Mirina Jîna Emînî

Mirina Jîna Emînî () (, ) tê binavkirin jineke Rojhilata Kurdistanê ya 22 salî bû ku di 16ê Îlona 2022an de, li paytexta Tehranê ya Îranê, di bin şert û mercên gumanbar ve ji ber tundiya polîsan miriye.

Emînî ji aliyê Serfermandariya Îranê, cîgirê Fermandehiya Înfaz a Komara Îslamî ya Îranê ku serperiştiya cîbicîkirina qanûnên hicabê ye, bi tawana pabendnebûna hicaba xwe bi pîvanên hikûmetê ve hate girtin. Polîsên Îranê got ew ji nişkan ve li qereqolekî têk çû, li ket erdê û piştî du rojan di komayê de mir. Lê kesên Emînî li ber çavan dîtin, gotin ew hat lêdan û serê wê li kêleka otombîleke polîs ket, ku ji xeynî skeneyên wê yên bijîjkî yên derçûyî, bû sedema kesên xwînrijiya mejî û felcê teşhîs din.

Kuştina Emînî bû sedema zincîreka xwenîşandanên mezin li seranserî welêt û bala cîhanê kişand ser xwe ku yek ji wan daxuyaniya Komîseriya Bilind a Penaberan a Rêxistina Neteweyên Yekbûyî (NY) li ser tundiya dijî jinan di bin desthilata Komara Îslamî ya Îranê balkişand. Çend serkirde, rêxistinên navdewletî û kesên navdarên li ser vê bûyerê şîrove kirin û Polîsên Exlaqî yên Îranê ji ber reftarên wê yên li dijî jinan şermezar kirin û hevxemiya xwe bi xwepêşanderan re ragihandin. Herwiha Wezareta Xezîneya Amerîkayê li ser Polîsên Exlaqî yên Îranê di rêxistinên curbicur ên ewlehiyê de sepandin.

Di bersiva xwenîşandanan de, hikûmeta Îranê ne tenê xwenîşandan tepeser kirin, xwepêşanderan bi guleyên çivîk û metal gulebaran kirin, gaza rondikrêj û ava şid bi kar anîn, lê gihandina gelek sepanên di nav Instagram û WhatsApp'ê jî asteng kir û gihandina înternetê bi sînor kir. Ji bo kêmkirina şiyana xwenîşanderan a rêxistinbûnê. Ev qedexeyên herî tund ên Înternetê li Îranê ji sala 2019an vir de, dema ku Înternet bi tevahî hate qut kirin.

Paşbingeh 
Rejîma Îslamî ya Îranê piştî Şoreşa Îranê ya di sala 1979an de, qaîdeyên têkildarî “kodên cil û bergên guncav” ji bo jinan destnîşan kir. Ev xizmeta wekî rêwerzek gelemperî dikin, hûrguliyên bi çarçoweyê girêdayî ne, lê bi gelemperî girtina por û lixwekirina kincên bêber ên sîngê wan vedişêrin ferz dikin. Li ser mêran jî cil û bergên kêmtir hişk têne ferz kirin. Di xala 638an ya qanûnê ji du heta deh rojan cezayê hepsê û ji pêncî hezar heta pênsid hezar lîre cezayê pereyan ji bo "cil û bergên neslamî" tê birîn.

Rewşên mirinê 
Di 13ê Îlona 2022an de, Mehsa Emînî, jineke 22 salî û xelkê bajarê Seqizê yê ser bi parêzgeha Kurdistana ligel Îranê ya li Rojhilata Kurdistanê ye, dema ku bi malbata xwe li bajarê Tehranê bû, ji aliyê hêzên pasewanên Îtlaatê ve hat girtin. Paşê ew ji bo dezgeha Ewlekariya Exlaqî hat veguhestin. Wexta birayê wê Kîareş Emînî hat girtin, ew li gel hev bûn, hat gotin ku wê ji bo "dersa agahdarkirinê" bibirin girtîgehê û di saetekê de bê berdan. Li şûna wê bi ambûlansê rakirin Nexweşxaneya Kasrayê.

Emînî 2 rojan li nexweşxaneya Qesra ya Tehranê di bin komayê de bûye û ew bû sedema nerazîbûnên li dijî dewriyeya Rêbertî û yasaya hicabê. Di 16’ê Îlonê li beşa lênêrîna giran jiyana xwe ji dest da.

Delîlên tundiyê 

Klînîka Emînî lê dihat dermankirin li ser Instagramê daxuyaniyek belav kir û tê de got, dema ku tê razandin mejiyê wê miriye. Ji ber vê yekê posta Instagram hate jêbirin.

Birayê Emînî, Kîareş li ser û lingên Mehsayê mêze kir. Jinên bi Emînî re hatin binçavkirin, anîn ziman ku ji ber hemberî heqaret û lanetên efseran ew ber xwe daye û rastî derbên giran hatiye.

Hejmarek ji bijîjkan li ser wê yekê ragihan ku Emînî tûşî birîneke mêjî li ser bingeha nîşanên klînîkî bûye, di nav de xwîn ji guh û birînên di bin çavan de hatiye. Ev jî ji aliyê skanên bijîjkî yên serê wê, ji aliyê hacktivîstan ve hatî derxistin, şikestinek hestî, hemorrajî û edema mêjî nîşan dide, hate piştrast kirin.

Xwepêşandan

Li kolanan 

Di 17 Îlonê 2022an de, rêza xwepêşandan li ser mirina Emînî derketin, di nav de li bajarê Mehsayê li Seqiz pêkhat. Hinekan jî bi qîrîna dirûşmên "mirin ji bo dîktator" dirûşmeyên femînîstên Kurd yên weke "jin, jiyan, azadî" qîriyan. Li derveyî nexweşxaneya Qesrayê ya li Tehranê jî xwepêşandan hatin lidarxistin û hinek ji wan ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin girtin û li dijî wan jî ava çavbirrê bikar anîn.

Peyvdarê rêxistina Hengaw a Kurd li mafê mirovan re got: “Saziyên asayîşê malbata Emînî neçar kirin û di aloziya merasîma oxirkirinê de rêgirtina bê merasîmekî kirin”. Hat ragihandin ku rêxistinên civaka sivîl ên Kurd jî banga greva giştî li hemû Kurdistanê kirine.

Di 18ê Îlonê 2022an de, li bajarên cuda her roj çalakî û meş belav bûn. Piştî şeva xwenîşandana li dijî cil û bergên tund ên rejîma Îslamî ya Îranê pêk hatibû, roja yekşemê kolanên bajarê Sine bi beşekî gel hatin girtin û hêzên ewlehiyê li seranserê bajêr belav bûn.

Li gorî Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw, hêzên ewlehiyê di 19ê Îlonê de li Kurdistanê teqe li xwepêşanderan kirin û di encamê de pênc kes hatin kuştin, du kes li bajar Seqiz hatin kuştin; du kes li bajarê Dîwanderreh û yek jî li Dehgolan. Xwepêşandanên gel li bajarên curbicur ên Îranê, ji wan Tehran, Reşt, Esfehan, Kerec, Meşhed, Sine, Seqiz, Îlam û gelek bajarên din belav bûn û polîsên taybetiyên hikûmeta Îranê bi tundî birîndar bûn û hin çalakvanên siyasî hatin girtin, herwiha xwepêşandanan re rûbirû man û di encamê de gelek kes hatin protestokirin.

Di 20ê Îlonê 2022an de, xwepêşandan berdewam kir û li bajarên cuda yên wekî Tehran, Sarî, Tebrîz, Meşhed, Qum, Kirman, Hemedan, Sine, Kîş û gelek bajarên din jî gel bi dirûşmeya li dijî hicaba ferz û prensîba hikûmeta Îslamî meşiyan. Li bajarê Sari jinan hicaba xwe derxistin û li ser agirê girseyê şewitandin. Herwiha xwepêşanderan li Toronto, Stenbol, London û hin bajarên din ên Ewropa û Amerîkayê kom bûn û tawanên rejîma Îslamî ya Îranê dijî jinên li Îranê şermezar kirin. Hikûmeta Îranê piştrast kir ku di xwepêşandanan de 3 kes hatine kuştin.

Di 22ê Îlonê 2022an de, xwepêşanderan Tehran û li gelekî bajaran navendên polîsan û otomobîl şewitandin.

Lêkolînî 
Serokomar Îbrahîm Raîsî ji Wezîrê Karên Hundir Ehmed Wehîdî xwest ku "bi lez û bez û baldariyeke taybet sedema bûyerê lêkolîn bike".

Siyasetmedar 

 Hevserokê berê yê HDP’ê Selahattin Demirtaş û hevserokê berê yê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê Adnan Selçuk Mizrakli ji bo şermezarkirina qetilkirina Mehsa Emînî û ji bo piştgiriya berxwedana Îranê serê xwe kur kirin.

 Hejmarek mezin ji siyasetmedarên cîhanê yên wek Bill Clinton, Hillary Clinton, Nancy Pelosi, Ferah Pehlewî, Mesûd Barzanî, Justin Trudeau, Mesûd Gharahxani, Annalena Baerbock, Melanie Jolie û gelek siyasetmedarên din ên cîhanê bertek nîşanî mirina Mehsa Emînî dan.

 Cewaid Rehman, Raporterê Taybet ê Rêxistina Neteweyên Yekbûyî jî xemgîniya xwe ji reftarên Komara Îslamî ya Îranê nîşan da û got: Ev bûyer nîşana binpêkirina berfireh a mafên mirovan li Îranê ye.
 Wezareta Karên Derve ya Fransayê îşkenceya bû sedema mirina Mehsa Emînî şermezar kir.
 Wezîrê Derve yê Amerîkayê Antony Blinken kuştina di destê hêzên polîs ên Îranê de şermezar kir û daxwaza rawestandina kiryarên dewleta Îranê kir.
 Di 17ê Îlonê 2022an de, Ayetullah Bayat-Zencanî yê Îranî, Dezgeha Îrşadê wekî "ne tenê saziyeke neqanûnî û dijî Îslamê, lê belê ne mentiqî jî" bi nav kir. Wî got ku ew ji alîyê qanûnên Îranê ve nayê piştgirîkirin û bi "tepisandin û kiryarên neexlaqî" tê kirin.
 Muheqeq Damad wiha got: "Damezrandina hêza pêşxistina fezîlet û nehiştina xirapkaran di rastiyê de bi mebesta şopandina kiryarên desthilatdaran e, ne ji bo tepeserkirina azadiyên welatiyan û dûrketina ji dersên îslamî ye."
 Serokomarê Şîlî Gabriel Borîç di axaftina xwe ya li Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de serxweşî li Mehsa Emînî kir û xwest ku dawî li îstîsmarkirina desthilatê ya ji alîyê desthilatdarên cîhanê ve were kirin.
 Gelek rayedarên Yekîtiya Ewropayê mirina Mehsayê şermezar kirin. Josep Borell, berpirsê siyaseta derve ya Yekîtiya Ewropayê mirinê wekî "ne qebûlkirin" bi nav kir. Berdevkekî daxuyaniyek da û ragihand ku tişta li Mehsa Emînî hatiye, nayê qebûlkirin û divê berpirsyarên vê kuştinê bên dîtin.
 Serokê Amerîkayê Joe Biden di gotara salane ya rêberên cîhanê de, li Neteweyên Yekbûyî di 21ê Îlona 2022an de, amajeya bi rewşa jinên li Îranê kir û koça dawî ya Mehsa Emînî soza hevgirtinê bi jinên Îranî da.
 Nûnerê Amerîkayê Robert Malley, di karûbarên Îranê de mirina Mehsa Emînî wekî tirsonek bi nav kir û got: “Mirina Mehsa Emînî piştî birînên di girtîgehê de bi sedema hicaba “nerewa” hatiye girtin, hovane ye. Fikirên me bi malbata wê re ne. Divê Îran tundiya xwe ya li ser jinan ji bo bikaranîna mafên xwe yên bingehîn bi dawî bîne.

Navdar 
Hejmareke mezin a ji navdarên cîhanê wek Aryana Sayeed, Reece James, Hailey Bieber, Mark Ruffalo, Sophie Turner, Bebe Rexha, Gigi Hadid, Jessie J, Pam Hogg, Margaret Atwood, Ebru Gündeş, Nazanin Collins û gelek kesayetên din ên hunerî wekî werzişî bertek nîşanî ji bo mirina Mehsa Emînî dan.

Mijarên têkildar 

 Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022
 Bertekên li ser kuştina Jîna Emînî 2022
 Siyaseta Îranê

Çavkanî 

Jîna Emînî