nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Donetsk

Donetsk (; ) bajarekî li rojhilatê Ukraynayê ye, ku navenda qada komirê ya Donbassê ye û beriya dewleta Ukraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma Oblast Donetsk e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr Stalino bû. Berî wê jî navê wî Jusowka bû, ku navê damezrînerê Brîtanî John Hughes bû.

Dîrok 
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê Welşî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji Wales, nemaze ji bajarokê Merthyr Tydfil wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku Şerê navxweyî yê Rûsyayê dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji Komara Sovyetê ya Donetskê ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna Komara Sovyetê ya Ukraynayê hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.

Çavkanî

Erdnîgariya Ûkraynayê
Donbas

Donbas (; ) herêmek e li başûrê rojhilatê welatê Ûkraynayê. Herêmeke dîrokî, çandî û aborî ye. Ji aliyê du dewletên cudaxwaz ên nenaskirî, Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê ve hatiye dagirkirin. Peyva Donbas portmantoyek e, ku ji Donets Basin pêk hatiye. Kurtenivîsa "Donets Coal Basin" (bi ukraynî: Донецький вугільний басейн, bi romanî: Donetskyi vuhilnyi basein; bi rûsî: Донецкий угольный бассейн, bi romanî: Donetski basin). Navê hewza komirê referansa Donets Ridge ye; ya paşîn bi çemê Donets ve girêdayî ye. Gelek pênaseyên berfirehbûna herêmê hene.

Pênaseya herî gelemperî ya ku îro tê bikaranîn behsa herêmên Donetskê û Luhanskê yên Ûkraynayê dike. Di heman demê de herêma kana komirê ya dîrokî beşên van herêman dernaxe û deverên li herêma Dnipropetrovsk û başûrê Rûsyayê vedihewîne. Ewro herêmek bi heman navî ji herêmên Donetsk û Luhansk li Ûkrayna û herêma Rostov li Rûsyayê pêk tê. Donbas di navbera Zaporizhian Sich û Don Kozak Host de sînorê dîrokî ava kir. Ew ji dawiya sedsala 19'an de li vir herêmek girîng a kana komirê ye, dema ku ew bû herêmek pir pîşesazî.

Di adara 2014'an de piştî Euromaidan û Şoreşa Ûkraynayê rûberên mezin ên Donbasê ketin destê aloziyan. Ev alozî paşê veguherî şerekî cudaxwazên alîgirên Rûsya yên girêdayiyê Donetsk û Luhanskê ya bi navê "Komarên Gel" yên xwebexşkirî (ku ne ji hêla Rûsya û ne jî ji hêla endamek Neteweyên Yekbûyî ve wekî rewa têne nas kirin), bi piştgirîya Rûsyayê, tevî peydakirina çek û cebilxane û beşdarbûna servîsên leşkerî û ewlekarî, kirêt û dilxwazan, li dijî hikûmeta Ukraynayê şer dikin.

Berî şerê bajarê Donetskê (wê demê pêncemîn bajarê herî mezin a Ûkraynayê) wekî paytexta nefermî ya Donbasê dihat hesibandin. Bajarên mezin (zêdeyî 100,000 niştecîh) jî Luhansk, Mariupol, Makiivka, Horlivka, Kramatorsk, Sloviansk, Alchevsk, Sievierodonetsk û Lysychansk jî hebûn. Niha bajarê Kramatorsk navenda îdarî ya demkî ya Herêma Donetskê (Oblast) e, lê navenda demkî ya Herêma Luhanskê (Oblast) Sievierodonetsk e. Li aliyê cudaxwaz, Donetsk, Makiivka û Horlivka niha mezintirîn bajarên Komara Gel a Donetskê û Luhanskê û Alchevsk li Komara Gel a Luhanskê ne.

Çavkanî 

Ûkrayna
Internet Archive

Internet Archive  li San Francisco projeyek ne-qezenc e ku ji hêla Brewster Kahle ve di 1996an de hatî damezrandin û ji 2007an vir ve xwediyê statuya pirtûkxaneya fermî ye. Ew wekî arşîvek tevnvî ya paqij hate destpêkirin, ku hûn dikarin malperên arşîvkirî bi karanîna bi navê Wayback Machine-ê bibînin. Di destpêka sala 1999an de, arşîvên din li wê hatin zêdekirin, lewra ew nuha pirtûkxaneyek dîjîtal e ku ji berhevokên girîng ên nivîs û pirtûkan, daneyên bideng, vîdeyo, wêne û nermalavê pêk tê. Internet Archive erka arşîvkirina demdirêj a daneyên dîjîtal bi rengekî ku bi serbestî tê gihîştinê ji xwe re kiriye û girîngiyek mezin dide vebijarkên ji bo bikarhênerên kor an bi rengek din sînordar.

Internet Archive ji bilî erka xwe ya arşîvê, xwe wekî çalakvanek ji bo Înterneteke vekirî û azad û ji bo parastin û belavkirina karên giştî jî dibîne.

Damezrandin û dîrok 

Brewster Kahle di Gulana 1996 de Internet Archive rêxistinek neqezenc li gorî maddeya  501 (c) (3) a mafê baca debara amerîkiyê damezrand.Wê di destpêkê de radestkirina daneya mezin ji Alexa Internetê wergirt. Wekî beşek ji arşîvkirina malperê, ew bi navê bîranînan, ango dîmenên malperan û postên Usenetê tomar dike.

Çavkanî
Oblasta Çerkasî

Oblasta Çerkasî yan jî Çerkasî Oblast (, ; yan jî wekî  Cherkashchyna ) oblast (herêm) a navenda Ûkraynayê ye ku li ser perava Çemê Dnieperê ciwar bûye. Navenda îdarî ya oblastê bajarê Çerkasî ye û li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa oblastê 1.178.266 kes e.

Erdnîgarî 
Herêma Çerkasî bi qasî rûerdek 20.900 km² ye û 18emîn herêma herî mezin a Ûkraynayê ye ku bi qasî 3.5% ji rûbera welêt pêk tê. Başurê Çemê Dnieperê bi qeraxa rojavayî ya çiyayî û berava rojhilatê deştê ve herêmê dike du beşên newekhev. Beşa rojavayî ya mezin girêdayî Zozanê Dnieperê ye. Beşa nizm a rojhilatê herêmê berê gelek caran di bin Dnieperê lehî de bûye berî ku herikîna çem ji hêla gelek bendavêyên çemên di sedsala 20'an de Hîdroelektrîk ên li kêleka wan hatine çêkirin, têne kontrol kirin.

Navenda îdarî

Çavkanî
Oblasta Lûhanskê

Oblasta Lûhanskê (, wekî Lûhanşçina,  jî tê nasîn) oblasta herî rojhilatê welatê Ûkrayna ye. Ew navenda îdarî ya Lûhanskê ye. Oblast di sala 1938an de hate damezrandin û wekî navê Oblasta Voroşilovgradê (, heta sala 1958an û dûbare ji sala 1970î heta 1990î) bi rûmeta Klîment Voroşîlov hate lêkirin. Nifûsa wê wekî tê texmînkirin 

Bajarên girîng ên di nav herêmê de wekî Alçevsk, Antratsit, Brianka, Kîrovsk, Krasniy Lûç, Krasnodon, Lisixansk, Lûhansk, Pervomaisk, Rovenki, Rubîjne, Sverdlovsk, Sievierodonetsk, Staxanov hene.

Di nav şerê li Donbasê dît ku bajarê Lûhanskê ketiye bin kontrola cudaxwazên alîgirên Rûsyayê û bûye sedema veguheztina navenda îdarî ya herêma Sievierodonetsk.

Rewşa oblastê piştî êrîşa Rûsyayê li dijî Ûkraynayê (2022-)

Erdnîgarî 

Oblasta Lûhanskê li rojhilatê Ûkrayna ye. Rûbera herêmê (26.700 km2), 4,42& ji rûbera giştî ya welêt pêk tê.

Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 250 km, firehiya wê ji rojhilat ber bi rojava – 190 km ye. Navçe di nav deverên din de beşa herî dirêj a sînorê Ukrayna ya navneteweyî bi Rûsyayê re (binêre Sînorê Dewleta Ûkraynayê) ji  pêk tê. Ew bi Rûsya bi jêrbeşên cîran ên Eyaleta Belgorodê re li bakur, Oblasta Voronejê li bakur-rojhilat, Rûsyaya Rostovê li rojhilat, Di nav herêmên Ûkraynayê de, ew herêm bi Eyaleta Belgorodê re hevsînor e. Oblasta Xarkîvê li rojava, û Oblasta Donetskê li başûr e.

Herêm li geliyê Sîverskiy Donetsê ye, ku bi qasî nîvî parçe dike. Beşa başûrê herêmê ji hêla Şeha Donetskê ve ku ji sînorê başûr nêzîktir û bilind e. Xala herî bilind Mohila Meçetna 367 m ye.

Berava çepê ya Sîverskiy Donets beşek ji Deşta Starobîlsk e ku li bakur vediguhere uplanda Navendî ya Rûsyayê.

Dabeşên cîran
Li bakur Oblasta Belgorodê, Rûsya
Li bakurrojhilatê Oblasta Voronejê, Rûsya
Li rojhilatê Oblasta Rostovê, Rûsya
Li başûr Oblasta Donteskê, Ûkrayna
Li rojavayê Oblasta Xarkîvê, Ûkrayna

Dabeşên îdarî

Çavkanî
Shrek

Shrek fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2001ê de ji aliyê Andrew Adamson û Vicky Jenson ve hatiye hênandin. Tê de Mike Myers, Eddie Murphy, Cameron Diaz, û John Lithgow xwedî rolên sereke ne.

Lîstikvanên fîlm 

 Mike Myers bi navê Shrek
 Eddie Murphy bi navê Donkey
 Cameron Diaz bi navê Princess Fiona
 John Lithgow bi navê Lord Farquaad
 Vincent Cassel bi navê Monsieur Hood
 Conrad Vernon bi navê Gingerbread Man
 Chris Miller bi navê Magic Mirror

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 
 

Fîlmên amerîkî
Anîmasyon
Fîlmên 2001ê
Kung Fu Panda (fîlm)

Kung Fu Panda fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2008ê de ji aliyê John Stevenson û Mark Osborne ve hatiye hênandin. Tê de Jack Black, Dustin Hoffman, Angelina Jolie, Ian McShane, Seth Rogen, Lucy Liu, David Cross, Randall Duk Kim, James Hong, Dan Fogler, Michael Clarke Duncan, û Jackie Chan xwedî rolên sereke ne.

Lîstikvanên fîlm 

 Jack Black bi navê Po
 Dustin Hoffman bi navê Master Shifu
 The Furious Five:
 Angelina Jolie bi navê Master Tigress
 Seth Rogen bi navê Master Mantis
 Lucy Liu bi navê Master Viper
 David Cross bi navê Master Crane
 Jackie Chan bi navê Master Monkey
 Ian McShane bi navê Tai Lung
 Riley Osborne bi navê young Tai Lung.
 James Hong bi navê Mr. Ping
 Randall Duk Kim bi navê Grand Master Oogway
 Dan Fogler bi navê Zeng
 Michael Clarke Duncan bi navê Commander Vachir

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 
 

Fîlmên amerîkî
Anîmasyon
Fîlmên 2008an
Mein Kampf (pirtûk)

Mein Kampf (bi wateya "Tekoşîna min") belgeyeke bernameyî ya siyasî û îdeolojîk a Adolf Hitler e. Ew di du beşan de weşandî bû. Di wê de, Hitler kariyera xwe wekî ramyar û ideolojiya xwe pêşkêş kir. Pirtûk xwejînenîgariya Hitler dihewîne, lê bi giranî weşaneke şer û bangeşe ye ku ji bo ji nû ve avakirina Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî partiyek navendî ya di bin serokatiya Hitler de bû alîkar.

Berga yekem piştî derbeya têkçûyî ya 9ê çiriya paşîn a 1923an li dijî Komara Weimarê di dema zindana paşerojê ya Hitler de di sala 1924an de hat nivîsandin û yekem car di 18ê tîrmeha 1925an de, berga duyem di 11ê çileya pêşîna  1926an de hat çapandin. Bi taybetî berga yekem di sala 1932an de li Komara Weimarê bû pirtûkeke pir firotî ku pir tê gotubêj kirin.

Niyet û afirandin 
Hitler bi vê berhemê xwest ku li dijî marksîzmê pêşniyareke hevgirtî pêşkêşî almanan bike, kariyera xwe wek rêberê îdeal ê nasyonalsosyalîzmê stîlîze bike, îdiaya xwe ya serokatîya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst îspat bike, bi "xayinên" "derbeya Hitler" ya têkçûyî re "hesab" bike û hemî neteweperestan bi cihûyan wekî dijminê hevpar sond dixwin.

Di wê de, Hitler rastdariya bernameya 25 xalî ya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst ji bo ku wê nekeve nav nakokiyên partiyê yên hundurîn, piştrast kir û bi tevahî nebûna serkeftina Tevgera völkisch piştrast kir da ku Partiya xwe ya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî cihekî nûjen, bêkêr nîşan bide û tevgera kolektîv a armanckirî ya kampa neteweperest, dijdemokratîk a Komara Weimarê. Yek sedemek ji bo nivîsandina wê berhemê ev bû ku ji bo lêçûnên xwe yên parêzerî drav hewce bû.

Çavkanî 

Pirtûkên jînenîgariyê
Pirtûkên sedsala 20an
Rayonên Ûkraynayê

Rayonên Ukraynayê (bi gelemperî wek "navçe" têne wergerandin; ) asta duyemîn a jêrê herêmê ("parêzgeh") ya dabeşkirina îdarî li Ûkraynayê ye.

Wekî yekîneyek îdarî, ji sala 1922'an vir de wekî beşek ji reformek îdarî li Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, li Ukraynayê rayon hene. Di 17 Tîrmeh 2020 de, Verkhovna Rada (parlamena Ûkrayna) reforma îdarî pejirand ku piraniya 490 rayonên heyî, ligel "bajarên girîng ên herêmî" yên ku berê li derveyî rayonan bûn, bikin yek, ku di encamê de 136 rayonên nû hatin afirandin. Ev 136 navçeyên nû deh li Krîmê hene ku defakto li derveyî kontrola Ûkraynayê ne. Hromadeyên nû yên asta sêyemîn piraniya karên rayonan (perwerdehî, lênihêrîna tenduristî, tesîsên werzîşê, çand, û refaha civakî) girtine ser xwe.

Termînolojî

Reforma tîrmeha 2020 
Di 17ê tîrmeha 2020an de, hejmara rayonên Ûkraynayê ji 490 berê daket 136an.

(Têbînî: herêm têgehek giştî ye ku behsa herêm, Komar û bajarên xwedî statûya taybetî dike. Nifûsa ku di tabloyê de hatî tomar kirin li gorî serjimara herî dawî ya ku li welêt hatî kirin, Serjimêriya Ûkraynayê (2001) hatî tomar kirin.)

Çavkanî
Destûra Bingehîn a Ûkraynayê

Destûra Bingehîn a Ûkraynayê () qanûna bingehîn a Ûkraynayê ye. Destûr di 28'ê Hezîrana 1996'an de di bi rûniştina 5'emîn a Verkhovna Rada (parlamen) ya Ûkraynayê de hat pejirandin. Destûra Bingehîn bi 315 dengên erê ji 450 dengên gengaz (herî kêm 300 erê) hate pejirandin. 

Pêdivî ye ku hemû qanûn û yên din bi qanûnî yên normatîkên Ûkraynayê li gorî destûrê tevbigerin. Mafê guhertina makezagonê bi prosedureke taybet a yasayî tenê di destê parlamenê de ye. Yekane dikare saziya destûrê şîrove bike û diyar bike, da ku qanûn li gorî Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye.

Avaniya 
Destûra Ûkrayna li ser 15 beşan hatiye dabeşkirin:

  Prensîbên Giştî
 Mafên Mirov û Hemwelatiyan, Azadî û Erkên
 Hilbijartin û Referandûm
 Verkhovna Rada ya Ûkraynayê
 Serokê Ûkraynayê
 Kabîneya Wezareta Ûkraynayê û Dezgehên din ên Desthilata Rêveber
 Prokuratura (Dozgerî)
 Dadmendî
 Avahiya Herêmî ya Ûkraynayê
 Komara Xweser a Krîmê
 Rêveberiya Xweseriya Herêmî
 Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê
 Destpêkirina Guherandinên Destûra Bingehîn a Ûkraynayê
 Destûrên Dawî
 Destûrên Veguhêz

Binêre jî

Makezagonên berê 

 Destûrnameya Pylyp Orlyk (1710)
 Destûra Bingehîn a Komara Neteweyî ya Ukraynayê (1917)
 Destûra Yekem a Ukraynaya Sovyetî (1919)
 Guherandinên 1925
 Destûra Bingehîn a Ukraynaya Sovyetî (1929)
 Destûra Sêyemîn a Ukraynaya Sovyetî (1937)
 Destûra Çaremîn a Ukraynaya Sovyetî (1978)
 Destûra Bingehîn a Komara Xweser a Krîmê (1998)

Yên din 

 Aboriya Destûra Bingehîn
 Destûra Bingehîn
 Hikûmeta li gorî qanûnên bilind
Kryvyi Rih

Kryvyi Rih ( ) an jî Krivoy Rog ( ) bajarê herî mezin ê navenda Ûkraynayê ye û 7emîn bajarê herî qelebalix ê welêt; 2emîn bajarê herî mezin ê welêt ji hêla herêmê ve (dagirkiriya Sêwastopol nayê hesibandin). Ew di hundurek mezin a herêma bajarvanî û wek navenda îdarî xizmeta Rayona Kryvyi Rih dike. Ew mazûvaniya rêveberiya Kryvyi Rih bajarvaniya hromada dike, ku yek ji hromada Ûkraynayê ye. Gelhe:

Avûhewa

Girêdanên derve 

 Kryvyi Rih administration website   
 Infokr - city portal of Kryvyi Rih  
 80564 - board of bulletins of Kryvyi Rih  
 Online map of Kryvyi Rih 
 Google Maps Satellite Image of Kryvyi Rih
 Testing the mettle of Ukraine's steel city ji BBC World News

Çavkanî
Best Van

Best Van, yan jî Best Van Tur, pargîdaniyeke veguhastina navnetewî ku di sala 1989an de li bajarê Wanê hatiye damezrandin. Best Van pargîdaniyek malbatî ye ku niha karê rêveberiyê ji aliyê keça malbatê û karsaza jin a kurd İrem Bayram ve tê birêvebirin. 

Pargîdanî, di salên dawiyê de seferên veguhastina rêwiyan ji bo Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, (İran) û Gurcistanê daye dest pê kirin.

Çavkanî

Pargîdaniyên veguhastinê