nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê

Şikesteka rojhilatê Anatolyayê yan jî Qelşa rojhilatê Anatolyayê, şikestekek li Bakurê Kurdistanê ye ku ji bi meyla ji bakur ve ber rojava ve yan jî ber bi Deryaya Navîn ve diçe. Şikesteka rojhilatê Anatolyayê di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Erebistanê ya ku ber bi bakur ve diçe, sînorê tektonîkî yên tîpa veguherînê pêk tîne. Bi Şikesteka bakurê Anatolyayê re lihevketina Lewheya Awrasyayê û Lewheya Anatolyayê û şidandina Lewheya Anatolyayê ku ji aliyê Lewheya Ewrasyayê pêk tê, tevgera Lewheya Anatolyayê ya ber bi rojava ve pêk tîne.

Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ji sêxala Mereşê ya li dawiya bakurê Veguherîna Deryaya Mirî dest pê dike ber bi bakurê rojhilatê ve diçe û li sêxala Kanîreşê diqede û li wir digihêje Şikesteka bakurê Anatolyayê.

Erdhejî
Ji sala 1939an heta 1999an rêzek erdhejan ber bi rojava ve ji Şikesteka bakurê Anatolyayê ve ber bi Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ve çûn. Lê ji sala 1998an vir ve li ser rêzeke erdhej li ser Şikesteka rojhilatê Anatolyayê hebûn. Ev bi erdheja 1998an a Edene-Ceyhanê dest pê kirin û di nav van erdhejan de Erdheja Çewlîgê ya sala 2003an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2010an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2020an û Erdheja Pazarcixê sala 2023an pêk hatin.

Çavkanî

Şikestekên Kurdistanê
Şikestekên Bakurê Kurdistanê
Şikesteka bakurê Anatolyayê

Şikesteka bakurê Anatolyayê şikesetekî li Bakurê Kurdistanê ye ku bi meyla rast-alî ber bi bakur ve diçe û li ser sinorê  di navbera Lewheya Ewrasyayê û Lewheya Anatolyayê de ye. Şikesteka bakurê Anatolyayê şikestekek veguherînerê (transformasyon) parzemînî ye. Şikestek bakurê Anatolyayê ji Bakurê Kurdistanê, ji sêxala Kanîreşê bi veqetîna xala Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ve bi dirêjahiya 1500 kîlomêtreyê ber bi Deryaya Egeyê, Deryaya Marmarayê û ber bi bajarê Stenbolê ve dirêj dibe. Şikesteka bakurê Anatolyayê ji gelek aliyan ve dişibe Şikesteka San Andreas a Kalîforniyayê. Her du jî şikestekên veguherîner parzemînî ne û bi dirêjahî û bi rêjeyên şemitandinê ve wekhev in.

Erdhejî
Ji erdheja Erzinganê ya sala 1939an û vir ve 7 erdhejên bi mezinahiya 7,0 pileyî li ser Şikesteka bakurê Anatolyayê pêk hatine. Erdhejzanên ku li ser vê şêwazê lêkolîn dikin bawer dikin ku erdhejê şikestekê dikare erdhejek din li pey xwe çêbike. Bi lêkolînkirin a zextên li ser xeta ku ji ber her erdhejek mezin çêdibin, wan karîbûn şoka ku di tebaxa sala 1999an de li bajarê Îzmitê bi bandorek wêrankar pêk hatiye, pêşbînî bikin. Tê fikirîn ku zincîre ne temam e dibe ku di demek nêzîk de erdhejek li rojavayê şikestekê û dibe ku li nêzî bajarê pir niştecîh a Stenbolê pêk were.

Çavkanî

Şikestekên Kurdistanê
Şikestekên Bakurê Kurdistanê
Hugo Chávez

Hugo Rafael Chávez Frías (jdb. 28ê tîrmeha 1954an li Sabaneta - m. 5ê adarê 2013an li Karakas) efser û siyasetmedarekî venezolanî bû. Ji sala 1999an heta mirina xwe di sala 2013an de 62emîn serokê Venezuelayê bû.

Chávez di bernameya xwe de Simón Bolívar wek model digirt û pabendbûna wî ya bi Amerîkaya Başûr ya yekbûyî dikir. Albayê berê di destpêka salên 1980î de tevgera Movimiento Bolivariano Revolucionario 200 damezrand. Piştî hewldana derbeyeke têkçûyî Chávez di seranserê welêt bû binavûdeng û du sal di girtîgehê de ma. Wî partiya Movimiento Quinta República damezrand û di hilbijartinên serokatiyê yên 1998an de bi ser ket. Di hilbijartinên salên 2000an, 2006an û 2012an de sê caran ev li pey hev wek serok hate hilbijartin.

Şoreşa Bolîvarîk ya Chávez ramanên sosyalîst û marksîst tev de girt û piştî netewekirina pîşesaziyên sereke, dewlemendiya neftê ya welêt bikar anî da ku vîzyona xwe ya "sosyalîzma sedsala 21an" di polîtîkayên civakî û xerîdarbûnê de fînanse bike.

Kesayetiya Chávez, siyaseta wî, şêwaza serokatiya wî û derketinên wî yên di medyayê de bûne sedema nîqaşên ku bala navneteweyî kişand ser xwe. Di heman demê de wî ji komên çepgir û antî-globalîzmê jî bal û pênaseyek girîng girtin. Rexnegiran ew bi taybetî bi kiryarên wî yên otorîter û polîtîkayên aborî yên nedomdar tawanbar kirin. Hevkariya bi dîktator û tevgerên çekdar ên cuda re û danûstandinên wî bi endamên opozîsyon û dijberan re jî cihê nakokiyê bû.

Çavkanî 

Mirin 2013
Eniya Kurdî ya Îslamî

Eniya Kurdî ya Îslamî komek çekdar a îslamî ya Kurd bû ku ji aliyê Selahedîn el-Kurdî ve hatibû damezrandin û di sala 2013an de wek berdevkê girûpê û Ebû Ebdullah el-Kurdî jî kar dikir û bi giranî li rojhilatê Helebê, deverên bakurê parêzgeha Reqayê kar dikir û parêzgeha Hesîçe. Di dema Şerê navxweyî yê Sûriyê de şer kir û li dijî hikûmet û milisên kurdên Rojava yên bê dînî bû, di nav wan de yên xwedî armancên hevbeş. Kom ji hev belav bû û di dawiya sala 2014an de tevlî Ehrar el-Şam bû.

Dîrok 
Kom di 22ê Mijdara 2013an de ji aliyê Selahedîn el-Kurdî û Ebû Ebdullah el-Kurdî ve hat damezrandin, ku çalakvanekî îslamî yê ji Efrînê li bakurê rojavayê parêzgeha Helebê ya Sûriyê, li ser sînorê Tirkiye, û wê demê di bin kontrola YPGê de bû.  Kom bû beşek ji Eniya Îslamî, ku hevbendiyek ji komên din ên Ehrar el-Şam, Ceyş el-Islam û yên din pêk dihat.  Di dema hebûna komê de, wan ligel komên din ên serhildayên Sûrî li dijî hikûmeta Sûrî û RXBRS şer kirin. Selahedîn El-Kurdî diyar kir ku armanca sereke ya komê hilweşandina RXBRSê û ji holê rakirina desthilatdariya pirçandî, bê dînî û demokratîk û li şûna wê avakirina qanûnên şerîetê yên tenê bi pêşengiya kurdên misilman e.  Ebû Ebdullah El-Kurdî her wiha diyar kir ku ev grûp bi piştgiriya Ehrar El-Şam weke dijminekî hevpar li dijî YPG’ê û ji bo alîkariya curbecurkirina opozîsyona Sûriyê hatiye avakirin.  Komê ji bo zarokên kurd li Helebê dibistanên îslamî dimeşandin.

Di 30 Kanûn 2013 de, berdevkê girûpê Selahedîn el-Kurdî di hevpeyvînekê de got ku desthilata îslamî dê mafên kurdan garantî bike û ku berevanîkirin ji nişteciyên kurdên Sûriyê armanca sereke ya girûpê ye, herwiha got ku komên kurdî yên hevrikên wan li Sûriyê bi rastî guh nadin ji bo berjewendiyên kurdan.  Wî her wiha diyar kir ku hebûna girûpê li seranserî deverên kurdnişîn ên bakurê Sûriyê ji Babê heta Qamişlo û Kaniya Xezalanê ku wan ji YPGê standibûn, heye. Di Kanûna 2014an de Eniya Îslamî ya Kurd bi temamî bi Ehrar El-Şam re bû yek.

Çavkanî 

Rêxistin (Kurdistan)
Rêxistinên îslamî
Rêxistinên îslamî yên kurd
Rêxistinên kurdan
Xnûmhotep û Niyanxnûm

Xnûmhotep û Niyanxnûm xizmetkarên qralê Misrê yên kevnar bûn. Ew li qesra qral Nyuserre Înî, ku fîrewnê şeşemîn ê Xanedaniya Pêncemîn bû û di nîvê duyemîn ê sedsala 25an BZ de hukum dikir, sernavê Çavdêrê Manikurîstan parve dikirin. Ew bi hev re li Saqqara hatin veşartin û di tirba wan a hevpar de wekî "bawermendên padîşah" têne navnîş kirin.  Ew bi wênekirina wan a taybet a di tomarên Misrê de navdar in, ku pir caran wekî yekem evîndarên hevzayend hatine şîrovekirin.

Zanyarên wek Thomas Dowson û Greg Reeder bawer dikin ku Xnûmhotep û Niyanxnûm yekem cot ê hevzayend e ku di dîroka kevnar de hatine tomar kirin. Têkiliya romantîk a gumankirî ya di navbera Xnûmhotep û Niyanxnûm de li ser xêzkirina du mêran e, ku poz bi poz radiwestin û hevûdin hembêz dikin.Xêzkirin evînek kûr nîşan dide, ji ber ku her du pozên destdayî nîşana nêzîkbûna herî mezin a hunera wê demê ye.

Navê her du zilaman têkiliyek zimanî heye: Niyanxnûm tê wateya "Jiyan ya Xnum ye" û Xnûmhotep tê wateya "Xnum razî ye". Heta îro nayê verast kirin ka ev navên jidayikbûnê ne (wek navên cêwîyan) an navên paşê hatine pejirandin.

Çavkanî
Kasandra

Kasandra (yewnanî: Κασσάνδρα)di Mîtolojiya yewnanî de dotmîra Troyayê. Keça Prîamos û yên Hekabêyê. Hemû çavkaniyên derheqê wê qebul diken ku ew kahînek bû. Çaxê genciniya xwe de ji aliyê xaleta xwe Xatûna Amazonan de hate perwerde kirin.

Dilê Apolonê kete wê. Lê belê ew ji Apolonê razî nebû. Apolon ji wê re hêzên pêşbiniyên rastî bida Kasandra jî beranberî wê hêzê daxwazên Apolonê çêkira. Apolon gotina xwe kir hêzên pêşbiniyên rastî da Kasandrayê. Lê Kasandra soza xwe cîh ne anî  . Apolon ji vêyeke pir aciz bû wê lenet kir. Peşbiniyên Kasandrayê dîsa rast bûn lê êdî ti kesê ji wê bawer ne dikir.Derbarê leneta wê nivîskarê latînî Hyginus di Fabulae de dibêje:

Kasandra, keça key û keybanûya, li perestgeha Apolon, ji pratîkê westiya, tê gotin ku di xew de çûye; Dema ku Apolon xwest wê hembêz bike, wê derfeta laşê xwe neda. Ji ber vê yekê, gava ku wê tiştên rast pêşbîniyan kir, kes jê bawer nekir.

Kasandra pêşbiniyekê ji bo Parîs û Helenêyê dîtibû. Heger Helenê bihata Troyayê ti ew bibûya sedeme ketina Troyayê. Lê pêşbîniya wê ji aliyê her kesî hat paşguhkirin. Helen hate bajarê. Piştî hatina wê jî şerê Troyayê dest pê kir.

Kasandra ketina bajarê Troyayê jî dîtibû. Çaxê Troyayî Hespê dar li ber deriên bajêrên dîtibû; Kasandra xetir ji bajariyan kir. Bajariyan guh neda îkazên kahînê. Hespê anîn nava bajar. Bajar di pê leşkerên di nav hespên de derketî hatibû dagirkirin.

Piştê werankirina bajarê Kasandra xwe xef kiribû di nav perstgeha Atênêyê. Lê li wir Aîasa biçûk wê dît. destdirêjiyan ji wê kir. Paşê êrîşa xwe ya qirêj qedand. Kasandrayê wek xulamekî da Agamemnonê.

Agamemnon xulamê xwe li xwe re bir. Kasandra li rêve pêşbînîyekî din dît. Pêşbîniyê da mirina Agamemnonê ji hêla jina wê Klîtemnêstrayê ve dît. Xetiriyan ji Agamemnonê jî kir. Agamemnon guh dayê lê piştê hatina mala xwe Mîken pêşbînîyê bîr kir. Klîtemnêstra , Agamemnonê ji destê dostê xwe Egîstosê ve bi pinîtî da kuştin.

Piştê mirina Agamemnonê, Klîtemnestra Kasandrayê jî nehîşt sax , wê jî kuşt.

Binihêre

 Sendroma Kasandrayê

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Napee

Napee cureyekî periyên mîtolojiya yewnanî ne. Agahiyên derheqê wan nîmfêyan pir kêm in. Di sedemên kevnar de dihat bawerkirin ku ew nîmfe piranî geliyan de, şikeftên di nav geliyan de dijîn. Periyên pir bi kêf û şermok bûn. Bi xwedawend Artemîsê re dihat têkildarkirin. Bi wê rê digeriyan.

Pir kêm çavkaniyen de navê wan derbas dibî yek ji wan: 

Publius Papinius Statius di Thebaidê xwe de gazî wan kir, dema ku Naîad Ismenis ji kurê xwe yê mirî Krenaios re dibêje:

"Ez xwedawendek mezintir û şahbanûya nîmfêyan dihatim girtin. Li ku derê ye! Ew girseya derengî ya dîwanan li dora salonên diya te ye, Napeeyên ku dua dikirin ku ji te re xizmetê bikin li ku ne?"

Çavkanî 

Nîmfê
Aşokayê Mezin

Aşoka an jî Aşokayê mezin (ji 304 b.z. heta 232 b.z.) împeratorekî Hindistanê bû. Ew wekî hikumdarê herî mezin ê Hindistanê tê hesibandin. Ew împeratorê sêyem ê xanedana Maurya bû. Serdestiya wî ji sala 269 berî zayînê heta 232 berî zayînê li Hindistana kevnar bû. Împeratoriya Aşoka li ser piraniya axa îro ya tevahiya Hindistanê, Pakistan, Efxanistan, Nepal, Bangladesh bû. Ev împeratoriya Maurya ya berfireh ji wê demê heya roja îro împeratoriya herî mezin a Hindistanê ye.

Împerator Aşoka bi rêveberiya xwe ya bikêrhatî ji împeratoriya xwe ya berfireh çêtir tê zanîn. Ew bi propagandaya budîzm jî tê naskirin. Aşoka herî mezin û yek ji herî hêzdar a cîhanê tê hesibandin.

Çavkanî

Budîzm
Hindistanî
Leşker
Mirin sedsala 3an b.z.
Atlantîs

Atlantis (yewnanî: Ατλαντις) baweriyekê serdemên kevnar de keyaniya girav yên ku ji hêla Yezdanan ve ji ber cezakirina gunehên mirovan hatibû noqandin.

Heman demê de gelên Yewnanistana kevn qebîleyên Fenîkeyên ku di bakurê Afrîkayê de dijiyan re jî digotin Atlantîsiyan.

Di wêjeya klasîk de li ser Atlantîsê Platon, Plutarch, Diodorus Siculus, Aelian, Pliniusa kal nivîsandine.

Hemû çîrokên derheqê Atlantîsê de behsa dewlemendî û serbilindiya şaristaniyê dikir. Dibe ku ew şaristanî yên Mînosê jî be , lê tê texmînkirin ku ew tenê çîrokek ji bo gelên Yewnanistanê dewlemend bibe şîret. Ji ber ku delîlên arkeolojîk tinne , rastbûna wê îspat bike.

Çavkanî 

Cihên mîtolojîk
Celâl Şengör

Ali Mehmet Celâl Şengör, ( li Stembol) akademîsyen, zanyar û erdnasekî tirk e ku bi xebatên xwe yê di warê zanistiya erdê ya binyadî û tektonîkî de tê zanîn. Wî bandora parzemînan li ser avahîya kemberên çiyayan eşkere kiriye û parzemînek şerît keşf kir ku jê re gotiye Parzemîna Kîmmerê.

Şengör endamê Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî, Civaka Felsefeya Amerîkî û Akademiya Zanistî ya Rûsyayê ye. Piştî Mehmet Fuat Koprülü ew duyem profesorê tirk e ku ji bo Akademiya Zanistî ya Rûsyayê hatiye hilbijartin.  Şengör bi madalyaya Gustav Steinmann ji aliyê Komeleya Jeolojî ya Almanyayê ve hatiye xelatkirin. Şengör li Fransa, Înglistan, Awistirya û DYA’yê wek profesorê mêvan dixebitiye û di sala 1988an de ji Fakulteya Zanistê ya Zanîngeha Neuchâtelê, doktoraya rûmetî ya zanistê wergirtiye. Şengör di sala 1990an de li Academia Europaea hat qebûlkirin û di heman salê de bû endamê nûçegihanê Servîsa Jeolojîk a Awistiryayê û di sala 1991an de bû endamê rûmetê yê Komeleya Jeolojî ya Awistiryayê. Di sala 1991ê de Xelata Serdema Agahiyê ya Wezareta Çandê wergirtiye.  Di sala 1992an de li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di Beşa Jeolojiyê ya Giştî ya Fakulteya Madenê de bûye profesor.

Kariyera akademîk
Şengor wekê endamê malbatekî tirkên Rumelîa jîdayîkbû ye. Di sala 1981ê de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di beşa jeolojiyê ya giştî de dest bi kar dike. Di sala 1984an de Xelata Serokatiyê ya Civata Jeolojî ya Londonê û di sala 1986an de jî Xelata Zanistî ya TÜBITAKê wergirtiye. Di heman salê de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê dibe doçent.

Di sala 1988 de, wî doktoraya şerefê ya zanistê (Docteur ès sciences honoris causa) ji Fakulteya Zanistî ya Zanîngeha Neuchâtelê wergirt. Di sala 1990î de li Academia Europaea hat qebûlkirin û dibe endamê yekemîn a Tirkiyeyê ya civakê.  Di heman salê de bû endamê nûçegihanê Servîsa Jeolojîk a Awistiryayê û di sala 1991an de dibe endamê rûmetê yê Civata Jeolojîk a Awistiryayê. Dîsa di sala 1991ê de xelata serdema zanistiyê ya Wezareta Çandê wergirt.

Di sala 1992an de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di Beşa Jeolojîya Giştî de dibe profesorsex.  Di sala 1993an de bû endamê herî ciwanê damezrînerê Akademiya Zanistî ya Tirkiyeyê û ji bo endamê konseya akademiyê hate hilbijartin.

Pîrtûkên wî 

 "Zümrütname" (Yapı Kredi Yayınları, 1999)
 "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması" (TÜBİTAK Yayınları, 2001)
 "Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler" (Yapı Kredi Yayınları, 2003)
 "Yaşamın evrimi fikrinin Darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi" (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları, 2004)
 "99 Sayfada İstanbul Depremi" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)
 "Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2014)
 "Dahi Diktatör" (Ka Kitap, 2014)
 "Aptalı Tanımak" (Ka Kitap, 2015)
 "Newton Neden Türk Değildi?" (Ka Kitap, 2015)
 "Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?" (Ka Kitap, 2016)
 "Cehennemdeki Üniversiteliler" (Ka Kitap, 2016)
 "Bilimin Büyüsü" (İnkılap Kitabevi, 2019)

Çavkanî

Zanyarên tirk
Mirovên zindî
Lewheya Anatolyayê

Lewheya Anatolyayê, perçeyek tektonîkî ya parzemînê ye ku ji Lewheya Ewrasyayê bi Şikesteka bakurê Anatolyayê û ji Lewheya Ereban jî bi Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ji lewheyan tê veqetandin. Erdhejên herî girîng ên li herêmê di dîrokê Erdheja Erzinganê ya sala 1939an şikeseka bakurê lewheyê pêk hatiye û erdheja wêrankar Erdheja Gurgum û Dîlokê ya sala 2023an e ku li başûrê rojavayê lewheyê li ser xeta Şikesteka rojhilatê Anatolyayê pêk hatiye.

Li gorî Muzeya Dîroka Xwezayî ya Amerîkî, pergala veguherînera Anatolyayê "dibe ku di cîhanê de ya herî çalak e". Şikesteka rojhilatê Anatolyayê sinorê bi Lewheya Ereban çêdike. Li aliyê başûr û başûrê rojava ve bi Lewheya Afrîkî re sinor e. Ev sinor bi taybetmendiyên pêçandî yên di nav qalika okyanûsê ya li binê Deryaya Navîn û hem jî di nav qalika parzemînî ya Anatolyayê de diyar dibe. Li qiraxa bakur bi Lewheya Ewrasyayê re xwedî sinorek veguherîner e ku qada Şikesteka bakurê Anatolyayê pêk tîne.

Çavkanî

Lewheyên tektonîk
Heja

Heja Dindar (jdb 21, Pûşper, 1991 li Stembol) muzîkvan û rapvane kî bi eslê xwe kurd e.

Jiyan 
Heja Dîndar di 21 hezîrana 1991ê de li Stembolê ji dayik bûye. Bi eslê xwe Şirnexî ye û bi eslê xwe kurd e. Ew jî kurê karsazê kurd Selîm Dîndar e. Bavê wî di 2'ê Kanûna 2009'an de li Bakirkoya Stembolê di êrîşa çekdarî ya li dijî Komeleya Cizîrîler de bi 7 guleyan hat qetilkirin. Niha jî li Stembolê dijî. Bi rastî, di sala 2020an de, wî strana '7 Kurşun' ku bi Cem Adrian re bi hev re got, wekî pesnek ji xwe re çêkir.

Kariyer
Di sala 2009an de, bi eleqeya muzîka rapê, albûmên înternetê yên "Telaş" û "Gayet Sade" derxist. Bi van albûmên xwe karî navê xwe bide zanîn. Di sala 2012'an de ligel muzîkjenê rap yê Tirk Sansar Salvo ji bo bîranîna bavê xwe Selîm Dîndar albûma 'Bêje' derxist. Heja ku bi strana Tell navdar bû, di beşa rêzefîlma Çukur a ku di sala 2019an de li ser ekrana Show TVyê bi rapvanê tirk-alman Eko Fresh hat weşandin, strana "Ich bin Çukur" got. Di heman salê de, wî bernameyek înternetê ya bi navê 'Purplehej' ava kir. Paşê O Ses Tirkiye Rap' server bûye. Di heman demê de ew endamê koma muzîka rapê ya tirkî Istanbul Trip e.

Dîskografî 
Albumên studyoyê

 Karaköy Trap (2016)
 110 (2019)
single
 Korkum Yok (ft. Xir) (2022)
 Tek Bir Mermim Var (ft. Nefo) (2022)
 Lacivert (ft. Şam) (2022)
 Yakma Bizi (2022)
 Dönsün Dünya Dönsün Alem (ft. Cash Flow) (2021)
 Gidecem Yerim Yok (2021)
 İsyan (ft. Selo, Şam, Xir) (2021)
 Ağır Taşlar (ft. Çağrı Sinci) (2021)
 Bir Kez Olsun Ses Ver (ft. Yener Çevik, Xir, Eko Fresh, Kamufle) (2021)
 Büyüdüm (ft. Şiir!) (2021)
 Hayaller Pert (2020)
 Babam ve Kırık Oyuncaklar (ft. Şiir!, Kayra, Cansu Türedi) (2020)
 Hayrola (ft. Maestro) (2020)
 7 Kurşun (ft. Cem Adrian) (2020)
 Aliço - Çukur Dizi Müziği (ft. Saki Çimen) (2019)
 Ich bin Çukur (ft. Eko Fresh) (2019)
 Yoga (2019)
 Yemin Ederim (ft. Şam) (2019)

Girêdanên derve 

 Heja li ser Instagram

Çavkanî 

 
Pages with unreviewed translations

Hunermendên kurd
Rapvanên kurd
Jidayikbûn 1991
Mirovên zindî
Dêra Zorê

Dêre zorê, Dêra zorê, Dêrezor an jî Dêra Sor parêzgehek li Rojava ye, Dêra Sorê bi cihên kevnare tê nas kirin wekî Dura firat ê û hindekî dinê wekî Dêran. Piraniya xelkê Dêra Sorê ji Ereban dest pê dike ama berî şerê Sûriyê nêviyê xelkên wê Ermenî bûn. Çemê firatê bajar dike du perçe
Okeanîd

Okeanîd di gorî mîtolojiya yewnanî cureyekî Nîmfêyan e. Ev nîmfe ji nîmfêyên avê nin. Sê hezar perî-xwedawendan pêk tên. Bavê wan Okeanos, diya wan Têtîs e.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Nîmfê
Postman (nermalav)

Postman platformek ji pêşvebirina ye nave we ji te nivîsandin wek (API) minakirin, avakirin, ceribandin û dubare kirin API. Ji nîsana 2022an ve, raportkirina Postman dike ku zêdetirî 20 mîlyon kes pêk tene  be hjmarek 75,000 APIyên vekirî hene, wek xelk dibêjen Postman navenda APIya herî mezin a cîhanê. Mektiba wan ji li San Francisco ye û mektiba bere ji li Bangalore hîn heye.

Dîrok 
Postman di sala 2012-an de wekî projeyek alîgir a mohandese pernamesaz Abhinav Asthana dest pê kir, ku dixwest ceribandina API-ê go asan biki, dema ku li Yahoo Bangalore dixebitî. Wî Postman wekî app belaş di Firotgeha Webê ya Chrome de dest pê kir. Gava ku karanîna app mezin bû, Abhinav hevkarên berê Ankit Sobti û Abhijit Kane ji bo afirandina Postman Incb bikin. Sê hev-damezrîner îro pargîdaniyê rêve dibin, Abhinav wekî CEO (Serokê) û Sobti wekî CTO (rebere teknolocî) dike.

Di 2022-an de, Postman di navnîşa Forbes Cloud 100-ê de di rêza 28-an de bû, de hjmara #54-a sala berê.

Amûr 

 Depoya API: Destûrê dide bikarhêneran ku di platformek navendî de di nav torên gelemperî, taybet, an hevkariyê de li dora hunerên API-ê hilînin, katalog bikin û hevkariyê bikin
 Çêkerê API: Alîkariya pêkanîna xebata sêwirana API-ê bi navgîniya taybetmendiyan, tevî OpenAPI, GraphQL, û RAML dike. Kontrolên çavkaniya cihêreng, CI/CD, dergeh, û çareseriyên APM yek dike
 Amûr: Xerîdar API, sêwirana API, belgekirina API, ceribandina API, serverên mock, û tespîtkirina API
 Îstixbarat: Hişyariyên ewlehiyê, lêgerîna depoya API, cîhên xebatê, rapor, rêveberiya API
 Cihên xebatê: Cihên xebatê yên giştî, taybet û hevpar rê didin pêşdebiran ku li hundur û derveyî hevkariyê bikin

Plan 
Pêşkardina Postman yek dekare biki ser gelek qatan, ji civaten becok heye navindin mezen ji dekarin pek binin. bi hezaran pêşdebiran re xizmetê bikin û bi GitHub û GitLab re domên xwerû, rapor, lêkolîne, rêveberî û entegrasyonên pargîdaniyê pêşkêş bikin.

Xwedî 
Postman taybet tê girtin, bi fînansekirina Nexus Venture Partners, CRV, Insight Partners, Coatue, Battery Ventures, û Mary Meeker 's BOND.

Çavkanî
Aved

Aved, gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Dedîn

Dedîn , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Tirdêne

Tirdêne , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gewrik, Gever

Gewrik , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Babanis, Gever

Babanis , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Birîcan

Birîcan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Deris

Deris , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Sûyink

Sûyink , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Sîsar

Sîsar , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Bîyan

Bîyan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Zevîsora Jorî

Zevîsora Jorî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Zevîsora Jêrî

Zevîsora Jêrî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Bêsitkî

Bêsitkî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Arinc, Gever

Arinc, gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Dotkan

Dotkan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Dirbêsan, Gever

Dirbêsan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Banî, Gever

Banî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Bîrbila

Bîrbila , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Dêrîşk, Gever

Dêrîşk , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gulank, Gever

Gulank , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xelkan

Xelkan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Ayîr

Ayîr, gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Baştazin

Baştazin , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mêrg, Gever

Mêrg , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Tivanî

Tivanî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mate

Mate , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Midî

Midî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Zêrenî

Zêrenî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Birîxan

Birîxan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Taxa Nû, Tilorana Jêrî

Taxa Nû , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Tilorana Jorî

Tilorana Jêrî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Birye

Birye , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şûke

Şûke , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Veregoz

Veregoz , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Memişte

Memişte , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gove

Gove , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gundê Jîr

Gundê Jîr , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şervan, Gever

Şervan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xûrekana Jorî

Xûrekana Jorî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mîranava

Mîranava , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şîşemzîn

Şîşemzîn , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şitazin

Şitazin , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şahê

Şahê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Hacîyan

Hacîyan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mêrgan, Gever

Mêrgan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Rezkê

Rezkê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Hirmîn

Hirmîn , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Alyava

Alyava , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Derav, Gever

Derav , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Serişkevtê

Serişkevtê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Meşkan

Meşkan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Wargenima

Wargenima , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Rêzûk

Rêzûk , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Hirçgûza Jorî

Hirçgûza Jorî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Hirçgûza Jêrî

Hirçgûza Jêrî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mezrayê Kûnerûvî

Mezreya Kûnerûvî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Kûnerûvî

Kûnerûvî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Kampa Ertoşê

Kampa Ertoşê , gundekî ser bajarê Geverê ye. Niştecihên vî gundî ji gundê Ertoşin. Salên 1990an hatin vir. 

Gundên Geverê
Sûlik

Sûlik , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Koşkê, Gever

Koşkê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Herekîsa Jêrî

Herekîsa Jêrî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Metolanis

Metolanis , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Axespî

Axespî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mekanis

Mekanis , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Dêrik, Gever

Dêrik , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Erdal, Gever

Erdal , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Helîşik

Helîşik , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Niziran, Metolanis

Niziran , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Kevlê Melebayî

Kevlê Melebayî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Veriskî

Veriskî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Sekran, Metolanis

Sekran , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Kevlê Merebayî

Kevlê Merebayî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Yekmala Jêrî

Yekmala Jêrî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Yekmala Jorî

Yekmala Jorî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xûlan

Xûlan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Bazîdan

Bazîdan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Kanîreş, Gever

Kanîreş , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Şimte

Şimte , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Aqar

Aqar, gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Avetir

Avetir , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Çeman, Gever

Çeman , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Firavînk

Firavînk , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Çemparêzan

Çemparêzan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Zêrê, Gever

Zêrê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xiyarte

Xiyarte , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Hîsark

Hîsark , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Berbînî

Berbînî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xanîxecê

Xanîxecê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Pagê, Piştqesr

Pagê , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Erbaş

Erbaş , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Xalidava, Gever

Xalidava , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Manûnan

Manûnan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Berkevî

Berkevî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Mela Yasîn

Mela Yasîn , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Rezûk, Sat

Rezûk , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Rezûk, Soryan

Rezûk , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gundê Jorî

Gundê Jorî , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Birdik

Birdik , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Basan, Gever

Basan , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Okçular

Okçular , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Gulepîr

Gulepîr , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Serdeşt, Gever

Serdeşt , gundekî ser bajarê Geverê ye.

Gundên Geverê
Laura Coleman

Laura Coleman,  ( li Melton Mowbray, Îngilistan) model aktrîs û fenomenê medyaya civakî ya îngilîzî ye ku ji aliyê MODELS 1 ve tê temsîlkirin. Coleman di 22 saliya xwe de pêşbirka bedewiyê ya Miss England 2008 qezenc kir û Îngilistanê li pêşbirka Miss Worldê temsîl kiriye.

Jînenîgarî
Coleman li Melton Mowbray ji dayik bûye ku ji malbatek model û serketiyên pêşbirkên bedewiyê tê. Dapîra wê yî ji aliyê dayikê ve Irene 12e sernav bi dest xist û di salên 1940an de bû Miss Army Pin-Up û Miss Lovely Legs. Dayika wê Dena di 20 saliya xwe de 20 pêşbirkan bi dest xist, tevî Miss East Anglia û di Miss Keyaniya Yekbûyî de bûye fînalîst.

Coleman di sala 2005an de dema ku li Zanîngeha De Montfort li Leicesterê di beşa qanûna karsazî û kirrûbirrê de dixwend, di sala 2005an de li pêşbirka Miss Leicestershire bû yekem û di vê salê de li pêşbirka Miss England de bû çaremîn.

Laura di 2008an de Miss Derby qezenc kir û di 18ê tîrmeha sala 2008an de, tenê rojek piştî mezûnbûna xwe, di hewildana xwe ya duyemîn de di Miss England 2008 de bû bedewa yekem a salê. Piştre Coleman di Miss World 2008 de, li Afrîkaya Başûr, Îngilîstanê temsîl kiriye.

Laura niha li Londonê dijî û ji hêla ajansa modela Models 1 ve tê temsîl kirin. Laura ji bo markayên domdar û moda kevnare ya li ser Instagramê bandorkarekî medyaya civakî ye.

Coleman di gelek fîlmên metrajdirêj de derketiye ku di nav de King Arthur ya Guy Ritchie heye: Excalibur Rising (2017) û The Witches of Dumpling Farm (2018.)

Çavkanî

Aktrîsên îngilîz
Mirovên zindî
Delîla Dîlan

Delîla Dîlan, ( li Qersê) stranbêjeke kurd e û keça malbateke kurd e . Malbata wê bi eslê xwe ji Qersê ye. Berê koçî Stembolê kirine.

Dîskografî 
 Çavreşa min (2022)
 Dîlan Dîlan (2022)
 Dilê Min (2021)
 Dare Dare (2020)
 Esmer Were Were (2019)
 Can Evinden Vuracağım (bi zimanê tirkî, 2018)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Delîla Dîlan li ser YouTubê
Tomara reçelek

Tomara reçelek an jî tomara dûndeyî (bi înglîzî:pedigree chart) hêlkariyekê taybet e ji bo çavderîkirina sîfetek diyarkirî an jî nexweşiyek bomaweyî di dirêjiya çendin nifşên xêzanek de. 

Tomara reçelek, di xêzanek (malbat) de, ji bavanan ber bi weçeyan, rêbaza guhaztina sîfetek bomaweyî rava dike. Bomawezaniya mirov de, ji bo şopandina bomaweya sifetên taybet an jî bo nexweşiyên bomaweyî tomara reçelek tê bikaranîn. Bi bikaranîna tomara reçelekê, di weçeyê de egera çêbûna bomawebabet û rûxsarebabetek taybet dikare were hesabkirin.

Herwisa ji bo şecereya (binemal) ajalên wek hesp, kûçik (se) hvd jî tomara reçelek tê bikaranîn.

Di tomara reçelek de hin nîşanên (hêma) taybet tên bikaranîn.

Di hêlkariya tomara reçelekê de, hêmaya xelek (bazin), zayenda mêyê, hêmaya çargoşe jî zayenda nêrê destnişan dike.

Heke xelek vala be ango nava xelekê nehatibe reşkirin, ev xelek ji bo mêya ko allela diyarkirî lixwe nagire, tê bikaranîn. Ango heke navenda xelekê nehatibe reşkirin, ew mê allela diyarkirî an jî nexweşiya ko tê lêkolînkirin di rûxsarebabeta xwe de nîşan nade. Ji wê mêyê re tê gotin mêya asa an jî mêya sax.

Heke nava xelekê bi nîvî hatibe reşkirin, ev hêma nîşana mêya hilgir e. Ango mê allela diyarkirî an jî nexweşiya diyarkirî lixwe digire. Lê ji ber ko ev allel bezîw e, bomawebabeta mêyê ji bo wê sîfetê dureg e,û sîfet di rûxsarebabeta mê yê de xuya nabe, mê wekî mêya asa xuya dibe. Eger heye ko mêya hilgir ew allela bezîw a sedema nexweşiyek an jî taybetmendiyek bomaweyî, biguhazîne weçeyên xwe. Di rewşek wiha de, dibe ko ji mêyek hilgir a sax, weçeyên hilgir an jî heke allel li ser kromozoma X-ê be, kurên nexweş peyda bibin.

Xeleka nava wê bi tevahî hatiyê reşkirin, wekî mêya tûşbûyî an jî mêya nexweş tê navkirin. Ango allela ko tê lêkolînkirin li ser kromozomên mê yê de cih digirin bandora allelan rûxsarebabetê de xuya dibe. Ango heke allela tê lêkolînkirin, allelek nexweşiyê be, vê gavê nexweşî di mêya tûşbûyî de peyda dibe, û mê jî wekî mêya nexweş tê navkirin.

Di tomara reçeleka xêzanê de endamên nêr jî bi heman awayê tên polenkirin.

Çargoşeya vala ya nehatiye reşkirin, wekî nêrê asa an jî nêrê sax tê navkirin. Nêrê asa allela ko tê lêkolînkirin lixwe nagire.

Çargoşeya bi nîvekî hatiye reşkirin nîşana nêrê hilgir e. Nêrê hilgir, allela diyarkirî an jî allela nexweşiyê lixwe digire lê di rûxsarebabetê de nade xuyakirin. Loma nerê hilgir ji bo wê nexweşiyê sax e. Dibe ko allela nexweşiyê ji nêrê hilgir biguhaze weçeyan.

Çargoşeya hundirê wê bi tevahî hatiye reşkirin, wekî nêrê tûşbûyî an jî nêrê nexweş tê navkirin. Bandora allela tê lêkolînkirin, di rûxsarebabeta nêrê nexweş de xuya dibe.

Hêla asoyî ya nêrê bi mêyê ve girê dide, wekî hêla hevsergîrî tê navkirin. Hêla ko ji hêla hevsergîriyê ber bi weçeyan ve dirêj dibe, wekî hêla çêbûna weçeyan tê navkirin. 

Di tomara reçelekê de nifşên xêzanê bi jimarên romê wekî I,II,III,IV û hvd tên nîşankirin.

Çavkanî 

Biyolojî
Exbaru't-Tiwal

Exbaru't-Tîwal (erebî: الأخبار الطوال) pirtûka Dînewerî ya dîrokê ye. 
Ji sê beşan pêk tê. Di berhemê de behsa Adem, û pêxemberên di du wî re hatine, qewmên Ad û Semûd, du re Dawid, Bekqis Silêman û Îsraîliyan dike.
Paşê jî behsa dîroka Îranê, Îskenderê Mezin, Şerê Sasanî, rewşa welat û siyasî û dînî behsa jiyana Nûşîrevan û behsa jiyana Muhemmed dike. Du re behsa şerrê Qadisiye, Celûla û Nihawendê dike. Kuştina Osman û xelîfetiya Elî, şerê Sifînê, Û ji wî şûnde dewleta Ebasî ku ava dibe îxtilaf û propaganda Ebû Muslim Xoresanî dike.

Berhem cara yekem ji aliyê V. Rosen di nav nivîsên Leningradê yên Sankt Petersbûrg de hatiye dîtin. Niha li pirtûkxaneya Sankt Petersbûrgê ye.

Çavkanî 

Pirtûkên sedsala 9an
Pirtûkên erebî
Pirtûkên dîrokê
Margrethe II

Margrethe II (bi danîmarkî: Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid, jdb. 16ê avrêlê 1940an li Qesra Amalienborg, Kopenhag) ji 14ê kanûna paşîn ya 1972an vir ve keybanûya serdest ya Danîmarka, giravên Feroe û Grînlandê ye.

Ji mirina qralîçeya brîtanî Elizabeth II a di 8ê îlona 2022an de, Margrethe seroka jin a herî dirêj a cîhanê ye.

Ew ji Mala Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, şaxek Mala Oldenburgê, tê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1940
Mirovên zindî
Êsferayên

Esfarîn bajarek li başûrê rojhilatê parêzgeha Xorasana Bakur a Îranê ye
BRICS

BRICS, kurtkirina navê pênc welatên xwedî aboriyê serdestê cîhanê ne. Brezîlya, Rûsya, Hindistan, Çîn û Afrîkaya Başûr in. Çar yekem di destpêkê de wekî " BRIC " (an "BRICs") di sala 2001an de ji hêla aborînasê Goldman Sachs Jim O'Neill ve hatin danîn ku pêşbînî kir ku ev welat dê di sala 2050an de bibin hinek ji wan aboriyên herî serdest ên cîhanê.

Serokên wezîrên niha

Çavkanî
Duzgun Kaplan

Serokê Partiya Maf û Azadiyan (Hakpar)ê ye.  Sala 2022yan  de hat hilbijartin.
Xulamtî li DYAyê

Xulamtî li DYAyê an Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ev serdema xulamtiyê re tê gotin, ya ku di 13 koloniyên de peyda bû. Di sala 1776an de ji ev 13 kolonyan Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê derket holê. Ji neviyên xulamên berê re afroamerîkî an afrîkî-amerîkî tê gotin, her çend afrîkî-amerîkî jî hene ku paşê koçî DYAyê kirine.

Kolonîzasyona Amerîka ji sedsala 16a heya sedsala 19an bi koletiyek girseyî ya kesên afrîkî pêk hat, yên ku wek karkerên erzan li hemû beşên parzemîna ducarî ya kêm niştecîh dihatin xebitandin. Ev ne tenê koloniyên brîtanî, hollendî, swêdî, fransî û spanî yên ku piştre bûn DYA dihewîne, lê bi rêjeyek hîn mezintir bandorê li Brezîl û koloniyên ewropî yên li deryaya Karibê jî dike. Lêbelê, li ser axa Amerîkaya bakur, koletî formên ku ji bo parzemîna ducar yekta bûn bi dest xist.

Bi vî havî di sala 1501an de, padîşahên Spanyayê Ferdinandê Aragonî û Îsabellaya Kastîlî destûr dan rûniştvanên cîhana nû ku mirovên reş ji bo karê bi zorê ji Afrîkayê bînin Amerîka. Piştî ku gihîştin Amerîka, mirovên afrîkayî wekî koleyên koloniyên ewropî hatin firotin û li ser çandiniyê, bi taybetî li koloniyên başûr, hatin xebitandin. Ev pratîk zû li hemî kolonî û giravên ewropî yên li Amerîkaya Başûr, Amerîkaya Navîn û Karîb belav bû.

Çavkanî 

Afroamerîkî
Koletî
Erdheja Xarpêtê 2020

Erdheja Xarpêtê, erdhejekî ye ku di 24ê çileya sala 2020an de bi saeta Bakurê Kurdistanê saet di 20:50an de li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Erdhej li parêzgehên Meletî, Xarpêt pêk hatiye. Navenda erdhejê li navçeya Xûx a bi ser parêzgeha Xarpêtê bû û li Bakurê Kurdistanê li qadek berfireh hate hîskirin. Erdhejê bi qasî 22 çirkeyan dewam kir û li gorî Resetxaneya Qendîllî yê mezinahiya erdhejê 6,5  û li gorî USGSê  6,7  hatiye pîvan.

Ji ber erdhejê hinek hatin xwarê, 1.466 kes birîndar bûn û li Xarpêtê 37 kes li Meletî yê jî 4 kes, bi temamî 41 kes jiyana xwe jidest dane.

Erdhej
Erdhej li ser xeta Şikesteka rojhilatê Anatolyayê, li ser sînorê di navbera lewheyên Anatolya û Ewrasyayê de pêk hatiye.

Hêza erdhejê ji hêla Rasatxaneya Kandîllî û Enstîtuya Lêkolînê ya Erdhejê ve 6,5 , ji hêla USGSê ve 6,7 pîle ji hêla AFADê ve 6,8 , ji hêla pargîdaniya lêkolîna erdhejê ya Ewropayê EMSC ve 6,8  hate ragihandin.

Erdhej li Bakurê Kurdistanê li bajarên wekî Xarpêt, Meletî, Semsûr, Amed, Xetay, Dîlok, Gurgum, Sêrt, Şirnex, Sêwas, Riha û Dêrsimê pêk hatiye. Heman erdhej li welatên wekê Îsraîl Sûriyê, Iraq,  Îran û li Libnanê hatiye hîs kirin.

Çavkanî

Karesatên xwezayî
Erdhejên li Kurdistanê
Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Erdhejên li Tirkiyeyê
Abdulla Herkî

Abdulla Mihemed Arîs ê ku wek Abdulla Herkî jî tê nasîn, (jdb. 1ê Kanûna paşîn 1989an) stranbêj û pêşkêşvanekî kurd e ku li gundê Sîlanê yê girêdayî navçeya Girdesîn a Akrê ji dayik bûye. Herkî di sala 1996an de li navçeya Girdeşînê dest bi xwendina seretayî kir û her tim hezkirineke mezin ji stranbêjiyê re hebû. Mamoste û hevalên wî di destpêkê de gelek teşwîq kirin ku stranan bêje. Yekem car di sala 2005 de beşdarî bernameya Faraşîn a Kurdistan TV bû û bi nav û deng bû û ew bername bû piştgirek baş jê re ku di cîhana mûzîkê de bi cih bibe. Abdulla Herkî di sala 2011an de zewicî û di sala 2012an de bawernameya lîsansê li Zanîngeha Dihokê wergirt û piştî wê çendê karî di warên çand, medya û ronakbîriya ciwanan de bidest bixe.

Jînenîgarî 
Abdulla Herkî di sala 2011an de zewicî û di sala 2012an de bawernameya lîsansê li Zanîngeha Dihokê wergirt û piştî wê çendê karî di warên çand, medya û ronakbîriya ciwanan de bidest bixe. Di sala 2013an de wek stranbêjekî herêmî hat naskirin û bi stranên xwe yên nû gavên baştir avêtin. Abdulla Harkî gelek strana dawetan bi Gotin û awazê xwe çêkiriye, bi dehan klîbên wî jî hene. Ne tenê li herêma Kurdistanê, li her çar parçeyên Kurdistanê, bi taybetî li bakur û rojhilatê Kurdistanê, heta li welatên Ewropayê jî, di dawetên kurdan de li dar dixe.

Bernameya televîzyonê 
Abdulla Herkî ji bilî karê stranbêjiyê di sala 2020an de li Waar TV dest bi pêşkeşvaniyê kir û heta niha jî berdewam e.

Dîskografî

Albûm
 Şêhida dîla 2016
 Kevna yar 2018
 Bila bimrim 2019
 Bê dil 2020
 Seyran 2022

Klîp 
 Şengê
 Qederê  
 Dumahîk şef  
 Dil ketmê  
 Pêşmerge
 Rîfrandom
 Tembora dlê min
 Sêvê
 Hela Hela – Mashup
 Te çewa dilda
 Yal Bîrê

Çavkanî 
Jidayikbûn 1989
Stranbêjên kurd
Kurd
Mirovên zindî

Girêdanên derve 

 Youtube Abdulla Herkî
Lewheya Ewrasyayê

Lewheya Ewrasyayê, lewheyek tektonîk e ku bi îstîsnayên berbiçav ên parzemîna Hindistanê, parzemîna Ereban û herêma rojhilatê Çiyayê Çerskî li rojhilatê Sîbîryayê, piraniya parzemîna Ewrasyayê (qadeke ku ji parzemînên kevneşopî yên Ewropa û Asyayê pêk tê) vedihewîne. Lewheya Ewrasyayê di heman demê de rûyê okyanûsê ya ku ber bi rojava ve berbi Keviya Navîn-Atlantîk û ber bi bakur ve berbi Rica Gakkel ve dirêj dibe jî vedihewîne.

Li qiraxa rojhilat, li bakur bi Qada Amerîkaya Bakur re, li başûr bi Deşta Deryaya Fîlîpînê re û bi Qada Okhotsk û Qada Amûrî re sinor e. Li qiraxa başûr li rojava bi Deşta Afrîkayê, li nîvê Deşta Ereban û li rojhilat bi Qada Hind-Awûstralyayê re sinor e. Aliyê rojava sinorek cihêreng e bi Qada Amerîkaya Bakur re ku beşa herî bakur a Ringa Atlantîk a Navîn pêk tîne ku ji hêla Îzlandayê ve tê dorpêç kirin. Hemî teqînên volkanîk ên li Îzlandayê, wekî teqîna sala 1973an ya Eldfell, teqîna sala 1783an ya Laki û teqîna sala 2010an ya Eyjafjallajökull, ji hêla Amerîkaya Bakur û Pelqên Ewrasyayê ve ku ji hev dûr dikevin, ji ber encama hêzên sinorên plakayên cihêreng pêk tên.

Çavkanî

Lewheyên tektonîk
Êos

Êos di mîtolojiya Yewnanî de xwedawenda berbangê û heman demêde kesayîtbûna berbangê ye. Ew keça Tîtan Hîperîon û Theia û xwişka Hêlios (Roj) û Selênê (Heyv) ye. Êos bi kirasekî reng safrankirî li ber Helîos erebeya xwe siwar dibe da ku hatina rojê ragihîne. Sernavekî wê jî "tiliya pembe" bû.   
    

Êos ji aliyê Afroditê ve hatî lanet kirin ku bi domdarî evîndar bibe, Êos gelek têkiliyên evînê bi zilamên mirî yên bedew re hebûn, ku piraniya wan ji ber baldariya wê xwediyê dawiya trajîk bûn. Êos bi porê nerm, milên sor û tiliyên xwe wekî tîrêj dixuya. Hevwateya romanî ya Eosê Aurora ye.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Erdheja Anatolya Bakur 1668

Erdheja Anatolya Bakur, erdhejekî wêrankar e ku di 17ê tebaxa sala 1668an de danê sibê li bakurê Anatolyayê, li herêma Deryaya Reş û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Mezinahiya wê di navbera 7.8-8.0 Ms de bû. Li gorî pîvana Mercalli ya guhertî tundî ya erdhejê IX bû. Navenda erdhejê li qeraxa başûrê Gola Ladikê bû. Ji aliyê rojava ve heta Boluyê û li aliyê rojhilat heta Erzinganê zirareke mezin çêbû û di encamê de nêzîkî 8000 kes jiyana jidest didin. Heta niha ev erdhej, erdheja herî bihêz e ku li Anatoliya û li Bakurê Kurdistanê hatiye tomarkirin.

Tektonîk
Bakurê Anatolyayê li ser seranserê sînorê veguherîna di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Ewrasyayê de dirêj dibe. Li gorî Lewheya Ewrasyayê, Lewheya Anatolyayê ji ber berdewamiya tevgera Lewheya Ereban, ji bakur ve ber bi rojava ve diçe. Sinorê vî perçeyê ji aliyê bakur ve  1.500 km dirêj dibe ku li Bakurê Kurdistanê ji sêxala Kanîreşê ber rojava ve heya Deryaya Egeyê dirêj dibe. Çalakiya şikestekê ji gelek beşên cuda pêk tên. Liv û tevgerên li ser beşên vê herêma şikestekê bûne sedema gelek erdhejên mezin û wêrankar. Çalakiya şikestekê bi mêla ber bi rojava ve diçe heta dikare bigihîje dawiya şikestekê dikare gelek bi dehsalan bidome. Erdheja herî dawî bi erdheja Erzinganê ya sala 1939an dest pê kir û bi erdhejên mezin ên di salên 1942, 1943, 1944, 1949, 1951, 1957, 1966, 1967, 1992 û di sala 1999an de bi du erdhejan berdewam kir.

Çavkanî

Karesatên xwezayî 
Erdhej
Erdhejên li Kurdistanê
Erdhejên li Tirkiyeyê
Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)

Promêteûs (yewnanî: Προμηθεύς) tîtanekî mîtolojiya yewnanî ye. Bavê wî Iapetos bû, diya wî jî Klîmenê. Dihat bawerkirin ku ew agirê diziye daye mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan daye. Ew aliyê Zeus ve hatibû cezakirin. Ji pê zincîreke giredayî zimanekî bû, bazekî dihat her roj kezeba wî ya reş dixwar. Di dawiyê de Hêraklêsê leheng wî ji wî ezaba difilitîne û wî azad dike.

Bi aqil û hilebaziya xwe navdar bû.Di mîta Promêteûs ji hêla kesên hewceyê agir bi taybetî nanpêjvanên Atînayê dihat hebandin. Yekem car di hûnera yewnanî de ss 8em ê bz. li Spartayê derket holê. Agahiyên derheqê vê mîtê piranî di tragedyaya Esxîlosê Prometheusê Zincîrkirî standin.

Di şerê titanan de ji ber ku titan gotinên wî nekirin, hile nekirin ew jî çû beşdarî hêzên Olîmposê bû.

Baweriya dînê Yewnana kevn de dihat bawerkirin ku afirînerê mirovan ew bu û ji bo rehetiya mirovan dixebite. Ji ber wê yekê navbera wî û Zeus hertim alozî derdiket.

Promêteûs û afirandina mirovan 
Li gor hin çavkaniyan Promêteûs mirovan pê axê çêkiriye, Lê hin çavkaniyên din de Xwedawend mirovan afirandin, tenê peywira Promêteûsê alikariya wan bike ku ew bijîn û serkeftî bin. Heman demê de Epimetheus jî alîkariya vê armancê dikir, Epimetheus kurk û basikan li rûyê erdê belav kiribû lê ew ne gihan destê mirovan. Promêteûs jî agirê dizî da mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan kir. Bi wê awayê peywira xwe bi cih anî.

Mîtekî din da Promêteûs bavê Deucalion bû. Deucalion li tofanekî de 9 roj û neh şev ma ser behrê û ji na xwe Pîrraê re mirovan çêkirin.

Sucê Promêteûsê 
Promêteûs  rewşê mirovên tazî û bêhêz dît. Dilê wê ma ji wan re. Dixwast ji wan ji vê halkê derxîne. Erîşê kir atolyeya Atênê û Hêfestosê li Çîyayê olîmpêyê kir. Ji wir agirê dizî xiste di nav xulole çimbilê rizyankê. Wê agirê bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn.

Versîyonekê din de jixwe mirov xwedî agir bûn. Mirovan ango Promêteûs dixwastin Zeusê bixapînin, Zeus vê yekê aciz bû agirê ji wan stand. Lê Promêteûs erîş kir atolyeya Çîyaya Olîmpêyê agir dîzî.

Di heman demê de Promêteûs ji çand û zanistîyê re jî hat tekildar kirin.

Cezaya Promêteûsê 
Zeus agahdarê dizîna agirê bû û ji vê dizîyê pir aciz bû. Promêteûsê girt bire rojhelatê dibe ku Qefkasyayê û li wir wê pê zincîrê gire da zinarekî. Paşê eyloyek şand ji bo ku kezeba reş yê Promêteûsê bixwe. Eylo her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar lê şevê dîsa kezeba wê çêdibû roja dîsa dihat dixwar. Ew reş demekî dewam kir wextekî şunde Hêraklêsê leheng demê 12 peywirê xwe çêdikira rasta wî hat, eyloyê pê tîrekî kuşt,  Promêteûsê ji ezaba difilitîne û wî azad dike.Dîsa Hêsîodos dibêje ku: Li ser bûyere dizînê dile Zeus sar nebû ferman da Hêfestosê ku jina yekem binavê Pandorayê çêke ku bila bibe belaya serê mirovan, ji Pandorayê pêştir êş , nexweşî , şer mirin ji mirovan kêm nebe

Çavkanî

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Melqart

Melqart (bi fînîkî: 𐤌𐤋𐤒𐤓𐤕, Mīlqārt) xwedawendekî mîtolojiya fînîkî ye. Parêzvanê bajarê Tîreyê û xwedawenda danûstandin, behr û kolonîzasyonê bû. Agahiyên derheqê wî de wek agahiyên dîroka Fînîkyayê kêm e. Lê populerîteya Melqart gihaye şaristaniyên Yewnan û Kartacayê ku pêş wê de di nav Deryaya Navîn de derketî jî. Ji xwe agahiyên derheqê Melqartê hatiye zanîn, piranî ne çavkaniyên yekem, ji wan her du şaristaniyan hatiye standin.

Perestgeh û perestiyên Melqart 
Li bajarê Tîreyê de perestgeheke wî hebû. Ew perestgeh di sedsala 10em berî zayînê de hatibû avakirin. Beriya wê perestgehê agahiyên derheqê wî tinne bû ji ber wê tê texmînkirin ku ew mît di wê çaxê de derketye holê. Li vê perestgehê pêştir, gorîgehek hebû. Mirovan li wir goşt an şerab dikir goriyê Melqartê. Di rojên şer an atafan de ji bo hewandina Melqartê li cihê topetê de ajalan car na jî mirovan (piranî zarokan) gorî dikirin. Lekolînên arkeolojîk de cihê topetê nehatiye dîtin lê çavkaniyên duyem de ew der hatiye nivîsandin.

Li ser gorîgehê jî hem ji kevirê hem jî ji darê situnên nedirê hebû. Li ser wan situnan dua û hêvî hatibûn nivîsandin. Hin cihên peresgehê ji bo hezîneyê dihat bikaranîn ji ber wê ew ketina van cihên taybet ji bo xerîb û berazan hatibû qedexe kirin. Ji derheqê persertgehê Herodotos:

Îskenderê Mezin jî xwestiye goriyek pêşniyaz bike ji bo wî lê remilvan vê yekê qebul nekirine. Ji bo ku Îskender xerîb bû.

Wek romayiyan û yewnanan, fînîkiyan perestgehên xwe de peykerê xwedawendên xwe yên sembolên mirovî û mezin çênekirin. Ji ber wê xwedawendên xwe perestgeha de pê agiran dihebandan û wisa sembol dan xwedawendên xwe. Lê disa jî Tîreyê li ser polikê çaxên direng de Melqart li ser pişta masîhespik de hatiye teswîrkirin.

Melqart li derveyî welatê xwe 

Destpêka kolonizasyonên Deryaya Navîn ji hêla fînîkiyan, Melqart jî derket derveya welêt. Li Kîprosê perestgehekî din hate avakirin, bi taybetî jî aliyê kartaciyan ve hat hebandin. Navê Hamilcar Barca fermandarê kartacî jî ji wê dihat. Watêya Hamilcarê xulamê Melqartê bû. Hannibal jî sonda xwe ya neyartiya Romayê li ser navê Melqartê xwar.

Yewnaniyan Melqartê lehengê xwe yên Hêraklêsê re wekehevî kirin. Diya wî Astartê jî xwedawenda xwe Afrodîtê re wekehevî kirin. Li ser bandora çanda yewnanî-kartacî ve ev wekehevîkirin berdewam kir. Di demên direng de li ser mîtolojiya romayî ya dereng de ev bandor xwe domandiye. Wekhevê Hêraklês (Herkûl), ji Melqart re hat wekhevîkirin. Piştê bilindbûna xiristiyanî hêdî hêdî navê Melqart winda dibû.

Çavkanî 

Mîtolojiya fînîkî