nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Plana pênc salan

Plana pênc salan, ku wekî plansaziya pênc salan an plansaziyek 5-salî jî tê zanîn, amûrek e ku bi gelemperî di aboriyên ku bi rêvebiriya navendî de ji bo plansazkirina çalakiyên aborî têne bikar anîn. 

Planên pênc salan cara ewil wek rêzek planên aborî yên navendî li Yekîtiya Sovyetê pêk hatin, ku di dawiya salên 1920an de dest pê kir. Komîteya plansaziya dewleta Sovyetê Gosplan van planan amade dikir. Ew li ser bingeha teoriya hêzên hilberîner bûn ku beşek ji îdeolojiya Partiya Komunîst a ji bo pêşxistina aboriya Sovyetê bû. Bicîhanîna planê karê burokrasiya Sovyetê bû.

Planên pênc salan bi gelemperî veqetandinên dirav û çavkaniyan û her weha taybetmendiyên ji bo hilberîn û karûbarên ku têne peyda kirin vedihewînin. Planan gelek guhêrbarên aborî rast dikin, di nav de veberhênan, biha û mûçe.

Komara Gel a Çîn, Hindistan, Viyetnam û Koreya Bakur hîn jî plansaziya xwe ya aborî di plansaziyên pênc-salî de ava dikin.

Yek ji argumanên ku di berjewendiya çêkirina planan de ew bû ku hêzên bazarê dabeşkirina çavkaniyan li gorî hewcedariyê di nav gel de çareser nakin. Rexneya sereke ya planan ev e ku ew bi pêşîlêgirtina pêşbaziyê pêşkeftinê asteng dikin. Wekî din, bi bingehîn ne gengaz e ku meriv tevliheviya tevahiya aboriyekê bihesibîne û ji bo salên pêş plansaz bike.

Çavkanî
Komîntern

Komunîst Înternasyonal (bi kurtî Komîntern, KI), ku wekî Înternasyonala Sêyemîn jî tê zanîn, yekbûnek navneteweyî ya partiyên komunîst di nav rêxistinek hevpar a cîhanî de bû. 

Ew di sala 1919 de li Moskowê li ser însiyatîfa Lenîn hate damezrandin, ku Înternasyonala Duyemîn bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem di 1914 de wek mirî ragihandibû. Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, Stalîn di sala 1943-an de Komunîst Înternasyonal bi awayekî sosret hilweşand wekî tawîz ji hevalbendên xwe yên rojavayî yên di koalîsyona dijî Hitler de - DY û Brîtanya Mezin.

Çavkanî
Antîsemîtîzm

Antîsemîtîzm dijminatî, pêşdarazî, an cihêkariya li hember cihûyan e. Kesê ku nêrînên wiha bigire jê re dibêjin antîsemît. Antîsemîtîzm wekî cureyek nijadperestiyê tê dîtin.

Antîsemîtîzm dibe ku bi gelek awayan were xuyakirin, ji îfadekirina nefret an cudakariya li hember cihûyan bigire heya pogromên organîzekirî yên ji hêla girse û hêzên polîs ve, an jî êrîşên leşkerî yên li ser civakên cihû. Her çend ev têgîn heya sedsala 19an nehatibe bikaranîn jî, ew li ser bûyerên dijî cihûyan ên berî sedsala 19an û yên piştî wê jî tê sepandin. Mînakên navdar ên çewisandinê ev in: Komkujiyên Rheinlandê yên beriya Sefera xaçperestan a yekem di sala 1096an de, Fermana Derxistina ji Înglistanê di sala 1290an de, çewisandina cihûyan a 1348-1351an di dema Mirina Reş de, komkujiyên cihûyên Spanyayê di 1391an de, çewisandinên Enkîzîsyona Spanyolî, derxistina ji Spanyayê di 1492an de, qetlîamên Kozakan li Ûkraynayê ji 1648an heta 1657an, êrîşên cuda yên li dijî cihûyan li Împeratoriya Rûsyayê di navbera salên 1821 û 1906an, bûyera Dreyfus li Fransayê ya 1894-1906an, holokosta li Ewropaya di bin dagirkeriya almanan de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û polîtîkayên Sovyetê yên dijî cihûyan. Her çend di dîrokê de diyardeyên antîsemîtîzmê herî zêde li Ewropaya Xiristiyan pêk hatine, ji destpêka sedsala 20an vir ve antîsemîtîzm li Rojhilata Navîn zêde bûye.

Çavkanî 

Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Nîjadperestî
Nîkîta Krûşçev

Nîkîta Sergeyevîç Krûşçev [a] (15 Avrêl [O.S. 3 Avrêl] 1894 - 11 Îlon 1971) ji sala 1953 heta 1964 Sekreterê Yekem ê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê û ji sala 1958 heta 1964 jî serokê Encûmena Wezîran bû. 

Di dema desthilatdariya xwe de, Xrûşçev bi şermezarkirina sûcên Stalîn cîhana komunîst matmayî hişt û bi hevalbendê xwe yê sereke Anastas Mikoyan re dest bi polîtîkaya bêstalînîzekirinê kir. Wî piştgirî da bernameya fezayê ya pêşîn a Sovyetê, û pêkanîna reformên lîberal ên di siyaseta navxweyî de. Piştî hin destpêkirinên derewîn ên ku hindik ma bûne sedema şerekî navokî li ser Kûbayê, wî bi Dewletên Yekbûyî re danûstandinên serketî kir da ku tansiyonên Şerê Sar kêm bike. Di sala 1964an de, serokatiya Kremlînê ew ji desthilatê derxist, li şûna wî Leonid Brezhnev wekî Sekreterê Yekem û Alexei Kosygin wekî serokwezîr hate danîn.

Krûşçev di sala 1894an de li gundekî rojavayê Rûsyayê hatiye dinyayê. Di xortaniya xwe de wek karkerê metalê xebitî û di dema şerê navxweyî yê Rûsyayê de komîserê siyasî bû. Di bin sponsoriya Lazar Kaganovich de, wî di hiyerarşiya Sovyetê de xebitî. Wî piştgirî da paqijkirinên Yosîf Stalîn û bi hezaran girtin pejirand. Di sala 1938 de, Stalîn ew şand ku rêveberiya KSS ya Ukraynayê bike, û wî li wir paqijkirinan berdewam kir. Di dema ku li Yekîtîya Sovyetê wekî Şerê Wetenyê yê Mezin dihat zanîn, Krûşçev dîsa komîser bû, di navbera Stalîn û generalên wî de navbeynkar bû. Krûşçev di parastina Stalîngradê de amade bû, rastiyek ku wî di tevahiya jiyana xwe de serbilindiyek mezin pê girt. Piştî şer, ew vegeriya Ûkraynayê berî ku wekî yek ji şêwirmendên nêzîk ên Stalîn li Moskowê were vexwendin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1894
Mirin 1971
Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Rûs
Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê

Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê an PKYS () partiyeke komunîst a li Rûsyayê û Yekîtiya Sovyetê bû. 

Navê wê di sala 1918 de piştî Şoreşa çiriya pêşîn ya li Rûsyayê ji Partiya Karker a Sosyal-Demokrat a Rûsyayê (Bolşevîk) (PKSDR(B)) wek Partiya Komunîst a Rûsyayê (Bolşevîk) (PKR(B)) hat guhertin. Di sala 1925 de navê wê wek Partiya Tev-Yekîtiya Komunîst (Bolşevîk) (PTYK(B)) hate guherandin. Di sala 1952 de navê partiyê bû Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê. Piştî derbeya têkçûyî ya tebaxê ya li Moskowê di sala 1991 de, ku hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bileztir kir, çalakiyên partiyê bi Biryarnameya Serokatiya Rûsyayê ya 6ê çiriya paşîn a 1991an hate qedexe kirin.

Serokê partiyê ji 1912 heta 1924 Vladimir Ilyich Lenin bû. Di sala 1922 de, Yosîf Stalin postê nû yê sekreterê giştî yê partiyê girt û piştî mirina Lenîn di sala 1924an de, wî her ku çû hêzên dîktatorî yên ku li gorî şexsê wî hatine çêkirin, da xwê. Piştî bidawîbûna serdema Stalîn di sala 1953 de, Nîkîta Krûşçev di şerê desthilatdariyê yê paşê de di nav partiyê de xwe wekî sekreterê partiyê destnîşan kir. Di sala 1964an de Krûşçev hat hilweşandin û Leonid Brejnev bû cîgirê wî, ji sala 1966an de dîsa bû Sekreterê Giştî. Ji sala 1977an de Brejnev di heman demê de serokê dewleta Yekîtiya Sovyetê bû.

Piştî mirina Brezhnev di 1982 de, desthilatdariya Yuri Andropov û Konstantin Tschernenko di navberên kurt de man. Di sala 1985an de Mikhail Gorbaçov serokatiya partiyê girt û hewl da ku Yekîtiya Sovyetê bi reforman (glasnost, perestroika) nûjen bike û di heman demê de pêkhateyên sosyalîst biparêze. Lêbelê, Gorbaçov bi van hewldanên reformê têk çû; wî ne bi ser ket ku strukturên serkirdayetiya otokratîk li Yekîtiya Sovyetê ji holê rabike û ne jî karîbû PKYS reform bike partiyek demokrat a piralî.

Ji dor 1920 heta 1990, PKYS, wekî partiya dewletê ya di pergala yek-partî ya Sovyetê de, yekane hêza siyasî ya têkildar li Yekîtiya Sovyetê bû. Partiya Komunîst a Federasyona Rûsyayê (PKFR) dikare wekî partiya şûngirê PKYS ji bo Rûsyayê were dîtin.

Siyaseta PKYS di destpêkê de ji hêla îdeolojiya Lenînîzmê ve hate çêkirin, ku nûnertiya berfirehkirina Marksîzmê li gorî şert û mercên Rûsyayê ji hêla Lenîn ve hatî adaptekirin, ku piştre ji sala 1927an ve bi Marksîzm-Lenînîzm an Stalînîzma Stalîn hate guhertin. Piştî mirina Stalîn, ji sala 1956an de di bin desthilatdariya Nikita Krûşçev de asteke diyarkirî ji stalînîzasyonê dest pê kir. Ev ji aliyê cîgirê wî Leonid Brezhnev ve di sala 1964an de hat şikandin, li şûna wê PKYS kursek ji nû ve stendinê di bin destê wî de şopand, ku di encamê de di sala 1985an de ji hêla Mikhail Gorbaçov ve, ku xwe dispêre glasnost (vebûn û şefafî) û perestroika (ji nû veavakirin) bi dawî kir.

Rêxistina ciwanên Sovyetê Komsomol rêxistina ciwanan a partiyê bû. Her wiha Komîteya Rêxistinên Ciwanan a Yekîtiya Sovyetê jî hebû, ku hemû rêxistinên ciwanan tê de cih digirtin.

Dibistana partiyê ya navendî “W. I. Lenîn” li Moskovayê hebû. Gelek kadroyên ji partiyên komunîst ên welatên din jî li vir xwendine.
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Partiyên siyasî
Zekî Kolaç Paşa

Zekî Kolaç Paşa (1862–1943), ku piştî Qanûna Paşnavê ya 1934an wekî Mehmet Zekî Baraz Kolaç Kılıçoğlu tê nasîn, fermanderekî osmanî bû ku di Şerên Balkanan û Şerê Cîhanê yê Yekemîn de reveberîya artêşa osmanî kir. Ew bi eslê xwe kurd, ereb yan çerkez bû.

Çavkanî 
Jidayikbûn 1862
Mirin 1943
Parkkirina dîskê

Parkirina, dîskê pergalek e, ku destûr dide parkkirina belaş a bi dem-sînorkirî bi pêşandana dîska parkkirinê. 

. Karmendek parkkirinê ya patrolê dikare dîskê teftîş bike da ku kontrol bike ka dravdanî ye  Evas na. Skîhevpar  stema li Ew yevpar e.

Pergala orîjînal bi avakirina herêmek Zevûna Şîn re hate destnîşan kirin. Zeviyên şîn ên li navendên bajêr destûrê didin parkkirina belaş bi qasî 2 saetan bi karanîna dîska parkkirinê ya ku ji hêla bajêr ve hatî derxistin bikar bînin dema ku deverên parkkirinê yên din dikarin ji hêla metreyên parkkirinê ve xwedan kontrolek hişktir bin.

Çavkanî 

Trafîk
Pravda

Pravda (bi rûsî Правда, "Rastî") yek ji kevintirîn rojnameyên rojane yên rûsî ye. Ew qasî pênc sal beriya şoreşa sibatê ya 1917an li Împaratoriya Rûsî hate damezrandin û ji 1918an heya 1991an organa navendî ya Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû. Înîsiyatîfa damezrandina rojnameyê ji Vladîmîr Îlyç Lenîn hat, ku li derveyî welêt dima û gelek gotar nivîsî. Leon Trotsky di sala 1908 de li Viyanayê rojnameyek bi heman navî damezrand.

Rojname
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Berlîna Rojhilat

Berlîna Rojhilat ji sala 1949an heta 1990an paytexta defakto ya Komara Demokratîk a Almanyayê (KDA) bû. 

Bi awayekî fermî, ew sektora Sovyetê ya Berlînê bû, ku di 1945 de hate damezrandin. Sektorên Amerîkî, Brîtanî û Fransî bi navê Berlîna Rojava dihatin nasîn. Ji 13ê tebaxa 1961an heta 9ê çiriya paşîn a 1989an, Berlîna Rojhilat bi dîwarê Berlînê ji Berlîna Rojava dihate veqetandin. Hêzên hevalbendên rojavayî ne Berlîna Rojhilat wek paytexta KDAyê, ne jî desthilatdariya KDAyê ku Berlîna Rojhilat birêve dibir, nas nedikir. Di 3ê çiriya pêşîn a 1990an de, roja ku Almanya bi fermî ji nû ve hat yekkirin, Berlînên Rojhilat û Rojava bi fermî wekî bajarê Berlînê hatin yekkirin.

Çavkanî

Dîroka Almanyayê
Şerê Sar
Avabûnên 1949an
Paytextên dewletên dîrokî
Bajarên dabeşkirî
Erdnîgariya Almanyayê
Hilweşînên 1990an
Berlîna Rojava

Berlîna Rojava navçeyek siyasî bû ku di salên Şerê Sar de ji beşa rojavayê Berlînê pêk dihat. 

Her çend statûya qanûnî ya rastîn a Berlîna Rojava nezelal bû, û doza axa Komara Federal a Almanyayê (KFA) ji hêla Yekîtiya Sovyetê û welatên din ên Bloka Rojhilatê ve bi giranî hate nîqaş kirin, Berlîna Rojava di sala 1949an de xwe ji hêla siyasî ve bi KFA re girêda bû. Berlîna Rojava di saziyên KFAyê yên federal de dihat temsîlkirin.

Berlîna Rojava bi fermî ji hêla Hevalbendên Rojavayî ve dihate kontrol kirin û bi tevahî ji aliyê Berlîna Rojhilat û Almanyaya Rojhilat dorpêçkirî bû, yên ku di bin kontrola Sovyetê de bûn. Berlîna Rojava di dema Şerê Sar de xwedî girîngiyeke sembolîk a mezin bû, ji ber ku ji aliyê rojavayiyan ve wekî "girava azadiyê" û hevtayê herî dilsoz ê Amerîkayê li Ewropayê dihat hesibandin. Ew bi giranî ji hêla Almanyaya Rojava ve wekî "pêşangehek rojava" dihate piştgirî kirin. Wek bajarekî dewlemend ê wê demê, Berlîna Rojava ji ber karaktera xwe ya berbiçav wek kozmopolît û navendek perwerde, lêkolîn û çandê dihate nas kirin. Digel nêzîkî du mîlyon niştecîh, Berlîna Rojava di serdema Şerê Sar de ji hemû bajarên Elmanyayê xwedî nifûsa herî mezin bû.

Berlîna Rojava ji beşên dagîrkeriya Amerîkî, Brîtanî û Fransî pêk dihat ku di sala 1945an de dihatin damezrandin. Dîwarê Berlînê, ku di sala 1961an de hatibû çêkirin, bi fizîkî Berlîna Rojava ji derdora wê ya Berlîna Rojhilat û Almanyaya Rojhilat vediqetand heya ku di sala 1989an de hilweşiya. Di 3'ê Cotmeha 1990'an de, roja ku Almanya bi fermî ji nû ve bû yek, Berlînên Rojhilat û Rojava bi awayekî fermî ji nû ve bûn yek hev, weke bajar-dewlet tevlî Komara Federal bû û di dawiyê de careke din bû paytexta Almanyayê.

Çavkanî 

Bajarên dabeşkirî
Drastamat Kanayan

Drastamat Kanayan (jdb. 31ê gulana 1884an - m. 8ê adara 1956an), ku bi navê Dro (Դրօ) ji tê nasîn, fermandar û siyasetmedarekî ermenî bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1884
Mirin 1956
Numîzmatîk

Numîzmatîk lêkolîn an berhevkirina pereyan e ku di nava xwe de pereyên madenî û yên kaxezê, madalya û tiştên têkildar jî dihewîne.

Pisporên ku wekî numîzmatîst tên zanîn bi gelemperî wekî xwendevan an berhevkarên pereyan tên karekterîzekirin, lê belê dîsîplîn di heman demê de lêkolîna berfireh a pereyan û awayên deyndayînê yên din yên ku ji bo çareserkirina deyn û pevguhartina tiştan tên bikaranîn jî dihewîne.

Formên pereyê yên herî kevn ên ku ji hêla mirovan ve hatine bikaranîn ji aliyê numîzmatîkê û berhevkaran ve tên kategorîzekirin, lê tiştên ku di pevguhartinê de hatine bikaranîn nayên kategorîzekirin. Wek nimûne, gelê qirgiz wek yekîneya pereyê ya sereke hesp bi kar dianîn, û çermê berxan mîna pereyên mayîn/hûr didan;  dibe ku ew çermên berxan ji bo lêkolîna numîzmatîkê guncav bin, lê hesp ne guncav in. Gelek tişt mîna qalikên heywanan, metalên hêja, libên kakaoyê, kevirên mezin û cewheran bi sedsalan wek yekîneya pereyê hatine bikaranîn.

Çavkanî

Dîroka çandî
Amfîon û Zêtos

Amfîon (bi yewnanî: Ἀμφίων) keyê Têbeyê yê efsaneyî ye. Ew û birayê wî yê cêwik Zêtos (bi yewnanî: Ζῆθος) bi hev ra keyê Têbeyê heman demê de mamê diya wan Antiopê, key Lîkos kuştin. Amfîon dibe keye Têbeyê. 

Hevaltiya wî û periyên îlhamê pir qewî bû. Amfîon di mîtolojiya yewnanî de ji hezkirina helbest û mûzîkê navdar e.

Dihat bawerkirin ku kevirên birc û sûrên Têbeyê pê lîra Hermêsê diyariyê Amfîon kirî dilebitin û pê gotinên wê hereket dikirin

Çavkanî 

Mîtolojiya yewnanî
Mîtolojî
Efsane
Stalînîzm

Stalînîzm amûra rêvebirinê û polîtîkayên Marksîst-Lenînîst e ku ji sala 1927 heta 1953an li Yekîtiya Sovyetê ji hêla Yosîf Stalîn ve hate meşandin. 

Di nav xwe de avakirina dewleteke polîs a totalîter a yekpartî, îndûstriyalîzma bi lez, teoriya sosyalîzmê li welatekî, kolektîvkirina çandiniyê, xurtkirina nakokiya çînan, perestiya kesayetiyê û bindestkirina berjewendiyên partiyên komunîst ên biyanî ji bo Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê, ku ji aliyê Stalînîzmê ve weke partiya pêşeng a şoreşa komunîst a wê demê dihate dîtin. Piştî mirina Stalîn û germbûna Krûşçev, di salên 1950 û 1960î de destalinîzasyon dest pê kir, ku bû sedema kêmbûna bandora îdeolojiya Stalîn li Yekîtiya Sovyetê. Pêla duyem a destalinîzasyonê di dema Glasnosta Sovyetê ya Mîxaîl Gorbaçov de dest pê kir.

Rejîma Stalîn bi zorê civak ji tiştên ku li ser xwe û marqeya wê ya komunîzmê tehdîd didîtin (ku jê re "dijminên gel" dihat gotin) paqij dikir. Di nav wan de muxalifên siyasî, neteweperestên ne Sovyetî, bûrjûwazî, gundiyên xwedî debar ("kulak") û yên çîna karker ku sempatiyên "dij-şoreşger" nîşan didan, hebûn. Ev bû sedema zordestiya girseyî li ser van kesan û malbatên wan, di nav de girtinên girseyî, darizandinên giştî, îdamkirin, û zindankirina li kampên karkirina bi darê zorê û kampên komkirinê ku bi navê gulag têne zanîn. Mînakên herî bi nav û deng Paqijkirina Mezin û kampanyaya Dekulakîzasyonê bûn. Stalînîzm herwiha bi ateîzma mîlîtan, çewsandina girseyî ya dijî olî, û paqijkirina etnîkî ya bi koça bi darê zorê hat nîşankirin. Hin dîroknas, wek Robert Service, polîtîkayên Stalînîst, bi taybetî polîtîkayên kolektîfkirinê, ji ber sedema birçîbûnên mezin wek Holodomor tawanbar dikin. Dîroknas û lêkolînerên din li ser rola Stalînîzmê li hev nakin.

Pîşesazîbûn bi fermî ji bo lezkirina pêşkeftina ber bi komunîzmê ve dihate sêwirandin, û hewcedariya pîşesaziyê li Yekîtiya Sovyetê dihate destnîşan kirin ji ber ku Yekîtiya Sovyetê berê ji hêla aborî ve li gorî welatên rojavayî paşde mabû. Wan bawer dikir ku civaka sosyalîst hewceyê pîşesaziyê ye ji bo rûbirûbûna dijwarî û dijminên komunîzmê yên hundir û derve. Pîşesaziya bilez bi kolektîfkirina girseyî ya çandiniyê û bajarîbûna bilez re pêk hat û gelek gundên piçûk veguherîn bajarên pîşesaziyê. Ji bo lezkirina pêşveçûna pîşesazîbûnê, Stalîn malzeme, raman, pisporî û xebatkarên ji Ewropaya rojava û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îthal kir. Wî bi awayekî pragmatîk bi pargîdaniyên sereke yên taybet ên Amerîkî yên wekî Pargîdaniya Ford Motor re, ku di binê çavdêriya dewletê, di pêşxistina bingeha pîşesaziya aboriya Sovyetê de ji dawiya 1920-an heya 1930-an de bû alîkar. Piştî ku kargehên taybet ên Amerîkî erkên xwe qedandin, pargîdaniyên dewleta Sovyetê dest danîn ser.

Çavkanî 

Komûnîzm
Keştiya gerandinê

Keştîyên gerê (bi îngilîzî Cruis ships) e, Geşta ku ji bo veguheztinên geştyaran pê têne kirin, keştiyên keştiyan bi gelemperî ji bo geştyaran seferên gerê dikin ber bi benderên cihêreng, da ku geştyara bikarbînin biçin cihên ku ew dixwaz in.

Çavkanî
Ömer Çelik

Ömer Çelik (jdb. 15ê hezîrana 1968 li Edene) siyasetmedarekî tirk ê, ku ji sala 2018an ve berdevkê Partiya Dad û Geşedanê (AKP) ye. Di kabîneya Yildirim de wezîrê Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyê bû. Ji ber vê yekê jî di danûstandinên endamtiya Tirkiyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re, serokê sereke yê danûstandinan bû.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1968
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kesên ji Edeneyê
Burjuvazî

Burjuvazî , burjuwazî, burjiwazî, bi giştî binavkirina hemwelatiyên dewlemend an jî di marksîzmê de, binavkirina çîna civakî ya serdest a civakê ye, ku berevajiyê wê çîna proletarya ye. Ev têgih carinan jî ji bo cihêkirina wê ji bohemyaniyê (ya hunerî) tê bikaranîn. 

Ew bi dewlemendiya xwe û sermayeya xwe ya mezin a çandî û darayî, ji proletaryayê têne cudakirin û bi kevneşopî têne dijber kirin. Ew carinan di nav burjuvaziya piçûk (petite bourgeoisie), ya navîn (moyenne bourgeoisie), ya mezin (grande bourgeoisie), ya jorîn (haute bourgeoisie) û ya kevnar (ancienne bourgeoisie) de têne dabeşkirin û bi tevahî ji re wekî "burjuvazî" tê gotin.

Burjuvazî di wateya xwe ya eslî de ji nêz ve bi hebûna bajaran ve girêdayî ye, ku bi qanûnên wan ên bajarî (wek mînak, qanûnên şaredariyê, îmtiyazên bajarokan, qanûnên bajaran ên alman) têne naskirin, ji ber vê yekê ji hemwelatiyên bajaran pê ve tu burjuvazî tune bû. Hemwelatiyên gundî diketin bin pergalek qanûnî ya cuda.

Di felsefeya marksîst de, burjuvazî çîna civakî ye ku di dema îndustriyalîzma nûjen de bûye xwediyê amûrên hilberînê. Xemên wê yên civakî nirxa milk û parastina sermayeyê ye, da ku ji bo domandina serweriya xwe ya aborî di civakê de misoger bike.

Çavkanî 

Civaknasiya çandê
Mesut Yılmaz

Ahmet Mesut Yılmaz, (jdb. 6 çiriya paşîn 1947 – m. 30 çiriya pêşîn 2020) siyasetmedarekî tirk e û serokwezîrê berê ya Tirkiyeyê bû. Yılmaz ji 1991ê heya sala 2002an wekî serokê partiya ANAPê wekî  serokwezîrê Tirkiyê kar kiriye. Dewrên wî yê  serokwezîriyê, dewra yekem çend mehan dewam kiriye, dewra duyem ji 1991ê û 1996an û dewra sêyem ji hezîrana sala 1997an heya kanûna paşîn a sala 1999an dewam kiriye.

Jiyana taybet 
Malbata Yılmaz bi eslê xwe Hamşenî û ji Rizeyê ye.

Ew bi Berna Yılmaz re zewicandî bû û dê û bavên du kurên bi navê Hasan û Yavuz Yılmaz e. Lawê wan Yavuz di kanûna pêşîn a 2017an de li avahiya xwe yê li Stembolê bi guleyan hate kuştin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1947
Mirin 2020
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Pîşesazîbûn

Pîşesazîbûn an îndustriyalîzm pêvajoyek di nav dewletekê de ye ku tê de dewletek çandinî vediguhere dewletek pîşesazî. 

Pîşesazîbûn ev serdema guherîna civakî û aborî ye ku ji nû ve rêxistineke berfireh a aboriyê ji bo mebesta hilberînê vedihewîne.  Di dîrokê de pîşesazîbûn bi zêdebûna pîşesaziyên qirêj ên ku bi giranî li ser sotemeniyên fosîl hatine damezrandin ve girêdayî ye. Balek zêde li ser pêşkeftina domdar û pratîkên siyaseta pîşesaziya kesk heye, lewra pîşesazîbûn her ku diçe pêşkeftina teknolojîk, bi veberhênana rasterast di teknolojiyên pêşkeftî û paqijtir de, vedihewîne.

Ji nû ve birêxistinkirina aboriyê hem di aliyê aborî û hem jî di aliyê civakî de gelek encamên nexwestî hene. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfireh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfereh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Wekî din, strukturên malbatê diguhezin ji ber ku malbatên mezin meyla dikin ku êdî li yek mal, cîh an cîhek bi hev re nejîn.

Çavkanî
Marksîzm

Marksîzm rêbazeke siyasî, zanistî û rewşenbîrî ya bibandor e ku hem bi sosyalîzmê û hem jî bi komunîzmê ve girêdayî ye. 

Ji nîvê duyemîn ê sedsala 19an de, ji alîgirên felsefevanên alman Karl Marx û Friedrich Engels re wekî Marksîst têne binavkirin. Di wateyek berfireh de, Marksîzm ji bo teoriya aborî û civakî ya ku ji hêla Marx û Engels ve hatî pêşve xistin û hem jî ji bo nêrînên felsefî û siyasî yên têkildar têgînek kolektîf e. Kes û ekolên ramanê yên ku bi rengekî taybetî bi xebata Marks û Engels ve girêdidin jî wekî beşek ji Marksîzmê têne hesibandin.
Komûnîzm
Materyalîzm
Tevgerên felsefî
Tradîsyonên felsefeyê
Teoriyên civakî
Sosyalîzm
Teoriyên dîrokê
David Schwimmer

David Schwimmer lîstikvan, derhêner û hilberînerê fîlmê yê amerîkî ye. Ew herî zêde bi karakterê xwe yê "Ross Geller"ê di rêzefîlma TVyê ya Friends de tê nasîn.

Çavkanî

Mirovên zindî
Derhênerên fîlman ên amerîkî
Jidayikbûn 1966
Sîtkomên amerîkî
Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Siyaset

Siyaset an polîtîka an jî ramyarî (ji yewnanî: Πολιτικά, politiká, 'karûbarê bajaran') komek çalakiyan e ku bi girtina biryarên di koman de, an celebên din ên têkiliyên hêzê di nav kesan de, wek dabeşkirina çavkaniyan an statûyê ve girêdayî ne. Beşa zanista civakî ku li ser siyaset û hikûmetê lêkolîn dike, wekî zanista siyasî tê binavkirin.

Siyaset di çarçoveya “çareseriya siyasî” de dikare bi awayekî erênî were bikaranîn., ku ji lihevhatin û bêşiddetiyê pêk tê an jî dikare wekî "huner an zanista hukûmetê" bê binav kirin, lê bi gelemperî têgînek neyînî jî hildigire. Têgeh bi awayên cûrbecûr hatiye pênase kirin, û nêzîkatiyên cihêreng di bingeh de jî dihewîne, digel pirsa ka divê ew bi berfirehî an sînordar, bi ezmûnî an normatîf were bikar anîn, û ka nakokî an hevkarî jê re girîngtir e.

Siyaset bi taybetî qada jiyana giştî, lê beşek jî qada jiyana taybet (bihevrejiyan) a welatiyan, kiryar û xebatên ji bo rêvebirina civakê li hundir û derve û her wiha avakirina îrade û biryargirtinê di derbarê mijarên civakê de bi rê ve dibe. Bi awayên razber, di zanista siyasî de behsa "belavkirina nirxan (madî, wekî pere, an ne-madî, wekî demokrasî)" jî tê kirin.

Çavkanî 

 
Gotarên mijarên sereke
Qada giştî

Qada giştî an jiyana giştî ev qada jiyana civakê ye ku tê de mirov dicivin da ku pirsgirêkên ku di pêvajoyên siyasî de werin çareser kirin nîqaş bikin. Ji bo vê jî divê gihandina hemû çavkaniyên agahî û medyayê azad be û agahî bi awayekî azad bên nîqaşkirin. Di vê qada (gelemperî ya) ku bi serbestî tê gihîştinê de, divê raya piraniyê ji hêla sansur û astengên din ve bi awayeke azad pêş bikeve.

Qada Giştî cihekî hevpar e ji bo hemûyan, ku tê de fikir û agahdarî dikarin bên danûstandin. Gotûbêja bi vî rengî weke nîqaşa giştî tê binavkirin û weke derbirîna nêrînan li ser mijarên ku raya giştî eleqedar dikin tê pênasekirin. Pir caran, lê ne her gav, ji hêla beşdarên nîqaşê ve nêrînên dijber an cihêreng têne vegotin. Gotûbêja giştî bi piranî bi rêya medyaya girseyî, di heman demê de di civînan de an jî bi riya medyaya civakî, weşanên akademîk û belgeyên siyaseta hikûmetê pêk tê. Ev têgîn di eslê xwe de ji aliyê fîlozofê alman Jürgen Habermas ve hatiye çêkirin, ku qada giştî wiha pênase dike: "Qada Giştî ji kesên taybet ên ku wek gel li hev kom bûne û hewcedariyên civakê bi dewletê re diyar dikin, pêk tê". Zanyarê ragihandinê Gerard A. Hauser wê wekî "qadeke nîqaşê ya ku tê de kes û kom li hev dicivin da ku li ser mijarên berjewendiya hev bipeyivin û li ku dibe bila bibe, der barê wan de bigihîjin darazek hevpar" pênase dike. Qada giştî dikare wekî "di civakên nûjen de şanoyek ku tê de beşdariya siyasî bi navgîniya axaftinê pêk tê" were dîtin, û wek "qada jiyana civakî ya ku tê de raya giştî dikare were damezrandin".

Çavkanî 

Qada giştî
Civaka sivîl
Demokrasî
Termînolojiya civaknasiyê
Qada taybet

Qada taybet an jiyana taybet tê wateya qada ne giştî ku tê de mirov mafê xwe yê pêşveçûna azad a kesayetiya xwe bikar tîne, bêyî ku ji bandorên derve bê astengkirin. Mafê qada taybet di hemû demokrasiya modern de weke mafekî mirovî hatiye qebûlkirin. Dibe ku ev maf li ser bingeha berjewendiya giştî ya kesek an ji bo mebestên bicîhkirina qanûnê were sînordar kirin.

Qada jiyana taybet bi qismî bi ewlehiyê re têkildar e, ku dikare têgînên karanîna guncaw û parastina agahdariyê bigire. Qada taybet dikare forma yekbûna laş jî bigire û beşeke qanûnên jiyana taybet yên gelek welat û makezagonan e.
Mafên mirovan
Serban hilgera tirombêlê

Serban hilgra tirombêlan (bi îngilîzî roof rack ) ew cihgireka asinî ye ya ku li ser tirimbêlan e, ew ji bo hilgirtan baran e û ya bi ser banê Trombêlê ve ya girêdayî ye. Ew ji bo hilgirtina tiştên mezin tê bikar anîn, tiştên wekî bisiklêt, rookêra, û çenteyan.

Wêne

Çavkanî
Ali Bozer

Ali Hüsrev Bozer (jdb. 28ê tîrmeha 1925an - m. 30ê îlona 2020an) siyasetmedar û akademîsyenekî tirk ê hiqûqa bazirganiyê bû.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Courteney Cox

Courteney Cox (jdb.15ê hezîrana 1964an li Birmingham, Alabama ) lîstikvaneke amerîkî ye.  Lîstikvanê ku di rêzefîlma TV Friends  û fîlma tirsnak Scream  lîst .

Biyografî 
Courteney Cox zaroka çaremîn a Richard Cox û Courteney Copeland bû û li Alabama mezin bû. Piştî qedandina Dibistana Bilind a Mountain Brook, ew çû Koleja Mount Vernon ji bo xwendina xiratê. Di dawiya salekê de, di encama lihevkirinek bi Ajansa Modelê ya Ford re, wê dev ji dibistana xwe ya xiratê berda û çû New Yorkê da ku kariyera xwe ya modelkirinê bidomîne. Di dema modelsaziyê de dersên lîstikvaniyê jî girt û bi vî awayî dev ji devoka xwe ya başûrî berda.

Piştî ku di sala 1984an de di vîdyoya muzîkê ya strana Bruce Springsteen "Dancing in the Dark" de xuya bû (wî bi Springsteen re li ser sehnê dans kir), Piştî wê Masters of the Universe (1987), Cocoon: The Return (1988) û Blue Desert (1991)de û  gelek projeyan wisa yên fîliman cih girt.

Wî di rêzefîlma televizyonê ya kurt de Misfits of Science (1985) û pîşt re di rêzefîlma Family Ties de, (ku ji 1987an heya 1989an derbas bû), lîst.

Courteney Cox bi rola xwe ya Monica Geller li ser Friends (1994 - 2004) herî baş tê zanîn. Ew di rêzefîlma Friends de tenê lîstikvan e ku ji bo Xelata Emmy nehatiye berbijar kirin. Wî her weha di gelek fîlmên Hollywoodê de wekî Animal Detective (1994), Scream (1996), Scream 2 (1997), Scream 3 (2000) û 3000 Miles to Graceland (2001) xuya bû.

Ew di 12ê hezîrana 1999an de bi lîstikvan David Arquette re zewicî, wan hev li ser seta fîlimê Scream nas kirî bûn. Di 13ê hizêrana 2004ê de ji zewaca wan keçek bi navê Coco Riley Arquette çêbû. Di sala 2010 de, hevjînê biryar da ku ji hev veqetin. Her du di gulana 2013 de ji hev cuda bûn.

Wî di rêzefîlma Dirt de lîst, fîlm 2017 li ser qenala FOX  hate weşandin. Di navbera 2009 û 2015 de, wî di rêzefîlma komedî ya Cougar Town de lîst. Rêzefîlm di sala 2010an de ji bo Xelatên Kûreya Zêrîn berbijar bû.

Jiyana şexsî 
Cox xwedan jiyanek evînî ya çalak bû. Hevalbendên wê yên berê jî promotorê rockê Ian Copeland, lîstikvan Michael Keaton û stranbêjekî Counting Crows ê Adam Duritz hene.

Cox di 12ê hezîrana 1999an de, li Katedrala Grace li San Francisco, bi lîstikvan David Arquette re zewicî. Keça zewacê, Coco, di hezîrana 2004 de hate dinê . Jennifer Aniston, hevalbenda wê ya Friends û hevala wê ya nêzîk, bû dêya vaftîzê Coco. Cox eşkere kir ku piştî zayîna zaroka xwe şeş meh şûnde bi depresyona piştî zayînê re tekoşîn kir. Di 11ê cotmeha 2010an de, Cox û Arquette ragihandin ku zewaca xwe bîqedînin . Lê ew hevaltiya xwe yên nêzîk bidomînin û  Coquette Productions'a (pargîdaniya çêkerînê ya ku wan bi hev re ava kirîbûn) , têkiliyek xebatê bi hev re dewam bikin. Di hezîrana 2012an de, Arquette piştî ku nêzî du salan ji Cox veqetiya, serlêdana jinberdanê kir. Zewac di gulana 2013an de bi dawî bû.

Cox di dawiya 2013an de tekîliyên endamê koma Snow Patrol'ê Johnny McDaid ra dest pê kir. Her du di hezîrana 2014an de nîşanî kirina xwe ragihand. Demekî kurt de gustîl avêtin lê tekîliyên xwe domandin.

Cox jî bi karateya Budokan re mijûl dibe.

Fîlmografî

Çavkanî 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1964
Aktrîsên amerîkî
Jinên amerîkî
Paqijiya Mezin

Paqijiya Mezin a Stalînî (bi rûsî Чистка Tschistka, pirjimar Чистки Tschistki) serdemek dîroka Sovyetê bû. Li gorî nêrîna Stalînîst, di vê serdemê de kesên siyasî yên “bêbawer” û muxalîf bi awayekî girseyî hatin çewisandin û qetilkirin. Hejmara giştî ya qurbaniyan ne diyar e û zehmet e ku were piştrast kirin. Texmînên dîroknasan ji yek mîlyon heta 60 mîlyon mirî ne.

Di nîvê salên 1920an de, Yosîf Stalîn dest bi derxistina dijberên siyasî yên rastîn an gumanbar ji Partiya Komunîst (PKYS) kir. Dûv re, ew kes gelek caran ji bo karê bi zorê yê li Gulagê ketin zîndanê, an jî li ser sûcên derewîn di darizandinên şovenî û veşartî de bi îdamê hatin mehkûmkirin. Îtîrafên bi vî rengî di bin îşkenceyê de dihatin standin. 

Paqijiyên siyasî di dema bi navê Terora Mezin a 1936-1938an de, ku jê re "Paqijkirina Mezin" jî tê gotin, gihîşt lûtkeya xwe: Di vê demê de, her roj derdora 1000 kes dihatin kuştin. Ev windabûna berdewam a karmendan êdî erkên bingehîn ên partî, rêveberî û artêşê dixist xeterê. Li hinek deveran hemû berpirsên partiyan ên PKYS hatibûn girtin. Ji ber vê yekê di sala 1938an de bi fermana Stalîn tundiya çewisandinê kêm bû, lê bêyî ku bê rawestandin.

Pêla duyemîn a paqijkirinê di destpêka sala 1948an de dest pê kir. Ew di serî de li dijî Cihûyên Yekîtiya Sovyetê hatin kirin, yên ku wekî "kozmopolîtên bêbinî" dihatin şermezar kirin. Kampanya di destpêkê de bû sedema hilweşandina Komîteya Antî-Faşîst a Cihû û îdamkirina rewşenbîrên cihû, ku di bin navê Şeva Helbestvanên Kuştî tê bibîranîn. Ew bi navê Komploya Doktoran gihîşt lûtkeya xwe û ji nişka ve bi mirina Stalîn di adara 1953 de bi dawî bû.
Lisa Kudrow

Lisa Valerie Kudrow (jdb. 30, Tîrmeh, 1963, Kalîforniya) lîstikvaneke amerîkî ye, herî baş bi rola xwe ya Phoebe Buffay li ser Friends tê  zanîn.

Ew ji Lee Kudrow û Nedra Stern çêbû. Piştî ku ji Dibistana Navîn a Portola qedand, wê ji Zanîngeha Vassar di biyolojiyê de mezûn bû.

Wî kariyera xwe ya komediyê wekî endamê The Groundlings dest pê kir. Yekem rola wê ya sereke di cîhana televîzyonê de wekî garson Ursula Buffay li ser Mad About You bû. Vê rola wî derfet da ku bibe yek ji lîstikvanên sereke yên rêzefîlma TV Friends . Rola wê di Friends'ê da cewika Ursula'yê Phoebe Buffay bû.Bi wî qerekterê ra di sala 1998 de xelata Emmy wergirt . (Lîstikvanê herî baş di Komediyê de).

Ew di 25ê Gulana 1995an de bi Michel Stern re zewicî, ku ew li ser seta Friends nas kir, û di 7 ê Gulana 1998 an de kurek bi navê Julian Murray çêbû. Ew niha li ser rêzefîlma televîzyonê ya bi navê Web Threapy ye.

Fîlmnîgarî

Fîlm

Televîzyon

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Komedyenên amerîkî
Jidayikbûn 1963
Mirovên zindî
Xwediye xelatên emmy
Matt LeBlanc

Matt LeBlanc (jdb. 25ê tîrmeha 1967an, Massachusetts ) lîstikvan, hilberînerê televîzyonê û komedyenekî amerîkî ye. Wî ji ber rola xwe ya Joey Tribbiani di sîtkoma NBCyê yaFriends de navdariya cîhanî bi dest xist.

Çavkanî 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1967
Webarchive template wayback links
Sîtkomên amerîkî
Ahmet Bozer

Ahmet C. Bozer (jdb. 1960 li Stembol) rêveberê karsaziyê tirk e. Ew cîgirê serok û serokatiya Coca-Cola ya Navneteweyî ye, ku ji kargehên Asya Pasîfîk, Ewropa, Ewrasya & Afrîka, û Amerîkaya Latînî ya Pargîdaniya Coca-Cola pêk tê.

Çavkanî 
Karsazên tirk
Jidayikbûn 1960
Mirovên zindî
Yıldırım Akbulut

Yildirim Akbulut (jdb.  li Ezirganê; m.  li Enqere) siyasetmedarekî tirk e ku  di navbera salên 1989 û 1991ê de serokwezîrê Tirkiyeyê bû. 

Yildirim Akbulut endamê Partiya welatê dayîkê (Anavatan Partisi) bû. 

Di sala 1983an de, ew di Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ketiyê, ji bo hilbijartinê Erzirganê. Paşê ji di kabîneya Turgut Özal re wezîrê karên hundir bû. 

Ew di rojê 14ê nîsana 2021ê li Enqere bi sala 85 mir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1935
Mirin 2021
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Empedoklês

Empedoklês (, 494-434 BZ) ji filozofên beriya Sokrates bû. Ew hemwelatiyê bajarê Agrigentum e, ku ev koloniyekî yewnanî yê Sîsîlyayê ye.

Çavkanî

Fîlozofên yewnan
Transkrîpsiyon û romanîzêkirina navên rûs û ûkrayniyan

Va ye transkrîpsiyon û romanîzêkirina alfabeya kirîlî di kurdî de ji bo navên rûs û ûkrayniyan.

Çavkanî 

Alfabe
Alfabeya kîrîlî
Romanîzêkirin
Transkrîpsiyon
Zimanê belarûsî
Zimanê rûsî
Zimanê ûkraynî
Peter Dinklage

Peter Hayden Dinklage (; jdb.11ê hezîrana 1969an) lîstikvanekî amerîkî yê fîlm, televîzyon û sehneyê ye. Wî ji ber rola xwe ya Tyrion Lannister di rêzefîlma televîzyonê ya HBOyê ya Game of Thrones (2011–2019) de gihişt navdariya navneteweyî û ji bo vê yekê wî xelata Primetime Emmy çar caran wergirt.

Çavkanî

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Encyclopædia Britannica

(latînî ji bo "Ensîklopediya brîtanî") ensîklopediyeke bi zimanê îngilîzî ya agahiyên gelemper e. Ew ji hêla Encyclopædia Britannica, Inc. ve tê weşandin. Pargîdanî ji sedsala 18an vir ve heye, her çend di nav sedsalan de gelek caran xwediyê wê guheriye. Ensîklopedî ji aliyê bi qasî 100 edîtorên tam-dêmî û ji 4.000î zêdetir beşdaran vê tê birêvebirin. Guhartoya 2010an ya çapa 15em, ku 32 cild vedihewîne û ji 32.640 rûpelan pêk tê, çapa dawî ya çapkirî bû. Ji sala 2011an vir ve, ew tenê wekî ensîklopediya serhêl tê weşandin.

Ji bo 244 salan hatiye çapkirin, Britannica bi zimanê îngilîzî ensîklopediya çapkirî ya herî temen dirêj bû. Ew yekem car di navbera 1768 û 1771an de li paytexta Skotlandê Edinburghê, wekî sê cild hatiye weşandin. Hecma ensîklopedî fireh bû: çapa duyem ji 10 cildan pêk dihat, û bi çapa xwe ya çarem (1801–1810) derket 20 cildan.

Çavkanî 

Ensîklopedî
Lêda

Lêda (yewnanî: Λήδα [ lɛ͜ɛda͜a ]) li gorî mîtolojiya Yewnanî jinekî jinên Zeus e. Lêda keça keya Aetoliayê Têstîos û jina keya Spartayê Tîndareos bû. Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra .Di heman demê da zarokên xwe yên cêwik Kastor û Polluks jî di efsaneyên yewnananda cih digre.  Zarokên wê din yên navdar Helena Troyayî û Klîtemnestra ye.

Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra. Çaxê wextê wî temam bû wek hêkekî zêrîn anî dinê nav wê da jî Helen derket.

Çavkani
Mîtolojiya yewnanî
Hevjina Zeûs
Zeus
Hawar Mela Mihemed

Hawar Mulla Mohammed Taher Zebari (; jdb. hezîrana 1981an) fûtbollîstekî berê yê îraqî bû.

Wî beşdarî di gelek yaneyan de jirye wek Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Ensar, Apollon Limassol, Al Khor, Anorthosis, Persepolis, Esteghlal, Zob Ahan, û Hewlêrê lîst berî ku di 11ê hezîrana 2015an de teqawît bibe. 

Hawar bi yek ji baştirîn lîstikvanên iraqî bû di tîma neteweyî ya Iraqê de, û di serkeftina wan a Kûpaya Asyayê ya sala 2007an de fotbollîstekê herî serekî bû.

Statîstîkên kariyerê

Klub

Çavkanî 

Werzişkarên kurd
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1981
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kesên ji Mûsilê
Nintendo 64

Nintendo 64 (bi fermî wekî N64 tê kurtkirin,  bi japonî: ニンテンドウ64, Nintendō Rokujūyon), ku navê xwe ji prosesora wê ya 64-bit girtiye, sêyemîn konsolê lîstika Nintendo ye ku li çaraliyê cîhanê hatî berdan. 

Ew serketiya Pergala Entertainment Super Nintendo (SNES) ye û yekem konsolê lîstikê ya bi mîmariya 64-bit e. Yekem car di 23ê Hezîrana 1996an de li Japonya, 29ê Îlona 1996an li Amerîkaya Bakur û 1ê Adara 1997an li Ewropayê hat berdan. Wekî konsolek lîstikê, ew di serî de bi PlayStation û Sega Saturn ya Sony re pêşbaz kir, lê tenê di warê firotanê de konsolê paşîn têk bir.

Nintendo di serbestberdanê de amûrê wekî pergala lîstika vîdyoyê ya herî bilez a li sûkê reklam kir. Mîmariya 64-bit ya prosesorê bi taybetî dihat destnîşan kirin, ji ber ku di wê demê de konsolên pêşbaziyê PlayStation û Sega Saturn tenê bi 32-bit xebitîn. Lêbelê, moda 64-bit hema hema di pratîkê de nehat bikar anîn ji ber ku konsolê tenê 4 MB RAM hebû (4 GB dikare bi 32-bit re were çareser kirin) û bus ne bi têra xwe fireh bû. Digel vê yekê, jimareya xala herikînê ya ku ji bo grafikên 3D asayî ye bi 32 bit ve hate xuya kirin, ji ber ku bandorên aliyî yên wekî 8-byte (li şûna 4-byte) nîşangirên mezin dê bername dijwartir bikira. Prosesora 93,75 MHz karibû di çirkeyê de 125 mîlyon talîmatan bi cih bîne û ji ya PlayStation bilindtir bû, ya ku ku tenê dikaribû 30 MIPS bide xebitandin.

Mîna konsolên pêşîn ên Nintendo, modul (ên bi navê GamePacs) wekî navgîniya hilanînê ji bo lîstikan hatin bikar anîn. Nebikaranîna ajokerek CD-ya biha hîşt ku konsol erzantir bê çêkirin û firotin, û wekî encam. Vê yekê hişt ku konsol bi bihayê destpêkê ya herî zêde 250 $ Amerîkî bê firotin. Demên barkirinê yên modulan li gorî yên konsolên Sony û Sega, yên ku CD-ROM bikar dianîn, kêmtir bûn. Cîhê wan ê hilanînê ji yê Nintendo 64 pir hindiktir bû û ew ji bo hilberandinê jî bihatir bûn. Ev di bihayên firotanê yên bilind ên lîstikan de li gorî pêşbaziyê hate xuya kirin. Ev bû sedema bihayên bilin ên lîstikan.

Piştî ku di sala 2001an de ji hêla Nintendo GameCube ve hat veguheztin, konsol heya 2003an dihat çêkirin. Nêzîkî 32,93 mîlyon yekîneyên Nintendo 64 li çaraliyê cîhanê hatin firotin - hejmara PlayStation ên ku dihatin firotin sê qat jê zêdetir bû. Lîstika N64-ê ya herî firotî 1.9 mîlyon yekîne Super Mario 64 e.

Çavkanî
Polîksenê

Polîksenê (bi yewnanî: Πολυξένη) keça keya Troyayê Prîamos û ya xatûn Hekabê bû. Zaroka wan ya herî biçûk bû. Dilê Axîlêûsa Akayî keti bû wê.

Çîroka wê ji xeynî destana Îlyadayê, pêşbîniyên Axîlêûs de hatiye gotin. Polîksenê jî ji bo xwestina laşê Hektorê li bavê xwe hatibû. Dilê wî kete kujerên birê xwe Hektorê. Axîlêûsê ra teklîfa xulamtiya xwe kir, Axîlêûs vê teklîfê qebûl kir û Polîksenê bû xulama wî. Wextekî şûnde Axîlêûs jî aşiqê wê bû. Axîlêûs ji Prîamosê mûsadeya zewaca keça wî daxwaz kir, teklîfa beşdarbûna xwe ya nav hêzên troyayiyan jî kir. Nivîskarên kevnar vê yekê "îxaneta Axîlêûs" bi nav kirin. 

Axîlêûs ji bo ku Polîksenê ra bizewicî çû perestgeha Apolon. Çaxê hêviyên xwe ji peykera Apolonê dikir Parîsê birayê Hektor û yên Polîksenayê piştî peykera Apolon xwe xef kiribû. Derket û pê tîrekî binpehniya Axîlêûs (tendoma Aşîl) xist û ew kuşt.

Akayî ji bo ku sax vegerên welatê xwe, Polîksenê ku li ser kom axa Axîlêûsê digiriya kirin qurbanî. Xwîna wî rijandin ser gora Axîlêûs.

Ev çîroka efsaneyî li ser lahîta Polîksenê hatiye nîşandan.

Çavkanî

Mîtolojiya yewnanî
Irvin D. Yalom

Irvin David Yalom (jdb. 13ê hezîrana 1931ê, Washington, DC), psîkoanalîst, psîkiyatrîst, psîkoterapîst û nivîskarekî cihû-amerîkî ye.

Yalom yek ji nûnerên herî girîng ên zindî yên psîkoterapiya hebûnê ye. Ew di heman demê de Xelata Navneteweyî ya Sigmund Freud - Psychotherapy 2009 jî wergirtiye.
Jidayikbûn 1931
Psîkiyatrîstên amerîkî
Mirovên zindî
Ermeniyên li Tirkiyeyê

Ermeniyên li Tirkiyeyê (bi ermenî: Թուրքահայեր, bi tirkî; Türkiye‘deki Ermenileri), yek ji gelên xwecihî yên Tirkiyeyê ye. Nifûsa wan a texminkirî di navbera 60.000 û 100.000 wekî tê gotin ku piraniya wan li bajarê Stembolê de ye.

Di navbera salên 1914 û 1921an de nifûsa ermenî ji 2 mîlyon zêdetir bû. Îro piraniya ermeniyên tirk li Stembolê kom bûne. Rojname, dêr û dibistanên wan ên taybet hene da ku karibin dîn, ziman û çanda xwe biparêzin. Piraniya wan ji baweriya Apostoliya Ermenî ne û beşeke biçûk a ermeniyên li Tirkiyeyê jî girêdayî Dêra Katolîk a ermeniyan an jî Dêra Evangelîst a ermeniyan in.

Heta Nîjadkujiya ermeniyan ya sala 1915an, piraniya nifûsa ermeniyên Tirkiyeyê (wê demê Împaratoriya Osmanî) li herêmên rojhilatê welêt dijiyan, ku ermenî jê re dibêjin Ermenistana Rojava (îro ew der bi bakurê Kurdistanê an rojhilatê Tirkiyê re têkildar e).

Dîrok 

Gelê ermenî di dîrokê de bi hezar salan li rojhilatê Asyaya Biçûk û başûrê Qefqasya hatiye damezrandin. Lê di sedsala 11an de tirkên ku ji Asyaya Navendî hatibûn, xwe li ser vê herêmê ferz kir û paşê Împeratoriya Osmanî ava kir. Ermenî wê demê bûne hindikahiyeke ku her ku diçe zêdetir tê cudakirin. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de piraniya ermeniyan bûne qurbaniyên polîtîkaya komkujî û sirgûnê ku ji aliyê dewleta Tirkên Ciwan hatiye organîzekirin, ku bûye sedema qirkirina Ermeniyan. Ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an e. Di dawiya şer de Împeratoriya Osmanî hat parçekirin û cihê xwe da Tirkiyeya nûjen.

Ermeniyên Stembolê 

Civata ermenî ya Stembolê, ku tê texmînkirin 60.000 - 70.000  kes e (nêzîkî %75ê nifûsa ermeniyên Tirkiyeyê), îro xwedî 33 dêrên şandî, 12 katolîk û 3 dêrên protestan in; 2 nexweşxane (Surp Pirgitsch û Surp Agop), 2 sêwîxane û 19 dibistan.

Kesên navdar 

 İlhan Selçuk, rojnamevan û nivîskar (diya xwe)
 Adile Naşit, yek ji komedyenên herî populer a Tirkiyeyê û listikvan
 Cem Karaca, stranbejêkî tirk (diya xwe)
 Hrant Dînk, rojnamevanê Agos
 Etyen Mahçupyan, rojnamevan
 Garo Paylan,  Siyasetmedar
 Özdemir Erdoğan, stranbêj (diya xwe)
 Nubar Ozanyan, fermandarekî Partiya Karkerên Kurdistanê
 Mesut Yılmaz, siyasetmedar (Hamşen)

Çavkanî 

Ermenî
Ermenîstan
Adile Naşit

Adile Naşit (navê fermî: Adile Keskiner; * 17ê hezîranê, 1930 li Stembolê ; m. 11ê kanûna pêşîn, 1987) yek ji komedyenên herî populer ên Tirkiyeyê bû. Ew lîstikvana sînema û şanoyê bû.

Aktrîsên tirk
Jidayikbûn 1930
Mirin 1987
Jêdera talişan

Ethnogesîya Talişî pêvajoyeke pêkhatina gelên îranîaxêv e ku li başûrê rojhilatê Qefqasyayê û bakurê rojavayê Îranê pêk hatiye. 

Gelê Taliş xwe wek neviyên Kardûsî dibînin. Ev gel li basûrê rojavayê zeryaya qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan. Dibe ku navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.

Li gorî çîrokên zanyar û dîrokzanan, çend guhertoyên eslê talîş hene. Li ser koka Talişî ji Xezerê, û guhertoyên jebêra wan ji Medîyan kevintir ê.

Sadiq Îsfehanî ji Talişê başûrê Qefqasya re gotiye "eşîra Gîlan" û navê xwe ji Talîşê ji kurê Yafet girtiye.

Hinek lêkolîn nîşan didin ku zimanê zazakî bi talişî ji kurmancî nêzîktir e.

Çavkanî 

Taliş
Diana, prensesa Wales

Diana, prensesa Wales (bi navê xwe yê fermî Diana Frances Spencer; 1 Tîrmeh 1961 - 31 Tebax 1997) endamek malbata  keyaniya a Brîtanî bû. Ew jina yekem a Charles III (paşê Prince of Wales) û diya prensên William û Harry bû. Heya roja îro, Diana bi gelemperî ne tenê wekî prenses Diana, lê di heman demê de pir caran wekî Lady Diana an Lady Di jî tê binav kirin, her çend wê sernavê "Lady" bikar neaniye. Çalakî û gewriya wê ew kir îkonek navneteweyî. Wê populerbûneke domdar û çavdêriya gelemperî ya hema hema nedîtî bi dest xist.

Kurtejiyan 
Diana di nav esilzadeya Brîtanî de ji dayik bû û li sîteya xwe ya Sandringham nêzî malbata qral mezin bû. Di sala 1981 de, dema ku wek alîkara mamosteya zarokxaneyê dixebitî, wê prensê Wales, kurê mezin ê keybanû Elizabeth II, nas kir. Zewaca wan di sala 1981an de li Katedrala St Paul pêk hat û wê kir prensesa Wales, rolek ku tê de ew ji hêla gel ve bi coş dihate pêşwazî kirin. Du kurên wan çêbûn, William û Harry, ku wê hingê di rêza paşguhkirina textê Brîtanî de duyemîn û sêyemîn bûn. 

Zewaca Diana bi Charles re ji ber nehevhatina wan û têkiliyên derveyî zewacê zirar dît. Ew di sala 1992an de ji hev veqetiyan, zû piştî ku têkçûna têkiliya wan bû zanîna gelemperî. Zehmetiyên wan ên zewacê bi berfirehî hatin belav kirin, û ew di sala 1996 de ji hev berdan.

Wekî prensesa Wales, Diana li ser navê key erkên padîşah girt û nûnertiya wê li fonksiyonên li seranserê deverên Commonwealth kir. Ew di medyayê de ji ber nêzîkatiya xwe ya ne kevneşopî ya ji bo xebata xêrxwaziyê hate pîroz kirin. Piştgiriyên wê di destpêkê de li ser zarok û kal û pîran bûn, lê piştre ew bi tevlêbûna xwe di du kampanyayên taybetî de hate nas kirin: yek helwestên civakî yên li hember nexweşên AIDSê û pejirandina wan, û ya din jî ji bo rakirina mayînan, ku bi rêya Xaça Sor a Navdewletî dihat pêşxistin. Wê her weha hişyariyê zêde kir û ji bo awayên alîkariya mirovên ku ji penceşêrê û nexweşiya derûnî bandor bûne parêzvanî kir. Diana di destpêkê de ji ber şermîniya xwe dihate nas kirin, lê karîzma û hevaltiya wê ew di nav gel de populer kir û bû alîkar ku navûdengê wê ji hilweşîna dijwar a zewaca xwe xilas bibe. Ew wekî fotojenîk dihate hesibandin û di salên 1980 û 1990an de pêşengek modayê bû.

Di sala 1997an de mirina Diana di qezayek trafîkê de li Parîsê bû sedema şîna giştî û bala medyaya cîhanî. Lêpirsînek piştî Operasyona Paget, ku ji hêla Polîsê Bajarê Mezin ve hatî vekolîn, biryara "kuştina neqanûnî" vegerand. Mîrateya wê bandoreke kûr li ser malbata key û civaka Brîtanî kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1961
Mirin 1997
Windsor
Çiyayê Hesena

Çiyayê Hesena, (bi tirkî: Hasan Dağı) çiyayeke volkanîk e ku bi lûtkeyek 3268 mêtre ji asta deryayê û 1922 mêtre bi lûtkeya hevrazî ji erdê bilind e. Du kraterên mezin ên bi navê Hesena biçûk û Hesena mezin hene. Piraniya Çiyayê Melendizê ji lavên ku ji van her du krateran herikîne çêbûye.

Çiyayê Hesena di nav sînorên parêzgehên Aksaray û Niğdeyê de ye û çiya heta 1750 mêtreyan bi daristanên darên berûyê hatiye dorpêçkirin. Bi taybetî kratera Hesena mezin ku kona volkanîkî yê sereke pêk tîne, ji nişke ve ji deştên Deşta Aksarayê li bakurê rojavayê Deşta Obrukê li rojava û Deşta Borê li başûr radibe, dîmenek xwezayî ya abîdeyî pêşkêşî dike.

Dîrok

Yekîneya volkanîk a Çiyayê Hesena ji serdema dîrokî ve xewê wî berdewam dike. Li qûntara çiyê bajarê Romaya kevn a Nora cih digire. Mirovên li rûniştgeha kevnare ya Çatalhöyükê ji derdora Çiyayê Hesenê obsîdyan berhev dikirin û dibe ku ew bi tiştên luks re, bi mirovên ji niştecihên din re danûstandinê kirine. Neynikên obsîdîyan û mohr jî li herêmê hatine dîtin.

Çavkanî

Çiyayên Tirkiyeyê
1548

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 26ê çiriya paşîn — Artêşa Osmaniyan bajarê Helebê dagir kir.

Kurdistan 
 25ê tebaxê — Kela Wanê ketiye destê osmaniyan.

Jidayikbûn

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Sal
1548
Fethi Okyar

Ali Fethi Okyar (jdb. 29ê nîsana 1880an - m. 7ê gulana 1943an), dîplomat û siyasetmedarekî tirk bû ku di deh salên dawîn ên Împeratoriya Osmanî de efserê, leşkerî û dîplomatî kiriye. Ew di heman demê de piştî Mustafa Kemal Atatürk bû serokwezîrê Tirkiyeyê yê duyem (1924-1925) û serokê meclîsa Tirkiyeyê yê duyem bû.

Jînenîgarî 

Okyar li bajarê Prilepê yê Osmanî li Vilayeta Manastirê (îro Makedonyaya Bakur) di malbateke alban de ji dayik bû. Di sala 1913an de tevlî Komîteya Îtihat û Teraqî (İttihat ve Terakki Cemiyeti) bû û wek sekreterê giştî hatiye hilbijartin. Di sala 1924an de piştî İsmet İnönü wek serokwezîr hatiye tayînkirin. Lê tenê çend meh şûnda di adara 1925an de İnönü dîsa ketiye şûna wî, ji bo tepeserkirina serhildana Şêx Seîd siyasetekî bibiryartir hewcedariyên bû. Pişt re ew wek balyozê Tirkiyeyê yê li Fransayê di Parîsê de hatiye tayînkirin. Di sala 1930an de destûra damezrandina Serbest Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komarî ya Lîberal), ku partiyeke muxalefetê ya destpêkî ye, wergirtiye. Lê dema hikûmetê dît ku ev partiya muxalefetê piştgirî dide îslamîstan, partî neqanûnî hatiye ragihandin û girtin, rewşeke mîna ya Partiya Pêşverû ya Komarî ku di sala 1924an de çend meh dom kiribû. Paşê ji sala 1939an heta 1941an Wezîrê Edaletê bûye.

Çavkanî

Bîbliyografî

Girêdanên derve
 

Serokwezîrên Tirkiyeyê
Wezîrên Edaletê yên Tirkiyeyê
Parlamenterên Stembolê
Endamên Hikûmeta 12an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 3an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kuopio

Kuopio bajarekî li rojhilata Fînlendayê ye. Li dawiya sala 2021an 121 572 kes li Kuopio dijiyan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Fînlendayê
TKKG

TKKG rêzepirtûkên ciwanan ên alman e û rêzeya şanoyên radyoyê yên bi heman navî li ser bingeha wê ji hêla Stefan Wolf (bernavkê Rolf Kalmuczak) ve hat çêkirin. Piştî mirina wî di sala 2007an de, rêze bi daxwaza eşkere ya afirîner bi nivîskarên cihêreng re hate domandin. Lêbelê, rêzeroman di sala 2011an de hate rawestandin. Rêzeya şanoya radyoyê ji sala 1981ê vir ve ji aliyê Europa ve tê hilberandin û derhêneriya wê Heikedine Körting dike. 14 milyon pirtûk û 33 milyon kaset û CDyên şanoya radyoyê yên vê rêzeyê hatin firotin, ew yek ji rêzeyên ciwanan ên alman ên herî serkeftî ye. Li welatên almanîaxêv, rêze li kêleka rêzeya pirtûk û şanoya radyoyê The Three Investigators wekî rêzeya herî serkeftî ya bazirganî ya şêwaza xwe ye. Şanoya radyoyê 41 sêlikên zêr û yek platîn jî bi dest xistin.

Çavkanî 

Pirtûkên almanî
Şanoya radyoyê