nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kohî Nûr

Kohî Nûr an Kohînûr (bi ingilîzî: Koh-i-Noor, ji bi farsî: "Çiyayê Ronahiyê") elmasek 108,93 karat (21,786 g) e. Ew yek ji mezintirîn elmasên cîhanê tê hesibandin û beşek ji elmasên taca Brîtanî ye ku li Tower of London tê pêşandan. Ew yek ji almasên herî navdar e, nemaze ji ber dîroka wê ya serpêhatî. Di serî de ji ber dîroka wê ya maceraperest, ew yek ji elmasên herî navdar e.

Dîroka elmasê

Efsaneya Kohî Nûr 
Li ser eslê elmasê gelek efsaneyên nakok hene. Tê gotin ku Kohî Nûr elmasa sax mayî ye ku dîroka wê herî dirêj dikare were şopandin. Efsaneya wê ji 5000 salan zêdetir e û di destanek sanskrît de qala almasekî mezin tê kirin. Li gorî mîtolojiya Hindistanê, xwedayên Hindu li ser almasek mezin nakok bûne. Êdî ne mimkûn e ku were destnîşankirin ka Kohî Nûr yek ji van kevirên kevn e an na. Lê tê bawer kirin ku ew ji devera kevnar a madenê almasê ya Hindistanê ya Kollur derketiye. Maden îro li navçeya Guntur li nêzî Golkonda ye, ku wek Telangana tê zanîn.

Dîroka belgekirî 

Elmas cara yekem di sala 1304an de derbasî çavkaniyên dîrokî dibe, dema ku Siltan Ala ud-Dîn Xelcî ew ji Xanê Malwa didizîne. Lê tê gotin ku xanedana Kakatiya ya Başûrê Hindistanê jî xwediyê elmasê bûye. Dûv re kevir çavê tawusê li Tronê Tawusê yê li Delhî xemiland, ku di wê demê de li seranserê cîhanê navdar bû. Di nav sedsalan de, elmas gelek caran destên xwe guhertiye, û bi vî havî derbasî destên faris, hindî û efxan bûye. Di sala 1739an de di dema dagirkirina Delhiyê de elmas ket destê Nadir Şahê farisan. Di efsaneyê de jinek di haremê de ji fetih re gotiye ku elmas di turbana moxûl de veşartî ye. Di şahiyekê de, Şah ji moxûl re pêşniyar kiriye ku tûrbanên xwe biguherînin. Ev tevger wek sembola hevaltî û biratiya herheyî dihat dîtin û redkirina wê dê bûba heqaret. Gava ku Şah elmasê ji qumaşê vedike, tê gotin ku wî bi şahî "Kohî Nûr!" qêriye.

Di sala 1747an de Şahê faris hate kuştin û Kohî Nûr di xezîneya Pencabê de hat veşartin. Dema ku 100 sal şûnda dewletê Pencabê ji hêla Hindistana brîtanî ve hat girêdan, elmas di encama şerên Sîkhiyan de bû milkê Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Brîtanî. Di sala 1850an de, elmas ji Keynabû Victoria re hate pêşkêş kirin da ku 250emîn salvegera damezrandina Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Brîtanî destnîşan bike. Keybanû elmasê da qelişandin. Bi vî awayî elmasa 186 karatî hate kêmkirin û gihîşte mezinahiya xwe ya niha ya 108.93 karat (21,786 g).

Çavkanî 

Dîroka Îranê
Laîsîzm

Laîsîzm, laîkbûn an laîkparêzî (ji yewnaniya kevn laϊκός laïkós) modelek destûrî ye, ku li ser prensîba veqetandina dîn û dewletê ye. 

Têgîna laïcité di sala 1871an de ji hêla perwerdekarê fransî û xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê Ferdinand Buisson ve hate danîn, yê ku parêzvaniya dibistana bê ol dikir. Li hin dewletan laîsîzm di makezagonê de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan rojavayî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û ol (olan) bi dereceyên cuda pêk tînin.

Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu ol û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek xaç an jî şarpe hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin.

Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî olê ye û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê ol û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike.

Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji olên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji ola xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên olî bêne girtin. Li şûna wê, azadîya ferdî derkeve li pêş.

Çavkani
Sekulerîzm

Sekulerîzm pêvajoya ji hev veqetandina dewlet û olê ye û di hiqûqê de wek “prensîba veqetandina dewleta civaka sîvîl û civaka olî” û “bêalîbûna dewletê ya di derbarê mezhebên olî de" tê famkirin. Armanca sekulerîzmê fxurtkirina "saziyên giştî an taybet e, yên ku ji dêr û kesayetiyên dînî serbixwe ne".

Sekulerîzm ji du pêvajoyan çêdibe: Yekem, ji pêvajoya derûnî/şexsî ya ji hev veqetandina ol û dewletê, û ya duyem ji laîkbûnê, pêvajoya konkrêt a cudabûna hêza cîhanî ji saziyên olî. Ev têgîn ji aliyê teolog Friedrich Gogarten (1887-1967) ve hatiye çêkirin ji bo lihevhatina dêrên xiristiyanî bi laîkbûna dewletê. Aliyê olî bi gelemperî nêrînên cîhanê yên ku têgeha laîktiyê li ser wan hatiye avakirin wekî îdeolojîk dihesibîne - lê rexnegir jî vê îdîayê wekî îdeolojîyek weha tawanbar dikin.

Sekulerîzm di cîhana îslamî de 
Di destpêka sedsala 20an de, di encama mijûlbûna bi ramanên ewropî re, li hin welatên misilman ramanek laîk pêş ket. Li Tirkiyê, piştî serkeftina şerê rizgariyê (1919-1923), Mustafa Kemal Atatürk bernameyeke nûjenkirina sekulerîst da destpêkirin, ya ku ji bo rêberên siyasî yên din li cîhana îslamî bû nimûne. Yek ji navdartirîn ramanwerên laîk ên cîhana îslamî Elî Ebderrezaq bû, yê ku di sala 1925an de pirtûka xwe Îslam û Bingehên Hikûmetê (el-Islām wa-uṣul al-ḥukm) weşand û tê de got ku divê Misilman di hilbijartina pergala xwe ya desthilatdariyê de azad bin, ji ber ku Muhemmed pergalek wiha ava nekiribû û Quran û sinetê jî di vî warî de diyar nekiribû.

Çavkanî 

Felsefeya siyasetê
Elî Ebderrezaq

Elî Ebderrezaq, her weha Elî Ebdul Rezîq (bi erebî علي عبد الرازق‎; jdb. 1887 an 1888, m. 1966), alimekî îslamî û dadgerê şerîetê yê misrî bû. Ew dikare bavê giyanî yê laîktiya îslamî were hesibandin. Berhemên wî bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de kir û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin.

Kurtejiyan 
Berhema wî ya sereke bi navê Îslam û Bingehên Hikûmetê (al-Islām wa-uṣūl al-ḥukm) ye, ku yekem car di sala 1925an de hate çap kirin. Ji ber helwêstên nakok ên li ser pêwîstiya xelîfetî û dewleta olî, pirtûk li Misirê bû sedema gengeşiyeke tund a rewşenbîrî û siyasî. Bi kurtî, ew destnîşan dike ku misilman azad in ku li ser her şêwazek hukûmetê li hev bikin heya ku ew xizmeta qenciya hevpar û berjewendiya wan dike, çi olî an laîk be.

Ji ber berhemên xwe Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî Îslam û Bingehên Hikûmetê hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de ragihand.

Ew van argumanan diparêze: Ne du çavkaniyên sereke yên şerîeta îslamê, ango Quran û sinet, ne Îcma (lihevhatin), ne jî aqil daxwaza hukmê xelîfe û îmamekî nakin. Tecrûbe jî dide zanîn ku xîlafetê tenê felaket anî serê mislimanan û Îslamê. Tenê bi saya veqetandina dewlet û olê ye ku ol ji destdirêjiya siyasî tê parastin.

Bi giranî ji ber ku Ebderrezaq giraniyê dide hovîtiya xîlafetê, mirov dikare bihesibîne ku wî şêwazek hukûmî ya humanîst diparast, dibe ku dewletek demokratîk be jî, her çend ew di pirtûka xwe de vê yekê bi eşkere nabêje. Ev bi wê yekê tê piştrastkirin ku hem bavê wî Hesen Ebdurrezaq û hem jî birayê wî yê mezin fîlozofê navdar Mistefa Ebderrezaq parêzvanên lîberalîzma Misirê bûn.

Elî Ebderrezaq pirtûka Consensus in Islamic Law (al-iǧmāʿ fī š-šāriʿa al-islāmiyya) jî nivîsî, ku di sala 1947an de hate çap kirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1888
Mirin 1966
Kurdplus

Kurdplus, (bi soranî: کوردپڵەس) (bi îngilîzî: Kurdplus) malperek anîme ye bi jêrnivîsa kurdî ku ji aliyê Mihemed Selam ve di (1-1-2018) de hatiye damezrandin.

Berhem 
Kurdplus niha çend fîlm û rêzefîlmên anîme yên bi jêrnivîs hene:
 89 rêze di nav de:

 Kaisen Jujutsu

 Kujerê cinan

 91 roj

 one piece

 Pirtûka Mirinê

 68 fîlm:

 Çîroka Birîndaran

 ciranê min Totoro

Çavkanî
Îslam û Bingehên Hikûmetê

Îslam û Bingehên Hikûmetê, berhema herî girîng yê Elî Ebderrezaq e, yek ji nivîskarên misilman ên destpêka sedsala 20an. Pirtûk bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de dike û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin. 

Nivîskar, alimekî Ezherê û dadwerê Dadgeha Îslamî ya El-Mensûra (ya Misirê), li ser bingeha kevneşopiya îslamê diyar dike ku xelîfeyên ku xwe ji hêla Xwedê ve bijartî didîtin, tenê bi alîkariya pêvajoyên siyasî derketine holê. Bi vî havî xelîfe rengê xwe yê olî wenda dike û dibe şeklê hikumetekê, yê ku bi destê mirov hatiye çêkirin. Vê teoriyê di destpêkê de gelek misilman û piraniya alimên qanûnî û olî yên îslamî şok kir. Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de radigihîne.

Çavkani
Kurdistan Airlines

Kurdistan Airlines yan jî Rêhewaya Kurdistanê, rêhewayeke kurdî bû ku navenda wê li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban bû.

Dîrok 

Rêhewaya Kurdistan sefera xwe ya yekem di 21ê tîrmeha 2005ê de, saet 10:30ê sibê de ber bi Hewlêrê, Başûrê Kurdistanê pêk anî.

Damezrandina Rêhewayên Kurdistanî di 2ê Tebaxa 2005ê de bi daxuyaniyeke çapemeniyê ji aliyê Ofîsa Bazirganî ya Herêma Kurdistana Iraqê li Dubai, Mîrgehên Ereb de hat ragihandin. 

Ji sala 2010an pê ve, balafirgeh tune bû û ji ber vê yekê niha neçalak e.

Çavkanî 

Balafirgeh
Herêma Kurdistanê
Lîsteya formên stranên kurdî

Va ye lîsteya hin formên stranên kurdî ye.

Formên stranên kurdî 
Dîlok, dûrik
Lawje, kilam
Lawik, delal
Payîzok
Heyranok
Şeşbendî, berîte
Narînk
Serê zava
Peste
Zêmar, pêgotin
Laylayê, lorîk
Serêlîk
Medîhe
Stranên karî
Gazî

Çavkanî 

Stranên kurdî
Nûray Şahîn

Nûray Şahîn an jî fermî  Nuray Şahin (jdb.1974 li Dêrsim, Bakurê Kurdistanê ) derhêner, senarîst û lîstikvana kurda zazayî û alman e.

Jiyana wê 
Nûray Şahîn li Berlînê li Akademiya Fîlm û Televîzyonê ya Almanyayê (dffb) derhêneriya sînemayê xwendiye. Pisporiya wê derhênerî û senaryo in, lê carinan li ber kamerayê jî wek lîstikvan dixebite.

Kurtefîlma wê "Die letzte Patrone" (Fîşenga dawî) di sala 2000an de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê beşdarî pêşbirkê bû û ji bo Xelata Aştiyê hate berendam kirin.

Fîlma wê ya derçûyê Folge der Feder! (2004) bi Pegah Ferydoni, melodramaya koçberiyê ya almanî-zazakî, li Londonê hat pêşandan û xelata temaşevanan di pêşnîşandina xwe ya almanî de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Mannheim-Heidelberg 2004 wergirt. Wê li Almanya û Tirkiyeyê xelatên din wergirt.Ji sala 2005an û vir ve, "Folge der Feder!" di heman demê de çend caran di televîzyona Alman de wekî beşek ji pêşandana piçûk a ZDF TV-yê hate pêşandan.

Fîlma wê „Ich will Gerechtigkeit“  (Ez dadmendî dixwazim) (ZDF/3sat 2019) li ser du xwişkên êzîdî ye - yek li Almanyayê, ya din ku nû ji DAIŞê reviyaye û hîn jî li kampa penaberan li bakurê Iraqê ye.

Di sala 2021ê de belgefîlma wê ya bi sernavê "Kültür für Deutschland" (Çand ji bo Almanyayê) dê di 3satê de bê nîşandan. Kültür für Deutschland xebatên hunerî yên Mousse T., Şermin Langhoff, Eko Fresh, ELIF, Serdar Somuncu, DJ Ipek û Sedat Mehder nîşan dide.

Fîlmnîgarî 
Kültür für Deutschland (2021)
Ich will Gerechtigkeit! (2019)
 Die letzte Patrone (2000)
 2004: Folge der Feder!
 2004: Tatort – Odins Rache
 Fern wie die Sonne (1996)
 Dare (1997)
 Istanbul-Berlin (1997)
 FO-TO-CHU (1997)
 Veronika (1999)

Xelat (bijartî) 
 Xelata Temaşevanan - Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Mannheim-Heidelberg (2004)
 Derhênera ciwan ê herî baş (pêşbirka neteweyî) – Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê (2005)
 Senaryoya Herî Baş (Pêşbirka neteweyî) - Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê (2005)
 Xelata Televîzyona Almanyayê ya  kameraya herî baş  (2005)
 Xelata Temaşevanan a Festîvala Fîlmên Jinan a Navneteweyî ya Torino, Îtalya

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

Jinên kurd
Derhênerên kurd
Senaryonivîsên kurd
Aktrîsên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1974
Pocahontas

Pocahontas (bi navê xwe yê resen Amonute, herwiha wek Matoaka jî dihat nasîn, jdb. 1596 - adar 1617) xwecihek Amerîkayê ya ji gelê Powhatan bû û ji bo têkiliya wê ya bi rûniştvanên kolonyal a Jamestown, Vîrjînya rennavdar bû. Ew keça Powhatan bû, serokê [1] toreke eşîrên Tsenacommacah, ku îro herêma Tidewater a Vîrjînyayê dihewîne.

Pocahontas di sala 1613an de ji hêla kolonîstên îngilîzî ve ji bo fidyeyê esîr hate girtin. Di dema girtina xwe de, ew hat teşwîq kirin ku bibe xiristiyan û bi navê Rebecca hate batiz kirin. Ew di nîsana 1614an de di 17 an 18 saliya xwe de bi cotkarê titûnê John Rolfe re zewicî û di kanûna paşîn a 1615an de kurê wan Thomas Rolfe anî dinyayê.

Di sala 1616an de, malbata Rolfe çû Londonê ku Pocahontas ji civaka îngilîzî re wekî mînakek "wehşiya medenî" hate pêşkêş kirin, bi hêviya ku mirov li Jamestownê veberhênanê bike. Di vê rêwîtiyê de dibe ku wê bi Squanto, amerîkîyek xwecî yê Patuxet ji New England re hevdîtin kir. Ew bû navdarek, xweşik dihat dîtin, û beşdarî festîvalekê li Qesra Whitehall bû. Di sala 1617an de, malbata Rolfe bi keştiyê ber bi Vîrjînyayê ve çû; Pocahontas li Gravesend, Îngilîzî, ji ber sedemên nenas, 20 an 21 salî mir. Ew li Dêra St George a Gravesend hate veşartin; Cihê gora wê tam ne diyar e ji ber ku dêr piştî şewatekê ji nû ve hatiye avakirin.

Gelek cih, nîşan û berhemên li DYAyê bi navê Pocahontas hatine binav kirin. Çîroka wê bi salan hate romantîze kirin, lê îro diyar e ku gelek aliyên çîrokê xeyalî ne. Gelek çîrokên ku li ser wê ji hêla keşfê Îngilîz John Smith ve hatine gotin, bi saya gotinên neviyên wî hatine belgekirin. Pocahontas îro mijara huner, wêje û fîlmê ye. Gelek kesên navdar îdia kirine ku bi rêya kurê wê di nav neviyên wê de ne, di nav de endamên Malbatên Yekem ên Vîrjînya, first lady Edith Wilson, lîstikvanê Western yê amerîkî Glenn Strange, û stêrnas Percival Lowell.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1590î
Abovyan

Abovyan (bi ermenî: Աբովյան), bajar û navçeyekî li  Ermenistanê ye ku di nav parêzgeha Kotaykê de ye.Ew 16 kîlometrê bakurê rojhilatê Êrîvanê û 32 kîlometrê başûrê rojhilatê navenda parêzgeha Hrazdanê ye. Li gorî serjimêriya 2011an de, nifûsa bajêr 43,495 e, ji 59,000 ku di serjimêriya 1989an de hatî ragihandin kêm e. Heya niha, bajar li gorî texmîna fermî ya 2020an nifûsa wê 44,900 e.

Demografîk 
Ji %90ê nifûsa bajar ji gelê ermenî ne. Li gorî daneyên sala 1974an de, penaberên Sûriye, Îran û Libnanê koçeriya bajar kirin.

hindekariya kurd di wî bajarê de jî heye.

Çavkanî 

Bajarên Ermenistanê
Ermenistan
Engîzîsyona spanî

Engîzîsyona spanî (bi spanî: Inquisición española) an bi fermi Dadgeha Daîreya Pîroz a Engîzîsyonê (Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición), di sala 1478an de ji hêla hikûmdarên katolîk key Ferdînand II yê Aragonê û keybanû Îsabela I ya Kastîlyayê ve hate damezrandin. Ew di dawiya Rekonkîsta de dest pê kir ji bo ku ortodoksiya katolîk di padîşahiya wan de bidome û bikeve şûna Engîzîsyona navîn, ya ku di bin kontrola Papa de bû. Armanc kontrolkirin û entegrekirina ew kesan bû, yên ku bi darê zorê ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn. Ew di nav sê diyardeyên cihêreng ên Engîzîsyona katolîk a berfireh de, ligel Engîzîsyona romayî û Engîzîsyona portûgalî bû ya herî bingehîn. 

Engîzîsyona spanî li Spanyayê û li hemî kolonî û deverên spanî hate xebitandin, ku Giravên Kenariyê, Padîşahiya Napolê û hemî milkên spanî yên li Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr di nav de bûn. Li gorî texmînên nûjen, li dora 150,000 kes ji ber sûcên cûrbecûr di dema sê sedsalên engîzîsyona spanî de hatin darizandin, ku ji wan di navbera 3.000 û 5.000 de hatin îdamkirin Lêbelê engîzîsyon, ji damezrandina dadgehên amerîkî ve, tu carî li ser xwecihên amerîkî ne xwedî hiqûq bû. Keyê Spanyayê ferman da ku engîzîtor tu carî li dijî xwecihên amerîkî negerin, lê divê ew li dijî xiristiyanên kevn û neviyên wan û kesên din ên ku di van padîşahiyan Spanyayê de dijîin.

Armanca engîzîsyonê di eslê xwe ew bû ku kesên ku ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn bêne kontrolkirin. Ev kontrolkirin li pey rekonkîstayê (1492-1502) hate derxistin. Di vê serdemê de ji cihû û misilmanan re ferman hat dayîn ku an bibin katolîk an jî Kastîlyayê biterikînin. Di encamê de bi sedhezaran bi darê zorê bûn katolîk, kesên conversos (yên wergerandî) û moriscos (yên bi eslê mexrebî) hatin çewsandin û bi girseyî cihû û misilman bi girseyî ji Spanyayê hatin qewitandin. Engîzîsyon di sala 1834an de, di dema serweriya Isabela II de, piştî kêmbûna bandora wê di sedsala pêşîn de hate hilweşandin.

Çavkanî
Arno Babacan

Arno Hartînovîç Babacan (bi Ermenî: Առնո Բաբաջանյան, Rûsî: Арно арутюнович БабаЗанян 22 berfanbarê 1921 - 11 sermawezê 1983) de 1971, Ew bestekarekî Ermenî-Sovîyetî bû, wek Hunermendê Gel ê Yekîtiya Sovyetê hate naskirin.

Çavkanî 

 https://www.allmusic.com/artist/arno-babadjanian-mn0002287531/biography

Jidayikbûn 1921
Mirin 1983
Rekonkîsta

Rekonkîsta an Reconquista (bi spanî, portûgalî û galîsyayî tê wateya "ji nû ve girtin") têgîna dîrokî ye ji bo kampanyayên leşkerî yên ku keyên xiristiyan ji sedsala 8an heya 1492an dane meşandin, da ku deverên îberî yên ku ji ber fethên misilmanan winda bûbûn vegerînin.

Dîrok 
Destpêka Rekonkîsta bi Şerê Covadongayê (718 an 722) ve tê tarîxkirin, ku tê de artêşek astûrî yekem serkeftina xiristiyanan li ser hêzên ereb-berberî ên xelîfetiya emewiyan bi dest xist. Dawiya wê di sala 1492an de bi hilweşîna Padîşahiya Nesrî ya Granadayê ji taca yekbûyî ya Spanyayê Ferdînand II yê Aragonê û Îsabela I ya Kastîlyayê re hat.

Di dawiya sedsala 10an de, wezîrê emewî Elmensûr (Almanzor) 30 salan rêzek kampanyayên leşkerî kir ji bo ku padîşahiya xiristiyanên bakur bindest bike. Leşkerên wî bakur wêran kirin, tewra dêra Santiago de Compostela talan kirin. Dema ku di destpêka sedsala 11an de hikûmeta Córdoba ji hev belav bû, rêzek dewletên paşguhkirî yên piçûk ku wekî taîf têne zanîn derketin holê. Keyaniyên bakur ji vê rewşê sûd wergirtin û ketin kûrahiya Endulusê; wan şerê navxweyî teşwîq kir, tayfayên lawaz dan tirsandin û ji bo "parastinê" berdêlên mezin (parias) ji wan xwestin.

Di sedsala 12an de piştî vejîna misilmanan di bin elmiwehiyan de, kelehên morî yên mezin li başûr di sedsala 13an de ketin destê hêzên xiristiyan. Piştî şerê diyarker ê Eluqab (Las Navas de Tolosa) (1212) - Qurtube (Córdoba) di 1236 de û li Îşbîliye (Sevilla) di 1248 de kete bin kontrola xiristiyanan - tenê devera misilmanan a Xernate (Granada) wekî dewletek bexş li başûr ma. Piştî radestkirina Granada di kanûna paşîn a 1492an de, tevahiya nîvgirava Îberî ji hêla hikumdarên xiristiyan ve hate kontrolkirin. Di 30ê tîrmeha 1492an de, di encama Biryarnameya Elhemrayê de, tevahiya civaka cihû - nêzî 200.000 kes - bi zorê hatin derxistin. Piştî fethê rêzek ferman hat dayîn (1499-1526) ku bi zorê misilmanên li Spanyayê hatin guheztin, ku paşê bi biryarnameyên key Fîlîp III di 1609 de ji nîvgirava Îberyayê hatin derxistin.

Têgeh 
Di destpêka sedsala 19an de, dîroknivîsiya kevneşopî peyva Reconquista ji bo vegerandina Padîşahiya Vîzîgotî li ser herêmên dagirkirî bi kar aniye. Lewra têgeh di nîvê duyemîn ê sedsala 19an de di dîroknivîsiya Spanyayê de hate yek kirin, bi pêşkeftina nasnameya neteweyî ya spanî re hat girêdan û balê dikişîne ser aliyên neteweperestî û romantîk. Bîranîna wê hîn jî bi festîvala Moros y Cristianos (bi ketelaniya Valensyayê: Moros i Cristians, bi kurdî: "Mor û Xiristiyan") ku ji bo koloniyên spanî li çaraliyê cîhanê hate veguheztin tê dîtin. Di sedsala 21an de, ev têgeh ji bo partiyên ewropî yên rastgir ên tund girîngî bi dest xist û ji bo dijberiya koçberî û îslamofobiyê tê bikaranîn - bi taybetî bi saya partiya Vox a spanî û partiya Reconquête ya fransî.

Çavkanî 

Seferên xaçperestan
Têgihên siyasetnasiyê
Nêrêîd

Nêrêîd (yewnanî: Νηρηΐδ, pirjimar Νηρηΐδες) cureyekî periyan ê mitolojiya yewnanî ye. 50 keçên Nereûs pêk tên, diya wan jî Dorîs e. Cihê ku tê de dijîn Deryaya Egeyî ye, sembola wan delfîn in.
 "Bi kerema Xwedawend Isthmos (Posîdon) û pêncî keçên  Nereus(Nereides), [ew] ... serketî [ango ji Lîstikên Isthmian yên Korinthos] hatiye binavkirin."
Ew sembola bereketa deryayê, parastavanên deryavan û yên masîgiran bû. Di nav deryayan de tiştên hurgilî ji hêla wan dihatin bi rê ve birin. Mînak kefa behrê, qûm, pêl, zinarin deryayê, herrokê deryayê...  Heman demê de qabîlîyetên deryavanan jî ew temsîl dikirin. 

Di demên kevnar de bakîreyên ku di nav destê wan de masîyên biçuk an jî bakîreyên li ser pişta delfînekê dihatin teswîr kirin.

Rêberê wan dîsa Nereîdek Tetîs bû, Nereîd, Amfîtrîtî jî keybanuya Posîdonê bû.

Çavkanî

 Nîmfê
Hamid Hirad

Hamid Hosseinzadeh (1'ê reşemiyê 1992 ), ku bi navê xwe yê şanoyê Hamid Hirad tê nasîn, stranbêj û stranbêjekî îranî ye.

Yekem strana wî ya bi Puzzle Band re ligel Elî Rehbarî û Arîn Baharî di 15ê Adara 2017an de bi navê “B Tab-بی تاب” derket. Di Gulana 2018 de, wî stranek serbixwe bi navê "Mustam Kan" derxist. Di Tîrmeha 2018 de, wî strana "Dlaram-دلارام" digel Puzzle Band derxist.

Çavkanî
Peştûnwalî

Peştûnwalî an jî Pextûnwalî (bi Peşto: پښتونولي) rêgezên kevneşopî yên jiyanê û awayê jiyana gelê Peştûn e. Peştûnwalî ji hezar salî zêdetir e û qet tu qanûnan wê yên eslî neguheriye.

Paşî 
Eşîrên Paştûn, ku bi gelemperî wekî gelên bi tundî şerker têne binav kirin, bi kêmî ve ji hezarsala yekem a B.Z. ve li Peştûnistan (rojhilatê Efxanistan û bakurê rojavayê Pakistanê) bi cih bûne.  Di wê demê de, piraniya deverên wan ên çiyayî li derveyî dadwerî an kontrola hukûmetê man.  Berxwedana Peştûnan li hember desthilatdariya biyaniyan û axên ku lê dijîn, dibe sedem ku zagonên Paştûnwalî qet nehatine guhertin.

Qanûnan 

 Mêvanperwerî (مېلمستيا) – mêhvanperwerî û hurmeta kûr nîşanî hemî mêvanan dike, bêyî ku ferq bike ji nijad, ol, girêdana etnîkî an rewşa aborî û kirina vê yekê bêyî ku li berdêla xêrê be. Peştûn ji bo ku mêhvandarîyê nîşan bidin, gelek hewl didin.
 Penaber (ننواتې) - Her kesê ku ji bo ewlekariya di xetereyê de tê ba Peştûnek, divê ewlehiyek were dayîn.Mirov têne parastin;  Heta ku rewş zelal bibe divê kesên ku ji qanûnê direvin jî bên parastin.  Mînaka berbiçav ew e ku Mela Omer red kir ku Usama bin Ladin radestî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bike, bi îdiaya ku ev yek dê qanûna penaberiyê ya Peştûnan binpê bike.  Dûre Amerîka êrîşî Efxanistanê kir.
 Edalet û Tolhildan (نياو او بدل) - Li edaletê lêgerîn û tolhildana ji zaliman.  Ji kuştinê bigire heya destdirêjiya devkî her tişt wekî xeletî tê hesibandin.  Di hin rewşan de, sûcdar dikare dirav bide ku ji cezayê xwe dûr bike.
 Wêrek (توره) - Pêwîste Peştûn xak, mal, malbat, ol û mêvanên xwe ji her gefekê biparêze. Heger Peştûnek vê rêgezê bi cih neyne dê bên cezakirin.
 Dilsozî (وفاء) - Peştûn ji eşîr, malbat, heval, ol û neteweya xwe re dilsoz e.
 Xêrxwazî ​​(ښېګړه) - Divê Peştûn her gav bi dilovanî bi mirovan re tevbigerin.
 Navbeynkarî (جرګه) - Nakokî bi civînên ku tê de çareserî têne gotûbêj kirin têne çareser kirin.
 Bawerî (ګروه) - Divê Peştûnek bi Îslamê û desthilatdariya Ellah bawer bike.
 Rêzgirtin û Serbilindî (پت او وياړ) - Serbilindiya paştûnan, di civakê de xwedî girîngiyeke mezin e û divê were parastin.  Peştûn ji bo vê yekê divê rêz li xwe û yên din bigirin, nemaze yên ku nizanin.  Rêzgirtin li malê, di nav malbat û xizmên xwe de dest pê dike.
 Mafên û namûsa Jinan (د ښځو حقوق او ناموس) – Divê mêrê paştûn namûsa jinan, bi taybetî jinên wan, biparêze û wan ji ziyanên devkî û fizîkî biparêze.  Kuştina jinê di zagonên Peştûnan de qedexe ye.
 Şeref (ننګ) - Pêwîste Peştûn berevaniyê li kesên lawaz û bêhêz bike.
 Çivalî (مېړانه) - Divê Peştûn cesaret û tevgera zilamekî gihîştî nîşan bide.
 Welat (هېواد) - Paştûnek bi parastina axa Peştûnan ve girêdayî ye.  Peştûnê ku axa Paştûnan neparêze êdî paştûn nayê hesibandin.

Çavkanî 

Çanda peştûnî
Çanda Efxanistanê
Çanda Pakistanê
Seneca

Lucius Annaeus Seneca(4a bz. - 65a pz) li Romayê de nivîskar, xetîb, heman demê de mamoste û şêwirmendê Nero. Senecayê Xort fîlozofekî di bin bandora felsefeya stoayî  bû û bandora wî fikrê 124 lib mektub li ser lekolînên felsefî û etîk nivîsand. Bi alikariya Burrusê jî dixwast ji xirabiyên Neroyê re asteng bibe.

Jiyana wî
Berî zayînê sala 4ê li bajarê Kordobayê hate dinê. Malbata wî ji Îtalyayê bûn ji ber wê hemwelatiyên Romayî hat hesibandin. Bavê wî Senecayê Pîr diya wî Helvia bû. Bavê wî jî nivîskar bû. Salên xwe yên mezinbûnê de li Romayê Felsefeya Yewnanî bi taybetî jî Felsefeya Stoayî ders hilanî. Xerabbûna rewşa wî ya sihetê domdar tu car zêde ser hemda xwe nedibûya. 
Demekê da çû jiyana xwe li Misirê borand, paşî 31 ê p.z. de vegeriya Romayê li wir wek xetibek navdar bû. Piştê demekî kurt navbera wî û Caligulayê nebaş bû. Caligula wî bi sucê zinakirina ji biraziyê Împaratorê Julia Livilla sucdar hesiband û wî sirgûn kire Korsîkayê. Li wir jî xebatên xwe domand binavê Consolationes(dilminîyan) nivîsên lekolînê nivîsand.

Bi gotina jina împaratorê binavê  Julia Agrippina di sala 49ê pz. disa vegeriya Romayê. Di sala 50ê de jî bû Praetor. Ji Pompeia Paulinayê re zewicî û komekê pir hezdar û devlemend ji derdora xwe berhev kir. Bû mamosteyê Neroyê û hevalê Sextus Afranius Burrus. Piştî kuştina împaratorê demê împarator  Klaudius bû împarator, Seneca û Burrus li qada sîyasî de çûn asta herî bilind. Hevalên wan jî di nav hêzên Romayê de cihên bilind girtî bûn. Burrus jî ji Galyayê bû lê wan her du jî ji pirsgirêkên Romayê fehm dikirin. Reformên dadî û aborî pêk anîn, ji xulaman re jî bi awayekî mirovhez nêzîk bûn. Di heman demê de hevalên wan li Brîtanyayê li hember Boudiccayê serkeftinek bidestxist.

Di demekê şûnde împarator  Claudius mir Agrippina jî hate kuştin. Hêzên Burrus û yên Senecayê ya sîyasî jî li ber împaratorê mir. Ji ber ku çavkaniya hêza her duyan jî împarator bi xwe bû. Nekarîn Împaratora nu Neroyê bin bandor bihêlin, Nero hingî diçe serbixwe hereket dikir. Gotinê Senecayê nekir bû despotek.Piştê hinek bûyeran Seneca nekarî di nav qada siyasî de bimîne vekişiya xebatên xwe yên felsefî domand.

Di sala 65 pz. de împarator Nero ji aliyê Pisoyê ve hate kuştin. Senecayê jî şîrikê vê komployê hesibandin û ji wî ra cezayê xwekujîyê dan. Ew mirinê bi awayekî rehet pêşwazî kir.

Berhem û Xebatên Wî
Berhemên wî piranî winda bûye lê yên mayî jî bes bû ji bo navdarbûna wî bidomîne. 

 Tenê ne lekolînên felsefî ew lîstikan jî nivîsand; Neh lîstikên wî hebû wek trajediyên 'xef' dihatin zanîn di nav wan de derheqê lehengê mîtolojîk mîna Herkûl, Medea û Oedipusê nivîsand.
 Epistulae Morales (nameyên etîk) vegetarianê heya xulamtiyê şîretên wî yên mirovayetîyê re 20 pirtûk û 124 vaazan pêktê.
 De Vita Beata (derheqê jiyana bextewar)
 De Beneficiis
 De Tranquillitate Animi
 De Brevitate Vitae
 De Consolatione ad Polybium
 De Consolatione ad Helviam
 De Clementia
 De Ira
 De Consolatione ad Marciam
 De Providentia
 De Constantia Sapientis
 De Ocio

Çavkanî

Felsefe
Siyasetmedar
Împeryalîzm

Împeryalîzm siyaset, pratîk, an parêzvaniya dewletekê ji bo berfirehkirina hêz û serdestiyê ye, nemaze bi bidestxistina rasterast a erdnîgarî an bi bidestxistina kontrola siyasî û aborî an deverên din. Xwestên împeriyalîst pir caran bi karanîna hêza dijwar (hêza aborî û leşkerî), an bi hêza nerm (hêza çandî û dîplomatîk) tê bidestxistin. Ew bi têgînên kolonyalîzm û împaratoriyê ve girêdayî ye, lê emperyalîzm têgehek cihêreng e ku dikare li cûreyên din ên berfirehbûnê û gelek awayên hikûmetê bicîh bîne.
Sîstemên siyasî
Teoriyên siyasetê
Tetîs

Tetîs di mîtolojiya yewnanî de rêbera nêrêîdan, hevjina Pêleûs û diya Axîleûs e.

Zewaca Pêleûs û Tetîsê

Pêleûs rasta Proteûs hat , Proteûs ji wî re rêya destxistina Tetîsê got:
Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne , heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede 
Li Magnesîayê leheng , xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs neçar dibe, zewacê qebûl dike.

Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîksê û  du hespên Posîdonê nemir: Balîûs û Xanthus di nav xeletan dawetê da ne 

Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû,  bû Axîleûs.

Çavkanî

 mîtolojiya yewnanî
Sosyaldemokrasî

Sosyaldemokrasî di nav sosyalîzmê de felsefeya siyasî, civakî û aborî ye ku piştgiriya demokrasiya siyasî û aborî dike. Ev sîstema siyasetê, li gorî akademîsyenan destwerdanên aborî û civakî diparêze. Armanca wê, di çarçoveya polîtîkaya lîberal-demokratîk û aboriyeke tevlihev a sermayedar de, pêşxistina dadmendiya civakî ye.

Protokol û normên ku ji bo pêkanîna vê yekê têne bikar anîn ev in: pabendbûna bi demokrasiya temsîlî û beşdar, tedbîrên ji bo ji nû ve dabeşkirina dahatê, rêziknameya aboriyê di berjewendiya giştî de, û şertên refaha civakî. Di dema lihevhatina piştî şerê cîhanî yê duyem de, gelek rêveberiyên demdirêj ên partiyên sosyaldemokrat pêk hatin, û bandora wan a li ser siyaseta sosyo-aborî ya li Ewropaya Bakur û Rojavayê bû sedema paradîgmaya sosyal-lîberal. Bi vî rengî demokrasiya sosyal di dawiya sedsala 20an de bi keynesianîzm, modela Welatên Bakur (Nordic Model) a paradîgmaya sosyal-lîberal û dewletên refahê re hate girêdan.

Sosyaldemokrasî wekî forma herî berbelav ya sosyalîzma rojavayî, û her weha baskê reformxwaz ê sosyalîzma demokratîk hatiye binavkirin.

Çavkanî 

Demokrasî
Îdeolojiyên siyasî
Felsefeya siyasetê
Felsefeya civakî
Sosyalîzm
Globalîzm

Têgeha globalîzmê ji teoriyên têkiliyên navneteweyî tê û destnîşan dike ku dewlet di encama globalîzasyona ku diqewime girîngiya xwe ya wekî aktorên navneteweyî winda dikin û aktorên nû yên transneteweyî (wek pargîdaniyên global player) derdikevin holê. Ji ber vê yekê pergalek pir-astî ya cîhanî pêş dikeve ku tê de pirsgirêk divê bi hevkariya di navbera hemî aktoran de bi riya siyaseta navxweyî ya cîhanî an rêveberiya cîhanî were çareserkirin. Globalîzm beşek ji teoriya mezin a lîberalîzmê ye û bi eşkere li dijî ramanên bingehîn ên dewletparêz ên realîzm û neorealîzmê ye.

Ji xeynî wê, globalîzm di nîqaşên giştî û sosyolojîk de ji bo rexnekirina globalbûna lîberal a bazarê wekî "neolîberal" tê bikaranîn. Di vê karanînê de, globalîzm bi piranî ji aliyên tundrewên rastgir wekî têgîneke polemîkî tê bikaranîn.

Çavkanî 

Îdeolojî
Teoriya têkiliyên navneteweyî
Teoriyên civakî
Boudîka

Boudîka, Boudicca, Boudica navê keybanûyekê ye ku li girava Brîtanyayê li hemberî romayiyan serî hildabû û têkoşîbû.  

Di demên zû de mêrê wê Prasutagus û ew bi hev re li qebîleyeke ji keltên bi navê îkênî (bi latînî: iceni) de desthilatdar bûn. Prasutagus du keçên xwe dabû împerator Nero û qebîle bibû hevalbendê Împeratoriyê. Pişta mirina key, Boudîka wek keybanûyê hate ser text. Lê Împeratorî wê firsetê dît û axa îkêniyan bi temamî dagir kir û statûya hevalbendiyê jî ji holê rakir. Boudîka vê yekê qebûl nekir. Lê wê çaxê jî ji aliyê Împeratoriyê destdirêjî keçên wê kirin. Piştê wê bûyera qirêj Boudîka serî hilda. Demekî kurt de Camulodunum, Londinium û Verulamiumê bi dest xist û wêran kir, 80 hezar hemwelatiyên Romayê kuştin.

Li aliyê Romayê ji bo agirê serhildanê bitefîne parêzgar Gaius Suetonius Paulinus hêzeke mezin amade kir. Her du hêz di şerê wek Şerê Kolana Watlingê tê zanîn de hatin hemberê hev. Parêzgar bi taktikên stratejîk ve û bikaranîna mercên cografî jî ser ket. Tê gotin ku keybanû ji qehra têkçûnê xwe bi jehrê kuşt.

Nivîsên Tacitus ji me ra dibêje ku pirsgireka destpêka Boudîka bi wî awayê pêk hatiye, piştê destderêjiyên keçên wî û şelaqkirinê serhildan dest pê kiriye. Lê bi gotina Cassius Dio jî pirsgirêk tim yên bacê bû. Bi gotinên Tacitus ji aliyê diroknasa zêdetir tê qebûl kirin.

Çavkanî 

Keybanû
Serhildêr
Girb

Girbo , gundekî navçeya Depê (Karakoçan) a XARPÊT (elazig) ye. Hejmara rûniştvanên wê 158 kes (2021) ye.Kurd lê dijîn.

em di kitêba ku li sala 1878 bi nave (raporlar 1878) hatiye nivîsandin de behsa gundê Girbo dikin

^^Kirbo Mezre'*: Geliyê bi Kurdan re li aliyê bakur-rojhilatê bajêr.

gund e. Ermeniyên bi heşt mal û heftê û çar kesan li taxeke cuda dijiyan. 

ew digerin. Bi dêra gundê nêzîk a bi navê Oxî, ji ber ku dêr tune bûn.

ew teselî dikin. Keşîşê Okhi jî rêberiya wan dike. dibistan-

ne jî dike. Di gund de Kurdên Kirmancî hene, ku ji heft malan pêk tê. Sî û çar kes.

Digel ku misilman in jî, ji ber ku ermenî pir in, baş li hev dikin.

ew westiyayî ne.^^

Şûr
Erîs (mîtolojî)

Erîs(yewnanî: Έρις) di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda xesûdî, nekêşî û hevrikîyê bû. Keça Nîksê, di hin çavkaniyan de jî xwişka Arêsê bû.

Homêr di Îlyadayê de derheqê wê de dibeje ew Keça Zeusê ye jî û dîsa dibêje di heman demê de xwişka Aresê ye. Ew jî dike ku Erîs keça Hêrayê ye. Lê li gor Teogonîaya Hesîodê ew keça dawiya yên Nîksê bû. Nîks ji bo kû hemû neqenciya temsîl bike yekî aniye dinê. Sembola wê sêva zêr e.

Û karê xerab ku kerba rikheviye dike, Jibîrkirin û birçîbûn, êşên hêsir, Şer û pevçûn, Kuştin, Kuştina mirovan, Pevçûn û Derew û Çîrok û Nakokî, Û Sond, ku herî zêde xemgîniyê tîne serê mirovan, kesek derewîn sond bixwe û rastiya wê jî dîsa bizanibe.

Piranî di nav qada şer de rijandina xwînê hez dikir û di bû sedemê şer û wisa jî dihat teswîr kirin. Ji ber ku keseyîtekî ne qenc bû wê gazî nekirin daweta Pêleûs û yên Tetîsê. Ew jî xwest ku rikhevî bibe sêvekê zêr şande dawetê ser da nivîsand "yên herî xweşik re" ew jî neyartiyek di nav Afrodîtê, Hêra, Atênêyê. Ew her sê jî digotin yên xweşik ez im û sêv ji min ra hatiye şandin. Di dawiyê de ew dibe sedema Şerê Troyayê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Will Smith

Willard Carroll Smith II an bi kurtasî Will Smith (jdb. 25ê îlona 1968an), ku bi bernavê xwe  The Fresh Prince jî tê zanîn, lîstikvan û rapvanekî amerîkî ye. Smith yê ku ji bo rolên cûrbecûr tê zanîn, gelek xelat wergirtine, di nav de Xelata Akademiya Brîtanî, Xelata Fîlman a Akademiya Brîtanî û çar Xelatên Grammy. Ji sala 2023an ve, fîlmên wî li seranserê cîhanê zêdetirî 9.3 mîlyar dolar qezenc kirine, lewma ew yek ji stêrkên herî serkeftî yên Hollywoodê.

Çavkanî

Aktorên amerîkî
Rapvanên amerîkî
Jidayikbûn 1968
Mirovên zindî
Crispus Attucks

Crispus Attucks (dora 1723 - 5ê adara 1770an) nêçîrvanê balînayan, deryavan û keştîvanek afroamerîkî û xwecihê amerîkî bû, ku di dîrokê de wekî yekem kesê ku di komkujiya Bostonê de hatiye kuştin tê dîtin. Ew herwiha wekî yekem amerîkî ye ku di Şoreşa Amerîkayê de hatî kuştin tê hesibandin.

Ew bi gelemperî wekî yekem mexdûrê amerîkî yê şerê şoreşgerî yê Amerîkayê tê bibîranîn, her çiqas Christopher Seiderê 11 salî çend hefte berê ji hêla karmendê gumrikê Ebenezer Richardson ve di 22ê sibata 1770an de hatibe gulebarankirin jî. Dîroknas li ser ka Attucks mirovek azad bû an koleyek reviyayî li hev nakin, lê piraniya wan qebûl dikin ku ew bi eslê xwe nîvî wampanoag û nîvî afrîkî bû. Du çavkaniyên sereke yên şahidên ku di derbarê komkujiya Bostonê de têne zanîn, di sala 1770an de hatine weşandin û wan Attucksê wekî reş an jî wekî "negro" bi nav nekiriye; Wisa dixuye ku li şûna wî ew ji hêla bostoniyan ve wekî etnîsîteya tevlihev hatiye dîtin. Li gorî raporeke hevdem di Pennsylvania Gazette de, ew "mirovekî mulato bû, bi navê Crispus Attucks, ku li Framinghamê ji dayik bû, lê vê dawiyê ji New Providence bû, û ji bo ku biçe Karolînaya Bakur li vir bû."

Attucks di nîvê sedsala 19an de bû îkonek tevgera dijî koletiyê. Alîgirên tevgera betalkirinê pesnê wî didin ku di dîroka Dewletên Yekbûyî de rolek qehreman lîstiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1723
Mirin 1770
Ioannina

Ioannina (yewnanî: Ιωάννινα  [i.oˈa.ni.na]) pir caran jê re Yannena (  [ˈʝa.ne.na]) dibêjîn, bajar û paytexta parêzgeha Epirosê li Yewnanistanê e. Li gorî serjimariya sala 2011an de, nifûsa bajêr 65,574 e û di heman demê de şaredarî 112,486 şênî bû. Ioannina 410 kîlometrê kîlometrê bakurê rojavayê Atînayê, 260 kîlometrê başûrê rojavayê Tesalonîkî û 80 kîlometrê rojhilatê bendera Igoumenitsa li Deryaya Yonî.

Çavkanî 

Bajarên Yewnanistanê
Yewnanistan
Epirus
Zanîngeha Kerkûkê

Zanîngeha Kerkûkê  zanîngehek e ku di sala 2003an de li bajarê Kerkûk a Başûrê Kurdistanê hatiye damezrandin.

Zanîngeha Kerkûkê dema ku di sala 2003an de hat damezrandin, 8 fakûlte/kolejan pêk dihat.Ev Endezyarî, Tenduristî, Dad, Rêvebir û Aborî, Zanist, Perwerde, Hemşîretî û Çandinî bûn.Van Fakûlteyan ji destpêka damezrandina xwe ve gelek guheztin, ku ji hêla destkeftiyên xwendekarên etnîkî / olî yên tevlihev, di dîsîplînên cihêreng de û her wiha bernameyên akademîk / lêkolînê yên ku ji hêla fakûlteyê ve têne peyda kirin têne temsîl kirin.Piştî avakirina sê Kolêj/Fakûlteyên nû yên Bijîjkî, Endezyariyê û Çandiniyê, koleja Perwerdehiyê bi pênc beşên xwe yên Qur'anê, Erdnîgarî, Perwerdehiya Bedenî, Zimanê Kurdî û Zimanê Tirkî hat avakirin.Fakûlteya Zanistê bi çar beşan hate damezrandin: Jîndenasî, Fizîk, Kîmya û Zanistên Erdê.

Girêdanên derveyî
 Malpera Zanîngeha Kerkûkê

Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngehên Iraqê
Kerkûk
Alexandra Kollontai

Alexandra Mikhailovna Kollontai (bi rûsî: Алекса́ндра Миха́йловна Коллонта́й, jdb. 19ê/31ê adara 1872an - m. 9ê adara 1952an) şoreşger, siyasetmedar, dîplomat û marksîst a rûsî bû. Wê di salên 1917-1918 de wek Komîsera Gel ji bo Refahê di hikûmeta Vladîmîr Lenîn de xebitî. Ew jinek pir navdar bû di nav partiya bolşevîk de û di dîrokê de yekem jin bû ku bû endama fermî ya kabîneya hikûmetê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1872
Mirin 1952
Zenobia

Septimia Zenobia (bi aramiya palmîrî: 𐡡𐡶𐡦𐡡𐡩‎, wek Bat-Zabbai tê xwendin; nêzîk 240 - nêz. 274) şahbanûya sedsala 3an a Împeratoriya Palmîrî li Sûriyê bû. Li ser eslê wê gelek efsane hene. Dibe ku ew ne ji herêmê bû û bi serwerê bajêr Odaenathus re zewicî. Mêrê wê di sala 260an de bû padîşah, bi têkbirina Împeratoriya Sasaniyan û bi îstiqrara Rojhilatê Romayê Palmîra li Rojhilata Nêzîk bi hêz kir. Piştî kuştina Odaenathus, Zenobia bû padîşaha kurê xwe Vaballathus û di tevahiya desthilatdariya xwe de hêza de facto girt.

Di sala 270an de, Zenobia dest bi êrîşek kir ku piraniya Rojhilatê Romayê xist bin serweriya xwe û bi dagirkirina Misrê bi dawî bû. Di nîvê sala 271an de serweriya wê ji Ancyra, Anatoliya navîn, heya Misrê Jor dirêj bû, her çend ew bi navgînî di binê Romayê de ma. Lêbelê, li hember kampanyaya împeratorê Romayê Aurelian di 272an de, Zenobia kurê xwe împerator ragihand û sernavê împeratoriyê girt. Wê digel vê yekê veqetîna Palmîra ji Romayê ragihand. Romayî piştî şerên giran bi ser ketin; şahbanûya li paytexta xwe hate dorpêçkirin û ji hêla Aurelian ve hate girtin, ku ew sirgûnî Romayê kir, û li wir jiyana xwe ya mayî derbas kir.

Zenobia padîşahek xwende bû û di dîwana xwe de jîngehek rewşenbîrî pêş xist, ku ji zana û fîlozofan re vekirî bû. Li hember kesên xwe tolerant bû û hindikahiyên dînî diparast. Qiralîçe rêveberiyek bi îstîqrar domand û împeratoriyeke piretnîkî ya pirçandî bi rê ve dibir. Zenobia piştî sala 274an mir û gelek çîrok li ser çarenûsa wê hatine tomarkirin. Serbilindbûn û ketina wê îlhama dîroknas, hunermend û romannivîsan girtiye û ew semboleke niştimanperweriyê ye li Sûriyê.

Çavkanî
Remzî Nafi'

Remzî Nafi Reşîd Axa, kurdperwer û navdarê kurd, ji bo Kurdistanê û serxwebûna welat têkoşiya û dev ji xwendina xwe berda û berdêla canê xwe ji bo vê armancê da.

Jîyan 
Remzî Nafî di sala 1917an de li Hewlêrê di malbateke dewlemend de hatiye dinê, xwendina xwe ya seretayî û amadeyî li Hewlêrê qedandiye û dibistana amadeyî li Kerkûk û Bexdayê xwendiye.

Ji ber ku ji malbateke dewlemend bû, di sala 1939'an de ji bo xwendinê çû Beyrûdê. Li zanîngeha Amerîkî mezûn bû û paşê çû Koleja Roberts a Stenbolê.  Di sala 1942an de ji ber hevaltiya xwe ya bi Müller re, Muller bi hêviya ku bi alîkariya Almanyaya Nazî dewleta Kurdistanê ava bike, tevlî operasyona Mamûtê dibe.

Piştî ku beşdarî operasyona Mamûtê bû, bi şaşî bi Muller, Hoffmann û Kannechin re ji ezmanan ket, hewla wan têk çû, di ser Tirkiyeyê re xwestin vegerin Almanyayê, lê ji aliyê qaçaxçiyê wan ve hatin dîtin û radestî Îngilîzan hatin kirin.

Dadgehkirin 
Piştî eşkerekirina wan hevalên Remzî hatin girtin û Remzî li ser daxwaza xizmên xwe radestî wan kirin û 20 sal cezayê girtîgehê birin Hewlêr, Mûsil û Bexdayê.  Piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem di sala 1945an de, hevalên wî hatin berdan û ew vegeriya Almanyayê, Remzî piştî rapora pizîşkî hat berdan û vegeriya Hewlêrê.

Mirin 
Remzî ji destpêka girtinê de tûşî nexweşiyeke giran a derûnî bû û ji girtîgehê derket û piştî du salan ji berdana xwe di sala 1947an de li Hewlêrê koça dawî kir û li wir hat veşartin.

Çavkanî
Tecno Mobile

Tecno Mobile, şîrketek hilberîna têlefonên destan e ku navenda şîrketê li bajarê Shenzhen a Çînê ye. Tecno Mobile di sala 2006 de hate damezrandin û yek ji pargîdaniyên Transsion Holdingsê ye.

Tecno Mobile karsaziya xwe li bazarên wekê Afrîka, Rojhilata Navîn, Asyaya Başûr, Amerîkaya Latîn û li bazarên Ewropaya Rojhilat daye destpêkirin.

Dîrok
Tecno Mobile di sala 2006an de  wekî Tecno Telecom Limited hatiye damezrandin û piştre jî navê xwe wekî Transsion Holdings guhertiye ku Tecno Mobile niha wekî yek ji pargîdaniyên Transsion Holdingsê kar dike. Di sala 2007an de, Tecno marqeyek bi navê Itelê afirand ku li Afrîkayê damezirand. Di destpêka 2008an de, Tecno li ser lêkolîna bazara bi tevahî li Afrîkayê sekinî û heya sala 2010an Tecno Mobile di nav sê markayên têlefonên destan ên li Afrîkayê de bû.

Di sala 2016an de, Tecno Mobile ket bazara têlefonên destan ên Rojhilata Navîn. Tecno di sala 2017an de, ket bazara Hindistanê û ji bo Hindistanê dest pê telefonê xwe yên ji bo Hindistanê bû hilberand. Pargîdanî di destpêkê de li Rajasthan, Gujarat û Punjab dest pê kir û heya kanûna sala 2017an li seranserê welatê belav bû.

Pargîdanî ji xeynî Afrîka û Hindistanê, li ser bi nifûsên mezin û ku hêza kirîna wan kêm in lêkolîn kir. Di sala 2017an de ket bazarên Bengladeş, Nepal û li Pakistanê dest bi firotinên ceribandinê kir. Tecno Mobile hêj jî hewl dide ku bikeve nav bazara Pakistanê û dest bi firotana xwe ya online bi navgîniya kanalên e-bazirganî yên cihêreng û tevî malpera xwe dest bi firotina bike.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera fermî 

Pargîdaniyên Çînî
Gula Spî

Gula Spî (bi almanî: Weiße Rose) komeke berxwedanê ya bêşîdet, rewşenbîr bû li Almanyaya Nazî, ya ku ji hêla pênc xwendekar û yek profesorê Zanîngeha Munîhê ve dihat birêvebirin: Willi Graf, Kurt Huber, Christoph Probst, Alexander Schmorell, Hans Scholl û Sophie Scholl. Komê kampanyayek belavok û grafîtiyên anonîm a bi banga dijberiya çalak li dijî rejîma Nazî pêk anî. Çalakiyên wan di 27ê hezîrana 1942an de li Munîhê dest pê kir û bi girtina koma bingehîn ji aliyê Gestapo di 18ê sibata 1943an de bi dawî bûn. Hemû kom, endamên din û alîgirên komê yên ku belavokan belav dikirin, ji aliyê Dadgeha Gel a Naziyan (Volksgerichtshof) ve hatin darizandin; gelek ji wan bi îdam an zîndanê hatin mehkûm kirin.

Hans û Sophie Scholl û Christoph Probst çar roj piştî girtina wan, di 22ê sibata 1943an de, bi giyotînê hatin îdamkirin. Di dema dadgehê de, Sophie gelek caran gotina dadger qut kir. Ji bersûcan re ti derfeta axaftinê nehat dayîn.

Komê broşurên xwe li herêma mezin a Munîhê nivîsî, çap kir û di destpêkê de belav kir. Dûv re, hilgirên veşartî kopiyên xwe anîn bajarên din, bi piranî li deverên başûrê Almanyayê. Di tîrmeha 1943an de, balafirên Hevalbendan belavoka xwe ya şeşemîn û dawîn bi sernavê Manîfestoya Xwendekarên Munîhê avêtin ser Almanyayê. Bi tevayî, Gula Spî şeş belavok nivîsandine, ku bi giştî nêzîkî 15,000 nusxeyan hatine zêdekirin û belav kirin. Wan tê de sûc û zordariya rejîma Nazî şermezar kirin û banga berxwedanê kirin. Di belavoka xwe ya duyemîn de, wan bi eşkereyî çewsandin û komkujiyên cihûyan şermezar kirin. Di dema girtina wan de, endamên Gula Spî hema hema bi komên din ên berxwedanê yên Alman ên mîna Kreisau Zirkel an koma Schulze-Boysen/Harnack ya Orkestraya Sor re têkilî danîn. 

Îro, Gula Spî hem li Almanya û hem jî li seranserê cîhanê tê zanîn.

Çavkanî 

Gula Spî
Sophie Scholl

Sophia Magdalena Scholl (jdb. 9ê gulana 1921an - 22ê sibata 1943an) xwendekareke alman û çalakvana siyasî ya dijî Nazî bû, ku di nav koma berxwedana bêşiddetê ya Gula Spî de li Almanyaya Nazî çalak bû.

Ew bi îxaneta mezin hat mehkûm kirin, piştî ku derket holê ku bi birayê xwe Hans re li Zanîngeha Munîhê (LMU) belavokên li dijî şer belav kiriye. Ji ber kiryarên wê, bi giyotîn hate înfazkirin. Ji salên 1970an vir ve, Scholl ji ber xebata xwe ya berxwedanê ya li dijî Nazî bi berfirehî tê bibîranîn.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1921
Mirin 1943
Jinên alman
Endamên Gula Spî
Apple Watch

Apple Watch rêzek saetên jîr e ku ji hêla Apple Inc. ve hatiye hilberandin. Ew şopandina fitnessê, kapasîteyên tenduristî, û têlekomunîkasyona bêtêl vedihewîne. Ew bi pergala iOS û hilber û karûbarên din ên Apple re kar dike. Apple Watch di nîsana 2015an de hat berdan, û zû bû amûra pêlavê ya herî firotan: 4.2 mîlyon di çaryeka duyemîn a darayî ya 2015an de hatin firotin,  û zêdetirî 101 mîlyon mirov wê bikar anîn. Apple Watch ji kanûna 2020an de. Bi hin îstîsnayan, Apple her îlonê nifşek nû ya Apple Watch bi hêmanên hundurîn ên çêtirkirî destnîşan dike - her yek ji hêla Apple ve wekî 'Rêz' (Series) tê binav kirin.

Çavkanî
Pandora

Pandora (yewnanî: Πανδωρα) di mîtolojiya yewnanî de jina yekem hatiye afirandin. Ji ber wê ew bê dê û bê bav bû.

Afirandina Pandorayê 
Peywira afirandina mirovan dabûn Promêteusê. Piştî afirandina wan Promêteus qedera ku ji aliyê Xwedawendan da dabûn mirovan razî ne bû. Divê ji bo wan tiştekî bikira. Melheze kir ku agir dikariya wan ji vê qedera ne baş bifilitîne. Ji bo ku agirê bidize çû atolyeya Atênê û Hêfestosê li Çiyayê Olîmpê. Ji wir agirê dizî bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn.

Piştî dizîn agirê Promêteûs ji hêla Zeusê ve hat cezakirin. Ew pê zincîrekî ji zinarekî re hat giredan û eyloyek jî her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar. Lê Zeus piştê bikaranîna agirê dixwast ku neqenciyek ji bi de mirovan ji ber wê ferman da Hêfestosê Pandorayê çêke. Hêfestos ji ax û avê Pandorayê çêkir. Her xxwedawend diyariyek da Pandorayê wisa oxir kirin. Atênê ji wê ra zineatên hûr nîşan da û cilekî ji zîvê diyarî kir, Afrodîtê ji wê re afirandina daxwaz û şehwetên bi şewat nîşan da,  Hermes jî ji wê ra kesayîtekî diz û eqlê kuçikê nîşan da û derew û peyvên qurnazî tije kire singa wê.Xarîtan û Peitho jî wê pê zînetan xemilandin. Hêfestos benporkekî zêr serê wê girê da. Bi dawiyê jî da Hermes navê wî da u got Pandora. Elbikekî jî dane destê wî û hişyarî dane wî ku wê elbikê veneke ew lîteratûrê da wek Elbika Pandorayê tê zanîn.

Pandora û elbika wê 
Xwedawendan Pandorayê piştî wan amadekariyan şandin ba Epîmîtêfsê birayê Promêteûs. Epîmîtêfs dizaniya diyariya Xwedawendan nayê redkirin. Wê kire mêvan û demekî şûnde ji wê re zewicî. Keça wan Pîrra hate dinê. Demekî şûnde Pandora nekarî tatêla xwe têk bibe çû elbikê vekir, di nav elbikê da nexweşî, xirabî, bêehlaqî, îzayi hemû derket belavê rûyê erdê bû. Peşbinî hate cihê xwe, cudahiyên di nav mirov û xwedawenda dîsa zêde bû.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Mîtên afirandinê
Jin di mîtolojiya yewnanî de