nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo

Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo (1617 - piştî 1646) cêwiyên siyamî yên îtalyan bûn ku li Ewropaya sedsala 17an li pêşangehên heyberên sosret (freak show) geriyan. Ew li bajarê Genova (Îtalya) hatine dinê.

Rewşa fizîkî ya cêwiyan 
Laşê jorîn û lingê çepê yê Joannes Baptista derketin ji birayê xwe Lazarus yê bihereket. Joannes Baptista xeber ne dida, çavên wî hertim girtî bûn û devê wî jî vekirî dima û di laşê birayê xwe de wek hevzigekî parazît dijî. Li gorî vegotineke anatomîstê danîmarkayî Thomas Bartholinus, heke kesek singê Joannes Baptista bixista, wî dest, guh û lêvên xwe dihejandin.

Karîyera wan li pêşangehên heyberên sosret 
Birayên Colloredo li seranserî Ewropayê geriyan û pişkdarî pêşangehên heyberên sostret dikirin û bi vî awayî debara xwe jî dikirin. Ew çûne Basel (Swîsre) û Kopenhagê (Danîmarka), dû re di sala 1642an de gehîştine Skotlendeyê û paşê ew çûne mêvaniya seraya Charles I yê Îngilîstanê.

Birayên Colloreda her wiha serdana Danzig (Gdańsk) û Împeratoriya Osmanî kirin û pişt re di sala 1646an de li Almanya û Italyayê jî bûn.

Jiyana wan a taybet 
Lazarus wekî mirovekî nazik û delal hatiye zanîn. Gava wî li pêşangehan xwe nîşan neda, bi kirasê birayê xwe dipêçand, da ku bala xwe nedê.

Li gorî hin çavkaniyan Lazarus jin aniye û çend zarokên wî jî hebûn. Di gravûrekê de ew bi cil û bergên serayê yên serdema Mala Stuart xuya ye.

Bi îdamê mehkûmkirî 
Li gorî ragihandinên dîroknasê fransî Henri Sauval, Lazarus ji ber kuştina zilamek bi mirinê hate hikimkirin, lê di dawiyê de ji mirinê filitî ji ber sedema ku dê birayê wî yê cêwî yê bêguneh jî bikuşta.

Windabûna birayên Colloredo 
Dîroka mirina birayên ne diyar e. Piştî sala 1646an nema dengê wan tê me.

Çavkanî

Bîbliografî 

 Gould, George M. & Pyle, and Walter L. (1896) Anomalies and Curiosities of Medicine. 5 tîrmeh 2007 hatiye standin.
 " Lazarus and Johannes Baptista Colloredo ." (nd ). Phreeque.com. 5 Tîrmeh 2007 hatiye standin.
 Baratta Luca (2016), "A Marvellous and Strange Event". Racconti di nascite mostruose nell'Inghilterra della prima età moderna, Firenze, Firenze University Press, rûpel 182-201 [ ].
 Baratta Luca (2017), The Age of Monsters. Nascite prodigiose nell'Inghilterra della prima età moderna: storia, testi, immagini (1550-1715), prefazione di Maurizio Ascari, Roma, Aracne, 2017, rûpel 351-386 [ ].
 Baratta Luca (2018), 'Due idee del mostruoso, due idea di nazione. I gemelli Colloredo a Londra (1637) di balê de ji Robert Milbourne û Martin Parker', Rivista di Letterature Moderne e Comparate, 70(2), rûpel 109-131 [ISSN 0391-2108].

Cêwiyên siyamî
Mirin 1640î
Jidayikbûn 1617
Servius Tullius

Servius Tullius keyê Keyaniya Romê yê şeşem bû.

Piştî key Tarquinius Priscus zavayê wê Servius Tullius bû key. Ew jî wek xêzûrê xwe ji qewmê etrûskan bû. Lawê xulamekî bû. Wek xêzûrê xwe li dijî Etrûskan şer kir. Di şeran de serkeftî derket. Pê xezîneyên destxistî jî li der dora heft girê Romayê dîwara bi navê Pomeriumê çêkir. Qanûna bingehîn çêkir, ew derheqa maf û hedê hemwelatiyên nîşan kir. Hemwelatiyan kire pênc beşên aborî. Yekemîn hejmartinên gelhêyê çêkir. Meclîsa Centuriate avakir. Hemwelatiyan bajarê kire çar eşîr ew beş li gorî cîhên wan bûn. Meclîsên eşîran jî bi wê awayê avakir. Perestgeha Dianayê ku li ser Girê Aventineyê dihata çêkirin venihartina wê çêkir.

Reformên Servius Tullius di jiyana Romayê da bû sedema guhertinên mezin. Mafên mirovan zêdebû. Xweşiyên aborî bû sedema piştvaneka zengînan. Heman demê de key piştevaniya pola Plepan dikir, pola Patrîsiyan vê yekê aciz dibûn.Bi dawiya 44 saliya desthilatdariya xwe, aliyê keça xwe Tullia û zavayê xwe Luciûs Tarquiniûs Superbûs ve hate kuştin. Piştî mirina wê zavayê wê heman demê de kujerê wê bu key.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mirin 535 b.z.
Kesên sedsala 6an b.z.
Keyên Romayê
Edwin Chiloba

Edwin Kiprotich Kiptoo, ku bi navê Edwin Chiloba dihate naskirin, pîşesazê modayê û çalakvanek LGBT yê kenyayî bû. Ew li Kenyayê bû qurbana cînayetên nefretê li dijî kesên LGBT.

Kurtejiyan 
Chiloba li bajarê Elgeyo Marakwet hate dinê. Diya wî dema ku ew hê zarok bû mir, û wî di ciwantiya xwe de bavê xwe jî winda kir. Ew windabûn jê re bû çavkaniya sereke ya îlham û motîvasyona wî. 

Wî li Kampusa West University Moi dest bi xwendinê kir lê xwendina xwe neqedand û berê xwe da modayê. Ji ber vê yekê ew çû Nairobi da ku xewna xwe ya peydakirina kar di pîşesaziya modayê de li wî bajarî bişopîne. Wî dest bi xêzkirina xebatên xwe kir û hin karên xwe li ser medyaya civakî weşand. Xebatên wî li wir gelek bertekên erênî wergirtin û ev bû destpêka kariyera wî ya wek hunermendê modayê. Saya vê serkeftinê, wî biryar da ku xwe li dibistanek modayê tomar bike. Ew wekî sêwiranerek modayê ya nebînar dihat nasîn û hewl da payîniyên kevneşopî yên ku li ser wî hatibûn danîn, hilweşîne.

Kuştina wî 
Cenazeyê Chiloba di 4ê çileya 2023an de li ser rêyek li parêzgeha Uasin Gishu ya li rojavayê welêt hate dîtin. Li gorî agahiyên polîsan wesayîteke bê plaqe dema ku sindoqekê dadixist hat dîtin. Memûrên ku hatin gazîkirin di sindoqê de cesedê zilamekî bi cilûbergên jinan dîtin. Hate ragihandin ku Chiloba berî bûyerê ji ber çalakiya xwe bo mafên kesên LGBT rastî êrîşan hatibû.

Kesên LGBT yên li Kenyayê gelek caran rastî cudakarî û êrîşan tên. Li welêt seksa di navbera mêran de bi awayekî fermî neqanûnî ye û bi zîndanê tê cezakirin.

Çavkanî 

Çalakvanên LGBT
Mafên kesên LGBT
Jidayikbûn 1998
Medyaya civakî

Medyaya civakî an ji Civaka Torê medya an platformên dîjîtal in ku dihêlin bikarhêner li ser înternetê tevbigerin, ango agahdarî bi hev re biguhezînin û naveroka medyayê bi ferdî, di civakek diyarkirî an jî bi eşkereyî di civakê de biafirînin, nîqaş bikin û derbas bikin.

Medyaya civakî dikare piştgirî bide belavkirina bilez a zanîn, raman û agahiyên din. Berevajî medyaya girseyî ya kevneşopî, di navbera şander û wergir de deverek civakî tune. Nivîs, wêne, deng an jî vîdyo wekî navgînên ragihandinê têne bikaranîn. Têkiliyên civakî û nivîsandina hevpar di medyaya civakî de xwedî maneyeke muhîm in û şûna monologên medyayê digire.

Têgîna medyaya civakî hêviyên cureyê nû ya ragihandinê vedibêje û tê maneya medyaya ku civak tê de dikare bi awayekî înteraktîf xwe bîne ziman. Ji ber vê yekê medyayên civakî xwe ji çapemeniya çapkirî an kanalên radyo û televîzyonê cuda dike.

Çavkanî

Girêdanên derve
Çeçenên Tirkiyeyê

Çeçenên Tirkiyeyê () hevwelatiyê tirk ên ku bi eslê xwe çeçen in û penaberên çeçen in ku li Tirkiyê dijîn. Diyasporaya Çeçen a li Tirkiyeyê vedigere sedsala 19an dema ku Împeratoriya Rûsîyayê dest bi paqijkirina etnîkî ya qefqasîyan ji welatê wan kir, ev dersînorkirin wê paşê bi navê Komkujîa Çerkezî naskirin.

Çeçenên bakura Kurdistanê

Çavkanî
Balafira bêmirov

Balafira bêmirov balafirek e ku dikare bi awayê serbixwe bi rêya kompîturê an jî bi rêya kontrola ji dûr ve bê ekîbên li balafirê bê xebitandin û rêvekirin. Di zimanê rojane de, balafirên bêmirov bi gelemperî wekî dron têne binavkirin; ev binavkirin ji bo balafirên bêmirov ên leşkerî an bazirganî û her weha ji bo modelên firîna ji dûr ve wekî multikopteran tê bikaranîn. Di firokevaniya leşkerî de, têgîna dron bi eslê xwe ji balafireke bêpîlot re tê gotin ku mîsyona xwe serbixwe û bêyî kontrola derve pêk tîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 
Robotîk
Sûcê nefretê

Sûcên nefretê (bi îngilîzî: hate crime) ew sûc in ku mexdûr ji ber esl, dîn û zayenda xwe ji hêla sûcdar ve bi qestî tên hilbijartin û rastî êrişê tên. Wek mînak, sucên ku ji ber antîsemîtîzm, nijadperestî, zayendperestî an zenofobî pêk tên, û her weha sûcên li dijî endamên komên din ên civakî yên wekî bêmal, astengdar, hevzayend, lezbiyen û kesên transgender, dikevin nav sûcên nefretê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 
Nîjadperestî
Zayendperestî

Zayendperestî an seksîzm pêşdarazî an cudakariya li ser cins û zayenda mirovan e. Zayendperestî dikare bandorê li her kesî bike, lê ew di serî de jin û keçan bandor dike.

Zayendperestî bi stereotîp û rolên zayendî ve girêdayî ye. Kesên zayendperest di wê baweriyê de ne ku zayendek bi eslê xwe ji ya din bilindtir e. Zayendparêziya tund dikare bibe sedema mîsojînî, destdirêjiya cinsî, destavêtin, û celebên din ên şîdeta cinsî. Cudakariya zayendî dibe ku zayendperestiyê bigire nav xwe. Ev têgih wekî cudakirina mirovan li ser bingeha nasnameya zayendî an cudahiya zayendî tê pênasekirin. Cudahiya zayendî îro bi taybetî di warê newekheviya perwerde û cihê kar de tê pênasekirin. Ew dikare ji urf û adetên civakî an çandî çêbibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 
Şovenîzm
Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Wekheviya zayendî
Termînolojiya femînîst
Mîsojînî

Mîsojînî nefret, biçûkxistin an pêşdaraziya li hember jinan e.

Ew celebek zayendperestiyê ye ku tê bikaranîn da ku jin li gorî mêran di statûyeke civakî ya nizm de bimîne, bi vî rengî rola baviksalarî ya civakê diparêze. Mîsojînî bi hezaran salan bi berfirehî tê kirin. Ew di huner, wêje, civakên mirovan, bûyerên dîrokî, mîtolojî, felsefe û dîn de li seranserê cîhanê xuya dibe.

Nimûneyek ji mîsojîniyê şîdeta li dijî jinan e, ku şîdeta nav malê û di celebên wê yên herî tund de kuştina jinan dihewîne. Mîsojînî bi destdirêjiya cinsî, zordarî û teknîkên psîkolojîk tevdigere û bi mebesta kontrolkirina jinan, bi qanûnî an civakî, dûrxistina jinan ji hemwelatîbûna tam tê bikaranîn. Di hin rewşan de, mîsojînî dibe sedem ku jin statûya xwe ya kêmtir qebûl bikin.

Mîsojînî dikare wekî helwestek ji hêla kesan ve, di serî de ji hêla mêran ve, û wekî pergaleke çandî ya berbelav bê famkirin. Di ramana femînîst de, mîsojînî redkirina xisletên jinê jî dihewîne. Ew di sazî, kar, hobî û mijarên ku bi jinan re têkildar in tê dîtin. Mîsojinî dibe ku nefreta li hember kesên LGBT, bi awayên homofobî û transfobî, bigire nav xwe. Nîjadperestî û pêşdaraziyên din dibe ku mîsojîniyê xurt bikin.

Li gorî Ferhenga Îngilîzî ya Oxfordê peyva îngilîzî "misogyny" di nîveka sedsala 17an de ji yewnanî misos 'nefret' + gunē 'jin' hatiye çêkirin. Peyv kêm kêm dihat bikaranîn heya ku di salên 1970an de ji hêla femînîzmê ve bê populerkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 
Zayendperestî
Termînolojiya femînîst
Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Lucius Tarquinius Superbus

Lucius Tarquinius Superbus keyê Keyaniya Romê yê heftem û yê dawiyê ye. Piştî ketina wî, keyanî ketiye û komar hatiye damezrandin.

Tarquinius navê qebîleya wî bû û navê wî yê Superbus ji pozbilindiya wî dihat. Dihat bawerkirin ku ew jî qewmê Etrûskan bû. Keyanî di wextê wî de mezin bû lê ew bi zilmkariya xwe dihat zanîn. Neviyê key Tarquinius Priscus û zavayê key Servius Tullius bû. Keça Servius Tullius ya biçûk re zewicî bû. Ji sala 534an b.z. heta sala 510an b.z. keyitî kir. Piştre hate sirgûnkirin.

Destpêka Desthilatdariya Wî

Ew û jina wî xezûrê wî Servius Tullius kuştin. Piştî wê bûyerê kontrola welatê ketiye destê wî.

Destpêka desthilatdariya xwe de Etrûskan , Volcîyan û Latînên din re şer kir û axa welatê mezinkir. Yekîtiya Latînan li ser beşa leşkerî da zexm kir û Romayê jî kire rêberê wan. Hin bajarokên din jî destxist. Pê dîplomasî û şer hêza xwe zêdetir kir. Bi taybetî jî jibo dîplomasiya ji Tusculumê re keça Octavius ​​Mamilius û yên Lucius Tarquiniusê ra zewicî.Sala b.z. 510 û 509ê da Kartacayiyan re peymana yekemîn hate çêkirin. Perestgeha Jupiterê li ser Girê Capîtolîneyê da wî qedand. Ew perestgeh jibona wî pir girîng bû. Ji nav Etrûskan peykersazan anî bû. Jibo Stadyuma Circus Maksimusê palkursîyên nu danî, pergala drenajê jî çêkir. Ji bo wan karan jî Pleban bi kutekî da xebatê , gel li ser vê karê nerazîbûna xwe ji wî re nîşan da.

Dawiya Seltenatê

Wextê komarê da hin nivîskar ketina keyan bi mercên dema xwe şîrove û îdealîze kirin ji ber wê agahiyên rast jî hatin guherandin , rastî û efsane têkilhev bûn.

Çirûskê ketinê bûyereke tecawizê destpêkir. Kurê key Sextus bi kêrekî dest direjî jina Lucius Tarquinius Collatinus, Lucretiayê kir. Lucretia heman demê de biraziya Tarquinius Priscusê bû. Piştî tecawizê Lucretia ji şerma bûyerê xwe kuşt. Bû sembola namûsê dayikedariya Romayê. Lucius Iunius Brutus(sonda tola Lucretiayê xwaribû) û Lucius Tarquinius Collatinus vê trajediyê ji bo hilweşandina keyaniyê emilandin. Her du di b.z. 509 de xwe wek konsûlên yekem îlan kirin. Lê key vê yekê wusa zû qebûl nekir. Piştî sirgûnkirina xwe key hin bajarên Etrûskan re hevbendiyan kir. Ew bajar , bajarê Cerveteri, bajarê Tarquinia û bajarê Veii bû. Hemû bi hev re erîşê Romayê kirin lê di Şerê Arsiayê da têkçun. Piştî vê şerê sala b.z. 508 da key , keyê Chiusi Lars Porsennayê jibo destxistina Romayê qayîl kir. Di gorî çavkaniyên cuda du encamên vê şerê çêbû ya pêkan ew e ku Lars Porsenna di vê şerê de serket û Roma kete bin kontrola Etrûskan.

Lê ev bûyerên hemî jî kêra Lucius Tarquinius Superbus ne hat di dîrokê de bu keyê dawî. B.z. 395 de ba tîran Aristodemus , li bajarê Cumae ya Campaniayê de mir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn sedsala 6an b.z.
Mirin 495 b.z.
Keyên Romayê
Keyê Romayê

Keyê Romayê () desthilatdarê Keyaniya Romayê bû. Li gorî efsaneyê, keyê yekem ê Romayê Romulus bû, ku di sala 753 b.z. de bajar li ser Girê Palatineyê ava kir. Tê gotin ku heft keyên efsaneyî li Romayê hikûm kirine heta desthilatê keyê talî di sala 509 b.z. de hat hilweşandin. Van keyan her yek bi qasî 35 salan hikûm kirine.

Keyên Romayê (753–509 b.z.)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Keyên Romayê
Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Avabûnên sedsala 8an b.z.
509 b.z.
750î b.z.
David Bowie

David Robert Jones an bi navê xwe yê hunerî David Bowie (jdb.  - m. ) stranbêj, strannivîs û lîstikvanekî îngilîzî bû. Ew îro wek kesayetiyekî pêşeng di pîşesaziya muzîkê de tê qebûlkirin û wekî yek ji muzîkjenên herî bi bandor ên sedsala 20an tê hesibandin. Kariyera wî ji bo nûvekirin û pêşkêşkirina dîtbarî dihat nasîn, û muzîk û hunera wî ya qonaxê bandoreke girîng li muzîka populer kir.

Bowie ji temeneke piçûk ve bi muzîkê ve eleqedar bû. Wî huner, muzîk û sêwiranê xwend berî ku di sala 1963an de dest bi kariyera profesyonel a muzîkjeniyê bike. Albuma "Space Oddity", ku di 1969an de derket, yekem serkeftina wî ya mezin bû li ser UK Singles Chart. Piştî heyameke ceribandinê, ew di sala 1972an de di serdema glam rock de bi alter egoya xwe ya balkêş û androjen Ziggy Stardust ji nû ve derket ser dikê. Karakter bi rêya kilamên "Starman" û albûma The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars gelek populer bû. Di sala 1975an de, wî şêwaza muzîka xwe carek din guherî û wek "plastic soul" binav kir. Bi strana "Fame" û albûma Young Americans wî yekem serkeftina mezin a li DYAyê bi bi dest xist. Di sala 1976an de, Bowie di filmê kult The Man Who Fell to Earth de lîst û albuma Station to Station derxist. Di sala 1977an de, wî dîsa bi albûma Low şêwaza muzîka xwe ber bi elektronic ve guhert û digel vê yekê albûmên "Heroes" (1977) û Lodger (1979) bûn serkeftinên mezin.

Piştî serkeftina bazirganî di dawiya salên 1970î de, Bowie sê hejmarên number-one derxist piyasê: strana "Ashes to Ashes" (1980), albûma wî Scary Monsters (and Super Creeps), û "Under Pressure" (hevkariya sala 1981an a bi Queen re). Wî di salên 1980î de bi Let's Dance (1983) serkeftinek din bidest xist. Di navbera 1988 û 1992an de, wî pêşiyê koma hard rock Tin Machine kir berî ku di sala 1993an de kariyera xwe ya solo ji nû ve bide dest pê kirin. Di salên 1990î û 2000î de, Bowie ceribandina şêwazên muzîkê berderwam kir, di nav wan de industrial û jungle. Wî her wiha lîstikvaniya xwe domand û di gelek fîlmên cuda de rolên wî hebûn. Di sala 2013an de, Bowie piştî navberek deh salî albuma The Next Day tomar kir û heta mirina xwe ji pençeşêra kezebê li mala xwe ya li bajarê New Yorkê di warê muzîkê de çalak ma. Ew du roj piştî 69 saliya xwe û derxistina albûma xwe ya dawîn Blackstar (2016), ji kanserê mir.

Di dema jiyana xwe de li seranserê cîhanê zêdetirî 100 mîlyon tomar hatin firotin. Bi vê yekê Bowie bû yek ji muzîkjenên herî firotanê yên hemî deman. Li Brîtanyayê, wî deh belgeyên platîn, yanzdeh zêr û heşt sertîfîkayên albûmê zîv wergirtin û 11 albûmên number-one derxist. Li Dewletên Yekbûyî, wî pênc sertîfîkayên platîn û neh zêr wergirtin. Ew di sala 1996an kete nav lîsteya Rock and Roll Hall of Fame. Rolling Stone wî xiste nav hunermendên herî mezin ên dîrokê. Di sala 2022an de, Bowie hunermendê vinylê yê herî firotanê yê sedsala 21ê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Stranbêjên brîtanî
Aktorên brîtanî
Kesên LGBT
Katedrala Firenzeyê

Katedrala Firenzeyê, bi fermî Cattedrale di Santa Maria del Fiore an Firenze diomo katredal û sembola bajarê Firenzeyê ye.

Ew di sala 1296an de bi şêwaza gotîk bi sêwirana Arnolfo di Cambio hate destpê kirin û ji hêla strukturî ve di sala 1436an de hate qedandin. Beşa paşîn a lêzêdekirî qubeya Filippo Brunelleschi bû. Derveyê basilîkê bi panelên mermer ên polîkromî yên bi rengên kesk û pembe hatine xemilandin, yên ku bi mermerê spî ve hatiye dorpêç kirin. Rûyê xwe yê gotîk ê sedsala 19an ji hêla Emilio De Fabris ve hatiye çêkirin.

Kompleksa katedralê ya li Piazza del Duomo avahiyên Battistero di San Giovanni û Campanile di Giotto vedigire. Ev sê avahî beşek in ji Kelepora Cîhanê ya UNESCOyê ku navenda dîrokî ya Firenzeyê vedihewîne û seyrangehek geştiyar a Toskana ye. Basilika yek ji dêrên herî mezin ên Îtlayayê ye, û heya pêşkeftina materyalên nû yên avahîsaziyê di serdema nûjen de, qubeya herî mezin a cîhanê bû. Ew qubeya herî mezin e ku heya niha bi tuxleyan hatiye çêkirin.

Katedral dêra sereke ya Archidioecesis Florentina ye, ku serpîskoposê wê Giuseppe Betori ye.

Çavkanî 

Katedral
Avahî
Îtalya
Avabûnên sedsala 15an
Hiwar Xor

Hiwar Xor (jdb. ? li parêzgeha Hewlêrê) fermandarekî arteşên Pêşmerge ye. Ew di şerên wekî Şerê li Iraqê (2013-2017) an ji Şerê Kerkûkê (2017) fermandarî kir.

Çavkanî 

Pêşmerge
Brahma

Brahma () xwedayê afirandinê yê hindû ye. Bi Vishnu û Shiva re, sêyeka xwedayan bi navê Trimurti pêk tîne. Li gorî Brahma Purana, ew bavê Manu ye. Manu ew e ku hemî însan jê hatine. Di Ramayana û Mahabharata de, Brahma wekî bavê yekem ê hemî mirovan tê binavkirin. Pêdivî ye ku Brahma bi Brahman -bêalîtiya zayendî re neyê tevlihev kirin, ku di felsefeya Vedanta ya hindû de ruhê herî bilind ê her tiştî tê hesibandin. Hevjîna Brahma, Saraswati ye, ku jê re Sávitri an Gáyatri jî tê gotin. Saraswati xwedawenda vedic e ku jê re Vedamáta tê gotin, ku tê wateya Dayika Vedayan. 

Brahma bi xwedayê vedic Pracápati tê naskirin. Ji ber ku hevjîna Saraswati, ku bi navê Vák Devi (Xwedayê Oratoriyê) tê zanîn, Brahma wekî Vágish (Xwedayê Oratory û Deng) jî tê binavkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Xwedayên hindû
Xwedayên afirîner
Raymond Aron

Raymond Claude Ferdinand Aron (Reymond Klawd Ferdînand Aron) (14î adara 1905ê – 17î çirya pêşîn ya 1983ê) fîlozof, civaknas, siyasetzan û rojnamevanê fransî yê bi koka xwe cihû ye. Giringtirîn berhemê wî di warê peywendiyên navneteweyî da kitêba wî ya bi navûdeng Peace & War: A Theory of International Relations (Aştî & şerr: bîrdozeka peywendiyên navneteweyî) e. Ew di vekolanên xwe da zêde tekezê dike ser pergala navneteweyî û li wê bawerê ye ku pergala navneteweyî ji du rewşan zêdetir dernakeve; sazan an guncan û nesazan û neguncan ku alozî û netenahiyê bi dû xwe ra diîne. ew dibêje; aştî ya navneteweyî an demên aşitiyê di dîroka peywendiyên navneteweyî da di sê rewşan da dibin. Yek: rewşa hevsengî ya dinavbera hêzan da, ku hindek hêzên yeksan û hevşêwe li meydanê hene, Du: rewşa heymenexwaziyê, ku dewletek bihêztire ji dewletên dî lê nikare pergala navneteweyî bi tivavî hevsar anko kontrol bike. Sê: rewşa aştiya împratorî, ku dewletek pergala navneteweyî bi tevavî hevsar dike û heymeneya xwe li ser dewletên dî disepîne.

Dîsan ew bi kitêba xwe ya bi navê The Opium of the Intellectuals (Afyona rewşenhizran) jî bi navûbang e. Ew bervajî Karlê Markisî dibêje; dîn ne afyona gelan e, lê marksîbawerî anko marksîzim afyona rewşenhizrên fransî ye li ser dema paş-şerrî (post-war). Ew heval û neyarekê nizîk ê Jan Pawil Sarterî (Jean-Paul Sartre) bû. Gotinek di nav rewşenhizrên fransî da her belav dibû ku "Tu bi Sarterî re şaşiyan bikî çêtire ji wê ku tu bi Aronî re başiyan bikî"

Ew wekî zanayekê siyasî yê netundrew dihê hesibandin. Wî şagird ji herdu terefên Çep û Rast hebûn. Her çend ku wî xwe zêdetir bi Aronekê Çep dida nasîn jî lê wekî azadîxwazekê şopparêz anko lîberalekê konzervatîst dihê nasîn.

Jiyan û kar 
Aron li Parîsê ji dayîk bûye, ew kurê cihûyekê dinyadar anko elmanî ye. Wî li zanîngeha Êkol Normal Superyerê (École Normale Supérieure) xwîndiye, û li wêderê Sarter naskiriye, û bûye dostê wî û paşî bûye neyarekê fikrî yê wî heta dawiya jiyanê. Her di wê sala ku Sarter têda di îmtihana zanîngehê da kevtî Aron têda bû yekem, û li sala 1931ê diktoraya xwe stand.

Hema ew çend heftiyek bû ku wî dersên felsefeya civakî li Zanîngeha Tolosê didan û şerrê cihanî yê duyê çêbû. Ew tevlî rêkxistiya Hêzên Esmanê (Armée de l'Air)ê bû. Dema ku Fransa di şerrî da şikest ew reviya Londonê da li wêderê tevlî hêzên Fransaya Azad biba. Wî li wêderê sernivîseriya rojnameya France Libreyê (Fransaya Azad) kir.

Dema şerr xilas bû Aron vegeriya Parîsê da dersên civaknasiyê li Zanîngeha Ecolê ya Neteweyî ya Kargêrî û Zanistên Civakî daban. Li sala 1955ê heta 1968ê, li Sorbonê, û piştî wê li sala 1970ê li Kolîja Fransayê û her wisa li Dibistana Xwîndina Pêşkevtî ya Zanistên Civakî (École des hautes études en sciences sociales 'EHESS') ders didan.

Aron li Parîsê li 17î çirya pêşîn a sala 1983ê ji ber krîza dilî mir.

Mijarên têkildar 

 Hans Joachim Morgenthau
 Realîzm (siyaset)
 Realîzma êrîşber
 Robert Gilpin
 Kenneth N. Waltz

Çavkanî 
Jidayikbûn 1905
Mirin 1983
Civaknasên fransî
Patrice Lumumba

Patrice Émery Lumumba (jdb.  - ) siyasetmedar û rêberê serxwebûnê yê kongoyî bû ku wekî serokwezîrê yekem ê Komara Demokratîk a Kongo kar kiriye. Ew rêberê Tevgera Neteweyî ya Kongoyê (MNC) bû ji sala 1958an heta darvekirina wî ya di kanûna paşîn a 1961ê de. Ji hêla îdeolojîk ve ew neteweperestekî afrîkî û pan-afrîkî bû û di veguheztina Kongo ji koloniyeke Belçîkayê bo komareke serbixwe de rolek girîng lîst.

Demeke kin piştî serxwebûna Kongoyê di hezîrana 1960an de, serhildanek di artêşê de derket, ku destpêka Krîza Kongoyê bû. Lumumba bang li Dewletên Yekbûyî û Neteweyên Yekbûyî kir ku alîkariyê bidin ji bo tepeserkirina separatîstên Katangan. Van cudaxwazên ku ji hêla Moïse Tshombe ve dihatin rêvebirin ji hêla Belçîkayê ve piştgiriyê digirtin. Lê herdu hêz red kirin ku alîkariyê bidin Lumumba, ji ber ku cîhana rojavayî guman dikir ku ew bi dizî nêrînên pro-komunîst digire. Van gumanan kûrtir bûn dema Lumumba ji bo alîkariyê serî li Yekîtiya Sovyetê da, ku CIA wekî "desthilatdariya komunîst a klasîk" binav kir. Ev yek bû sedema mezinbûna cûdahiyan di nav siyaseta kongoyî de, nakokiyên bi Serok Joseph Kasa-Vubu û serokê kargêr Joseph-Désiré Mobutu mezin bûn û her weha bi Dewletên Yekbûyî û Belçîka re jî, yên ku di Şerê Sar de dijberî Yekîtiya Sovyetê bûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Kongo
Siyasetmedar
Mekteba şevînî

Mekteba şevînî an jî dibistana şevînî, berevajî mektebên bi roj, perwerdehiyê dide xwendekarên ku li mektebê dijîn. Hin ji bo kuran hin jî ji bo keçan in, hinek jî li ser bingeha perwerdehiya hevbeş in.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Perwerde
Mîmar

Mîmar ji kesên ku plan, dîzayn û çavdêriya avakirina bînayan dikin re tê gotin. Tetbîqkirina mîmariyê tê vê maneyê ku meriv xizmetekê dide ji bo dîzaynkirina bînayan û derdora wan, yên ku mexseda wan a sereke rûniştina mirovan e.

Dibe ku li cihekî şertên meslekî ji bo mîmaran ji cihekî din cuda be. Qerarên mîmaran tesîrê li ewlehiya giştî dikin, lewma gerek mîmar perwerdeyeke meslekî ya taybet bistîne da ku karibe mîmariyê tetbîq bike. Gerek ev prosesa perwerdeyê ji perwerdeya bilind û ji stajeke ji bo bidestxistina tecrûbeya tetbîqî pêk were. Şertên tetbîqî, teknîkî û akademîk ji bo ku yek bibe mîmar li gorî cihan diguhere. Lê belê di pêşketina mesleka mîmariyê de xwendina resmî li saziyên akademîk xwedî roleke muhîm e.

Dîrok 

Di seranserê dîroka kevnar û serdema navîn de, piraniya dîzayn û înşeata mîmariyê ji aliyê sen'etkarên wekî hostayên dîwaran û necaran ve pêk anîn. Heya wextê modern di navbera mîmar û endezyar de cudahiyeke zelal tinebû. 

Tê pêşnîyazkirin ku pêşketinên muxtelif di teknolojî û matematîkê de hişt ku mîmarê profesyonel ê 'birêz' bi riya veqetîna ji sen'etkaran çêbe. Kaxez heya sedsala 15an li Ewropayê ji bo xêzkirinê nedihat bikaranîn, lê piştî 1500an zêdetir peyda bû. Qelem piştî sala 1600an zêdetir ji bo xêzkirinê hat bikaranîn. Liberdestbûna her duyan destûr da ku nexşeyên berî avakirinê ji aliyê pisporan ve werin çêkirin. Lêbelê, pêşketin gav bi gav bû. Heya sedsala 18an ji bilî projeyên mezin, bîna ji aliyê sen'etkaran ve hatine dîzaynkirin û avakirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mîmar
Drîad

Drîad (Yewnanî: Δρυάδ) Mîtolojiya Yewnanî de  periyên  dar, daristan û dehlan bû. Ew giyanên berû, çam, spîndar, benav û defneyan bûn.
thumb| Drîad Evelyn De Morgan ( 1884-1885 )

Cureyên drîadan

 Melîad
 Hamadrîad
 Epîlemîd
 Dafnê

Drîadên xwedî nav

 Di nav jinên Danaûsê de bi navê Atlanteîa û Feobê
 Chrîsopeleîa
 Drîope
 Erato
 Eurîdîce
 Tithorea

Çavkanî

Nîmfê
Mîtolojiya yewnanî
Spider-Man

Spider-Man  di xêzeromanên Marvel Comics de superlehengê xêzerçîrokan e. Spider-Man ji hêla Stan Lee û Steve Ditko ve hate afirandin. Yekem xuyabûna wî di Amazing Fantasy #15 de di tebaxa 1962 de bû.

Çavkanî 

Superleheng
Geliyê Tiyarê

Geliyê Tiyarê(bi zimanê Nestoriyan:ܛܝܪܐ, tirkî: Kazan Vadisi) herêmeke çiyayî ye girêdayê navçeya Çelê ye ku bi giştî ser bi Hekarîyê ne. Di dîrokê de li vê herêmê gelê Nestorî dijiyan.

Çavkanî
Hekarî
Mickey Mouse

Mickey Mouse karakterek fîlmê karton û xêzeçîrokan e ku di sala 1928an de ji hêla Walt Disney û Ub Iwerks ve hatî çêkirin. Wek maskota Pargîdaniya Walt Disney, Mickey mişkek antropomorfîk e ku bi gelemperî şortên sor, pêlavên zer ên mezin, û lepikên spî li xwe dike. Mickey ji kesayetiyên fîlmên bêdeng ên wekî Trampa Charlie Chaplin îlhamê digire, bi kevneşopî wekî karakterek sempatîk ku bi zirav û jêhatîbûnê derbas dibe tê destnîşan kirin. Karaktera mişkek piçûk bi bejna wî ya tenik hate kesayet kirin û bi dengê falsetto ji hêla Disney ve hatî peyda kirin. Îro Mickey yek ji karakterên xeyalî yên herî naskirî û gerdûnî yên hemî deman e.

Mickey şûna karakterek berê ya Disney, Oswald The Lucky Rabbit, hate afirandin û cara ewil di kurtefîlma Steamboat Willie (1928) de  hate dîtin, ya ku yek ji yekem karîkaturên bi deng bû. Karakter bi eslê xwe xwediyê navê "Mortimer Mouse" bû, heya ku Lillian Disney di rêwîtiyek trênê de li şûna wê navê "Mickey" pêşniyar kir. Karakter li zêdetirî 130 fîlman derket, di nav de The Band Concert (1935), Brave Little Tailor (1938) û Fantasia (1940). Mickey di serî de di kurtefîlman de xuya bû, lê carinan di fîlmên dirêj derket ekranan. Deh fîlmên kartonê yên Mickey ji bo Xelata Oscarê wek Baştirîn Kurtefîlma Anîmasyonî hatin berbijêrkirin û yek ji wan, Lend a Paw, di sala 1941an de xelat wergirt. Di sala 1978an de, Mickey bû yekem karakterê fîlmên kartonê ku bibe xwediyê stêrkek li Hollywood Walk of Fame.

Di destpêka sala 1930an de, Mickey di heman demê de bi berfirehî di komîk strîp û xêzeromanan de hate pêşandan. Komîk stripa Mickey Mouse, ku di serî de ji hêla Floyd Gottfredson ve dihat kişandin, bo 45 salan hate weşandin. Di heman demê de Mickey di xêzeromanên cûrbicûr de jî derket. Mickey di rêzefîlmên televîzyonê yên wekî The Mickey Mouse Club (1955–1996) û yên din de jî cih digire. Ew di medyayên din ên wekî lîstikên vîdyoyê û her weha bazirganiyê de xuya dike û li parkên Disney karekterek bingehîn e.

Mickey bi gelemperî li gel hevala xwe Minnie Mouse, kûçikê xwe yê heywandar Pluto, hevalên wî Donald Duck û Goofy û dijminê wî Pete xuya dike. Her çend di eslê xwe de wekî mêrxasek dilşikestî hate destnîşan kirin, Mickey bi demê re wekî zilamek biaqil hate nûve kirin, ku bi gelemperî wekî lehengek dilsoz û dilpak hate dîtin. Di sala 2009an de, Disney dest pê kir ku karakterê ji nû ve binav bike û kêmtir giranî da ser kesayeta xweya dostane û dilpak. Li şûna vê, wan bi derxistina lîstika vîdyoyê Epic Mickey aliyên maceraperest û serhişk ên kesayetiya wî ji nû ve destnîşan kirin.

Çavkanî 

Xêzeçîrok
Donald Duck

Donald Fauntleroy Duck karakterek fîlmê karton û xêzeromanan e, yê ku ji hêla kompaniya Walt Disney ve hat afirandin. 

Donald wêrdekek spî yê antropomorfîk e ku xwediyê devik, ling û pêyên zer-pirteqalî ye. Ew bi gelemperî kirasek deryavan û şapikek bi kevan li xwe dike. Donald bi axaftina xwe ya nîv-têgihîştî û bi kesayetiya xwe ya xirav, bitehm û bêhnteng tê zanîn. Li gel hevalê xwe Mickey Mouse, Donald di sala 2002an de di navnîşa TV Guide ya 50 karakterên kartonên herî mezin ên hemî deman de cih girt, û bû xwediyê stêrkek li Walk of Fame ya Hollywoodê. Ew ji her karakterên din ên Disneyê bêtir di fîlman de derketiye, û (li derveyî celebê qehremanan) karakterê xêzeromanan ê herî çapkirî ye li cîhanê .

Donald Duck di karîkaturên anîmasyonî de di rolên komedîk de xuya bû. Yekem pêşandana Donald di fîlma The Wise Little Hen (1934) de bû, lê di heman salê de cara duyemîn di fîlma Orphan's Benefit de xuya bû. Bi saya vê fîlmê ew wek fîşekek komîk a tembel ji Mickey Mouse re hat nasandin.[8] Di nav du dehsalên pêş de, Donald di zêdetirî 150 fîlmên karton de xuya bû, ku çend ji wan Xelatê Oscarê wergirtin. Di salên 1930î de, ew bi gelemperî wekî beşek ji trioyek komîk bi Mickey û Goofy re xuya dibû, heta ku bibe xwediyê rêzefîlma xwe ya bi navê Don Donald (1937). Van fîlman eleqeya evîna Donald û hevala wî ya daîmî Daisy Duck dan nasîn û bi gelemperî sê biraziyên wî Huey, Dewey, û Louie jî tê de bûn. Piştî fîlmê Chips Ahoy (1956), Donald di serî de di fîlmên perwerdehiyê de xuya bû berî ku di dawiyê de vegere anîmasyona şanoyê di Mickey's Christmas Carol (1983). Dûv re xuyabûna wî ya dawî di filmek şanoyê de di Fantasia 2000 (1999) de bû. Lêbelê, ji hingê ve Donald di kurtefîlmên mîna Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers (2004), rêzefîlmên televîzyonê yên wekî Mickey Mouse Clubhouse (2006–2016), û lîstikên vîdyoyê yên wekî QuackShot (1991) û Kingdom Hearts de xuya bû.

Ji bilî anîmasyonê, Donald ji bo xuyangkirina xwe ya di xêzeromanên li çaraliyê cîhanê tê zanîn. Donald bi xuyabûna xwe ya herî navdar ji hêla Al Taliaferro, Carl Barks û Don Rosa ve hatî xêzkirin. Barks cîhana ku Donald tê de dijî afirand, û gelek karakterên din ên wekî mamê wî yê dewlemend Scrooge McDuck. Donald li Ewropayê karekterek populer e. Kovara wî ya heftane Donald Duck & Co ji salên 1950î heta sala 2009an weşana xêzeroman a bi tîraja herî bilind bû. Li Îtalyayê, Donald di gelek çîrokan de karakterek sereke ye, di nav wan de versyoneke ciwan a bi navê Paperino Paperotto heye û li Keyaniya Yekbûyî û DYAyê alter egoyek superleheng bi navê Paperinik tê zanîn.

Çavkanî 

Xêzeçîrok
Tayfur Sökmen

Tayfur Sökmen (jdb. sala 1892 li Dîlokê; m. 3ê Adar 1980 li Stembolê) siyasetmedarekî tirk bû ku di navbera salên 1938-1939an de yekem û yekane serokê Dewleta Xetayê bû.

Jiyan 
Sökmen li Dîlokê ji dayîk bûyê. Dibistana Rüştiye (lîse) li Kirikhanê xîlas kirîyê. Di dema desthilatdariya Fransiyan de li Xetayê, beşdarî tevgera muxalefetê bû. Lê dema ku cezayê darvekirinê lê hate birîn, Sökmen reviya Tirkiyeyê kir. Tevî ku di sala 1926an de hat efûkirin jî, sala bê careke din reviya Tirkiyeyê. Di sala 1935an de ji parêzgeha Antalyayê wek parlementer hat hilbijartin. Dema ku herêma Xetayê wek dewletekî serbixwe hat ragihandin, Sökmen serokkomar hat hilbijartin. Lê di demeke nêzîk de Xetay ket sînorên Tirkiyê. Sökmen piştî sala 1954an ji Antalya û parêzgeha Hatayê wek parlementer hat hilbijartin.

Li gorî makezagona Tirkiyeyê ya sala 1961 de, serokên berê di Senatoya Tirkiyeyê de cih girtibûn. Ji ber ku serokê berê yê Xetayê yê, Sökmen bû endamê daîmî yê Senatoyê. Lê di sala 1975an de îstifa kir.

Sökmen li Stembol di sala 1980an jiyana xwe ji dest da.

Berhemên wî 

 Sökmen, Tayfur: Hatay'ın Kurtuluşu İçin (kurdî: Ji bo rizgarîya Xetayê) Harcanan Çabalar, Ankara 1992, ISBN 975-16-0499-0

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1892
Mirin 1980
Kesên ji Dîlokê
Melîad

Melîad (Yewnanî: Μελίαι) , Mîtolojiya Yewnanî de cureyekî drîadan e. Giyanên benavan e. Dema Kronos, Ûranosê xesand xwînê wî rija Gaîayê ji wan dilopên xwînê çêbûn. Di Mîtolojiyê da Nîmfêyên ku Zeusa pitik li girava Krîtê diken, Zeusê re şîrên bizinê Amaltheayê û hingiv diden.

Dihat bawerkirin ku çaxê hêj jin nehatibûn afirandin ew hevaltiya mêran dikirin, mirovatî  ji wan zêde bû.

Çavkanî

Nîmfê
Berekilk

Berekilk , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kanîkez

Kanîkez , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kemûte

Kemûte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Zerenisa Jêrî

Zerenisa Jêrî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Tenzûre

Tenzûre , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Girbera

Girbera , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Malkûsan

Malkûsan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Zerenisa Jorî

Zerenisa Jorî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gevkan

Gevkan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bêdan

Bêdan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Navgûzan

Navgûzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Alantûs

Alantûs , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Şavûte

Şavûte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Tûvî

Tûvî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Serberan

Serberan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gundik, Bileh, Colemêrg

Gundik , gundekî girêdayî mixtariyeta Bilehê ye ku ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Navparêz

Navparêz , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Mavkan

Mavkan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Binevşan

Binevşan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Bedel

Çemê Bedel , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Giper

Giper , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Şemaşe

Çemê Şemaşe , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Mate, Colemêrg

Mate , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Seravinis 1

Çemê Seravinis 1 , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Seravinis 2

Çemê Seravinis 2 , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Seravinis

Seravinis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dêra Dîna

Dêra Dîna , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Akos

Akos , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sûsê

Sûsê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rûbarok, Colemêrg

Rûbarok , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemkan, Colemêrg

Çemkan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Sor

Çemê Sor , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Stoka

Stoka , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemkana Jêrî

Çemkana Jêrî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemkana Jorî

Çemkana Jorî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dêrê, Colemêrg

Dêrê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Hergêlê

Hergêlê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kerîsera Jorî

Kerîsera Jorî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Derêşaban

Derêşaban , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rêz, Colemêrg

Rêz , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kursîn

Kursîn , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Taxa Nû, Dêzê

Taxa Nû , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kerîsera Jêrî

Kerîsera Jêrî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gilezu

Gilezu , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Deravê

Deravê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gare, Colemêrg

Gare , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Binçiya

Binçiya , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Eremyan

Eremyan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Karinç

Karinç , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xirabe, Colemêrg

Xirabe , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Hîsane

Hîsane , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Elkîk

Elkîk , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gundik, Elkîk, Colemêrg

Gundik , gundekî girêdayî mixtariyeta Elkîkê ye ku ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gezne

Gezne , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gûzan

Gûzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Palanis

Palanis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Reşank

Reşank , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Birîman, Colemêrg

Birîman , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Goranis

Goranis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rêzan, Goranis, Colemêrg

Rêzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Singosir

Singosir , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kelêtan

Kelêtan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Îde

Îde , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Melûte

Melûte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Pîrbekir

Pîrbekir , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Orîte

Orîte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Pixînk

Pixînk , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Îlîk

Îlîk , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xerdelanis

Xerdelanis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xarûsan

Xarûsan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Zawîte, Colemêrg

Zawîte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sûrûnis, Colemêrg

Sûrûnis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kenger

Kenger , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Tûrkûnis

Tûrkûnis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bakî

Bakî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kehê, Marûnis

Kehê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Mezrayê Marûnis

Mezrayê Marûnis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kanîsar, Colemêrg

Kanîsar , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Verkanis

Verkanis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rêzan, Pîran, Colemêrg

Rêzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gurgava

Gurgava , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gulê, Colemêrg

Gulê , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Feqîbalyan

Feqîbalyan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Erdanis

Erdanis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Nepatik

Nepatik , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Qesr, Colemêrg

Qesr , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bêgir

Bêgir , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çalebî

Çalebî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gûzik

Gûzik , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rumtik

Rumtik , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Deramasava

Deramasava , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Hêjîrkî

Çemê Hêjîrkî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Benarik

Benarik , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Seryan

Seryan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kelêtan, Rumtik

Kelêtan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Kulkule

Çemê Kulkule , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Zengil

Zengil , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sevîn

Sevîn , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gunjork

Gunjork , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Selan

Selan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Îspîr

Îspîr , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Babanis, Colemêrg

Babanis , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Şetinîsa Jêrî

Şetinîsa Jêrî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Şetinîsa Jorî

Şetinîsa Jorî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kivil

Kivil , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Mûsaxan

Mûsaxan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Babilan

Babilan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Hotkan

Hotkan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bêdar, Colemêrg

Bêdar , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Ezîzan, Colemêrg

Ezîzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Meşkûnan

Meşkûnan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Talane, Colemêrg

Talane , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bake

Bake , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bêkur

Bêkur , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Rebet, Colemêrg

Rebet , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Derav, Colemêrg

Derav , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Walto

Walto , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Davûş

Davûş , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Mibûk

Mibûk , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sirte

Sirte , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dehî

Dehî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çemê Alekanan

Çemê Alekanan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xelîlan, Colemêrg

Xelîlan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bêkurupe

Bêkurupe , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Ameran

Ameran , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gûzegavanan

Gûzegavanan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Gûvasade

Gûvasade , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xerûzan

Xerûzan , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xenanisa Jorî

Xenanisa Jorî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Zerenî

Zerenî , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kirûm

Kirûm gundekî ser bi bajarê Colemêrgê ye.

Çavkanî 

Gundên Colemêrgê
Hamadriad

Hamadriad di gorî mîtolojiya yewnanî nîmfêyek e. Ew ji nîmfêyên drîadan e. Bi zayina wê ra dar jî şîn dibe ew mezin dibe dar jî mezin dibe mirina wî re dar jî dimire. Heşt periyan pê dihatin diya wan Hamadrias û bavê wan Oksîlosê bû.

Heşt nîmfê 
Ew heşt nîmfê her yekî rêberiya heşt darên cuda dikirin. Navê wan ew in:
 Egeros: rêbera spîndaran
 Ampelos: rêbera tirî û mêwan
 Balanos: rêbera berû
 Karia: rêbera gûzan
 Krania: rêbera helhelokan
 Morea: rêbera tûyan
 Ptelea: rêbera biziyên Ewropayê
 Sîkê: rêbera hêjîran

Hin hamadriadên din 
 Atlantîa
 Xrîsopelia
 Febê
 Bablîs
 Driopê
 Hêliades
 Hesperîd (Atlantîd)

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Nîmfê
Epîmêlîd

Epîmêlîd (yewnanî: Επιμηλιδ) li gorî mîtolojiya yewnanî cureyekî nîmfêyan ji beşa nîmfêyên daristanan bû. Ew jî wek Melîadan parastvanên hin daran û heman demê de ji wan cudatir parastvanên mihan bûn. Jixwe Melasa di nav navê wan de hem dihata wateya sêv heman demê de dihat wateya mihê jî.

Navê Epîmelîdan 
 Hesperîd
 Pênelopê (Πηνελόπη)
 Sînoê (Σινόης)
 Sose
 Lampetîê (Λαμπετίη)
 Faetûsa (Φαέθουσα)

Çavkanî 

Nîmfê
Mîtolojiya yewnanî
Dafnê

Dafnê cureyekî nîmfêyan e di mîtolojiya Yewnanî de. Navê xwe dane dara Defneyê jî.

Mîna drîadên din, ew giyanên daran in û piraniya dema xwe di xew de li çolê derbas dikin. Ew tenê dema ku perav paqiş û tenê dimîne derdikevin dansê. 

Yek ji wan naîadan ku bi pêşkeftinên cinsî yên nedilxwaz re rû bi rû ma ji bo alîkariyê Gaia kir. Dayika Axê rehmê lê kir û Dafnê kir dara dafê.

Çavkanî 

Nîmfê
Mîtolojiya yewnanî
Perîn

Guhaztina tozkulîlkan (bi înglîzî: pollen) ji porgê nêrîkê bo kospa mêyika heman cor kulîlkê, wekî perîn (bi înglîzî: pollination) tê navkirin. 

Tozkulîk danikên (bi înglîzî: granule) pir hûrikin, di porgê nêrikê de, di kîsikên tozkulîlkê de tên berhemkirin. Tozkulîlkek du heb xane lixwe digire, piştî perînê yek ji van xaneyan diguhere û dibe sperm.

Ji bo pîtina hêkê bi spermê ve, divê sperm û hêka riwekê bigihîjin hev. Ji bo pîtînek serkeftî rû bide, bi mîlyonan danikên tozkulîlk tên berhemkirin û belavkirin.

Di jîngehê de perîna riwekan bi du şêweyê rû dide, perîna xweyî (bi înglîzî: self pollination) û perîna têkel (bi înglîzî:cross pollination)

Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkê bo kospa heman kûlîlkê an jî bo kospa kulîlkek din a heman riwekê ve werin guhaztin, ev perîn wekî perîna xweyî tê navkirin. Ango di perîna xweyî de hekok ji aliyê sperma tozkulîlka heman riwekê ve tê pîtandin. 

Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkek ber bo kospa kulîlka riwekek din a heman corê ve were guhaztin, ji vê perînê re tê gotin perîna têkel.  Di perîna têkel de sperm û hêk ne ji heman riwekê lê ji riwekên heman corê ne.

Perîna xweyî rê li ber çeşîddariyê digire, loma riwek bi gelemperî bi perîna têkel pir dibin. Bi vî awayî çeşîddariya wêçeyan dabîn dikin ko weçe ji guherînên neyînî yên hawirdorê werin parastin.

Perîna ko di bin kontrola mirov de rû dide, wekî perîna destkarî (bi înglîzî: artificial pollination) tê navkirin. Gregor Mendel bi perîna destkarî li ser riweka polkeyê de taqiyên perîna xweyî û perîna têkel saz kir. 

Hokarên navbeynkariya guhaztina tozkûlîlkan dikin wekî perîner (bi înglîzî: pollinator) tên navkirin. Di jîngehê de zîndewerên wekî mêşhingiv, hin corên kêzikan û balînde perînerên serekî ne ko tozkulîlkan ji porgê kûlîlkê diguhazînên bo kospa kûlîlkê. Li gel zîndeweran, hokarên nezindî yên wekî ba, baran, hêza erdkêşê û av jî tozkulikan belavê hawirdorê dikin. 

Riwek şîrîniyek a binavê nektar berhem dike û ji kûlîlkên xwe der dide.  Li gel rengê pelên tacokeyê, bêhn û çêja nektarê, perîneran han dike ko serdana kulîlkan bikin. . Mêşhingiv yek ji perînerên sereke ne. Gava mêşhingiv li ser kulîlkê nektar û tozkulîlk berhev dike, hinek tozkulîlk ji porgê nêrikê li per (bask), pûrt û çîpên mêşhingivê dizeliqe. Mêşhingiv ji kulîlkê dîfîre ser yeka din û tozkulîlkên pê ve zeliqandî, dikişîne ser kospa kulîlkek din. Bi vî awayî spermên di nav tozkulîlkên kulîlkekê, bi hêkokên kulîlkek din ve tên pîtîn.

Çavkanî 

Biyolojî
Kumikî

Kumikî (bi zimanê kumikî: Къумукълар, Alfabeya latînî: Qumuqlar, Rûsî: Кумыки) komeke etnîkî ye ku bi eslê xwe tirkî in. Kumikî bi gelemperî li Daxistan, Çeçenistan û li Bakurê Osetiyayê dijîn.

Ziman 
Zimanê kumikî zimanekî tirkî ye ku bi tirkîya Anatolyayê ve girêdayî ye. Ew ji hêla nêzîkî 300,000 kesan ve tê axaftin ku piraniya wan li Daxistanê an li derdora Xaça Sînor a Rûsya û Azerbaycanê dijîn.

Li Daxistanê, Çeçenistan û Moskoyê dibistanên ku zimanê kumikî ye perwerdeyî dikin.

Alfabe (1927 - 1937)

Alfabe (1937 - niha)

Çavkanî 

Gelên qefqasyayê
Serdegirtina kongreya Brezîlê 2023

Serdegirtina kongreya Brezîlyayê, serdegirtineke kongreya Brezîlyayê ku di 8ê çileya sala 2023an de, piştî têkçûna serokê wê demê Jair Bolsonaro a di hilbijartinên giştî yên Brezîlyayê ya sala 2022an de, ji aliyê girseyek ji alîgirên wî êrîşî avahiyên hikûmeta federal a Brezîlyayê li paytexta Brezîlyayê kiriye. Girseya gel êrîşî Dadgeha Federal a Bilind, avahiya Kongreya Neteweyî û Qesra Serokatiyê ya Planalto ya li Plazaya Sê Hêzan kir û xera kir û xwest in ku bi tundî serokê bijartî yê Brezîlyayê Luiz Inácio Lula da Silva ku di 1ê çileyê de dest bi wezîfeyê kiribû, dest ji erkdariya wî (wezîfe) bidin berdan. Di dema êrîşê de Lula û Bolsonaro li Brezîlyayê nebûn.

Êrîş hefteyek piştî sondxwarina Lula qewimî û piştî demekê çend hefte nerazîbûnên alîgirên Bolsonaro pêk hat. Zêdetirî pênc saetan berxwe da ku hêzên ewlehiyê yên Brezîlyayê her sê avahiyan ji serhildanan bistînin  ku demjimêr 21:00 (UTC−03:00) de destpê kiribû. Êrîşa li ser avahiyên hikûmetê ji çar aliyê cîhanê ve hatin şermezarkirin.

Li hemberu êrîşê, saet 18:00 (Saeta Brezîlyayê) de, Lula ragihand ku wî biryarnameyek îmze kiriye ku heya dawiya çileya sala 2023an li herêma federal destûra  rewşa awarte ya federal hatiye dayîn. Kongre di dema êrîşan de ne di rûniştinê de bû lê wê di 10ê çileyê de bi lez û bez deklerasyon hatin pejirandin.

Çavkanî