nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Senfoniya 9em a Beethoven

Senfoniya 9em a Beethoven  bi D mînor/reya biçûk, opus 125, senfoniya koroyî ye, senfoniya tam a dawîn a Ludwig van Beethoven e. Senfonî di navbera 1822 û 1824an de hat çêkirin, dema Beethoven ji xwe kerr bûbû. Ew di 7ê gulana 1824an de li Viyanayê hate pêşkêşkirin. Gelek rexnegir û muzîknas vê senfoniyê wekî berhema herî mezin a Beethoven û yek ji mezintirîn destkeftiyên dîroka muzîkê dihesibînin.

Wekî yek ji navdartirîn berhemên muzîka pratîka giştî, ew li cîhanê yek ji senfoniyên herî pir têne lîstin tê hesibandin. Senfonî mînaka yekem a bestekarekî mezin bû ku dengan di senfoniyê de bi kar tîne. Gotin di tevgera dawîn (4.) a semfoniyê de ji aliyê çar solîstên stranbêj û koroyekê ve tên gotin. Ew ji An die Freude, helbesteke Friedrich Schiller ya 1785an, ku di 1803an de hate guheztin û bi lêzêdekirina nivîsê ji hêla Beethoven ve hatî vejandin, têne.

Di sala 2001an de destnivîsa orîjînal a Beethoven a ku di Pirtûkxaneya Dewletê ya Berlînê de ye, di nav Lîsteya Mîrateyên Bernameya Cîhanê ya Bîrnebûnê de ku ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hat sazkirin wekî yekem partisyon bû.

Çavkanî 

Ludwig van Beethoven
Senfoniyên Ludwig van Beethoven
Aloze

Aloze (bi înglîzî: epididymis) giloka borrikeyek dirêj û li hev pêçayî ye, taybet e bo endamê zaûzê yê nêran.

Di cemserê jor ê gun de hemû spermeborrikên gun digihîjên hev û torekî ji 15-20 cogikên badayî pêk tînin. Ji wan cogikan re tê gotin cogikên derketî (bi latînî: ductuli efferentes). Li beşa serî ya alozeyê de hemû cogikên derketî bi lûleyek firehtir ve yek dibin, ev lûle wekî coga alozeyê an jî borrika alozeyê tê navkirin. Aloze ji giloka borrîkê pêk tê. Aloze li ser aliyê rûyê pişt ê gunan de cih digire.

Di zimanê grekî de ji bo alozeyê, peyva “epididumis” tê bikaranîn. Epididumis ji peyven epi + didumoi pek tê. Wateya epî ‘li ser’, wateya  didumis jî ‘cot an jî gun’e ango aloze pekhateyek li ser gun e . Her alozeyek ji sê beşan pek tê; ser, ten û kilik. 

Ser, beşa herî jor û ya herî gir a alozeyê ye, li aliyê jorê gun de cih digire. Ten li aliyê pişta gun ve girêdayî ye û ji jor heta jêrê gun dirêj dibe. Kilik beşa herî biçûk a alozeyê ye, li hêla jêrê gun de cih digire û bi gun ve girêdayî nin e. Di beşa dawî ya kilikê de, aloze ji gun cihê dibe û êdî wekî lûleya guhêzer tê navkirin. Perisîn û gehîştina sperman di serî û tenê alozeyê de rû dide. Sperm di kilik de tên embarkirin.

Spermên negihîştî û nelîvbar ji spermeborrikan derbasî nav alozeyê dibin û li wir diperisîn. Xaneyên derdanî yên li ser dîwarê alozeyê, hin madeyan derdidin bo perisîna sperman. Lûsemasûlkeyên borrîka alozeyê girj dibin, spermên nav alozeyê, ji serî ber bi kilikê tên guhêztin. Borrika alozeyê bi qasî 6 metre dirêj e, loma ji beşa ser heta kilikê guhêztina sperman dibe ko di 1 heta 12 rojan de pêk were. Her ko sperm di borrîka alozeyê de derbas dibin, sperm diperisin û dibin xwediyê şiyana livînê. Spermên gihîştî, heta avêtinê di kilikê de tên embarkirin. Borrîka alozeyê ji beşa ser û beşa ten heta beşa kilikê dirêj dibe. Li dawiya beşa kilikê de borrîka alozeyê firehtir dibe û  lûlên (pêç) wê kêm dibe, ev borrîk êdî wekî lûleya guhêzer(bi latînî: vas deferens) tê navkirin. Dema avêtinê (bi înglîzî: ejaculation) ji herdu alozeyan, sperm ber bi lûleya guhêzer ve tên paldan. Heke spermên gihîştî bi avêtinê ji alozeyê neyên derpirandin, sperm dikarin bi qasî çend mehan di alozeyê de bi awayekî çalak bimînin. Dawiya dawî heke spermên gihîştî neyên avêtin, ji aliyê xaneyên li ser borrîka alozeyê ve tên hilweşandin û mijandin.

Çavkanî 

Biyolojî
Şerê Sîh Salan

Şere sîh salan  ji 1618 heta 1648 pevçûnek li ser hegemonyaya li Împeratoriya Romê ya Pîroz û li Ewropayê bû ku wekî şerê olî dest pê kir û wekî şerê erdnîgariyê bi dawî bû. Di vî şerî de dijberiya Fransa-Habsburgê li ser asta Ewropayê û dijberiya di navbera Împerator û Lîga Katolîk li aliyekî û Yekîtiya Protestanan li aliyê din di asta împaratoriyê de derket holê. Li gel hevalbendên xwe yên rêzdar, hêzên Habsburgê Awistirya û Spanya ne tenê nakokiyên xwe yên erdî lê di heman demê de nakokiyên xwe yên xanedaniyê yên berjewendiyê bi Fransa, Holenda, Danîmarka û Swêdê re bi giranî li ser axa împeratoriyê pêk anîn. Di encamê de, hejmarek pevçûnên din ji nêz ve bi Şerê Sîh Salan ve girêdayî bûn:

 Şerê Heştê Salî (1568–1648) di navbera Holenda û Spanyayê de,
 Bündner Wirren (1620–1631) di navbera koalîsyonên Fransa-Wênîs  û Spanya-Awistirya de li dora ku niha kantona Graubünden e, 
 Şerê Gundiyên Awistirya jorîn (1626) , 
 Şerê Şûna Mantuan (1628–1631) di navbera Fransa û Habsburgê de, 
 Şerê fransî-spanyolî (1635–1659)
 Şerê ji bo serweriyê li herêma Deryaya Baltîkê (Şerê Torstensson) (1643–1645) di navbera Swêd û Danîmarkayê de.

Ketina pencereyê li Pragê di 23ê gulana 1618an de, ku serhildana sîteyên Bohemya Protestan bi eşkere dest pê kir, tê hesibandin ku şer derketiye. Serhildan bi giranî li dijî keyê nû yê Bohemyayê Ferdinand von Steiermark (ku mebesta ji nû ve katolîkkirina hemî welatên Taca Bohemyayê) bû, lê di heman demê de li dijî împeratorê wê demê yê Roma-Alman Matthias jî hate rêve kirin.

Di 30 salan de ji 1618 heta 1648 çar pevçûn li pey hev hatin, ku dîroknasan piştî dijberên împarator û hêzên Habsburgê şerên Bohemian-Pfalz, Danîmarkî-Saksoniya Jêrîn, Swêd û Swêd-Fransa bi nav kirin. Du hewildanên ji bo bidawîkirina pevçûnê (Aşitiya Lübeck di 1629 de û Aştiya Pragê di 1635 de) têk çûn, ji ber ku wan berjewendîyên hemî kesên ku rasterast an nerasterast tê de beşdar bûn negirtin. Ev tenê bi kongreya aştiyê ya tev-ewropî li Münster û Osnabrück (1641–1648) bi ser ket. Aştiya Westfalya hevsengiya hêzê ya di navbera împerator û sîteyên împeratorî de ji nû ve diyar kir û bû beşek ji nîzama destûrî ya împaratoriyê ku heya 1806 di meriyetê de bû. Bi ser de, wî amaje bi veqetandina axê ji Fransa û Swêdê re û her weha vekişîna Komara Yekbûyî ya Holendayê û Konfederasyona Swîsreyê ji Reichsverband kir.

Di 24ê cotmeha 1648an de, şer bi dawî bû, kampanya û şerên ku bi giranî li ser xaka Împeratoriya Romaya Pîroz qewimîn. Bûyerên şer û birçîbûn û nexweşiyên ku ji wan re çêdibûn, hemû herêm wêran û vala kiribûn. Li deverên başûrê Almanyayê tenê sêyeka nifûsê sax man. Piştî wêranbûna aborî û civakî, hin deverên şer lêxistî zêdetirî sedsalekê girt ku ji encamên şer xelas bibin. Ji ber ku şer bi giranî li deverên bi almanîaxêv, ku îro jî beşek ji Almanyayê ne, qewimî, ezmûnên şer, li gorî pisporan, rê da ku travmayek şer di bîra kolektîf a nifûsê de bihêle.

Çavkanî 

Şer
Sedsala 17an li Ewropayê
Mohammad-Javad Azari Jahromi

Mohammad-Javad Azari Jahromi ( ;  ji dayik bûye) siyasetmedar û efserê  ku ji sala 2017 heta 2021 di rêveberiya Serokkomar Hesen Rûhanî de Wezîrê Teknolojiya Agahdarî û Ragihandinê ye.

Di  de bi 152 dengên erê, 120 na, 7 bê alî û 9 dengên nederbasdar ji parlementoyê dengê pêbaweriyê stendibû. Ew niha ciwantirîn endamê kabîneya Îranê ye û herwiha yekem wezîrê Îranê ye ku piştî Şoreşa Îranê ji dayik bûye

Jiyan û perwerdehiya destpêkê 
Azarî Cehromî li bajarê Cehrom ê parêzgeha Farsê ji dayîk bûye û di malbateke xizan de mezin bûye. Di şerê Îran û Iraqê de birayê wî yê 16 salî hat kuştin.  Wî endezyariya elektrîkê li Zanîngeha Teknolojiyê ya Hêz û Avê xwend, li wir ew jina xwe ya paşerojê nas kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1982
Mîlad Nûrî

Mîlad Nûrî ( , di 10ê adara 1986ê de ji dayik bûye) pêşkeşvanekî televizyonê yê Pêşdebirê Nermalavê û Rojnamevanê IT ku pêşandana gotûbêjê ya Çarxê (ji bo IRIB TV4 ) û Khooneh Injast (ji bo IRIB Amoozesh ) li ser weşana neteweyî ya Îranê.

Ew di her beşa Çarxê de mazûvaniya mêvanan ji civaka zanistî ya Îranê di warên teknolojî, IT û endezyariyê de dike.

Wî xeletiya Sorûş  (peyamnêrê Îranî) vedît û belav kir, ku rê dide kesên din bêyî destûr bigihîjin hejmarên mobîl ên bikarhêneran. Ji bo îsbatkirina vê, ew weşandin, hejmara telefonê ji Mihemed Cewad Azari Jahromi (Wezîrê Îranê ji Communications), ku bi awayekî berfireh li medya hat ragihandin û bû sedema lêborîna rêveber peyamnêrê Sorûş.

Ew jî yekem kes bû ku eşkere kir ku peyamnêrê Wispî Îranî ye. Pirsgirêka ku dewleta Îranê dixwest veşêre.

Wek pisporê IT û çalakvanê medyayê, ew hewl dide ku di warên cihêreng de wek fîşing, qumarên neqanûnî, nepeniya bikarhêneran, û hwd., hişyariya bikarhênerên înternetê yên Îranî bilind bike. Mijarên IT yên wekî apple qedexekirina bikarhênerên îranî, qutbûna înternetê ya Îranê, û peyamnêra Telegramê li Îranê qedexe ye.

Pêşxistina ClubHouse-ne-fermî (ClubHouze) 
Dema ku Clubhouse di nîsana 2020an de dest pê kir û di mehên destpêkê yên pandemiya COVID-19 de populerbûn bi dest xist, tenê bikarhênerên iOS-ê dikaribûn wê bikar bînin. Milad Nûrî ji bo Android OS ClubHouze (guhertoyek nefermî ya Clubhouse) pêşve xist û weşand. 1.200.000 Bikarhênerên ji welatên cihê, berî ku guhertoya fermî ya android-ê were berdan, ClubHouze saz kirin.

Bertek li ser plana sînordarkirina înternetê li Îranê 
Mîlad yek ji wan kesan bû ku hûrgiliyên plana sînordarkirina înterneta Îranê ku li parlamenê tê nirxandin, eşkere kir û bi tundî ev plan protesto kir.

Mijarên têkildar 

 Mohammad Javad Azari Jahromi

Çavkanî

External links 

 
 
 
 Milad Nouri talks about machine learning on Charkh Talk show
 Milad Nouri Biography (Interview with IdehPardazan)
 Milad Nouri Biography 
 Interview of Milad Nouri with Tolou on IRIB TV4 about illegal gambling network in Iran.

Jidayikbûn 1986
Mirovên zindî
Charkh

Pages using infobox television with non-matching title
Charkh () pêşaneke gotûbêjê ya televizyona Îranî ye ku ji sala 2015an ve li ser IRIB TV4 tê weşandin Her beş li ser mijarên zanistî disekine û bi qasî 75 hûrdeman dirêj e. Rêzefîlm her roj-şev dixebitin (şeş rojên hefteyê).

Mijad 
Ev pêşangeh her êvar di rojên hefteyê de li gorî salnameya Îranê li ser kanala 4'ê bi zindî û li seranserî welêt tê weşandin. Şerîar Rebbanî û Mîlad Nûrî wek pêşkêşvan kar dikin û program di her beşê de mazûvaniya mêvan(yên) ji civaka zanistî ya Îranê di yek ji van waran de dike:

 Teknolojî û endezyariyê
 Zanista bijîjkî
 Zanistiya bingehîn
 Zanistên kognitive, felsefe û dîroka zanistê
 Jîngeh û çavkaniyên xwezayî
 

Bername di navbera mêvandar û mêvanan de ji bilî weşanek monologî nîqaşek înteraktîf e û dibe ku nîqaş bi pêşkêşvanan, pêşandanên slayd, klîbên fîlimê, an grafikên têkildarî mijarê dewlemend bibe. Di çarxê de armanc ew e ku bi bernameyeke zindî bi zimanekî ku bi dilxwaziya ciwanên Îranî re lihevhatî be, gotûbêjeke balkêş a zanistî pêşkêş bike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

   
 Malpera fermî ya pêşandanê
 beşên li ser Aparat.com
 Mîlad Nûrî behsa mafê telîfê dike
 Mîlad Nûrî behsa fêrbûna makîneyê dike
Lîsteya dragqueenan

Va ye lîsteyeke hin dragqueenên bi nav û deng e.

Çavkanî 

Lîste
Drag
Dragqueen
Dragqueen

Dragqueen ("dregkwîn"), anku "qiralîçeya bi drag" yan "şahbanûya bi drag",  bi giştî, hunermendekî zilam e ku kincên jinan li xwe dike û bi teqlîdkirina stereotîpên jinên pirr makyajkirî stranên xwe bi şêwaza lip-synch ("lêv-sink", sinkronîzasyona lêvî) dibêje û kêfa bîneran tîne.

Mijarên têkildar 
Transgender
Travestîtîzm

Çavkanî 

Drag
Dragqueen
Îsa Zarepûr

îsa Zarepûr (bi farisî: عیسی زارع پور) (1980) siyasetmedarek îranî ye ku ji 25ê tebaxa 2021ê ve di hikûmeta serokomar Îbrahîm Raîsî de wek wezîrê teknolojiya agahdarî û ragihandinê kar dike.

Jînenîgarî 
Eîsa Zarepûr di sala 1980î de li bajarê Şabad (Arûnîawa, Arwînawa) ya Kirmaşanê ji dayîk bûye. Wî bawernameya xwe ya lîsansê di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Razî û bawernameya xwe ya bilind di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Şerîf ya Teknolojiyê wergirtiye. Wî doktoraya xwe li Dibistana Zanist û Endezyariya Komputerê, Zanîngeha New South Wales, Avusturalya qedand.

Çavkanî 

 
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1980
Squid Game

Squid Game (sernavê resen: 오징어 게임) rêzefîlmekî koreyî ye ku ji aliyê Hwang Dong-hyuk ve ji bo televîzyona Netflix hatiye çêkirin. Rêzefîlm di 17ê îlonê 2021 de dest pê kir.

Lîstikvanên fîlm 

 Lee Jung-jae bi navê Seong Gi-hun
 Park Hae-soo bi navê Cho Sang-woo
 HoYeon Jung bi navê Kang Sae-byeok
 Heo Sung-tae bi navê Jang Deok-su
 Anupam Tripathi bi navê Abdul Ali
 Kim Joo-ryoung bi navê Han Mi-nyeo

Çavkanî

Girêdanên derve 

 

Rêzefîlm
Rêzefîlmên Koreya Başûr
Drama
Rêzefîlmên Netflixê
Ava kişmîş

Ava kişmîş an jî ava kişîşê ava vexwarineke kevneşopî ye ku bi taybetî li Silêmanî û Mûsilê tê hilberandin û piranî di meha Remezanê de tê vexwarin. Vexwarineke herêma Kurdistanê ye.

Çavkanî 

Vexwarin
Pêjgeha Kurdistanê
Rahîm Reşîdî

Rahîm Reşîdî an jî birêz Kurd (jdb.  1978 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê), (Kurdî: ڕەحیم ڕەشیدی) rojnamevan û peyamnêrê Kurdistan TV û Kurdistan24 e. Di sala 1978 de li gundê Merxozê, li bajarê Saqiz, li Îranê hatiye dinê. Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump ji ber rûmalkirina çalak a bûyerên kurdan li Rojhilata Navîn û şerê li dijî DAIŞê û beşdarbûna wî di konfêransên rojnamevanî yên Koşka Spî de û piştre jî ji ber bandora wî nasnavê, nasnavê wî birêz Kurd ( mr.  kurd) lê kir. ew ji hêla rojnameya serhêl a Washington Free Beacon ve wekî "Zilamê Salê 2018" hate binav kirin.

Jiyan 
Rehîm Reşîdî di nava Partiya Demokrat a Kurdistanê (Îranê) de weke Pêşmerge dest bi karê xwe kir. Paşê bû çalakvanê mafên mirovan, nivîskar û rojnamevan. Ji ber vê sedemê bi gelek medya, çapemenî, radyo û televizyonên herêmî û navneteweyî re li ser mijar û mijarên siyasî, dîrokî û civakî yên herêmî û cîhanî hevpeyvîn kiriye.

çalakiyên

Reşîdî di sala 1996an de dest bi rojnamegeriyê kir û di Radyoya “Dengê Kurdistana Îranê” û Rojnameya “Kurdistan”ê de xebitî. Di sala 2004an de dibe endamê koma redaksiyona kovara "Rêjwan"ê li Swêdê û bi swêdî û kurdî weşanê dike. Rehîm ji sala 2006 heta 2010 endamê desteya rêvebir û sernivîserê beşa nûçeyan a Tishk TV, ku li Parîs, Fransa ye, bû. Reşîdî endamê Yekîtiya Rojnamegerên Swêdê û Federasyona Rojnamegerên Navneteweyî bûye. Ew niha endamê Navenda Çapemeniya Derve (FPC) ya Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî ye û endamê Nûçegihanên Çapemeniya Derve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (AFPC-USA Club) ye. Herwiha Reşîdî ji sala 2010ê ve bi awayekî çalak di nav Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan a Kurdistanê û Encûmena Serkirdayetiya Mafên Mirov li Amerîkayê de cih girtiye. li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îngilîzî û Farisî hatiye weşandin. Niha jî Serokê Peyamnêrê Kurdistan24 û Kurdistan TV li Washingtonê ye. Birêz Kurd çavdêriya xebatên beşa Erebî ya Zagros TV jî dike. Reşîdî di heman demê de endamê Enstîtuya Zêrîn ji bo Stratejiya Navdewletî ye, û şêwirmendê şêwirmendiyê ye ji bo çend pargîdanî û dezgehan li Washington, DC.

Wî gelek gotarên wêjeyî, siyasî û civakî wergerandine kurdî, ji wan çar pirtûkên jêrîn:

 Li Afrîkayê her dem nîvê havînê ye
 Prensîbên Dewleta Demokratîk, Aştiyane û Têkoşîna Sivîl
 Mafê Jinan
 Mafên mirov

Çavkanî

Çalakvanên mafên mirovan
Şitilên rojnamevanan
Kesên ji Seqizê
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Rojnamevanên kurd
Neteweperwerên kurd
Mirovên zindî
The Bad Guys (fîlm)

The Bad Guys fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2022ê de ji aliyê Pierre Perifel ve hatiye hênandin. Tê de Sam Rockwell, Marc Maron, Craig Robinson, Anthony Ramos, Awkwafina, Richard Ayoade, Zazie Beetz, û Alex Borstein xwedî rolên sereke ne.

Lîstikvanên fîlm 

 Sam Rockwell bi navê Mr. Wolf
 Marc Maron bi navê Mr. Snake
 Craig Robinson bi navê Mr. Shark
 Anthony Ramos bi navê Mr. Piranha
 Awkwafina bi navê Ms. Tarantula
 Richard Ayoade bi navê Professor Marmalade
 Zazie Beetz bi navê Diane Foxington
 Alex Borstein bi navê Chief Mary Rehsals
 Lilly Singh bi navê Tiffany Fluffit

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 

Fîlmên amerîkî
Anîmasyon
Fîlmên 2022an
Mammalojî

Mammalojî yan jî guhandarnasî şaxê zoolojiyê ye ku tenê li ser guhandaran lêkolîn dike. Ew li ser dîrok, dabeşkirin, taybetmendiyên anatomîkî û fizyolojî yên nêzî 5341 cureyên guhandaran disekine.

Eleqeya bi guhandarên ne-mirovî vedigere berî dîrokê, û mammalojîyê nûjen li ser bingeha zanîna guhandarên ku ji hêla mirovên seretayî ve hatine xwedî kirin ava bûye. Yewnaniyên kevn di nav gelên pêşîn de bûn ku bi rêkûpêk li ser dîroka xwezayî ya guhandaran nivîsandibûn, û wan gelek guhandarên ne xwecihê Yewnanîstanê dizanîbûn; her çend formên wan mîna masiyan bûn jî Arîstoteles pejirand ku neheng û delfîn (cetaceans) bi guhandarên li bejahiyê re têkildar in. Heya dawiya sedsala 18-an, gelek xebatên zanistî yên li ser guhandaran ji bo taksonomî an jî mijarên pratîkî yên xwedîkirina ajalan hatine terxan kirin. Vedîtinên zanistî yên sedsala 19-an hema hema ji çar aliyên cîhanê berhevokên mezin ên nimûneyan encam dan. Tê bawer kirin ku piraniya cureyên guhandarên ên cîhanê ji hêla zanistê ve têne zanîn (ji bilî gelek celebên kotinker û perçemk), lê biyolojîya gelek celeban bi tevahî nenas e. Mammalojîyê nûjen qadek pirzimanî ye ku pisporên enatomî, paleontolojî, ekolojî, etolojî, û gelek warên din vedihewîne.

Tesnîfa zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî
Zoolojî
Mammalojî

Mijarên têkildar 
Setolojî; yan jî nehengnasî şaxê mammalojiyê ya ku li ser heşt cinsên balal, delfîn û nehengan lêkolîn dike.
Prîmatolojî; yan jî meymûnnasî şaxê mammalojiyê ya ku li ser prîmatan û meymûnan lêkolîn dike.

Çavkanî 

Binebeşên zoolojiyê
Saurolojî

Saurolojî yan jî gumgumoknasî şaxê herpetolojîyê ye ku li ser enatomî, pêşkeftin, morfolojî, rolên ekolojî , parêz, dabeşkirin û tevgerên  6000 cureyên gumgumoka lêkolîn dike. Li gumgumokan windabûyî jî ji aliyê vê zanistinê tên lêkolînkirin. Li gelek zanîngehan, xwendekar di bin navê waneê biyolojîyê de agahiyên saurolojîyê jî distînin.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî
Biyolojî 
Zoolojî
Herpetolojî
Saurolojî

Çavkanî 

Zanist
Zoolojî
Herpetolojî
Saurolojî
Testudînolojî

Testudînolojî şaxê herpetolojîyê ye ku li ser kûsîyan ji rêza testudines (chelonii) lêkolîn dike. Li kûsîyan windabûyî jî ji aliyê vê zanistinê tên lêkolînkirin.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Herpetolojî
Testudînolojî

Çavkanî 

Zanist
Beşên zanistê
Herpetolojî
Testudînolojî
Entomolojî

Entomolojî yan jî kêziknasî liqeke ji artropodolojîyê ye ku lêkolînê di layenê morfolojî, enatomî, têkiliyên ekolojî û peresandina hemû kêzikan lêkolîn dike.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Artropodolojî 
Entomolojî

Mijarên têkildar

Endopterygota 
 Lepidopterology - Endamên lepidoptera lêkolînê dike
 Coleopterology - Endamên coleoptera lêkolînê dike
 Hymenopterology - Endamên hymenoptera lêkolînê dike
Vespology - Pîzangan û endamên vespidae lêkolînê dike
Myrmecology - Mîroyan û endamên formicidae lêkolînê dike
Apiology - Mêşhingivan û endamên apoidea lêkolînê dike 
 Dipterology - Endamên diptera lêkolînê dike
 Siphonapterology - Endamên siphonaptera lêkolînê dike
 Neuropterology - Endamên neuroptera lêkolînê dike
 Mecopterology - Endamên mecoptera lêkolînê dike
 Trichopterology - Endamên trichoptera lêkolînê dike

Exopterygota 
 Orthopterology  
 Hemipterology  
 Homopterology 
 Odonatology 
 Isopterology 
Dictyopterology 
 Thysanopterology 
 Phthirapterology 
 Plecopterology 
 Dermapterology 
 Phasmidology 
 Ephemeropterology 
 Mallophagology

Apterygota 
 Proturology

Xeynî Taksonomîkî 
Entomolojîyê Dadî
Etnoentomolojî 
Entomolojîyê Beytarî

Çavkanî 

Zanist
Beşên zanistê
Zoolojî
Artropodolojî
Entomolojî
Metroya bajarê New Yorkê

Metroya bajarê New Yorkê, (bi inglîzî: New York City Subway) toreke metroyê ye ku li bajarê New York a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Metroya New Yorkê di 9ê cotmeha 1863an de hat vekirin û yekem rawestgeha metroyê di 27ê cotmeha 1904an de hatiye vekirin.  Metroya New Yorkê, yek ji kevintirîn pergalên veguheztina navbajariyên li cîhanê ye. Sîstema metroya New Yorkê  xwediyê tora metroya herî mezin a cîhanê ye û dirêjahiya tora metroyê 1370 kîlomêtre ye. Metro, ji 27 xet û 472 rawestgehan pêk tê.

Metroya New Yorkê, ji xeynî hinek xetên ku di rewşên wekî acîl û karesatan de nîv-dem dixebitin, her rojên salê, 24 saetan dixebite. Di warê hejmarên rêwiyan ên salane de, pergala herî qelebalix a veguhestina navbajariyê li Nîvkada rojava û cîhana rojava ye. Metroya New Yorkê nehemîn pergala herî qelebalix a metro ya li cîhanê ye. Di sala 2017an de metroyê zêdeyî 1,72 mîlyar rêwî, di nava hefteyê de 5,6 mîlyon rêwî û di dawiya hefteyê de jî bi giştî 5,7 mîlyon rêwî ragirtiye.

Dîrok
Metroya New Yorkê yekem car di 9ê cotmeha 1863an de wekî xetek trenê ya li ser erdê hate çêkirin. Di salên 1870an de tuneleke wagonên bin erdê ku 95 metre dirêj dibe û di xebatê de bû, ji aliyê Alfred Ely Beach ve hate çêkirin. Yekem xeta trênê ya binerdê ya New Yorkê di 27ê cotmeha 1904an de hate çêkirin. Ev xet ji şaredariyê heta ceddeya 145emîn û Broadwayê diçû. Dirêjahiya wê 14,7 km bû û 28 rawestgehên xetê hebû. Xet ji hêla Pargîdaniya Transît Rapid a Interborough (IRT) ve dihate xebitandin. Piştre re xetên metroyê di sala 1905an de heta Bronx, di 1907an de heta Brooklyn û di 1915an de heta Queens hatin dirêj kirin.

Xetên Metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Yingluck Shinawatra

Yingluck Shinawatra (jdb. 1967 li San Kamphaeng, Chiang Mai) dewletdar û karsazek ​​Taylandî ye, serokwezîrê welêt ji 8ê tebaxa 2011an heya 7ê gulana 2014an.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1967
Mirovên zindî
Batrakolojî

Batrakolojî yan jî bejavînasî şaxê herpetolojîyê ye ku li hemû bejavîyan (Amfîbî) di dîrokê de jiyane lê vêga cureyên wan ji holê rabûne û yên îro li ser cîhanê dijîn mijara lêkolîna batrakolojîyê ne.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Herpetolojî
Batrakolojî

Çavkanî 
 

Zanist 
Zoolojî 
Herpetolojî
Batrakolojî
Binebeşên zoolojiyê
Serpentolojî

Serpentolojî, ofîyolojî yan jî marnasî şaxê herpetolojîyê ye ku li hemû taybetmendiyên maran gercust û lêkolînê dike.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Herpetolojî
Serpentolojî

Çavkanî 

Zanist
Zoolojî
Herpetolojî
Serpentolojî
Metroya Berlînê

Metroya Berlînê, (bi almanî: U-Bahn Berlin) li Berlîn a paytexta Almanyayê metroyek bilez e û beşek girîng a pergala veguhastina giştî ya bajêr e. Metroya Berlînê, wekî navgîna sereke ya veguhastinê ya paytextê, ​​digel torgilokek xetên trênê yên derbajarî û S-Bahn, torgilokek tramwayê ku bi giranî li beşên rojhilatê bajêr kar dike re, xizmetê dike. Tora metroya Berlînê di sala 1902an de hat vekirin. Li ser 10 xetên cuda bi dirêjahiya 146 kîlomêtran, ji 80% ji wan di binê erdê de ye, xizmeta 173 rawestgehan dike.

Dîrok
Metroya Berlînê di sê qonaxên sereke de hatiye çêkirin.

 Heta sala 1913: avakirina tora Kleinprofil li Berlîn, Charlottenburg, Schöneberg, û Wilmersdorf.
 Heta sala 1930: danasîna tora Großprofil ku yekem xetên bakur-başûr ava kir.
Ji sala 1953an pê ve: pêşveçûna bêtir piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn.

Di hewildanek ku başbûna xwe ewle bike, Schöneberg jî girêdanek bi Berlînê re dixwest. Pargîdaniya rêhesinê ya bilind bawer nedikir ku xetek wusa dê bikêr be, ji ber vê yekê bajar yekem binerd a herêmî ya fînansekirî li Almanyayê ava kir (bi qestî standarda Kleinprofil bikar tîne). Ew di 1 Kanûna 1910an de hate vekirin. Tenê çend meh berê, xebata li ser xeta çaremîn dest pê kir ku Wilmersdorf li başûrrojavayê bi U-Bahn-a Berlînê ya ku mezin dibe ve girêbide. Tora destpêkê bi piranî ji rojhilat ber bi rojava ve diçû, deverên dewlemendtir ên li Berlînê û derdora Berlînê girêdide, ji ber ku ev rêyên herî bikêrhatî hatibûn hesibandin. Ji bo vekirina torê ji zêdetir xebatkarên Berlînê re, bajêr dixwest ku xetên bakur-başûr bêne damezrandin. Di sala 1920an de, deverên derdorê hatin pêve kirin ku Groß-Berlin ("Berlîna Mezin") ava bikin, hewcedariya gelek danûstandinan ji holê rakir û hêzek danûstendinê ya pir mezintir da bajêr li ser Hochbahngesellschaft ("pargîdaniya rêhesinê bilind"). Bajar di heman demê de ferz kir ku xetên nû dê vagonên firehtir bikar bînin ku li ser heman rêgezek standard dimeşin  ku kapasîteya rêwiyan mezintir peyda bikin;  ev wekî tora Großprofil ("profîla mezin") dihatin naskirin.

Xeta metroyê

Çavkanî

Berlîn
Berlîn
Almanya
Herpetolojî

Herpetolojî yan jî xişoknasî şaxê zoolojîyê ye ku lêkolînê di layenê morfolojî, enatomî û têkiliyên ekolojîyê xişok û bejavîyan dike.

Herpetolojî di lêkolîna rola bejavîyan û rewanan de di ekolojîya gerdûnî de feydeyan pêşkêşî mirovatiyê dike, nemaze ji ber ku bejavî bi gelemperî ji guhertinên hawîrdorê re pir hesas in, hişyariyek xuya ji mirovan re peyda dike ku guhertinên girîng çêdibin. Hinek jehr û jehrên ku ji hêla xişok û bejavîyan ve têne hilberandin di dermanên mirovan de têne bikaranîn. Heta niha, hinek ji jehra maran ji bo afirandina antî-koagulantên ku ji bo dermankirina mejî û êrişên dil dixebitin têne bikaranîn.

Etîmolojî 
(ji Yewnanîya kevin; ἑρπετόν-herpetón bi wateya ('xişandin', 'xişok') û λόγος-logos ('zanîn', 'zanist')).

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Herpetolojî

Mijarên têkildar 
Saurolojî; yan jî gumgumoknasî şaxê herpetolojîyê ye ku li gumgumokan lêkolîn dike.
Testudînolojî; yan jî kûsînasî şaxê herpetolojîyê ye ku li ser kûsiyan lêkolîn dike.
Batrakolojî; yan jî bejavînasî şaxê herpetolojîyê ye ku beq û qurnewêlk, newt û caecilian, tevî bejavîyan lêkolîn dike.
Serpentolojî; yan jî marnasî şaxê herpetolojîyê ye ku maran lêkolîn dike.

Çavkanî 

Zanist
Beşên zanistê
Zoolojî
Herpetolojî

Binebeşên zoolojiyê
Metroya Londonê

Metroya Londonê, (bi inglîzî: London Underground) pergalek veguhestina gelemperî ya trênê ye ku veguhastina navbera paytexta Keyaniya Yekbûyî, London û bajarên derdorê Essex, Hertfordshire û Buckinghamshire pêk tîne. Metroya Londonê di sala 1863an de hat bikaranîn û wekî pergala herî kevn a veguhestina binê erdê ya cîhanê tê zanîn. Metroya Londonê, di cîhanê de bûye xeta yekem ku trênên elektrîkê bikar aniye. Xetên yekem ên Metroya Londonê ji aliyê pargîdaniyên cûda yên taybet ve hatin vekirin.  Ji xeynî xetên trenê yên sereke, Metroya Londonê di sala 1933an de wekî beşek veguhestina gelemperî dest bi xebatê kiriye. 

Di pergalê de bi giştî 270 rawestgeh hene.  Tevahî dirêjahiya xetan 400 kîlomêtre ye. Di sala 2007an de, hêjmara rêwîyên metroyê salane 1 mîlyar kes zêde bû.  Bi vî rengî, Metroya Londonê piştî metroya Parîs û metroya Moskowê bû sêyemîn metroya herî qerebalix li Ewropayê.

Dîrok 
Fikra rêhesinek binerd a ku Bajarê Londonê bi navenda bajarî ve girêdide di salên 1830an de hate pêşniyar kirin. Rêhesinê Metropolitan di sala 1854an de destûr jê re hat dayîn ku xetek bi vî awayî bê avakirin. Ji bo amadekirina avakirinê, di sala 1855an de li Kibblesworth, bajarokek piçûk bi taybetmendiyên jeolojîk ên mîna Londonê, tunelek ceribandinek kurt hate çêkirin. Ev tunela ceribandinê du salan di pêşkeftina yekem trêna binerdê de hate bikar anîn û paşê, di sala 1861an de hat tije kirin. Yekem rêya trênê ya binerdê ya cîhanê, ew di Çile 1863 de di navbera Paddington û Farringdon de vebû û bi karûbarên darîn ên gazê yên ku bi lokomotîfên hilmê ve dihatin avêtin vekir. Ev wekî serkeftinek hate pêşwazî kirin, di roja vekirinê de 38,000 rêwiyan hilgirt  û vagonên ji rêyên hesinî yên din deyn girt  ku karûbarê rêhesina binerd zêde bike. Rêhesiniya Metropolitan District (bi gelemperî wekî Rêhesiniya Navçeyê tê zanîn) di Kanûna 1868an de ji Kensington a Başûr berbi Westminsterê vebû wekî beşek ji plansaziyek ji bo "xeleka hundurîn" a binê erdê ku stasyonên xeta sereke ya Londonê girêdide. Rêyên hesinî yên Metropolitan û Navçeyê di sala 1884an de xeta Circle qedand, bi karanîna rêbaza birrîn û vegirtinê hate çêkirin. Her du rêyên hesin berfireh bûn, Navçe pênc şax li rojava ava kir ku digihîje Ealing, Hounslow, Uxbridge,  Richmond û Wimbledon û Metropolitan di dawiyê de heta Verney Junction li Buckinghamshire ji 80 km bi aliyê Baker Street û navenda Londonê ve dirêj bû.

Xetên metroyê

Çavkanî

london
London
Metroya Torontoyê

Metroya Torontoyê, (bi inglîzî: Toronto Subway) toreke metroyê ye ku li bajarê Toronto ya Kanadayê ye. Metroya Torontoyê, di 30ê Adara 1954an de vebûye. Dirêjahiya pergalê 97,1 kîlomêtre ye, bi giştî 5 xet û 99 rawestgehên metroyê hene. Metro, torgilokek trênê ya pirmodal e ku ji sê xetên hesinî yên bi kapasîteya giran pêk tê, ku bi giranî di binê erdê de dixebitin û yek xetek trenê ya bi kapasîteya navîn a bilindkirî ye.

Dîrok 
Yekem metroya Kanada, metroya Yonge, di sala 1954an de bi dirêjahiya 7.4 kîlomêtre vebûye. Xeta metroyê di bin an paralel Kolana Yonge di navbera Eglinton Avenue û stasyona Union de diçû. Ev li cihê xeta tramvayê Yonge, bû xeta yekem a tramvayê ya Kanadayê. Di sala 1963an de, xet ji rawestgeha Union di binê Zanîngeha Avenue heta Bloor Street ber bi bakur ve, ku paşê ew ê bi metroya Bloor-Danforth (di sala 1966an de hate vekirin) ber bi stasyona du qat St. ve hate dirêj kirin. Di sala 1974an de, beşa xetê ya Yonge Street ji rawestgeha Eglinton li bakur berbi rawestgeha Finch ve hate dirêj kirin.  Beşa Spadina ya xetê li bakurê St. Stasyona St. Georgeê di sala 1978an da ji bo stasyona Wilsonê û di sala 1996an da ji bo stasyona Downsviewê bi navê Sheppard West ê di sala 2017an de hate bi nav kirin. Beşek ji beşa Spadina di nîveka Allen Road de dimeşe - rêgezek bilez a ku berê wekî Spadina Expressway dihat zanîn niha li ser pirekê di ser Rêya 401 re derbas dibe. Şeş û deh salên dirêjkirina xeta bi şiklê U ku ji du termînalên wê yên bakur (stasyonên Navenda Metropolê ya Finch û Vaughan) dimeşe li dawiya xweya başûr li stasyona Union ve diçe. Berfirehkirina herî paşîn ji Sheppard West heta Navenda Metropolîtan a Vaughan ku di 17ê Kanûna Pêşîna 2017an de vebû, ku xet ji 38.8 kîlomêtran pêk tê ji pênc caran dirêjahiya xetê ya berê zêdetir e, hate dirêjkirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Metroya Romayê

Metroya Romayê (bi îtalî: Metropolitana di Roma) li Roma ya paytexta Îtalyayê pergaleke veguhestina gelemperî ya metroyê ye. Metroya Romayê di sala 1955an de hate vekirin. Sê xetên metroyê bi navê A, B û C heye. Tora ku dirêjahiya wî digehije 60 km ye bi awaya X'ê ye. Rawestgeha Termini stasyona sereke ya metroya bajarê Romayê ye.

Dîrok 
Yekem metro li Romayê di sala 1930an de di dema hukûmeta faşîst de hate sêwirandin û dest pê kir.  Bi mebesta peydakirina veguhastinek bilez ji stasyona Termini, ku li navenda bajêr e, bi navçeya nû ya bi navê E42 re bê peydakirin, hate sewirandin. Lêbelê çêkirina metroyê di dawiya sala 1940an de ji ber ketina Îtalyayê ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de pêk nehat. Di dema qutbûna xebatan de, berê jî hin tunel hatibûn çêkirin (li beşa ji Termînî heta Pîramîdê) ku wekî stargeha bombeyan dihatin bikaranîn. Karên avakirinê di sala 1948an de ji nû ve dest pê kir û di heman demê de pêşdeçûna xebatên li devera ku pêşangeh lê dihat lidarxistin, ku beşekî xuyang, armanc (bû navçeyek îdarî) û navê (EUR) hate guhertin. Xet di 10ê Sibata 1955an de hate vekirin.

Xebat di sala 1964an de li devera Tuscolana dest pê kir û xebat ji ber derengî û bûyerên nediyar, bi giranî ji ber organîzasyona xirab, tevlihev bû. Di destpêkê de, teknîkek kolandina vekirî hate plan kirin, ev jî bû sedema pirsgirêkên mezin ên trafîk a li başûrê rojhilatê Romayê. Jiber vî yekê xebat hatin qutkirin û piştî 5 salan bi makîneya borandina tunelê xebatên kolandinê ji nûve destpêkir. Ev  rêbaz her çend qismen pirsgirêka trafîkê çareser bike jî lê ber lerizînên xurt ên di dema kolandinê de zirareke mezin gihişte avahiyên Romayê.

Di dema xebatan de, bi taybetî li qada Plaza de la República pir caran rastî vedîtinên arkeolojîk hatin. Ji ber vê yekê pêdivî bû ku rêgezek were plan kirin. Federico Fellini, di fîlma xwe ya Romayê de, karê makîneya borandina tunelê û "bûyerên arkeolojîk" nîşan da.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Îtalya
Metroya Atînayê

Metroya Atînayê, (bi grekî: Μετρό Αθήνας, Metró Athínas) pergalekî veguhestina bilez e ku ji devera bajarî ya Atînayê û ji beşên rojhilata Atîkayê re xizmetê dike. Xeta 1em di sala 1869an de wekî rêhesinek hilmê ya konvansiyonel vedibe û di sala 1904an de bi trêna elektrîkê dest bi xebatê dike. Di sala 1991an de, Attiko Metro S.A. xetên 2 û 3 ava kir û xetên metroya Atînayê dirêj kir. 

Metroya bajarê Atînayê bi peydakirina çareseriyek pir hewce ji bo trafîka bajêr û pirsgirêka qirêjiya hewayê û hem jî vejandina gelek deverên ku jê re xizmet dike, Bajarê Atînayê bi awayekî girîngî guhertiye. Berfirehkirina Xeta 3 ber bi Piraeus û her weha dirêjkirinên din ên xetên heyî û xeta nû ya 4an ku beşa wê ya navendî di cotmeha 2021an de dest bi avakirinê kirine, tê çêkirin.

Dîrok 
Ji ber ku Xeta 1em a niha vebû, hukûmetê gelek berfirehkirina tora metroyê pêşniyar kir, di nav de plansaziyek sala 1963an ji bo tora metroyê ya çardeh-xetî, hebû. Avakirina Xetên 2 û 3 di Mijdara 1992an de dest pê kir ji bo ku qerebalixa trafîkê kêm bike û armanc hate girtin ku bi vî kêmkirina trafîkê li bajêr asta dûyê û kalîteya hewayê ya Atînayê baştir be.

Her du xet di binê erdê de hatine çêkirin.  Xetên 2 û 3, ku ji aliyê Attiko Metro S.A. ve hate çêkirin û heta sal 2011an ji aliyê Pargîdaniya Operasyonên Metro Attiko ve hate xebitandin. Bi taybetî wekî xetên sor û şîn têne zanîn û di çile sala 2000an de hatin vekirin.

Heta 28ê çile sala 2000an Xeta 1em a metroyê li Atînayê tenê xeta transît a bilez bû. Pargîdaniya Rêhesinê ya Atîna û Piraeus (SAP) di 27ê Sibata 1869an de xeta trênê ya kargo û rêwiyan a tevlihev a trêne bar û trêne rêwîtiyê vekir û di navbera Piraeus û Thiseio de dest bi xebatê kir. 

Xeta 3 di havîna 2004an de heta Balafirgeha Navneteweyî ya Eleftherios Venizelos hate dirêj kirin û Xeta 2yem di sala 2013an de berbi Anthoupoli û Helliniko ve hate dirêj kirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Torên metroyê
Metroya Washingtonê

Metroya Washingtonê (bi îngilîzî: Metro Washington) pergalek metroyê ya bilez e ku xizmeta metropolê ya Washington a Dewletên Yekbûyî dike. Metroya Washingtonê ji aliyê Desthilata Veguheztina Herêmî ya Metropolê ya Washington (WMATA) ve tê birêvebirin, ku di heman demê de karûbarên Metrobus û Metrorail di bin navê Metro de jî dixebitîne. Metro, di sala 1976an de hate vekirin. Şeş xet, 91 stasyon û 188 km rê, dirêjahiya metroyê heye.

Metroya Washingtonê ,li District of Columbia û hem jî gelek herêmên dadrêsiyên ku li eyaletên Maryland û Virginia ye, xizmetê dike.

Dîrok 
Di sala 1960an de, planên ji bo pergalek otoban a girseyî li Washington hate danî Harland Bartholomew, ku serokatiya Komîsyona Plansaziya Sermayê ya Neteweyî dikir, difikirî ku ji ber karanîna zeviyên kêm-tans û kêmbûna siwariya gerguhêz a giştî, pergala derbasbûna hesinî dê tu carî têra xwe neke. Lê plan rastî dijberiyek tund hat û hate guheztin ku pergalek Capital Beltway plus radialên xeta hesinî bigire nav xwe. Beltway fonek tevahî wergirt;  fonên ji bo pergala ambicioz a Inner Loop Freeway bi qismî ji bo avakirina pergala metroyê hate veqetandin. 

Di sala 1960an de hukûmeta federal Ajansa Veguhestina Sermayê ya Neteweyî ava kir ku pergaleke trênê ya bilez pêş dixe. Di sala 1966an de, pêşnûmeyek ku WMATAyê diafirîne ji aliyê hukûmeta federal, li Navçeya Kolombiya, Virginia, û Maryland ve bi hêza plansaziyê ya ji bo pergalê ku ji NCTAyê jê re tê veguheztin, hate pejirandin. 

WMATA di 1ê Adara 1968an de planên ji bo pergala herêmî ya 156.4 km pejirand. Plan ji pergalek herêmî ya "bingeh" pêk dihat, ku tê de pênc xetên Metro yên orîjînal, û her weha çend "berfirekirinên pêşerojê", ku gelek ji wan nehatine çêkirin, pêk dihat. Yekem rawestgeha Metro ya ceribandinê di Gulana 1968an de li ser erdê bi lêçûnek 69.000 dolarî hate çêkirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Pîr Şaliyar

Pîr Şaliyar, Pîr Şalyar yan jî Pîr Şalî Yar zanayekî zerdeştî bû ku sedsala 11an de li herêma Hewreman a Rojhilata Kurdistanê jiyaye. Pîr Şaliyar, bi derman kirina keça Qeralê Buxarayê, Şah Bahar Xatûn û piştê ku keçik baş dibe qeral ew keçike bi Pîr Şalîyar re dizewicîne, tê zanîn.

Jiyana Pîr Şaliyar 
Pîr Şaliyar zanayekî zerdeştî bû ku di sedsala 11an de li Hewramanê jiyan kiriye. Qeralê Buxarayê keça xwe ya bedew Şah Bahar Xatûn, di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar. Dema ku qeral keçike tîne ba Pîr Şaliyar, jêr dibêje "Eger ku tu vî keçê baş bikî ezê jibo zewaca te û keçike destûrê bidim" Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û qeral li li ser soza xwe keça xwe dide ku bi Şaliyar re bizewice. Piştî ku qeral keçik da Pîr Şaliyar, jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tinetiyê de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Piştî ku gelê herêma Hewremanê bi vî yekê dihese, gel ji bo daweta Pîr Şaliyar di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê merasîma daweta Pîr Şalîyar û Şah Bahar Xatûn tê lidarxistin û herdu dizewicin.

Şahiya daweta wî di roja îro de 
Pîr Şaliyar ji aliyê kurdên hewramanî ve bi hezar salan e ku tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin. Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye. Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.

Çavkanî 

Dîroka Rojhilata Kurdistanê
Çanda kurdî
Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê

Tevgera Ciwanên Şoreşger li ser esasiya civaka demokratîk, ekolojîk û azadîxwaziya jin de, di tevahiya Sûrî de  xwe rêxistin dike , Abdullah OCALAN ji xwe re wekî Rêberê îdeolojîk, felsefîk û polîtîk dibîne.

Damezrandina rêxistinê
Tevgera ciwanên şoreşger di sala 2011 an de di sûriyê de xwe bi rêxistin kir,li aliyê Heleb ,Efrîn ,û Kobanî xebatên xwe dan meşandin ,lê wê demê hîn ne wekî tevgerekê bû ,piştî ku şerê navxweyî li sûriyê dest pê kir êdî kongireya xwe li dar xist û xwe wkî tevger îlan kir di 2012 an de  wekî ciwanên şoreşger xwe bi rêxistin kir ,

piştra xwe wekî Yekîtiya Ciwanên Rojava YCR bi kongireyekê navê xwe gûhert ,di 2018 an de li bajarê Rimêlan kongireya  xwe li dar xist û navê xwe ji Yekîtiya Ciwanên  Rojava YCR kir Tevgera Ciwanên Şoreşger ê Sûriyê ,li gelek deverên Rojava yê kurdistanê bi navê Ciwanên Şoreşger tê naskirin.

Derbarê rêxistinê de 
ciwanên şoreşger rêxistin kirina hemû ciwanên sûriyê hedef dike ,aliyê xwe yê werzîşê û çandê heye,girêdayî sîstema rêverberiya xwesere desteya xwe ya ciwanan û werzîşê heye ,bi hemû karên werzîşê re mijûl dibe .

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera fermî
Metroya Mîlanoyê

Metroya Mîlanoyê (bi îtalî: Metropolitana di Milano), pergaleke metroyê ye ku ji aliyê pargîdaniya Azienda Trasporti Milanesi ve li bajarê Mîlano ya Îtalyayê tê xebitandin. Metroya Mîlanoyê, ji 101 kîlomêtre dirêjahî, çar xetên cuda yên ku bi hejmar û rengên cuda hatine diyarkirin û xwedî 113 rawestgehan e. Piraniya rawestgehên xetê di binê erdê de ne û xet rojane bi navînî 1,5 mîlyon rêwî dadigire.

Xeta yekem a metroya Milanoyê, xeta sor, di sala 1964an de, piştî pênc salan xeta kesk di sala 1969an de, xeta zer di sala 1990an de û xeta mor di sala 2013an de hatine vekirin.

Dîrok
Li pêy mînakên torên veguheztina binerd li bajarên din ên Ewropî yên mîna London û Parîsê yekem projeyên ji bo xeta metroyê li bajarê Mîlano di sala 1914an û di sala 1925an de hatin çêkirin. Proje di sala 1938an de ji bo avakirina sîstemeke ku ji 7 xetan pêk dihatin hate sewirandin. 

Piştre ev proje piştî destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn û ji ber kêmbûna diravî hate rawestin. Di 3yê tîrmeha 1952an de rêveberiya bajêr ji bo projeyek pergala metroyê deng da û di 6ê cotmeha 1955an de pargîdaniyek nû jibo ku avakirina binesaziya birêve bibe pargîdaniya Metropolitana Milanese, hate damezrandin. Proje bi 500 milyon ₤ ji şaredariyê û yên mayî jî bi deyn hat fînansekirin.  Cihê avakirina xeta yekem di 4 gulana 1957an de li viale Monte Rosa hate vekirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Mîlano
Îtalya
Mîlano
Reşîd Feyznejad

Reşîd Feyznejad () stranbêj, bestekar û kemançêkerê kurd e. Stran û mûzîka wî bi şêwaza mûzîka gelêrî ya kurdî û bi her du zaravayên soranî û kirmancî hatine çêkirin ku di berhevoka mûzîka kurdî de wek referans û muzîkeke pak e.

Jînenîgarî
Reşîd Feyznejad di malbateke kurd de li Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye, lê piraniya jiyana xwe li sirgûnê li diyasporaya kurdan , bi taybetî Fînlendayê, derbas kiriye. Li gundê Areboẍllûy Serû ya bajarê Seqizê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li Seqezê qedandiye. Ji bavê xwe fêrî lêxistina Ney û Setar bûye. Malbateke wî ya hunerhez hebû ku di meyldariya wî de pir bibandor bû û di nav hunera muzîkê de bû. Eleqeya wî ya bi muzîkê re wisa bû ku giranî da lêdana amûrên din ên muzîkê yên wekî bilûr, def û kemanê. Herî dawî jî kemançê ji xwe re taybetmendî hilbijart.

Zêdetirî pêncî sal e di warê muzîka kurdî de çalak e û bi gelek hunermend, muzîkvan û dengbêjên Kurdistanê re hevkarî kiriye, ji wan Nasir Rezazî, Mamlê, Mihemed Nahîd, Sedîq Zohrî, Hesen derzî, Qader Eliassî û hwd. Ji bo Kurdên li wir dijîn li Ewropa û Amerîkayê gelek konser dane.

Her wiha bi berdewamî bi navendên radyo û televizyonê yên wekî Mehabad, Senendaj, Kurdistan TV, Roj TV û Tishk TV û hwd re hevkarî kiriye. Piştî şoreşa Îranê û bûyerên Kurdistanê, di xebatên xwe yên muzîkê de bi giranî tê astengkirin û neçar maye bixebite. ji bo Rêxistina Perwerdehiya Seqqezê ji bo debara jiyanê. Di dawiyê de neçar ma ku ji Îranê derkeve û li derveyî Kurdistanê li sirgûnê bijî.

Dîskografî

Çend stranên wî yên herî navdar ev in:

 Sawza (سەوزە)
 Vahatawa pêşmerge (واهاتەوە پێشمەرگە)
 Mangi chvarda (مانگی چواردە)
 Soora gol (سوورە گوڵ)
 Mastoora (مەستوورە)
 Taza golakai dazgiran (تازە گوڵەکەی دەزگیران)
 Ba einvani (بە عینوانی)
 Silav maro maro (هەی مەڕۆ مەڕۆ)
 Ezîzakam (عەزیزەکەم)
 Xaldarî (خاڵداری)
 Karkook (کەرکووک)
 Dlakam ghamgina (دڵەکەم غەمگینە)
 Rehaney Jwanm (رێحانەکەی جوانم)
 Bawan Giyan (باوان گیان)
 Tayarakay Garmein (تەیارەکەی گەرمێن)
 Shirin gyan (شیرین گیان)
 Kurdistan (Kurdistan)
 Ba rebvart bm (بە رێبوارت بم)

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Seqizê
Jidayikbûn 1950
Mirovên zindî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Metroya Madrîdê

Metroya Madridê, (bi spanî: Metro de Madrid) pergalek veguhastina bilez e ku ji bajarê Madrîd a paytexta Spanyayê re dixebite. Pergal 14emîn pergala derbasbûna bilez a herî dirêj a cîhanê ye ku bi dirêjahiya pergalê digihîje 293 kîlomêtreyê. Di navbera salên 1995 û 2007an de ew di wê demê de di nav torên herî zûtirîn ên li cîhanê de cihê xwe digire, ku bi gelek metroyên Asyayî yên wekî Railway Transit Mass, Metroya Şanghayê, Guangzhou Metro, Metroya Pekînê, û Metroya Delhiyê re pêşkepiyê dikir.

Dîrok
Di 19ê îlona 1916an de bi biryarnameyeke keyaniyê plana 4-xet ji bo afirandina metroya Madrîdê hate pejirandin. Endezyarên ku plan amadekirin Mendoza, González Echarte, û Otamendi paşê dest bi pêvajoya berhevkirina 8 mîlyon pesetan kirin ku qonaxa yekem a projeyê, avakirina Xeta 1 ji Sol heta Cuatro Caminos dest pê bike. Carlos Mendoza bi Enrique Ocharán, rêveberê Banco de Vizcaya re têkilî danî û bi şertê ku gel 4 mîlyonek din jî soz bide 4 mîlyon peseta pêşkêş kir. Mengemor ji bo ku gel razî bike bexşê bidin, broşûrek weşand. Mengemor, ji 4 milyon pesetên ku hewcedariya wan hebû tenê 2.5 milyon peset berhevkirin. Key Alfonso XIII mudaxele kir û 1.45 milyon peseta pereyên xwe razandin.

Qonaxa yekem a avakirinê di sala 1919an de qediya. Jiber ku xet di beşek teng de hate çêkirin dirêjahiya platforma rawestgehan 60 mêtre bû. Berfirehbûna vê xetê û avakirina du yên din piştî 1919an de piştî demek kurt destpêkir û Metroya Madrîdê di 17ê Cotmeha sala 1919an de ji aliyê Key Alfonso XIII ve hat vekirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Kesên ku di 2022an de mirine

Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2022an de çûn ber dilovaniya Xwedê. 

Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.

Kanûna paşîn (çile, meha 1ê)

1ê kanûna paşîn

Çavkanî
Percy Liza

Percy Liza (jdb. 10ê gulanê 2000, Chimbote) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê Perûyî ye. Percy Liza yek ji baştirîn lîstikvanên ciwan ên futbolê li Peru hate binav kirin.

Gîrêdan 

Mêr
Futbolvan
Perûyî
Deniz Poyraz

Deniz Poyraz, (1983, Mêrdîn - 2021, Îzmîr) jineke siyasetmedar û endamê Partiya Demokratîk a Gelan e ku di 17ê hezîrana sala 2021ê de ji aliyê kes yan kesên nijadperestên tirk ve li bajarê Îzmîrê bi êrîşek nîjadperestî hatiye kuştin.

Jînenîgarî
Denîz Poyraz di sala 1983an de li navçeya Mehsert a bi ser parêzgeha Mêrdînê hatiye dinyayê. Piştî koçbûna malbata wê ya Îzmîrê, Denîz Poyraz di temenê ciwaniya xwe de beşdarê xebatên siyasî dibe. Yek ji endamên Partiya Demokrata a Gelan (HDP) bû û di demên cûrbecûr de beşdarî xebatên HDP'ê ya jinan bûye. Denîz Poyraz, cara yekem di sala 2008an de dema ku malbata wî li mal nebû rastî êrîşeke nijadperestî hatibû. Nijadperestan di wî demê de xwestibûn ku wê ji avahiyê de bavêjin lê bi alikariya cîranek wanên kurd Denîz Poyraz ji vê êrîşê xilas bibû.

Kuştina wê 
Di 17ê hezîrana 2021ê de li navçeya Konak a Îzmîrê dema ku li Denîz Poyraz li avahiya rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê bû rastî êrîşeke nijadperestî hat, di êrîşê Denîz Poyraz jiyana ji dest da.

Biryara dadgehê
Dadgeha Îzmîrê di derbarê kujerê Denîz Poyraz de di 27ê kanûna pêşîn a sala 2022an de biryara xwe da.

Di rûniştina dadgehê ya kujer Onur Gencer ku li Girtîgeha Alîaga Sakranê de biryar hat dayîn, heyeta dadgehê ji bo kujerê Denîz Poyraz, "jibo kûjeriya palankirî û zaneyî" cezayê sermendê ya giran (cezayê tevahiya jiyana wî ya girtîgehê), li kujer birî. Ji ber sûcê "zerar daye avahiyê" 4 sal, ji ber sûcê "binpêkirina parêzbendiya niştecihbûnê" 2 sal û ji ber binpê kirina qanûna çekan jî 3 sal, bi giştî 9 sal cezayên din li kujer hate birîn.

Bertekên li dijî kuştina wê 
Partiya Demokratîk a Gelan: (HDP) Li dijî avahiya me ya Îzmîrê êrîşeke qirêj pêk hat û xwîşka me ya Denîz Poyraz hat qetilkirin. Ev êrîşek qirêj e, lê kuştinek eşkere ye.

Pariya EMEP: Êrîşa çekdarî ya li dijî Rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê provokasyoneke tirsonek e.  Em ji malbata şehîd Denîz Poyraz re sersaxiyê dixwazin.

Partiya TKPê: Berpirsiyarê êrîşa li dijî HDP’ê û qetlîamê ew in ku dixwazin bi zext û tirsê welat bi rê ve bibe. Nûnerên AKPê û Wezîrê Karên Hundir ên ku bi armanca bêberpirsiyarî siyasetê dikin, berpirsyarê vê provokasyona giran in. Careke din em ê rê nedin ku kujer li vî welatî beraat bibin, em bi rêxistin û hevgirtinê ji vê tarîtiyê derkevin!  Em ê vê tarîtiyê ji hev biqetînin!

Partiya DBPê: Ji ber ku bi zext, binçavkirin û girtinan nikarin bêdeng bibin;  Difikirin ku bi hewldan û êrîşan dikarin encamê bi dest bixin! Eger li dijî avahiya HDP'ê ya ku di bin dorpêça polîsan de ye êrîşeke çekdarî bê kirin, kiryar eşkere ye!

Malagel: (Halkevleri) Xebatkarê partiyê Denîz Poyraz di êrîşa li Îzmîrê ya li dijî HDP’ê de jiyana xwe ji dest da.  Ji hemû hevalên me yên HDP’ê re sersaxiyê dixwazin.  Em ê mil bi mil li dijî faşîzmê têkoşînê bikin!

Komeleya Mafên Mirovan: (İHD) Em vî êrîşê şermezar dikin û ji HDP’ê û malbata Poyraz re sersaxiyê dixwazin. Em dixwazin bi lêpirsîneke bi bandor êrîş bi hemû aliyên xwe ve bê ronîkirin, axaftina nefretê ya li dijî HDPê bi dawî bibe û avahiyên HDPê bi rastî bên parastin.

Çavkanî
Metroya Brukselê

Metroya Brukselê, (bi frensî: Métro de Bruxelles, bi almanî: Brusselse metro) pergalek metroya bilez e ku ji bo beşekî mezin a Herêma Bruksel a paytexta Belçîkayê re dixebite. Sîstem, ji çar xetên metroyê yên kevneşopî û ji sê xetên nûjen pêk tê. Xetên metro-pola M1, M2, M5, û M6 bi hinen beşên hevpar in. Bi tevahî 39.9 kîlomêtre rê û ji 59 rawestgehan pêk tên.

Dîrok
Pargîdaniya Veguhastina Navberî ya Brukselê (bi fransî: Société des Transports Intercommunaux de Bruxelles an STIB, bi hollandî: Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel an STIB) di sala 1954an de hate afirandin. Yekem xeta tramwaya binerdê (an premetro) di navbera salên 1965 û 1969an de, ji Schuman heta De Brouckère hate çêkirin. Di sal 1970an de xeta duyemîn di navbera Madou û Porte de Namur/Naamsepoort de hate vekirin. Li Diamant di sal 1972an de rawestgeheke metroyê hate vekirin û di sala 1975an de xeta Greater Ring ji Diamant heta Boileau hate dirêj kirin. Ev beşa tramwayê ya binerdê hêj bêtir nehatiye pêşve xistin û ev xet ji hêla xetên tramwayê 7 û 25 ve tê bikar anîn. Rawestgeha Rogier di sala 1974an de hate vekirin.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê