Vîrûsa sorika meymûnê

Vîrûsa Sorika Meymûnê (kurte: VSM) DNA'ya dubendî ye, vîrûsek zoonotîk û celebek ji cinsê Ortopoksvîrûsê ya di famîleya Poxviridae ye. Variola (VARV) yek ji vîrûsên ortopoksê yên mirovî ye, ku tê de vîrûsên sorikê (CPX) û vaksînya (VACV) hene. Ew ne bav û kalek rasterast an jî nevîyek rasterast a vîrûsa variola ye ku dibe sedema sorikê . Vîrûsa Sorika Meymûnê dibe sedema nexweşiya meymûnê, nexweşiyek dişibihe sorikê, lê bi rijandinek siviktir û rêjeya mirinê kêmtir e.    Vîrûs yekem car di sala 1958'an de li ser meymûnek hate dîtin. Ew yekem car di sala 1970'an de li Komara Demokratîk a Kongoyê li ser mirovan hate dîtin. Ew yekem car li derveyî Afrîkayê di sala 2003'an de hate dîtin. Rêjeya mirinê %1 e û rêjeya infeksiyonê kêm e.

Berjeng û Nîşan 
Nexweşiya Sorika Meymûn dibe sedema tayê, serêşê, westandinê, êşa bedenê ya berbelav, girêkên lîmfê werimî û birînên çerm. Gilîkirina navînî bi qasî 6-13 roj piştî têkiliya bi vîrûsê re çêdibin.

Di 5 rojên ewil ên nexweşiyê de ta, serêşiya dijwar, werimîna girêkên lenfê, êşa piştê û qelsiya zêde tê dîtin. Piraniya wan di berjeng û nîşanên gelek nexweşiyan de têne dîtin, lê hebûna girêkên lîmfê bi taybetî ji bo cûdakirinê ji pizrik, mirîşk û sorika avê re girîng e.

Reşîkên li ser çerm 1-3 roj piştî destpêkirina tayê xuya dibin. Ew li ser rû, dest û lingan bêhtir ji stûnê tê dîtin. Birîn dikarin li ser çeng û lingan, di nav devê de, li devera genîtal û di çavan de têne tespît kirin. Hejmara birînan hinek an jî pir guherbar e. Lezyon wekî pizikê dest pê dikin û ji çerm bilind dibin; paşê ew bi şilek zelal tijî dibin û xuyabûna "vezîkûl" digirin. Şîva zelal a di hundirê vezîkulan vediguhere şilekek zer û "pûstûlan" çêdibe. Pûstûl, qaşil û birîn bi ketina qalikan re winda dibin. Ev pêvajo bi gelemperî 2-4 hefte digire û bi xwe baş dibe. Nexweşî dikare di mirovên pergala xweparastina wan re werin tepisandin û dijwar be. Infeksiyonên bakterî li nexweşiyê zêde bibin, zatûre, sepsîs, encefalît û windabûna dîtinê çêdibe.

Jêgirtin 
Vîrûs di mirov, bi heywanên infekte an jî di encama pêwendiya nêzîk a mirovên bi nexweşî re an jî tiştên bêcan (cil, destmal, çarşef) girêdayî ne û derbasî mirovan dibe. Vîrûs bi şikestina nexuyayî yên li ser çerm, parzûnên mukozê (dev, poz, çav) an jî pergala nefesê ve derbasî mirovên saxlem dibe.

Heywanên infekte (zoonotîk) dikare veguhestina ji mirovan nerasterast bi riya gezdan, xurandin, bi têkiliya xwînê, şilavên laş an jî goştê ajalan re pêk tê. Tê texmîn kirin ku veguhestina ji mirov bo mirov bi piranî li ser dilopên mezin ên nefesê de pêk tê. Ji bo veguhestina ji mirov bo mirov dilopên mezin nikarin dûr û dirêj bigerin. Têkiliya rû bi rû, demdirêj û nêzîk hewce ye. Ev taybetmendî dikare pêşî lê bigire û derketinên mezin ên mîna COVID-19 (SARS-CoV-2) çêbike. Vîrûs dikare bi riya çerm û mûkozên mirovekî vegirtî, rasterast têkiliya şikilên laş, birînên çerm an jî nerasterast têkiliya maddeyên bêcan ên bi wan re vegirtî were veguheztin. Her çend veguheztina zayendî ne diyar be, ji ber têkiliya nêzîk ve dema têkiliya zayendî re dikare were veguheztin.

Çavkanî

Binêre jî 

 Vîrûsên DNA
 Sorika meymûnê
 2022 derketina vîrûsa sorika meymûnê

Girêdanên derve 

 CDC - Rûpela CDC ya Sorika Meymûnê
 Rûpelê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya Sorika Meymûnê
Nexweşî