huwelijck van beijde zijden zoude zijn, alsoo den coning vantaroena nog te desselfs broeder den prins paccarilla geen wettige erffgenamen en hebben, ten ware den coning martijn tot ouda voornemens waar sigh in den huwelijcken staat te begeven, en aldus nog hoope hadde van wettige erffgenamen te sullen becomen. — bandahaar heeft ongevaer schilt en swart weerende mannen den coning voert somwijlen een valsche vlaggen, onder schijn dat niet bever ^ weet off hoordt zoo dat denselven dient verleert te werden. — Harroena is anders onlangs al vrij weder gestijft geworden, met zijnen affvaleigen goegoegoe en tot coning van saban ten onregten van den coning amsterdam aangestelden philip daton seca weder met de zijne naer tarroena en tot desselfs wettige gehoorsaamheijt en verpligtinge te doen keeren, in een tijdt dat genoegsaam geheel ende al onder voet lagh, uijt geen ander oor saecke dan dat desen goeden heer standtvastig en d'E compe getrouw was- gebleven. — Nu feijlter niet veel meer aan, om 't evenwigt tussen d'ijlantse coningjens te treffen, dan dat candahaar naer 't overlijdes deses tegenwoordige conings weder aen calongan werde gehegt, des te meer terwijle het alsints gebleeken heeft, hoe den eenigen toelegh van den overleden coning van taboecan ende desselfs schoon zoon den coning van ciauw geweest is, taroena ten anderen te houden, off waer het in haer vermogen geweest, geheel te vernietigen, dat naar genoeg geweest is om aldus zig meesters te maecken van alle de andere coningjens, het welck ick bij aldien ick niet even teregt enwel van pas in de moluccos gekomen waar en 't zelvig beleth hadde, all lange gekloncken waargeweest, ende zouden den spanjaar dis met drie papen niet alleen alle dese eijlanden, maer oock een groot gedeelte, van celebes wel ligt tot paloe, en parigi toe, op geslockt hebben, welcke te gulsigh in gesloote brocken, te gelijck weder hebben moeten uijt braken. — dus danig een verloop in zaaken kau'er zoo schielijck komen wanneer er sloff gehandelt werdt, en dus haalt men d'E comp vast Hoop werck over den hals, daer men met een tijdige voorsorge het selvige hadden konnen hinderen, en inde geboorte smooren. — Calongan
Van Ternaten onder dato ultimo Augusto 1682calongan entargena kunnen jegenwoordig uijtleveren 8oo mannen net schilt en swaart, buijten die geene dewelcke onder andere meer, inde falousche tale eijlanden is hebbende, en is desselfs bhaij wel de eenigste plaatse op sang: daer men verseeckert ten ancker kan leggen. — Mangenietoe is als gesegt met capoehis weder vereenigt en als in een gesmolten, ofte liever weder geheelt, het welck door de castiliaanse papen tegens alle regt en reden, van een gescheurt was, zoo dat sigh de coningjens takinetia en piantaij verdragen hebben, op zoodanige voorwaarden dat piantaij het gesagh en takineta met ende nevens hem den blooten eernaam van coning sal behouden, met desselfs tekenen van sonnescherm als anders, dat verders den eerst stervende den langst levende dien eernaam alleen sal verlaten, en soo bij al dien het coninckje piantaij, den outsten zijnde voor takineta mogte comen te overlijden, den naam en't gesagh aan den coning takineta voor sijn persoon en gedurende zijn leven wel, maer naer dat desselfs doot, het weder op een van piantaijs zoonen off neeven zal komen te vervallen. — pijantaij aanbelangende is inwendig hardt spaans, hoe wel vrij wanckeldaar en genoegsaam heijdens in zijn gelooff, zoo dat van denselven niet te verwagten en is, dat kerck off school, door hem veel zal bevordeert werden, in tegendeel soo is tassineta van een bijsonder goet, schrander bezadigt en gesont ordeel, zijnde oock in't schrijven en't leesen van de maleijtse tale in arabische letteren vrij vaardig en wel de sneedigste onder alle de ij-landers, hebben de daer en boven een bijsondere gregte genegentht tot d' E compe waer door des te meer in agtinge en waarde behoordt gehouden te werden, bevlijtigende zig oock seer het maleijts in onse letteren lezen en schrijven, en het nieuwe testament zig gemeen te maecken, waer ontrent den coning van taroena hem ijverig helpt, die zeer vast in de H:r schrifture is, en oock niet een bijsonder oordeel deplaatsen op sijn tijdt en van pas wel weet aen te haelen. — Overtreffende hier inne zelfs veel van d' onse, een eenig voorbeelt zal ick'er aff ten toon stellen, zeeker leeraer tot ondersoeckinge van kerck en schoole uijt zijnde, vroeg zijn hooght dan aff dit, dan off dat te koop waer, het welck den selven op 't laast verdrietende, te meer in eenige weijnige goude knopjiens aen zijn hoogheijts wambas zijnde, mede zin hadt, ende den coning dit opnam als off desselfs armoede hem hier door verweeten wiert, alsoo meermaels twee off drie der leij slag ende dat nog vrij wijdt van den anderen aen een rock off wambas hebben verbeedt hem naer zijn zeedigen ardt, den selven betalende en berispende eenelijck met te vragen, hoedanig hij verstaen moste het geen hij wel eergelesen hadde bijden apostel ghij en sult niet begeeren sonder meer, waer mede genoeg en als met den vinger aanwees het geen den apostel Rom: 7: y zeijt, Ick en zoude niet geweeten hebbe dat de.
van Ternaten onder dato ultimo Augusto 1682de begeerlijckheijt zoude waar, soo bij aldien de wet niet en zeijde, ghij en zult niet begeeren, waer uijt deses conings zeedige en schuldigen aardt en inborst te speuren. — Het coninckje piantaij had voor mijn verschijninge op sangij wanneer aldaer quam om den inbrekenden vloedt der spaanse papen te stutten zijn outste zoon met een cloecke correcorre naer de manilhas, om van daer hulp en bijstant tegens d' E compe en ternatanen te versoecken, gesonden: als wel konnende gissen dat zoo een trouwloosen affval van zijn wettigen coning en d' E compe niet wel door den beugel en zoude willen welcke correcorre selfs tegens wil, en danck der spanjaarden wel — weder te rugge gekeert, maer niet desselfs zoon, die in de manilhas verbleven is, en kan vermerken dat pintaij daer niet droovig om is, want schoon den selven al voorgehouden hebben, om te tragten zijn zoon uijt de manilgas wederomme te krijgen, wanneer de papen en derselver staat in ons gewelt hadden, soo en hebbe denselven daer toe niet zeer genegen gevonden, zoo dat hier omme oock wat meerder op desselfs doen en laten zal dienen geleth, dan wel anders zoude behoeven, alsoo de castilianen dogh desen zijn zoon, nog te de tidoreesen prins doeko, nergens anders om aen en houden, dan om 't eeniger tijdt, zoo niet tot haer voordeel ten minsten tot s' Comps naerdeel te gebruijcken. — Int opkraemen uijt capehis met de zijne, is den selven oock vrij loon en traeg geweest, soo dat nu eerst gesegt kunnen werden, we der gekeert te zijn, het coninckje takineta werdt sterck van alle kanten belagt en beogen, en sal hier omme des te meer in der stilte onderschraagt dienen, ende de kladde, lasteringe en valsche beschuldingen wel aengehoordt ende als aengenomen, maer met een langsame. voortgang in't ondersoecken dienen verijdelt te werden, om den selven voor gevaarlijker slag en eenige verradersche streeck niet bloodt te stellen. — Tamacko dat naast aan Mangeniewe en Cajoekis legt, waar Oinne den coning van ciauw door behulp der spaanse geestelijckheijt tegens regt en reden gedrongen is, dient wet 't zijner tijdt verandert, ende die geene daerop den coning van ciauw met reede regt vesten kan, en magh, naer ciauw overgebragt ende verplaast te werden, om verdere inkruijpinge voor te comen, ende de twisten en verschillen die daer meest uijt onslaen te weeren, Het volck van salverkan, waer uijt ick gisse tamacko wel meest te bestaan, zal bij verplaatsinge der Inwoonderen elcx daer zij hooren gelijck ten deele algeschiet is, en 't overschodt naer tabol kan dienen gesonden, als oock die der dorpjens manaloe, Coeloeroe Bindade off Couma.