nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Komsay

Komsay, stranbêjekî kurd e ku cûreya mûzîka pop a bi kurdî dibêje. Komsay di sala 2015an de li Başûrê Kurdistanê wekî stranbêja herî baş hatiye bijartin.

Kariyera wê
Komsay li Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye û di 6 saliya xwe de dest bi fêrbûna muzîkê kiriye. 10 salan du enstrumanên wekî Kamança û Dîwan (Tembur) jendaye. Di 16e saliya xwe de dest bi stranbêjiyê kiriye, li ser dengê xwe du Method Modern & Traditional kar kiriye. Yekem albûma wê bi navê Malli Dunya di sala 2013an de li Kurdistanê derketiye. Komsay, bi muzîka pop bi muzîka nûjen re eleqedar e. Albûma wê ya duyemîn ZRMA di newroza sala 2015an de li Kurdistanê hatiye weşandin û yekem stranbêja kurd e ku Deep house û şêwaza Dance Electronic û "Queen of Electronic dance music" li Kurdistanê çêdike. Di sala 2015an de Komsay li Kurdistanê wek baştirîn stranbêja kurd hatiye hilbijartin.

Dîskografî

Album
 Mallî Dûnya (2013)
 ZRMA (2015)

Yekdar
 Sultan (2019)

Fîlmografî

Klîp
 Em katet baş (2019)
 Sultan (2019)

Çavkanî

Girêdanên derve
 Komsay li ser YouTube
 Komsay li ser Spotyfa yê

Stranbêjên kurd
Hunermendên kurd
Zanîngeha Razî

Zanîngeha Razî (    , Daneshgah-e Razi ) zanîngehek giştî ye ku li Kirmaşanê, Îranê ye . Beşên Zanist û Endezyariyê yên dibistanê gelek mezûnên lîseyê yên Îranî û her weha gelek serîlêdanên dibistana mezûnî ji seranserê Îranê dikişînin ku piraniya wan ji parêzgehên rojavayî têne pejirandin. 

 Beşa Îlahiyatê
 Beşa Ziman û Wêjeya Farisî
 Beşa Ziman û Wêjeya Erebî
 Beşa Ziman û Wêjeya Îngilîzî
 Beşa Erdnîgariyê
 Beşa Lêkolînên Îslamî
 Beşa Hiqûq, Dîrok û Arkeolojiyê

Koordînat li ser Wîkîdatayê ye
Çîxulk

'''Çîxulk''' an jî ney fluteke ku di muzîka rojhilata navîn da pir zêde girînge. Piranî ji çîxê tê çêkirin. Çîxulk 4.500-5.000 sal in bi berdewamî tê lê xistin û ev yek ji amûrên muzîkê yên herî kevn e ku hê jî tê lê xistin. Çîxulk bi piranî di performansên hêdî û yên ku aramiyê, nefsbiçûkîyê didin da tê dîtin. hunermendên çîxulka re çîxulkvan tê gotin.

Çîxulk cara yekem ji aliyê sumeran ve li mezopotamyayê hatiye bikaranîn. li gorî berjengên (delîlên) herî kevn ên ku li ser vê amûrê li ber destên me ne, tê hezrkirin ku ji sala 3000 - 2800 b.z ê ve di nav civaka sumeran de çîxulk hatîye bikaranîn, çîxulkê herî kevn îro li muzexaneya zanîngeha philadelphia li amerîka tê pêşandan. tê hezrkirin ku amûra çîxulk wê demê di merasîmên olî de dihat bikaranîn.

etîmolojî 
Ji çîx = (reed) + qulik = (holê)
Gustavo Petro

Gustavo Francisco Petro Urrego yan jî Gustavo Petro, ( li
Ciénaga de Oro, Córdoba, Kolombiya) aborînas, siyasetmedar, gerîlayekî berê, senator û serokê hilbijartî yê Kolombiyayê ye. Gustavo Petro, Rodolfo Hernández Suarez di gera dengdayîna duyemîn a hilbijartinên serokatiya Kolombiyayê ya sala 2022an de di 19ê hezîranê de têk bir û bû serokê Kolombiyayê. Wî di hilbijartinên serokatiyê yên Kolombiyayê de herî zêde dengên ku her berbijarek ku heta niha wergirtiye, bidest xistiye.

Petro, di 17e saliya xwe de bûye endamê Tevgera 19ê Nîsanê ya Gerîllayê ku piştre derbasî Partiya Yekîtiya Demokratîk M-19 bû ku partiyeke siyasî ya ku di sala 1991an de jibo endamê Meclîsa Nûneran hatiye hilbijartin. Piştê hilbijartina parlementoya Kolombiyayê ya sala 2006an de bi dengê herî zêdeyê duyemîn wekî endamê Partiya Demokratîk a Alternatîf (PDA) dibe senator. Di sala 2009an de, wî ji erka xwe îstifa kir ku di hilbijartinên serokatiya Kolombiyayê ya 2010an de bibe namzed û di vî hilbijartinê de bû çaremîn.

Piştî nakokiyên îdeolojîk bi serokên PDA re, wî tevgera Humane Colombia damezrand ku ji bo şaredariya Bogotá bibe namzed. Di 30yê cotmeh 2011an de di hilbijartinên herêmî de weku şaredarê Bogota hate hilbijartin û di 1ê çileya 2012an de dest bi karê xwe kir. Di sala 2013an de bi jibo xebatên wî yên di derbarê avhewayê yên di dema wezîfeya wî de "Rêberiya Avhewa û Bajêr" li seranserê cîhanê wergirtiye.

Jînenîgarî
Petro li Ciénaga de Oro, li beşa Kordoba, di sala 1960an de ji dayik bûye. Dê û bavê wî cotkar in û bi eslê xwe îtalî ye. Petro bi baweriya xiristiyaniya katolîk mezin bûye û her çend wî hebûna Xwedê jî bipirse jî diyar kiriye ku dîtina wî ya Xwedê ji ber teolojiya rizgariyê heye. 

Jibo pêşerojek baştir, malbata Petro biryar da û di salên 1970an de koçî bajarokê Zipaquiráyê ku li herêma navend a Kolombiyayê li bakurê Bogotáyê ye. 

Petro di 17e saliya xwe de bû endamê Tevgera 19ê Nîsanê û tevlî çalakiyan bû. Di 19ê avrêlê de Petro bû rêberê tevgerê û di sala 1981an de wekî ombudsmanê Zipaquirá û ji sala 1984an heta sala 1986an wekî endamê meclîsê hate hilbijartin.

Gerîllatiya M-19yê
Di temenek ciwan de (dora 17e saliya xwe de) Petro bû endamê Tevgera 19ê Avrêlê (M-19) ku tevgerek rêxistina şoreşger a Kolombiyayê ye, di sala 1974an de li dijî Koalîsyona Eniyê piştî çalakiya sextekariyê di hilbijartinên 1970an de derketiye holê.

Di sala 1985an de Petro ji aliyê artêşê ve ji ber tawanbarkirina wergirtina neqanûnî ya çekan hate girtin.

Perwerdehiya wî
Petro ji Zenîngeha Universidad Externado de Colombia dîplomeya xwe yê aboriyê stand û li Escuela Superior de Administración Pública (ESAP) dest bi xwendina lîsansa bilind kir. Paşê, wî bawernameya masterê di warê aborî de li Universidad Javeriana yê wergirt. Piştê demekê kurt Petro çû Belçîkayê û li Université catholique de Louvain di beşa Aborî û Mafên Mirovan de dest bi xwendina bilind kir û bi xwendina xwe ya doktorayê di rêveberiya giştî de li Zanîngeha Salamanca ya Spanyayê perwerdeya xwe berdewam kir.

Çavkanî

Siyasetmedarên kolombî
Mirovên zindî
Ekta Kaul

Ekta Kaul (jdb. 16 gulan 1987) model û lîstikvana televîzyonê ya hindî ye. 

Ew herî baş bi ronîkirina rolên Sahiba di drama romantîk a Zee TV de Rab Se Sohna Isshq, Suhani di drama malbata Sony TV ya Bade Acche Lagte Hain û Riya di pêşandana navdar a Star Plus Mere Angne Mein de tê nasîn. Ew di pêşandana rastiya dansê de pêşbazek Jhalak Dikhhla Jaa 6 bû.

Modelên hindistanî
Jinên hindistanî
Mirovên zindî
Plzeň

Plzeň (, ) bajarek li rojavayê Bohemyayê ye, paytexta herêma Pilsen. Ew li kombûna çemên Mže, Radbuza, Úhlava û Úslava ye, ku çemê Berounka jê derdikeve. Rûbera parêzgehê 137,65 km², gelhe 168 733 (2022) e. Pilsen wekî bajarekî pîşesazî û bîra tê zanîn. Bajar di sala 1295 de hate damezrandin.

Girêdanên derve 

Bajarên Çekyayê
Ferda Çetin

Ferda Çetin, ( li Xarpêt, Baskîl) rojnemavan û koordînatorê weşanên nûçeyan ên televîzyonê ye ku bi eslê kurd e. Ferda Çetîn jiber zextên li ser rojname û rojnamevanên kurd di sala 1995an de ji Bakurê Kurdistanê koçê Ewropayê bûye.

Jînenîgarî 
Ferda Çetîn di sala 1960an de li navçeya Baskîl a bi ser Xarpêtê ve hatiye dinyayê. Di dema xebatên xwe yê rojnameya Özgür Ülkeyê de ew û bi hemî xebatkarên rojnameyê li Tirkiyeyê hatine binçavkirin û hatiye îşkencekirin. Piştî van zextan Çetîn di gulana sala 1995an de diçe Ewropayê û li Ewropayê di televîzyonên kurd wekî Med TV, Roj TV û Medya TVyê de dixebite.

Çavkanî

Rojnamevanên kurd
Amed Dicle

Amed Dicle ( li Amedê) rojnamevan, pêşkêşvanê nûçeyan û rêveberê giştî ya weşanên nûçeyên televîzyonên kurd e.

Jînenîgarî
Amed Dicle, di sala 1980an de li Amedê dinyayê. Di temenê ciwaniya xwe de çûye Ewropayê di televîzyonên wekê Roj TV û Nûçe TVyê pêşkêşvaniya nûçeyan û rêveberiya giştî weşana nûçeyan kiriye.

Çavkanî

Rojnamevanên kurd
Ebas III

Ebas III, Ebasê Sêyê ( Çile 1732 - Reşemî 1740 ) (bi farisî : شاه عباس سوم ) kurê Şah Tahmasp II û Şahparî Begê xanedana Sefewî bû û ji 1732 heta 1736 padîşah bû. Şah) 
 

Ebasê pitik di 7ê îlona 1732an de wek hikûmdarê Îranê hat tayînkirin. Nadir Xan, ku mîrê rastîn ê welêt bû, postên cîgirê dewletê û cîgirê şahê girt. Ebas III di adara 1736sn de, dema ku Nader Xan xwe wek Nadir Şah tac kir, ji kar hat avêtin. Ev yek dawiya fermî ya xanedana Sefewî nîşan dide. Ebas ji bo ku tev bavê xwe bibe di zindana Sabzewar a Xorasanê de hat şandin. Mohammed Hosein Tahmasp xeniqand, Ebas ciwan bi şûrê xwe birrî û birayê wî Esmaîl jî kuşt. Li gorî Michael Axworthy dîroka van bûyeran spekulatîv e, lê dibe ku ew di gulan an hezîrana 1739an de pêk hatine.

Çavkanî

Mêr
Jidayikbûn 1732
Mirin 1740
Şahên sefewiyan
Yaqûbê kurê Ûzûn Hesen

Yaqûb b. Uzun Hasan  (bi Farisî: یعقوب بن اوزون حسن) an jî Ebû al-Muẓaffar Yaʿqūb Bahādur Ḫān,  bi gelemperî wekî Sultan Ya'qub (bi farisî: سلطان یعقوب; Azerî: Sultan Yaqub سلطان یعقوب) tê zanîn. Aq qoyunlû ji sala 1478an heta wefata xwe ya di 24ê berfanbara 1490an de. Kurê Uzun Hasan piştî mirina birayê xwe Sultan Xelîl bû mîrê xanedanê. Sînorên Xanedaniya Aq Qoyunlu di serdema wî de sabît man. Fezlallah Kûncî Îsfehanî di pirtûka xwe ya bi navê Alam-Aray-î Amînî de, wî wekî cîgirê hêja yê Uzun Hasan pesnê wî daye. Dîroknasên din jî pesnê Ya'qûb didin ku wî ji zanyar û helbestvanan re palpişt kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1464
Mirin 1490
Helbestvanên zimanê azerî
Telefer (qeza)

Tel Afar navçeyeke parêzgeha Neynewa ya Iraqê ye. Navenda îdarî ya wê bajarê Telafer e. Bajarên din Rabîa, Zummar û el-Ayadiya ne. Bi giranî tirkmenên iraqî dijîn, paşê jî hindikahiyên ereb û kurd in.

Çavkanî 

Parêzgeha Neynewayê
Rebecca Volpetti

Rebecca Volpetti (Pravisdomini, Pordenone; 28ê çiriya paşîn a 1997an ) pornostêrk û modela erotîk a îtalî ye.

Jiyan 
Rebecca Volpetti, navê hunerî ya Kristina Zaharia , di malbatek ku bi eslê xwe ji Romanya ye li bajarê Pravisdomini, ku li parêzgeha Îtalya ya Pordenone, li herêma sînor a Friuli-Venezia Giulia ye, ji dayik bû.

Ew navdar bû piştî ku vîdyoyek di kanûna paşîn a 2016an de hate weşandin ku tê de nîşan dide ku ew bi lîstikvana pornoyê Luna Ramondini û lîstikvan û showmanê îtalî Andrea Diprè re li parkek giştî li bajarê Kordenons, ku li ser malpera Diprè hate weşandin, seksê dike nîşan dide û ku ev rastî ji aliyê rayedaran ve hat şermezarkirin.

Piştî wê beşê, Rebecca dest pê kir ku ji hêla hin hilberînerên îtalyan yên pîşesaziya pornoyê ve nêzîk bibe, di heman salê de, di 19 saliya xwe de, wekî lîstikvanek dest pê kir. Wê hem ji bo pargîdaniyên hilberîna ewropî û yên amerîkî tomar kiriye, di nav de Evil Angel, Private, Viv Thomas, 21Sextury, SexArt, Reality Kings, Girlfriends Films, Brazzers, Mofos, Colmax û DDF.

Ew di zêdetirî 410 fîlman de wek lîstikvan derketiye.

Hin fîlmên wî ev in:  Anal Innocence, Blind Date, Fantasstic DP 9 , Hardcore Personal Trainer,Innocent Teens Love It Up The Ass,  Nursing School Diaries, Rocco's Intimate Castings 9, Rocco's Psycho Teens 11 an jî Teens Vs MILFs 5.

Xelat û berendam

Çavkanî 

Pornostêrkên romanyayî
Pornostêrkên îtalî
Jinên romanyayî
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1997
Meha serbilindiyê

Meha serbilindiyê, di heman demê de LGBT pride, Gay pride an jî tenê Pride, têgehek îngilîzî ye ku ji tevgera lezbiyen, bîseksuel, transgender û hevzayendên amerîkî tê û îro li seranserê cîhanê tê bi kar anîn. Li gorî vê yekê, meha hezîranê wek meha serbilindiyê tê binav kirin. Armanca vê mehê, xwe qebûl kirin û serbilindya bi nasnameya xwe ya zayendî ye. Peyva serbilindî di wateya xwebaweriya li hember kesên din de tê bikar anîn, ango xwebûn, bêyî ku xwe ji kesên din veşêrin an jî xwe wek kesekî din nîşan bidin - û heke hewce bike, ji bo mafên xwe bisekinin.

Peyva serbilindî her weha wekî kategorî an paşgira navek ji bo weşan û bûyerên ku vê xwebaweriyê bi rengekî siyasî an çandî bi bandor diyar dikin jî tê bikar anîn. Yên herî bi nav û deng Meş û Paradên Serbilindiyê ne, ku wek meşên xwenîşandanê ji bo dîtina LGBTiyan têne kirin. Di vê mehê de festîvalên fîlman, şahî, çalakiya rûniştinê, nobet û çalakiyên civakê jî bi ruhê Serbilindiyê pêk tên. Gay Pride di heman demê de îlhama tevgerên Mad Pride û Disability Pride jî da. Ala keskesorê sembola herî gelemperî ya Serbilindiyê ye.

Armanc û mane 
Peyva serbilindî tê vê wateyê ku kesên LGBT ji meyla xwe ya zayendî û nasnameya zayendî bawer bin. Armanc qebûlkirina hevzayendîtiya xwe ye li şûna ku ji xwe şerm bikin an cudabûna xwe wekî bar bibînin. Serbilindî herwiha bertekek li hember heteronormatîvbûna civakê ye, ku tê de tenê heteroseksuelî tê qebûl kirin û hemî meylên cinsî yên din şaş têne hesibandin.Lewma meha serbilindiyê mehek ji bo vê tevgera azadiyê ye.

Çavkanî 

LGBT
Mafên kesên LGBT
Rûken Yılmaz

Rûken Yılmaz, ( li Stembol) stranbêj û mamosteya  muzîkê ye. Rûken keça malbateke kurd e ku ji navçeya Dih a Sêrtê, ji Bakurê Kurdistanê koçê bajarê Stembolê bûne. Di 12e saliya xwe de dest bi jenbûna gîtarê kiriye û di temenê biçûk de bi koma muzîkê ya dibistanê dest bi muzîkê kiriye.

Jînenîgarî 
Rûken Yilmaz di 1ê çileya sala 1990an li bajarê Stenbolê ji dayik bûye û bi eslê keça malbatekî ji bajarê Sêrtê, ji Bakurê Kurdistanê ye. Di 12e saliya xwe de dest bi jenbûna gîtarê kiriye û di temenê biçûk de di koma muzîkê ya dibistanê de cih digire. Di sala 2017an de bi koma muzîkê ya bi navê Koma Asiyan re dest bi muzîkê dike. Perwerdehiya xwe ya zanîngehê li Zanîngeha Stembolê beşa mamostetiya muzîkê xwendiye.

Dîskografî

Albûm
 Zelî (2018)
 Sê Çiya (2022)

Fîlmografî

Klîp
 Zembîlfroş (2018)
 Min Te Dîti Bû (2021)

Çavkanî

Girêdanên derveyî

 Rûken Yılmaz li ser Spotifyê
 Rûken Yılmaz li ser YouTubê
 Rûken Yılmaz li ser Instagramê
 Malper wê ya li ser Înternetê 

Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Gabarî (Eşîr)

Gabarî yan jî Gabar () eşîrek li Rojavayê Kurdistanê ye. Li hemû bajarên mezinên rojhilata Rojavayê Kurdistanê tên temsîlkirin, wek Qamişlo û Amûdê . Navê Gabarî bi rêya dengbêj Seîd Gabarî li seranserê Kurdistanê tê naskirin.

Çavkanî
Berguhk

Berguhk, amureke ji bo deng guhdarîkirinê tê bikaranîn. 

Bi gelemperî armancên bikaranînê ev in ku mirov; bi xwe tenê dengekî guhdarî bikin, kesên derdorê aciz nekin û ew  tiştê ku guhdarî dike bila rind bibihîzin.

Cureyên Berguhkan
Berguhkên seriyan
Berguhkên hundirê guhan

Serpoş
Teknolojî
Diyarde

Diyarde an jî Fenomen (bi înglîzî: Phenomenon), bûyereke berçav e ku ev têgîn bi rêya Immanuel Kant ketiye nav bikaranîna xwe ya felsefî ya nûjen û bi navdêra ku rasterast nayê dîtin berevajî kir. Kant, di vê beşa felsefeya xwe de ku tê de diyarde û nomenon wekî têgehên teknîkî yên bi hev ve girêdayî ne, bi giranî ji Gottfried Wilhelm Leibniz bi bandor bû. Beriya vê yekê, fîlozofê Pîronîstê Yewnaniya kevn Sextus Empiricus jî fenomen û noumenon wekî têgehên teknîkî yên bi hev ve girêdayî bikar aniye.

Çavkanî

Konseptên metafizîkê
Dan Patlansky

Dan Patlansky gîtarîst û stranbêjê Afrîkaya Başûr e. Kovara Blues & Soul di Kanûna 2015-an de ew wekî Hunermendê Mêrê Salê hilbijart û Kovara Total Guitar jî di Kanûna 2015-an de ew wekî #4 ji 10 Guitarîstên Rock ên çêtirîn ên Cîhanê hilbijart.

Dîskografî 

 Standing at the Station (1999)
 True Blues (2004)
 Real 2006)
 Move My Soul (2009)
 20 Stones (2012)
 Wooden Thoughts (2013)
 Dear Silence Thieves (2014)
 Introvertigo (2016)
 Perfection Kills (2018)
 Shelter of Bones (2022)
Euronews

Euronews, ajans û televizyona nûçeyanê ewropî ye ku navenda wî li bajarê Lion a Fransayê ye. Ajans di 1ê çileya sala 1993an de dest bi weşana xwe kir û nûçeyên cîhanê bi perspektîfa ewropî diweşîne. 

Euronews qismî saziya çend saziyên weşanê ên giştî û weşanên dewletî yên Ewropî û Afrîkaya Bakur bibe jî lê piraniya wî, (88%) ya pargîdaniya rêveberiya veberhênana Portugalî Alpac Capitalê ye.

Dîrok û rêxistin
Euronews, di sala 1992an de, piştî Şerê Kendava Farisî, ku tê de pozîsyona CNN wekî çavkaniya sereke ya bernameya nûçeyan a 24 demjimêran hate çespandin, Yekîtiya Weşanên ewropî biryar da ku Euronewsê ava bike ku nûçeyan li gorî perspektîfa ewropî pêşkêş bike. Weşana yekem a qenalê di 1ê çileya sala 1993an de li Écully, Lîon hate weşandin. Di sala 1996an de li Londonê stûdyoya euronewsê ya weşanê hate damezrandin.

Servîsa radyoyê
Di 2ê cotmeh 2012an de weşana Radyoya Euronewsê hate destpêkirin û di sala 2020an de weşana Radyoya Euronewsê hate bidawîkirin.

Çavkanî

Ajansên nûçeyan
Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî
Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî
HEC Paris

HEC Paris zanîngeheke şexsî ye ku li Jouy-en-Josas, Île-de-France, Fransayê ye. HEC di 1881ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Mirovên navdar 
 François Hollande

Galerî

Çavkanî

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên Fransayê
Jam-e Jam (Rojnameya)

Rojnameya Jam-e Jam rojnameyeke ku ji roja Şemî 10’ê Gulana 1379’an  ve li seranserê Îranê hatiye çapkirin û Enstîtuya Jam Jam xwediyê parmendiya vê rojnameyê ye ku di bin çavdêriya Sedavasima de ye. Rêveberê niha yê rojnameyê Murad Enadî ye. Niha Mehdî Giwêhkî rêveber û sernivîskarê rojnameyê ye. Di vê weşanê de pêvekên ku rojane têne weşandin hene.

Berpirsiyarê edîtorê rojnameyê 

 Mehdî Giwêhkî

Rêveberên berê yên rojnameyê 

 Mehdî Erefatî
 Huseyîn Tazamî
 Elî Asghar Caferî
 Bijan Moghadam
 Murad Enadi
 Seyîd Elîreza Şerîfî

Çavkanî

Girêdana derve 

 Malpera nûçeyan a Jam Jam
 Arşîva rojnameya Jam Jam
Donya Eghtesad

Donya Eghtesadî rojnameyeke aborîya Îranêye ku di sala 2002 de ji alîyê Elîreza Bextiyarî ve hatiye damezrandin Di rêza rêzkirina rojnameyên Îranê de ku li gorî performansa wan di nîvê duyemîn ê sala 2016'an de ji aliyê Wezareta Çand û Rêberiya Îslamî ve hat kirin, cîhana aboriyê bi 88,4 pûanan di rêza duyemîn de cih girt.

 
Malpera fermî ya rojnameya Donya Eghtesad ji aliyê sîstema rêveberiya naverokê ya Xabar Asam ve hatiye çêkirin û bicihanîn  .

Marqeya aboriya cîhanê 
Di sala 1392`an de, marka Duniya Extaz, li 10`emîn Festîvala Neteweyî ya Şampiyonên Pîşesaziya Îranê, wek yek ji 100 markayên herî baş ên Îranê hat naskirin.

Çavkanî

Girêdana derve 

 Malpera rojnameya Duniya Ekhtaz
Şitilên Îranê
Havîn (stranbêj)

Havîn yan jî bi navê jidayikbûnê Havin Barım ( li Shtuttgart, Almanya) stranbêjeke kurd e ku li Almanyayê ji dayik bûye û bi eslê ji Amedê ye.

Jînenîgarî
Havîn di sala 1992an li bajarê Shtutgart a Almanyayê ji dayik bûye. Dema ku ew ji dayik dibe, jiber ku ew zaroka keç e ji aliyê bavê xwe ve hatiye red kirin. Li ser vî rewşê kalikê wê li wê xwedî derdikeve û ji aliyê kalikê ve hatiye mezin kirin. Di heft saliya xwe de  diçe qursa tembûrê û di sêzdeh saliya xwe koçê bajarê Stenbolê dibin li vir de diçe folklorê.

Dîskografî

Single
 Tu zalimî
 Gewrê
 Derdo (bi Seyda Perînçek re dibêje)
 Halay Mahsup (Govend potporî)

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Hemşehrî

Hemşehrî, (bi farisî:همشهری Hemşehrî) rojnameyeke rojnameya Sobh a Îranê ye ku ji sala 1371an ve ji aliyê Enstîtuya Hemşehrî ve di bin çavdêriya şaredariya Tehranê de tê weşandin.

şanika şewatê 
Marqeya Hemşehrî di 10emîn Festîvala Neteweyî ya Şampiyonên Pîşesaziya Îranê ya sala 2013an de wek yek ji 100 markayên herî baş ên Îranê hat naskirin.

Çavkanî 
21. Muhemed Mehdî Kerbasçî, yekem Rêveberê Enstîtuya Hemşehrî roja Çarşemî 5ê Îlonê koça dawî kir

 Kasrî Nûrî bû serokê civatê

Girêdana derve 

 Malpera fermî ya rojnameya Hemşehrî
 Malpera koma kovara Hemşehrî
 Nûçeyên Hamşehrî papar
 Malpera rêberê Hemşehrî
Peyivîn

Peyivîn, axiftin, an jî xeberdan, di nav mirovan de amûra pêragihandinê ye. Mirov, bi bikaranîna zimanekî bi hev re dipeyivin. Dema peyivînê, gelek armancên cuda ên ku ew kesên dipeyivin hene. Ji bo ravekirin, beralîkirin, pirsîn, qanîkirin û hwd peyiver, dipeyivin.

Binavkirinên Devokî
Ji bilî bêjeya peyivîn; axiftin, axivîn, axaftin, xeber dan, qise kirin, şor kirin, şitexilîn, qezî kirin, kelimîn, qal kirin, gep kirin, suhbet kirin, çêr kirin, şor kirin, deng kirin, mijûl bûn,  galegal kirin jî tên bikaranîn
Ziman
École polytechnique

École polytechnique zanîngeheke ye ku li Palaiseau, Île-de-France, Fransayê ye. Polytechnique di 1794ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Mirovên navdar 
 André-Marie Ampère
 Henri Becquerel
 Auguste Comte
 Joseph-Louis Lagrange

Galerî

Çavkanî

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên Fransayê
DBRK Kompleksa zanist-teknîkê, Pyongyang

Kompleksa zanist-teknîkê DPRK (Koreyî: 과학기술전당, Îngilîzî: The DPRK Sci-Tech Complex) navendêyeka Zanist û Teknolojî ye. Ew navenda di nava avahiyeke mezin de ye. Ew avahîya mezin bi şeklê atomê da li Girava Ssukê ku li bajarê Pyongyangê hatiye avakirin. (Pyongyang paytextê Koreya Bakûr e) Avakirina kompleksê li sala 2015an de hatiye xelaskirin. Li gorî weşana KBS Worldê, mezinatîya kompleksê zêdetirî 100.000 metrekargoşe ye.

Wek ku me berê jî gotibû, şeklê kompleksê dişibe atomê. Di vê tesîsê de e-pirtûkxaneyek (pirtûkxaneya dîjîtal) heye. Tê de nêzîkî 3000 termînalen komputerê hene. Koreyîyên Bakûrî bi evan dikarin bikevin intraneta netewî ya Koreya Bakûr.

Kwangmyong Network 
Kwangmyong Network wilo hatîye dîzaynkirin ku tenê ji hundirê Koreya Bakûr were gihîştin. Gihîştina Kwangmyongê di nav bajar û wîlayetên mezin û her weha di nav zanîngeh û rêxistinên mezin ên pîşesazî û bazirganî de li ber desta ye.

Girêdanên Derve 
Li kompleksê bi sanal bigere

Çavkanî 

Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
Carlo Ancelotti

Carlo Ancelotti (z. 10 Pûşper 1959, Reggiolo ) lîstikvan û rêveberê berê yê fûtbolê yê İtalianî ye. Ana tîma Real Madrid'e ye.

Carlo Ancelotti serokê Real Madrid e. Ew ji xortbuna xwe vêda nava fitbolêdaye. Li Îtalyaye ji dayîk bûye û di tîma Îtalyanî de jî leystikvaniyê kirîye.

Ancelotti yekane rêvebir e ku 4 caran Lîga Şampiyonan a UEFAyê serketîye. (2 caran bi Milan re, 2 caran bi Real Madrîdê re). Ew jî yek ji 7 kesan e ku hem kesek lîstikvan û hem jî kesî rahêner Kûpaya Ewropayê bi dest xistiye.

Wî li Parmayê wekî midfielder dest bi futbolê kir û di sala 1979-an de alîkariya tîma xwe kir u derxist Serie B. Di demsala paşîn de, ew derbasî Romayê bû, li wir 1 şampiyoniya Lîga û 4 Kupayên Îtalytalyayê bi dest xist. Salên dawî yên kariyera xwe li Milano derbas kir, li wir 2 sernavên lîga û 2 Kupayên Ewropî bi dest xistin. Ancelotti 26 caran ji bo tîma neteweyî ya Îtalyayê dilîze, di sala 1988an de beşdarî Şampiyoniya Ewropayê û Kûpaya Cîhanê ya 1990an bûye.

Wekî rêveber, wî ji bo Reggiana, Parma, Juventus, Milan, Chelsea, Paris Saint-Germain, Real Madrid, Bayern Munich, Napoli, Everton û dîsa Real Madrîd xebitî û li Îtalytalya, Îngilîstan, Fransa, Spanya û Elmanyayê sernav bi dest xist. yekane antrenor e ku di van 5 lîgên mezin ên cihêreng de şampiyoniyê bi dest xistiye. Ew niha rêveberê Real Madrid CF ye.

Çavkanî 

https://www.realmadrid.com/en/football/squad
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Siltanê Misrê

Siltanê Misirê, piştî damezrandina Xanedaniya Selahedîn a Eyûbî di sala 1174an de heya dema dagirkirina Osmaniyan a Misirê di sala 1517an de, di destê mîrên Misrê de bû. Di encamê de sultanên Eyûbî û paşê Memlûk jî wek Siltanên Sûriyê hatin hesibandin. Ji sala 1914an pê ve, sernav careke din ji hêla serokên xanedana Muhammed Alî ya Misir û Sûdanê ve hate bikar anîn, paşê di sala 1922an de sernavê Qralê Misir û Sûdanê hate guhertin.

Xanedana Memlûkan  

Di sala 1250 de, Eyûbî ji aliyê Memlûkan ve hatin hilweşandin, ku xanedana Behrî ava kirin û mîrên wan jî sultanî hildan. Sultanên Bahrî yên navdar Qutuz, ku di Şerê Ain Jalut de artêşa Mongol a dagirker Hulagu têk birin, û Baibars, ku di dawiyê de bermahiyên paşîn ên Padîşahiya Xaçperestan a Orşelîmê vegerandin, hene. Bahrî paşê ji hêla komek Mameluke ya dijber ve hatin hilweşandin, ku di sala 1382-an de xanedana Burji ava kir.

Xanedaniya Eyûbî 

Beriya Serhildana Selahedîn, Misir navenda Xîlafeta Fatimiyan a Şîa bû, di dîroka Îslamê de tekane dewra ku xîlafetek ji aliyê endamên şaxa Şîa ya Îslamê ve dihat birêvebirin. Fatimiyan demeke dirêj dixwest ku Xîlafeta Ebasî ya Sunnî ya li Iraqê bi temamî bi cih bikin, û wek hevrikên xwe yên Ebasî wan jî navê Xelîfe girtibûn, ku nûnertiya wan a bilindtirîn statuya di nav hiyerarşiya îslamî de dikir. Lêbelê, di sala 1169 de, bi desthilatdariya Selahedîn re, Misir vegeriya nav sûnnî û Xîlafeta Ebbasî. Selahedîn Xelîfeyê Ebbasî wek serwerê xwe yê teorîk nas dike, di sala 1174an de sernavê Sultan girtiye, her çend ji vê gavê heta dagirkirina Osmaniyan, desthilatdariya herî bilind di xelîfetiyê de dê biçe destê Siltanê Misrê.

Çavkanî

Misir
Heseynka

Heseynka. gund li herêm a Farqîn'ê. Heseynka gundekî ser behre ku behra wî pir mezine. Wextakî jiber barajê binê aveda maye. Hetanî qu mezelên(gorên) gundîyan ji binê avê dane. Heseynka alimê xora te nazkirin. Grîdayî eşîra Xelika ne.

Gundên Farqîn
Farman Muhammed

Farman Muhammed  bi navê nasnameyê Farman Muhammed ,( li gundê Bawa Qub (Koye, Hewlêr) nivîskar, pêşkêşvanê televîzyonê û rojnamevanekî kurd e.

Jînenîgarî
Farman Muhammed di sala 1982an de li navçeya Koye a Hewlêrê li gundê Bawa Qubê ji dayik bû. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Hewlêrê xwend. Ji sala 1999'an ve wekî fotogir gav avêt qada çapemenî û ragihandinê. Paşê li televîzyona Azadî ya Hîzbî Şûî demeke kin kar kir. Dûre derbasî televîzyona Kurd-SAT'ê bû. Li televîzyona Gelî Kurdistan jî pêşkêşvaniya bernameya Xoliyayî Lawan kir. Li kanala Firat a Erebî û UM a erebî, dûre jî li NRT weke bêjer û nûçegîhan heta 2015'an xebitî. Li Newroz TV li Stockholmê jî demekê kar kir. Niha jî li Stêrk TV weke bêjer û bernameçêker xebata xwe didomîne.

Çavkanî

Mêr
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1982
Betonkîf

Betonkîf, nasnavê gundê Heskîfa Nû ye ku piştî binavkirina gundê Heskîfê, di navbera salên 2017 û 2020an de hate avakirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
https://xwebun1.org/ruye-nu-ye-heskife-av-u-beton-e/

Heskîf
Dorî

Dorî, Mêrgesor
Dorî (gel)
Zimanê yewnaniya dorî
École normale supérieure

École normale supérieure zanîngehek e li Parîs, Île-de-France, Fransayê. Normale Sup di 1794ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Mirovên navdar 
 Didier Anzieu
 Albert Fert
 Michel Foucault
 Pierre-Gilles de Gennes
 Gabriel Lippmann
 Louis Néel
 Alfred Kastler
 Louis Pasteur
 Théodule-Armand Ribot
 Olivier Rolin
 Romain Rolland
 Jean-Paul Sartre

Çavkanî

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên Fransayê
École nationale des ponts et chaussées

École nationale des ponts et chaussées zanîngehek e ku li Champs-sur-Marne, Île-de-France, Fransayê ye. Ponts ParisTech di 1747ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Mirovên navdar 
 Henri Becquerel

Galerî

Çavkanî

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên Fransayê
Micahîdên Kurdistanê

Micahîdên Kurdistanê îslamîstên kurd bûn ku di salên 1980an heta 2000an li dijî dewleta Iraqê û desthilatdariya Sedam Huseyn şer kirin.

Damezrandin 
Di dema şerê Îran û Iraqê de, Şêx Osman Ebdulezîz, serokê IMK, daxwaza neteweya kurdan a serbixwe kir, herwiha şerê pîroz li dijî Iraqê û li dijî Besê ragihand, ku ji îslamiyên serbixwe yên kurd, rêxistinên îslamî yên kurd û heta pêşmergeyên ku xwedî meyla îslamî bûn, cureyekî eniyeke yekgirtî ava dikin. Şêx Osman got ku Sedam Huseyn tagût bû. Gelek îslamîstên kurd li çiyayên Kurdistanê kampên rahênanê ava kirin, gel berhev kirin û li dijî Iraqê dest bi serhildanê kirin. 

Demeke kin beriya qetlîama Helebceyê, Sedam Huseyn bi tundî li ser alimên kurd ên îslamî rawestiya û ev yek bû sedem ku ew ji Helebceyê birevin û biçin Îranê û li wir piştgiriyeke xurt li wan hebû.  Wê demê micahîdên kurd li Helebceyê ku pişt re wê bibûya keleha wan, çalakî li dar xistin. Gelek kurdên Helebceyê di wê encamê de bûn ku cîhad rêya herî baş e bo Iraqê.  Micahîdîn gelek xwebexşên kurd ên ji Îranê wergirtin.

Çalakî 
Micahidîn di sala 1980î de di dema şerê Îran û Iraqê de dest pê kir, lê di dawiya şer de di sala 1988 de, wan bi piranî operasyonên xwe rawestand, lê serhildanek nizm li dijî Iraqê domand.  Di serhildanên Îraqî yên sala 1991ê de di dema Şerê Kendavê de, micahîdîn çalakiyên xwe bi giranî zêde kirin, û ber bi dawiya şer de, ew dîsa hêdî bûn. Di lûtkeya xwe de zêdetirî 10 000 şervanên wan hebûn.

Kurdên îslamîst û kurdên laîk paşê bûn dijber. Micahîdînên yekgirtî piştî rûxandina Sedam Huseyn bi dawî bû, her çend kom mabûn.

Beşdariyên komê 
 Tevgera Îslamî ya Kurdistanê;  bi serokatiya Osman Ebdulezîz
 Partî ya Dadwerî ya Kurdistanê;  bi serokatiya Elî Bapîr
 Şoreşgerê Kurd Hizbullah;  Bi serokatiya Adhem Berzanî
 Hizbullaha Kurdî ya Îranê;  bi serokatiya Mihemed Xalid Berzanî
 Îslah (kurt-dem);  bi serokatiya Mela Krekar
 Micahîdînên Serbixwe;  serokatiyek navendî tune
 Pêşmergeyên bi meyla Îslamî;  serokatiyek navendî tune
 Ensar el Îslam;  bi serokatiya Mele Krêkar, û piştre Ebû Ebdullah el-Şafîî

Çavkanî 

Rêxistinên kurdan
Rêxistina leşkerî
Webb's First Deep Field

Webb's First Deep Field, yekem wêneyê xebatê ye ku ji aliyê Teleskopa Fezayê James Webb ve hatiye kişandin. Wêneyê qada kûr ku devereke piçûk a ezman e û ji Nîvkada Başûr ve xuya dibe vedihewîne. SMACS 0723, komikek galaksiyan e ku bi durbuna 4.6 mîlyar salên ronahiyê ji Cîhanê dûr e û di komstêra Volan de tê nîşandan. Di 11ê tîrmeha sala 2022an de NASAyê wêneyê ku ji hêla Kameraya Nêzîkî Înfrared a teleskopê (NIRCam) ve hat kişandin, ji raya giştî re hat eşkere kirin. Di wêneyê de bi hezaran galaksî têne dîtin ku wêneya herî bilind a gerdûna destpêkê ye ku heya niha hatiye kişandin.

Giştîve
Teleskopa Fezayê ya James Webb teleskopa fezayê ye ku ji hêla NASA ve tê bikaranîn û bi bingehîn ji bo stêrnasiya infrasorê hatiye çêkirin. Keştiya fezayê ku di kanûna sal 2021an de hatiye şandin, ji çileya sala 2022an vir ve li dora duyemîn xala Lagrange ya Roj-Erdê (L2) ye ku bi qasî 1.5 mîlyon kîlomêtre dûrî Cîhanê ye.

Qada Kûr a Yekem a Webb ku ji aliyê Kamera Nêzîkî Jêrsor a Teleskopê (NIRCam) ve hatiye kişandin û pêkhateyek e ku ji wêneyên bi dirêjahiya pêlên cûda û bi tevahî 12.5 demjimêran de hatiye hilberandin. Wêneyê di dirêjahiya pêlên infrasor de ji qadên herî kûr ên Teleskopa Fezayê ya Hubble ku hefte derbas bûne, kûrahî peyda kiriye.

SMACS 0723 komek galaksîk a ezman e ku ji Nîvkada Başûr a Dinyayê ve tê dîtin û gelek caran ji aliyê Hubble û teleskopên din ve bi armanca lêgerîna paşeroja kûr a galaksiyê hatiye lêkolîn kirin.

Encamên zanistî
Wêneyê koma galaksiyên SMACS 0723 nîşan dide ku koma galaksiyên SMACS 0723 4.6 mîlyar sal berê derketine holê. Gelek hebûnên kozmolojîk ên hatine teswîrkirin ji ber berfirehbûna fezayê li ser dûrahiya zêde ya ronahiya ku ji wan radibe, ketine ber guheztina sor.

Girseya hevgirtî ya koma galaksiyan wekî lenseke gravîtasyonê tevdigere ku galaksiyên pir dûrtir li pişt xwe mezin dike. NIRCama Webb galaksiyên dûr xiste nav balek tûj, strukturên piçûk û qels ên ku berê qet nehatine dîtin, di nav de komikên stêrkan û taybetmendiyên belavbûyî jî hene, derxistiye holê.

Çavkanî

Valageh
Gerdûnnasiya fizîkî
Berhemên 2022an
Lîsteya zanîngeh û xwendegehên bilind li Swêdê

Eve lîsteya zanîngehên Swêdê li gorî Qanûna Xwendina Bilind a Swêdê ya sala 1993an. Ev qanûn cara dawî di meha kanûna paşîn a 2006an de hate guherandin. Piraniya xwendegehên bilind li Swêdê dewletî ne.

Sîstema xwendina bilind a Swêdê, ji universitet ("zanîngeh") û högskola ("xwendegehên bilind") pêk tê. Högskola du astên zanîngehê pêşkêş dikin: asta bingehîn (grundnivå) ji bo mezûnbûnê û dîplomeya akademîk a bingehîn û asta pêşketî (avancerad nivå) ji bo dîploma master (MA); zanîngeh jî ji bilî van du astan, asta lêkolînê (forskarnivå) ji bo doktorayê (PhD) pêşkêş dike. 

Hin zanîngeh hîn jî bi swêdî ji xwe re dibêjin högskola, nemaze saziyên pispor ên kevnar ên di endezyariyê û nojdariyê de (mîna Enstîtuya Teknolojiyê ya Şahane KTH jê re dibêjin "Kungliga Tekniska Högskolan" û Zanîngeha Teknolojiyê ya Chalmers jî jê re dibêjin "Chalmers Tekniska Högskola"). Lê bi kurdî, hem universitet ("zanîngeh") û hem jî högskola "zanîngeh" in.

Zanîngehên dewletî 
Rêza pêşîn li gorî sala pêkanîna wan wekî zanîngehê ye. Bi tenê Zanîngeha Uppsalayê (di 1477an de hate pêkanîn  ) û Zanîngeha Lundê (di 1666an de hate sazkirin  ) bi rastî wekî zanîngeh hatine damezrandin, lê hemî zanîngehên din, ji högskola (kolêja zanîngehê) bûne bi statûya zanîngehê bilind kirin.

Du zanîngeh hene ku di bin desthilatdariya dîrokî ya Swêdê de hatine danîn; Zanîngeha Tartuyê di sala 1632an de (niha li Estonyayê ye) û Akademiya Şahane ya Turkuyê (dû re navê wê wekî Zanîngeha Helsinkiyê hat guherandin) di sala 1640î de hate pêkanîn, nuha li Fînlendayê ye.

Zanîngeha Växjöyê (1967-2009) zanîngehek bû ku niha bi Zanîngeha Kalmarê (1977-2009) re bûye yek, di sala 2010an de dibe Zanîngeha Linnaeus.

Zanîngehên högskola yên dewletî 
Högskola, saziyeke xwendina bilind e, mîna zanîngehê lê bi gelemperî piçûktir e. Berevajî zanîngehan högskola di dayîna bawernameyên doktorayê (PhD) de tixûbdar e. Hikûmeta Swêdê maf daye hin högskola ku di hin warên taybet de doktora bidin. Wekî din, piraniya högskola bi zanîngehên mezintir re peymanan çêdikin ji bo pêkanîna bernameyên doktorayê.

 Gymnastik- och idrottshögskolan (GIH)
 Zanîngeha Gotlandê (1998 - 2013) högskola dibû ku naha bi zanîngeha Uppsalayê re bûye yek û bûye kampusa Gotland a zanîngeha Uppsalayê.
 Zanîngeha Kalmarê (1977-2009) högskola dibû ku niha bi Zanîngeha Växjöyê (1967-2009) re bûye yek, di sala 2010an de bû Zanîngeha Linnaeus.

Högskola û zanîngehên taybet 
Heft saziyên perwerdehiya bilind ên taybet hene ku mafê dayîna mezûnên post-lîsansê hene.
Dibistana Teolojiyê ya Johannelundê li Uppsalayê
Zanîngeha Teknolojiyê ya Chalmers li Göteborg
Dibistana Aboriyê ya Stockholmê
Weqfa Zanîngeha Jönköpingê
Zanîngeha Ersta Sköndal Bräcke
Zanîngeha Sophiahemmet
Zanîngeha Stockholmê (Enskilda Högskolan Stockholm) .

Têbînî û çavkanî 

Lîste
Zanîngehên Swêdê
Theokritos

Helbestvanê Yewnanî ye. Derheqê jiyana Herakles û Argonautikaê gelek beşên giring di helbestên wê da cih girtiye
Jayran (rêzefîlm)

Jayran rêzefîlmeke televizyonî ya Îranî ye ku di celebê romantîka dîrokî de ji derhêneriya Hesen Fethî, nivîsandina Ehsan Jovanmerd û Fethî û hilberîneriya Îsmaîl Afîfeh e.

Çîroka vê rêzefîlmê behsa bûyerên piştî mirina Emîr Kabîr û nasîna Naseredîn Şah bi Jeeran dike. Lîstikvanên vê rêzefîlmê Behram Radan, Parînaz Îzdiyar, Amir Hussein Fethi, Mehdî Pakdel, Stare Pesiani, Gazal in. Şakrî, Semîra Hesenpûr, Mehdî Koşkî, Morteza Îsmaîl Kaşî, Fatemê Mesûdîfer, Elham Namî, Nahal Deştî, Kataneh Afsharinejad, Behnaz Nazî, Amir Caferî, Rouya Tîmûriyan, Homan Barknoord, Rana Azadîvar û Maryla Zareî.

Pêvajoya kişandina fîlma Jayran di dawiya Tebaxa 2021ê de li Xansar û Golpayeganê bi dawî bû. Weşana vê rêzefîlmê ji Şehrîvara sala 2021 ve çend caran hat paşxistin.

Çîrok
Koleksiyona Jîran çîrokeke romantîk û dîrokî ye ku şeş salên jiyana Naseredîn Şahê çaremîn şahê Qacaran vedibêje. Ev çîrok piştî mirina Emîr Kabîr û tayînkirina Mîrza Aga Xan Nûrî wek serokwezîr dest pê dike; Çîroka nasîn û evîna Şah a bi keçeke gundî ya bi navê Xedîce Xanem Tecrîşî ye ku ji ber çavên wê yên mezin navê wê kiriye “Jiran ”.

Muzîk 
Ferdîn Xalteberî mûzîka rêzefîlmê çêkiriye û Homayun Şacariyan ew rêzefîlmê kiriye.

Bazî
Beşa yekem a Jeeran di 24ê Behmena 2021an de bi rêya servîsa Filmo hat nîşandan û beşên mayî jî dê her hefte bên weşandin.

Îran
Kron

Kron, Şirnex
Kron (pere), pereyê Swêdê ye.
Dûpişk

Dûpişk (kêzî), kêziyekî bi jehr
Dûpişk (komstêr)
Dûpişk (birc)
Şerê Peloponêsî

Şerê Peleponêsî (431–404 BZ) şerekî Yewnanistana Kevn bû ku di navbera Atîna û Sparta û hevalbendên wan ên têkildar de ji bo hegemonya cîhana Yewnanî şer kir.Şer demeke dirêj bêbiryar ma heta ku destwerdana bibiryar a Împeratoriya Pers ji bo piştgirîkirina Spartayê. Bi rêberiya Lysander, komkeştiya Spartayî ya ku bi alîkariya persan hatî çêkirin, di dawiyê de Atîna têk bir û serdemek hegemoniya Spartayî  li ser Yewnanistanê dest pê kir.

Dîroknasan bi kevneşopî şer li sê fazan dabeş kirine. Faza yekem (431–421 BZ) bi navê Şerê Deh Salî, an Şerê Archidamian, piştî keyê Spartayî Archidamus II, ku gelek êrişên  Atîkayê   bi artêşa hoplîtan  ya hevbendiya Peleponêsî   , tora hevalbendiyê ku ji hêla Sparta ve serdest bû, dest pê kir, hate navandin.Lêbelê, Dîwarên Drêj  Atinayê ev stratejî bêbandor kir, dema ku hêza deryayî ya bilind a hevbendiya Delosî  (hevbendiya Atînayê) êrişî peravên Peloponnêsê  kir da ku serhildanan li Spartayê  de bînin arandin . Aştiya Nikiasê a bibiver di sala 421 BZ de hate navîşandin û heya 413 BZ dom kir.Di vê heyamê de gelek şerên nûneriyê qewimîn, nemaze şerê Mantinea di sala 418 BZ de, ku Sparta li dijî hevbendiyek ad-hoc Elis, Mantinea (her du hevbendên Spartayî yên berê), Argos û Atînayê bi ser ket.Bûyera herî girîng, di navbera salên 415 û 413 B.Z. de Sefera Sîsîlyayê bû ,  ku Atînayê hema hema hemî komkeştiya xwe winda kir ku hewl dida Sîrakûza, hevalbendek Spartayê zeft bike .

Çavkanî 

Şerê Peloponêsî
Brittney Griner

Brittney Yevette Griner (jdb. 18ê çiriya pêşîn a 1990an li Houston, Teksas) lîstikvaneke basketbolê ya amerîkî ye ku ji sala 2013an vir ve di tîmê Phoenix Mercury (WNBA) de ye. 2,06 metre dirêj Griner bi giranî di pozîsyona navendê de tê bikaranîn.

Karîyer 
Berî kariyera xwe ya basketbolê ya profesyonel, wê ji 2009an heya 2013an ji Zanîngeha Baylorê lîst û di sezona 2011/2012an de bi Baylor Lady Bears re Tûrnûvaya Basketbolê ya Jinan a NCAA Division I qezenc kir.

Di Pêşnûmeya WNBA ya 2013an de, Griner ji hêla Phoenix Mercury ve wekî bijareya 1em hate hilbijartin, bi wê re sernavê şampiyoniya WNBA ya 2014an qezenc kir. Wekî lîstikvanek di tîma neteweyî ya basketbolê ya jinan a Dewletên Yekbûyî de, wê du sernavên cîhanê (2014 û 2018) û du madalyayên zêr di Lîstikên Olîmpiyadê de (2016 û 2020) bi dest xistin.

Di dema demsala WNBA de, Griner yekem car ji bo du tîmên çînî û ji sala 2015an vir ve ji bo klûba Superleague ya Rusî UGMK Jekaterinburg lîst, bi wê re çar caran gelek şampiyonên rûsî û Eurolîga Jinan bi dest xistin.

Jiyana şexsî 
Di sala 2013 de, Griner wek lezbiyen derket pêşberî çapemeniyê. Ji wê demê ve ew bi gelemperî bi civaka LGBTQ ve girêdayî ye.

Girtina li Rûsyayê 2022an 
Di 17ê sibata 2022an de, Griner li Balafirgeha Sheremetyevo ya Moskowê bi sûcdariya xwedîkirina narkotîkê ya neqanûnî hat girtin. Ji wê demê ve ew li Rûsyayê di girtîgehê de ye. Dadgehkirin di 1ê tîrmeha 2022an de dest pê kir. Girtina wê bûye mijareke siyasî. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî ji bo serbestberdana wê lobiyê dike, û gelek kesayetiyên werzîşê û navdarên din serî li medyaya civakî da ku piştgiriya xwe ji Griner re diyar bikin. Di 4ê tebaxê 2022an de 9 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û di mijdara 2022an de Griner bo koloniya cezayê ya rûsî IK-2 hate veguheztin. Karbidestên amerîkî diyar kirin ku ew "bi xeletî hat binçavkirin". Di 8ê Kanûnê de, Griner di pevguhertina girtiyan de ji bo bazirganê çekan yê rûsî Viktor Bout hat berdan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kesên LGBT
Jidayikbûn 1990
Basketbolîstên amerîkî
Mirovên zindî
Tefsîra Quranê

Tefsîra Quranê kitêbeke ji Kamiran Alî Bedirxan e. Despêka kitêbê di hejmarên kovara Hawar û ên Roja Nû dihate weşandin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn weşandina kitêbê jî qediya. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê" qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn weşandin hatine komkirin û weşandin.

Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir. Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji Weşanên Avesta hate weşandin.

Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek ji nivîsê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin. Di weşana nû de xeletiyên wergerê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek bixwîne ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin.

Çavkanî

Dîn
Îslam
Albanên Tirkiyeyê

Albanên Tirkiyeyê (bi albanî Shqiptarët në Turqi, bi tirkî Türkiye'deki Arnavutları), hindikahiyeke etnîkî ye ku li Tirkiyê dijî û ji Albanya, Yewnanistan, Kosova an Makedonyaya Bakur ye û xwedî hindikahiyên mezin ên albanî ne. Piraniya albaniyên li Tirkiyeyê misilman in.

Giştîve 
Piraniyek ji albaniyan piştî ku herêmên niştecihbûna wan bûye beşek ji Împeratoriya Osmanî bûne misilman. Wekî endamên dînê serdest, hinek ji wan di hundurê împeratoriyê de, ji bo nimûne, di artêşê de, di rêveberiyê de û di saziyên dînî de, ji wan re kar û derfetên kar hatin pêşkêşkirin. Di çarçoveya van çalakiyan de, ew çûne parêzgehên cûrbecûr û bi hejmareke zêde ber bi paytext Stembolê ve çûn. Bi lez û bez xwe asîmîle kirin derdora tirkîaxêv. Gelek ji wan kesên ku tenê di nîvê duyemîn ê sedsala 19em de ji Albanyayê hatine, di serdema neteweperestiyê de hişmendiya etnîkî ya albanî parastine. Beşek di nav tevgera neteweyî ya albanî de çalak bû. Di destpêka sedsala 20an de bi hezaran albanî li Stembolê dijiyan, li Izmîr jî civateke albanî ya girîng hebû.

Piştî ku di sala 1912an de di encama Şerê Balkanê yê Yekem de beşên mezin ên qada niştecihbûnê ya albaniyan ket destê Padişahiya Serbistanê û Yewnanistan, desthilatdaran zextê li gelê Arnavut kir ku ji welêt derkevin. Gelek ji wan di navbera şerên cîhanê de koçberî Tirkiyê bûne. Pêla yekem a Çamen Albanî ji Yewnanîstanê derket, wekî beşek ji Parguherîna Nifûsa Yewnan-Tirkî ya sala 1922an.

Piştî ku di sala 1944an de Dîroka Albanya Komara Sosyalîst a Gel a Albanyayê komunîstan di bin serokatiya Enver Hoxha de li Albanyayê desthilatdarî girtin, bi taybetî jî dest bi çewisandina endamên elîtên rewşenbîr û dînî yên kevn kirin. Di salên pêşî yên piştî şer de, çend hezar dijberên komunîstan karîbûn welatê xwe biterikînin û di nav deverên din de reviyan Tirkiyê. Li Kosova, alban ji alîyê desthilatdarên Yûgoslavya ve berdewam bûn. Ji ber vê yekê bi deh hezaran albanên misilman di nîvê salên 1960î de koçberî Tirkiyê bûn, ku wê demê tenê welatek bû ku koçberên ji Kosovayê digirt. Di navbera salên 1944 û 1966an de bi giştî 450.681 alban hatine Tirkiyeyê.

Ji sala 1990an hate salên 2000î Tirkiye ji bo karkerên koçber ên ji Albanyayê jî bibû cihek.

Qada niştecihbûnê 
Albanî bi giranî li Stembol û li bajarên din ên mezin wek Enqere, Bursa, Îzmîr û Samsûn dijîn. Li Parazgehên Bursa, Düzce, Edirne, Eskişehir, Kırklareli, Sakarya û Samsun.

Çamenên albanî yên ji Yewnanistanê ji sala 1923an vir ve herêmên Erenköy û Kartal li Stembolê bi cih kirin, herwiha çend bajarên derdora Bursayê, bi taybetî Mudanya. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem bi giranî li Îzmîrê bi cih bûn, Gemik û Aydın.

Navdarên Mezîn 

 Hesen Tehsîn Paşa, fermandarêkî ya mezîn dema Împeratoriya Osmanî  (Esîl Alban)
 Enver Paşa, fermandarê mezîn li Şerê Rizgariya Tirkiyeyê (gorî hinek lekolîn, dê xwe jinekî alban bû)
 Fethi Okyar, 2em serokwezîrê Tirkiyeyê
 Kenan Evren, pêşengê cûntaya leşkerî ya 12'ê rezberê 1980'î, serokkomarê berê yê Tirkiyê ye (bavê xwe Alban)
 Hakan Şükür, lîstikvan û siyasetmedar
 Müge Anlı, bêjer û rojnamevaneke tirk

Mijarên têkildar 

 Alban
 Zimanê albanî

Çavkanî 

Alban
Albanya
Etnîken Tirkiye
Komkujiya Zaxoyê 2022

Komkujiya Zaxoyê, komkujiyekî li dijî sivîlan e ku ji aliyê artêşa dewleta tirk ve li gundê Perexa bi ser navçeya Zaxoyê ve pêk hatiye. Komkujî bi topbarana artêşa Tirkiyê pêk hatiye û di encamê de du ji wan zarok, bi tevahî neh kes hatine kuştin. Hemû qurbanên komkujiyê geştiyarên ereb ên Îraqê bûn. 

Wezareta karên derveya Iraqê daxuyaniyek ragihand û di daxuyaniyê de diyar kir ku komkujî ji aliyê artêşa dewleta tirk ve pêk hatiye.

Komkujî 
Komkujiya Zaxoyê di 20ê tîrmeha sala 2022an de li gundê Perexa bi ser navçeya Zaxoyê li Başûrê Kurdistanê li dijî kesên sivîl pêk hatiye. Di êrîşê de 2 jê zarok bi tevahî 9 kes hatine kuştin û 26 kes jî birîndar bûne. Li ser êrîşê Baroya Amedê daxuyaniyek nivîskî weşand û di daxuyaniya xwe de aniye ziman ku Baroya Amedê di der barê tespîtkirin û cezakirina berpirsên van êrîşên ku di encama de kesên sivîl jiyana xwe ji dest dane, giliyên sûc bike û pêvajoyeke hiqûqî ya bi bandor bişopîne.

Bertekên li dijî komkujiyê 
 Partiya Demokratîk a Gelan, (HDP) bertek li dijî erîşê da û daxuyaniya xwe de anî ziman ku Komkujiya Zaxoyê, komkujiya duyemê Komkujiya Qilebanê ye. Di daxuyaniya xwe de bang kir ku parlamena Tirkiyeyê bi civîna awarte bê komkirin.
  Serokwezîrê Herêma Kurdistanê Mesrûr Barzanî di daxuyaniya xwe ya derbarê bombebarana li Zaxoyê anî ziman ku di encamê de 8 kesan jiyana xwe ji dest dane û tekez kir, ku ti hincetek jibo kuştina sivîlan tineye.
  Berdevkê Wezareta Derve ya Amerîka Ned Price êrîş şermezar kir û ragihand ku "Kuştina sivîlan nayê qebûlkirin û divê hemû dewlet jibo parastina sivîlan, rêzê yasayên navdewletî bigrin."
  Serokwezîrê Iraqê Mistefa Kazimî bi armanca giliyê li Neteweyên Yekbûyî û bangkirina Balyozê Tirkiyeyê bi Konseya Ewlekariya Neteweyî ya Iraqê re civîneke awarte li dar xist.
 Baroyên Bakurê Kurdistanê bertek nîşanî êrîşa dewleta tirk a ku li gundê Perexa bi ser navçeya Zaxo ya Herêma Kurdistanê pêk aniye da. Baroyên Amed, Wan, Batman, Şirnex, Riha û Mêrdînê bi daxuyaniyan êrîşa li dijî sivîlan şermezar kirin.

Çavkanî 

Zaxo
Tawanên şerên Tirkiyeyê
Komkujî
Komkujiyên li dijî sivîlan
Albanên Makedonyayê Bakur

Albanên Makedonyaya Bakur (bi albanî: Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, bi makedonî: Албанци во Северна Македонија, Albantsî vo Severna Makedonîya), li Makedonyaya Bakur a îro hindikahiyek mezîn etnîkî ne. Qeydên pêşî yên albanî ne zêde ji serdema Îskender Beg vedigerin.

Demografîk 
Kêmneteweya alban bi piranî li qada rojava, bakur-rojava û qismî navîn a welêt bi civakên piçûk ên ku li başûr-rojavayê ne. Civatên Albaniya herî mezin li şaredariyên Tetovo (70,3%), Gostivar (66,7%), Debar (58,1%), Struga (56,8%), Kîçevo (54,5%), Kumanovo (25,8%) û Skopye (20,4%).

Mijarên têkildar 
 Albanya
 Kosova

Çavkanî 

 Alban
 Albanya
Albanên Yewnanistanê

Albanên Yewnanistanê (bi albanî: Shqiptarët në Greqi; bi yewnanî: Αλβανοί στην Ελλάδα,  Alvaní stin Elládha), li Yewnanistanê hindikahiyeke etnîkî ne ku ji gele albaniyan pêk tê. Cihê rûniştina wan be piranî li herêma îro ya bi navê Epirus e, ku parêzgehek li bakurê rojavayê Yewnanistanê ye.

Gelemperî 

Albanî yekem car di dawiya sedsala 13an de koçî Yewnanistanê kirin. Neviyên nifûsên bi eslê xwe albanî ku di Serdema Navîn de li Yewnanîstanê bi cih bûne Arvanî ne, yên ku bi tevahî di nav neteweya yewnan de asîmîle bûne û xwe wekî yewnanî didin nasîn. Îro, ew hîna jî jêrzaravaya xwe ya cuda ya albaniya toskî, ku bi navê arvanîtîk tê zanîn, diparêzin.

Mijarên têkildar 

 Albanên Makedonyayê Bakur
 Albanên Tirkiyeyê
 Kosova
 Albanya
 Albany, New York

Çavkanî 

 Alban
Zaha Hadid

Dame Zaha Mohammad Hadid, (bi erebî: زها حديد, Zahā Ḥadīd, Zeha Hedîd; jdb. 31 çiriya pêşîn 1950 – m. 31 adar 2016) mîmar, hunermend û sêwiranereke brîtanî-iraqî bû ku di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de wekî kesayetiyek sereke di beşa mîmariyê de hate naskirin. Hedîd li Bexdayê (Iraq) ji dayik bû , lîsansê matematîkê wergirt û paşê xwe li Dibistana Mîmarî ya Komeleya Mîmarî di sala 1972an de tomar kir. Hadîd ji bona "ji nû ve vekolîna ceribandinên şikestî û neceribandiniyên Modernîzmê [...],“ wênesaziyê wekî amûrek sêwiranê û abstrakasyon wekî prensîpek lêkolînê bikardianî ku qadên nû yên avahîsaziyê derxîne holê. 

Ew ji hêla The Guardian ve wekî "Qiralîçeya kêşeyan" hate binavkirin, ya ku "geometriya mîmarî azad kir û bi vî awayî nasnameyeke nû ya îfadeyê da mîmariyê".   Di nav xebatên wê yên sereke de Navenda Aquatics London ji bo Olîmpiyadên 2012, Muzexaneya Hunerê ya Berfireh (Broad Arts Museum), Muzexaneya MAXXI ya Romayê û Opera Guangzhou hene.  Hin xelatên wê piştî mirinê hatine pêşkêşkirin, di nav de peykerê ji bo Xelatên Brit (Brit Awards) 2017. Gelek avahiyên wê di dema mirina wê de hîn di bin çêkirinê de bûn, di nav de balafirgeha navneteweyî ya Daxing li Pekînê û Stadyûma al-Wakrah li Qatarê, cihek ji bo Kûpaya Cîhanê ya FIFA 2022. 

Hadîd jina yekem bû ku di sala 2004 de Xelata Mîmarî ya Pritzker wergirt.   Wê di sala 2010 û 2011 de xelata mîmarî ya herî bi prestîj a Keyaniya Yekbûyî, Xelata Stirling, wergirt. Di 2012 de, ew ji hêla qralîçe Elizabeth II ve ji bo karûbarên mîmariyê sernavê „Dame“ wergirt û di Sibata 2016 de, meha beriya mirina wê, bû jina yekem ku ji Enstîtuya Qiraliyetê ya Mîmarên Brîtanî hat xelatkirin.

Çavkanî 

Mîmarî
Jidayikbûn 1950
Mirin 2016
Xidir Feqîr

Xidir Feqîr, (1952–2009) stranbêjekî folklorîye ku bi eslê xwe ji Şingalê bû. Xidir Feqîr xwediyê gellek sitran û berhamê hunerî ye.    

ji zarokaniya xwe wî dest bi stran gotinê kirîye û rolek wî ya dîyar hebû di vejandina strana kurdî de li herêma Şingalê.    

Piştî mirinawî   kêkîîwê Tasîn Xidir dest bi san rygotinê dike.

Jiyan 
Dengbêjê Şengalê Xidir Feqîr li gundê Simê Hêstir ê li geliyê Kersê li devar şingalê li sala 1952 çavê xwe li dinyayê vekirin e. Bêyî ku binivîse 500 stranên foklorî di hafîzeya xwe de hilgirtî bû. Ji bilî stranên folklor bi xwe jî gelek stran çêkirine û stranên wî yên herî navdar strana xezalê ku piştî wefata hevjîna xwe li ser çêkirîbû û  strana zalimê ye û êi şahiya jî gelek caran stran digotin. Piştî bi dehan sala xizmeta hunera Kurdî di 29’ê Hezîranaa 2009’an de li komalgeha Borik a Şengalê koça dawî kir.

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Tevgera Sadrî

Tevgera Sedr (bi erebî : التيار الصدري ) tevgereke îslamî ya Iraqî ye ku ji aliyê Muqteda al-Sadr ve tê birêvebirin.  Armanca tevgerê ew e ku civakek têkel a qanûnên olî û adetên dînî û neteweyî bike.  Sedr piştgiriyeke berbelav li tevahiya civaka Iraqê heye.  Berê di hilbijartina armanc û felsefeya tevgerê de kesê herî girîng Mihemed Sedr bû.

Çavkanî 

Partî (Iraq)