nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Behlûlê dîn

Behlûlê dîn ( bi danîmarkî ; Klods - Hans ) çîrokeke çêkirî ye ku di sala 1855an de ji hêla Hans Christian Andersen ve hat çapandin. Çîrok li ser sê bira ye ku ji bo destê prensesê şer dikin.

Naverok 

Sê bira dixwazin bi keça keyê ya  bedew re bizewicin, ya ku dixwaze bi zilamê ku ji xwe re biaxive bizewice. Herdu birayên mezin pîr jîr û xwenda ne û li hespên esilzade siwar dibin, lê yê herî biçûk, Behlûlê dîn , li ser bizinê siwar dibe.Dema siwariyê de, ew qijikekî mirî, pêlaveke kevn ya dar  û hinek herriyê hildide ku bide prensesê.

Dema ku herdu birayên mezin bi prensesê re hevûdu dibînin, her du bêbersiv dibin dema ku Behlûlê dîn daxwaz dike ku qijikê di pêlavê de were kelandin û bi heriyê were xizmet kirin.Prenses wî wekî mêrê xwe hildibijêre, ji ber ku, berevajî daxwazkarên din, ew dikare bi xwe biaxive.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

Çîrok
Berhemên Hans Christian Andersen
Nûdem Durak

Nûdem Durak  stranbêj, muzîkvana gelêrî û girtiya ramyarî ya Kurd a ji Bakurê Kurdistanê ye. Di sala 2015an de ji ber ku stranên ramyarî yên kurdî gotine, wek delîlên "endambûna rêxistina terorê" hat girtin û deh sal û nîv cezayê girtîgehê lê hat birîn.

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1988
Jinên kurd
Mirovên zindî
Korik

Korik yan jî Çaleke biçûk, (bi îngilîzî pothole) çalek e ku jiber sedema avê ku xwe berdide bin asfaltê û bi bandora çunhatina wesayîta derdikeve holê. Çal bi gelemperî li ser rêyên çol û deştan hene. Gellek caran  li ser rêyên kolan û bajêran jî tên dîtin.

wêne

Çavkanî 

Rê
Jack û dara fasûlyê

Jack û dara fasûlyê an jî Azad û fasûliya bisihir (bi îngilîzî: Jack and the Beanstalk) çîrokeke îngilîz e. Ew di sala 1734an de wekî The Story of Jack Spriggins and the Enchanted Bean û wekî The History of Jack and the Bean-Stalk  ya Benjamin Tabart di sala 1807an de derketiye holê. Henry Cole, bi nasnavê Felix Summerly weşan kir, çîrok di The Home Treasury (1845) de binavûdeng kir, û Joseph Jacobs ew çîrok di  English Fairy Tales (1890) de ji nû ve nivîsand. Guhertoya Jacobs ya ku îro herî zêde ji nû ve tê çapandin û belkî ji ya Tabart nêzikî guhertoyên devkî ye, bê moralîzêkirin e.

Naverok 

Jinebîyek hejar bi kurê xwe Jack (an jî Azad) re bi tenê dijî, ku mixabin ew kesek kelêj e. Dema ku çêleka wê ya tekane dev ji şîrdanê berda, dêyê kurê xwe dişîn e bazarê  da ku çêlekê bifiroşe.Di rê de, Jack zilamek nas dike ku wî çêlek ji bo  pênc fasûlyeyên efsûnî dikir e.Ger ew êvarê biçiya, dê heta sibê fasûlî biçûya esmanê.Dayik hêrs dibe dema Jack bi pênc fasûlî û bê ga tê malê. Lê sibeha din nîşan dide ku xerîb zêde soz nedaye. Riwekên fasûlî mezin in û dixuye ku digihîjin esmanê.

Jack hildikişe jor û bi rastî digihîje esmên. Lêbelê, dêwên ku hez dikin mirovan bixwin li wir dijîn. Jixwe, Jack bextewar e ku dêw niha ne li malê ye, tenê jina wî li vir e. Ew pariyek nan dide wî û dema mêrik tê malê wî di firnê de vedişêre û di cih de guman dike: “Ez bêhna goştê mirovan distînim!”Ji ciyê xwe yê veşartiye temaşe dike ku dêw zêrên xwe di kîsê de dihejmêre û dûv re kîsê dixe nav gelekên din. Dema ku dêw di xew re dikeve, Jack kîsekî zêr dizîne û dadikeve binê riwêkê. 

Niha ew û diya xwe demekê bê xem dijîn. Hemî pir xemsarî, ji ber ku zû dewlemendî winda dibe.Jack dîsa hildikişe jor û mirîşkek ku hêkên zêrîn dide dizîne.Naha ewna bi rastî lênêrîn in, lê Jack dîsa hilkişiya ser xwe da ku arpa zêrîn ê dêw bidize. Jack dikare arpê bidize, lê mixabin ev amûr arpek efsûnî ye ku gazî xwediyê xwe dike.Jack bi lez dadikeve jêr, dêw li dû wî.Dema ku berê xwe dide malê, gazî diya xwe dike ku zû axînê bigire. Dema ku ew li erdê dikeve, ew bi kêrê riwekê dibire, dibe sedem ku dêw bi erdê ve biqelişe û stûyê wî bişkîne. Jack û dayika wî  bi saya hêkên zêrîn û arpa bi muzîka xwe ya efsûnî debara xwe dikin. Û di dawiyê de, Jack bi prenseseke bedew re dizewice.

Çavkanî

Girêdanên derveyî

Çîrok
Kafe Kemîn

Kafe Kemîn, bernameyeke kurdî lî ser platforma Youtubeyê tê te weşandin. Peşkeşvanê bernameyê Mehdî Mutlu ye. Bername li ser kanala Waar mediayê tê weşandin. Formata bernameyê cafeyekî da li ser xapandina qurbaniyan pêk tê. Lîstîkvan Senyor Lopez bi dîrektîvên pêşkeşvanê agahiyên taybet di derhaqê qurbaniyan dide qurbaniyan û sê pirsên kurdî ji wan ra dike.

Çavkanî 

Bernameyên kurdî
Nasnameya zayendî ya nebînar

Nasnameya zayendî ya nebînar (ne dubeş) kurt nebînarî an ne-bînar (bi îngilîzî nonbinary, kurt enby), têgehek kolektîf e ji bo nasnameyên zayendî yên ji spektora transgender, ku xwe bi taybetî wekî nêr an mê nas nakin û xwe li derveyî her duyan dibînin. 

Ew xwe li derveyî nîzama zayenda dubeş, bînar dibînin (berevajî jinên trans û mêrên trans). Peyva genderqueer jî ji bo vê yekê ji Îngilîzî hatiye girtin (gender queer: zayenda civakî ya cûda);  Di qada navneteweyî de, têgîna nelihevkirina zayendî pir caran tê bikar anîn.  Eleqeya nebinariya mirov bi cinsê biyolojîk an taybetmendiyên zayendî ve tine ye, û hin mirovên înterseks jî xwe wekî nebînar didin nasîn.  Nasnameya zayendî ya civakî divê ji nasnameya zayendî were cuda kirin: meyla romantîk û meyla zayendî ya mirovên nebînar jî bi qasî yên mirovên "bînar" (cisgender an transgender) ji hev cuda û cihêreng in.  Nasnameya zayendî ya ne-bînar bi gelemperî di xuyang û tevgera kesek de nayê xuyang kirin û ne hewce ye ku androjen be (tevgerên nêr û mê li hev bîne) - mirovên nebînar hesta nasnameya xwe bi awayên cuda diyar dikin.

Gotina genderfluid (“zayendiya ku diherike her du hêlan”) di navbera zayendên nêr-jin (yan yên din) de, dikare ber bi her du hêlan ve bê guhertin. Nasnameya bigender hêmanên du zayendan dihewîne, pangender hemî zayendan dihewîne. Ji bilî wê, kesên ku (demkî) xwe ji tu zayendî hîs nakin û xwe wek bêzayend (“agender”) an bêalî pênase dikin jî hene. Bi ser de, ji bo danasîna nasnameya xwe, xwe-naskirinên din jî hene. Kesên ku xwe wekî nebînar didin nasîn di heman demê de ew kes in ku xwe wek zayendek sêyemîn hîs dikin (vebijarka zayenda qanûnî bi gotina "cuda" tê kirin) an jî têgehek zayendî ya bi tevahî cûda. Kesên ku bi qestî nasnameya xwe ya zayendî diyar nakin û naxwazin bi rola zayenda kevneşopî ve bên girêdan jî xwe wekî nebînar binav dikin.

Hevzayendîtî
Termînolojiya femînîst
Hozan Aytaç

Hozan Aytaç yan jî bi navê ji dayikbûnê Aytaç Demirbilek, ( li Orginos, Mûş, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e ku di nav malbatek dengbêj de mezin bûye.

Jînenîgarî
Hozan Aytaç di sala 1987an de li gundê Orgînos a Mûşê jidayîkbûye û yek heft zarokên malbata xwe ye.  Xwendina xwe yê seretayî û navîn li bajaroka Norşîn a Mûşê xwendiye. Şarezatiya Aytaç a muzîkê di pola 4emîn a dibistana seretayî de ji aliyê mamoste yên wî ve hatiye dîtin. Di salên xwendina xwe de  ji aliyê mamosteyên xwe ve bi eleqeyek mezin tê ecibandin, li hemû lidarxistinên muzîkê yên dibistanê dadikeve ser dikê û sitranan dibêje.

Dema dest bi lîseyê dike bavê wî bi nexweşiya pençeşêrê dikeve û di dema duyemîn a lîseyê de biryar dide dest ji dibistanê berde. Bavê wî di sala 2003an de jiber sedema nexweşiya pençeşêrê jiyana jidest dide. 

Di sala 2005an de di bin navê komeleyên şarezayiya çanda kurdî de xebatên xweyên muzîkê didomîne.  Di sala 2009an de biryar dide ku beşdarî pêşbirka Rojhilat stêrka hildibijêre bibe ku di wan salan de ji aliyê Denge TV ve hatibû organîzekirin û di pêşbirkê de bi dereceyeke mezin li Mûşê pileya yekem bi dest dixe. Di sala 2010an de biryar dide ku li Stenbolê bi cih bibe û li wir dest bi xebatên xweyên albuman bike. Di sala 2011an de bi alîkariya Kom muzîkê bi albûma xwe ya bi navê “Evdalim” albuma xwe ya yekem bi etîka Kom muzîkê weşand.

Birayek wî yê sitranbêj bi navê Sertaç Dilda heye ku ew jî wekî wî sitranbêj e.

Dîskografî

Album
 Evdalim
 Doktor
 Heyrana te me

Çavkanî

Girêdanên derve
 Hozan Aytaç li ser Spotifyê
Hozan Aytaç li ser YouTubê

Stranbêjên kurd
Kesên ji Mûşê
Girêdanek

Girêdanek an girêdok (bi îngilîzî Coupling ) amûrek e, ku ji bo veguheztina hêzê ji bo girêdana du şaftan di dawiya wan de bi hev re tê bikaranîn. Armanca bingehîn a amûr e bihevregirêdana du perçeyên alavên ziviroke da ku bigihîne hev.

Bikaranîn 
Hevgirêkên şaftê di makîneyan de ji bo çend armancan têne bikaranîn. Fonksiyonek bingehîn veguheztina hêzê ji yek hêlekê ber bi dawiya din ve ye (mînak: hêza veguheztina motorê ji bo pompkirina bi hevgirtinê).

Bikaranîna gelemperî yên din 
 Guhertina taybetmendiyên vibrasyonê yên yekîneyên zivirîn
 Ji bo girêdana ajotinê û beşa ajotinê
 Ji bo danasîna parastinê
 Ji bo kêmkirina veguhestina barkêşên şokê ji şaftek bo yekî din

Cureyên wan

Berhevkirina tîrêjê

Çavkanî 

Amûr
Misilmanên bêmezheb

Misilmanên bêmezheb, misilmanên  ku ne girêdayî  mezheban in. Di salên dawîn de misilman bêmezheb hêjmara wan herî diçe zêde dibe. Sedemê wê bi piranî xîlafên di nav mezheban de  ne. Ji ber ku carna tiştekî di mezhebekî de helal û di a din de heram e. Kesên bê mezheb bingeha xwe ji ayetên wek  Enam 159, Rûm 32 û gelek ayetên dinê digrin. Ji xwe mezheb di dema Muhemmed pêxember, Ebûbekir, Omer, Osman û Elî de tunebûn.

Çavkanî 
Mezhebên îslamê
Teyisok

Teyisok, carinan jî weke teyisoka ronahiyê yan teyisoka vajiker tê naskirin. (bi îngilîzî: Retroreflector) amûreke teyisandinê ye, ku dema ronahî di keve ser ew ronahiyê dûr dike û vedigerîne cihê  yekem car ronahiyê jê hatî (bi gelemperî tîrojikên ronahiyê vajî dike) û vedigerîn çavkaniya pêşiyê ya ronahiyê  jê standî. Wek neynika dema ronahiya rojê dikeva ser. Amûrê Teyisok ji bo silametiya trafîkê girîngiyeke mezin heye.

Cureyên wan

Çavkanî
Şerê Qonyeyê 1832

Şerê Qonyeyê, têkoşîna leşkerî ya navbera Xedîwiyeta Misirê û Împeratoriya Osmanî de ku di 21ê kanûna pêşîn a 1832an de nêzîkî Qonyaya îroyîn pêk hat. Di vî şerî de eşîrên kurdên Rewandizê beşdar bûne.

Çavkanî

Şer
Qonya
Împeratoriya Osmanî
Îvan Aslan

Îvan Aslan, stranbêjekî kurd e ku bi stranên xweyê bi parvekirinên li ser platformên civakî hatiye naskirin.

Jînenîgarî
Îvan Aslan bi eslê xwe ji navçeya Nisêbîn a bi ser Mêrdînê ye û ji zarokatiya xwe ve bi muzîkê re eleqedar bûye. Ivan Aslan bi strana Gimme Gimme di Tîktokê de ku di heman demê de yek ji mezintirîn platformên medyaya civakî ya cîhanê ye û bi milyonan hatibû temaşekirin, hatiye naskirin. Di sala 2020an de bi strana Gimme Gimme di nav temaşevanên ciwan de gihîşte asteke populer.

Dîskografî

Single
 Gimme gimme
 Ax piştî te yar
 Hesreta min dîtina te ye
 Maro
 Tu çûyî
 Te nedî
 Derdo

Çavkanî

Girêdanên derve
Îvan Aslan li ser YouTubê
 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Mêrdînê
Aytekin Ataş

Aytekin Ataş (jdb. 12, adar, 1978 li Edene), helbestvan û stranbejekî kurd e.

Aytekin Ataş, li Zanîngeha Stembolê beşên Dramatorjî û Rexneya Şanoyê qedandiye. Li Klûba Folklorê ya Zanîngeha Bosforê dest bi muzîkê kiriye û pişt re wek bestekar, aranjêr û derhênerê muzîkê di gelek albumên ku ji aliyê pargîdaniya Kalan Muzîk ve hatine derxistin de cih girtiye. Ji sala 2006an vir ve, wî bi giranî dest bi çêkirina muzîkê ji bo fîlm û rêzefîlman kiriye.

Dîskografî 

 Kurê Osman Yandim Alî (Kalan Muzîk)
 Bir Bulut Oslam (Kalan Muzîk)
 Yüregine Sor (Kalan Muzîk)
 Mühteşem Yüzyil (Mira Records)
 Têketin (Mira Records)
 Muzîka Serserî ya Sedsalê Mezin (Mira Records)
 Ma em baş (Mira Records)
 Avakirina Govend ê (DMC)

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Karavan

Karavan, romorkeke rêwîtiyê ye ku wek xaniyekê gerok e û li pişt wesayitan tê girêdan. Gelek  kesên  karvanan bi wesayîtên xwe ve dikin û wek xaniyakê gerok jibo jiyan û vehewiyanê xwe tê de di mînin. Ew dikara bibe cîhek baş yê razanê û ve hewandinê bo mirovan ku ji konan rehettir û parastîtir e, (her çend konên romorkê yên daketî hene jî).   Herwisan rê dide mirovan di rêwîtîyê an turîzmiyê de  ew di karvan xwe de bi mînin bêku pêdiviya wan bi kirêkirineya motelek an otêlekê hebe û rê xweşkera ku ew li cihên ew dixwazin lê bimînin. Lêbelê li hin welatan ev yek li hinek cihên destnîşankirî yên ku ji bo wan têne dayîn têne sînordarkirin.

Galerî

Çavkanî
Gur û heft karik

Gur û heft karik (bi almanî: Der Wolf und die sieben jungen Geißlein) çîrokek e ku ji aliyê Birayên Grimm ve hatiye berhevkirin û di Çîrokên Grimm de hatiye weşandin. Çîrok dişibe "Sê berazên biçûk" û 124 çîrokên gelêrî yên din. Rizgarkirina zarokan ji zikê gur û cezakirina wî bi tijîkirina keviran jî dikare bi rizgarkirin û tolhildana Keça Kumsor ji gur (Aarne-Thompson tîp 333) re were berhevkirin.

Jêder 

Çîrok ji aliyê Birayên Grimm ve di çapa yekem a Kinder- und Hausmärchen di sala 1812an de hat weşandin. Çavkaniya wan malbata Hassenpflug ji Hanauê bû. Çîrokek bi vî rengî, Gur û zarokan, li rojhilata navîn û deverên Ewropayê hatine gotin û dibe ku di sedsala yekem de dest pê bike.

Naverok

Dayika karikan neçar dimîne ku ji malê derkeve û ji heft zarokên xwe yên biçûk re dibêje ku di dema nebûna wê de kes nehêlin ku bikeve malê. Piştî ku ew diçe, gurê mezin û bed tê û daxwaza têketina malê dike. Lê karikên biçûk ji dengê hişk pê dihesin ku gur ne diya wan li ber derî ye û nahêlin bikeve hundir. Dûv re gur ji bo ku dengê xwe nerm bike gêç dixwe û vedigere mala karikan. Lê belê, ji ber ku gur lepê xwe yê reş datîne ser pencereyê, karikan hewildana xapandinê nas dikin û nahêlin wî bikeve hundir. Gur diçe nanpêjxane yan jî arîşê û hinek ar didize, li hemû mantoyê xwe dixemilîne, lingên xwe yên reş spî dike. Ji ber vê yekê ew niha karikên piçûk dixapîne, yên ku paşê derî vedikin. Gurê bed bi bilezê dikeve malê û şeş ji heft karik dixwe, yek ji wan dikare xwe di demjimêrê de veşêre. Dema ku dayik dîsa tê malê, karik ji cihê xwe vedişêre derdikeve û li ser êrîşê û xwişk û birayên ku xwarine vedibêje. Gur hê jî li ser mêrga li ber xênî di xew de ye, diya karikan bi lez û bez vedigere nav malê û cawbir û tiştên dirûtinê tîne. Bi cawbirê zikê gur vedike û derdikeve holê ku hemû zarokên biçûk hê sax in û dikarin ji zikê xwe birevin. Dayik talîmat dide zarokên xwe ku keviran berhev bikin, ew di zikê gur de didirû. Gava gur dîsa ji xew radibe û ji bo vexwarinê diçe ser bîrê, bi giraniya keviran tê kişandin û dixeniqîne.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

Çîrokên Birayên Grimm
Walaxîye

Walaxîye (Bi Kurdî „Axa Romen“) dîmenek dîrokî ye, wekî li başûrê Romanyaya îroyîn ê.

Walaxîye, wekî dîmenek dîrokî, li rojava ji Walaxîye ya Piçûk (Oltenia) û li rojhilat ji Walaxîye ya Mezin (Muntenia) pêk tê.

Erdnîgarî 

Walaxîye ji aliyê bakur ve bi Karpatên Başûr û ji aliyê başûr ve bi çemê Dunayê ve, ku ew jî sînorê Bulgaristanê ye. Çemê Olt navbera Walaxîye ya mezin (Muntenia) û li rojava Walaxîye ya Piçûk (Oltenia) derbas dike. 

Bajarê ya herî mezin ê Walaxîye,  paytexta Romanya, bajarê Bûkareşt ê.

Bikaranîna din ên peyva Walaxîye 

Peyvên „Walaxîya“ di herêmen Romanîaxivên Yewnanistanê ji teyê gotîn. Li Walaxîya Mehrî (Çekî; Vallasko) nave xwe ji koçberên Walaxî ya Serdema Navîn avakirin, wekî heya îro ne hemî asîlmê bûnê.

Li hin herêmên Almanya û Awistirya de, Walaxîya di demêkî de wekî vegotinek ji bo herêmek dûr an deverek çol, bêmêhvan, bi gotinek rast (ji nêrînek Alman an Awistirî) tê bikar anîn: li pişt Karpatan.

Çavkanî 

Romanya
Dîroka Romanya
Çiyayê Grimmingê

Çiyayê Grimmingê (2 351 m) lûtkeyeke veqetandî ye ku li çiyayên Dachstein ên Awistirya ye û yek ji çend çiyayên pir-serdest ên çiyayên Alpê ye.

Erdîgarî

Cîh 
Grimming di navbera Geliyê Ennsê û Salzkammergutê de ye. Li rojhilatê girseya Dachstein, ji aliyê çemê wê yê rojhilatê ji hêla Gola Salza ve tê veqetandin.

Jeolojî 

Tevî cihêbûna wê ya topografîya Dachsteinê, Grimming bi giranî ji kevirê kilsinê Dachstein hatî çêkirin û di rastiyê de, slabek ji bloka Dachstein e ku şikestiye.

Li başûrê rojavayê lûtkeya sereke Grimmingtor e, bi qasî 50 metre bilind û 15 metre fireh di rûyê zinarî de ku ji hêla zinarek wekî derî ku 10 metre qalinde ve tê girtin. Ruyê çiyê li rojhilat bi gelek zinarên mezin ve hatiye dorpêçkirin, ji ber vê yekê (bi almanî Tor) li gorî efsaneyên almanî li pişt vî deriyê xezîne hatine veşartin.

Dîrok 
Bi saya xuyangiha wê bi heybet, demek dirêj wekî mons Styriae altissimus, çiyayê herî bilind ê dewleta Awistirya ya Steiermarkê hatiye binavkirin.

Pir zu li Grimmingê wekî nîşaneke lêkolînê ji bo lêkolîna axê hatine bikaranîn. Di sala 1822an de Lieutenant Carl Baron Simbschen li ser lûtkeyê nîşaneke lêkolînê ya darîn û li binê wê jî wekî stargehek kevirek çêkiriye.

Çavkanî 

Awistirya
Çiyayên Awistirya
Steiermark
Dachstein
Balafirgeha Charles de Gaulle

Balafirgeha Parîsê Charles de Gaulle (bi fransî: Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle) an Balafirgeha Roissy, balafirgeha sereke ye ku ji paytexta Fransa, Parîs, û balafirgeha navneteweyî ya herî mezin a Fransa re xizmet dike. Di sala 1974-an de hate vekirin, ew li Roissy-en-France, 23 km (14 mi) bakurê rojhilatê Parîsê ye û bi navê dewletparêz Charles de Gaulle (1890–1970) tê binav kirin.

Balafirgeha Charles de Gaulle wekî navendek sereke ji bo Air France û cîhek ji bo keştiyên din (ji Star Alliance, Oneworld û SkyTeam), û her weha bajarokek balkêş ji bo bargiranên kêm-mesref easyJet û Vueling. Ew ji hêla Groupe ADP ve di bin marqeya Paris Aéroport de tê xebitandin.

Di sala 2019-an de, balafirgehê 76,150,007 rêwî û 498,175 tevgerên balafiran hilgirt, bi vî rengî ew kir balafirgeha nehemîn a herî qelebalix a cîhanê û duyemîn balafirgeha herî qelebalix a Ewropayê (piştî Heathrow) di warê hejmara rêwiyan de. Charles de Gaulle di heman demê de balafirgeha herî qelebalix a Yekîtiya Ewropî ye. Di warê seyrûsefera kargoyê de, balafirgeh yazdeemîn ya herî qelebalix a cîhanê ye û ya herî qelebalix a Ewropayê ye, ku di sala 2019-an de 2,102,268 ton (2,069,066 ton dirêj; 2,317,354 ton kurt) bar hildigire. Di heman demê de ew balafirgeh e ku ji hêla piraniya jimareyên firokeyan ve tê xizmet kirin, bi zêdetirî 105 airline li balafirgehê kar dikin.

Ji sala 2017an ve, balafirgeh geştên rasterast ji piraniya welatan re pêşkêş dike û mêvandariya herî firokeyên cîhanê dike. Marc Houalla ji 12ê sibata 2018an vir ve rêvebirê balafirgehê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Balafirgehên Fransayê
Avabûnên 1974an
Île-de-France
Val-d'Oise
Balafirgeha Heathrow

Balafirgeha Heathrow, ku wekî London Heathrow jî tê zanîn, balafirgehek navneteweyî ya mezin li London, Keyaniya Yekbûyî ye. Di sala 2017 de, Heathrow bi 78 mîlyon rêwî veguhestî heftemîn balafirgeha herî qelebalix a cîhanê bû. Di sala 2019an de, wê pêşwaziya 80,8 mîlyon rêwiyan kir, ku li gorî sala 2018-an ji sedî 0,9 zêde bû. Di sala 2020an de, ew duyemîn balafirgeha Ewropayê ye li pişt Parîs-Charles de Gaulle bi 19 mîlyon rêwî li London Heathrow li gorî 19,2 mîlyon rêwî ji bo Balafirgeha Parîs (hejmara rêwiyan ji ber pandemiya Covid19 pir kêm bûye). Heathrow yek ji pênc firokexaneyên mezin ên nêzîkî Londonê ye ku li başûr Gatwick, li bakur-rojhilat Stansted, li bakur-rojava Luton û li rojhilat London-City).

Tesîsa balafirgehê ji hêla Heathrow Airport Holdings ve tê xwedan û xebitandin. 

Balafirgeha Heathrow 25km (15.5 mîl) rojavayê navenda Londonê ye, û du rêgezên paralel ên rojhilat-rojava û çar termînalên xebitandinê li ser cîhek ku 12.27 kîlometre çargoşe (4.74 mîl çargoşe) vedigire. Balafirgeh ji bo British Airways navenda sereke ye û bingeha sereke ya xebatê ji bo Virgin Atlantic e.

Di îlona 2012 de, hikûmeta Keyaniya Yekbûyî Komîsyona Balafirgehan ava kir, komîsyonek serbixwe bi serokatiya Sir Howard Davies ji bo vekolîna vebijarkên cihêreng ji bo zêdekirina kapasîteya firokexaneyên Keyaniya Yekbûyî. Di tîrmeha 2015an de, komîsyonê pisteka sêyem li Heathrow piştgirî kir, ku hukûmetê di çiriya pêşîn a 2016an de pejirand. Lêbelê, Dadgeha Temyîzê ya Keyaniya Yekbûyî planên ji bo pista sêyemîn li Heathrow red kir, ji ber fikarên li ser guherîna avhewa û bandora hawirdorê ya hewavaniyê.

Balafirgeh
Avabûnên 1946an
London
Balafirgeha Sîngapûrê

Balafirgeha Changi ya Singapûrê, ku bi gelemperî wekî Balafirgeha Changi tê zanîn, balafirgehek navneteweyî ya sivîl a sereke ye ku xizmeta Sîngapurê dike, û yek ji mezintirîn navendên veguhestinê li Asyayê ye. 

Weke yek ji balafirgehên herî qelebalix ên cîhanê ji hêla rêwîtiya navneteweyî û barkêşan ve, ew ji hêla Skytrax-ê ve çend caran wekî 'Çêtirîn Balafirgeha Cîhanê' hate binav kirin, û yekem balafirgeha cîhanê ye ku heşt salên li pey hev vê xelatê digire. Di heman demê de ew wekî yek ji firokexaneyên herî paqij ên cîhanê û firokexaneyên transît ên navneteweyî yên pir bi nirx hate binav kirin. Zêdetirî 100 xetên asmanî ji balafirgehê kar dikin, bi seferên bênavber an rasterast ber bi deverên Asya, Afrîka, Ewropa, Rojhilata Navîn û Amerîkaya Bakur.

Balafirgeh di nav navçeya bi navê Changi de ye, li dawiya rojhilatê Singapûr, bi qasî 24 kîlometreyan (15 mîl) rojhilatî ji Downtown Core ya Sîngapurê ya li Herêma Navendî li ser cîhek 25 kîlometre çargoşe (9,7 mîl çargoşe). Ew bingeha malê ya BOC Aviation û Jetstar Asia Airways e, û hem jî hilgira ala welat a Singapore Airlines, beşa barkêşiya wê Singapore Airlines Cargo û pargîdaniya wê ya kêm-mesref Scoot.

Digel ku cîhê stratejî yê Singapûr cîhek guncan e ji bo veqetandina daxwaziya zêde, balafirgeh di heman demê de ji bo Qantas, û her weha navendek bargiraniyê ya sereke ya FedEx Express li Asyayê jî kar dike.

Di sala 2019 de, Balafirgeha Changi ji 68.3 mîlyon rêwiyan re xizmet kir, ku ew dike 18-emîn balafirgeha herî qelebalix a cîhanê. Balafirgeh ji hêla Changi Airport Group, pargîdaniyek bi tevahî xwedan di bin çavdêriya Wezareta Darayî ya Hikûmeta Singapûrê de tê xebitandin. Ew ji hêla sê piyan ve tê xizmet kirin; hemî 4 kîlometre (2,5 mi) dirêj e, û ji çar avahiyên termînalê pêk tê. Mega-termînala pêncemîn niha di bin çêkirinê de ye.

Çavkanî 

Balafirgehên Sîngapûrê
Êrîşa terorîstî li Viyanayê 2020

Êrîşên terorîstî ya li Viyana 2020, rêzeke êrîşên terorîstî ye ku ji aliyê komên îslamîst ve di 2ê mijdara 2020an li bajarê Viyanayê pek hatiye. Di teqîna terorîstan de, çar kes hatin kuştin û 23 kesên din jî birîndar bûn, wekî rewşa hinekan giran e. Li dora saat 20:00 bi dema herêmî, guleyên yekem li Seitenstettengasse li navenda bajarê Viyanayê, ku jê re Sêgoşeya Bermûda tê gotin, herêmek herêmî ya jîndar e, hatin ragihandin.

Sûcdar ku hatî bawer kirin, ku bi tena serê xwe tevdigere, Kujtim Fejzulai wekî 20salî di wi dema de ye, ku li Awistirya ji dayik bû û dê û bavên wî ji Makedonyaya Bakur (koma etnîkî ya Albanî) ne. Ji aliyê polîsan ve hat xistin. Ew alîgirê rêxistina terorîst "Dewleta Îslamî" (DAIŞ) bû û ji ber vê yekê vekoler ev kiryara wekî bi motîfên îslamî binav dikin. Di destpêkê de, polîsan peşbinî kir ku gelek sûcdar hene.

Girtinê mizgeftan 
Li Viyanayê, du mizgeftên îslamî yên radîkal ên ku sûcdar lê diçûn û tê gotin ku beşdarî radîkalbûna wî avabûnên, hatin girtin. Ev in Mizgefta Tewhîd li Meidlingê, ku ji hêla IGGÖ ve di sala 2016-an de hatî damezrandin, û Mizgefta Melît Îbrahîm li Ottakring, ku ne di bin IGGÖ de ye. Tê gotin ku Mohammed.M ku bi sûcê endamtiya rêxistina terorê hat mehkûmkirin û Lorenz K. yê  ku di sala 2018an da ji ber planên êrîşê 9 sal cezayê hepsê lê hat birîn, tê gotin ku di vê dawîyê de cih girtine.

Dagirkerdên girtîgehan 
Li girtîgehên Awistiriya di 7an de Mijdara 2020, ji bo vekolîna 229 girtiyên ku ji ber sûcên terorê girtî ne, meylên radîkalbûnê an jî nenormaliyên din nîşan dan. Her wiha li 168 hucreyan lêgerîn hatin kirin. Di 12 girtîgehan de tespîtên ku bi berfirehî yen lêkolînkirin ragihandin. Piraniya van belgeyên wekî ji bo paşnavên tundrew têne kontrol kirin.

Çavkanî
Banksy

Banksy hunermendekî kolanê, çalakvanekî siyasî û derhênerê sînemayê yê binavûdeng ê Îngilîstanê ye ku navê wî û nasnameya wî nayê piştrastkirin û mijara spekulasyonê ye..

Ew ji salên 1990-an vir ve çalak e, hunera wî ya kolanê ya satirîk û epîgramên binketî mîzaha tarî bi grafîtîyên ku bi teknîka şablonê ya cihêreng hatî çêkirin, berhev dikin. Berhemên wî yên şiroveyên siyasî û civakî li seranserê cîhanê li kolan, dîwar û piran derketine. Karê Banksy ji dîmena binerd a Bristol derket, ku hevkariyên hunermend û muzîkjenan dihewand. Banksy dibêje ku ew ji 3D, hunermendek grafîtî û endamê damezrîner ê koma muzîkê Massive Attack, îlhama xwe girt.

Banksy hunera xwe li ser rûberên eşkere yên wekî dîwar û perçeyên fizîkî yên ku bixwe hatine çêkirin nîşan dide. Banksy êdî wêne û berhemên grafîtîyên xwe yên kolanan nafiroşe, lê "sazkirin"ên wî yên giştî bi rêkûpêk ji nû ve têne firotin, pir caran jî bi rakirina dîwarê ku li ser hatine xêzkirin. Gelek berhemên wî dikarin wekî hunera demkî bên binavkirin. Hejmarek hindik ji berhemên Banksy bi fermî, ne eşkere, bi riya ajansa Pest Control têne firotin, ya ku ji aliyê Banksy bi xwe ve hatî avakirin. Belgefîlma Banksy Exit Through the Gift Shop (2010) di Festîvala Fîlman a Sundance ya 2010 de yekem car derket. Di Çile 2011 de, ew ji bo fîlmê ji bo Xelata Oscarê ya Belgefîlma Herî Serketî bû berendam. Di 2014 de, ew di Xelatên Webby ya 2014an de wek Kesê Salê hate xelat kirin.

Grafîtên Banksy ji bo Zehra Doğan 
Di 16ê adara 2018an de, hunermendê grafîtê yê Îngilîstanê, Banksy li New Yorkê motîfek bi dirêjahiya 21 mêtreyan xêz kir, bi jimareyên reş ên ku rojên girtina Dogan nîşan didin. Grafîtî balê dikişîne ser rewşa hunermenda kurd Zehra Doğan a ku ji ber tabloyeke nêzî 3 salan di girtîgehê de ma. Zehra Dogan ji ber wêneyê wê yê bajarekî kurd ê ku bi awayekî hovane ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye xerakirin, ketibû girtîgehê. Jimareyên reş ên rojên girtina Doğan nîşan dide, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye. Ji The New York Times re axivî, Banksy got, "Ez bi rastî ji wê re hîs dikim... Min tiştên ku hêjayî cezayê girtîgehê ye, boyax kiriye."

Çavkanî 

Derhênerên fîlman ên îngilîz
Mirovên zindî
Ai Weiwei

Ai Weiwei (bi çînî: 艾未未; pinyin: Ài Wèiwèi), peykersaz, wênekêş, avahîsaz, kurator, blogger û çalakvanek çînî ye. Ew di 28ê tebaxa 1957an de li Pekînê ji dayik bû wek kurê helbestvan û rewşenbîr Ai Qing (1910-1996). Ew nîvbirayê wênesaz Ai Xuan e. Ew bi hunermend Lu Qing re zewicî ye û urekî wan ê bi navê Ai Lao heye.

Ai Weiwei di qada hunera serbixwe ya çînî de hunermendek sereke ye. Ew bi hunera xwe û bi performansên xwe yên hunerî yên provokatîv û siyasî li qada navneteweyî tê naskirin. Ew fîgurê dijberiya desthilatdariyê û nîşana azadiya derbirînê li Çînê ye. Ew yek ji 303 rewşenbîrên çînî ye ku Şertnameya 08 îmze kiriye, û bi eşkere helwesta hikûmeta Çînê ya li ser demokrasî û mafên mirovan rexne dike. Wek avahîsaz, ew şêwirmendê hunerî yê fîrmaya avahîsazî ya swîsreyî Herzog & de Meuron bû di dema avakirina Stadyûma Neteweyî ya Pekînê de ku ji bo Olîmpiyadên havînê yên 2008an hat çêkirin.

Di sala 2011an de bi îdiaya ji bacê reviyaye ji aliyê polîsan ve hatiye girtin û piştî 81 rojan bi kefalet hate berdan. Ji wê demê û pê de, ew bi şert dimîne û bêyî destûr nikare Pekînê biterikîne. Piştî ku pasaporta xwe ya çînî di 22ê tîrmeha 2015an de hilda, ew ji Çînê derket ku bi malbata xwe re li Berlîn, Almanya bi cih be, piştre mala xwe di sala 2019an de ber bi Cambridge, Keyaniya Yekbûyî, ve bar kir . Ji dawiya 2019an vir ve, ew li Montemor-o-Novo, bajarokek portûgalî ku li navçeya Évora, herêma Alentejo ye, dijî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1957
Mirovên zindî
Bethlehem

Bethlehem (Erebî: بيت لحم Bayt Laḥm; Îbranî: בֵּית לֶחֶם Bet Leḥem) bajarek li Kenara Rojava ya navendî, Palestîn e û bi qasî 10 km (6,2 mîl) li başûrê Orşelîmê ye. Nifûsa wê bi qasî 25,000 e,  û ew paytexta Walîtiya Bethlehem a Dewleta Filistînê ye. Aborî di serî de geştiyarî ye, di demsala Krîsmisê de, dema ku Xirîstiyan bo hecê diçin Dêra Zayînê, lûtkeyê geştiyaran bilind dibe. Cihê pîroz ê girîng ê gora Rahêlê li deriyê bakurê Bethlehmê ye, her çend niştecihên bajêr û kesên filîstîn bi serbestî nagihêjinê.

Cara ewil qala Bethlehmê di pêwendiya Amarna ya 1350-1330 BZ de tê kirin, dema ku gelê Kenanî di bajarokê de dijiyan. Mizgîniya Îbranî, ku dibêje ku bajarê Bethlehmê ji aliyê Rehoboam ve wek bajarekî keleh hatiye avakirin, wî bajarî wekî bajarê ku Dawid jê bûye dide nasîn, û wek cihê ku ew wek padîşahê Îsraêl hat rûnkirin. Mizgîniyên Metta û Lûqa Bethlehmê wekî cihê jidayikbûna Îsa destnîşan dikin. Bethlehem di serhildana Bar Kokhba ya sedsala duyemîn de ji hêla Qeyser Hadrian ve hate hilweşandin; ji nû ve avakirina wê ji hêla Empress Helena, diya Konstantinê Mezin, ku di sala 327 CE de avakirina Dêra wê ya mezin a Zayînê kir. Dêr ji hêla Sameriyan ve hate xirab kirin, ku di sala 529-an de di serhildanek de ew talan kirin, lê sedsalek şûnda ji hêla Qeyser Justinian I ve dîsa hate avakirin.

Bethlehem bû beşek ji Jund Filastin piştî fetha Misilmanan di 637 de. Desthilatdariya Misilman li Bethlehmê berdewam kir heya ku di sala 1099 de ji hêla artêşek xaçperest ve hate dagir kirin, ku li şûna oldarên Ortodoks ên Yewnanî yên bajêr yekî Latînî bi cih kir. Di nîvê sedsala 13-an de, Memlûkan sûrên bajêr hilweşandin, ku paşê di destpêka sedsala 16-an de di bin destê Osmaniyan de ji nû ve hatin avakirin.[8] Kontrola Bethlehmê di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem de ji Osmaniyan derbasî Îngilîzan bû. Bethlehem di sala 1948-an de di Şerê Ereb-Îsraîlî de ket bin desthilatdariya Urdunê û piştre di Şerê Şeş Rojan 1967 de ji hêla Îsraêlê ve hate kontrol kirin. Ji Peymana Osloyê ya 1995an vir ve, Bethlehem ji aliyê desthilatdariya Filistînê ve wekî beşek ji Herêma A ya Şerîeya Rojava tê birêvebirin.

Ji hêla dîrokî ve bajarokek Xiristiyan a Ereb, Bethlehem xwedan piraniyek misilman e, lê hîn jî wareke girîng ê  civatek xiristiyan a Filistînî ye. Niha ew ji aliyê bi dehan wargehên Îsraêlî û astenga Îsraêlî ya Kenara Rojava ve hatiye dorpêçkirin. Ev yek hem civakên misilman û hem jî yên xiristiyan ji ax û debara jiyana wan vediqetîne û dibe sedema koçeke berdewam aher du civakan.

Çavkanî
Regulation

Regulation  an rêzkirin û birêvebirina sîstemên tevlîhevin an teybet in. Ew komên qanûnî ne yên ku di biwarên cûrbecûr de heyîn wek biwarên biyolojî û Civak û sîlakolojî  de, lêbelê watiya regulation di her biwarekî de cûdan  ji biwarên dî. bo nimûne şêwazên awayê birêvebirinê di regulationa  biyolojiyê de cûdan ji yên regulationên karsaziyê an regulationên sîkolojiyê. Regulation di her yêk ji wan de wek sîstem û qanûnên cûda û teybet bi xwe ve  tê birêvebirin.

Çavkanî 

Polîtîkaya raya giştî
Tenzîm
Serhildana Babayiyan

Serhildana Babayiyan, serhildana peyrewên Wefayiyan Baba Îlyasê Xorasanî û şagirtê wî Baba Îshak e ku di sala 1240an de li ser axa Dewleta Selcûqiyan li Anatoliyê qewimiye.

Çavkanî 
Dîroka Tirkiyeyê
Elewîtî
Teybet

Teybet tak metafîzîk (bi îngilîzî: "particular" ) di metafizîkê de teybetiyek ku di gerdûnê de tê cûda kirin    û dikare teybetiya xwe hebe û dinav komeke tiştan de were nimûne kirin. Lêbelê, teoriyên hûrgelên razber an tropes jî hene. Bo nimûne, Feylesof Sokrate taybetiyeke xwe heye, jiber ku di dinyayê de, bi tinê yek Sokrate heye (bi tenê Sokratek heye yê ku mamosteyê Aflaton-î ye,  û mirov nikare kopîyeka dî ya feylesof Sokrat-î çêbike). Berevajî vê yekê rengê sor di gerdûnî de nebe tiştekî taybetî û yek jimare, jiber ku bi milyonan tiştên reng sor di gerdûnî de hene. (mînak bisîkletek û sêv û porê jinek, pir normal e, heke her sê bi rengê sor bin).

Çavkanî 

Objeyên fizîkî
Avakirin

Avakirina an Çêkirina Avahiyan, têgeheke giştî ye ku tê maneya awayê çêkirinê û piroseya çawanîya avakirinê têde berdewam dike heye ku proseya avakirinê bi dawî dihêt.   

Di çarçoweyê xwe ya herî berfireh de tê dastpêkirin. Ew yekem car  bi gelemperî ji plansazkirin û nexşeya avakirinê tê dest pêkirin, û  heye bi dawîhatinê berdewam dike.

Çavkanî 

Avahî
Çirav

Çirav, avzêm, avzêl, werte an cawa mazin, bi gelemperî li peravên gol û çeman têne dîtin. Ew bi gelemperî ji hêla giya û çîmen an qamîş ve têne derdor girtin. piraniya caran ava wan taqnî û şêlû ye.  

Çirav ji bo gelek cureyên teyran û zîndiyan jîngeheke minasib a jiyankirinê ye û gelek giyanberên wek bilbil, masî, beqan, çûkan tê de dijîn.

Agahiyên bingehîn 

Çirav ji bo gelek cureyên riwekan, heywan û kêzikan ku xwe bi jiyanê di şert û mercên lehiyê de an jî di şert û mercên din de adapte kirine, jîngehek peyda dikin.   de ji bo hilanîn û nûvekirina binê erdê xwedî rîzoman in. Nimûneyên gelemperî di nav de pisîk, mêş, papîrus û giyayên sawê hene. Ajalên avî, ji masî bigire heya salamanderan, bi gelemperî bi oksîjenek kêm di nav avê de dijîn. Hin dikarin li şûna wê oksîjenê ji hewayê bistînin, hinên din dikarin di şert û mercên kêm oksîjenê de bijîn.

Cureyên avzêl

Çavkanî 

Şiklên çemî
Gagawiz

Gagawiz, gagaûs, gagawûs an jî gagavûz (bi zimanê gagawizî: Gagauzlar) komekî tirkî li başûrê Moldovayê (Gagauzia, deverên Taraclia û Basarabeasca) û başûrê rojavayê Ûkraynayê (Budjak) dijîn. Gagawiz mesîhiyên ortodoks bûn. Têgîna "gagawiz" jî gelek caran wekî navekî kolektîv a tirkên ku li nîvgirava Balkanê dijîn û bi tirkiya gagawizî diaxivin tê bikaranîn.

Gagawiz li Moldova û Ûkraynayê dijîn. Ew li Qazaxistan, Qirgizistan, Ûzbêkistan, Bulgaristan, Yewnanistan, Romanya, Tirkmenistan, Tirkiye û hin li Rûsyayê jî hene.

Zimanê gagawizî ji şaxê zimanên tirkiya oxizî ye ku di nav wan de azerî, tirkî û tirkmenî hene.

Xelkê gagawiz xiristiyanên ortodoks in. Gagawiz wek xiristiyanên dînî tên naskirin.

Navdar 

 Enver Paşa, fermandarekî osmanî

Çavkanî
Dêra Ortodoks a Tirkî

Dêra Ortodoks a Tirkî an jî Patrîkxaneya Ortodoks a Tirkî ya Otokefal (bi tirkî: Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi) dêr û mezhebeke tirkperest a Dêra Ortodoks a mesîhiyên ortodoks ên tirk e.

Dîrok 
Di 15ê îlona 1922yan de Patrîkxaneya Ortodoks a Otokefal a Anatoliyê li Qeyseriyê ji aliyê Papa Eftîm I ve, ku piştgirê Civata Giştî ya Ortodoksên Tirk ên Anatolyayê bû, hat damezrandin.

Di sala 1924an de, rêveberê wan dest bi merasima bi tirkî kir û bi lez û bez piştgirî ji komara Atatürk a nû ya tirkî ya ku piştî hilweşandina Împeratoriya Osmanî ava bûbû, wergirt. Dêr piştgirên xurt ên komara Tirkiye û li dijî Împeratoriya Osmanî ne. Damezrênerê wan Papa Eftîm I di avakirina komara Tirkiye de xwedî rol bû. Peyvdarê dêra Tirkiyê soza parastina Komara Tirkiyê li hember her gefekê, çi neteweperwerên kurd be û çi ji dagirkerên biyanî be, da. Têkiliya dêrê bi rêxistinên dij-kurd ên wekî MHP’ê re heye.

Bûyera Ergenekon û neviya Papa Eftim I 
Di 22ê çilê 2008 de, Sevgi Erenerol, neviya Papa Eftim I damezrênerê dêrê û keça Papa Eftim III û xwişka primatê niha Papa Eftim IV, bi îdiaya ku pêwendiya xwe bi yekî re heye, hate girtin bi navê rêxistina binerd a neteweperest a bi navê Ergenekon. Di dema girtina wê de, ew berdevka Patrîkxaneyê bû. Her wiha hat îdiakirin ku Patrîkxane ji bo rêxistinê navenda wê ye. Sevgî Erenerol bi çalakiyên xwe yên neteweperestî û dijminatiya xwe ya li hember Patrîkxaneya Yewnan a Ecumenîk û Dêra Şandiyan a Ermeniyan baş dihat naskirin. Di dema Alparslan Türkeş de ji MHPê ku baskê siyasî yê gurên boz bû berendamê parlementeriyê bû.

Çavkanî 

Neteweperweriya tirkî
Qûna tirombêlê

Qûna tirombêlê an pişta tirombêlê, heke çî, di kurdiya kurmancî de, ev peyvek ne hêja jî be, lê  disan jî di nav kurmancan de wesan tê naskirin. Ew bi gelemperî di paşta wesayitan de cihê xwe digire. Mirov dikare tiştan bike tê de, ew tiştên ku ne pêwîst bin dipêşiya tirombêlê bin.

Dîzayn û wêne

Çavkanî 

Tirombêl
Kursiya otomobîlê

Kursiya otomobîlê ew kursî ye, ku di otomobîlan de tê bikaranîn. Piraniya kursiyên gerîdeyê ji materyalê erzan têne çêkirin. Lêbelê bi hêz in da ku li hember karanînê bikarin ji bo demê dirêj bimînin. Materyalên herî gelemperî polester e.

Kursiya kepçe û kursiyê rûkê

Çavkanî 

Tirombêl
Nataša Pirc Musar

Nataša Pirc Musar (jdb. ) parêzer û nivîskarek pirtûkan a slovenî ye. Ew Komîsera berê ya Agahdariyê (2004–2014), rojnamevan û seroka berê ya Xaça Sor a Slovenyayê (2015–2016). Ew wek yekemîn seroka jin a Slovenyayê kete dîroka welêt.

Pirc Musar herî zêde bi biryar û pirtûkên xwe yên li ser azadiya agahdarî, ramana dadrêsî, û dozên qanûnî yên payebilind tê zanîn. Wê herwiha nûneriya Melania Trump (jina Donald Trump a bi eslê sloven), partiya siyasî ya Sosyal Demokratên Slovenya, û xerîdarên din ên navdar kir.

Kurtejiyan 
Pirc Musar di sala 1992 de li Zanîngeha Ljubljana Fakulteya Hiqûqê xwend, ku Marko Ilešič çavdêrê wê bû. Di sala 1997 de, ew di îmtîhana baroyê de derbas bû, û paşê ew karek li Television Slovenya girt, ku şeş salan li wir wek rojnamevan û mêvandarê bernameya nûçeyan a navendî xebitî. Piştre, pênc salan, ew pêşkêşvanê bernameya nûçeyan a navendî ya 24UR di televîzyona bazirganî POP TV de bû. Di 2001 de, ew bû seroka beşa ragihandinê ya pargîdanî li Aktiva Group, ku mêrê wê Aleš Musar lê dixebitî.

Nataša Pirc perwerdehiya zêde li ba CNN li Atlanta qedand. Paşê xwendina xwe du semester li Zanîngeha Salford a Îngilîstanê berdewam kir, di wê demê de li BBC, Granada TV, Sky News, Reuters TV û Border TV staj kir. Di 2015 de wê doktoraya xwe li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Viyanayê bi teza li ser hevsengiyek adil di navbera mafên nepenîtiyê û azadiya agahdariyê de stend.

Pirc Mûsar di havîna 2022an de bi daxuyaniyên piştgiriyê yên welatiyan bû yekemîn namzet. Ji roja ku li hember Anže Logar di 13ê çiriya paşîn a 2022an de, demjimêr 22:00 danê êvarê pêşbirk hat kirin, %90ê dengan hatin jimartin, ji wan %54 ji wê re çû. Bi vî havî di gera duyemîn a hilbijartinên serokatiyê de di çiriya paşîn a 2022 de, ew wek yekem seroka jin a Slovenyayê hate hilbijartin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1968
Mirovên zindî
Serokkomarên Slovenyayê
Zanîngeha Charles

Zanîngeha Charles (, UK; ; ; ), ku wekî Zanîngeha Charles li Pragê an jî di dîrokê de wekî Zanîngeha Pragê () tê zanîn, zanîngeha herî kevn û herî mezin a Komara Çekyayê ye Ew yek ji kevintirîn zanîngehên Ewropayê ye ku di xebata berdewam de ye.

Îro, zanîngeh ji 17 fakulteyên li Prague, Hradec Králové, û Plzeň pêk tê. Zanîngeha Charles yek ji sê zanîngehên herî mezin ên Ewropaya Navendî û Rojhilat de ye. Di cîhanê de di rêza 200–300 de ye.

Çavkanî 

Zanîngeh
Zanîngeha Ewropaya Navîn

Zanîngeha Ewropî ya Navendî (Central European University, CEU) zanîngehek lêkolînê ya taybet e ku li Awistirya, Mecaristan, û Dewletên Yekbûyî, bi kampûsên li Viyana û Budapest ve hatiye pejirandin. Zanîngeh bi hêza xwe di zanistên civakî û zanistên mirovî, rêjeya xwendekar-fakulteya kêm, û laşê xwendekarê navneteweyî de tê zanîn. Rêgezek bingehîn a mîsyona zanîngehê, pêşvebirina civakên vekirî ye, wekî encamek nêzîkbûna wê bi Weqfên Civaka Vekirî re.

Çavkanî 

Zanîngehên Mecaristanê
Zanîngeha Edinburghê

Zanîngeha Edinburghê (bi înglîzî: University o Edinburgh, skotlendî: Oilthigh Dhùn Èideann; bi kurteya Edin. di paşnavdêran de) zanîngehek lêkolînê ya gelemperî ye ku li Edinburgh, Skotlendayê ye. Di 1582an de ji hêla key James VI ve destûrnameyek key hate dayîn û di 1583-an de bi fermî hate vekirin, ew yek ji çar zanîngehên kevnar ên Skotlendayê û şeşem zanîngeha herî kevn e ku di xebata domdar de li cîhana îngilîzîaxêv e.

Zanîngeh li Edinburgh ku di dema Ronakbîriya Sketlendî de bibe navendek rewşenbîrî ya sereke rolek girîng lîst û beşdarî kir ku bajar bi navê "Atînaya Bakur" were binavkirin. Edinburgh di nav zanîngehên herî pêşîn ên Keyaniya Yekbûyî û cîhanê de cih digire.

Çavkani

Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî
Zanîngeha Viyanayê

Zanîngeha Viyana (bi almanî: Universität Wien) zanîngehek lêkolînê ya gelemperî ye ku li Viyana, Avusturya ye. Ew ji hêla Duke Rudolph IV ve di 1365an de hate damezrandin û zanîngeha herî kevn a cîhana almanîaxêf e. 

Digel dîroka xweya dirêj û dewlemend, zanîngeh bûye yek ji mezintirîn zanîngehên Ewropayê, û di heman demê de yek ji navdartirîn, nemaze di Zanistên Mirovî de. Ew bi 21 xelatgirên xelata Nobelê re têkildar e û ji gelek zanyarên dîrokî û hem jî girîngiya akademîk re bûye mala akademîk.

Çavkanî 

A
Naksos

Naksos (bi yewnanî: Νάξος Naksos), giraveke nav behra Egeyê ye. Nav sînorên dewleta Yewnanistanê ye. Di nav komgiravên Kîkladê ye.

Aboriyên giravê piranî li ser geştyariyê ye.  Li giravên derdora wî av kêm e , lê li giravê avî ye. Çiyayê Zeus (Zas) pir ewran kom dike ji ber wê giravê baran zêde tê.

Di mîtolojiyê yewnanî de ev girav wiha tê behskirin: Têseûs li vê giravê da  xoşewîstê xwe Arîadnê diyariya Dionîsos ra dike.

Çavkanî 

Ege
Giravên Yewnanistanê
Mîtolojiya yewnanî
Çiyayê Şiharayê

Çiyayê Şiharayê yan jî Şihara, (bi gurcî: შხარა) çiya û beşek rêzeçiyayên Qefqasyayê ne ku xala herî bilind a Gurcistanê ye. Çiya li nêzîkî sînorê Rûsya û Gurcistanê ye ku ji aliyê bakur ve li herêma Kabardino-Balkaria ya Rûsyayê ye û ji aliyê başûr ve li herêma Svaneti ya Gurcistanê ye. Şihara 88 kîlometre li aliyê bakurê bajarê Kutaisi ye ku dûyemîn bajarê herî mezin ê Gurcistanê ye û nêzîkê bajaroka Mestia ya Svanetiyê ye. Lûtke li beşa navendî ya Çiyayê Qafkasyaya Mezin e ku li başûrê rojhilatê Çiyayê Elbrusê ye ku çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.

Morfolojî
Şihara xala bilind û lengera rojhilatî ya girseyek e ku bi navê Dîwarê Bezingî (yan Bezengi) tê zanîn ku ji kêlekek ve 12e kîlomêtre dirêjahiya çiyayê heye. Çiya lûtkeyek bilind û asê ye ku li herêmek pir bi qeşayî û ji bo hilkişîna çiyageran çiyayek dijwar e. Rûbera çiyayê ji aliyê bakur (li aliyê Rûsyayê) 1.500 mêtre bilind e û çend rêyên hilkişînên dijwar ên klasîk vedihewîne. Binlûtkeya girîng a Şihara ya Rojava ku bi 5.068 mêtre bilind e, bi serê xwe armancek hilkişînê ye û gerîdeyek ji tevahiya Dîwarê Bezingi wekî "sefera herî dirêj, herî dijwar û herî bikêrhatî ya Ewropayê" tê hesibandin.

Dîrok
Ev lûtke yekem car di sala 1888an de bi riya bakurê rojhilata Ridge ku ji hêla tîma Brîtanî-Swîsreyî rapelînvanê îngilîzî John Garford Cockin û rêberên Swîsreyî Ulrich Almer û Christian Roth ve rapelîna çiyayê hatiye pêkanîn. Ev rê hê jî yek ji rêyên hêsan û populer ên rapelîna li çiyayê ye. Yekemîn bi temamî ya rapelîna Dîwarê Bezingî, di sala 1931ê de ji aliyê çiyagerên Awistiryayî K. Poppinger, K. Moldan û S. Schintlmeister ve hatiye pêkanîn.

Çavkanî

Rêzeçiya
Çiyayên Gurcistanê
Sarker

Sarker, madeyê sarker (bi îngilîzî: coolant) bi gelemperî şile an gazî ye, ji bo kêmkirin an kontrolkirina germahiya tirombêlê tê bikaranîn.

Çavkanî 

Tirombêl
Çiyayê Dixtau

Çiyayê Dixtau (bi rûsî: Дыхтау, Dixtau, bi zimanê karaçay-balkar: Дых тау, Dix tau), çiyayek e li Kabardîno-Balkariya, Rûsyayê. Lûtkeya wê bi qasî pênc kîlomêtre li nêzîkî bakurê sînorê bi Gurcistanê re radiweste.

Rêyên rapelînan
Dixtau yek ji lûtkeyên Qafkasyayê ye ku li seranserê Qeşaya Bezingiyê ber bi Dîwarê Bezingi ve tê. Rapelîna yekem di sala 1888an de ji hêla Albert Mummery û Heinrich Zurfluh ya Meiringen ve di wê demê de ku serkevtinek girîng bû, pêk hatiye. Rêya wan a berbi SW Ridge êdî wekî rêça normal nayê bikar anîn ku niha Rêya Bakur tê binavkirin bi pileya 4B (bi pilekirina rûsî) hatiye kategorîzekirin.

Rêyên rapelînan Ji Misses Kosh dest pê dike, bi derbasbûna Ridge West of Misses-Tau ve tê gihîştin û piştre berbi Bivouac a rûsî ya ku ji hêla qeşayên daleqandî ya ku ji Ridgeya Bakur a Dykhtau dadikeve, çar demjimêran ji Misses-Koshê, didomîne. Dema ku di navbera Misses-Tau û Dykhtau de deverek tê bidestxistin, Ridgeya Bakur heya lûtkeyê tê şopandin. Du roj û nîv ji Kampên Rûsî bihêlin, li Rija Bakur çend rawestingehên kampan hene.

Çavkanî

Çiyayên Rûsyayê
Vezîvirandin

Vezîvirandin an recycling pêvajoya veguherandina madeyên bermayî li malzemeyên nû û tiştên nû ye. Vegerandina enerjiyê ji madeyên bermayî bi gelemperî di vê têgehê de cih digire.

Vezîvirandina materyalek bi kapasîteya wê ya ji nû ve bidestxistina taybetmendiyan ve girêdayî ye, ya ku ew di rewşa xwe ya eslî de hebû. Ew alternatîfek ji avêtina "konvansiyonel" e ku dikare materyalê xilas bike û alîkariya kêmkirina emîsyonên gaza serayê bike.  Di heman demê de ew dikare pêşî li îsrafkirina materyalên bikêrhatî bigire û xerckirina madeyên xav ên nû kêm bike, herwiha karanîna enerjiyê, qirêjiya hewayê (ji şewitandinê) û qirêjiya avê (ji dagirtina erdê) kêm bike. 

Vezîvirandin pêkhateyek sereke ya kêmkirina bermayiyên nûjen e û pêkhateya sêyemîn a hiyerarşiya bermayiyên "Kêmkirin, Ji nû ve Bikaranîn û Vegerandin" e.  Ew domdariya jîngehê bi rakirina têketina madeya xav û beralîkirina bermayiyên di pergala aborî de pêş dixe.  Hin standardên ISO yên girêdayî vezîvirandinê hene, wek ISO 15270:2008 ji bo bermahiyên plastîk û ISO 14001:2015 ji bo kontrolkirina rêveberiya jîngehê ya pratîka vezîvirandinê.

Materyalên vezîvirandinê gelek cûreyên cam, kaxiz, karton, metal, plastîk, lastîk, tekstîl, batar û elektronîk dihewîne.  Kompostkirin û ji nû ve bikaranîna bermahiyên biyolojîk - wek bermahiyên xwarin û baxçe - jî rengekî vezîvirandinê ye. Materyalên ji bo vezîvirandinê an ji navendek vezîvirandinê ya malê re têne radest kirin, an jî ji qutikên kêlekê malan têne hildan, dûv re ji bo çêkirina hilberên nû têne dabeş kirin, paqij kirin û ji nû ve têne hilberandin.

Di pêkanînên îdeal de, ji nû ve vezîvirandina materyalek peydakek nû  ya heman materyalê çêdike - mînakî, kaxeza nivîsgehê ya hatî bikar anîn dê bibe kaxezek nivîsgehê ya nû, û kefiya polistirenê wê di polîstirenek nû de bê bikar anîn. Hin cureyên malzemeyan, wek tenekeyên metal, bêyî ku paqijiya xwe winda bikin, dikarin gelek caran ji nû ve bên çêkirin. Bi materyalên din re, ev bi gelemperî dijwar an pir biha ye (li gorî hilberîna heman hilberê ji madeyên xav an çavkaniyên din). Ji ber vê yekê "vezîvirandina" gelek hilber û materyalan, ji nû ve karanîna wan di hilberîna materyalên cihêreng de (mînak, karton) vedihewîne, ji ber nirxa wan a xwerû (wekî lîpa ji bataryayên gerîdeyê û zêrê ji panelên çapkirî), an jî xwezaya wan a xeternak (mînak rakirin û ji nû ve karanîna kermê ji termometre û termostatan).

Çavkanî
Durû

Durûyî (bi îngilîzî Hypocrisy, bi almanî Heuchelei ) nîşandana hestekê ne rast û  derwkî ye  ku  dihê nîşandan ji hêla hindek mirovan ve jibo hindek mirovên din .Durûtî ji destpêka dîroka mirovatiyê ve bûye mijareke balkêş dinav milîtan de, û ji hêla helbestvan û edebiyata gelêrî ve hatiye vexwendin e. Dûrû dinav mirovan de bi gelek coreyan dihên wesif kirin . Ewin ên pir dilxweşin bi bûn bûyarên nexweş, lêbelê rûkên xwe bi rengekî xemgîn nîşandidin. Xwestekên wan herdem jibo çêbûnên xirab û nexş in, lêbelê bi gotin ya baş û xweş dibêjin û xwe diyar dikin ku kesên xemxoûr û wefane ji bo kesên derdorê xwe. Bo nimûne dibe kesek di Wîkîpediyayê kurmancî de bê, û xwe dîyar dike ku xizmeta ziman û çandê kurmancî dike, lê di rastî de, karên wî di vaji ne, û tinê kar jibo Xirabkirin a gotaran bike. Kesên durû ne dijminek aşkire ye, belku nêzîk mirov e û xwe bi haval û dostê mirovan yê nêzîk dibîne, lê di rastî de ew bi êşan û kêmbûna dardor xwe kêf xweş dibe. Hemû ew dilxirabî yên mirovên durû heyîn. dibin Sedam ku kesên durû ji hêla mirovan ve wek kesên hov û pîs û nafirt lêkirî bên vexwendin.

Dîrok

Psychology 
Durûtî demeke dirêj bala psîkologan dikişîne.

Psîkolojiya Evolutionary 
Robert Wright nivîsand ku "Mirov di rêza alavên xwe yên exlaqî de celebek spehî ye, di meyla xwe ya xirab bikar anîna wê de trajîk e, û di nezanîna xwe ya destûrî ya xelet de jî xemgîn e."  Însan pir jêhatî ye ku li hember baweriyên kesên din bisekine, lê gava ku dor tê ser baweriyên xwe, ew meyla wan dikin ku wan biparêzin, ne ku wan dijber bikin.  Vedîtinek domdar a lêkolîna psîkolojîk ev e ku mirov di têgihiştinên xwe yên li ser yên din de pir rast in, lê bi gelemperî di têgihiştina xwe ya li ser xwe de nerast in.  Mirov mêldar in ku kesên din bi tevgerên xwe dadbar bikin, lê difikirin ku ew di derbarê xwe de agahdariya taybetî hene - ku ew dizanin ku ew di hundurê xwe de "bi rastî mîna" ne - û bi vî rengî bêyî hewldan rêyên ravekirina kiryarên xweperest peyda dikin, û xeyala ku ew diparêzin. ji yên din çêtir in.

Feylesofî

Çavkanî 
Derûnnasiya exlaqê