nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Antonio Vivaldi

Antonio Lucio Vivaldi (z. 4ê adarê 1678an - m. 28ê tîrmehê 1741an) bestekarê venedikî, kemançêkerê virtuoso û impresariyo ya muzîka barok bû. 

Vivaldi wekî yek ji mezintirîn bestekarên barokê tê hesibandin. Bandora wî di dema jiyana xwe de li seranserê Ewropayê  hebû, ji ber vê çendê teqlîd û heyranokên wî gelek bûn. Wî di orkestrasyonê, teknîka kemanê û muzîka programatîk de pêşengê gelek pêşveçûnan kir. Saya wî forma konçertoyê di muzîkê de bi gelemperî hate pejirandin û rê vekir bo pêşxistina muzîka enstrûmental a Johann Sebastian Bach.

Vivaldi gelek konserên enstrumental ji bo kemanê û cûrbecûr amûrên muzîkê yên din çêkir. Wî her weha berhemên koralên pîroz û zêdetirî pêncî opera afirandin. Berhema wî ya herî naskirî konçertoyên kemanê ne, yên ku bi navê Çar Demsal tên zanîn. Gelek besteyên wî ji bo koma muzîka jinan a Ospedale della Pietà, malek ji bo zarokên terikandî, hatine nivîsandin. 

Vivaldi di 15 saliya xwe de dest bi xwendina kahîntiyê kir û di 25 saliya xwe de hat tayîn kirin, lê ji ber pirsgirêkeke tendurustiyê jê re destûr hat dayîn ku êdî girseyên giştî nebêje. Wî bi sehneyên giranbiha yên operayên xwe li Venedîk, Mantua û Viyanayê gelek serketî bi dest xist. Piştî hevdîtineke bi Qeyser Charles VI re Vivaldi çû Viyanayê û li wir hêviya piştevaniya wî kir. Lêbelê, qeyser piştî hatina Vivaldi zû mir, û Vivaldi bi xwe jî çend meh şûnda di xizaniyê de mir.

Piştî du sedsalan, navûdengê muzîkê yê Vivaldi di destpêka sedsala 20an de vejînek derbas kir, digel gelek lêkolînên zanistî ku ji xebata wî re hate veqetandin. Gelek besteyên Vivaldi, yên ku wendayi dihatin hesibandin, ji nû ve hatin keşif kirin. Muzîka wî di roja îroyîn de hê jî pir populer dimîne û bi rêkûpêk li seranserê cîhanê tê lîstin. Muzîka wî di roja îroyîn de pir populer dimîne û bi rêkûpêk li seranserê cîhanê tê lîstin.

Çavkanî 

Bestekar
Jidayikbûn 1678
Mirin 1741
Tenduristî

Tenduristî rewşek laşî û derûnî ya kesek an komekê ye. 

Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê, tenduristî "rewşa başbûna temam a laşî, derûnî û civakî ye û ne tenê nebûna nexweşî û seqetiyê ye". Gelek pênase ji bo armancên cûda hatine bikar anîn. Tenduristî dikare bi teşwîqkirina çalakiyên tendurustî, wek spora laşî ya birêkûpêk û xewa têr, û bi kêmkirina çalakî an rewşên netendurist, wek cixarekişandin an stresa zêde, were pêşve xistin.

Çavkanî 

Tendurustî
Gotarên mijarên sereke
Jiyana şexsî
Xew

Xew di mirov û heywanan de rewşa bêhnvedanê ya hiş û laşê ye. 

Di xewê de, gelek nîşanên jiyanê ji yên rewşa şiyarbûnê cûda dibin. Pîlan, rêjeya nefesê û tansiyona xwînê li ba prîmat û organîzmayên din ên bilind dadikevin û çalakiya mêjî diguhere. Girtina çavan vê fonksiyonê piştgirî dike.
Turan Dursun

Turan Dursun, (jdb. 1934 li Sêwasê – m.  li Stembolê) nivîskar û ateîstekî tirk û rexnegirê Îslamê bû. Ew melayê berê yê misilman û alim bû û di dema lêkolîna xwe ya li ser dîroka dînên yekxwedayî de bû ateîst. Dursun di bin bandora fîlozofê gumanbar ê îranî yê sedsala 9an de, Îbn Rawendî, çend pirtûk li ser dînê nivîsî ku tê de şîroveyên metnên îslamî tê de hene, bi tundî îslam û damezrînerên şaxên wê yên sereke rexne kirin.

Dursun gelek caran ji aliyê fundamentalîstên îslamî ve dihat tehdîdkirin û di  de li Stenbolê li derveyê mala xwe hate kuştin. Piştî kuştina wî pirtûkên wî li Tirkiyê bi dehhezar nusxeyan hatin firotin.

Jînenîgarî
Turan Dursun, di sala 1934an de li gundê Gumuştepe (navê wî demê "Yapıaltın") ya bi ser navçeya Şarqije ya Sêwasê ji dayik bûye û  yek ji heşt zarokên malbata xwe bû. Dayika wî kurd û bavê wî jî tirk bû. Di temenê pênc saliya xwe de bû ji bo cihên ku ji bapîrê wê re mîrate maye, bi hemû malbata xwe re koçî navçeya Dutax a bi ser parêzgeha Agiriyê bûn.

Piştê demekê bavê wî li gundan dest bi mela kiriye. Daxwaza bavê wî ew bû ku kurê wî jî wek alimên Besra û Kufeyê, bi perwerdehiya dînî ya pir xurt werbigire û bibe alimekî dînê. Ji bo vê yekê bavê wî kurê xwe dişîne dibistanên dînî yên şevînî, qursên Quranê û li cem gelek mamosteyên navdar perwerdeyê dibîne. Jibo ku perwerdehiya dînî werbigire ji Agiriyê diçe Mûşê, Edeneyê û ji wir jî çûye gelek bajar, bajarok û gundên Tirkiyeyê, ji bo ku ji van mamosteyan perwerdeya îslamî werbigire.

Wî biryar da ku dîroka di derbarê dînên yekxwedayî li ser esasên sereke yên mezheba Sunî-Henefî-Mâtûridiyye Îtikadî ku Serokatiya Karên Diyanetê di Fakulteyên Îlahiyatê de domandiye, lêkolîn bike. Heta ku digihije temenê 20 saliya xwe hînî zimanê kurdî, çerkezî û erebî bûye. Bi antropolojiyê re jî ji nêz ve eleqedar bûye.

Turan Dursun di 4ê îlona sala 1990an de li Stenbolê dema diçû karê xwe di êrîşa çekdarî de hatiye kuştin. Piştî 4 salan di operasyona li dijî Teşkîlata Tevgera Îslamî de ji aliyê kî ve hatiye kuştin derketiye holê. Hate ragihandin ku Turan Dursun ji aliyê kesekê ku girêdayî vî tevgerê ye hatiye kuştin.

Pirtûkên wî 

 Müslümanlık ve Nurculuk (Milismantî û tevgera Nurî), sal 1971, ISBN 9753431155
 Din bu (Ol e ev), 3 beş
 Kutsal Kitapların Kaynakları (Çavkaniyên pirtûkên pîroz), 3 beş
 Turan Dursun hayatını anlatıyor (Turan Dursun behsa jiyana xwe dike), hevpeyvîn digel Şule Perinçek, ISBN 9753430477
 Kulleteyn, sal 2000

Çavkanî 

Nivîskarên tirk
Mirin 1990
Yusuf Ziya Ortaç

Yusuf Ziya Ortaç, (jdb. 23ê nîsan sala 1895 - m. 11ê adar sala 1967) helbestvan, nivîskar, mamosteyê edebiyatê, weşanger û siyasetmedarekî tirk bû.

Ew ji komekî bi navê Beş Hececiler di helbesta tirkî de bûye û yek ji mîzahnivîsên edebiyata tirkî ye. Li gel Orhon Seyfi ku yek ji endamên koma Beş Hececiler e, kovara mîzahê ya siyasî Akbaba di dîroka kovarên Tirkiyê de hatiye naskirin.

Ew siyasetmedar e wekî di Parlamenterê parêzgeha Orduyê kar kiriye.

Çavkanî 

Helbestvan
Nivîskar
Jidayikbûn 1895
Mirin 1967
Muzîka klasîk

Muzîka klasîk di wateya teng a muzîknasiyê de tê wateya şêwazên muzîka hunerî yên ewropî yên ji derdora salên 1730an heya salên 1830an. Di wateyek firehtir de muzîka klasîk tevahiya kevneşopiya muzîka hunerî ya ewropî dihewîne. Ji aliyêk din ve muzîka klasîk dikare kevneşopiyên muzîkê yên ne-ewropî an yên populer jî vebêje.
Justin Fashanu

Justinus Soni "Justin" Fashanu (z. 19ê sibatê 1961an - m. 2ê gulanê 1998an) futbolîstek îngilîz bû ku di navbera sala 1978an û 1997an de ji bo klûbên cuda lîst. Wî di kariyera xwe de bi fermî hevzayendîtiya xwe eşkere kir û bû yekem futbolîstê profesyonel yê hevzayend. Ew di heman demê de yek ji wan futbolîstên yekem bû ku 1 mîlyon £ heqê transferê bistîne (bi transfera ji Norwich City bo Nottingham Forest ya di sala 1981an de). Ew futbolîstek serkeftî bû heya ku di sala 1997an de kariyera xwe ya profesyonel bi dawî bike. Piştî çend nûçeyên skandal û mobbinga ji raya giştî wî di 2ê gulanê 1998an de dawî li jiyana xwe anî. Li gorî agahiyên îroyîn Fashanu wek mexdûrê homofobiyê tê dîtin.

Kurtejiyan 
Fashanu wek kurê parêzerek nîjeryayî hate dinyayê. Wî di destpêkê de wek endamê tîmê bin 21 salî lîst û di sala 1979an de bi Norwich City re peymana xwe ya yekem wekî futbolîstek profesyonel stend. Dema ku ew di sala 1981an de beşdarî Nottingham Forest bû, ew bû yekem lîstikvanê reş bû ku ji bo transferek 1 mîlyon £ bistîne.

Xwekuştina hevalekî ciwan ê ku ji ber hevzayendîtiya xwe ji aliyê dê û bavê xwe ve hatibû redkirin, Fashanu matmayî hîşt, û wî biryar da ku hevzayendîtiya xwe bi fermî eşkere bike. Rojnameya The Sun ji bo vê yekê 80,000 sterlîn pêşkêşî wî kir. Bi vî rengî The Sun di çiriya pêşîn ê1990an de sernavê "Ez gay im!" nivîsand û Fashanu bi çîrokên skandal, ku hinek ji wan derew bûn, derkete gelek bernameyên televîzyonê û çîrokên wî yên skandal di çapemeniyê de hatin weşandin. Wî piştî demekê qebûl kir ku hin çîrokan çêkiriye da ku bihayê çîrokê zêde bike. 

Di 25ê adarê 1998an de xortekî Marylandê yê 17 salî Fashanu bi tecawizkirinê tawanbar kir. Lêpirsîn hat kirin, lê Fashanu nehat binçavkirin. Gelek gotarên rojnameyan wî şermezar kirin, bêyî ku biryarek dadwerî hatibe dayîn, ji ber ku di wê demê de çalakiyên hevzayendî li eyaleta Maryland a DYAyê neqanûnî bûn. Li dû nûçeyên neyînî yên li ser wî, Fashanu xwe li garajekê daleqand. Bi mehan piştî mirina wî, nota xwekujiya wî di belgefîlmek BBC de hate weşandin:

"Ger kes wê notê bibîne, hêvîdar im ez ê êdî ne li vir bim. Hevzayendbûn û binavûdengbûn dijwar e. Dixwazim bibêjim ku min wî xortî tecawiz nekiriye. Wî bi dilxwazî ​​bi min re raza, lê roja din wî pere xwest. Gava ku min got na, wî got: 'Tenê bisekine!' Ger wusa be, ez dibihîzim ku hûn dibêjin, wê demê ez çima reviyam? Welê, dadwerî her dem ne dadperwer e. Min hîs kir ku ezê ji ber hevzayendîtiya xwe darizandinek adil nebînim. Hûn dizanin panîk çawa ye. Beriya ku ez ji heval û malbata xwe re bibim sedema xemgîniyê, ez tercîh dikim ku bimirim."Îro tê qebûlkirin ku Fashanu bûye mexdûrê homofobiyê. Di sala 2020an de wî xistin nava English Football Hall of Fame.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1961
Mirin 1998
Pîrênê (nîmfê)

Pîrênê (Yewnanî kevn: Πειρήνη, tê wateya "ji kulman"  ), di mîtolojiya Yewnanî de nîmfê, keça yezdana çem Asopos,  keyê lakonî Ebalos,  an jî yezdana çemê Axeloos.Diya Lexês û Kentrîas (bavê wan Posîdon).

Mîtolojî 
Dema ku kurê wê Kentrîas bi bêhemdî aliyê Artemîs ve hat kuştin, xemgîniya Pîrênê ew qas kûr bû ku ew ji pê hêsirên xwe guheriya kaniya Pîrênêyê û diherikiya Korîntê. Korîntiyan cihekî biçûk ji bo pîrozkiran wê çêkiribûn. Çaxê havîn dest pê dikir û av zuwa dibûn, kadeyên bi hingîv ji wê ra pêşkeşî wê dikirin

Kanî ji Mûsiyan re pîroz bû. Li wir Belerofon Pêgasos dît (îdîayên Polîdos), vedixwar û wê kedî kir.

Têbînî

Çavkanî 

 Diodorus Siculus, Pirtûkxaneya Dîrokê ji hêla Charles Henry Oldfather ve hatî wergerandin. Diwanzdeh cild. Pirtûkxaneya Klasîk a Loeb . Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1989. Vol. 3. Pirtûkên 4,59-8. Guhertoya serhêl li Malpera Bill Thayer
 Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica. Vol 1-2 . Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. di aedibus BG Teubneri. Leipzig. 1888-1890. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .
 Pausanias, Danasîna Yewnanîstanê bi Wergera Îngilîzî ji hêla WHS Jones, Litt. D., û HA Ormerod, MA, di 4 cildan de. Cambridge, MA, Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1918.ISBN 0-674-99328-4 . Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus
 Pausanias, Graeciae Descriptio. 3 cild . Leipzig, Teubner. 1903. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .
 Pindar, Odes ji hêla Diane Arnson Svarlien ve hatî wergerandin. 1990. Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus.
 Pindar, Odes of Pindar di nav de Parçeyên Serekî bi Pêşgotinek û Wergera Îngilîzî ya Sir John Sandys, Litt. D., FBA. Cambridge, MA., Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1937. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .

Bêtir xwendina 

 
 
 
Nîmfê
Pan

Pan (bi yewnaniya kevin: Πάν, Pan) di mîtolojiya yewnanî de lehengekî nîvxwedawend û kurê Hermês û yê Penelopeyê ye. Ew xwedawendê şivanan , nêçîrvanan û mergên kovî bû. Sembola wî bizin ,cihê wê Arkadya bû. Ew mexluqetek ji satîran bû : ling, çokên wî yên bizina bû, qiloçên wê hebû. Piranî Xwedawend Dionîsosê re bû. Piranî seksê rê tê tekildarkirin ji ber wê zayînê re jî dihat tekildarkirin. Hevaltiyê wî ji nîmfêyan re hebû:

Sîrînks û Pan 
Sîrînks nîmfêyekî daristanê bû ,keça yezdana rûbaran Ladonê bû, Arkadyayê dijiya. Rojek ji rojan Pan ji nêçîrê vedigeriya rasta wê hat. Dilê wî kete wê. Lê Sîrînks guhneda pesnên wî,  ji  tirsa reviya ,dixwest ku biçê ba xwişkên xwe li çiyayê Lycaeumê. Giha ba xwişkên xwe lê Pan bi xeletî şiklên wan hemî guhert wan kire çîx. Bayekî sivik hat kete nav çîxan melodiyeke pir xemgîn ji wan hat. Pan hêj jî evîndarê wê bû , nizaniya nav wan çîxan de kîjan Sîrînks e ji ber wê her yekî re qetek jê vekir , lihev kir. Bi wê awayê ji xwe re enstrûmanekî çêkir, tu car bê wê nedigeriya.

Êxo û Pan 
Êxo ji aliyê Hêrayê hatibû cezakirin , civat û civînan da ji wê re çi bihata gotin ew wan dûbare dikir.Dilê Panê kete wê lê wê evîna her zilamekî rezîl dikir.Evîna Panê jî rezîl kir. Demekî şûnde ew dildarê Narcissusê bû. Wê li pey Narcissus  çû hewzekê, li wir ew evîndarê dîsa xwe bû û bû kulîlka nêrgizê. Ekho winda bû, lê dengê wê hîn jî di şikeftan û deverên din ên mîna wan de dihat bihîstin.

Pîtîs û Pan 
Pan di heman demê de ji nîmfêya bi navê Pitîs jî hez dikir. Ew jî ji Panê revî Pan şiklê wê guherand wê kire dara çamê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Antoni Gaudí

Antoni Gaudí i Cornet (z. 25ê hezîranê 1852an - 10ê hezîranê 1926an) mîmarek ketelan  ji Spanyayê bû ku wekî pêşengê herî mezin ê modernîzma ketelanî tê zanîn. Karên Gaudí xwedî şêweyek pir kesane ne û stîla wî wek sui generis tê binav kirin. Piraniya xebat û avahiyên wî li Barselona ne, tevî xebata wî ya sereke, dêra Sagrada Família.

Gaudí di hemû jiyana xwe de bi mîmarî, xweza û olê re eleqedar bû. Wî her hûrguliyên afirandinên xwe plan kir û seramîk, xalîçe, karkirên hesinî û yên din xiste nav. Di amadekirina materyalan de wî teknîkên nû jî, wek teknîka trencadís, afirand û bi vî rengî perçeyên seramîk ên wêran bikar anî.

Di bin bandora hunera neogotîk û teknîkên rojhilatî de, Gaudí bû beşek ji tevgera modernista ya ku di dawiya sedsala 19an heya destpêka sedsala 20an de gelek serketî bû. Wî bi karê xwe modernizmê pêşxist û îlhama xwe ji şêwazên organîk û formên xwezayî girt. Gaudí pir kêm planên berfireh ên karên xwe xêz dikir û li şûna wê tercîh dikir ku wan wekî modelên 3D biafirîne.

Karê Gaudí îro gelek populer e û hê jî dibe bingeha lêkolînên mîmaran. Karê wî yê sereke wî Sagrada Familia, ku hê jî nehatiye xilaskirin, monumenta herî ziyaretkirî ya Spanyayê ye. Di navbera salên 1984 û 2005 de, heft karên wî ji hêla UNESCO ve cîhên mîrasa cîhanê hatin ragihandin. Baweriya wî ya katolîk-romayî di jiyana wî de binhegîn bû û bi dîmenên cuda di karên de xuya dibe. Ji ber vê yekê wî navê paşnavê "Mîmarê Xwedê" [6] wergirt û bû sedema tazîza wî.

Çavkanî

Ketelan
Mîmarên ketelan
Jidayikbûn 1852
Mirin 1926
Sagrada Família

Basílica i Expiatori de la Sagrada Família, ku di nav gel de wek Sagrada Família tê zanîn, dêreke neqedandî ya di navçeya Eixampleya Barselonayê, Ketelonya, Spanyayê ye ku hê di binê çêkirinê de ye. Ew dêra katolîk ya herî mezin a cîhanê ye ku avakirina wê hê didome. Sêwirana dêrê ji hêla mîmarê ketelanî Antoni Gaudí (1852-1926) ve hatiye xêzkirin. Xebata wî li ser Sagrada Família beşek ji kelepora Cîhanê ya UNESCO ye. Di 7ê çiriya paşînê 2010an de, papa Benedîkt XVI dêrê ziyaret kir û ew basîlîkayeke biçûk îlan kir.

Roja 19ê adarê 1882an avakirina Sagrada Família bi rêvebiriya mîmar Francisco de Paula del Villar dest pê kir. Di sala 1883an de Villar Gaudî wekî mîmarê sereke girt û wî projeyê bi şêwaza xwe ya mîmarî û endezyariyê guhart, formên gotîk û yên Art Nouveau li hev kir. Gaudî jiyana xwe ya mayî ji projeyê re terxan kir, lewra ew di şîna dêrê de tê veşartin. Di dema mirina wî ya di sala 1926an de, kêmtir ji çaryeka projeyê temam bûbû.

Çavkanî 

Avahîsaziya Antoni Gaudí
Dêrên Ketelonyayê
Kelepora Cîhanê
Ece Üner

Özge Ece Üner, ( li Stenbol) nûçegihan, pêşkêşvan û rojnamevana tirk e ku bi rexnegiriya xwe tê naskirin. Di 25ê hezîrana sala 2021an de wekî pêşkêşvana nûçeya sereke ya Show TVyê dest bi karê pêşkêşvaniya nûçeyan kir û 7 sal di heman qenalê de xebitî. Piştre di qenalên wekî Kanala D û TV100ê de wekê pêşkêşvana nûçeyan dest bi kar kiriye.

Jînenîgarî
Ece Üner, di sala 1981ê de li bajarê Stenbolê ji dayik bûye û keça Dinç Üner û Ayşe Meral Üner e ku demekê wekî rêvebera giştî ya CNN Türkê xebitiye. Piştî xilaskirina Lîseya Taybet a Koç, di sala 2003an de beşa Civaknasî û Dîrokê ya Zanîngeha Koçê qedand. Li Zanîngeha Parîsê beşa zimanê fransî xwend û li Brukselê li ser mijaran Yekîtiya Ewropayê perwerde wergirtiye. Dibistana Diyalog, Ragihandin û Pêşkeşvaniyê wek yekem a dewreyê qedandiye. Gotar û tezên wî li ser Aboriya Medya, Medya Cîhanî, Dîroka Medya û Pêwendiya Gerdûnî hene.

Kariyera wê
Üner di sala 1999an de hem wekî akademîsyen û hem jî wek stajyer li Zanîngeha Koçê ya Beşa Civaknasiyê dest bi kariyera xwe kir. Di şerê Iraqê yê sala 2003an de jibo navenda nûçeyan a NTVyê wekî wergêr û nûçegihaniyê kar kiriye. Ji sala 2002an heta çileya sala 2006an wekê nûçegihaniyê NTVyê li ser dîplomasî û aborî xebitiye. Bi gelek rayedarên payebilindên dewletan ku di nav wan de serokên meclisên Îran û Îsraîlê, wezîrê navxwe yê Îranê, serokomarê Çekyayê, şêwirmendê Wezareta Parastinê ya Amerîkayê Richard Perle, şêwirmendê pilebilind ê Bill Clinton Richard Holbrooke, balyozê Amerîkayê ya Tirkiyê û bi wezîrên dewletên Brîtanya, Rûsya, Fransa û Almanyayê re hevpeyvînên taybet kiriye.

Çavkanî

Rojnemavanên jin
Rojnamevanên tirk
Mirovên zindî
Atlas

Atlas di mîtolojiya yewnanî de tîtanê bihuştê, hin çavkaniyan de tîtana esmanê hildigre. Sembola wî giloverê esmanê, warê wî rojava Gaîayê bû. Bavê wî Iapetus , diya wê Klîmenê bû.

Atlas rêberekî Tîtanan ku beşdarî Şerê Tîtanan bûyî bû. Di encamên şer de Xwedawendên olîmpûsê serketî derketin û Zeus cezayekî da Atlasê. Cezaya wê hilgirtina asîmanê bû. Heman demê de dihat bawerkirin ku ew ji mirovan re stêrnasiyê hîn kiriye. 

Sê jinên wî hebû.  Ya ewil Pleione  bû heşt keçê wî ji Pleione çêbû yek ji wan  , Kalîpso û yên din jî Heft Pleiad bûn. Navê Pleîadan jî bi rêzê de Maya, Elektra, Taygete, Alkyone, Kelano, Asterope, Merope bûn. Jina duyem Okeanîdek binavê  Aethra bû. Ji wê keçên wê binavê Hyades û kurê wî Hias. Jina wî ya dawî jî (hin çavkaniyan da diya wê) Hesperîdes bû. Ew jî diya Hesperîdan bû. Navên wan jî Aigle, Erytheia, Hesperie, û Arethousa bûn.

Leheng Hêraklês û Atlas 
Atlas li baxçeyên Hesperîdan de cezaya xwe ya hilgirtina dinyayê dikir. Di nav peywirên Hêraklêsê de dizîna sêvên Hesperîdan jî hebû. Hêrakles rasta Atlasê hat. Lihev hatin; Di demekî kurt de Hêraklês bihûştê hilgirta, di wê wextê de jî Atlas bi çûya û sêvan ji bo Hêraklêsê bi aniya. Atlas bihûştê da ser milê Heraklêsê û çû.  Piştê wextekî direng de zivirî hat. Lê ne dixwast ku dîsa bihûştê hilbigre. Hêraklês neçar ma û wê xapand. Dîsa bihûştê da ser milê wê û sêvên xwe ji wê stand û çû.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Giravên Kîklad

Giravên Kîkladan, parêzgehek li Yewnanîstanê ye ku di nav devera erdnîgariya başûrê Egeyê de ye. Navê Kîklad ji peyva Yewnanî κυκλάς ("dor") tê. Ji ber ku van giravan Delos, girava pîroz a Yewnanistana kevnar dorpêç dikin.

Coxrafya 
220 giravên gir û hûr ên di navbera parzemîna Yewnanîstanê û peravên rojavayê Anatolyayê de pêk tê. Ya sereke ev in; Amorgós, Anáfē, Andros, Antíparos, Dēlos, Eschátē, Íos, Kéa, Kímōlos, Kýthnos , Milos, Mykonos , Naksos , Páros , Folégandros , Sériéréols , Ji van giravên herî mezin Naksos e.

Yewnanistana îroyîn bajarê Hermoupolis li girava Syrosê ye, navenda parêzgeha Kîkladesê ne . Mykonos û Santorini, ku ji bo tûrîzma cîhanê giravên navdar in, di nav giravên Kîkladan e.

Dîrok 
Di dîrokê de girîngiya giravên Kîklad; Ew girav dergûşa çanda bi navê "Çanda Kîkladîk" e. Ev çand bi pûtên piçûk ên ji mermerê hatibûn çêkirin tên zanîn çaxên vê çandê jî nêzîkê Neolîtîka Dereng û Serdema Bronzê ya Destpêkê ye. Ev çand çend sedsal beriya çanda Mînosî ya Krîtê derketi bû holê. Bi taybetî tê zanîn ku di hezarsala 3'an a berî zayînê de, di navbera Kîklad, Peravên Anatoliya Rojava û Anatoliya Hundir a Rojava de têkiliyên xurt hebûn.

Tê zanîn ku miroven li vir wargeh bûyî herî kevn ji rojhilat û başûrê hatibûn. Ew kes dizaniyan madena misê bikarbînin.

Çavkanî 

 JA MacGillivray û RLN Barber, edîtor, The Prehistoric Cyclades (Edinburgh) 1984.
 RLN Barber, The Cyclades di Serdema Bronze de (Bajarê Iowa) 1987.
 Peter Saundry, C. Michael Hogan & Steve Baum. 2011. Deryaya Girîtê . Ansîklopediya Erdê. Eds. M. Pidwirny & CJCleveland. Encûmena Niştimanî ya Zanist û Jîngehê. Washington DC.     
 Li seranserê B.Z.3. Cyclades and Western Anatolia in Thousand, Zanîngeha Sabancı, Muzeya Sakıp Sabancı, 24 Gulan-28 Tebax-2011, Katalog, ISBN 978-605-4348-15-2

Girêdanên derve 

 Jeremy B. Rutter, "Arkeolojiya Prehistorîk ya Egeyê"     ê hate arşîvkirin 
 Portala Nûçeyên Cyclades    ê hatî   : Portala Cyclades News
 Rêbernameya Mykonos Ji bo Iphone -ê Di     ê hatî Arşîv kirin

Giravên Yewnanistanê
Parêzgehên Yewnanistanê
Emilio Palma

Emilio Marcos Des Palma Morella (jdb. ) mirovê pêşîn e ku li Antartîkayê ji dayîk bûye û hatiye qeyîdkirin. Bi eslê xwe arjentînî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1978
Antarktîka
Arjentînî
Mirovên zindî
Delfî (bajar)

Di yewnanîstana kevn de bajarekî girîng bû, niha bermayîyên wê dikeve nav welatê Yewnanîstanê. Dikev ji hêla başûrê çiyayê Parnassosê. Nêzîkê weranîyên kevn de wargehekî moder jî heye.

Di demên kevin de ev bajar navbendekî olî jibo gelên yewnanî û yên dora wan. Piranî xwedawend Apolon û Atênêyê re teatan dihate kirin ji berku dihat bawer kirin ku ev bajar aliyê wan hatiye pîrozkirin.
Mizgefta Îbnî Ruşd-Goethe

Mizgefta Îbnî Ruşd-Goethe perestgehek îslamî ya ne-mezhebî li navçeya Berlînê ya Moabitê ye. Mizgeft îslama pêşverû temsîl dike. Jin û mêr wek hev têne hesibandin û bi hev re dua dikin. Heman tişt ji bo misilmanên LGBTIQ jî derbas dibe.

Mizgeft di hezîrana 2017an de vebû. Avakirina wê vedigere parêzer û parêzvana mafên jinan Seyran Ateş, ya ku bi eslê xwe kurd e. Damezrênerên din doktor û nivîskar Mimoun Ezîzî, çalakvana mafên mirovan Saîda Keller-Messahli, zanyarê siyasî Elham Manea û zanayê îslamî Abdel-Hekîm Urghî ne.

Heya  çiriya pêşîn ê 2020an, bawermendan avahiyek dêra evangelîst a St Johannis bikardianîn. Dû re derbasî avahiyeke din a li heman beşa Berlînê bûn.

Agahiyên bingehîn 
Seyran Ateş di gotareke xwe ya di rojnameya hefteyî ya Die Zeit de, avakirina mizgeftê wiha nirxand: “Em roja înê, 16ê hezîranê, li Berlînê Mizgefta Îbn Ruşd Goethe vedikin, ji ber ku em dixwazin îslamê ji hundir ve reform bikin. [...] Mizgefta nû ya li Berlînê armanc dike ku bibe malek ruhanî, nemaze ji bo wan jin û mêrên ku di mizgeftên kevneşopî de xwe rehet nabînin û êdî naxwazin ji wan re bê gotin ku dê çawa ola xwe bijîn. Divê tolerans, ne tundî û wekheviya zayendî di pêş de be.”

Nav 
Mizgeft navê xwe ji bijîjk û ​​fîlozofê endulusî Averroes (bi erebî: Îbnî Ruşd, 1126-1198) wergirtiye. Beşê din ê navê ji helbestvanê alman Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) ji bo xebatên wî yên bi îslamê re, wek mînak di Dîwana Rojava-Rojhilatê de.

Nêrîna teolojîk ya mizgeftê 
Mizgeft hewl dide ku îslameke lîberal pêk bîne. Li gorî vê yekê divê jin û mêr karibin bi hev re nimêj bikin, jin jî divê karibe mizgîniyê bide û jin ne mecbûr in ku serê xwe bigirin. Jin û mêrên hevzayend bi eşkere têne pêşwazî kirin. Wekî din, tê gotin ku mizgeft ji mezhebên îslamî yên cuda re vekirî ye, wek ji bo sunnî, şîe, elewî û sofiyan.

Ew yekem mizgefta bi vî rengî ye li Almanya û yek ji yekem li Ewrûpa û her wiha li seranserê cîhanê ye.

Damezrîner Seyran Ateş nêrîna teolojîk ya mizgeftê wiha rave dike: "Pêdiviya me bi ravekirineke dîrokî-rexneyî ya Qur'anê heye" û "Pirtûkeke ji sedsala 7an, mirov nikare bi wateya gotin bi gotin bigire. Em ji bo xwendina Quranê ya ku ji bo dilovanî, hezkirina Xwedê û herî zêde ji bo aştiyê ye, radiwestin." Mizgeft "cihê hemû wan kesan e ku li gor rê û rêbazên misilmanên kevneperest nagerin”.

Çavkanî
Kitabu'l-Enwa

Kitabu'l-Enwa (kurdî: "Pirtûka rewşa hewayê") pirtûka dînewerî ye li ser stêrnasiyê ye. Di pirtûkê de behsa serma germî, brûsk, berf baran û şev û roj û hwd dike.

Çavkanî 

En:Kitab al-Anwa'

Pirtûk
Pirtûkên stêrnasiyê
Pirtûkên sedsala 9an
Pirtûkên zanistê
Lêkdana taqîkarî

Di bin çavderiyê de bi awayekî kontrolkirî cotkirina du tekên dijzayend ên heman corê, wekî lêkdan (bi înglîzî: cross) tê binavkirin.

Lêkdana tekek (kesek) bi rûxsara zal û bomawebabeta nediyar, bi tekek bi rûxsara bezîw û bi bomawebabeta yekreg, wekî lêkdana taqîkarî (bi îngilîzî: test cross) tê binavkirin. 

Lêkdana taqîkarî cara pêşîn ji aliyê Gregor Mendel ve hat bikaranîn û di ware bomawezaniyê de wek amûrek girîng hebûna xwe heta îro domand. Gava sîfetek bi du allelen cuda tê temsîlkirin û allelek li ser allela din zal (bi îngilîzî: dominant) be, kesê ko bi rûxsarebabeta bezîw e, bomawebabeta wî yekreg (bi înglîzî: homozygous) e. Ango heke herdu allelên zîndewerê allela bezîw (bi îngilîzî: recessive) bin, di wê zîndewerê de rûxsarebabeta bezîw xuya dibe. 

Heke di zîndewerê de rûxsarebabeta zal xuya bibe, dibe ko bomawebabeta wê yekreg an jî dureg (bi îngilîzî: heterozygous) be. Lêkdana teqîkarî rêbazek e ji bo diyarkirina bomawebabeta nediyar a rûxsara zal. Bi vê rêbazê, yekregbûn an jî duregbûna bomawebabeta nediyar a sîfetê diyar dibe.

Wekî mînak, di rîweka polkeyê de sîfeta rengê kulîlkê bi du allelan tê temsîlkirin, loma kulîlkên polkeyê dikarin bi du rûxsarebabetan xuya bibin; mor an jî spî. Herwisa allela mor zal e, allela spî bezîw e.

Heke kulîlkên polkeyê spî bin, mirov dikare pêşbîniya bomawebabeta kulîlkê bike, ji ber ko di kulîlkên polkeyê de rûxsarebabeta spî, rûxsarebabeta bezîw e, divê bomawebabeta kulîlkên spî jî (aa) ango yekreg bin. Lê heke kulîlkên polkeyê mor bin, bomawebabeta wan nayê zanîn. Dibe ko bomawebabet (AA) an (Aa) be, ji ber ko mor rûxsarebabeta zal e, di herdu bomawebabetê de jî kulîlk mor in.

Ji bo diyarkirina bomawebabeta kulîlkên mor divê lêkdana taqîkarî were sazkirin. Ango divê polkeya kulîlk-mor (allela zal), bi polkeya kulîlk-spî (allelên bezîw) ve were lêkdan.

Di vê lêkdanê de ji ber ko rûxsarebabeta spî bezîw e, bomawebabeta kulîlkên spî (aa) yekreg e, loma kulîlkên spî tenê yek cor gamet çê dikin.

Bomawebabeta kulîlkên mor ne diyar e, dibe ko yekreg an jî dureg bin. Loma divê di lêkdana taqîkarî de herdu eger jî werin hesibandin.

Egera yekem:

Dibe ko bomawebabeta nediyar yekreg be, ango (AA) be. Di vê rewşê de ji polkeya kulîlk-mor, ji bo rengê kulîlkê tenê yek cor allel (A) çê dibe.

Ji lêkdana polkeya kulîlk-mor, bi polkeya kulîlk-sipî ve (AA x aa), hemû weçeyên yekem (F1) bi rûxsarebabeta mor û bi bomawebabeta (Aa) yên dureg peyda dibin.

Egera duyem:

Dibe ko bomawebabeta nediyar dureg be, ango allelên (Aa) lixwe bigire. Vê gavê lêkdana (Aa) x (aa) rû dide. Encamê lêkdanê: %50yê weçeyên yekem bi kulîlkên rûxsarebabeta spî û bomawebabeta yekreg (aa), %50yê weçeyan jî bi kulîlkên rûxsarebabeta mor û bomawebabeta dureg (Aa) in.

Bi kurtasî, heke bomawebabeta rûxsarebabeta zal (mor) yekreg be, hemû weçeyên yekem (F1) dureg in û bi rûxsarebabeta mor in. Na, heke bomawebabeta rûxsara zal dureg be, îcar nîvê weçeyên yekem bi rûxsarebabeta bezîw û bi bomawebabeta yekreg (aa) peyda dibin. Nîvê din ê weçeyên yekem jî bi rûxsarebabeta zal û bi bomawebabeta dureg (Aa) peyda dibin.

Çavkanî 

Biyolojî
Pangram

Pangram ew riste ne ku ji gişt tîpên alfabeyê pêk tên. Pangrameke kurdî ev e: "Cem vî Feqoyê pîs zêdetir ji çar gulên xweşik hebûn" ku ji 42 tîpan pêk tê û gişt 31 tîpên kurdî dihundirîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Teknîkên vegotinê
Şerê Dimdimê

Şerê Dimdimê  şerê navbera Dewleta Sefewiyan û Kurdên sunnî yên  Împeratoriya Osmanî ya di navbera salên 1609 û 1610an de bû.

Şer 
Li ser şerekî dirêj ê navbera  salên 1609-1610’an de di navbera Kurdan û Dewleta Sefewiyan de vegotinên dîrokî yên baş hene.Kurd ji aliyê hijmarî û teknîkî ve di dezavantajê de bûn. Piştî dorpêçeke ku nêzî salekê dom kir, wezîrê mezin ê  sefewî Hatem Beg keleh vegirt û garnîzona kurdan qirr kir.

Encama piştî
Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi pêşengiya wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg, ku ji çiriya paşîn a 1609an heta havîna 1610an dom kir, Dimdim hat vegirtin.Hemû parêzvan hatin kuştin. Şah Ebasê Yekê fermana komkujiyek giştî li Bradost û Mukriyanê da (wek ku dîroknasê sefewî Îskender Begê Tirkmên di pirtûka xwe ya bi navê Alam Aray-e Abbasî de radigihîne) û hoza Efşar li herêmê bi cih kir û gelek hozên Kurdan jî li herêma Xorasanê bi cih kir. Her çend dîroknasên sefewî (mîna Îskender Beg) şerê yekem ê Dimdimê di encama serhildan û xiniztiya kurdan de nîşan bidin jî, lê di kevneşopiyên kurdî yên devkî (Beytî Dimdim), berhemên wêjeyî (Dzhalilov, pp. 67-72) û di dîrokê de, ev şerê dimdimê weke tekoşîna gelê kurd a li dijî serdestiya biyanî hatiye dîtin. Bi rastî Beytî Dimdim piştî  Mem û Zîn a Ehmedê Xanî ve weke duyem destana neteweyî ya herî girîng tê dîtin. Yekem çîroka wêjeyî ya vî şerî ji aliyê Feqiyê Teyran ve hatiye nivîsandin.

Her wiha binêre 

 Mîrneşîniya Biradost
 Dîroka Kurdistanê

 Rojhilata Kurdistanê
 Kurd
 Dewleta Sefewiyan
 Lîsteya serhildanên kurdan

Çavkanî 

Şerê Dimdimê
Şeyma Qasim

Şeyma Qasim Ebdulrehman  (bi erebî: شيماء قاسم عبد الرحمن, Shaymaa Qasim Abdulrahman, jdb. 18ê kanûna paşîn a 1990î, li Kerkûkê) modeleke kurd e ku di pêşbirka bedewiyê ya "Şahciwana Iraqê  2015" de serkeftî bû û ji bo Al Sumaria TV û Asya TV û niha jî di Dijlah TV de pêkeşvana televîzyonê bû.

Jiyana berî û perwerde
Şeyma Qasim li Kerkûkê di malbateke kurd de ji dayîk bûye. Li zanîngeha Kerkûkê bekeloriyosa xwe di beşa Rêveberî û Aborî de wergirtiye.

Çavkanî 

Modelên kurd
Jinên kurd
Modelên iraqî
Şahciwana Iraqê
Kesên ji Kerkûkê
Jidayikbûn 1996
Jidayikbûn 1995
Mirovên zindî
Sazan Hendrix

Sazan Hendrix ( jdb. 2ê çiriya pêşîn 1989 bi navê Sazan Barzanî )  blogera modeyê, model, û kesayeta televîzyonê ya amerîkî ku bi eslê xwe kurd e .

Kariyera wê 
Sazan Hendrix, bi navê keçiktiyê Berzanî, di 2ê çiriya pêşîn a sala 1889an de li bajarê Nashville, Tennessee yê Amerîkayê ji dayîk bûye. Dê û bavê wê ji Başûrê Kurdistanê ne. Sazan di sala 2011an de dema ku li Zanîngeha Bakûrê Teksasê radyo, televizyon û sînemayê xwend dest bi blogeriyê kir. Blogera bedewiyê û şêwaza jiyanê ku bi bloga xwe ya bi navê xwe tê nasîn, wê kanalek YouTubeê da destpêkirin da ku di sala 2014an de bi bloga pir populer re tevbigere. Ji hingê ve, wê ji zêdetirî 500,000 aboneyên YouTubeê û zêdetirî 1.2 mîlyon şopînerên Instagramê temaşevanek berhev kiriye .Ew û bloga wê di gelek weşanan de ji Lucky Magazine  heta Access Hollywood hatine pêşandan. Di sala 2015an de wê ji bo Tommy Hilfiger ligel model û hevkarê Instagramê Toni Mahfud modelsaziyê kir. Wê di kanûna pêşîn 2016an de, wê pargîdaniya abonetiya bedewiyê Bless Box ava kir. Di tebaxa 2018an de, wê û mêrê xwe podkasta xwe, The Good Life dest pê kirin.

Jiyana kesane

Di gulana 2015an de, ew bi dildarê xwe yê kolejê Stevie Hendrix re zewicî.  Sazanê ku ji malbateke  misilmanan tê, bû xiristiyan. Di kanûna pêşîn a 2012an de, wê keça wan, Valentina Grace anî cîhanê .

Çavkanî

Girêdanên derveyî
 
https://factsbuddy.com/sazan-hendrix/

 
 https://m.youtube.com/results?search_query=Sazan+Barzani

Blogerên kurd
Modelên kurd
Jinên kurd
Kurdên xiristiyan
Xisro Mistefayêv

Xisro Ramazanoxlu Mistefayêv, bi nasnav Misto, efserê polîsê Kurd-Azerbaycanê û endamê Yekîneya Polîsên Armancên Taybet bû ku beşdarî şerê yekem ê Qerebaxê û hewldana derbeya 1995 bû.

Jiyan 
Xisro Mistefayêv di 27ê sermaweza 1957an de li Ermenîstanê li gundê Sîsavan di malbateke kurd de hatiye dinê.  Li Goranboyê tevlî Tûgaya 157 a Azerbaycanê bû û bû cîgirê fermandarê wan.  di 1 Çile 1994 û di 5 Çirî 1994. Du caran xelata "Ala Azerbaycanê" wergirt.  Lê her du ferman di 24ê Çileya 2006ê de bi hincetên sûc hatin betalkirin.

Xisro Mistefayêv di sala 1995an de ji ber beşdarbûna wî di hewla derbeya leşkerî ya Azerbaycanê de li dijî rejîma Aliyev a bi serokatiya Rovşan Cewadov hatibû girtin.  Di 6'ê Mijdara 2012'an de li Girtîgeha Jimare 13'an a Cezayê ya Wezareta Edaletê jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1957
Mirin 2012
Kurd
Şahciwana Iraqê

Şahciwana Iraqê (bi îngilîzî Miss Iraq) pêşbirka bedewiya jinan e ku di sala 1947an de ji bo jinên ciwan li Iraqê hatiye damezrandin .

Dîrok 
Di sala 2015an de, pêşbirka fermî ya bedewiya neteweyî ya Iraqê, ku ji aliyê Wezareta Çand, Geştyarî û Entîkeyan ve hatiye naskirin, piştî 43 salan ji bo yekem car li Bexdayê hat lidarxistin.Sernavên Şahciwana Iraqê di sê kategoriyan de ne ku Şahciwana Iraqê, Keça Bedewî ya Iraqê û Prensesa Mezopotamyayê ne.Pêşbirk ji aliyê komek çalakvanên sivîl û serkirdeyên civakên bedewî û modeyê ve bi piştevaniya Wezareta Çand, Geştyarî û Entîkayên Îraqî tê lidarxistin.Di sala 2016an de, rêxistina Miss Iraq xelatgira Miss Mezopotamia 2015 Susan Amer Silêmanî (Nûrî), xwendekareke kurd ji Bexdayê, şand da ku beşdarî Miss Earth 2016 bibe wek nûnera yekem a Iraqê ji sala 1972 ve di çar pêşbirkên mezin ên bedewiya navî de.Di civîna çapemeniyê ya pêşbirka bedewiyê de, wê li şûna bîkînî  cilûbergek li xwe kir.

Xwediyên franchise a neteweyî 
Şahciwana Iraqê vegeriya û di pêşbirkên Lîga Mezin de wek Miss Earth di sala 2016an de û dûv re Şahciwana Gerdûnê di sala 2017an de dest pê kir.

Xelatgir

Çavkanî 

Pêşbaziyên bedewîtiyê
Pêşbaziyên bedewîtiyê li Iraqê
Şahciwana Norwêcê

Şahciwana Norwêcê ( bi norwêcî Frøken Norge ; navê fermî bi inglîzî Miss Norway ) pêşbirkeke bedewiya neteweyî ya li Norwêcê ye. Pêşbirk di sala 1950an de hate damezrandin, û beşdarên ku qezenc kirin paşê ji pêşbirka Şahciwana Gerdûnê re hatin şandin.

Dîrok
Şahciwana Norwêcê  yekem car di sala 1950an de ji hêla kovara Dagbladet ve hate tac kirin. Di navbera salên 1975 heya 1982an de ti xwediyên sernavên fermî yên Frøken Norge an Şahciwana Norwêcê tune bûn ku di dema ku ajansên modelên norwêcî keç dişandin pêşbirkên navneteweyî.

Bi kevneşopî, modela serkeftî şansê beşdarbûna pêşbirka Şahciwana Cîhanê digire. Di vê navberê de, di pêşbirkên Şahciwana Gerdûnê, Şahciwana Navnetewey û Şahciwana Ewropayê de dê pêşbirkê bikin. Di hin rewşan de, kesa serkeftî dibe ku têkeve pêşbirkên din. Di gulana 2012an de, piştî ku serlêdana lîsansa Şahciwana Gerdûnê li Norwêcê hate pejirandin, konseptek nû bi navê "Miss Universe Norway" ji hêla pargîdaniya "Motivaction AS" ve hate destpêkirin.Ji  sala 1985an  heta sala 2011an  Frøken Norge (markeya bazirganî ya tomarkirî) di bin rêberiya Geir Hamnes de kesên berbijar şandin pêşbirkên Şahciwana Cîhanê û Şahciwana Gerdûnê.

Ji salên 1983 heta 2008, Şahciwana Norwêcê ku ji hêla Geir Killingland ve hat rêve kirin, nûner şand pêşbirkên bedewiyê yên din ên wekî Şahciwana Navneteweyî, Şahciwana Erdê û yên din.

Piştî mirina Killingland di sala  2009an de, hevalên wî û malbata wî di sala 2010an de ji bo rûmeta wî "Şahciwana Norwêcê" ji nû ve saz kirin û wê salê nûner şandin  pêşbirkên Şahciwana Erdê û Şahciwana Navneteweyî.

Çavkanî 

Xelatên norwêcî
Pêşbaziyên bedewîtiyê
Analfabetîzm

Analphabetîzm an nexwendewarî tê wateya kêmasiyên takekesî yên çandî, perwerdeyî an derûnî di xwendin û nivîsandinê de. Heya sedsala 20an, civakên mezin ên bê xwendin û bê nivîs hebûn, ku ji wan re çandên devkî tê gotin.

Asta xwendewariyê/alfabetîzmê di nav nifûsa cîhanê de saya dibistana mecbûrî di sedsalên dawî de pir zêde bûye. Di sala 1820an de tenê 12% ji mirovên cîhanê dikaribûn bixwînin û binivîsin, îro ev rêje berovajî bûye: tenê 13% ji nifûsa cîhanê hîn nexwendewar/analfabet in. Di van çend dehsalên borî de, rêjeya xwendin û nivîsandinê ya cîhanî her 5 salan carekê bi qasî 4 puan zêde bûye - wek mînak ji %42 di sala 1960an de gihîştiye % 86 di sala 2015an de.

Çavkanî 

Xwendewarî
Zimannasiya sepandî
Çînên civakî
Nivîs
Alfabetîzm

Alfabetîzm an xwendewarî pêvajoya fêrbûna xwendin û nivîsandinê ye. Asta şarezayiya xwendin û nivîsandinê (bo civak an serdemekê) dikare wekî rêjeyek bê dayîn. Têgeha alfabetîzmê wek perwerdehiya bingehîn tê dîtin. Kêmasiya xwendin û nivîsandinê[1] wekî analfabetîzm an nexwendewarî tê binavkirin.
Zimannasiya sepandî
Çînên civakî
Nivîs
Francisco Franco

Francisco Franco Bahamonde (z. 4ê berfanbarê 1892an - 20ê sermawezê 1975an) generalekî spanî bû ku di dema Şerê Navxweyî yê Spanyayê de di hilweşandina Komara Duyemîn a Spanyayê de pêşengiya hêzên Neteweperest kir û dûv re ji sala 1939an heya sala 1975an wekî dîktator li ser Spanyayê hukum kir. Di nav gel de ew bi sernavê Caudillo hat binav kirin. Ev serdema di dîroka Spanyayê de, ji serketina neteweperestan heya mirina Franco, bi gelemperî wekî Spanyaya Frankîst an dîktatoriya frankîst tê zanîn.

Franco li Ferrol, Galîsya, wek zarokeke malbatek leşkerî ya çîna jorîn de ji dayik bû û di Artêşa Spanî de wekî kadet di Akademiya Piyade ya Toledo de ji sala 1907an heya sala 1910an de xizmet kir. Dema ku li Maroko xizmet dikir, di sala 1926an de bi 33 saliya xwe di refên bilind de bû lîwayê giştî. Vê yekê ew kir generalê herî ciwan li hemû Ewropayê. Du sal şûnda, Franco bû rêvebirê Akademiya Leşkerî ya Giştî li Zaragoza. Wek kevneperest û monarşîst, Franco ji rakirina keyîtî û damezrandina Komara Duyemîn a di sala 1931an de poşman bû û bi girtina akademiya xwe wêran bû; lê dîsa jî di nava Artêşa Komarê de xizmeta xwe domand.[2] Kariyera wî piştî ku partiyên rastgir CEDA û PRR di hilbijartina 1933an de bi ser ketin, wî hêz da tepeserkirina serhildana Asturias a 1934an . Franco bi kurtî bû Serfermandarê artêşê berî ku di hilbijartinên 1936an de Eniya Gelêrî ya çepgir bikeve desthilatdariyê, û wî berbi Giravên Kanarya veguhezîne. Dû re beşdarî darbeya leşkerî ya tîrmeha 1936an bû, lê wî nekarî Spanyayê bigire, û ev bû sedema şerê navxweyî yê Spanyayê.
Jidayikbûn 1892
Mirin 1975
Mister World

Mister World ("Şahê ciwaniyê yê cîhanê") pêşbirka ciwaniyê ya mêran e ku ji sala 1996an û pê ve ji aliyê rêxistina Miss World ve tê pêkanîn. Pişkdar ji bilî nîşandana ciwaniya xwe, divê li çalakiyên curbicur wekî xwexijkirina ser avê (waterskiing), ajotina bisiklêta çiyayê (mountainbike) û bazdana maratonê jî bikevin pêşbirkê. 

Şahê ciwaniyê yê cîhanê yê herî dawî endezyarê hewafezayî yê brîtanî Jack Heslewood e yê ku di 23ê tebaxa 2019an de li Manîla (Filîpîn) bi nişana ciwaniyê Mister World hate xelatkirin û taca xwe bir.

Mêrên xwedî nîşana ciwaniyê ya Mister World

Çavkanî 

Pêşbaziyên bedewîtiyê
Şahciwan
Ariel Şaron

Ariel Şaron an bi navê xwe yê jidayikbûnê Ariel Scheinermann (z. 26ê sibatê 1928an - 11ê kanûna paşînê 2014an) general û siyasetmedarek îsraêlî bû ku ji adara 2001an heya avrêlê 2014an wekî 11emîn serokwezîrê Îsraêlê kar kir.

Şaron ji damezrandina Artêşa Îsraêlê ya di sala 1948an de fermandarek artêşê bû. Weke leşker û piştre efser beşdarî şerê Filistînê yê sala 1948an bû, di Lîwaya Alexandroni de bû fermandarê tabûrê û beşdarî gelek şeran bû, di nav wan de operasyona Bin Nûn Elef. Ew di afirandina Yekîneya 101 û operasyonên tolhildanê de, û her weha di Qeyrana Sûezê ya 1956an, Şerê Şeş Rojan ya 1967an, Şerê Qirkirinê, û Şerê Yom-Kippur ê 1973an de, kesayetek sereke bû. Yitzhak Rabin wî wek "fermandarê meydanî yê herî mezin ê dîroka me" binav kir.

Piştî teqawidbûna ji artêşê, Şaron ket siyasetê, beşdarî partiya Likud bû, û di salên 1977an heya 1992an û sala  1996an heya 1999an de di gelek postên wezîran de di hikûmetên serkêşiya Likud de xizmet kir. Weke wezîrê parastinê, di sala 1982an de şerê Lubnanê birêve bir. Di lêpirsîna fermî de hat dîtin ku ji ber komkujiya Sabra û Şatîla "berpirsiyariya şexsî" heye û pêşniyar hat kirin ku ji wezîfeya wezîrê parastinê bê dûrxistin. Rola wî ya di qetlîamê de bû sedem ku di nav ereban de wek "Qasabê Beyrûtê" bê naskirin.

Ji salên 1970an heya 1990an, Şaron pêşengiya avakirina wargehên îsraêlî li Kenara Rojava û Şerîda Xezeyê kir. Di sala 2000an de bû serokê Likud, û piştî ku Ehud Barak di hilbijartinên serokwezîriyê yên sala 2001an de têk bir, bû serokwezîrê Îsraêlê. Di navbera salên 2001an û 2006an de, di dema Întîfada El-Eqsayê de serokwezîrê Îsraêlê bû. Weke serokwezîr, Şaron di salên 2004an heya 2005an de veqetîna yekalî ya Îsraêlê ji Şerîda Xezeyê organîze kir. Li hember vê siyasetê di nava Likud de dijberiyeke tund rû da, di mijdarê 2005an de ji Likud derket û partiyeke nû bi navê Kadima ava kir. Li bendê bû ku ew di hilbijartinên pêş de bi ser bikeve û bi berfirehî wekî plan dikir ku "Îsraêlê ji piraniya Kenara Rojava derxînê", bi rêya rêzek vekişîna yekalî. Piştî ku di 4ê çileya paşînê 2006an de felcek derbas kir, Şaron heya mirina xwe di Çileyê 2014an de di rewşek nebatî ya daîmî de ma.

Şaron di dîroka rojhilata navîn de kesayetek bêhempa dimîne. Îsraêlî wî wekî qehremanekî şer û dewletparêzê ku di diyarkirina sînorên welat de rolek girîng lîstiye, dinirxînin, lê Filistînî Şaronê wekî sûcdarekî şer ê ku xwestekên wan ên dewletbûnê ditepisand şermezar dikin.

Çavkanî 

Serokwezîrên Îsraêlê
Jidayikbûn 1928
Mirin 2014
Tel Avîv

Tel Avîv, bi fermî Tel Aviv-Jaffa, navenda aborî û civakî ya Îsraêlê ye û wekî mezintirîn (an duyemîn bajarê herî mezin) ê welêt tê hesibandin. Herêma metropolê ya Guş Dan, bi navçeya Tel Avîvê û bi derdora 254 şaredariyan, zêdetirî 3 milyon niştecihên wê hene, ku bi qasî sêyeka nifûsa Îsraêlê ye.

Tel Aviv bi eslê xwe deverek bajarê kevnar ê Jaffa bû û di sala 1909an de hate damezrandin. Di sala 1950an de her du bajar bûne yek. Di salên pêşîn ên piştî damezrandina dewleta Îsraêlê de, bajar navenda hikûmetê bû. Avahiyên hikûmetê li navçeya Sarona bûn. Tel Aviv-Jaffa hîn jî cihê wezareta parastinê û servîsên îstîxbaratê Mossad û Shin Bet e. Hema bêje hemû balyozxaneyên biyanî îro jî tê de ne. Di heman demê de ew navenda burseya neteweyî (Tel Aviv Stock Exchange) û Zanîngeha Tel Avîv e.

Tel Aviv-Jaffa yek ji mezintirîn navendên aborî yên rojhilata navîn e. Bajarê Spî yê bi piranî bi şêwaza Bauhausê, navenda herî mezin a cîhanê ya avahiyên bi şêwaza navneteweyî ye, û ji sala 2003an vir ve wekî kelepora cîhanê ya UNESCOyê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îsraêlê
Andy Warhol

Andy Warhol, bi navê xwe yê jidayikbûnê Andrew Warhola Jr, (z. 6ê tebaxê 1928an - 22ê sibatê 1987an) hunermendek vîzuel, derhênerê fîlman û hilberînerek amerîkî bû. Ew di tevgera hunera vîzuel de, ya ku wekî pop art tê zanîn, kesayetek pêşeng bû. Berhemên wî têkiliya di navbera vegotina hunerî, reklam, û çanda navdaran yên salên 60î de vedikolin. Herwiha, karê wî cûrbecûr medyayê vedihewîne, di nav de nîgarkêşî, serîgrafî, wênekêşî, fîlm û peykersazî. Hin berhemên wî yên herî naskirî tabloyên serîgrafîk ên şorbeya Campbell's Soup Cans (1962) û Marilyn Diptych (1962), fîlmên eksperîmantel yên Empire (1964), Chelsea Girls (1966), û pêşangehên multimedya yên ku bi navê Exploding Plastic Inevitable (1966-67) têne zanîn.

Warhol li Pittsburgh ji dayik bû û zarokatiya xwe li wir derbas ki. Warhol di destpêkê de kariyerek serkeftî wekî wênesazek bazirganîiyê peyda kir. Piştî ku di dawiya salên 1950î de xebatên xwe li gelek galeriyan pêşan da, wî wekî hunermendek bi bandor û nakok hate naskirin. Studyoya wî ya The Factory ya li New Yorkê, bû cîhek hevdîtinê yê naskirî ku rewşenbîrên navdar, dragqueens, şanoger, mirovên kolanên yên Bohemian, navdarên Hollywoodê, û patronên dewlemend li hev kom dibûn. Wî berhevokek kesayetiyên ku wekî superstarên Warhol têne zanîn pêşve xistin. Gotina "15 minutes of fame" îlhama xwe ji wir girtiye. Di dawiya salên 1960î de wî koma experimental rock The Velvet Underground afirand û birêvebir, û herwiha kovara Interview damezrand. Wî gelek pirtûk nivîsandin, di nav de The Philosophy of Andy Warhol and Popism: The Warhol Sixties (Felsefeya Andy Warhol û Popizm: Salên 60î yên Warholê). Beriya tevgera azadiya hevzayendan ew bi eşkereyî wek hevzayend jiya. Di hezîrana 1968an de, ew hema hema ji hêla femînîsta radîkal Valerie Solanas ve hat kuştin, ya ku ew di hundurê studyoya xwe de gulebaran kiribû. Piştî emeliyata kezebê, Warhol di sibatê 1987an de di 58 saliya xwe de li bajarê New Yorkê ji ber aritmiya dil mir.

Warhol bûye mijara gelek pêşangehên paşverû, pirtûk û fîlmên dirêj û belgefîlm. Muzexaneya Andy Warhol li bajarê wî Pittsburgh, ku berhevokek daîmî ya berfireh a huner û arşîvan dihewîne, muzeya herî mezin a DYAyê ye ku ji hunermendek tenê re hatibe veqetandin. Warhol wekî "şengerê bazara hunerê" hatiye binavkirin. Gelek efrandinên wî gelek hezrkirî û bi qîmet in. Berhemên wî di nav tabloyên herî biha ne, yên ku heta niha hatine firotin. Di sala 2013an de, serigrafek ji sala 1963an ya bi navê Silver Car Crash (Double Faster) bi 105 mîlyon dolarî hate firotin. Di sala 2022an de, Shot Sage Blue Marilyn (1964) bi 195 mîlyon dolarî hate firotin, ku ev berhema hunerî ya herî biha ye ku di mezadê de ji hêla hunermendek amerîkî ve hatibe firotin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1928
Mirin 1987
Nîşana gur

Nîşana gur an jî nîşana gurê boz nîşana destana neteweperest û panturkîst a tirk e. Ji aliyê neteweperest û koman ve bêyî nêrînên siyasî tê bikaranîn û ne tenê ji aliyê gurên boz ve tê bikaranîn.

Dîrok 
Silava gurê boz koka xwe ya beriya Îslamê ye û ji rola gurên boz di mîtolojiya Tirkan de tê, ji çanda Budîstan û Tengrîstan re ji gelên Tirk re hatiye girêdan. Lêkolînên dîrokî nîşan didin ku ew ji aliyê gelên curbecur ên Tirk ên wekî Hun, Kipçak û Peçenegên ku ber bi Rojava ve koçber bûne bi vê nîşanê ji bo temsîlkirina rêza xwe tê bikaranîn. Ev sembol di Şahnameya helbestvanê îranî yê sedsala 10. de Ferdowsî de jî tê dîtin, ku tê de mînyaturên jinên tirk ên ku nîşana gurê boz çêdikin hene. Li Çînê, peykerê sedsala 6'an a xanekî Tirk nîşana gurê boz çêdike. Di şikeftekê de hatiye dîtin û dîroka wê vedigere heyama Göktürk a beriya Îslamê. Ji hêla qanûnên îslamî ve wekî Kufr an Paganî tê dîtin.

Bikaranîn 
Ji aliyê neteweperestên tirk û komên hemû nêrînên siyasî ve tê bikaranîn.  Serokê Giştî yê CHPê Kemal Kiliçdaroglu dema diçû mitînga 16ê Nîsanê ya li Kayseriyê bi tabelaya gurê boz silav da alîgirên xwe.

Seroka Partiya Baş Meral Akşener jî gelek caran sembolê çêdike.

Recep Tayyîp Erdogan beriya ku bi lez û bez bi tabela Rabîa biguhere, di mîtînga Mêrsînê de jest kir.

Çavkanî 

Neteweperweriya tirkî
Chichen Itza

Chichén Itzá yek ji xirbeyên herî girîng ên li Nîvgirava Yucatán a Meksîkê ye. Ew bi qasî 120 kîlometreyan li rojhilatê Mérida li eyaleta Yucatánê ye. Berhemên wê ji serdema dawî ya Maya ne. 

Bi rûberek 1547 hektar, Chichén Itzá yek ji deverên herî berfireh ên Yucatán e. Navend ji hêla gelek avahiyên nûnertiya abîdeyê ve bi paşxaneyek olî û siyasî ve tê dagirtin, ku yek ji wan pîramîdek mezin e. Xirbeyên xaniyên çîna jorîn li nêzê ne.

Di navbera sedsalên 8an û 11an de, vî bajarî di warê neteweyî de rolek girîng lîstiye. Lê belê heta niha nehatiye zelalkirin ka rola bajêr bi çi havî girîng bû. Tiştê bêhempa ev e ku şêwazên avahîsazî yên cihêreng li Chichén Itzá nêzikî hev disekinin. Ji bilî avahiyên bi şêwaza Puukê guhertî, sêwiran hene ku taybetmendiyên Toltek nîşan didin. Ev wek bandora rasterast a koçberên ji navenda Meksîkayê û dagîrkerên ji Tula tê hesibandin.

Bi pêşkeftina tûrîzmê li Yucatán, Chichén Itzá bûye cîhê arkeolojîk ku piştî Teotihuacán li Meksîkayê herî zêde mêvanan dikişîne. Chichén Itzá di sala 1988an de ji hêla UNESCO ve wekî kelepora cîhanê hate ragihandin.

Çavkanî
Çola Taklamakan

Çola Taklamakan piştî Rub al Khali çola herî mezin a cîhanê ye. 

Ew li Asyaya Navendî li bakur rojavayê Çînê, li herêma xweser a ûygûr Xinjiang, di beşa rojava ya Hewzeya Tarîm re digihîje Rêya 218. Li rojhilatê vê rêyê Çola Lop Nor li kûrtirîn xala hewza Tarimê ye. Çola Taklamakan û Çola Lop Nor berê bi çemên Tarîm, Konçe Darya (Konqî He) û Çarçan Darya (Qarqan He) ji hev dihatin cudakirin, lê ev bi dehan sal in li başûrê Tikanlikê ziwa bûne.
Parêzgehên fizîyografîk
Janis Joplin

Janis Lyn Joplin (z. 19ê kanûna paşînê 1943an - m. 4ê çiriya pêşînê 1970an) stranbêj û muzîkvaneke amerîkî bû. Wek yek ji stêrkên rockê yên herî serketî û pir naskirî yên serdema xwe, ew bi vokalên xwe yên mezosoprano û prograên dikê yên "elektrîk" dihat nas kirin.

Di sala 1967an de, Joplin piştî xuyabûna li Festîvala Popê ya Monterey, bû xwediyê navûdengek. Li wir ew stranbêja sereke ya koma rocka psîkodelîk a Big Brother and the Holding Company ji San Francisco bû. Piştî ku bi komê re du albûm derxist, ew ji Big Brother derket da ku wekî hunermendek solo berdewam bike. Ew li festîvala Woodstock û di gera trênê ya Festival Express de xuya bû. Pênc kilamên Joplin gihîştin Billboard Hot 100, di nav wan de pêlavek strana Kris Kristofferson "Me and Bobby McGee", ku di adarê 1971an de gihîşt jimareya yekê. Stranên wê yên herî populer guhertoyên wê yên "Piece of My Heart", "Cry Baby", "Down on Me", "Ball and Chain", "Summertime", û strana wê ya orjînal "Mercedes Benz", ku tomarkirina wê ya dawîn bû. 

Joplin di sala 1970an de, di 27 saliya xwe de, piştî derxistina sê albûm (du bi Big Brother and the Holding Company û yek albûmek solo) ji ber dozek zêde ya eroînê mir. Albuma solo ya duyemîn, Pearl, di kanûna pêşînê 1971an de, tenê sê meh piştî mirina wê, hat derxistin. Album di nexşeyên Billboard de gihîşt hejmara yekê. Di sala 1995an de ew xistin nava Salona Rûmetê ya Rock and Rollê. Rolling Stone Joplin di sala 2004an de di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin ên Hemî Deman de di rêza 46an de cih girt û di lîsteya 2008an de jî di lîsteya 100 Stranbêjên Herî Mezin ên Hemû Deman de di rêza 28an de cih girt. Ew yek ji muzîkjenên herî firotan ên DYAyê dimîne.

Çavkanî

Jidayikbûn 1943
Mirin 1970