nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Elî Ebdulezîz

Elî Ebdulezîz (jdb. 28ê berfanbarê 1929 – m. 17'ê adara 2007an) alimekî kurd ê îslamî yê ji Kurdistana Iraqê û yek ji damezrîner û rêberê duyemîn ê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû.

Jiyan 
Di 28’ê Kanûna 1929’an de li gundê Prîsî Sarû yê parêzgeha Helebceyê di malbateke olî de hatiye dinê.  Di heft saliya xwe de Qur'an û Şerîetê xwend.  Li cem bavê xwe Ebdulezîz xwendiye.  Di sala 1953an de li cem birayê xwe Osman Ebdulezîz li Mizgefta xwe ya herêmê dibe mamosteyê îslamê.  Di sala 1959an de bû melayê Mizgefta Azabanî ya Silêmaniyê û di sala 1961ê de jî bû melayê Mizgefta Mihemed Paşa ya Helebceyê.  Di sala 1962an de li Helebceyê bû rêvebirê Enstîtuya Îslamî.  Ew piştre ji aliyê hikûmeta Iraqê ya Baas ve hat sirgûnkirin Enbar, Fellûce, Ziqar û Bexdayê ji ber ku di serhildanên 1983-1986 de di dema serhildanên kurdan de li Iraqê li aliyê serhildêrên kurd rêberiya Micahîdên Kurdistanê dikir. Paşê vegeriya Helebceyê.

Karîyera siyasî 
Di sala 1987an de, piştî sirgûnê, beşdarî damezrandina Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû û bû cîgirê serokê wê û serokê baskê leşkerî.  Di sala 1999 de bû serokê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê.  Di 8ê Tebaxa (August) 2003ê de, ew û birayê xwe Mela Omer Ebdulezîz û çend pasewan ji aliyê hêzeke mezin a amerîkî li mala wî li Helebceyê hatin girtin û çend meh di zindanê de man ji ber beşdarbûna wan di avakirina Mîrnişîna Îslamî ya Biyare de.  Piştî serbestberdana wî, ji ber xirabûna saxlemiyê ji bo dermankirinê çû Brîtanyayê û di 17ê Adara 2007ê de li Brîtanyayê koça dawî kir û hat vegerandin Helebce û li wir hat veşartin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1929
Mirin 2007
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Neteweperwerên kurd
Erebên mesîhî

Erebên mesîhî kesên ku bi dînê Xiristiyanî dişopînin û bi esle xwe Ereb in. Hejmara Xiristiyanên Ereb ên li Rojhilata Navîn dijîn di navbera 10 û 15 mîlyonî de ye.  Hejmarek mezin ji padîşahî û împaratoriyên Ereb ên destpêkê Xirîstiyanî qebûl kirin, di nav wan de Nabataî, Laxmî, Salihî, Tanuxî, û Gessenî.

Dîrok 
Xirîstiyanên Ereb yek ji wan ên pêşîn bûn ku Xirîstiyantî qebûl kirin. Gelek eşîrên ereban hebûn ku ji sedsala yekê dest pê kir bûn Xirîstiyanî.  Erebî jî yek ji wergerên pêşîn ên Încîlê bû.

Çavkanî 

Xirîstiyan
Ereb
Cem Boyner

Cem Boyner (jdb. 23ê îlonê, 1955) karsazekî tirk ê di endustriya tekstîlê de, xwediyê mexezeyên mezin e û siyasetmedarekî dem-kurt bû.

Heyat û perwerdehî 
Cem Boyner di 3ê îlona 1955an de li Stenbolê wek kurê Osman Boyner tê dinyayê ku malbatek pîşesazê tekstîlê yê Tosyayî ye. Piştî xilaskirina Koleja Robertê, li Zanîngeha Bosforê xwend û di beşa Rêveberiya Karsaziyê de lîsansa xwe temam kir.

Kariyer 
Di sala 1978an de bû serokê lijneya şirketa tekstîlê ya malbatî ya Altinyıldız û dikanên Boynerê. Ew vê gavê CEOya Boyner Holding e.

Di navbera salên 1989-1990î de serokatiya Komeleya Pîşesaz û Karsazên Tirkiyeyê (TUSİAD) kiriye, ku yek ji yekîtiya karsazên mezin e. Di hevpeyvîneke dawî de ji bo projeya Creating Emerging Markets li Dibistana Karsaziyê ya Harvardê, ew diyar dike ku wî çawa Karta Avantajan da nasîn ku di awayê firotanên perakende ya li Tirkiyeyê de şoreşek çêkir.

Cem Boyner di salên 1990î de bi siyasetê re eleqedar dibe. Partiyeke siyasî ya bi meyla lîberal, Hereketa Demokrasiya Nû (, YDH) damezrand, û wekî serokê wê hat hilbijartin. Partiya wî beşdarî hilbijartinên giştî yên sala 1995an bû. YDHê bi tenê %0,48ê dengan bi dest xist, nekarî bikeve meclîsê. Ew di sala 1996an de ji ber encamên nebaş ên hilbijartinan dev ji siyasetê berda.

Ji xeynî van ew xwediyê markayê T Boxê ye ku bi stratejiyên xwe yên bazarkirinê ên cihêreng derketiye pêş. Ew zimanên almanî û îngilîzî jî dizane.

Heyata malbatê 
Cem Boyner berê bi Bilgün Sazak, keça siyasetmedarê hatî kuştin Gun Sazak re zewicîbû. Ji vê zewacê sê keçên wî bûbûn, Emîne (jdb. 16ê adarê, 1989), û cêwî Elîf û Ayşe (jdb. 6ê adarê, 1985). Cem Boyner zewaca xwe ya duyem bi Ümit Boyner re kir, ku jê re kurê wî Murat (jdb. 14ê sibatê, 1996) çêbû.

Hobî 
Piştî ku Cem Boynerî dev ji siyasetê berda, eleqeya wî bi wênekêşiya binê avê re çêbûye. Fotografên xwe yên ku di binê avê de kişandine, dema ku li çaraliyê cîhanê geriyaye pêşan daye. Fotografên xwe yên safarî yên ku li Afrîkayê kişandiye û di 2005an de di kitêbeke bi navê Yakındaki Uzak Uzaktaki Yakın (Dûrê li Nêzîk / Nêzîkê li Dûr) de berhev kirine. 

Ew di eynî wextê de pratîkkerê kîkboksê yê amator e.

Kitêbên wî 
 Demokrasinin İçyüzü (1975, Stenbol)
 Yakındaki Uzak Uzaktaki Yakın

Çavkanî 

Mirovên zindî
Yoon Suk-yeol

Yoon Suk-yeol (bi koreyî: 윤석열; jdb. 18ê kanûna pêşîna 1960an) siyasetmedarek Komara Koreyê ye ku ji sala 2022an vir ve wek 13emîn û serokê niha yê Komara Koreyê kar dike. Beriya serokatiya xwe, wî di navbera 2019 û 2021an de dadgeriya giştî ya Koreya Başûr kir.

Yoon li bajarê Sêûl ji dayik bû û li Zanîngeha Neteweyî ya Sêûlê xwend. Dema ku ew serokê Dozgeriya Navçeya Navendî ya Sêûl bû, wî rolek sereke di mehkûmkirina serokên berê Park Geun-hye û Lee Myung-bak de lîst, yên ku ji ber binpêkirina desthilatê ketibûn pêş dadgehê. Yoon di tîrmeha 2019an de ew ji hêla Serok Moon Jae-in ve wekî dozgerê giştî yê Koreya Başûr hate tayîn kirin. Di dema serokatiya Yoon de, dozgeriya bilind lêpirsînên dijwar li ser Cho Kuk, kesayetiyek bibandor di rêveberiya Serok Moon de, kir, ku dê bûba sedema îstifakirina Cho. Pevçûnên Yoon bi rêveberiya Moon re heya îstifakirina wî wekî dozgerê giştî di adara 2021an de bû sedema rabûna wî wekî berbijarê serokatiyê.

Di hezîrana 2021an de, Yoon namzetiya xwe di hilbijartinên serokatiya Koreya Başûr a 2022an de ragihand. Ew di tîrmehê de tevlî Partiya Hêza Gel (PPP) bû û di meha mijdarê de namzetiya PPPê bi dest xist. Yoon ku muhafezekar û ji hêla aborî ve lîberal tê hesibandin, soz da deregulasyona aborî û tedbîrên din, wek betalkirina Wezareta Wekheviya Zayendî û Malbatê. Yoon di 9ê adara 2022an de namzedê partiya demokrat Lee Jae-myung bi tengahî têk bir û di 10ê gulana 2022an de bû serok. Di dema serokatiya xwe de, Yoon hewl da ku demjimêrên xebatê yên herî zêde pêk bîne, ji bo sererastkirina têkiliyên bi Japonê re tevgeriya, tetbîqatên leşkerî yên bi DYAyê re berfireh kir, û li hember Koreya Bakur helwestek tundtir girt.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1960
Mirovên zindî
Ümit Boyner

Ümit Nazlı Boyner (paşnava wê ya berî zewacê Alpay; jidayîkbûn 28ê îlona 1963an) karsazeke tirk e ku di navbera 2010-2013an de serokatiya 14em a Komeleya Pîşesaz û Karsazên Tirkiyeyê (TUSİAD) kiriye 

Yek ji avakarên Komeleya Miteşebisên Jin ên Tirkiyeyê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1963
Ceylan Ertem

Ceylan Ertem (jdb. 1ê berfanbarê 1980an, Erenler, Sakarya) muzîkvane navdar a tirk a rocka alternatîf, jazz û bestekara ye, ku bi eslê xwe Ûbix e.

Kurtejiyan 
Ertem li Erenlerê di malbateke ûbixî  hatiye dinyayê. Ew bi tevlîbûna koroya zarokan a Şaredariya Akhisarê dest bi karê muzîkê kir. Di sala 1995an de dest bi fêrbûna lêdana piyanoyê kir û di sala 1999an de ji bo berdewamiya perwerdeya muzîkê çû Stembolê. Li wir beşdarî Akademiya Hunerê ya Mujdat Gezen bû û 2 salan muzîka rojavayê xwend. Paşê li Zanîngeha Teknîkê ya Yıldız beşa muzîknasiyê qeyda xwe ya lîsansê kir. Di sala 2000an de bi Tuncay Korkmaz re koma Anima ava kir. Anima bi hemû endamên xwe re di heman fakulteyê de li YTUyê dixwend, di sala 2006an de albûma xwe ya yekem û tekane Animasal derxist. Di sala 2008an de li ser Acık Radyo dest bi çêkirina radyoya SubidaP kir û 26 hefte li ser weşana xwe derket.

Xebata navneteweyî 
Di sala 2008an de, wê bi Philipp Gropper û Wanja Slavin re li Berlînê ji bo projeya "Octophone" tomar kir. Paşê li Berlînê gelek konsêrtên wê hebûn. Ew bi komên din ên ewropî yên wekî United Fools ya Fransayê û Barana ya hollandî re xebitî.

Albûmên wê 
Di sala 2010an de, wê yekem albûma xwe ya solo derxist. Navê albûmê Faded bû. Wê bi 40 muzîkjenan re tevahiya albumê tomar kir. Di sala 2012an de bi Ütopilar Güzeldir, di sala 2014an de Amansız Gücenik û bergê albûma YUH! di sala 2015an de derxist. Di sala 2016an de, ew hat vexwendin ji bo xebatê li ser projeya ku ji Zülfü Livaneli re hatî veqetandin, ku li ser wê tê de strana Kiz Cocugu xwend. Wê albûma xwe ya 4emîn Yine de Amin di sibata 2017an de derxist.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî
Ûbix

Ûbix an Ubykh (bi zimanê ûbixî: Пэху / Туахы, Pəxu, bi zimanê adigeyî: Убых, bi rûsî: Убыхи, bi tirkî: Ubıhlar) yek ji dozdeh eşîrên Çerkez in, ku yek ji diwanzdeh stêrkên li ser ala çerkez ya kesk û zêrîn temsîl dikin Li gel eşîrên Natukhai û Shapsug, ûbix yek ji sê eşîrên Çerkez ên peravê bûn ku di sala 1860an de Meclîsa Çerkez (bi adigeyî: Адыгэ Хасэ) ava kirin. Di dîrokê de, wan bi zimanê ûbixî diaxivîn. Ziman  bi awayê nivîskî tunebû û di sala 1992an de bi mirina Tevfik Esenç, axaftvanê dawî yê zimanê jî winda bûye.

Çavkanî
Emma Bading

Emma Bading, ( li Monheim am Rhein, Almanya) lîstikvaneke alman e ku ji bo rola xwe ya di filmê TVyê Play de ji bo xelata Emmy ya Navneteweyî ji bo performansa herî baş ji wekê berbijar hatiye nişandan.

Fîlmografî
 2013: 
 2014: Weiter als der Ozean 
 2014: Der Usedom-Krimi (Rêzefîlm) 
 2015: Tatort: Das Muli (Rêzefîlm)
 2015: Kommissarin Lucas: Der Wald (Rêzefîlm)
 2015: 
 2016: Wir sind die Rosinskis (TV movie)
 2016: Böser Wolf – Ein Taunuskrimi (TV movie)
 2017: Berlin Syndrom
 2017: Helen Dorn: Verlorene Mädchen (Rêzefîlm)
 2017: 
 2017: 1000 Arten Regen zu beschreiben
 2018: 
 2018: In My Room
 2018: 
 2019:  (TV movie)
 2021: Dear Thomas
 2021: Westwall

Çavkanî

Aktrîsên alman
Mirovên zindî
Almila Bağrıaçık

Almila Bağrıaçık, (
li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke alman e ku bi eslê xwe tirk e. Almila Bağrıaçık di gelek fîlm û rêzefîlmên televizyonên almanî wekî lîstikvan rol wergirtiye.

Jînenîgarî
Almila Bağrıaçık di sala 1990î de li Enqereyê hatiye dinê. Dê û bavê wê dema ku wekê peyamnêrên medyaya li Tirkiyê dixebitîn, di sala 1995an de malbata wê koçî Berlînê bûne û Almila Bağrıaçık li Almanyayê mezin bûye. Ew bi tesadufî ji hêla wênekêşek ve di sala 2008an de, li klûbek li Kreuzberg li Berlînê hatiye dîtin ku ew vexwendibû guhdarîkirinê. Wê rolek di drama When We Leave ya derhêner Feo Aladag ku di sala 2010an de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê hatiye pêşandan, wergirtiye.

Fîlmografî

Fîlm û rêzefîlmên ku tê de rol werdigire
 2010: When We Leave
 2010: Countdown – Die Jagd beginnt 
 2011: GhettoLoveGrief 
 2012: Glanz & Gloria
 2013: Tatort 
 2013: Worte Deutsch
 2013: Notruf Hafenkante
 2013: Der Lehrer
 2014: Großstadtrevier
 2010–2014: Der Kriminalist
 2014: Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei
 2012–2014: Leipzig Homicide
 2014: Hördur, Feature Film, Lead, 
 2015: Unter Verdacht
 2015: The Old Fox 
 2016: Kommissar Pascha, TV Movie, Lead,
 2016: Die Opfer – Vergesst mich nicht
 2016: Hayat Şarkısı
 2017: Bierleichen,
 2017: 4 Blocks
 2017: Kommissarin Lucas
2017: Tatort - Borowski und das Haus der Geister
2017: Nachtschicht 
2018: 4 Blocks
2018: Tatort
2018: Der gute Bulle 2
2018: Unschuldig
2019: A Regular Woman
2020: Nimby
2021: Dangerous Truth
2022: 'The Empress

Çavkanî

Aktrîsên alman
Aktrîsên tirk
Mirovên zindî
Katja Benrath

Katja Benrath, ( li Erbach im Odenwald, Almanya) lîstikvan û derhênerek alman e ku bi fîlma xwe ya bi navê Watu Wote tê naskirin. Katja Benrath ji bo wî filmê xelata rexnegiran wergirtiye û di Xelata Akademiya Xwendekaran de serkevtî bûye û ji bo Xelata Oscarê wekî berendam hatiye nişandan. Wê di sala 2019an de jî di rûniştina 6+ de festîvala fîlimê ya Giffoni de qezenc kiriye.

Fîlmografî
Filmên ku tê de lîstikvaniyê dike
 2005–2006: Tom Turbo (Rêzefîlm), 
 2006: Karo und der liebe Gott, as Polizistin
 2009: Puppenspiel (Kurtefîlm)
 2012: Where the Wild Roses Grow (Kurtefîlm)
 2013: Im Himmel kotzt man nicht (Kurtefîlm)
 2013: Ortis in Wonderland (Short), as Bad Queen
Fîlmên ku derhinêriya wan kiriye
 2009: Puppenspiel (Kurtefîlm)
 2013: Im Himmel kotzt man nicht (Kurtefîlm)
 2016: Wo warst du (Kurtefîlm)
 2016: Tilda (Kurtefîlm)
 2016: Schwimmstunde (Kurtefîlm)
 2017: Watu Wote (Kurtefîlm)
 2019: Rocca verändert die Welt
 2020: Life is not a kindergarten

Çavkanî

Aktrîsên alman
Jinên alman
Mirovên zindî
Terorîzma xiristiyan

Terorîzma xiristiyanî kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku bi mebest û armancên xiristiyan ve têne kirin pêk tê. Terorîstên Xiristiyan taktîkên xwe yên tundûtûjiyê bi şirovekirina Încîlê û Xirîstiyantiyê, li gorî armanc û nêrîna xwe ya cîhanê rewa dikin.

Ev kiryarên terorîstî dikarin li dijî endamên mezhebên din ên xiristiyan, alîgirên olên din, hikûmetên laîk, kom, kes an civakê bi tevahî bêne kirin. Xirîstiyantî dikare wekî amûrek retorîkî jî were bikar anîn da ku bigihîje armancên siyasî an leşkerî ji hêla terorîstan ve.

Komên terorîst ên xiristiyan rêxistinên paramîlîter, mezheb û komên bêbandor ên mirovan hene ku dibe ku werin cem hev da ku hewl bidin komên din terorîze bikin. Hin kom jî kesên ne girêdayî wan teşwîq dikin ku kiryarên terorîstî bikin. Komkujiya Rewandizê û Êrîşa li ser Oklahomayê û Êrîşên mizgefta Christchurch mînakek terorîzma xiristiyan e.

Mijarên têkildar 
Terorîzm
Terorîzma cihû
Terorîzma îslamî
Tecawiz li dêra katolîk
Rexnekirina încîlê
Nasnameya Xiristiyanî

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Terorîzm
Terorîzma dînî
Terorîzma cihû

Terorîzma cihû kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku mebest û armancên Cihûyan eşkere dikin pêk tê.

Di sedsala 1. de, yekem çalakiya terorîzmê ya Cihûyan pêk hat. Terorîzma Cihûyan li Îsraêl ji sala 1948an vir ve heye.

Koma herî populer ya terorîst Cihû Kax û JDL e. Îro ji aliyê Îsraêl, Kanada, Yekîtiya Ewropayê, û li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve weke terorîst tê dîtin.

Mijarên têkildar 
Terorîzm
Terorîzma îslamî
Terorîzma xiristiyanî

Çavkanî 

Terorîzma dînî
Credit Suisse

Credit Suisse Group AG bankek veberhênanê ya cîhanî û pargîdaniyek karûbarên darayî ye ku li Swîsreyê hatî damezrandin û li wir bingeh e. Navenda wê li Zûrîhê ye. Buroyên wê li hemî navendên darayî yên mezin li çaraliyê cîhanê peyda ne. Bank yek ji neh bankên gerdûnî yên "berbiçav" ên cîhanî ye. Ew di bankeya veberhênanê, bankinga taybet û rêveberiya malî de karûbaran peyda dike. Bank ji bo nepenîtiya hişk a bank-muwekîlê û nepeniya bankingê tê zanîn. Lijneya îstiqrara darayî ew wekî bankek cîhanî ya girîng a pergalê dihesibîne. Credit Suisse di heman demê de firoşkarek bingehîn û hevtayê Forex ya Rezerva Federal a Dewletên Yekbûyî ye.

Dîrok 
Credit Suisse di sala 1856an de hate damezrandin da ku pêşkeftina pergala trênê ya Swîsreyê fînanse bike. Wê deyn dida ji bo alîkariya afirandina tora elektrîkê ya Swîsre û pergala hesinî ya Ewropîayê . Di salên 1900an de, ji ber bilindbûna çîna navîn û pêşbaziya bankayên swîsreyî UBS û Julius Bär, wê dest bi veguheztina bankingê ya piçûk kir. Credit Suisse di 1978an de bi First Boston re hevkarî kir berî ku di sala 1988an de pişkek kontrolê ya bankê bikire. Ji 1990 heta 2000, pargîdanî saziyên wekî Winterthur Group, Schweizerische Volksbank, Swiss American Securities Inc. (SASI), û Bank Leu kirî. Parmendên sazûmanî yên herî mezin ên Credit Suisse Bankeya Neteweyî ya Erebistana Siûdî (9,88%), Desthilata Veberhênanê ya Qatar û BlackRock (her yek ji sedî 5), Dodge & Cox, Norges Bank û Koma Olayan a Siûdî dihewîne.

Pargîdanî di dema krîza darayî ya gerdûnî de yek ji wan bankên herî kêm bandor bû, lê dûv re dest bi kêmkirina karsaziya veberhênanê, ji kar avêtin û lêçûna kêm kir. Bank ji bo dûrketina bacê di navenda gelek lêpirsînên navneteweyî de bû, û ji sala 2008an heya 2012an 2,6 mîlyar dolarên Amerîkî ceza lê hate dayîn. Di sala 2021an de, qezenca  di bin rêveberiyê ya Credit Suisse (AuM) zêdetirî 1.6 trîlyon CHF bû.

Kirîna Credit Suisse ji aliyê UBS 
Di 19ê adara 2023an de banka UBS niyeta xwe ya bidestxistina Credit Suisse ji bo 3.25 mîlyar dolar ragihand.

Çavkanî
Everything Everywhere All at Once

Everything Everywhere All At Once fîlmek komedî ya 2022an a akisyon ya amerîkî ye ku nivîsandin û derhêneriya wê ji hêla Daniel Kwan û Daniel Scheinert ve hatî kirin. Wan fîlmê bi Anthony û Joe Russo û Jonathan Wang re çêkirin. 

Fîlm li ser Evelyn Wang, koçberek Çînî-Amerîkî ye ku ji hêla IRS ve tê kontrol kirin û divê xwe bi versiyona xwe ya gerdûneke paralel re girêbide, da ku pêşî li hebûnek hêzdar bigire, yê ku hewl dide ku her du gerdûnan hilweşîne. Di fîlmê de Michelle Yeoh wekî Evelyn dileyize, bi Stephanie Hsu, Ke Huy Quan, Jenny Slate, Harry Shum Jr., James Hong, û Jamie Lee Curtis di rolên piştgirî yên bingehîn de.

Everything Everywhere All at Once fîlma herî xelatkirî ya hemû deman e. Di 95emîn Xelatên Oscarê de yanzdeh berendam wergirt, û heft xelatên sereke wergirt: Fîlmê Herî Serketî, Derhênerê Herî Serketî, Lîstikvana Herî Baş (Yeoh), Lîstikvanê Alîkar yê Herî Serketî (Quan), Lîstikvanê Alîkar ya Herî Serketî (Curtis), Senaryoya Herî Baştirîn, û Verastkirina Fîlma Herî Baş. Di heman demê de du Xelatên Globeya Zêrîn, pênc Xelatên Hilbijartina Rexnegiran (di nav de wêneyê herî baş), yek Xelatek BAFTA, çar xelatên SAGê (di nav de Ensembleya Baştirîn), tomarek heft Xelatên Ruhê Serbixwe (di nav de Featureya Herî Baş), û çar xelatên sereke yên komeleyê (DGA, PGA, SAG, û WGA) hilda.

Çavkanî 

Fîlmên 2022an
Kenan

Kenan  di Rojhelata Navîn de welatekî cîranê Deryaya Navîn e. Îro welat di nav axa Filistîn, Sûrî, Îsraêl, Urdunê. Kenan navê herêmê yê kevnar e û navê herêmê yên tê zanîn herî kevn jî ew e. Heman demê de herem wek Başûrê Levantê jî tê zanîn. Tê texmînkirin ku navê herêmê ji qewmê kenaniyan tê.

Navê Heremê 
Navê Kenan cara ewil li çavkaniyên fênîkêyiyan derket holê wek şiklê 𐤊𐤍𐤏𐤍 (Knʿn), piştî demekî kin de îsraîlî hatin herêmê ew jî navê heremê כְּנַעַן (Kənáʿan), yewnaniya incîlî de jî wek Χανααν (Xanan),  di erebî de jî ew كَنْعَانُ (Kenaan) hat binavkirin. Di nav her sê dînên yekxwedayî de tê zanîn ku navê Kenanê navê neviyê Adem pêxemberê ye û wî navê xwe daye herêmê.

Dîroka Herêmê 
Gelên kenanî yên herêmê tê zanîn ku ti carê bi awaya etnîkî û yên siyasî ne bûne yek. Herêm tim bûye qada şer û dagirkirinê.

Çavkanî 

Welatên dîrokî
İhsan Eliaçık

Recep İhsan Eliaçık, ( li Qeyserî, Tirkiye) teolog û nivîskarekî îslamî ye ku bi eslê xwe tirk e. İhsan Eliaçık damezrênerê rêxistina îslamî-sosyalîst a tirk a bi navê Misilmanên Antî-Kapîtalîst e. Zêdetirî 20 pirtûkan nivîsandiye ku di nav wan de wergera Quranê ya bi zimanê tirkî jî heye. Wergera wî ya Quranê ji aliyê rayedarên dewleta Tirkiyê ve hatiye qedexekirin û biryara îmha kirina wergera wî ya Quranê ji aliyê dewleta Tirkiyê ve hatiye dayîn.

Jînenîgari
Eliaçik piştî xwendina xwe ya seretayî, navîn û amadeyî li dibistanên cuda yên li bajarên wekî Qeyserê û li Qirşehîrê qedandiye. Xwendina xwe yê zanîngehê di navbera salên 1985-1990î de li Qeyserê li Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Erciyesê xwendiye.

Di Çalakiyên Parka Geziyê de li ser profîla xwe ya twitterê ji bo Recep Tayyip Erdogan gotinên "dîktator, tacîzkar, provokator, bêrûmet, derewîn" bi kar anî û Recep Tayyip Erdogan ji bo tazmînata 50 hezar lîreyên tirkî doz ji bo wî vekiriye.

Ramana wî
Eliaçık bawer dike ku li gorî ayeta Quranê 4:136 ji bo hemî misilmanan ferz e ku her tiştê ku bikar neynin bibexşînin. Wî di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku ew di wê baweriyê de ye ku erkê îslamî ne tenê lênihêrîna feqîran e lê hilweşandina "sîstema şeytanî ya kapîtalîst" e ku ew difikire mirovan feqîr dike "wek ku pêxemberên îslamî pergalên şeytan ên serdema xwe hilweşandiniye." pergala kapîtalîzmê bê hilweşandin. Di berdewamiya axaftina xwe de gotiye ku ew cîhanek bê îstîsmar û bê cûdahî dixwazin.

Ew dibeje ku gelek kes îslamê ji bo berjewendiyên xwe bi kar tînin û welatên wek Erebistana Siûdî, Pakistan û Efxanistan hemû Îslamê bi "têgihiştineke tund" şîrove dikin. Di derbarê laîkîzmê de jî, wî diyar kiriye ku laîkiya klasîk pirtûkên pîroz bider dike û li hemberî laîkîzmê dibe ku rêyek alternatîv were dîtin.

Ew fikrê "cîhanek aştiyê ya bêsînor" diparêze. Li ser peşveçûnê, wî şîrove kiriye ku ew mijarek ji bo zanistê ye ku were nîqaş kirin, ne di dînê de û ne jî di îslam dê bi her awayî xeletî neyên îsbat kirin. Li ser pirhevjînî yê de jî wî diyar kiriye ku ayetên li ser pirzewacê gelek şaş tên famkirin û Îslam bi tundî li dijî vê pêkanînê ye.

Berhemên wî 

 İtikat Üzerine (1992)
 İslam ve Sosyal Değişim (1994)
 Devrimci İslam (1995)
 İslam’ın Yenilikçileri (sê cild, 2000)
 Adalet Devleti; Ortak İyinin İktidarı (2003)
 İhyadan İnşaya İslam Düşüncesi (2003)
 İslam’ın Üç Çağı (2004)
 Mehmet Akif (2004)
 Muhammed İkbal (2004)
 Aliya İzzet Begoviç (2004)
 Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal (2006)
 Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal-Tefsir (sê cild, 2006)
 Daru’s-Selam; Evrensel Adalet ve Barış Yurdu (2006)
 Gerçek Hayat Dini (2006)
 Nüzul Sırasına Göre Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal-Tefsir (2007)
 Mülk Yazıları I (2009)
 Hanginiz Muhammed (2010)
 Mülk Yazıları I+II (2011)
 Bana Dinden Bahset (2011)
 Bu Belde (2011)
 Kur’an’a Giriş (2011)
 Sosyal İslam (2012)
 Demokratik Özgürlükçü İslam (2014)
 Zamanın Sözü (2015)
 Öteki İslam Tarihi 3 (2016)
Çağdaş Dünyada İslam (2017)

Çavkanî

Teolog
Nivîskarên tirk
Mirovên zindî
Pêgasos

Pêgasos (yewnanî: Πήγασος) di mîtolojiya yewnanî de çaxê leheng Perseûs serê Medûsayê jê dike di nav bedena Medûsayê derdikeve. Ew hespekî bibask û pir spehî ye. Hema carekî de baskên xwe veke dikare biçe li ser Çiyayê Olîmpê. Zeus wê peywirdar kir ku ti ew brûskên Zeusê hilgirta. Ji xeynê xwedawenda kes nedikariya li wê siwar be. Lê soxîyê da leheng Belerofon jî pê alikariya Atênêyê siwarê wê bû.

Di demên dirêng de helbestvan wê ji wek ser xwezayê mirovan tekildar kirin. Bi wî awayê ew zêdetir navdar bû. Wê wek xulamên Mûzean nîşan dan ji ber wê ew temsilê bilindbûna hişên mirovan dikir. Tekildarkirina Pegasosê ji helbest û hûnerê ve çîroka Hîpokrinîyê derxistiye holê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Naîad

Naîad (yewnanî: ναϊάδ) periyên kanî, gol, çem û rûbaran e. Di demên kevnar de mirovan wan xêrxwazên xwezayê dihesiband ji ber ku ew alikarî dikirin ji bo dar û giyayan wan xweyî dikirin. Dihat bawerkirin kesên ku ji avawan de vexwe ew paşeroja wan ti bizanibe ji ber vê yekê qabiliyeta pêşbinî jî ba wan hebû.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Nîmfê
Ara (çûk)

Ara an makaw komek tûtiyên parzemîna Amerîkayê ne ku xwediyê dûvikek dirêj in û pir caran gelekî rengîn in. Ew di ajelvaniyê de an jî wekî papagayên malan populer in, her çend fikarên parastinê li ser çend cureyên li xwezayê hene.

Çavkanî
Gondwana

Gondwana yan jî  Gondwanaland, perçeyek bejahî ya mezin bû ku gelek caran wekî superparzemîn hatiye binavkirin ku di dema Neoproterozoîka dereng de (nêzîkî 550 mîlyon sal berê) kom bûye û di serdema Jurasî de (nêzîkî 180 mîlyon sal berê) dest bi perçebûnê kiriye. Qonaxên dawîn ên perçebûnê bi veqetandina Antarktîkayê ji Amerîkaya Başûr (bi avakirina Deryaya Drake) û Awistiralya yê di Dema Paleogene de qewimiye. Gondwana ji ber ku axa Baltîka, Laurentia û Sîbîryayê jê veqetiyane, ji hêla pênaseyên dawî ve wekî superparzemînek nayê hesabkirin. Ji bo cudakirina Gondwana ji herêma Hindî ya bi heman navî gelek caran Gondwana wekî Gondwanaland jî tê binavkirin.

Parzemîna Gondwanayê ji berhevkirinaîên çend kratonan pêk hatiye. Bi van kratonan di dawiyê de Gondwana dine mezintirîn perçeyek parzemînî ya Serdema Palaeozoicê ku qadeke bi qasî 100.000.000 km² erd vegirtiye. Di Serdema Karbonîferê de, Gondwana bi Ewroamerîkayê (Laurasia) re dibe yek perçe û superparzemîna mezin a bi navê Pangaeayê tê avakirin. Gondwana (û Pangaea) gav bi gav di serdema Mezozoî de dest bi perçebûnan dike. Bermahiyên Gondwana dora du-sê parzemîna îro pêk tîne ku di nav wan de Amerîkaya Başûr, Afrîka, Antarktîka, Awistralya Zeland, Erebistan û Parzemîna Hindî heye.

Nav

Navê parzemîna Gondwana ji aliyê zanyarê Awistiryayî Eduard Suess ve hatiye binavkirin ku li gorî herêma navendî ya Hindistanê ya bi heman navî ku ji sanskrîtî ji "Daristana Gondan" hatiye wergirtin. Navê berê di çarçoveyek jeolojîk de yekem car ji hêla H. B. Medlicott ve di sala 1872an de hatiye bikar anîn ku jê re rêzikên rûbirû yên Gondwana (Permî-Trîasî) jî hatine vegotin.

Hinek zanyar têgîna "Gondwanaland" tercîh dikin ku cûdahiyek zelal di navbera herêm û parzemîna super de çêbikin.

Çavkanî

Parzemîn
Biyoerdnîgarî
Adel Bakawan

Adel Bakawan, (jdb. sala 1971an li Herêma Kurdistanê) civaknasekî kurd li Fransa ye ku pisporê Iraqê ye. Ew bi zimanên kurdî, fransî, erebî, inglîzî, tirkî û farisî dizanê. Malbata wî di salên 1980an de ji ber nakokiyên Iraq û Kurdistan koçeriya Ewropa kirin û li Fransayê bi cih bûnê.

Jînengarî 
Di sala 2010an de, Bakawan teza xwe di bin çavdêriya Olivier Roy de li ser tevgera îslamî li Kurdistana Iraqê parast. Ew li Dibistana EHESS, û li Zanîngeha Évry-Val-d'Essonne mamosteyê sosyolojiyê çend sala çalak bû.

Paşê ew rêveberê Navenda Civaknasiya Iraqî (CSI) li Zanîngeha Soran û lêkolînerê hevkar li Enstîtuya Fransî ya Têkiliyên Navdewletî (IFRI) bû.

Çavkanî 

Çivaknasî
Kurdên Fransayê
Pispor
Pisporên Kurd
Halk TV

Halk TV kanaleke televizyonê ya neteweyî ya tirkî ye ku di sala 2005an de hate damezrandin. Ew bi têkiliya xwe bi Partiya Gel a Komarî re tê zanîn, her çend têkiliyên berê di sala 2011an de di bin serokatiya nû ya CHPê de qut bûn., Halk TV yek ji kêm kanalên televîzyonê yên Tirkiyê ye, ku  xwepêşandanên Parka Geziyê xiste ber çavan. Ji ber vê yekê saziya televîzyonê ya Tirk RTÜK bi hinceta "zerar daye pêşketina laşî, exlaqî û derûnî ya zarok û ciwanan" ceza li Halk TV birî.

Dîrok 
Halk TV di 10ê Çileya 2005an de ji aliyê muhasebeyê berê yê CHPê Mahmut Yıldız ve hat avakirin û ji CHPê piştgiriya aborî wergirt. Dema ku Kemal Kiliçdaroglu di sala 2010an de serokatiya CHPê kir, partiyê dest ji dayîna fonan berda û bû sedema zehmetiyên aborî ji bo Halk TV. Kiliçdaroglu her wiha ji parlementer û endamên CHPê xwest ku nebin mêvanên kanalê.

Di gulana 2013an de Halk TV ji ber weşana vîdyoya “herî temaşekirî” ya li ser YouTubeyê ji aliyê RTUK’ê ve hat berterefkirin. Sedema wê jî heqareta li serokwezîr Recep Tayyîp Erdogan bû.

Di dema protestoyên Parka Gezî de, Halk TV yek ji kêm kanalên televîzyonê yên Tirk bû ku bûyeran bi zindî dişopand. Di encamê de RTUKê ji ber “zerar daye pêşkeftina bedenî, exlaqî û derûnî ya zarok û ciwanan” ceza li Halk TV birî.

Çavkanî
Mîtolojiya erebî

Mîtolojiya erebî an polîteîzma erebî ew forma serdest a dîn di Erebistana beriya îslamê de bû û li ser hurmeta ruh û xwedayan bû. Bi fetha îslamî ya bi rêveberiya Muhemmed ev rewş guherî, olên xwecihî yên ereb winda bûn û piraniya ereb piştî şerê ereb û misilman bûn misilman.

Dîrok 
Di Erebistana beriya îslamê de olperestiya xwecihî ya ereban, dînên semîtîk ên kevnar, xiristiyanî, cihûtî, mandaîzm û zerdeştî jî di nav de bûn.

Îbadeta polîteîzma erebî ji xweda û xwedawendên cihêreng re dihatin kirin, di nav de Hubel û xwedawendên el-Lat, el-Uzza, û Menat, li mal û perestgehên herêmî yên wekî Kabe li Mekeyê. Beytên bi rêûresmên cûrbecûr, hec û feraset û her weha qurbankirinên olî, dihatin kirin. Gelek teswîrên fizîkî (peyker) yên xwedayên beriya îslamê bi taybetî li nêzî Kabeyê hebûn, ku tê gotin heta 360 ji wan li wir peyda bûn, ku artêşa Îslamî ya bi serokatiya Mihemed hilweşandin.

Rola îslamê di windabûna dînên kevn de 
Misilman di wê baweriyê de ne ku Mihemed piştî têkbirina Ereban hemû perestgeh û ayînên wan -ku wan jê re digotin pût- wêran kir, tenê Perestgeha Kabeyê hişt û dîsa mala Xwedê îlan kir. Îbrahîm Kabeya ku di eslê xwe de jê re digotin "Mala Xwedê" ava kir, tevî ku neviyên kurê Îbrahîm (Îsmaîl) ku ji Mekkeyê bûn, koçî welatên din kirin û kevirên Kabeyê bi xwe re hildan û paşê wan keviran kir peyker û îbadetê kirin. Di dawiyê de ew peyker li seranserê Erebistanê belav bûn û Erebên muşrîk kabe girtin û bi van peykeran tijî kirin. Piştî derketina Îslamê hemû peykerên Ereban ji Kabeyê hatin hilweşandin.

Çavkanî 

Mîtolojiya erebî
Şerê ereb û misilman

Şerê ereb û misilman şerekî leşkerî û olî yê şeş ​​salan bû ku li nîvgirava Erebistanê di navbera misilmanên bi serokatiya Muhemmed û erebên pûtperest ên bi serokatiya eşîra Qureyş de bû. Pevçûn di Adara 624an de bi Şerê Bedrê dest pê kir, û bi fetha Mekkeyê û serketina misilmanan bi dawî bû.

Dîrok 
Muhammed îdia dike ku di 40 saliya xwe de ji eşîra xwe ya Qureyşiyan a li Mekkê re bûye pêxember. Qureyşiyan qebûl nekirin û piştî ku ew û peyrewên wî ji aliyê Qureyşiyan ve hatin çewsandin, Mihemed ferman da wan ku di sala 615an de li Hebeşistanê bigerin û li wir bi dilekî vekirî hatin pêşwazîkirin. Piştî mirina mamê wî Ebû Talib di sala 619an de Pêxember Muhemmed hindik kes hebûn ku di hawîrdora dijminahiya bajarê Mekkeyê de ewlekariya wî bikin.

Hin kesan li Medîneyê Îslam qebûl kirin û li Medîneyê jî peyva Muhemmed û Îslamê belav kirin. Îslam hêdî hêdî li Medîneyê di Adara 622an de mezin bû, niha 72 misilman hebûn. Wan daxuyand ku ew amade ne ku Muhemmed li hember Ereban biparêzin. Ereban bi bihîstina zêdebûna hejmara Mislimanan ev daxuyanî weke îlana şer girtin. Ereb jî di hewldana kuştina Muhemmed de di Gulana 622 de bi ser neketin. Piştî gefên kuştinê ji Ereban, Muhemmed soza parastinê ji Ensar wergirt. Paşê destûr da şagirtên xwe ku vegerin Medînê. Piştî ku ew jî çû Medîneyê, Muhemmed dest bi astengkirina karwanên ereban kir ku ji bo tolhildan û telafîkirina zirarên ku ereban li wî û hevalên wî dane.

Ev yek bû sedema şerê Bedir, Uhud û Xendekê û piştî wan şeran di sala 628an de eşîrên Ereb ên Mekkeyê û Misilmanên Medîneyê peymaneke 10 salî ya bi navê Peymana Hudeybiyê îmze kirin.  Lêbelê, di sala 630 de, Ereban peymana Hudeybiyê ji ber êrişa Benubekir, beşek ji Qureyş, li dijî Benu Xuza'a, hevalbendên misilman, şikand.

Piştî ku peyman şikest, fetha Mekkeyê pêk hat û misilman bi ser ketin. Mekke wê bibûya xaka misilmanan û hemû peykerên xwedayên Ereb ên li Kabeyê wê bihatana hilweşandin û ola kevnar a Ereban bihata bidawîkirin.

Çavkanî 

Şer
Îslam
Ereb
Claude Monet

Oscar-Claude Monet  (jdb. 14ê sermaweza 1840an - 5ê berfanbara 1926an) wênesazekî fransî û damezrînerê wênesaziya impresyonîst bû. Ew wekî pêşengê sereke yê modernîzmê tê dîtin, ku bi taybetî ji ber hewldanên wî yên boyaxkirina xwezayê tê zanîn, bi awayê ku wî xwezayê didît. Wî têgihiştinên xwe yên li ber xwezayê, bi taybetî ji bo wênesaziya peyzajê ya li derve (li derve), bi awayeke împresyonîst dianî ziman. Di dema karîyera xwe ya dirêj de, ew pisporê felsefeya impresyonîzmê ya herî domdar û berhemdar bû. 

Peyva "împresyonizm" ji sernavê tabloya wî Impression, soleil levant, ku di sala 1874an de ji hêla Monet û hevkarên wî ve wekî alternatîfek ji bo Salonê hate pêşandan.

Monet li Le Havre, Normandiya mezin bû, û ji temenek piçûk ve bi der û xêzkirinê re eleqedar bû. Her çend diya wî, Louise-Justine Aubrée Monet, piştgirî da daxwazên wî ku bibe wênesaz, bavê wî, Claude-Adolphe, vê yekê nepejirand û xwest ku ew kariyerek karsaziyê bişopîne. Claude pir nêzîkî diya xwe bû, lê ew di Çileya 1857an de dema ku ew şazdeh salî bû mir, û ew şandin ba xaltîka xwe Marie-Jeanne Lecadre, jineke bêzar, jinebî lê dewlemend. Wî li Académie Suisse xwend û xwendekarê wênesazê dîroka akademîk Charles Gleyre bû. Hevalê wî Auguste Renoir di heman dibistanê de xwend. Berhemên wî yên destpêkê peyzaj, dîmenên deryayê û portreyan dihewîne, lê hindik bal kişand. Bandorek bingehîn a destpêkê Eugène Boudin bû ku wî bi têgeha wênesaziya hewaya vekirî (li derve) kir. Ji sala 1883an de, Monet li Giverny, li bakurê Fransayê, dijiya, li wir mal û milkek kirî û dest bi projeyek mezin a peyzajê kir, di nav de hewza sosinek avê.

Mebesta Monet ew bû ku gundewarên fransî belge bike, wî rêbazek xêzkirina heman dîmenê gelek caran afirand da ku guhertina ronahiyê û derbasbûna demsalan bikişîne. Di nav mînakên herî naskirî de rêzikên wî yên hêşînahiyê (1890–91), tabloyên Katedrala Rouen (1894), û tabloyên sosinên avê yên li baxçê wî li Giverny ne, yên ku di 20 salên dawîn ên jiyana wî de ew bi berdewamî mijûl kirin.

Di dema jiyana xwe de tabloyên Monet pir caran hatin pêşandan, û serfirazî, navûdeng û populerbûna Monet di nîvê duyemîn ê sedsala 20an de zêde bû. Lewma ew bû yek ji navdartirîn wênesazên cîhanê û çavkaniyek îlhamê ji bo komên hunermendên pêşkeftî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1840
Mirin 1926
Ji birayê kurd re

Ji birayê kurd re, () helbestek e ku ji aliyê helbestvanê Ûkrayniyê  ve di adara sala 1963an de hatiye nivîsandin û heta sala 1965an bi nepenî hatiye belavkirin. Helbesta Ji birayê kurd re yek ji berhemên herî girîng ên Simonenko ye ku bi vê helbestê bûye yek ji girîngtirîn kesayetên wêjeyê ya ûkraynî. Vasyl Symonenko bi vê helbest bûye wekî lehengekê netewî ya ûkraynî. Ev helbest bi awayek bilez bûye sembola berxwedana Ûkraynayê. Simonenko di heman salê de bi dijwarî rastî êrîşa asayîşa dewleta Sovietê tê. Vasyl Symonenko di meha berfanbar sala 1963an, di temenê 28 salî xwe de 9 meh piştî nivîsîna vê helbestê dimire.

Ev helbest ji aliyê Vasyl Symonenko ve di bin bandora şoreşa Îlonê ya Kurdistanê de hatiye nivîsandin, ji bo Kurdan hatiye nivîsandin, lê di têkoşîna netewî ya Ûkraynayê de jî xwedî mîraseke dîrokî ye. Di sala 1968an de heman helbest bû sirûda neteweyî ya têkoşîna welêt li dijî şovenîzma rûsî.

Helbesta Symonenko şêwaza helbesta  ya klasîk a edebiyata Ukraynayî ya  dubare dike. Shevçenko wekî metneke çavkanî bikar tîne, Symonenko rewşa berxwedanê ya li hember Rûsîbûnê (bi zorê danasîna zimanê rûsî) vedibêje. Di destpêka helbestê de, ew ji Shevchenko re dibêje:

Helbest

Çavkanî

Girêdanên derve 

Wêje
Wêjevanên ûkraynî
Kurd
Charlie û febrîqeya çîkolatan (pirtûk)

Charlie û febrîqeya çîkolatan ( sernavê resen: Charlie and the Chocolate Factory)  romaneke zarokan a sala 1964an a nivîskarê brîtanî Roald Dahl e.Di çîrokê de serpêhatiyên ciwan Charlie Bucket di hundurê kargeha çîkolata ya çîkolatavanê eksentrîk Willy Wonka de vedibêje.

Çîrok bi eslê xwe ji serpêhatiyên Roald Dahl bi pargîdaniyên çîkolatê re dema ku ew li Dibistana Reptonê li Derbyshireyê bû, îlhama xwe girt. Cadbury gelek caran paketên cerribandinê ji zarokên dibistanê re şand da ku nêrînên xwe li ser hilberên nû bistînin .Di wê demê de (nêzîkî salên 1920an) Cadbury û Rowntree du mezintirîn hilberînên çîkolatayê li Înglîstanê bûn, û her du pargidanî jî gelek caran hewl didan ku razên bazirganiyê bidizin bi şandina xefnêrên ku xwe wekî karmend nîşan dan nav kargehên hev - ev îlhama Dahl ji bo xefnêrên birçî yên reçeteyê ( mîna hevrikê Wonka Slugworth) ku di pirtûkê de dixuyin.

Naverok

Wergera Kurdî 
Wergêrê kurd Aydin Rengîn ev berhema Roald Dahl wergerand bo kurdî. Pirtûk  weşanxaneya Cervantes  de derket.

Çavkanî 

Pirtûk
Roman
Romanên klasîk
Wêjeya zarokan
Wêjeya brîtanî
Metodolojî

Metodolojî, têgeheke ku rê û rêbazên xebatan rave dike. Metodolojî di wateya xwe ya herî hevpar de, hûrgilî ya awayiya lêkolînan e. Lêbelê ev têgîn dikare bi xwe rêbazan yan jî nîqaşa felsefî ya texmînên paşerojê yên têkildar re vebêje. Rêbaz prosedurek sazkirî ye ku ji bo gihandina armancek diyarkirî ye. Di çarçoveya lêkolînê de, ev armanc bi gelemperî vedîtina zanîna nû ye yan jî verastkirina îddîayên zanîna pêşheyî ye. Ev bi gelemperî gavên cihêreng vedihewîne, mîna hilbijartina nimûneyekê, berhevkirina daneyan ji vê nimûneyê û şîrovekirina vê daneyê. Lêkolîna rêbazan ravekirin û analîzek berfireh a van pêvajoyan pêk tîne. Ev aliyên nirxandinê bi berhevkirina rêbazên cihêreng vedihewîne da ku awantaj û dezawantajên wan li gorî armanc û rewşên cihêreng ên lêkolînê binirxîne. Ev ravekirin û nirxandinên rêbazan bi gelemperî bi texmînên paşxaneya felsefî ve girêdayî ne. Texmîn li ser mijarên wekî diyardeyên lêkolînkirî çawa têne têgihîştin, çi delîl ji bo wan an li dijî wan pêk tê û armanca giştî ya lêkolînê çi ye. Dema ku di wateya herî berfireh de tê fêm kirin, metodolojî di heman demê de nîqaşa van mijarên razbertir jî dihewîne.

Çavkanî
Metodolojî
Sîkhîzm

Sîkhîzm, ku wekî Sîkhî jî tê zanîn (bi zimanê penjabî: ਸਿੱਖੀ Sikkhī, ji peyva ਸਿੱਖ, Sikh, ku tê wateya şagirt, lêger an xwende) dîn û felsefeyek hindistanî ye ku li herêma Pencab a parzemîna Hindistanê peyda ye, ya ku li dora dawiya sedsala 15an de hatiye avakirin. Ew baweriya rêxîstî ya herî dawî hatî damezrandin e û pêncemîn-mezin ola cîhanê ye, bi nêzîkê 25-30 mîlyon alîgiran (li gorî statîstîkên destpeka sedsala 21an).

Çavkanî 

Sîkhîzm
Marcel Marceau

Marcel Marceau an bi navê xwe yê fermî Marcel Mangel (jdb. 22ê adara 1923an - 22ê îlona 2007an) lîstikvan û hunermendê mîmiyê yê fransî bû ku bi kesayetiya xwe ya sehneyê "Bip the Clown" gelek navdar bû. Wî mîmê wekî hunera bêdengiyê bi nav kir û zêdetirî 60 salan li seranserê cîhanê bi awayekê profesyonel performans kir.

Wek ciwanekî cihû, ew bi veşartî dijiya û bi berxwedana fransî re di piraniya Şerê Cîhanê yê Duyem de xebitî. Piştî şer wî li Parîsê hunera dramatîk û mîmîkê xwend.

Kurtejiyan 
Marceau ku wekî "rêberê hunera bêdeng" tê zanîn, li Strasbourg - Elsasê ji dayik bû wek zarokê Charles Mangel û Anne Werzberg. Dema ku ew çar salî bû, ew û malbata xwe ya bi eslê xwe cihû koçî Lille kirin, tevî ku ew di destpêka xortaniya xwe de vegeriyan Strasbourgê. Di 16 saliya xwe de, dema ku leşkerên alman bi destpêka şerê cîhanê yê duyem êrişî Fransayê kirin, Marcel û malbata wî neçar man ku mala xwe biterikînin û reviyan Limoges. Bavê wî qesabekî cihû bû, ji aliyê Gestapoyê ve hat girtin û sirgûnî kampa komkirinê ya Auschwitzê hat kirin.

Marcel û birayê wî Alain, biryar dan ku paşnavê Marceau bigirin da ku eslê xwe yê cihû veşêrin. Paşnav ji bo bîranîna François Séverin Marceau-Desgraviers, generalê Şoreşa Fransî hate hilbijartin. Herdu bira li Limoges beşdarî berxwedana Fransayê bûn û li wir gelek zarokên cihû ji kampên komkirinê rizgar kirin (li gor hin versiyonan 350 zarok). Paşê, her du bira tevlî hêzên Fransaya Azad ên Charles de Gaulle bûn.

Marceau di sala 2007an de piştî kariyereke serketî wek hunermendê mîmiyê li Limogesê mir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1923
Mirin 2007
Sendroma Asperger

Sendroma Asperger (AS), ku wekî Asperger jî tê zanîn, guhertoyek otîzmê ye ku navê wê li ser navê doktorê zarokan Hans Asperger e. Ew di nav nexweşiyên pêşveçûna neuronal û derûnî de tê hesibandin.

Taybetmendiyên sendromê dijwariyên di têkîliyên civakî û danûstendinê de û her weha cûdahiyên di têgihîştin û hilberandina stimulasyonê de ne (ev hesasiyetên hestiyar ên zêde û kêm û dijwariyên di parzûnkirina teşwîqan de dihewîne). Herwiha, berjewendî û jêhatiyên awarte jî tîpîk in.

Kesên bi sendroma Asperger zehmetiyên wan di naskirina formên analog ên ragihandinê de (jestîk, ravekên rû, têkiliya çav) di mirovên din de, nirxandina wan an şandina wan de heye. Wekî encamek, têkilî û tevgera pêwendiya mirovên bi otîzma Asperger dikare xerîb û nebaş xuya bike. Ji ber ku zîrekiya wan di pir rewşan de normal e, ew bi hêsanî ji hêla kesên li dora xwe ve wekî xerîb têne hesibandin. Carinan, sendroma Asperger bi jêhatîbûn an jî şiyana însular re girêdayî ye.

Berevajî formên din ên otîzmê, pêşveçûna ziman bi gelemperî bandor nabe û astengiya rewşenbîrî tune. Kesên bi sendroma Asperger re dibe ku di warên wekî objektîf, têgihîştina ne-hestî, ya hundurîn, baldarî û bîranînê de xûrt bin. Hê ne diyar e ka divê ew wekî nexweşiyek an jî wekî guhertoyek normê di hilberandina agahdariya mirovî de were dabeş kirin: Zanyar, bijîjk, û hem jî mirovên otîstîk yên Asperger û malbatên wan ve di vê pirsê de ne li hev nakin. Lêbelê, şertê bingehîn ji bo teşhîsa sendroma Asperger ew e ku di gelek warên jiyanê de kêmasî hebin. Ji hêla bijîjkî ve, ji ber vê yekê ew wekî nexweşiyek tê hesibandin û ji ber vê yekê niha wekî nexweşiyek pêşveçûnê tê dabeş kirin. Civaka lêkolîner jî li ser wê yekê napejirîne ku gelo sendroma Asperger divê wekî nexweşiyek bi kalîte ya serbixwe were dîtin an wekî guhertoyek qels a otîzma zarokatiya zû. Lêbelê, şertê bingehîn ji bo teşhîsa sendroma Asperger ew e ku di gelek warên jiyanê de kêmasî hebin. Ji hêla bijîjkî ve, ew xwedî nirxek patholojîk e û ji ber vê yekê niha wekî nexweşiyek pêşkeftinê tê dabeş kirin.

Çavkanî 

Nexweşiyên norolojîk
Mafên kesên LGBT li Erebistana Siûdî

Kesên Lezbiyen, gey, bîseksuel, transgender (anku kesên êlcîbîtî LGBT) li Erebistana Siûdî bi zordarî û pirsgirêkên qanûnî yên dijwar re rû bi rû dimînin, ku niştecihên ne LGBT rastî wan nayin. Hevzayendîtî bi tevahî neqanûnî ye.

Mafên kesên LGBT ji aliyê hikûmeta Erebistana Siûdî ve nayin naskirin. Qanûna sûcê ya Erebistana Siûdî ji şerîeta îslamê ji qurana ji sedsala 7an hatiye wergirtin. Zagonên dij-LGBT vedigerin çîroka Lût. Digel vê yekê ku ne di quranê de û ne jî di wê demê de nav û peyvek ji bo hevzayendîtiyê tune bû, misilmanên kevneperest bawer dikin ku çîroka Lût bi taybetî behsa çalakiyên hevzayend dike.

Hevzayendîtî û transgender bi gelemperî wekî çalakiyên bêexlaqî û bêedebî têne dîtin, û qanûn kiryarên hevzayend bi cezayê darvekirinê, zindana heta hetayê, cezayê pere, dersînorkirin û qamçiyan ceza dike; "kastrasyona kîmyewî" jî hatiye bikaranîn. Di lêpirsîn û binçavkirinan de lêdan û îşkence tên bikar anîn. Şîdeta civakê li dijî kesên LGBT pêk tê.

Çavkanî 

Erebistana Siûdî
Mafên kesên LGBT li rohjilata navîn

Kesên lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) bi gelemperî li piraniya deverên rojhilata navîn xwedî mafên bisînor an pir bisînordar in û rastî dijminatiyên giran tên. Ji 18 welatên herêmê li 9 welatên têkîliya zayendî ya di navbera mêran de neqanûnî ye û li pênc ji van 18 welatan bi îdamê tê cezakirin. Maf û azadiyên hemwelatiyên LGBT bi xurtî di bin bandora kevneşopiyên çandî û edetên olî yên gelên li herêmê de ne - bi taybetî îslamê.

Hemû çalakiyên hevzayendî li Behreyn, Kîpros, Kîprosa Bakur, Îsraêl, Urdun, Libnan û Tirkiyeyê qanûnî ne.

Li Kuweyt, Misir, Oman û Sûriyê çalakiya hevzayendî ya mêr neqanûnî ye û bi cezayê girtîgehê tê cezakirin. Her wiha li Îran, Erebîstana Siûdî, Qetar û Îmarat jî bi îdamê tê cezakirin. Li Yemen û Şerîda Xezeyê, li gorî kiryara ku hatiye kirin, dibe ku ceza di navbera îdam û zindanê de cûda be.

Çavkanî 

Erebistana Siûdî
Harris Mobray

Harris Mobray (/ˈhæ.ɹɪs ˈmoʊ.breɪ/; jidayîkbûn 1999) zimanzan û bernamesazekê ​​amator ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ew bi çêkirina gelek pêşniyaran ji bo kodkirina zimanên hindikahiyên li çaraliyê cîhanê bi braille navdar e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1999
Mirovên zindî
Bajirao Mastani

Bajirao Mastani fîlmeke dramaya dîrokî ya bi zimanê hindî ya 2015an e ku ji hêla Sanjay Leela Bhansali ve hatiye derhêner kirin. Li ser bingeha romaneke maratî ya Nagnath S. Inamdar, fîlm çîroka Maratha Peshwa Bajirao I (1700–1740) û jina wî ya duyem Mastanî, ku prenseseke şervan ya hindû-mislilman e, vedibêje.

Çîrok 
Bajiraoyê ciwan di dadgehê de şansê rabûna pêşewayê distîne û desteser dike. Cend sal şûnda, di kampanyaya şer de, ew û prensesa şervan Mastanî hev nas dikin û evîndar dibin. Lêbelê, Bajirao ji xwe bi Kashibai re zewicî ye. Tevî dijberiya diya wî Radha Maa û dadgehê, ku tenê Mastani wekî mîrzayê tehemûl dikin, Bajirao wê wekî jina xwe ya duyemîn digire. Dema ku Mastanî û Kashibai ducanî dibin û her yek kurekî tînin dinyayê, tengezarî zêde dibin. Gava Bajirao tevlî kampanyayeke din a şer dibe, malbat û dadgeh Mastanî û kurê wê dixin zîndanê. Dema ku Bajirao vê nûçeyê distîne, ew dîn dibe û di şer de birîndar dibe. Demek şûnda, bêyî ku careke din Mastanî bibîne, ji ber birînên xwe dimire. Mastanî bi xwe di girtîgehê de dimire.

Agahiyên fîlmê 
Fîlm û muzîka wê bi Eros International re hevbeş hate çêkirin. Di fîlmê de Ranveer Singh, Deepika Padukone û Priyanka Chopra bi Tanvi Azmi, Vaibhav Tatwawaadi, Milind Soman, Mahesh Manjrekar û Aditya Pancholi di rolên piştevaniyê de cih digirin.

Çavkanî 

Fîlmên 2015an
Mastanî

Mastanî (29ê tebaxa 1699an - m. 28ê nîsana 1740an) keça Chhatrasal û Ruhani Bai Begum bû. Wek prenseseke şervan ya hindû-misilman, ew bû jina duyem a Bajirao I. Têkiliya wê ya di malbata Maratha Brahmin de hem bûye mijara heyran û nîqaşan û hem jî di roman û sînemaya Hindistanê de pir caran hatiye adaptekirin, wek di fîlma Bajirao Mastani de.

Kurtejiyan 
Mastanî wek zarokê Chhatrasal û mîrzaya wî ya faris Ruhaani Bai hatiye dinê. Bavê wê damezrînerê Dewleta Panna bû. Ew û bavê wê peyrewên Pranami Sampradaya bûn, mezhebeke hindû ya ku li ser perestina Bhakti ya Sri Krishna ye. Lê ji ber ku diya wê Şîa bû, ew şopînera Îslamê jî bû.

Zewaca bi Bajirao I re 
Di sala 1728an de, Newab Mihemed Xan Bangaş êrîşî Keyaniya Chhatrasal kir, ew têk bir û paytexta wî dorpêç kir. Chhatrasal bi dizî ji Bajirao re nivîsî û daxwaza alîkariya wî kir. Bajirao piştî ku gihîşt Jaitpurê li nêzî Kulpahar li Uttar Pradesh a niha, Bangash têk bir. Di spasiyê de, Chattrasal keça xwe Mastanî da Bajirao. Wê demê, Bajirao ji xwe zewicî bû, lê Mastanî wek jina xwe ya duyem qebûl kir.

Gava Bajirao vegeriya malê, zewac bi gelemperî ji ber sedemên kevneşop nehat pejirandin. Mastanî demekê bi Bajirao re li qesra wî ya Shaniwar Wada li bajarê Pune jiya. Kuçeya bakur-rojhilatê qesrê wek Mastanî Mahal hat binav kirin û deriyê wê yê derve yê bi navê Mastanî Darwaza hebû. Bajirao demeke bi şûn de ji bo Mastanî li Kothrudê di sala 1734an de,  qesrek serbixwe ava kir. Qesra li Kothrud piştî mirina Mastanî hat hilweşandinn. Hin beşên vê li Muzexaneya Raja Dinkar Kelkar têne pêşandan.

Kurê wê Şemşêr Bahadûr 
Mastanî kurekî anî dinyayê û navê wî Krishna Rao lêkir, çend meh piştî ku Kashibai, jina yekem a Bajirao, kurek anî dinyayê. Di dawiyê de navê zarokê wek Şemşêr Bahadûr hat guhertin, ku navekî milsimanan e. 

Piştî mirina Bajirao û Mastanî di sala 1740an de, Kashibai Şemşêr Bahadûr ê 6 salî xiste bin çavdêriya xwe û ew wek zarokê xwe mezin kir. Şemşêr serweriya Banda û Kalpî kir. Di sala 1761 de, ew û hêzên artêşa wî ligel Peşwa di Şerê Sêyemîn ê Panipat de di navbera Maratha û efxanan de şer kirin. Şemşêr di wî şerî de birîndar dibe û piştî çend rojan li Dîgê dimire.

Mirina wê 
Mastani di sala 1740an de mir, demeke kin piştî mirina Bajirao. Sedema mirina wê nayê zanîn. Tê gotin ku ew ji ber şîna mirina mêrê xwe mir. Mastanî li gundê Pabalê hat veşartin. Ji gora wê re hem semadiya Mastanî (bi hîndû) hem jî mezarê Mastanî (bi farsî) tê gotin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1699
Mirin 1740
Bajirao I

Bajirao I  an Bajirao Ballal (jdb. 18ê tebaxa 1700an - m. 28ê nîsana 1740an), wekî Visaji ji dayik bû, 7emî  Pêşewayê Împaratoriya Maratha bû. Di dema wezîfeya xwe ya 20salî de wekî Pêşewa, wî Nizam Elmulk di çend şerên mîna Şerê Palkhed û Şerê Bhopal de têk bir. Bajirao beşdarî serweriya Maratha li başûr û bakurê Hindistanê bû. Ji ber vê yekê, bandora wî li ser damezirandina desthilatdariya Maratha li Gujarat, Malwa, Rajputana û Bundelkhand hebû. Wî her weha Konkan li peravên rojavayê Hindistanê ji Siddiyên Janjira û desthilatdariya Portekîzî rizgar kir.

Têkiliya Bajirao bi Mastanî, jina xwe ya hindû-misilman re, mijarek nakokî ye û di roman û sînemaya hindî de gelek caran hatiye adaptekirin, wek di fîlma Bajirao Mastani de.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1700
Mirin 1740
Împeratoriya Maratha

Împeratoriya Maratha an Konfederasyona Maratha, (bi marathî मराठा साम्राज्य Maratha Samrajya) dewletek li navenda Hindistanê bû (1674-1818) ku di sedsala 18an de hema hema statûya superhêz bi dest xist. Di heman demê de bi hilweşîna Împeratoriya Moxol re, ew bû nûvekirina bandora hinduîzmê li Hindistanê.

Çavkanî 

Dîroka Hindistanê
Dewletên dîrokî
Dîrok