Ngữ cảnh: Ðến cuối thế kỷ VII, quân Java của Indonesia từ Biển Ðông lại tràn vào đánh phá Ea ryu ( Phú Yên ) và Kauthara - Ea a Trang ( Khánh Hoà ), một phần lớn dân chúng Chiêm Thành đã chạy lên cao nguyên M ' Đrak tị nạn mang theo những văn hoá tập tục mẫu hệ, kiến trúc, trồng trọt và ngôn ngữ Chiêm Thành giai đoạn sơ khai có yếu tố Ấn Độ hoá hơn mà tạo thành các nhóm Rhangdé.Người Rang Đê được cho là tổ tiên của người Eđê và Jarai, đã được ghi chép khá nhiều trong các bia ký Champa.Vào năm 1283, quân Mông Cổ tràn xuống xâm lăng Champa.Trước đoàn quân hùng mạnh của Mông Cổ, vua Champa quyết định rút quân lên vùng Tây nguyên để ẩn náu.Theo ông Marco Polo, một nhà du hành Âu Châu, vua Champa chịu bỏ trống toàn bộ lãnh thổ đồng bằng cho quân Mông Cổ chiếm đóng.Trong suốt hai năm chờ đợi không giao chiến, vì thiếu lương thực, quân Mông Cổ tự rút lui ra khỏi Champa.Rất có thể là trước sự xâm lược của đế quốc Mông Cổ, sau này là cuộc Nam Tiến của người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóng người Champa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo hỗn dung với cộng đồng Ê đê có trước, từ đó tạo ra nhóm tộc người mới Anak Jarai lấy từ tên Pô Kurung Garai với hàm ý là những người Rang Đê theo Vua Chế Mân chống xâm lược Mông Cổ.Trích diễn biến lịch sử như sau : Tại Đại Việt, sau khi ổn định triều chính, năm 1252 Trần Thái Tông dẫn đại quân đi đánh Chiêm Thành.Cuộc tiến công kéo dài gần một năm, thành Vijaya thắt thủ, vương phi Bố Gia La cùng nhiều cung phi, tù binh và quan chức triều đình Champa bị bắt mang về Đại Việt.Jaya Paramesvaravarman II bị tử trận năm 1254, em là hoàng tử Sakan Vijaya lên thay, hiệu Jaya Indravarman VI.Jaya Indravarman VI duy trì giao hảo với Đại Việt, triều cống đều đặn.Năm 1257, nhà Trần rút quân về nước, lúc đó đang bị quân Nguyên ( Mông Cổ ) đe doạ.Năm 1257, Jaya Indravarman VI bị ám sát, hoàng tử Pulyan Sri Yuvaraja, con người chị ( công chúa Suryadevi ) lên thay, hiệu Jaya Sinhavarman VI.Năm 1266, hoàng tử ChayNuk, con Jaya Paramesvaravarman II, lên kế vị, hiệu Indravarman V. Indravarman V tiếp tục giao hảo tốt với Đại Việt.Năm 1278, Indravarman V sai hai sứ giả ( Bồ Tinh và Bồ Đột ) sang Đại Việt xin bảo hộ và thành lập một liên minh chống lại quân Mông Cổ.Hay tin này, năm 1281, vua Nguyên ( Hốt Tất Liệt ) cử hữu thống chế Toa Đô ( Sogatu ) và tả thống chế Lưu Thâm cùng tham chính A Lý và Ô Mã Nhi mang 10 vạn thuỷ binh từ Quảng Châu sang Chiêm Thành buộc Indravarman V phải đích thân về Trung Quốc triều cống.Không chống nổi quân Mông Cổ, Indravarman V chịu đặt Chiêm Thành dưới sự bảo hộ của nhà Nguyên ( Trung Quốc ) năm 1282.Toa Đô được nhà Nguyên phong làm thống đốc toàn quyền cai trị xứ Chiêm Thành, tiểu vương Champa nào chịu theo quân Nguyên đều được phong làm phó vương.Hoàng tử Harijit Pô Đêwađa Svor ( hay Pô Đêpitathôr ) hay còn gọi là Pô Đê con Indravarman V, cùng mẹ là hoàng hậu Gaurendraksmi, không chấp nhận sự đô hộ của Mông Cổ rút vào rừng núi về Ea Hleo theo đoàn quân hộ tống Rang Đê, tổ chức kháng chiến.Harijit mộ được khoảng 20.000 người Rang Đê sinh sống trên cao nguyên Ya Heou ( Eâ Hleo ), tấn công quân Nguyên trên khắp lãnh thổ Bắc ChiêmThành.Năm 1283, Toa Đô dẫn đầu một đoàn quân gồm 5.000 người, 100 tàu và 250 thuyền đi dọc theo bờ biển Ea ryu ( Tuy Hoà-Phú Yên ngày nay ) và vào cửa sông Krông Ea Drăng ( Sông Đà Rằng, Sông Ba, Iapa, Ea Pa, Krong Pa ) đổ bộ lên cao nguyên Madrak, Ea H ' Leo ( Tây Nguyên ) nhưng bị đánh bại.Quân Mông Cổ - một phần bị bệnh tật, không chịu đựng nổi khí hậu nóng nực của miền nhiệt đới, một phần vì đói kém, thiếu tiếp liệu từ lục địa - phải rút về trấn giữ đồng bằng.Năm 1288 Indravarman V mất, hoàng tử Harijit lên ngôi, hiệu Jaya Sinhavarman III ( Chế Mân ), đặt kinh đô tại Vijaya.Mặc dù không triều cống nhà Trần, bang giao giữa Đại Việt và Chiêm Thành rất là thắm thiết.Chỉ một thời gian ngắn sau Chiêm Thành hùng mạnh trở lại, các vương quốc lân bang, trong có Đại Việt cử người sang thông hiếu đều đặn.Nhiều đền đài được xây cất cả tại đồng bằng lẫn trên cao nguyên.Chế Mân cho xây một tháp trên đồi Chư Hala, gọi là đồi Trầu, để dân chúng đến tế lễ, sau này là tháp Pô Kurung Garai ( Tháp Chàm Phan Rang ).Chế Mân cho xây một đền thờ tại Yang Prong gần sông Êâ H ' leo ( Eâ sup - Tây Bắc Đăk Lăk ngày này ) để đón nhận phẩm vật dâng cúng vua của người Rang Đê trên Tây Nguyên.Vào năm 1471 Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép về sự kiện người Chămpa đầu hàng quân Đại Việt của Vua Lê Thánh Tông như sau : Một lúc sau, đứng xa trông thấy toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếng pháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào.Thành Chà Bàn bị phá vỡ.Quân Đại Việt bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốn vạn thủ cấp.Ngô Nhạn dẫn tướng đầu hàng là bác ruột Trà Toàn tên là Bô Sản Ha Ma.Lê Thánh Tông sai trưng bày những thứ người Chiêm dùng làm lễ vật đem đến xin hàng mà ở Đại Việt không có, sai viên quan đô uý Đỗ Hoàn chỉ tên từng thứ một.Có cái hộp bạc, hình như thanh kiếm, vua hỏi vật gì.Hoàn trả lời rằng đó là đồ của nước Chiêm từ xưa, người làm quốc vương phải có vật đó để truyền cho con cháu.Quân Thuận Hoá bắt sống Trà Toàn dẫn đến trước vua Lê Thánh Tông, nhà vua cho Trà Toàn được sống.Hôm ấy là ngày mồng 1 tháng 3 âm Lịch ( 1471 ). cuộc Nam Tiến của người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóng người Champa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo hỗn dung với cộng đồng Rang đê có trước, từ đó hình thành ra nhóm tộc người mới Anak Jarai.Nhóm Rang Đê vùng thung lũng sông Ba tự gọi mình là Ană Garai.Ană Pô Garai chính là cụm danh xưng Ană Pô Kurung Garai ( Pô Krung Grai là cách gọi tôn xưng thái tử Champa là Harijit ( Rochom Mal ) lãnh đạo người Rang Đê đánh đuổi Mông Cổ.Kurung hay Krung trong ngôn ngữ Rang Đê và Malay cổ có nghĩa là thủ lĩnh.Dần dần, Pô Krung Garai hay Pô KLong Garai phiên âm thành Jarai.Jarai tách khỏi khối bộ tộc Rang Đê để tự nhận mình là Anăk Jarai với ý nghĩa là những đứa con của Vua Chế Mân ( Pô Krung Grai, Pô Klong Grai hay anak Jarai, DRai ) Tiểu quốc Jarai ( tên gọi khác : Ala Car Pơtao Đêgar / Dhung Vijaya / Nam Vijaya / Nam Bàn / Nam Phan / Nam Phiên / Chămpa Thượng ) là một tiểu quốc cổ của các bộ tộc Nam Đảo ở Tây Nguyên, Việt Nam với bộ tộc nòng cốt là người Gia Rai và người Ê Đê hình thành từ khoảng cuối thế kỷ XV và chấm dứt sự tồn tại sau khi phân rã ra thành các bộ tộc độc lập vào khoảng cuối thế kỷ XIX.Tiểu quốc này được cai trị bởi các vị tiểu vương mà người Việt gọi là Thuỷ Xá - Hoả Xá tức là Pơtao Apui - Pơtao Êa.Theo tương truyền các vị Vua là hiện thân của Thần Gươm Y Thih ( nhân vật trong các truyền thuyết của người người Ê đê và Jarai.Một tài liệu khác ghi là 20 " đời vua " tiểu quốc Jrai, là người kế tục giữ gươm thần do chàng Y Thih để lại.Có kiến khác cho rằng gươm thần của các Pơ tao thực ra là các bảo vật truyền ngôi của hoàng gia Chăm Pă sau khi Lê Thánh Tông tiêu diệt thành Vijaya ( Đồ bàn, Bình Định ).Xét về hình thái tộc người Rhade ( Ê Đê ) lui về phía nam và cùng các nhóm Jarai thực ra la một dân tộc Rang Đê ], hai nhóm tộc người này bị phân li do nguyên nhân lịch sử mà trong tiếng Jarai gọi là thời kỳ tiah Phara.Nghĩa là cuộc phân ly anh em.

Câu hỏi: Quân Java đã tấn công nước Chiêm Thành khi nào ?
Trả lời: 1

Câu hỏi: Tộc người nào là tổ tiên của người Jarai ?
Trả lời: 1

Câu hỏi: Vua Champa đã lánh nạn ở đâu khi bị Mông Cổ đánh chiếm ?
Trả lời: 1

Câu hỏi: Vua Chiêm Thành Jaya Indravarman VI qua đời khi nào ?
Trả lời: 1

Câu hỏi: Tại sao Đại Việt rút quân khỏi Chiêm Thành sau 5 năm chiếm đóng ?
Trả lời: 1

Câu hỏi: Tộc người nào là tiến hoá của người Jarai ?
Trả lời: 0

Câu hỏi: Ý nghĩa cái tên của cộng đồng gồm người Champa theo vua ở ẩn trên vùng Tây nguyên sống chung với người Ê đê địa phương là gì ?
Trả lời: 1