Cehm bin Safwan

Cehm bin Safwan ( bi Erebî: جَهْم بن صَفْوان , bi Ingîlîzi: Jahm bin Safwan) îlahiyatnasekî îslamî bû ku xwe bi El-Harith ibn Sureyj ve girêdabû. Cehm bin Safwan muxalifekî Xurasanê di dawiya serdema Emewiyan de û di sala 745an de ji aliyê Selm ibn Ehwaz ve hatiye kuştin.

Jiyan 
Cehm mişterek eşîra Benî Raseb bû. Ew li Kufeyê ji dayik bûye, lê li Xurasanê li Tirmidhê bi cih bû. Ew dev el-Ced b. Dirham xwendiye. 

Ja'd b. Dirhem mamosteyê xelîfeyê dawî yê Emewiyan Merwanê Duyem bû û wekî Dehrî û Zindîq (dînîq) tê binavkirin ji ber ku ew yekem kes bû ku gotibû Xwedê napeyive, lewma Quran hatiye afirandin. Ew misilmanê yekem e ku tê ragihandin ku li ser afirandîbûna Qur'anê peyivî û dostaniya Birahîm bi Xwedê re û axaftina Mûsa bi Wî re red kir. Navê Cehm b. Ṣafwan wê paşê ji tevgera teolojîkî ya ku bi navê Cehmiyeyê tê zanîn were hesibandin.

Cehm di dema serhildana Al-Harith ibn Sureyj de li dijî waliyê Emewiyan Nasr ibn Sayyar, wekî alîkarê Al-Harith ibn Sureyj xebitî. Cehm di sala 746an de di dema hewldana yekem a bidestxistina Mervê de hat kuştin, tevî ku serhildanê hêza Emewiyan pir lawaz kir û bi awayekî nerasterast beşdarî serkeftina Şoreşa Ebasiyan bû.

Doktrîn 
Tesbîtkirina naveroka erênî ya doktrînên Jahm zehmet e, ji ber ku ew tenê di xebatên polemîkî yên paşîn de têne dubare kirin ku ne gengaz e ku werin verast kirin. Lêbelê, tê gotin ku wî hîn kir ku tenê çend taybetmendî dikarin ji Xwedê re bêne destnîşan kirin, wekî afirandin, hêza Xwedê û kirin, lê yên din ên wekî axaftinê nikarin. Ji ber vê yekê, wî bawer kir ku xelet e ku meriv li ser peyva ebedî ya Quranê biaxive, ji ber ku Xwedê (li gorî Cehm) di rêza yekem de ne axaftvan e.

Cehm alîgirê determînîzma tund bû, ku li gorî wê, mirov tenê bi mecazî tevdigere bi heman awayê ku tê gotin ku roj ava dike: li gorî Jahm, ev peymanek zimanî ye û ne diyariyek rast, ji ber ku bi rastî Xwedê ye ku rojê dike ava.

Mîras 
Eqîdên Cehm ên derbarê Xwedê û sifatên Wî de, di rexneyên Mu'tezîle de, ku carinan ji aliyê dijberên xwe ve wekî Cehmî dihatin binavkirin, hatin girtin. Mu'tezîle bawer dikir ku Qur'an afirandî ye, qanûnek ku lihevhatî ye bi dîtina tomarkirî ya Cehm.

Cehm tu nivîs nehiştiye, lê gelek alimên misilman li ser doktrînên wî nivîsandine û çend alimên nûjen jî li ser wî lêkolîn kirine.

Rexne

Hemdemê Wî 
Muqatil ibn Silêman, şirovekarê destpêkê yê Qur'anê ku Misilmanên Sunnî wekî dijberê cehmê yê ku ber bi tundiya din ve çûye dibîne,  hevdemê Cehm bû ku bi taybetî rexne li wî dikir. Di navbera her du kesan de, li mizgefta Merwê, li ser sifatên îlahî û her weha du kesayetiyên siyasî ku her du kes pê re girêdayî bûn, nîqaşek tund a teolojîk û siyasî hate kirin. Her yek ji wan bi nivîsandina pirtûkek ku ya din red dike, û Muqatil peywendiyên xwe yên siyasî bikar anîn da ku Cehm ji Belxê were derxistin û ew şandin Termez.  Muqatil tevgereke hevrik ji Cehmiyeyê re ku bi navê Muqatiliye tê naskirin damezrand, û misilmanên sunnî xwe di navbera wan du xalan de (înkarkirin û wekhevkirina sifetên Xwedayî, Ta'til û Tesbîh) didin nasîn. Muqatil bi xwe ji aliyê zanayên serdema xwe yên wek Ebû Henîfe û Mekî Îbn Îbrahîm (mamosteyê Buxarî ) ve hatiye mehkûmkirin.

Ebû Henîfe (m. 150 H.) jî bi tundî Cehm rexne kir û ev yek li kêleka rexneya wî ya li Muqatiliyê dijber bû. Bi taybetî Ebû Henîfe heta ku Cehm kafir îlan kir çû.

Lêkolînerên Paşî 
Îlahiyatnasê bi navê Uthman bin Seîd ed-Derîmî (m. 280 H.) (ku bi el-Derîmî nivîskarê Sunnan re neyê tevlihevkirin) jî retkirinên Cehm nivîsî û retkirinek mezin li ser Cehmîyekî navdar nivîsand. navê Bişr ibn Ghiyath el-Merisî ku wî ew kafir (kafir) da zanîn. Weke Muqatil, Osman Bin Seîd bi xwe jî rexne lê hatiye girtin û hinek alim jî hene ku rexne li wî kirine ku berevajî Cehmê ye û ew Mucassim (antropomorfîst e). Bi taybetî jî Hadîs ê Sunnî û azayî El-Hekîm Tirmizî (m. ~ 280 H.) bersivek jê re nivîsî.

Gelek Hadîsnasan li ser doktrînên Cehm bin Ṣafwan red kirin, bi taybetî Hadîsnasê Sunnî Ehmed ibn Henbel (m. 241 H.) û şagirdên wî yên mîna Buxarî (m. 256 H.) û Ebû Dawûd es-Sijistanî (m. 275 H.). El-Buxarî hînkirinên kevneperest û alimê Kelam Ibn Kullab ligel el-Karabisi di mijarên îdeayê de pejirand, ku wî jî Cehmiyet red kir. Paşê oldarên Kelam ênSunnî, bi taybetî Ebû Hesen El-Eş'erî (m. 324 H.) û Ebû Mensûr El-Metûrîdî (m. 333 H.) rexnekirina wî berdewam kirin û di Eş'erî û Eş'erî de jî behsa wî hat kirin. Xebatên heresiolojiya Maturîdî.

Çavkanî