Het voorgeven der loser keffingers is heel anders, dan hare ware meijninge, wel te geloven zijnde, datse zodanige, die haar premt en hunderl: zijn, verraderljk aantasten zoude, schoon ook met 's Comps pasçe, daar omtrent zouden verschijnen ende d'andere, waar mede Iaarlijcx handelen en althoos zonder passe, op eijgene ban, en boete aan komen verschonen. wesende het Rif of de sandt plaat, daar de keffingse gehugten op leggen zodanige met gestapelde stene muuren van den anderen gescheijden, dat ijder in zijn dorp genoegsaam geheel afgesloten, en in zij eijgene vesting is, en zijn ook zoo naar ijverig onder den anderen, dat niet en gedogen den eenen des anderen vrunden onthalen of zelfs hunne vaartuijgen voor een anders dorp op strant halen mag, zulcx bimanesen, baliers, Javanen, maccassaren, boutonders, boegisen &a elk zijn dorp en plaatse heeft, en in't welnemen met hun ook zelfs, eenlijk het oogluijkende toe te staan is te vresen onnosele, die zomwijlen, door swaar weer en ongevaldien weg uijt mogten comen te verdrijven het gelag zoude moeten betalen, en alle verdere vremdelingen hare Vrunden, daar nog niet geweert werden, alzoo derzelver vaartuijgen, in het kreken doolhof van 't lalarij of zee bosch, gemeijnlijk verbergen, wanneeer eenige Compes bodems omtrent zijn, wesende voor de vrijlieden, niet beschroomt, als malkanderen naar 't schijnt te wel verstaande, blijkende dit genoegsaam, aan de drie uijt banda afgesondene Chialoupen, naar de custe van nova guinea de wil hebbende, die tot keffing op zij gelegen hebben, van dat eene vaartuijg, dat als kacx in amboina wilde wesen, zonder zig te bekrennen, of vrunden of vijanden waren en oft voorgeven der keffingers van dat naar amboina wilde waar was ofte niet, dog naardien gereets alhier voren eenig sints onsegevoelens hebben verklaart, zoo willen wij het ook daar gaarne bij laten: het briefje uijt London aan den Heer meester Pieter van dam, zoude wel schijnen, van zulck een belang niet te zijn, zoo niet dien boirt, ende de goede gelegentheijt die den Coning en Ternataanse groten tot batavia gehadt hebben, ons bullik moeten verdagt zijn, blijkt zulcx omstandig in d' onse van den pmo april 1685: aan de Ternataansche vrunden dewelke wij het in bedenkinge gegeven hebben, blijkende bij 't uijtschrift daaraf onder de bijlagen al mede gestoken schoon, ons uijt de hare aan U Ede Hoog agtb: gebleken zij, dat schrijvens in zijn geheel door die vrunden uEde Hoog agtb: toegesonden zij. wegens de papoesche Rovers van 't voorleden Iaar, wat die verrigt hebben en hoe gevaren zijn gedragen wij ons aan 't voor aangehaalde ende de hier nevens gevoegde verklaringe. den gouverneur vadt brugge, heeft wel een bondel bijsondere brieven, die ook op't Register gestelt vindt, en onder anderen ook van
Van Amboina 1e Iunij Anno 1686Van Amboina 10:o Iang Ao 1686 ook eenige zaken, Ternaten betreffende aan gehaalt, die aldaar niet wel begrepen en schenen, dog was de mening zoo seer niet om het op u Ede Hoge tafel te brengen, als wel om d' EE: Heer directeur Generaal, die de beschrijvinge van de oost onderhanden hadt, daar omtrent het geheng te ververschen, om onder 't schrijven naar Ternaten des gelievende in eenige op en aanmerkinge te nemen. dit nu zoo, ende daar aan, niet veel gelegen zijnde, zal den gouvern:r egter die vrunden en u Edle Hoog agtb: voor al, wegens de papoesche huijs gesinnen, zoo veel daar af weet berigten, uijt de Ternataansche papieren kan blyken, wat verschiler tusschen tidoor, en batesiaan over geweest is, eijgenen zug ijder deselve toe, tot dat eijndel:jk om 't verschil, dat hoger en hoger Liep, eens te vereffenen, dusdanig ten Costen der E Compe bemiddelt en bijgelegt is geworden, eenlijk om het batchiaanse Coningkje, een weijnige aan volk te helpen; dat namentlijk d E: Compagnie den Coning van Tidoor Iaarlijcx tot sirij pinangh of een eeren gifte, buijten de erkentenisse penningen der Nagelen, zoude schencken 60: Rds, dewelke ook altoos betaalt zijn geworden, daar voren heeft den Coning van Tidoor ook afstant gedaan van die bewusten huijsgesinnen ende den Coning van batcsian, die ook althoos gerustelijk onder hem behouden, tot eijndelijk onder den Ternataanschen oorlog gelooflijk door den Tidoresen aangeport van batchian gevlugt, en onder 't gebiedt van de Tidoresen wedergeweken zijn, zonder dat het batchians Coningkje daarover het minste klagtig is gevallen, schijnende, elkanderen, daar omtrent te verstaan, wat nu aanbelangt de papoesche ijlanden waarhenen den Coning van batisian van mening is bezendinge te doen, ende daar eenige Regt vermeijnt op te hebben, zal zijn Hoogheijt zelfs best opgeven konnen, dit weet den gouverneur van goeder handt, dat alle d' ijlanden in 't zuijt oosten van onbij papoese genoemt werden zulcks ook zijn die onder den hoop van oubij gehoren, tot 3: mijlen daar af, werdende ook gommo en Roemasaal, ten zuijden van onbij gelegen daar onder gerekent, en zoude de verdere oost waart op, zoo veel en menig vuldig zijn, dat den mixties burger van Ternaten Pieter tedesz: met zijn Chialoup daar inne en onder eens verwart is geweest, dat ettelijke dagen 't zoek bragt eer daar weder uijtgeraakte, en gist den gouverneur verders, dat den Coning van batchian. zig den eijgendom wel zal toe eijgenen: dog dat het inder daat van over oudts onder oubij gestaan heeft, 'twelk hem egter niet en is te misgunnen, zoo hij deselve maar wist te bevolcken. wienu tot het ampt van goegoegoe of bestierder des Rijcx tot Ternaten bevoegt of de naaste zoude zijn, is aangehaalt, de sone van den Coning van Jelolo, aan 't hof van Tidoor opgevoet, anders en naar haar gront wetten, Ijmant van Prins Alams zijdelijn, zoo bij aldien, bequaamheijt hebben, ten ware den toeleg der Ternatanen eijgentljk zij, het oudt vermaart Rijk van Jelolo, geheel buijten geheng te brengen zoo iss 'er niemandt nader, dan den Cap:n Lauwt Betijs hoe sorgel: hij ook wesen mag, die dien eertitul, en hoog aansienl: ampt, niet ontweken is nog geweijgert heeft, dan om zijn bedekt en heijmel: belang, en is en moet desselfs nedrige onder winge aan de voeten van den Jegenwoordigen goegoegoe marasaolij, niet anders aangesien werden, als zoo veel te groter teken van zijn geweldige eerzugt, en in wendige groothertigheijt, 'twelk hier tragt te verbergen, omtrent die gene, die hem niets te wel en kennen, de tijdt zal ligtelijken nog ontdecken, dat hij de handt van marasaolij niet en gebruijkt, dan als het spreekwoort zegt, om de Castanjes uijt het vuur te halen. van wat verwaarde een grootsheijt, en laatdunckenheijt, en wat Raap en schraap zugtigen aart denselven goegoegoe marasaolij is, heeft genoeg bevorens; en onlangs nog tot Xula gebleken, zonder dat men nog weet wat men tot Tamboeco en bangij geschiet zij, waarinne zoo hij maar voort mag varen zal hij wel schatten; dog d' E Compe veel wercx verschaffen, moetende desekeure tot zoo hoge bedieninge, d' opregte Ternatanen, wel hart en bitter vallen, daar den zelven, zoo weijnige Iaren bevorens, zoo armel: zijn kost met suijderen, en kledermaken, voor onse soldaten, heeft moeten winnen, ende dit alleen op een waan, van Ternataansche welsprekentheijt, zonder ijets anders te bezitten, dat hem aanmerkelj zoude konnen maken; dit zij u Edle Hoog agtb: bevel, dus open hertig open gelegt in vertrouwen het ten besten zal geduijt werden.
En vertrouwt den gouverneur u Edl Hoog agtb: in desselfs bij zonder belang wegens den schult van den Coning amsterdam, naar Regt en billikheijt zullen gelieven te voorsien, zullende eenlijk hier nog bij voegen, dat u Edle Hoog agtb: wegens de gedane kosten in Ternaten, gantsch qualt en verkeerdeljk van onderregt