nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tengrîzm

Tengrîzm (ku bi navê Tengrîîzm, Tengerîzm, an Tengrîanîzm jî tê zanîn) dînekî etnîk ya tirkî, yenîseyî, mongolî ye ku ji stepên Ewrasyayê derketiye holê û li ser bingeha şamanîzm û anîmîzmê ye.

Ew xwedayê xwe yê esmanê Tengrî diperêzin. Di tengrîzmê de gur jî wekî heyînên pîroz têne hesibandin. Armanca jiyanê li gor tengristanê ew e ku bi gerdûnê re lihevhatî bijî.

Beriya hatina îslam, xirîstiyantî û cihûtiyê hemû tirk û hinek jî mongol tengrîst bûn. Tengrîz îro pir piçûk e her çend gelek tirk lê vedigerin. Ev têgîn çend tevger û hînkirinên olî yên xwecihî yên tirkî yên hemdem jî vedibêje. Hemû peyrewên wî yên di tengrîsê de yekxwedayî ne û tenê tengrîsê diperêzin.

Tengrîzma nûjen 
Tengrîzmî şirk bû lê paşê bû yekxwedayî, û tenê Tengrî diperizin. Ew li ser başî û xerabiya bingehîn hîn dike ku Tengrî xwedê nûnertiya qenciyê dike û Erlîk jî şeytan nûnerê xirabiyê ye.

Tengrî di dînê gelên pêşî yên tirk de xwedawenda yekem a bingehîn e. Piştî ku tirkan dest bi koçberiyê kirin, ji Asyaya Navîn derketin û bi olên yekxwedayî re rû bi rû man, Tengrîzm ji eslê pagan/polîxwedayî hate guherandin.

Li gorî tengrîzmê, çiyayê Çiyayê Xan Tengrî axa pîroz e û navê wî Tengrî ye. "Xan Tengrî" tê wateya "Qralê Tengrî".

Tengrîzm oleke kevnar bû ku bi piranî piştî belavbûna xiristiyantiyê û paşê jî îslamiyetê winda bû. Gelek tirkan di salên 1990î de, bi taybetî li Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkiyeyê hewl dan ku tengrîzm vejînin.

Piştî ku Atatürk di sala 1923an de Tirkiyeyê ava kir, îdeolojiya neteweperest a turanîzm, kemalîzm û panturkîzmê bû alîkar ku Tengrîzm zêde bibe. Îslam pir bisînor bû, lê destûr dan ku peyrewên tengrîzmê bi azadî hebûna xwe bidomînin. Piraniya peyvên erebî, farisî û kurdî ji tirkî hatine derxistin. Atatürk ji bo Xwedê peyva “Allah” qedexe kir û li şûna wê “Tengrî” kir.

Nivîskar û dîroknasê navdar ê tirk Nihâl Atsız tengrîst û îdeologê turanîzmê bû.

Tengrîzmê pir hindik alîgirên çalak hene, lê vejandina oleke neteweyî di derdorên rewşenbîr û neteweperest de gihîştiye asteke mezin. Serokên berê yên Qazaxistanê Nursultan Nazarbayev û Asker Akayev, Tengrîzmê wek ol û xwezaya neteweyî ya gelên tirk bi nav kirin. Di gera xwe ya Rûsyayê de di sala 2002 de, Akayev got ku seredana Çemê Yenîseyî "ji bo tirkan û tengrîstan ziyareta cîhekî pîroz e." Şopdarên tengrîzmê her tim digotin Îslamiyet ji gelên tirk re jî xerîb e, xirîstiyantî û cihûtî jî biyanî ye. Şagirtên tengrîzmê bi piranî tirkên neteweperest ên ji Tirkiye, Azerbaycan û Asyaya Navîn in. Hejmarek mezin ji tirkan ji îslamê derdikevin û tevlî tengrîzmê dibin.

Herweha bibin 

 Mîtolojiya tirkî

Çavkanî 
 

Dîn
Muse (kom)

Muse komek rocka îngilîzî ye ji Teignmouth, Devon, ku di sala 1994an de hat damezrandin. Kom ji Matt Bellamy (vokalîstê sereke, gîtar, klavyeya sereke), Chris Wolstenholme (bass gîtar, vokalên piştgir) û Dominic Howard (dûm) pêk tê.

Muse albûma xwe ya pêşîn, Showbiz, di sala 1999an de derxist, ku falsettoya Bellamy û şêwazek rocka alternatîf a melankolîk nîşan dide. Albûma wan a duyemîn, Origin of Symmetry (2001), bandorên klasîk ên romantîk di nav xwe de dihewîne û ji bo performansa zindî ya enerjîk binavûdeng e. Absolution (2003) jî bandora muzîka klasîk girt, bi kilamên wekî "Butterflies and Hurricanes".

Black Holes and Revelations (2006) hêmanên elektronîkî û pop di nav xwe de dihewîne, ev yek di kilamên wekî "Supermassive Black Hole" de tê xuya kirin. Kom saya vê albumê serkeftinek navneteweyî ya berfireh pêk anî. The Resistance (2009) û The 2nd Law (2012) mijarên zordestiya hikûmetê û serhildana civakî lêkolîn dike û saya wan du albuman komê stadyûmên herî mezin ên cîhanê tije kir. Rolling Stone diyar kir ku kom xwediyê "stranên stadyum-perçiqandinê" ne. Albuma wan a heftemîn, Drones (2015), ku serpêşiya US Billboard 200 kişand, li ser dronên şer bû û vegeriya dengên rockê yên xurt. Albûma wan a heştemîn, Simulation Theory (2018), sentezkeran vehewand û bandora xwe ji science fiction û hîpoteza simulasyonê girt. Albuma wan ya nehemîn, Will of the People (2022), ku gelek celeb û mijarên albûmên wan ên berê li hev dixist, di tebaxê 2022an de derket.

Muse gelek xelat wergirtine, di nav de du Xelatên Grammy, du Xelatên Brit, pênc Xelatên Muzîkê yên MTV Ewropa û heşt Xelatên NME. Di sala 2012an de wan Xelata Ivor Novello ji bo Serkeftina Navneteweyî ji Akademiya Stranbêj, Amadekar û Nivîskarên Brîtanî wergirt. Ji hezîranê 2016an ve, wan li seranserê cîhanê 30 mîlyon albûm firotine.

Çavkanî
The Rolling Stones

The Rolling Stones komek rockê ya îngilîzî ye ku di sala 1962an de hate damezrandin. Ew di dîroka rockê de yek ji komên bi umrê herî dirêj û ji hêla bazirganî ve de koma herî serketî ye. Di sala 1989an de band di Rock and Roll Hall of Fame de cih girt. Kovara Rolling Stone wan di lîsteya xwe ya 100 Muzîkjenên Herî Mezin ên Hemû Demê de xiste rêza çaremîn.

Çavkanî
Bonobo

Bonobo, bi navê xwe yê zanistî Pan paniscus, cureyekî prîmatên ji famîleya meymûnên mezin (Hominidae) ye. Ev cure xizmê biyolojîkî yê herî nêzîk e ji mirovan re. Ji xuyabûnê ve, bonobo xwediyê lingên dirêj, lêvên pembe û rûyekî tarî ye.

Çavkanî 

Faunaya Afrîkayê
Elvis Presley

Elvis Aaron Presley, (jdb. 8ê rêbendanê 1935an li Tupelo, Mîsîsîpî - m. 16ê tebaxê 1977an li Memfîs, Tennessee) ku pir caran jê re Elvis tê gotin, stranbêj, muzîkvan û lîstikvanek amerîkî bû. 

Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda rock û popê ya sedsala 20an tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "Keyê Rock 'n' Roll" an jî bi tenê "Key" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê cîhanê hunermendê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.

Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala 1954an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera rockabilly dest bi kariyera xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka country ya "spî" û rhythm and blues a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, gospel û blues de serketî bû.

Heta sala 1978an Presley 14 caran ji bo Xelatên Grammy bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku Xelata Serkeftina Jiyanê werbigire. Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên Hall of Fame de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll, rockabilly, country, blues û gospel. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo Grammy Hall of Fame hatin hilbijartin. Li gorî Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de."

Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di lîsteyên Billboardê yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country , rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.

Elvis di navbera salên 1956 û 1969an de di 31 fîlmên dirêj de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber têkçûna dil ji ber karanîna narkotîkê ya bi reçete û adetên xwarina netendurist koça dawî kir.

Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 pirtûk û gelek fîlimên dirêj, hilberên televîzyonê û belgefîlman. Jiyan û muîka wî hê jî mijara lêkolînê ye.

Çavkanî 

Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1935
Mirin 1977
Tengrî

Tengrî (bi tirkî kevn: 𐱅𐰭𐰼𐰃) xwedayê Tengrîzme ye.

Dîrok 
Tengrî xwedayê netewî yê goktirkan bû ku wek "xwedayê tirkan" dihat binavkirin. Serokên goktirk îdia kirin ku hêza wan ji aliyê Tengrî ve hatiye şandin. Ev hikûmdar bi gelemperî wekî kurên Tengrî yên ku wî li ser Erdê temsîl dikin, mîna pêxemberan têne pejirandin. Wan sernavên wekî tengrikut, kutluġ an kutalmysh li xwe kirin, li ser bingeha baweriya ku ew gihîştine hêza esmanî û giyanî ya ku ji hêla Tengrî ve hat dayîn.

Ol di îro de 
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Tengrîzm ji nû ve zindî bû. Li Qirgizistanê û Qazaxistanê, Tengrîzm xwedî hebûna xurt e. Li Tirkiyê, Nihâl Atsız, Tengrîzm ji bo neteweperestên tirk û pantirkistên tirk zêdetir populer kir. Gelek gelên tirk ên li Rûsyayê jî tengrîzm qebûl kirine.

Çavkane 

Xwedayên asyayî
Xwedayên afirîner
Tengrîzm
Kûtûbî Sîte

Kûtûbî Site (erebî: الكتب الستة‎, farisî: صحاح سته), tê wateya Şeş pirtûk ku berhemên herî girîng ên hedîsan in .

Pirtûkên Kûtûbî Sîte; 
 Sehîhî Buxarî (صحيح البخاري)
 Sehîhî Muslîm (صحيح مسلم)
 Sunenî Nesaî (سُنن النسائي)
 Sunenî Tîrmîzî (سُـنَن الترمذي)
 Sunenî Ebû Dawid (سُنن أبو داوود)
 Sunenî Îbn Mace (سُنن ابن ماجة)

Binêre 
 Rexnekirina Hedîsan

Çavkanî 
Hedîs
Blues

Blues (ji zimanê îngîlîzî, tê wateya şîn) celeb û formeke muzîkê ye ku li başûrê kûr ê DYAyê li dora 1860an derketiye. Blues kilamên olî, stranên xebatê, dengbêjên zeviyê, qêrîn û stran û baladên vegotinê yên sivik ên ji çanda afroamerîkî vedihewîne. Blues wek koka piraniya muzîka populer a Amerîkaya Bakur tê hesibandin. Lewma forma bluesê di caz, rhythm and blues (rîtm û blues) û rock and roll de berbelav e û ji hêla şêwaza bang-û-bersiv, pîvana blues, û pêşkeftinên akordê yên taybetî ve tê destnîşan kirin, ku ji wan bluesa diwanzdeh-barî ya herî berbelav e. Notên blue (anku "notên xemgîn") jî de beşek bingehîn a muzîkê ne. Blues xwedan rîtm û formek e ku bi bandora dûbarekirî ya wê wekî groove tê zanîn.

Peyva blues ji gotina îngilîzî ya I've got the blues an jî I feel blue ("Ez xemgîn, dilgiran, berxweketî me", tê wateya dîsforî an melankoliyê.

Blues wekî celebek di heman demê de bi stran, rêzikên bass û amûra xwe jî tê destnîşankirin. Yekemîn beytên kevneşopî yên blues ji rêzek tenê pêk dihat ku çar caran dihate dubarekirin. Di dehsalên pêşîn ên sedsala 20an de stîla herî gelemperî ya îroyîn bû ya standard: şêweya AAB ya ku ji rêzek ku li ser çar barên yekem tê gotin pêk tê, dûbarekirina wê li ser çarên din, û paşê xêzek dirêjtir li ser barên paşîn. Bluesên destpêkê bi gelemperî şeklê vegotinekê digirtin, ku gelek caran behsa cudakariya nijadî û kêşeyên din dikir, ên ku afroamerîkiyan pê re rû bi rû diman.

Gelek hêman, wekî forma bang-û-bersiv û bikaranîna notên xemgînane, dikare li muzîka Afrîkayê were şopandin. Koka bluesê ji nêz ve bi muzîka dînî ya civaka afroamerîkî, spirituals ve girêdayî ye. Yekem xuyabûna blues bi gelemperî piştî bidawîbûna xulamî tê tarîxkirin. Ew bi azadiya nû ya koleyên berê ve girêdayî ye. Dîroknasan di destpêka sedsala 20an de dest bi ragihandina muzîka bluesê kirin. Yekem weşana pelên muzîka blues di sala 1908an de bû. Ji wê demê ve blues ji muzîka vokal ya bêserûber û kevneşopiyên devkî yên koleyan ve veguherî cûrbecûr şêwaz û binerengan. Binerengên blues ev in: bluesa country (wek bluesa Deltayê û bluesa Piedmontê) û şêwazên blues ên bajarî yên wekî bluesa Chicagoyê û bluesa berava rojavayî. Şerê Cîhanî yê Duyem derbasbûna ji bluesa akustîk ber bi elektrîkê û û vekirina muzîka blues ji temaşevanên berfireh re nîşan da. Bi taybetî gelek guhdarên spî yên nû hebûn. Di salên 1960î û 1970î de, formek hîbrîd a bi navê blues rock pêş ket, ku şêwazên blues bi muzîka rockê re tevlihev kir.

Mijarên têkildar 
Caz

Çavkanî 

Blues
Muzîk
Pink Floyd

Pink Floyd komek rocka îngilîzî ye ku di sala 1965an de li Londonê hate damezrandin. Weke yek ji yekem komên psîkodelîk ên brîtanî, ew bi kompozîsyonên xwe yên berfireh, ceribandinên dengî, gotinên felsefî û pêşandanên zindî yên berfireh ve bûn xwediyê populerbûneke mezin. Ew bûn komek pêşeng a celebê rocka pêşverû, ku ji hêla hin kesan ve wekî koma rocka pêşverû ya herî mezin a hemî deman tê binav kirin.

Pink Floyd di sala 1965an de ji hêla Syd Barrett (gîtar, vokal), Nick Mason (dûm), Roger Waters (gîtara bas, vokal) û Richard Wright (klavye, vokal) ve hate damezrandin. Di bin serokatiya Barrett de, wan du stranên serkeftî û albûma pêşîn a serfiraz The Piper at the Gates of Dawn (1967) derxistin. Gîtarîst û dengbêj David Gilmour di kanûna pêşînê 1967an de tevlî bû î Barrett di nîsana 1968an de ji ber xirabbûna tenduristiya derûnî derket. Waters bû stranbêjê bingehîn û serokê tematîk, û bi albûmên The Dark Side of the Moon (1973), Wish You Were Here (1975), Animals (1977) û The Wall (1979) têgehên li pişt serkeftina pez a komê afirand. Fîlma muzîkê ya Pink Floyd - The Wall (1982) ya li ser bingeha albûma The Wall, du xelatên BAFTA wergirt. Pink Floyd di heman demê de çend stranên fîlman jî çêkirine.

Li dû tengezariyên kesane, Wright di sala 1979an de ji Pink Floyd derket, û li pey wî Waters jî di 1985an de komê terikand. Gilmour û Mason wekî Pink Floyd berdewam kirin, paşê Wright tevlî wan bû. Wan du albûmên din çêkirin - A Momentary Lapse of Reason (1987) û The Division Bell (1994) - û bi van albûman geryan kirin berî ku bikevin navberek dirêj. Di sala 2005an de, ji bilî Barrett hemî ji bo performansa yek-carî li bûyera hişmendiya gerdûnî Live 8 ji nû ve hatin bûn yek. Albuma paşîn a studyoyê ya Pink Floyd, The Endless River (2014), li ser bingeha tomarkirinên hê nederxistî yên Division Bell bû. Di sala 2022an de, Gilmour û Mason Pink Floyd reform kirin ku strana "Hey, Hey, Rise Up!" ji bo şermezarkirina şerê Rûsyayê li ser Ukraynayê.
Erlîk

Êrlîk, Êrlîq, Êrlîk Xan, Êrlîg an jî Yêrliq di Tengrîzmê de şeytan e. Di tengrîzmê de ji dojehê re "Tamag" tê gotin. Êrlîk dijminê Tengrî ye. Er (an yer ) tê wateya Erdê ku Erlîk di kûrahiya wê de dijî. Erlîk ji dinyaya binerdê mirinê, bela û ruhên xerab derdixe ku mirovan diêşîne û giyanê wan digihîne warê xwe. hemû gelên tirk di nivîsên xwe yên kevnar ên li ser kevir de behsa tengrî û erlikê kirine.

Çavkane

Tengrîzm
Rexnekirina Hedîsan

Rexnekirina hedîsan dîroka wê digihîje dema xelîfeyan. Hedîs ji bona gotinên   Muhemmed pêxember tên gotin.
Muhemmed pêxember hê di saxiya xwe de nivîsandina hedîsan (gotinên xwe) qedexe kiriye. Piştê wefata Muhemmed pêxember hinek kes dest bi nivîsandina hedîsan dikin lê Omer wan hedîsan şewitandiye.

Hinek misilman ji bo îslamê têne Quranê çavkanî dibînin û hinek jî hedîsan û sunetê jî wek çavkanî dibînin. 
Di dîroka îslamê de her gav hedîs hatine rexnekirin. Ji ber ku di nav hedîsan de nakokî pir in û hinek hedîs jî dijî ayetên Quranê ne.

Hedîsa pir bi nav û deng ku tê gotin Muhemmed pêxember gotiye "Ez ji we re tiştekî dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran e". 
Cardin di  hedîsek din de  "Ez ji we re du tişt dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran û Hedis in". 
Cardin di hedîsek din de  "Ez ji we re tiştekî dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran û ehlê beyt e". 

Sehabeyê Kurd Cabanê Kurdî gotiye min bîhîstî ku Muhemmed got; "Kî li ser navê min gotinek derew bêje (bêje ku Muhemmed gotiye) bila di dojehê de cîhê xwe amade bike" ji ber vê yekê ez ditirsim ku hedîsan bêjim.

Alimên Serdema zêrîn a îslamê de jî gelekî wan li dijî hedîsan derketine û rexne kirine. Alimên hedîsan rexne kirine yên herî naskirî Cahiz, Dirar bin Amr, Wasil bin Ata û Îbrahîm Nazam in .
Dirar bin Amr ji bo hedîsan pirtûkek bi navê "Kitabû Tenakûzîl Hedîs" ("Rexnekirina Hedîsan") nivîsandiye.

Çavkanî 

Hedîs
Medya News

Medya News ajanseke nûçeyan e ya ku di tebaxa 2020ê de hatiye damezrandin. Ajans di Îtalyayê de qeydkirî ye lê karmendên ajansê li seranserê Ewropayê hene. Malper raporên li ser “nûçe, bûyer, çalakî û însiyatîvên kurdan çedike, û wekî çavkanîyekî ‘pro-kurdî’ û ya ku ‘li ser mijarên girêdayî kurdan disekine’ hat binavkirin.

Raporên Medya Newsê ji alîyê The Daily Mirror, France 24, The Jerusalem Post û dezgehên nûçeyan ên din ên ji rojavayê cîhanê, wekî çavkanî hatine bikaranîn. Beşdarên berdewam jî hene û di nav wan de hin kesayet hene ku wekî pisporên sereke yên rojavayê li ser mijara kurdan tên naskirin, mîna rojnamevanê holendî Frederike Geerdink û akademîsyan Michael Gunter ya ku wekî ‘rûspîya sereke ya kurdolojiyê li Emerîkayê’ tê naskirin. Wekî din hin siyasetmedarên kurd û ewropî mîna hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Ertuğrul Kürkçü û Erling Folkvord ji Norwêcê ji bo malper jî dinivîsin.

Malper ji alîyê desthilatên Tirk hat hedefgirtin, û têketina malpera medyanews.net-ê di 2022ê de hat astengkirin. Serokê Komeleya Bijîşkên Tirk (TTB) Şebnem Korur Fincancı li ser bingeha rexneyên kiryarên hikûmeta Tirk ku ji Medya News re hatin gotin, hat binçavkirin.

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî

Çavkanî
Mor Karbasi

Mor Karbasi (bi îbranî מור קרבסי) (jdb. 23ê nîsana, 1986an li Orşelîmê) stranbêj û muzîkvanek îsraêlî ye ku bi piranî stranên xwe bi Ladîno, zimanê cihûyên sefardî, dixwîne.

Diya wê, bi eslê sefardî-marokoyî, ji Nazaretê ye û bavê wê, bi eslê faris-îranî ji Orşelîmê ye. Li gorî bapîrê wê yê cihûyê Fasê, "xwîn bi bîr tîne", lewra hunermend girêdana wê ya bi vê çandê re bi muzîka wê re bi dilgermî îfade dike. Navê malbata wê Karbasî bi farsî tê maneya “kanava/wêne”. Van rêzikên cihû di muzîka wê de jî têne dîtin. Ew bi hevjînê xwe, gîtarîst Joe Taylor re, li Londonê jiya berî ku barî Sevillayê bikin.

Yek ji projeyên wê yên sereke muzîka sefardî e ku bi zimanê Ladîno tê xwendin. Ladîno zimanê Cihûyên ku ji ber siyasetên Reconquistayê ye ji 1492an de ji Spanyayê koçber bûne. Mor Kerbasî hin stranên xwe dinivîse û stranên kevneşopî ji nû ve şîrove dike. Muzîka wê dikare bi ya Mariza û Yasmîn Levy re bê berhev kirin. Lêbelê, ew xwedî dengek bihêz û kesane ye.

Di muzîka Mor Karbassi de mirov dikare bandorên taybet ên flamenko û fadoyê jî bibihîze. Ew dibêje ku wê ilhama xwe ji hunermendên mîna Ûm Kultsûm, Amália Rodrigues, Madredeus û Mercedes Sosa girtiye.
Jidayikbûn 1986
Mirovên zindî
Irq Bitig

Irq Bitig (bi tirkî kevn: 𐰃𐰺𐰴 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰏) pirtûka pîroz a Tengrîzmê ye. Bi zimanê tirkî yê kevin hatiye nivîsandin. Pirtûk bi tirkiya kevin bi tîpên tirkî yên kevin (ku bi navê "orxon" jî tê zanîn) hatiye nivîsandin; ew tekane destnivîsa ku tê zanîn bi tîpên tirkî yên kevin hatiye nivîsandin. Ji bo mîtolojiya tirkan a destpêkê jî çavkaniyeke girîng e.

Naverok 
Metna sereke ya pirtûkê ji 65 beşan pêk tê. Ji beşên vê pirtûkê re "îşaret" tê gotin. Îşaret ji kurteçîrokên dinyaya ku gelên koçer ên tirk lê dijiyan pêk tê. Heywan di hin Îşaretan de, bi piranî gur hene.

Xwedayê esmanê wan Tengrî di piraniya nîşanan de tê xuyangkirin û ew bi gelemperî baş tê xuyangkirin, mînakî rizgarkirina heywanên winda an westiyayî û rêwerzan dide rêwiyan, û amûrên kevin sererast dike û ewlehiyê tîne erdê.

Çavkanî

Bîbliyografî 
 
 

Pirtûkên pîroz
Tengrîzm
Pirtûkên çînî
Zimanên tirkî
Ötüken

Ötüken paytexta împeratoriya kevnar a tirkan bû. Di tengrîzmê de xwedî cihekî girîng e.

Dîrok 
Ev peyv ji bo danasîna çiyayê pîroz ê tirkên kevnar dihat bikaranîn. Tirkên qedîm bawer dikirin ku ruhê Tengrî hatiye vî çiyayî û mafê îlahî daye serkirdeyê hemû eşîrên tirkan.

Nivîsarên kevnar girîngiya pîroz a herêmê bi zelalî nîşan dide, wekî ku ji gotina Tonyukuk, fermandarê leşkerî yê dewleta kevnar a tirkan, dibêje "Heke hûn li welatê Ötüken bimînin, hûn ê nekevin tengasiyê. Heke hûn bimînin, li çiyayên Ötüken, hûn ê her û her li ser eşîran serwer bijîn!”

Çavkanî 

Tengrîzm
Tîros (bajar)

Tîros an jî Sûr, bajarekî demên kevnar e. Niha di nav axên dewleta Libnanê ye. Nêzîkê b.z. 2000an de hatiye avakirin. Taybetiya bajarê ew bajar her demê de jî ava maye. Ji ber wê yên bajarên ava mayî de yek ji kevntirîn de cih digre. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya Fenîkeyan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla Xwedawend Melqart da hatiye avakirin.

Çavkanî 

Keyaniyên berê
Gelên tirkî

Gelên tirkî, komên etnîkî li Ewrasyayê ne ku zimanên tirkî yên cuda diaxivin.

Hin gelên tirkî yên îro ew in: altayî, azerî, gagawiz, qazax, qirgiz, tirkmen, tirk, tirkmenên iraqê, tirkên Kîprosê, tûvan, ûygûr, ûzbêk, qarayim, qirimçaq, teterên Krîmê, yaqût, xakas, çulîm, kumandî, şor, tofa, soyot.

Çavkanî 

Gel
Komên etnîkî yên Çînê
Gelên tirkî
Zimanên tirkî

Zimanên tirkî malbateke zimanan e ku ji zêdetirî 35 zimanên belgekirî pêk tê, ji aliyê gelên Tirk ên Ewrasyayê ve ji Ewropaya Rojhilat û Başûrê Ewropayê heta Asya Navîn, Asyaya Rojhilat, Sîbîrya, û Asyaya Rojavayî tê axaftin. 

Nêzîkî 200 milyon kes bi zimanên Tirkî diaxivin. Di zimanên tirkî de bineziman hene. 2 şaxên wan hene, ogûrî û tirkîya hevpar. Tirkiya ogûrî tenê 1 ziman heye ku çuwaş e, û Tirkiya hevpar hemû zimanên Tirkî yên din hene.

Çavkanî
Tirkên Kîprosê

Tirkên Kîprosê () komekî tirkan e ku bi eslê xwe ji Kîprosê ne.

Dîrok 
Di sala 1571ê de piştî dagirkirina giravê ji aliyê Osmaniyan ve, nêzîkî 30,000 niştecihên tirk dema ku ew gihîştin Kîprosê, erd ji wan re hat dayîn. Îro, dema ku Bakurê Kîprosê xwedî nifûsa Tirkên Kîprosê ye, piraniya Tirkên Kîprosê li derve dijîn.  Ev diyaspora piştî ku Împeratoriya Osmanî kontrola giravê radestî Împeratoriya Brîtanî kir, ji ber ku gelek Tirkên Kîprosê di serî de ji ber sedemên siyasî û aborî koçî Tirkiye û Britanyayê kirin.

Çavkanî 

Gel
Tirk
Çiyayê Xan Tengrî

Xan Tengrî çiyayekî di rêza çiyayên Tian Şan de ye.  Li ser sê xalên Çîn - Qirgizistan - Kazakistan, rojhilatê Gola Işik Kulê.  Bilindahiya wê ya jeolojîk 6,995 metre (22,949 ft) heye, lê qeşaya cemedê bi 7,010 metre (22,999 ft) bilind dibe.  Khan Tegri duyemîn çiyayê herî bilind ê Tianshan e, ku tenê Jangi Choqusu (7,439 m) jê derbas dibe.  Xan Tengrî piştî Cengîş Çokûsû (7439 lûtke) û Avicenna (7134 m) xala herî bilind a Qazaxistanê û sêyemîn lûtkeya herî bilind a Kirgizîstanê ye.  Di heman demê de ew lûtkeya herî bakur a cîhanê ye bi 7,000 metreyan, ku ev yek hêja ye ji ber ku lûtkeyên bilind-pêl demsalên hilkişînê kurttir in, bi gelemperî hewa dijwartir û hewaya ziravtir in.

Girîngiya olî 
Li Tengrîzm, Tengrî xwedayê herî bilind ê olê ye û ev çiya bi navê wî ye. "Xan Tengrî" tê wateya "Qralê Tengrî".  Ev çiya li gor Tengrîzm axa pîroz e.

Çavkanî 

Çiya
Tengrîzm
Herbî Himyerî

Herbî Himyerî (erebî: حربي الحميري) yek ji zanistvanên misilman ê serdema zêrîn a îslamê ye ku di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di wextê Cabir bin Heyan re jiyaye.  Cabîr bin Hayan ku di derbarê salên 806 an jî 826an de wefat kiriye tê gotin ku ew jî di sedsala 8an de jiyaye.

Çavkanî 

En:Harbi al-Himiari
Budayên Bamiyan

Budayên Bamiyan du peykerên bîrdarî yên sedsala 6an bûn ku li zinarekî li geliyê Bamiyan a herêma Hazarajat li navenda Efxanistanê hatibûn kolandin. Peyker 130 kîlometre li bakur rojavayê Kabûlê, li bilindahiyek 2,500 metre hatibûn xêzkirin. Dîroka karbonê ya pêkhateyên avahîsaziya Budayan destnîşan kir ku "Bûdaya Rojhilat" ya piçûktir a 38 metreyî li dora sala 570an, û ya mezintir a 55 metreyî "Bûdaya rojavayî" li dora sala 618an hatiye çêkirin. Ev tê vê watê ku her du jî ji dema ku Heftaliyan li herêmê desthilatdar bûn hatine avakirin. Li ser fermana damezrînerê Talîbanê Mela Omer ku bi îzna Xwedê niha di dojehê de dişewite, peyker di adara 2001an de hatin rûxandin piştî ku şarlatanên Talîbanê ragihand ku ew pût in. Raya navneteweyî û herêmî bi tundî rûxandina Budayan şermezar kir.

Peyker beşek ji şêwaza klasîk a hunera kevnar a Exfanistanê temsîl dikin. Niştecihên herêmê yên îroyîn, yên ku îslamê dişopînin û bi zaravayê hazaragî ya zimanê darî diaxivin, ji peykerê mezintir re dibêjin Salsal ("ronahî di gerdûnê de dibiriqe") û wî wekî nêr didin nasîn. Peykerê kurttir bi navê Shamama ("Dayika Qralîçe") ew wekî fîgurek jin tê nasîn. Ji hêla teknîkî ve her du jî rolyef bûn, ji ber ku li pişta wan ew di nav dîwarê zinar de li hev ketin. Laşên sereke rasterast ji zinarên kevirên qûmê hatine kişandin, lê hûrgulî bi rêya heriyê ku bi kahînê hatî pêçandî, model bûne. Peyker hatibûn boyaxkirin da ku bilêvkirina rû, dest û qatên kincan zêde bikin; ya mezin bi sorê kermî hatibû boyaxkirin, ya biçûk jî bi çend rengan. Tê bawer kirin ku beşên jor ên rûyê peykeran ji maskeyên dar ên mezin hatibûn çêkirin. Rêzên qulikên ku di wêneyan de têne dîtin, pêlên darîn ên ku stûyê derve stabîl dikin, digirin.

Li dora her du Budayan gelek şikeft û rûberên ku bi tabloyan hatibûn xemilandin hebûn. Tê fikirîn ku ev bi piranî ji sedsala 6an heta 8an tên, berî ku misilman Efxanistanê feth kirin. Berhemên piçûktir ên hunerî wekî sentezeke hunera budîst û hunera Gupta ji Hindistanê têne hesibandin, bi bandorên Împaratoriya Sasanî û Împaratoriya Bîzansê û herwiha welatê Toxaristanê.

Çavkanî 

Peykerên Buda yên mezin
Cihên arkeolojîk li Efxanistanê
Riya Hevrîşimê
Kelepora Cîhanê li Efxanistanê
Peykerên xirabkirî
Berhemên hunerê yên xirabkirî
Peykerên Buda
Qazax

Qazax (bi qazaxî: , ) komeke tirkî ye ku xwecih li beşên bakurê Asyaya Navîn, bi giranî Qazaxistanê, lê her weha beşên bakurê Ozbekistanê û deverên sînorî yên Rûsyayê, û her weha bakurê rojavayê Çîn û Mongolya.

Dîrok 
Qazax neviyên eşîrên kevnar ên Kipçak ên tirk û eşîrên mongolî yên serdema navîn in, û bi gelemperî wekî koma çandî ya Tirki têne dabeş kirin.

Çavkanî 

Gel
Qazaxistan
Qirgiz

Qirgiz komeke etnîkî ya tirkî ye ku ji Asyaya Navîn e. Ew di serî de li Qirgizistanê têne dîtin. Ew gel bi zimanê qirgizî diaxivi, ku di heman demê de zimanê fermî yê Qirgizistanê ye.

Dîrok 
Qirgiz miletekî tirk e. Delîlên zimanî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku qirqizên pêşîn yek ji wan gelên tirk ên pêşîn bûn ku şêwazek jîyana şivantiyê qebûl kirin.

Çavkanî

Bîbliyografî

 
 
 
 
 
 
    Text was copied from this source, which is available under a  Creative Commons Attribution 4.0 International License.
 
Gel
Komên etnîkî yên Çînê
Qirgizistan
Tirkmen (gel)

Tirkmen komeke gelên tirkî ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li Tirkmenistan, herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Komên mezin ên Tirkmenan li Ûzbêkistan û Qazaxistanê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.

Dîrok 
Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane.  Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû.  Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî Selcûqî, Xwarazmî, Qereqoyûnî, Osmanî û Efşarî jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.

Çavkanî 

Gel
Tirkmenistan
Ûygûr

Ûygûr komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li Asyaya Navendî û Asyaya Rojhilat dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan misilmanên sunî ne. Tevî ku ew berê tengrist û bûdîst bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin.

Dîrok 
Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Endonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Turkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.

Çavkanî 

Gel
Yaqût (gel)

Yaqût, yakût an jî saxa (саха, saxa (yj.), сахалар, saxalar (pj.)), komeke tirkî ye ku bi giranî li Komara Saxayê ya Federasyona Rûsyayê dijî. Yaqût ji şaxê zimanên tirkî yê Sîbîryayê ye.

Dîrok 
Di salên 1620an de Împeratoriya Rûsyayê dest pê kir ku derbasî nav axa wan bibe û pêve bike an bi cih bibe, bac danî û karîbû çend serhildanên Yaqût di navbera 1634 û 1642 de bitepisîne. Yaqût û eşîrên din ên tirk li ser çemê Lena Peter Golovin, serokê hêzên rûsî, bi serweriya terorê bersiv da: şêniyên xwecihî hatin şewitandin û bi sedan hatin kuştin.  Nifûsa Yaqût tenê di navbera salên 1642 û 1682an de ji sedî 70 kêm bû, bi taybetî ji ber nexweşiyên infeksiyonê.
Di sedsala 18an de, rûsan zext kêm kirin, hin îmtîyaz dan serekên yaqût, azadî dan wan, hemî axa xwe dan wan û kahînên xiristiyanî ên Dêra Ortodoks şandin ku gelê yaqût di warê çandiniyê de perwerde bikin. Di salên 1820an de, hema hema hemî yaqût îdîa kir ku xwe guhertiye Dêra Ortodoks a Rûsî, lê hejmarek pratîkên tengrîst parastin. Piraniya yaqûtên paşê vedigerin tengîzmê. Wêjeya yaqût di dawiya sedsala 19an de dest pê kir.

Çavkanî

Bîbliyografî 
 
 
 
 

Gelên tirkî
Tûvayî

Tûvayî komeke tirkî ne ku li Komara Tûvayê ya Federasyona Rûsyayê û her wiha li Mongolya û Çînê dijîn. Ew zimanê tûvayî diaxivin.

Dîrok 
Tûvan di dîrokê de koçerên heywanan bûne, di hezarên salên borî de keriyên bizin, pez, deve, rewan, dewar û yaqan diçêrînin.

Çavkanî 

Gelên tirkî
Komên etnîkî yên Çînê
Altay

Altay komeke etnîkî ya tirkî in ku bi giranî li parêzgeha Altayê, li beşa Sîbîrya ya Rûsyayê dijîn.

Dîrok 
Delîlên zimannasî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawiyê destnîşan dikin ku altay hin ji wan tirkên pêşîn in ku koçî Rûsyayê kirin, li wir wan şêwazek jiyana şivantiyê pejirand. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de ev gel bûne koçerên siwaran. Di sedsalên paşerojê de nifûsa Asyaya Navîn gav bi gav bi tirkên koçer ve hate guherandin û tirkkirin.

Di derbarê dînî de, dînê xwecî ya Altai Tangrizm e.  Hin Altai Tengrist mane û bûne xiristiyaniya ortodoks, xiristiyaniya protestan û katolîk.  Di sala 1904an de dînekî nû yê bi navê burxanîzm ji aliyê neteweperestên altayî ve hate afirandin û berbelavtir bû.

Altai di sala 1918an de di bin qanûnên dînî yên burxani-tangrist de bi navê Komara Altai hewl da ku herêma xwe bikin welatekî cûda. Di sala 1950î de, Jozef Stalîn, rûsan neçar kir ku koçî welatên Altai bikin û gelê altay neçar kir ku ji wir derkevin. Ji ber vê yekê nifûsa Altai 30% kêm bûye. Di salên dawî de hejmara mirovên altai zêde bûye.

Çavkanî 

Altay
Gelên tirkî
Qarayim

Qarayim komekî ya tirkî in ku bi piranî li Ewropaya Navîn û Rojhilat dijîn. Ew gel bi piranî baweriya dînê Cihûtî ye.

Dîrok 
Ew bi sedsalan li Kirimê dijîn.  Ew ji Tirkên Asyaya Navîn ên ku êrîşî Kirimê kirin û biryar dan ku bibin Cihûtiyê û bi cih bibin. Gel bi xwe jî ev yek piştrast kir û got ku xwîna wan a Semîtîk nîne û bi tevahî tirk in, lê ji aliyê olî ve cihû ne.

Di sedsala 19. de ji bo ku nebin hedefa naziyan û rûsan, tirkbûna xwe wek hincet nîşan dan.  Vê yekê ew ji Holokostê bêpar hiştin, berevajî Cihûyên tirk ên din, wek Qirimçaq, ku li ber tunekirinê bûn.  Qarayimên ji Naziyan kurmê vedişêrin û alîkariya wan dikirin, ew sax bûn, lê dîsa jî neçar bûn ku tiştên pir nemirovane bikin.  Ew her tim li kêleka Qirimçaqên, komeke din a etnîkî ya Cihûyên Tirk, dijîn.

Çavkanî 

Gel
Qirimçaq

Qirimçaq, Qirimçax (bi qirimçaxî: кърымчах, qrimçax (yekj.), кърымчахлар, qrimçaxlar (pirj.)) komeke tirkî e ku bi eslê xwe ji Krimê ye û cihûtiyê dikin û bi zimanê tirkiya qirimçaqî diaxivin. Ew her tim li kêleka cihûyên tirk ên qarayim dijîn.

Kevneşopî û ziman 
Karên kevneşopî yên qirimçaqan çandinî, bazirganî û rezvanî bûn. Cil û berg û kevneşopiyên qirimçaqan dişibin yên Qarayim û Tatarên Kirimê yên nêzîk û hetta dişibin civakên Tirkên Asyaya Navîn ên wekî Qazaxên.

Qirimçaq bi rengekî teteriya Krîmê diaxivin, jê re qirimçaqî tê gotin. Berî êrîşa Sovyetê ya Ûkraynayê, qirimçaq duzimanî bûn: ew qirimçaq diaxivin û di heman demê de îbranî ji bo jiyana xwe ya dînî bi kar anîn. Qirimçaq piştî ku rûsan axaftina zimanê xwe qedexe kir dest bi windakirina zimanê xwe kirin. Niha jî bi avakirina dibistanan li Ûkrayna, Tirkiye, DYA û Îsraêlê hewl didin zimanê xwe vejînin. Tewrat û pirtûkên cihû yên din li zimanê wan hatine wergerandin. Gelek taybetmendiyên zimanî yên qirimçaqan di zimanên din ên tirkî de jî hene.  Bi ser de, tê de gelek peyvên îbranî û aramî hene û di eslê xwe de bi tîpên îbranî, niha bi tîpên kîrîlî û latînî hatiye nivîsandin.

Çavkanî 

Gel
Burxanîzm

Burxanîzm (bi altayî: Ак јаҥ "Ak Yang"), oleke Altayî ye ku di serhildana tirkan a li dijî emperyalîzma rûsî ya di navbera 1904 û 1930 de derketiye holê. Ew wek hevbendiya Tengrîzm û bûdîzm û gelek olên kevnar ên tirkan hatiye çêkirin.

Xwezaya 
Navê olê Altai Ak Yang "Baweriya Spî" ye. Ola Ak Yank a ku li ser bingehê Tengriyet, baweriya kevnar a gelên Tirk hatiye avakirin, di heman demê de serhildana neteweyî ya Tirkên Altayî ya li dijî hegemonyaya Rûsyayê bû.  Tangriyet ji bo hemû Tirkan e, Burkhaniyet tenê ji bo gelê Altayî ye.  Di nêrîna rêveberiya Rûsyayê de, ola AKê planeke ku dijminên Rûsyayê amade kirine û ji derve jî piştgiriyê didin wan, ji bo ku gelên tirk bi neteweperestiyeke hevpar bikin yek û zirarê bidin Rûsyayê.  Ji ber vê sedemê jî ev serhildana ku Rûsan gelek cidî girtibûn û bi şidetê bi xwînxwarî bi dawî bû, dîsa jî heta roja îro şopa xwe di çanda Altayiyan de hişt.  80% ji xelkê Altai Burkhanîzmê dikin û yên mayî Tangîzmê dikin û tenê pir hindik Altai olên din dikin.  Bi tevayî, tevgera Burxanî wekî olek hevbendî hate xuyang kirin, ku hêmanên Bûdîzma kevnar, Tengrîzm û baweriyên din ên kevnar ên Tirkan li hev dicivîne.  Ew ji hêla Altayiyên ku dixwazin xwe ji gelên cîran û têkildar cuda bikin, tê kirin.

Çavkanî 

Dîn
Tengrîzm
Tarîxa Japonê

Tarîxa Japonê, welatê Japonê û têkiliya wê ya bi dinyayê re digire nav xwe. Ew bi dewrên xwe yên îzolasyonî, nîv-vekirî û berfirehkirinî hatiye wesifandin.  

Bicihbûna însanên pêşîn yê li komgirava Japonê digihîje heta zemanên pêştarîxî. Dewra Jomonê, navê xwe ji dîzik û xilikên "bi girêkê nîşankirî" girtiye. Di hezarsala yekem yê Beriya Mîladê de piştî dewra Jomonê, Dewra Yayoiyê tê ku di vê dewrê de teknolojiyên nû ji parzemîna Asyayê hatiye anîn. Di vê dewrê de, belgeya pêşîn yê ku ji Japonê behs dike kitêba bi navê Hanshu (bi çînî 漢書, Kitêba Tarîxa Hanê) ye ku ev kitêb di sedsala pêşîn yê Piştî Mîladê di zemanên Xanedaniya Hanê de hatiye nivîsîn. 

Di navbera sedsala çarem û sedsala nehem de, gelek mîrîtî û qraliyetên Japonê hêdî-hêdî di bin hikûmetek merkezî yê ku ji aliyê Împerator ve tê kontrolkirin de hatine yekkirin. Hakimiyeta vê xanedaniya împeratoriyê ya li Japonê hê jî berdewam e. Di sala 794an de, li Heian-kyō (di îro de bajara Kyoto) paytexta nû ya împeratoriyê hatiye înşakirin, ev paytexta nû wekî nîşana destpêka dewra Heianê bû ku ev dewr heta sala 1185an dewam kir. Dewra Heianê di çanda japonî yê klasîk de wekî serdema zêrîn tê qebûlkirin. Heyata dînî yê japonan ji vê demê û pê ve ji tevliheviya baweriyên Şîntoya xwecihî û Budîzmê pêk dihat.

Di sedsalên peyî de, qeweta împaratorî û dadgeha împeratorî hêdî hêdî kêm bû, ku pêşî derbasî komên mezin ên arîstokratên sivîl (mîrektî) - ya herî girîng Fujiwara - û piştre jî derbasî qebîleyên leşkerî û artêşên wan ên samurayî re bûn. Hoza Mînamotoyê li bin serdariya Minamoto no Yorimotoyê bi serkeftinê derket ji Herba Genpeiyê ya 1180–85an, hoza eskerî ya reqîb Tairayê mexlûb kirin. Piştî ku Yorimoto bû hakim, paytextê li Kamukurayê ava kir û inwana shōgun bi dest xist. Di salên 1974an û 1281an de şoguniya (shogunate) Kamakurayê li hemberî du êrîşên moxolan xwe ragirtibû, lêbelê di sala 1333an de ji aliyê heqwazeke reqîb ve hate jêxistin, di dewra Muromachiyê de. Di dewra Muromachiyê de mîrên herêmî yên xweyî-artêş yên wek daimyōs têne binavkirin, qewetên xwe zêde kirin, li hemberî shōgunê. Axirî, welatê Japonê derbasî dewra herba sivîl bû. Di seranserê taliya sedsala şazdehem de, welatê Japonê cardin hate yekkirin di bin serdariya mezinê wan daimyō Oda Nobunaga û peyrewê wî Toyotomi Hideyoshi de. Piştî mirina Hideyoshiyê di 1598an de, Tokugawa leyasu hate serê û ji aliyê Keyakser ve wek shōgun hate tayînkirin. Şoguniya Tokugawayê ku ji Edoyê (Tokyoya modern) dihate îdarekirin, pêşengiya dewreke mirefeh û aram kir ku wek dewra Edoyê (1600-1868) tê zanîn. Şoguniya Tokugawayê sîstemeke sinifê yê dijwar ferz kir li ser civaka japonan û temamiya îrtîbatên li gel dinyaya derveyî qut kir. Di bin îdareya Keyakser Kōkaku û Şahbanûya teqawid Go-Sakuramachi de, di dawiya sedsala 18em û di serê sedsala 19em de, şogunî dest bi windakirina qewetên yên berê kir. 

Japon
Çanda japonî
Jesús Castillo

Jesús Castillo (jdb. 11ê hezîranê 2001, Callao) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê Perûyî ye. Jesús Castillo yek ji baştirîn lîstikvanên ciwan ên futbolê li Peru hate binav kirin.

Gîrêdan 

Mêr
Futbolvan
Perûyî
Jidayikbûn 2001
Mirovên zindî
Klîmenê

Klîmenê di mîtolojiya yewnanî de tîtaneke heman demê de nîmfêyekê okeanîdî  û keça Okeanos û Têtîs e. Hêlios û ew tekiliyên cînsî kirin. Ji vê tekîliyên de Faeton çêbû. Ew di heman demê de jina Iapetos û sêzdeh zarokên wê ye. Atlas û Promêteûs zarê wê ne. 
thumb| Klîmene Daxwaza Phaeton dike ku Helios bibîne - Muzeya Hunerê ya Los Angeles County (1910)

Li Yewnanistana kevn dihat bawerkirin ku Klîmenê Anatolyayê hildigire. Navê wê ya din jî Asya bû. Navê wê dane hemû parzemînê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Francesca Felucci

Francesca Felucci ( jdb. 11ê tîrmeha 1979  li Prag, Çekoslovakya / îro Çekya ) pornostêrk û modela erotîk a çekyayî ye .

Jiyan û kariyera wê 
Francesca Felucci di 11ê tîrmeha 1979an de li Prag a  Çekyayê ji dayik bû. Wê beriya ku di nîvê salên 2004an de bû pornostêrk, wekî model, rêveber û rahênera fîtnêsê jî xebitî .Felucci di sala 2008an de hem ji bo dîmena seksê ya herî baş û hem jî ji bo dîmena seksê ya devkî ya herî baş di 2008an de ji bo Xelatên AVNê hate berbijar kirin.Wekî din, wê di gelek vîdyoyên muzîkê de wekî danserê xuya bû.

Xelatên wê 
 2008 - Xelata AVNê (berendamî) – Dîmena seksê ya devkî ya herî baş ,  vîdyo, Blow Banged
2008 - Dîmen a seksê ya herî baş ku di hilberînek li derveyî welat de hatiye kişandin (Pornochic 12)

Fîlmnîgarî (bijare) 

 Dripping Creampies 7 X-Cartel
 Strap-On Addicts 2 Devil's Film
 Butt Gallery 3 Lex Drill Productions
 Big Toys No Boys 4 Devil's Film
 Transsexual Beauty Queens 25 Avalon (YMAC)
 View (II) Zero Tolerance
 Heavy Duty 1 Diabolic Video
 Era Mio Padre Showtime
 Fifty Shades of Bizarre Bizarre Video
 Girls on Girls 10 New Sensations
 Lip Lickers 3 Collateral Damage XXX
 Slightly Older Sluts Digital Sin
 Drunk Sex Orgy: Cream of the Crotch Eromaxx Films
 Drunk Sex Orgy: Fucktoberfest Eromaxx Films
 Bitches and Pets Bizarre Video
 Big Boobs and Black Dicks Swank
 Home Made Pro-Am Pussy 3 Homemade Media
 Fucking Beautiful 4 New Sensations
 Mad Sex Party: Splash Bang and Hot Tub Club Eromaxx Films
 Bi Sex Party 2: The Swingers Club Eromaxx Films

Çavkanî

Girêdanên derveyî
 
 

 Malpera fermî

Pornostêrkên çekyayî
Modelên çekyayî
Jinên çekyayî
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1979
Sheila Burnford

Sheila Philip Cochrane Burnford (jdb.11ê gulana 1918ê – 20ê nîsana 1984ê) nivîskareke skotlendî bû. Ew bi romana xwe ya The Incredible Journey ( Rêwîtiya Bêbawer ) a li ser du kûçik û pisîkek ku li çolê Kanadayê digerin, tê zanîn.

Jiyan û berhemên wê

Çavkanî 

Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Mirin 1984
Jidayikbûn 1918
Mîrzeyê Kurd Mihemed

Pirtûka Charles Wellsê ye. Çîrok di sala 1865 li Londona paytextê Britanyayê di nava berhevoka qederek çîrok û helbestên ji Rojhelata Navîn de hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê Baran Zeydanlioxlu ve ji inglîzîyê hatiye wergerandina zimanê Tirkî. Demekê şunda jî aliyê Pêşeng Pêtoyan ve hatiye wergerandina zimanê Kurdî.

Pirtûk di nav xwe de gelek unsurên efsaneyî û mîtolojîkê herema Rojhilata Navînê dihewîne. Heman demê de çîrok dişîbe Hezar efsane an go Hezar û Yek Şevê.

Naveroka pirtûkê
Xortê Kurd Mihemed piştê mirina bavê ji ber nezaniya xwe dikeve halekî perîşan de dikeve kolanan. Lê bextê wî dizivire û tiştên baş jî têne serî.
Lamîa

Lamîa(Yewnanî: Λάμια) mîtolojiya yewnanî de jinek an cinek hermafrodîtî bû. Zarok dixwar û mêr dixapand. Ew di wêjeyê de di sedsala 6-an BZ de xuya dike û tê gotin ku meriv bi rûyekî gemar, laşê jorîn ê jinê û laşê jêrîn ê mar li wê binêre.

Navê wê ji Yewnanî laimos ("gullet") û lamyros ("xweser") bû. Navê wê bi bêkêmasî tîbûna wê ya xwînê û birçîbûna goştê mirovan vedibêje û lê tê. Di demên paşerojê yên klasîk de, ew bû prototîpa destpêkê ya vampirê ye, mêran bi awirên xwe yên bedew dixapand û dûv re xwîna wan vedixwar. Bi salan, ew li Yewnanîstanê bû çîrokek tirsyar a navdar, ku ji zarokan re tê gotin ku wan bikin tevger.

Di Mîtolojiyê de
Gelek çavkaniyan de, Lamia keçekî pir bedew e û keça key Belus a Lîbyayê bû. Lêbelê, helbestvanê lîrîk yê Yewnanî  Stesichorus, behsa wê dike ku ew keça Posêdon, xwedayê deryayê, û diya cinawirê deryayê, Skîlla ye. Bedewiya Lamîa bala Zeusê kişand, Zeus wê xapand, û çend zarokên wan bi hev re bûn. Lêbelê, Hera ji nebaweriya mêrê xwe hêrs bû û ji bilî Skîlla, hemî zarokên wan kuştin. Di çavkaniyên din de, Hera bi hovane kir Lamîa zarokên xwe bikuje. Ji ber kedera xwe dîn dibe, Lamîa dest pê kir ku zarokên din bi rengekî averêbuyî tolhildanê bikuje.

Bedewiya wê kîn û hêrsa wê nîşan da, û ew ji jinek bedew veguherî mexlûqek cinewaran. Di hewildanek bêhêvî de ji bo razîkirina wê, Zeus diyariya ecêb da wê ku çavên xwe derxe û li şûna wan bigire, da ku ew neçar bimîne ku li xwe binêre.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Hevzalbûn

Hevzalbûn (bi înglîzî: codominace) rewşa ko rûxsarebabeta bavanên yekreg bi hev re di rûxsarebabeta weçeyên dureg de xuya dibin. Di weçeyan de xuyabûna rûxsarebabetên bavan ne bi awayekî têkilê hev û navincî, lê bi awayekî belekî xuya dibin.

Hevzalbûn di riwek û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin.  Ango herdu allel jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune. Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire.  

Di mirov de sîstema MN ya komeleya xwînê mînak e bo hevzalbûnê. Sîstema MN ya xwînê ji aliyê du allelan,allelên M û N ve tê birêvebirin. Kesên ko herdu allelên wî M ye, li ser xaneyên xirokên sor ên wan de dijetena M heye. Kesên ko herdu allelên wan  N ye, li ser xirokên sor ên xaneyên xwîna wan de dijetena N heye. Ango kesên bi komeleya M an jî N yekreg in. Kesên dureg, ango kesên allelên M û N lixwe digin, li ser xirokên sor ê xaneyên xwîna wan de herdu dijenten, dijetena M û dijetena N cih digire.

Herwisa di sîstema AB0 a komeleya xwînê de allelên A û B jî hevzalê hev in. Heke weçe ji bavanek allela A, ji bavanê din jî allela B werbigire, vê gavê komeleya xwîna weçeyê wekî AB tê navkirin.

Hevzalbûn li gel mirovan, di riwekan de, di dewar, mirîşk û ajalên din de jî tê dîtin. Mînak heke çêlekek reş bi gayek spî re cot bibe, golikêk belek a reşûspî peyda dibe. Rengê golikê rengê herdu bavanan jî lixwe digire.

Heke weçeyên F1 ên ko di rûxsarebabeta xwe de hevzalbûn nîşan didin, werin cotkirin, ji van bavanên dureg, weçeyên(F2) yekreg û dureg peyda dibin. Rêjeya rûxsarebabetê di weçeyên nifşa duyem de bi aweyekî  1:2:1 peyda dibe. Herwisa bomawebabeta weçeyên duyem jî her wekî lêkdana tekeduregbûna bomaweyiya Mendelî, bi rêjeya   1:2:1 peyda dibe.

Rûxasarebabeta weçeyê, cudahiya di navbera hevzalbûn û zalbûna netemamê nîşan dike. Di zalbûna netemam de, rûxsarebabeta weçeya dureg, navinciyê bavananên yekreg e. Lê di hevzalbûnê de, rûxsarebabetên herdu bavanên yekreg, rasterast di rûxsarebabetê weçeyên dureg de xuya dibe. 

Mînak ji bo zalbûna netemam: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçeyên yekem (F1) bi renge kûlîlkpembeyî peyda dibin. Pembeyî rengê navîncî ye di navbera sor û spî de.

Mînak ji bo hevzalbûnê: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi  kulîlkên belek,bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe.

Çavkanî 

Biyolojî
Emmett Till

Emmett Louis "Bobo" Till (jdb. 25ê tîrmeha 1941an, Chicago, DYA - m. 28ê tebaxa 1955an, Money, DYA) kurekî afroamerîkî bû ku ji ber sedemên nijadî li bajarê Money, Mississippi, bi hovane hate kuştin.

Mirina wî wekî yek ji bûyerên sereke, yên ku tevgera mafên sivîl a afroamerîkî xurt kir, tê bibîranîn. Gumanbarên sereke hatin beraet kirin, lê paşê wan sûcê xwe qebûl kirin.

Dayika Till daxwaz kir ku kurê xwe bi tabût vekirî merasîmeke cinazeyê bide, da ku her kes bibîne ku lawik çawa hatiye îşkencekirin û kuştin: Li wî xistibûn, çavê wî jê kiribûn û gule lê hatibû reşandin. Di dawiyê de wan bi kepçeyek ku bi têlên bihurî ji bo balastê li stûyê wî girêdabû û ew avêtibûn çemê Tallahatchie. Cenaze sê rojan di çem de ma û ji aliyê du masîgiran ve hat dîtin.

Till li goristana Burr Oak li Alsip, Illinois hat veşartin. Lêpirsîna kuştina wî bi fermî di gulana 2004ê de hat vekirin, û di çarçoveya lêpirsînê de laş ji bo otopsiyê hat derxistin. Piştre cenaze ji aliyê malbatê ve hate definkirin.

Çavkanî 

Tevgera mafên sivîl
Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê têkiliyên dualî yên dewleta Îsraêl û Komara Tirkiyeyê ne. Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê di adara 1949an de fermî bûn, dema ku Tirkiye yekem welatê piraniya misilmanan bû ku Dewleta Îsraêlê nas kir.

Serdema osmanî 
Pêşewa Tirkiyê, Împeratoriya Osmanî, bi hewldana Siltan Bayezid II  pêşwaziya penaberên cihû kir û hewla Bayezid II alîkariya Cihûyan kir ku di demên dijwar de bijîn. Ji ber vê yekê, di encamê de, Cihû bi tundî dilsozê Împeratoriya Osmanî bûn û gelek ji wan reviyabûn Împeratoriya Osmanî. Rêberê siyonîst Theodor Herzl jî ji Siltanê osmanî Ebdulhemîd II xwest ku Filistînê bi dest bixe û soza vegerê ya Siyonê bi cih bîne.

Bazirgani 

Tirkiye şeşem cihê herî mezin îxracata Îsraêlê ye. Kîmyewî û distilên petrolê îxracata sereke ne. Tirkiye alavên berevaniyê yên bi teknolojiya bilind ji Îsraêlê dikire, lê Tirkiye pêlav û cil û bergên leşkerî dide Îsraêlê. Îxalata Îsraêlî ya berhemên sebzeyan ji sala 2007an vir ve domdar maye û îthalata madeyên xwarinê, vexwarin û tûtinê yên hazir ji sala 2007 heta 2011 du qat zêde bûye.

Hevkariya leşkerî 

Tê zanîn ku Tirkiye û Îsraêl bi rastî hevalbendên leşkerî yên baş in û her amûrekê difiroşin hev. Şîrketên berevaniyê yên Îsraêlî ji bo nûjenkirina hêzên esmanî yên Tirkiyê alîkarî kirin.  Di peymanan de hevkariya hewayî, deryayî, bejahî û îstîxbaratî, çêkirina balafir, çek û mûşekan, serdanên leşkerî yên hevbeş, rahênan û rahênan, şandina çavdêran ji bo çavdêrîkirina rahênanên leşkerî, pevguhertina karmendan û perwerdeya leşkerî pêk tê.

Têkiliyên çandî 

Komeleya Arkadaş di sala 2003an de ji bo parastina mîrata cihûyên tirk, pêşxistina xwendina Cihû-Tirkî û xurtkirina têkiliyên di navbera Îsraêl û Tirkiyê de hat damezrandin. Rêxistin ji destpêka wê ve zêdetirî 4,000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welat.

Jî bibînin 

 Êrîşa li ser Konsolxaneya Îsraêlê

Çavkanî 

Îsraêl
Filistîn
Tirkiye
Komeleya Arkadaş

Komeleya Arkadaş (bi tirkî: Arkadaş Derneği, bi îbranî: ארקאדאש - קהילת יוצאי טורקיה בישראל) rêxistineke Dostaniya Îsraêlî-Tirkî ye li bajarê Yehud-Monosuni, Îsraêl. Arkadaş bi tirkî tê wateya "heval".

Dîrok 

Arkadaş di sala 1997 de ji aliyê karsazê îsraêlî Ayal Peretz ve hat damezrandin. Armancên wê yên sereke parastina mîrateya cihû ya Tirkiyeyê û pêşxistina dostanî û toleransê di navbera Îsraêl û Tirkiyeyê de ye.  Komeleyê di sala 2005an de li Yehûdê Navenda Çanda cihûtiyên Tirkiyeyê ava kir. Peykerê Mustafa Kemal Atatürk di 2ê çiriya paşîn a  sala 2007an de bi merasîmeke ku Balyozê Tirkiyeyê yê li Îsraêl amade bû li baxçeyê Komeleya Arkadaşê hatibû çêkirin. Rêxistin ji destpêka damezrandina xwe ve zêdetirî 4.000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welêt.

Çavkanî 

Îsraêl
Filistîn
Tirkiye