Daxwaznameya Boushaki ji bo mafên siyasî yên Cezayîrî

Daxwaznameya Boushaki ji bo mafên siyasî yên Cezayîrî, bi navê Petitone Hejmar 30, yekem daxwazname bû ku tê de Muhammed Al-Saghir Boushaki (1869-1959) daxwaza mafên siyasî yên Cezayîrî  li Cezayîrê Fransî kir.

Dîrok 
Beşdarbûna bi deh hezaran leşkerên Cezayîrî di Şerê Cîhanê yê Yekem de ku li Fransayê şer dikin û destwerdana wan a bi biryar di têkbirina Artêşa Alman a Emperatorî de, piştî vegera wan bo Cezayîrê, wan xemilandin.

Bi vî awayî qanûna Jonnar destûr da ku dêrîn û astengdaran bigihîjin fonksiyonên di rêveberiya kolonyalîst de û li bajar û gundan sîteya rast bistînin wekî nîşanek asîmîlasyonê di bin koda xwecî de.

Rêziknameyên ku piştî qanûn di 4ê Sibata 1919-an de hate pejirandin destûr dida pêşdebirina metnên qanûnî yên ku pîşeyên ku ji Cezayîrîyên xwecihî re têne destûr kirin destnîşan dikin, digel ku paşerojê di hiyerarşiya pîşeyî ya îdarî de sînordar kirin.

Lêbelê, hilbijartinên şaredariyan ên sala 1919-an hişt ku nûnertiya siyasî ya xwecihî di şaredariyan de bi rast berfireh bibe, û pêdivîyek nû ji bo azadiyên siyasî û sendîkal peyda kir.

Bi rastî, meclîsê giştî Xalid ibn Haşim li Cezayîrê, û her weha endamê meclîsa şaredariyê Mihemed El-Sagir Bushaqî, wekî nûnerê xwecihiyên hilbijartî, bi navgîniya saziyên Fransî, ji komunan bigire heya Senatoya Frensî, dest bi gurrkirin û protesto kirin. û heta niha jî di nameyekê de ji serokê Dewletên Yekbûyî Woodrow Wilson (1856-1924).

Daxwazname 
Daxwaza mafên siyasî yên xwecihiyên Cezayîrî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bi nivîsandina daxwaznameyeke fermî ya di 18ê Tîrmeha 1920an de ji Senatoya Fransayê re hate rastkirin.

Ev belgeya protestoyê ji hêla Emîr Khaled ve hatî îlhama kirin û ji hêla gelek meclîsên şaredariyê ve, bi rêber û nûnertiya Mohamed Segir Bouchaki, ku di şaredariya karûbarê tevahî ya Tenia (berê Menerville) de hatî hilbijartin, hate rast kirin.

Sekreteriya Senatoyê ev belge di bin sernavê "Daxwaznameya jimare 30" de tomar kir, ku behsa nerazîbûna rêzdar a meclîsên şaredariyên xwecihî yên Cezayîrê li pêşberî Senatoyê li dijî bendên nû yên qanûna xwecihî ye.

Bi rastî jî, xizmetguzariyên hikûmeta Firansayê pêşnûmeqanûnek derbarê guhertinên di hukmên rejîmê yên rewşa nişteciyên xwecihî li Cezayîrê û desteserkirina rûniştvanên xwecihî yên Cezayîrê ji bo mafên siyasî, pêşkêşî Meclisa Bilind a parlamentoyê kir.

Nîqaşên li Senatoyê 
Ew Senator Charles Cadillon (1876-1940) bû ku ji hêla Senatoya Frensî ve hate destûr kirin û tayîn kirin ku li ser nîqaş û nîqaşên senatorên din li ser daxuyaniyên xwe yên nakokiyê rapor bike, û ev yek di rûniştina 19ê Gulana 1921-an de.

Vê senatorê Landesê paşê di raporta xwe de bal kişand ser wê yekê ku proje yasaya serrastkirina yasaya xwecihî, ku daxwazname pê re têkildar bû, ji aliyê her du meclisên parlemanî yên Fransayê ve hatiye pejirandin û pesendkirin.

Bi rastî, projeya hikûmetê piştî ku bi piraniya dengên parlementer û senatoran hat qebûlkirin, bû qanûna 4ê Tebaxa 1920an (bi fransî: Qanûna 4ê Tebaxa 1920an) û ev qanûn paşê piştî ragihandina wê ya dawî di Rojnameya Fermî ya Fransayê de hat weşandin. Komara 6 Tebax 1920, di rûpela 11287 de dest pê dike.

Di dawiya nîqaşa senatoran a li ser "Daxwaznameya jimare 30" de, komîteya bi serokatiya raportor Charles Cadillon, di dawiyê de li ser rojeva berfirehkirina mafên siyasî yên xwecihiyan neyînî bilêv kir û redkirin û redkirin kete qeydên Senatoyê.

Çavkanî

Bibliyografya

Girêdanên derve 

Siyaset
Cezayir
Belge
Mafên mirovan
Fermanên siyasî