moetende egter 't nodige hout datter tot reparatie van 's Comp:s schepen en vaartuijgen (hoeveel het ook zij) kappen, en tot redel: betalinge leveren; daar valt ook goede bindt Rotting, dog wat moeijten ik daarom hebbe laten doen, zijn de alphoere zen totte leverantie, op dien voet, als we deselve van gorontale krijgen niet te bewegen geweest, Cadjang, en boontjes, kan men daar mede vinden, dan weijnig; maar wat de padi aangaat mag men zig billijk verwonderen aangaande den overvloet, wetende ons de manadose vrunden te verhalen dat zeker is, wanneer a. o 1682: het Dorp tomon alleen in brandt gerakende 't vuur in genoemde Dorp 3000: Lasten verteert heeft. de padi die d E: Comp:e nodig heeft Iaarlijx geschat Circum Circa op in de 50: lasten; wert aldaar door 't opperhooft ingehandelt, en van daar met 's Comp:s vaartuijgen naar gelegentheijt afgehaalt, moetende volgens beding, met de leveranciers, zoo schoon en Reijn gewandt wezen, dat twee maten padi, een maat Rijs kunnen uijtleveren, dog dit en is. tot heden niet geschiet, en wat debvoiren daartoe werden aangewent, heeft men den landtaart daartoe niet kunnen krijgen, 't gebieden 't opperhooft aldaar, moet gedurig aangemaant werden, te bezorgen de Leverantie van de padi conform 't Contract geschiet 't helpt zoo veel als 't mag: mette maat komt 'et ruijm genoeg om; bevorens is eenigsints gewag gemaakt, van vogel nefkens, en schildpadshoorn, beijde dese werden door dese en gene tot manado aangebragt, Van Ternaten ondr 5e Octobr Ao 1686171
Van Ternaten ondr 5t Octobr Ao 1686den Ternaten ondr 5 Octobr No 80en hoe het voor desen daarmede zij gegaan, late ik daar, en kan uE: des gelievende 'tzelve vinden in de beschrijvinge van den E: Here Robertus vadtbrugge, onder de Materie van manado, op den handel, door particuliere, in voorsz: Hoorn, is in mijnen tijdt, een scherp placcaat ge-emaneert, geljk uE: bevinden zult, en is het zelve alomme op de eijlanden gezonden, in hope om door dit middel voorgen: hoorn in 's Comp:s handen te doen vallen, dat te wenschen ware; en waaraf men den uijtslag verwagten moet, uE: zij .verdagt, wanneer het zelve wert alhier gebragt, en aan d' E: Comp: gelevert, dat zulx geschiede aan hoofden ijder van 13: stukk:, te weten van ijder zijde 4: komt 8: en dan nog 5: kleijnder stukken van den hals ende den staart, en behoren 40:1 diergelijke hoofden wanneer zijn, alsse wesen moeten, en d' E: Comp:e daarop winste doen zouw, een picol te wegen, dat uE: in zoo verre tot berigt dient: van de badjos, waaraf diverse gevoelens zijn, en door welke veel schildpadshoorn tot Manado gebragt wert, zal ik niet aanhalen, maar uE: tot voor geciteerde beschrijvinge wijsen; Westwaarts van de Manado omtrent twee mijlen onder den eersten hoek is goede gelegentheijt om te ankeren, alwaar ook goet drink water te bekomen is, dat eenlj gesegt wert, om dat de schepen tusschen octob: tot feb: toe, wanneer de manadose Bede te periculeus is, zig in dien tijdt derwaarts gaande daar van bedienen kunnen, andersints is 't best van feb: tot april, in de straat banca of 't moordenaars gat ten anker te komen, van desen eersten hoek van de manado ongeveer 6: mijlen in debogt van amoera, alwaar men heel binnen lopen kan, en goede anker grondt heeft, en voor alle winden beschutlegt, eenlj dient men den oosthoek, (om een Rif dat daar dar van afloopt) wat te schuwen, amoera geeft, en verstrekt maar tot een limijt scheijdinge tusschen den Conink van boulan, en de manadose alphoeresen, welke wel eer, onder die hoogheijt gestaan hebben, ik scheijde van Manado, en vare voort na. boulan en boulan Itan, waaraf uE: van mij geen brede beschrijvinge hebt te verwagten, ten ware ik her halen wilde, dat de gene welk d: E: Heer Robbertus vadtbrugge mijn predecesseur desen aangaande hier af gesz: heeft; dit isser mij van bekent, dat den Conink van boulan toloda genaamt, altoos en zoo lange ik in mollucco geweest ben, gantsch qual: besz:, en niet ten besten verdagt gehouden is, zoo om desselfs wreveligen aart, als hoogmoedige en ongehoorsame Regeringe aangaande 's Comp:s bevelen; boulan heeft zijn name van de Reviere, moetende nog wel een dag Reijsen, eer men komen kan daar den Conink zijn Residentie heeft, dat niet altoos in een, en dezelve negorije is, zijnde nu hier dan daar, het voornaamste (zoo het mij toeschijnt) — waarom desen toloda zo qual: te boek gestaan heeft, is den tragen voortgank van 't Christendom, en 't op zigt omtrent kerk en schole, ten anderen om dat in de gebergtens, van de mogondo (staande mede onder boulan) veel gevlugte slaven, en slavinnen Continueel aangehouden werden, die men, wat moeijten ook daartoe aangelegt zijn, van daar niet heeft kunnen krijgen, ik hebbe het voorleden Jaar bezendinge naar derwaarts gedaan door den secret:s gerrit warrenthout, en den vaandrager Jan Lobs, best agt ik uE: kortheijtshalven te wijzen tot desselfs schriftel:k Rapport van dato 24e Januari deses Jaars, waarbij geblijken zal hoedanig de zake met den boulansen Radja ten besten verandert is, als mede met vrouw; Lincacoa tot boulan Itan welke door een hogen ouderdom, het leven met de doodt haast staat te verwisselen; wanneer men hoven mag, het aldaar en elders aangaande het Christendom beter gaan zal dan nu: van Candipan kan ik uE: almede niet anders zeggen, dan, dattet aldaar, ende daarom her alles in een goeden en gerusten stant is, zijnde hunne opkomende, verschillen die onderling hebben, maar voor beuselingen te houden, en welke bij tijds gelegentheijt, door ijemandt 's Comp:s wegen aldaar eens verschijnende, zeer gemackelijk te besligten ko zijn, 't opgemelde Rapport zal uE: dezen aangaande alles aan wijsen, en ingevalle iets nader tot berigt nodig hebben mogt, zoo zal uE: zig van 't gene d E: Heer Robbertus — vadtbrugge daar af in 't brede besz: heeft, naar des tijts, en der zaken gelegentheijt kunnen bedienen, hare hoge edelens tot batavia hebben het noorder Celebes, (als bevorens in dit berigt staat aangehaalt, gelieft mede te annexeren aan de Ternataanse Regeringe, met zodanige uijtsonderinge als aldaar mede geblijkt, ende dewijle in dat gewest, door den Conink van Ternaten, ofte desselfs gecommitteerde ten overstaan van de gene die van 's Comp:s zijde, daarnevens gecommitteert zullen werden, missehien notable veranderinge, in de Regeringe zal werden gedaan, of wel d'oude gecontinueert, zoo zal ik opgenoemde Landt, streke hier passeren, eenlj dient uE: verdagt te zijn, soo zulcx bij mijn aanwesen geen voortgank nam, d' Jnstructien voor de gene die onsen't wegen der waarts zullen moeten vertrecken, zodanig te schicken, als deselve haar hoge Edelens ons hebben believen aan te bevelen, te vinden, in desselfs g'eerde missive door zijn hoogheijt den Conink van Ternaten met het schip Sumatra, het voorleden Jaar herwaarts gebragt, heeft, waar