Van Ternaten onder dato Ultimo Augss 1682woelen is eenelijck om volck, en zal zulcx niet naelaten, soo lange hij leeft, gelijck in't vervolg blijken zal, andersints is zijn hooght in gemeijnsame om megang en middelmatige zake, zeer bescheijden, reijdelijck, lijfftalligh, mijnlijck, vrundelijck en meedegaende, is scherp van versaant sneedig en van zeer goet oordees, en heeft het seelve gestijfft en veel verciert, door eenige sijnlijcke handt wercken, dewelcke geleert heeft en nieuwe vonden, arbeijdende nettjens in gout, zilver cooper, en Iser, draijt behendigt en maeckt zijn meeste huijsraat selfs, zijn vaartuijgen groot en kleen, netten en meer andere dingen, waer mede den mees: ten tijdt doorbrengt, naedemael sijn bekrompen staat (als die niet wel een Correcorro en kan mannen) hem niet veel an der werck van Rijcx Zaken en verschaft, desselfs broeder den goegoegoe Moellon, is van een gants strijdigen aardt, en inberst, hertneckigh, boos, trouwloos, dom, onbesuijst, opvoerigh, en verwaandt, en is het geen wonder, dat naer de maal onder die weijnige ondersaten, des conings van batchian de meeste dom en onverstandig zijn, hier door oock den meesten aenhangh- van't grouw heeft, op den welcken oock althoos nauwe agt moet werden genomen, Hier aen zoude konnen gevoegt werden den aardt, beweeginge, en 't belang, van sommige Rijcx grooten in't bijsonder, dog zijn die van ternaten, door onse papieren uE ter handt gestelt volkomen bekent, als den prins goegoegoe Alam, Captn Laut, Rhet:, princesse gammalam en mauloeda; die het haer eerste reijse niet en is, met des E Compe geswoorne vijanden aente pannen, gelijck den Coning amst:m haer in decemb 76 met zeeckeren moor Tamboero genaamt van uijtheemsche geslagte sabandaar wesende, in ontugt hebbende bevonden, den selven moor daerover heeft laeten dooden, waerover op den 27: dier selver maandt den coning vantidoore zijn hooght prees, vermits dat gantsche geslagte altoos veraders waren, gelijck desselfs vaeder oock door last van den hr Arnoudt de vlaming daeromme gedaat is, Naderhant heeft voornoemde princesse nogmalen zig met een kaitibi biboe van meeauw, en guoffa manijeras off hovelings. affcoms te verloopen, den welcken den coning Amsterdam daer over oock doo den liet, en is aldus kaitibi telolo onlangs over de belijdinge van den meijneedigen affvall gerabraackt, den derden waer uijt de noot wendigheijt blijckt van op voornoemde princesse wat nauw te passsen, Zoo mede,
Jan Ternaten onder dato ultimo augusto 1682. zoo mede diende den aardt en ons gevoelen wel aengehaelt, van de princen d'jera maleijen, hoecum &a maer zal ten meerendeele op de princessen gamme lamme en maloedoe, als gesegt, als mede op de prins Rotterdam hun doen en laeten moeten werden geleth, als zijnde d'eerste de loots te en lietigste de tweede de ligtvaardigste en derde de booste hertneckigste houtste en onverzaagste, Rheti aan belangende mogen 't beste verhoopen maer vreese en voorsie van hem nog ergers, wenschende mijne voorseggingen valsch mogen werden, zijnde van zoodanigh een aard en hertneckigh opzeth dat noijt rustenen zal, off hij raackt 'er onder off boven, hij heeft groot gelove ontrent het grauw en moets en stoutigheijts genoeg om ijets wigtigs aen te vangen, dog off hij al genoegsame voorsigtight soude — hebben daer aen moet men billick twijffelen, dit maeckt hemte sorgelijcker dat hij wel hebbende konnen begrijpen, het andere mede kragtigh heeft, doen bevatten, dat sij over al op bergen en in bossen te regt komnen, raecken, en geen ommegang met vreemde lingen om een buijckvol zagoe, en kleetje om 't lijff eenelijk van nooden hebben, dit zijn sijn woorden, en dit bleeck, wanneer wij eens preesen de vrugtbaerheijt van Jelolo off 't uE nog voorstaat, ende dat soo overvloedige kost, aldaer op het veldt gevonden hadden, waer op den prins Alam gekittelt, door den loff zijner Landen, verclaarde dat die lants treeke oock het best van heel batockina altoos geagt waar, het welck voorn Captn landt zoo verdroot dat hij uijtborst, wel hoe isser dan ergens gebreck, en is het gantsche lant niet over al vol zagoe.  men kan overal te regte komen, en wij en hebben niemant van doen; In 't ontdecken van hunnen algemeijnen aardt, staande moluccanen en wel voornamentlijk de ternatanen mede aen geteekent voor oproerige waer voor sij van alle tijden geschadt zijn geweest, soo bij portugeesen als spanjaarden, en waer aff wij in onse tijden verscheijde staaltiens hebben, zijnde hun trouwloosen affvall en oproer off bewimpelt geweest, met den schijn als off het maer tegens haere coningen hadden, off omhangen met het deckkleet, van Godts dienst, soo dwongen sij mandarasaha van ternaten naar halmahera en Jelolo, te vlugten, soo verschopten en vielen zij den coningh amsterdam aff, en maeckten op hun selven een nieuwen Tempel en hardstede in s comp:s thuijn hebbende 't Casteel orangie te dier tijdt genoegsame meede in, dat soo Zwack van volck was, ende van godes Almagtige staande handt nog dagelijcx soo seer bezogt wierdt, ende waer binnen, als toen geen voorraat
Van Ternaten onder dato ultimo decemb:r 1682toen geen voorraat met allen en was, want dat men meijnen zoude, en haer woorden gelooven dat d' E compe zoo wonderlijck getrouw zijn, dat daerom hunnen Coning aff en d' E compe toevielen is mis, zij en staan noijt tegens hunnen coningh op, off zulcx is inschijn, en eijgentlijck tegens d' E compe, men leese depapieren nae ten tijde van mandarasaha, — ende de listige schijn heijlige verraderse brieven van Calamatta, men vergelijke het met ten opstant en affval den grooten tegens en van den coning amsterdam, het heeft al den name d' E compe getrouw te zijn, daer zij in der daat het tegens d'Ecompe alleen hebben in den persoon van haren coning, den welcken zij sien d' E compe in billickht staande houdt, soo zoude het mede op tijdoor gaen, soo bij aldien 'er doorden coning saijfoedijn zoo goede en bestipte wagt en ordre niet gehouden wierdt, en even zoo gaat het tot batchian in zijn werck, alwaer des konings broeder, de dommekragt mousson, niets tegens zijn hooght en begint off het is Regel regt tegens d'E compe, waer op uE vrijelijck agt gelieve te slaan, dat zoo wanneer de coningen niets en doen dat onbehoorlijck is ende hunne grooten zig tegens deselve ongenoegt thoonen, dat het is, om dat het niet naer hunnen boosen zin, dwars tegens d' E compe aen en gaan, En moet men zig niet verwonderen wanneer een princesse gammelamme volgens de verclaaringe van den prince Ceram op den 15:e xber 75in maleijens dagregister te vinden) sig hebbende willen laten schaeken, en zulcx ontdeckt zijnde, zoo menigte behendige uijtstroeijselen onder de onse en't grauw zaijde, om welcke redenen den coning een eedt op den Alcoran van haer hadde begeerdt, off haer wilde dooden, even als off het waer om haer zuijverheijt en eer te schenden, als anders, daer het inderdaat niet en was dan om haer te doen belooven, van niet naer tidoor gelijck andere, met den prince Ceram te zullen vlugten, Om welcke haere gedoentens eenigen glimp en schijn te geeven, zij. oock op den 29 Januarij 1676 in maleijens dagregister haer klagten aentekenen liet, wegens 't quaat humeur en vleijende tongen des Conings Amsterdams, op dat 'er zig andere gesaghebbers in het toecomende voor hoeden mogten ende niet verleijt werden, (met dese boosheijs, dat haar zulcx te seggen wel niet enpasten, van haren coning ende haren broeder, maar dat zijn wercken godlooswaren, met versoeck dat geheijm mogte werden gehouden, en off zij ende haren man alam bedecktelijck en openbaar, zoo aen haer aat