Jacinda Ardern

Jacinda Kate Laurell Ardern  (jdb. 26ê tîrmeha 1980an li , Nû Zelenda) siyasetmedareke Zelandaya Nû ye. Ew ji tebaxa 2017an vir ve serokatiya Partiya Karkeran a Zelandaya Nû () dike û ji çiriya pêşîn a 2017an heya sibata 2023an 40mîn serokwezîra Zelanda Nû bû. Di çiriya pêşîn a 2020an de, ew di hilbijartinên giştî yên Zelandaya Nû de ji bo sê salên din ji nû ve hatibû hilbijartin.

Jiyan

Perwerde û malbat 
Jacinda Ardern di sala 1980an de li Hamilton ji Laurell û Ross Ardern, her du Mormon, ji dayik bû. Wê dibistana seretayî û ya navîn li Morrinsville, bajarokek parêzgeha li herêma Waikato, xwend. Dûv re ew çend salan li Muruparajiya, li cihê ku bavê wê wek efserê polîs kar dikir. Ew di sala 1999an de ji Zanîngeha Waikato bi Bachelor of Communications mezûn bû.

Ardern bi Clarke Gayford re zewicî ye û keçek wan heye, ya ku di 21ê hezîrana 2018an de ji dayik bû. Ardern duyemîn seroka hukûmetê ya welatekî ye ku di dema wezîfeya xwe de (piştî Benazir Bhutto di sala 1990an de) zarokek wê çêbû. Ew bi malbata xwe re li Auckland dijî.

Demek kin piştî ku dest bi wezîfeya Serokwezîriyê kir, Ardern li ser xwesteka wê ya xwedîkirina zarokan li Projectê ji hêla mêvandar Jesse Mulligan û paşê jî ji hêla Mark Richardson ve di TV3's AM Show de hate pirsîn. Wê bertek nîşan da û got, wekî ku di Qanûna Mafên Mirovan a sala 1993an de hatiye destnîşankirin, nayê qebûlkirin ku jin li ser daxwaza wan a xwedîkirina zarokan bi karê xwe re bê pirsîn. Wê destnîşan kir ku ew neqanûnî ye ku kardêr li hember karmendek heyî an potansiyel cudakariyê bike ji ber ku ew ducanî ye an jî ji ber ku ew dixwaze di pêşerojê de bibe xwedî zarokan.Ev bû sedema nîqaşek giştî ya neteweyî, ku tê de pirraniya bersivdaran pejirand ku gotinên Andern rast in.

Kariyera siyasî 

 di 17 saliya xwe de tevlî  bû. Piştî xwendina zanistên siyasî û têkiliyên gelemperî, ew pêşî ji bo parlamenter  û paşê ji bo Serokwezîr  xebitî. Di sala 2005an de ew çû Londonê, li wir du sal û nîv di Cabinet Office a serokwezîr Tony Blair de wekî Cîgirê Serokê Better Regulation Executive xebitî.  Di sala 2007an de ew bû Seroka Yekîtiya Navneteweyî ya Ciwanên Sosyalîst .

Di sala 2008an de,  ji bo   di parlamenê de kursiyek bi dest xist û ji wê demê û vir ve endamek domdar a Meclîsa Nûneran a Zelandaya Nû ye. Di axaftina xwe ya destpêkê de, wê banga fêrkirina mecbûrî ya zimanê Maorî li dibistanên welêt kir û hikûmet ji ber nêrîna ku ew wekî bersivek "şerm" a li hember guherîna avhewayêdît, şermezar kir. Weke parlamentera herî ciwan, ew weke Berdevka Partiya Karkeran a Karûbarên Ciwanan hat tayînkirin û ji bo Komîteyên Taybet ên Çavdêriya Qanûnan û Edalet û Hilbijartinê jî hat hilbijartin. Ardern bû berdevka partiya xwe ji bo Karûbarên Zarokan (2012), ji bo Huner, Çand û Mîrate (2013), ji bo Dadwerî û ji bo Karsaziya Piçûk (2014). Ew di heman demê de ji sala 2015-an de cîgirê berdevkê karûbarên Auckland bû. Di 2014 de ew ji hêla  ve wekî  hate binav kirin. Piştî ku çû , ew bi malbata xwe re li herêma  bi cih bû. Di hilbijartina pêşwext a li herêma bi heman navî de, di Sibata 2017’an de yekem erka xwe ya rasterast bi dest xist. Piştî mehekê bû cîgira serokê muxalefetê.

Piştî ku Andrew Little di dawiya tîrmeha 2017an de ji serokatiya Partiya Karker îstifa kir, Ardern di 1ê tebaxê de bû seroka partiyê. Di heman demê de ew bû seroka muxalefetê di Parlamena Zelandaya Nû de. Li gorî anketek bilez ji hêla rojnameya rojane ya New Zealand Herald ve, guhertina di serê partiyê de rastî pejirandina berfireh di nav nifûsê de hat: di bin serokatiya Little de, tenê ji sedî 24ê dengdêran dixwestin dengê xwe bidin Partiya Karker. Berevajî vê yekê, di destpêka tebaxa 2017an de, ji sedî 46 ê kesên anketî dikarin berê xwe bidin dengdana Kedê.

Siyaseta wê wek serokwezîr 
Piştî hilbijartinên giştî di îlona 2017an de, Ardern ji aliyê hevbendiya partiya xwe ve bi partiya New Zealand First ya Winston Peters û bi lihevhatina Green Party of Aotearoa New Zealand wek 40mîn serokwezîra Zelandaya Nû hat hilbijartin. Wê di 26ê Cotmeha 2017an de li pêşî waliya giştî ya Zelanda Nû Patsy Reddy sond xwar.

Ardern xwedî siyasetek pêşverû ye. Ew bi siyaseta piralî û parastina avhewayê ji bo şerkirina germbûna gerdûnî pabend e. Weke serokwezîr, wê di nav tiştên din de, pergala bacê ya çaksazkirî ji bo malbatan, piştgiriyek çêtir ji bo herêmên gundewarî û tedbîrên ji bo xaniyên arzan pêş xist.

Di cotmeha 2020an de,  di hilbijartina giştî ya Zelanda Nû ya 2020an de bi Partiya xwe ya Karker re bi ferqek mezin bi ser ket. Karker bû partiya yekem ku ji sala 1990an vir ve piraniyek eşkere bi dest xist. Medya behsa "serkeftineke mezin" kir û ev yek bi polîtîkaya pir serketî ya Ardern ya di derbarê pandemiya COVID-19 de vegot. Di wê demê de, Zelanda Nû ji bo cara duyemîn li pey hev yek bûyerek koronayê li wî welatî nebû. Bi tevahî, heya dema hilbijartinê li Zelanda Nû kêmtirî 2,000 kes bi nexweşiyê ketin, û 25 kes mirin.

Kabîneya duyemîn a Ardern ji 6ê mijdara 2020an vir ve li ser kar e, ku wê wekî "pir cihêreng" pêşkêş kir. Ji bo berdewamkirina xebata bi Partiya Keskan re ji kabîneya berê, wê bi partiyê re peymanek hevkariyê îmze kir. Wê biryara xwe bi wê yekê rast kir ku her du partî li ser mijarên jîngehê û bextewariyê li ser gelek "xalên ku ji Zelanda Nû re baş in" li hev dikin.

Danasîna Budçeya Refahê 

Di Forûma Aborî ya Cîhanê ya çileyê 2019an de, Ardern ragihand ku Zelanda Nû dixwaze nêzîkatiyek nû ji siyaseta xwe ya darayî re bigire. Lewra ne tenê dewlemendiya aborî, di heman demê de rehetiya civakî jî divê li ber çavan bê girtin. Di pratîkê de, divê wezaretên takekesî nîşan bidin ka xerckirina hikûmetê çawa bi kêrî mirovan tê. Mînak, jimareyên li ser xizaniya zarokan divê bi her budçeyê re bêne pêşkêş kirin.

Di gulana 2019an de, hukûmeta Zelanda Nû yekem  (budceya bextewariyê) ya cîhanê pêşkêş kir. Ew pênc pêşanî destnîşan dike:

 piştgirîkirina derbasbûna aboriyek domdar û kêm-karbonê,
 Di serdema dîjîtal de piştgirîkirina neteweyek dewlemend,
 Zêdekirina dahat, jêhatîbûn û derfetên gelên xwecihî,
 kêmkirina xizaniya zarokan
 û piştgiriya tenduristiya derûnî bi taybetî li ser ciwanan. 

Zêdebûna budçeya herî mezin di tenduristiya derûnî de bû. Di çar salan de 1,9 mîlyar dolarên NZ dê li vê deverê were bicîh kirin. Di heman demê de ji bo tedbîrên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta malbatê rekorek 320 mîlyon dolarên NZ hate razandin.

Ji hêlekê ve, Budceya Bextewariyê, ji hêla Weqfa Tenduristiya Derûnî ya Zelanda Nû ve pir hate pesindan, lê ji hêla din ve ew jî bi tundî hate red kirin. Mînakî, rêberê opozîsyonê Simon Bridges ji Partiya Neteweyî ya Zelanda Nû rexne kir ku malbat ji bo xwarin, benzîn û kirê di kaseya xaniyên xwe de bêtir pere dixwazin ji ber ku bacên wan di rêyên hesinî, hêzên parastinê û daran de têne razandin.

Êrîşa terorîst a Christchurch 
Di dema serokwezîrtiya Ardern de, êrîşa terorîstî ya li ser du mizgeftên li Christchurch ji aliyê terorîstê rastgir ê Awistralya Brenton Tarrant di adara 2019 de 51 kes kuştin. Wek bersiv, wê tundkirina qanûnên çekan bi lez ragihand û di nav çend rojan de cîbicî kir.

Andern ji ber vê yekê û ji ber mujûlbûna wê ya bi mexdûrên êrîşê, bi berfirehî hate pesnandin. Wek nimûne, dema ku ew ji bo hevxemiya xwe nîşan bide çû serdana birîndaran, çarşefê li serê li xwe kir, wan hembêz kir û nêzikatiya xwe ji wan re nîşan da. Wê xwe wekî kozmopolît, mirovhez û xwebawer nîşan da û ji wê hingê ve ji hêla misilmanên Zelanda Nû ve bi qedr û qîmetek mezin tê girtin. Popularîteya wê ya giştî dîsa hate pêşandan dema ku di Mijdara wê salê de vîdyoyek belav bû, ya ku destkeftiyên du salên pêşîn ên wezîfeyê vedibêje.

Tedbîrên li dijî COVID-19 
Li gorî anketan, tedbîrên armanckirî yên li dijî pandemiya COVID-19 li Zelanda Nû jî populerbûna  zêde kir. Piştî girtina du-mehî ya hişk, wê di 8ê hezîrana 2020an de Zelanda Nû bê Covid ragihand. Heya wê demê, 1504 bûyerên enfeksiyonê û 22 mirin diyar bûn. Lêbelê, di 15ê hezîrana 2020an de hate eşkere kirin ku du rêwiyên ji Keyaniya Yekbûyî vîrûsê ji nû ve anîne Zelanda Nû.

Siyaseta derve 
Li gorî Ardern, êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê jî bandorê li ewlehiya Zelanda Nû dike, ji ber ku ew "metirsiyek nêzîk e li ser yekparebûna axa welatekî din, demokrasî û nîzama cîhanî ya li ser bingeha rêgezên ku welatên mîna me jî xwe dispêrin wan." Metirsiya mîlîtarîzekirina herêma Hind-Pasîfîkê jî ji ber kiryarên hovane yên Çînê zêde dibe. Ardern konsepta "polîtîkaya derve ya femînîst" red dike, ji ber ku siyaseta derve li gorî wê ne girêdayê zayendê ne.

Navên fedakariyê 
Di sala 2021an de, biyolojîst Stephen A. Trewick cureya weta ya bêfirok a ji rêza çiqilên tiliyên dirêj wek Hemiandrus jacinda, bi nav kir.

Girêdanên derve 

 Jacinda Ardern  li ser malpera Parlamena Zelanda Nû
 Jacinda Ardern li ser malpera Partiya Karker a Zelandaya Nû
 Dietmar Pieper û Hannes Schrader: Jacinda Ardern, Superstar . Li: DER SPIEGEL, 2. Mijdar 2020.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî