nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Cevdet Döğer

Cevdet Döğer (wekî tê gotîn bi Abdullah Kurd, û bi navê Abdullah al-Kurdi an Selaheddîn jî tê zanîn), (jdb. sala 1977 li Amed - m. di sala 2011 li Çeçenistan), şorêşvanekî ya îslamî yê kurd bû, ku li welatên Çeçenistanê de şer dikir. Döğer cîgirê sereke yê fermandarê meydanî ya Erebistana Siûdî Muhannad bû. Kurd di 3ê Gulan sala 2011an de li herêma Cheberloevsky di Çeçenîstanê ji aliyê hêzên artêşen Rûsyayê hat kuştin.

Jiyana destpêk û çalakiya serhildanê 
Kêm ji destpêka jiyana Döğer tê zanîn, lê tê gotin ku ew li herêma kurdên Tirkiyê, belkî li herêma Diyarbekirê ji dayik bûye. Ew di sala 1999an de ji gundê xwe yê zikmakî çûyê Bakurê Qefqasyayê piştî derbasbûna di Pankîsî ya Gurcistanê re.  

Di dema mirina wî de belgeyên nasnameya Tirkî û Gurcî yên "Cevdet Döger" di çenteyê Kurd de hatin dîtin, ku piştî demekê ji aliyê Hikûmeta Rûsyayê hatî dîtin. Lêbelê hikûmeta Tirk û Gurcistanê her du jî diyar kirin ku di databasesên wan de kesek wisa nehatiye qeydkirin, ev tê wê wateyê ku belgeyên îhtîmala xelet in. Dîroka diyarkirî ya jidayikbûnê, 20ê Avrêl, 1977, jî pir bi guman bû, ji ber ku ev tê wê wateyê ku ew di 14 saliya xwe de beşdarîya şer bû.

Çavkanî 

 Kurd
Jidayikbûn 1977
Mirin 2011
Lazên Tirkiyeyê

Lazên Tirkiyeyê, (bi tirkî: Türkiye Lazları, bi lazî: ლაზეფე თურქონაშე Lazepe Turkonaşe) hevwelatiyê Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe laz in. Laz komeke etnîkî wekî xwecih li rojhilatê peravên Deryaya Reş a Tirkiyeyê û başûrê rojavayê Gurcistanê ye. Lazên Tirkiyeyê bi piranî di parêzgehên Rize û Artvînê dijîn.

Navdar 

 Kemal Pir, yek ji damezirinerên Partiya Karkerên Kurdistanê 
 Kâzım Koyuncu, stranbêjekî laz

Çavkanî 

Laz
Tirkiye
Xetên Nazca

Xetên Nazkayê çend jeoglîfên mezin ên kevnar in ku li başûrê Perûyê di axa Çola Nazcayê de hatine kolandin.

Ew di navbera salên 500 BZ û 500 piştî zayînê de bi çêkirina kortên hûrik  di heriyê de, bi rakirina keviran û bi eşkerekirina axên rengdar hatine afirandin. Du qonaxên sereke yên xetên Nazca hene: qonaxa Paracas ji 400 heta 200 BZ diajo û qonaxa Nazca ji 200 BZ heta 500 piştî zayînê. Di salên beriya 2020an de, ji 80 heya 100 fîgurên nû bi rêya bikaranîna dronan hatine dîtin, û arkeolog bawer dikin ku hêj bêtir figurên nedîtî hene.

Pir xet rasterast li ser rûerdê dimeşin, lê sêwiranên fîgurî yên heywan û nebatan jî hene. Meznahiya jeoglîfên fîgurî yên balkêş di navbera 400 û 1'100 metre ne. Dirêjahiya hemî xetan bi hev re ji 1'300 km zêdetir e, û bi tevahî qadek bi qasî 50 km2 digire. Xet bi gelemperî 10 heta 15 cm kûr in. Ew bi rakirina erdê jorîn an keviran hatine çêkirin da ku binê erdê yê zer-gewr eşkere bibe. Firehiya xêzan bi gelemperî digihêje 30cm heya 33cm, lê li hin deveran firehiya wan digihîje 1,8 m.

Hin fîgurên Nazca çêtirîn ji hewayê têne dîtin (li dora 500 m), her çend ew ji zozanên derdorê û cihên din ên bilind jî xuya dibin. Fîgur bi gelemperî ji yek rêzek domdar hatine çêkirin. Yên herî mezin bi qasî 370 m dirêj in. Ji ber îzolebûna wan û avhewaya hişk, bêba û deştî, xet bi piranî bi xwezayî hatine parastin. Guhertinên hewayê yên ku pir kêm pêk tên dibe ku bi demkî sêwiranên gelemperî biguhezînin. Ji sala 2012an û pêde, tê gotin ku xet ji ber çalakiyên kesên ku li van deran dijîn hinkî xera bûne.

Fîgur xwediyê kompleksîteyên cûda ne. Bi sedan xêz û şeklên jeometrîk sade ne; Ji wan zêdetirî 70 sêwiranên zoomorfîk in, di nav wan de çewrik, pîrê, masî, kondor, masîxwer, meymûn, zozan, kûçik, pisîk û mirov. Şiklên din jî dar û kulîlk in. Zanyar di ravekirina armanca sêwiranan de xwediyê nêrînên cuda ne, lê bi giştî girîngiya olî didin wan. Ew di sala 1994 de wekî Mîrateya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatine destnîşankirin.

Çavkanî
Hanûka

Hanûka () an cejna ronahiyê cejneke cihû ye ku ji nû ve vejandina Orşelîmê û vekirina Perestgeha Duyem bi bîr tîne. Pîrozbahî digihêje heya serhildana Makabiyan ya ku li dijî Împeratoriya Seleukî di sedsala 2an b.z. de pêk hatibû.

Hanûka heşt şev û rojan diajo û li gorî salnameya îbranî di 25ê Kislevê de dest pê dike. Li gorî salnameya gregorî di navbera dawiya çiriya paşîn û dawiya kanûna paşîn de tê pîrozkirin. Festîval bi pêxistina mûmên li ser mûmdankekê tê pîroz kirin, ku bi gelemperî jê re menora an hanukkiya tê gotin. Menora ji neh şaxan pêk tê û li ser her yekê mûmek tê danîn. Şaxa navendî bi gelemperî ji yên din bilindtir an xwartir e û mûma wê ji bo ronîkirina heşt mûmên din tê bikaranîn. Ji vê mûmê re şemaş () tê gotin. Her şev mûmeke din bi alîkariya şemaşê tê pêxistin heya ku di şeva dawî ya cejnê de agirê her heşt mûman bi hev re dişewitin. Ji bo pîrozbahiyê stranên Hanûka tên xwendin, lîstika dreidel tê lîstin û xwarinên latkes û sufganiyot têne amadekirin. Ji salên 1970î vir ve, tevgera navneteweyî ya Cabad Haşdî li gelek welatan menorayeke mezin li cîhên giştî ronî dikin.

Hanûka di eslê xwe de wekî cejneke bi awayê Sukkot hatiye sazkirin, lewma ew di warê olî de betlaneyeke piçûktir e. Lêbelê, Hanûka li DYAyê û deverên din, nemaze di nav cihûyên laîk de, gihîştiye girîngiyekê, ji ber ku pir caran di demsala betlaneyê de dikeve ser cejna Noelê.

Çavkanî 

Çanda cihû
Cejnên dînî
George Santayana

George Santayana (jdb.  - m. ) fîlozof, helbestvan û nivîskarê amerîkî ku bi eslê spanî bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskarên amerîkî
Fîlozofên spanî
ChatGPT

Chat Generative Pre-trained Transformer yan jî bi kurtasî ChatGPT, boteke hevpeyvînê (diyalog) ye ku ji hêla şîrketa OpenAIê ve hatiye pêşve xistin û di çiriya paşîn a sala 2022an de hatiye weşandin. ChatGPT wekî prototîpek hate destpêkirin û ji bo bersivên xwe yên berfireh û bersivên eşkereyên di warê zanîn de  di demekê kurt de bal kişandiye ser xwe.

Taybetmendî
Li gorî amûrê berê InstructGPTyê, ChatGPT hewl dide ku bersivên xelet û xapînok kêm bike. Di mînakekê de, dema ku ji InstructGPT pirsa "Ji min re bêje ka kengê Christopher Columbus di sala 2015an de hatiye Dewletên Yekbûyî" wekî rast qebûl dikir. ChatGPT agahdariya li ser seferên Columbus û agahdariya li ser cîhana nûjen bikar tîne ku tevî têgihiştinên Columbus ji bo avakirina bersivek ku texmîn dike ka dê çi bibe ger Columbus di sala 2015an de were Dewletên Yekbûyî.

Çavkanî

Teknolojî
Wörschach

Wörschach gundekî di navçeya Liezen de yê. <span>Nifûsê Gund 1150 yê (1ê Çile 2022). Ew gund ji bo Keleya Wolkenstein gelek di kesên Geştyarî navdar ê.

Çavkanî 

Steiermark
Rottenmann

Rottenmann, bajarekî bi ser parêzgeha Steiermark a Awistiryayê ye. Rottenmann di heman demê de bajarokê herî kevn ê navçeyê û yek ji kevintirîn bajarên li Awistiryayê ye.

Çavkanî 

Bajarên Awistiryayê
Asoya Helbesta Kurdî

Asoya Helbesta Kurdî malper û sepaneke helbestan a bi kurdî (kurmancî, dimîlkî û soranî) ye ku ji aliyê Rênas Xendekî û Mazlum Ozdogan ve hatiye çêkirin û tê birêvebirin. Di malperê de niha (2022) 3.814 helbest û 503 helbestvan hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 

Malperên kurdî
Qeyserî (bajar)

Qeyserî (bi tirkî; Kayseri), bajarêkî di Anatolya Navînê yê. Ew bajar paytexta parêzgeha Qeyserî yê, ku bi heman navî li Kapadokya di Tirkiye yê. Bajar hîn di sala 2000 de 536,392 nifûsa xwe bû û parêzgeha Qeyserî 1,50 mîlyon Kes niştecî nê.

Bajarên Tirkiyeyê
Kapadokya
Serbên Tirkiyeyê

Serbên Tirkiyeyê hevwelatiyên Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe serb in an jî kesên ku li Serbistanê ji dayik bûne û li Tirkiyeyê dijîn in. Serbên Tirkiyeyê bi piranî li bajarên Stembol, Kocaeli, Enqere, Antalya û Îzmîrê dijîn. Piraniya wan bi zimanê serbî nizanin û bi zikmakî tirkî diaxivin.

Dîrok 
Di serdema Împeratoriya Osmanî de piraniya erdên Balkanê di bin kontrola osmaniyan de bû. Ji ber sedemên wekî aborî û sirgûnkirinê, gelek serb koçî Stembol û Anatolyayê kir. Di  de Keleya Belgradê bi 250.000 leşkerên osmanî û jî 100 zedetirî gemiyan ji aliyê Silêman Şah ve hatiye girtin. Dûre, piraniya bajar hat xirabkirin û tevahiya nifûsa wî ya Xirîstiyanên Ortodoks ji bo Stembolê hatin sirgûnkirin ku devera ku sirgûnbûn ji hingê ve wekî daristana Belgradê hatiye zanîn.

Gelek yenîçeriyên osmanî bi eslê xwe serb bûn û di zarokatiya xwe de ji malên xwe hatibûn birin û li Împeratoriya osmanî de perwerde dîtin. Hin serb meqamên siyasî bi dest xistine û çend Wezîrên Mezin jî wek serb hatine dinyayê.

Çavkanî 

Serb
Gelên Tirkiyeyê
Mîtolojiya germanî

Mîtolojiya germanî efsaneyên gelên german, di nav de mîtolojiya norsî, mîtolojiya anglosaksonî û mîtolojiya germanî ya parzemînê vedihewîne. Ew hêmanek sereke ya paganîzma germanî bû.

Jêder
Ji ber ku zimanên germanî ji zimanê proto-hindûewropî pêş ketine, mîtolojiya germanî jî di dawiyê de pêşveçûnek mîtolojiya proto-hindûewropî ye. Bermahiyên şûnwarnasiyê ên wekî petroglîfên li Skandînavyayê bi kêmî ve ji Serdema Bronz a Norsî ve di mîtolojiya germanî de domdariyê pêşniyar dikin .

Çavkanî li ser mîtolojiya germanî
Çavkaniyên nivîskî yên pêşîn ên li ser mîtolojiya germanî wêjeya nivîskarên romayî ne.

Çavkanî 

Mîtolojiya germanî
Necdet Ünüvar

Necdet Ünüvar (jdb. 6ê Hezîran 1960 li navçeya Ceyhanê ya Edeneyê) endokrinologê, mamosteyê zanîngehê û siyasetmedarê Partiya Dad û Geşedanê yê.

Necdet Ünüvar di Zanîngeha Erziromê Fakulteya Tipê xwendiyê. Perwerdeya xwe ya pîşeyî di warê nexweşiyên navxweyî, endokrinolojî û nexweşiyên metabolîk de li Nexweşxaneya Zanîngehê ya Wezareta Tenduristiyê li Enqereyê wergirt. Necdet Ünüvar paşê bû mamoste û profesor. Di Fakulteya Tipê ya Zanîngehê Erzîromê de profesorê nexweşiya navxweyî bû. Her wiha li heman zanîngehê Seroka Beşên Endokrinolojî û Nexweşiyên Metabolîk jî kir. Ünüvar bû Sekretera Wezareta Tenduristiyê. Di 23ê Dema qanûndanînê ya Meclisa Mezin a Tirkiyeyê, parlemena parêzgeha Edeneyê yê. Necdet Ünüvar ji hilbijartinên 2007ê yên parlemena Tirkiyeyê vir ve ev wezîfe girtiye.

Necdet Ünüvar îngilîzî dizane, zewicî yê û sê zarokên wî hene.

Tirk

Girêdanên malperê 

 Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê: Jînenîgariya Necdet Ünüvar

Jidayikbûn 1960
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kesên ji Edeneyê
Keyaniya Romayê

Keyaniya Romayê li gorî dîroknasan serdema şaristaniya Romaya Kevnarê ya yekem e. Çaxê ku Romûlûs û Remûsê bajarê Romayê avakirin dest pê dike, heya keya dawî Tarquinius Superbus dikeve dom kiriye. Serdem 753an b.z.  de dest pê kiriye, 509an b.z. de xilas bûye. Derheqê vê serdemê çavkanî pir kêm in.

Damezrandina bajarê 
Piştî Romûlûs birayê xwe Remûsê kuşt bajarê li ser gira Palatînayê ava kir û navê xwe danî bajarê. Xulam û azad hişt her kes bê te bajar. Mêzrekên dînî, siyasî û hiqûqî ava kir. Keyanî bi wî awayî hat damezrandin û Romûlûs bû key.

Romûlûs ji hêla sabînan hate dawetkirin şengekî. Li wir romayî 30 jinên sabînan revandin û bi zorî bûne mêrê wan. Piştî wê bûyerê navbera romayî û sabînan şer derket lê sabîn nekariyan Romayiyan. Aşitiyekî kirin Romûlûs û keyê sabînan Titus Tatius bûn keyên hevbeş. Piştî 37 salan desthilatdariyê Romûlûs winda bû keyên din hatin cihê wî.

Bilindbûna Şaristaniyê û Ketina Keyan 
Piştê Romulus demekî kin bajêr ma bê serî lê wextekî şunde senato Numa Pompiliusê bijart. Ew sabînî bû. Pir dîndar bû ji ber wê reformên dînî çêkir, lê piştî wî Tullus Hostilius bû key, reformên wî xirab kirin. Bi sabîniyan re şer kir bajarê Alba Longayê xirab kir gelheya wê jî entegreyê Romayê kir. Piştê wê bi dorê Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius û dawiyê jî Lucius Tarquinius Superbus bûn key. Her yekî hin şeran hin reforman keyaniyê mezin kirin.

Dawiya keyaniyê tecewiz kirina jina senatorê ji aliyê kurê keyê Sextus Tarquiniusê dest pê dike. Jina senatorê Lucretia ji şermiya bûyerê xwe kuşt. Ev bûyer bû sedema şoreşekî. Di sala 509an b.z. de Key Tarquinius Superbus ji bajêr hate avêtin. Komara Romayê hate damezrandin. Junius Brutus û Tarquinius Collatinus bûne konsûlê komarê yê yekem.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Roma
Romaya Kevnare
509 b.z.
Hilweşînên sedsala 6an b.z.
750î b.z.
Dewletên dîrokî
Zemahşerî

Zemaxşerî (bi farisî : محمود زمخشری ; 18'ê adarê 1075 - 13'ê pûşperê 1144) alimekî îslamî yê îranî bû.

Alimê Îslamî û filozofê bi eslê faris bû ku di qada ilmên islamî yên weke tefsîr, kelam, fiqih, ferheng û belaxet de lêkolînên çêkiriye û berhemên curbecur daye. Li sala 1074an de li gundê Zemaxşer ê Xwarezm ji dayik bûye, li 1144an di şevekê erefê de li Kohne Urgenç miriye

Çavkanî

Jidayikbûn 1070î
Mirin 1140î
Edene (parêzgeh)

Parêzgeha Edene (bi tirkî Adana ili) parêzgehekî Tirkiyeyê ku li navenda Kîlîkyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Adana ye, ku %79ê rûniştvanên parêzgehê li bajar dijîn.

Navçeyên Edene
Dubrovnik

Dubrovnik, bajarêkî li Kroatya ya ku ji aliyê turîzmê ve gelek navdar e.
Paytextên dewletên dîrokî
Pêleûs

Mîtolojiya Yewnanî de bavê leheng Axîleûs, Mêrê Nêrêîd Tetîs e. Keyê Ftiayê bû. Pêleûs û birayê wê Telamon hevalên Hêraklêsê bûn.

Mîta Pêleûs
Pêleûs û birayê wê Telemon zir birayê xwe Fokusê kuştin. Ji ber cezayê  Aegînayê revîn hatin Ftîayê. Li wir key Eurîtîon wan bêsûc kir û keça xwe Antîgoneya Ftiayî da Pêleûsê. Wextekî şûnde Key û Pêleûs bi hev ra derketin nêçîra Berana laş zêr. Piştî wê dîsa bi hev ra çûn nêçîra Beraza kovî yên Kalîdonyayê, wê nêçîrê da Pêleûs bi xeletî Key Eurîtîon kuşt. Pêleûs ji ber vê bûyerê nekarî Ftîayê bimîne ji wir jî revî.

Pêleûs li Îolkosê aliyê key Acaktusê ji ber kuştina Eurîtîonê bêsûc hat qebûlkirin. Hevjîna Acaktusê Astîdameîa aşiqê Pêleûsê bû lê Pêleûs vê yekê qebûl nekir.Astîdameîa nameyeke ji Antîgonêyê ra şand. Nameyê da nûçeya zewaca keça Acaktus û Pêleûsê da. Antîgonê vê nûçeyê bawer kir û xwe daliqand.Astîdameîa dîsa nesekinî iftira avêt ser Pêleûsê got dest avêtiye namusa min lê nekariye. Acaktus Pêleûsê bire Çîyayê Pelîonê nêçîrê. Li wir Pêleûs kete xewê , Acaktus wê bê çek hişt u vegeriya. Dema Pêleûs hişyar bû hindik mabû Hespmêr (Sentor) an êrîşê wê bikira. Lê hespmêrê zana Sentor Kherion şûrê wê dîsa da wê. Hin çavkaniyan de Hermês şûrê wê da. 
Pêleûs vegeriya Îolkosê pê hêzên xwe Acaktusê kuşt , Astîdameîayê perçiqand û perçeyên wê bin siwariyan da perçiqand.

Zewaca Pêleûs û Tetîsê

Pêleûs rasta Proteûs hat , Proteûs ji wê ra rêya destxistina Tetîsê got:
Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne , heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede 
Li Magnesîayê leheng , xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs zewacê qebûl dike.

Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîksê pêştir Posîdon du hespên nemir: Balîûs û Xanthus , diyarî dawetê kir.

Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû,  bû Axîleûs.

Çavkanî

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Keyên mîtolojiya yewnanî
Mele Tahirê Kewê

Mele Tahirê Kewê an Mele Tahirê Huseynê Kewê (jdb. sala 1930 li Mûş, m. li Qop sala 1977) helbestvan û alimê kurd bû.

Alim û helbestvanekî navdar bû. Di medreseyan de xwendibû û kurdî , erebî û farisî dizanibû. Bavê wî Huseynê Kewê ye. Huseynê Kewê di zarokatîya xwe de sala 1920ê bajarê Êrîvanê çiyayê Elegezê koçber bûye heta Mûşê.

Jînenîgarî
Mele Tahir di sala 1930ê de li Mûşê hatiye dinê. Piştre bavê wî di Mizgefta Mezina Mûşê de dikeve hepsê. Mele Tahir heta heşt sal ê bê bav mezin dibe. Di dawîbûna girtî de Huseyn ê Kewê zarokê xwe dibe dibistana medreseyê. Mele Tahir dixwine û perwerdeyê giring hildide. Perwerdeya wan giranî zimanê erebî bûye. Li paşê kurdî û farisî jî hildane. Lê belê ev xwendina wan ne fermî bûye. Hemiya bê fermî bûye. Nemaze, perwerdeya zimanê kurdî bi şêweyeki tund qedexe bûye. Lê disa jî, wan xwendekaran zimanê kurdî dest bernedane. Lê helbesta Cegerxwîn û Ehmedê Xanî her tim xwendine. Diwana Mele Ehmedê Cuzeyrî û Mewlûda Ehmedê Batê jî fêr hildane. Wekî din helbestên Mele Weysîyê Soktili jî gelekî  xwendine. Mele Weysî hem hevalê wan û hem jî mamosteyê wan bû. Hezaran helbest nivîs kiriye û hemî jî ji wan xwendekaran re belav kiriye.

Ev hevotina Mele Tahir, ji Mele re gelekî kêrdarî bûye. Mele xwe geşepêdanî û nûbûnî kiriye. Alîya mirovayetîya wê jî geşe bûye. 

Di piştê perwerdeyê de Mele, herkesî însan pejirand. Ber çavê wî de herkes wekhev bûye. Ji xelkê re xizmet ji bo wî pêwist bû. Mele gund bi gund digeriya. ji kesekî re dora xizmetê ne dida. Wekî din Mele, ji gundî re jî alikarî û agahtarî jî dibû. Mele di ev xizmeta xwe  de vala nebû. Zanîn û agahtarîya xwe jî her car ji gundî re dida. Wê xwest gundî her tişt bizane û mafê xwe bigere. Mele Tahir zanistê ji herkesî re dida. Wekhev armanca wî bû. Lewma zanîna xwe parve dikir. 

Belê carinan dixuya xebatê Mele vala derdiket. Digot : "gundî gune û rebene, xendin ji bo wan pirr pêwîste. Lewma ez wisa dixebitim û bêzar nabim.’" Zarokên wî heşt heb bûn.

Mele Tahir xebitî û birastî dema vala nedit. Lewma jî berhemê nivîsî çênekiriye. 

Li sala 1977an li Mûşê di gundekî Qopê de mir.

Kurd
Telamon

Di mîtolojiya yewnanî de Telamon birayê Pêleûs, bavê Ajaksê mezin û hevalê Hêraklês e. Keyê Salamîsê.

Mîtoloji

Telamon û birayê wîn Pêleûs zir birayê xwe Fokusê kuştin. Telamon ji ber cezayê Aegînayê revî hate girava Salamîsê. Li wir Key Kîkreûs pir baş pêşwazi kir. Key keça xwe Perîboeayê da lehengê û piştî vê zewacê Aîas hate dinê. Wextekî şunda key, keyaniyê jî da Telamon. 

Key Telamon beşdarî sefera Hêraklêsê ku li dijî Troyayê bû. Sebeba seferê: Keyê Troyayê Laomedon soz dabû mehînan bide Hêraklês lê nedida. Gava ku gihîştin Troyayê, nîv birayê Hêraklêsê Îfîkles û Telamon bi fermana Hêraklês ve çun bajêr ji bo mehînan bistînin, lê ew ji aliyê Laomedon ve hatin avêtin zîndanê. Lê Prîamosê kurê key biryara bavê xwe razî nebû, du şûr ji her du leheng re şand û planên li dijî  Hêraklêsê eşkere kir. Gava ku Îfîkles  û Telamon ev bihîstin, nobedarên xwe bi şûran kuştin û ji bo ku planên Laomedon eşkere bikin, vegeriyan ba Hêraklês. Paşê Hêraklês û zilamên xwe hatin ba key û di dawiyê de keyê kuştin. Telemon ji bo bibe xenîmeta şerê Hesîoneyê bidestxist û ji wê ra zewicî. Encama vê zewacê jî Teucer hate dinê. 

Piştî Şerê Troyayê Aîas xwe kuşt, ji ber ku Teucer laşê birayê xwe ne aniye, Key Telamon Teucerê ji Salamîsê der kir.

Çavkanî 

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Keyên mîtolojiya yewnanî
Toqad (parêzgeh)

Parêzgeha Toqadê (bi tirkî: Tokat ili) parêzgehekî li bakurê Tirkiyê yê. Parêzgehên cîran li bakur-rojava Amasya, li başûr-rojava Yozgad, li başûr-rojhilat Sêwas û li bakur-rojhilat jî Ordu yê. Paytexta wê bajarê Toqad e, ku dikeve hundirê herêma Deryaya Reş ya navîn û 422 kîlometre dûrî paytexta Tirkiye, Enqereyê ye.

Demografîk 
Gorî peşbîniyan nifûsa parêzgeh di sala 2018 ji 600.000 kes zedetîr bû. Ew kes bi piranî tirk in, lê kurd, Çerkez, Laz û Gurcî henê.

Navçeyên Toqadê 

12 navçeyên parêzgeha Toqadê heye ku binav:
 Almus
 Artova
 Başçiftlik
 Erbaa
 Niksar
 Pazar
 Reşadiye
 Sulusaray
 Toqad
 Turhal
 Yeşilyurt
 Zile
Parêzgehên Tirkiyeyê
Amasya (parêzgeh)

Parêzgeha Amasya (bi tirkî Amasya ili) parêzgehekî Tirkiyê ye ku li bakurê wî welatî li ser çemê kesk li Herêma Deryaya Reş e.

Paytexta parêzgehê Amasya ye, Amaseya antîk e ku di belgeyên serdema Îskenderê Makedonî de û cihê ji dayik bûna erdnîgar û dîroknas Strabon tê gotin. Di serdema Osmanîyan de Amasya bi medreseyên xwe, bi taybetî jî wek navendeke tayfeya sofiyan a Xelwatî dihat naskirin. Li navçeyê serokê Osmanî Kara Mustafa Paşa jî tê de dijîn û xwecîh bû.

Tirkiye
Ümit Kurt (dîroknas)

Ümit Kurt (jdb. ? li Dîlokê) dîroknasekî kurd e ku li ser Rojhilata Navîn a nûjen lêkolîn dike. Gelek berhemên wî li ser Nîjadkujiya ermeniyan in. Di sala 2016an de li Zanîngeha Clarkê (Worcester, Massachusetts, DYA), doktoraya lêkolînên nîjadkujiya ermeniyan wergirtiye.

Çavkanî 

Dîroknasên kurd
Kesên ji Dîlokê
Mirovên zindî
Abdülhamit Gül

Abdülhamit Gül, (jdb. 12ê Adar 1977 li Bêlqîs, Entab) siyasetmedarekî tirk e ku endamê AKPyê ye, ku du salan sekreterê giştî bûyê. Ji sala 2018 heya Çileya 2022 di kabîneya Erdoğan IV de Wezîrê Dadê yê Tirkiyê bû.

Jiyan 
Gül di Malbatekî kurd ji dayîk bûyê. Gül bi zikmakî kurdî diaxivi. Dayika xwe ji Çêrmûgê ye.

Piştî dibistana seretayî û navîn li parêzgeha xwe dibistana Îmam Hatîp xwend. Paşê bawernameya xwe ya akademîk li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê wergirt. Ji bilî karê parêzeriyê, Gul di rojnameyên rojane yên wekî Millî Gazete de jî dixebitiye.

Abdülhamit Gül zewicandî ye û bavê sê zarokan e.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1977
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Çiya Hemîd Şerîf

Çiya Hemîd Şerîf ê ku wek Çiya Şerîf jî tê nasîn, (jdb.  li Zaxo, Dihokê) siyasetmedarekî kurd e û endamê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) ye. Çiya Şerîf niha endamê Parlamena Kurdistanê ye. Çiya Şerîf endamê Komîteya Peywendiyan û Revenda Kurdistanê ye û her wiha Cîgirê Serokê Komîteya Karûbarên Parlamenê û Giliyan yê Parlamena Kurdistanê ye. Ew bi zimanên kurdî, farisî, holendî, îngilîzî, erebî û tirkî dizane.

Karên Siyasî û Civakî 
 Wergêrê zimanên kurdî, farsî û holendî ji bo karên penaberan (1998-2004)
 Rêveberê Pişka Neştergeriya Dil (2000-2004)
 Endamê Komîteya Komeleya Rewşenbîriya Kurdî (KCV Rotterdam) (1994-2004)
 Endamê Liqa 8 a nivîsîngeha rêxistina PDKê (2005-2009)
 Endamê Liqa 8 a Nivîsîngeha Cemawerî û Pîşeyî (2009-2012)
 Kargêrê Liqa 8, Berpirsê Nivîsîngeha Hilbijartinan, ji 2012an heta 2019

Xwendin 
 Lîsans; Zanîngeha Albeda, Tenduristî (1997-2002)
 Master; Rêveberiya Tenduristiyê (2002-2003)
 Akademiya Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) (2012)

Çavkanî

Girêdanên derve 
Parliament Kurdistan

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Jidayikbûn 1975
Kesên ji Zaxoyê
Mirovên zindî
Jessica Lee (Playmate)

Jessica Lee modeleke tazî ya amerîkî ye û ji bo tebaxa 1996an bû Playmate ya Mehê.

Jiyana wê 
Jessica Lee di 18ê sibata 1975ê de li Binghamton, Nû York ji dayik bû. Lee û malbata wê dema ku şeş salî bû koçî Tampa, Florîda kirin. Ew bi eslê xwe alman e.Lee di lîseyê de balet xwend. Ew di çend vîdyoyên Playboy de hatiye pêşandan û ji bo çend weşanên taybetî yên rojnameyên Playboy poz daye.Lee di komediya BASEketballs de, ku nedihat binavkirin, wekî keça pembûyê rolek piçûk lîst. Lee ne tenê di beşek ji rêzefîlma televîzyonî "V.I.P." de rola  mêhvanê girt, lê di heman demê de li ser beşên pêşandanên TV-ya kabloyî yên nerm "Thrills" û "Passion Cove" jî xuya bû. Lee di heman demê de ji bo Venus Swimwear-ê modelsazî kiriye û berga anîme ya sezona duyem a Black Lagoon  xemilandiye.

Ew endama tîmê Playboy X-treme ye. Di 21ê kanûna pêşîn  2002 de bi gîtarvanê rockê Jerry Horton ji koma Papa Roach re zewicî. Di kanûna paşîn a 2006an de, wê keça wan Amelia anî cîhanê .

Fîlmnîgarî ( bijartî )  
 1997 – Playboy's Voluptuous Vixens
 2001  – Thrills  (  rêzefîlm, di rola Raquel de )
 1998 - 2002  – V.I.P.  ( rêzefîlm  , di rola Karmen De La Vega de )
 2001 – Passion Cove ( rêzefîlm, sezon 2 , beş 5 , di rola Angie de )
 2004  – Lingerie: The Secret Art of Seduction

Çavkanî 

Jidayikbûn 1975
Modelên amerîkî
Aktrîsên amerîkî
Playmate
Playgirl

Playgirl kovareke amerîkî ya ji bo jinan (a magazine for Women) bû ku tê de ji bilî modelên zilam ên tazî yan nîvtazî, gotarên li ser mijarên cuda cuda hatine weşandin. Di navbera salên 1970 û 1980an de, kovar her meh carekê çap dibû û bi giştî ji jinan re dihat firotin, lê beşeke giring a xwendevanên kovarê zilamên gey jî bû.

Dawîntirîn hejmara kovarê di zivistana 2016an de derket.

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Penthouse
Playboy 

Kovar
Derrick Davenport

Derrick Davenport (jdb. 14 kanûna paşîn 1978) modelekî zilam ê porno yê amerîkî ye, ku wek Zilamê Salê (''Man of the Year'') yê sala 2006an li kovara Playgirl tê zanîn.

Fîlmografî

Bibliyografya (hilbijartin) 

 Antolojî, Henning von Berg (Ne)Dressed To Thrill, Weşanên Studio, Sydney, 2006,
 Henning von Berg Alpha Males, Bruno Gmuender Verlag, Berlîn, 2007,
 Antolojî, Dianora Niccolini Night Visions, Bruno Gmeunder, Berlîn 2008,

Çavkanî 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1978
1841

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Ferdinand Buisson siyasetmedarekî fransî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Sal
1841
Andreas Gabalier

Andreas Georg Gabalier (jdb. 21ê Sermawez 1984 li Friesach) stranbêjekî muzîka gelerî ya Awistiryayê ye ku şêweya muzîka xwe wekî folk rock 'n' roll bi nav dike.

Malbat û jiyana taybet 
Andreas Gabalier ji çar zarokên Wilhelm û Huberta Gabalier ya duyemîn herî mezin e.  Gabalier li bajarê Graz mezin bû. Ji danserê turnuvayê Willi Gabalier tê zanîn ku birayê wî yê piçûk heye. Navê malbata fransî „Gabalier“ ji leşkerekî tê ku di sala 1796an de di çarçoveya kampanyaya Îtalyayê ya Napoleon Bonaparte de hat Awistiryayê û li wir ma.

Bavê Gabalier di sala 2006an de, xwişka wî ya biçûk jî di sala 2008an de ji ber întîharê jiyana xwe ji dest da. Strana Amoi seg' ma uns wieder (Em ê carek din hevdu bibînin) diyarî wan hatiye kirin. Ji sala 2013 heya Îlona 2019, Gabalier bi moderatora Awistiryayê Silvia Schneider re têkiliyek bû.

Kariyera wî 
Gabalier piştî xwendina lîseya bazirganî (HAK) li Grazê dest bi xwendina hiqûqê kir. Gabalier serxwe stranên dinivîse û çêdike. Berhemên wî yên yekem li studyoyê hobiyêkî hatine tomarkirin. Di havîna 2008 de, Gabalier, wê demê hîn xwendekarek hiqûqê bû, du stranên xwe pêşkêşî ORF Landesstudio Steiermark kir.

Diskografî 
Albûm
 2009 : Da komm’ ich her
 2010 : Herzwerk
 2011 : Volks-Rock‘n’Roller
 2013 : Home Sweet Home

Tenê
 2008 : Amoi seg’ ma uns wieder
 2009 : So liab hob i di
 2009 : Es ist die Zeit
 2011 : I sing a Liad für di
 2011 : Sweet Little Rehlein
 2013 : Go for Gold
 2013 : Zuckerpuppen
 2014 : Dieser Weg (bi stranbêjê Xavier Naidoo)
 2015 :  Hulapalu

Çavkanî 
Jidayikbûn 1984
Mirovên zindî
Ali Saip Ursavaş Beg

Ali Saip Ursavaş, bi navê Ali Saip Beg (jdb. sala 1885, li Rewandiz, Kurdistan – m. 25'ê rezberê, 1939 li Edene, Tirkiye) fermandarekî tirk ku bi eslê xwe kurd bû û di nava artêşên osmanî û tirkan de xizmet kiribû, yek ji wan kesên destpêkê bû. Ali Saip endamê sereke yên CHPê bû. Ew jî siyasetmedarekî navdar ya Komara Tirkiyeyê bû. Di sala 1925an de li Dadgeha Îstîqlalê ya Amedê ku ji bo li dijî serhildana Şêx Seîd hatibû avakirin, bû dozger û cezayê îdamê Şêx Seîd birî. Paşê ji Hacim Çarıklı şindo, bû serokê dadgehan.

Berhemên wî 

 Kilikya Faciaları ve Urfa Kurtuluş Mücadeleleri, Enqere, 1940. (tirkî)

Medalên wî 

 Medalyayê Serxwebûnê bi Ribbona Sor-Kesk

Çavkanî 

Fermandar
Jidayikbûn 1885
Mirin 1939
Serhildana Şêx Seîd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Parîsê Troyayî

Parîs, Parîsê Troyayî lehengekî Şerê Troyayê di mîtolojiya yewnanî de ye. Mîrzadeyê Troyayê kurê Prîamosê.
Parîs kurê Prîamosê yên ji Hekabêyê ye.Kurê Hekabêyê yê duyem e.

Jiyana wî 
Hekabe ducaniya xwe ya Parîsê de xewna xwe da dît ku hesinekî sorkirî dizê. Falbaz Asacus xewnê wisa şîrove dike: Ew kurikê zikê Hekabêyê da ti weranî bênte serê Troyayê. Hekabê jî dikeve xema Troyayê, Parîsê dibe ji bo ku bimre li çiyaya Îdayê dihêle.Lê şivanên baş wê dibînin û wê xwedî diken.

Parîs dema xortekî zîrek dibe bi qeşenktiya xwe û wêrektiya xwe navdar dibe. Mirov ji ber wê Aleksander  dibêjin ji wê ra.Wateya vê navê 'alîkarê mirovan' e.Buyera sêvê zêr di wan dema da diqewime: Zeus ji bo zewaca Têtîs û Pêleûs dawetek çêdike û gazî  Erîs nake. Erîs jî aciz dibe û ji bo hevrikî çêbe, sêvekî zêr dişîne dawetê û ser da dinivîse "xwedawenda herî xweşik ra". Hevrikî navbera Hêra, Afrodîtê, Atênêyê derdikeve. Her yekî jî xwe xweşiktir dibîniyan. Zeus ji bo hevrikî biqede her sê xwedawenda dişîne li Parîsê. Parîs sêvê dide Afrodîtê ra. Hêra û Atênêyê dijminê Parîsê dibin.  Afrodît ji bo dîyarîyê evîna "jina herî xweşik" Helenê dide Parîsê.  Lê ji bo Parîsê jiyana xwe yên şivanî didomîne. Wextekî şunde Nîmfêyekî binavê Enoneyê re zewicî. Jiyana xwe ji hev ra bextewar domandin.

Li Troyayê şengekî ji bo şîna mirovê Key hatibû amadekirin.Parîs jî beşdarî wan şengê bû. Hektor û Deîfobus ra peşbazî dike û wê awayê navdar dibe. Mîrzadeyan ji bo ku şivanekî diyariyan destdixe aciz dibin. Kasandra radibe pêwa.Herkesê ra eşkere dike ku ew şivan birayê wan Parîs e. Parîs diçe ba dê û bavên xwe hemî kêfxweş dibin û xewna Hekabêyê dîtibû bîr diken.

Key Prîamos ji ber ku wêrektiya kurê xwe Parîsê bide nîşanda peywirek dide wê. Hesîoneyê meta Parîsê beriya Key Prîamos alîyê Telamonê hatibû revandin niha jî jina wê bu jiyanek bextewar didomand. Lê Key dixwaziya Hesîone bê te Troyayê. Anîna wê jî kire peywira Parîsê. Beriya derketina rê Kassandra hişyarî dabû Parîsê gotibû: Jinekî din ji Yewnanistanê neyne. Heger tu bênî ew ti mirinê bênî Troyayê.

Parîs pê keştiyên Troyayê çu Spartayê. Li wir aliyê Keyê Spartayê Menelaos ve baş hat peşwazîkirin. Li wir Helenê dibîne dilê wan dikeve hev. Dema ew hêj mêvan , Key Menelaos diçe şengekî nêçîrê û Helenê qesrê ve ji bo peşwazîkirina mêvana dihêle. Parîs her tiştê bîr dike pê hin hevalên xwe qesrê dagir dike û Xatûna qesrê bidil diben direvin. Siwarê keştiyan dibin û pêşî diçin girava Karnîayê paş de tên Troyayê.

Wextekî dibore û hin elçî tên Troyayê Helenê dixwazin lê naden. Ew karê nebaş dibe sedema şerê Troyayê.Di dehemîna sala şerde Axîleûs birayê Hektorê dikuje. Parîs dixwaze ku tola birayê xwe bistîne.Rojekî Axîleûs ji bo ku Polîksenêyê xwişka Parîsê ra bizewicî çû perestgeha Apolon. Çaxê hêviyên xwe ji peykera Apolonê dikir. Parîs piştî peykera Apolon xwe xef kiri bû. Derket û pê tîrekî binpehniya(tendoma Aşîl) Axîlêûsê xist û wê kuşt.

Çavkanî
Hacim Çarıklı

Hacim Muhittin Çarıkli an Hüseyin Hacim Çarıklı (jdb. sala 1881 Uşak - m. 5ê kanûna paşîn sala 1965), rêveber û siyasetmedarêkî tirk bû.

Di despêka şerê bi Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de jibo koçkirina yewnanê Egeya navîn pêşengiya rêxistina tevgera alîgir ya bi navê Kuva-yi Milliye ya tirk kir.

Çavkanî 

Fermandar
Mehmet Görmez

Mehmet Görmez (jdb. sala 1959 li Bêlqîs, Entab, Tirkiye) Serokê berê yê Serokatiya Karên Diyanetê ( ji Mijdar 2010 heta 31 Tîrmeh 2017) ku bi gelemperî wekî Diyanet tê zanîn û ji hêla qanûnî ve alimê îslamî yê asta herî bilind li Tirkiye û Komara Tirkî ya Kîprosê bakur e.

Jînengarî 
Mehmet Görmez di sala 1959an de li bajarê Bêlqîsê ya parêzgeha Entabê hatiye dinyayê. Malbatê xwe kurd e, lê Dapîra wî tirk bû. Kalên wî koçerîya başur ji xwecîhên xwe Sêwas.

Ji Çiriya Paşîn a 2010ê ve Serokê Diyanetê ye û di sala 1987an de xwendina xwe ya zanîstên îslamî li zanîngeha Enqere xwendiyê û lîsansa xwe li vê fakulteyê bi dest xistiye. Paşê, li Qazaxistanê li zanîngeha Ahmet Yesevî dibe alîkar. Ji sala 1988 heya 1989an serdana zanîngeha Qahîreyê kiriye. Di sala 1995an de li Zanîngeha Enqereyê doktoraya xwe ya zanistên îslamî wergirt. Ji sala 1997 heya 1998an, li Brîtanyê dijî. Ji sala 2001 heya 2003an li zanîngeha Hacettepeyê ders daye. Di sala 2006 de bû profesor.

Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) Görmez wek murted îlan kir.

Ew bi tirkî, erebî, inglîzî û qismî jî bi zaravayek herêmî ya kurdî bi zikmakî diaxive ku li gorî hesabê wî ji sedî 50 bin bandora tirkî de ye.

Çavkanî 

Islam
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Aîas

Aîas an jî Aîasê Mezin lehengekî Şerê Troyayê, kurê Telamon û Perîboeayê.

Şerê Troyayê da

Aîas kesekî wêrek , bihêz û heman demê de xwedî aqilê şerê jî bû. Leşkerên xwe ra ferman da ku mertalên tunc û heft cara laşên çêlekê wêranî bikar bînin. Sedema giringiya Aîasê , ew tu car xwedawendan alikarî ne standi bû û tu carê birîndar jî ne bibû.

Ji bilî kesên din Aîas di şer de ne erîşkirinê, di parastinê dihat xuyakirin. Bi taybetî şerê nêzîkê keştîyên Akayîyan û parastina laşê Patraklosê da cihek girîng girt. Ew agahiyên paşketina Akayiyan û erîşên siwariyên Troyayî dibêje her kesê.

Mirina Aîasê

Dema Axîleûs  ji aliyê Parîs tê kuştin , Aîas û Odîseûs bi hevre ji bo filitandina laş û çekên wê êrîşekî li hember siwariyên Troyayê diken. Laş û çekên Axîleûsê ji destê Troyayiyan xilas diken û wan tênin keştiya.

Piştî şîna Axîleûsê Aîas jî Odîseûs jî dixwazin mertala Axîleûs yên wan bî. Ji ber ku ew mertal aliyê Hêfestos li Çiyayê Olîmpêyê hatibû çêkirin. Aîas û Odîseûs pêşbaziyek navbeyna xwe da çêkirin. Aîas bi hêzbûna xwe û xilaskirina keştîyan , îdîaya destxistina mertalê xurttir dikir.Lê Odîseûs xweşik bûna axaftina xwe û heman demê de alikariya Atênêyê jî , biryara konseyê aliyê wê dibe. Konsey mertalê dide Odîseûsê.Ajaks vê yekê pir aciz dibe dixwaze ku tola bistîne.

Aîas dema Akayî radizên erîşê wan dike lê Atênê nahêle hişê wê şaş dike, pezên destketî wek hêzên Akayiyan dibîne û wan dikuje. Sibeyê vê yekê dibîne pir poşman dibe. Tekmessayê ku nava şer de kir bû jina xwe û zarokekî wan jî hebû ba wê bû , lava kir Aîas xwe ne kuje. Lê Aîas gotina wî nekir xwe avête ser şura Hektor ji wê ra diyar kirî û mir.

Piştî mirina Aîasê Agamemnon û Menelaos qebûl nakin ku laşê wê bête binaxkirin.Lê birayê wê Teucer vê yekê qebûl nake û bi alîkariya Odîseus jî Key Agamemnon û birayê wê vê fikrê berdiden.Aîas li wir tê weşartin.

Çavkanî

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Zanîngeha Complutense ya Madrîdê

Zanîngeha Complutense ya Madrîdê (bi spanî: Universidad Complutense de Madrid) zanîngehek e li Madrîda paytexta Spanyayê. Zanîngeha herî mezin a Spanyayê ye. Bi eslê xwe li Alcalá de Henares di 1499an de hate damezrandin, lê di 1836an de ji Madrîdê re hate veguheztin.

Çavkanî 

Zanîngeh
Teterên Krîmê li Tirkiyeyê

Teterên Krîmê li Tirkiyeyê (bi tirkî: Türkiye'deki Kırım Tatarları) hevwelatiyê û niştecihên Tirkiyê yên ku ji Teterên Krîmê ne, an ji dûndana wan in.

Zimanê teterî ya krîmê li Tirkiye

Dîrok 
Berî sedsala 20an, Teterên Krîmê bi sê pêlan ji Krîmê koçî Tirkiyeyê kiribûn: 

Ya yekem: Piştî ku Rûsya Krîmê di sala 1783an de dagir kir. 

Duyemîn: piştî Şerê Krîmê 1853–56.

Sêyemîn: piştî Şerê Rûs-Tirkî yên 1877-1878.

Navdar 

 Ismail Hakki Okday, siyasetmedar û fermandarekî osmanî
 Enver Paşa, siyasetmedar û fermandarekî osmanî
 Adnan Menderes, siyasetmedar
 Ilber Ortayli, dîroknasekî
 Müge Anlı, rojnamevan

Çavkanî
Claire-Louise Bennett

Claire-Louise Bennett nivîskareke brîtanî ye ku li bajarê Galwayê (Îrlenda) dijî.  Bennett xwediya du pirtûkan e: Pond (2015) û Checkout 19 (2021).

Biyografî 
Bennett li Wiltshire (Brîtanya) di malbateke çîna karkeran de hatiye dinê û li wir jî mezin bû. Wê li zanîngeha Roehampton a Londonê edebiyat û drama xwendiye. Li dor sala 2000î Brennetê koçî Galwaya Îrlendaye kir.

Weşanên 
Pond. Hardback; Stinging Fly, 2015; . Paperback; Fitzcarraldo, 2015; .   
Checkout 19. Jonathan Cape, 2021.ISBN 9781787333543 .

Xelat 
2013: ya serketî, xelata White Review Short Story, bi kurteçîroka bi navê  "The Lady of the House" 
2016: berbijara xelata Dylan Thomas bi romana Pond  
2021: berbijara xelata Goldsmiths bi romana Checkout 19

Çavkanî 

Mirovên zindî
Elazar Shach

Elazar Menachem Men Shach (1 kanûna paşîn 1899 - 2 çiriya paşîn 2001) rabiyekî navdar ê ultraortodoks bû ku ji destpêka salên 1970an heta mirina xwe serokatiya ortodoksên lîtvak ên nehasîdî kir. Wî wekî serokê encûmena Moetzes Gedolei HaTorah û wekî yek ji sê hevdekanên Yeşîvaya Ponevezhê li Bnei Brak, li gel Shmuel Rozovsky û Dovid Povarsky kar kir. Ji ber cudahî wî yên bi serokatiya hasîdî ya partiya siyasî Agudat Yisrael re, bi Ovadia Yosef re hevalbendî kir û pê re partiya Shas di sala 1984an de damezrand.

Piştre, di sala 1988an de, Shach bi tundî Ovadia Yosef rexne kir û ragihand ku "Sefaradim hêj ji bo postên serokatiyê ne amade ne" û paşê partiya siyasî Degel HaTorah ku nûnertiya lîtvakiyan (misnagdim) li Knesseta Îsraêlê dike damezrand.

Galerî

Çavkanî 

Cihûtî
Îsraêlî
Jidayikbûn 1899
Mirin 2001
Sensor

Sensor amûrek e ku bertek nîşanê laşîyek taybetî dide û sînyalek elektrîkî ya ku dikare were pîvandin çêdike.

Sensor celebek veguherîner e. Hin senzor dikarin bi tena serê xwe werin bikar anîn û ji bo xwendina wan ne hewceyî amûrên din ên dorhêlê ne, wek termometreyek merkur. Kategoriya din divê bi amûrên din ên wekî thermocouple re were bikar anîn. Sensor bi berfirehî di jiyana meya rojane de têne bikar anîn, mînakî, di otomobîl, têlefonên desta, amûrên hêzê û makîneyên pîşesaziyê de.

Pêşketinên vê dawiyê di warê amûrên mîkro, çêkirina mîkro, pêvajoyên kîmyewî û pêvajokirina sînyala dîjîtal de çêkirina senzorên kêm-hêz û erzan ên bi pîvanên mîkro an nano peyda kirine, ku jê re mîkrosensor têne binavkirin. sepanên di warê derman, esmanî, û alavên leşkerî. , telekomunîkasyon, û hwd.

Prensîbên operasyonê
Sensor li gorî ka ew çawa dixebitin dikarin di komên cûda de bêne dabeş kirin. Bi gotinek din, senzor dikarin taybetmendiyên laşî yên wekî guheztinên di berxwedana elektrîkê, guheztina kapasîteya kondensatorê, induksiyona elektrîkê, bandora termoelektrîkî, bandora piezoelektrîkî, bandora fotoelektrîkê, bandora Hall, hwd bipîvin.

Wikipedia contributors, "Sensor," Wikipedia, The Free Encyclopedia,

 endamê desteya rêveberê destpêka SEO Jumper ve hatî nivîsandin.
Alessandro Nesta

Alessandro Nesta (jdb. , Roma) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mêr
Mirovên zindî
Ciro Immobile

Ciro Immobile (jdb. , Torre Annunziata) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mêr
Mirovên zindî
Marcell Jacobs

Lamont Marcell Jacobs Jr. (jdb. , El Paso) sprinter û bezkarê yê mesafeya kin ê îtalyanî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mêr
Jidayikbûn 1994
Îtalî
Mirovên zindî
Nîmfê

Nîmfê (Yewnaniya kevn: νύμφη) cureyekî mexluqên mîtolojiya yewnanî ye. Ev mexluqên narîn xwedawendên daristan, dehl, rûbar û mêrga bûn. Ev xwedawend cilên bisihî wedigrin û pir xweşik in. Navekî wan jî perî ye.Perestgeha wan tune bû. Mirov ji bo wan ra peristîşiya bike diçûya nêzîkê şikeftan şîr, hingîv û rûn erdê dikiran.

Cureyên nîmfê û periyan

Periyên avê 
Keçên Okeanos (okeanîd)
Keçên Nereusê (nereîd)
Naîad

Periyên daran 
Drîad

Periyên geliyan 
Napê

Periyên çiyayan 
Orîad (Oreias)

Çavkanî
Jîr Talat (Jehrmar)

Jîr Talat (Jehrmar), ( li Colemêrgê ) stranbêjekî muzîka gelêrî ya kurd e ku bi navê xwe yê profesyonel, bi navê Jehrmar tê naskirin.

Jînenîgarî 
Jehrmar muzîka Reggae, Kevneşopî, Folklorî, etnîkî û alternatîv çêdike. Wî bi awayekî yekta awazên kurdî yên kevneşopî li hev kir û ji nû ve şîrove kir. Di destpêka sala 2022 an de li stûdyoya Babajim beşa Teknolojiyên Deng, Mikskirin, Mastering, Tomarkirin, Acoustics, Hilberîna Muzîkê xwend.

Dîskografî

Single
 Gûlnîşan (2019)
 Gulfiroş (2019)
 Desmala Min (2020)
 Aylo Dilo (2020)
 Rûbaro (2020)
 Kengî  (2020)
 Rindê  (2020)
 Bêje (2022)
 Baso (2022)

Çavkanî

Girêdanên derve
 https://www.jungewelt.de/loginFailed.php?ref=/artikel/412984.film-kurdistan-an-sieben-tagen.html
 http://jehrmar.com/
 Spotify 
 Youtube 
 SoundCloud

Stranbêjên kurd
Kîrkê

Kîrkê di mîtolojî û ola yewnanî ya kevn de efsûnkar û xwedawenda piçûk  e.  Ew yan keça tîtan Hêlios û nîmfê okeanîd Persê an jî keça  xwedawend Hekatê  û Eêtês e. Mêdeia û Ariadnê xwarzêyên wê ne.

Mîta Kîrkêyê
Ew pîreboka girava Aîaîeyê bû. Hêzên wê yên herî navdar şiklê mirovan dikir beraz. Ji xwe lehenga mezin yên Mîtolojiya yewnanî Odîseûs jî ji wê hêzê re tekoşîn kiribû.

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Wêjeya îtalî
Ismail Hakki Okday

Ismail Hakki Okday (jdb. sala 1881 li bajarê Atîna, Keyaniya Yewnanistanê – m. 11 çiriya pêşîn 1977 li Stembolê, Tirkiye) fermandarekî osmanî ye ku beşdarî Şerê Balkanê yê Yekem bûye. Bavê Okday, Ahmet Tevfik Paşa, bi eslê teterê Krîmê bû û dayika wî jî bi eslê kurd bû.

Çavkanî 

Fermandar
Kurdên osmanî
Împeratoriya Osmanî
Jidayikbûn 1881
Mirin 1977
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Behmen Doğu

Behmen Doğu di 5ê Gulana 1978an de li Êlihê ji dayik bûye. Ji pola 3yemîn a dibistana seretayî dest bi nivîsandina kêşan kiriye. Heta pola yekemîn ya dibistana seretayî, pêşîn û amadeyî bi dehan skêçên komedîyê nivîsandin. Piştî dibistana amadeyî şanoya bi navê “Yürümetre” ya bi du lîstikan dinivîse. Dema ku li Zanîngeha Anadoluyê rêveberiya dewletê dixwend, xwendina xwe ya zanîngehê nîvco hîşt. Piştî ku demekê bi bazirganiyê re mijûl bû, di rojnameya dîjîtal "Hür Bakış" de wek edîtor û qunciknivîs xebitî. (2012-2016)

Behmen ku di sala 2018’an de ketibû nava kar û barên nermalavê, xwedî pargîhandîya bi navê Erkamsoft e. Di cîhanê de yekem lîstika zarokan a mobîl a kurdî ya bi navê “Bejan Game” çêkir. Ew li ser App Store û Play Store hate weşandin. Wî seta perwerdehiyê ya "Bejan Fêrbûna Kurdî" amade kir, ku li Tirkiyeyê koma perwerdehiya kurdî ya herî berfireh e ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê piştgirî kirin. Şanonîgarîya anîmasyona ku dê bi dirêjiya 3D bi navê Bejan li Heskîfê be, bi Zehra Çelenk û Yavuz Ekinci re nivîsand. Behmenê ku fîlma wî ya anîmasyon di bin berhemê de ye, bi giranî li ser lîstikên mobîl xebatên xwe didomîne. Behmen Dogu wî hene li Êlih û Enqereyê dijî , zewicî ye û xwedîyê du zarokan e .

Çavkanî 

 https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/140120222
 https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/07082020
 https://m.bianet.org/bianet/print/233229-bejan-artik-yalniz-degil
 https://www.haberturk.com/diyarbakir-haberleri/81152932-dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-bejan-galasini-gerceklestirdi
 https://sputniknews.com.tr/20200922/dunyada-ilk-kurtce-cocuk-oyunu-tasarlandi-bejan-1042893263.html
 https://www.tiraj.com.tr/haberler/dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-bejan-hazir
 https://www.ozgurpolitika.com/haberi-bejan-artik-yalniz-degil-6053
 https://www.rudaw.net/turkish/people-places/17032021#
 https://www.gazeteduvar.com.tr/ilk-kurtce-dijital-oyun-bejanin-galasi-diyarbakirda-yapildi-haber-1500028
 https://www.gazeteduvar.com.tr/siyasi-parti-liderlerinden-bejana-destek-haber-1505626
 https://www.webtekno.com/dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-icin-diyarbakir-da-gala-gerceklestirildi-h99925.html

Girêdanên derve 

 https://erkamsoft.com/
 https://www.linkedin.com/in/erkamyazilimgelistirme
 https://twitter.com/behmenndogu
 https://apps.apple.com/tr/app/bejan-game/id1532889642
 https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ErkamYazilim.BejanGame&hl=tr&gl=TR&pli=1
Waqîdî

'''Waqîdî''' yek ji dîroknasê îslamê ye ku di 748 de ji dayîk bûye. Navê wî yê rastî '''Ebû Ebdullah Muhammed bin Omer bin Waqid el-Eslemî''' ye (Erebî:' أبو عبد الله محمد بن عمر بن واقد ‏) bi taybetî bi berhemên xwe yên siyera nebî tê naskirin.
Jidayikbûn 740î
Silêman Helebî

Silêman Helebî () (jdb. sala 1777 li gundê Kokana Efrînê, Heleb, Misir – m. sala 1800 li Qahîre, Misir) kurdekî bû ku generalê fransî Jean-Baptiste Kléber, serokê hêzên dagirker ên fransî li welatê Misrê, kuşt. Bi şewitandina destê xwe heta hestî îşkence lê kirin, berî ku cezayê mirinê pêk kirin.

Jînengarî 
Silêman Helebî bi eslê xwe kurd bû û di sala 1777an de li Helebê ji dayik bû, bavê wî Mihemed Emîn bazirganê rûn û zeytûnê bû. Bavê Silêman di sala 1797an de ji bo xwendina îslamî dişîne Zanîngeha Elezherê wekî li Qahîre, Misir ye.

Kuştinê wî 

Di 14ê hezîran sala 1800 de, Helebî di cilê begekî de ku bi Kléber re li temaşevanan digere, nêzîkî mala Kléber bû. Dema ku ew nêzîkî wî bû, Kléber destê xwe dirêjî Helebî kir ku di berdêla hinek pereyan de maç bike. Di şûna wê de, Helebî bi tundî general ber bi xwe ve kişand û çar caran bi stûyê kêran lê da. Di 23 saliya xwe de fermandarê kampaniya Fransa li ser axa Misrê kuşt. Endezyarê sereke Kléber hewl da ku wî biparêze û bi kêrê lê hat birîndar kirin.

Helebî xwe li parkeke nêzîk veşartibû û li wir ji aliyê leşkerên fransî ve hat dîtin û li wî geriyan û stûyê wî dîtin. Ew hat girtin û îşkence kirin, milê wî yê rastê heta hestiyê şewitî, di heman demê de ku wî têkiliya bi Şêx Abdullah Eşşerqawî û tevgerên berxwedana gel re red kir. Ew hat darizandin û bi darvekirinê hat mehkûmkirin. Ew danî ser çîpekî sist ku hêdî hêdî li organên wî dixist, bi giraniya wî hat xwarê û çar saetan li ser ma, ayetên Quranê dixwend.

Piştî 
Şanoyeke neteweperwer ya ereb li ser kuştina wî fermandar Kléber bi navê "Suleyman al-Halabi" ji aliyê şanogerê Misirî Alfred Farag ve di sala 1965an de hatiye nivîsandin.

Mijarên têkildar 

 Kolonyalîzm

Çavkanî 

Sûrî
Kurd
Kurdistan
Jidayikbûn 1777
Mirin 1800
Diomêdês

Diomêdês di mitolojiya yewnanî de keyê Argosê ye. Di Şerê Troyayê da birîndarkirina Afrodîtê navdar e.

Di Şerê Troyayê de

Keştiyên ku Dîomedes anîbû şer 80 lib bû. Ev jî nav hêzên Akayiyan wê dikira sêyem. Key Agamemnon 100 keştî, Nestor 90 keştî anîbû. Dîomedes di nav hemû leşkerên Akayiyan piştî Axîleûs leşkerê herî hêzdar bû. Ew çalakiyên xef de rêhevalê Odîseûs bû. Xwedawenda wê rasterast diparast û alikariya wê dikirin. Ji bilî Hêraklês kesên ku erîşê Xwedawendekî Donzdeh Olîmpûsî kirî û yekî ji wan birîndarkirî ew tinê hebû. Di Şerê Troyayê da Afrodîtê ji bo ku zarokekî xwe biparêze derkete qada şer lê Dîomedes erîş wê jî kir û wê birîndar kir.

Piştî Şer
Dîomedes aliyê Afrodîtê hatibû cezakirin. Jina wê nedilsoziya ji wê ra kiribû. Li ser texta Argosê hin kesên din derketin ji bo bibin key. Di nav wan bûyeran da Dîomedes revî hate Îtalyayê. Deh bajar li wir avakir di nav wan de Argîrîpa, Arpî jî hebû. Ji Troyayî yên saxmayî ra jî aşitî kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Omer Hemdî

Omer Hemdî ku bi navê Malva tê naskirin (jdb. sala 1952 li parêzgeha Hesîçe – m. sala 2015 li Viyanayê, Awistirya) hunermend û wênesazekî kurd ê Sûriyê bû ku li Viyana paytexta Awistiryayê dijîya û kar dikir.

Jînengarî 
Omer Hemdî di sala 1952an de di navçeya Hesîçe li Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bûye. Wî wek grafîkvanekî ji bo çapemeniya Sûriyê kar kir, li wir jî gotar li ser rexneyeke hunerî dinivîsand. Di sala 1978an de li Viyanayê bi cih bû û hevwelatiya Awistirya wergirt. Ew endamê Federasyona Giştî ya Hunermendên Awistiryayê û endamê Künstlerhaus - Wien bû. Berhemên Hemdî bi berfirehî li galeriyên hunerî têne pêşandan, di nav wan de Galeriya Arnot li New Yorkê, ku wekî galeriyek nûnerê karên wî bû. Berhemên wî ji berhevkarên hunerî û bazirgan, galeriyên hunerî û pêşangeh, muze, bank û wezaretên çandê têne wergirtin. Gelek berhemên wî ji aliyê çend weşanxaneyan ve wek kartpostal û poster hatine çapkirin û li çend welatan tên belavkirin.

Jiyana wî ji bo xebata hunerî ya tam-dem bû.

Hemdî di 18ê cotmeha 2015an de li Viyanayê jiyana xwe ji dest da.

Mijarên têkildar 
 Kurdên Awistiryayê

Çavkanî 

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1952
Tullus Hostilius

Tullus Hostilius keyê Keyaniya Romê yê sêyem bû. Piştî Numa Pompiliûs ew bû key. 

Tullus Hostilius şervan bû ne wek keyê duyem dîndar bû. Tu rêzdariyên wê xwedawendan re tine bû. Di bin bin desthilatdariya wê da keyanî ji Alba Longa, Fidenae, Veii û Sabîniyan ra şer kir û gelheyên wan entegre kirin keyaniyê. Senatoyê re cihekî ava kir. Navê vî cihî Curia Hostilia bû û ev cih 562 salan ma ser hemla xwe. Piştî mirina wî Ancus Marcius bû key.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mirin 642 b.z.
Keyên Romayê
Ancus Marcius

Ancus Marcius keyê Keyaniya Romê yê çarem bû. 

Piştî Tullus Hostilius ew bû key. Romayî piştî mirina Key Tullus Hostilius vê carê jî keyekî zidê wî bijartin. Keyê nû aştîxwaz û oldar bijartin. Ew key heman demê de dibû neviyê Numa Pompiliusê bû. Ancus ji ber firehbûna axa romayiyan pir kêm tişt kir ew beşa leşkerî ji bo êrîşkirinê bi kar neanî ji bo parastinê bi kar anî. 

Yekemîn zindana Romayê li ser Gira Capîtolîneyê çêkir. Li ser aliyê rojavayê milê Gira Janiculumê bi awayê leşkerî da bihêztir kir. Dema wê da yekemîn pira ser rûbara Tîberê hat çêkirin. Li behra Tîrenê bendara Ostîayê çêkir. Li derdora bendarê jî karistanên xwêyê avakir. Piştî 25 saliya desthilatdariya xwe mir, Tarquinius Priscus bû keyê nû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 675 b.z.
Mirin 617 b.z.
Keyên Romayê
Tarquinius Priscus

Tarquinius Priscus keyê Keyaniya Romê yê pêncem bû.

Piştî key Ancius Marcus ew bû keyê keyaniyê. Kesekî qewmê Etrûskan e. Bi wê awayê de di nav keyên keyaniya Romêyê de yekemîn e. Zaroktiya xwe da hatibû bajarê Romayê demekî şûnde kete çavê Anciûs Marcûsê bû zirkurê wê. Destpêka desthilatdariya xwe Sabîn û Etrûskan re şer kir. Axên keyaniyê bû duca. Xezîne û mirovan anî bajarê. Ji ber zêdebûna gelheya bajêr , Girên Aventine û Girê Caelian tije kir.

Eşîrên Etrûskan ku ew dagirkirî ji wan sed senator hilbijart û hejmara senatoran bû du sed. Xezîneyên ku tevlî xezîneyên Romayê kirî ji wan ra yadpeykerên mezin avakir. Ji bo şileka nav heft girê Romayê ziwa bike sîstema kanalîzasyonê ya wekê Cloaca Maxima binavkirî çêkir. Cihê şilekê jî Foruma Romayê çêkir. Yekemîn pira bajêr Pons Subliciusê çêkir. Ji bo pêşbaziyên parxêlan Stadyuma Circûs Maximûs çêkir. Li ser Girê Capîtolîne perestgehekî Jupiterê çêdikir. Lê xilasbûna wê nedît , 38 sal bû desthilatdariyê dikir aliyê kurê Anciûs Marcûs ve hate kuştin. Piştî wê Servius Tullius bû key.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mirin 579 b.z.
Keyên Romayê