nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tatar

Teter an jî Tatar xwediyê gelekî ma'neyan e.

 Tatar (êl) navê êleke moxolan a dîrokî ye. 
 Hemwateyîyek ji serdema mîyane a ji bo hemû moxolan e.
 Tatar (gel) rojane ji zehf gelên tirkofon ên li ewrasyayê re tê gotin.
 Tatar (kom) heya sedsala borî li coxrafiya me ji komên hov ên şerrkerane (ên şerrxwest) re hatiye gotin. Bi taybetî li Îranê, Kewkasyayê, Kurdistanê ji komên tirkofon ên ku bingehê kultura wan şerr û talan e, gotine tatar (bd. Azerî, Terekeme hwd.)
Dewletmedar

Dewletmedar , mirovdewlet an jî mirovê dewletê tê wateya kesekî dewletê, siyasetmedarekî di awazgehên bilind ên dewletê de, bi gelemperî serokên dewletan an hikûmetê, ku di têgihîştina raya giştî de tiştek ku ji siyaseta rojane wêdetir pêk aniye.

Çavkanî 

Kesên li gorî kar û pîşeyê
Siyaset
Serdar Savaş

Serdar Savaş (z. 1960 li Enqere), zanistvan û siyasetmedarekî tirk e.

Siyasetmedarên Tirkiyê
Ahmet Özal

Tevfik Ahmet Özal (z. 3ê berfanbarê 1955) siyasetmedarekî tirk e, ku kurê serokkomar û serokwezîrê berê yê tirk Turgut Özal û endamê malbata Özal e. Parlamenter bûye şinda, Koma Uzan û piştre jî Koma Özal ava kiriye.

Pêşveçûn 
Piştî xwendina li zanîngeha Dewletê ya Karolînaya Bakur ji 1979 heya 1988 li Fona Pereyan a Navneteweyî û di banka navneteweyî de xebitî. Di sala 1989an de (bi Cem Uzan re) yekemîn televizyona taybet a Tirkiyeyê, "Qutiya efsûnî" (niha Star TV) damezirand.

Özal di sala 1999an de wek parlementerekî serbixwe di parlementerê Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê hat hilbijartin; ew di sala 2002 de tevlî Partiya welatê Dayik bû, û di hilbijartinên herêmî yên Adar 2009 de bû namzedê partiyê ji bo Şaredarê Stembolê (ji %1ê dengan kêmtir bidest xist). Piştre, ew ê bibe cîgirê serokê Partiya Demokrat, piştî ku Partiya welatê Dayîk di Cotmeha 2009 de bi wê re bû yek.

Ji dema ku dest bi wezîfeya dewletê kiriye, wî bi tundî gotiye ku ew hest dike ku bavê wî yê rehmetî Serokomar û Serokwezîrê berê yê Tirkiyê Turgut Özal hatiye kuştin. Wî pêşniyar kir ku dibe ku Yekîtiya Sovyetê berpirsiyar be, ji ber ku hewlên Turgut ji bo yekkirina komarên tirkî ên Asya Navîn piştrast kir. Di sala 2013 de Özal got ku çend meh beriya hewldana sûîqestê ya 1988an a li ser Turgut, Turgut ji bûyerek balafirê rizgar bû ku tê de balafira wî ya fermî motorek winda kir û ket xwarê (Ahmet wê demê di balafirê de bû). Hilberîner paşê bi îhtimaleke 95% ragihand ku balafir di bin şert û mercên heyî de biteqe.

Li Zanîngeha Turgut Özal de navê bavê wî lê hatiye kirin, Ahmet jî endamê Lijneya Rêvebiriyê ye.

Di 23ê Tîrmeha 2016an de, di pêvajoya paqijkirina Tirkiyeyê ya sala 2016'an de, ji ber têkiliyên bi tevgera Gulen re 15 zanîngehên din ji aliyê dewleta Tirk ve hat girtin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyê
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên tirkî bi eslê xwe kurd
Öztürk Yılmaz

Öztürk Yılmaz (jdb. 1970) dîplomat û siyasetmedarekî berî yê tirk e. Sekreteriya Balyozxaneya Tirkiyê ya li Qirgizistan û Brezîlê kir û di sala 2013an de wek Konsulê Giştî yê Tirkiyê li Mûsilê hate tayînkirin. Di Hezîrana 2014an de dîl hat girtin û bi 48 dîplomatên din re 101 rojan piştî ku mîlîtanên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê bajar dagir kirin, di 20ê Îlona 2014an de ji aliyê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT) ve di bin şert û mercên nediyar de hat berdan. Di hilbijartinên giştî yên Mijdara 2015’an de ji Partiya Komarî ya Gel (CHP) wekî parlamenterê herêma Erdexanê hat hilbijartin. Di sala 2018an de Yilmaz bû serbixwe. Yilmaz di sala 2020’an de Partiya Nûjeniyê ava kir.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyê
Partiya Nîştiman

Partiya Nîştiman () partiyeke kemalîst û tirkperest e ku di gulana 2021an de li Tirkiyeyê hatiye damezrandin.

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Kemalîzm
Partiya Welat

Partiya Welat (tirkî; Vatan partisi), partiyeke siyasî tirkî ye. Partiya Welat xwe weke “partiya pêşeng” bi nav dike û serokê wê Doğu Perinçek jî di sala 2015an de ev partî weke kombûna sosyalîst, şoreşger, neteweperestên tirkî û kemalîstan bi nav dike. Partî bi tundî alîgirê Çîn û Rûsyayê ye û herwiha li dijî Amerîkayê ye.

Çavkanî 

Partiyên Tirkiyeyê
Partiya Ciwan

Partiya Ciwan (tirkî Genç Parti, kurtasî GP) partiyeke siyasî ya populîst li Tirkiyeyê ye. Partiya Ciwan bi awayekî fermî serokê xwe nîne.

Partiyên Tirkiyeyê
Partiya Pêşveçûna Teknolojiyê

Partiya Pêşveçûna Teknolojiyê (tirkî: Teknoloji Kalkınma Partisi) partiyeke siyasî ya muhafizekarî li Tirkiyeyê ku di sala 1998an de hatiye damezrandin.

Li gor ku serokê wê Suleyman Yağcıoğlu îdia dike, cîgirê Partiya Welat (ANAP), ku di navbera salên 1983 û 1991ê de li hikûmetê bû.

Partiyên Tirkiyeyê
Fetelî Xan Xoyskî

Fetelî Xan Îskender Xoyskî, an jî Fetelî Xan Îskenderê kurê Xoyskî (azerî: Fətəli xan İsgəndər oğlu Xoyski ; jdb. 25ê çiriya paşîn a 1875an - m. 19ê hezîrana 1920an) parêzerekî Azerbaycanê bû, wekî endamê Dewleta Duma a Împeratoriya Rûsî, Wezîrê Karên Navxweyî, Wezîrê Parastinê û paşê yekem Serokwezîrê Komara Demokratîk a Azerbaycanê ya serbixwe bû.

Kurtejiyan 
Fetelî di 25ê mijdara 1875an de li Şakî, Azerbaycanê di malbata a kurd ji Îskender Xan Xoyî, ku fermandarekî arteşên rûsî bû. Bavê bapîrê wî Çefer Qolî, Xanê Xoyê, ji aliyê Fatih Elî Şah bi arteşekî 20.000 mêr têk çû. Di Şerê Rûs û Faris di sala 1804 heya 1813an de, Çefer Qolî Xan aliya împeratoriya rûsî kirî û ji bêr ve yekê jî ji hikûmdar Alexander I bi tayînkirina Xanî ji Xanedana Şakî re hat xelat kirin. 

Fetelî Xan piştî xwendina xwe ya dibistanê li lîsteya Gênceyê, Fakulteya Hiqûqê di Zanîngeha Moskowê dixwîne û di sala 1901an de jê mezûn dibe. Fetelî piştî mezûniyetê li bajarên Gênceyê, Suxûmî, Batumî û Kutaîsî de wek parêzerê dadgehê xebitî. Piştî ku ew bû alîkarê dozgerê dadgeha wîlayeta Yekaterinodarê, ew dest bi xebatên civakî-siyasî kir.

Mijarên têkildar 
 Donbolî
 Kurdên Azerbaycanê

Çavkanî 

Siyasetmedarên Azerbaycanê
Siyasetmedarên Azerbaycanê bi eslê xwe kurd
Parêzêrên Azerbaycanê
Nivîskarên Azerbaycanê
Serokwezîrên Azerbaycanê
Kurdên Azerbaycanê
Xosrov beg Sultanov

Xosrov beg Elîpaşa beg lawê Sultanov (azerî Xosrov bəy Əlipaşa bəy oğlu Sultanov; 1879 – 1943), ku bi navê Xosrow Sultanov jî tê nivîsandin, dewletparêzekî Azerbaycanê, waliyê giştî yê Qerebaxê û Wezîrê Parastinê yê Komara Demokratîk a Azerbaycanê bû.

Kurtejiyan 

Fermandarê serleşkerî Sultanov di 10ê Gulana sala 1879an di malbatekî kurd li gundê Kurdhacê nezîkî Laçînê a Azerbaycana îro ji dayîk bû. Xosrov beg bi dînî xwendî di jiyana xwe ciwan. Dûr ve jî, Bavê xwe wî şandiye dibistanê li Şûşayê. Sultanov pêşî xwendina xwe li Şûşayê xîlas kir û ji bo xwendina li dibistana amadeyî çû Yelisavetpolê (Gence). Piştî xwendina xwe ya navîn, ew çû bajarê Odesayê û li Dibistana Leşkerî ya Odesayê xwend ku di beşa Terapiya Bijîjkî de qedand. 

Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, Sultanov rêberiya Weqfa Alîkariya Misilmanên Bakûyê ya Encumena Cihkirina Penaberên ji Eniya Qefqasyayê kir, ku li Tiflîsê ji bo alîkariya bi cihbûn û alîkariya penaberan hatiye avakirin. Di sala 1917an de tevlî Partiya Mûsevatê dibe û beşdarî kongreya wê ya yekemîn dibe. Ew jî wek cîgirê Seîma Transqefqasyayê hat hilbijartin.

Salên paşê 
Piştî çewsandina Bolşevîkan, Sultanov di sala 1923an de koçî Tirkiyê û ji wê demê û pê de li Îran, Fransa û li Almanyayê dijî. Li Almanyayê li zanîngeha pizîşkî pispor bû. Di salên 1941-1945-an de, di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, wî rolek girîng di vegerandina dîlên şer ên Azerbaycanê de lîst. Piştî demeke dirêj li Ewropayê, Sultanov di sala 1936an de vedigere Tirkiyeyê û di sala 1943an de li Stembolê jiyana xwe ji dest da.

Mijarên têkildar 

 Kurdên Azerbaycanê

Çavkanî 

Siyasetmedarên Azerbaycanê
Siyasetmedarên Azerbaycanê bi eslê xwe kurd
Parêzêrên Azerbaycanê
Nivîskarên Azerbaycanê
Serokwezîrên Azerbaycanê
Kurdên Azerbaycanê
Merdan Yanardağ

Merdan Yanardağ (jdb. 1959 li Dîvrîgî, Sêwas), rojnamevan, pêşkêşvanê televîzyonê û nivîskarê tirk e.

Jînenîgarî
Merdan Yanardağ di sala 1959an de li navçeya Dîvrîgî ya bi ser parêzgeha Sêwasê ji dayik bûye, di nasnameya wî de dîroka jidayikbûna wî 24ê sibata sala 1961an hatiye nivîsandin. Xwendina xwe ya seretayî, navîn, amadeyî û zanîngehê li Stembolê qedand. Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Stenbolê (Zanîngeha Marmarayê) Fakulteya Zanistên Siyasî qedandiye. Li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Marmarayê di beşa "Zanistiya Siyasî û Rêveberiya Giştî" de mastera xwe qedand. Piştre doktoraya xwe ya sosyolojiyê li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Maltepeyê (Stenbol) qedandiye.

Di salên 1970î de, dema ku Tirkiye di nav tevger û pevçûnên siyasî û civakî yên mezin de bû, piraniya jiyana xwe ya xwendekariyê di vê heyamê de derbas kir. Di têkoşîna siyasî de bi awayekî aktîv cih girtiye. Di rêxistinên ciwanan de weke rêveber kar dikir û di nava pêşengên ciwanan ên wê serdemê de bû. Piştî Derbeya leşkerî ya 12'ê îlona 1980an de dema ku li zanîngehê mamostetî dikir hatiye girtin.

Kariyera wî
Merdan Yanardağ di sala 1985an de di rojnameya Günaydınê de wek nûçegihan dest bi rojnamegeriyê dike. Paşê di rojnameyên wekî Sabah, Hurriyet, Güneş, Gündem (damezrîner) û Aydınlık (damezrîner) de wekê nûçegihan, edîtor, gerînendeyê nûçeyan, gerînendetiya weşanê û gerînendetiya karên nivîsan kar kiriye. Yek ji damezrînerên kovara hefteyî ya Sözê û sernivîserê kovara hefteyî Sözê bû.

Di salêb 1989 û 1992an de wekê serokê giştî yê Sendîkaya Rojnamegerên Tirkiyeyê ya Stenbolê hate hilbijartin. Di nav damezrînerên BSP û ÖDPê de cih digire û di van partiyan de endamê Lijneya Rêveberiya Navendî bû. Yanardag di sala 2014an de bi pêşengên sosyalîst û rewşenbîrên Tirkiyeyê re li tesîsên Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn a Vişnelîk ê li Enqereyê hatin cem hev û di nava bangawaziya Tevgera Hezîranê ya Yekbûyî de cih digire. Wekî endamê Desteya Rêveber a Tevgera Hezîranê ya Tirkiyeyê hate erkdar kirin.

Di sala 1994an de bi televîzyona HBBê re derbasî qada medyaya dîtbarî dibe û bernameyên nûçeyan pêşkêş dike. Di qenalên televîzyonên  wekî Kanal-e (CNBC-e), Kanal 6 û ATV de wekî edîtor, bernamenûs, gerînendeyê nûçeyan û gerînendeyê giştî xebitî.  Di nav damezrînerên televizyona Kanaltürk de cih digire û endamê Lijneya Weşanê (2004-2009) bû.  Di televîzyona Kanalturkê de 5 salan hefteyî bernameyên nûçe-analîza bi navê 5. Boyut çêkir. Piştre televizyona Kanal Biz damezrand û salekê (2009) sernivîseriya qenalê kir û bernameya 5. Boyut li ser vê qenalê berdewam kir. Piştre re heman bernameyê  li televizyona Ulusal Kanal (2010-12) dewam kir.

Herwiha nêzîkî 400 gotar û nirxandinên cuda di kovar, rojname û malperên înternetê de hatine weşandin û gelek hevpeyvîn li gel wî hatiye kirin.

Yanardağ ji çileya sala 2017an vir ve wek gerînendeyê û damezrînerê qenala Tele1 TV ya ku li ser Türksat, Digiturk û D-Smart weşanê dike dixebite, li gelek herêmên Tirkiyeyê konferansan lidar dixe, wek axaftvan beşdarî panelan û çalakiyên curbecur dibe.

Çavkanî

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Sosyalîstên tirk
Rinkeby

Rinkeby taxeke devera Västerortê ya şaredariya Stokholmê ye, li Swêdê. Rinkeby bi Kista, Tensta û Bromsten û hem jî bi Sundbybergê re sînordar e. Navçe ji sala 2007an ve bi navçeya Rinkeby-Kista ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Stockholm
Swêd
Lîsteya şaredariyên Swêdê (kommun)

Eve lîsteya şaredariyên Swêdê ye (bi swêdî: kommun) di sala 2011-2012an de. Li Swêdê 290 şaredarî (bajarvanî) hene.

Kod = koda şaredariyê
Şaredarî = şaredarî (kommun)
Navend = navenda şaredariyê
Parêzgeh = parêzgeh (län)
Hejmara nîştecihan = hejmara nîştecihan
Rûerd = aqara heyî, tê de aqara deryayê jî heye (km²) (2018-01-01)
Erd = aqara erdê (km²) (2018-01-01)
Gol1 = aqara ava navxweyî, bêyî çar golên herî mezin ên Swêdê (km²) (2018-01-01)
Gol2 = aqara ava navxweyî di çar golên herî mezin ên Swêdê de (km²) (2018-01-01)
Derya = aqara ava deryayê (km²) (2018-01-01)
Siftbûna nifûsê = siftbûna nifûsê (nîştecih/km² erd)

Çavkanî 

Lîste
Swêd
Şaredariyên Swêdê
Kista

Kista taxeke devera Västerortê ya şaredariya Stokholmê ye, li Swêdê.

Galerî

Çavkanî 

Stockholm
Swêd
Tensta

Tensta taxeke devera Västerortê ya şaredariya Stockholmê ye, li Swêdê.

Galerî

Çavkanî 

Stockholm
Swêd
Bromsten

Bromsten taxeke devera Västerortê ya şaredariya Stokholmê ye, li Swêdê.

Çavkanî 

Stockholm
Swêd
Elesker Novrûzov

Elesker Novrûzov, (bi azerî: Ələsgər Xanlar oglu Novruzov, jdb. 1 tebax 1949 - m. 26 sibat 1992), leşkerekî Hêzên Çekdar ên Azerbaycanê û lehengekî neteweyî yê Azerbaycanê bû.

Çîroka jiyana wî 
Elesker Novrûzov di 1ê tebaxa 1949an de di malbatekî kurd li navçeya Laçînê yê gundê Kurdhacê ji dayik bûye. Dibistana navîn a bajarê Kurdhacê di sala 1966an de lîsansa bilind xwendî ye. Di salên 1968-1970 de li Komara Sovyeta Sosyalîst a Ermenîstanê li bajarê Gyumriyê wezîfe kir. Di sala 1971ê de tevlî Teknîka Şûşa Pedaqojî dibe, di sala 1973an de mezûn dibe û pisporiya mamosteyê perwerdeya bedenî wergirtiye. Di wan salan de li bajarên ku lê ji dayik bûye di dibistanên pispor de dest bi kar dike. Di dema xebatê hurmeta mezin a mamoste û xwendekaran girt. Di sala 1979an de hatiye Xocaliyê û wek pisporiya xwe li dibistanê xebatên xwe yên mamostetiyê domandiye. Ji sala 1990î heta mirina xwe, wek birêvebirê daîreya bacê ya Xocaliyê kar kiriye.

Qehremanbûna neteweyî 
Bi biryarnameya Serokatiya Komara Azerbaycanê ya di 25ê sibata 1997an de û hejmara wê 533 ye, Elesker Novrûzov piştî mirina xwe wek "Lehengê Netewî yê Azerbaycanê" hat ragihandin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Azerbaycanê
Siyasetmedarên Azerbaycanê bi eslê xwe kurd
Parêzêrên Azerbaycanê
Nivîskarên Azerbaycanê
Serokwezîrên Azerbaycanê
Kurdên Azerbaycanê
Ale (kommun)

Ale kommun, anku şaredariya Ale, şaredariyek e li parêzgeha Västra Götaland li rojavayê Swêdê. Navenda şaredariyê Nödinge-Nol e.

Şaredariya Ale di sala 1974an de hate damezrandin, piştî yekkirina şaredariyên berê yên Nödinge, Skepplanda û Starrkärr. Yekeya îdarî ya nû navê xwe ji navê kevn Ale Hundred girtiye.

Li Aleyê yek ji yarîgehên herî pêşîn ên bandî (bandy) yên hundirê xaniyî hatiye avakirin.

Bajar û hejmara nîştecihan (2020) 
Nödinge-Nol (navend), 11.500 kes
Surte, 6.400
Älvängen, 6.100
Skepplanda, 1.900
Alvhem, 400

Çavkanî 

Şaredariyên Swêdê
Berg (kommun)

Bergs kommun, anku şaredariya Bergê (bi sámiya başûr: Bïerjien tjïelte), şaredariyek e li parêzgeha Jämtlandê li bakurê Swêdê. Navenda wê Svenstavik e. Şaredariya îro di sala 1971ê de hate damezrandin.

Parka jîngeha parastî ya çiyayê Hoverberget li Bergê ye, li nêzîkî Svenstavikê. Çiyayê Helags (Helagsfjället, bi sámiya başûr: Maajåelkie) û riya giştî ya herî bilind a Swêdê Flatruet, li rojavaya Bergê ne. 

Berg bi swêdî tê wateya "çiya" û navê şaredariyê bi navê çiyayê Hoverberget binavkirî ye.

Navçe û hejmara nîştecihan

Galerî

Çavkanî 

Şaredariyên Swêdê
Gaffar Okkan

Ali Gaffar Okkan (1952 – m. 24ê kanûna paşîn a 2001) fermanderekî polîsê tirk bû ku li Amedê li bakûrê kurdistanê di kemînekê de hat kuştin.

Piştî qedandina akademiya polîsan, ji bo şerê Hîzbullah û PKK’ê bike şandine diyarbekirê. Di 17 Çile 2000 de serokê Hizbullahê Kurd Huseyîn Velîoglu di vila xwe ya li Beykozê ya Stembolê de di serdegirtina hêzên polîs de hat kuştin. Okkan di çewisandina Hîzbullah a Kurd de roleke mezin lîst.

Hefteyek beriya mirina xwe, di civîneke çapemeniyê de lîsteya 26 kuştiyên Hizbullahê eşkere kir. Û 45 xulekan berî êrîşa li ser wî, di hevpeyvînekê de ligel rojnamevanekî diyar kiribû ku ew ji Hizbullahê natirse. Carekê gotibû li Amedê kes nikare wî bikuje, ji ber ku welatî dê wî biparêzin.

li Amedê hat kuştin. tu grûp sûcdar nehat dîtin, lê her kes ji ber ku hefteyek berê gefa kuştinê xwaribû, gumana hezbullahê heye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1952
Mirin 2001
Azerbaycan (Îran)

Azerbaycana Îranê herêmeke jeo çandî yê li bakurê rojavayê Îranê ye ku li beşa rojhilata herêma bi piranî azerî, li beşa rojavayê herêmê bi pirranî kurd lê dijîn.

Herêm îro ji sê parêzgehên wekî Azerbaycana Rojava, Azerbaycana Rojhilat û parêzgeha Erdebîlê pêk tên. Piraniya gelheya Azerbaycana Rojava kurd in. Nifûsa beşa rojhilatê herêmê bi piranî ji azeriyan pêk tê ku li herêmê kurd, ermenî, tat, talîş, asûrî û farisî hene.

Mijarên têkildar 

 Zimanê azerî yê kevn

Çavkanî 

Azerbaycana Îranê
Herêmên Îranê
Soumia Benkhaldoun

Soumia Benkhaldoun (jdb. 13 adar 1963 - m. 28 hezîran 2023) endezyar û siyasetmedara marokî bû. Ew di karê wekheviya zayendî de aktîv bû.

Benkhaldoun di 13ê adara 1963an de hatiye dinyayê. Ew ji École Mohammadia d'Ingénieurs (EMI) mezûn bû. Wê di sala 1986an de dest bi karê endezyariya dewletê kir, dû re Benkhaldoun di navbera 1987 û 1994an de li École Superieure de Technologie Fès û di navbera 1994 û 2006an de li Zanîngeha Ibn Tofail profesor bû. Di heman demê de bi Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Îslamî (ISESCO) re wek pispora mijarên jin û pêşvebirinê dixebitî. Her wiha ew beşdarî karê gelek rêxistin û komîteyên cuda yên wekheviya zayendî bû.

Benkhaldoun di 28 hezîranê 2023an de, di jiyê 60 saliyê de, miriye.

Çavkanî 

Kesên ji Marokoyê
Jidayikbûn 1963
Mirin 2023
Koma Wagner

Koma Wagner, Grûpa Wagner, Şirketa Leşkerî ya Taybet a Wagner yan jî ÇVK Vagner (bi rûsî: Группа Вагнера, Gruppa Vagnera, ЧВК Вагнера, ÇVK Vagnera), komeke paramîlîter a çekdar a rûsî ye ku bi statuyeke ne qanûnî ya ne diyar ji aliyê karsazên rûsî Yevgenî Prîgojîn û Dmîtrî Utkîn ve hatiye afirandin. Grûpa Wanger li hinek welatan di statûya rêxistina terorê de ye. Parêzeran destnîşan dikin ku hebûna grûpê li Federasyona Rûsyayê sûc e.

Ji sala 2014an vir ve Koma Wagner li Ûkraynayê û paşê li Sûriyê beşdarî şer dibe. Kom xwedî çekên giran, top û balafirên leşkerî ye.

Neteweyên Yekbûyî û Fransa leşkerên Wagnerê bi destavêtin û diziyê li Komara Afrîkaya Navend tawanbar dikin. Yekîtiya Ewropayê û hejmarek ji welatên din bi komê bi tometbarkirina  têkdana yekparçeyiya erdî û serweriya Ûkrayna, têkdana aramiyê li Sûriyê û Lîbyayê û herwiha binpêkirinên tund ên mafên mirovan li dijî tengî pêk aniye.

Çavkanî

Komên leşkerî
Komên leşkerî yên neqanûnî
Tawan

Tawan, Binas an jî Sûc. Bi zimanê rojane, sûc karekî neqanûnî ye ku ji aliyê dewlet an jî desthilatdariyeke din ve tê cezakirin. Peyva sûc, di hiqûqa cezayê ya nûjen de, xwediyê pênaseyek hêsan û pejirandî ya gerdûnî nîne, her çend pênaseyên qanûnî ji bo hin armancan hatine pêşkêş kirin. Nêrîna herî populer ew e ku sûc kategoriyek e ku bi qanûnê hatî afirandin; bi gotineke din, eger tiştek ji aliyê qanûnên pêwendîdar û derbasdar ve weke sûc bê ragihandin, sûc e. Pênaseyek pêşniyarkirî ev e ku sûc kiryarek e ku ne tenê ji hin kesan re, lê di heman demê de ji civat, civak, an jî dewletekê re zirardar e ("xeletiyek gelemperî"). Kiryarên bi vî rengî qedexe ne û bi qanûnê tên cezakirin.
Kesên reş

Reş senifandinek nijadperest a mirovan e, ku bi gelemperî kategoriyek siyasetî û rengê çerm ji bo nifûsên taybetî yên bi rengê qehweyî ya navîn heya tarî e. Ne hemî kesên ku "reş" têne hesibandin çermê tarî ne; li hin welatan, bi gelemperî di pergalên dabeşkirina nijadî yên li cîhana rojavayî de, têgîna "reş" ji bo danasîna kesên ku li gorî nifûsa din wekî çermê tarî têne hesibandin, tê bikar anîn. Ew bi gelemperî ji bo mirovên ji bav û kalên Afrîkî yên Sub-Saharan û gelên xwecî yên Okyanûsa tê bikar anîn, her çend ew di gelek waran de ji komên din re hatî sepandin, û ne nîşana têkiliyek bav û kalên re nêzîk e. Civakên xwecihên Afrîkî li derveyî bandorên ku ji hêla çandên rojavayî ve têne derxistin, têgîna reş wekî nasnameyek nijadî bikar naynin. Piştî kuştina George Floyd di sala 2020an de, gelek rêberên şêwazê, di nav de AP Stylebook, rêberên xwe guherandin ku di sala 2020an de "b"-ya di peyvê înglizî a black mezin bikin.  Rêbernameya şêwaza ASA dibêje ku divê "b" bila neyê mezinkirin. Hin têgîna "reş" wekî etîketek piçûkxistin, kevnar, kêmker an wekî din ne temsîlkar dihesibînin, û di encamê de ne wê bikar tînin û ne jî pênase dikin, nemaze li welatên Afrîkî yên ku dîroka wan ji veqetandina nijadî ya demên kolonyal, kêm an tune ye.

Mirovnasên hemdem û wekî zanyarên din, dema ku rastiya guherbariya biyolojîkî ya di navbera nifûsa mirovî ya cihê de nas dikin, têgîna "nijadekî Reş" a yekbûyî, cihêreng wekî civakî hatî çêkirin dihesibînin. Civakên cihêreng di derbarê kê de "reş" tê tesnîfkirin, pîvanên cihêreng bikar tînin û ev avahîyên civakî bi demê re hatine guhertin. Li çend welatan din, guhêrbarên civakê bi qasî rengê çerm bandorê li dabeşkirinê dikin, û pîvanên civakî yên "reşiyê" diguhere. Li Keyaniya Yekbûyî, "reş" ji hêla dîrokî ve bi " kesê rengîn " re wekhev bû, têgehek gelemperî ji bo gelên ne-ewropî li Brîtanyayê. Li herêmên din ên wekî Awistralasya, rûniştevanan têgîna "reş" bikar anîn an jî ew ji hêla nifûsa herêmî ve bi dîrok û paşnavên bav û kalên cûda ve hate bikar anîn.

Çavkanî 

Kesên Reş
Afroamerîkî
Kurdên Tirkiyeyê li Herêma Kurdistanê ya Iraqê

Kurdên Tirkiyeyê li Herêma Kurdistanê ya Îraqê, ev kurdên ku ji komara tirkî koçî Herêma Kurdistanê ya Iraqê kirine. 

Ji ber sedemên aborî û siyasî di van 30 salên dawî de gelek kurdên Tirkiyeyê koçberî Başûr, Herêma Kurdistanê bûne. Ji ber xemsariya siyaseta tirkî li rojhilatê Tirkiyê, Herêma Kurdistanê bû cihekî nû ji bo hinek kurdên Tirkiyê ku dixwazin li wir dahateke baştir bi dest bixin. 

Herwiha hin kurdên siyasî yên Tirkiyê ji bo revînê li Herêma Kurdistanê hene, wek Osman Öcalan (1958-2021), an jî stranbêj Şivan Perwer, ku rexne li operasyona Efrînê di sala 2018an de kiribû, ji bo wê jî hatibû şandina derî. Rojnameyeke Başûrê Kurdistanê di sala 2009an texmîn dike ku derdora 50.000 kurdên Tirkiyê li Herêmê dijîn.

Çavkanî 

Kurdên Bakur
Demografîken Başurê Kurdistanê
Koçberî
Siyaset
Çepnî (eşîr)

Çepnî (bi azerî; Çəpni; tirkî Çepni; tirkmanî Çepni) yek ji 24 eşîrên tirkên oxizî e.

Çavkanî 

Eşîrên oxizî
Eşîrên tirkî
Lîsteya giravên Swêdê

Eve lîsteya giravên herî mezin ên Swêdê ye. Li gor statîstîka sala 2013an, li Swêdê kêm zêde 267.570 girav hene. Rûbera wan 1,2 milyon hektar e, anku sê ji sedî (3%) yê rûbera tevahiya erda Swêdê ye. 

Peyva ö, ön bi swêdî tê wateya "girav".

50 giravên herî mezin ên Swêdê li gor rêza mezinbûnê

Çavkanî 

Erdnîgariya Swêdê
Giravên Swêdê
Lîste
Heijan

Heijan nave rastî Doğan Tarda (10ê Keçwer 1994; Wan, Bakure Kurdistanê) rapvanekî tirk ê bi eslê xwe kurd e.

Jiyan û kariyer 
Tarda, di sala 1994an de li bajarê Wan yê Bakurê Kurdistanê di malbateke kurd de hatiye dinê.  Di sala 2012an de dest bi muzîka rap kir.  Parçeyek bi navê 'Ez Kurdistan im' heye ku berê yekem û tekane bû.  Lê ev perçe piştî demekê hat rakirin.  Bi Mutî re strana bi navê 'Yansın Geceler' derxist.  Stran ji 250 mîlyonî zêdetir carî hate klîk kirin.  Di sala 2021'an de albûma xwe ya yekem a bi navê 'Bedeli Var' derxist.  Di sala 2023 de bi Muti re albûma 'Hermano' derxist.  Di demeke kin de albûm li ser Spotify zêdeyî 100 milyon car hatiye guhdarîkirin.

Dîskografi 
Albûm

 Hermano (ft. Muti) (2023)
 Bedeli Var (2021)

Çavkanî
Kurdên Fînlendayê

Kurdên Fînlendayê (bi fînî Suomen kurdit), kesên fînlendî ne an jî ku li Fînlenda dijîn û bi eslê xwe kurd in. Gorî zensûs ên sala 2020an de, 16,603 kesên ku bi kurdî diaxivin li Fînlendayê hene.

Dîrok 
Kurd cara yekem di mezindahî di salên 1970 heya 1980an de hatinê Fînlendayê. Di sala 1995an de 1.166 hevwelatiyên tirkî li Fînlendayê bûnê û hat peşbînî kirin ku 300 heya 500 kes ji wan kurd in.

Hinek kurdên fînî ji Tirkiye û Îran in, lê piraniya wan ji herêma Kurdistanê a Iraqê ne ku wekî penaberî di salên 1990an de çûne Fînlendayê. Piştî ku erîşên DAEŞê êrîşê hêzên Pêşmerge û êrîşê herêma Kurdistanê eriş kirin, gelek kurdên fînî protest kirin. Li gorî serokatiya rêxistina hevalbendiya kurd û fînî, hinek ji kurdên fînlendayê diçine Sûrî û Iraqê ku alikariya arteşên kurd li wan herêman bikin.

Çand 
Kurdîaxivên Fînlendayê bi zaravayên kurmancî an soranî bi piranî diaxivin. Hinek Kurdên Tirkîyê ku ji Bakurê Kurdistanê koçê li Fînlendayê bûne asîmîle bûne, bi gelemperî tirkî diaxivin û zimanê kurdî bav û kalên xwe ji bîr kirine.

Hema bêje hemû kurdên Fînlendayê misilman in û li Kurdistana Iraqê, ku herî zêde kurdên Fînlendayê jê tên, piraniya kurdan misilmanên sunî ne. Rêxistinên cuda yên Kurd li Fînlendayê pîrozbahiyên xwe yên Newrozê li dar dixin.

Rêxistinên kurdên fînî 
Li Fînlendayê çend rêxistinên Kurdan hene, wekî Kurdiliitto û Suomalais-Kurdilainen ystävyysseura ne.

Siyaset 
Kurdên Fînlendayê di 26ê Tebaxa 2022an de ji bo protestokirina peymana NATO ya bi Fînlenda, Swêd û Tirkiyê re û civîna sêalî ya Fînlenda, Swêd û Tirkiyê li paytextî Helsînkî de xwepêşandanek li dar xistin. Tirkiyê daxwaz ji Fînlendayê kir ku piştgiriya xwe ya ji bo Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û Yekîneyên Parastina Gel (YPG) rawestîne.

Çavkanî 

Kurdên Fînlendayê
Demografîkên Fînlendayê
Diyaspora kurd
Kurdên ewropî
Pornhub

Pornhub malperekî porn e, ku ji karsazê Mindgeek li Montreal, Kanada di îlona sala 2007an de ava bû. Li ser Malper vîdiyo û herwiha jî wêneyên pornî henê. Malper ji ber desteserkirina naveroka neqanûnî ya ku ji hêla bikarhêneran ve hatî barkirin, mîna dîmenên piçûkan, hate rexne kirin.

Dîrok 
Malper di 25ê gulana 2007an de ji aliya Matt Keezer li Montreala kanadî hat damezrandin. Di adara 2010an de Pornhub ji karsaz Fabian Thylmann ji şîrketê Mindgeek kirin.

Di cotmeha 2013an karê Pornhub select hat damezrandin, wekî mirov dikare Vîdyoyên Malperê li ser Full HD de binere. Di tebaxa 2015an de Pornhub Premium afirandin wekî bi pere Vîdyoyên Malper bê reklam dilîze. Di dawiya sala 2019an de, PayPal sewqên ji bo lîstikvanên Pornhub danîn. Di sala 2021an de hat zanîn ku xwediyê piranîya pargîdaniya Mindgeek ya awistirî Bernd Bergmair bû. Di adara 2023an de Pornhub ji karsazê Ethical Capital Partners hat kirin.

Malper 
Ji şanoyên amator bigire heya hunermendên pornoyê yên profesyonel, pêşkêşî hemî celebên zayendîtî û erotîzmê li gorî Mercên Karûbar û Siyaseta Nepenîtiyê ya malperê, û her weha Qanûna Mafên Mirovan a Dîjîtal û li ser qanûna 18 USC §2257 dihewîne. Bi karanîna bernameyek pêwendiyê, hilberînerên vîdyoyê jî dikarin bi dahata reklamê drav qezenc bikin. Vebijarkek din ev e ku kameraya zindî bi karkirine danûstendinê ya drav bikar bîne. Qeydkirina li ser malperê vebijarkî ye, lê ji bo hin karkirinên civat û kanalê hewce ye.

Çavkanî 

Porn
Porna Malper
Yevgenî Prîgojîn

Yevgenî Vîktorîvîç Prîgojîn (bi rusî: Евге́ний Ви́кторович Приго́жин, Yevgeniy Viktorovich Progozhin, jdb. 1 hezîran 1961 – îhtimal e ku mirî be 23 tebax 2023) olîgarşekî rûsî, serok û demazrînerê grûpa Wanger û kesê berê ya nêzîkê serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn e ku di hezîrana sala 2023an de serhildanek leşkerî bi grûpa Wanger ku komeke paramîlîter e daye destpêkirin. Carinan ji Yevgenî Prîgojîn re dibêjin "şefê Pûtîn", ji ber ku ew xwediyê xwaringeh û pargîdaniyên xwaringehê ye ku karûbaran ji Kremlînê re dikir.

Jînenîgarî
Dema ku Prîgojîn li Yekîtiya Sovyetê mehkûm dibe, toreke pargîdaniyên bi bandor kontrol dike, nemaze pargîdaniya leşkerî ya taybet Wagner ku ji hêla dewleta Rûsyayê ve hate piştgirî kirin û her weha sê pargîdaniyên ku bi destwerdana di hilbijartinên Dewletên Yekbûyî yên sala 2016 û sala 2018an de têne tawanbar kirin. Li gorî lêkolînek sala 2022-an ji hêla Bellingcat, The Insider û Der Spiegel ve, çalakiyên Prîgojîn "bi Wezareta Parastinê ya Rûsyayê û zendê wê yê îstîxbaratê, bi GRU re bi tundî girêdayî ne".

Piştî salan înkarkirina girêdanên bi Koma Wagner re, di îlona sala 2022an de wî piştrast kir ku ew damezrînerê komê ye. Wî diyar kiriye ku wî komê di gulana sala 2014an de damezrand ji bo piştgirîkirina hêzên wekalet ên Rûsî di Şerê Donbasê de li dijî Ûkraynayê bike. Vê pejirandinê ji hêla vîdyoyek viral ve hate destnîşan kirin ku tê de Prîgojîn li girtîgehek rûsî hate pêşandan ku girtiyan vedihewîne û soz dide wan ku ew 6 meh bi Koma Wagner re xizmet bikin û piştî vê xizmetê ew ji girtîgehê azad bibin. Koma Wagnerê roleke girîng di dagirkirina Rûsyayê ya Ûkraynayê de lîst. Her wiha piştgirî da berjewendiyên Rûsyayê li Sûriye, Lîbya, Komara Afrîkaya Navendî û çend welatên din.

Mirina wî
Ajansa Nûçeyan a Rûsyayê (TASS) di 23 tebaxa 2023an de ragihandiye ku navê wî di lîsteya rêwiyan a balafira ku di 23ê tebaxa 2023an de li herêma Tver a Rûsyayê ketibû xwarê û di nav 10 kesên ku di Balafirê de jiyana xwe ji dest dabûn de ye.

Çavkanî
Emir Can İğrek

Emir Can İğrek (jdb. 2 nîsan 1993, li Çerkezköyê) stranbêj û strannivîsekî tirk e. Li bajarê ku lê ji dayik bûye, bi damezrandina komên biçûk ên sahneyê dest bi muzîkê kir. Di sala 2019an de bi strana "Nalan" destkeftiya xwe pêk anî. Di Xelatên Muzîkê yên PowerTürk a 2020an de, ew wekî "Nûhatiyê Herî Hêzdar ê Salê" hate xelatkirin. Ew jî bi stranbêjên din wekî Funda Arar û Ferhat Göçer re stran çekir.

Ji sala 2020an ve li Zanîngeha Yıldız a Teknolojiyê (Yıldız Teknik Üniversitesi) dixwîne.

Dîskografî

Albûm 

 Ağır Roman (2018)

EP 

 „Sapa“ (2020)

Tenê 

 "Gönül Davası" (2017)
 "Aç Bağrını" (2018)
 "Defoluyorum" (2019)
 "Gömleğimin Cebi" (2019)
 "Dönsen Bile" (2019)
 "Nevale" (2019)
 "Nalan" (2019)
 "Silahım Yok" (2019)
 "Meydan" (2020)
 "Darbe" (ft. Patron) (2020)
 "Saman Sarısı" (2020)
 "Dargın" (bi Zeynep Bastik) (2020)
 "Bıraktım Şaşırmayı" (2021)
 "Zemin" (2021)
 "Memur" (2021)
 "Çiftetelli" (2021)
 "Kor" (2021)
 "İntihaşk" (2021)
 "Gurbete Kaçacağım" (2022)
 "Felfena" (2022)
 "Bana Unutmayı Anlat" (bi Cem Adrian) (2022)
 "Kafa Tatili" (2022)
 "Facia" (2022)
 "Görünce Dünyamın Yıkıldığı (Zindî)" (bı Şanışer, 2022)
 "Beyoğlu" (2022)
 "Dayanamam" (2022)

Xelatên wî 

 Stranbêja Nûhatî ya Herî Hêzdar a 2019, Xelatên Muzîkê yên PowerTürk.

 Di sala 2019an de Stranbêjê Mêr ê Herî Heyrankirî, Xelatên Stêrkên Salê yên Altinyıldız.

Çavkanî 

Stranbêjên tirk
Stranbêj
Mistefe Axa

Mistefe Axa bi navê fermî Mistefa Öztürk (jdb. 1859, Gundê Erganê, Dêrsim - m. sala 1938an) siyasetmedarekî osmanî û kurd bû.

Endamê Dadgeha Bîdayetê, Serokê Eşîra lawên Ebesê, Parlamenterê Serdema Yekem ê Mamekîyê yê Meclisa Mezin a Tirkiyeyê û Qeymeqamê bajarê Qisle bû. Mistefe Zewicî bû û bavê heft zarokan bû.

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk bi esle xwe kurd
Siyasetmedarên osmanî-kurd
Siyasetmedarên Dêrsimê
Siyasetmedarên Meclîsa Mezin a Tirkiyeyê
Navdarên Dêrsimê
Tobias Rahim

Tobias Rahim (z. 10ê çiriya paşîn sala 1989an li Aarhusê, Danîmarka) stranbêjekî kurd û danîmarkî ye.

Kurtejiyan 
Tobias Rahim di sala 1989 de li bajarê Aarhusê ji dayik bû. Diya wî danîmarkî ye; bavê wî kurd e û endama arteşê pêşmerge ye. Ji ber karên xwe, ew ji nexweşiya zextê ya piştî trawmayê derçû, ji ber vê yekê ew demek dirêj di dermankirinê de bû. Di vê demê de Rahim bi tena serê xwe ji aliyê diya xwe ve hat mezinkirin.

Rahim li Meksîkayê wekî parêzvanê zozanan, li Kolombiyayê wekî rapper û li Ganayê wekî stranbêjek pop bi navê Toby Tabu xebitiye.

Pêşveçûnî 
Di sala 2017an de wî EP-ya xwe-navnîşan a yekem derxist, ku li dû wê albûma wî ya pêşîn National Romantik 2021 di Cotmeha 2020an de hatî derxistin.

Di sala 2022an de albûma wî ya duyemîn a stûdyoyê Når sjælen kaster op derket, ku bi wê re di tabloyên albûmê de di rêza yekê de bû.

Ji sala 2021an vir ve wî bi çar têne strangotinên ve di rêza yekane ya danîmarkî de cih girt.

Dîskografî 

 Tobias Rahim (EP, 2017)
 National Romantik 2021 (2020)
 Når sjælen kaster op (2022)

Têne gotin 

 "Luk Mig op" (2016)
 "Gode Tider" (2016)
 "Falder i" (2016)
 "Verden Vælter" (2019)
 "Costa Del Sol Til København" (2019)
 "Op A Væggen" (2019)
 "Dø I Norden" (feat. Suspekt) - Tobias Rahim Remix (2020)
 "Jesus" (2020)
 "Stimulanser" (2021)
 "Burhan G" (Burhan G X Kidd X Tobias Rahim) (2021)
 "Stor mand" (2021)
 "Dans (Burhan G X Tobias Rahim X Carl Knast)" (2021)
 "Mucki Bar" (2022)
 "Når Mænd Græder" (2022)
 "Feberdrømmer Xx Dubai" (2022)
 "Flyvende Faduma" (2022)
 Toget (2023)
 Orange (2023)
 Vi 1 (2023)

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Stranbêjên danîmarkî
Navdarên kurd ji Danîmarkê
Kurdên Danîmarkê
Andromeda (mîtolojî)

Andromeda (yewnanî: Ἀνδρομέδα) di mîtolojiya yewnanî de jina leheng Perseûsê , di heman demê de dotmîra Etiyopyaya kevnar bû.

Çîroka Wê
Li gorî çîrokên wê ew keça key Cepheûs û yên keybanû Cassiopeiaê bû.
Keybanû Cassiopeia,  bi ehmeqî got ku ew û keça xwe ji hemî Nereîdan (perîyên deryayê) xweşiktir in. Nereîd ji Posîdon re vê yekê gilî kirin, ku Posîdon parêzvan û hevalê wan bû. Ew vê îdîaya wêrek hêrs bû, cinawirek behrê ya bi navê Cetus û lehiyek şand ku Etiyopyayê hilweşîne. Remildarekî got ku Etiyopya tenê dikare xilas bibe heke Andromeda ji cinawira deryayê re were qurban kirin. Andromeda tazî kirin, ji xeynî hinek zêran, û bi zincîrekî di behrê de li benda qedera xwe bû.

Perseûs di wê nav gavê de li ser wan derbas dibû û xwe danî ba Key Cepheûs. Kuştina canewarê teklîf kir û hemberî wê teklîfê jî şerta wî, keça wê ji wê xwest. Key teklîf û şertên wî qebûl kir. Perseûs çu nava behrê û nava pêlên deryayê serê canewarê dît . Serê wê dişîba serên semasiyan. Perseûs tayekî avête dûvê canewarê lê kêr nehat, kete xwarê. Serê Medûsayê ji çenteyê derxist û canewarê jî kire kevir. Andromêda ji mirinê filitî. Perseûs û Andromêda zewicîn.

Andromeda û Pêrseûs vegeriyan Yewnanistanê û şaristaniya Mîkênê avakirin. Ew şaristanî wek çavkaniya çanda Yewnanî tê hesibandin. 

Heft kur û du keçên wan dibe. Gelek lehengê navdarên mitolojiya yewnanî û mîtolojiya romayî ji wan çêdibe. Dîya Hêraklêsê Alkmênê jî keça wan bû. Di heman demê de dihat bawerkirin ku qewmê Farisan tev ji wan zêde bûye.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Aarhus

Aarhus  an jî Århus bajarekî di herêma Midtjyllandê ye, bi gelheya 285.273 kes. Ew bajarê herî mezin a duyemîn ya Danîmarkayê ye û her weha herî mezin li ser axa danîmarkî.

Çavkanî 

Bajarên Danîmarkê
Ebû Ebdullah el-Şafiî

Wirya Selîh (bi soranî: وه‌ریاساڵح), bi navê Ebû Ebdullah el Şafiî (bi erebî: ابو عبداللهالشافعي; Bavê Abdullah Şafiî), serokê berê yê partiya Ensar el-Suna û Ensarulîslam ji destpêka sala 2003 heya 2010an bû. Ew şervanekî kurd ê çîhadê li Efxanistan û Çeçenistanê bû. Di 3ê Gulan 2010an de, ew tevî heft kesên din ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hat binçavkirin.

Çavkanî 

Cîhadên kurdî
Cîhadîzm
Dîlan Yeşilgöz-Zegerius

Dîlan Yeşilgöz-Zegerius (jdb. 18 hezîran 1977 li Enqerê), siyasetmedareke holendî ye ku bi eslê xwe kurd e ku malbata wê ji Dêrsim a Bakurê Kurdistanê ye. Dîlan Yeşilgöz, ji 10 kanûna paşîn a sala 2022an ve wekî siyasetmedara Partiya Gel ji bo Azadî û Demokrasiyê (VVD) di kabîneya Rutte IV de wekî Wezîra Dad û Ewlekariyê ye di kabîneyê de wezaretî dike. Ji 23 adara sala 2017an heta 3 îlona sala 2021an endama Meclîsa Nûneran bû.

Jînenîgarî
Piştî ku bavê Dîlan Yeşilgöz, Yücel Yeşilgöz wekê çalakvanê mafên mirovan ê kurd sê sal berê ji ber xebatên sendîkayan û xebatên xwe yên siyasî wek penaberekî siyasî ji Tirkiyeyê derketibû, Dîlan Yeşilgöz di sala 1984an de bi dayik û xwişka xwe re ji Tirkiyê koçê Holendayê dibe.

Di navbera salên 1991 û 1997an de li Koleja Vallei ya Amersfoortê perwerdeya amadeyî qedand, li Zanîngeha VU Amsterdamê zanistên civakî û çandî dixwîne. Di heman zanîngehê de, di sala 2003an de bawernameya masterê di warê çand, rêxistin û rêvebiriyê de werdigire. Di heman demê de jî xwediyê ajansekê bû ku di karê wan de alîkariya derhêneran dikir. Di sala 2015an de, Yesilgöz ji bo Studio PowNed ya weşanger PowNedê wekî şirovekar xebitiye.

Polîtîka
Dîlan Yeşilgöz ji bo ewlehî û lênihêrîna şaredar û endamên meclîsa Şaredariya Amsterdamê wekê şêwirmendê lijneyê û ji 2014an heya sala 2017an ji bo Partiya VVD endamê meclîsa Şaredariya Amsterdamê bû. Di salên borî de di nav Partiya Sosyalîst, GroenLinks û Partiya Karkeran de çalak bû. Di 25ê gulana sala 2021an de Yeşilgöz di kabîneya Rutte III de dibe Sekretera Dewletê ya Karûbarên Aborî û Avhewayê. Ji ber statûya derketina kabîneyê ew û hevkarên wê Steven van Weyenberg û Dennis Wiersma di destpêkê her çend ev di prensîbê de li gorî qanûna destûrî li hev neyê jê  kursiyên xwe yê parlamenê de parastin. Şêwirmendiya Encumena Dewletê vê yekî li dijî Destûra Bingehîn nedît lê "wek bêbextî" hatiye dîtin. Piştî vê yekê Yesilgöz û her du wezîrên din ên dewletê ragihandin ku ew ê jî dest ji kursiyên xwe yên li parlamenê berdin. Weke wezîra dewletê wê qismek ji erkên wezîrê Bas van 't Wout girt ser xwe, ku ji ber westiya bû herî kêm sê mehan ji erka xwe îstifa kiribû.

Di 10ê kanûna paşîn a 2022an de wê di kabîneya Rutte IV de wek Wezîrê Dad û Ewlekariyê dest bi karê xwe kiriye ku cîgirê Ferdinand Grapperhaus e.

Çavkanî

Girêdanên derveyî

 

Jidayikbûn 1977
Siyasetmedarên kurd
Jinên kurd
Siyasetmedarên holendî
Nuakşot

Nuakşot (bi fransî; nwak, erebî; Nawākšūt) bajar û paytexta Morîtanyayê e. Bi zêdetirî yek milyon niştecîhan re, ew heya niha bajarê herî qelebalix e ku duyemîn bendera herî mezin a welêt e.

Cihê xweş ê Nuakşot li ser Okyanûsa Atlantîkê li başûrê welêt di sala 1958an de hate hilbijartin da ku paytextek ava bike ku welat li ser cîhê gundek bi 500 niştecîh di dawiya serdema kolonyalîzma fransî de serbixwe bibe. Di serxwebûna welêt di sala 1960an de, gelheya hê jî di nav rêza çar-hejmar de bû; Ji ber koçberiya gundan di encama qeyranên aborî û serdemên ziwabûnê de di salên 1970an û 1980an de, ji wê demê ve ew bi giranî ne plankirî ku di sala 2017an de gelhe gihîştiye ser 1,116,000 kes. Beşek mezin ji kesên nûhatî dûrî navenda karsaziya bi şêwaza rojavayî di çarçoveyek berbelav de li xaniyên erzan û bi binesaziya ne têr li hemî deveran dijîn.

Çavkanî 

Bajarên Morîtanyayê
Bajarên Saharayê
Bajarên Afrîkayê
Paytextên Afrîkayê
Niamey

Niamey paytextî Nîjerê e. Bi zêdetirî dû milyon niştecîhan, ew bi dûrtirîn bajarê herî qelebalix ê welêt e, ku dora 24 mîlyon niştecî ye. Bajarê milyon nîştecîhî li ser çemê Nîjer, navenda siyasî, çandî û aborî ya welêt e.

Li gorî bajarên din ên mezin ên Nîjerê mîna Agadez û Zinder, Niamey bajarek ciwan e ku tenê di sedsala 20an de derketiye holê. Sedsal li herêmek ku berê tenê ji gundên piçûk ên wê demê hêza kolonyala Fransayê de pêk dihat. Ji salên 1903an heya 1910an, û dûv re di dawiyê de ji sala 1926an, Niamey şûna Zinder girt wekî paytexta Koloniya Nîjerê ya Fransî. Heya ji serxwebûna Nîjerê ve di sala 1960 de, Niamey paytexta yek ji xizantirîn welatên cîhanê ye û bi binesaziya xwe ya çêtir li gorî deverên gundewarî yên wî welatî, ji bo koçberan seyrangehek bênavber maye.

Çavkanî 

Bajarên Nîjerê
Bajarên Saharayê
Bêrîvan Aymaz

Bêrîvan Aymaz an jî Berivan Aymaz (jdb. 5'ê tîrmehê 1972 li Dara Hênî , Çewlîg , Bakurê Kurdistanê ) siyasetmedareke kurd e (Hevgirtin 90/Partiya Keskan). Ew ji sala 2017an vir ve wekî berdevka siyaseta entegrasyonê, siyaseta penaberan û karûbarên navneteweyî/yek cîhan ji bo koma parlemena Hevgirtin 90/Partiya Keskan ji partiya xwe ve endama parlamena eyaleta Nordrhein-Westfalen e. Aymaz di 1ê hezîrana 2022an de wek alîkara serokê 2yemîn yê encûmena herêmî hat hilbijartin.

Çavkanî

Girêdanên derveyî

 

Jidayikbûn 1972
Siyasetmedarên kurd
Jinên kurd
Xartûm

Xartûm (bi erebî: al-Chartūm) paytexta welatê Sûdan e.

Erdnigarî 

Bajar li kêleka Nîlê Spî û Nîlê Şîn e. Navê al-Chartūm, "kurmê fîlan", li ser çemê ev derê, ku li girava Tutî ye tê hesibandin.

Gelhenasî 

Nifûsa bajara Xartûmê 2,7 milyon niştecîh e û 8,363,915 niştecîh (hejmar 2007) di kombûna bi navçeyên Omdurman û El-Xartûm Bahriyê re hene. Bi wê ra jî, Xartûm bajarê herî mezin a pençêmîn gorî kombûna nifûsê de ye. Li gorî hesabên sala 2012an, yekîneya îdarî ya Xartûmê 5,827,729 nîştecîh jimartin da.

pêşveçûna nifûsê:

Ji ber koçberiya gundewarî û bi gelemperî mezinbûna nifûsa li welêt, kombûna Xartûmê bi lez berfireh dibe. Ji bo sala 2050an, nifûsa 16 milyon niştecîh li herêma metropolê û ji bo 2100an jî 57 mîlyon niştecîhan tê pêşbînîkirin.

Dîrok 
Xartûm di sala 1820an de ji aliyê Misiriyan ve di bin serokatiya Mihemed Elî (ku bi eslê xwe kurd bû) de weke kampeke leşkerî hatiye avakirin. Şêniyên herêmê zû li wir bi cih bûn da ku bazirganiya bi Misriyan re zêde bikin. 

Di salên 1970 û 1980 de, Xartûm bû cihê bi sed hezaran penaberên ku ji pevçûnên li Çad, Etiyopya û Uganda digeriyan. Wan penaberan li zozanên mezin ên li derûdora bajêr bi cih bûne. Ji sala 1983an vir ve, ji ber şerê nû yê veqetîna Sûdana başûr û şerê Darfûrê, gelek kesên ji Sûdanê bi xwe jî koçber bûne.

Di 20ê Tebaxa 1998an de rêveberiya Clinton a Amerîkî fermana bombekirina kargeha dermanên Aş Şîfa ya li derûdora bajarê El Xatûm Behrî da, ji ber ku guman hebû ku pêkhateyên çekên kîmyewî li wir têne hilberandin.

Di Nîsana 2023 de, şerekî giran li Xartûmê di navbera artêşa Sûdanê û Hêzên Piştgiriya Bilez, paramîlîterekî ku ji aliya serokatiya Cîgirê Mihemed Hamdan Daglo re şêr dijî hikûmetê kirin.

Kalîteya jiyanê 
Di rêzbendek ji sala 2018an ji bajarên dinyayê ji bo hêla kalîteya jiyanê ve, di nav 231 bajarên ku hatin lêkolîn kirin, Xartûm di rêza 227an de bi cih girt.

Binesazî 

 Balafirgeha Xartûmê
 Pir: Pira Al Mak Nimr, Pira Omdurman ya kevinar, Pira An Nil el Azraq, Pira Kubir, Pira Tutî
 Stadyûma Xartûmê

Çavkanî 

Bajarên Sûdanê
Bajarên Saharayê
Adîs Abeba

Adîs Abeba (bi amharî: አዲስ አበባ, bi wateya kurmancî; „Kulîlka nû“) paytext û bajarê herî mezin a Etiyopyayê e. Di serjimêriya sala 2007an de, nifûsa bajêr bi 2,739,551 şênî hate texmîn kirin. Adîs Abeba navendek çandî, hunerî, darayî û îdarî ji welatê Etiyopyayê e, ku pir pêşkeftî û girîng e.

Dîroka damezrandina bajêr di dawiya sedsala 19an de ji hêla hikûmdarê Menelik II, di sala 1886an de piştî ku dû sal berê Çiyayê Entoto xwe re nerehet dît. Di wê demê de, bajar bajarokek havînê bû; pirbûna wê ya kaniya mîneral a mezin bala esilzadeyên împeratoriyê kişand û rê da wan ku niştecîhek daîmî ava bikin. Her weha gelek endamên çînên karker - di nav de esnaf û bazirgan - û mêvanên biyanî jî kişand. Paşê jî hikûmdar Menelîk II di sala 1887an de qesra xwe a împeratorî li bajêr ava dike.  Adîs Abeba di sala 1889an de bû paytexta împeratoriyê, û paşê balyozxaneyên navneteweyî jî hatin vekirin. Pêşveçûna bajar di destpêka sedsala 20an de bû, û bêyî plansaziyek pêşîn dest pê kir. 

Adîs Abeba di salên 1926 û 1927an de geşbûnek aborî ya berfireh dît, û zêdebûna hejmara avahiyên xwedan çîna navîn, di nav de xaniyên kevirî, ku bi mobîlyayên Ewropî yên îthalkirî dagirtî ne. Çîna navîn di heman demê de otomobîlên ku nû hatine çêkirin jî îtxal kir û saziyên bankê berfireh kir. Di dema dagirkeriya Îtalî de, bajarîbûn û nûjenbûn bi rêgezek plansaziyek bi domdarî zêde bû; hêvî dikir ku Adîs Abeba bibe bajarekî "Kolonyalî" û piştî dagirkirinê jî berdewam bike. Planên masterê yên paşerojê ji hêla şêwirmendên fransî û brîtanî ve ji salên 1940an û pê ve hatine sêwirandin, ku balê dikişîne ser bîrdariyê, avahiyên sivîl, bajarên satelîtê û hundurê bajêr. Bi heman rengî, masterplana paşîn a Italî-Etiyopyayî (di heman demê de di sala 1986an de hate pêşandan) tenê strukturên bajarî û karûbarên rûniştinê eleqedar bû, lê paşê ji hêla masterplana 2003an ve hate xwedîkirin.

Ji ber girîngiya xwe ya dîrokî, dîplomatîk û siyasî ji bo parzemînê jê re "paytexta siyasî ya Afrîkayê" tê binav kirin, Adîs Abeda wekî navenda rêxistinên navneteweyî yên mezin, wekî Yekîtiya Afrîkî û Komîsyona Aborî ya Neteweyên Yekbûyî ji bo Afrîkayê kar dike.

Bajar çend kîlometran li rojavayê rîfta rojhilata Afrîka e, ku Etiyopyayê dike dû paran, di navbera plateya nûbiyayê û plateya somalî de ye. Bajar ji aliyê Herêma Taybet a Ormiyê ve hatiye dorpêçkirin, û mirovên ji hêr herêmên Etiyopyayê lê dijîn. Zanîngeha Adîs Abeba li bajar e. Bajar goriyên Pêrista Pêşveçûna Mirovî bilind e, û bi çanda xwe ya zindî, dîmena moda bihêz, tevlêbûna sivîl û siyasî ya ciwan, dîmenek hunerî ya pêşkeftî, û bi xwedan mezinbûna aborî ya herî bilez a her welatekî li cîhanê tê zanîn.

Çavkanî 

Bajarên Etiyopyayê
Bajarên Afrîkayê
Bajarên mezin
Bajarên ji milyon zedetirî nîştecîhan
Ezîz Tamoyan

Ezîz Tamoyan (z. 1ê tîrmehê 1933 li Zovûnî, Ermenistan – m. 2ê rêbendanê, 2021) siyasetmedarekî kurd e ku serokê partiya „Yekîtiya Neterwerê Êzdîtî“ bû, partiyekî wekî înkar dike ku kesên bi dînê Êzdîtî û zikmakiya kurdî ne kurd in, lê ne tuh lêkolînekî piştgirya ve dike. Ji bêr ve yekê jî Ezîz Tamoyan di nav civata kurdî de ne populer e û wekî xayîn tê binavkirin.

Di 30ê îlona 1989an, ew wekî serokatiya Partiya Êzdîyên Ermenistanê hat hilbijartin. Di sala 1997an de, ew bû serokatiya partiya Yekîtiya Neterwere Êzdiyan.

Çavkanî 

Kurdên Ermenistanê
Siyasetmedarên kurd
Bissau

Bissau paytext û bajarê herî mezin ê Gîne-Bissauê ye. Wekî sala 2015an, nifûsa bajêr 492,004 bû. Bissau li ser çemê Geba, li ser Okyanûsa Atlantîkê ye, û mezintirîn bajarê Gîna-Bissau, bendera sereke, navenda wê ya îdarî û leşkerî ye.

Çavkanî 

Bajarên Gîne-Bissauê
Elî Çilaxa

Elî Remezan (Ali Ramadan), bi nasnavê Elî Çilaxa (Ali Chilagha) (jdb. 1970 – m. 28 kanîna paşîn 2021), awûkat, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Jiyan û perwerdehiya destpêkê 
Elî Çilaxa di sala 1970ê de li gundê Girgê Xelo (Girkê Xalo) li Rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe dest pê kir, paşê çû Çilaxa û li wir xwendina xwe ya seretayî û navîn qedand. Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Helebê qedandiye.

Karê wêjeyî 
Elî Çilaxa di temenê xwe yê biçûk de dest bi nivîsandin û xwendina helbestan kiriye, di yazdeh saliya xwe de fêrî hunera helbestbêjiyê bûye û di jiyana xwe de jî ev karê xwe domandiye. Di destpêka xebata xwe ya edebî de bi herdu zimanên kurdî û erebî helbest dinivîse, paşê dest bi nivîsandina gotar, lêkolîn û çîrokan kiriye.

Elî Çilaxa di berhemên xwe yên wêjeyî de bi gelek hunerên wêjeyî êş û azarên gelê kurd rawestandiye, wek helbesta xwe ya bi navê “Berxwedana Efrînê” û çîrokeke ku tê de jiyana sêwî vejîne. Her wiha gotarên der barê rewşa gelê kurd de dinivîse.

Du berhemên helbestî yên Elî Çilaxa hene, ya yekem bi navê "Aria" di sala 2021an de ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê ve hatiye çapkirin û tê de mijarên evîn, welat û pirsgirêkên civakî diaxive. Ya duyem jî bi navê “Hiyas” ku di sala 2022an de derketiye û tê de behsa hestên wî yên welatparêzî kiriye.

Elî Çilaxa ji bo gelek kovar û malperên çandî yên herêmî wek kovara Nivîskar, rojnameya Vedeng û Bûyer nivîsandiye.

Her wiha li rojavayê Kurdistanê beşdarî gelek konferans û semînerên çandî bû. Di sala 2020an de bû endamê Komîteya Îdarî ya Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê û herwiha bû endamê Yekîtiya Rewşenbîrên Rojavayê Kurdistanê.

Mirina wî 
Elî Çilaxa di 28ê kanûna paşîn a 2021an de di 51 saliya xwe de koça dawî kir û bi merasîmekê bi amadebûna hejmareke zêde ji xelkê herêmê, rewşenbîr û kesayetiyên siyasî û civakî hat veşartin.

Berhemên wî 
Aria, helbest, 2021
Hiyas, helbest, 2022

Çavkanî 

  إحياء الذكرى السنوية الثانية لراحل علي جل اغا
 الشاعر علي جل آغا .. سيرة حياته الذاتية وأهم أعماله 
 الشاعر علي رمضان علي يرحل بصمت
 جل اغا، منطقة المالكية، محافظة الحسكة، سوريا

Nivîskarên kurd
Wêjevanên kurd
Nivîskar (kovar)

Nivîskar kovareke edebî û çandî ye ku ji hêla Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê (YNKS) ve her sê mehan carekê tê derxistin. Kovar bi kurdî û erebî tê weşandin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Konakrî

Konakrî, paytext û bajarê herî mezinê Gîneyê ye. Bajêr bajarek benderî ye ku wekî navenda aborî, darayî û çandî ya Gîneyê kar dike. Nifûsa bajêr li gorî serjimêriya Gîneyê ya  sala 2014an de 1.660.973 kes e.

Nifûsa heyî ya bajêr dijwar e ku were tespîtkirin. Buroya Karûbarên Afrîkî ya Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nifûsa bajêr du milyon kes texmîn dike ku nifûsa bajêr ji şeşan yek ji tevahiya nifûsa welêt pêk tîne.

Çavkanî 

Bajarên Gîneyê
Freetown

Freetown (wate: Bajarê azad) paytext û bajarê herî mezin ê Sierra Leone ye. Bajêr, bajarek benderî ya sereke ye ku li ser Okyanûsa Atlantîkê ye û li herêma rojavayî ya welêt e. Ji ber ku bajêr cihê rêveberiya Sierra Leone ye, Freetown navenda bajarî, aborî, darayî, çandî, perwerdehî û siyasî ya sereke ya Sierra Leone ye.  Nifûsa Freetown li gorî daneyên sala 2015an  1.055.964 kes e. Freetown li bakurê rojavayê Nîvgirava Freetownê ye ku nîvgiravek li ser peravên Okyanûsa Atlantîkê û li ser deltaya Çemê Sierra Leoneyê ye.

Çavkanî 

Bajarên Sierra Leoneyê
Monrovia

Monrovia paytextê welatê Afrîkayê rojava ya Lîberyayê e. Bajar di sala 1822an de hate damezrandin, ew li Cape Mesurado li peravên Atlantîkê ye û gorî serjimêriya 2008an de 1,010,970 niştecîh hebûn, ku 29% ji nifûsa giştî ya Lîberyayê diki. 

Wekî bajarê sereke a neteweyê, Monrovia navenda aborî, darayî û çandî ya welêt e; aboriya wê di serî de li bendera û rola xwe wekî kursiya hikûmeta Lîberyayê ye.

Çavkanî 

Bajarên Lîberyayê
Tel Avîv (navçe)

Navçeya Tel Avîvê (bi îbranî: מָחוֹז תֵּל אָבִיב ; erebî: منطقةتل أبيب) yek ji şeş navçeyên îdarî yên Îsraêlê e, bi nifûsa xwe ya 1.35 milyon niştecîh ya herî piçûk û herî qelebalix navçe ji welêt e.

Paytexta navçeyê bajarê Tel Avîv e, yek ji du bajarên herî mezin ê Îsraêlê û paytexta aborî, karsazî û teknolojîk a welêt. Navçeya metropolê ya ku ji hêla navçeya Tel Avîv û bajarên cîranên wê ve hatî çêkirin, bi herêmî navê Guş Dan e.

Ew yek ji şeş navçeyan e ku ne cîranê Urduna Rojavayê e û ne jî sînorek navneteweyî de ye, ku li bakur, rojhilat û başûr ji hêla Navçeya Navendî û li rojava jî ji hêla Deryaya Navîn ve hatî dorpêç kirin. Girjîya nifûsê navçeya Tel Avîvê 7259/km2 ye.

Çavkanî 

Navçeyên Îsraêlê