nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Metroya Viyanayê

Metroya Viyanayê, (bi almanî: U-Bahn Wien), ku U-Bahn kurteya peyva almanî Untergrundbahn e, bi îngilîzî: underground railway) pergalek veguhastina bilez e ku jibo Viyana ya paytexta Awistiryayê re dixebite. Bi vekirina îlona sala 2017an a 4.6 kîlomêtre, dirêjkirina pênc-stasyonê ya xeta U1, tora U-Bahn ya pênc-xet ji 83.1 kîlomêtreyan pêk tê. Sîstem jibo 109 stasyonan dixebite. Sîstem li gorî UITP (Komeleya Veguhastina Giştî ya Navneteweyî) di hezîrana 2009an de yek ji çêtirîn pergalên veguheztina gelemperî li çaraliyê cîhanê ye.

Dîrok
Plansazkirina rêhesina binerd ya Viyanayê salên 1840an ve destpêkir. Ji wî demê ve, gelek plan û niqaş hene ku ji bo avakirina projeyek sîstema metroyê. Bi vî planê xwestin ku Viyana bibe bajarê herî baş a sîstema metroyê. Daxwaza endezyar Heinrich Sichrovsky ji sala 1844an ve bi fikrê rêhesinek atmosferî ya li ser bingeha pergala Medhurst û Clegg ye. Trên bi riya pompeyên hewayê motorên hilmê yên rawestayî bi rengekî pneumatîk bi pêş ve bihatana û rêya Sichrowskys divê ji Lobkowitzplatzê li binê Viyana Glacisê berbi çemê Wienê berbi Hütteldorf ve biçe. Her çend trênên bi vî awayî li London û Parîsê hatibin çêkirin jî lê li Viyanayê ji bo pargîdaniyê veberhêner nedîtin, ji ber vê yekê ev fikir nehate pejirandin. Projeya girêdana trênê ya Julius Pollak (1849) jî wekî pergalek atmosferê hate fikirîn. Daxwaza Sichrovsky xala destpêkek ji bo rêzeplanên ku bi piranî nehatine pejirandin bû. Di sala 1858an de plansazê bajêr Ludwig Zettl pêşniyar kir ku li cihê tijîkirina xendeqan rêhesinek çêbike û piştre re di vê xendeka dorpêçkirî de tramvayek rêhesin were danîn. Vê yekê dê têkiliyek di navbera stasyona navendî û salonên sûkê de biafiranda, di heman demê de tunelên ku bi gazê têne ronî kirin dê wekî depoyên xwarinê bêne bikaranîn. Di sala 1873an de, bi kêmî 25 plansazkirina ji bo seyrûsefera trenê ya şaredariyê dest pê kir.

Xetên metroyê

Çavkanî

Torên metroyê
Wêjeya cîhanê

Wêjeya cîhanê ji bo binavkirina tevaya wêjeya neteweyî ya cîhanê û tîraja berheman li cîhana berfireh li derveyî welatê wan tê bikar anîn. Berê, di serî de behsa serberhemên wêjeya Ewropa Rojava dikir; lêbelê wêjeya cîhanê îro bi awayekî zêde di çarçoveyeke navneteweyî de tê dîtin. Naha, xwendevan di wergerên cûrbecûr de xwe bigihînin cûrbecûr berhemên cîhanî.Gelek lêkolîner îdia dikin ku tişta ku berhemekê dike wêjeya cîhanî, belavbûna wê li derveyî welatê wê ye. Bo nimûne, Damrosch dibêje, "Berhemek bi pêvajoyek ducar dikeve nav wêjeya cîhanî: Yekem, bi xwendina wêjeyê; duyem, bi belavkirina cîhanek berfirehtir ji xala xwe ya zimanî û çandî wêdetir". Bi heman awayî wêjenasê cîhanê Venkat Mani jî di wê baweriyê de ye ku “cîhana” wêjeyê bi “veguhestina agahiyê” ku bi giranî ji pêşveçûnên çanda çapê pêk tê, pêk tê. Ji ber hatina pirtûkxaneyê, "Weşanxane û pirtûkfiroşên ku pirtûkên bi arzanî çap dikin û difroşin, hemwelatiyên xwendewar ên ku van pirtûkan distînin, û pirtûkxaneyên giştî yên ku van pirtûkan digihînin kesên ku nikaribin wan bi awayekî kolektîv bikirin de rolek pir girîng dilîzin "çêkirina" wêjeya cîhanê".

Wêje

Çavkanî 
Wêje li gorî zimanan
Ezîzan (eşîr)

Ezîzan an Azîzan, yek ji hozên mezin ên eşîra Kîkan e. Hin gundên vê eşîrê Qermanê, Xenamiyê, Bîr kinêsê, Sefer, Sindoqlî, Melek, Delîk, Qefê yan jî Inabiya, Fethelah, Bişêriyê, Qasimiya Azîza, Zêdiyê ne. Hin malbatên sereke; malbata Hecî Derwêş, malbata Bozo, malbata Îso, malbata Kerê ne.

Kesayetên navdar: Mîr Bedirxan Beg, Mîr Celadet Bedirxan, Derwêş Îso, Hemîdê Hecî Derwêş

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
2022

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne)
 11ê kanûna pêşîn — Munzur Çem, rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê zaza

2022
Lîsteya welatan ji hêla hilberîna pola

Ev gotar hilberîna pola li ser asta cîhanê li gorî welat bi kurtî vedibêje.

Di sala 2020 de, tevahiya hilberîna pola xav a cîhanê 1877,5 mîlyon ton bû. Welatê herî mezin ê hilberînera pola niha Çîn e, ku di sala 2020-an de %57 hilberîna pola ya cîhanê pêk tîne.  Di sala 2020 de Çîn bû welatê yekem ku zêdetirî mîlyar ton pola hilberand.   Hilberîna pola xav di sala 2019an de ji xeynî Asya û Rojhilata Navîn li hemû cîhanê kêm bû.

Lîsteya welatan ji hêla hilberîna pola

Hinardekirin

Imports

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Komeleya pola cihanê
 Enstîtuya Hesin û Pola ya Amerîkî
Lîsteya welatan ji hêla hilberîna pola
Pola
Hesin
Loka Zahîr

Loka Zahîr (1985 li Hewlêrê), stranbêjeke ji Başûrê Kurdistanê ye.

Jiyan
Loka li Hewlêrê ji dayîk bûye û di sala 2000an de derbasî cîhana hunerî bûye. Zahîr bi destên hunermendan derbasî cîhana hunerê bûye û yek ji hunermenda jin a kurd ya herî çalak tê hesibandin. Di dawiyê da dê di sala 2008an da dest bi karê xwe yê pêşîn bike. Mayin xwe wekî klîbeke bi navê "Fear" derdixîne yek ji stranên albûma smsê ye ku di sala 2009an de hatiye weşandin. 
Wî beşdarî gelek sirûdên netewî kiriye, wek "Bo Kurdistanê", li gel çend hunermendên weke Payvand Jaff, Ebdulqahar Zaxoyî, Monîka û Mîra û herwiha strana serxwebûnê. Rêzgirtin ji bo gel û serxwebûna Kurdistanê û herwiha strana nû û strana hemûyan.

Berhem

Albûm

SMS (2009)
tunebû (2010)
Kesî mîna te ji min hez nekir ( 2011 )
Speda Album (2012)
Gunehkirî (2012)
Loka Live Music (2016)

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Kesên ji Hewlêrê
Jidayikbûn 1985
Hunermendên kurd
Artropodolojî

Artropodolojî şaxê zoolojiyê ye ku li girêçikpêya (arthropoda) gercust û lêkolîn dike. Pirpê, arachnida, kêzik û qalikdaran di nav girêçikpêya da lêkolîn dike.

Artropodolojî di warên bijîjkî, beytarî û krîmînolojîyê de xwedîyê cihekî girîng e. Warê bijîjkîyê dê bi piranî lêkolîna bandora parazît a girêçikpê ye û bi dermankirina nexweşîyan wan de ceh digire. Di beytarîyê de jî ji bo dermankirina ajalan û krîmînolojîyê de jî piranî ji bo fêmkirina dema mirinê de agahîyan artropodolojiyê tê bikar anîn.

Etîmolojî 
(Yewnanî; ἄρθρον|ἄρθρον - arthron, "girêçik" û "πούς|πούς", ποδός|ποδός - pous, podos'', "pê",  her du bi hev re tê wateya "girêçikpê")

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî
Zoolojî
Artropodolojî

Mijarên Têkildar 
Entomolojî 
Mîryapodolojî
Karsînolojî
Araknolojî

Çavkanî 

Zanist
Beşên zanistê
Zoolojî
Artropodolojî

Binebeşên zoolojiyê
Îxtiyolojî

Îxtiyolojî yan jî masînasî şaxê zoolojiyê ku li hemû masiyan di nav wan de masiyên bi hestî (Osteichthyes), masiyên bi kirkirik (Chondrichthyes) û masiyên bê alûşk (Agatha) gercust û lêkolîn dike.

Mîna zanistên zoolojîyên ên din, îxtiyolojî jî cîhana ajalan nêzî me dike. Bi saya vê şaxê zoolojîyê, em cureyên masiyên cihê yên ku hene kifş dikin û di derbarê taybetmendiyên wan ên biyolojîkî de xwedî agahdarî dibin. Ji bilî çawaniya mezinbûna masiyan, îxtiyolojî di heman demê de gelek agahdarî li ser parastin û hilberîna van afirîdên avî yên ji bo xwarinê peyda dike.

Dema ku tê hesab kirin ku mirov ji demên pêşdîrokî ve masî wekî xwarin bikar tînin, em jê fam dikin ku îxtiyolojî zanistek pir kevn e. Her çend di destpêkê de ne pir zanistî be jî, ev zanîna kevnar di warê masîgiriyê de gelek feydeyên xwe hebû. Wekî din, ew bi dîsîplînên din ên wekî limnolojî, oseonografya û ekolojîyê ve girêdayî ye.

Etîmolojî 
Peyva masînasî ji masî û -nasî têt. Paşgira -nasî di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê

(Yewnanî: ἰχθύς, ikhthus ("masî") û λόγος, logos ("zanîn", "zanist")).

Tesnîfa zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî
Zoolojî
Îxtiyolojî

Çavkanî 

Zanist 
Beşên zanistê
Zoolojî
Îxtiyolojî

Binebeşên zoolojiyê
Ornîtolojî

Ornîtolojî yan jî balindenasî şaxê zoolojîyê ye ku belavbûn, koçkirin û tevgerîye nêzîkê 10.000 cureyên çûka lêkolîn dike. Di nav ornîtolojîyê de serxistin û tevkarîye ornîtolog ên amator pir girînge.

Etîmolojî 
Yewnanî; ὄρνις-ornis ('balinde', 'çûk') û λόγος-logos ('zanîn', 'zanist').

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî
Zoolojî
Ornîtolojî

Mijarên Têkildar 
Oolojî; yan jî hêknasî şaxê ornîtolojîyê ye ku hêka çûkan gercust û lêkolîn dike.

Çavkanî 

Zanist 
Beşên zanistê
Zoolojî
Ornîtolojî
Coga hêkê

Coga hêkê an jî coga Falloppio (bi înglîzî: oviduct / Fallopian tube / uterine tube ) cotek cog in ji herdu aliyên malzarokê derdikevin û ber bi hêkdankan ve dirêj dibin.

Pêkhate 

Cogên hêkê di zekekelênê de cih digirin. Cogên hêkê ji herdu aliyên malzarokê, di navbera biniya malzarokê û laşê malzarokê dirêjê derve dibin. Dirêjiya cogên hêkê bi qasî 10 -13 cm e û tîreya wan 0.5 – 1.2 cm e.

Coga hêkê ji sê beşan pêk tê: kovik, kûp û îsthmus

Kovik (bi latînî: infundibulum) 

Cogên hêkê nêzikê hêkdankê ne lê bi hêkdankê ve girêdayî nin in, di navbera hêkdank û coga hêkê de valahiyek heye. Serê serbest a coga hêkê dişibe kovikê. Ji kovikê pêkhateyên mîna tilî  ber bi hêkdankê dirêj dibin, evana wekî poxik (bi latînî: fimbriea) tên navkirin. Poxik hêka ji hêkdankê hatiyê berdan digire û ber bi nav coga hêkê araste dike.

Kûp (bi înglîzî: ampulla) 

Di zimanê latînî de ji bo kûpên biçembil ên ji axê hatine çêkirin re peyva 'amphora' tê bikaranîn. Di zimanê înglîzî de amphora guheriye û bûye ampulla.Beşa naverasta coga hêkê, di serî de fireh e lê her ko ber bi malzarokê dirêj dibe, ziravtir dibe û dişibe kûpê loma ev beş wekî ampulla tê navkirin. Pîtîna hêkê li vir rû dide. Ango sperm ji zêyê heta kûpê ajne dikin ko rastê hêkê werin.

Îsthmus 

Di zimanê yewnanî de ji bo pêkhateya zirav a di navbera du pêkhateyên fireh de peyva “isthmos” tê bikaranîn.Beşa coga hêkê ji kûpê şûnve heta malzarokê zirav e, ev beşa zirav, wekî isthmus tê navkirin. Dirêjiya  isthmusê bi qasî 2cm e.

Dîwarê coga hêkê 

Dîwarê cogên hêkê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve wekî betan tê navkirin. Di vê çînê de bester cih digire. Çîna naverast ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çîna navî ango navpoşê cogên hêkê, bi rûkeşexaneyên kûlkdar dapoşrav e.Gava hêk di nav coga hêkê de ye, kûlkên rûkeşexaneyan û masûlkeyên cogê, hêkê ber bi malzarokê pal didin.

Erkê coga hêkê 

Coga hêkê ji hêkdankê hêkê digire û bi livîna perîstaltî ya lûsemasûlkeyan û bi kulkên rûkeşexaneyan ber bi malzarokê pal dide. Derdanên coga hêkê, xurek dabîn dike ji bo hêk û sperman. Coga hêkê ji malzarokê sperman digûhêzînê bo hêkê. Ji hêkadankê hêkê digûhezîne bo pîtîna bi spermê ve. Hawirdorek guncav dabîn dike bo pîtîna hêkê û dabeşbûna hêka pîtandî.Pîtîna hêkê di nav coga hêkê de rû dide. Hêka pîtandî dest bi dabeşbûnê dike, û bi navbeynkariya kûlk û masûlkeyên cogê, ber bi malzarokê dilive bo çeqînê.

Girêdana  cogên hêkê  

Girêdana cogên hêkê (bi înglîzî: tubal ligation) yek ji rêbazên rêgirtina ducaniyê ye. Bi vê rêbazê, ji hêkdankê hêk dîsa çê dibe lê ji ber ko rastê sperman nayê, hêk nayê pîtandin û ducanî rû nade. Gellek corên niştergeriya girêdana cogên hêkê heye. Bi gelemperî cogên hêkê tên girêdan bi vî awayê cog dixitime, sperm li alîkî, hêk jî li aliyê din a cogê dimîne û rastê hev nayên. Hin caran jî cogên hêkê tên birrîn û devê cogan tê girêdan. Herwisa dibe ko hin caran jî cogên hêkê bi tevahî ji laş were derxistin.

Çavkanî 

Biyolojî
Sîstema pirbûnê ya jin
Bob Saget

Robert Lane "Bob" Saget (jdb. 17ê gulanê 1956an li Fîladelfiya, Pensîlvanya, DYA) aktorekî amerîkî ye.

Jidayikbûn 1956
Mêr
Amerîkî
Karsaz
Aktor
Mirin 2022
Isfendiyar

Isfendiyar, Esfendiyar (bi farisî: اسفندیار), lehengê efsanewî yê Îranê û yek ji karakterên Şahnameyê. Ew kurê mezin ê Guştasb, mîrê Keyaniyan, yek ji xanedanên beriya îslamê yên Îranê ye.

Di çavkaniyên pehlewî de wek parêzvanê pêbawer û pêşengê Zerdeştiyê tê binavkirin. Digel vê yekê, di edebiyatê de herî zêde bi têkoşîna xwe ya bi Ristemê Zal re navdar bû û bi mirina xwe ya trajîk re behsa wî hat kirin. Berhema ku kesayeta wî ya efsaneyî daye Isfendiyar û lehengiya wî kiriye dastan, Şahnameya Firdewsî ye.

Isfendiyar dema bavê wî sax bû, ji bo belavkirina dînê zerdeştî beşdarî gelek şeran bû û serkeftinên girîng bi dest xist. Piştgir û şêwirmendê wê yê herî mezin meleyê Zerdeştî Pesûtan e. Hesûdiya serkeftina wî, bavê wî Guştasb, kurê xwe di qesrê de zindan kir, ji tirsa ku kurê wî, textê wî bigire. Di vê navberê de Mîr Ercasb leşkeran dişîne û Îranê talan dike û du keçên Guştasb dîl digire. Ji ber ku Gustasb di rewşeke dijwar de ye, Isfendiyar dişîne da ku keçên xwe rizgar bike. Isfendiyar xwîşkên xwe xilas dike. 
Paşê bavê wî jê dixwaze ku Ristemê Zal girêbide û bîne; Îsfendiyar ku di heman rojê de çûye Şebistanê, bi Ristemê Zal re ketiye şer. Ristemê Zal di dema têkoşîna wan de çavên Isfendiyar bi tîreke çeqel kor dike. Isfendiyar dema kor dibe, ji kedera xwe dimire. 
Erdeşîr Behmen Daraz, kurê Isfendiyar, dikeve ser textê Îranê ku ji ber mirina Guştasb vala bû.

Cihê wî di nav edebiyatê de 
Isfendiyar jî, hema hema hemû lehengên Şahnameyê, di edebiyata rojhilat-îslamê û bi taybetî jî di edebiyata kevnar a tirkî de gelek caran behsa wê tê kirin û helbestvanan cesaret, hêz û bêserûberiya wî radigihînin. Ji ber vê sedemê di helbestê de paşnavê Rûyinten ji navê xwe zêdetir dihat bikaranîn. Ji ber cihê wî yê girîng di mîtolojiya îranî de bi Ristemê Zal re hatiye berawirdkirin, ji ber şerkeriya wî navê wî wekî "Isfendiyar-ı ma'reke" li gel peyva "ma'reke" (qada şer) hatiye binavkirin. Di pêkhatina "Isfendiyar-ı mihr" de behsa Ristemê Zal tê kirin.

Nîşe
1.Mahmoud Omid-Salar, “Isfandiyār and the Question of His Invulnerability” ("Îsfendiyar û Pirsgirêka Parastinê"), Iran Nameh, I/2, Washington 1983, rûpel: 254-281.
2.Ferheng-i Fârsî Muhammed Muîn, Ferheng-i Fârsî, I-VI, Tahran 1342 hş.
3.Nurettin Albayrak, TDV Ansîklopediya Îslamê, berg: 22, rûpel: 511-512

Mîtolojiya îranî
Karakterên Şahnameyê
Mîtolojiya Farisî
Uzun Hasan

Uzun Hasan, ( Osmanî : اوزون حسن; Azerî: , Farisî:   ); (z. 1423 - m. 6'ê Rêbendanê 1478) Mîrekî Akkoyunlu bû û di navbera salên 1453-1478'an de li erdnîgariya îroyîn Îran, Iraq, Azerbaycan, Ermenistan û beşek ji Tirkiyeyê desthilatdarî kir.

Salên Desthilatdariyê 

Ew neviyê Kara Yuluk Osman Beg bû, ku Tîmûr tayîn kir li Diyarbekir, Mêrdîn, Sêwas, Riha û Erzinganê û Mîrê Aqqoyûnîmiyan Cîhan Şah (1467) têk bir. Împeratorê Trebzonê IV. Wî hewl da ku vê dewletê bixe bin parastina xwe bi Despina Xatûn (Theodora Megali Komnini) keça Ioannis re zewicî. Di sala 1453an de li Diyarbekirê bû serokê dewletê, Karakoyunlular û neviyê Tîmûr têk bir, sînorên dewleta xwe ber bi başûr ve berfireh kir û di sala 1466an de Tebrîz kir paytext.

Berfirehkirina sînorên xwe û bi destxistina hêzeke wisa Uzun Hasan bi Osmaniyan re rû bi rû anî. Pevçûnên di navbera Akkoyunluyan û Osmaniyan de di dema kampanya Fatih Siltan Mehmed a li dijî Împeratoriya Trebzonê de dest pê kir. Uzun Hasan jî bi keça Împeratorê Trebzonê re zewicî bû û ji bo rawestandina artêşa osmanî hêz şand Trebzonê. Artêşa Osmanî ya di bin fermandariya Gedîk Ehmed Paşa de ji van hêzan têk şikest. Fatîh piştî ku di sala 1461'an de Trebzon bi dest xist, li dijî Aqqoyûniyan derket operasyonê. Tevî ku Uzun Hasan qezenc Şerê Meletiyê di 1473, wî nehişt ku derbeyên giran li dijî Fatih di Şerê Otlukbeli. Piştî vê têkçûnê hêza xwe ya siyasî û leşkerî di nav axa xwe de heta asteke mezin winda kir. Lê Uzun Hasan di sala 1474-1478 de êrîşî Gurcistanê kir. Tsar VI di 1477 de Gurcistanê Li gor peymana ku bi Bagrat re hat kirin , Rojhilatê Gurcistanê ku Tbîlîs jî di nav de bû, ket bin desthilatdariya Aqqoyûniyan. Piştî mirina Uzun Hasan di sala 1478an de, şerên ji bo textê di navbera kurên wî de, Dewleta Aqqoyûniyan qels kir.

Keça Uzun Hasan, Alemşah Halîme Begûm dê bibe diya Şah Îsmaîl ê mîrê dewleta Sefewî. Heft kurên Uzun Hasan hebûn: Uğurlu Mehmet Beg, Halîl Mîrza, Maksud Beg, Yakub Beg, Masih Beg, Yusuf Beg û Zeynel Beg.

Çavkanî 

 Woods E. John. Konfederasyona Eşîrên Aqqoyunlu, Împaratoriya. Zanîngeha Chicagoyê. 1976
 Ozhan Ozturk . Derya Reş: Ferhenga Ansîklopedî. 2nd. Çerm. Weşanxaneya Heyamola. Stenbol. 2005. ISBN 975-6121-00-9 .
Mirin 1478
Jidayikbûn 1423
Category:Rêveberên Akkoyunlu
Hoodwinked!

Hoodwinked! fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2005ê de ji aliyê Cory Edwards ve hatiye hênandin. Tê de Anne Hathaway, Glenn Close, Jim Belushi, Patrick Warburton, Anthony Anderson, David Ogden Stiers, Xzibit, Chazz Palminteri û Andy Dick xwedî rolên sereke ne.

Lîstikvanên fîlm 

 Anne Hathaway bi navê Red Puckett
 Glenn Close bi navê Granny Abigail Puckett
 Jim Belushi bi navê Kirk, the Woodsman
 Patrick Warburton bi navê Wolf W. Wolf
 Anthony Anderson bi navê Det. Bill Stork
 David Ogden Stiers bi navê Det. Nicky Flippers
 Xzibit bi navê Chief Ted Grizzly
 Chazz Palminteri bi navê Woolworth
 Andy Dick bi navê Boingo
 Cory Edwards bi navê Twitchy
 Benjy Gaither bi navê Japeth the Goat
 Ken Marino bi navê Raccoon Jerry
 Tom Kenny bi navê Tommy
 Preston Stutzman bi navê Timmy
 Tony Leech bi navê Glen
 Joshua J. Greene bi navê Jimmy Lizard
 Mark Primiano bi navê 2-Tone
 Kevin Michael Richardson bi navê P-Biggie
 Tara Strong bi navê Zorra
 Tye Edwards bi navê Dolph
 Kathryn J. Lovegren bi navê Quill

Çavkanî

Girêdanên derve 

 

Fîlmên 2005an
Anîmasyon
Fîlmên amerîkî
Nesrîn Rojkan

Nesrîn Rojkan (jdb. Tetwan, Bakurê Kurdistanê), mamoste, wergêr û nivîskareke kurd e. Ew li Swêdê dijî û seroka Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye.

Di 2021ê de wê deh çîrokên Hans Christian Andersen wergerandin bo kurdî. Di rojname û kovaran de gotaran û hevpeyvînan dinivîse.

Keça nivîskar Mele Îsmet e.

Sala 2023 pênc çîrokên Oscar Wilde ji Ingilizî wergerande bo kurmancî.

Çavkanî 

Wergêrên kurd
Nivîskarên kurd
Kurdên Swêdê
Protozoolojî

Protozoolojî, şaxê zoolojîyê ye ku bi protozoan re mijûl dibe. taybetmendiyên morfolojî û dewreyên jiyanê protozoan lêkolîn dike.

Protozoolojî lêkolîna protozoayan e, ku protîstên "wek ajala" (ango tevger û heterotrofîk) ne. Protozoa wekî binê protîsta têne hesibandin. Ew zîndewerên azad in ku hema hema li her jîngehekê têne dîtin. Hemî mirovan di laşê wan de protozoayên zindî hene, û dibe ku gelek di dema jiyana xwe de bi yek an çend kesan vegirtî bûye.

Anton van Leeuwenhoek yekem kes bû ku protozoa bi mîkroskopa ku xwe çêkirî vedît. Peyv ji bo pêşveçûna têgihîştina têkiliyên pevçûn ên eukaryotan ve hatî destnîşan kirin. Wek mînak, "Komeleya Protozoologan", ku di sala 1947-an de hate damezrandin, di sala 2005-an de wekî "Civaka Navneteweyî ya Protîstologan" hate guhartin. Lêbelê, ev têgeh nikare wekî şaxek zoolojîyê were binav kirin ji ber ku ew gelek afirîdên ne-ajal dihewîne.

Etîmolojî 
Yewnanî: πρῶτος-prôtos "yekem" û ζῶα-zôa pirjimarê ζῶον-zôon "ajal", λόγος-logos "zanîn, zanist".

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî
Biyolojî
Zoolojî 
Protozoolojî

Çavkanî 

Zanist 
Beşên zanistê
Zoolojî
Protozoolojî
ABBA

ABBA komek ji komên popê yên swêdî bû ku di destpêka salên 1970'î de li Stockholmê (Swêd) derket û bi taybetî di navbera salên 1974-1980'an de gelek bi nav û deng bû. Kom ji çar endaman pêk dihat: Agnetha Fältskog, Anni-Frid Lyngstad, Björn Ulvaeus û Benny Andersson. Komê di navbera 1973 û 2021'î de li Swêdî 9 albûmên studyoyê (LP) û 73 singles (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin.

Albumên komê û dîskografî 

 Ring Ring (1973)
 Waterloo (1974)
 ABBA (1975)
 Arrival (1976)
 The Album (1978)
 Voulez-Vous (1979)
 Super Trouper (1980)
 The Visitors (1981)
 Voyage (2021)

Çavkanî 

Komên muzîkê
Meşale Tolu

Meşale Tolu Çorlu (* 1984 li Ulmê , Almanya  bi navê Meşale Tolu) rojnamevan û wergêreke kurd e. Di nîvê gulana 2017’an de ji raya giştî re hat ragihandin ku di dawiya nîsana 2017an de di çarçoveya xebatên xwe yên çapemeniyê de bêyî ku rayedarên Alman bên agahdarkirin li Tirkiyeyê hatiye girtin. Çarenûsa wê û rojnamevanên din ên li Tirkiyeyê girtî ne, mijara ragihandin û xebatên dîplomatîk e. Dadgehkirina wê di 11ê Cotmeha 2017an de dest pê kir.

Di 18'ê Kanûna 2017'an de bi merc ji girtîgehê hat berdan. Di sala 2018an de Meşale Tolu û hevjînê wê Suat Çorlu karîbûn ji Tirkiyê derkevin Almanyayê. Di Çileya 2022’an de Tolu û mêrê wê ji aliyê dadgeha Stenbolê ve hatin berdan.

Jiyan 
Meşale Tolu li Ulmê mezin bû û Abitura xwe li Lîseya Anna Essinger li wir derbas kir. Deh sal beriya ku ew ji dayik bibe, bavê wê, mekanîkê otomobîlan Elî Riza Tolu, li pey dê û bavê xwe çûbû, yên ku berî çend salan li Ulmê diman. Malbata Tolu bi eslê xwe kurd e. Diya wê di sala 1990'î de dema ku li Tirkiyeyê betlaneyê bû di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Tolu li zanîngeha Goethe ya Frankfurt am Mainê li dibistanên amadeyî dersên etîk û spanî xwend. Di sala 2007an de hemwelatîbûna Almanyayê wergirt û di heman demê de dev ji hemwelatiya Tirkiyê berda.Di dawiya sala 2014an de Tolu û mêrê xwe Suat Çorlu bûn dê û bavên kurekî.

Ji sala 2014an vir ve ji bo radyoya taybet Özgür Radyo ya Stenbolê nûçegîhanî dike. Kanal piştî hewldana derbeyê ya Tîrmeha 2016’an bi biryarnameya hikûmetê hate girtin. Her wiha di ajansa nûçeyan a ETHA'yê de wergerî dikir, li gorî parêzer Kader Tonc û birayê wê Huseyîn Tolu, beriya ku were girtin tenê car caran diçû Tirkiyeyê û karê wergêr û nûçegihaniyê dikir. Berî girtina wê, bi qasî sê mehan ew li Tirkiyê bû.

Çavkanî 

Wergêrên kurd
Rojnamevanên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1984
Mirovên zindî
Gola Nazikê

Gola Nazikê, goleke ava şirîn e ku li parêzgeha Bidlîs a Bakurê Kurdistanê ye.  Gol li parlela bakur 38,855547°B û li 42,286783°E dirêjahiya rojhilat de ye. Gola Nazikê 1816 mêtre ji asta deryayê bilind e. Rûava golê 44.5 km² ye û kûrahiya golê ya herî zêde 50 mêtre ye. 

Ji ber ku ava golê şêrîn û ji hêla xurdemeniyê ve dewlemend e, di golê de gelek cûreya Masî ya Masîpank têne hilberandin û karê masîgeriyê li golê tê kirin. Ji xeynî vî cureya Masiyê masîyekî bi navê qoçût di golê de heye.

Afirîna golê
Gola Nazikê yek ji golên volkanîkî ye  ku di encamên teqînên volkanîkî de rê ber avê hatiye girtin çêbûye. Golên volkanîkî bi girtina eniyên geliyan di encama teqînên volkanan  de çêdibin.  Ava Gola Nazikê ava şîrîn e û  gol bi çeman, ava berfê ya biharê û bi ava baranê tê xwedîkirin.

Erdnîgarî 
Gola Nazikê 16 de km li bakurê rojava ye navçeya Xelatê ye û rûbera wê 44.5 km² ye.

Jiyana xwezayî

Fauna
Li herêmê û derdora wê golê 4 cureyên ajalên xişok hatine tesbîtkirin. Xeyn jivan 2 ajalên cureyên amfîbîyan û 5 cureyên ajalên guhandar li ser golê û peravê hatine dîtin. Di golê de 4 cureyên masiyan dijîn. Li herêma derdora golê 63 cureyên çûkan hatine dîtin. Yek ji wan cûreyên çûkan jibo hebûna xwe di kategoriya xetereyî de ye.

Flora
Nebatên gihayê golê ku ji hêla mirovên hatine çandin û zêdekirin serdest e. Li deverên rojhilat û rojavayê herêmê komên qamîşên piçûk hene. Li gundan û li herêmên başûr darên Bî (dar) têne dîtin. Li herêma derdora golê cûreyên  babetên giha wekî Polygonum amphibium, Butomus umbellatus, Schoenoplectus lacustris subsp.  Tabernaemontani, Phragmites australis, û di nebatên avî de Potamogeton lucens û P. perfoliatus hatine dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve

Golên Kurdistanê
Golên Bakurê Kurdistanê
Golên Tirkiyeyê
Hokkabaz (fîlm)

Hokkabaz fîlmeke dirêj e ku ji aliyê Cem Yilmaz ve hatiye nivîsandin û derhêneriya wê jî Ali Taner Baltacı ye. Fîlm dema ku li ser gerê ne, serpêhatiyên hoqebaz (Îskender) û alîkarê wî (Maradona) vedibêje.

Mijar 
Îskender ku ji zarokatiya xwe ve bi sêhrbazê re eleqedar e, bi israr îdia dike ku ew sêhrbaz e, lê ji bilî hevalê wî yê nêzîk Maradona kes vê yekê qebûl nake û bi heqaret dibêjin ku ew efsûnkar e. Bavê Îskender , Saît, efserekî kevnar ê Qibrisê yê teqawîtbûyî, jî qet qîmet nedaye kurê xwe, ji ber ku ew jî bi karê kurê xwe serbilind nabe.

Ji ber sedemên zordar, dudoyên ku wek ku ji Stenbolê direvin, neçar man ku biçin gerê, Saît jî bi xwe re bibin. Her çend bav û kur bi saya vê gerê piçekî nêzikî hev bibin jî, bûyerên balkêş ên ku dê biqewimin dê bibe sedem ku her tişt ber bi rêyek din ve biçe.

Lîstikvan 

 Cem Yilmaz (Îskender Tünaydın)
 Mazhar Alanson (Sait Tünaydın)
 Özlem Tekin (Fatma Nur Gaye Türksönmez)
 Tuna Orhan (Maradona - Orhan Direk)
 Tuncer Salman (Aslan Türksönmez)
 Kemal Încî (Cemal Axa)
 Gürgen Oz (Erkut)
 Caner Alkaya (Samidîn)
 Ayçe Abana (Nuran Denizgün)
 Bahtiyar Engin (Gazanfer Denizgün)
 Ozan Uygun (Îskender 8 salî)
 Onuryay Evrentan (Sîbel)
 Suat Onen (Doktor)
 Selîm Erdogan (Sabahattîn)
 Gamze Demirbilek (Aynur)
 Sennur Kaya (Emîne)
 Ali Saribas (Mandaci Ali)
 Orhan Eskin
 Mufit Aytekin
 Ezgî Mola (Hemşîre)
 Metin Keçeci (Şivan)
 Can Yilmaz (Ophthalmologist)
 Suat Onen (Doktor)
 Seyhan Kaya (Polîs)
 Fevzi Müftüoğlu (Şagirtê Beqalê)
 Baran Akpinar (Roja Deryaya Baran)
 Bengisu Özkaya (Ece Denizgün)
 Şinasi Yurtsever (Jenderme)
 Tevfik Yapici (Master Ellez)
 Funda Cansever
 Levent İntepe (Jenderme)
 Bahrî Beyat
 İpek Bilgin

Xelat 

 18. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê , Xelata Pêşbaziya Fîlmên Dirêj a Neteweyî ya "Lîstikvanê Nû yê Sozdar" ( Tuna Orhan )

Girêdanên Derve 
Malpera Fermî
Fîlmên 2006an
Occitanie (herêm)

Occitanie  herêmeke li Fransayê ye. Ev herêm di 1ê çileya 2016an de hatiye avakirin. Nifûsa vê herêmê 5973969 milyon e.
Oksîtanya (herêm)
Herêmên Fransayê
Spongîolojî

Spongîolojî, porîferolojî yan jî lûfnasî şaxê zoolojîyê ye ku li lûfan (porifera) gercust û lêkolîn dike.

Lûfên ku ajalên bêmovik in, li binê avê bi zinaran, qalikên ajalan an jî li erdê disekinin. Lûf avê dikişîne û parzûn dike, bi vî awayî avê paqij dike. Paşê ew mîkroorganîzmayên di nav wan de asê mane jî dixwin. Ew dikarin bi pirbûna zayendî an pirbûna nezayendî zêde bibin. Weki din lûfên ku heterotrof in ji hêla mirovan û hin delfînan ve têne bikar anîn. Wekî din jî, lûf ajalên xwedî potansiyela bijîjkî ne di dermankirina gelek warên wekî penceşêr, tumor, vîrus û bakteriyan de. Zanistvanan dixwazin ku li va nexweşîyan da lûfa bikar bînin.

Etîmolojî 
Yewnanî; σπόγγος-spongos "lûf",  λόγος-logos "zanîn, zanist"

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî 
Zoolojî 
Spongîolojî

Spongîologên Girîng 
 Céline Allewaert
 Patricia Bergquist
 James Scott Bowerbank
 Maurice Burton
 Henry John Carter
 Max Walker de Laubenfels
 Arthur Dendy
 Édouard Placide Duchassaing de Fontbressin
 Randolph Kirkpatrick
 Robert J. Lendlmayer von Lendenfeld
 Edward Alfred Minchin
 Giovanni Domenico Nardo
 Eduard Oscar Schmidt
 Émile Topsent

Çavkanî
Snowdrop

Snowdrop (bi koreyî: 설강화, Seolganghwa) rêzefîlmekî televîzyona Koreya Başûr e ku tê de Jung Hae-in, Jisoo, Yoo In-na, Jang Seung-jo, Yoon Se-ah, Kim Hye-yoon û Jung Yoo-jin dilîzin. Rêzefîlm ji 18ê Kanûna Paşiyê 2021ê dest pê dike her Şemî û Yekşem di 22:00 de li ser JTBC tê weşandin.

Lîstikvan 
 Jung Hae-in - Im Soo-ho / Ri Tae-san
 Kim Ji-soo - Eun Young-ro
 Yoo In-na - Kang Chung-ya
 Jang Seung-jo - Lee Kang-moo
 Yoon Se-ah - Pi Seung-hee
 Kim Hye-yoon - Kye Boon-ok
 Jung Yoo-jin - Jang Han-na

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperra fermî (bi korêyî)
 Snowdrop - IMDB (bi inglîzî)

Rêzefîlmên Koreya Başûr
Normandî

'''Normandî''' () herêmeke Fransa ye. Bi eslê xwe ji peyva "mêrê bakur" di çend zimanên Skandînavî ye. Ew yek ji 18 herêmên Fransa ye. Ev herêm ji hêla 5 parêzgehan ve hat dabeş kirin: Calvados, Eure, Manche, Orne û Seine-Maritime.

Herêmên Fransayê
Hetîketî

Hetîketî ( sernavê resen Disgrace) romaneke John M. Coetzee ye ku di sala 1999an de hatiye çapkirin, Xelata Man Booker wergirtiye. Herwiha 4 sal piştî weşana wê nivîskar Xelata Nobelê ya Wêjeyê jî wergirtiye.

Wergera kurdî 
Wergêrê kurd Ciwanmerd Kulek di sala 2010ê de vê kitêbê wergerand bo kurdî. Kitêb ji Weşanên Avestayê derket.

Çavkanî
Aya Nakamura

Aya Coco Danioko, (; ), bi navê xwe ya şanoyî wek Aya Nakamura ( ) tê naskirin , ku hunermedekî popa Malî yên Fransayê ye. Ew di strana xwe ya bi navê "Djadja" zêdetir tê naskirin.

Ew li bajarê Bamako ya welatê Malî jidayikbû û bi malbata xwe re koçî Fransa kir, ku li bajarê Fransayê ya Aulnay-sous-Bois mezin bû. Ew ji malbatekî griot (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li La Courneuve li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera Hiro Nakamura ya NBC bi çîroka zanistî drama rêzefîlm destpêkir.

Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê  ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser YouTube bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper Fababy "Love d'un voyou" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî Davido vekir.

Dîskografî

Albûm

Stranên yekane

Taybetmendî 

*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.

Stranên din yên nexşandî

Xelat û Namzetkirin

Çavkanî 

Hunermendên fransî
Mirovên zindî
Hauts-de-France

Hauts-de-France herêmêkî li bakurê Fransa ye, ku yek ji 18 herêmên wî ye. Parêzgehên (departman) wî wekî Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais û Somme ye û bi giranî bi herêma dîrokî ya Pîkardî û Nord-Pas-de-Calais re têkildar e. Rûbera vî herêmê bi qasî 31.813 km² ye. Gelhe ya vî herêmê ji 6.004.947 mîlyon kesan e.

Erdnîgarî 
Herêm ji zêdetirî 31.813 km2 (12,283 sq mi) rûberek digire. Li bakur-rojhilatê wî welatê Belçîka (Flanders û Wallonya), li bakur Deryaya Bakur, li rojava Kanala English, hem jî li rojhilat-başûr-rojhilat bi herêmên fransî Grand Est, li başûr bi Île-de-France re hevsînor e. Normandî li rojava-başûr e. Ew bi Keyaniya Yekbûyî ve bi Tunela Channelê ve girêdayî ye.

Departman

Departmanên herêmê 
Hauts-de-France ji pênc beşan pêk tê: Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, û Somme.

Civakên sereke 

 Lille (227,560; parêzgeha herêmê; derdora 1.5 mîlyon niştecîhan malek e)
 Amiens (133,448)
 Roubaix (94,713)
 Tourcoing (91,923)
 Dunkirk (90,995)
 Calais (72,589)
 Villeneuve-d'Ascq (62,308)
 Saint-Quentin (55,978)
 Beauvais (54,289)
 Valenciennes (42,691)

Dîmenên Bajaran
Grand Est

Grand Est (; ), herêmeke li bakur-rojhilatê Fransa ye, ku di  de ji xaka herêmên berê wekî Elsass (Alsace), Lothringen (Lorraine) û Champagne-Ardenne hatiye afirandin. 

Herêm li ser sê hewzên avê (Çemê Seine, Meuse û Reyn) rûdine, bi rûbera 57,433 km2 (22,175 mîl çargoşe), pêncemîn herî mezin a Fransa ye; ew du rêze çiya (Vosges û Ardennes) dihewîne. Sînorên wî bi Belçîka, Lûksembûrg, Almanya û Swîsre ve parve dike. Di sala 2017an de, nifûsa wî bi qasî 5,549,586 mîlyon kesan bû. Parêzgeh û bajarê herî mezin Strasbourg e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Herêmên Fransayê
ISO 3166-2:FR

Herêm

Departmen 

Departementên Fransayê
ISO 3166-2
Herêmên Fransayê
Prefektorî (Fransa)

Li Fransayê, prefektorî () navçeya îdarî ya walî, yanî tê wateya departmen. Peyv di heman demê de paytexta departmenê, desthilata xwe ya îdarî û avahiya îdarî wekî cîhê fermî destnîşan dike.

Di dewleta unîter a Fransayê de, prefektorê ji Wezareta Karên Hundir a Parîsê re radigihîne. Berpirsiyarê îdarî yê departmenê prefekt e. Yekîneyên avahîsaziyê ya bingehîn arrondîsement (navçe) ye, ku ji hêla jêr-prefektorî ve tê rêvebirin eger komun (bi fransî: commune) bixwe prefektor nebe. Prefektorê paytexta herêmekî wekî jî prefektorê paytexta ew herêmê ye. 

Yekîneyên îdarî ya prefektorê saziyek e, ku di dema konsolosxaneya Napoleon Bonaparte de hatî çêkirin û heta roja îro maye. 

Îro li Fransayê 100 prefektor hene. Îstîsnayek ji herêma mezin a Parîsê ye, ku prefektorê polîs ji bo beşên Parîs (hejmara 75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) bihevre têne kom kirin. Lêbelê sê beşên paşîn ên hatine behs kirin hîn jî bajarokê xwe yê sereke jî wekî prefektor tê binav kirin:

 92 (Hauts-de-Seine): Nanterre
 93 (Seine-Saint-Denis): Bobigny
 94 (Val-de-Marne): Créteil
Darius Winzer

Darius Winzer (jdb. 14ê reşemiyê 1973 li Gimgimê, Mûş ,Bakurê Kurdistanê) derûnnasekî kurd û alman e. Damezrînerê akademiya derûnnasî û şêwirmendiya navçandî Derûn Akademîyê ye.

Çavkanî 
 https://www.youtube.com/watch?v=hEwwzckj4Kc (Çavkanî bo jînenîgariya wî)
 https://www.youtube.com/watch?v=S4ivKmmKdwI (Li ser damezrandina Derûn Akademî)
 https://www.youtube.com/watch?v=3NxDmP9ON9M (Li ser mobbîngê, Rodîn Medya)
 https://www.youtube.com/watch?v=cY9suYKBtoU (Li hember kurdan şerê psîkolojîk, Radyo Aştî)
 https://psychologykurdi.wordpress.com/2017/01/19/24/ (Darius Winzer, gotara "EMDR di Terapiya NSPTê de", Psychology Kurdî, hejmara 2.)
 https://psychologykurdi.wordpress.com/2018/01/20/hejmar-3-ji-editoryaye/ ("Şîn û Şîna Normal", Psychology Kurdî, hejmara 3.)
 https://psychologykurdi.wordpress.com/2018/01/20/hejmar-4-ji-editoryaye/ ("Li ser zimanê zikmakî", Psychology Kurdî, hejmara 4.)
 https://www.yolculukhaber.net/ilk-kurtce-psikoloji-dergisi-psychology-kurdinin-3-sayisi-cikti 
 https://psychologykurdi.wordpress.com/2017/01/19/24/
 https://twitter.com/Darius_Winzer
 https://www.facebook.com/psychologykurdi/photos/mob%C3%AEngder%C3%BBnnas-darius-winzerpsychologykurd%C3%AEpsychologykurd%C3%AEkovarder%C3%BBnnas%C3%AEkovarade/502779803451206/?paipv=0&eav=AfaUD-ZI21_KIsFyirjVxvAptOnuuitOoSnump0tTBlTC2KCDbYIfk_kyhqNgE00MsA&_rdr (li ser Mobîngê, Psychology Kurdî hejmara 5.)
 https://www.batmansonsoz.net/haber/avrupa-ya-giden-mezopotamya-insani-neler-yasiyor-45724.html (Hevpeyvîn bi rojnameya Sonsöz a Êlihê re, zimanê tirkî)
 https://silo.tips/download/2-die-grnder-von-refugio-verabschieden-sich-warum-sich-die-arbeit-von-refugio-vs (Salnameya sala 2013 a Refugio, bi almanî)
Psîkologên kurd
Bourgogne-Franche-Comté

Bourgogne-Franche-Comté (; , bi kurte BFC Arpitan: Borgogne-Franche-Comtât) herêmekî li Rojhilatê Fransa ye, ku di sala 2014'an de bi reforma erdî ya herêmên fransî ji yekbûna Burgundy û Franche-Comté hate afirandin. Herêma nû di 1'ê Çile 2016'an de, piştî hilbijartinên herêmî yên Kanûn 2015, bi 100 endaman ji bo Encûmena Herêmî ya Bourgogne-Franche-Comté hatin hilbijartin. 

Herêm bi rûbarekî  û ji heşt Departmenên Fransayê pêk tê; di sala 2017'an de nifûsa vî herêmê 2,811,423 mîlyon kesan bû. 

Prefektorî û bajarê wî yê herî mezin Dijon e. Her çiqas Meclîsa herêmî li Besançon rûniştiye, jî Bourgogne-Franche-Comté yek ji du herêmên Fransayê ya Normandî re prefektorê li heman bajarî û meclîsa herêmê rûniştine dike.

Bajar 
Bajarên herî qelebalix ên li herêma Bourgogne-Franche-Comté ev in:

Siyaset

Helwesta siyasî 
Herêma Bourgogne-Franche-Comté li heşt departmenan dabeş dibe:

Encumena Herêmî 
Encamên hilbijartinên encumena herêmê yên 13.12.2015:

 Lîsteya Marie-Guite Dufay (Union de la Gauche ji PS, PRG, EELV û FG): 34,68 % = 402.948 Hilbijêr, 51 Rûniştek
 Lîsteya François Sauvadet (Union de la Droite ji LR, UDI û MoDem): 32,89 % = 382.188 Hilbijêr, 25 Rûniştek
 Lîsteya Sophie Montel (FN): 32,44 % = 376.911 Hilbijêr, 24 Rûniştek

Çavkanî

Herêmên Fransayê
Qîsrî

Qîsrî gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Kemele

Kemele gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Mamşe

Mamşe gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Metare

Metare gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Memlî

Memlî gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Mîre Sure

Mîre Sure gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Nizare

Nizare gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Haybe

Haybe gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Yarîmce, Qere Hesen

Yarîmce gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Qerehesenê
Karwan (albûm)

Kerwan yekem albûma hozan Diyar e. Ev albûm di sala 1992'yan de ji aliyê Hunerkomê ve hatiye derxistin. Di vê albûmê de 12 stran cih digirin...

1 - Îro Roja Welat e (Herine Ceng)

2 - Şehîd Îsmaîl (Kerwan)

3 - Heval Bedran (Bedran Yoldaşim)

4 - Bilbilo (Xerîbo Bilbilo)

5 - Mij û Dûman (Feqiyê Teyran)

6 - Ez Mem im

7 - Lorîka Min

8 - Hoy Li Minê (Ser Çiyayên Me)

9 - Rabe

10 - Dilo Cano

11 - Xortê Kurdim

12 - Heval Lawko
Mam Zekî (albûm)

Mam Zekî yek ji albûma hozan Diyar e ku di 24'ê Çileya 2022'yan de hatiye belav kirin. Di albûmê de 12 stran hene.

1 - Mam Zekî

2 - Ûrmiye

3 - Dêrsima Min

4 - Insan Nebû Mirov

5 - Xewn

6 - Birin Birin

7 - Ez Koçerim

8 - Şêladizê

9 - Bûka Malê 

10 - Emrêm Bûrî

11 - Erê Sêvê

12 - Bîr Nakim
Kela Dimdim (albûm)

Kela Dimdimê, albûmeke Hozan Diyar e ku di sala 2017an de ji aliyê Kom Muzîk ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 22 stran hene.

Stranên albûmê 
1 - Dayîka Min

2 - Kewlî

3 - Kela Dimdimê

4 - Sewliya Min

5 - Hîv Zerê

6 - Direne Direne Kazanacagiz

7 - Baran Barî

8 - Torê Naleno

9 - Giden Kuşlar

10 - Keçika Pulurê

11 - Narînê

12 - Eman Rindê Eman

13 - Rabe Rindê

14 - Derîko

15 - Dîdem Yar

16 - Yetiş Piro

17 - Min Dîlan Kir

18 - Ax Welatêm

19 - Leyla Xanê

20 - Biveso Xozat

21 - Gelhat

22 - Warê Me
Natirsim (albûm)

Natirsim, albûma Hozan Diyar e ku di sala 2008an de ji aliyê Kom Muzîk ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 14 stran hene.

Stranên albûmê 
1 - Gundê Me

2 - Natirsim

3 - Keçika Metê

4 - Çiyayê Nûrhaq

5 - Ax Lê Dayê

6 - Zalim Yarê

7 - Nikarim Bi Vî Dilî

8 - Lê Lê Bêmal

9 - Yar Nakene

10 - Meverve Zeriya Min

11 - Piro

12 - Husna

13 - De Were

14 - Tu Nehatî
Dema azadî (albûm)

Dema azadî albûmeke Hozan Diyar e. Di sala 2013an de ji aliyê Koma Muzîkê ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 14 stran hene.

Stranên albûmê 
1 - Zindanên Îranê

2 - Kanî

3 - Dema Azadî

4 - Way Bedlîsê

5 - Rindê

6 - Dûrim

7 - Newroz

8 - Leylê

9 - Dêrsim Mire Beso

10 - Gundê Hember

11 - Xalo

12 - Zû Were

13 - Yarê Yarê

14 - Yar Wezo
Ax û dayîk (albûm)

Ax û dayîk albûmeke Hozan Diyar e ku di sala 2015an de ji aliyê Kom Muzîkê ve hatiye belavkirin. Di albûmê de deh stran hene.

Stranên albûmê 
 Tirsim Dayê
 Menal Dayê
 Dilê Min
 Dakila Min
 Dayê Wella Nabe
 Dayê Dayê
 Sen Küçüksün
 Ax Lê Dayê
 Lê Lê Dayê
 Birîndarê Dayê

Çavkanî

Albûmên kurdî
Hormona handerê tenê zer

Hormona handerê tenê zer (bi înglîzî: luteinizing hormone(LH)) hormonek gonadotropî ye, ji hîpofîza pêş a mê û nêran tê derdan û hêkdank û gun ji xwe re dike armanc.

Kurtenavê hormona handerê tenê zer “LH” ye. Di destpêkê de ji zanyaran wetrê LH tenê di laşê mêyan de tê berhemkirin û bandor li ser çêbûna tenê zer dike. Loma ji ber erkê wê ya di laşê mêyan de, ev hormon wekî hormona handerê tenê zer hatiyê navkirin. Îro êdî em dizanin dama mirov dikeve temenê pêgihîştinê, LH di laşê mê û nêran detê berhemkirin.

Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (bi înglîzî: gonadotropin-releasing hormone (GnRH)) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş LH tê berhemkirin û derdan.

Pêkhate 

Hormonên ko çalakiya hêkdank û gunan han dikin û rêk dixin, wekî hormonên gonadotropîn tên navkirin. LH û FSH hormonên gonadotropîn in.LH ji polîpeptîdan û koma karbohîdratê pêk tê ango LH hormonek glîkoproteînî ye. LH jî wekî mîna FSH ji du beşan pêk te, glîkoproteîna-α û glîkoproteîna-β. Polîpeptîda-α ji 89 asîdên amînî, polîpeptîda-β jî ji 115 asîdên amînî pêk tê.

Di laşê mêyan de 
LH perisîna tenê zer (bi latînî: corpus luteum) han dide. Ji tenê zer hormona êstrocen, procesteron û înhîbîn tên derdan.Her ko xaneya hêkê di çikildanê de diperise, xaneyên çikildanê hê pirtir ji hormona êstrocen der didin. Zêdebûna rêjeya êstrocena xwînê, li ser hîpotalamus û hîpofîzê bandorek paşaragihandina erenî dike, Ji hîpofîzê bi mêjerek zedê LH tê derdan, di xwînê de asta LH ji nişkê ve zê dibe. Ji ber zêdebûna asta LHyê, çikildan diqelişe, xaneya hêkê ji hêkdankê der dikeve û derbasê coga hêkê dibe. Ji wê gavê şûnve paşargîhandina erenî bi dawî dibe. Piştî hêkdanê (bi înglîzî: ovulation), paşmayîyên çikildanê di hêkdankê de dimînin û diguherên bo tenê zer. Ji tenê zer procestron û êstrocen tê derdan evan hormonan bi paşaragihandina neyînî derdana LH û FSHyê kêm dikin.

Di laşê nêran de 
LH di gunan de xaneyên Sertoli han dike bo derdana testosteronê, testosteron giring e ji bo perisîna sperman û peydabûna sîfetên zayendî yên duyem.

Di gunan de xaneyên Leydig heye. Xaneyên Leydig di navbera spermeborrîkeyan de cih digirin. LH bi wergirên xaneyê leydig girê dibe û derdana testosteronê rêk dixe. Loma di nêran de li dewsa LH, hin caran “hormona handerê xaneyên navber” (bi înglîzî:i ntersti-tial cell stimulating hormone (ICSH))tê bikaranîn. Testosteron jî bi paşragihandina erenî û neyînî berhemanîn û derdana LH û FSHyê rêk dixe.

Dema rêjeya testosteron di xwînê de kêm be, çalakiya hîpotalamus û hîpofîzê zêde dibe bo derdana FSH û LHyê, her ko LH zêde dibe di xaneyên leydig de berhemanîna testosteron zêde dibe. Bi zêdebûna rêjeya testosteronê, rê li ber berhemanîna LH Û FSH tê girtin. Bi vî awayê hormonên testosteron û LH rêjeya hev rêk dixin.

Çavkanî 

Biyolojî
Hormon
Şahciwana Kurdistanê

Şahciwana Kurdistanê, (bi îngilîzî: Miss Kurdistan) pêşbirkeke neteweyî ya ji bo jinên ciwan ên Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê tê lidarxistin. Pêşbirk di sala 2012an de li Hewlêrê  hate damezrandin, yekem xelata Şahciwana Kurdistanê Şênê Ezîz Ako wergirtiye. Pêşbirkvana ku wek bedewa salê tê hilbijartin peymanek jêre tê îmzekirin û bi vî peymanê salekê li seranserê Kurdistanê li welatên din ên cîhanê tê wezîfedarkirin. Ji xeynî karê wê, jina ku wekê bedewa salê hate hilbijartin di heman demê de ji bo tevahiya serdestiya xwe yarmetiyek dravê jî distîne.

Xelatgir

Xelatên taybet

Çavkanî 
Çanda kurdî
Avabûnên 2012an li Başûrê Kurdistanê
Pêşbaziyên bedewîtiyê li Iraqê
Mahlagha Jaberi

Mahlaqa Jaberi Dashstani  (bi farisî: Mahlaqa Jaberi Dashstani), ku bi navê Aisha Unique jî tê naskirin, modeleke Îranî-Amerîkî ye.
Grand Theft Auto V

Grand Theft Auto V lîstikeke aksiyon-serpêhatî ye ya sala 2013an ku ji aliyê Rockstar Games hatiye çêkirin. Ew di rêzelîstika Grand Theft Auto de sernavê heftem e. Di çiriya pêşîna ê 17ê îlona 2013an de bo Playstation 3 û Xbox 360 hatiye belavkirin û di 14ê mijdara 2014an de bo Playstation 4 û Xbox One.

Girêdanên derve 

 

Lîstikên komputerê
Toy Story

Toy Story fîlmekî anîmasyonî yê di sala 1995ê de ji aliyê John Lasseter ve hatiye hênandin. Tê de Tom Hanks, Tim Allen, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jim Varney, Annie Potts, R. Lee Ermey, John Morris, Laurie Metcalf û Erik von Detten xwedî rolên sereke ne.

Lîstikvanên fîlm 

 Tom Hanks bi navê Woody
 Tim Allen bi navê Buzz Lightyear
 Don Rickles bi navê Mr. Potato Head
 Jim Varney bi navê Slinky Dog
 Wallace Shawn bi navê Rex
 John Ratzenberger bi navê Hamm
 Annie Potts bi navê Bo Peep
 John Morris bi navê Andy Davis
 Erik von Detten bi navê Sid Phillips
 Laurie Metcalf bi navê Mrs. Davis, Andy û Molly's mother.
 R. Lee Ermey bi navê Sergeant
 Sarah Freeman bi navê Hannah Phillips

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 

Fîlmên 1995an
Anîmasyon
Fîlmên amerîkî
Forûma avê ya Mezopotamyayê

Forûma avê ya Mezopotamyayê, (bi tirkî:Mezopotamya su forumu) konferanseke ekolojîk e ku jibo av û pergala ekolojîk a Mezopotamyayê û  rojhilata navîn, tê lidarxistin. Ji welatên cûda yên cîhanê nêzîkê 150 aktivîstên ekolojiyê beşdarê konferansa yekemîn bûye. Konferansa yekemîn di 6-9 (3 roj) nîsana 2019an de li bajarê Silêmaniyê ya Başûrê Kurdistanê hatiye lidarxistin û di konferansa sala 2019an de bandora Bendavan ya neyînî, Bandora neyînî ya dewlatan ku li ser çemên Firat û Dîcleyê heye, hatiyê nîqaş kirin.

Konferansa sala 2019an 
Piştî amadekarîya 2 salan ji alîyê gelek sazîyên ekolojîk ve ku di nav wan de Kampanya Parastina Dîcle yê û Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê jî heye, li Zanîngeha Silêmanîyeyê di derbarê ekolojiya rojhilata navîn pêşandanên rewşa dawî hate pêşkêşkirin.  Zêdetirî 150 kes ji 15 welatên cuda yên cîhanê beşdarî Konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê bûn ku di nava wan de çalakiyên rengîn ên wekî pêşangehên wêneyan û danezanên muzîkal hate raberî kirin.

Di pêşkêşî û axaftinên li Forma avê ya Mezopotamyayê de polîtîkayên avê yên îmha û îstîsmarê yên ku ji aliyê dewletan ve têne kirin hatin eşkerekirin. Navendên ku van biryarên antîdemokratîk a li ser avê didin ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di axaftinan de polîtîkayên di der barê bikaranîna av û bendavan ku weke amûreke hegemonyayê tê bikaranîn ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di forûmê de alternatîf û pêşniyarên ku li dijî van hemî dijberên sîstema ekolojiyê bê bikaranîn hate  pêşkêşkirin û nîqaşkirin. 1emîn konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê ku 3 roj berxwe da piştî daxuyaniya dawî, biryara konferansa 2emîn jibo ku li bajarê Amedê bê lidarxistin, hate dayîn û konferans bidawî bû.

Çavkanî 

Ekolojî
Seîdê Nado

Seîdê Nado, Bavê Dilşayê, (jdb. 2. berfanbara 1874an li gundê Bostankend, parêzgeha Mûşê, m. 20. adara 1916, di Şerê Kopê de li nêzîkî Kopê) lehengekî kurd e ku li ser wî gelek kilamên dengbêjiyê hene. Kurê Nado kurê Dirbaz kurê Elî Axa yê ji Mala Siwêr e ku ev ji eşîra cibranê ye.

Kirîvê Silîmînê Huto yê Redkî, dostê Cîhangir Axayê Êzîdî ye ku bi hev re li Bêgiriyê li dijî Osmaniyan şer dikin. Seîd bi xayînî tê jehrkirin û dîlgirtin. Bi qasî 4 salan li Taşxaneya Erziromê dimîne. Dema Rûs dikevin Erziromê, zîndan tên valakirin û Seîd bo parastina kurdan pêşmergeyên xwe birêxistin dike.

Di Adara 1916an artêşa wî li dijî 3 artêşan (rûs, ermenî û tirk) şer dike. Di kilamên dengbêjiyê de ev wekî Şerê Kopê tê ziman. Herêmê ji dagirkeran paqij dike û jıyana xwe jidest dide. Roja 20ê adara 1916 jiyana xwe jidest dide û li gundê Melexidran tê veşartin.

Tirk wî wekî peyayê ermeniyan, ermenî jî yê tirkan didin nasandin û gelek derew û bobelatan dixin stûyê wî. Dîroknasên ermeniyan bo wî dibêjin tevlî komkujiya Ermeniyan bûye lê ev derew e lewra Seîd 4 sal bûn di zîndanê de bû. Piştî bidawîbûna komkujiya ermeniyan ji zîndanê derdikeve. Herwiha dibêjin keçikek 14 salî ya ermenî revandiye ev jî derew e lewra dema komkujiyê Seîd 40 salî bû 2 zarokên wî hebûn û di zîndanê de bû.

Bavê Dilşa û Zeko ye. Jina wî Gulnaz Xan e.

Seîdê Nado pesnê xwe bi keça xwe Dilşayê dide. Dilşa jineke pirr şervan bûye bi bavê xwe re tevlî gelek şeran bûye. Nivîskarê tirk Yaşar Kemal gelek caran heyraniya xwe bo Seîdê Nado anîbû ziman.

Sedemê girtinê jî parastina êzîdiyan bû li Bêgiriyê. Ji ber ku li Curnayê ziyaneke mezin dide artêşa Tirkan, rojnameyên Tirkan jê re Curna Deresi Çetesi (çeteyê Çemê Curnayê) û Jurnalli Çete (çeteyê binavûdeng) dibêjin. Gelek dengbêj bêî ku wateya Jurnalli Çete bizanibin, viya wekî Curnali Çetîn bilêvdikin.

Jidayikbûn 1874
Mirin 1916
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kurdên sedsala 19an
Kurdên sedsala 20an
Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kuştiyên cengê
Sıdıka Avar

Sıdıka Avar (jdb 1901, Cihangir, Stenbol, mrn 1979, Stenbol) mamosteyeka mîsyoner a tirk e. Di asîmîlekirina zarokên kurd de cih girtiye. Bi eslê xwe Balkanî bû. Ango devşîrme bû. Di 12 saliya xwe de sêwî dimîne û li baregehên eskerî yên Stenbolê tê xwedîkirin û perwerdekirin.

Perwerdeya sîxurî, operasyonên civakî dibîne. Bi nasnameya mamostetiyê li Kurdistanê, bi taybetî li Dêrsimê sîxuriyê dike. Tevlî Komkujiya Dersimê dibe. Piştî komkujiyê di asîmîlekirina Dêrsimiyan de cihê xwe digire.

Avar jî wekî jina serfermendarê artêşa Romê Ayhan Akkoyunlu, di êşkencekirina keçikên revandî yên Dêrsimiyan de kar dike. Organîzasyona wan keçikan direvand, êşkence dikir û bo destdirêjiyê li serbaz û payebilindên dewletê belavdikirin. Bi vî awayî bi hezaran keçikên Dêrsimî winda bûn, kes aqûbeta wan nizane.

Ataturk jê re li Elezîzê enstîtuyekê çêdike (Elazig Kiz Yatili Enstitüsü). Ev enstîtu bo asîmîlekirin, berhevkirina zarokên Kurd tê bikaranîn. Gelek kes şahîdî kirin ku li vir destdirêjiya zarokan dihatibûye kirin û Siddika Avar jî tevlî wê dibûye. Avarê cure cure êşkence dikiriye, bo mînak zarokan birçî dihîştiye piştre jî cezayên zayendî didabûye.

Li Tirkiyeyê wekî qehremanekî kemalîst, nûjen, mamoste, îdealîst tê nasandin lê di eslê xwe de sîxureka sadîst û kujer bû.

Xizmên wê piştre wê rexne dikin. Di dawiya temenê xwe de her bi dizî jiyana xwe birêvedibir. Di pirtûka xwe ya bi navê "Dağ Çiçeklerim - Kulîlkên min ên çiyayî", Dêrsimî wekî paşverû, nîv-mirov teswîr dikir û çiqas bixwasta jî nedikarî sadîzma xwe veşêre. Bo mînak di pirtûkê de hin caran dibêje "wekî ajalan bûn", "rûyê zarokan ên masûm min tehrîk dikir" hwd.

Nîjadperestên tirk
Bişavtin
Komkujiya Dêrsimê
Jin
Mamoste
Erridupizir

Erridupizir (bi kurdî Erîdupizîr) 2141_2138 BZ: Yekem padişayê Gutî(Kurd) bo ye.

Copy