nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Yamussukro

Yamussukro paytexta welatê Peravê Diranfîlê ye.  Zêdetirî ji 360,000 kes li şaredariya Yamussukroyê dijîn. Di sala 2014an ve, bajar li welêt pêncemîn mezintirîn bajarî bû; Ger mirov şaredariyên xweser ên Abidjanê bi serê xwe bihesibîne yazdehemîn şaredariya herî mezine. Di nava şaredariyê de 31 gund hene. Bi Kossou re, Yamussukro Daîreya Yamoussoukro (yek ji dû ku Navçeya Xweser a Yamoussoukro pêk tîne) ava dike.

Di sala 1950an de Yamussukro hîn gundek bi qasî 500 niştecîhan bû. Serokê yekem a Perava Diranfîlê, Félix Houphouët-Boigny, ku ji Yamussukro hat, gundê xwe ji salên 1960î ve kir bajarekî mezin, di sala 1983an de ev bajar jî kir paytext.

Çavkanî 

Bajarên Pirava Diranfîlê
Akra

Akra anku Nkran paytext û bajarê herî mezin a Ganayê e. Di serjimêriya sala 2021an de, Navçeya Metropolê ya Akrayê, di dewerekî , nifûsa wê 284,124 niştecîh bû, û di herêma Akraya mezin de, herî  dewer, nifûsa wê 5,455,692 şênî dibe. Di karanîna gelemperî de, navê "Akra" bi gelemperî behsa axa Navçeya Metropolê ya Akrayê dike ku ew beriya sala 2008an hebû, dema ku ev dewerekî  vegihand. Ev xak ji hingê ve li 13 navçeyên rêveberiyên herêmî hatiye dabeş kirin: 12 navçeyên şaredariyê yên serbixwe (bi tevahî rûber: 179.0 km2) û navçeya Metropolê ya Akra ya kêmkirî (20.4 km2), ku yekane navçe di nav paytextê de ye ku statûya bajêr jê re tê dayîn. Ev xaka 199.4 km2 di serjimêriya 2021an de 1,782,150 niştecîhan vedihewîne, û wekî paytexta Ganayê kar dike, dema ku navçe di bin serweriya Meclîsa Metropolê ya Akraya rojavayî (20.4 km2) ji paytextê mayî wekî "Bajarê Akrayê“ tê cuda kirin.

Ji yekbûna niştecihên cihêreng ên li dora Fort Jamesê ya Brîtanî, Kela Hollandî a Crêvecoeur (Ussher Fort), û Kela Danîmarkî ya Christiansborg wekî Jamestown, Usshertown, û Christiansborg bi rêzê ve hatî çêkirin, Akra di navbera salên 1877 û 1957an de wekî paytexta Perava Zêrîn a Brîtanî xizmet kir, lê ji vir ve bajêr veguherî wek metropolek nûjen. Mîmariya paytextê vê dîrokê nîşan dide, ji mîmariya kolonyal a sedsala 19an heya ezmanan nûjen û blokên apartmanan.

Akra navenda aborî û îdarî ya Herêma Akra ya Mezin e, û wekî lengera Qada Metropolê a Akra ya Mezin (GAMA) kar dike, ku bi qasî 4 milyon niştecîh re, ev bajar dike sêzdehemîn devera metropolê ya herî mezin li parezmîna Afrîkayê de.

Çavkanî 

Bajarên Ganayê
Bajarên herî mezin a Afrîkayê
Ouagadougou

Ouagadougou paytexta Burkîna Fasoyê e û navenda îdarî, ragihandinê, çandî û aborî ya neteweyê ye. Ev bajarê herî mezin ya welêt e, bi nifûsa xwe di sala 2019an de ku 2,415,266 hat texmîn kirin. Bajar jî bi kurtasî Ouaga tê gotin. Ji niştecîhanên bajêr re ouagalais tê gotin.

Çavkanî 

Bajarên Burkîna Fasoyê
Lomé

Lomé paytext û bajarê herî mezin a welatê Togo ye. Nifûsa bajarî 837,437 e, û  dema ku ji serjimêriya 2010an de 1,477,660 niştecîhên daîmî li metropolê wê hebûn. Lomé navenda îdarî û pîşesazî ya welêt e, ku tê de parzûngehek neftê vedihewîne, ku li ser Kendava Gîneyê li quncika başûr-rojavayê welat, bi tevahî sînorê wê yê rojavayî li ser herêma herî rojhilat a Voltayê ku li welatê Gana ye. 

Sînorên bajarê wê digihîje sînorê Ganayê, ku çend sed metre li rojavayê navenda bajêr e, heya bajarê Aflaoê û navçeya Ketuya Başûr ku bajar lê ye, di sala 2010an de 160,756 niştecîh hebûn. Kombûna der-sînor a ku navenda wê Lomé ye, ji sala 2020an vir ve nêzî 2 mîlyon niştecîh ye.

Gelhe

Çavkanî 

Bajarên Togoyê
Abuja

Abuja paytext û bajarê heştemîn herî mezin ji welatê Nîjeryayê. 

Li navenda welêt di nav Herêma Paytexta Federal (FCT) de ye, ew bajarek plansazkirî ye ku bi giranî di sala 1980an de li ser bingeha plansaziyek berfirehê ji hêla Hevkarên Plansaziya Navneteweyî (IPA) ve hatî çêkirin, ku ji konsorsiyumên ji sê Fîrmayên amerîkî hat plansazkirin wekî Avahîsaziyeke ku ji wan fîrmên wek Wallace, Roberts, McHarg & Todd (WRMT - komek mîmaran) wekî pêşeng, Archisystems International (şirketek Pargîdaniya Howard Hughes) û Planning Research Corporation pêk tê. Navçeya Karsaziya Navendî ya Abujayê ji hêla mîmarê Japonî a Kenzo Tange ve hatî sêwirandin. Ew li şûna bajarê Lagosê ketî, ku bajarê herî qelebalix ê welêt e û wekî paytexta welêt heya 12ê Kanûn 1991an hîn bû.

Çavkanî 

Bajarên Nîjeriyayê
Yaoundé

Yaoundé paytexta welatê Kamerûnê ye, wekî bi nifûsa xwe zêdetirî 2.8 milyon, bajarê duyemîn a herî mezin ê welêt piştî bajarê port ya Douala ye. Bajar li Herêma Navendî ya neteweyê li bilindahiyek bi qasî 750 metre li ser asta deryayê e.

Dergehê Epsumb an Jeundo di navbera çemên Nyong û Sanagayê de li qiraxa bakur a daristanên deverê di sala 1887an de ji hêla keşifên alman ve wekî bingehek bazirganiyê ji bo lastîk û fîlan hate damezrandin. Garnîzonek leşkerî di sala 1895an de hate çêkirin ku kolonîzasyonek din pêk anî. Piştî têkçûna Almanyaya Împeratorî di Şerê Cîhanê yê Yekem de, Fransa rojhilatê Kamerûnê wekî erk girtibû û Yaoundé di sala 1922an de bi paytextbûn hatî hilbijartin.

Douala niştecîhek girîngtir ma, lê Yaoundé mezinbûnek bilez dît û piştî serxwebûna wê di 1960an de wekî kursiya hikûmetê ya Komara Kamerûn berdewam kir. Piraniya aboriya Yaoundé hîn jî li ser avahiya îdarî ye lê pîşesaziyên sereke yên li Yaoundé tûtinê, hilberên şîr, bîr, gil, tiştên cam û dar in. Li bajêr gelek bîr û avahiyên balkêş hene, wek Qesra Serokatiyê û Palais des Congrès.

Çavkanî 

Bajarên Kamerûnê
Ciudad de la Paz

Djibloho – Ciudad de la Paz (bi fransî: Djibloho – Ville dePaix, portûgalî: Djibloho – Cidade da Paz), berê bi navê Oyala, bajarekî ku teyê çekirandin li welatê Gîneya Rojbendî ye. 

Bajêr hatî çekirandin, ji bêr ku bikeve şuna bajarê Malaboyê (paytextî ya berê), û ji sala 2020an de, Ciudad de la Paz paytextê welêt e. Di sala 2015an de wekî navçeyek bajarokî li Wele-Nzas hate damezrandin, ew niha navenda îdarî ya Djiblohoyê e, parêzgeha herî nû ya Gîneya Rojbendî ye ku di 2017an de hatî afirandin, û li nêzî bajarokê Mengomeyén-ê ye. Di sala 2017an de, bajar bi fermî hate guhertin bi Ciudad de la Paz ("Bajarê Aştiyê").

Çavkanî 

Bajarên Gîneya Rojbendiyê
Malabo

Malabo paytexta welatê Gîneya Rojbendî e. Paytextê welêt bi çekirandina bajarê Ciudad de la Paz-ê teyê guhertin, û Malobo di peşêrojê de edî ne bi paytext e. 

Li peravên rojavayê Afrîkayê li ser Atlantîkê ye, li dora 297,000 niştecîh lê dijîn. Ew di heman demê de jî paytexta parêzgeha girava bakurê Bioko Norte ye.

Çavkanî 

Bajarên Gîneya Rojbendiyê
Kesên LGBT di dêrên xiristiyan

Dêrên xiristiyan û kesên êlcîbîtî (LGBT) ku di nav wan de lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender jî hene ew mezhebên xiristiyan in ku homoseksueliyê (nêr an mê) an jî transeksueliyê wekî guneh nahesibînin. Di nav wan de hemî mezhebên dînî û hem jî dêr û civatên kesane hene. Hin di serî de ji endamên ne-LGBT pêk tên û bernameyên taybetî hene ku pêşwaziya kesên LGBT bikin, hinên din jî di serî de ji endamên civata LGBT pêk tên. Di heman demê de li ser hevzayendan û di dawetan de bereketan dikin. Yekem car di sala 1916an de dema ku homoseksuel destûr didan dêran û ew di van demên dawî de bêtir populer bûne.

Mijarên tekildar 

 Gene Robinson
 Peterson Toscano

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Gene Robinson

Gene Robinson keşekî bû û metranê berê yê eyaleta New Hampshire ya Amerîkî ye. Robinson di 2003-an de wek metran hat hilbijartin û di Adara 2004-an de wekî metran bi ser ket û di 2014-an de teqawît bû. Ew yekem kahînek homoseksuel e ku di mezhebek mezin a xiristiyan de metran e.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Jidayikbûn 1947
Mirovên zindî
Peterson Toscano

Peterson Toscano (jdb. 17 sibat 1965, Stamford, Connecticut, DYA) şanonivîs, aktor, bloger, podcaster û çalakvanê mafên komeleya LGBT ye.

Tevgera Ex-Gay û terapiyên zirzanist 
Toscano zanyarê Încîlê ye û dîn li ser jiyana wî bandordar bû. Nêzîkî bîst salan ew beşdarî terapiyên veguheztinê (Conversion therapies) yên tevgera Ex-Gay bû ji ber ku meyila xwe ya cinsî qebûl ne dikir. 

Îro Toscano dev ji terapiyan berdaye, meyila xwe pejirandiye û wekî zilamekî gay aşkera dijî û bi xebata parastina mafên kesên LGBT piştgir û mildar e. 

Peterson Toscano li Pretoria (Afrîkaya Başûr) dimîne û bi nivîskarê başûrafrîkî Glen Retief re zewicî ye.

Çavkanî 

Kesên LGBT
Zekeriya Yapıcıoğlu

Zekeriya Yapıcıoğlu (jdb. 1966 li Êlihê), siyasetmedar û parêzerek kurd e ku ji hezîran 2013 heta gulana sala 2018 û dîsa ji hezîrana sala 2021 heta niha serokatiya Partiya Doza Azadî kiriye.

Zekeriya Yapıcıoğlu, di sala 1966an de li bajarê Êliha Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Piştî ku perwerdeya xwe ya parêzeriyê li Enqereyê qedand ji sala 1990an heta 2012an parêzerî kiriye. Di sala 2013an de Partiya Doza Azad damezrand û hewl da ku dengên Kurdên mihafezekar bidest bixe. Yapicioglu berê leşkerê Hizbullahê Kurdistan bû û her wiha diyar kiribû ku doza Hüda-Parê berdewamiya ya Şêx Seîd Pîran e.

Yapıcıoğlu di axaftinên xwe de bi giştî gotinên Îslamî bi kar tîne. Her wiha ew li dijî PKKê ye, dijî Amerîka ye, dij kemalîst e û yek ji wan siyasetmedaran e ku rasterast AKPê ji ber muameleya wê ya li hember Kurdan rexne dike Di hilbijartinên 2023an de Partiya Doza Azad li dijî îtîfaqa CHP bi tifaqa AKP'ê re bû alî, tevî ku siyasetmedarekî ji AKP diyar kir ku Partiya Doza Azad ne endamê tifaqê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Mehmet Yavuz

Mehmet Yavuz (z. 1973 – mirin 9 Tebax 2019), siyasetmedar û mamosteyekî kurd bû ku ji Gulana 2018an heta 7ê Cotmeha 2018an serokatiya Partiya Doza Azad a Îslamî ya kurd kir.

Di sala 1973an de li bajarokê Kolîk di parêzgeha Adiyemanê ji dayik bûye, lîse li bajêr qedandiye û ji bo xwendina Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Selçûk diçe Qonyeê. Paşê wek mamoste xebitî. Di salên 2000î de 2 salan di girtîgehê de ma û piştre li bajarê Rihayê mamosteyî kir. Piştre bû Alîkarê Serokê Giştî û Berdevkê Partiya Doza Azad a Îslamî ê. Di sala 2015an de Erdoğan rexne kiribû ku gotibû li welêt pirsgirêka kurd tune ye. Yavuz bal kişand ku dema li TBMMê zimanê kurdî wekî 'zimanê nayê zanîn' hat tesnîfkirin, nebûna perwerdeya bi zimanê zikmakî û destnîşan kir ku makeqanûna faşîst a tirk e.Di sala 2018an de dîsa destura Tirkiyê rexne kir. Yavuz di 9ê Tebaxa 2019an de li Amedê ji ber pençeşêra gurçikê jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî
Pretoria

Pretoria, paytexta îdarî ya Afrîkaya Başûr e ku bajêr navenda şaxa rêveberiya hikûmetê ye û malavaniya hemî balyozxaneyên biyanî yên li Afrîkaya Başûr e.

Pretoria li ser peravên Çemê Apiyesê hatiye avakirin û ber bi rojhilat ve, ber bi qûntarên Çiyayên Magaliesbergê ve dirêj dibe. Bajêr wek bajarek akademîk û navendeke lêkolînê ya navdar e ku Zanîngeha Teknolojiyê ya Tshwane (TUT), Zanîngeha Pretoria (UP), Zanîngeha Afrîkaya Başûr (UNISA), Konseya Lêkolînên Zanistî û Pîşesaziyê (CSIR) û Konseya Lêkolînê ya Zanistên Mirovî li bajêr in. Pretoria di heman demê de malavaniya Weqfa Lêkolînê ya Neteweyî û Buroya Standardên Afrîkaya Başûr dike. Bajêr yek ji bajarên mêvandar ên Kûpaya Cîhanê ya FIFA ya sala 2010an bû.

Pretoria beşa navendî ya Şaredariya Bajarê Mezin a Tshwane ye ku bi yekbûna gelek herêmên berê ku di nav de Bronkhorstspruit, Centurion, Cullinan, Hammanskraal û Soshanguve, hatiye yekkirin û hatiye damezrandin. Hinekan pêşniyar kirin ku navê fermî ya bajêr Pretoria bi Tshwane biguherînin, ev pêşniyar di nav civatê de bûye sedema nîqaşên gelemperî.

Pretoria bi navê rêberê Voortrekker Andries Pretorius hatiye binavkirin û Afrîkaya Başûr carinan ji bajêr re dibêjin "Bajarê Jakaranda" ji ber ku bi hezaran darên jakaranda li kolanên bajêr û li park û baxçeyên bajêr hatine çandin.

Wêne

Çavkanî 

Afrîkaya Başûr
Knyaz Hasanov

Knyaz Hasanov (jdb. 17 kanûna paşîn 1945) siyasetmedar û endamê Parlamena Neteweyî ya Ermenistanê ji bo partiya Hevbendiya Gava Min (Իմ Քայլը դաշինք, Im Kaylə Dashink, IKD) ye. Hasanov kurd e û serokê civata kurdên Ermenistanê ye.

Çavkanî 

Kurdên Ermenistanê
Siyasetmedarên kurd li Ermenistanê
Endamên Parlamena Neteweyî ya Ermenistanê
Siyasetmedarên Ermenistanê
Cîbûtî (bajar)

Cîbûtî paytext û bajarê herî mezin a welatê Cîbûtî li rojhilata Afrîkayê e. Bajar li ser perava Cîbûtî di Kendava Tadjûrayê de ye.

Nifûsa bajarê Cîbûtî derdora 600,000 nîştecîh ye, wekî 54% ji nifûsa welêt dike. Bajar di sala 1888an ji aliyê fransî re hat damezrandin, û ji somaliyan û Siltanên Afar hat hikûm kirin. Di heyama paşerojê de, bajar wekî paytexta Somalîlanda fransî û şûngirê wê Herêma Fransî ya Afars û Issas bû.

Çavkanî
Almanên Namîbyayê

Almanên Nambîyayê (bi almanî: Deutschnamibier) civakek mirov in ku bi eslê xwe alman in û di dema kolonyalê Împeratoriya Almanî li Afrîkayê koçeriya Namîbyaya îro kirin. Di sala 1883an de, bazirganê alman Adolf Lüderitz tiştê ku dê bibe peravê başûrê Namîbyayê ji Josef Frederiks II, serokê gelê Oorlamî, kirî û bajarê Lüderitz ava kir. Hikûmeta alman ji bo bidestxistina milkên li derveyî welêt, di demek kurt de axa xwe pêve kir, û ew bi navê Başur-rojavayê Afrîkaya a Alman îlan kir (almanî: Deutsch-Südwestafrika).

Hejmarek hindik ji almanan paşê koçberiya herêmê bûn, gelek wekî leşker hatin (almanî: Schutztruppe), bazirgan, karkerên almas, an karbidestên kolonyal. Di sala 1915an di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, Almanya milkên xwe yên kolonyal winda kir, di nav de başur-rojavayê Afrîka. Piştî şer, koloniya berê ya Alman wekî mandata Afrîkaya Başûr hate rêvebirin. Destûr dan rûniştvanên alman ku bimînin û heya serxwebûnê di sala 1990an de, almanî bi Afrikanî û inglîzî zimanê fermî yê herêmê manê.

Ziman 

Îro, inglîzî yekane zimanê fermî yê welêt e, lê derdora 20,000 namîbyên bi eslê xwe almanî (nêzîkî 2% ji nifûsa giştî ya welêt) û dibe ku 15,000 namîbyên reş (gelek ji wan piştî serxwebûna Namîbyayê ji Almanyaya Rojhilat vegeriyan) hîn jî almanî an bi almaniya namîbyayî diaxivin.

Zanyarî 
Deutsche Höhere Privatschule Windhoek, dibistanek navneteweyî ya alman ku li paytexta welêt a Windhoek e.

Bibliyografî 

 Martin Eberhardt: Zwischen Nationalsozialismus und Apartheid. Die deutsche Bevölkerungsgruppe Südwestafrikas 1915-1965 (Periplus-Studien 10). LIT Verlag, Berlin u. a. 2007, ISBN 978-3-8258-0225-7.
 Lucia Engombe, Peter Hilliges: Kind Nr. 95. Meine deutsch-afrikanische Odyssee. Ullstein, Berlin 2004, ISBN 3-548-25892-1.
 Constance Kenna (Hrsg.): Die „DDR-Kinder“ von Namibia. Heimkehrer in ein fremdes Land. Klaus Hess Verlag, Göttingen/Windhoek 1999, ISBN 3-933117-11-9.
 Walter G. Wentenschuh: Namibia und seine Deutschen. Geschichte und Gegenwart der deutschen Sprachgruppe im Südwesten Afrikas (Edition Namibia 1). Klaus Hess Verlag, Göttingen 1995, ISBN 3-9804518-0-1.
 Joachim Born, Sylvia Dickgießer: Deutschsprachige Minderheiten. Ein Überblick über den Stand der Forschung für 27 Länder. Im Auftrag des Auswärtigen Amtes hrsg. vom Institut für deutsche Sprache. Mannheim 1989, ISBN 3-922641-39-3.

Çavkanî 

Diyasporaya alman
Gelhenasiya Namîbyayê
Kolonyalê almanî li Afrîkayê
Dar es Salaam

Dar es Salaam bajarê herî mezin a Tanzanyayê e. Ew di heman demê de paytexta Herêma Dar es Salaam e. Bi nifûsa xwe ji şeş milyon mirovî, Dar bajarê herî mezin ji Afrîkaya Rojhilat û heftemîn-mezintirîn li Afrîkayê ye.

Bajarên Tanzanyayê
Adolf Lüderitz

Franz Adolf Eduard Lüderitz an jî têne Adolf Lüderitz (z. 16êTîrmeh 1834an li Bremenê ; m.24ê Cotmeh 1886an (ne diyar) li Oranje di Başur-Rojavaya Afrîkaya Almanî), bazirganek alman û yekem xwedan axa alman li Namîbyayê bû.

Jiyan

Ciwan û perwerde 
Adolf Lüderitz lawê Titûnfîroşekî bû, ku ji Hannoverê ye. Piştî xwendina dibistana giştî, wî dibistana bazirganî li Bremenê xwendî û di sala 1851an de di karsaziya bavê xwe de dest bi şagirtiyê kir. Di Nîsana 1854an de ew çû Dewletên Yekbûyî ji bo fêrbûna çandiniya titûnê li dewletên başûr ên welêt. Dûv re wî li Meksîkayê çandiniyek ava kir, ku zû di tevliheviya şoreşê de hate hilweşandin.

Bazirganî li Bremen û Afrîkayê 
Piştî mirina bavê xwe di 1878an de, Lüderitz dikana titûna xwe girt. Lêbelê, wî bi serpêhatiyên xwe yên li derveyî welat kêm bextewar bû. Şaxek ku di sala 1881an de li Lagos-ê ku wê demê Rojavayê Afrîkaya Brîtanî bû hat damezrandin, nekaribû xwe li hember pêşbaziya biyanî bipejirîne. Tevî vê têkçûnê, Lüderitz li ser planên xwe yên Afrîkayê ma û piştgirî ji bazirganê ciwan Heinrich Vogelsang dît. Herduyan biryara avakirina koloniyeke Almanî li başûrê rojavayê Afrîkayê girtin, ji ber ku ev herêm berê ji aliyê hêzeke din a kolonyal ve nehatibû dagîrkirin.

Di 1886an de, bi piştgirîya darayî ya Civaka Kolonyal, Lüderitz seferek nû li hev kir da ku îhtîmala niştecîhek nû li devê Çemê Oranjeê bigere. Ew bi xwe jî beşdarî gerên keşfê bûye. Di 23ê Cotmeha 1886an de, ew û hevalê xwe Joseph Steingroever li keştiyek hilweşandî siwar bûn û bi wê re dixwest ku li peravên deryaya Oranje lêkolîn bikin. Xuyaye keştî qeza bûye, her du kesên tê de venegeriyane û qet nehatine dîtin.

Bibliyografî 
 H. Warnecke: Lützow, Adolf Ludwig Wilhelm Freiherr. In: Biographisches Lexikon zur deutschen Geschichte. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1970, S. 429 f.
 Horst Drechsler: Südwestafrika unter deutscher Kolonialherrschaft. Akademie Verlag, Berlin 1984.

Resepsiyona Sosyalîzma Netewî 
 Wilhelm Schüßler: Adolf Lüderitz. Ein deutscher Kampf um Südafrika 1883–1886. Geschichte des ersten Kolonialpioniers im Zeitalter Bismarcks. Schünemann, Bremen 1936.
 Meno Holst: Lüderitz erkämpft Südwest. Deutscher Verlag, Berlin 1941.

Girêdanên Malper 

 
 Maren Gottschalk: 16.07.1834 - Geburtstag des Kaufmanns Adolf Lüderitz. WDR ZeitZeichen vom 16. Juli 2014 (Podcast).

Çavkanî 

Bazirganên almanî
Kolonyalên almanî
Almanên Namîbyayê
Jidayikbûn 1834
Mirin 1886
Alişan

Alişan yan jî bi navê fermî Serkan Burak Tektaş (jdb. 19 hezîran 1976), aktor û stranbêjekî bi eslê xwe kurd/zaza ye . 

Alişan yekem albûma xwe di sala 1997an de bi navê Sana Birşey Olmasın derxistiye. Ew wekê kurê malbatek ku bi eslê xwe ji Çewlîgê ye li navçeya Şişhaneya Stembolê ji dayîk bûye. Alişan dibistana seretayî ya Kuvay-ı Milliye, dibistana amadeyî ya Koleja Taybet a Şîşliyê û Lîseya Taybet a Evrîmê xwendiye.

Piraniya stranên wî bi tirkî ne, lê çend stranên kurdî jî dibêje.

Dîskografî

Albûm 
 Derdo – Elazığ'ın Güzelleri  – 1991 (Minerva Müzik)
 Delimisin Ne? – 1994 (Umut Plak)
 Aşık Oldum – 1996 (Kral Müzik)
 Sana Bir Şey Olmasın – 1997 (Prestij Müzik)
 Var Ya – 1999 (Prestij Müzik)
 Kara Çadır – 2000 (Umut Plak)
 Alişan – 2001 (Prestij Müzik)
 Söz Mü? – 2002 (Popüler Müzik)
 Keje – 2003 (Prestij Müzik)
 Kalbim Ellerinde – 2004 (Akbaş Müzik)
 Olay Bitmiştir – 2005 (Avrupa Müzik)
 Ve Kimselere Güvenmiyorum – 2007 (Erol Köse Production)
 Senfonik Çağdaş İlahiler – 2007 (Erol Köse Production)
 Sevgilerimle – 2008 (Seyhan Müzik)
 10 – 2011 (Kaya Müzik)
 Melekler İmza Topluyor – 2011 (Kaya Müzik)
 Seni Biraz Fazla Sevdim – 2013 (Poll Production)
 İhtiyacı Var – 2014 (Poll Production)

Tekane 
 Ölümsüz Aşklar – 2016 (Avrupa Müzik)
 Uslu Dururum – 2017 (Avrupa Müzik)
 Zor Sensiz – 2017 (Avrupa Müzik)
 Milletin Duâsı – 2018 (Poll Production)
 Biliyorum Dönmeyecek – 2018 (Avrupa Müzik)
 İlahi Adalet – 2018 (Avrupa Müzik)
 Yağmurlar (bi Furkan Özsan re) – 2019 (Avrupa Müzik)

Filmografî 
 Aynalı Tahir (Aynalı Tahir) (TV) (Star TV) – 1998–1999
 Kurt Kapanı (Falçata Kemal) (TV) (TGRT) – 2000
 Aşkına Eşkıya (Berşan) (TV) (TGRT, Show TV) – 2001–2002
 Papatya ile Karabiber (Karabiber) (TV film) – 2004
 Cennet Mahallesi (Ferhat) (TV) (Show TV) – 2004–2007
 Gonca Karanfil (Karanfil Kemal) (TV) (ATV) – 2008
 Mert İle Gert (Mêvan) (TV) (TRT 1) – 2008
 İbret-i Ailem (Mêvan) (TV) (Star TV) – 2012
 Güldür Güldür (Mêvan) (Show TV) – 2014
 Dostlar Mahallesi (Metin) (TV) (Kanal D) – 2017

Bernameyên wî yên televîzyonê 
 Alişan'lı Gece (TGRT) (2003–2004)
 Mavi Ay (ATV) (bi Asuman Krause re) (2006 - 2022)
 Daha Ne Olsun (FOX) (bi Demet Akalın) (2007)
 İlle de Roman Olsun (Show TV) (bi Çağla Şıkel re) (2008–2009 - 22 mar 2022)
 Herşey Dahil (Show TV) (bi Çağla Şıkel re) (2009 - 2022)
 Tabu (FOX) (bi Çağla Şıkel re) (2011)
 Ayşe&Alişan (Star TV) (bi Ayşe Özyılmazel re) (2012 - 2022)
 Alişan&Sevcan (Star TV) (bi Ayşe Özyılmazel û dûr ve jî bi Sevcan Orhan) (2012–2013 - 2022)
 Herşey Dahil (Show TV) (bi Çağla Şıkel) (2013–2015 - 24 mar 2022)
 Herşey Dahil (Kanal 360) (2016–2017 - 2022) (bi Çağla Şıkel re)
 Ailecek Şanslıyız (TV8) (2019–)
 Demet ve Alişan'la Sabah Sabah (Star TV) (2020–) (bi Demet Akalın re)

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Aktorên kurd
Kurdên Stembolê
Kesên ji Stembolê
Jidayikbûn 1976
Mirovên zindî
The Rescuers Down Under

The Rescuers Down Under 29mîn fîlma anîmasyonîê ya Walt Disney Studios e ku di sala 1990an de derket.

Fîlm
Fîlmên 1990an
İshak Sağlam

İshak Sağlam (jdb. 1966) siyasetmedar û parêzerekî kurd ê ku ji çiriya pêşîn a 2018an heya hezîrana 2021ê serokê Partiya Doza Azad bû. Paşê bû cîgirê serok û berpirsê mafên mirovan û karûbarên yasayî yên partiyê.

Jînenîgarî 
Sağlam di sala 1966an de li Hezoya Batmanê ji dayik bûye. Ew di sala 1992an de ji Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû. Di salên 2000î de di nava endamên Hizbullahê Kurdistan de weke parêzer xebitî, dû re ji ber endamtiya wî ya vê rêxistinê ji bo maweyê şeş salan cezayê girtîgehê bi ser wî de sepandine.

Partiya Doza Azad û PDK 
Di çiriya pêşîn a 2018an de, di kongreya sêyem a partiyê de, ji 1.165 dengan, wî 777 deng bi dest xistin, bû serokê Partiya Doza Azad. Di nîsana 2019an de Sağlam û şandeyekî Partiya Doza Azad çûn Herêma Kurdistanê da ku li serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê Mesûd Barzanî pêşwazî bikin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Herzog & de Meuron

Herzog & de Meuron Basel Ltd. fîrmayek mîmarî ya swîsrî ye. Fîrmaya bi nivîsgejha li Baselê ji hêla Jacques Herzog (jdb. 19ê nîsana 1950an) û Pierre de Meuron (jdb. 8ê gulana 1950an) ve hatî damezrandin. Herdu mîmar beşdarî Enstîtuya Teknolojiyê ya Federal a Swîsreyê (ETH) li Zurichê bûn. Ew belkî herî baş ji bo veguheztina Stasyona Hêza Bankside ya mezin a li Londonê ji bo mala nû ya Tate Modern têne zanîn. 

Herzog û de Meuron ji sala 1999an heya sala 2018an li ETH Zürich profesor bûn û di sala 1999an de bi mîmar Roger Diener û Marcel Meili re di beşa mîmariyê de ETH Studio Basel damezrandin. Herdu mamosteyên mêvan li Dibistana Mezûn a Sêwiranê ya Zanîngeha Harvardê ne. Jacques Herzog di heman demê de mamosteyek mêvan e li Koleja Mîmarî, Huner û Plansaziyê ya Zanîngeha Cornell.

Çavkanî
Hereketa Azadî

Hereketa Azadî rêxistinek û partiyeke niştimanî û îslamî ya kurd e ku li bakurê Kurdistanê çalak e. Ew partiyeke nû ye û yek ji wan kêmanan e ku bi awayekî aktîv ala kurdî li ba dike û tabelayên kurmancî û zazakî di nav sînorên Tirkiyê de danîne.

Damezrênerê partiyê di hevpeyvînekê de got "Hereketa Azadiyê bi hukmê partî li Kurdistanê kar û barên sîyasî dike, herketeke îslamî ye lê li ser esasên Kurd û Kurdistanê tevdigere"

Hereketa Azadî ji nêz ve bi Partiya Maf û Azadiyan re kar dike û di sala 2023an de bi hev re tifaqek çêkir.

Hereketî Azadî di Çileya 2023’an de bi partiyeke siyasî ya Kurdistanî ya bi navê HEZKURD’ê re hevdîtin pêk anîbû û bi Partiya Doza Azadî yê re jî li ser mijarên kurdan nîqaş kiribûn. Hereketa Azadî, lê îdia dike ku ji Partiya Doza Azadî bijarteyeke çêtir e.

Roja damezrandina Tifaqa Azadî û Demokrasiyê ya Kurd ku HDP, YSP, KCD, DBP, Hereketa Azadî, û KKP jî di nav de ye, Serokê Partiya Azadî Ayetullah Asîtî got, “Bê yekîtî serkeftin çênabe. Divê em xeletî û rastiyên xwe diyar bikin û bi hev re tevbigerin. Divê em xeletiyên xwe bibînin. Ger em şer bikin em ê bi ser bikevin.”

Di sala 2020an de dema ku Hesen Nesrullah, serokê Hizbullahê Libnan, heqaret li Mesûd Barzanî kir, Hereketa Azadî bi daxuyaniyeke dirêj berevaniya Barzanî kir û Nesrullah wek tirsonek bi nav kir.

Çavkanî
Rachele Richey

Rachele Richey (jdb. 20ê kanûna pêşîn a 1994an li Granbury ,Teksas ,DYA) pornostêrkeke amerîkî ye.

Jiyana  wê 
Ew di sala 2014an de di 19 saliya xwe de dest bi lîstikvaniya pornoyê kir. Di çar salên kariyera xwe de wê di 27 fîlman de lîstiye, di nav wan de du dîmen bi Rocco Siffredi re li Mecaristanê. Rachele ji ber şiyana xwe ya pêkanîna pratîkên tund (bukkake, gangbang, masoşîstiya sadî, urofilî) di pîşesaziya pornoyê de tê nasîn. Berevajî gelek pornostêrkên amerîkî, wê dîmenên li welatên din ên wekî Mecaristanê û dîmenek ji bo malpera fransî Jacquie et Michel  jî kişandiye.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

Pornostêrkên amerîkî
Jinên amerîkî
Mirovên zindî
Aigen im Ennstal

Aigen im Ennstal şaredariyekî li Navçeya Liezenê, Steiermark, Awistirya bi 2696 nîştecîhan e (1ê Çile 2023an).

Çavkanî 

Gundên Steiermarkê
Gundên Awistiryayê
Ji çiyan pê ve tu heval nînin

Ji çiyan pê ve tu heval nînin biwêjeke kurdî ye ku behsa tenêtiyê, nebûna piştgiriya Kurdan dike. Carinan ev têgîn ji bo biyanîbûn, sansura azadiya kurdan û dîtina kurdan wek hindikahiyeke mezin a bê dewlet tê bikaranîn.

Çavkanî
Fehim Taştekin

Fehim Taştekin (jdb. 6ê sibata 1972an li Erziromê), nivîskarê rojnamevanê tirk e ku pisporê siyaseta derve ya Tirkiyê, Qefqasya, Rojhilata Navîn û Yekîtiya Ewropayê ye. Fehim Taştekin nivîskarê platforma Al-Monitor û BBC tirkî ye.

Jînenîgarî
Fehim Taştekin di sala 1972an de li navçeya Oltî ya Erziromê hatiye dinê.  Li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Zanistên Siyasî qedandiye. Li Zanîngeha Marmarayê, Enstîtuya Rojhilata Navîn û Welatên Îslamî beşdarî bernameya mezûniyetê dibe lê nekariye temam bike.  Li "Lewis School of English", li bajarê Southampton û li "Evendine College", a li Londonê zimanê ingilîzî xwendiye.

Kariyera wî
Di sala 1994an de di rojnameya Yeni Şafakê de wek nûçegihan dest bi rojnamegeriyê dike û piştre di rojnameyên wekê Son Çağrı, Yeni Ufuk, Tercüman, Radikal û Hurriyetê de xebitiye. di Ajansa Kafkasyayê de ku ji aliyê Fehim Taştekin ve hatiye demazirandin, lêkolînên li ser Qefqasyayê dike. Di sala 2003an de li servîsa nûçeyên derve ya Rojnameya Radîkalê de wek edîtor, rêvebir û nivîskar dest bi xebatên xwe kiriye. Di rojnameya Hurriyetê de wek nivîskarê analîzê xebitiye.

4 salan heftane bernameyên siyaseta derve bi navê “Dîwana Rojhilat” di televizyona IMC TV de çêkir ku televîzyon di sala 2016an de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatiye girtin. Piştî girtina rojnameya Radikal ku di adara sala 2016an de hatiye girtin, nivîsên xwe yên li ser Duvar Gazeteyê berdewam kir. Di cotmeha sala 2021an de Taştekîn piştî ku edîtorê giştî Ali Duran Topuz di encama lihevnekirina xwediyê Dîwarê bi Vedat Zencir re dest ji kar berdide.

Niha jî li ser platformên Al-Monitor û BBC Tirkî nivîsaran dinivîse.

Çavkanî

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Besê Hozat

Besê Hozat (z. 1978an, li Dêrsim; bi navê fermî Hülya Oran) yek ji serokan Partiya Karkerên Kurdistanê û hevserokê Koma Civakên Kurdistanê bi Cemîl Bayik re ye. Ew endamê şeşemîn ê Konseya Serokatiyê ya Giştî ye ku organa herî desthilatdar a PKKê ye.

Kurtejiyan 
Oran di sala 1978an li parêzgeha Dêrsimê ji malbatekî bi 9 zarokan wekî zarokê heftemîn ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gundê Tanerê û ya navîn jî li Qeyseriyê xwend û li wir wek kurdeke Elewî rastî cudakariyê jî pêk hat. 

Malbata Oran mexdûrên Komkujiya Dêrsimê di sala 1938an de bûn. 

Di sala 1994an de li çiyayên Dêrsimê tevlî şoreşên PKKê dibe û navê xwe wek hevjîna Seyîd Rizayê kir ku serokê Serhildana Dêrsimê (1936-38) bû.

Çavkanî
Bêdengiya Berxê (Fîlm)

Bêdengiya Berxan  (), fîlmek tirsnagê psîkolojîk a amerîkî ya sala 1991an e ku derhinêriya filmê Jonathan Demme kiriye û ji hêla Ted Tally ve hatiye nivîsandin ku ji romana Thomas Harris ya 1988an hatiye veguheztin. Di fîlmê de Jodie Foster bi navê Clarice Starling wekê pratîkarek (stajyer) ciwan a FBIyê ku li pey kujerekî mezinê bi navê "Buffalo Bill" (Ted Levine) digeriya ku ew kujer çermê qurbaniyên xwe yên jin radikira. Ji bo girtina wî kujerê Clarice Starling ji Dr. Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) ku psîkiyatrîstek kujere û di girtîgehê de ye alîkariyê dixwaze.

Jodie Faster di rola bi navê Clarice Starling xelata Oscarê ji bo lîstikvana herî derketî stend. Di fîlmê de Scott Glenn wekî Jack Crawford û Ted Levine jî wekî kujerê rêzefîlmê «Buffalo Bill» dileyizin.

Senaryo ji aliyê senarîstê xelatgirê Oscarê Ted Tully ve hatiye nivîsandin û derhênerê wê jî ji aliyê derhênerê herî baş a xelatgirê oscarê Jonathan Demme ve hatiye kirin. Fîlm li ser çîroka bi heman navî ya Thomas Harris hatiye çêkirin. Fîlmê pênc Xelatên Oscarê stendiye û yek ji fîlmên herî navdar ên Anthony Hopkins tê têdin. Ji bo baştirîn fîlmên sînemaya amerîkî yên di 100 salên dawiyê de wekî beşek ji Enstîtuya Fîlman a amerîkî di sala 1999an de fîlm di rêza 65em de cih girtiye.

Çavkanî 

Fîlmên amerîkî
Mîtolojiya romayî

Mîtolojiya Romayî di Romaya Kevnare de gotinên derheqê Xweda, Hebûn û lehengiyê di nav xwe da dihevîne. Di heman dê piraniya ola Romayî jî di wan gotinan û vêjeya vê mîtolojiyê pêk tê.

Romayî bi awaya bawerî de pir tiştan li cîranên xwe wek yewnanî û şaristaniyên din yên Deryaya Navîn standin. Hingî împaratorî mezin  bû çanda romayî jî bi cure cure zêde bû û mîtolojiya romayî jî firehtir bû.

Mît, çi yewnanî, çi romayî, çi çandên din, di dawiya rojê de bi têkiliya di navbera xweda û mirovan de têkildar bûn, di vî warî de ji çîrok û çîrokên gelêrî ji hev cuda bûn. Ji bo hemû mirovan, bi gelek awayan, efsaneyan bi peydakirina ewlehiyê jiyan xweş kirin. Divê ew bi hêsanî wekî çîrokên sade neyên hesibandin, ji ber ku, hem li Yewnanîstan û hem jî li Romayê, wan bi mijarên girîng ve mijûl bûne: afirandina dinyayê, xwezaya qencî û xerabiyê, û hetta jîyana axretê. Û, ji ber vê sedemê, van çîrokan di ceribandina demê de li ber xwe dane û bûne beşek ji çanda me ya îroyîn. Tenê pêdivî ye ku meriv li navên gerstêrkên me binêre da ku vê yekê bibîne: Merkûr, Venûs, Mars, Jûpîter, Saturn, Neptûn, Ûranûs û hetta Plûtonê piçûk ê belengaz hemî bi xwedayên Romayê hatine binav kirin.

Mîtolojiya romayî bin bandora cîranan
Çaxê bajarê Romayê ava bibû Deryaya Navîn di destê du qewmê deryavan de bû. Fenîkeyî pirranî li Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur cih girtî bûn, Yewnanî jî li Anatolya, Balkan û nîvgirava Îtalyayê cih girtî bûn. Koloniyên Yewnanan li başûrê Îtalyayê û Sîsîlya de gelek çalak bûn. Ev çalakî jî li ser çanda Romayî de bandoreke mayînde hişt. Romayî ne tenê mîtolojiya wan; hûner û Felsefeya wan jî girt. 

Bandora mîtolojiya yewnanî di nav çîroka avakirina bajarê Romayê jî xwe xuya kir. Dihat bawerkirin ku her du avakarê bajarê Romûlûs û Remûs neviyê Aeneasê bû. Aeneas jî lehengekî Şerê Troyayê bû kû di nav hêzên Troyayê de şer dikir hemberî Akayiyan, piştî wêrankirina bajarê ji bajarê sax mabû û bi alîkariya Venûsê ji Troyayê revî bû.

Li çîrokên yewnanan de xwedawendên wan jî hebandin. 
 Zeus bû Jupîter
 Hêra bû Juno
 Apolon dîsa navê xwe girt 
 Artemîs bû Diana
 Afrodîtê bû Venûs
 Atênê bû Mînêrva
 Arês bû Mars
 Posîdon bû Neptunus
 Hadês bû Plûto
 Hêfestos bû Vulcan
 Hermês bû Merkûr
 Hêraklês bû Herkûl
 Kronos bû Saturnus

Çavkanî
Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA 2023

Kasa Cîhanî ya Jinan 2023, Kasa Cîhanî ya Xaniman 2023 yan jî Mondiyala Cîhanî ya Xaniman 2023 pêşbirkeke futbolê ya jinan e bi pişkdariya 32 hilbijartiyên neteweyî yên jin. Welatên mêvandar ên sala 2023 Awistralya û Zelendaya Nû ne. 

Pêşbirka navbirî di navbera 20ê tîrmehê û 20ê tebaxa 2023an de ji aliyê FIFA ve tê rêkxistin.

Hilbijartiyên Kasa Cîhanî ya Xaniman 2023an 
Di 2023an de 32 hilbijartî beşdarî dikin. Her 32 helbijartî tên belavkirin li ser heşt koman (A-H):

Koma A (1) 
  Filipîn
  Norwêc
  Swîsre
  Zelanda Nû

Koma B (2) 
  Awistralya (Ostralya)
  Îrlenda
  Kanada
  Nîjerya

Koma C (3) 
  Japon
  Kosta Rîka
  Spanya
  Zambiya

Koma D (4) 
  Çînistan
  Danîmarka
  Haîtî
  Îngilistan

Koma E (5) 
  DYA
  Holenda
  Portûgal
  Viyetnam

Koma F (6) 
  Brezîl
  Fransa
  Jamayka
  Panama

Koma G (7) 
  Afrîkaya Başûr
  Arjentîn
  Îtalya
  Swêd

Koma H (8) 
  Almanya
  Korêya Başûr
  Kolombiya
  Maroko

Çavkanî 

FIFA
Futbol
Kasa Cîhanî
Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA
Hevîr

Hevîr têkeleke stûr, nermik, carinan jî elastîk e ku ji dexl an jî ji berhemên baqilî tê çêkirin. Hevîr bi gelemperî bi têkelkirina arvanî bi mîqdarek piçûk av an şileyek din ve tê çêkirin û carinan hevîrtirşk an hêmanên din ên hevîrtirşkê, û her weha malzemeyên wekî rûn an çêjkeran dihewîne.

Çêkirin û teşekirina hevîr dest bi amadekirina cûrbecûr xwarinan dike, nemaze nan û tiştên li ser nan, lê di heman demê de biskuwît, kek, nan, kilor, kulîçe, pîzza û tiştên mîna wan jî tê de hene. Hevîr dikare ji cûrbecûr ard, bi gelemperî genim û nîsk, lê hem jî ji ceh, birinc, bihîv, beqliyat, û ji dexl û nebatên din were çêkirin.

Xwarin
Atalantê

Atalantê di mîtolojiya yewnanî lehengekî jin e. Bi wê awayê de di nav mît û efsaneyên wejêya yewnanî de bi tenê ye. Ji ber ku mîtên yewnanî de bi temamî leheng ji mêran pêk tê.

Di mîtolojiyê de, Atalantê keça Sxeneus keyê Boeotî an Îasosê Arkadyayî (kurê Lycurgus) an jî Maenalos e. Diya wê Klîmêne bû. Dîroknas  Apollodorusê Atînayî (nêz. 180 - piştî 120 BZ) destnîşan dike ku Atalanta di dema zarokatiya xwe de kesayetiyeke hişk bûye, ji hêla hirçek ku ji hêla xwedawenda Artemîs ve hatî şandin hate şîrdan û paşê ji hêla komek nêçîrvan ve hate mezin kirin. Sebeba terikandina wê ji xwezayê re ji hêla dêûbavên wê ew bû ku wan dixwest kurekî wan hebe. 

Dema mezin bû Atalantê, derheqê wê de Apolon li Delfîyê pêşbinîyek da ku Atalantê li herdem bê mehr bimîne. Li gorî pêşbinîyê Atalantê bû hevalbendê Artemîsê yên nêçîrê.

Nêçîra Berazê Kalîdonyayê 
Berazê Kalîdonyayê cinawarekî mezin bi pirç û xwedîyê diranê mezin bû. Ji hêla Artemîsê ji bo cezakirinî şandibû keyê Kalîdonyayê Oînefs re. Key hin lehengan kom kir ji bo nêçîra berazê di nav lehengan de Melager, Jason, Têseûs, Dioscuri, Melanion, Pêleûs, Peirithoos, Atalantê û hinek seyên nêçîrê hebû. Dilê Melagerê li nêçîrê de kete Atalantêyê lê tişt nebû di nav wan da û evîna wî bê encam ma. Leheng hemû wek hîvikê rêz girtîbûn. Lê Atalantê li kenarê hîvikê mabû ji ber wê di sentor(hespmêr) êrîşê lehengê kir, jixwe sentor wek bêkontrol dihatin naskirin. Leheng karî wan her du ya jî kuşt.

Pişt re armanca nêçîrê berazê Kalîdonyayê derket meydanê êrîş li ser Atalanrtayê kir lê pê tîra Melagerê mir.

Peşbazîya Atalantêyê 
Di çîroka Atalantayê de mesela herî balkeş peşbaziya Atalantayê ye, di çandên din yên dinyayên de versîyonê vê çîrokê hene. 

Atalantê soz dabû ku tu car neziwicî lê bavê xwe re hêj aş bûbû ji ber wê gotina bavê xwe kir biryara zewaca xwe da. Lê şertekî wê hebû gulaşê de kî bikarte wî ti ew ji wî ra bizewiciya. Li ser şîna kurê Posîdonê Pelîasê pêşbaziyên gulaşê çêkirin Pêleûs jî te de Atalantêyê karî hemû pehlewanan. Îppomênîs hat û her du dest bi bezê kirin lê Îppomênîs sê sêvîn zêr avête meydanê bala Atlantêyê çû seva ji ber wê Atalantê nekarî Îppomênîsê. 

Lê pêşbinî cih hat zewaca wan zehf dirêj ne bû. Her du li perestgehekî Zeusê tekîlîyên cinsî kir ji ber wê hatin cezakirin cezaya wan ew bû ku (ew hin versiyonan da ji hêla Kîbele) bûn şiklê du şêran. Lê rihê Atalantêyê paşî bu yek werzîşkarekî.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Hejmarên temam

Hejmareke temam an yek ji hejmarên xwezayî yê an jî neyînîya hejmareke xwezayî ye. Neyînîya  dîsa  e. 

Mîna: .

Nîşanê koma hejmarên temam

ye.

Çavkanî 

Matematîk
Dayiksalarî

Dayiksalarî, matriarşî sîstemeke civakî ye ku tê de jin di rolên serokatiya siyasî, deshilatdariya exlaqî, îmtiyaza civakî û kontrola milkê de xwediyê hêzê ne. Ev pênasekirin ji bo dîsîplînên antropolojî û femînîzmê jî hin aliyan ve ji hev cûda ne.

Dibe ku matriarşî bi civakên matrîlîneal (dayîk-binyad)  matrîlokal û matrîfokal re jî werin tevlihevkirin.  Hin kes wan pergalên ku pederşahî nînin wek pergalên maderşahî dihesibînin, bi vî rengî sîstemên wekheviya zayendî jî digirin nav xwe. Zanyarên din îdîa dikin ku di nav homo sapiens de qet civakên maderşahî çênebûne.

Çavkanî 

Civaknasî
Alvar Aalto

Hugo Alvar Henrik Aalto [ˈhuːɡo ˈɑlʋɑr ˈhenrik ˈɑːlto], bi kurtî Alvar Aalto (jdb. 3 sibat 1898 – m. 11 gulan 1976) mîmar û dîzaynerekî fînlendî bû.

Çavkanî 

Fînlendî
Wäinö Aaltonen

Wäinö Aaltonen, Wäinö Valdemar Aaltonen (jdb. 8 adar 1894 – m. 30 gulan 1966) resam û peykersazekî fînlendî bû.

Çavkanî 

Fînlendî
Chinua Achebe

Chinua Achebe [ˈtʃɪnwɑː əˈtʃɛbeɪ], navê wî yê jidayikbûnê Albert Chinụalụmọgụ Achebe (jdb. 16 çiriya paşîn 1930 - m. 21 adar 2013) romannivîs, helbestvan û rexnegirê edebî yê nîjeryayî bû.

Çavkanî 

Nîjeryayî
TvN

tvN (kurtenavê Total Variety Network e), kanaleke televizyonê ye li Koreya Başûr. Xwediyê kanalê kompaniya CJ ENM ye. 

tvN di 9ê çiriya pêşîn a 2006 de dest bi weşandinê kir û bernameyên wê bi taybetî rêzefîlmên televîzyonê û şowên cuda cuda ne.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Kanalên televîzyonê yên korêyî
Kanalên televîzyonê yên Korêya Başûr
Telefe

Telefe (kurtenavê Televisión Federal e), tora televîzyonê ya arjentînî ye ku xwediyê Paramount Global e. Ew di 1990î de ji hêla Avelino Porto û hevkarên din ve hate damezrandin. Navenda wê li Buenos Aires e.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî 

Kanalên televîzyonê yên Arjentînê
Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî
Nahide Refîq Hilmî

Nahide Refîq Hilmî, nivîskara kurd û keça siyasetmedar û nivîskar Refîq Hilmî bû.

Mirina wê 
Nahide Refîq Hilmî di 19ê hezîrana 2019an de çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Rêzimana kurmancîya rojavayê

Rêzîmana kurmancîya rojavayê gorê rezîmana kurmancîya standardê, ku li Wîkîpediyayê bi zimanê kurdî îstîmal dibe, bi ferq e. Di morfolojî, gramatîk, fonolojî û hîn pir tişta da gelek ferq hen, lê kurmancîya rojavayê nê yek e, bin vî pirtir ferq hen, mesela bi lehçê reşwanî û canbegî. Li vê sayfê, reşwanî ornekekê dibe.

Fonolojî 
Bi kurmanjîya rojavayê, fonolojî gorê kurmancîya standardê bi ferq e. Vida ornekna ji we tê limandin:

b > w, na ber konsonantê b’yê vokalekê heye.

 Ebbas > Ewwas (nav)
 Ra bûn > Ra wûn 
 Nabe > Nawe

i > e, na “i” normaldê ber b’ya “w” bû xerse, ew dibe “e”

 Ez dibim > Ez dewim
 Ez ra dibim > Ez ra dewim

e > ê, li şunê personê 3’ya yekjimar.

 Ew dike > Ew dikê
 Ew nake > Ew nakê

n > m, li prêfîksa impêratîfê

 Neke! > Meke!
 Nexwe! > Mexwe!
 Negirî > Megirî

xw > x, pirî a Reşwanî ver dikin

 Ew xwar > Ew xar
 Ez dixwim > Ez dixim

xwe- > xû-, xa-, tek di hena navdêr da

 Xwedê > Xûdê, Xadê
 Xweng > Xûng, Xang
 Xweş > Xûş, Xaş
 Nexweş > Nexaş (nexûş ne tê gotin)

Pirî ferqa din hene.

Grammatîk

Peyv 
Insana kurmanca rojavayê gelek pir peyvan tirkî îstîmal dikin. Mesela li şunê “îstîmal dikin”, “qulemîş dikin” tê gotin. Navê heywana, mêyva, hewa û îlmî pirî jî tirk in. Sebeba vîyê çiye? Cewabekê tenê tine, ema sebebekê, ku ana pirî çobanin, û lima pirî peyva kurdî nê lazim dibe.
Atomwaffen Division

Atomwaffen Division, bi kurtî AWD, komeke terorîst a rastgir e ku yekem car di çiriya pêşîn a 2015an de li Florîda bi eşkereyî derket û ji hingê ve li DYAyê û welatên din belav bû. Ew yek ji komên nûnazî yên herî xeternak ên dema me tê hesibandin.

Logoya wan nîşanek hişyariya tîrêjê ya spî li ber paşxaneyek reş vedihewîne û rengîn nîşana dabeşkirina Waffen-SS tîne bîra mirovan. Îdeolojiya wan a rastgir a tundrew li ser bingeha nasyonalsosyalîzmê hatiye avakirin û antîsemîtîzm, serweriya spî, nefreta kêmneteweyan û tundiya zêde belav dike da ku li seranserê cîhanê " şerê nijadî" yê apokalîptîkî pêk bîne. Ew tundrewên rastgir û qatilên Îslamî yên wek nimûne pesnê xwe dide.

Hejmara endamên li DYA’yê ji bo sala 2019an ji 80 heta 100 kesan, hejmara serlêderan ji 100’î zêdetir e. Li gorî feraseta berxwedana bêserok di hucreyên serbixwe de xwe birêxistin dikin û şopînerên xwe bi mîtralyoz û çêkirina bombeyan perwerde dikin. Ji sala 2017an û vir ve 3 endaman bi giştî 5 kes kuştine.

Kom ji sala 2017an vir ve endamên çalak li qada navneteweyî peyda dike. Komên bi vî rengî li Awistralya (Antipodean Resistance), Kanada (Northern Order), Brîtanyaya Mezin (Sonnenkrieg Division), Ewropaya Rojhilat (Feuerkrieg Division) û Skandînavya (Tevgera Berxwedana Bakur) derketin holê. Ji hezîrana 2018an vir ve Atomwaffen-Division Deutschland (AWDD) jî heye, ku pispor ji 24 heta 36 endaman vedihewînin. Ji payîza 2018an ve endamên berguman ên vê komê gefa kuştinê li cihû û misilmanên alman dikin û ji çiriya paşîn a 2019an ve jî gef li hinek siyasetmedarên alman dikin.

Piştî girtina hin endaman, AWD li Dewletên Yekbûyî di adara 2020an de hilweşandina xwe ragihand. Li aliyê din AWDD tekez kir ku wê hebûna xwe bidomînin û mezin bikin. Wekî din, ji Çile 2021, komek ji derdora 25 kesan bi navê Atomwaffe Division Europe (AWDE) hate damezrandin. Koma serketî, National Socialist Order, li DY hate damezrandin û di nîsana 2021 de hate naskirin.

Çavkanî 

Wîkîpediya bi zimanê almanî
Kesayetî

Deronnasya kesî .di hête hejmartin giringtrîn liqa deronî.ji berko serederî kirine digel hizir o bîr o reftar o halçonên kesî.yên ko kesayetya mirov nîšan dide. Ji ber vê yekê têkçonên kesayetî di hêne hejmartin ji têkçonên deronî.
Torî Tildarî

Torî Tildarî, Toriyê Tildarî (jdb. 1957 - m. 29 tîrmeh 2023) helbestvanê kurdî bû ku li gundê Tildara Dêrika Hemko li Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê.

Jiyana wî û şî'rên wî 
Tildarî di 1975an de dest bi nivîsandina helbestan kir û sê dîwanên wî hene.

Mirina wî 
Loriyê Tildarî bi sedema nexweşiyeke giran li nexweşxaneya Selam li Qamişloyê dihat dermankirin, di 29ê tîrmeha 2023an ji ber nexweşiya xwe jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Sûlav Mihemed

Sûlav Mihemed (m. 17 tîrmeh 2023, li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê) hunermenda sînemakar a kurd bû.

Mirina wê 
Hunermend Sûlav Mihemed di 17ê tîrmeha 2023an de ji ber nexweşiya şêrpenceyê li Silêmaniyê jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Aktrîsên kurd
Abdülkadir Konuk

Abdülkadir Konuk (jdb. 1947, li Erzîngan - m. 18 tîrmeh 2023, li Köln, Almanya) rojnamevan û nivîskarê tirk bû.

Jiyana wî 
Konuk di 1966an de ji Dibistana Kuran a Gumuşxaneyê mezûn bû û mamostetiya gundan dike. Di 1973an de di Enstîtuya Perwerdehiyê ya Atatirk li Stembolê de dest bi xwendinê kir, lê piştî sê salan, di 1976an de, diviya dest ji xwendinê berde.

Ew di rojnameyên Yeni Ülke, Özgur Gündem, Özgür Politika de wek rojnamevan xebitî. Ew çû Geliyê Beqayê li Libnanê, da ku li ser PKKyê reportaj binivîse.

Di 1982an de hat girtin û ji ber ku wî beşdarî bûyerên Tarişê (1980, li Îzmîrê) kiribû, di 1983an de cezayê îdamê lê hat pesandin. Konuk li zindanên Şirinyer, Buca, Selimiye, Sultanahmet, Burdur, Ermenek, Qonye, Çanakkale û Sagmalcilar girtî bû. Di 1989an de, gava ew di girtîgehê de bû, ji ber nexweşiya dil ew birin nexweşxaneyê û bi alîkariya çend kesên çekdar ew ji nexweşxaneya girtîgehê reviya.

Piştre ew çû sirgûnê li Almanyayê. Dewleta Tirk, Abdülkadir Konuk, tevî ku sirgûn jî bû, ji ber rojnamevanî û nivîsên wî gelek caran dadgeh kir û ceza lê birrîn.

Mirina wî 
Abdülkadir Konuk di 18ê tîrmeha 2023an de li bajarê Kölnê li Almanyayê wefat kir.

Çend berhemên wî 
Konuk li Tirkiye û Almanyayê 36 pirtûk çapkirine, çend ji wan ev in:
Dağın Öteki Yüzü
Hıdır ve İlyas
Su Uyur İnsan Kaçar
Bir Firarın İnanılmaz Öyküsü
Kötünün Kötüsü Adam- Anımsayabildiğim Kadarı ile Yaşam Öyküm
Dağdan Kopan Özgürlük
Hıdır ve İlyas Ateşinde Gözlerim
Tanrı'nın Son Sözleri
KURUKAFA Bir Kötünün Basit Felsefe Notları
Kayıp Ruhlar
Çözülme
Patrin Dört Dilden Şiir
Dağın Öte Yüzü

Çavkanî 

Rojnamevanên tirk
Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê

Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê ( bi îngilîzî Science Fiction and Fantasy Writers of America, bi kurtahî SFWA) rêxistinek li New York City ye ku hema hema hemî nivîskarên honaka zanistî û fantaziyê ên profesyonel ên Amerîkaya Bakur dicivîne. SFWA di sala 1965an de ji hêla Damon Knight ve bi navê Science Fiction Writers of America ( Nivîskarên Honaka Zanistî yên Amerîkayê ) hate damezrandin.

Endamtî 

Saziyên nivîskaranWêjeya honaka zanistî
Nûnazîzm

Nûnazîzm tevgerên mîlîtan, civakî û siyasî yên piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn pêk tê ku hewl didin îdeolojiya Nazîvejînin û vegerînin. Nûnazîzm îdeolojiya xwe ji bo pêşxistina nefret û serweriya nijadî (pir caran serweriya spî ), ji bo êrîşkirina ser hindikahiyên nijadî û etnîkî (pir caran antîsemîtîzm û îslamofobî ) û di hin rewşan de ji bo avakirina dewletek faşîst bikar tînin.   

Nûnazîzm fenomenek cîhanî ye, ku li gelek welat û torên navneteweyî nûnertiya rêxistinkirî heye. Ew hêmanên ji doktrîna Naziyan deyn dike, di nav de antîsemîtîzm, ultraneteweperestî, nijadperestî, biyanofobî, karînparêzî, homofobî, antî-komûnîzm û afirandina " Reichê çaremîn ". Înkarkirina Holokastê di derdorên neo-Nazî de hevpar e.

Nûnazî bi rêkûpêk sembolên Naziyan nîşan didin û heyraniya Adolf Hitler û rêberên din ên Nazî diyar dikin. Li hin welatên Ewropî û Amerîkaya Latîn, qanûn derbirîna nêrînên nûnazî, nîjadperest, antîsemît, an homofobîk qedexe dikin. Gelek sembolên girêdayî Naziyan li welatên Ewropî (nemaze Almanya ) têne qedexe kirin ku hewl bidin ku nûnazîzmê bihêlin. 

Koma Hawpa îro weke rêxistineke nûnazî ya çalak li Kurdistanê tê hesibandin.

Çavkanî
Sivîl

Sivîl, anku kesên sivîl, li gor yasaya mirovî ya navdewletî "kesên ku ne endamên hêzên çekdar in" û ew ne "şerker in eger bi eşkereyî çekan hilgirin û rêzê li yasa û adetên şer bigirin".

Li hin neteweyan, endamên unîformayên polîsên sivîl an dezgehên agirkujiyê bi axaftinê endamên gel wekî sivîl bi nav dikin.

Çavkanî 

Sivîl
Nîşana kolanan

Nîşana kolanan tabelayek e ku tê de navên kolanan nîşan dide. Nîşana kolanan bi gelemperî di derbasbûna rê de an di pêşî xaniyan de ne.

Çavkanî 

Nîşan
Hejmara malê

Hejmara malê, yan jî hejmara navnîşanê (gelek caran No: piştî navê kolanê tê nivîsandin), hejmareke li ser xanî û avahiyan e ku piştî navê kolanê tê ji bo ku mirov bizanibe kîjan xanî an avahî li ser kolanê dibîne.

Çavkanî 

Hejmar
Lîsteya girtîgehên tîpa F li Tirkiyeyê

Girtîgehên tîpa F (bi tirkî: F tipi cezaevi / F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumu) girtîgehên ewlekariya bilind ên komara Tirkiyeyê ne.

Çavkanî 

Lîste
Girtîgeh
Şerê Pûnîk ê yekem

Şerê Punîk ê Yekem (264-241 BZ) di navbera Kartaca û Romayê de bi giranî li ser kontrola Sîsîlyayê hatiye kirin.

Sedem û Amadekariyên Şer
Têkiliyên di navbera her du hêzan de bi sedsalan beriya şer bi giranî aştiyane bûn. Peymanên aşitiyê di sala 509 BZ, 348 BZ, 306 BZ û 279 BZ de, ku qada bandora her du dewletê diyar dikir, hatibûn îmzekirin, lê dema ku Roma li Magna Graecia(Deryaya Navîn) zêde bû, Kartaca xwest ku berjewendiyên xwe biparêze. Cihê nakokîyê Sîsîlya bû, giraveke stratejîk a girîng û bextewar, ku Kartacayiyan demeke dirêj bi bajarên-dewletên Yewnanî re gengeşî kiribûn û niha bala Romayê jî kişandibû ser xwe. Dema ku Roma kontrola Rhegium girt û Messana parastina Romayê ji xetereya ducar a Kartaca û Hieron II (tîranê Sîrakuse) geriya, têkiliyên di navbera her du hêzên mezin ên Deryaya Navîn de, bêtir xirab bûn.

Messana di sala 288 BZ de ji hêla Mamertines, komeke kirêgirtiyên bêrûmet ên ji Campania li Îtalya, hatibû dagir kirin.Ji ber  windakirina şerekî di sala 265 BZ, Hieron II neçar ma û alîkariyê ji Kartacayiyan xwest. Mamertînan jî Romê wekî hevalbendek bi hêz dît ku dikare serxwebûna wan garantî bike, û gava ku alîkariya wan hate pêşkêş kirin, wan garnîzona Kartacayê rakirin. Romayê konsolos Appius Claudius Caudex û du lejyon şandin Sîsîlyayê dema ku Kartaca bersiv da û pêşî fermandarê garnîzonê yê ku ji Messana hatibû avêtin kuşt û paşê bi Acragas (Agrigento) û Sîrakuseyê re hevalbendiyek çêkir. Dema gihîştina, fîloya Kartacayê bi Hieron re tev li hev bûn, Messana dorpêç kirin, û li bendê bûn ku daketina Romayê ji hêla Appius Claudius ve were girtin. Hanno, fermandarê Kartacayê, hişyarî da Romayiyan ku fîloya wî dê piştrast bike ku Romayî jî nikaribin destên xwe di deryayê de bişon. Li hember vê bersiva dramatîk a Kartacayê, konsulê Romayê, ku nuha li Messana ye, peymanek aştiyê pêşkêş kir, lê ew ji hêla fermandarê Kartacayê Hanno ve hate red kirin.

Çavkanî