nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Dedalos

Dedalos (bi yewnanîya kevn: Δαίδαλος) di mîtolojiya yewnanî de peykersazê yekem, mîmar û makînîst e. Ji xelkê Atînayê ye. Di ajara Erekteûs e. Bavê Îkaros e. Dihata bawer kirin ku cihnîş û birek ê ew îcad kiriye.

Bi hesûdiya xwe birazî û heman demê xwendawanê xwe Talos ji qeleya Atênayê tavêje. Cezaya wî mirin bû lê ew revî çû keyaniya Mîkênê. Li girava Krîtê aliye key Mînos hate pêşwazîkirin.

Xatûn Pasîfaê ji Dedalos makînek xwest. Dedalos wê makîneyê çêkir. Xatûn çu nava makînayê û saya wê makîneyê Gayê Pîroz ê Krîtê re tekîliyên ganê kir. Mînotaur bi wî şeklê tê te dinê. Key Mînos ji bo heps kirina Mînotaur, Labîrîntos ji destê Dedalos anî çêkirin. Labîrîntos binayekî rêyên tikilhev pêk dihat. Yên ku biçûya nava wî nedikariya derkeve derve.

Îxtilaf kete navbera Dedalos û keyê Mîkenê Mînosê ra. Sebeba îxtilafê jî di çavkaniyan da ne yek e. Lê sebeba herî tê te qebûl kirin ew e ku Dedalos alikarî kiribû ku Têseûs û keça key Arîadnê bi hev ra birevin. Bendekî dabû wan. Key Mînos vê yekê aciz bûbû. Ji ber wê wan avête Labîrîntosê. Îkaros û bavê wê Dedalos di Labîrîntosê êsîr mabûn. Derdora girava Krîtê bi temamî awaya leşkerî da hatibû dorpêçkirin ji ber wê bav û kur nedikariyan ji rêya avê jî birevin. Tenê rêyek mabû hewa. Ji xwe ra û kurê xwe Îkaros ra baskan çêdike. Her du pê wan basikan bifirin û ji giravê dûr kevin. Difirin lê rê de şimayên ku parên baskê ji hev giredidin dihelî û Îkaros dikeve erdê û dimire. Îkaros li girava Îkarîayê tê weşartin.

Dedalos bi awayekî xemgîn dewam dike û diçe girava Sîsîlyayê. Li wir bi awayekî germ ji aliyê key Kokalos tê pêşwazîkirin. Mînos ji vê yekê pir aciz dibe û pê hêzên xwe diçe Sîsîlyayê, Mîmara xwe, ji key dixwaze. Key Kokalos qebûl dike, wê gaziyê germavê dike. Li germavê bi awayekî xaîntî Key Mînos tê kuştin.

Dedalos emrê mayî bi nav sukunetê derbas dike û li wir xebatên hûnerî emrê xwe diqedîne.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Yekîtiya bijîşkî ya cîhanî

Yekîtiya bijîşkî ya cîhanî (bi îngilîzî: World Medical Association) bi kurtasî WMA, konfederasyonek navneteweyî û serbixwe ya yekitîya bijîjkî yên profesyonel ên serbixwe ye ku nûnertiya bijîjkan li çaraliyê cîhanê dike. WMA bi fermî di 18ê îlona sala ​​1947an de hatiye damezrandin û ji sala 2021an vir ve bi 115 yekitîyên bijîjkî yên neteweyî re, digel 1467 Endamên Hevkar, tevî Bijîjkên Junior û xwendekarên bijîjkî, yekitî mezin bûye. WMA bi Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) re di têkiliyên fermî de ye û li ser mafê tenduristiya laşî û derûnî bi Raportorê Taybet ê Neteweyên Yekbûyî re bi hevkariyek nêzîk tevdigere.

Rêveberî

Civata giştî
Saziya bingehîn a biryardayînê ya WMA Meclîsa Giştî ye ku her sal dicive û ji hêla şandeyên ji Komeleyên Endamên Neteweyî, karmend û endamên Meclîsa WMA ve û nûnerên Endamên Associate (Endamên Associate bijîjkên takekesî ne ku dixwazin beşdarî WMA bibin) tê damezrandin.

Konsey
Meclîsa rêxistinê her du salan carekê Civata WMA bi nûnerên ku ji her şeş herêmên WMA, yan jî Afrîka, Asya, Ewropa, Amerîkaya Latîn, Amerîkaya Bakur û Pasîfîk têne kişandin, hildibijêre. Di heman demê de her sal serokê WMA ku Serokê Merasîm ê WMA ye, hildibijêre. 

Serok, Serokê Hilbijartî û Serokê berê yê demkî ku amade ye ji bo WMA biaxive û wê bi fermî temsîl bike ava dikin. Wekî serokê rêvebir ê yekîneyên xebitandinê ên WMA, Sekreterê Giştî li Sekreteriyayê ku ji hêla Encumena WMA ve hatiye destnîşan kirin, bi tevdemjimêrî dixebitin.

Kar
WMA di gelek warên çalakiyê de çalak e lê bi giranî di warê mafparêzî, etnîkî, pergala tenduristiyê, mafê mirovan û tenduristiya mirovan de çalak e.

Di warê exlaqî de, WMA xwedan biryarname û daxuyaniyên cihêreng e ku bi wan re hewl dide ku ji bo rêberiyên yekitiyên nojdarî yên neteweyî, hukûmet û rêxistinên navneteweyî li çaraliyê cîhanê bibe alîkar. Sazî gelek mijarên wekî mafên nexweşan, lêkolînên li ser mijarên mirovî, lênêrîna nexweş û birîndarên di dema şerê çekdarî de, îşkencekirina girtiyan, bikaranîn û îstismara tiryakê, plansaziya malbatê û ne paqijî tê destgirtin.

Hinek karên din ên saziyê ev in:

Perwerdehiya bijîşkî
Plansazkirina çavkaniyên mirovî ji bo karûbarên lênihêrîna tenduristiyê
Ewlekariya nexweşan
Pêşveçûna rêber û kariyerê
Parastina mafên bijîjk û ​​nexweşan
Tenduristî û ewlehiya kar
Avakirina demokrasiyê ji bo komeleyên bijîşkî yên nû
Polîtîkaya tenduristiya gelemperî
Projeyên wekî kontrolkirina tutunê û vakslêdanê

Çavkanî

Rêxistinên navneteweyî
Annalena Baerbock

Annalena Charlotte Alma Baerbock  (jdb. ) siyasetmedareke alman a Hevgirtin 90/Keskan e ku ji 2021ê ve wekî Wezîra karên derveyî ya Almanyayê kar dike.

Ji 2018an heta kanûna paşîn a 2022an, Baerbockê wekî hevseroka Hevbendiya 90 / Keskan, li gel Robert Habeck kar kir. Ew di hilbijartinên federal ên sala 2021ê de berbijara partiyê bû ji bo serokwezîr, ku ew bû yekem namzeda bi vî rengî ji bo Keskan û, piştî Angela Merkel, tenê jina duyem ku ji hêla partiyekê ve wekî namzedê wê ji bo serokwezîr ji hêla partiyeke siyasî ya sereke ya alman ve hate hilbijartin. Piştî hilbijartina Olaf Scholz ji Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê (SPD) wek serokwezîr, Keskan koalîsyoneke ronahiya trafîkê ya bi serokatiya Olaf Scholz ava kir û Baerbock di 8ê kanûna pêşîn a 2021ê de wek yekem wezîra derve ya jin a Almanyayê sond xwar.

Baerbock di sala 1980an de li Hannoverê, li Almanyaya Rojava ji dayik bû, beşdarî Zanîngeha Hamburgê û Dibistana Aborî û Zanistên Siyasî ya Londonê bû. Ew cara yekem di 2013an de ji bo Bundestag hate hilbijartin. Ji 2012an heta 2015an, ew endama meclîsa partiyê ya Hevpeymaniya 90 / Keskan û ji 2009an heta 2013an, seroka koma partiya xwe li eyaleta Brandenburgê bû.

Çavkanî 

Mirovên zindî
Lîga Lezhë

Lîga Lezhë (bi albanî: Lidhja e Lezhës) hevalbendiyeke leşkerî û dîplomatîk a arîstokratiya albanî bû, ku li bajarê Lezhë di 2ê adara 1444an de hate afirandin. Komela Lezhë di serdema navîn de wek yekem welatê albanî yê serbixwe yê yekbûyî tê hesibandin, ku Îskender Beg wek serokê serok û esilzadeyên herêmî yên albanî li dijî Împeratoriya Osmanî bûne yek. Îskender Beg wekî "Serokê Komela gelên Albanî" hat îlankirin, lê Skanderbeg her tim xwe wekî Dominus Albaniae (bi albanî: Zot i Arbërisë, "Serokê Albanya") îmze dikir.

Di meclîsa Lezhë de, endamên ji malbatên: Kastrioti, Arianiti, Zaharia, Muzaka, Spani, Thopia û endamên Balsha û Crnojević ku bi zikmakî an bi zewaca bi Kastrioti re hatine girêdan amade bûn. Endam bi mêr û drav beşdarî Komelê bûn, di heman demê de kontrola karûbarên navxweyî yên domên xwe diparêzin. Zû zû piştî damezrandina wê, Balšići û Crnojevići yên pro-Venetyan di bûyerên ku bûn sedema Şerê Alban-Wenîs (1447-48) de ji lîga derketin. Peymana aştiyê ya şerê Albanî-Wenesî ku di 4ê cotmeha 1448an de hat îmzekirin, yekem belgeya dîplomatîk e ku li ser lîga wekî saziyek serbixwe xuya dike.  Barleti civînê wekî generalis concilium an universum concilium ("civîna giştî" an "tevahiya meclîsê") binav kir; têgîna "League of Lezhë" ji hêla dîroknasên paşerojê ve hatî çêkirin.

Avakirin 

Îskender Beg di 2ê adara 1444an de li bajarê Lezhê (bi Îtalî: Alessio) ku wê demê di bin desthilatdariya Wênîsî de bû, civînek ji mîrên herî girîng ên herêmê pêk anî. Biyografî behsa Komino Araniti û Andreas Thopia bi kurên wî Komino û Muzaki û biraziyê wî Tanush, xwediyên berê yên Krujas, niha axayên Petrela, dikin. Albaniya Navîn ji aliyê çend axayên ji malbata Muzaka û ji aliyê Georg Strez Balšići ve hat temsîlkirin. Ji bakur Pal û Nikollê II Dukagjinî (bav û kur), axayên çiyayê rojhilatê Lezhayê; Peter Span bi kurên xwe Leš, Božidar, Uroš û Mirko re, axayên Kiritalê yên li nêzîkî Drîvasto, ku têkiliyên wan ên nêzîk bi Amselfeldê (li Kosovaya îroyîn) re hebûn, ku ew di xizmeta despotên sirb de bûn; û Lekê û Peter Duşmanî, xwedanên serdestiyek piçûk li bakurê navîna Drîna Reş. Her weha Lekë Zaharia, axayê Dagnum, ku hêza wî jî gundên derdorê dihewand, û Stefan Crnojević, hukumdarê Montenegro, bi kurên xwe Gojcin û Ivan re, amade bûn.

Li hev kirin ku di nav xwe de aşitiyê pêk bînin û bi hev re li dijî osmaniyan şer bikin. Serokê Mala Kastrioti Îskender wek generalê komelê hat hilbijartin. Lêbelê ji bo biryarên siyasî yên berfirehtir, wî hewceyê razîbûna hemî endamên hevalbendiyê bû.

Fermandarên Îskender 
 Gjergj Arianiti
 Nikollë II Dukagjini, weqetî Osmanî salan 1457
 Pal III Dukagjini, weqetî Osmanî salan 1457
 Moisi Arianit Golemi, weqetî Osmanî salan 1457
 Hamza Kastrioti
 Vladan Jurica
 Vrana Konti
 Peter Perlati
 Marin Spani
 Andrea Thopia
 Karl Muzaka Thopia
 Tanush Thopia II

Çavkanî 

Alban
Dewletên dîrokî
Çiyayê Dêra

Çiyayê Dêra, yek ji çiyayên Gabar e, ji milê rojhilat ve digihe Qesrikê û çiyayê Cûdî. Ji Rojava ve digihe heta navçeya Basa.

Çavkanî 

Çiyayên Kurdistanê
Keyaniya Gurcistanê

Keyaniya Gurcistanê, wekî Împeratoriya Gurcistanê jî tê zanîn, keyaniyek Ewrasyayê ya serdema navîn bû ku di dor 1008 PZ de hate damezrandin. Keyanî di serdema key Dawid IV û Şah Tamarê Mezin de ji sedsalên 11an heya 13an digihîje Serdema Zêrîn a hêza xwe yê siyasî û aboriyê. Gurcistan bû yek ji neteweyên sereke yên Rojhilatê Xiristiyan û împeratoriya wê ya pan- Qefqasya û tora şebekeyên ku ji Ewropaya Rojhilat heta Anatolya û sînorên bakurê Îranê dirêj dibin, di heman demê de milkên olî yên li derve jî diparêzin, wek Keşîşxaneya Xaç li Orşelîmê û Keşîşxaneya Iviron li Yewnanistanê . Ew pêşhatiya dîrokî ya sereke ya Gurcistanê ya îroyîn bû.
 
Bi çend sedsalan dom kir, keyanî di sedsala 13an de ket bin êrişên Împeratoriya Mongolî, lê di salên 1340an de karî serweriya xwe ji nû ve destnîşan bike. Deh salên paşîn bi Mirina Reş, û her weha gelek êrîşên di bin serokatiya Tîmûrleng de, ku aboriya welêt, nifûs û navendên bajaran wêran kirin, derbas bûn. Rewşa jeopolîtîk a Keyaniyê piştî hilweşîna Bîzans û piştre Împeratoriya Trebzonê ji aliyê Tirkên Osmanî ve xirabtir bû. Di encama van pêvajoyan de, di dawiya sedsala 15an de, Gurcistan veguherî hebûnek perçebûyî. Tevahiya vê rêze bûyeran jî di navbera 1490 û 1493an de bû sedema hilweşîna dawîn a keyaniyê di nav anarşiyê de û di navbera 1490 û 1493 de her yek ji hêla şaxek hevrikê xanedana Bagrationi ve hatin rêvebirin û li pênc mîrekiyên nîv-serbixwe - Odishi, Guria, Abhazya, Svaneti, û Samtskhe.

Yekitîya gurciyan 
Ji destpêka desthilatdariya Ereban ve, mîrên Gurcistanê hewl didin ku li welêt yekîtiyê pêk bînin. Di sedsala 10an de çar dewletên gurcî yên mezin hebûn: Egrîsî-Ebxazya, Tao-Klardsheti, Kakheti û Heretî. Heretî piştî sala 970î ji aliyê Kaxetiyan ve hatiye dagirkirin. Herdu key di nav Kakheti-Heretia de bûn yek. Wekî din, li Kartliya Jêrîn Mîrnişîna Tiflîsê û Mîrektiya Kartliya Hundir û mîrektî û mîrnişînên piçûktir hebûn.

Xwedîderketina Kartliya Hundir ji ber cihê wê yê navendî û xwedî girîngiyeke sembolîk bû ji ber ku cihê serokê Dêra Gurcistanê tê de bû. Ew bi gelemperî ji hêla mîrekek herêmî ve hate rêvebirin û ji dawiya sedsala 8an ve ji hêla dewletên cîran ve dîsa û dîsa hate zeft kirin.

Lêbelê, dema ku Kakheti piştî ku Hereti zeft kir, tehdîd kir ku dê Kartliya Hundir bi dest bixe, mîrê wê ji padîşahê Tao-Klardscheti, Dawid III, alîkarî xwest, ku paşê Kartliya Hundir dagîr kir bêyî ku Kakheti destwerdanê bike. Kurê wî Bagrat III. Di sala 975an de bû keyê Gurcistanê (wek hikûmdarê Tao-Klardschetia), Kartliya Hundir û di sala 978an de jî şahê Egrîsî-Abxazyayê bû. Bavê wî keyê Tao ma. Bi vî awayî, Gurcistanê piranî yekgirtî bû. Wek Dawid III. Di 1001 de mir, başûrê Tao li gorî peymanek ket destê Bîzansê, bakurê Tao piştî mirina Gurgenê Klardscheti di sala 1008 de bi tevahî ji hêla Keyaniya Gurcistanê ve hate girtin. Di sala 1008an de Bagrat III fetih kir. Kaxetî-Heretya û bi vî awayî hemû dewletên Gurcî yên Xiristiyanî kirin yek.

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Gurcistan
Gurcî
Keyaniyên berê
Coldplay

Coldplay komek rockê ya Brîtanî ye ku di sala 1996-an de li Londonê hatî damezrandin. Ew ji dengbêj û pianîst Chris Martin, gîtarîst Jonny Buckland, basîst Guy Berryman, drummer Will Champion û derhênerê afirîner Phil Harvey pêk tê. Wan li University College Londonê hev dît û ji 1996 heta 1998 dest bi muzîkê kirin, pêşî navê xwe Pectoralz û paşê jî Starfish kirin.

Piştî ku kome bi awayeke serbixwe kasetek bi navê Safety (1998) derxist, Coldplay di sala 1999-an de bi Parlophone re îmze kir. Albûma pêşîn a komê, Parachutes (2000), strana wan a serketî "Yellow" tê de hebû û Xelata Brit ji bo Albûma Salê ya Brîtanî, Grammy, xelata Albuma Muzîka Alternatîf a Herî Baş û berendamiya Xelata Mercury wergirt. Albuma wan a duyemîn, A Rush of Blood to the Head (2002), heman xelat wergirt û kilamên "The Scientist" û "Clocks" tê de cih girt, ku her du xelatek Grammy ji bo Tomara Salê wergirt. Albuma sêyem a komê X&Y (2005) ku ji ber hilberek tengahî hatî destnîşan kirin, li çaraliyê cîhanê bû ya herî firotanê ya salê û serkeftina paşiya xwe dubare kir. Bi stranên Viva la Vida an Death and All His Friends (2008), wan azmûnên nû yên mûzîkê keşif kirin û trîlojiyek mûzîkê temam kirin. Album Xelata Grammy ji bo Albuma Rockê ya Herî Serketî û kom cara yekem namzediya Albuma Salê wergirt. Di heman demê de kilama destpêkê ya albumê yekem single a komek Brîtanî bû ku di sedsala 21-an de hem li Keyaniya Yekbûyî û hem jî li Dewletên Yekbûyî digihîje qada number-one.

Ji hingê ve, Coldplay muzîka xwe bi albumên Mylo Xyloto (2011), Ghost Stories (2014), A Head Full of Dreams (2015), Everyday Life (2019) û Music of the Spheres (2021) dengê xwe bêtir cihêreng kir. Her albûmê temayek bêhempa pêşkêş kir û şêwazên muzîkê yên nû li repertuara orîjînal a komê zêde kir, di nav de elektronîk, ambient, pop, R&B, funk, klasîk, jazz fusion, û rocka pêşverû. Ew di heman demê de ji bo performansa zindî ya "euforîk" têne zanîn,  Ji bo pîrozkirina 20-saliya xwe di sala 2018-an de, belgefîlmek kariyerê ku derhêneriya wê Mat Whitecross kiriye, li sînemayên hilbijartî hate pêşandan, ku tê de dîmenên nedîtî yên paşperdeyê hene.

Bi 100 mîlyon albûmên ku li çaraliyê cîhanê hatine firotin, Coldplay koma herî serketî ya sedsala 21-an e û yek ji muzîka herî difirotin a hemî deman e. Li gorî Fuse, ew di heman demê de şeşemîn koma herî xelatkirî ya dîrokê ne. Serkeftinên din ên girîng ev in gera şeşemîn a herî zêde ya hemî deman, sê ji 50 albûmên herî zêde têne firotin li Keyaniya Yekbûyî, tomarên herî zêdê yên number-one li welêt,  pirtirîn berbijar û di dîroka Xelatên Brit de koma herî serketî, û koma yekem a Brîtanî ku di Billboard Hot 100-ê de di rêza yekem de debut dike. Coldplay yek ji komên herî bibandor ên sedsala 21-an jî tê hesibandin, ku Forbes wan wekî standard ji bo muzîka alternatîf a heyî binav dike. Rock and Roll Hall of Fame albuma A Rush of Blood to the Head xiste lîsteya xwe ya "200 Albumên Definitive" û single a "Yellow" beşek ji pêşangeha wan a "Songs That Shaped Rock and Roll" e ji ber ku yek ji kilamên herî serfiraz e. Tevî populerbûn û bandora wan, Coldplay wekî îkonên muzîkê yên polarîzekirî navûdengek bidest xistine.

Çavkanî 

Muzîkvanên brîtanî
Elegez (stran)

Elegez yek ji stranên herî navdar ên Koma Wetan e. Stran li ser gundê Elegezê ya Kurdistana Sor e.

Çavkanî 

Stran
Telephone (stran)

"Telephone" stranekî stranbêja Amerîkî Lady Gaga ye, ji EP ya wê ya sêyem, The Fame Monster (2009), ji nû ve weşandina albûma wê ya pêşîn The Fame (2008). Di stranê de jî hunermendê Amerîkî Beyoncé cih digire. Stran ji aliyê Gaga, Rodney Jerkins, LaShawn Daniels, Lazonate Franklin û Beyoncé ve hate nivîsandin. Bi îlhama xwe ji tirsa xeniqandinê, Gaga diyar kir ku gotinên stranên ji bo bersivdana têlefonê evîndara xwe rehetbûna li ser qata dansê tercîh dike metaforek e, ku jê re têlefon tirsa têra xwe nexebitî ji bo serketinê temsîl dike. Digel strana wê ya pêncemîn ji The Fame, "Paparazzi" bi dest xist, duet di heman demê de tirsa ji aliyê medyayê ve were xeniqandin û xefkirin vedihewîne. Di destpêkê de, Gaga stran ji bo Britney Spears nivîsand, ku demo tomar kir. Ji aliyê muzîkê ve, "Telefon" ji pirekî berfireh, ayet-rap û dengekî nimûne ya operatorê pêk tîne û ragihand ku xeta têlefonê negihîştî ye. Beyoncé di nîvê stranê de xuya dike, beytên bi lez û bez, bi lêdanên ducarî re distrê.

Paşbingeh 

"Telephone" bi eslê xwe ji aliyê Gaga ve ji bo albûma şeşemîn a stûdyoyê ya stranbêj Britney Spears, Circus hate nivîsandin, lê Spears ew red kir. Paşê Gaga stran wekî hevkariyê bi Beyoncé re ji bo The Fame Monster tomar kir. Gaga got, "Min demeke dirêj berê ji bo wê [Spears] nivîsand û wê tenê ji bo albûma xwe bikar neanî. Ew baş e, ji ber ku ez ji stranê hez dikim û ez niha wê pêk bînim. Demo ya Spears ji bo stranê di Gulana 2010'an de derket. Wekî din, dengbêjê mêvan di eslê xwe de Spears bû, lê di dawiyê de Gaga şûna Beyoncé kir dengbêja diyarkirî.  Îlhama sereke ya pişt stranê tirsa Gaga ya ji "xeniqandinê" bû, ji ber ku wê hîs kir û ew kêm caran wext peyda dike ku tenê dev jê berde û kêfê bike.

Kredî û kesane 
Krediyên ji notên xêzkirî yên The Fame Monster hatine adaptekirin.

Tomarkirin û birêvebirin 

 Dengbêjên Gaga li Darkchild Studios (Los Angeles, Kaliforniya) tomar kirin
 Dengên Knowles li Studio Groove (Osaka, Japon) tomar kirin
 Li Chalice Studios (Los Angeles, Kaliforniya) tevlihev kirin
 Master li Oasis Mastering (Burbank, Kaliforniya), AfterMaster Recording and Mastering Studios (Hollywood, Kaliforniya)
 Knowles ji aliyê Music World Entertainment û Columbia Records ve xuya dike
 Ji aliyê Stefani Germanotta P/K/A Lady Gaga (BMI), Sony/ATV Songs LLC, House Of Gaga Publishing Inc., Glojoe Music Inc. (BMI) Rodney Jerkins / EMI Blackwood Music Publishing (BMI), EMI April Music (ASCAP), EMI Blackwood/RJ Productions LLC, B-Day Publishing û EMI April Music, Inc. (ASCAP)

Çavkanî 

CS1 frensî-language sources (fr)

Stran
Lady Gaga
Paparazzi (stran)

Paparazzi straneke hunermenda amerîkî Lady Gaga ya ji albûma pêşîn a stûdyoyê The Fame (2008) e. Ew wekî albûma pêncem û ya dawîn ji aliyê Interscope Records ve hate berdan. Gaga bi Rob Fusari re stran nivîsand û çêkir. Stran têkoşînên Gaga di lêgerîna navdar de û hem jî serkeftin û evînê hevseng dike. Ji aliyê muzîkê ve, ew stranekî tekno-pop û dans-pop a uptempo ye, ku gotinên wê stalkerek li dû kesekê vedibêjin da ku bal û navdariyê bikişîne.

Kredî û kesane 

 Lady Gaga - dengbêj, strannivîs, hevberhem, piyano, sentezker
 Rob Fusari - nivîsandina stranan, hilberîn
 Calvin "Sci-Fidelty" Gaines - bernamekirin
 Robert Orton - tevlihevkirina deng
 Gene Grimaldi - masterkirina deng li Oasis Mastering, Burbank, California
 Li 150 Studios, Parsippany-Troy Hills, Nû Jersey hat tomar kirin

Çavkanî 

CS1 frensî-language sources (fr)
CS1 danmarkî-language sources (da)
Lady Gaga
Beauty and a Beat

"Beauty and a Beat" stranekî hunermendê Kanadayî Justin Bieber ya ji albûma sêyemîn Believe (2012) e. Stran ligel rapvanê Trînîdadî Nicki Minaj pêk hat, ku ew bi Savan Kotecha, Max Martin û Zedd re hev-nivîsandiye. Di heman demê de ew ji aliyê duyên paşîn ve bi makîneyek drumek giran û sentezkerên "lez" ve hate hilberandin. Bi lîrîkî, ew di derbarê Bieber de diaxive ku dixwaze eleqeya evîna xwe bigire klûbek, li wir ew dikarin "partiya wekî 3012'an" bikin. Ew yekane strana ji Believe ya Bieber hev-nivîsandiye. Stran bû sêyemîn albûma single ya fermî.

Lîsteya stranê

Binêre jî 

 Lîsteya single baş-firotina Awistralyayê
 Lîsteya single-yek dansê ya 2013an (DY)

Çavkanî
Şebnem Korur Fincancı

Şebnem Korur Fincancı, ( li bajarê Stenbolê) nojdar, aktîvîst parastvana mafên mirovan e ku bi eslê xwe tirk e. Fincancı di sala 202an de wekî Serokê Yekitiya Bijîşkî ya Tirk hatiye hilbijartin.

Jînenîgarî
Şebnem Korur Fincancı di sala 1953an de li bajarê Stenbolê hatiye dinyayê. Di navbera salên 1993 û 1998an de weku seroka Komeleya Pisporên Tiba Edlî kar kirye. Di navbera salên 2002 û 2006an de Sekreterê Giştî yê Odeya Tabîban a Stenbolê û di navbera salên 2006 û 2008an de jî wekî endamê Lijneya Rûmetê ya Yekîtiya tabîbên tirk kar kirye.

Di dema endamtiya xwe ya lijneya rûmetê a Yekîtiya tabîbên tirk de, di sala 2003an de jî wekê endamê Lijneya şêwirmendiya mafên mirovan a serokwezîrtiyê, wekê nûner xebitiye. Di navbera salên 2009 û 2020an de Serokê Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê (TÎHV) bû.

Piştî daxuyaniya Fîncancî ya di derbarê bikaranîna çekên kîmyayî ku leşkerên Tirkiyeyê li dijî gerîlayên PKKê pêk aniye, di der barê Fincanci de lêpirsîn hatiye destpêkirin. Piştî lêpirsînê di 27ê cotmeha sala 2022an de danê sibê li Stenbolê li mala xwe hat binçavkirin û di çarçoveya lêpirsînê da wê dibine Enqereyê û piştre ji aliyê dadgeha dewleta tirk ve hatiye girtin.

Şebnem Korur Fincancı di 11ê kanûna paşîn sala 2023an de piştî dadgeh kirin a li Edliyeya Çaglayan a bajarê Stenbolê hate berdan.

Çavkanî

Aktîvîstên tirk
Parastvanê mafên mirovan
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Sê Paşa

Sê Paşa  jî wekî sêgoşeya Tirkên Ciwan an jî sêgoşeya Tirk tê zanîn, ji Mehmed Talat Paşa (1874–1921), Wezîrê Mezin (serokwezîr) û Wezîrê Navxweyî pêk dihat; Îsmaîl Enver Paşa (1881–1921), Wezîrê Şer ; û Ehmed Cemal Paşa (1872–1922), Wezîrê Deryayî yê ku piştî derbeya Osmanî ya 1913an bi bandor li Împaratoriya Osmanî bi rê ve bir. Li gorî dîroknas Hans-Lukas Kieser, hêza Talaat bi demê re zêde bû û piştî salên 1913 heya 1914an de yên din dorpêç kirin.

Sê Paşa, ku hemû endamên Komîteya Îttîhad û Terakkî bûn, bi giranî ji ketina Împaratoriya Şerê Cîhanê yê Yekem di sala 1914an de û bi giranî ji kuştina zêdetirî milyonek Ermenî di qirkirina Ermeniyan de berpirsyar bûn. Raya giştî ya Tirk bi awayekî berfireh rexne li Sê Paşa ye girt ku bûne sedem ku Împaratoriya Osmanî têkeve Şerê Cîhanê yê Yekem. Her sê jî piştî şer rastî mirinên tund hatin - Talaat û Cemal hatin kuştin, Enver jî di pêşengiya Serhildana Basmaçî de li nêzî Duşanbe, Tacîkistana îroyîn de mir.

Piştî mirina wan, termên Talat û Enver ji nû ve li Bîrdariya Azadiyê ya Stembolê hatin definkirin û ji bo rûmeta wan navê gelek kolanên Tirkiyeyê hatin guhertin.

Çavkanî
Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê

Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê, bûyerekî girseyî ye ku di 29ê cotmeha sala 2022an de, di dema pîrozbahiyên cejna cindaran de li Itaewon, Seoul, Korêya Başûr, girseyek qewimiye. Di bûyera girseyî de herî kêm 151 kes mirin û li gorî daxuyaniyan 82 kes jî birîndar bûne.

Pevçûna girseyê bi karesata herî kujer a dema aştiyê ya Korêya Başûr ji dema binavbûna keştiya MV Sewol di sala 2014'an e, ku zêdetirî 300 kes kuştin.

Paşbingeh 
Navçeya Itaewonê ya navenda Sêûlê ji bo kombûnê cîhekî populer e, ji ber ku dever klûbên şevê û baran mêvandar dike. Nêzîkî 100,000 kes beşdarî çalakiya cejna caziyan a Itaewon bûn. Ew ji destpêka pandemiya COVID-19 ve li deverê festîvala cejna caziyan a herî zêde beşdar bû.  Di heman demê de ji destpêka pandemiyê ve bûyera yekem a wiha bû ku pêdivî bi girtina maskê tune.

Bûyer 
Girseya gel saet di 22:20 de bi dema herêmî (KST) li ser kuçeya  nêzikî derketina duyemîn a stasyona Itaewonê û Otela Hamiltonê qewimî.  Komên medya yên herêmî gotin ku xelk di nav barekê qerebalix bûn ji ber gotegotek navdarê nenas amade ye, an şêraniyên bi narkotîkên klûban têne belavkirin.

Qurbanî 
Karbidestên Sêûlê got, bi kêmî 151 kes mirin, bi kuştî bêhtir hêvî kirin. Piraniya miriyan ciwan an kesên di 20 saliya xwe de ne. Di nav kuştiyan de 19 kesên biyanî jî di nav de neteweyên Îran, Ûzbêkistan, Çîn û Norwêcê jî hene. 97 qurbaniyên jin û 54 qurbaniyên mêr mirin. Bi kêmanî 82 kesên din birîndar bûn, tevî ku Ajansa Agiriyê ya Neteweyî û Wezareta Karên Hundir û Ewlehiyê gotibûn nêzî 100 kes birîndar bûne, bi 50 kes ji bo girtina dil guhdana bijîşkî werdigirin.

Piştî bûyerê 

Laş li kolanan hatin danîn, bi pelên şîn ve hatin pêçan, dema ku paramedîk CPR li mirovan dikirin. Hin cenaze bi ambûlansan hatin rakirin. Daîreya agirkujiyê ya Yongsan got, dibe ku jimara miriyan zêde bibe ji ber ku gelek kesên din birîndar rakirin nexweşxaneyên li seranserê bajêr. Gelek ji qurbaniyan hatin veguhestin Nexweşxaneya Zanîngeha Soonchunhyang, ku li nêzikî Itaewon e. Piştî cihê bûyerê ji aliyê polîsan ve hat girtin, bar jî xebatên xwe berdewam kirin. Gelek kes ji ber haya wan ji karesatê tune bû, pîrozbahiyê berdewam kirin.

Bertek 
Serok Yoon Suk-yeol beşdarî kurteya awarte bû. Wî pêşniyara bilez, dermankirina birîndaran û vekolîna ewlehiya cihên cejnê kir. Tê payîn ku ew di 30'ê cotmehê de di saet 09:45 li welêt biaxive, û paşê serdana cihê bûyerê bike. Ji aliyê Serok Yoon ve şîna neteweyî hat ragihandin. Şaredarê Sêûlê Oh Se-hoon di wexta bûyerê de li sefera Ewropayê bû, ku vegeriya Sêûlê.

Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden, serokwezîrê Brîtanya Rishi Sunak, serokkomarê Fransa Emmanuel Macron û serokwezîrê Almanya Olaf Scholz ji gelek serokên cîhanê re sersaxî xwestin.

Çavkanî 

Koordînat li ser Wîkîdatayê ye
Jack-o’-lantern

Jack-o’-lantern () kundirê riwek a tîrêjekî xêzkirî, kundir an fanosên din ên nebatiyên kok in, bi gelemperî cejna cindaran re têkildar e. Navê wê ji diyardeya raporkirî ya roniyên xerîb ên li ser torfê diherikin tê, ku jê re dibêjin will-o'the-wisps an Jack-o’-lantern. Nav di heman demê de bi efsaneya îrlendî ya Stingy Jack ve girêdayî ye, serxweşî ya bi Şeytan re danûstendinê dike û mehkûm e ku li ser rûyê erdê tenê bi zincê qulikî bigere da ku riya xwe ronî bike.

Jack-o’-lantern ji kundiran hatine xêzkirin û kevneşopiya cejna cindaran a salane ye, ku li Dewletên Yekbûyî pêşket dema ku koçberên îrlendî kevneşopiya xwe ya xêzkirina sebzeyan bi xwe re anîn.

Pîşesaziya kundirê 

Parçeyên kundir an zirav têne qut kirin da ku kundiran çêkin, bi gelemperî rûyekî xuya dikin, ku dibe şad, tirsnak an jî komîk be.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 https://www.history.com/topics/halloween/jack-olantern-history
 https://www.boston.com/news/history/2014/10/29/the-history-of-the-jack-o-lantern-how-it-all-began-with-a-turnip
 http://mentalfloss.com/article/12865/whats-origin-jack-o-lanterns

CS1: Julian–Gregorian uncertainty
Chadwick Boseman

Chadwick Aaron Boseman (jdb. 29ê çiriya paşîn, 1976 , m. 28ê tebaxê, 2020) lîstikvaneke amerîkî bû. 

Di dema kariyera xwe ya du dehsalan de, Boseman du Xelatên Screen Actors Guild, Xelatek Kûreya Zêrîn, Xelatek Filmek Hilbijartina Rexnegir, û Xelata Primetime Emmy, di nav de xelatên din wergirt. Di heman demê de ji bo xelata Oscarê jî hate berbijar kirin.

Piştî xwendina derhêneriyê li Zanîngeha Howardê, Boseman dest bi kariyera xwe ya di şanoyê de kir, xelatek Derhêneriya Lîga Drama û lîstikvanek AUDELCO wergirt, ligel ku ji bo lîstika xwe ya 2005 a bo Deep Azure berendamek xelata Jeff wergirt. Veguhastina ser ekranê, yekem rola wî ya sereke wekî rêzefîlmek birêkûpêk bû li ser drama NBC ya Persons Unknown (2010) û wî performansa xwe ya serketî wekî lîstikvana bezbolê Jackie Robinson di fîlima biyografîk a 42 ya 2013-an de girt. Wî berdewam kir ku kesayetiyên dîrokî nîşan bide, wekî stranbêj James Brown di Get on Up (2014) û wekî parêzer Thurgood Marshall li Marshall (2017).

Boseman ji 2016an heya 2019-an di gerdûna Sînematîk a Marvel (MCU) de bi lîstina Marvel Comics-a superlehengê Black Panther (MCU) navûdengê navneteweyî bi dest xist. Ew di çar fîlmên MCU de xuya bû, di nav de fîlmek 2018an a binavûdeng, ku jê re Xelata Wêne ya NAACP-ê ji bo Lîstikvanê Berbiçav ji aliyê  Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture ve wergirt. Wekî yekem lîstikvanê reş ku sernavê fîlmek Marvel Cinematic Universe dike, ew di Time 100 a sala 2018an de jî hate binav kirin. Performansa dawî ya Boseman wekî karakterê di rêzefîlma antolojiya Disney+ a What if...? de ji bo Performansa xwe ya voice-over xelata Emmy a Primetime wergirt.

Di sala 2016an de, Boseman bi kansera kolonê hat teşhîs kirin. Wî rewşa xwe nepenî girt, heya mirina xwe di sala 2020an de ji nexweşiyê çalakiya xwe domand. Fîlma wî ya dawîn, Ma Rainey's Black Bottom, di heman salê de piştî mirina xwe hate weşandin û ji hêla rexnegiran ve hate xelat kirin, ku wî berendamek Oscarê ji bo Lîstikvanê Herî Baş û Xelata Kûreya Zêrîn ji bo Lîstikvanê Herî Serketî - Motion Picture Drama. Boseman ji bo xebata xwe ya di Da 5 Bloods û Ma Rainey's Black Bottom de jî çar berendam li 27emîn Xelatên Screen Actors Guild Award wergirt, jimara herî zêde ji bo lîstikvanek di merasîmekê de, [6] xelata Lîstikvanê Mêr di Rola Serek de qezenc kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1976
Mirin 2020î
Aktorên amerîkî
Mirin 2020
Jan Böhmermann

Jan Böhmermann  (* 23.Reşemî 1981 li Bremen) şanoger, stranbêj, pêşkêşvanê televîzyon, radyo û podkastê , muzîkvan, nivîskar, hilberînerê fîlman û rojnamevanek Alman e. Hem bûyera Böhmermann û hem jî #Varoufake di Neo Magazin Royale de navdariyek navneteweyî Alman bi dest xistin.

Jiyan 
Böhmermann li Bremenê ji dayik bû û mezin bû. Diya wî di destpêka salên 1970î de koçî Almanyayê kiribû, û beşek ji hindikahiya Alman a li Polonyayê bû. Bavê wî dema Böhmermann 17 salî bû ji nexweşiya xwînê mir. Tevî ku ew li ser jiyana xwe ya taybet bêdeng dimîne jî, tê zanîn ku gelek zarokên wî hene.

Karên xwe

Radyo 

 1999–2004: Radio Bremen
 2004: hr3-Morningshow
 2009–2011: Die ganz große Jan bi (1 Live jê WDR)
 2010–2011: Beeck & Böhmermann (1 Live) bi Simon Beeck
 2010–2013: Lateline (Bremen Vier, Dasding ji SWR, MDR Sputnik, N-Joy ji NDR, You FM jê hr)
 2011–2012: Zwei alte Hasen erzählen von früher (Radio Eins vom RBB) bi Klaas Heufer-Umlauf
 2012: Joko und Klaas mit Olli und Jan (Radio Eins) hi Olli Schulz
 2012–2016: Sanft & Sorgfältig (Radio Eins, N-Joy, Bremen Vier, Puls vom BR, You FM, Dasding) bi Olli Schulz

Podkast 

 2012–2016: Sanft & Sorgfältig (radioeins)– bi Olli Schulz (war hauptsächlich eine Radiosendung von „radioeins“)
 seit 2016: Fest & Flauschig (Spotify) – bi Olli Schulz

Televîzyon 

 2006: Für heute – Danke!, WDR Fernsehen
 2007: echt Böhmermann, WDR Fernsehen
 2009: TV-Helden, RTL – bi Caroline Korneli û Pierre M. Krause
 2012: Roche & Böhmermann, ZDFkultur – bi  Charlotte Roche
 2012–2013: Lateline, EinsPlus
 2013–2014: Neo Magazin, ZDFneo
 2014: Was wäre wenn?, RTL – bi Katrin Bauerfeind, Palina Rojinski û Jan Köppen
 2015–2019: Neo Magazin Royale, ZDF û ZDFneo
 2016–2017: Schulz & Böhmermann, ZDFneo – bi Olli Schulz
 Dema 2018: Lass dich überwachen! Die Prism is a Dancer Show, ZDF
 Dema 2020: ZDF Magazin Royale, ZDF
 Dema 2021: Böhmi brutzelt, ZDFneo

Çavkanî 

Rojnamevanên alman
Mêr
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Kirklareli

Kırklareli yan jî navkirina ya berê bi Dêrakırk (bi yewnanî : Σαράντα Εκκλησιές Saranta Eksies ; bulgarî : Лозенград Lozengrad ) navenda parêzgeha Kirklareliyê ye .

Kirklareli ji ber cihê xwe yê di dîrokê de parêzgehek e ku gelek wargehên kevnar lê hene. Belgeyên maddî yên ewilêb li ser mirovên li Kirklareliyê û derdora wê, ku dihatin fêmkirin ku di dawiya serdema qeşayê de demeke dirêj di bin avê de mane û taybetmendiyên serdema neolîtîk didin. Trakya, ku navê xwe ji eşîrên niştecihbûyê yên pêşîn ên naskirî girtiye, serxwebûna xwe ya qismî an tam wek qraltî an mîrektiyên piçûk heta nîvê serdema Romayê kevnare, di nav de Kırklareli.

Kirklareli ku di serdema Roma û Bîzansiyan de ji ber ku herêmeke veguhêz bû rastî gelek êrîşan hat, cara ewilê di sala 1363an de di serdema Muratê Yekemîn de ji aliyê Osmaniyan ve hat girtin. Kirklareli ku ji vê tarîxê pêvajoyeke dirêj a aştiyê derbas bû, di 10ê Mijdara sala 1922an de piştî ku di Şerê Balkanan û Şerê Cîhanê yê Yekemîn de di bin dagirkeriya Bulgaristan û Yewnanan de bû, di 10ê Mijdara sala 1922 de azadiya xwe dawî bin dest xist.

Demografîk 

Ji sala 1965an, qalindbûna Kirklareliyê ji asta neteweyî zêdetir bû. Serdema vê yekê jî koçberiya ku parêzgehê ji welatên Balkan bi rêya pevguhertin û koçberiyê wergirtiye. Di navbera salan 1940-1945. Ji ber Şerê Cîhanî yê Duyem nifûsa Kirklareliyê kêm bû û di navbera salên 1950-1955an de bi malbatên koçber ên ji derve hatin dîsa nifûsa wê zêde bû. Rêjeya nifûsa ku heta sala 1960an zêde bû, piştî sala 1965an bi destpêkirina koça derveyî parêzgehê ji îsal ve dest bin kêmbûnê kir. Li gorî daneyên sala 2019an hejmara nifûsa Kirklareliyê 361 hezar û 836, nifûsa Kirklareliyê jî 103 hezar û 42 kes e.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Samsûn

Samsûn bajarê herî mezin ê herêma Behra Reş a Tirkiyeyê û navenda parêzgeha Samsûnê ya bi heman navî ye. Li perava Derya Reş a tirkî mezintirîn bendergeha wê heye. Pîşesaziya sereke hilberîna tûtinê ye ku li herêmê tê çandin. Ji sala 2013/2014an vir ve reforma rêveberiya herêmî, komûna bajarî ya Samsûnê ji aliyê qad û nifûsê ve wek parêzgehê ye.
Zimankujî

Têgîna zimankujî  hilweşandina plankirî an bi hişmendî ya pejirandî ya zimanek nîşan dide.Zimankujî bi gelemperî bi tevbîrên destûrî û sazûmanî yên ku bikaranîna zimanekî qedexe dikin.Ji bilî hewildana vekirî ya tepeserkirin an jî "kuştina" zimanekî, tenê hiştina zimanekî an jî piştgirî nedana zimanekî di wêjeyê de wek  zimankujiyek veşartî tê dîtin.

Çavkanî

Wêje 
 Albert Bock: Linguizid am Bretonischen. In: Brennos Studia Celtica Austriaca, Nr. 1/1996.
 David Crystal: Language Death. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-65321-5.
 Jaroslav B. Rudnyckyj: Linguizid. Ein Beitrag zur Soziolinguistik. In: La Monda lingvo-problemo 1 (1), Mouton, Den Haag 1969, S. 27–30.
 Jaroslav B. Rudnyckyj: Linguicide, 3. Auflage. Ukrainian Technological University, Winnipeg/München 1976.
 Tove Skutnabb-Kangas: Language, Literacy and Minorities. The Minority Rights Group, London 1990.
 Tove Skutnabb-Kangas: Linguistic genocide in education? or worldwide diversity and human rights? Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey/London 2000, ISBN 0-8058-3468-0.
 Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson: Linguicide. In: R.E. Asher, J.M.Y. Simpson (Hrsg.): The Encyclopedia of Language and Linguistics. Band 4. Pergamon Press, Oxford 1994, ISBN 0-08-035943-4, S. 2211–2212.
 Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson (Hrsg.): Linguistic Human Rights. Overcoming Linguistic Discrimination. Contributions to the Sociology of Language 67. Mouton de Gruyter, Berlin/New York 1995, ISBN 3-11-014370-4.

Siyaseta zimanî
Zagona Parastina Ziman

Zagona parastina ziman zagonek e ku ji bo pêşgirtina peyvên biyanî di cîhê giştî de cih digire.Asta qedexeyan pir diguhere.Wek mînak, li Fransa, Polonya, Mecaristan, Romanya û Swêdê zagonên parastina ziman hatine danîn (2009).

Mînakî, zagona parastina zimanê fransî  ya 4ê tebaxê 1994, karanîna nivîsarên bi zimanê îngilîzî di dalberînê de sînordar dike, bi mercê ku ew ne nîşanên bazirganî bin.

Wek mînak, Senatorê Berlînê yê ji bo Karên Hundir Eckart Werthebach (CDU) di 31ê kanûna pêşîn a 2000an de li rojnameya Berliner Morgenpostê ji bo Almanyayê zagonek parastina ziman xwest.

Her wiha binêre
 Paqijkirina zimanî
Zagona ziman li Belçîkayê
Zagona zimanê swêdî
Zagona zimanê Fînî
Destûra Zimanê Fransî
Zimanên Kêmar li Awistirya
Zimanên li Spanyayê
Ûkraynkirin

Çavkanî 
 Otto Nüssler: Das Sprachreinigungsgesetz. In: Peter Braun (Hg.): Fremdwort-Diskussion. München 1979, S. 186–189 (älterer Aufsatz zum französischen Sprachreinigungsgesetz, zuerst in: Der Sprachdienst 2/1976, S. 17–21).
 Falco Pfalzgraf: Bestrebungen zur Einführung eines Sprachschutzgesetzes seit der deutschen Vereinigung. In: German Life and Letters 4/2008, S. 451–469.
 Petra Braselmann, Ingeborg Ohnheiser (Hrsg.): Frankreich als Vorbild? – Sprachpolitik und Sprachgesetzgebung in europäischen Ländern. 1. Auflage. Innsbruck Univ. Press (Conference series), Innsbruck 2008, ISBN 978-3-902571-54-0.

Siyaseta zimanî
Keyaniya Bosniyayê

Keyaniya Bosniyayê () Keyaniya Slaviya Başûr ya sedsalên 14 û 15an bû. sedsala li Balkan. Ew tenê beşek ji axa Bosniya û Herzegovîna îroyîn, lê di asta xwe ya herî mezin de jî deverên welatên cîranên îroyîn dihewand. Hem avabûna wê û hem jî hebûna wê ya nêzî 80 salî bi pevçûnên çekdarî, hema hema domdar guherînên erdnîgarî û guhertina tifaqan dihatin binavkirin. Keyanî bi dagirkirina herêmê ji aliyê Osmaniyan ve hilweşiya.

Çavkanî

Bosniya û Herzegovîna
Sînorê Iraq û Tirkiyê

Sînorê Tirkiye û Iraqê yan ji Sînorê Tirkye û Herema Kurdistanê, 367 e Kilometer dirêj e. Hêjayî gotinê ye ku Herêma Xweser a Kurdistana Iraqê li vir sînorê Tirkiyê ye. Herêma sînor pir çiyayî ye, ber bi rojhilat ve ji 400 metre bilind dibe heya 3000 metre li ser.

Tenê deriyê sînorî yê sînorî yê Îbrahîm Xelîl e li aliyê rojava yê sînor. Ne dûr e sêgoşeya sînorê Tirkiye, Iraq û Sûriyê li ser hev çemê Xabûr û Dîcleyê ye.

Sînor di sala 1926an de dema ku Cemiyeta Miletan li ser pirsa Mûsilê biryar da hatîye diyarkirin. Brîtanyayê piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, axa Iraqê ya berê ya Osmaniyan wek erk hat dayîn. Lê belê di navbera Brîtanyaya Mezin û Tirkiyê de li ser girêdayîbûna wîlayeta Mûsilê demeke dirêj nakokiyek derket. Ev di sala 1926an de di berjewendiya Brîtanya Mezin de biryar hat girtin.

Di van salên dawî de, kompanyayên Tirkî sermayeguzarîyên mezin li Kurdistan bakurê Îraqê kirin, ku çûna bar û rêwiyan li deriyê sînorî yê Îbrahîm Xelîl gelek zêde kir. Ji ber vê yekê ji bo avakirina deriyê sînor ê duyemîn fikirîn. Navçeya sînorî ya Tirkiye û Iraqê ji aliyê PKKê ve wek paşvekişîn û derbasbûna nav Tirkiyê tê bikaranîn, ku bûye sedema çend destwerdanên artêşa Tirkiyê li bakurê Iraqê.

Terîf 
Sînor ji aliyê rojava ve ji sê xala bi Sûriyê re li hevketina çemê Dîcle û çemê Xabûrê Biçûk dest pê dike. Dûv re çemê paşîn ber bi rojhilat ve, û paşê çemê Hezil Suyu ber bi bakur-rojhilat ve dişopîne. Dûv re sînor ber bi rojhilat ve dizivire ser bejahiyê bi rêze xêzên nerêkûpêk li ser qûntarên çiya û çemên piçûk, di dawiyê de ber bi başûr ve dizivire da ku bi çemê Hecî Bak (Hacibey Suyu) ve were girêdan. Dû re ev çem ber bi bakur-rojhilat ve ber bi sê xala Îranê ve diçe. Navçeya serhedê pir çiyayî ye û hema bêje bi tenê Kurd herdu aliyan lê dijîn.

Deriyên Sînor 

Deriyê sereke Deriyê sinorî yê Ibrahîm Xelîl e.

Parezgêhen Sînor

Tirkiye: 

 Hekarî (parêzgeh)
 Şirnex (parêzgeh)

Iraq/Herema Kurdistan: 

 Dihok (parêzgeh)
 Hewlêr (parêzgeh)

Çavkanî
Zal

Zal , şahê efsanewî yê îranî yê ji Sîstanê ye û wek yek ji mezintirîn şervanê dastana Şahnameyê tê naskirin. Ew bavê lehengê efsanewî yê îranî, Ristem e. Hevjina wî Rûdab e.

Çavkanî 

Mîtolojiya Kurdistanê
Mîtolojiya îranî
Şahên efsanewî
Alija Izetbegović

Alija Izetbegović (jdb. 8ê gelawêjê 1925 – m. 19ê kewçêrê 2003) siyasetmedar, hiqûqnas, fîlozof û nivîskarekî îslamî yê Bosnayî bû ku di sala 1992an de bû serokê yekem Serokatiya Komara Bosniya û Herzegovîna ya nû serbixwe. Heya sala 1996an di vê erkê de xebitî û heya sala 2000î bu endamê Serokatiya Bosniya û Herzegovînayê.

Izetbegoviç damezrîner û serokê yekem yê Partiya Çalakiya Demokratîk bû. Di heman demê de ew nivîskarê çend pirtûkan bû, bi taybetî Îslama di navbera Rojhilat û Rojava de û Daxuyaniya Îslamî.

Jiyan 
Alija Izetbegović di 8ê tebaxa sala 1925an de li bajarê Bosanski Šamac hatiye dinyayê. Ew ji pênc zarokên sêyemê malbata xwe bû ku du kur û sê keçên dêûbavê Mustafa Izetbegović û Hiba (başnava berê Džabija) Izetbegović e. Malbata wî malbatek navdar lê feqîr bû ku ji arîstokratekî berê, Izet-beg Jahić, ji Belgradê ku piştî vekişîna leşkerên Osmanî yên dawî ji Serbistanê di sala 1868an de koçî wîlayeta Bosnayê bûne. Malbata Jahić bi sed salan li Belgradê jiyana kirin e. Kalê Îzetbegovîç, Alîja, dema li Ûskudarê leşkerî dikir, bi jineke tirk a bi navê Sîdîka Hanîm re zewiciye. Di dawiyê de ew zewac koçî Bosanski Šamac kirin û pênc zarok bûn. Bapîrê Izetbegović paşê bû şaredarê bajêr û hate ragihandin ku piştî kuştina Gavrilo Princip a Archduke Franz Ferdinand ê Awistirya di hezîrana sala 1914an de, çil Sirb ji darvekirinê bi destê rayedarên Awistro-Macarîstanê xilas kir.

Çavkanî 
Jidayikbûn 1925
Mirin 2003
Togg

Togg, (bi tirkî: Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş., bi kurdî: Koma karsaziyên otomobîla Tirkiyeyê) pargîdaniyeke otomobîlê ya Tirkiyê ye ku di sala 2018an de wekî pargîdaniyek hevpar
hatiye damezrandin.

Şirketê ragihandiye ku yekem otomobîla ku mafên şirketê yên fikrî heye, heya dawiya sala 2022an ji bo hilberîna zincîre amade be. Li gorî lêkolînekê bihayê otomobîlê heta îlona 2022an 750 hezar lîre yên tirkî ye. Tê pêşbînîkirin ku bihayê firotina otomobîlên Toggê di bin 900 hezar lîreyên tirkî de be.

Model

Çavkanî

Girêdanên Derve

 Malpera Togg

Otomotîv
Großglockner

Großglockner, (ku bi kurtasî Glockner jî tê gotin) çiyayê têr mezîn ya Awistirya ye. Lûtkeya balkêş a ku ji kevirên rûçikên kesk hatî çêkirin, girêdayî Koma Glockner e, zincîreyek çiyayî ya li beşa navendî ya „Hohe Tauern“, e û yek ji lûtkeyên herî girîng ên Alpên Rojhilatî tê hesibandin. Ji lêgerînên yekem di dawiya 18an heya destpêka sedsala 20an de û hilkişîna yekem ji hêla çar beşdaran ve di seferek mezin de ku ji hêla Bişofê Salm-Reifferscheidt-Krautheim ve di sala 1800an de hatiye bireve birin, Grossglockner di pêşkeftina alpinîzmê de rolek girîng lîst.

Heya roja îro ji bo geştiyariyê li herêmê xwedî girîngiyek mezin e û her sal bi zêdeyî 5000 hilkişînên lûtkeyê ji bo çiyageran cihekî populer e. Yek ji îşaretên herî naskirî yên Awistirya ye, dîmena çiyê balkêşiya sehneyî ya sereke ya Grossglockner High Alpine Road e.

Çavkanî
Serîfos

Serîfos di Yewnanîstanê de giravek e. Di nava Behra Egeyê dimîne.

Çavkanî

Girêdanên derve
Gorgon

Gorgon di mîtolojiya yewnanî de cinsekî canewaran e. Ev canewar sê xwişkan pêk dihatin. Kesên ku bikevin ber çavê wan dibûn kevir. 

Sê xwişkan pêk dihatin. Navê wan Stheno, Euryale û ya herî navdar Medûsa bû. Keçên Phorkus û Kêto bûn. Bedenê wan tije pûl bû. Li ser serê wan de cihê porê mar hebûn. Destê wan tûncê bû. Diranên wan diranên berazên kovî bû. Pir erjeng bûn. 

Dihat bawerkirin ku ew xwişk li rojavayê pişta rûbara Okeanosê pîroz da dijîn. Xulamên Hadesî bûn, kesên ku di jiyana xwe de xirabî dikin wan ditirsandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mîtolojiya yewnanî
Hilbijartina giştî ya Brazîlê 2022

Hilbijartinên giştî ya di 2'ê Cotmehê 2022'an de li Brazîlê ji bo hilbijartina serok, cîgirê serok, Kongreya Neteweyî, walî, cîgirên walî û meclîsên qanûnî yên hemû yekîneyên federatîf û Meclisa Navçeyê ya Fernando de Noronha hatin kirin. Ji ber ku di tûra yekem de ti berendamek ji bo serokan û ji bo parêzgaran di tûra yekem de zêdetirî nîvê dengên derbasdar nestandine, ji bo van nivîsgehan di 30'ê Cotmehê 2022'an de hilbijartina duyemîn hate kirin. Dadgeha Bilind a Hilbijartinê, serokkomarê berê yê çep Luiz Inácio Lula da Silva wekî serketî yê hilbijartinan ragihand û serokê niha yê rastgir Jair Bolsonaro têk bir.

Bolsonaro li serdema duyemîn digeriya. Ew yekem car di sala 2018'an de wek namzetê Partiya Sosyal a Lîberal hatîbû hilbijartin lê di sala 2019'an de ji wê partiyê derketibû û paşê gelek wezîrên wî di dema erka xwe de îstifa kirin an ji kar hatin dûrxistin. Piştî hewldana têkçûyî ya avakirina Hevbendiya ji bo Brazîlê, ew di sala 2021'an de beşdarî Partiya Lîberal bû. Ji bo hilbijartina 2022'an, wî ji heman partiyê Walter Braga Netto wekî hevjînê xwe yê berbijar hilbijart û ne cîgirê serokê heyî Hamilton Mourão hilbijart. Di bersiva berjewendiya Lula ya di anketên pêşhilbijartinê de, Bolsonaro gelek îdiayên pêşwext yên sextekariya hilbijartinê kir. Gelek çavdêr van îdiayan wekî derew şermezar kirin û nîgeraniya xwe anîn ziman ku ew dikare ji aliyê Bolsonaro ve were bikaranîn da ku encamên hilbijartinê bişopîne an ji bo derbeya xweser pêk bîne û di stratejiya hewldanên betalkirina hilbijartinên serokatiya Dewletên Yekbûyî yên 2020 ji aliyê serokê wê demê yê Dewletên Yekbûyî Donald Trump e.

Lûla, endamê Partiya Karkeran a Çep e, piştî ku di salên 2002 û 2006'an de berê hatibû hilbijartin, ji bo cara sêyemîn ne li pey hev bû namzet. Cîgirê wî ya ji heman partiyê, seroka berê Dilma Rousseff, di sala 2010'an de hat hilbijartin û di 2014'an de carekî din hat hilbijartin, lê di sala 2016'an de ji ber sûcên nerêkûpêkkirina îdarî hate desteserkirin û ji wezîfeyê hat dûrxistin. Namzetiya mebesta Lula di sala 2018'an de ji ber mehkûmkirina wî bi tawanên gendeliyê ya di sala 2017'an de hat redkirin û paşê hat girtin; di sala 2019'an de zincîre biryarên dadgehê bûn sedema berdana ji zindanê, piştî betalkirina mehkûmkirina wî û vegerandina mafên wî yên siyasî ya di sala 2021'an. Wekî berbijarê cîgirê serokatiyê ji bo hilbijartinên 2022'an, Lula Geraldo Alckmin hilbijart, ku di 2006 û 2018'an de berendamê serokatiya Partiya Sosyal Demokrat a Brazîlê bû, lê di sala 2022'an de girêdana xwe bi Partiya Sosyalîst a Brazîlê guhert.

Doz

Namzetên serokkomariyê

Namzetên di pêşbirkê de

Encam

Dabeşkirina dengên tûra yekem

Dengdana tûra duyemîn ji tûra yekem tê guhertin

Binêre jî 

 Pêla muhafazakar
 Pêla pembe

Peyvnot

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Encamên Zindî yên Hilbijartina Brazîlê ya Tûra Duyemîn a 2022 li Bloomberg News
Sam Smith

Samuel Frederick Smith (z. 19 Gulan 1992) stranbêj û strannivîserek îngilîz e. 

Piştî ku di Cotmeha 2012-an de bi pêşandana single a Disclosure-yê "Latch", ku di Tabloya Singles a UK-ê de di jimareya yanzdehemîn de derketibû pêş, ew di pey re bi strana "La La La" ya Naughty Boy hat nasîn, ku bû strana number-one. Di Kanûna 2013-an de, Smith ji bo Xelata Hilbijartinê ya Rexnegirên Brîtanî ya 2014-an û anketa Dengê 2014-ê ya BBC-yê hate berbijar kirin,  herduyan jî bi dest xist.

Albuma yekem a stûdyoyê ya Smith, In the Lonely Hour, di Gulana 2014-an de li Capitol Records UK hate derxist. Single a sereke ya albûmê, "Lay Me Down", berî "La La La" hate berdan. Duyemîn single a albûmê, "Money on My Mind", bû number-one a duyemîn li Brîtanyayê. Single a sêyemîn, "Stay with Me", di qada navneteweyî de serketî bû, li Keyaniya Yekbûyî di rêza yekê de bû û di rêza duyemîn de di Billboard Hot 100 ya Dewletên Yekbûyî de bû, di heman demê de stranên paşîn "I'm Not The Only One" û "Like I Can" gihîştin top ten li Brîtanyayê. Albûmê çar xelat standin, di 57emîn Xelatên Grammy yên salane de, di nav de Albuma Dengê Pop ya Baştirîn, Hunermendê Nû ya Herî Baş, Qeyda Salê, Strana Salê, û namzedên Albûma Salê û Performansa Solo ya Baştirîn Pop.

Ji bo strana Smith û Jimmy Napes "Writing's on the Wall", mijara fîlma James Bond Specter (2015), wî Xelata Golden Globe û Xelata Oscarê ji bo Strana Herî Baştirîn Orjînal wergirt. Duyemîn albûma stûdyoyê ya Smith, The Thrill of It All, di Mijdara 2017-an de hate derxist û di rêzên albûmê yên Keyaniya Yekbûyî û Dewletên Yekbûyî de debut kir. Singla sereke, "Too Good at Goodbyes", li Keyaniya Yekbûyî û Awistiralya gihîşt jimareya yekê û li Dewletên Yekbûyî jî hejmara çaran. Piştî strana 2018 "Promises" bi Calvin Harris re, ku di rêza yekê de li Keyaniya Yekbûyî bû, Smith di sala 2019-an de bi Normani re "Dancing with a Stranger" derxist, ku li Brîtanya û Dewletên Yekbûyî gihîşt top ten û di Xelatên Brit 2020 de ji bo Strana Salê hate berbijar kirin; digel  "How Do You Sleep?", ku di albûma xwe ya sêyemîn, Love Goes (2020) de cih digire. Di sala 2022-an de, strana Smith "Unholy" bi Kim Petras re, ji albûma çaremîn a Smithê ya Gloria (2023), bû yekem single a number one li Dewletên Yekbûyî.

Serkeftinên Smith çar Xelatên Grammy, sê Xelatên Brit, sê Xelatên Muzîkê Billboard, û Xelatek Muzîkê ya Amerîkî, û her weha Golden Globe û xelatek Akademiyê dihundirîne.

Çavkanî 

Mirovên zindî
Welat (rojname)

Rojnameya kurdî ya hefteyî Welat di meha Sibat a 1992'yan de dest bi weşana xwe kir.

Ev rojname, ji aliyê Musa Anter (Apê Musa), Feqî Huseyîn Sagniç, Serhat Bucak, Zubeyir Aydar û gelek rewşenbîrên din ve li Stenbolê hat avakirin.

Piştî ku di sala 1994'an de ev rojname hat girtin, xebatkarên wê dest bi weşandina rojnameyeke din a hefteyî ya bi navê Welatê Me kir.
Lûksembûrg (Bajar)

Bajarê Lûksembûrgê bi fermî Luxemburg paytexta Dêksa Mezin a Luksemburgê ye. Bi nifûsa xwe 128,494 Kes (ji 1 Çile 2022)  ew bajarê herî mezin ê welêt e û ji sedî 20ê nifûsa giştî ya Luksemburgê li paytextê dijîn. Luksemburg navenda îdarî ya kantona bi heman navî ye û ji bo navçeya bi heman navî jî heman tişt bû heta ku di 3ê Adarê de hat rakirin. Cotmeh 2015.  Luksemburgî bi gelemperî tenê ji paytexta xwe D'Stad ("die Stadt") dibêjin.

Li gel Bruksel û Strasboûrgê, bajarê Luksemburgê navenda îdarî ya Yekîtiya Ewropî ye û cihê konfêransa gelek saziyên Ewropî ye. Wekî din, Luksemburg navendek darayî ya girîng e. Tora Lêkolînê ya Globalîzasyon û Bajarên Cîhanê ew di nav 50 bajarên herî girîng ên cîhanê de destnîşan dike. 

Ji 31 Ji Kanûna 2020-an vir ve, ji sedî 70-ê niştecîhan biyanî bûn;  Kesên ji zêdetirî 160 neteweyan li paytextê dijîn.

Çavkanî
Zimanê luksembûrgî

Luksembûrgî (yan jî lûksembûrgî, lûksembûrgî, Letzebu(e)rgesch; lûksembûrgî: ) zaravayekî almaniya rojavayî ye ku bi giranî li Luksemburgê tê axaftin. Li seranserê cîhanê nêzîkî 400.000 kes bi almaniya luksembûrgî diaxivin. 

Wek formek standard a zimanê Moselle Franconian, Luxembourgish bi cûrbecûrên din ên Almaniya Bilind û koma berfireh a zimanên Almaniya rojavayî re dişibin hev. Statuya Luksembûrgê wekî zimanekî fermî li Luksemburgê û hebûna saziyek birêkûpêk li wir , luksembûrgî, bi kêmanî beşek, ji qada Almanîya Standard, „Dachsprache“ wê ya kevneşopî derxist.

Çavkanî