nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Der Schwarm

Der Schwarm romaneke zanistî-xeyalî ya nivîskarê alman Frank Schätzing e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala 2004an de hate çap kirin û di demek kurt de bû bestseller. Mijara thrillera honaka zanistî xetereya hebûnê ya li ser mirovahiyê ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê.

Çîrok 
Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: melevan rastî êrişî segmasiyan an komên jellyfish tên, an keştî bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê Kanadayê jî balîna awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li Norwêcê, koloniyên kurmikan qeraxa parzemînê bêîstîkrar dikin, û di encamê de tsunamiyek çêdibe, ya ku deverên peravê yên Ewropayê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve.

Tîmek krîzê ya ku ji zanistvan û artêşê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke navneteweyî tê destpêkirin.

Dîroka weşanê 
Der Schwarm heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 zimanan hatiye wergerandin. Ew ji hêla gelek rexnegir û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a biyolojiya deryayî, erdnasî, û jeofîzîkê hate pesend kirin.

Adaptasyonên pirtûkê

Fîlm 
Uma Thurman û hilberînerên alman Michael Souvignier, Ica Souvignier û Till Grönemeyer di gulana 2006an de mafên fîlmê yên The Swarm kirîbûn. Di 9ê gulana 2007an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. Ted Tally nivîsandina senaryoyê qedandiye û Dino De Laurentiis bû yek ji xêrxwazên darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî 2015 hate texmîn kirin, lê heta sala 2018an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.

Rêzefîlm 
Hevbendiyek weşanên giştî yên ewropî rêzefîlmeke TV ya bi navê The Swarm, ku ji hêla Frank Doelger û Mark Huffam ve tê rêvebirin, çêdike. HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin. Tê de Cécile de France, Sharon Duncan-Brewster, Joshua Odjick, Takuya Kimura, Kari Corbett, Jack Greenlees, Lydia Wilson, Krista Kosonen, Takehiro Hira û Rosabell Laurenti Sellers hene. Ew di sibat û adara 2023an de hate berdan.

Çavkanî
The Swarm (rêzefîlm)

The Swarm (bi almanî: Der Schwarm) rêzefîlmeke televizyonê ya honaka zanistî ya alman/ewropî ye ku ji hêla Barbara Eder, Luke Watson û Philipp Stölzl ve hatiye çêkirin. Rêzefîlm ku ji romana binavûdeng ya Frank Schätzing hat veguheztin, tekoşîna mirovahiyê ya li dijî hêzeke nenas ya ku di kûrahiya deryayê de dijî, vedibêje.

Bi budceya texmînkirî ya 40 mîlyon € hat hilberandin, ev hilberîna TV ya almanî ya herî biha ya hemî deman e. Rêzefîlm promiyera xwe ya cîhanî di 73emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê de di Berlinale Series de di 19ê sibata 2023an de kir. Sê beşên ewil ji 8 beşan li derveyî pêşbirkê hatin nîşandan. The Swarm di 1ê adarê de li ser ZDFê kete weşanê,  ewê ji adarê ve li ser RAI, France Télévisions, Viaplay, Movistar, ORF, SRF û Hulu Japonya jî peyda bibe.

Çavkanî
Tacitus

Tacitus an go Publius Cornelius Tacitus(pz.56 - pz.118) dîroknasê  Romayî. Berhemên wî yên herî navdar  Dîrok û  Salname ne. Ew ji xeynî nivîskariyê sîyasetmedarekî jî bû , Ew bûye Quaestor , Praetor, Trîbûna Pleban, Konsûl, Prokonsûla Asyayê.

Jiyana wî 
Tacitus pz. 65 di dema Neroyê li Galyayê ji dayik bû. Zarokê malbatekî gumreh bû ji ber wê perwerdeyekî taybet stand. Berhemên Cicero û yên Quintilianê xwend, perwerdeya retorîk û dadî stand. Ew û hevalê wî Plînyê xort beşdarî dadgeha hiqûqê yên Romayê bûn. Wextekî pê re keça parêzgara Brîtanyayê re zewicî. Xezûrê wî Gnaeus Julius ti bibûya mijara pirtûka wî Agricolayê.

Berhemên Wî

 Agricola ( De vita Julii Agricolae )
 Germanya ( De Origine et situ Germanorum )
  Li ser Gotinbêjiyê Diyalog ( Dialogus de oratoribus )
 Dirok ( Historiae )
  Salname( Annales )

Çavkanî
Kîçwa

Gelê Kêçua (bi spanî: quechua) an jî gelê Kîçua, yek ji gelên xwecih ên Amerîkaya Başûr in, yên ku bi zimanên Quechua (yên Perûyê) diaxivin. Her çend piraniya axaftvanên Kêçua ji Peruyê ne, li Ekuador, Bolîvya, Şîle, Kolombiya û Arjentînê jî komên girîng hene.

Zaravayê Keçua yê herî berbelav Kêçuaya Başûr e. Gelê Kichwa yê Ekuadorê bi zaravayê Kîçwa diaxivin; li Kolombiyayê, gelê Înga bi Înga Kîçwa diaxivin.

Ji axaftvaneke Keçua re runa an nuna ye ("kes"); ji axaftvanên pirjimar re jî runakuna an nunakuna tê gotin. Axaftvaneke Keçua ji xwe re dibêjin runa - ku tê wateya gel.

Çavkanî
Rastgiriya tund

Rastgiriya tund an tundrewiya rastgir behsa tevgerên tundrew ên cihêreng ên di nav rastgiriya siyasî de dike. Ev têgîn îdeolojî û çalakiyên siyasî yên nijadperest, neteweperest, faşîst, neo-nazîst, an neo-faşîst digire nav xwe.

Tundrewên rastgir li ser bingeha etnîkî ne. Ew mafê wekheviya civakî û yasayî ya hemû mirovan înkar dikin û têdikoşin. Ew têgihiştina antî-pluralîst, antî-demokratîk û otorîter a civakê temsîl dikin. Di warê siyasî de jî dixwazin netew-dewletê veguherînin “civaka netewî” ya otorîter. “Gel” û “netew” bi awayekî nijadperest an etnopluralîst têne pênasekirin.

Taybetmendiyên van têgehên curbecur sembol û nîşaneyên rastgirên tundrew, revîzyonîzma dîrokî ya li ser hin serdeman (wek faşîzma Îtalyayê û dema Sosyalîzma Netewî), antîsemîtîzm, biyanofobî û teoriyên antî-amerîkî û/an teoriyên din ên komployê.
Têgihên siyasetnasiyê
Reşad Xelîfe

Reşad Xelîfe (erebî: رشاد خليفة) 19 teşrin 1935 - 31 Çile 1990,) Nivîskarê quranvan û biyokîmyager ê Misirî û Amerîkayî ye ku li ser Quranê xebat kir û mucîzeya Quranê a 19an dît. Îlan kir ku tenê çavkaniya îslamê Quran e û Hedîs ne rast in ji ber vê fikrên xwe di sala 1990î de hatiye kuştin.

Binêre 
Mucîzeyên Quranê
Ebdurezaq Newfel

Çavkanî 

Mirin 1990
Kesên sedsala 20an
 Nivîskarên ereb
Jidayikbûn 1935
Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Rewtî Şax

Rewtî Şax (bi soranî: ڕەوتی شاخ; "ber bi çiyê ve") komeke kurdî bû ku şaxa înternetê ya Ensar el Îslamê bû.

Hilweşandin 
Di Cotmeha 2015an de, hivdeh endam, di nav wan de serkirdeyê gumanbar, ku li Norwêcê ye, Mele Krêkar, hatin girtin.  Hemû endam Kurd bûn, û ew hemû ji aliyê polîsên li seranserê Ewropayê ve ji aliyê Îtalyayê ve, lêpirsîneke pirneteweyî ve hatin girtin. Di operasyonê de ew li Îtalya, Norwêc, Keyaniya Yekbûyî, Almanya, Fînlenda û Swîsreyê hatin hilweşandin.

Ev tora bi radîkalîzekirin û leşkerkirina çekdaran ji bo Ensar el-Islam, plankirina êrîşan ku dîplomatên Norwêcî û Brîtanî li Rojhilata Navîn dikin armanc, û amadebûna ji bo damezrandina xelîfetiya duyem li Kurdistana Başûrî, piştî Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê, hate tawanbar kirin. Her wiha guman hat kirin ku kampên xwe yên perwerdehiya leşkerî bi kar tîne.Sererkanê Dijî Terorê yê Îtalyayê Giuseppe Governale got ku operasyon "operasyona herî girîng a polîsên navneteweyî ya li Ewropayê di 20 salên dawî de ye".

Çavkanî
Kosarî

Xidir Mihemed Reşîd, ku bi navê Xidir Kosarî (bi kurdiya soranî: خدر کۆساری) tê nasîn, şoreşger û helbestvanekî kurd bû.

Jiyan 
Kosarî di sala 1969an de li Ranya, li Herêma Kurdistanê ji dayik bûye û di dema mezinbûna xwe de ne neteweperest û olî bû, lê di dema şerê Îran û Iraqê de ji aliyê baskê Elî Bapîr yê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê ve, ku bi bizava mezin a Micahîdên Kurdistanê ve girêdayî bû, hat erkdarkirin ku li dijî Sedam Huseyn şer bike û ew bû misilmanekî kurd ê neteweperwer û olî û li wir paşê wek helbestvanê wan hat naskirin. Di sala 1986an de zewicî û keçek û kurek wî hebûn. Di dawiya sala 1987an de, wî helbesta xwe ya yekem bi navê "Nîgarî Xudan" nivîsî, û wî helbest ji bo peydakirina mirovan bikar anî. Di serhildanên 1991ê yên Kurdistanê de roleke mezin lîst û helbestên xwe ji hoparlora Mizgefta Mezin a Ranya dixwend. Wî vîdyoyên helbestên xwe bi kurdiya soranî tomar kirine, piraniya caran di dema şer de li çiyayan, ku vîdyoyên wan li ser înternetê têne dîtin.

Mirin 
Di 27ê kanûna 1993an de, du sal piştî serhildanên Iraqê yên sala 1991ê, Kosarî ji aliyê YNKê ve piştî tepeserkirina rêveberiya Tevgera Îslamî ya Kurdistanê hate qetilkirin. Kosarî û du hevalên xwe ku di nav wan de birayê Elî Bapîr Wehîd Bapîr jî hebû, reviyan gundekî nêzî çiyê.  Wehîd û Kosarî piştî rojekê xwe li mala gundîyekî xwe veşartibûn. Demeke kin piştî derketina ji gund, Kosarî biryara xwe guhert û bi serê xwe vegeriya. Dema ku YNK-Pêşmerge di dema serdegirtinê de derbasî mala ku lê veşartibû, xwest bireve, lê hate gulebarankirin.  Pêşmergeyên YNKê ew li erdê xwînmij lê sax dîtin, gule berdan û çûn, lê Kosarî dîsa xilas bû. Piştî bihîstina serdegirtinê Wehîd Bapîr ji bo kontrolkirina wî vegeriya.  Kosarî li ser nivîna mirinê ji Wehîd lava kir: "Deftera xwe bîne, hê helbestên min di sînga min de mane."  Dotira rojê gundiyê ku alîkariya veşartina Kosarî kir cenazeyê xwe li traktorê bar kir û radestî malbata wî ya li Ranyayê kir.  Malbata wî di heman rojê de ew li çiyayan veşart û li wir merasîmeke Îslamî jê re li dar xist.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1969
Mirin 1993
Neteweperwerên kurd
Helbestvanên kurd
Berzex

Barzex di Îslamê de cîhê ku mirî li benda roja qiyametêê û Axretê ne. 

Hin alim bawer dikin ku misilmanên baş dema li Berzexê dijîn dê bibin xwediyê ezmûnek baş û misilmanên xirab dê cefayê bibînin.

Nav 
Peyva Berzax a erebî ji peyvên Zimanê kurdî û Zimanê farisî "Berz" û "Ax" hatiye wergirtin, ku tê wateya "cihê berz". Wek peyva dojehê, dozax ("doz" + ax") tê wateya "cihê nizim".

Di Quran û hedîs de 
Di Quranê de tenê sê caran hatiye behs kirin, û tenê carekê jî bi taybetî wekî astenga di navbera laş û eterî de, Berzex wekî cîhek ku tê de, piştî mirinê, ruh ji laş tê veqetandin tê destnîşan kirin.

Çavkanî 

Îslam
Termînolojiya îslamê
Zîna

Zîna di îslamê de têkiliya zayendî ya derveyî zewacê ye. Kesên ku zîna kirine divê bi îradeya xwe tevbigerin da ku zîna were hesibandin. Sûcdarkirina kesekî bi derewa Zîna jî di Îslamê de sûcekî mezin e.

"Qet nêzikî Zîna nebin. Ev karekî xerab e û dê rê li ber xerabiyên din veke." Suretî Îsra, ayet 32.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Zihar

Zihar di Îslamê de dema ku mêr jina xwe wekî diya xwe bi nav dike an jî jin mêrê xwe wekî bavê xwe bi nav dike. Kirina Ziharê di Îslamê de telaqê ye. Eger têkiliya wan a zayendî hebe wê demê ev weke tecawiz û zîna tê dîtin. Rêya betalkirina Ziharê bi azadkirina koleyekê, an jî rojîgirtina du mehan mîna remezanê, an jî bi xwarina şêst feqîran e.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Wekîl

Wekîl, an jî Vekîl, di şerîeta Îslamê de, ew kes e ku li ser navê kesekî din ê ku ferman daye wî tiştek dike.  Ew dikare parêzer, dîplomatek an serwerê mizgeftek an fermanek olî be.

Wekîl di Îslamê de yek ji navên Xwedê ye, bi wateya "pêbawer".

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Urf

Urf têgeheke îslamî ye ku tê wateya 'zanîn', kes an civakek. Ji bo ku di Îslamê de were naskirin, divê Urfe kesek an civakek li gorî qanûnên şerîetê be.

Urf jî dikare bibe çavkaniya hukmê huqûqî yê Îslamê. Li gorî hin çavkaniyan, Urf bi qasî Îcmaa û ji Qîyas ê zêdetir xwedî desthilatdarî ye.

Ger alim nikaribin li ser lihevhatinekê li hev bikin, dibe ku ew ji alimekî ku ji wan zêdetir Urf e ku biryarekê bide bixwaze.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Sewab

Sewab têgehek bi wateya "xelat" e.  Bi taybetî, di çarçeweya cîhanbîniya îslamî de, sawab, merîfet an xelata giyanî ya ku ji kirina qencî û teqwayê peyda dibe, dike.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Quran
Tesbîhê Fatime

Tesbîhê Fatime, an Tesbîhê Zehra, cureyeke taybet a zikirê ye ku ji aliyê Fatime Zehra, keça Muhemmed ve hatiye çêkirin û ji 33 dubarekirina Subhanallah ‎(سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ) pêk tê, yanî "Xwedê birûmet e", 33 dubarekirina Alhamdulillah (ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ), bi maneya “Pesn ji Xweda re”,  û 34 dubarekirina Allahû Akbar (اللَّٰهُ أَكْبَرُ) ku tê maneya "Xwedê [ji her tiştî] mezintir e".

Ew di îslamê de yek ji duayên herî hêzdar e.  Fatimê dema ku hewcedariya wê bi Xwedê hebû û mêrê wê Elî di şer de bû, van nimêjan dikir.

Çavkanî 

Îslam
Termînolojiya îslamê
Şiîtî
Tagût

Tagût di Îslamê de rêberê ku zilmê li gel dike ye an jî hewl dide ku hêza xwe ji bo berjewendiyên xwe bikar bîne.

"Ey Muhemmed, ma tu wan mirovên ku îdia dikin ku bi wan tiştên ku ji te re hatiye hinartin bawer dikin, dibînin, lê dîsa jî dixwazin ji bo dîwankirinê berê xwe bidin Tagûtan e zalimên, her çend ferman li wan hatiye dayîn ku wan Tagûtan red bikin? Şeytan dixwaze wan ji rê derxe." Sûretî Nîsa (Jinên), ayet 60.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Edebiyata îslamî

Edebiyata îslamî reftar e, ew edetên îslamî yên tesbîtkirî ye: "paqijkirin, exlaq, dek û dolab, mirovperwerî".

Di Îslamê de rêgezên etîkî û kodek exlaqî heye ku her beşê jiyanê vedihewîne. Misilman Edebê wek ehlê baş, hurmet, rêz û guncan bi nav dikin, li hember kirinên wekî ketin an derketina şûştinê, sekna dema rûniştin û paqijkirina xwe bêdeng dimînin.

Edebiyat adetên wekî:

 Beriya xwarin û vexwarinê gotina "Bismillah" (bi navê Xwedê).
 Dema ku hûn rûniştin kasa xwe bi dawî bikin û 3 caran hêdî ji wê vexwin
 Ji bo vexwarin û xwarinê destê rastê bikar tînin.  Ji bo paqijkirina xwe destê çepê bikar tînin.
 Dema ku bi yekî re rûdiniştin digotin “el salamû aleykum wa rahmatullahî weberekatuh” (selam û rehma Xwedê li we be). Gava kesek ji te re got, tu bi "Wa aleykumul selam werehmetullahi weberakatuh" (û selam û rehma Xwedê li we be) bibersivîne.
 Dema ku hûn bipişkin dibêjin "Elhemdulillah" (hemû spas û pesn tenê ji bo Xwedê ye). Dema ku yekî pişmiş bike, ji wan re bêje "Yerhemkum Allah" (Rehma Xwedê li te be).
 Di guhê rastê yê zarokê nûbûyî de "ezanê" (banga nimêjê) û di guhê wî yê çepê de jî îqame.
 Li ser paqijiyê:
 Kurtkirina mustaqê
 Rakirina porê milê bêyî zayendê
 birîna neynûkan
 Sinetkirina dûndana nêr
 Paqijkirina pozê, dev û diranan
 Bikaranîna avê ji bo paqijkirina laş piştî mîzkirin û defkirinê
 tu carî nekeve mala yekî, heya ku ew we vexwîne ku hûn li wir bin
 Di dema menstrual û ducaniyê de dev ji têkiliya cinsî, tevahiya laşê xwe bişon piştî menstrual an jî Cenabe (têkiliya zayendî).
 Di merasîmên definkirinê de nimêja cenaze jî heye yên şûştin û laş di nav cilê spî de pêça û wê di goreke ku bi erdê re ye veşêrin.

Çavkanî 

Îslam
Termînolojiya îslamê
Ehkam

Ehkam têgeheke îslamî ye û çend wateyên wê hene.  Di Quranê de peyva hukm bi wateya hakem, dadkirin, desthilatdarî, an jî daxwaza Xwedê bi cûrbecûr tê bikar anîn.  Di heman demê de ew dikare îşaret bi hêza rêvebirina cîhanî an jî biryara dadgehê bike.

Ehkam bi gelemperî qaîdeyên Quranê yên taybetî, an jî hukmên qanûnî yên ku bi karanîna fiqh têne derxistin vedibêje. Hikmên şerîetê dikevin yek ji pênc kategoriyan ku bi navê "pênc biryar" (Ehkam ul xemse) têne zanîn: Ferz (an wacib), Musteheb, Mubah, Mekrûh, û Heram.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Eman

Eman qanûnek îslamî ye ku ewlehiya mustemin an komek mirovan ji bo demek diyarkirî garantî dike.

Muhammed ji Misilmanan re soza ewlehiyê da kesên nemisilman, û bingeha peymanên ewlehiyê yên ku ji bajaran an miletên ku teslîmî xîlafeta misilmanan bûne, û ku van koman di bin qanûnên îslamî de diparêzin, çêkir. Eman dikare ji misilman û nemisilmanan re were pêşkêş kirin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Emîrê bawermendan

Emîrê bawermendan (bi erebî : أمير المؤمنين) têgeheke îslamî ye ji bo xelîfe û mîrê misilmanan, pêşî li Umer îbn el-Xettab û piştre jî ji bo mîrên din ên misilman hatiye bikaranîn.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Xelîfe
Bidah

Bidah (bi erebî : بدعة) di mijarên olî de behsa nûbûnê dike. Ev karekî ku li dijî Sunnetê ye, jê re nûbûn an jî nûjen tê gotin, ji ber ku ev kiryar bêyî erêkirina meqamek olî hatiye îcadkirin an jî ev kiryara qet ji aliyê sehab û pêxember ve nehatiye kirin. Ew afirandina tiştekî ku berê di Îslamê de tunebûye, ji ber ku Îslam jixwe kamil e û hewce nake ku tiştekî li ser were zêdekirin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Zimmî

Zimmî (ذمي) nemisilman e ku li welatê misilmanan dijî û dilsozê xîlafetê ye û heqê Cizyetê dide. Misilman mecbûr in ku Zimmî biparêzin û mafê Zimmî heye ku dînê xwe bike.

Statuya Zimmî ji bo Cihû, Xiristiyan, Sabiyan, (Ehlê Pirtûkê) Hindî, Bûdî, Zerdeştî, Êzîdî, û Sikh ku di teolojiya Îslamê de têne hesibandin tê sepandin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Cizyet

Cizyet baceke salane ye ku Zimmî ji bo ku li welatên misilmanan bijîn û ji aliyê misilmanan ve bên parastin divê bidin. Quran û Hedîs behsa cizyet mecbûrî dike. Bihayê diravê cizyetê girêdayî wê ye ku demî çiqas dewlemend bin, ger dewlemendtir bin, heqê wan zêde heye, heke feqîr bin, heqê wan kêm e.

Ji şêxên mislimanan ji mirovên gihîştî, azad û maqûl ên civata Zimmî xwestin ku cinetê bidin, dema jin, zarok, kal, seqet, nexweş, dîn, kole, û yên pir belengaz ji mûçeyê bêpar bûn.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Enternasyonala Sosyalîst

Enternasyonala Sosyalîst an bi navê fermî Socialist International (SI) rêxistineke siyasî ya navneteweyî an jî li seranserê cîhanê ya partiyên siyasî ye ku hewl didin sosyalîzma demokratîk ava bikin. Bi piranî ji partî û rêxistinên siyasî yên sosyaldemokrat, sosyalîst û kedkar pêk tê.

Her çend di sala 1951an de wekî peywira Enternasyonala Karker û Sosyalîst hate damezrandin, di dawiya sedsala 19an de pêşiyên wê jî hene. Di nava rêxistinê de niha 132 partiyên endam û rêxistinên ji zêdetirî 100 welatan hene. Endamên wê li gelek welatan, piraniya Ewropayê di nav de, rêvebirin. Di sala 2013an de, şikestineke di nav SI de bû sedema damezrandina Hevpeymaniya Pêşverû.

Sekretera giştî ya niha ya SI Benedicta Lasi (ji welatê Ganayê) ye û serokê niha yê SI serokwezîrê Spanyayê, Pedro Sánchez e. Her du jî di kongreya dawîn a SI de ku li Madrîdê, Spanya, di mijdara 2022an de hate lidarxistin, hatin hilbijartin.

Çavkanî
Partiya Sosyalîstên Ewropî

Partiya Sosyalîstên Ewropayê an bi navê fermî Party of European Socialists (PES) partiyeke siyasî ya ewropî ya sosyaldemokrat û pêşverû ye.

PES ji partiyên siyasî yên li ser asta neteweyî yên ji hemû dewletên endamên Yekîtiya Ewropî (YE) pêk tê,  Norwêc û Keyaniya Yekbûyî pê re. Partiyên sereke yên wekî Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê, Partiya Sosyalîst a Fransî, Partiya Karker a Brîtanya, Partiya Demokrat a Îtalya, Partiya Sosyalîst a Portûgalê, Partiya Sosyalîst-Demokrat a Romanya û Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê di nav de ye. Partiyên ji çend welatên din ên Ewropayê û ji herêma Deryaya Navîn jî wekî partiyên hevkar an çavdêr di PES de têne pejirandin. Piraniya partiyên endam, hevkar û çavdêr endamên Hevbendiya Pêşverû an Enternasyonala Sosyalîst a berfireh in.

Çavkanî 

Partiyên sosyaldemokrat
Hevbendiya Pêşverû

Hevbendiya Pêşverû an bi navê fermî Progressive Alliance (PA) navneteweya siyasî ya partî û rêxistinên siyasî yên pêşverû û sosyaldemokrat e ku di 22ê gulana 2013an de li Leipzig, Almanya hate damezrandin. Hevbendî wekî alternatîfek ji Enternasyonala Sosyalîst a heyî re hate damezrandin, ku gelek partiyên endamên wê endamên berê an niha ne. Hevpeymaniya Pêşverû 140 beşdarên ji çar aliyê cîhanê îdîa dike.

Çavkanî
Hindikayî

Hindikahî komek biçûk a di civakê de ye ku xwedî hejmara herî hindik e, ji ber vê yekê "kêmjimar" e û dikare bi pîvanên demografîk ên di nav gelheyê de were fam kirin. 

Di warê civaknasî, aborî û siyasî de hindikahî demografyaya ku pareke herî biçûk a gelheyê digire. Di çerçoveya akademîk de komên 'kêmnetewe' û 'piraniyê' di çarçoveya strukturên desthilatdariyê yên hiyerarşîk de bi awayekî guncawtir tên fêmkirin. Mînakî, li Afrîkaya Başûr di dema Apartheidê de, Ewropiyên spî hema hema hemî hêza civakî, aborî û siyasî li ser Afrîkiyên reş girtin. Ji ber vê sedemê, Afrîkiyên reş 'koma hindikahiyê' ne, tevî ku ew li Afrîkaya Başûr ji Ewropiyên spî zêdetir in. Ji ber vê yekê akademîsyen bêhtir behsa 'koma hindikayiyan' dikin ji bo kategoriyeke mirovên ku li gorî endamên komeke civakî ya serdest rastî dezavantajê tên.
Mafên mirovan
Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Kêmanî
Demokrasiya beşdar

Demokrasiya beşdar an demokrasiya beşdarbûnê şeklê rêveberiyê ye ku hemwelatî bi awayekî takekesî û rasterast beşdarî siyaset û biryarên û siyasî dibin, yên ku bandorê li jiyana wan dike, û ne bi riya nûnerên hilbijartî. Di vê modelê de hêmanên demokrasiya rasterast û temsîlî li hev tên.

Çavkanî
Hilbijartina Serokomariya Tirkiyê ya sala 2014an

Hilbijartina serokomariya Tirkiyê ya sala 2014an di 10ê tebaxa 2014an de ji bo hilbijartina 12emîn serokomarê Tirkiyê. Ev cara yekem bû ku bi HDPê partiyeke alîgirê kurdan namzedê xwe Selehattin Demirtaş destnîşan kir ku %9.76 dengan bidest xist. Di encama hilbijartinê de serokwezîr Recep Tayyîp Erdogan di tûra ewil de bi piraniya mutleq a dengan hat hilbijartin. 

Hilbijartin di çarçoveya reformên ku di encama referanduma destûrî ya 2007an de pêk hat, ku cara ewil dengdana rasterast a neteweyî destnîşan kir, ne ji hilbijartina endamên parlamentoyê. Zêdetirî 55 milyon kes hem li Tirkiyê hem jî li derve xwediyê mafê dengdanê bûn.

Receb Teyib Erdogan, serokê AKPê û serokwezîrê sala 2003an, yê ku di hilbijartina giştî ya Tirkiyê ya sala 2002an de bi ser ketibû, bi %51,79 dengan bi dest xist. Sekreterê giştî yê berê yê Rêxistina Hevkariya Îslamî Ekmeleddîn Îhsanoglu ku wek namzedê hevbeş ê 13 partiyên opozîsyonê ku di nav wan de Partiya Gel a Komarî (CHP) û Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) bû, bi rêjeya 38,44% bû duyemîn. Hevserokê Giştî yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Selahattin Demirtaş ku 8 partiyên çep piştgirî girt, bi rêjeya 9,76% bû sêyemîn.

Çavkanî
2016

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Rêveberiya herêmî

Rêveberiya herêmî têgehek gelemperî ye ji bo asta herî jêrîn a rêveberiya giştî di nav dewletek serwer de. 

Rêveberiya herêmî bi taybetî behsa asta rêveberiyê dike ku hem ji hêla erdnîgarî ve herêmî ye û hem jî xwediyê hêzek sînordar e. Li hin welatan peyva "rêveberî" bi gelemperî ji bo rêveberiyek neteweyî (hikûmet) veqetandî ye, ku dikare hikûmetek navendî an hukûmetek federal be. Li hemberî vê yekê têgîna rêveberiya herêmî wekî alternatîf û sîstemeke li hember hukûmeta neteweyî tê bikar anîn. Di gelek rewşan de ev tê wateya çalakiyên dabeşên îdarî yên jêr-neteweyî, yên asta yekem, ku bi gelemperî bi navên wekî kanton, parêzgeh, eyalet an herêm têne zanîn. Rêveberiyên herêmî bi gelemperî tenê di çarçoveya hêzên ku bi taybetî ji wan re hatine veqetandin (bi rêya qanûn û/an dîrektîfên asteke bilind a hikûmetê) tevdigerin. 

Li dewletên federal, rêveberiya herêmî bi gelemperî rêzek sêyemîn an çaremîn a hukûmetê pêk tîne, lê di dewletên unîter de, rêveberiya herêmî bi gelemperî pileya duyemîn an sêyemîn a hukûmetê digire.
Lamerkeziyetî
Alî Haydar Konca

Alî Haydar Konca (jdb. 1ê sibata 1950an ) siyasetmedarekî kurd e ku di navbera 28ê tebax û 22ê îlona 2015an de di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya bi serokatiya Ahmet Davutoglu de wezîrê karên Yekîtiya Ewropayê û serokê Danûstandinan bû. Li navçeya Kocaeliyê ji hezîran heta mijdara 2015an endamê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye û wek karmendê berê yê dewletê û qeymeqam kar dikir.
Jidayikbûn 1950
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Müslüm Doğan

Müslüm Doğan (jdb. 15ê cotmeha 1959an) siyasetmedarekî kurd e ku di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya ku di 28ê tebaxa 2015an de ji aliyê serokwezîr Ahmet Davutoglu ve hatibû avakirin de wek wezîrê pêşketinê xebitî. Di hilbijartina giştî ya hezîrana 2015an de wekî parlamenterê herêma duyemîn a Îzmîrê hat hilbijartin û di 22ê îlona 2015an de ji kabîneya hilbijartinê ya demkî îstifa kir û Cüneyd Düzyol li şûna wî cih girt.

Çavkanî 

Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1959
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Yavuz Önen

Yavuz Önen di sala 1938an de li navçeya Midyada Mêrdînê ji dayik bû. Wî li Stembolê li Lîseya Haydarpaşayê xwend û ji Fakulteya Mîmariyê ya ITUyê mezûn bû. Di nava Partiya Karkerên Tirkiyê de cih girt û kete nava siyasetê. Her wiha di çarçoveya doza THKP-Cê de hat girtin û cezayê girtîgehê lê hat birîn. Bi qanûna efûya giştî ya ku di sala 1974an de hatibû derxistin hat berdan. Piştre li serokatiya Sendîkaya Karmendên Teknîkî dest bi kar kir. Her wiha serokatiya TMMOB, gerînendeyê komeleya mafê mirovan ÎHD kir û serokê TÜTEDê bû. Li aliyê din Önen ji sala 1989an û vir ve serokê HRFTê ye.

Çavkanî
Fatma Gök

Prof. Dr. Fatma Gök rewşenbîr, akademîsyen, siyasetnas û mamosteya teqawîtbûyî ya Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Bogazîçiyê ye. Ew yek ji damezrînerên partiya HDPê ye.  

Ji ber ku nameya Akademîsyenên Aştiyê ya bi sernavê "Em ê nebin alîgirê vî sûcî" bi îdiaya "propagandaya rêxistina terorê kiriye" li 32emîn Dadgeha Cezayê Giran a Edliyeya Stembolê ya Çaglayanê hat darizandin.
Kongreya Demokratîk a Gelan

Kongreya Demokratîk a Gelan (bi tirkî: Halkların Demokratik Kongresi, HDK) yekitiyeke ji gelek tevger, rêxistin û partiyên çepgir ên Tirkiyeyê ye ku armanca wê ew e ku di bingehê xwe de siyaseta Tirkiyeyê ji nû ve biafirîne û nûnertiya kesên bindest yên ku bi cudakariya etnîkî, olî an jî zayendî rû bi rû ne. 

Kongre dij-kapîtalîst e û di 15ê cotmeha 2011an de hate avakirin û gelek konferans û kongreyên fermî li dar dixe. Kongreyê di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan (PDG) ava kir, ya ku baskê wê yê siyasî ye. Yekitiyeke bi heman rengî ya komên çep, Tevgera Hezîranê ya Yekbûyî, di sala 2014an de hat avakirin.
Serpil Kemalbay

Serpil Kemalbay Pekgözegü (jdb. 14ê sibata 1964an li Erdexanê) siyasetmedareke kurd e û ji 20ê gulana 2017an heta sibata 2018an hevseroka Partiya Demokratîk a Gelan HDPê bû.
Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Mirovên zindî
Welî el Emr

Welî el Emr tê maneya "yê ku xwedî desthilatdarî yan berpirsiyarî yan jî biryar e".  Di heman demê de ew kes e ku karûbarê 2 kesan çareser dike. Di ayeta 59emîn a Qur'anê ya sûreya Nisa'yê de behsa wê tê kirin.  Welî-ul-Emr wekî rêber û alimên çanda Îslamê tê dîtin.

Wezîfa ye Welî el Emr çend tişt in:

 Olê li ser esasê xwe biparêze.
 Damezrandina dadwerîyek adil di nav gel de ji bo parastina mafên wan.
 Parastina erd û ewlehiya wê.
 Ji bo parastina muqeddesatên Xwedayê mezin û mafên mirovan sepandina hudûdê.
 Ji bo rizaya Xwedayê mezin cîhadê saz kirin.
 Komkirina sedeqe û pereyên sedeqe gel û dayîna wan kesên ku hewcedar in.
 Dabeşkirina pereyên giştî li kesên ku heq dikin.
 Ji bo sekreterên jêhatî, wezîfeyên giştî digirin.
 Ji bo ku xwe bide destpêkirin ku tiştan bibîne, û li şert û mercan bigere;  Siyaseta netewî pêş bixin û millet biparêzin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Teqiye

Teqiye di Îslamê de ew e ku misilman ji tirsa çewsandinê dînê xwe înkar bike.

Teqîye di destpêkê de ji aliyê hin hevalên Mihemed ve bi zorê dihat kirin. Ji bo Sunniyan, El-Tebarî diyar dike ku veşartina îmana xwe tenê dema ku mirov di xetera mirinê de ye, her çend çêtir e ku kesek li Îstîşhadê bigere.  Heger metirsî hebe, ji bo misilmanekî çêtir e ku here cihekî aramtir ku mirov bikaribe bi eşkereyî baweriya xwe pêk bîne, “ji ber ku axa Xwedê fireh e”. Li gorî Şîeyan, di rewşên ku metirsiya zêde ya ziyana canî û madî hebe û lê ti metirsî li ser olê tunebe, gulebarankirin destûr e.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Sukûk

Sukûk amûrek darayî ye ku li welatên Şerîetê tê bikar anîn, an jî rasttir, wekheviya îslamî ya bondoyan. Akademiya Fiqih ya OIC di Sibata 1988 de bikaranîna Sukûk rewa kit.

Li gorî rapora 2016/17 ya Rewşa Aboriya Îslamê ya Cîhanê, ji 2,004 trîlyon dolarê samanên ku di sala 2014 de li gorî şert û mercên Şerîetê hatine rêvebirin, 342 milyar dolar Sukûk bû, ku ji 2,354 Sukûk kesane pêk tê.

Çavkanî
Şura

Şura di îslamê de meclîs an jî referandûm e. Quran misilmanan teşwîq dike ku bi Şura bi hev re li ser karûbarên xwe biryar bidin.

Şura wekî çalakiyek pesindar tête binav kirin ku pir caran di organîzekirina karûbarên mizgeftek, rêxistinên Îslamî, an karûbarên kesane de tê bikar anîn.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Qisas

Qisas di Îslamê de tê wateya "tolhildanê".

Qisas ji bo mexdûr an mîratgirên mexdûr li hember sûcdarekî kuştinê an bi qestî birîndarkirina laş heye. Di bûyera kuştinê de, qisas mafê kuştina kujer dide, eger kujer bê mehkûmkirin û dadgehê jî erê bike.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Qaza

Qaza tê wateya "biryarek". Di heman demê de ew dikare biryarek dadgehê an karûbarek dadrêsî jî be. Qazî Qaza dike.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Nisab

Nisab di şerîetê de kêmtirîn mîqdara ku divê misilman hebe berî ku Zekat bide. Zekat li gorî serweta bidestxistî tê diyarkirin; mal û milkê meriv çiqas zêde be, qîmeta zekatê jî zêde dibe. Eger mal û milkê yekî ji Nisab kêmtir be, zekatê nade.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Nefeqe

Nefeqe bi gotina qanûnî ya îslamî ji bo alîkariya aborî ye ku mêr divê di dema zewacê de û ji bo demek kurt piştî hevberdanê ji jina xwe re peyda bike.  Li gorî peymana zewaca îslamî, mêr mecbûr e ku di dema zewacê de xercê xanî, xwarin û cilên jina xwe bide.  Piştî hevberdanê, divê sê mehan heman tiştî bike.  Ger jina ji malbateke pir feqîr be, dibe ku Nefeqe jî ji wan re were pêşkêş kirin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Xums

Xums (bi erebî: خُمْس, 'ji pêncan') tê wateya ferzkirina olî ya pêwîst a her misilmanekî ku 20% ji serweta xwe ji çavkaniyek ne seretayî ji bo sedemên diyarkirî bide.  Di Îslama Şîa û Sunnî de bi awayekî cuda tê nirxandin.  Ev bac dikare ji kesekî pêbawer re were dayîn ku dê ji bo berjewendiya civaka îslamî bikar bîne, an jî ji bo belavkirina di navbera sêwî, belengaz, rêwiyan de. Xums ji bacên din ên îslamî yên wek zekat û jîzyayê cuda ye.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Şiîtî
Îstişhad

Îstişhad di îslamê de ji bo "şehîd", "mirina şehîdan" an "mirina qehremanî" ye. Kesê ku Îstîşhadê dike bi navê Şehîd tê naskirin.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Heya

Haya têgeheke îslamî ye ku behsa adet, şermokî, nefsbiçûk û reftara baş dike. Haya Misilmanan teşwîq dike ku ji her tiştê ku wekî nerehetî, nefret, bêrûmet, an negunca an şerm tê hesibandin dûr bixin. Haya di Îslamê de roleke girîng dilîze, ji ber ku yek ji girîngtirîn beşên Îmanê ye.

Çavkanî 

Hedîs
Termînolojiya îslamê
Fasiq

Fasiq kesek e ku şerîeta Îslamê bi berdewamî binpê dike. Ji ber ku fasîk bêbawer tê dîtin, îfadeya wî di dadgehên Îslamî de nayê qebûlkirin.  Têgîna fasiq tê maneya "bêhêvî", "gunehkarê cinayetkar" an "xerab".

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Kevirê reş

Kevirê Reş (erebî: الحجر الأسود, Ḥajaru al-Aswad) kevirek e ku li rojhilatê Kabeyê ye.  Ew ji hêla Misilmanan ve wekî bermayek îslamî tête pejirandin ku ji serdema Adem û Hewa ve vedigere. Kevir bi eslê xwe spî bû lê ji ber gunehên xelkê reş bû. Kevir ji dema Adem û Hewayê bû û ji Muhemmed re hat şandin û ew di quncika Kabeyê de danî. Dema ku Misliman ji Kevirê Reş re hurmet dikin, ew îbadetê nakin.

Çavkanî
Kevirkirina Şeytan

Kevirkirina Şeytan beşek ji hecê ya salane ya bajarê pîroz Mekke li Erebistana Siûdî ye.  Di merasîmê de, heciyên misilman keviran davêjin sê dîwaran (berê stûn), bi navê Cemarat, li bajarê Mîna, li rojhilatê Mekkê.  Ew yek ji rêze kirinên merasîmê ye ku divê di Hecê de were kirin.  Ew performansa sembolîk a Pêxember Îbrahîm (an Îbrahîm) e, ku tê de wî sê stûnên ku temsîla ceribandin û bêîtaetiya Xwedê dikin kevir kirin.

Di Eyda Qurbanê de (roja 10-ê Zul-Hicce), divê heciyan bi heft keviran li Cemara Mezin an Cemera Aqaba bixin.  Di roja eydê de piştî temamkirina keviran, her hecî divê porê xwe bibire. Di her du rojên din de, divê ew her sê dîwaran bi heft keviran bixin, li gorî rêzê ji rojhilat ber bi rojava ve.  Ji ber vê yekê herî kêm 49 kevir ji bo merasîmê hewce ne, hin heciyan rojek din li Mînayê dimînin, di vê rewşê de divê dîsa her dîwarek heft caran kevir bikin.  Kevirên ku di kevirkirinê de têne bikar anîn bi kevneşopî li Muzdelifah, deştek li başûrê rojhilatê Mînayê, şevek beriya avêtina yekem têne berhev kirin, lê ew dikarin li Mînayê jî werin berhev kirin.

Çavkanî
Telbîye

Telbiye (bi erebî : التلبية ) ayetek e ku hecî di hecê de bi berdewamî dubare dikin.

Nivîsar 
( لبَّيك اللَّهُمَّ لبَّيْك، لبَّيْك لا شريكَ لك لبَّيْك، إنَّ الحمْدَ والنِّعمَةَ لك والمُلْك، لا شريكَ لك; lebbeyk allahumma lebbeyk, lebbeyk la şerîke leke lebbeyk, înnel hemde wel niîme leke wel mulk, la şerîke lek) “Ya Xweda, me bersiva daxwaza te da, şirîkê te tune ye, pesn, qudret û rizqê te ye.

Çavkanî
2017

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 25ê sibatê — Şîfa Gerdî,  rojnamevaneke kurd
Levent Tüzel

Abdullah Levent Tüzel (jdb. 12ê tîrmehê 1961) siyasetmedarekî tirk e ku di sala 1996an de yek ji damezrînerên Partiya Kedkar (EMEP) bû. Ew di sala 2011an de bi piştgiriya Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyêwek parlamenterê serbixwe ji herêma sêyemîn ya Stenbolê hat hilbijartin. Herwiha, Tüzel di koma meclîsê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) de jî cih girt.

Tûzel ji fakulteya hiqûqê ya Zanîngeha Stembolê mezûn bû û ji sala 1985an vir ve parêzerek serbixwe ye. Wî di sala 1996an de Partiya Kedkar damezrand, berî hilbijartinên giştî yên 2011an îstifa kir da ku wekî endamek serbixwe ji Stembolê beşdarî hilbijartinê bibe. Tevî nakokiyên di navbera EMEP û HDPê de li ser bandora neteweperestiya Kurd a di nava partiyê de, Tüzel tevlî HDPê bû û heta dawiya wezîfeya xwe parlamentera HDPê ma.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1961
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
EMEP

Partiya Kedê (bi tirkî: Emek Partisi, EMEP) partiyeke komunîst a Tirkiyê ye. Serokê wê Ercüment Akdeniz e. Partî di sala 1996an de bi navê Emek Partisi (Partiya Kedê, PE) hate damezrandin. Ji ber qedexekirina wê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve, di heman salê de dîsa bi navê Emeğin Partisi (Partiya Kedê, EMEP) hate damezrandin. Di sala 2005an de, navê "Emek Partîsî" ji nû ve hate danîn, piştî ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê biryar da ku ev qedexe binpêkirina xala 11 a Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê ye.

Helwesta wê ya îdeolojîk li gorî xeta ICMLPO ye. EMEP di bernameya xwe de armanca xwe wek avakirina “Tirkiyeya serbixwe û demokratîk” dide nasîn. Partî rojnameya Evrensel diweşîne.

Partî yek ji beşdarên Kongreya Demokratîk a Gelan e, înîsiyatîfeke siyasî ku di sala 2012an de bû alîkarê damezrandina Partiya Demokratîk a Gelan.

Çavkanî
Adem Geverî

Adem Geverî (jdb. 2ê adara 1978an , Gever , Colemêrg ) mamoste, siyasetmedarekî kurd û parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan yê Wanê ya serdemên 25 û 26an a Meclîsa Mezin a neteweyî ya Tirkiyeyê ye. Li Fakulteya Perwerdehiyê ya Atatürk ya Zanîngeha Marmarayê  beşa mamostetiya erdnîgariyê qedand.

Geverî di hilbijartinên giştî yên hezîran û mijdara 2015an de bû parlamenterê PDGê ya Wanê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1978
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kesên ji Colemêrgê
Parlamenterên Wanê
Bariş Sulu

Barış Sulu siyasetmedarekî tirk ê ji Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye. Sulu yekemîn namzedê parlamentoyê yê hevzayend ê Tirkiyê ye, lê nehat hilbijartin. Sulu ji sala 1999an vir ve çalakvanek mafên kesên LGBT li Tirkiyê ye. Ew niha li Almanyayê penaber e.

Çavkanî 

Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Berkîn Elvan

Berkîn Elvan (5ê rêbendana 1999an - 11ê adara 2014an) xortekî 15 salî bû ku li Stembolê di dema xwepêşandanên Parka Geziyê ya li dijî hikûmetê yên hezîrana 2013an de bombeya gaza îsotê ji aliyê efserekî polîs ve li serê wî ket. Piştî vê yekê 269 rojan kete komayê û di 11ê adara 2014an de jiyana xwe ji dest da. Parêzerên malbatê diyar kirin ku rewşa Elvan di hefteya dawî ya jiyana wî de girantir bûbû û giraniya wî ji 45 kg daketibû 16 kg. Piştî mirina Berkin xwenîşandanên berfireh hatin kirin. Ew li goristana Ferîkoyê ya Stembolê hat definkirin.

Bavê Berkîn Elvan ji Toqadê, diya wî jî ji Dêrsimê bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1999
Mirin 2014
Ehlê Pirtûkê

Ehlê pirtûkê an Ehlê Kîtab (erebî: اهل الكتاب; ehl el-kîtab) têgeheke îslamî ye ku behsa wan olên ku Misilman dihesibînin ku bi ayetên berê hatine rêberî kirin, tevî ku paşê dê kafir bin jî. Di Quran behsa dînên wek Cihû, Xirîstiyan, Zerdeştî, Sabî behs dike.

Di dîrokê de, civakên olî yên ku ji hêla Misilmanan ve wekî Ehlê Pirtûkê hatine nas kirin, statuya qanûnî ya ku bi navê Zimma tê zanîn, bi wan re hate dayîn ku îmana xwe bikin û civata xwe îdare bikin, li hember dayîna baca taybetî ya bi navê Cizyet.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Partiya Kesk a Ewropayê

Partiya Keskan a Ewropayê (EGP), ku wekî Keskên Ewropî jî tê binav kirin, partiya siyasî ya ewropî ye ku nûnertiya partiyên neteweyî yên ji seranserê Ewropayê dike, yên ku nirxên keskan parve dikin. Keskên Ewropî ji nêz ve bi Koma Parlamena Keskan-Hevbendiya Azad a Ewropî (Kesk/EFA) re li Parlamena Ewropayê kar dikin. Ev kom ji aliyê endamên partiya Keskan ên bijartî ve tevî Hevbendiya Azad a Ewropî, Partiya Korsan ya Ewropî û Volt Europa hatiye avakirin. Di nav hevalbendên keskên Ewropî de baskê wê yê ciwanan Federasyona Keskên Ciwan ên Ewropî (FYEG), Weqfa Keskan a Ewropayê (GEF) û malbata Keskên Global hene.

Çavkanî
Siyaseta çepgir

Siyaseta çepgir, siyaseta çep an çepgiriya siyasî rêza îdeolojiyên siyasî vedibêje, ku piştgirî didin bidestxistina wekheviya civakî û wekhevîxwaziyê û lewma bi gelemperî li dijî hiyerarşiya civakî ne. 

Siyaseta çep bi gelemperî xema wan kesên di civakê de ye ku alîgirên wê li gorî yên din rastî cudakarî û dezavantajan tên. Ew her wiha bawer dikin ku newekheviyên ne rewa hene ku divê bên kêmkirin an ji holê rakirin. Li gorî profesorê navdar ê aborî Barry Clark, alîgirên siyaseta çepgir ""îdia dikin ku pêşkeftina mirovî geş dibe, dema ku kes bi hev re têkevin têkiliyên bi hevkarî û rêzdariyê", û pêşkeftina mirovî "tenê dikare pêş bikeve dema ku cûdahiyên zêde di statû, hêz û dewlemendiyê de ji holê rabin.”

Di çarçoveya siyasî ya çep-rast de, Çep û Rast di dema Şoreşa Fransî de hatin çêkirin, ku behsa lihevhatina rûniştinê li parlamena fransî ya bi navê États généraux: Yên ku li çepê rûniştibûn bi giştî li dijî Rejîma Ancien û monarşiya Bourbon bûn û piştgirî dan Şoreşê, avakirina komareke demokratîk û laîkkirina civakê, yên li milê rastê jî piştgirî didan saziyên kevneşopî yên Rejîma Ancien. Bikaranîna têgîna Çep piştî vegerandina monarşiya Fransî di 1815an de, dema ku ew li ser serbixweyan hate sepandin, bêtir girîng bû. Peyva bask yekem car di dawiya sedsala 19an de li Çep û Rast hate zêdekirin, û çepgir ji bo kesên ku di nerînên xwe yên olî an siyasî de lîberal bûn hate bikar anîn.

Çavkanî 

Têgihên siyasetnasiyê
Partiya Pilingê Reş

Partiya Pilingê Reş, bi eslê xwe Partiya Pilingê Reş ji bo Xweparastinê, rêxistinek siyasî ya Marksîst-Lenînîst û neteweperwer a Afroamerîkî bû ku ji hêla xwendekarê zanîngehê Huey Newton ve di Cotmeha 1966-an de li Oakland, California, hate damezrandin. Partî di navbera salên 1966 û 1982’an de li DYA’yê çalak bû, di heman demê de femînîst û antî-faşîst e û dibêje ku Amerîka dewletek faşîst û nijadpereste spî ye ku li ser axa dizî ye hatiye avakirin.

Çavkanî 

Tevgera mafên sivîl
Papa Eftîm I

Papa Eftîm I (navê jidayikbûnê Παύλος Καραχισαρίδης, Paulos Karaxîsarîdîs) (1883 – m. 14 adar 1968) patrîkekî xiristiyan ê qeremanî yê tirk û damezirîner û yekem rêveberê Dêra Ortodoks a Tirkî bû. Ew bi nêrîna xwe ya tirkperest û tevlihevkirina xwe ya xiristiyantî û tirkperestiyê tê naskirin. 

Wî wek patrîk ji 1923an heta 1962an hikûm dikir, gava ku ji ber nexweşiyê kurê xwe tayînî patrîkiyê kir bi navê Papa Eftîm II.

Jiyan 
Di sala 1883an de li Aqdaxmedenî (Akdağmadeni) ya navçeya Yozgadê di dema Împeratoriya Osmanî de hatiye dinyayê. Di kargehekê de dixebitî. Di sala 1915an de wek kahîn hat tayînkirin û navê wî Eftim lê kirin. Wî Atatürk bi xwe nas kir û bû yek ji hevalên wî yên herî baş. Eftîm di 23ê nîsana 1920an de ji aliyê CHPê ve wekî nûnerê civaka xiristiyanên Tirkiyeyê ji bo avakirina parlamena Tirkiyeyê hat vexwendin.

Di parlamenê de wiha got “ez dostê tirkan im, ez tirk im û kurê tirkan im. Min her tim nasnameya xwe ya tirkî vegot. Kesên ku dibêjin ez ne tirk im ez efû nakim.”

Di 14ê adara 1968an de jiyana xwe ji dest da û li goristana ortodoks a yewnanî ya Şişliyê (Stembol) hat definkirin. Gelek neteweperestên tirk û xiristiyan her sal gora wî bi bîr tînin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1884
Ke Huy Quan

Ke Huy Quan (jdb. 20'e tebaxa 1971an), ku wekî Jonathan Ke Quan jî tê zanîn, lîstikvanek amerîkî ye bi eslê viyetnamî ye. Wekî lîstikvanek ciwan, Quan bi lîstina Short Round di Indiana Jones and The Temple of Doom (1984) û Data di fîlma The Goonies (1985) de bi navûdeng bû.

Li dû çend rolan di salên 1990î de, Quan navberek 20 salî da lîstikvaniyê û wekî koreograf û alîkarê derhêner xebitî. Ew bi fîlima honaka zanistî Everything Everywhere All At Once (2022) vegeriya lîstikvaniyê. Performansa wî bi berfirehî hate pesin kirin û wî gelek xelat wergirtin, di nav de Xelata Akademiyê û Xelata Kûreya Zêrîn.

Çavkanî

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1971
Mirovên zindî
Farmer Giles of Ham

Farmer Giles of Ham (bi wateya Cotkar Gilesê Hamî ) pirtûkeke ku ji aliyê nivîskarê brîtanî J. R. R. Tolkien ve hatiye nivîsandin. Pirtûk bi awaya Destaniya  Fantastîk de behsa serpêhatiyên cotkarekî dike. Giles cotkarekî zîrek e lê belengaz e. Tekoşînên wî li hemberê mexlûqatên mîtolojîk û keyê serdemê ye. Bi zîrekî ya xwe li astengan hemî derbas dibe, serkeftî dibe.

Giles ne wek lehengên din bû, zikê wî bel, rihê sor û jiyaneke sakin dixwast. Lê bêhemdê xwe dêwekî ji tirsa revand û li hemî herêmê da navûdeng bû. Lê çaxê bû navdar nemar ma kû parastvanê keyaniyê bû.

Hin War û Kesayetên Pirtûkê
Pirtûkê de jêgirtin û navên  Latînî heye, ji ber ku wek piraniya civakên rojavayî di bin bandora çanda Romaya Kevnare de mabûn. Nivîskar jî pê wan navan, di nav zimanê Latinî jêgirtinan û têkilî di nav wêjeya rojane û çandên kevnar çê dike.

Cotkar Giles di heman demê de navê wî ya fermî Aegidius Ahenobarbus Julius Agricola de Hammo bû. 

Navê seyê Giles bi latînî Garm bû, lê zimanê rojane pê navên din wê gazî dikirin.

Chrysophylax Dives navê ejderhaya çîrokê ye.

Middle Kingdom(Keyaniya Navendê) keyaniya ku Giles tê de dijî.

Ham di nav welatê Middle Kingdom de navê herêmeke, Giles li wir dijî.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên bi zimanê inglîzî
Jinên Amazon

Jinên Amazon (bi yewnaniya kevn: Ἀμαζόνες Amazónes, yekjimar Ἀμαζών Amazōn, bi latînî Amāzon, -ŏnis) di mîtolojiya yewnanî de û di gelek destan û efsaneyên kevnar de derbas dibin, wekî Peywirên Hêraklês, Argonautica û Îlyada têne xuyang kirin. Ew grûbek ji şervan û nêçîrvanên jin bûn, yên ku bi bedenî û hêza xwe, di tîrvanî, behreyên siwarbûnê û hunerên şer de hin mêran derbas dikirin. Civaka wan ji mêran re girtî bû û wan tenê keçên xwe mezin dikirin û kurên xwe vedigerandin ba bavên xwe. Ew bi mêran re tenê bi kurtî bi hev re diciviyan da ku zarok çêkin.

Jinên Amazon pir wêrek û serbixwe bûn. Wan bi fermana keybanûya xwe, bi rêkûpêk seferên leşkerî yên berfireh li deverên dûr ên cîhanê dikirin, ji Sikîtya heta Trakya, Asya Biçûk û Giravên Egeyê, heta Erebistan û Misirê. Ji xeynî êrîşên leşkerî, jinên Amazon bi damezrandina perestgehan û damezrandina gelek bajarên kevnar ên mîna Efesos, Cyme, Smyrna, Sinope, Myrina, Magnesia, Pygela, hwd re têkildar in.

Nivîsarên efsaneyên orîjînal welatê jinên Amazon li derûdora cîhana wê demê ya naskirî xeyal dikirin. Daxuyaniyên cûrbecûr yên li ser cîhê rastîn ji parêzgehên Asyaya Biçûk (Lîkya, Caria hwd.) bigire heya deştên li dora Deryaya Reş, an jî heta Lîbyayê. Lêbelê, nivîskaran pir caran Pontos li bakurê Anatolyayê, li peravên başûrê Deryaya Reş, wekî keyaniya Amazon ya serbixwe binav dikin û paytexta wê Themiscyra, li qiraxa çemê Thermodon lê rûdinişt, tînin ziman.

Palaephatus, ku bi xwe jî dibe ku karakterek xeyalî bûya, di xebata xwe ya Li ser Çîrokên Bêbawer de hewl da ku efsaneyên yewnanî bi fahm bike. Wî guman kir ku jinên Amazon belkî zilam in ku ji hêla dijminên xwe ve bi jinan hatine şaş kirin, ji ber ku cil û bergên ku digihîje lingên wan li xwe dikirin, porê xwe di bendikên serê xwe de girêdidan û rihên xwe rîhên xwe tiraş kirin. Dibe ku ew yekem gumanbarê vê efsaneyê bû û lewma bingehek rastîn ji wan re red kir. Wî digot ku ji ber ku di dema wî de tunebûn, bi îhtîmaleke mezin ew di dema borî de jî tunebûn.

Bi dehsalan vedîtinên arkeolojîk ên cîhên goristana şervanên jin, di nav de mîrîtî, li deştên Ewrasyayê destnîşan dikin ku çandên hespan ên gelên Sikît, Sarmatî û Hîtît îhtîmal e ku îlhama efsaneya jinên Amazon dane. Di sala 2019an de, gorek bi gelek nifşên şervanên jin ên Îskîtan, çekdar û bi cil û bergên zêrîn, li nêzîkî Voronezh ya Rûsyayê hate dîtin.

Çavkanî
Rafael Vitti

Rafael Alencar Vitti an jî Rafael Vitti, di 2ê çiriya paşîn, 1995 de li Rio de Janeiro, lîstikvan û muzîkjenek brezîlî ye.

Sînema û Telenovela   
 2005: Amor de Mula
 2012: Nós
 2014–2015: Malhação Sonhos
 2015: Não Se Apega, Não
 2016: Totalmente Sem Noção Demais
 2016: Velho Chico
 2016: Truque Vip
 2016: Rock Story
 2017: Os Saltimbancos Trapalhões: Rumo a Hollywood
 2019: Verão 90
 2020: Lady and Bofe
 2021–2023: As Five
 2022: Além da Ilusão

Çavanî

Girêdan  
Rafael Vitti - IMDb
Rafael Vitti - Facebook
Rafael Vitti - Twitter
Rafael Vitti - Instagram
 
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1995
Aktorên brezîlî
Komkujiya Rewandizê

Komkujiya Rewandizê ji aliyê Împeratoriya Rûsî û hevkarên wan ên dilxwazên suryanî û ermenî ve hatiye kirin. Di gulana 1916an de Kurdên Misilman ji Rewandiz kir armanc. Li gor texmînan 8000 Kurd hatin kuştin ku %80ê bajêr bû û hemû bajar wêran û talan kirin.

Komkujî 
Di sala 1915an de dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem didomiya, Împeratoriya Rûsî bi alîkariya Suryanî û Ermenî êrîşî bajarê Rewandizê kirin. Rûs û hevalbendên wan ên Suryanî û Ermenî 80% ji gelê Kurdên Misilman ên bajêr qetil kirin; piştî ku bajar ket, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdên misilman karî bijîn. Hemû kurdên Rewandizê nehatin gulebarankirin, hinek jî avêtin nav zozana navdar a Rewandizê. Gelek jinên Kurd jî ji bo ku ji aliyê leşkeran ve tecawiz nebin, xwe avêtin ser mirinê. Tevahiya bajarê Rewandizê wêran bû ji xeynî herêmên dewlemendtir, ku leşkerên rûs-suryanî-ermenî mal wek lojman bi kar dianîn û pişt re beriya ku derkevin talan kirin. Kurdên Hewlêr, Koye, û Ranye bi xwebexş hatin Rewandizê ji bo parastina Kurdên Rewandizê.  Leşkerên Rûs-Asûrî-Ermenî nikarîbûn Çiyayê Çiyayê Korek bigrin û piştî du-sê mehan ji ber berxwedana giran a Kurdan neçar man vekişin. Sîxurê îngîlîz Edward Noel  piştî qetlîamê bi mehan çû serdana Revandizê û raporek fermî pêşkêşî Keyaniya Înglistanê kir. "Rêwîyekî ku li herêmên Rewandiz û Nelle geriya, delîlên berfireh û berfireh ên tawanên hovane yên ku Xiristiyanan li dijî Misilmanan pêk anîne dîtin," raporê got. Her wiha ji Ermenî û Suryaniyan re gotibû “Artêşa xirîstiyan a tolhildanê”. Kenneth Mason, serbaz û sîxurê brîtanî, diyar kir ku "di navbera Rewandiz û Derbenda Garavushinke de ti gundek bêdestûr nemaye, piraniya wan bi temamî wêran bûne."

Çavkanî 

Komkujiyên li dijî kurdan
Didem Akay

Didem Akay, (z. 1994 - m. 2019 li Stembolê) jineke transgender a tirk û çalakvana mafê mirovan bû ku ji ber transfobî û zexta civakî dawî li jiyana xwe anî û bû qurbana sûcê nefretê. Ew hevala herî nêz a Hande Kader bû, ya ku di sala 2016an de ji ber sûcê nefretê hatibû kuştin.

Akay ji bo bi mîlyonan tirk û kurdan wergeriya sembolek ji bo civaka LGBT, piştî ku di eniya herî pêş a berxwedana li dijî hêzên polîsan de wêneyê wê digel Hande Kader hat kişandin, dema ku çalakiya Istanbul Pride ya 2015an a li Stenbolê ji aliyê polîsan ve hate tepeserkirin. 

Di sala 2018an de Didem Akay Bedewiya Trans a salê hatibû hilbijartin. Wê ji ber zextên transfobîk û travmaya psîkolojîk di sala 2019an de li odeyeke otêlê dawî li jiyana xwe anî.

Çavkanî 

Mirin 2019
Kesên LGBT
Qurbaniyên sûcê nefretê