nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
1757

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kanûna paşîn — Keyaniya Yekbûyî bajarê Hindistanê Kolkata dagir kir.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Şêx Xalib — zanist û helbestvanî osmanî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Sal
1757
1820

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Anne Brontë, nivîskar û helbestvana brîtanî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Sal
1820
Hekabê

Hekabê (bi yewnanî: Εκάβη, bi Latînî: Hecuba), jina keya Troyayê Prîamos, diya  Hektor Parîs Kasandra û yên Polîksenayê ye .

Dema ku Prîamos ji bo ku cesedê Hektor bistîne diçe leşkergeha  Axîleus, ew şahbanûya wekî diya nozdeh zarokan dide nasîn:

Lêbelê, bextê min ew e ku min kurên reş û mêrxas li Troyayê mezin kirin, lê yek ji wan ji min re neman. Roja ku Akayî hatin, kurên min li vir bûn, pêncî ji wan, nozdeh ji wan ji dêyê çêbûn, yên din jî jinên qesrê dane min. 

Hekabê di wêjeya Antîk  de dayikek dewlemend û bêbext nîşan dide. Ev karekterê ku di destanên Homeros de derketiye holê, ji aliyê trajediyan ve piştre hatiye zêdekirin û piştî ku Hekabê yek bi yek zarokên xwe winda kirine û bûye şahidê êşkenceyên wan ên hovane, bûye sembola dayika hov û êrîşkar. Di hin efsaneyan de hatiye nivîsandin ku wî nekariye êşa zarokê xwe ragire û bi şev û roj bûye kûçikê mê ya  qîrîn. Dema ku ew yekem car di Îlyadayê de derdikeve, ew dayikeke nerm, dilnizm û dîndar e. Hektor ji şer vedigere bajêr, Hektor dixwaze ku Hektor hinekî bêhna xwe bigire, şerab vexwe û xwe hênik bike, lê gava kurê wî vê yekê qebûl nake, ew daxwaza wî pêk tîne: Ew diçe perestgeha Atênayê ji bo pêşkêşiyê bike. Paşê di hemû beşan de behsa Hekabê nayê kirin, heta ku ew tê şerê Axîlêus û Hektorê li ser deriyên rojava temaşe bike. Paşê bang dike ku bila kurê xwe yê ku li derveyê suran bi tena serê xwe li hember dijmin rawestiyaye, bikeve hundir:

Hektor ferxika min, hurmeta vê pêsîrê bigire, bifikire rojên ku min ew xiste devê te, tuyê hemû derdên xwe di hembêza min de ji bîr bikî, hewl bidî ku vî berazê di nav surên me de têk biçî. Were hundir lawikê min ê delal, li derve nesekine. Heger ev mêrik te bikuje ey serhişk, em miriyên te nedin ser doşekê, ne ez li ber te bigirim û ne jî jina te ya dilnizm a ku te dayê, wê bigirî, ronahiya çavê min. ew ê we kûçikên çeleng bixwin, ji me dûr keştî hene 

Gava Hektor guh neda lavayên dê û bavê xwe û di şerê bi Axîleus re mir, li Troyayê qêrînek derket, key, xatûn û hemû gel dest bi şîn û giriyê kirin û Priamos wek nîşana serê xwe di nav axê de kir. şûn:

. . . Diya wî jî porê xwe derdixist, şapikê xwe yê biriqandî avêtibû, nalîn û hawar li kurê xwe dikir. . . 

Hekabê bi girîneke dirêj dest pê dike:

Binêre diya xwe, zarokê min, li diya te ya bêbext, ez derdê te bibînim, bibînim ku tu bimirî, ji niha û pê de çawa bijîm? Tu şev û roj li vî bajarî bûyî ronahiya dilê min, hêz û piştevaniya jin û mêrên Troyayê, wan wek xwedayekî silav li te kirin, zarokê min, heya sax tu rûmeta wan a mezin bû, lê niha tu li nav destên mirinê bi qederê. 

Hekabê li ser navê aqil û aqilê xwe hewl dide qral Priamos, ku hewl dide here cem dijmin û hêvî bike, bigire, lê bi ser nakeve. Û dîsa diçe ji xwedayan re diyariyek pêşkêş dike. Dema ku cesedê kurê wî yê delal Hektor li ber wî tê danîn, ew naqîre û hêsir jî narijîne.

Helbestvan Homeros Hekabê bi vî rengî nîşan dide. Nivîskarê trajîk yê Atînayî Euripides ew kir lehenga Jin û Hekabê ya Troyayê û drama wî kûrtir kir. Di van şanoyan de, em dibînin ku Hekabe piştî ku Troya hatiye xirabkirin, wekî kole digere.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Europê

Europê (yewnaniya kevn: Εὐρώπη ) di gorî mîtolojiya yewnanî dotmîra Fenîke yê. Xoşewîstekî Zeus yên fanî.Bavê keya Fenîkeyê Agenor e.
Rojekî li beravê Europa sosina kom dikir. Zeus wê dît û dilê wê kete wî. Xwe kire şiklê gayekî pir spehî. Europa wê dît û ber bedew bûna gayê mat ma. Nêzîkê gayê bû û gayê miz da disa jî têr nebû. Awayekî bi coş siwarê gayê bû. Ga siwar bûna wî hesîya dest bi bezînê kir ji wir dûr ket. Li ser behrê de çu girava Krîtê.

Li Krîtê Key Asterîos ra dizewice û dibe xatûna Krîte. Di demek şunde sê zarokên Zeusê tîne dinê.Yek ji wan Mînos dibe dadgera dinyaya binerdî ya duyem Sarpedon dibe keya Lîkyayê ya dawiyê Radamanthus jî dibe  dadgera dinyaya binerdî.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Batman (superleheng)

Batman (bi îngilîzî ji bo "mêrê baçermok") karaktereke pirtûka xêzeromanê ye ku ji hêla Bob Kane ve hat çêkirin û ji hêla Bill Finger ve hat pêşvexistin e. Nasnameya wî ya sivîl milyarder Bruce Wayne ye û kinceke reş dişibihe baçermokê. Batman yekem car di gulana 1939an de di kovara xêzeçîrokên amerîkî Detective Comics (hejmar 27) de derket. Weşanxaneya ku derdixe paşî navê xwe li dû kurtenivîsa vê rêzeyê di DC Comics de kir; Batman karakterê wî ya herî binavûdeng ê pirtûka xêzeçîrokan tê hesibandin.

Çavkanî 

Superleheng
Meytîs

Meytîs (bi tirkî û îro navê fermî: Dolusalkım, ), gundekî navçeya Xisxêrê ya Sêrtê ye.

Dîrok 
Navê gund di qeydên sala 1928an de wek Mektîs derbas dibe.

Erdnîgarî 
Gund, 135 km ji navenda bajarê Sêrtê, 39 km ji navenda navçeyê Xesxêrê dûr e.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Xesxêrê
Kalîsto

Kalîsto di mîtolojiya yewnanî da dotmîra Arkadyayê. Keça key Lîkaonê. Xoşewîstekî Zeusê ye.

Kalîsto nêçîrvanekî ligel Artemîs bû. Xwe da bû ser rêya nêçîrvaniyê soz dabu ku li ser vê rêyê ti car nezewicî. Lê carekî dilê Zeusî kete wê, Zeus şîklê nêçîrvanekî din da xuya wê bû. Demekî şunda dilê Kalîstoyê jî kete wî. Hera vê yekê agahdar bû û Kalîstoyê kire şiklê hirçekî. Artemîsê rêhevala xwe Kalîstoyê nas nekir û pê tîrekî ew kuşt. Piştê mirina wê Zeus rûmetyarbûna wê komstêrka Arctos ango komstêrka Hirçê çêkir.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Nîmfê
Sancaq

Sancaq (, )  beşên îdarî yên Împeratoriya Osmanî bû.

Çavkanî 

Împeratoriya Osmanî
Cureyên dabeşkirina îdarî
Arkadya

Arkadya, ( yewnanî : Αρκαδία, Arkadía ) parêzgehek li başûrê Yewnanistanê li Peloponnesê ye. Navenda parêzgehê Trîpolîce ye.

Arkadya navê herêmeke çiyayî bû li beşa navendî ya Peloponnes ( Peloponnesos ) li Yewnaniya kevnar . Navê xwe ji Arkas, karakterek mîtolojîk digire.

Ji ber ku di dema êrîşa Doran de (1100 BZ-1000 BZ) de ne dagirkirî bû, zaravayek taybetî ya Yewnaniyên ku li Qibrisê bi cih bûne parastiye. Struktura wê ya etnîkî bi koçberên Slavî yên di sedsala 8'an a PZ û koçberên Arnavutî yên di dema Împeratoriya Osmanî de gelek guherî.

Yewnanistana kevn
Pages with unreviewed translations
Îtakê

Îtakê, Îtaka yan Kefaloniaya Piçûk ( yewnanî: Ιθάκη, Itháki ) giraveke yewnanî ye ku di deryaya Îyonê de ye. Rûbera wê 96 km² ye, nifûsa girava tê texmînkirin ku 5000 kes e. Li bakurê rojhilatê girava Kefalonia ye, Îtakê şaredariyek serbixwe ye ku di bin rêveberiya Kefaloniayê de ye. Wekî din, hin giravên piçûk jî bi awaya rêveberî şaredariya Îtakê ve girêdayî ne.

Paytexta wê Vatî ye, ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî li cîhanê ye. Bi taybetî, populerbûna giravê, ku aboriya wê bi giranî bi tûrîzmê ve girêdayî ye, bi şîrînmeha Charles III û Lady Diana re zêde bûye.

Di Mîtolojiyê da girav 
Di mitolojiya yewnanî de girav pir girîng e. Welatê Lehengê Şerê Troyayê Odîseûs e. Beriya şer Odîseûs keya giravê bû. Pirtûka Odîseya hin beş behsa wegera rêya vê giravê dike , hin beşên din jî li vê giravê derbas dibe.

Cihên li mîtolojiya yewnanî
Giravên Yewnanistanê
Odesîa
Pages with unreviewed translations
Alkmênê

Alkmênê, lehengê mîtolojiya Yewnanî  û mîtolojiya Romayî de dayika Heraklesê hêzdar. Alkmênê neviya Perseusa lehengekî mîtolojîk e. Bi bedewî û fezîletiya xwe tê zanîn.

Ji ber şerekî neçar maye koçber bûye û Amfîtrîonê ra zewiciye. Zeus ji şeklê mêrê xwe digire da ku Alkmênê bixapîne. Li gorî gotegotan, li ser fermana Zeus, Hermes ferman dide Helios ku ronahiya rojê vemirîne, bi saetan bêhna xwe bide û piştre pir hêdî ber bi Heyvê ve biçe, hemû mirovan di xew de bihêle, da ku kes nizane di xewê de çi diqewime. Ev tekîliyên cinsî sê rojên tije dom dike, ji ber ku Zeus ferman daye roj ev dem derbas nebe xuya neke. Dema Zeus barana zêrîn li bajêr barand, Alkmênê ji Heraklesê ra  ducanî bû. Zeus tasa Karxesia jî diyarî Alkmênê dike û diçe. Amphitryon jî sibê seferê vedigere û bi jina xwe re radizê, û Alkmênê ji zarokekî duyemîn, Îphîklesê ra jî ducan dike. Qeder jî dibêje ku ev zarokê ku dê ji neviyên Perseûs çêbibe, dê li ser mirovan xwedî hêzek mezin be û derkeve ser textê. Lêbelê Hera vê yekê seh dike . Jina Zeusê Hera, mîna ku ji çavnebariyê hêrs dibe diçe Mîkenê. Key Stehenolosa kurê Perseus, li wir keyaniya Mîkenê desthilatdar e. Hera soz dide jina key Stehenolosê Nîkîppeyê kurek berî ya Alkmênê çêbibe; ew lawik Eurîstheus e. Ji bo vê yekê, ew ferman dide Îlîtiyayê (xwedawenda jidayikbûnê), û Moirayan (xwedawendên qederê),  ku pêşî li zayîna Alkmênêyê bigirin. Ew neh roj û neh şev û dest û milên xwe girêdidin, li ber deriyê qesrê rûdinin. Dayika belengaz tenê bi hîlekariya Galanthisa hevalê xwe  ji wan rizgar dibe: ew xwedawendan agahdar dike ku Alkmênê kurek anî. Hîstorîsa keça Teîresîasê jî, odeya zayînê da bi qîrînek derewîn  kir  ku wan birevîne da ku zarok çêbe. Ew nehesiyan ketine kemînê. Dema ku xwedawend ji tirs û hêrsê radibin, Alkmênê wê çaxê zayînê dike. Lê dema ku xwedawend pê dihesin ku hatine xapandan, Galanthis dikin heywanek ku jê re dibêjin wesîle. Zeus di pişta Alkmênêyê ve tu carî jinikekî fanî ra ba hev nabe.

Ji zarokê re dibêjin Herakles, serkeftina Hera. Ev sernavek e ku ew heq dike, ji ber ku xwedawend heta ku ew sax be dê bi hovîtî li pey wî biçe, bi taybet jî zorê bide wî ku bikeve xizmeta pismamê xwe Euryîstheus.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Hevjinên Zeus
Semelê

Semelê di mîtolojiya Yewnanî de keça Kadmos û Harmonya ye. Dihate bawerkirin ku Dionîsos ji wê hatiye dinê.

Di bawerkirina çanda Dîonîsos de, Semele jî exleb ne ji Yewnanî ye, lê dibe ku bi eslê xwe Trakî-Frîgyayî be. Wekî din, efsaneya Kadmos, ku bavê Semele ye, eşkere dike ku Kadmos bi eslê xwe Fenîkeyî ye.

Çîroka wî 
Jina Zeusa ya hesûd Hera, dema ku Semele ducanî ye, ji vê bûyerê haydar dibe. Hera bi şiklê pîrejinekî(an go dadîka wî Beroe ) bi Semeleyê re hevaltiyê dike û baweriya wê bi dest dixe. Ji ber vê yekê Semele sira xwe eşkere dike û jê re dibêje ku Zeus mêrê wî ye û bavê zarokê wê ye. Hera'ya pîrejin, xwe dike ku ji Semeleyê bawer nekiriye, bi vî awayî tovên gumanê di hişê Semeleyê de diçîne. Semele di nav guman de Zeusê dixwaze ku bi hemî taybetmendiyên xwe yên xwedayî li ber wê derkeve, da ku ew bawer bike ew xweda ye, ew bi rastî Zeus e. Her çend Zeus hewl dide fikra wê biguherîne û daxwaza Semeleyê red bike jî, nikare bi ser bikeve û bi israra Semeleyê razî dibe ku xwe nîşan bide. Lê belê, ji ber ku mirov bêyî mirinê nikarin li xwedawendekî binerin, Semele li ber mezinahiya xwedawenda Zeus di nav agir de dimire.

Di nav vê bûyerê da Zeus bi mûcîzeyî cenîna Dîonîsosê dibine.Ew bi pelên mêwan ji şewatê filitiye. Zeus wê rizgar dike û lingê wê didirû. Piştî çend mehan, Dionîsos ji dayik dibe. Ji ber vê yekê, Dionysus carinan wekî "du caran çêbû" tê binav kirin.

Dema ku Dîonîsos mezin dibe, diya xwe ji Hadesê rizgar dike, û diya xwe dibe Çiyayê Olîmpos bi navekî nû, Tîyone . Li vir ew ji aliyê Zeus ve bi xaniyek tê xelat kirin. Tê gotin ku xwedawenda Romayê Stimula hevreha Thyone ye.

Çavkanî 

 Burkert, Walter, 1985. Ola Yewnanî,
 Graves, Robert, 1960. Mîtên Yewnanî
 Kerenyi, Carl, 1976. Dionysus: Wêne Archetypal ya Jiyana Nehilweşîn, (Bollingen, Princeton)
 Kerenî, 1951. Xwedayên Yewnanan pp 256ff.
 Seltman, Charles, 1956. Diwanzdeh Olîmpî û Mêvanên wan . Shenval Press Ltd.
Mîtolojiya yewnanî
Hevjinên Zeus
Nicholas Sparks

Nicholas Charles Sparks (jdb 31ê kanûna pêşîn 1965an) romannivîs, senaryonivîs û xêrxwazekî amerîkî ye. Wî bîst û sê roman û du kitêbên ne-xeyalî belav kirine, hindek ji wan bûne firotîtirîn kitêbên The New York Times, ji 115 milyon kopiyan zêdetir bi zêdetirî 50 zimanan li seranserê cîhanê hatine firotin.

Yazdeh romanên wî bûne film, wekî Hilbijartî, Dirêjtirîn Rêvingî, Baştirînê Min, Behişta Parastî (li dû hemî xebata wî wekî berhemîner), Ê Bextewer, Name di Bitlekî da, Meşiyanek ji bo Bîranînê, Şevên Rodantê, Conê Xweşevî, Stirana Dawiyê û Defterê.

Nicholas li Karolînaya Bakurî dijî ku wî li wê derê pişkdarî di çend çalakiyekên xêrxwaziyê yên navxweyî û neteweyî da kiriye. Wî her wisa ew dever wekî cihê qewimînên romanên xwe jî bi kar aniye. di sala 2011ê de wî Dezgeha Nicholas Sparks vekir, ku rêkxistineke qazancnexwaz a pabend e ji bo pêşxistina fehimandina çandî û navneteweyî bi rêya serborên cîhanî yên perwerandinê ji bo hemî qonaxên xwandinê.

Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Meqbûz

Meqbûz an Piştrastok an Peymanoka kaxazî (bi îngilîzî Receipt, bi Almanî quittung)    belgeyek e ku Piştrastokeka kaxizî ye ya ku bah û dîrok û agahiyên firotin an kirînê tiştekî li ser heye. Ku kesek  di dema  kirîna mulkekî an tiştekî de, pêdiviya wî bi piştrastokê heye wek belge bawerpêkerî. Bo nimûne gava kesek tiştekî  bikre delîlê ku ew tişt yê wî ji hêla wî ve hatiye kirîn hebûn wê peymanoka kaxazî ye mebesta jê ew ye ku ew tişt hetiye kirîne neku dizîn. Di rastî de, ji bo her tiştî ev yek dihê dayîm dikarî wek bawarnemyê bi nav bikî dema ku kesek bibe doktor yan mamoste ka çawa bawernameya wan şahida. bi heman rengî jî ev Meqsûd heman reman dide û heman kar dike. Jibo kirîn habên nexoşan, an dan dayînekî yan kirêkirin tiştek ev Meqbûzê pêdiviye. Nimûne geva kesek tiştekî bikire û meqbûzê wê winda bike, di wê çaxê de tiştê hatî kirîn eger çi kêmasî an şaşîtî pêra hebe ew tişt nayê vegirindin jiber ku  meqbûzê wê hatiye windakirin.

Çavkanî
Harpiya

Harpiya di mîtolojiya yewnanî de wek xwedawendên tolhildanê, sucdaran ceza dikirin. Ji sê xwişkan pêk dihatin. Keçên Thaumas û yên Elektrayê bûn. Navê wan Aello , Osîpete û Kelaîno bû (di hin çavkaniyên din de navê wan û hejmara wan diguhere). Ew serê wan jinekî zerîn û bedena wan wek sîqalkê tên teswîr kirin. Lewma tu car ji xwarinê têr nedibûn. Êşa wî dikişandin. Bi dizîna xwarinê navdar in. Xwarinên xwe ew qas qirêj dixwarin ku kes nedikarîbû  bermayiya wan bixwe. Hêza wan a taybet ev bû ku dikarîbûn ji bayê leztir bifirin. Di yewnana kevnar de wisa dihat bawer kirin ku kesên di cih de winda dibin ji aliyê Harpîyan dihatin revandin.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Balindeyên efsanewî
Bawer Seîd

Bawer Seîd, an jî Bawer Said (jdb. 12ê nîsana 2000î li Dihok, Herêma Kurdistanê, Îraq), rapvanekî kurd e.

Jiyan 
Bawer Seîd di 12ê nîsana 2000î de ji dayik bû û di 8 saliya xwe de tevî dê û bav û xwişk û birayên xwe ji bakurê Iraqê weke penaber hat Almanyayê. Bawer Seîd bi muzîka xwe ya li ser platforma vîdyoyê ya YouTubeê hate naskirin. Di sala 2014-an de wî albûma xwe ya yekem derxist, ku ew yekser di nav deh top chartên albûmên Almanî de cih girt. Di heman demê de, lêbelê, Bawer Seîd zehmet e ku meriv wekî rapperek binav bike. Dema ku hunermendên din ên celebê wî yên mîna Bushido bi hevpeyivînên di rojname û pêşandanên TV de li ber çavê gel in, Bawer Said bi tevahî ji karsaziya medyayê dûr dimîne. Rapvan tenê dihêle muzîka xwe, vîdyo û wêne jî tê de, biaxive, ji guhdarên xwe re pirsa vekirî dihêle ka huner çi ye û çi rast e. Bawer Seîd ji biçûkatiya xwe ve eleqeya xwe bi muzîkê re nîşan da. 10 salî bû dema çend awaz çêkirin û sala din dest bi gîtarê kir û dest bi nivîsandina stranan kir. Ji hunermendên muzîka elektronîk ên mîna Dj Tiesto û Kurdo îlhama xwe girtiye.

Çavkanî

Rap
Rapvanên kurd
Kurdên Awistiryayê

Kurdên Awistiryayê (bi almanî; Kurden in Österreich, Österreichische Kurden an jî Österreich-Kurden, zaraveyê awistirî; Kurd‘n in Östareich) kurdên etnîkî ne ku xwedî welatînameya Awistiryayê ne yan jî li welatê Awistiryayê dijîn. Kurd li seranserê welêt bi cî bûne, kêmîneya herî mezin jî li paytextê Viyanayê ye ku enstîtuya çanda kurdî ya herî mezin li Awistiryayê tê de ye. Enstîtuyên din ên ku kurd birêve dibin li bajarên Graz, Linz, Sulzburg, Innsbruck, Bregenz, Klagenfurt û St. Pölten in. Li aliyê saziyên biçûk ve li seranserê welêt belav bûne. Kurdên navdar a yekem li Awistiryayê ya sedsala 20an helbestvan Cahit Sıtkı Tarancı bû ku li Viyanayê dijî. Herwiha, fermandar û şoreşgerê kurd Ebdurehman Qasimlo di sala 1967an ji Îranê koçeriya Awistiryayê kir û heya mirinê li Viyanayê jiya.

Piraniya kurdan ji Bakurê Kurdistanê ji herêmên wekî Dîlok, Riha, Amed, Mêrdîn, Şirnex, Qerekose, Semsûr, Dêrsim, Ezirgan, Bazarcix, Xarpêt, Mûş, Erzîrom an Sêwasê tên. Her wiha gelek ji Anatolya Navîn bi piranî ji bajar û parêzgehên Qonye, Axsere û Enqere ne.

Piştî Şerê navxweyî yê Sûriyê di sala 2011an de, hejmareke mezin ji koçberên kurd jî hatine Awistiryayê.

Ji Iraq û Îranê jî hindikahiyên kurd hene ku ji ber sedemên aborî û siyasî reviyane.

Navdar 

 Cahit Sıtkı Tarancı (1910 - 1956), helbestvan
 Ebdurehman Qasimlo (1930 - 1989) siyasetmedar û rêberê Rojhilata Kurdistanê
 Celîlê Celîl (jdb. 1936), nivîskar, lêkolîner, zargotinnas û dîroknasek e ku bi eslê xwe ji kurdên Ermenistanê ye. 
 Tariq Aqrawi (jdb. 1942), sefîrê Iraqê, UN, OPEC, Austria, IAEA
 Omer Hemdî (jdb. 1952) hunermend û wênekar
 Fuat Sanaç (jdb. 1954) serokê dînî ya îslamî li Awistiryayê di navbera salên 2011 û 2016an de
 Niyazi Serdar Sarıçiftçi (jdb.1961) fizîknas
 Cevdet Caner (jdb.1973) karsaz
 Muhammet Akagündüz (jdb.1978) futbolvan
 Alev Irmak (jdb. 1980) şanoger
 Ekrem Dağ (jdb. 1980) futbolvan (Mêrdîn)
 Berîvan Aslan (jdb. 1981) siyasetmedar
 Ibrahim Olgun (jdb.1987) serokê dînî ya îslamî li Awistiryayê
 Taner Ari (jdb.1987) futbolvan
 Serkan Çiftçi (jdb.1989) futbolvan
 Kurdvîn Eyûb (jdb. 1990)  derhêner û senarîst
 Muhammed Ildiz (jdb.1991) futbolvan
 Ilter Ayyildiz (jdb.1992) futbolvan
 Jakob Baran (jdb. 1992) listîkvanenkî fûtbolê Amerîkî
 Ibrahim Bingöl (jdb.1993) futbolvan
 Mehmet Bulut (jdb.1994, Hewag) futbolvan
 Ahmed Ildiz (jdb.1996) futbolvan
 Akuma (jdb.1999) rapvan

Mijarên têkildar 

 Kurdên Almanyayê
 Kurdên Fransayê
 Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê

Çavkanî 

Awistirya
Awistirya
Rosemary Kirstein

Rosemary Kirstein ( jdb. 1953) nivîskareke honaka zanistî ya amerîkî ye.

Jiyan û  karê wê  
Kirstein li Leominster (Massachusetts) wek keça koçberên alman ji dayik bû.Ew li Connecticut mezin bû û perwerdehiya muzîkê li Zanîngeha Dewleta Navendî ya Connecticutê xwend. Di nav tiştên din de wek stranbêj û bernamesaz kar kiriye. Wê çar roman di rêzeromana The Steerswoman de nivîsand . Kirstein li Connecticut, nêzîkî Springfield, Massachusetts dijî.

Romanên wê 

The Steerswoman (1989)
The Outskirter's Secret (1992)
The Lost Steersman (2003)
The Language of Power (2004) 
The Changes of the Dark (forthcoming)
The City in the Crags (forthcoming)

Çavkanî 

Nivîskarên amerîkî
Nivîskarên honaka zanistiyê
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1953
Mirovên zindî
Azeriyên Tirkiyeyê

Azeriyên Tirkiyeyê hevwelatî û niştecihên daîmî yên Tirkiyeyê ne ku bi eslê xwe azerî ne. Zehmet e ku hejmara rastîn a azeriyên etnîkî yên ku niha li Tirkiyeyê dijîn were destnîşankirin, ji ber ku etnîsîte di çanda tirkî de têgiheke pir guhêrbar e. Li gorî hin texminan, niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.

Navdar 
 Cem Karaca, stranbejêkî tirk, ku eslê bavê xwe azerî ye.
 Acun Ilıcalı, weşanger û karsaz (bavê xwe)
 Sinan Oğan, siyasetmedar

Çavkanî 

Etnîk
Tirkiye
Azerî
The IT Crowd

The IT Crowd sîtkomeke brîtanî ye ku eslen ji aliyê Channel 4 ve hatiye weşandin. Derhêner û nivîskarê wê Graham Linehan, hilberînerê wê Ash Atalla û stêrkên sereke Chris O'Dowd, Richard Ayoade, Katherine Parkinson û Matt Berry bûn. Rêzefîlm di ofîsên Şîrketa Reynholm Industries ên xeyalî de li Londonê derbas dibe û derbarê sê karmendên vê şîrketê yên departmana ITyê (Teknolojiya Agahiyê) ye: bernameçêkerê kombersê Maurice Moss (Ayoade), karmendê tiral Roy Trenneman (O'Dowd) û Jen Barber (Parkinson) ku seroka departmanê/gerînendeyê têkiliyan ku di derbarê ITyê de ti tişt nizane. Rêzefîm herwiha balê dikişîne ser patronên Şîrketa Reynholm Industries: Denholm Reynholm (Chris Morris) û paşê, kurê wî Douglas (Matt Berry). 

Rêzefîlma komediyê di 3ê sibata 2006an de li ser Channel 4ê derket, û ji bo çar sezonan her yek ji şeş beşan pêk tê dewam kir. Sezona pêncem hatibû sîparîşkirin, lê belê nehatiye hilberandin. Rêzefîlm bi beşeke taybet a "xatirxwestinê" ya ku di 27ê îlona 2013an de hatiye weşandin, xilas bû. Rêzefîlm ji aliyê rexnegiran ve hatiye texdîrkirin û xwedî şopînereke kult e.

Çavkanî 

Sîtkom
Rêzefîlmên brîtanî
Memlûk

Memlûk Xulamtîya leşkerî yên Asyaya Navîn (bi piranî Tirkî) an jî bi eslê xwe Ewropaya Rojhilatî  (piranî başûrî rûsî bûn) di gelek serdestiyên îslamî de xiristiyan, ji 14ê Sedsalê jî qismî mijarên ne-misilman ên Împaratoriya Osmanî). Ji aliyê xelîfeyên Ebbasiyan, wekî hêzên xwe hatîn sazûmankirin, ji sedsala 9an û pê ve wan pozîsyona xwe ya serdest weke lîder û padîşah bikar anîn. Sedsal ne kêm caran împaratoriyên xwe ava kirin. Du herî girîng ji van Împeratoriya yek Sultanatîya Delhi (1206–1526) bû, ku demekî li seranserê Hindistanê hikûm kir, û Sultanatîya Misrê ya Bahrî û Xanedana Buriyan yê. Paşê bû 1517 piştî hebûna 267 salan – ji aliyê Osmaniyan re hatin bindestkirin, lê Memlûk heta êrîşa Napolyon di sala 1798an de û tasfiyekirina wan a dawîn ji aliyê Mihemed Elî Paşa (1811), wekî desthilatdariya herêmî li Misrê kir.

Çavkanî 

Memlûk
The Good Place

The Good Place (Cihê Baş) rêzefîlmekî televîzyonê ya amerîkî ye ku cureyê wê komediya fantastîk e û ji aliyê Michael Schur ve hatiye afirandin. Ew cara pêşîn di 19ê îlona 2016an de li ser NBCê hatiye nîşandan, û di 30ê kanûna paşîn a 2020an de piştî çar sezonan û 53 beşan bi dawî bû.

Tevî ku rêzebûyêra fîlm heta domahiya wê gelek diguhere, çîroka destpêkê Eleanor Shellstropê (Kristen Bell) dişopîne. Eleanor jinek e ku piştî mirina wê wekî xelatekê ji bo jiyana wê ya rast li Cihê Baş tê pêşwazîkirin. Cihê Baş mîna Bihuştê utopyayeke pir bijarte ye ku ji aliyê "mîmar" Michael (Ted Danson) ve hatiye çêkirin û birêvebirin e. Lêbelê Eleanor fêm dike ku ew bi xeletî hatiye şandin Cihê Baş û divê tevgera xwe ya bi kêmasiyên exlaqî ya berê veşêre û hewl bide ku bibe keseke çêtir û etîktir. William Jackson Harper, Jameela Jamil, û Manny Jacinto, wekî niştecihên din ên Cihê Baş, D'Arcy Carden bi rola Janetê (hebûneke çêkirî ya ku alîkariya niştecihan dike) rolên sereke yên din dilîzin.

The Good Place ji bo orîjînalbûn, nivîsandin, lîstikvanî, mekan û ahenga xwe pesnê rexnegiran girt. Bi taybetî dawiya nehêvîkirî ya sezona yekem, vekolîn û bikaranîna afirîner a etîk û felsefeyê hatine pesinkirin. Ji xeyni xelatên din, rêzefîlmê Xelata Peabody û çar Xelatên Hugoyê ji bo Pêşkêşkirina Dramatîk a Herî Baş (Forma Kurt) wergirtin. Ew ji bo 14 Xelatên Primetime Emmy, di nav wan de Rêzefîlma Komediyê ya Bijarte ji bo sezona xwe ya sêyem û çarem, hatiye namzedkirin.

Çavkanî 

Sîtkomên amerîkî
Kuştina Ahmet Yıldız

Kuştina Ahmet Yıldız, cînayeteke nefretê ye ku di 15ê tîrmeha 2008an de li navçeya Üsküdar a Stenbolê hat kirin.

Ev sûcê nefretê yê dijî LGBT wek kuştina namûsê ji hêla bavê wî Yahya Yıldız ve hat kirin,  ku bi berfirehî wekî yekem doza naskirî ya kuştina namûsê ya dijî hevzayendan li Tirkiyê tê binav kirin.  Yahya Yıldız heta îro fîrar e û hêj nehatiye girtin û dadgehkirin.

Kuştin 
Ahmet Yildiz bi eslê xwe kurdê Rihayê bû û beşa Fîzîkê ya Zanîngeha Marmarayê  dixwend. Wî qasî salek beriya bûyerê bi hinceta ku ji aliyê malbata xwe ve tehdît dibîne li dozgeriyê serlêdana sûcê kiriye.  Di şeva 15ê tîrmeha 2008an de Yildizê ku çûbû qehwexaneyê, bi êrîşkar re rû bi rû ma û piştre xwest ji wesayîta xwe peya bibe û bireve. Sê gule li sînga wî ket û di dawiyê de ji ber birînên xwe jiyana xwe ji dest da. Ji 5 guleyên ku hatin avêtin yek li namzedê AK Partiyê yê parlementoyê Ûmühan Daraca ket û wî birîndar kir.   

Piştî bûyerê pismamê Yildiz, Ahmet Kaya, got, "Yildiz kurê yekane yê malbateke kurd a gelekî olî û dewlemend a Rihayê bû." Parêzerê Mafên Mirovan ê Lambda Stenbolê Firat Söyle ku şêwirmendiya Yildiz kiribû, anî ziman ku Yildiz 3 meh beriya kuştinê li dozgeriyê gilî kiriye, piştî ku ji malbata xwe tehdîdên kuştinê xwar. Lê dozgeriyê nehiştiye ku lêpirsîn bê destpêkirin û parastina Yildiz bê kirin. Bûyera qetilkirina Yildiz di çapemeniya herêmî û biyanî de deng veda. Rojnameya îngîlîzî The Independent jî cih da mijarê û diyar kir ku bûyerên kuştina namûsê ne tenê li Tirkiyeyê ne.

Lêpirsîn û darizandin 
Rûniştina doza kuştina Ahmet Yıldiz di 8ê îlona 2009an de dest pê kir û bi darizandina Yahya Yildiz ê bersûcê fîrarî dewam kir. Îbrahîm Canê ku bi Yildiz re dijiya, piştî ku ew malbata xwe terikandibû, der barê bûyerê de wiha got: “Min piştgiriya gelek rêxistinan dît ku ji bo evîndarê xwe têbikoşim. Ûmühan Xanima ku di bûyerê de birîndar bûbû jî bi vekirina dozê alîkarî da me. Ez spasiya wê dikim. Balkêş e ku kujerên hezkiriyê min Ahmet Yıldız nehatine girtin. Em bi hev re çûbûn dozgeriyê û me ragihandibû ku malbata wî gefa kuştinê lê dikin. Li gorî min em bi cudakariya hevzayendan re rû bi rû ne. Heger evîndarê min jin bûya ewê ne wisa ba. Lê ev tercîha min e û ne karê kesî ye." 

Ji bo berhevkirina delîlan doz taloqî demeke din hat kirin.  Can piştî danişîna 6emîn diyar kir ku ewê pêvajoya AÎHM’ê bidin destpêkirin û wiha got: “Kujer dernakevin holê. Hê jî biryara girtinê ya navneteweyî nehatiye dayîn. Ez dixwazim ku ev biryar di rûniştina pêş de were derxistin. Divê dadgeh dev ji helwesta xwe ya homofobîk berde. Ev êdî bûye sedemeke siyasî. Dadgeh îrade, biryar û hewldana girtina bavê [kesê mexdûr] nîşan nade. Li welatekî homofobîk ronîkirina vê dozê ji wan re nayê xwestin.”

Zenne Dancer 
Fîlma Zenne Dancer ku li ser çîrokeke ku ji kuştina Ahmet Yıldız îlhama xwe girtiye û ji aliyê hevalên Ahmet Yıldız  Caner Alper û Mehmet Binay ve hatiye çêkirin, di 13ê çileya 2011an de derket pêşberî temaşevanan.

Çavkanî 

Mirin 2008
Jidayikbûn 1982
Kesên LGBT
Qurbaniyên kuştina namûsê
Qurbaniyên sûcê nefretê
Kampa komkirinê ya Auschwitzê

Kampa komkirinê ya Auschwitzê ( (); herwiha  an  komplekseke ji zêdetirî 40 kampên komkirin û qirrkirinê bû ku ji hêla Almanyaya Nazî ve li Polonyaya dagirkirî (li beşeke ku di sala 1939an de bi Almanyayê ve hatibû girêdan) di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Holokostê de hate xebitandin. Ew ji Auschwitz I, kampa esasî li Auschwitzê (Bi Polonî Oświęcim); Auschwitz II li Berkenûyê, kampeke komkirin û qirrkirinê ya bi odeyên gazê; Auschwitz III li Monovîtisê, kampeke kedê ya ji bo konglomerata kîmyewî IG Farben; û bi dehan bin-kampan pêk dihat. Ev kamp bûne cihê serekî yê çareseriya dawî ya Naziyan ji bo pirsa Cihûyan.

Piştî ku Almanyayê di îlona 1939an de bi dagirkirina Polonyayê ve Şerê Cîhanê yê Duyemîn azirand, Yekîneya Parastinê (, kurteya wê: SS) Auschwitz I ji baregeheke artêşê veguherrand bo kampeke girtiyên şerî. 

Veguhastina ewlî ya girtiyên siyasî ji bo Auschwitzê hema tenê ji Poloniyan pêk dihat ku kamp di destpêkê de ji bo wan hatibû avakirin. Piraniya girtiyan li herdu salên pêşîn Polonî bûn.

Li îlona 1940ê, micrim û suçdarên Alman navûdengê kampê bi sadîzmê ava kir. Girtî ji ber sedemên herî çirtovirto rastî lêdan, îşkence û îdamê dihatin. Şewtandina yekem —ya girtiyên Sovyet û Polonî— li bloka 11ê ya kempa esasî, li tebaxa 1941ê de hat kirin. Avakirina Auschwitz II li meha paşîn dest pê kir, û ji sala 1942an heya dawiya 1944an trênên bargir Cihûyên ji çar aliyên Ewropaya dagîrkirî radestî odeyên gazê yên Auschwitzê kirin. Ji 1.3 milyon mirovên ku hatin şandin bo Auschwitzê, 1.1 milyon hatin kuştin. Hejmara qurbaniyan 960,000 Cihû (865,000 ji wan bi gazê hatin şewitandin), 74,000 Poloniyên etnîkî, 21,000 Rom, 15,000 girtiyên şerî yên Sovyetê û heta 15,000 Ewropiyên din bi xwe ve digirit. Kesên ku bi gazê nehatine kuştin, bi birçîbûn, westandin, nexweşî, îdamên bi kit, an jî lêdanê hatine kuştin. Yên din jî di dema ceribandinên bijîşkî de hatin kuştin.

Herî kêm 802 girtiyan bizav kir ku birevin, 144 ji ewan bi serketî, û di 7ê çiriya pêşîn a 1944an de, hinek girtiyên ku odeyên gazê bi rê ve dibirin, serhildaneke neserkeftî li dar xisit. Tenê 789 karmendên Yekîneya Parastinê Schutzstaffel (ji sedî 15 ne zêdetir) piştî ku Holokost bi dawî hat, hatin hikim kirin;  çend kes hatin îdam kirin, di nav de fermandarê kampê Rûdolf His (Bi Almanî Rudolf Höss).

Gava ku Artêşa Sor ya Sovyetê di kanûna paşîn a 1945an de, di dawiya şerî de, nêzîkî Auschwitzê bû, SSê anku Yekîneya Parastinê pirraniya nifûsa kampê di Meşa Mirinê de ber bi rojava şandibû kampên hundurê Almanya û Nemsayê. Leşkerên Sovyetê di 27ê kanûna paşîn a 1945an de ketin kampê, rojek ku ji sala 2005ê ve wekî Roja Bîranîna Holokastê ya Navneteweyî tê bibîranîn. Di dehan salên piştî şerî de, kesên rizgarbûyî yên wekî Prîmo Levî, Vektor Firankil, û Êlî Vîsel bîranînên serpêhatiyên xwe nivîsandin, û kamp bû çevenga serdest ya Holokostê. Li sala 1947ê Polonyayê Muzexaneya Dewletê ya Auschwitz-Berkenûyê li cihê Auschwitz I û II ava kir, li sala 1979ê ew ji alê Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) ve wekî şûnekî Kelepora Cîhanê hat bi nav kirin.

Çavkanî
Tanya Hansen

Tanya Hansen, (jdb. 11ê îlona 1973an) pornostêrkeke norwêcî ye. Berî ku bikeve pîşesazîya pornografiyê, ew wek xwerûskar dixebitî.

Kariyer
Piştî qedandina lîseyê, Hansen ji Jessheim dûr ket û li Osloyê di yaneyên xwerûskariyê de dest bi performansê kir û di kovarên softcore de xuya bû; piştî demeke kin, wê dest bi lîstikvaniya di fîlmên pornografîk de kir.

Ew weşangera du kovarên norwêcî, Cocktail û Lek bû. Di  sala 1999an de, Hansen pêşandana bernameya radyoya P3 Opptur kir. Di sala 2005an de, wê firoşgeha kincan "Paparazzi" û firoşgeha serhêl "Fashion Diva" vekir. Ew di dalberînên pargîdaniya dûreragihanê  Telenor de jî xuya bû.

Xelat û berendamî

 2001 namzedê Xelata Venûsê - Lîstikvana herî baş a ewropî 

 Xelatgira Xelata Venûsê 2003 - Lîstikvana herî baş (Skandînavya)

Çavkanî 

Pornostêrkên norwêcî
Jinên norwêcî
Mirovên zindî
Telekomunîkasyon

Telekomunîkasyon veguheztina agahiyê li ser têl, radyo, optîkî yan pergalên din ên elektromagnetîk bi riya teknolojiyên cûrbecûr e.

Çavkanî 

Telekomunîkasyon
Normandiya

Normandiya (;   ji  fransiya kevn, pirjimara Normant, eslen ji peyva "bakurî" ya di çend zimanên skandinavî de) herêmeke erdnîgarî û çandî li bakurê rojavayê Ewropayê ye.

Çavkanî

Erdnîgariya Fransayê
Annie Ernaux

Annie Thérèse Blanche Ernaux (jdb. 1ê ilona 1940an) nivîskar û profesora wêjeyê ya fransî ye. Berhemên wê yên wêjeyî bi piranî otobiyografîk in û bi civaknasiyê re peywendiyên nêzîk diparêze. Ernauxê Xelata Nobelê ya Wêjeyê ya 2022an wergirt.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskarên fransî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Mirovên zindî
Tîma Kurdî

Tîma Kurdî, Tima Kurdi (jdb. 1970) nivîskareke kurd û çalakvana mafên mirovan e. Ew li Şamê ji dayik bû û dema ku ew salmezineke ciwan bû, çûye Kanadayê û niha li Coquitlam, Kolombiyaya Brîtanî dimîne. Kurdî nivîskara pirtûka The Boy on the Beach (Lawikê li ser peravê) ye ku derbara rewşên mirina biraziyên wê Xalib û Alan Kurdî û diya wan Rehanna de ye dema ewna ji şerê navxweyî yê Sûriyê reviyane.

Jiyana berî û perwerde 
Tîma Kurdî di sala 1970an de di malbateke kurd de li Şamê, Sûriyê ji dayîk bûye. Di 22 saliya xwe de di sala 1992an de koçî Kanadayê kir.

Dema salmeziniyê 
Kurdî damezrênera The Kurdi Foundation (Weqfa Kurdî) ye, ku ji bo ku kanadî hewcedariyên penaberan bihesibînin kar dike. Di sala 2018an de, ew çalak bû ji bo ku Kanada bêtir penaberan hilde. Bîranîna wê ya bi sernavê The Boy on the Beach derbarê hewldanên malbata wê ji bo reva ji şerê navxweyî yê Sûriyê di û rewşên ku di sala 2015an de bûne sedema mirina Alan û Xalib Kurdî (neviyên wê) û Rehanna (xwarziya wê) de ye. Di sala 2019an de wê xemgîniya xwe anî ziman ku fîlmekî li ser mirina Alan bêyî destûra malbata Kurdî ji aliyê derhêner Omer Sarikaya ve hatiye çêkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1970
Çalakvanên kurd
Nivîskarên kurd
Nivîskarên kurd ên jin
Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kesên ji Şamê
Mirovên zindî
Artêşa Rizgariya Gel

Artêşa Rizgariya Gel (ARG) hêza leşkerî ya sereke ya Komara Gel a Çînê û baskê çekdar ê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ye. ARG ji pênc şaxên karûbarê pêk tê: Hêza Bejahî, Navy, Hêza Hewayî, Hêza Rakêt û Hêza Piştgiriya Stratejîk. Di bin serokatiya Komîsyona Leşkerî ya Navendî (KLN) de ye û serokê wê fermandarê giştî ye jî.

Eslê ARGê di Serdema Komarê de ye. Ew yekîneyên çepgir ên Artêşa Şoreşger a Neteweyî (AŞN) ya Kuomîntang (KMT) bûn. Ew di 1ê tebaxê 1927an de di serhildanek li dijî hikûmeta neteweperest de wekî Artêşa Sor a Çînî veqetiyan. Lê ew di dema Duyemîn Şerê Sino-Japonî de wekî yekîneyên Artêşa Çaremîn a Nû (AÇN) û Artêşa Rêya Heştemîn di AŞNê de ji nû ve hatin entegre kirin. Ev du yekîneyên komunîst ên AŞNê di 10ê çiriya pêşîn a 1947an de ji nû ve di ARGê de hatin damezrandin.

ARG hêza leşkerî ya herî mezin a cîhanê ye (ne di nav de hêzên paramîlîter an jî rezervan) û duyemîn budceya parastinê ya herî mezin a cîhanê dihewîne. Ew di heman demê de yek ji wan artêşên nûjen ên herî bilez e li cîhanê, û wekî hêzek leşkerî ya potansiyel tê binav kirin, bi berevaniya herêmî ya girîng û kapasîteyên pêşandana hêza gerdûnî ya mezin.

Çavkanî 

Avabûnên 1927an
Çîn
Elita Löfblad

Elita Löfblad , bi rastî Helita Mariam Löfblad Letelier, di 16ê tebaxê 1980an de ji dayik bûye, modelek berê ya tazî û lîstikvana wêneguhêzê-ya rastiyê ya swêdî ye. Di sala  2002an de ew di kovara amerîkî Playboy de derket û beşdarî vîdyoyek Playboyê bû. Wê her wiha  di fîlmeke pornografîk a nerm a bi sernavê  «Toy Soldiers Exposed» de lîst .  

Di sala 2005an de, ew di pêşandana rastîn a Big Brother ya Channel 5 de xuya bû. , ku ew 100 rojan ma berî ku tenê du hefte beriya dawiyê ji hêla temaşevanan ve ji bo derxistinê  deng dan. Di hundurê malê de, wê jî di dawiyê de bi Klas Andersén re dest bi têkiliyek kir, piştî ku ew coteyar ji hêla modela norwêcî Aylar Lie ve di hembêza hev de hatin xapandin. Di îlona 2005an de, Löfblad wekî yek ji keçên "Tîma Aylar", tîma modelên bimirês ên Aylar Lie, hate destpêkirin.

Löfblad di kovarên swêdî yên mêran Slitz û  Moore Magazine de jî cih xûya bû.

Löfblad di sala 2007 de dest bi karê terapîsta çermê kir.

Du xwişkên Löfblad hene, yek jê mezintir û yek jê piçûktir, û li Blackeberg (Bromma) li bakurê Stockholmê mezin bûye.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

 

Modelên swêdî
Jinên swêdî
Mirovên zindî
Marie Plosjö

Cindy Marie Helene Plosjö (jdb. 30ê hezîrana 1976an li Bjuv, Swêd) modeleke swêdî ye ji bo kovarên wekî Cafe, Moore û Slitz. Ew di kovarên Playboy û ICE de jî hate pêşandan. Wê ji bo çend wêneyên ku dikarin wekî wêneyên tazî werin kategorîze kirin, kişandiye . Di sala 2005an de, ew di sezona duyem a pêşandana rastîn a Paradise Hotel  de beşdar bû, ku li wir bi hevala berê û modela heval Natacha Peyre re li ser David Lotfi re şer kir. Marie Plosjö jî bi sernavê "Boom boom boom" singleek derxistiye. Di sala 2008an de wê kariyera xwe ya modelsaziyê domand, û bû mêvandara kutasiya Miss World Sweden a 2007 û 2008.Ew rêvebera portalek blogê ya mezin li Swêdê ye û hunermendek e ku li çaraliyê cîhanê pêşangeh heye.

Çavkanî 

Modelên swêdî
Jinên swêdî
Mirovên zindî
George Michael

George Michael (jdb. wek Georgios Kyriacos Panayiotou; 25ê hezîranê 1963an - m. 25ê kanûna pêşîn 2016an) hunermend, stranbêj û hilberînerê tomarê yê îngilîzî bû. Ew yek ji îkonên çandî yên herî girîng ên nifşa MTV tê hesibandin û yek ji muzîkvanên herî firotanê yên hemî deman e, bi firotina zêdetirî 120 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê.

Michael wekî hunermendek pêşeng di hilberîna muzîkê, nivîsandina stranan, performansa stranbêjî, û pêşandana dîtbarî de dihat nasîn. Wî heft stranên number-one li ser UK Singles Chart û heşt stranên number-one li ser US Billboard Hot 100 bi dest xistin. Michael gelek xelatên muzîkê jî wergirt, di nav de du Xelatên Grammy, sê Xelatên Brit, sê Xelatên Muzîka Amerîkî, diwanzdeh Xelatên Muzîka Billboard, û çar Xelatên Muzîka Vîdyoyê ya MTV. Di sala 2015an de, ew di lîsteya Billboard ya "Greatest Hot 100 Artists of All Time" de di rêza 45emîn de bû. Akademiya Radyoyê di navbera salên 1984-2004 de wî wek hunermendê herî zêde di radyoya Brîtanî de tê lîstin bi nav kir.

Strana wî ya herî nas a ku her sal dikeve nav stranên herî populer a salê strana "Last Christmas" a bi koma Wham! re ye.

Çavkanî 
Jidayikbûn 1963
Mirin 2016
Philipp Reis

Johann Philipp Reis (jdb. 7ê kanûna paşîn 1834 li Gelnhausen ; m. 14ê kanûna paşîn 1874 li Friedrichsdorf ) fîzîknas û dahênerekî alman bû. Bi pêşkeftina yekem alava xebitandinê ya ji bo veguheztina dengan bi xetên karebayî, ew wekî pêşengê navendî yê têlefonê tê hesibandin.Di pêvajoya vê pêşveçûnê de, Reis denggira têkiliyê jî dahênand  û di sala 1861an de alava xwe da navê telefonê, ku piştre di qada navneteweyî de hate pejirandin.

Jiyana wî 
Philipp Reis kurê hemwelatiyê Gelnhausen û nanpêj  Karl Sigismund Reis (1807-1843) û Marie Katharine bi navê keçiktiyê Glöckner (1813-1835) hate cîhanê û wekî protestanê - lûterî hat noqkirin. Diya wî salek piştî zayîna wî mir û bavê xwe di sala 1843an de winda kir.Ji ber mirina zû ya dêûbav,  kirîvê wî yê noqkirinê ku   Philipp Bremer (1808-1863) ku  pêşnavê wî danibûn Reis  ji bo sêwiyê wek  berdevkê sêwî hate ragihandin. Reis hat ba dapîra xwe Susanne Maria Fischer (1769-1847) û li dibistana giştî ya Gelnhausenê xwend. Di sala 1845an de ji bajarê zayîna xwe derket û çû li Friedrichsdorf a  Hessenê.Li wir ew xwendekarê  Enstîtuya Louis Frédéric Garnier bû,   pêşiyê Dibistana Philipp Reis ya îroyîn, heta ku ew bû 14 salî. Paşê li Frankfurt am Main xwendekarê Enstîtuya Hasselê bû. 

Di 1ê adara 1850an  de, Reis dest bi perwerdehiya bazirganî li firoşgeha berhemên gon a frankfurtî Johann Friedrich Beyerbach kir û beşdarî dibistanek bazirganî bû.Ji bilî perwerdeya xwe ya pîşeyî, wî li pêşdibistanek polîteknîkî û li Komeleya Fîzîkî ya li Frankfurt am Main, ku ew di sala 1851an de bû endamê wê, xwendina zanistên xwezayî  domand.Di destpêka sala 1852an de, Reis ramanên lêkolînê li ser veguheztina dengî bi karanîna elektrîkê girt. 

Reis piştî leşkeriya xwe di sala 1855an de li gel nêçîrvanên Hessenê  li Kasselê, çû serdanên cuda yên xwendinê.Paşê dîsa li Frankfurtê xwendina zanistên xwezayî  domand û xwest li Heidelbergê dest bi perwerdehiya mamostetiyê bike.

Di 1858 de, di dema mayîna li Friedrichsdorfê de, Reis ji aliyê  birêveber Garnier wekî mamosteyê fransî, fîzîk, bîrkarî û kîmyayê li enstîtuya kurên xwe karek wergirt.

Çavkanî 

Dahênerên alman
Fizîknasên alman
Holodomor

Holodomor (bi ukraynî Голодомор 'kuştina bi birçîbûnê'; bi rûsî Голодомор Golodomor) ji bo birçîbûna mezin û kontrolkirî ya Yekîtiya Sovyetê tê bikaranîn, ya ku di salên 1930an de li hemwelatiyên Komara Sovyeta Sosyalîst a Ukraynayê hate kirin. Di vê komara yekîtiyê de, li gorî texmînan sê û heft mîlyon kes bûne qurbaniya birçîbûnê. Ji serxwebûna xwe ya sala 1991an û pêde Ûkrayna hewil dide ku Holodomor li qada navneteweyî wekî komkujî were naskirin, lê ev binavkirin heya îro jî bi qismî tê nîqaş kirin.

Holodomor ji sala 1932an heta 1933an birçîbûneke berfireh bû ku bi destê mirovan hate çêkirin û bi mîlyonan Ukraynî bûne qurqbanên wê. Ev bûyer bandor li herêmên mezin ên hilberîna genim ên Yekîtiya Sovyetê kir.

Zanyar bi giştî hemfikir in ku sedema birçîbûnê ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin, lê ka Holodomor dikare wek komkujî bê bi nav kirin an na, hê jî tê nîqaş kirin. Hin dîroknas digihin wê encamê ku birçîbûna berfireh ji aliyê Yosîf Stalîn ve hatiye plankirin û gurrtirkirin da ku tevgera serxwebûna Ukraynayê ji holê rake. Hinekên din pêşniyar dikin ku birçîbûn ji ber pîşesazkirina bilez a Sovyetê û kolektîfkirina çandiniyê pêk hat.

Ûkrayna yek ji mezintirîn dewletên hilberîna genim a li Yekîtiya Sovyetê bû. Kotaya wê ya genimê bi awayekî bê maqûl ji herêmên din ên Sovyetê bilindtir bû. Ev yek bû sedem ku Ûkrayna bi awayeke xurt bibe mexdûrê birçîbûnê. Texmînên destpêkê yên jimara miriyan ji aliyê alim û karbidestên hikûmetê ve gelek diguhere. Daxuyaniyek hevpar a Neteweyên Yekbûyî ku di sala 2003an de ji hêla 25 welatan ve hatî îmzekirin ragihand ku qasî 7-10 mîlyon kes mirine. Lêbelê, zanyariya heyî rêjeyek bi 3.5 heta 5 mîlyon mexdûran texmîn dike. Bandora birçîbûnê ya berbelav li ser Ûkraynayê heta îro berdewam dike.

Ji sala 2006an û vir ve, Holodomor ji aliyê Ûkraynayê li gel 22 welatan, wekî komkujiyek tê nasikirin, ya ku ji aliyê rejîma Sovyetê ve li dijî gelê Ûkraynayê hatiye kirin.

Çavkanî
Misirnasî

Misirnasî lêkolîna dîrok, ziman, wêje, ol, avahîsazî û hunera Misira kevnare ji hezarsala 5an b.z. heya dawiya edetên olî yên xwemalî di sedsala 4an p.z. de ye. Pisporên dîsîplînê wekî "Misirnas" tên binavkirin. Li Ewropayê, nemaze li ser parzemînê, Misirnasî di serî de wekî dîsîplîneke fîlolojiyê tê hesibandin, lê li Amerîkaya Bakur ew bi gelemperî wekî şaxeke arkeolojiyê tê hesibandin.

Dîrok

Lêkolînerên  ewil 
Lêkolînerên herî pêşîn ên Misrê kevnar Misiriyên kevn bi xwe bûn. Bi îlhama xewna ku wî dîtibû, Thutmoseyê çarem kolandina Sfenksa mezin a Gizayê bi rê ve bir û ravekirina xewnê li ser Stûna Xewnê nivîsand.Kêmtirî du sedsal şûnda, mîrza  Khaemweset, kurê çaremîn  yê Ramses II, dê ji bo berçavkirin û nûkirina avahiyên dîrokî, gor û perestgehan, tevî pîramîdan, binavûdeng bû paşê wekî yekem misirnas hate hesibandin.

Çavkanî 

Misirnasî
Rojhilatnasî
Lêkolînên Afrîkayê
Dergûşa şaristaniyê

Dergûşa şaristaniyê cih û çandek e ku şaristanî ji aliyê mirovan ve bi awayekî serbixwe ji şaristaniyên din li cihên din hatiye afirandin. Çêbûna jîngehên bajarî taybetmendiya sereke ye ji bo civakekê ku wekî "şaristanî" were binavkirin. Di nav taybetmendiyên din ên şaristaniyê de hebûna nifûseke nekoçer, mîmariya miezzem, hebûna sinifên civakî û newekheviyê, û afirandina pergaleke nivîsînê ji bo ragihandinê hene. Derbasbûna ji civakên sade ber bi civaka tevlihev a şaristaniyekê gav bi gav pêk tê.

Zanyar bi gelemperî şeş dergûşên şaristaniyê qebûl dikin. Tê bawerkirin ku Mezopotamya, Misira kevnare, Hindistana kevnare û Çîna kevnare di Cîhana kevnare de şaristaniyên herî kevn in. Şaristaniya Caral-Supeyê ya herêmên berav ya Perûyê û şaristaniya Olmecê ya Meksîkayê dergûşên şaristaniyê yên li Cîhana nû (li Amerîkayan) ne.

Hemû dergûşên şaristaniyê debara xwe bi çandiniyê kiriye (belkî ji bilî Caral-Supeyê ku dibe bi kereseyên deryayî di destpêkê de debara xwe kiribin). 

Gotina "dergûşa şaristaniyê" bi gelemperî ji bo şaristaniyên dîrokî yên din jî tê bikaranîn, bi taybetî ji bo Yewnanîstanê ku jê re "dergûşa şaristaniya rojavayî" tê gotin.

Yek an zêdetir dergûş 
Zanyar berê digotin şaristanî ji Hîvika biadan derketiye û ji ber bandorê ji wir belav bûye. Lêbelê, niha bawer dikin şaristanî bi awayekî serbixwe li çend cihên cuda li her du nîvkadên erdê de derketine holê. Wan dît ku pêşveçûnên civakî û çandî di demên cuda de rû dane. Civatên "rûniştî" û "koçer" bi awayekî berbiçav bi hev re têkilî dianîn; di navbera komên çandî de cudahiyekî mezin tinebû. Têgiha dergûşa şaristaniyê bala xwe dide cihê ku niştecihan bajar ava kirin, pergalên nivîsîne çêkirin, teknîkên çêkirina cerran û bikaranîna metalan ceribandine, heywan kedî kirin û pêkhateyên civakî yên tevlihev wekî pergalên sinifan çêkirin.

Zanyar bi gelemperî şeş deverên ku şaristanî ji hev serbixwe derketiye destnîşan dikin:

 Hîvika biadan, tê de Mezopotamya (Geliyê Dîcle-Firatê) û Şamê heye.

 Geliyê Nîlê
 Deşta Hind û Gangetîk
 Deşta Bakurê Çînê
 Peravên Andê
 Berava Kendava Mezoamerîkî

Çavkanî 

Serdema kevnare
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Arkeolojî
Glasnost

Glasnost () peyvek e ji bo siyaseta Sekreterê Giştî yê Yekîtiya Sovyetê Mikhail Gorbaçov, ê ku di adara 1985an de soza şefafîbûn û vekirîbûna serokatiya dewletê li hember gel da. Peyv ji zimanê slavoniya kevin "glas" (glas - deng) tê û di eslê xwe de tê wateya deng û "navkirina tiştan" û di rûsî de herî kêm ji dawiya sedsala 18an û pê ve bi wateya "vebûn û zelaliyê" tê bikar anîn.

Bi zimanên din, têgînên 'vebûn', 'şefafîtî', 'çêkirina ragihandinê' wekî werger hatine bikaranîn ji bo siyaseta vebûna herî zêde di xebatên saziyên dewletê de û azadiya agahdarkirinê, nepejirandina pirsgirêkan û hwd. 

Li Împaratoriya Rûsyayê ya dawiya sedsala 19an, ev peyv bi taybetî bi reformên pergala dadwerî ve girêdayî bû. Di nav van de reform hebûn, yên ku destûr didan ku çapemenî û raya giştî beşdarî dadgehan bibe û biryarên dadgehê êdî bi dengekî bilind bêne xwendin. Vladîmîr Lenîn gelek caran girîngiya glasnostê wekî taybetmendiya herî girîng a demokrasiyê destnîşan dikir. Di nîvê salên 1980an de, glasnost ji hêla Mikhail Gorbaçov ve wekî sloganek siyasî ji bo zêdekirina şefafiya hukûmetê li Yekîtiya Sovyetê hat populer kirin.

Çavkanî 

Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Antîgonê (Sofoklês)

Antîgonê (), berhema Sofoklês e ku di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya Sê Şanoyên Tebesê ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.

Di sala 2020an de wergêrê kurd Tahirxan Giravî trajediya Sofoklês bi navê Antîgonî wergerand bo kurdî û pirtûk ji nav çapên weşanên Avesta ve hate der.

Karakter
 Keçên Edîpos: Antîgonê û Îsmênê
 Keyê Têbeyê: Kreon
 Pêxemberê kor: Tîresîas

Çavkanî

Girêdanên derve
 SparkNotes (bi îngilîzî)
 The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)

Pirtûk
Şano
Ludwig I yê Anhalt-Köthenê

Ludwig I yê Anhalt-Köthenê ()  ji Xanedana Askanyayê bû mîrê serdestê Anhalt-Köthen û damezrînerê  Civaka berdar bû ku yekemîn civaka zimanê almanî jî bû.

Jiyan  
Ludwig kurê herî piçûk ê Mîr Joachim Ernst von Anhalt û jina wî Eleonoreya Württembergî  bû. Piştî mirina bavê xwe di 1586 de, Ludwig bi biramakê xwe û parêzgerê xwe, Mîr Johann Georg I yê  Anhalt-Dessau, li qesra wî  ya li Dessauê mezin bû.

Di 17 saliya xwe de, Mîr Ludwig di salên 1596-1597 de li Brîtanyaya Mezin, Fransa û Holendayê geriya.Hema salek şûnda li Dessau, ew di sala 1598an de çû Swîsreyê û serdana Awistirya, Mecaristan û Îtalyayê  kir, li wir heya sala 1602an ma. Di salên  pir dirêj ku Mîr Ludwig  li Firenzeyê derbas kir, ew  di tîrmeha 1600an de, bi navbeynkariya mamosteyê xwe yê zimanê îtalî Bastiano de' Rossi, wekî yekem endamê alman bi navê L'Acceso (Yê vêketî) li Accademia della Crusca hate pejirandin.

Piştî rêwîtiyên berfirehtir ên di nav Fransa, Brîtanya û Holendayê de, Mîr Ludwig piştî dabeşkirina pêmayê di sala  1606an de hikûmeta herêma Anhalt-Köthen girt.

Di 31ê çiriya pêşîn a 1606an de bi Amoena Amalia von Bentheim-Tecklenburg re zewicî. Bi wê re kurekî wî hebû, Prens Ludwigê ciwanê yê Anhalt-Köthen, ku ciwan mir.

Mîr Ludwig ji hêla leşkerî û siyasî ve parastî ma, lê wî bi çalakî çandinî pêş xist, baxçeyek kêfê ku îro jî heye ava kir û qesr û hewşa nû  bi şêwaza îtalî hat çêkirin. Wolfgang Ratke bi piştgiriya xwe ya aborî di sala 1619an de li Köthen ezmûnek dibistanê ya mezin dest pê kir.Ji ber pirsgirêkên kesane û her wiha mezhebî, ku bû sedema girtina Wolfgang Ratke di sala 1619an de, Mîr Ludwig proje bi serê xwe domand . Di nav tiştên din de, bernameyek pirtûkên waneyê yên ensîklopedîk bi çapxaneyekê ku bi taybetî ji bo vê armancê hat damezrandin . 

Mîr Ludwig I ne tenê endamekî damezrandina Civaka berdar bû, lê di heman demê de serokê wê yê yekem bû, ku Köthen di sala 1617an de bû navenda civakê. 

Mîr Ludwig yekane endam bû ku dirûşmek latînî, Vita mihi Christ, mors lucrum (li gorî Phil 1.21 EU) bikar anî. Di pirtûka pargîdaniya Köthen de, Mîr Ludwig jimare 2 ye, rast li pişt destpêkerê pargîdaniyê,  Mareşalê Qesrê  Caspar von Teutleben. 

Di Şerê Sîh Salan de, keyê Swêdê Gustav II. Adolf serweriya stiftên Magdeburg û  Halberstadt ji Mîr Ludwig re da. Kont  Axel Oxenstierna xwest ku wî ji vê rayeyê derxîne. Ev hewldan bi taybetî ji bo Civaka berdar pirsgirêk bû, ji ber ku Oxenstierna endam bû. 

Di 8ê îlona 1625an de, Amoena Amalia bi 39 salî mir. Piştî sala neçarî ya fîxanê, Mîr Ludwig di 12ê îlona 1626an de bi Sophie, keça Kont  Simon VI. zur Lippe  re zewicî Bi wê re kurekî wî jî hebû, Mîr Wilhelm Ludwig.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

 
 Korrespondenzen von Ludwig I. im Landesarchiv Sachsen-Anhalt, Abteilung Dessau

Mîr
Alman
Mirin 1650