nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Çiğdem Kılıçgün Uçar

Çiğdem Kılıçgün Uçar (jdb. 1978 li Ezirganê) parêzerek navdar a Tirkiyê ye û ji ber xebatên xwe yên parêzvaniyê yên li ser mafên jinan û wekheviya zayendî di nav neteweyî de tê naskirin. Ew bi hewldanên xwe yên ji bo pêşxistina hêza jinan û parastina mafên jinan li Tirkiye û derveyî welat tê naskirin. Bi taybetî bûye parêzera jinên ku rastî tundî û cudakariyê hatine, û bi awayekî aktîv di piştgirîkirina reformên yasayî yên ku mafên jinan diparêzin de cih girtiye. 

Çiğdem Kiliçgün Uçar niha berdevka Partiya Çep a Kesk e.

Kurtejiyan 
Dibistana seretayî, navîn û amadeyî li Erzinganê qedand. Di sala 1999an de li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Wêjeyê beşa Dîroka Zanistê qedand. Di sala 1999an de di rêxistina HADEP a navçeya Bakirkoyê de dest bi karê siyasî kir. Demekê li Stembolê mamostetî kir.

Di sala 2009an de bi pêkanîna sîstema hevserokatiyê ya ku di Partiya Civaka Demokratîk a Stembolê de li ser esasê parêzgehê hatiye bicihkirin, weke yekem hevseroka parêzgehê hate hilbijartin. Dema ku DTP hate girtin, heta sala 2011an wekî Hevseroka Giştî ya Partiya Aştî û Demokrasiyê ya eyaleta Stembolê heman wezîfe pêk anî. Di 22yemîn Kongreya Awarte ya HDPê de di 22ê hezîrana 2014an de wekî endama PMê hat hilbijartin.

Piştî endamtiya PMê ya HDPê weke endamê Meclîsa Giştî ya Kongreya Demokratîk a Gelan û di Meclîsa Gel û Baweriyan de xebitî. Di avakirina Înîsiyatîfa Hevgirtina Jinê ya Sultangazî de cih girt.

Di 2. Kongreya Awarte ya Partiya Çep a Kesk a ku di 16ê çiriya pêşîn 2022an de pêk hat, bi Îbrahîm Akin re weke hevberdevk hat hilbijartin.

Çavkanî
Mafên jinan

Mafên jinan ew maf in ku li seranserê cîhanê ji bo jin û keçan tên daxwaz kirin. Di sedsala 19an de tevgera mafên jinan û di sedsalên 20ê û 21ê de jî tevgerên femînîst hatin ava kirin. Li hin welatan, ev maf ji hêla qanûn, adet û tevgerên herêmî ve têne saz kirin an piştgirî kirin, lê li hin welatan, ew têne paşguh kirin û binpêkirin. Ew ji têgînên berfirehtir ên mafên mirovan cuda dibin, ji ber ku di warê dîrokî û civakî de rewşa mêr û xort ji ya jin û keçan çêtir bû.

Pirsgirêkên ku bi gelemperî bi têgînên mafên jinan re têkildar in ev in: Mafê yekparebûna laş û xweserî, bêparbûna ji tundûtûjiya zayendî, dengdan, xwedîbûna erkên giştî, girêbestên qanûnî, mafên wekhev di hiqûqa malbatê de, karkirin, mûçeyên adil an jî mûçeyên wekhev, xwedîbûna mafên zayînê, xwedîbûna milk û perwerdehiyê.

Çavkanî 

Mafî
Mafên jinan
Azadî
Birayên Coen

Joel Coen (jdb. 29 çiriya paşîn 1954) û Ethan Coen (jdb. 21 îlon 1957, Minnesota), senarîst û derhêner in ku wekî Birayên Coen têne zanîn. Herdu bira li taxa St. Louis Park a Minnesotayê mezin bûne. Bavê wan Edward Coen, profesorekî aboriyê ye li Zanîngeha Minnesotayê û diya wan Rena Coen, profesorê dîroka hunerê li Zanîngeha Dewletî ya St. Cloud bû.

Zarokahî û perwerdehî 
Di zarokatiya xwe de, Joel bi birînâ çîmenê cîranên xwe da pere qezenc dikir. Bi pereyên ku bi dest xistiye wênekêşeke Vivitar Super-8 kirî û bi Ethan re, wan fîlimên ku li televîzyonê temaşe dikirin bi zarokên cîran re ji nû ve çêkirin. Her du bira beşdarî koleja Simons Rock li Great Barrington, Massachusettsê bûn, ku ji bo xwendekarên ronak perwerdehiya destpêkê ya lîsansê da. Joel, piştî ku ji Simons Rock  mezûn bû, çar salan li Zanîngeha New Yorkê bernameya xwe ya fîlman dewam kir û bi navê Soundings fîlmekî kurt ê 30 deqeyan, weke têza xwe hilberand. Ethan, beşdarî Zanîngeha Princetown bû û di sala 1979an de bi têza "Du Perspektîvên li ser Felsefeya Dereng a Wittgenstein" di lîsansê felsefeyê de wergirt.

Joel piştî ku ji Zanîngeha New Yorkê mezûn bû, di vîdeo û fîlmên muzîkê de weke "alîkarê çêker" xebitî. Dema ku di mijara derhêneriya fîlm de pispor bû, bi Sam Raimi re hevdîtin kir û di fîlma The Evil Dead a sala 1981ê de bû alîkarê edîtor.

Serkeftina fîlmên Birayên Coen 
Birayên Coen heta roja îro gelek fîlmên komedî yên serkeftî yên wekî O Brother, Where Art Thou?, Raising Arizona û ji bilî The Big Lebowski filmê "kenawerî ye reş" ji ên wekî Miller's Crossing, Blood Simple û fîlmên ku drama û komediya wek Fargo, The Man Who Wasn't There ("Zilamê Ku Tunebû"), Barton Fink pêk anîn. 

Di piraniya fîlmên xwe de, Joel wekî derhêner û Ethan jî wekî senarîst xuya dike. Motaj û sînematografiya filmê wan ji aîdî Roderick Jaynes e. Ev nav paşnavek e ku ji aliyê Birayên Coen ve tê bikaranîn. Her wiha fîlmên ku wan bi hev re nivîsandine û derhêneriya wan kiriye an jî berhemên ku wan ji hev cuda nivîsandine û derhêneriya wan ji cuda kirine hene. Lîstikvanên ku bi wan re xebitîn, gotin ku her du jî xwediyê heman perspektîv û têgihiştinê ne û dema ku bi pirsekê çûn cem yekî ji wan jî heman bersiv distînin. Ji ber vê hevgirtinê, di warê sînemayê de ji wan re "Derhênerê Du Serî" jî tê gotin.

Ew bi tîcaretên xwe yên stîlîstîkî yên cihêreng û tevî hevrêziya celebê têne zanîn. No Country for Old Men, A Serious Man and Inside Llewyn Davis di anketa BBC ya sala 2016an de ji sala 2000an vir ve di rêza fîlmên herî mezin de cih girtiye. Di sala 1998an de, Enstîtuya Amerîkî ya Fîlman (AFI), Fargo, di nav 100 fîlmên herî mezin ên amerîkî de cîh girt.

Fîlmografî

Çavkanî 

Mirovên zindî
David Woodard

David Woodard (jdb. 6ê nîsana 1964an li Santa Barbara, Kalîforniya, DYA) birêvebirê orkestra û ji nifşên malbatên bijarde yên mêtinger ên amerîkî ye.

Woodard herwisa ji bo karê xwe bi Nueva Germania bajarokekî îdealîstî yê femenîstî û giyaxwarî li welatê Paraguay tê naskirin. Pirtûka wî ya nameyên almanî, Five Years (Pênc Sal), ku bi romannivîsê swîsrî Christian Kraxt re hatiye nivîsandin, hin xebatên mirovahî yên ku li wir hatine kirin vedibêje.

Hêdane 
 Kerekes, D., Headpress 25 (Manchester: Critical Vision, 2003)
 Kraxt, C., & Woodard, Five Years (Hannover: Wehrhahn Verlag, 2011)
 Tenaglia, F., Momus—A Walking Interview (Mîlano: Noch Publishing, 2015)
 Alên, B., Pelican (London: Reaktion Books, 2019)
 Horzon, R., The White Book (Berlîn: Suhrkamp, 2021)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermi David Woodard

Jidayikbûn 1964
Muzîkvanên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Mirovên zindî
Bestekar
Qebîleya Sentinelê

Qebîleya Sentinelê, qebileyek îzolekirî yê ji cihana derve ne ku wekî Sentinelî û Giraviyên Sentinel a Bakur têne zanîn. Qebîleya Sentinelê gelê xwemalî ne ku li Girava Sentinel a Bakur a li Kendava Bengalê ya li bakurê rojhilatê Okyanûsa Hindî dijîn. Sentinelî komek eşîrî ne bi taybetî wekê komek bê parastî hatine destnîşankirin ku komek ji koma berfireh a gelên Andamanî ne.

Li gel Andamaniyên Mezin, Jarawas, Onge, Shompen û Nîkobareyî, Sentineleyî yek ji şeş gelên xwemalî û pir caran komek veqetandî yên Giravên Andaman û Nîkobar in. Berevajî komên din, sentineleyî xuya dike ku bi awayekî domdarî hemî têkiliyên bi cîhana derve re qebûl nekirine. Ew kesên derve wekê kesên bê ewle dibînin û hinek kesên ku nêzîkê giravê bûne yan jî daketine ser giravê ji aliyê Sentineleyiyan ve hatine kuştin.

Çavkanî

Komên îzolekirî
Hacan

Eşira hacan mezintrin eşiren ertuşi ne pek di hen ji 12 huzan ji wan :
Mala şere-sefa-bedra-oma-reşa-hesa-gorga-
Boba-ala-jindo-bekra-senika.
Ev huzen hacan 12 huzn akincye ve esşire li başure kurdistane hene li devera zaxo u dohuk hene u li bakure kurdistane hene 
agha u peşiye ve huze (ibrahim hamid ibrahim) le devera semele akincye ya bi ser parezgeha dohuk ve .

هاجان عەشیرەت پێكهاتیە ژ ١٢  ئویجاخێن مەزن ل هەر چوار پارجێن كوردستانێ كو پتریا وان ل باژێرێ سێمێلێ  سەر ب پارێزگەها دهوكێ ڤە د ئاكنجینە   

- nav        : Eşîra Hacan 
 
- hoz        :-   

Mala shere Oma Bedra Senika Hesa Resha Boba Ala Sefa Jindo Bekra Gorga
Kurdên Yewnanistanê

Kurdên Yewnanistanê (bi yewnanî: Οι Κούρδοι στην Ελλάδα) kesên li Yewnanistanê ne ku bi eslê xwe kurd in. Bi taybetî kurd ji ber şer û zilmê koçî Yewnanistanê kirin. Piraniya kurdên Yewnanistanê ji bakur, rojava û Başûrê Kurdistanê ne. Piraniya penaxwazan kurd li Yewnanistanê di salên 1990î de bi giranî ji Iraqê û ji Bakurê Kurdistanê jî bûn. Di dawiya salên 1990î de bi giştî 43,759 kesên kurd derbasî Yewnanistanê bûne, ji van de 40,932 ji Iraqê û 2,827 jî ji Tirkiyeyê ne. Lê ji van tenê 9797 kes li Yewnanistanê daxwaza penaberiyê kirin. 

Têkiliyên civakî di navbera yewnan û kurdan de weke 'baş' tên binavkirin û lêkolîner Papadopoulou jî diyar dike ku sedema vê jî ezmûna revîna di nava Yewnanan bi xwe de ye. Wezîrê Koçberan ê Yewnanistanê, Ioannis Mouzalas di hevpeyvînekê de ligel Kurdistan 24 ragihand ku yewnan û kurdên Yewnanistanê xwedî peywendiyên awarte ne. Kurdên Yewnanistanê gelek caran xwenîşandanên alîgirê Kurdan li dar dixin û li seranserê Yewnanistanê gelek navendên çandî yên Kurdan hatine vekirin. Di salên 1990î de, Tirkiyê gelek caran Yewnanistan tawanbar kir ku serhildêrên Kurd ên Partiya Karkerên Kurdistanê dihewîne.

Mijarên têkildar 

 Malbata Bedirxaniyan

Çavkanî 

Kurd
Kurdên Yewnanistanê
Diyasporaya kurdan
Mele Îsmet

Ismet Kılıçarslan yan jî Mele Îsmetê Çorsênî (jdb. 1932 Tetwan, Bidlîs - m. 2006 Îzmîr), mele nivîskar û wergêrekî kurd e.

Jînenîgarî
Ismet Kılıçarslan di sala 1932an li gundê Çorsên a Tetwanê hatiye dinê. Li gundê xwe perwedehiya medresê girt û feqitîya xwe li ba Seydayê Mele Abdulsemed werdigire heta ku dibe mela. Li herêma Bidlîsê û Muşê erka melatiyê kir. Di van deman de hestên kurdewariyê jî hêdî hêdî dixiste nav xelkê. Seydayê Mele Îsmet, mewlûd û wazên xwe bi kurdî pêk dihanî û di aliyê din de jî bi rêxistinên Kurda li başûr û bakûrê welêt, têkildar bû. Gelek caran ji aliyê dewletê ve hate girtin. Piştre ji meletiyê karkenar bû. Ji ber zextên dewletê mala xwe barkir Izmîrê kir. Li wir û li Enstituya Istanbulê jî bi komele û saziyên din yên çand û wêjeyên Kurdî de xebatên xwe dikir. Senatoyê TZP Kurdî bû. Seyda gelek berhemên hêja wergerand Kurdî. Beşek ji berhemên wî ev in: Meshefa Reş, kitêba Cilwe, Meşahîrên Kurd (Navdarên Kurd) û Jînenigariya Qazî Muhammed. Mele Îsmet di 3 tebaxa 2006 an de li Îzmîrê jiyana xwe ji ber qeziyekê trafîkê ji dest da. Gotina wî ya nasdar ev e: ”Kesê ku bi zarokê xwe re bi tirkî diaxive, dibe qatilê zarokê xwe û qatilê neslekî!”

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Tirkmen (denonîm)

Tirkmen an jî Tirkoman demonîmekî e ku bi taybetî kesên ku bi eslê xwe tirkên oxizî ne û li welatên ereb û li Îranê jiyan dikin û zimanêkî tirkî diaxivin. 

Gelên îro yê wekî tirk û azerîyên tirkmen ji wan derketine holê û di serdema navîn de wekê Tirkmen hatine binavkirin. Navê Tirkmen ji bo komên ku di vê pêşketina nagirtin û îro li Iraq û Sûriyê de jiyan dikin. Her wiha ji bo komên koçer an jî neviyên koçerên ku li Tirkiyeyê bi cih bûne, navê tirkmen ji bo wan tê bikaranîn.

Mijarên têkildar 

 Barak (eşîr)
 Tirkmenên iraqê
 Tirkmenên Tirkmenistanê
 Yirik

Çavkanî 

Gelên tirkî
Tirkmen
Tirkên rojavayê Asyayê
Sinan Oğan

Sinan Oğan (jdb. 1ê îlonê sala 1967an li Meleklî, parêzgeha Îdirê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nivîskarekî neteweperestê tirk e ku siyasetek neteweperest li dijî neteweyên din ên li Tirkiyê dimeşîne.

Jînenîgarî 

Sinan Oğan wek endamek malbatekî azerî ji dayîk bûye. Di sala 1989an de Fakulteya Aborî û Rêvebiriyê ya Zanîngeha Marmarayê xwendî û xîlas kir. Ji sala 1993 heya 2000 de li Zanîngeha Aborî ya Dewleta Azerbaycanê wek Cîgirê Dekan kar kiriye. Oğan ji sala 2000 de li Navenda Lêkolînên Stratejiya Ewrasyayê (Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi) xebitî. Di sala 2009 de doktoriya xwe ya di warê Zanistên Siyasî û Têkiliyên Navneteweyî de li Enstîtuya Peywendiyên Navneteweyî ya Dewletê li Moskowê wergirtiye. Ji bilî çend pirtûkan, Oğan zêdeyî 500 gotar çap kirine.

Di sala 2011an de bû parlamenterê MHPê yê Tirkiyeyê. Di 26ê tebaxa 2015an de ji ber rexneyên xwe yên li ser partiyê piştî hilbijartinên 7’ê Tebaxê yên parlementoyê ji wezîfeyê hate girtin. Di Hezîrana sala 2015an ji MHPê hatiye derxistin, lê piştî xebatên dadgehê yên serketî dîsa wedigerî. Di Adara 2017an de careke din ji partiyê hat derxistin.

Di hilbijartinên serokomariyê yên sala 2023an de namzetê tifaqa hilbijartinê bi siyasetmedarê Hevpeymaniya Ata ye.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedar
Navdar ên Îdirê
Jidayikbûn 1967
Parlamenterên Îdirê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Seyadê Şamê

Seyadê Şamê bi navê rastî Veysel Çamlîbel (jdb. sala 1922an li bajarê Bazîdê, Bakurê Kurdistanê - m. 20ê îlonê sala 1992an li Krasnodar, Rûsya) dengbêjekî kurd ê efsanewî bû.

Jiyan 
Seyadê Şamê di sala 1922an de li navçeya Bazîda Agiriyê ji dayik bûye, kurê mezin ê Malbata Çamlîbel e. Ciwaniya Şamê ya ku zarokatiya xwe di bin siya Serhildana Agiriyê û Komkujiya Zîlanê de derbas kir, hevdemî Şerê Cîhanî yê Duyem jî. Di sala 1943an de bi malbata xwe re ji ber ramanên xwe yên siyasî bi sûcdariya ku dewleta tirk ajantiya Sovyetê ye sirgûnê navçeya Çorimê dike û piştre tê girtin. Şamê ku di sala 1944an de ji Girtîgeha Mumcular a Erzîromê bireve û 26 rojan bê navber xwe gihandiye Îranê, vê carê ji aliyê leşkerên Yekîtiya Sovyetê ve hat girtin û bi sûcdariya ajantiya Tirkiyeyê hat sûcdarkirin. Şemê piştî salekê li Girtîgehê Moskowê û ya Tîflîsê tê ragirtin, dişînin kampên komkirinê yên Sîbîryayê û li wir 9 salan rastî îşkenceya giran tê. Lê piştî mirina Yosîf Stalîn de, Şamê li paytexta Ermenistanê ya Êrîvan bi cih dibe û li ser pêşniyara berpirsê beşa kurdî ya Radyoya Êrîvanê bi Xelîlê Miradov dest bi stranbêjiyê dike. Malbata wî ku heya wê rojê difikirîn ku ew mirî ye, piştî 20 salan bi dengê ku di radyoyê de bihîstiye hîn dibe ku ew dûrûst e. Seyadê Şamê nezikî 49 sal şûnde vedigere bajarê Bazîdê. 

Gora Şamê, ku di 20ê Îlonê sala 1992an de li bajarê Krasnodar ê Rûsyayê jiyana xwe ji dest da, hîn jî li Krasnodarê ye.

Çavkanî 

Dengbêj
Dengbêjên kurd
Navdarên Bazîdê
Krasnodar

Krasnodar (bi rûsî:  Краснодар) bajarekî rûsî yê ku zêdetirî yek mîlyon niştecî hene (2018), li ser tevahiya navçeya bajarokî tê hesab kirin. Ew paytexta herêma Krasnodar e û yek ji navendên herî girîng li başûrê Rûsyayê ye.

Çavkanî 

Bajar ên Rûsyayê
Rûsya
Kimberlé Crenshaw

Kimberlé Williams Crenshaw ( jdb. 5ê gulana 1959an) piştgira mafê mirovan a amerîkî û zanyareke sereke ya teoriya rexneyî ya nijadê ye.Ew li Dibistana dadê ya UCLAyê mamoste ye û li wir bi taybetî li ser mijarên nijad û zayendê lêkolînerî dike.Crenshaw bi danasîn û pêşxistina teoriya înterseksiyonel, vekolîna ku têkiliya nasnameyên civakî yên hevbirr (intersecting) û sertêkdaçûyî (overlapping), bi taybetî nasnameyên mînorîteyan, û binyatên zordarî, domînasyon û cihêkariyê (dîskrîmînasyonê) nîşanî me dike, navdar e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1959
Parêzerên amerîkî
Jinên amerîkî
Mirovên zindî
Femînîstên amerîkî
Qubadî Celîzade

Qubadî Celîzade (jdb. 1953 li Koyeyê) helbestvanekî kurd e. Endamê desteke rêvebera Yekîtiya Nivîskarên Kurd û cîgirê Sendîka Mafperwerên Kurdistanê li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye. Demekê jî sernivîskarê kovara Gelawêjî Nö bûye.

Çend berhemên wî 
Qelemêkì ridên spî, dîwana helbestan, 1988;
Temtuman, dîwana helbestan, 1991;
Sêdarekanî beheşt, dîwana helbestan, 1996;
Hemîşe rû le Xuda, hemîşe mest, dîwana helbestan, 2002;
Sercem berhemekanî. Şahîd be tenya piyase dekat, 2005.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Qewl

Qewl yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Ferd

Ferd, mufred an jî tekbeyt, yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Çarîn

Çarîn, çarîne yan jî rubaî yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Wêjeya farisî
Dubeytî

Dubeytî yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Wêjeya farisî
Qete

Qete yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Qesîde

Qesîde yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Mesnewî (qalib)

Mesnewî yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Tercibend

Tercibend yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Terkibend

Terkibend yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Musemet

Musemet yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Mutezad

Mutezad yek ji qalibên helbesta kurdî ye.

Çavkanî 

Qalibên helbesta kurdî
Gramatîka zimanê kurmancî ya kurt (pirtûk)

Gramatîka zimanê kurmancî ya kurt (bi tîpen kirîlî: Граматика зьмане кӧрманщи йа кӧрт) rêzimana kurdî ya bi kurdî ya Qanatê Kurdo ji bo dersxaneyên 3-4 a Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê ye. Pirtûk di 1949an de ji nav çapên Neşîreta Dewleta Ermenistanê li Rewanê ve hate der.

Rêziman ji 157 rûpelan pêk tê û bi tîpên kurdî yên kirîlî ye.

Çavkanî 

Qanatê Kurdo
Rêzimanên kurdî
Îason

Îason lehengekî mîtolojiya yewnanî ya kevnar û rêberê Argonotan bû ku lêgerîna wî ya kevila zêrîn di wêjeya yewnanî de rol dilîze. Îason kurê Eson, keyê rast ê Îolkosê bû. Ew bi sêrbaz Mêdeia re zewicî bû. Ew jî ji aliyê diya xwe ve nevîçirkê xwedawend Hermês bû.

Stemkariya Pêlîas 
Pêlîas (biramakê Aeson) desthilatdarî dixwest û dixwest ku tevahiya Tesalyayê serwerî bike. Pêlîas ji dûndana pêwendiyek di navbera diya wan a hevpar, Tîro, keça Salmoneûs, û xwedawendê deryayê Posîdon bû. Di pevçûnek dijwar de, wî Aeson (keyê mafdar) hilweşand, hemî neviyên Aeson ku ji destê wî dihat kuştin. Wî biramakê xwe ji ber sedemên nediyar ne kuşt.

Çavkanî 

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Muharrem İnce

Muharrem İnce (jdb. 4ê gulana 1964 li Yalova, Tirkiye) mamosteyê fîzîkê, midûrê dibistanê, rêveberê werzîşê û siyasetmedarekî tirk e. Wî ji gulana 2021ê ve Partiya Welat damezrand û serokatiya wê dike. Berê çar serdemên Partiya Gel a Komarî (bi tirkî: Cumhuriyet Halk Partisi, bi kurtî CHP) parlementerê bajarê Yalovayê û di navbera hezîrana 2010 û tebaxa 2014 de jî cîgirê serokê koma parlementoya CHPê bû.

İnce du caran wek serokê CHPê li hember serokê niha Kemal Kılıçdaroğlu namzed bû: Yekem di îlona 2014an de piştî têkçûna partiyê di hilbijartinên serokomariya Tirkiyê de di 18ê tebaxa 2014an û piştre jî di sibata 2018an de.

İnce wek namzedê serokomariya yê CHPê di hilbijartinên serokomariya Tirkiyê yên sala 2018an de ji sedî 30ê dengan bidest xist û bi rêjeya ji sedî 53ê li pişt serokomarê Tirkiyê yê tûra yekem Recep Tayyip Erdoğan di rêza duyem de bi cih girt.

Jînenîgarî 
İnce kurê Şerif û Zekiye İnce li gundê Elmalik ê parêzgeha Yalovayê ji dayik bûye.  Malbata bavê wî ji bajarê Dramayê, îroyîn a Makedonyaya Yewnanî û malbata diyayê xwe ji Rîze ye, di peravên Deryaya Reş a Anatolyayê wekî bi eslê xwe laz bûne.  Li Zanîngeha Balıkesirê, Fakulteya Perwerdehiyê ya Necatîbeyê, Fîzîk-Kîmya xwendî ye û paşê mamostetiya fîzîkê û midûrê dibistanê kiriye. Piştre, ew wekî Serokê Çapemeniyê ji bo klûba futbolê Yalovaspor xebitî. Ew wek serokê Komeleya Ramana Ataturkîst hat hilbijartin, ku rêxistineke laîk e wekî fikrên Mustafa Kemal Atatürk, damezrînerê Tirkiyeya nûjen diparêze. Muharrem İnce bi Ülkü re zewicî ye ku kurekî wan bi navê Salih Arda heye.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Yalova

Yalova bajarekî li bakurê rojavayê Tirkiyê li perava rojhilatê Deryaya Marmarayê ye. Nifûsa bajêr 156,838 e.

Çavkanî
Althea Gibson

Althea Neale Gibson (jdb. 25ê gelawêja 1927an - m. 28ê îlona 2003an) lîstikvanek tenîsê ya amerîkî û golfera profesyonel bû. Ew yekem lîstikvana afroamerîkî bû ku Open French, US Open û Wimbledon bi dest xist. 

Di sala 1956an de, ew bû yekem afroamerîkî ku sernavek Grand Slam (Şampiyoniya Fransa) bi dest xist. Sala paşîn wê hem Wimbledon û hem jî US Nationals (pêşengê US Openê) qezenc kir, dûv re di sala 1958an de her du jî bi ser ketin û di her du salan de ji hêla Associated Press ve wekî Werzişvana Jinê ya Salê hate hilbijartin. Bi tevayî, wê 11 tûrnûvayên Grand Slamê bi dest xist, di nav wan de pênc sernavên yekane û pênc sernavên double.

Gibson di Salona Navnetewî ya Tenisê ya Navnetewî û Salona Navnetewî ya Sporê ya Jinan de hate destnîşan kirin. Bob Ryland, hevdemê tenîsê û rahênerê berê yê Venus û Serena Williams, got: "Ew yek ji lîstikvanên herî mezin e ku heya niha jiyaye." "Martina [Navratilova] nikarîbû dest li wê bikira. Ez difikirim ku wê xûşkên Williams bixista."

Di destpêka salên 1960an de ew di heman demê de bû yekem lîstikvana reş a ku di Tûra Golfê ya Profesyonel a Jinan de pêşbaz kir.

Di demekê de ku nijadperestî û pêşdarazî di werzîşê û civakê de belav bû, Gibson pir caran bi Jackie Robinson re hate berhev kirin. Gibson ji bo lîstikvanên afroamerîkî - wek Venus û Serena Williams bû mînakek girîng.

Lîstikvanên Tenîsê
Navdar ên Afro-amerîkî
Jidayikbûn 1927
Mirin 2003
Serena Williams

Serena Jameka Williams (jdb. 26ê îlona 1981an) lîstikvanek tenîsê ya amerîkî ye. Ew di nav tenîsvanên herî mezin ên hemî deman de tê hesibandin. Wê 23 sernavên single yên Grand Slamê bi dest xist. Ligel Steffi Graf û Margaret Court, Williams yekane lîstikvan e ku her çar tûrnûvayên Grand Slam du caran li pey hev qezenc kiriye (2002/03 û 2014/15). Ew di heman demê de yek ji sê lîstikvanan e ku di her tûrnûvaya Grand Slamê de herî kêm sê serketî hene. 

Di sala 2012an de wê zêra Olîmpiyadê di tekane de bi dest xist; Wê di salên 2000, 2008 û 2012an de li gel xwişka xwe ya mezin Venus Williams sê madalyayên din ên zêr di double de bi dest xistin. Williams  pênc caran sezonekê di rêza yekê ya cîhana tenîsê de bi dawî kir û şeş caran bû Lîstikvana Salê ya ITFyê.

Ji bilî Martina Hingis, ew lîstikvana tenê ya tenîsê ye ku pênc xelatên herî girîng ên WTAyê bi dest xistiye. Wê di sala 2015an de sê xelatên herî mezin ên medyaya werzîşê ya cîhanî ji Associated Press (Serbaza Salê), L'Équipe (Serbaza Salê ya Cîhanê), û Sports Illustrated (Serbaza Salê) wergirt. Williams di nav lîstikvanên tenîsê de, bi qasî 95 mîlyon dolar, xwediyê dravê herî bilind e. Di navbera hezîrana 2014an û hezîrana 2015 de, bi 24,6 mîlyon dolaran ew piştî Maria Sharapova bû duyemîn werzîşvana jin a herî zêde-dahat.

Çavkanî 

Listîkvanên Tenîsê
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Haçîko

Haçîko an Hachikō (ハチ公, 10ê çiriya paşîna 1923an - 8ê adara 1935an) kûçikek Akîta yê japonî bû ku ji ber dilsoziya xwe ya berbiçav a ji xwediyê xwe Hidesaburō Ueno re tê bibîranîn. Wî piştî mirina xwediyê xwe Ueno zêdetirî neh salan li benda wî ma.

Hachikō di 10ê çiriya paşîna 1923an de li zeviyek nêzîkî bajarê Ōdate, parêzgeha Akîta, ji dayik bû.[3] Di sala 1924an de Hidesaburō Ueno, profesorek li Zanîngeha Împeryal a Tokyoyê, ew anî Shibuya, Tokyo, û wî wekî heywanê xwe xwedî kir. Haçîko her roj li Stasyona Shibuyayê li benda Ueno ma û ew li wîr pêşwazî kir. Vê yekê heya 21ê gulana 1925an berdewam kir, heta ew roja ku Ueno li ser kar bû ji xwînrêjiya mêjî mir. Ji hingê ve heya mirina wî di 8ê adarê 1935an de, Haçîko her roj vedigeriya Stasyona Shibuya da ku li benda vegera Ueno be.

Di dema jiyana xwe de, kûçik di çanda japonî de wekî mînakek dilsoziyê hate dîtin. Ji mirina wî ve, ew li çaraliyê cîhanê di çanda populer de bi peyker, fîlm û pirtûkan tê bîranîn. Haçîko di japonî de wekî chūken Hachikō (忠犬ハチ公, "kûçikê dilsoz Hachikō") tê zanîn.

Çavkanî 

Heyvan
Rewaz Fayeq

Rewaz Fayeq siyasetmedareke kurd e ku di tîrmeha 2019an de wek Serokê Parlamena Herêma Kurdistanê hat hilbijartin. Fayeq endama Partiya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê ye.

Jiyan 
Fayeq di sala 1977an de li navçeya Kelarê ya parêzgeha Silêmaniyê ji dayik bûye. Doktora wê di warê yasaya medenî û veberhênanê de ye û endama komîteyên Pîşesazî, Enerjî bi Çavkaniyên Xwezayî û Karûbarên Yasayî yên Parlamentoyê bû. Di dadgeha herêmî ya Derbendîxanê de wek lêkolîner kar dikir û wek mamosta û seroka beşa ya Peymangeha Teknîkî li Silêmaniyê destnîşan kir.

Siyaset 
Fayeq di sala 2014ê de weke parlamenterekî YNKê, di dema nakokiyên ligel Serokwezîrê Iraqê Nûrî Malikî de, rexne li Serokê PDKê Mesûd Barzanî kiribû û gotibû, "Mafê Barzanî nîne biryarê li ser çarenivîsê/paşerojayê Herêma Kurdistanê". 

Di sala 2019an de, Fayeq daxwaz kiribû ku li gel Konsulê Giştî yê Amerîkayê li Iraqê hevdîtinekê pêk bînin, li ser wan nîgeraniyên ku proseya bûdceya sala 2020ê ya hikûmeta Iraqê li hember Herêma Kurdistanê ne adil be. Fayeq di daxuyaniyekê de got: “Nabe ku dewleta Iraqê bûdceya sala 2020ê weke amûreke zextê li ser gelê Kurdistanê bikar bîne.”

Di 11ê tîrmeha 2019an de Fayeq wek Serokê Parlamena Herêma Kurdistanê hat hilbijartin. Ji aliyê Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî jî hat pîrozkirin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên herêma Kurdistanê
Siyasetmedarên Jin
Jidayikbûn 1977
Jinên kurd di siyasetê de
Mirovên zindî
Homo erectus

Homo erectus (tê wateya "mirovê tîk")' cureyekî windabûyî ya mirovê arkaîk e ku di serdema Pleîstosenê de, bi rûdana wê ya herî pêşîn nêzî 2 milyon sal berê jiyan kirine. Mînakên wê di nav endamên yekem ên naskirî yên cinsê Homo de ne.

Gelek cureyên mirovan, wek H. heidelbergensis û H. antekessor, xuya dikin ku ji H. erectus zêde bûne û Neandertal, Denisovans û mirovên nûjen bi gelemperî têne hesibandin ku ji H. heidelbergensis zêde bûne. H. erectus yekem bapîrê mirovî bû ku li seranserê Ewrasyayê belav bûne û bi rêzek parzemînî ve ji Nîvgirava Îberî heya Javayê dirêj bûne. Dibe ku nifûsa Asyayî ya H. erectus bav û kalên H. floresiensis û dibe ku ji H. luzonensis re bin.  Nifûsa herî dawî ya naskirî ya H. erectus H. e.  soloensis ji Java li dora 117.000–108.000 sal berê ne.

H. erektûs xwedan rêveçûn û bedenek nûjentir bûn û yekem celebê mirovî ne ku rûyekî wan ê rast, pozek berbiçav û dibe ku mirovên yekem in ku pirçê laşê wan kêm bûye. Her çend mezinahiya mêjiyê wan celebê bê guman ji celebên bav û kalên wan zêdetir be jî, li gorî nifûsê kapasîteya mezinahiya mejiyê wan pir cûda bûn. Di nifûsên berê de pêşkevtina mêjî di destpêka zaroktiyê de disekinî. Ev yek destnîşan dike ku pêşketin di dema zayînê de bi piranî xwe têrê dikir. Bi vî rengî pêşveçûna înformatîkê bi jiyanê re dihate sînordar kirin.

Çavkanî

Mirov
Celebên mirovên kevn
Tariq Ezîz

Tariq Ezîz (; ; jdb. 28ê nîsana 1936 - m. 5ê hezîrana 2015) siyasetmedarekî iraqî bû ku cîgirê serokwezîr, wezîrê karên derve û şêwirmendê nêzîk yê serok Sedam Huseyn bû. Komela wan di salên 1950î de dest pê kir dema ku her du jî çalakvanên Partiya Be's a Sosyalîst a Erebî ya wê demê qedexekirî bûn. Hem neteweperestekî ereb bû û hem jî endamê Dêra Katolîk a Keldaniyan bû.

Çavkanî 

Iraqî
Keldanî
Siyasetmedarên iraqî
Siyasetmedarên suryanî
Jidayikbûn 1936
Mirin 2015
Mehmet Nuri Güneş

Mehmet Nurî Guneş (jdb. 1953, Îdir), siyasetmedarek Kurd e û şaredarê berê yê Îdirê ye. Mehmet Nûrî Guneş di partiyên wekî HEP, DEP, ÖZDEP, HADEP û DEHAP de siyasetmedarî kiriye û endamê damezrîner s partiya DTPê bû û delegeyê kongreyê bû ku di hilbijartinên di navbera salên 1995-2002an de hatin kirin de 3 caran dengên xwe stendin, lê ji ber partiya ku pê re girêdayî bû, nekarî bikeve meclîsê. Di wan hilbijartinan de nekarî benda hilbijartinê derbas bike. Di Hilbijartina Herêmî ya sala 2009an de wekê berbijarê DTPê beşdarê hilbijartinê bû û wekê şaredarê bajarê Îdirê hate hilbijartin. Mehmet Nûrî Guneş ê ku piştre beşdarî BDPê bû di çarçoveya operasyona cendermeyan a 21ê çileya sala 2010an de ku hinceta KCKê hate binçavkirin, 8 sal û 9 meh cezayê girtîgehê ji aliyê Duyemîn Dadgeha Cezayê Giran a Erziromê ya Tirk di 07ê cotmeha sala 2013an de ji aliyê Dadgeha Bilind ve hatibû erêkirin û erka wî ya serokatiyê bi dawî bû.

Çavkanî

Siyasetmedarên kurd
Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin

Hikûmeta Meclisa Neteweyî ya Mezin (bi tirkî: Büyük Millet Meclisi Hükûmeti), bi xwe wek Dewleta Tirkiyê () an Tirkiye (), bi gelemperî wekî Hikûmeta Enqerê (), an jî bi awayekî kevnar Hikûmeta Angorayê, dewletekî û şoreşgerî a tirk bû ku li Enqereyê (wê demê wek Angora dihat zanîn) di demê Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyê (1919 - 1923) û di salên dawî yên Împeratoriya Osmanî de. Ew ji aliyê Tevgera Milî ya Tirk ve dihat birêvebirin, berevajî Hikûmeta Konstantînopolê ya hilweşiyayî, ku ji aliyê Siltanê Osmanî ve dihat birêvebirin.

Di dema şerê bi navê Şerê Serxwebûnê  de, Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin fermandariya artêşê kir ku bi navê Kuva-yi Milliye ("Hêzên Neteweyî") tê zanîn.

Piştî şer û serkevtina li dijî Hikûmeta Konstantînopolê ya keyîtî, Hikûmeta komar ya Enqerê di sala 1923an de bidawîbûna Împeratoriya Osmanî û avakirina Komara Tirkiyê ji axa Anatolyayê û axa beşa Bakurê Kurdistanê ragihand. Meclisa Mezin îro parlamena Tirkiyeyê ye.

Paşbingeh 

Di dema ku Hikûmeta Enqereyê hat îlankirin, li Konstantînopolîs ku ji aliyê Hevalbendan ve hatibû dagirkirin (niha Stembol), hikûmeteke din a tirk hebû, bi navê Hikûmeta Osmanî ya împeratorî, ku pir caran bi navê " Hikûmeta Konstantînopolê " (li hember Hikûmeta Enqere ya neteweperest) tê zanîn. Piştî ku Meclîsa Mezin a Neteweyî di 23’ê Nîsana 1920an hat damezrandin, bêyî ku di destpêkê de meşrûiyeta Siltanê osmanî red bike, parlamenqa nû ya Enqereyê di nava Meclîsê de hikûmeta xwe ava kir. Ji wezîran re li şûna "Nazir" ya kevneşopî "Vekil" (Kiryar) dihat gotin, ji bo ku li gorî xwezaya demkî ya hikûmetê bin.

Di 29ê cotmehê de Komara Tirkiyeyê ji aliyê Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ve hat avakirin.

Mijarên têkildar 

 Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
 Peymana Sevrê
 Peymana Lozanê

Çavkanî 

Dîroka Tirkiyeyê
Tirkên Ciwan
Kitêba zimanê kurmancî bona dersxana çara (pirtûk)

Kitêba zimanê kurmancî pirtûkek e ji bo dersxaneya 4an a kurdên Ermenistanê ya ku di sala 1936an de ji Neşra Hukumeta Şewra Ermenistanê ya Rewanê derket. Pirtûk ji aliyê Emînê Evdal ve hat amadekirin.

Kitêba zimanê kurmancî bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 201 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 2000 heb e.

Çavkanî 

Pirtûk
Kitêba zimanê kurmancî bona dersxana sisya (pirtûk)

Kitêba zimanê kurmancî pirtûkek e ji bo dersxaneya 3an a kurdên Ermenistanê ya ku di sala 1935an de ji Neşra Hukumeta Şewra Ermenistanê ya Rewanê derket. Pirtûk ji aliyê Heciyê Cindî ve hat hazirkirin.

Kitêba zimanê kurmancî bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 138 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 4000 heb e.

Çavkanî 

Pirtûk
Orxan I

Orxan I, Orxanê Yekê (bi tirkiya osmanî: ورخان غازی<; tirkî Orhan Gazi, her wiha Orhan, jdb. derdora sala 1281ê – m. adara 1362an) ji sala 1323/4 heya 1362an begê duyem ê Împeratoriya Osmanî bû. Wek kurê Osmanê Yekê li Söğutê hatiye dinyayê.

Mijarên têkildar 
 Osman I

Çavkanî 

Jidayikbûn 1281
Mirin 1362
Siltanên Osmanî
Îfîgenia

Îfîgenia (yewnanî: Ἰφιγένεια) mîtolojiya yewnanî de keça key Agamemnon û keybanû Klîtemnêstrayê ye. Çîroka wê di destanên Homêros jî derbas dike lê agahiyên derheqê wê de piranî trajediyaya Eurîpîdês de ew lehengekî bi jin derketiye holê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Lehengên mîtolojiya yewnanî
Nivîskarê kurmanca efrandina duda (pirtûk)

Nivîskarê kurmanca efrandina duda pirtûkek e ku di sala 1934an de ji Neşra Hukumetê, seksiya Nivîskarê kurmanca ya Rewanê (Ermenistan) derket. Amadekarê pirtûkê Heciyê Cindî ye.

Kitêb bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 70 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 1000 heb e.

Çavkanî 

Pirtûk
Ali Mahir Başarır

Ali Mahir Başarır (jdb 3ê îlona 1975an li Tersus, Mêrsîn), siyasetmedar, parêzer û perlamenterê serdema 27an a Mêrsînê ye ku bi eslê xwe tirk e.

Jînenîgarî
Ali Mahir Başarır di 3ê îlona sala 1975an de li Tarsusa Mêrsînê ji dayik bûye û dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Tarsusê xwendiye. Xwendina xwe ya zanîngehê ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Marmarayê xwendiye û li heman zanîngehê di beşa Hiqûqa Giştî de mastera xwe qedandiye.

Li Stenbolê dest bi parêzeriya dike û li Kulûba sporê ya Maltepe û Kulûba sporê ya Kartalê wek rêveber xebitiye.

Piştî ku Partiya Gel a Komarî ku piştî Derbeya 12ê îlonê hat girtin û careke din dîsa ku di sala 1992an de hate vekirin, di nava rêxistina navçeya Tarsûsê de cih girt û dest bi jiyana siyasî ya aktîf kir. Başarir ku di hilbijartinên giştî yên sala 2011an de cara yekem dibe namzeta parlamenteriya Mêrsînê, di hilbijartinên giştî yên 24ê hezîrana sala 2018an de weke parlamenterê Mêrsînê tê hilbijartin. Di 37em Kongreya Asayî ya Partiya Gel a Komarî de ku di 25-26 tîrmeha sala 2020an de pêk hat de wek endamê Meclîsa Partiyê hatiye hilbijartin û li meclisa Tirkiyê ye wekî endamê Komîteya Destûra Bingehîn a Meclîsê kar dike.

Çavkanî

Siyasetmedarên tirk
Şoreşa Ebasî

Şoreşa Ebasî, ku bi navê tevgera zilamên bi cilê reş jî tê zanîn, ji aliyê Xanedana Ebasiyan ve hilweşandina Xanedana Emewiyan bû. Dihat zanîn ku Ebasî bi misilmanên ne-ereb re pir baş tevdigerin. Xanedana Ebasiyan ji Ebbas apê Muhemmed e.

Şoreş dawiya Împeratoriya Ereban û destpêka dewleteke berfirehtir û pir-neteweyî li Rojhilata Navîn nîşan da. Di dîrokê de yek ji şoreşên herî bi rêxistinkirî bû û bala cîhanê kişand ser Rojhilata Navîn. Ji aliyê Ebû Muslim Xoresanî ve dihat birêvebirin.

Çavkanî
Zanîngeha Herranê

Zanîngeha Herranê  zanîngeheke dewletî ye ku  di sala 1992an de li Riha ya Bakurê Kurdistanê hatiye damezrandin.

Dîrok
Zanîngeha Herranê li Rihayê ye.Ew yek ji kevintirîn niştecihên cîhanê ye, ku dîroka wê vedigere 11,000 sal berî niha.

Yekem yekîneya xwendina bilind ku li Rihayê hatiye avakirin, Dibistana Pîşeyî ya Rihayê ye (1976).Piştre Fakûlteya Cotkariyê (1978), û Fakûlteya Endezyariya Avahiyê (1984) ku her du jî girêdayî Zanîngeha Dîcleyê ne hatin avakirin.Piştî van dibistanan di sala 1988an de li Rihayê ji aliyê Zanîngeha Dîlokê ve Fakûlteya Olnasiyê hat avakirin.

Di sala 1992an de ,  wekî beşek ji damezrandina 23 zanîngehên nû , Zanîngeha Herranê  hate damezrandin (9ê tîrmeha 1992; Nimreya zagonê 3837), ku dibistanên jorîn, û her wiha du fakûlteyên (Fakûlteya Huner û Zanistî, Fakulteya Bijîjkî) vedihewîne , dibistanek pîşeyî (Dibistana Pîşeyî ya Xizmetên Tenduristiyê ya Rihayê) û sê enstîtu (Enstîtuya Zanistên Xwezayî û Sepandî, Enstîtuya Zanistên Tenduristiyê, Enstîtuya Zanistên Civakî) girêdayî bûn.

Di sala 1994an de dibistanên pîşeyî  (dibistanên pîşeyî yên Sêwreg, Hîlvanî Suruc, Bêrecûk, Wêranşar û Hewagê) û fakûlteyan yên nû  (bijîjkî, aborî û zanistên rêvebirinê)  tevlî pergalê bûn.Piştre dibistanên pîşeyî yên Kaniya Xezalan (1995), Serê Kaniyê (1995) û Kolikê (1997) hatin avakirin. Koleja Tenduristiyê di sala 1997 de hate damezrandin. 

Di sala 2007an de, vîzyoneke nû ji bo berfirehkirina bernameyên perwerdehiyê di sala 2007an de hate bicîh kirin, li dûv wê Fakûlteya Perwerdehiyê û Fakûlteya Hunerên Bedew ligel Koleja Tûrîzmê û Rêvebiriya Otêlê hatin damezrandin.

Zanîngeh îro 
Di kanûna pêşîn a 2015an de, Zanîngeha Herranê bi 9 fakûlte û 2 kolej hebûn ku ji zêdetirî bernameyên pileya çar-salî pêşkêşî dikirin, û deh dibistanên bazirganiyê ku dereceyên hevkariyê yên du-salî pêşkêşî dikin.

Xwendekar di 3 enstîtuyan de di asta Master an Doktorê Felsefeyê de mezûn dibin. Zêdetirî 800 endamên fakûlteyê di nêzîkê 70 beş / bernameyên cihêreng de ji 12,000 xwendekar re xizmet dikin.

Li Zanîngeha Herranê zimanê perwerdeyê bi tirkî ye. Pergalek perwerdehiya du semester tê bikar anîn.

Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngehên Kurdistanê

Çavkanî
Virginia Wetherell

Virginia Wetherell (jdb. 9ê gulana 1943 li Farnham, Surrey, Înglistan) lîstikvaneke îngilîz e ku herî baş bi rolên xwe di fîlmên tirsnak ên kompaniya Hammer de wekî Dr. Jekyll and Sister Hyde (1971) û Demons of the Mind (1972) tê nasîn.Fîlmên wê yên din jî ev in The Big Switch (1968), Curse of the Crimson Altar (1968), The Other People (1968), Man of Violence (1969), A Clockwork Orange (1971), Disciple of Death (1972) û fîlma televîzyonê Dracula (1974). Di televizyonê de, ew di The Troubleshooters de wekî Julie Serres endamek birêkûpêk bû, û Dyoni di  rêzefîlma Doctor Who The Daleks de Dyoni lîst.

Jiyana wê 
Virginia Wetherell di 9ê gulana 1943 de li Farnham, Surrey, Îngilîstan, Keyaniya Yekbûyî jidayik bû . Piştî qedandina dibistanê li bajarê xwe, Wetherell li Londonê beşdarî dibistana lîstikvaniyê bû.Wetherell ji sala 1973an heya mirina wî ji şêrpenceyê di sala 1991an de bi lîstikvan Ralph Bates re zewicî bû.Ji vê zewacê keça wan Daisy (jdb. 1974) û her wiha kurê wan  William (* 1977) tê ku ew jî wekî lîstikvan dixebitin.

Fîlmnîgarî

Fîlm

Televîzyon

Çavkanî

Girêdanên derveyî

Aktrîsên îngilîz
Aktrîsên brîtanî
Jinên îngilîz
Jinên brîtanî
Mirovên zindî
Avicii

Tim Bergling (8ê îlonê 1989an - 20ê nîsanê 2018an), bi navê xwe yê profesyonel wekî Avicii tê zanîn, DJ, remîkser û hilberînerê muzîkê yê swêdî bû. Di 16 saliya xwe de, Bergling dest bi weşandina remîksên xwe li ser forumên muzîka elektronîkî kir, ku rê li peymana wî ya yekem vekir. Ew di sala 2011an de bi strana xwe ya bi navê "Levels" derket pêş. Albûma wî ya pêşîn a stûdyoyê, True (2013), muzîka elektronîkî bi hêmanên cûrbecûr re tevlihev kir û bi gelemperî nirxandinên erênî wergirt. Ew li zêdetirî 15 welatan di top 10ê de derket lûtkeyê û li ser nexşeyên  navneteweyî derketiye pêş; single ya sereke, "Wake Me Up", li piraniya bazarên muzîkê yên li Ewropayê biser ket û li Dewletên Yekbûyî gihîşte hejmara çaran.

Di sala 2015an de, Bergling albûma xwe ya duyemîn a stûdyoyê, Stories, û di sala 2017an de EP ya Avīci (01) derxist. Kataloga wî di heman demê de ew stranan dihewîne: "I Could Be The One" bi Nicky Romero re, "You Make Me", "X You", "Hey Brother", "Addicted to You", "The Days", "The Nights", "Waiting For Love", "Without You" û "Lonely Together". Bergling ji bo xebata xwe ya li ser "Sunshine" ya bi David Guetta re di sala 2012an de û "Levels" di 2013an de ji bo Xelata Grammy hate berbijar kirin. Gelek weşanên muzîkê Bergling yek ji ew DJan e, yên ku di destpêka salên 2010an de muzîka elektronîkî xistine nav radyoya Top 40ê.

Bergling di sala 2016 de, piştî çend salan ji stresê û tenduristiya derûnî ya xirab, dev ji tûrên muzîkê berda. Di 20ê nîsanê 2018an de, dema ku li Mûskat, Omanê li betlaneyê bû, xwe kuşt. Di sala 2019an de, albûma wî ya sêyemîn û dawîn, Tim, piştî mirina wî hate weşandin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1989
Mirin 2018
Muzîkvanên swêdî
Aleksandr Nikolayevich Skryabin

Aleksandr Nikolayevich Skryabin (rûsî Александр Николаевич Скрябин) jdb. 25ê kanûna pêşîn 1871 jul. / 6 ê kanûna paşîn 1872 greg. li Moskowê m. 14ê nîsanê jul. / 27 nîsanê 1915 greg. piyanîst û kompozîtorê rûsî bû.

Dosyayê muzîkê 

 3 Senfonî
 Senfonî no. 1 mî major op. 26
 Senfonî no. 2 do mînor op. 29
 Senfonî no. 3 do mînor op. 43

 3 Helbestê senfonîk
 Rêverie op. 24 (1898)
 Le Poème de l’Extase op. 54
 Prométhée. Le Poème du feu op. 60
 Konser ji bo pîyano op. 20 (1896/97)
 2 sonatan berê û 10 sonatan tev numeroyê op.
 Sonata no. 1 fa mînor op. 6 (1892)
 Sonata no. 2 sol dies mînor op. 19 („Sonate fantaisie“) (1892–97)
 Sonata no. 3 fa dies mînor op. 23 (1897/98)
 Sonata no. 4 fa dies major op. 30 (1903)
 Sonata no. 5 fa dies major op. 53 (1907)
 Sonata no. 6 op. 62 (1911)
 Sonata no. 7 op. 64 (1911)
 Sonata no. 8 op. 66 (1912/13)
 Sonata no. 9 op. 68 (1911–13)
 Sonata no. 10 op. 70 (1912/13)
 mûzikê din ji bo pîyanoyê
 24 Prêlûd (Préludes) op. 11
 Poèmes
 2 Poèmes op. 32 (1903)
 Vers la flamme, Poème op. 72 (1914)
 24 Etûd (Études)

Nimuneyên deng 

Di kanûna paşinê 1910 de, Skryabin 9 karên xwe ji bo Welte-Mignon tomar kir:

 Prélude op. 11, no. 1 * 
 Prélude op. 11, no. 2* 
 Mazurka op. 40, no. 2* 
 Étude re dies mînor op. 8, no. 12

Çavkanî

Mêr
Mirin 1915
Jidayikbûn 1872
Rûs
Piyanist
Neqşê Rustem

Neqşê Rustem (muralê Rustem, bi farisî: نقش رستم) şûnwareke kevnar a arkeolojîk û nekropolek e ku bi qasî 12 km li bakurê rojavayê Persepolîsê, li parêzgeha Fars a li Îranê ye. Komek ji rolyefên kevnar ên îranî li ser zinar û rûyê çiyê hatine birîn. Çiya cihê razana dawî ya çar padîşahên Axamenî dihewîne, di nav wan de şah Daryûsê Mezin û kurê wî Xerxes. Ev şûnwar ji bo dîroka Îranê û ji bo îraniyan xwedî girîngiyek mezin e. Ew şûnwarên cihêreng ên arkeolojîk dihewîne, ku di nav dîwarê zinar de ji hezar salî zêdetir ve, ji Elamî û Axamenîsan bigire heta Sasaniyan, hatine xemilandin. Ew çend sed metre dûrî Neqşê Rejab e û çar rolyefên kevirên sasanî yên din, sê padîşahên pîroz û yek keşîş hene.

Neqşê Rustam nekropola xanedana Hexamenişî ya 550 B.Z. – 330 B.Z. ye û ji çar gorên mezin pêk tê, yên ku li ber zinaran hatine birîn. Gor bi giranî xwediyê xemilandinên mîmarî ne û rûbera li ser deriyan panelên mezin  vedihewînin. Her yek di naverokê de pir dişibihe hev û tê de fîgurên padîşah ku ji hêla xwedawendan ve hatî veberhênan têne dîtin. Li jorî wan herêmek bi rêzên fîgurên piçûktir ên leşker û rayedaran hene, ên ku hurmetê li wan digirin. Deriyê her gorê li navendê ye û ber bi odeyek piçûk ve vedibe, ku tê de padîşah di sarkofagê de razayî ye.

Li binê gorên Axamenîsan, li nêzî asta erdê, rolyefên zinarî bi fîgurên mezin ên padîşahên Sasanî hene, hin bi xwedawendan re hevdîtin dikin, hinên din jî di şer de ne. Ya herî navdar nîşan dide ku padîşahê Sasanî Şepûr I li ser hespê nîşan dide, ku Împeratorê Romê Valerian li hember wî serî ditewîne, û Filîposê Ereb (împeratorekî berê yê ku baca Şepûr dida) hespê Şepûr girtiye: Împeratorê mirî Gordian III jî, yê ku di şer de hatiye kuştin, di bin hespê de dirêjkirî ye. Rolyef Şerê Edessayê yê di 260 P.Z. de bi bîr tîne, dema ku Valerian bû yekane împeratorê Romê ku wekî dîlekî şer hate girtin, û ji bo Romayiyan rûreşiyeke mayînde hatiye amadekirin. Çêkirina van rolyefan bi zelalî niyeta Sasaniyan nîşan dide ku xwe bi rûmetên Împeratoriya Hexamenişî ya berê ve girêbidin.

Çavkanî 

Çanda sasanî
Şerê Edesayê

Şerê Edesayê di sala 260an de di navbera artêşên împeratoriya Romê ya di bin fermandariya împerator Valerian û hêzên sasanî yên di bin serokatiya şahanşah (keyê keyan) Şepûr I de pêk hat. Artêşa Romayê têk çû û bi tevahî ji aliyê hêzên Îranê ve hat girtin; cara yekem împeratorekî Romê dîl hat girtin. Romayî hatin pelçiqandin û farisan tenê windahiyên piçûk dan. Bi vî rengî, şer bi gelemperî wekî yek ji xirabtirîn karesatên di dîroka leşkerî de tê dîtin.

Di destpêka şer de, Şepûr çend caran êrîşî axa Romê kiribû. Wî di salên 253 an 256an de ji hêla Orontes li Sûriyê herêma Entakyayê girt û talan kir. Ji bo ku destdirêjiyên farisan bide rawestin û tolhildanê bigire, Valerian bi xwe bi artêşek ku tê gotin qasî 70.000 hêzdar bû (ku di nav wan de nobedarên Pretorî jî hebûn) li dijî Şepûr derket qadan. Bi saya serkeftinên destpêkê romî bi ser ketin û parêzgehên Sûriyê ji nû ve bidest xistin, lê di destpêka havîna 260an de şerek li deştên mezin ên di navbera Carrhae û Edessa de derket.

Artêşa Romê li hember artêşa farisan, ku ji siwarên giran pêk dihat, têkçûnek bi felaket xwar. Bi vî awayî împarator Valerian di dema şer de yan jî piştî şer dîl hat girtin. Ev bûyer ji bo Romiyan bûyerek bêhempa û pir rûreşker bû. Şepûr ev yek di rapora xwe de (bi yewnanî, farisiya navîn û partî wek res gestae divi Saporis tê zanîn) li Neqşê Rustem û li ser rolyefên zinaran ên din (wek nêzîkê Bişapûr) tomar kir.

Çavkanî

Şer
Hediye Yûsif

Hediye Yûsif siyasetmedareke kurd e ku ji 17’ê adara 2016an heta 16ê tîrmeha 2018an hevserokatiya Meclîsa Rêveber a Rojava bû. Yûsif li gel hevkarê xwe Mansur Selum, ku bi eslê xwe  ereb e, hevserok bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1973
Siyasetmedarên kurd 
Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Jinên kurd 
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Îlham Ehmed

Îlham Ehmed (bi erebî إلهام أحمد) ku wek Îlham Ahmad jî tê nasîn  siyasetmedareke kurd a Partiya Yekîtiya Demokratîk e, ku niha hevseroka Meclisa  a Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê (Rojava) û endama desteya rêveber a Tevgera Civaka Demokratîk  (TEV- DEM) e . Heta tîrmeha 2018an hevseroka  Meclîsa Sûriya Demokratîk (MSD) bû, ku baskê siyasî yê Hêzên Sûriya Demokratîk e û wek meclîsa qanûndanînê ya Rojavayê dixebite.

Jiyan û kariyera wê

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd 
Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Jinên kurd 
Mirovên zindî
Kesên ji Efrînê
As Aventuras de Gui & Estopa

As Aventuras de Gui & Estopa rêzefîlmekî brezîlî ye ku ji aliyê Mariana Caltabiano ve ji bo televîzyona Cartoon Network di sala 2009 de hatiye çêkirin.

Dûblajvanên fîlmê 

 Mariana Caltabiano be navê Gui "Iguinho", Cróquete Spaniel, Dona Iguilda, Fifivelinha û Róquete Spaniel
 Eduardo Jardim be navê Estopa û Pitiburro
 Arly Cardoso be navê Ribaldo "Riba"

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 

Rêzefîlm
Rolyef

Rolyef (ji latînî relevare ku tê wateya 'rakirin, bilindkirin') peykerê ku ji binê kevir, zinar an erdê derdikeve û formek hunerî ya pêşandanê ye ku bi rengek 3D ji rûyê zinar an kevir derdikeve pêş. Rolyef dikarin fîguran nîşan bidin, lê di heman demê de dikarin xemilandinên razber jî bin. Wekî şêweyek hunerî, rolyef awayeke hunerî ya di navbera peyker û wênesaziyê de ye.

Çavkanî
Sarkofag

Sarkofag (ji yewnaniya kevn σαρκοφάγος, sarkophágos, "goştxwar") bi eslê xwe tabûtek kevir e. Gava meriv îro qala sarkofagan dike, tabûtên ku ji hesin an ji materyalên din ên domdar têne çêkirin jî wekî sarkofag têne binav kirin. Sarkofag bi pirranî di şikeft, gor an dêran de têne danîn û, berevajî tabûta texteyî, ji bo parastina mayînde têne armanc kirin.

Çavkanî 
Peyker
Valerian

Valerian (bi latînî: Publius Licinius Valerianus; nêzîkî 199 - 260 an 264) ji 253 heta bihara 260 PZ împeratorê Romayê bû. 

Wek împarator, wî hewl dida ku sînoran aram bike û di hundirê welatê xwe de wî zilm li xirîstiyanan dikir. Piştre ji aliyê împaratorê faris Şepûr I ve piştî Şerê Edessayê dîl hat girtin, bû yekem împeratorê Romê ku wekî dîlekî şer hat girtin, û bû sedema şok û bêîstîqrarê li seranserê Împeratoriya Romê. Bûyera nedîtî û çarenûsa nenas a împeratorê dîl bû sedema reaksiyonên cihêreng û "gotinên nû yên li ser Împeratoriya Romê".

Hev-împeratorê wî kurê wî Gallienus bû, ku piştî girtina Valerian ji hêla Sasaniyan ve di sala 260an de bû împeratorê yekane.

Çavkanî 
Jidayikbûn sedsala 2an
Fîlîpê Ereb

Fîlîpê Ereb an bi navê xwe yê latînî Philippus Arabs an jî Marcus Iulius Philippus (kêm caran wekî Philippus I jî tê navandin); jdb. li dora 204 li Şehba, Sûrî - m. 249 li nêzî Verona) ji 244 piştî zayînê heta mirina xwe împeratorê împeratoriya Romê bû.

Ew li Aurantîs, Erebistana kevnare, li bajarekî Sûriya îroyîn, ji dayik bû. Piştî mirina Gordianus III di sibata 244an de, Philippus desthilatdar bû. Wî bi lez û bez bi Împeratoriya Sasanî ya farisan re danûstandinên aştiyê kir û ji bo ku ji aliyê senatoyê ve were pejirandin vegeriya Romayê. Di dema desthilatdariya wî de, bajarê Romayê hezarsala xwe pîroz kir.

Philippus di îlona 249an de di Şerê Verona de hate xayînkirin û hate kuştin. Ev yek piştî serhildanek ku ji hêla cîgirê wî, Gaius Messius Quintus Decius ve hatibû rêvekirin, qewimî. Padîşahiya Philippus a pênc salan, di sedsala sêyem a aloz de, bi gelemperî aram bû.

Di dawiya sedsala 3an de û di sedsala 4an de,  Philippus ji hêla hin endamên dêrê ve wek yekem împeratorê xiristiyan hat îlankirin. Ew di Kronîkona Jerome de weha hate binav kirin, ku di serdema navîn de bi navê Historia Adversus Paganos ("Dîroka dijî paganan") ya pir populer a Orosius de baş dihat zanîn. Herwiha, di Historia Ecclesiastica ya Eusebius Qeyserî de jî wekî xiristiyan hate pêşkêşkirin.

Çavkanî 

Împeratorên Romê
مستخدم:Agiri mohammad

Bi xêr hatî rûpela min, navê min Akri ye, ez bikarhênerek wîkîpediya me. Ez bi dîrok, werzîş, siyaset, zanist û teknolojiyê re eleqedar im û hewl didim ku di van waran de naveroka kêrhatî beşdar bikim.
Gordianus III

Marcus Antonius Gordianus an Gordianus III (20ê kanûna paşîn a 225an - 244), ji sala 238an heta sala 244an împeratorê Romayê bû.

Di 13 saliya xwe de ew bû împeratorê yekta yê herî piçûk ê împeratoriya Romayê ya yekbûyî. Gordianus kurê Antonia Gordiana û Junius Balbus bû, ku berî sala 238an piştî zayînê mir. Antonia Gordiana keça qeyser Gordianus I û xwişka biçûk a qeyser Gordiana II bû. Li ser jiyana wî ya destpêkê beriya pesnê wî pir hindik tê zanîn. Gordian di sala 238an de navê bapîrê xwe yê dayikê girtibû.

Çavkanî 

Împeratoriya Romê