Xwepêşandan û komkujiya qada Tiananmenê ya 1989an

Xwepêşandanên qada Tiananmenê, ku wekî Bûyera Çarê Hezîranê () jî tê zanîn, xwepêşandanên  xwendekaran bûn ku di sala 1989an de li Qada Tiananmen, Pekînê pêk hatin. Ev bûyer bi navê Komkujiya qada Tiananmenê () an jî Komkujiya Çarê Hezîranê () jî tê zanîn. Di çarçoveya vê bûyerê de leşkerên Artêşa Rizgariya Gel bi tiving û tankan re êrîşî xwepêşanderan û hemû kesên ku hewl didan pêşveçûna artêşê ya ber bi Qada Tiananmenê asteng bikin kirin.

Destpêka xwepêşandanê 
Xwepêşandan di 15ê nîsanê de dest pê kir û di 4ê hezîranê de bi zorê hatin tepisandin piştî ku hikûmetê qanûna leşkerî ragihand û Artêşa Rizgariya Gel şand ku hin deverên navenda Pekînê dagir bike. Li gorî texmînan hejmara kuştiyan ji çend sedî heta çend hezarî diguhere û bi hezaran jî birîndar hene. Tevgera neteweyî ya popûler ku ji xwepêşandanên Pekînê îlhama xwe digire, carinan wekî Tevgera Demokrasiyê ya 89an an Bûyera Meydana Tiananmenê tê bi nav kirin.

Xwepêşandan bi mirina Hu Yaobang, sekreterê giştî yê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ya alîgirê reforman di nîsana 1989an de pêk hatin. Li Çîna post-Mao paşxaneya pêşveçûna aborî ya bilez û guherîna civakî hebûn, ku fikarên li ser paşeroja welêt di nav gel û elîta siyasî de nîşan didan. Reformên salên 1980an rê li ber aboriya bazarê ya nûbûyî vekir ku hin kes jê sûd werdigirt, lê yên din bi giranî zirar didît, û pergala siyasî ya yek-partî jî bi rewabûna xwe rûbirû mabû. Giliyên hevpar ên wê demê enflasyon, gendelî, amadebûna bisînor a mezûnan ji bo aboriya nû, û astengiyên li ser beşdariya siyasî bûn. Her çend ew pir bê rêxistin bûn û armancên wan cûda bûn jî, xwendekaran banga berpirsiyarî, pêvajoya destûrî, demokrasî, azadiya çapemeniyê û azadiya axaftinê dikirin. Xwepêşandanên karkeran bi gelemperî li ser enflasyon û hilweşîna refahê bûn.  Van koman li dora daxwazên dijî gendeliyê, sererastkirina polîtîkayên aborî û parastina ewlehiya civakî bûn yek.  Di dema bilindbûna xwepêşandanan de, bi qasî milyonek kes li qadê kom bûn.

Tepisandin û komkujî 
Dema ku xwepêşandan pêş ketin, rayedaran hem bi taktîkên lihevhatî û hem jî bi tundî bersiv da, dubendiyên kûr di nav serokatiya partiyê de eşkere kirin. Di gulanê de, greva birçîbûnê ya bi pêşengiya xwendekaran li seranserê welêt piştgirî ji xwepêşanderan re peyda kir, û protesto li dora 400 bajaran belav bûn. Di nav serkirdayetiya bilind a PKÇê de, Serokwezîr Li Peng û Rûspiyên Partiyê Li Xiannian û Wang Zhen bang kirin ku bi riya tepisandina tundûtûjî ya xwepêşanderan tevbigerin, û di dawiyê de karîbûn ku Rêberê Paramount Deng Xiaoping û serok Yang Shangkun bikişînin aliyê xwe. Di 20ê gulanê de, Encûmena Dewletê qanûna leşkerî ragihand. Wê bi qasî 300,000 leşker ber bi Pekînê ve seferber kir. Leşker di saetên serê sibê yên 4ê hezîranê de ber bi deverên navendî yên Pekînê li ser rêyên sereke yên bajêr pêşve çûn, di vê pêvajoyê de hem xwepêşander û hem jî temaşevan kuştin. Operasyonên leşkerî di bin fermandariya giştî ya general Yang Baibing, nîvbirayê Serok Yang Shangkun de bûn.

Civaka navneteweyî, rêxistinên mafên mirovan û vekolerên siyasî, hikûmeta Çînê ji ber qetlîamê şermezar kirin. Welatên rojava ambargoya çekan danî ser Çînê. Hikûmeta Çînê bi awayekî berbelav xwepêşander û alîgirên wan girtin, xwepêşandanên din ên li derdora Çînê tepeser kir, rojnamevanên biyanî dersînor kir, bi tundî şopandina bûyeran di çapemeniya navxweyî de kontrol kir, polîs û hêzên ewlekariya navxweyî bihêz kir, û karbidestên ku ew wek alîgir dihesiband ji kar dûr dixist an jî paqij dikir. Berferehtir, tepisandinê reformên siyasî yên ku di sala 1986an de dest pê kiribûn bi dawî kir û polîtîkayên lîberalîzekirinê yên salên 1980an rawestand, û tenê hinek ji wan piştî gera Başûr a Deng Xiaoping di sala 1992an de ji nû ve hatin dest pê kirin.  Bertekên li hemberî protestoyan li Çînê sînor danîn ser îfadeya siyasî ku heta roja îro dom dikin.

Travma û sansur 
Bîranîna protestoyan bi berfirehî bi pirskirina rewabûna PKÇê ve girêdayî ye û yek ji mijarên herî hesas û herî sansurkirî li Çînê dimîne.

Çavkanî