nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Çiyayê Kazbegê

Çiyayê Kazbegê, stratovolqaneke razayî ye û yek ji çiyayên sereke yên Qafkasyayê ye ku li ser sînorê Rûsya û Gurcistanê ye. Çiyayê Kazbegê beşek li herêma Osetyaya Bakur a Rûsyayê ye û beşek li navçeya Kazbegî ya Gurcistanê ye.

Çiyayê Kazbegê yek ji 10 lûtkeyên herî bilind ên Rûsyayê ye û lûtkeya herî bilind a sêyem a li Gurcistanê ye. Kazbeg piştî Çiyayê Şihara û Çiyayê Janga lûtkeya heftemîn a herî bilind a Çiyayên Qefkasyayê ye. Çiyayê Kazbegê di heman demê de piştî Çiyayê Elbrusê duyemîn lûtkeya herî bilind a volkanîk a Qefkasyayê ye. Lûtke rasterast li rojavayê bajarê Stepantsminda ye û taybetmendiya erdnîgarî ya herî berbiçav a deverê ye.

Nîqaşa li ser navê Kazbegê
Navê Kazbegê bi nîqaş e. Hinek îddîa dikin ku navê wî li ser navê esilzadeyekî çerkez e ku li ser wê jiyaye, îdîa din jî ew e ku navê esilzadeyê herêmê Dimitri Chopikashvili (bapîrê nivîskarê gurcî Aleksandre Kazbegî) ye ku navê "Kazgeb" ji padîşahê Gurcistanê Erekle II wergirtiye. Peyva "Kazbek" bi zimanê Kabardî tê wateya "Esilzade". Ev sernav di sedsala 17an de di dema serdestiya padîşahê Gurcistanê Rostom de derketiye holê. Navê çiyayê li Gurcistanê, Mkinvartsveri ye tê wateya "Lûtkeya qeşayê" yan jî "Lûtkeya sar". Navê Vainakh Bashlam wekî "Çiyayê Helandî" tê wergerandin.

Cîh
Kazbek li ser rêzeçiyayên Xoxê ye ku zincîreyek çiyayî ye ku dikeve bakurê rêzeçiyayên Qafkasya Mezin û ji hêla Geliyê Ardon û Terek ve tê perçe kirin. Li perê Kazbegê ya rojhilat, rêya leşkerî ya Gurcistanê di derbaza Darialê re ku bi bilindahiya 2.378 mêtre bilind e, derbas dibe. Çiya bi xwe li kêleka Rêça erdhejê ya Borjomî-Kazbegî (ku li bakurê Anatoliya Bakur e) cih digire. Herêm ji hêla tektonîkî ve pir çalak e ku bi gelek erdhejên piçûk bi awayekî rêkûpêk çêdibin. Pergaleke çalak a jeotermal jî derdora çiyê digire. Kazbeg volqanek bi potansiyelê çalak e ku ji trakît û bi lavên volkanîk hatiye dorpêçkirin û xwedan awayekê konek ducar e ku bingeha wê li bilindahiya 1.770 mêtre bilind e.

Ji ber asêbûna quntarên wê, qadên qeşayiyên Kazbegê pir mezin nînin. Bi tevahî qada hevgirtî ya hemî cemedên Kazbeê 135 km² ye. Qeşaya herî naskirî Dyevdorak (Devdaraki) e ku li rûbera bakurê rojhilat diherike û dikeve newaleke bi heman navî û li bilindahiya 2295 mêtreyê cih digire. Çend cihên qeşagirtiyên din ên Kazbegê Mna, Denkara, Gergeti, Abano û Çata ne.

Çavkanî

Çiyayên Gurcistanê
Çiyayên Rûsyayê
Rêbaza dîrokî

Rêbaza dîrokî hin teknîk û rêber in ku dîroknas jêderên pileya yekem û delîlên din ji bo lêkolînê û paşê ji bo nivîsandina dîrokê bi kar tînin.

Rêbaz 
Gilbert J. Garraghan (A Guide to Historical Method, 168) ji bo rêbazeke dîrokî ya saxlem şeş pirs wekî standardeke herî kêm datîne ku divê werin bersivandin:

 Çavkanî, nivîsandî an nenivîsandî kengî hatiye hilberandin (tarîx)?
 Li kû derê hatiye hilberandin (herêmîkirin)?
 Ji aliyê kê ve hatiye hilberandin (nivîskar)?
 Ew ji kîjan materyalên heyî hatiye hilberandin (analîz)?
 Ew bi çi şiklê orîjînal hatiye hilberandin (saxlemî)?
 Naveroka wê çi nirxa delîlî dihundirîne (bawerbarîtî)?

Çavkanî 

Gilbert J. Garraghan, A Guide to Historical Method, Fordham University Press: New York (1946).   .
Louis Gottschalk, Understanding History: A Primer of Historical Method, Alfred A. Knopf: New York (1950). .
Martha Howell and Walter Prevenier, From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods, Cornell University Press: Ithaca (2001). .
C. Behan McCullagh, Justifying Historical Descriptions, Cambridge University Press: New York (1984). .
R. J. Shafer, A Guide to Historical Method, The Dorsey Press: Illinois (1974). .

Dîroknivîsî
Metodolojî
Felsefeya dîrokê

Felsefeya dîrokê lêkolîneke felsefî ya dîrok û dîsîplîna wê ye. Ev têgih ji aliyê fîlozofê fransî Voltaire ve hatiye danîn. 

Di felsefeya hevdem de cudahiyek di navbera felsefeya dîrokê ya spekulatîf û felsefeya dîrokê ya rexneyî de ku niha wekî analîtîk tê binavkirin, derketiye holê. Felsefeya dîrokê ya spekulatîf li wate û armanca pêvajoya dîrokî digere lê belê ya rexneyî bingeh û encamên dîrokê û rêbaza dîrokî lê dikole.  Navên van ji ciyawaziya C. D. Broad a di navbera felsefeya rexneyî û felsefeya spekulatîf de hatine wergirtin.

Çavkanî 

Felsefeya zanista civakî
 
Dîroknivîsî
The Residents

The Residents komek hunerî ya amerîkî ye û komek rockê ya hunerî ye. Ew bi muzîka xwe ya avant-garde û karên multimedia têne naskirin . Destpêka derketina wan a fermî di sala 1974an de bû. Wan bêtirî 60 albûm û gelek klîbên muzîkê derxistîne. Herwisa gelek xelat jî wergirtîne.

Çavkanî
Jêdera pileya yekem

Di lêkolîna dîrokê de jêdera pileya yekem (ku jê re jêdera orijînal jî tê gotin) belge, rojnivîs, destnivîs, otobiyografî, tomar an çavkaniyeke agahiyê ya din ya ku di wextê ku tê lêkolandin de hatiye çêkirin e. Ew di derbarê mijarê de wekî çavkaniyeke agahiyê ya orijînal xizmet dike. Pênaseyên bi vî rengî di zanist û lêkolînên din de jî tên bikaranîn, lê belê her lêkolîn xwedî pênaseyeke cuda ye.

Di rojnamevaniyê de jêdera pileya yekem dikare keseke ku xwedî zanîna rasterast a rewşekê yan belgeyeke ku ji hêla keseke wiha ve hatiye nivîsandin, be.

Jêderên pileya yekem ji jêderên pileya duyem tên cudakirin. Jêderên pileya duyem belgeyên ku jêderên pileya yekem vedibêjin, şîrove dikin, an jî li ser wan ava dibin in.  Bi gelemperî, qeydên ku piştî bûyerê hatine nivîsandin jêderên pileya duyem in. Jêdereke pileya duyem jî li gorî awayê bikaranînê wekî jêdereke pileya yekem dikare were hesibandin.  Wek mînak, dibe bîranînên nivîskarekê di lêkolînên derbarê nivîskarê xwe de yan jî li ser hevalên wê yên ku di hindurê wê de têne destnîşankirin de wekî jêdereke pileya yekem were hesibandin, lê heman bîranîn dikare bibe jêdereke pileya duyem heke ji bo lêkolîna çanda ku nivîskarê wê tê de jiyaye were bikaranîn. Divê "yekem" û "duyem" wekî têgihên guherbar werin fêmkirin, piştî ku çavkanî li gorî konteskta dîrokî ya taybet û tiştê ku tê lêkolandin were kategorîzekirin.

Çavkanî 

Berhemên li ser dîrokê
Dîroknivîsî
Zanista agahiyê
Çavkaniyên dîrokê
Sanaa

Sanaa (erebî:صنعاء Ṣanʿâʾ).  Paytexta Yemen'ê ye. Gor hejmarên 2017 nûfusa bajer 2,545 mîlyon kes e.
Mnêmosînê

Mnêmosînê, di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda bîrê ye û diya  neh periyên îlhamê ne. Ew yek ji tîtanan e, donzdeh zarokên wê he ne. Diya wê erd xwedawend Gê û bavê wê xwedayê ezman Ûranus. Peyva Mnêmosînê ji heman çavkaniya peyva mnemonîk hatiye wergirtin, ku peyva yewnanî mnēmē ye, ku tê wateya "bîranîn, bîranîn".  

Mnêmosînê ji Zeus neh periyên îlhamê çêkir:
 Kalîopê (helbesta epîk)
 Klio (dîrok)
 Euterpê (muzîk û helbesta stranan)
 Erato (helbesta evînî)
 Melpomenê (trajedî)
 Polîhîmnia (beyt)
 Terpsîxorê (dans)
 Talia (komedî)
 Ûranîa (astronomî)

Mîtolojî 

Zeus, bi şiklê şivanekî Mnêmosînê ra neh şevên li pey hev bi tekiliyen cinsî kir. Paşê  Mnêmosînê neh periyên îlhamê bi hev re anîn dinê.

Mnêmosînê di heman demê de serokatî li hewzekê ba Hadês dikir, navê hewzê jî Mnêmosînê bû. Ew hewza dijî hewza Letê bû. Kesên ku benda reenkarnasyonê bûn ava Letê vedixwarin û jiyana xwe ya kevn bîr dikirin lê yên ava Mnêmosînê vexwin jiyana wan ya berê dihat dîsa bîra wan.

Çavkanî

Xwedawendên yewnanî
Check (fîlm)

Check tê watêya fîlmê vekolîn ku tê da vekolîna li ser tawanên zîndanan dikin. Ew fîlimekê drama zindanê ye û bi zimanê Telugu yê Hindî ye. Fîlm ji hêla Chandra Sekhar Yeleti ve hatî nivîsandin, û her ji hêla heman kes vê, di sala 2021-an karê derhênaniyê bo hatiye kirine    . Herwisa jî hêla Mîdiyaya V. Fîlm ve di 26 Sibat 2021an de dihê pêşwazîkirin.

Çavkanî 

Fîlmên 2021ê
Dipstick

Dipstick amûrên pîvanê ye. Ew ji bo ceribandin û zanîna astê Oil a trimbêla tê bikar anîn. Herwisa her ji dawiya sedsala 20-an û vir ve, amûre pîvanê yê diyarkirini astê Oil bi rêya "Dipstick" tê bkar anîn.

Pîvana dipstick

Çavkanî 

de:Ölwechsel#Ölstandsmessung
Trafîk
Sîstema hajotinê ya haydariyê

Sîstema hajotinê a haydariyê (bi îngilîzî: Driver monitoring system), pergalek ewlehiya wesayîtê ye ku hemû zaniyarî û hişyarîkirin li xwe digire. Ger hewce bike ajokar hişyar dike. Ew yekem car ji hêla Toyota ve di sala 2006an de ji bo modelên xwe yên herî dawî û Lexus hate Çêkirin. Herwisa ew yekem car li Japonyayê jî li ser GS 450h hate pêşkêş kirin.   bi navgîniya detektorên LED ên infrasor ve hatî danîn.  Ger ajokar guh nede rêya li pêşiya xwe û rewşek xeternak hebe, dê pergal bi tîrêjên ronahiyê gilopên biçûk ên ser şaşê an bi dengên zenga hişyariyê dê ajokar hişyar bike. Herwiha ji hajî gotinê ye ku di tirimbêlê modêla nû de yekcarî sîstam pêşketîye û hemû xizmat û karên pêdvî ji bo tirimbêlê û silametîya şofêrî li xwe digere.

Mijarên têkildar 
Tespîtkirina xewa ajokerê

Çavkanî 

Tirombêl
Kabhi Khushi Kabhie Gham

Kabhi Khushi Kabhie Gham (werger.  Carinan Bextewarî heye, Carinan Xeman) fîlmek malbatî-drama bi zimanê Hindî ya sala 2001-an e. Nivîskar û derhênerê fîlmê Karan Johar e û ji hêla Yash Johar ve hatî çêkirin. 

Di fîlimê de lîstikvanên wek Amitabh Bachchan, Jaya Bachchan, Shah Rukh Khan, Kajol, Hrithik Roshan û Kareena Kapoor dileyizin, ligel Rani Mukherji yê ku wek lîstikvanê mêvan xuya dibe. Ew çîroka malbateke Hindî vedibêje: kurê wan ê pejirandî bi keçekê re dizewice lê malbat zewacê qebûl nake ji ber ku keç ji malbateke xwediyê civak û aboriya kêmtir tê. Muzîka fîlmê ji hêla Babloo Chakravarty ve bi stranên Jatin–Lalit, Sandesh Shandilya û Aadesh Shrivastava hatî çêkirin û gotinên ku ji hêla Sameer û Anil Pandey ve hatine nivîsandin.

Pêşveçûna fîlmê di 1998-an de dest pê kir, zû piştî serbestberdana fîlma pêşîn a Johar Kuch Kuch Hota Hai (1998). Wênekêşiya sereke di 16ê Cotmeha 2000 de li Mumbai dest pê kir û li London û Misirê berdewam kir. Kabhi Khushi Kabhie Gham bi etîketa It's All About Loving Your Parents (Her Tişt Hezkirina Dê û Bav e) hate pêşandan. Di destpêkê de ji bo pîrozbahiyên Diwali ya 2001-ê hate plansaz kirin, lê fîlm di dawiyê de li Hindistan, Keyaniya Yekbûyî û Amerîkaya Bakur di 14 Kanûn 2001 de hate berdan.

Li ser budçeyek 300-400 mîlyon ₹ (6,36-8,48 mîlyon dolar) hatî çêkirin, di wê demê de ew bû fîlma Hindistanê ya herî biha. Kabhi Khushi Kabhie Gham wekî serkeftinek bazirganî ya mezin, hem li hundur hem jî li navneteweyî, derket holê. Bi dahata 1,36 mîlyar ₹ (29 mîlyon dolar) di box ofîsa cîhanî de bû yek ji fîlimên Hindistanê yên herî bi dahat. Rexnegir pesnê sînematografiyê, sêwirana cil û berg, dengbêjî, performans, rêzikên hestyarî û temayan dan, lê dirêjahî û senaryo hatin rexne kirin. Li derveyî Hindistanê, fîlm bû fîlma Hindistanê ya herî bi dahata heya niha, heya ku rekora wê ji hêla derhênerê din ê Johar Kabhi Alvida Naa Kehna (2006) ve hate şikandin. Kabhi Khushi Kabhie Gham di merasîmên xelatên populer ên sala pêş de gelek xelat bi dest xistin, di nav de pênc Xelatên Filmfare.
Fîlmên 2001ê
Cemal Ebdul Nasir

Cemal Ebdul Nasir Hussein ( - ) siyasetmedarekî misirî bû ku ji sala 1954an heta mirina xwe di sala 1970an de weke serokê duyemîn ê Misirê kar kir. Nasir pêşengiya şoreşa Misrê ya 1952an kir û sala pêş de reformên axê yên berfireh da destpêkirin. Piştî ku di sala 1954an de ji aliyê endamekî Birayên Misilman ve li dijî wî hewl hat dayîn, rêxistinê şikand, Serok Mohamed Neguib xiste hepsa malê û dest bi wezîfeya rêveberiyê kir. Di hezîrana 1956an de bi fermî wek serok hat hilbijartin.

Popularîteya Nasir li Misir û cîhana erebî piştî netewebûna wî ya Şirketa Kanala Suezê û serkeftina wî ya siyasî di Krîza Suezê ya paşerojê de, ku li Misrê bi navê Êrişa Sê alî tê zanîn, bilind bû. Bangên ji bo yekitiya pan-erebî di bin serokatiya wî de zêde bûn, ku bi avakirina Komara Erebî ya Yekbûyî ya bi Sûriyê re ji sala 1958an heta 1961ê bi dawî bû. Di 1962an de, Nasir dest bi rêze tedbîrên mezin ên sosyalîst û reformên nûjenkirinê li Misrê kir. Tevî şikestinên ji bo doza wî ya pan-erebîst, di sala 1963an de alîgirên Nasir li gelek welatên erebî bûn desthilatdar, lê ew ket nav Şerê Navxweyî yê Bakurê Yemenê, û di dawiyê de Şerê Sar ê Erebî jî. Wî di adara 1965an de piştî ku dijberên wî yên siyasî ji bernamzetiyê hatin qedexekirin dest bi gera xwe ya duyemîn a serokatiyê kir. Piştî têkçûna Misirê ji hêla Îsraêlê di Şerê Şeş Rojan a 1967an de, Nasir îstifa kir, lê ew vegeriya ser kar piştî xwenîşandanên gel ku banga vegerandina wî kirin. Di sala 1968an de, Nasir xwe wek serokwezîr tayîn kir, ji bo vegerandina Nîvgirava Sîna ya ji hêla Îsraêlê ve hatî dagirkirin dest pê kir, dest bi pêvajoyek bêpolîtîzekirina artêşê kir, û komeke reformên lîberalîzekirina siyasî derxist. Di sala 1970an de piştî bidawîbûna civîna Yekîtiya Ereban, Nasir krîza dil derbas kir û mir. Cenazeyê wî li Qahîreyê pênc heta şeş mîlyon şînî kişand, û bû sedema derketina xemgîniyê li seranserê cîhana erebî.

Nasir di cîhana erebî de kesayetek sembolîk dimîne, nemaze ji ber gavên wî yên ber bi dadmendiya civakî û yekitiya ereban, siyasetên wî yên nûjenkirinê, û hewildanên wî yên dijî emperyalîstan. Serokatiya wî jî handan û hevdem bû bi geşbûna çandî ya Misrê re, û destpêkirina projeyên mezin ên pîşesaziyê, di nav de Bendava Aswan, û bajarê Helwan. Dijberên Nasir otorîterîzma wî, binpêkirinên wî yên mafên mirovan, û serdestiya artêşê li ser saziyên sivîl ên ku serdema wî diyar dikin, rexne dikin, li Misirê şêwazek serweriya leşkerî û dîktatorî saz kirin, ku heya roja îro, hema bêje bênavber berdewam kiriye.

Çavkanî 

Serokkomarên Misirê
Kurda

Kurda padîşahî an jî bajar-dewleteke kevnar e ku li bakurê Mezopotamyayê desthilatdariyê kiriye.  Padîşahê Akad Naram-Sin di sedsala 23an berî zayînê de, di kampanyayên xwe yên leşkerî de ji bo axa Subartû ya li dervayî Çemê Dîcleyê behsa vî bajarî kiriye.   Di lewheyên curbecur ên Marî de, li dora sedsala 18an berî zayînê, Kurda wekî padîşahiya serbixwe, carinan bi Babîlan re û carinan jî bi Maris re hevalbendî tê gotin.   Ji bilî vê, di tabletên Tell Fekheriye de hatiye nivîsandin ku padîşahên Asûrî Shalmaneser I û Tukulti-Ninurta I ev bajar ji Mîtanniyan standine.

Erdnîgarî 
Tê texmînkirin ku ew padîşahiyek bû ku ji Çemê Xabûrê li bakurê rojhilatê Sûriyeyê heta çiyayê Şengalê li bakurê rojavayê Iraqê dirêj bû.       Li ser ku paytexta wê ye nîqaş tê kirin.

Dîrok 

Bajar navenda eşîra Numha bû   lê wan herêmeke biçûk kontrol dikir.  Xwedayê wan yê sereke Nergal, xwedayê Semîtîk bû.

Çavkanî
Emine Erdogan

Emine Erdoğan, ( li Stembolê wek Emine Gülbaran) hevjîna serokkomarê Tirkiyê Recep Tayyîp Erdogan e ku bi eslê xwe erebê ji bajarê Sêrtê ye.

Jiyan 

Emine di sala 1955an de li navçeya Fatîhê ya Stembolê ji dayik bû, zaroka pêncemîn a Cemal û Hayriye Gulbaran e, ku bi eslê xwe ji Sêrtê ne û bi esle xwe ji gelê ereb in. Di 15 saliya xwe de diviyabû ku çarşef li xwe bike û li gorî îfadeyên wê û birayê wê, zor li wê kiriye. Dibistana Hunerê ya Mithatpaşa Akşam gelek caran wekî cihê perwerdeyê tê dayîn, lê perwerde bi dawî bûye an na - an jî tev de beşdar bûye û li gorî hin rojnamevanan êdî nayê lêkolîn kirin.

Tê gotin ku beriya zewaca wê bi Erdogan re di xewnê de jê re xuya bûye; li gorî hevjîna wê Şule Yuksel Şenler, “pîr û rih bi şûjina nimêjê” nîşanî “ciwanekî dirêj û spehî yê bi cil û bergên kremî” (ku sembola Erdogan hatîye naskirî) îşaret kiriye û jê re gotiye ku bi wî re bizewice. Endama Komeleya Jinên Îslamî Îdealîst Kadınlar Birliği bû û di konferansê de bi Recep Tayyip re hevdîtin bû. Di sala 1978an de bi Erdogan re zewicî.

Di sala 2002an de bi serketina Erdoganê di hilbijartinan de, ew bû jina serokwezîr û ev yek jî bû sedema aloziyan, ji ber ku wê demê li gorî laîkiya tirkan ketina saziyên dewletê bi hîcab ne destûr bû. Heman pirsgirêk bi hevjîna serokwezîrê berê Abdullah Gul Hayrünnisa Gul re jî parve kir. Di hin rewşan de dawetname ji wan re nehat şandin an jî bi dilxwazîya xwe ji kiryarên dewletê dûr xistin mînak. Bi Silavkirina leşkerî. Ev tabû gav bi gav hatin şkandin, lê niha ew bi eşkereyî şeqil li xwe dike û ji bo jinên tirk ên kevneperestî wek modayê tê dîtin. Ji bo serokên dewletên biyanî, rêgezên nû di derbarê etîketê de hatin damezrandin, wek ramûsanên li ser rûkê, ku ger guh nede wan, serê xwe li ber wan ditewîne. Emine Erdogan di sala 2012an de cara ewil bi kulmek fermî beşdarî pîrozbahiya Roja Serweriya Neteweyî ya li Meclîsê bû. Berê, di Cotmeha 2010an de, ew cara yekem beşdarî pîrozbahiya Cejna Komarê bû. Performansên têkildar di medyaya navneteweyî de jî cih girtin.

Du kurên hevjîna Erdogan Ahmet Burak û Necmeddîn Bîlal û 2 keçên wan binavê Esra û Sumeyye hene. Keçîkê xwe li DYAyê xwendiye. Esra ji sala 2004an ve bi Wezîrê Enerjî û Çavkaniyên Siruştî yê Kabîneya III ya Davutoglu Berat Albayrak re zewicî ye.

Çavkanî 

Kesên ji Sêrtê
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Ender Balkir

Ender Balkir (* 10ê reşemî 1977 li Mêzgir, Mamekî) stranbejêkî Kurd ê, wekî bi strana ruhumda sizi di sala 2019an gelek nişanbûna ya Hûnmerd bû.

Jiyan 
Ender Balkir di 10'ê Sibata 1977'an de li Mêzgirê/Dersim hatiye dinê. Ender Balkir bi hemû dewlemendiyên erdnîgariya ku lê jidayik bûye, têr bûye. Bi guhdarkirina stranên gelêrî yên Xarpêtê yên bav û kalê xwe mezin bûye. Li Zanîngeha 19 Mayisê beşa matematîkê qedandiye û demekê mamostetî kiriye. Ender Balkir ku dev ji mamostetiya muzîkê berda, di sala 2007'an de yekemîn albuma xwe ya bi navê "Ezim Ezim" û di sala 2013'an de jî albuma xwe ya duyemîn "Ahir" derxist. Ender Balkır bi stranên gelêrî yên ku got, bû dengê rêzefilmên girîng ên Tirkiyeyê. Stranên gelerî yên ku di rêzefîlma "Zaristana Hanimê, Dila Xanimê, Dem Diçe, Poyraz Karayel, Ustura Kemal, Düriyenin Guğumleri" û di fîlma "Komeleya Dawetê" de gotine çîrokan hêniktir kirine. Dengê wî bûye amûrek ku dîmenên di dilê evîndarên rêzefîlmên TV de temam dike. Ji bilî bernameya xwe ya muzîkê ya di kanala TRT Muzîkê de, bû mêvanê gelek kanalên televîzyon û radyoyan. Ender Balkir jiyana xwe ya muzîkê bi xebatên şano û konseran didomîne.

Diskografî 

 Uzun Yol Türküleri, Vol. 1 · 2009

 Yola Yoldaş Olanlar · 2010

 Ahir · 2013

 Beyaz Giyme · 2017

 Harput · 2017

 Hayal Perdesi · 2018

 Belkıs Akkale Ahde Vefa · 2019

 Benim İçin Söylenenler · 2020

 Neredesin Sen · 2019

 Ruhumda Sızı · 2019

 Yola Bakın Belki Gelen Babamdır · 2019

 Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık · 2020

Stranên nişan:

 Ahçik

 Al Almayı Daldan Al

 Aş Yedim Dilim Yandı

 Beyaz Giyme

 Ruhumda Sızı (Dizîya Çukur)

 Eleşkirt Türküsü

 Beyaz Giyme

 Neredesin Sen (Dizîya Gülperi)

 Kar mı Yağmış Şu Harput’un Başına

 Yüksek Minarede Kandiller Yanar

 Yara Benden / Elezber Hoyrat

 Dostum Dostum

 Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık

 Yüksek Minarede Kandiller Yanar

Çavkanî 

Stranbejên Tirkiye
The Terminator

The Terminator  fîlmeke honaka zanistî ya amerîkî ye ku di sala 1984an de ji hêla James Cameron ve hat deranîn û nivîsandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Fîlmên 1984an
Fîlmên honaka zanistiyê
Fîlmên aksiyonê
Fîlmên amerîkî
Eurînomê

Eurînomê (yewnaniya kevn: Εὐρυνόμη) di mîtolojiya yewnanî de okeanîdek e. Hevjina Zeus ê nemiran e.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Moped

Moped (   ) cureyek motorsîkleteka piçûk e. Ev corayek ku ji herdû teybetmendiyên motorsîklêtan û peysiklêtan pêk dihê. Mirov dikare wek nîv peysikil û nîv motorsîkl bide nasandin. Hem pêdalên bisîkletan û hem jî  motorê motorsîkletan heye . Moped bi gelemperî ji bisîkletên ser rêyên hinekî bi laztirin.

Hin ji wan dişibin bisîkletan, lêbelê piraniya wan dişibin motorsîkletan, û di rastî de bi gerek coreyan hene û her corayek bi rengekê û teybetmendiyên xweyên cûda hene.

Wêne

Çavkanî 

Trafîk
Tirombêl
Zêwikê

Zêwikê  () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Mehmed Seîd Paşa

Mehmed Seîd Paşa (jdb. 1838 li Erzîrom – m. 1914 li Stembol), ku bi navê Küçük Seîd Paşa ("Saîd Paşayê Biçûk") an jî Şapur Çelebî an jî di ciwaniya xwe de wekî Mabeyn Başkatibi Seîd Bey jî tê nasîn, monarşîst, senator, dewletparêz û edîtorê rojnameya tirkî Jerid-i-Havadis bûyê.  Ew di nav wan dewletan de bû ku ji aliyê Îtihad û Tereqî, partiya siyasî ya ku piştî derbeya Osmanî ya 1913an hat ser desthilatdariyê nefret dikirin.

Jinengarî 

Li gorî hevdemê Petre Kharischirashvili, ew bi eslê xwe Gurcî bû. Ew bû sekreterê yekem ê Sultan Evdil Hemîdê II. paşê ew li pey hev bû wezîrê navxwe û paşê parêzgarê Bursayê, û di sala 1879an de gihîşte posta bilind a wezîrê mezin.  Ew heft carên din jî di bin destê Ebdulhemîdê II de, û carekê jî di bin cîgirê wî Mehmedê V. de bû vizêr. Ew bi dijberiya xwe ya li dijî berfirehkirina bandora derve li Tirkiyê dihatîye naskirin.

Di sala 1896an de, ew li balyozxaneya Brîtanyayê ya li Konstantînopolê penaber bû û her çend wê hingê ji azadî û ewlehiya xwe ya kesane piştrast bû, bi pratîkî di mala xwe de girtî ma.  Di şoreşa sala 1908an de dîsa bi awayekî demkî derketiye pêşî. Di 22ê Tîrmehê de li şûna Mehmed Ferîd Paşa bû wezîrê mezin, lê di 6ê Tebaxê de bi israra Tirkên Ciwan Kamil Paşa lîberaltir hat şûna wî. Di sala 1908an de jî Mehmed Seîd Paşa li navçeya Beyogluyê ku îro bi navê Çîçek Pasajî ("Derbasa Kulîlkan") tê binavkirin û qereqola Stenbolê ya navdar kirî. Navê nûjen di salên 1940î de gelemperî bû; di salên 1900 û 1910an de di dema xwedîderketina Mehmed Seîd Paşa de, ev der bi navê Sait Paşa Pasajı ("Dema Saîd Paşa") dihat naskirin.

Di dema krîza Îtalyayê di salan 1911-1912 de, ew dîsa ji bo serokwezîriyê hate gazî kirin. Ew dîsa ji aliyê Karbidestên Rizgar (ku piştgirîya Partiya Azadî û Lihevhatinê (Yekîtiya Lîberal) li dijî Komîteya Îttîhad û Terakkî kiribû) ji desthilatê hate dûrxistin û li şûna wî kabîneya nû ya ku ji aliyê Karbidestan û Partiya Azadî û Lihevkirinê ve tê destekkirin, hate danîn. CUP dê vegere ser desthilatdariyê, lêbelê, sala pêş de piştî darbeya Osmanî ya 1913an.

Seîd Paşa bû serokê meclîsa dewletê û paşê bû serokê Senatoya Osmanî. Hema berî destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem, bi bronşîtê ket û di 1ê adar 1914an de li Stembolê mir. Li ber deriyê Mizgefta Eyûb Sultan hatî definkirin.

Çavkanî 
Jidayikbûn 1838
Mirin 1914
Tevgerên lîberal di Îslamê de

Tevgerên lîberal di Îslamê de têgeheke kolektîf e ji bo kom û kesên di nava Îslamê de yên ku temsîla Îslamê dikin ya ku li ser bingehê prensîbên demokrasî û mafên mirovan hatiye damezrandin  wek ku di pêvajoya humanîzmê de hatine pêşxistin. Ji ber vê yekê, Îslama lîberal a ku ji aliyê van tevgeran ve tê temsîlkirin, berovajî tevgerên kevneperest ên Îslamê û diyardeyên heyî yên di Îslama siyasî de ye, ku demokrasî û mafên mirovan bi tevayî yan jî bi parçeyî red dikin.

Misilmanên lîberal teşwîqkirina nirxên pêşverû yên wekî demokrasî, wekheviya zayendî, mafên mirovan, mafên LGBT, mafên jinan, pirdengiya olî, zewaca di navbera olan de, azadiya derbirînê, azadiya ramanê, û azadiya olî piştrast dikin. Ew li dijî teokratiyê ne û bi tevahî îslamîzmê û fundamentalîzma îslamî red dikin;[1] Ew ji bo nêrînek nûjen a teolojiya îslamî, ehlaq, şerîat, çand, kevneşopî û pratîkên din ên rîtuelîst ên di Îslamê de têdikoşin. Îslama lîberal tekezî li ser ji nû ve şîrovekirina pirtûkên pîroz ên îslamî dike da ku girîngiya wan di sedsala 21-an de were parastin.

Ji ber vê yekê lîberalîzm û pêşverûbûn di nava Îslamê de misilmanên xwenas ên ku di derbarê têgihiştin û pratîka îslamî de komeke girîng a ramanên pêşverû afirandine, vedihewîne. Karê wan carinan wekî "Îslama pêşverû" tê binavkirin (bi erebî: الإسلام التقدمي al-Islām at-taqaddumī). Hin lêkolîner, wek Omîd Safî, ferqê dixin navbera "Misilmanên Pêşverû" (ên post-kolonyal, dij emperyalîst û rexnegirên modernîteyê) û "Parêzgerên lîberal ên îslamê" (tevgereke kevnar a ku modernîteyê hembêz dike).

Îslama lîberal di eslê xwe de ji tevgera vejîna îslamî ya sedsalên 18-19 derketiye. Fikrên lîberal û pêşverû yên di nav Îslamê de ji hêla hin misilmanên kevneşop ve têne nîqaş kirin, ku misilmanên lîberal bi hinceta ku pir rojavayî û / an jî rasyonalîst in rexne dikin.

Rêbazên îslama lîberal û pêşverû li ser ji nû ve şîrovekirina pirtûkên pîroz ên kevneşopî yên îslamî (Quran) û metnên din (Hedîs) disekinin, ya ku wek pêvajoya îctîhad tê bi nav kirin. Ev dikare ji sivik bigire heya ya herî azadîxwaz, ku tenê wateya Quranê wekî wehî tê hesibandin. Fermo Îslama lîberal Quranê wekî xebata pêxember Muhammed ya di dem û çarçoweya wî ya taybetî de dibîne û lewma divê ne wek çavkaniyeke ku peyv bi peyv bê fêmkirin, lê çavkaniyek e ku şirovekirina hemdemî dixwaze.

Misilmanên lîberal xwe wek kesên ku vedigerin prensîbên ummetê yên pêşîn dibînin û niyeta etîk û piralî ya Quranê bi pêş dixin. Tevgera reformê yekxwedayîtiyê (tewhîd) "wek prensîbeke rêkxistina civaka mirovî û bingeha zanîna olî, dîrok, metafizîk, estetîk û ehlaqê û her wiha nîzama civakî, aborî û cîhanî" bi kar tîne.

Çavkanî
Îslama siyasî

Îslama siyasî her şîrovekirina Îslamê wekî çavkaniya nasname û çalakiya siyasî ye.

Dikare behsa gelek kes û/an koman bike ku li gorî têgihiştina xwe ya ji prensîbên îslamî doza avakirina dewlet û civakê dikin. Her weha dibe ku Îslamê wekî çavkaniya helwest û têgehên siyasî bikar bîne. Îslama siyasî aliyekî vejîna îslamê ya ku di sedsala 20an de dest pê kiriye, temsîl dike, û hemû şêweyên çalakiyên siyasî yên misilmanan di bin navê Îslama siyasî de nayên nîqaşkirin. Piraniya nivîskarên akademîsyen ji bo ravekirina heman diyardeyê terma îslamîzmê bikar tînin an jî van her du têgehan bi hev re bikar tînin. Hewldanên nû hene ku îslamîzmê wekî tevgerên siyasî yên ku bingeha olî ne û îslama siyasî wekî têgihîştina nûjen a neteweyî ya îslamê ji hev cuda bikin. Ev cudakirin ji aliyê aktorên laîk û îslamîst ve tê bikaranîn.

Îslama siyasî li Ewropa 
Li Ewropayê ev têgîn ji bo ravekirina tevger û xwestekên siyasî-dînî yên ku ji koçberiya Îslamê derdikeve holê, tê bikaranîn. Ev têgîn bi rêgezên cuda yên îslamîzmê re tê nasîn, lê di heman demê de ji ber nebûna dilxwaziya entegrasyonê ya koçberan û nîqaşên encam ên li ser siyaseta civakî û normên qanûnî jî tê bikar anîn. Civakên olî yên îslamî vê peyvê bi tenê wekî îfadeya dijminatiya li hember misilman û îslamê dibînin, lê gelek siyasetmedar û zanyar wê wekî têgehek kolektîf ji bo helwestên ku Îslam bi wan dikare bandorê li civaka rojavayî ya nirxan bike fam dikin.

Ev peyv bi taybetî ji nîvê sala 2020-an vir ve di encama hin êrîşên terorîstî de xuya bû. Ev yek bû sedema nîqaşên giştî li ser pakêtên bi navê antî-terorê û erkên polîsên dewletê û servîsên veşartî. Wek mînak, pirsa ku divê dewlet bi cîhadîstên ewropî yên ku ji Sûriyê vedigerin re çawa tevbigerin re roleke girîng dilîze. Pirseke din jî ew e ku dewletên Ewropî divê çawa bi pereyên ku ji herêma Tirkî an Erebî diherikin komeleyên mizgeftan ên li Ewropayê tevbigerin.

Wek mînak, Daîreya Parastina Destûra Bingehîn û Daîreya Federal a Parastina Destûra Bingehîn li Elmanyayê bi Îslama siyasî re mijûl dibin. Di vê çarçovê de behsa îslamîzmeke qanûnî jî tê kirin, ku hewl dide bi awayekî bê tundûtûjî derbasî nav civakan bibe û dewletên Îslamî ava bike, ew jî bi armanca sepandina şerîetê. Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn diyar dike ku şopandina tezên tundrew û her wiha piştgirîkirina hewldanên wiha nayê cezakirin. Di nav wan de, wek nimûne, waîzên selefî yên li ser medyaya civakî hene ku bi bersivdana pirsan şîroveyek tund û nerexne ya Îslama selefî ji şopînerên xwe re rave dikin. Lêbelê, ev kiryar dibe sedema çavdêriyên Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn. Wezaretên federal ên berpirsiyar tenê rêxistinên qanûnî qedexe dikin eger ew bi tundî û çekdarî tevbigerin da ku bigihîjin armancên xwe yên dijî destûrî.

Çavkanî
Terorîzma îslamî

Terorîzma Îslamî (ku bi navê terorîzma îslamîst an terorîzma radîkal-îslamî jî tê zanîn) çalakiyên terorîstî yên bi mebestên olî ne, yên ku ji hêla îslamîstên milîtanên fundamentalîst û tundrewên îslamî ve têne kirin.

Terorîstên îslamîst çalakiyên xwe wek cîhadê bi nav dikin û ji bo rewakirina kiryarên xwe serî li bingehên Îslamê, Hedîs û fiqiha mezheban  didin, ku carinan li gorî mebestê têne şîrove kirin. Di nav van de tolkirina bi cîhada çekdarî ji bo neheqiyên bêbawer ên li hember misilmanan tê dîtin; baweriya ku kuştina gelek misilmanan pêwîst e ji ber ku wan qanûnên îslamî binpê kirine û kafir in (tekfîr); pêdiviya herî zêde ya vegerandin û paqijkirina Îslamê bi danîna şerîetê, nemaze bi vegerandina Xilafetê wek dewleteke pan-Îslamî (bi taybetî DAIŞ); rûmet û xelatên bihiştî yên şehîdan; serweriya Îslamê li ser hemû olên din.

Terorîstên îslamî di sedsala 21an de li seranserê cîhanê hejmareke mezin ji êrîşên giran pêk anîn, di nav wan de êrîşên herî wêranker ên dîroka Dewletên Yekbûyî û hin welatên Ewropî. Di van salên dawî de, terorîzma îslamî di warê jimara kuştiyan de ji her îdeolojiya terorîstî ya din pirtir bû. Çar girûpên herî girîng ên terorîstên îslamî (wek Dewleta Îslamî, Boko Haram, Talîban, El-Qaîde) bi tena serê xwe berpirsê 74% ji hemû kuştinên terora cîhanî di sala 2015 de bûn. Piştî kuştina Usame Bin Ladin jî, tevgera cîhadî gelekî mezin bûye û her tim metirsî ye.

Mijarên têkildar 
Terorîzm
Terorîzma cihû
Terorîzma xiristiyanî

Çavkanî 

Îslam
Terorîzm
Terorîzma dînî
Nûçeyên derewîn

Nûçeyên derewîn an jî nûçeyên sexte , agahdariya derewîn an xelet e ku bi zanebûn wekî nûçe têne pêşkêş kirin.

Nûçeyên sexte bi gelemperî armanc dike ku zirarê bide navûdengê kesek an saziyek, an bi riya dahata reklamê drav qezenc bike. Her çend nûçeyên derewîn her dem di dîrokê de belav bûne, têgîna "nûçeyên derewîn" yekem car di sala 1890-an de dema ku raporên hestiyar di rojnameyan de gelemperî bûn, hate bikar anîn.  Digel vê yekê, têgîn xwedan pênaseyek sabît nîne û bi berfirehî li ser her celeb agahdariya derewîn hatî bikar anîn.  Di heman demê de ji hêla kesên payebilind ve jî tê bikar anîn da ku serî li her nûçeyek ku ji wan re nebaş be.  Wekî din, dezînformasyon belavkirina agahdariya derewîn bi mebesta zirardar vedihewîne û carinan ji hêla aktorên biyanî yên dijmin ve têne çêkirin û belavkirin, nemaze di dema hilbijartinan de.  Di hin pênaseyan de, nûçeyên sexte gotarên satîrîk in, ên ku bi xeletî wekî resen têne şîrove kirin, û gotarên ku sernavên hestyarî an klîkbait bikar tînin ku di metnê de nayên piştgirî kirin.  Ji ber vê cihêrengiya celebên nûçeyên derewîn, lêkolîner „tevlihevkirina agahiyan“ wekî têgehek bêalîtir û agahdartir bikartînin.

Berbelavbûna nûçeyên derewîn bi zêdebûna vê dawîyê ya medyaya civakî, nemaze Facebook News Feed, zêde bûye, û ev dezînformasyon gav bi gav diherike nav medyaya sereke.  Gelek faktor di belavkirina nûçeyên derewîn de hatine veguheztin, wek polarîzasyona siyasî, siyaseta paş-rastiyê, ramana motîvasyonî, nerastiya pejirandinê, û algorîtmayên medya civakî.

Nûçeyên derewîn dikarin bi nûçeyên rast re bikevin pêşbaziyê û bi vî havî bandora nûçeyên rastîn kêm bikin.  Mînakî, vekolînek BuzzFeed News dît ku nûçeyên derewîn ên herî populer ên derbarê hilbijartinên serokatiya Dewletên Yekbûyî yên 2016an de li ser Facebookê ji nûçeyên sereke yên medyayên sereke bêtir tevlêbûn wergirtin.  Di heman demê de bi taybetî potansiyela nûçeyên derewîn hene ku pêbaweriya di ragihandina ciddî ya medyayê de têk bibe.  Ev têgeh carinan ji bo xistina gumanê li ser nûçeyên pêbawer hatîye bikar anîn, û serokê berê yê Dewletên Yekbûyî Donald Trump bi populerkirina termê tê hesibandin bi karanîna wê ji bo danasîna ragihandina çapemenî ya neyînî ya li ser xwe.  Ew her ku diçe zêde tê rexne kirin, ji ber ku beşek ji xeletiya Trump bikar tîne, digel ku hukûmeta Brîtanî biryar da ku dev ji peyvê berde, ji ber ku ew "kêm-pênasekirî ye" û "cûrbecûr agahdariya derewîn tevlihev dike, ji xeletiya rastîn heya destwerdana biyanî".

Gelek stratejiyên ji bo şerkirina nûçeyên derewîn niha bi aktîvî têne lêkolîn, ji bo cûrbecûr nûçeyên derewîn.  Siyasetmedarên li hin welatên otokratîk û demokratîk bi şêwazên cihêreng daxwaza xwerêveberiya bi bandor û bi qanûnî ya medyaya civakî û motorên lêgerînê yên înternetê dikin.

Çavkanî 

Teknîkên bangeşeyê
Çanda înternetê
Reyhanî

Reyhanlı ( ;    , ar-Rayḥāniyah) bajarok û navçeyeke parêzgeha Hatayê ye li peravên Deryaya Spî ya Tirkiyê, nêzîkî sînorê Sûriyê.

Çavkanî 

Tirkiye
Endazyarê deng

Endazyarê deng  (bi îngilîzî audio engineer  ) Kesê ku alîkariya tomarkirina stranekê an albûmekê dike. Kar li ser guhertinan an lêzêdekirina bandoran wekhevkirina dengan, û tevlihevkirinê dike.  Endezyarên deng gelek caran di dema tomarkirinê de guh didin aliyên teknîkî, bo nimûne, ew ji cihê mîkrofonan û  dûrbûna dengbêjan ji mîkrofonan û hemû ew kara dihên kirin ew jê berpirsiyar in.

Çavkanî
Extinction Rebellion

Extinction Rebellion (bi kurdî: Serhildana Vemirandinê), bi kurtasî wek XR jî te nasîn, tevgerek jîngehparêzî ya radîkal e ku armanca wê ew e ku bêîteatiya sivîl bikar bîne da ku ji hêla hikûmetan ve li dijî windabûna girseyî ya ajalan, nebat û jîngehê û windabûna potansiyela mirovahiyê di encama krîza avhewa de tevbigere. Ew di sala 2018an de ji komên cûda yên pêşîn ên Keyaniya Yekbûyî derket. Di adara 2020an de, li gorî daxuyaniya xwe, ew li şeş parzemînan bi 1141 komên herêmî li 67 welatan tê temsîl kirin.

Yekem çalakiya wê ya mezin dagirkirina ofîsên Greenpeace yên Londonê di 17ê çiriya pêşîn a 2018an de bû, ku bi destpêkirina gelemperî di "Daxuyaniya Serhildanê" de di 31ê çiriya pêşîn a 2018-an de li derveyî Parlamena Keyaniya Yekbûyî hate destpêkirin. Di destpêka wê mehê de, bi qasî sed akademîsyenan ji bo piştgiriya xwe banga çalakiyê îmze kirin. Di çiriya paşîn a 2018an de, pênc pirên li ser çemê Thames li Londonê wekî protestoyek hatin dorpêç kirin. Di Nîsana 2019-an de, Extinction Rebellion li navenda Londonê pênc cihên girîng dagir kir: Piccadilly Circus, Oxford Circus, Marble Arch, Waterloo Bridge, û devera li dora Meydana Parlamenê. Di Tebaxa 2021-an de, Impossible Rebellion London kir hedef.

Bi îlhama tevgerên bingehîn ên wekî Occupy û tevgera mafên sîvîl, Extinction Rebellion armanc dike ku hestek lezgîn ji bo pêşîgirtina li "perçebûna avhewa", û her weha windabûna girseyî ya şeşem a berdewam. Hejmarek ji çalakvanên tevgerê girtin û zindankirinê qebûl dikin, mîna taktîkên girtina komî ya Komîteya 100 di sala 1961 de. Tevger demjimêrek şemalkirî û dorvekirî, ku wekî sembola windabûnê tê zanîn, bikar tîne da ku bibe hişyariyek ku dem ji bo gelek cureyan bi lez diqede.

Extinction Rebellion wekî "fanatîkên hawirdorê" ku xetera biyanîkirina bi hezaran piştgirên potansiyel tê rexne kirin. Xwepêşandanên Extinction Rebellion ya 2019-an 7,5 mîlyon £ zêde lêçû Polîsê Metropolê. Çalakvanên ku xwe bi tevgerê didin nasîn jî parastina zirara malî, wek şikandina pencereyan dikin. Extinction Rebellion gotiye ku taktîkên weha carinan hewce ne û ew hişyar in ku kesek nekeve xetereyê.

Çavkanî 

Avabûnên 2018an
Parastina xwezayê
Albûm

Albûm berhevokek tomara deng e, ku li ser dîska kompakt (CD) an kasetek deng an jî li ser amûrên din ên teknolojîy ne, ku bi rêya belavkirina dîjîtal têne weşandin . Albûmên dengê tomarkirî di destpêka sedsala 20-an de wekî tomarên 78 rpm yên takekesî ku bi şêweyê pirtûkeka girêdayî ku dişibihe albûmek wêneyan de hatine belavkirin.

Dîrok 
Albûm (latînî albus, spî), serdema Romaya kevin de, tabloyek bi kelpîç an bi rengê spî bû, ku daxuyaniyên giştî bi reş hatibûn nivîsandin. Ji vê yekê bû ku di serdema navîn û nûjen de, albûm wek şêweyê pirtûkek ji rûpelên vala ku tê de beyt, autograf, xêz, wêne û yên wekî wan hatine çêkirin.

Çavkanî 

Albûm
Formatên medyayê
Lêto

Lêto keça tîtanên esmanî Koios û Febê ye. Li Mîtolojiya romayî de  wekî "Latona" tê zanîn. Ji ber bedewtira xwe ji aliyê Zeus ve pir hate hezkirin. Ew bi Zeus re tekiliyên cinsî kir. Ji bo zayînê li hemû cîhanê geriya, ji ber ku Hêraya çavnebarî kir bû û gotibû: " Bila ew "li hemû deverên ku roj lê hiltê nezê". Poseidon li Dêlosê rima xwe ya sê serî ji deryayê rakir û bi pêlê qubeyek çêkir û bin pêlê jî tarî bû. Wê li Dêlosê Artemîs û Apolon anî dinê. Zarokên xwe li hemberî ejder Pîton û dêw Tîtios parast û ji bo zarokên xwe zarokên Niobê kuştin.

Çîroka Zeus û Lêtoyê xwedîyê versiyonek din e jî. Ve versiyonê de Zeus Lêtoyê dike qitberûd bi wê awayê Lêto Hêrayê direve. Tê girava Dêlosê li wir dîsa dizivire şekla xwe.

Her wiha li ser navê wî bajarê kevnar Letoon ê li Anatolyayê hatiye avakirin.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Hevjinên Zeus
Antiopê (cudakirin)

Mîtolojî 

 Antiopê (efsaneya yewnanî), di mîtolojiya yewnanî de çend kesayetiyên ku di navê de he ne:
 Antiopê (Amazon), keça Ares
 Antiopê (diya Ampîon), dayika Amphion ji hêla Zeus ve, bi mîtolojiya Têbeyê, Yewnanistan ve girêdayî ye.
 Antiopê (keça Pîlon), ku jê re Antioche jî tê gotin, keça Pîlon û jina Eurytus

Bikaranîna din 

 Antiopê, lîstikek perçekî ya Eurîpîdes
 Antiopê, wêneyek Titian
 Antiopê (karakter), ji gerdûna xeyalî ya DC Comics
 Antiope Reef, resîfek koral li bakurê rojhilatê Niue
 90 Antiope, asteroîdek ducar
 Antiope (teletext), pergalek têletextê ya ku nuha berdayî ye
 MV Antiope, keştiyek kargoyê ya Panamayê di xizmetê de 1948-64

Mîtolojiya yewnanî
Rûpelên cudakirinê
Antiopê

Antiopê di mîtolojiya yewnanî de dotmîra keyaniya Têbeyê keça key Nîkteusê ye. Diya cevikên Amfîon û Zêtos ye. Xoşewîstên Zeus yên fanî ye.

Mîtolojiyê da çîroka wî 
Zeus ji wê ra nîvî xwedawend û nîvê din jî bizin xuya bû ye. Agahiyên tekiliyên wan Nîkteus'ê ra çuye. Antîope ji tirsa xwe reviye Sîkyon. Li wir  dilê key Epopeus ketê wê her du zewicîn. Ew zewac Nîkteus'ê pir aciz kir û şer navbera her du keyaniya derket. Lê Nîkteus hêj ne giha armanca xwe nav cilan da mir. Armanca wê jî ma birayê wê Lîkos. Lîkos dewam kir û keyaniya Sîkyon dagir kir. Key Epopeus kuşt , Antîope'yê jî êsîr kir.Di rêya vegerê da Antiopê cêwikên xwe Amfîon û Zêtos anî dinê. Li ser fermana Lîkos cêwikan dibin çiyayê Kîtaeron û li wir dihêlin. Li ser çiyaya Kîtaeron şivanek cêwikan dibîne, wan ji mirinê difilitîne.

Antiopê salên dirêj girtiyê mamê xwe dimîne û zilma ji destê jirmama xwe Dîrke dibîne. Lê rojek tiştekî ecêb dibe û zincîrên destê wê dişike. Antiopê bilez dibeze çiyayê Kîteron, ba zarokên xwe. Zarokên wê tiştên hatî serê wî seh diken û hêrs dibin, diçin Têbeyê. Key Lîkos dikujin. Dîrkê jî ji pora wî we girê diden qiloçên gayekî. Ga heta mirina Dîrkê wê kaş dike. Piştê mirina wî wê tavêjin rubarekê. Navê rûbarê jî dibe rubara Dîrkê.

Piştê vê bûyerê Amfîon dibe keyê Têbeyê.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Hevjinên Zeus
Sîstema gizozeyî

Pergalek derxistinê tête bikar anîn da ku gazên berteng ên reaksiyonê ji şewatek kontrolkirî ya di hundurê motorek an wesayîtekê de darîne .

Pîvanên sêwiranê

Wêne

Binêre jî 

 Kontrolkirina emeliyetên otomobîlan
 odeya berfirehkirinê
 Têbînî exhaust
 Emîsyonên wesayîtên motor
 Sensor oksîdê nîtrojenê
 Brîtanî Leyland Motor Corp v Armstrong Patents Co - dozek ku tê de mafê peydakirina pergalên eksozê yên paşîn
 Rêveberiya Germiya Exhaust
 Zircotec

Çavkanî
Sûc û Ceza

Sûc û Ceza (an jî Tawan û Siza), romaneke Fyodor Dostoyevskî ye. Yekem car di kovara wêjeyî ya The Russian Messenger de wek diwanzdeh beşên mehane di sala 1866 de hatiye weşandin.

Wergera kurdî 
Wergêrê kurd Medenî Öğut  ev berhema Dostoyevskî  wergerand bo kurdî. Pirtûk Nûbihar de derket.

Çavkanî 

Roman
Mûş 1984 Mûşspor

Mûş 1984 Musspor, yek jî tîmên futbolê ya bajarê Mûşê ye ku di sala 2015an de hatiye ava kirin. Ji sezona 2022-2023an vir ve di Lîga 3yemîn da dilîze.
Klûb di sala 2015an de bi navê Mus Menderesspor hatiye ava kirin û i dansala salên 2015-2016an de dema ku Mûş di Koma Ayê ya Lîga 1emîn a Amatoran da cih girt dest bi pêşbirkên lîgan kir. Piştî ku heta sezona 2017-2018an di lîgên amator ên Mûşêyê de têkoşiya, di maça play-offê ya Lîga Amator a Herêmê de Mûratsporê 1-0 têk bir û di dîroka xwe de cara yekemîn derket Lîga Amator a Herêmê.  Beriya demsala 2021-2022, navê xwe guhert û kir Klûba Futbolê ya Mûş 1984 Muşspor.  Di heman demsalê de di pêşbirkên Koma Herêma 1emîn de ku li Yarîgeha Ortahisar Yavuz Selim lîst, koma xwe wek lîder temam kir û bi 4 pûanan wek lîder maçên play-offê temam kir û bû şampiyon.

Çavkanî

Tîmên fotbulê ya bajarê Mûşê
Emma Watson

Emma Charlotte Duerre Watson (jdb. 15ê nîsana 1990) lîstikvan û çalakvaneke îngilîz e. Ew bi rolên xwe yên hem di filmên mezin û hem jî di fîlmên serbixwe de, û herwiha bi xebata xwe ya mafên jinan tê nasîn. Wê gelek xelatên hilbijartî wergirtine, di nav wan de yek Xelata Hunermendên Ciwan û sê Xelatên Fîlmê MTVê heye.
Jidayikbûn 1990
Mirovên zindî
Goristana Karacaahmetê

Goristana Karacaahmetê (bi ) goristaneke dîrokî ya 700 salî ye, ku li Ûskûdarê, aliyê Asyayê yê Stembolê ye.

Veşartiyên navdar 

Lîste li gorî sala mirinê hatiye rêzkirin.

 Dîrokî
 Şêx Hemdullah (1436–1520), kalîgraf
 Nabî (1642−1712), helbestvanê kurd
 Benderlî Alî Paşa (?-1821), Wezîrê Mezin ê Sultan Mehmûdê II
 Cemaleddîn el-Kumukî (1788-1869), şêxekî terîqeteke Neqşîbendî û xizmê Îmam Şamil.
 Hecî Qadirê Koyî (1817–1897), helbestvanê kurd
 Mehmed Reuf Paşa bin Abdî Paşa (1832 - 1908), Serasker û Valîyê osmanî.

 1940î
 Kaçî Vehîp Paşa (1877–1940), generalê osmanî
 Alî bey Huseynzade  (1864–1940), nivîskar, bîrmend, fîlozof, hunermend û doktorekî azerî û afirînerê Ala nû ya Azerbaycanê bû. 

 1950î
 Mehmet Esat Bülkat (1862-1952), generalê osmanî û fermandarê payebilind ê Şerê Çanakkaleyê.
 Reşat Nuri Güntekin (1889–1956), romannivîs
 Cafer Tayyar Eğilmez (1877–1958), efserê artêşa Osmanî û generalekî artêşa tirk.
 Osman Zeki Üngör (1880–1958), bestekar, rêvebirê destpêkê yê Orkestraya Senfonî ya Serokkomariyê, general.
 Süleyman Hilmi Tunahan alimekî îslamî yê bibandor û mamosteyê Neqşîbendî ye, ku peyrewên wî yên qaşo wek Suleymancılar tên binavkirin.

 1960î
 Safiye Erol (1902–1964), romannivîsa jin
 Fikret Mualla Saygı (1903–1967), wênesaz

 1970î
 Nejdet Sançar (1910–1975), nivîskar û îdeologê neteweperwer
 Nihal Atsız (1905–1975), nivîskar, îdeolog, romannivîs, helbestvan û fîlozofê neteweperwer.

 1980î
 Burhan Felek (1889–1982), rojnamevan
 Oktay Rifat Horozcu (1914–1988), helbestvan
 Ömer Boncuk (1917–1988), futbolîst û mamosteyê lîseyê

 1990î
 Hamiyet Yüceses (1915–1996), stranbêja jin a muzîka klasîk a Osmanî.

 2000î
 Cem Karaca (1945–2004), muzîkvanê rockê
 Nezihe Viranyalı (1925–2004), balafirvana jin
 Arif Mêrdîn (1932–2006), hilberînerê muzîkê yê tirk-amerîkî
 Nükhet Ruacan (1951–2007) stranbêja jin a cazê 
 Mustafa Şekip Birgöl (1903–2008), kolberê teqawîtbûyî û dêrînê dawî yê Şerê Rizgariya Tirk.
 Saadet İkesus Altan (1916–2007), stranbêja jin a operayê, rahênerê dengbêj û derhênerê operayê, 
 Fazıl Hüsnü Dağlarca (1914–2008), helbestvan
 Gazanfer Özcan (1931–2009), lîstikvan

 2010î
 Verda Ün (1919–2011), pianîsta klasîk a jin
 Esîn Afşar (1936–2011), stranbêj û lîstikvana sehnê
 Sait Maden (1931–2013), wergêr, helbestvan, wênesaz û sêwirînerê grafîkê
 Muzaffer Tekin (1950–2015), kaptan, dêrînê Operasyona Qibrisê
 Oktay Sinanoğlu (1935–2015), kîmyazanê teorîk 
 Tehsîn Şahînkaya (1925–2015), generalê Hêzên Hewayî û yek ji pênc rêberên derbeya leşkerî ya 1980an.
 Halit Akçatepe (1939-2017), lîstikvan 
 Îbrahîm Erkal (1966–2017), stranbêj û stran nivîs 
 Can Bartu (1936–2019), lîstikvanê basketbolê, futbolîst û qunciknivîs, 
 Süleyman Turan (1936–2019), lîstikvanê şano û sînemayê, 
 Yaşar Büyükanıt (1940–2019), Serfermandarê Giştî yê berê yê Hêzên Çekdar ên Tirk,

Çavkanî 

Goristan
Ewlekarî

Ewlekarî, ( bi îngilîzî secure ) xwe parastina yan parastina kesekî yan tiştekî ye. Ew berevanîkirineke  ji bo hebûna tiştekî dihê kirin, li djî hemû wan  metirsî û zîyanên li ser hebûna wî tiştî heyîn. Ku armanc jê wek xwe hêlan wî yekê wek cihakî an parastina kesekî an parastina nihênî yekê. Dakû bên dûrkirina ji dastên wan kesên din yên bi metrsî û ne bawerpêkerî .

Wêne 

Ewlehiya ekolojîk, ku wekî ewlehiya jîngehê jî tê zanîn, yekbûna ekosîstem û biyosferê vedibêje, nemaze bi kapasîteya wan a ji bo domandina cûrbecûr celebên jiyanê (di nav de jiyana mirovan). Ji ber ku bandora zirara ekolojîk a ji hêla mirovan ve zêde bûye ewlehiya ekosîsteman zêdetir bal kişandiye ser xwe.

Têgehên ewlehiyê (mînak) 
Hin têgeh di warên cûda yên ewlehiyê de dubare dibin:

 Kontrola gihîştinê - sînorkirina hilbijartî ya gihîştina cîhek an çavkaniyek din.
 Piştrastkirin - îfadeya pêbaweriyê ku tedbîrek ewlehiyê dê wekî ku tê hêvî kirin pêk bîne.
 Destûr - fonksiyona diyarkirina mafên gihîştinê / îmtiyazên çavkaniyên têkildarî ewlehiya agahdarî û ewlehiya komputerê bi gelemperî û bi taybetî jî kontrolkirina gihîştinê.
 Şîfre - algorîtmayek ku komek gavan diyar dike ji bo şîfrekirin an şîfrekirina agahdariyê da ku ew neyê fam kirin.
 Pîvana dijber - navgînek ku rê li ber kar an pergalek ku bandora xwe ya armanckirî bigire.
 Parastin bi kûrahî - dibistanek ramanê ku digire ku tedbîrên ewlehiyê yên berfireh dê ewlehiyê zêde bike.
 Exploit (navdêr) - navgînek sermayedarkirina li ser qelsiyek di pergala ewlehiyê de (bi gelemperî pergalek ewlehiya sîber).
 Rêvebiriya nasnameyê - dihêle ku mirovên rast di demên rast û ji ber sedemên rast de bigihîjin çavkaniyên rast.
 Şîfre - Daneyên veşartî, bi gelemperî rêzek tîpan, bi gelemperî ji bo pejirandina nasnameya bikarhênerek tê bikar anîn.
 Berxwedan - asta ku kesek, civak, netewe an pergalek dikare li hember hêzên derve yên dijber li ber xwe bide.
 Rîsk - bûyerek gengaz e ku dibe sedema zirarê, zirarê an windabûnê.
 Rêvebiriya Ewlekariyê - Nasnameya hebûnên rêxistinê (di nav de mirov, avahî, makîne, pergal û hebûnên agahdarî jî tê de), li pey pêşvebirin, belgekirin, û pêkanîna siyaset û prosedurên ji bo parastina van hebûnan.
 Tehdît - çavkaniyek potansiyel a zirarê.
 Zehfbûn - asta ku dibe ku tiştek ji hêla hêzên derve ve were guheztin (bi gelemperî bi rengek nexwazî ).

Çavkanî 

Asayîş
Stiya berfê

Stiya berfê ( bi danîmarkî: Snedronningen; bi wateya keybanûya berfê ) çîrokeke orîjînal a nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen e.Ew yekem car di 21ê kanûna paşîn a 1844an de di Nye Eventyr de hate weşandin. Çapa Yekem. Berhevoka Duyem (Nye Eventyr. Første Bind. Anden Samling). Mebesta çîrokê şerê di navbera başî û bediyê de ye ku Gerda û hevalê wê Kai diceribîne. Çîrok yek ji çîrokên Andersen ên herî dirêj û navdar e. Ew bi rêkûpêk di nav çîrok û berhevokên hilbijartî yên berhemên wî de cih digire û gelek caran di nav pirtûkên çîrokan ên bi wêne de ji bo zarokan tê çapandin.

Naverok

Çavkanî 

Çîrok
Berhemên Hans Christian Andersen
Komkujiya Dêrika Hemko 2022

Komkujiya Dêrika Hemko, komkujiyek li dijî sivîlan e ku di 19ê mijdara sala 2022an de li gundê Teqil Betil a bi ser navçeya Dêrika Hemko ya Rojavayê Kurdistanê li dijî kesên sivîl ên kurd ji aliyê balefirên şer yên dewleta tirk vê pêk hatiye. Di encama êrîşê de yek jî wan nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê bi giştî 11 kes jiyana xwe jidest daye.

Mijara bingehîn
Serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyîp Erdogan di dîrokên cûrbicûr de jibo êrîşa li dîjî kurdên Rojavayê Kurdistanê gef dixwe. Hinek caran li kurdên Bakurê Kurdistanê û hinek caran jî kurdên deverên din wekî terorîst binav dike û gefên êrîşên li dijî kurdên deverên din ên Kurdistanê dixwe.

Di 13ê mijdara sala 2022an li Kolana Îstîklalê a bajarê Stenbolê êrîşek ku ne diyar e ji aliyê kî ve hatiye kirin li dijî sivîlan pêk hat. Piştî vî êrîşê wezîrê karên navxweyî Süleyman Soylu gef li Rojavayê Kurdistanê xwar. Di derbarê êrîşa Kolana Îstîklalê hinek rayedarên dewleta tirk YPGê û PKKê tawanbar kir û hinek rayedaran jî DAÎŞê tawanbar kir.

Komkujî
Êrîşa yekem di despêkê li dijî santirala elektrîkê ya gund pêk hat û 2 xebatkarê santiralê jiyana ji dest dide. Êrîşa duyem kesên ku jibo kuştiyên li santiralê diçin, carek din ji aliyê balefirên şer ên dewleta ve hatine bombebarankirin. Di êrîşa yekem de 2 kes û di êrîşa duyem de 7 kes û nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê, bi giştî 11 kes jiyana ji dest dide.

Çavkanî

Tawanên şerên Tirkiyeyê
Komkujiyên li dijî sivîlan
Komkujiyên li dijî kurdan
Bexşîna hêkexane

Bexşîna hêkexane tê wateya bexşîna hêka jinê ji bo ku jinek din bikaribe ducaniyê bike. 

Bexşîna hêkexane, ku wekî transplantasyona hêkexane ya alojenîk jî tê zanîn, yek ji awayên bijîşkî yên zayînê ye ji bo bicihanîna xwestekên xwedîkirina zarokan di dema bêzarbûna nedilxwaz de. Ev pratîka bijîşkî, dema ku hêkdankên jinekê ji ber temenê mezin an jî ji ber nexweşiyekê folîkul çênebin, tê bikar anîn. Bexşîna hêkexane di çarçoveya ducaniya cîgir de jî tê kirin.

Ji bo bexşîna hêkexane, hêkdankên bexşkar bi dermanan têne şixulandin da ku bihêle çend şaneyên hêkexane di heman demê de bigihêjin, ku dûv re bi qulandinê, bi gelemperî di bin anesteziyê de, têne rakirin. Ev hêk bi spermê bi fertilîzasyona in vitro (IVF) an derzîlêdana spermê ya intrasîtoplazmî (ICSI) têne fertil kirin û ji jina wergir re têne veguheztin (veguheztina embriyo) an jî ji bo veguheztina paşerojê têne veguheztin.

Biyolojî
Tendurustî