nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kalemêr û Behr (pirtûk)

Kalemêr û Behr (sernavê resen The Old Man and the Sea) romaneke ku ji hêla nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway ve di sala 1951an de li Cayo Blanco (Kûba) hatî nivîsandin û di sala 1952an de hatî çap kirin. Ew berhema dawîn a sereke ya çîrokî bû ku ji hêla Hemingway ve di dema jiyana wî de hatî çap kirin. Yek ji berhemên wî yên herî navdar, ew çîroka Santiago vedibêje, masîgirekî Kubayî yê kal, yê ku bi marlinek mezin li der û dora Kendavê li beravên Kubayê têdikoşe.

Di sala 1953 de, Kalemêr û Behr  Xelata Pulitzer ji bo Aşopiyê hat xelat kirin, û hem ji hêla   Komîteya hate binav kirin, ku ew di sala 1954an de   Xelata Nobelê ya Wêjeyê  ji Hemingway re xelat kir.

Werger bi Kurdî 
Wergêrê kurd Azad Avci ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê: Kalemêr û Behr wergerand bo kurdî. Pirtûk di sala 2004ê de li weşanxaneya Komal de derket.

Çavkanî 

Pirtûk
Mîrê hungilîskan (rêzefîlm)

The Lord of the Rings  ( Mîrê gustîlan) ji aliyê John Ronald Reuel Tolkien ve  hatiye nivîsandin, ew trîlojiya fîlmê ya Peter Jackson e, ku ji rêze edebiyata fantastîk hatiye adaptekirin.

 Mîrê Hungilîskan: Hevaltiya Hungilîskan (2001)
 Mîrê Hungilîskan: Du Barû (2002)
 Mîrê Hungilîskan: Vegera Qiral (2003)

Girêdanên Derve 

 Malpera fermî       
Fîlmên The Lord of the Rings 
Fîlmên mîtolojîk
Pergala koordînatên erdnîgarî

Pergala koordînatên erdnîgarî bi kurte (PKE) pergalek koordînata spherîkî an jî elipsoidal e, ku ragihandina ji bo pîvana li ser Erdê wekî pozîsyonên dirêjahî û firehî rasterast e. Ew ji hezaran pergalên referansa fezayî têne bikaranîn. Sadetirîn, kevintirîn û herî berfireh tê bikaranîn. Ji bo piraniya bingehek din ava dike. Ligel firehî û dirêjahî pergala hevrêzên karteziyan wek kulmek koordînat pêk tînin. Pergala hevrêziya erdnîgarî ne kartîzî ye ji ber ku pîvan goşe ne û ne li ser rûxeyek plankirî ne.
Kartografî
Axceme Meşhed

Axceme Meşhed gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Hecî Mûsa Beg

Hecî Mûsa Beg, Mûsa Begê Xoytî, (jdb 1855, li gundê Xeybiyan a Mûş, mrn 1926, li gundê Dugir a nêzîkî Qamişlo) yek jî endamên Xoybûnê ye. Herwiha yekem kesê Kurd e ku li dijî wî şerê psîkolojîk hatiye kirin. Ew bi revadina keçeke Ermenî ya 14 salî bi navê Gulo ve hatiye sûcdarkirin lê di rastiyê de ne wî, birayek wî (Cewahîr) keçikek Ermenî revandibû, navê keçikê jî Garşaya Mîro bû. Rojnameyên Ewropayê Hecî Mûsa Beg reşdikin, Osmanî jî mecbûr dimîne wî sirgûn dike.

Propagandaya reş li dijî Kurdan 
Di Komkujiya Ermeniyan de, diyaspora Ermenî li dijî kurdan kar dike. Nûçeyên nerast û dramatîk belav dikin. Kilama dengbêjiyê ya dengbêj Gulê di navbera salên 1825-1830î de çêkiribû, deforme dikin, li dijî Hecî Mûsa Beg û giregirên Kurdan bikartînin. Dengbêj Gulê viya li ser xwe û karmendekî Osmanî bi navê Mîso sitrabû Beriya ku Hecî Mûsa Begê Xoytî ji dayîka xwe bibe ev kilam di nava kurdan de dihate zanîn û gotin. Çapemeniya îngilîz û almanan rojane bi neyînî behsa Mûsa Beg dikin. Li ser wî roman jî tên nivîsandin. Armanca ermeniyan ew e ku ji aktûalîteya komkujiyê sûd werbigirin û dewleteke Ermenî li bakurê Kurdistanê avabikin. Ji ber ku otorîteyeka kurdan nebû, viya realîst dibînin.

Forma kilamê ya orîjînal û kevnar wiha ye:

Di orîjînala kilama gulê de, ji bo heqaretê li Mîso bike, li şûna Mîso, Mîzo (ango kesê di bin xwe de dimîze):

"Gule rê girt li ser zîn û palanan

Mîzo/Mîso Beg ket peşiyê û şûr kişand ji kalanan

Got ez ê te binim ser dînê misilmanan

Gulê got, ez Gulo me Guloka bavfile me,

Tu min hûrkî, nayêm ser dînê te me

Ez ne layiqî binemîzan, layiqê mîrê dilê xwe me

Gule got, Mîzo/Mîso Bego ez Gulo me, gula dîn im

Ez ê kinc û palê xwe li xwe bînim

Rêka Rêdikan (Retkan) bihelînim

Textê Sirmeli Mamed bigrim û bihejînim

Heger hesabê min pirsî ji xwe pirsî

Heger nepirsî ez ê donzdeh diwalan pê bihesinim"

Hê jî gelek dengbêjên kurd, Mîso û Mûsa tevlîhev dikin, dibêjin qey Hecî Mûsa Beg kecikek Ermenî revandiye. 
Xoybûn
Şerê psîkolojîk
Meh (mîtolojî)

Meh, (farisî Māh, avestayî Māonghah / Māwngha / Māvangh)di mîtolojiya kurdî/aryanî de heyva li dora erdxanê (dinya) digere ye ku ev pîroz bû. Hemî çîrên (dendikên, toximên) jiyandaran li wir di bin parastinê de bû. Xwedayî Meh, qeder û berdewamiya jiyandaran diparast. Li jor erdxan dişopand, heger neslê jiyanderekê biketa talûkeyê dihat hewarê. Herwiha nedihîşt eşîrekê mirovan neslê yê din tune bike.

Di dema Partiyan de ji ber gelek sedeman Meh bû mê, ango femînen. Berê di karakterê nêr, maskûlen de bû.

Di kurdiya kevn de, her asteke heyvê navek digirt. Ji derketinê heya roja 5em navê heyvê Antare, ji roja 10em heya 15em Pereno û 20 heya 25ê heyvê re jî Vîşaptaza bû. Bi Kurdiya îro, "a derê/hiltê, pêre û piştî zayîna/hilatina wê".

Nîvêheyvê/hîlal asta herî pîroztirîn bû ku ev sembola hîlalê li ser pereyan, alan jî dihate nexşkirin. Hîlal wekî semboleke pîroz ji Sîmeran heya Bîzansî û Îslamê di gelek çandan de hatiye bikaranîn. Tê zanîn tirkan jî ev ji Bîzansiyan wergirtine û dane ser alaya xwe.

Çavkanî 

 D. N. MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary. Routledge Curzon, 2005. ISBN 0-19-713559-5.
 Hashem-e Razi, Encyclopaedia of Ancient Iran. Sokhan, Teheran, 2002. ISBN 964-372-027-6.

Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya îranî
Mîtolojî
Dîlana girseyî ya Şûşayê

Dîlana girseyî ya Şûşayê, dehhezar bûk, dîlana ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve li bajarê Şûşayê hatiye kirin re dibêjin.

Îskenderê Mezin di çileya 324 BZê de, 10.000 keçikên Kurd bi darê zorê li eskerên xwe belavkir. Li bajarê Şûşê dîlanekê lidarxist ku rojavayî jê re "Dîlana Girseyî" dibêjin. Lê di rastiyê de ne dîlan, lê qiyamet bû.

10.000 keçikên key, mîr, rewşenbîr û oldarên civakê wê rojê ketibûn sekerata mirinê. Gorî baweriya Zerdeştiyê kuştin û xwekuştin heram bû. Keçên Kurd wekî yên Geliyê Zîlan û Dêrsimê dixwestin xwe ji terazîn û beyaran re bavêjin, lê mixabin ola Zerdeştiyê destûr nedida. Hinekan dîsa jî jehr vexwarin û dawî dan jiyana xwe.

Zewac ji hêla Îskender ve wekî hewcehiyek hate dîtin da ku hîn bêhtir têkiliya Aryan û Grekî pêşve biçe. Wî bi xwe du jin, Stêra (bi grekî Stateira) keça Dara (Darius), û Perîzade (Parysatis) ji xwe re veqetandibû û wê rojê bi wan re zewicî. Jinên wî yên ji kurdan bûbûn sê (bi tevî Roşanê).

Dîroknasê Brîtanî Tarn ew zewaca bi darê zorê, wekî hewlek "yekîtiya mirovahiyê" dinirxîne. Lê gelek dîrokzanên nûjen ên din ên wekî Badian an Bosworth vê yekê red dikin û dibêjin ya Grekiyan kiriye barbarî ye.

Dirpêt a keça Darayê IIIem, ku Îskender wê diyarî dide hevalê xwe, bi xençera ku di nava kirasê xwe de veşartibû, hevalê Îskender birîndar dike. Zilam namire û Dirpêt tê êşkencekirin. Amastêr a biraziya Dara jî ku dabûn Krateros, heft salan xwe kerr û lal dike, naaxive.

Pîrozbahî û ev dîlana girseyî pênc rojan dom kir. Îskender û mêvanên wî yên rûmetê li şaneşîneka mezin dîlan temaşe dikirin. Bo sedhezar kesî xwarin hatibûn amadekirin. Sofreyên xwarinê ji koşk serayên Axameniyan hatibûn dizîn. Hawirdor bi xalîçeyên binefşî hatibûn xemilandin. Li ser hin xaliçeyan xemlên zêr-zîvîn hebûn. Perdeyên biha li dora konan hatibûn daleqandin. Destpêk û dawiya vê pîrozbahiyê bi teqîna boriyê dihat ragihandin. Şanoger û reqasên ji Hindistanê dîl hatibûn anîn,  ji bo şahiyê trajedî û komedî pêşkêş kirin. Muzîkjenan li bilûr û amûrên din dan.

Dîlana girseyî li gorî rêûresma Aryaniyan dihatin pîroz kirin. Zava li ser kursiyên ku ji wan re hatine amadekirin rûniştin û vexwarinek vexwarin, li ser vê yekê bûk xuya bûn, bi mêrên xwe yên diyar re rûniştin. Kîjan bûk bihata xwe davêt erdê diqîriya, dizariya, lê eskeran dest dixistin qirika wan ew didan rûniştin û zavayan bi zorê maçek ji wan distend.

Gorî hin dîroknasan, ji wan 10.000 keçên kurd, tenê 200-300 bi qedera xwe razîbûn. Pirraniya wan di riya vegera Makedonyayê de, yan piştre hatin kuştin an wekî kole hatin firotin.

Çavkanî 

 Arrian: Anabasis 7, 4, 4–8; 7, 6, 2
 Diodor: Bibliotheke historike 17, 107, 6
 Marcus Iunianus Iustinus: Epitoma historiarum Philippicarum Pompei Trogi 12, 10, 9f.
 Plutarch: Alexander 70, 3

Îskenderê Mezin
Dîroka kurdan
Baran Barî

Baran Barî (jidayikbûn.  li bajarê Erzîromê ya Bakurê Kurdistanê hate cîhanê. Di destpêka salên 2017'an de li ser tora civakî dest bi çalakiya vîdyoyî ya hunermedî kir. Li ser vê esasê ji aliyên gelek şopîneran hate guhdarkirin û ecibandin. Paşê hunermend li ser klîba xwe ja hunerî hîn buye û xebitî. Baran Barî ji ber hînbûna xwedinê koçê bajarê Stembolê ya Tirkiye kiriye û heta niha li wir dijî.

Hunermend di nava salan de çûye Zanîngeha Dumlupinar a Kûtahyayê (bi tirkî: DPÜ) û li ser Endezyariya Elektronîkî ya Elektrîkê perwerde kiriye.

Albûm

Stran

Xelat
Albure

Albure gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Amirlî Biçûk

Amirlî Biçûk gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Amirlî Gewre

Amirlî Gewre gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Bi xatirê sîlehan (pirtûk)

Bi xatirê sîlehan (kurmancî), Maławay le çek (soranî), sernavê resen A Farewell to Arms, romaneke nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway e ku di dema kampanyaya Îtalî ya di Şerê Cîhanî yê Yekem de derbas dibe. Yekem car di sala 1929an de hate weşandin, ew hesabek yekem-kesê Amerîkî ye, Frederic Henry, ku di ambûlansa Artêşa îtalî de karmendek bû. Sernav ji helbesteke şanogerê îngilîzî yê sedsala 16an George Peele hatiye girtin.

Roman, ku li dijî paşxaneya Şerê Cîhanî yê Yekem tê danîn, têkiliyek evînê ya di navbera Henry-yê koçber û hemşîreyek îngilîz Catherine Barkley de vedibêje. Weşana wê cîhê Hemingway wekî nivîskarekî Amerîkî yê nûjen û xwedî qedirgiran misoger kir û jê re "romana şer a seretayî ya Amerîkî ji wê xirabûna Şerê Cîhanî yê Yekem" tê binav kirin.

Roman gelek caran hatiye adaptekirin, di destpêkê de ji bo sehneyê di sala 1930an de; di sala 1932an de û dîsa di 1957an de wekî fîlmek, û di sala 1966an de wekî sê-beş rêzefîlmek televizyonî. Fîlma 1996 In Love and War, ku ji hêla Richard Attenborough  derhêneriya wê  û Chris O'Donnell û  Sandra Bullock dike, jiyana Hemingway li Îtalyayê wekî Ajokarê ambûlansê di bûyerên beriya nivîsandina Xatirxwestina çekan de.

Wergerên bi kurdî 
Wergêr Serdar Roşan ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê "Bi xatirê sîlehan" wergerand kurdî (kurmancî). Pirtûk di sala 2000î de li Stockholma Swêdê ji nav çapên Weşanên Nûdem ve hate der. . Di 2002an de wergera soranî jî bi destê Ebdulxaliq Ehmed Ezîz ji Weşanên Aras derket.

Çavkanî 

Pirtûk
Ebû Ekife

Ebû Ekife gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Ebû Kebîr

Ebû Kebîr gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Elbû Hesen Sexîr

Elbû Hesen Sexîr gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Elbû Hesen Kebîr

Elbû Hesen Kebîr gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Elbû Reza

Elbû Reza gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Elnewafil

Elnewafil gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Elas

Elas,  El'as , gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tuzxurmatuwê
Tewfîq Wehbî

Tewfîq Wehbî ( jdb.  1891 m. 1984) nivîskar, zimannas û siyasetmedarekî navdar ê kurd bû. Ew yekem car di artêşa osmanî de wek serheng xizmet kir, lê piştî avakirina Iraqê ji aliyê Brîtanyayê ve di sala 1920 de, ew bû efserekî bibandor di artêşa nû ya Iraqê de. Her wiha 8 dewran di hikûmeta Iraqê de wezîrtî kir. Ew di sêwirandina alfabeyeke nû ya kurdî de li ser bingeha tîpên erebî yên guhertî bû alîkar. Tewfîq Wehbî jî li ser Êzdiyan û ola wan lêkolînan dikir.

Berhemên wî 

 Destûrî Zimanî Kurdî (Rêzimana Zimanê Kurdî), al-Haditha Publishers", Bexda, 1929.
 "Xwêndewarî Baw (Contemporary Literacy), al-Haditha Publishers", Bexda, 1933.
 "The remnants of Mithraism in Hatra and Iraqi Kurdistan, and its traces in Yazidism: The Yazidis are not devil-worshippers", 1962.
 "A Kurdish-English Dictionary, with C.J. Edmonds, 179 pp., Oxford Press", 1966.
 "Kurdish Studies, Kurdica Publishers", 1968.

Çavkanî 

Mêr
Jidayikbûn 1891
Mirin 1984
Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Nivîskarên zimanê kurdî
Gola Xwê

Gola Xwê yan jî Gola Avşor (bi tirkî: Tuz Gölü) goleke avşor e ku li herêma Anatoliya Navîn di navbera sînorên bajarên Enqere, Qonya û Aksarayê de ye. Îro gol ji bo hilberîna xwê tê bikaranîn. Li golê xwê dema ku avên meteorolojiyê di bin erdê de dikevin, domên xwê yên berê hatine çêkirin dihelînin û bi xetên tektonîk ber bi rûyê erdê ve dibin.

Gol li beşa herî kûr a ku kûrahiyeke tektonîkî ya mezin e û di navbera deştên derdorê de ye. Kurahiya golê bi tevgerên tektonîkî yên di dema Neojenê de pêk hatiye. Ji ber kêmbarîna baranê gol her ku diçe biçûk dibe û îro di bin metirsiya tinebûnê de ye.

Çêbûna golê
Gola xwê di serdema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de pêk hatiye û paşveçûneke ku di Eocena Jorîn de dest pê kiriye û heta dawiya Olîgocenê dewam kiriye. Di dema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de, Deşta Jêrîn a Gola Xwê li bakur bi herêma Xeymana re depresyonên yekta û domdar ava kir. Deşta Xeymana ku piştî helbûna kilsikên nummulîtîk ên Eocena Navîn rabû, li kêleka rojhilatê bilindbûna Karacadaxê, deştan Golê xwê ji hev veqetand.

Galerî

Çavkanî

Gol
Xwê
Golên Tirkiyeyê
Gola Beyşehirê

Gola Beyşehirê (bi tirkî: Beyşehir Gölü) goleke avşîrîn e ku navbera bajarên Qonye û Ispartayê de ye. Gol di nav korteke tektonîkî çêbûye û ji aliyê rojava û başûr bi Çiyayên Torosê, li rojhilat Çiyayê Erenlerê ya volkanîk, li aliyê bakurê rojava û başûrê rojhilat ve ji aliyê Çiyayên Sultan û Çiyayê Anamasê ve dorpêçkirî ye.

Hîdrografya 
Qada ku avên xwe dişîne Gola Beyşehirê (Hewza Gola Beyşehirê) 4200 km² ye. Ruava 651 km² ye, avên qadeke 6-7 qat ji xwe mezintir tov dike. Hebûna lehiyên cihêreng ên di golê de rê li ber diyarkirina ava hatinî û derketina golê digire. Gol ji aliyê nêzîkî 30 çeman ve tê xwedîkirin. Her çend di demsala havînê de hinek çem ziwa bibin jî, ava kaniyan her demsal digihîje golê. Bi girtina navînî ya îstasyonên derdorê, rêjeya barîna salane ya li ser rûyê golê wekî 726 mm hatiye pîvandin.

Li Hewzeya Gola Beyşehirê rêya herikîna avên bin erdê ber bi golê ve ye. Îro li hinek deverên golê ava avdanê ji golê ji bo zeviyên çandiniyê yên derdorê tê kişandin. Di lêkolînê de ger rûbera çandiniyê ya ku tê avdan ji 100 hezar hektarî derbas bibe, asta ava golê dakeve 1118,6 m. Dema ku qada avdanê 80.000 hektar be, avdanî dikare bê kirin, lê asta golê kêm dibe. Qada ku asta golê tevî avdaniyê lê bê parastin wek 40 hezar hektar hat diyarkirin.

Galerî

Çavkanî 

Gol
Beyşehir
Golên Tirkiyeyê
Gola Eğirdirê

Gola Eğirdirê, goleke ava şirîn ê di nava sînorên parêzgeha Ispartayê de ye ku ji ber bandorên tektonîk û karstîkê pêk hatiye. Gol navê xwe ji navçeya ku ser peravê golê hatiye avakirin ji navçêya Eğirdirê werdigire.

Gola Eğirdirê xwediyê herêmek kevirên asê ye û dirêjahiya perava golê 150 kîlomêtre ye. Beşa ku li bakurê tengava kemerê ye bi navê Hoyran û beşa li başûr jî bi navê beşa Egirdirê tê zanîn.

Çêbûna golê 
Korta gola Egirdirê ji ber bûyerên karstîk ên di serdemên pluvyal de çêbûye û di vê serdemê de tijî av bûye. Gol bi eslê xwe cûreyek tektonîkî ye û avgirtina golê piştî Serdema Neojenê pêk hatiye. Korta golê di encama hilweşîna poljeyek mezin a li Holocene de derketiye holê û giravên piçûk ên di golê de delîl ên vê yekê ne. Depresyona tektonîkî bi bûyerên karstîk awayê xwe yê niha girtiye û gol di heyama pluvyal de pêş ketiye. Li gel avhewaya kevnar a Anatolyayê, golên mezin ên li herêmê, Gola Eğirdirê jî di nav de ye, wekî golên pluvyal têne kategorî kirin. Dibe ku zozanên derdora Gola Egirdirê bi kêmanî beriya Pliocene ya Navîn-Jor hatine afirandin.

Galerî

Çavkanî 

Gol
Golên Herêma Deryaya Navîn
Golên Tirkiyeyê
Zarî ( Êsferayin )

Zerî, gundekî ser bi bajarê Esferayen ê ser bi parêzgeha Xorasana Bakûr a Îranê ye.Zimanê xelkê vî gundê kurdiya kurmancî ye .Kalîmullah Tevahodî (pirtuka Êsferayin , dohû û îro 1995) li pirtûka xwe dibêje xelkê vî gunda ji eşîra Pehlevanlû û ji eşîra mezin a Zafranlûyan in .Pehlavanlû li bakurê Quçanê, li herêma Durbadamê dijiyan.Di 20 şewala sala 1318 hicrî de koçî çiyayên navbera Şêrvan û Êsferayinê kirin û havîngeha xwe firîtin eşîra Sêvkanlû ya li Oqazê û piştê re belav bûn.Hinek jî hatine quntara başûrê çiyayên Salûkê û li kêleka gundê Tûy bi cih bûne û gundê Zarî ava kirine.Berhema çapkirî ya vê belgeyê di cilda yekem a tevgera dîrokî ya Kurd berve alî Xurasanê (Kelîmullah Tevehodî) de hatîye weşandin.
Esferîn

Êsferayin bajarekî başûrê rojhilatê parêzgeha Xorasanê Bakur e .Ev bajar navenda bajarê Êsferayînêye .Piraniya xelkê vî bajarî bi kurdî'ya kurmancî û tatî diaxivin, lê li hin cihan bi tirkîya xorasanî jî tê axaftin.  Êsferayin yek ji bajarên girîng ên herêma Serbedaran e û heta sala 1339 hicrî xurşîdî an yek ji erkên bajarê Sebziverê li parêzgeha Xurasanê bûye. ۱۶۱</ref>Bajar li kêleka başûrê Çiyayên Aladaghê ye, ku li kêlega çiyayê Alborzê yê rojhilat e.Li gorî serjimariya giştî ya nifûs û xaniyan di sala 2016 de, hejmara rûniştvanên vî bajarî 59.490 kes (di 17.466 malbatan de) ye.
Streptococcus

Streptococcus, cinsek girîng a baktirîyên gram-erênî ye. Ev bakterî spherîk in (koksiks an gûz) û dabeşkirina wan di nav axekê de dê bibe sedema çêbûna zincîrek an cotek. Ji ber vê yekê peyva streptos (bi yewnanî στρεπτος, streptos) bi maneya zencîrê (têl) navê bakteriyê baş îfade dike  .Staphylococci |Staphylococcus}}     Cinsek din a girîng a bakteriyên gram-erênî ne. Mîna streptokokan, ew şeklê koksê ne, lê dibin du ax. Ji ber vê yekê, ew di forma koman de têne dîtin (Yewnanî σταφυλή, staphylē).Piraniya striptokokan ji bo hilberîna enzîmên katalaz û oxidase neyînî ne û anaerobên bijarte ne  .

Çavkanî
Cilûbergên Nû yên Şah

Cilûbergên Nû yên Şah an jî Cilên paşayî yên nû (bi danî: Kejserens nye klæder), çîrokeke wêjeyî gelêrî  ye ku ji hêla nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen ve hat nivîsandin, li ser şahekî pûç ku li ber bindestên xwe tê hetikandin. Çîrok bi zêdetirî 100 zimanan hatiye wergerandin.

Naverok 
Çîrok li ser şahek e ku du sextekar bi pereyek pir cil û bergên nû li xwe dikin. Vana wî dixapînin ku cil ne asayî ne, lê tenê ji hêla kesên ku hêjayî wezîfeya xwe ne û ne ehmeq in, têne dîtin. Bi rastî, xapînok tenê angaşt dikin ku tevna dikin û kincan pêşkêşî şah dikin. Ji ber pûçbûn û bêewlehiya hundurîn, ew nabêje ku ew bi xwe jî cil û bergên xwe nabîne, û kesên ku ew kincên xwe yên nû pêşkêşî wan dike jî bi coş û kelecan ji bestirên xuya yên xweşik xuya dikin. Ev sextekarî tenê di dema merasîmê de tê dîtin, dema ku zarokek dibêje qey cil û bergên şah li xwe nînin, ev gotin di nav girseyê de belav dibe û di dawiyê de tevahiya gel bi hawara xwe ve diçe. Şah fehm dike ku gel rast xuya dike, lê biryar dide ku "bisekine" û meşa xwe bi dîwana xwe re didomîne.

Çavkanî 

Çîrok
Berhemên Hans Christian Andersen
Bûlwara Bangabandhu

Bûlwara Bangabandhu, Kolana Bangabandhu (bi tirkî: Bangabandhu Bulvarı) kolanek e li Enqereya paytexta Tirkiyê. Navê kolanê ji navê bavê damezrînerê Bangladeşê Bangabandhu ye.

Di destpêkê de navê kolanê "Bangabandhu Şêx Mucîburrehman" bû, lê di 9ê çiriya paşîn a 2020an de nav ji aliyê meclisa bajarê Enqereyê ve hat kurtkirin bo kolana Bangabandhu. Peykerê Bangabandhu û parkeke bi navê wî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Boulevard Bangabandhu li ser nexşeya google

Rê
Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Güneydoğu Anadolu Bölgesi ("Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê") yan jî herêma Güneydoğu Anadolu, yek ji heft herêmên îdarî yên Tirkiyeyê ye. Îro herêma Güneydoğu Anadolu ji neh parêzgehên Bakurê Kurdistanê pêk tê.

Parêzgehên herêmê 
 Adiyeman
 Batman (Êlih)
 Diyarbekir
 Enteb (Dîlok)
 Kilîs
 Mêrdîn
 Riha
 Sêrt
 Şirnex

Girêdanên derve 
 Îdareya Pêşketina Herêmê ya Projeya Başûrê Rojhilatê Anatolyayê  

Herêmên Tirkiyeyê
Doğu Anadolu Bölgesi

Doğu Anadolu Bölgesi ("Herêma Rojhilatê Anatolyayê"), an jî herêma Doğu Anadolu, yek ji heft herêmên îdarî yên Tirkiyeyê ye.

Herêmên Tirkiyeyê
Tom Hiddleston

Tom Hiddleston (jdb. 9 Reşemî 1981; Westminster, London ) lîstikvanek televîzyon, Şano û fîlimê ya îngilîzî ye. Yekem fîlma xwe di drama Unrelated di sala 2007an de çêkiriye. Hiddleston, navdariya xwe navneteweyî bi rola Loki li Marvel  ya rêzefîlmê Cinematic Universe (MCU) bi dest xistiye. 

Perwerdeya xwe li  Oxford Dragon School û Eton College wergirtiye.

Fîlmografî

Fîlm û Televîzyon

Şano

Radyo

Lîsk

Xelat û namzed

Çavkanî 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1981
Aktorên îngilîzi
Qulingên Rewanê

Qulingên Rewabê Dengbêjî û Sazbendiya Kurdên Qefqasyayê

Nivîskar: Polat Can

Mijar: Lêkolîn, hevpeyvîn, Muzîk
Rûpel: 300 rûpel

Çapa Yekem: Weşanên Şilêr 2017

Çapa Duyem: Weşanên Şilêr 2019

Çapa Sêyem: Weşanên Sîtav 2021

Gotina Weşanxaneyê 
Weşanxaneya Sîtavê pirtûka “Qulingên Rewanê” wiha dide nasîn; “Kilam û stranên kurdî, nirxên me yên herî buha û pîroz in. Dengbêjiya kurdî çand, huner, dîrok û rastiya me ya civakî parast, xwedî kir û heta roja îro anî. Di demên herî zor û zehmet de, di tarîstan û bêbextiya dîrokê de, li hemberî neyar, dagirker û xiyanetê, kilam û stranên me weke kelehan li ber xwe dane û hebûna me parastine.

Di serî de hevpeyvîn li ser jiyan û berhemên dengbêj û sazbendên wekî Egîdê Cimo, Karapêtê Xaço, Feyzoyê Rizo, Dîlbera Wekîl, Memê Israfîl, Dilovan, Cemîla Celîl û bi dehan dengbêj û sazbendên din di vê berhemê de cih digirin. Ev berhem ji bo naskirina dengbêj û sazbendên Kafkasyayê berhemeke herî baş û kêrhatî ye. Hûnê bi devê wan, wan nas bikin bê ka ew kî ne û çi kar û xebat ji bo çanda kurdî kirine.”

Çavkanî

Pirtûk
Xiwêran

Xiwêran, anku Ẍiwêran (bi erebî: Ghuwayran) taxeke bajarê Hesîçê ye.

Hesîçe
Zixûr

Zixûr (bi erebî: Zouhour) taxeke bajarê Hesîçê ye.

Hesîçe
Neşwe

Neşwe (bi erebî: Naşwa) taxeke bajarê Hesîçê ye.

Hesîçe
CUDÎ FM

Cudî Fm yan jî Radoya Dengê Cudî, yekem radoya kurdî ku li Rojavayê Kurdistanê û tevayî Suriyê hatiye damezrandin.

Di 16 Cotmeha sala 2012 li bajarê Qamîşlo ya Rojavayê Kurdistanê yekemîn radoya Kurdî bi navê CUDÎ FM dest bi weşana xwe kir.

Cudî Fm ji aliyê Polat Can ve hat damezrandin û bû yek ji saziyên Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz . 

Tevayî karmendên Cudî Fm endamên konfedresyona Xwendekaran bû û bi xwebexşî karê radoyê dikirin. 

Cudî Fm di ragihandina Kurdî li Rojavayê Kurdistanê de bû wek dibistanek çapemeniyê, bi dehan rojnamevan ji vê saziyê derketin û li tevayî saziyên çapemeniyê karê rojnemevaniyê berdewam kirin.

Çavkanî

Radyo
Hecî Cergo

Hecî Cergo () gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Dûrahiya gund heta Erzîromê 176 km û heta Tatosê 25 km ye. Li gorî daneyên pergala qeydkirina nifûsê ya li ser navnîşanan li gund 123 kes dijîn.

Bi hejmara 6360 a qanûnî lii gundê Hecî Cergo  veguherîna taxê, çandinî û sewalkarî tê kirin.

Muxtarê gund Abdullah POLAT e; Hejmara telefonê 0 442 557 21 31 aîdî serek e.

Dîrok 
Agahiyên li ser koka navê taxê û dîroka wê: Gundên Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn yek ji 24 eşîran bi cih bûne; Xanbeg ji aliyê Hecî Mîro Ahmet û birayên wî ve hatiye damezrandin. Ev gundên (Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn) ji çiyayên bakurê Paletonk û tev ji deşta Tatosê ya li başûr wekî Şoraxê ve hatine qeydkirin. Mîro Hecî Ahmet û kurên wî di salên 1570'an de di dema Împeratoriya Osmanî de ji xezîneyê hatibû dayîn.

Çavkanî 

Gundên Tatosê
Zanîngeha Chicagoyê

Zanîngeha Şîkagoyê (bi inglîzî: University of Chicago) zanîngeheke lêkolînê ya taybet li Şîkagoyê (Illinois, DYA) ye. Di sala 1890î de hate damezrandin, kampûsa wê ya sereke li taxa Hyde Parkê ya Şîkagoyê ye. Di payîza 2021ê de, 18.452 xwendekarên tomarkirî lê hebûn; 7.559 xwendekar û 10.893 xwendekarên mezûn.

Zanîngeh ji zanîngehek lîsansê û pênc beşên lêkolînê yên mezûnî pêk tê, ku hemî bernameyên mezûn û komîteyên navdîsîplînî yên zanîngehê dihewîne. Şîkago heşt dibistanên pîşeyî hene: Dibistana Dadê (the Law School), Dibistana Karsaziyê ya Booth (the Booth School of Business), Dibistana Tenderûstê ya Pritzker (the Pritzker School of Medicine), Dibistana Malbata Crown ya Karê Civakî, Siyaset û Pratîk (the Crown Family School of Social Work, Policy, and Practice), Dibistana Siyaseta Giştî ya Harris (the Harris School of Public Policy), Dibistana Divinity (the Divinity School), Dibistana Graham ya Berdewamiya Lêkolînên Lîberal û Pîşeyî (the Graham School of Continuing Liberal and Professional Studies) û Dibistana Endezyariya Molekulê ya Pritzker (the Pritzker School of Molecular Engineering). Zanîngeh li London, Parîs, Beijing, Delhî û Hong Kong û hem jî li navenda bajarê Şîkagoyê kampûs û navendên din hene.

Zanîngeha Şîkagoyê di nav zanîngehên herî baş ên cîhanê de cih digire û li Dewletên Yekbûyî di nav bijartirîn de ye.Zanyarên wê di pêşkeftina gelek dîsîplînên akademîk de, di nav de aborî, dad, rexneya wêjeyî, matematîk, fîzîk, ol, civaknasî, û zanista siyasî, rolek mezin lîstine, û dibistanên Şîkago di warên cihêreng de damezrandin. Laboratoriya Metalurjîk a Şîkagoyê yekem reaksiyona nukleerî ya ku ji destê mirovan hatiye çêkirin û xweparastinê ye li Şîkago Pile-1 li binê standên temaşekirinê yên Stagg Field hilberand.

Çavkanî 

Zanîngehên DYAyê
Agirî (albûm)

Agirî - Yar Merheba albûma Şivan Perwer a di sala 1982an de hatiye belavkirin e. Di albûmê de 8 stran cih digirin.

Stranên albûmê
 Agirî
 Kurdistan Şên Dibe
 Êzdîn Şêr Beg
 Yar Merheba
 Diyarbekir
 Dilo Yeman
 Pêşmerge
 Canê Canê

Çavkanî 

Şivan Perwer
Albûmên kurdî
Bilbilo / Ferzê

Bilbilo - Ferzê navê albûmeke Şivan Perwer e ku di sala 1983an de hatiye belav kirine. Di albûmê de 9 stran cih digirin.

Stranan albûmê 
 Ferzê
 Bilbilo
 Ez Gul im Tu Beybûn î
 Delalikê Dilê Mino
 Deşta Palo
 Lo Misto
 Dayê Ez Xezal im
 Evîna Min
 Kurê Min Kirin Leşker (Herba Koreyê)

Şivan Perwer
Albûmên kurdî
Belgefîlm

Belgefîlm, rêbazeke sînemayê ye ku li ser ronîkirina bûyeran û lêkolînên li ser mijarên cûda tê amadekirin. Belgefîlm li ser mijarên cûda bûyerên dîrokî tê amadekirin û bi zimanekî xem-estetîk ji bîneran re tê pênasekirin. Belgefîlm ên destpêkê, ku jê re "fîlmên rasteqîniyê" dihate gotin, yek deqîqe an kêmtir dewam dikir.

Dîrok 
Fîlma destpêkê ya belgefîlmê berî sala 1900î bi nûbûna nîşandana bûyerekê serdest bû. Ew kêliyên yekcarî bûn ku di fîlimê de hatin kişandin: trênek ku dikeve qereqolê, keştiyek ku li keştiyê digere, an karkerên kargehê ji kar derdikevin. Ji van kurtefîlman re digotin fîlmên "aktuality";  têgîna "belgefîlm" heta sala 1926an nehate çêkirin. Gelek fîlimên pêşîn, yên wekî yên Auguste û Louis Lumière hatine çêkirin, ji ber kêmasiyên teknolojîk (mînakên wekî YouTubeê) deqîqeyek an kêmtir dirêj bûn.

Fîlmên ku gelek kesan nîşan didin (mînak, derketina ji kargehekî) bi gelemperî ji ber sedemên bazirganî hatine çêkirin: kesên ku hatine kişandin ji bo dîtina fîlimê ku wan nîşan dide, ji bo pereyan dilgiran bûn. Di dîroka de yek ji fîlmê belgefîlm ê ya girîng ku demjimêrek û nîv dirêjiya wî hebû fîlma The Corbett-Fitzsimmons Fight bû. Bi karanîna teknolojiya pêşeng hatiye çêkirin  filmê Enoch J. Rector bû. Di fîlmê de tevahiya şerê xelata navdar a 1897an li ser ekranên sînemayê li seranserê Dewletên Yekbûyî da nîşandan.

Belgefîlmên bi kurdî
 Dengbêjî
 Dîroka Heskîfê (Niha di binê Bendava Ilısuyê de ye)
 Dengê Bakur (12 beş. Belgefîlm ji aliyê hunermenda kurd Rewşan Çeliker ve hatiye amadekirin)

Çavkanî

Belgefîlm
Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê

Wezareta Perwerdehiya Tirkiyeyê (bi tirkî: Millî Eğitim Bakanlığı) wezareteke hikûmetê ya Komara Tirkiyeyê ye. Wezaret kar û barên dibistanên giştî û taybet ji pêşdibistanê heta lîseyê bi rê ve dibe. Li ser asta 81 parêzgeh û 957 wîlayetên Tirkiyê, Midûriyeta Perwerdehiya Neteweyî heye, ku hem ji walîtî û hem jî meclîsên navçeyan û hem jî ji wezaretê re rapor dikin.

Dîrok 
Di 23ê nîsana 1920an de bi vekirina Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê di 2ê gulana 1920an da biryara avakirina Wezareta Perwerdeyê hat dayîn. Yek ji 11 wezaretan bû. Wezaretê di çar beşan de 21 karmend hebûn: dibistana seretayî, dibistana navîn, çand û amaran.

Di sala 1923an de, Wezareta Perwerdehiyê ya Împeratoriya Osmanî (Maarif Vekâleti) li Stembolê hat girtin û wezaret li Enqereyê hat berfirehkirin. 11 dezgehên wê hebûn. Bi zagona 2287an ji sala 1933an ve rêxistinbûnek pêk hat.Bi demê re, navê wezaretê guherî (bi paşgira "neteweyî" an bê paşgira) û carinan jî hebûn ku ew beşek ji wezaretên din bû: ji 28 kanûn 1935 heta 21 îlona 194an ew Wezareta Perwerdehiyê bû û ji Ji 1983 heta 1989 Wezareta Perwerdehiya Netewî, Ciwanî û Werzişê bû .

Çavkanî 

Siyaseta Tirkiyeyê
Kevirê Rosettayê

Kevirê Rosetta  parçeyekî stêlek (tablek) kevirî ye ku bi fermana rahîban li sê blokên nivîsê (Hiyeroglîf, Demotîk, Yewnaniya kevn) bi heman wateyê hatiye xêzkirin. Nivîsa sêzimanî ya 196 b.z. fîrewnê Misrê Ptolemaîos V hurmetê dike û pesnê wî dide wek xêrxwaz. Tabloya kevirî ya ku navê wê li cihê ku ew li nêzî peravê Deryaya Navîn tê dîtin û beşê nivîsê, bi navê Inscriptio Rosettana bi latînî hatiye binavkirin, di deşîfrekirina hiyeroglîfên misrî de, ku nivîseke wêneyî ye, alîkariyeke girîng kir. Kevir ji sala 1802an vir ve li Muzexaneya Brîtanî ya Londonê ye û di koleksiyonên ji seranserê Împeratoriya Brîtanî de balkêşiyeke sereke dimîne.

Çavkanî 

 Kategorî:Hiyeroglîf
 Kategorî:Misirnasî
Împeratoriya Brîtanî

Împeratoriya Brîtanî ( bi îngilîzî British Empire an bi kurtasî Empire) di dîrokê de împeratoriya herî mezin a kolonyal bû. Di bin serweriya Keyaniya Yekbûyî de, wê serdestî, koloniyên tac, parêzger, mandat û deverên din ên girêdayî ku ji milkên Îngilîz yên li derveyî welat, stasyonên bazirganiyê, û koloniyên cezayê derketine yek kirin. Di sala 1922an de, di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de, bi 458 mîlyon rûniştvanan, çaryeka gelheya cîhanê ya wê demê pêk dihat. Ew qadeke bi qasî 33,67 mîlyon km² girtiye, ku bi çaryeka axa erdê re têkildar e. Mîna împeratoriya kolonyal a Spanyayê ya beriya wê, Împeratorî jî wekî "împeratoriya ku tav qet lê dernakeve" dihat hesibandin. Bandora wî ya ramyarî, dadî, zimanî û çandî îro li gelek deverên cîhanê bandora xwe berdewam dike. Destnîşankirina sînoran a kolonyal jî di nakokiyên herêmî yên îroyîn de rolek dileyize, her wiha peywendiyên zêdetir di navbera Welatên Hevpeymaniya Gelan de.

Çavkanî 

Dîroka Keyaniya Yekbûyî
Sedef Kabaş

Sedef Kabaş (jdb. 8ê kanûna pêşîn a 1968 li London) rojnamevan, nûçegîhan û belavokvanekî tirk e.

Jiyan 
Bavê Kabaş zêrker bû. Li Zanîngeha Bogaziçiyê ya Stenbolê xwendiye û paşê li Zanîngeha Bostonê masterê kiriye. Di sala 1995’an de doktoraya xwe ji Zanîngeha Marmarayê li ser teknîkên hevpeyvînê û raporê wergirtiye.

Ew beşdarî tîmê yekem a rojnamevanan li radyoya POWER FM bû. Paşê ew bû yekemîn rojnamevana tirk ku di CNN International de kar kir. Wê di sala 1998an de xelata CNN World Report/Nûçeya Aborî ya Herî Baş ji bo taybetmendiya li ser donerê li Almanyayê wergirt. Paşê vegeriya Tirkiyê û di weşanên cuda de xebitî. Bernama "Portreler" li NTV (Tirkiye), bernameya "Dönence" li Atv, bernameya "Sesli Düşünenler" li TV8, "Haber Ötesi" li Sky Türk û di weşana dewletê TRT2 de pêşkêşî Medya Medya kir.

Di kanûna 2014ê de, ew ji ber tweetekê hat girtin, jêpirsîn hat kirin û paşê hat dadgehkirin. Di tweeteê de hat gotin ku tu carî dadgerê ku ji ber skandala gendeliya Tirkiyeyê ya sala 2013an dosyaya xwe betal kiribû ji bîr nekin. Rûniştina dozê di cotmeha 2015'an de bi beraetê qediya.

Ji ber ku wê li ser Twîtterê meselokeke Çerkesî ya ku dibe ku bi Recep Tayyîp Erdogan ve girêdayî be vegot, Kabaş di Çileya 2022an de li Stenbolê hat girtin û bi heqareta li serokomar hat sûcdarkirin. Gotinên meselokê wiha digotin: "Ga biçe qesrê, nabe key, lê qesr dibe tewle."

Kabaş ji sala 2010an ve zewicî ye û zarokek wî heye.

Berhemên wê 
Kabaş ev pirtûkan nivîsand:

 „Sesli Düşünenler“
 „Zamanı Dize Getirenler“
 „41 Kadın 41 Öykü – İpek Dokulu Başarılar“
 „Soru Sorma Sanatı“
 „60 Kadın 60 Öykü“
 „Hayatını Seçen Kadın“

Çavkanî 

Rojnamevanên tirk
Mirovên zindî
Jinên tirk
Özgecan Aslan

Özgecan Aslan, (22 cotmeha 1995 – 11 sibata 2015an) ciwanek keç a xwendavanek kurd bû ku bi eslê xwe ji bajarê Dêrsimê ye. Özgecan Aslan, bi hewldanên destdirêjiyê ji aliyê kesekî endamê tevgera komelaya nîjadperestên tirk ve (endamê Ülkü ocakları) li navçeya Tersûs a Mêrsînê bi awayekî hovane hatiye kuştin.

Kes a kujer piştî kuştina hovane agir berda bedena Ozgecan Aslan û laşê wê piştê rojekî ji aliyê kes a kujer ve li cihê ku kuştibû hate dîtin û piştre ji aliyê timên tenduristiyê ve hate hilanîn.

Jînenîgarî 
Ozgecan Aslan di 22ê Cotmeha 1995an de li bajarê Mêrsînê wek keça malbateke ku bi eslê xwe ji bajarê Dêrsimê bû hatiye dinyayê. Li Tersûsa Mêrsînê li Zanîngeha Çağê ya navçeya Tersusê  beşa psîkolojiyê de dixwend.

Kuştina wê 
Di 11ê Sibata 2015an de dema ku beriya kuştina wê, Ozgecan Aslan piştî ji dibistanê derket bi hevala xwe re li navenda bazirganiyê ya li Tarsûsê bû. Li navenda bazirganiyê ji hevalê xwe qetiya û ji bo biçî Mêrsînê li mînîbusa navbajêr siwar bû.

Piştî siwar bûna mînîbusa navbajarî agahî ji Ozgecan Aslan nehate hilanîn, di 11ê Sibata 2015an de ji aliyê malbatê ve bi hinceta winda ye serî li navenda polîsan hate dayîn.

Bi serlêdana malbatê re tima cendirmeyên ku li Ozgecan Aslan digeriyan, rastî mînîbusek bi guman hatin, piştî kontrol kirina hundirê mînîbusê de şopên xwînê hatin dîtin. 

Piştî kontrolkirina mînîbusê bi şopên xwînê re kumê jinan hate dîtin û kumik ji aliyê bavê Ozgecan Aslan ve hate tesbîtkirin ku kumik ya Ozgecan e. Piştî van tespîtan Herdu gumanbarên bavê kujer Suphi Altindöken û hevalê wî li xwe mukir hatin ku Ozgecan Aslan kurê wî kuştiye.

Bertekên li dijî kuştina wê 
Êvara 14ê Sibata 2015an li gelek bajarên Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê ji bo protestokirina kuştina Ozgecan Aslan xwepêşandan girseyî hatin lidarxistin. Piştî belavbûna nûçeyên kuştina wê gelek saziyên cûda yên cîhanê bi awayekî dirêj niqaş û nûçeyên di derbarê vî kuştinê hate weşandin.

Kuştina kujerê wê 
Kujer Ahmet Suphi Altindöken di 11ê Nîsana 2016an de li Girtîgeha Tîpa E ya Kurkçulera Edeneyê di encama êrîşa çekdarî de ji aliyê kesê girtî Gultekîn Alan ve hate kuştin. Kujer bi êrîşa çekdarî ji ber guleya ku li dilê wî ketibû kujer jiyana ji dest da.

Çavkanî
Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser (pirtûk)

Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser, kitêbeke ku di sala 2011an de ji aliyê Mezlûm Ebdî û Polat Can ve bi erebî hatiye nivîsin û weşandin.

Armanca pirtûkê 
Armanca pirtûkê ew e ku gel û xebatkarên şoreşa Rojavayê Kurdistanê projeya Xweseriyê binasin û li gorî armanc û pîvanên wê kar bikin û gav bi gav pêk bînin.

Pirtûk bi giştî li gorî xweserî û taybetmendiyên Rojavayê Kurdistanê hatiyê nivîsin û hemû projeyên tê de jî li gor rastiya rewşa herêmê hatine dareştin.

Çapên pirtûkê 
Yekem çapa pirtûkê li Qamişlo di payîza sala 2011an de hatiye belavkirin. Çapa duyem jî di havîna sala 2012an de ji aliyê Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ve hatiye belavkirin. Çapa sêyem ji aliyê Navenda Ragihandina HSD di bihara sala 2020an de hat belavkirin.

Di havîna sala 2020 de, pirtûk bi sê zimanan (farisî, erebî, îngilîzî) û du zaravayên kurdî (soranî û kurmancî) ji aliyê Navenda Xezelnûs ya Çap û Weşanê ve hat çapkirin û belavkirin.

Wergera pirtûkê 

Pirtûk cara yekê di sala 2011an de bi zimanê erebî bi navê (المشاريع العمليّة لبناء الإدارة الذّاتيّة) hatiye nivîsîn. Di sala 2020an de ji bo ziman û zaravayê din hatiye wergerandin.

 Wergera kurdî - kurmancî: Mihemed Reşîd
 Wergera kurdî - soranî (پرۆژه‌ پراكتیكییه‌كانی بونیادنانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی): Ekber Hesen. 
 Wergera farisî (برنامەهای عملی تاسیس نظام خودمدیریتی): Ednan Hesenpour. 
 Wergera îngilîzî (Practical Projects for Building the Autonomous Administration): Leylan Îsa.

Çavkanî 

Pirtûk
Altûnan

Altûnan () gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.

Erdnîgarî 
Ji navenda bajarê Erzîromê 195 km û ji navçeya Tatosê 38 km dûr e.

Gelhe

Girêdanên derve 

 Yerelnet
Asoyên Çareseriyê

Pirtûka ASOYÊN ÇARESERIYÊ (Gotûbêjên li gel Mezlûm Abdî) ji aliyê nivîskar Polat Can ve hatiye amadekirin.

Asoyên Çareseriyê cara yekem bi zimanê erebî di payîza sala 2011 de hatiye nivîsin û weşandin. Pirtûk wek hevpeyvînên dirêj û birfereh di navbera Polat Can û Mezlûm Ebdî de ye. Di derbarê şoreşa suriyê, rewşa siyasî û civakî ya Kurdên Rojava, helwesta Kurdan li hember rejîma Suriyê û Îxwanên Muslimîn, projeyên pêwîst yên misogerkirina pêşeroja Kurdan û gelek mijarên din di nava pirtûkê de bersîv dibînin.

Beşên Pirtûkê 
Asoyên Çareseriyê ji 200 rûpelan pêk tê. 

Pirtûk ji sê beşan pêk tê, ew jî: 

 Beşa yekemîn: têgeha şoreş û pêkanîna wê ya pratîkî
 Beşa duyemîn: li Sûrî şoreş, û helwestên tevgera Kurdî
 Beşa sêyemîn: Projeyên Siyasî

Çapên Pirtûkê 
Pirtûka Asoyên Çareseriyê di 27ê Cotmeha sala 2011 de hatiye nivîsîn û çapkirin.

- Çapa yekemîn: Çapa yekemîn ya pirtûkê di kutahiya sala 2011 de bi zimanên Erebî hatiye çapkirin û bi awayekî teng û nehênî hatiye belav kirin.

- Çapa duyemîn: Şibata sala 2021 li Qamîşlo ji weşanxaneya Şilêr bi zimanê Erebî û Kurdî çap û belav bûye.

- Çapa sêyemîn: Di meha Adarê sala 2021 de, ji Navenda Xezelnûs ya çap û weşanê ve bi 5 ziman û zaravayan hatiye çapkirin û belav kirin.

Wergerên Pirtûkê 

Pirtûk cara yekem bi zimanê erebî bi navê (آفاق الحل) di sala 2011 de hatiye nivîsîn û belav kirin. Di sala 2021 de bi zimanên erebî, farisî, îngilîzî, kurdî (kurmancî) û kurdî (soranî) hatiye çapkirin.

- erebî: آفاق الحل- حديث البدايات في الثورة والقضية الكردية

- kurdî (kurmancî): Asoyên Çareseriyê- Gotûbêjên li gel Mezlûm Ebdî

- kurdî (soranî): ئاسۆکانی چارەسەر
- İngilîzî: Solution Prospects
- farisî: چشم انداز راه حل

Çavkanî
Taştê

Taştê yekem xwarina rojê ye ku piştî şiyarbûna ji xewa şevê, serê sibê, tê xwarin. Îhtimalek mezin heye ku yek an çend menûyên taştê yên "nimûneyî", an "kevneşopî" li pir deveran hebin, lê pêkhatina wan ji deverek bi cîh pir diguhere  û  bi demê re guherî ye, ji ber vê yekê li cîhanê cîhek pir berfireh a amadekarî û pêkhateyan naha bi taştê re têkildar in.

Dîrok

Taştêya kevnare

Misira kevnare 
Li Misira kevnare, gundiyan xwarinek rojane dixwarin, bi îhtimaleke mezin di beyaniyê de, ku ji şorbe, bîra, nan û pîvaz pêk dihat berî ku ew ji bo kar li zeviyan bibin an jî karê ku ji hêla fîrewn ve hatî ferman kirin, dixwarin.

Taştêya kevneşopî ya ku tê bawer kirin ku li Misrê kevnar hatiye pijandin ji ful (ji baqil tê çêkirin, dibe ku pêşrewa ful medames a îroyîn e), nanê beladî ku ji genimê emel û felafelê tê çêkirin, û tevheviyek fasûlî bi pîvaz, sîr, gêjnak û gijnîj.

Yewnanistana kevnare 
Di wêjeya Yewnanî de, gelek behsa ariston, xwarinek ku ne demek dirêj piştî derketina rojê tê girtin, hene. Îlyada  vê xwarinê li ser daristanvanekî westayî û ji kedxwariyê re, ku ji bo vegerek sivik dixwaze roja xwe dest pê bike, wê amade dike, tevî ku ew ji westandinê diêşe. Pêşeya destpêkê ya pirtûka 16an a Odîseya  behsa taştê dike wekî xwarina ku tê amadekirin. serê sibê berî ku biçe ser karên xwe.

Di dawiyê de ariston  li dora nîvro hate veguheztin, û xwarinek nû ya sibehê hate destnîşan kirin.Akratisma (ἀκρατισμός, akratismos) ji nanê cehî yê ku di şerabê de tê rijandin (ἄκρατος, akratos), carinan bi hejîr an  zeytûnan tê temam kirin.

Her weha wan pankekên bi navê tēganitēs (τηγανίτης), tagēnitēs (ταγηνίτης) jî çêkirin. an tagēnias (ταγηνίας,hemû peyvên ku ji tagēnon (τάγηνον) derdikevin, tê wateya "rûnpêj".Referansên pejirandî yên pêşîn ên li ser tagēnias di berhemên helbestvanên sedsala 5-an ên BZ Kratînos û Magnes de ne. Cûreyek din a pankek staititēs (σταιτίτης) bû, ji staitinos (σταίτινος), "ji hevîrê an hevîrê pişkê", xwe ji stais (σταῖς), "ardê spelt" dihat.

Romaya kevnare 
Romayiyan jê re taştê ientaculum digotin. Ew bi gelemperî ji xwarinên rojane yên mîna nan, penîr, zeytûn, selete, çerezên beravî, mewîj û goştê sar ên ku ji şeva berê mayî pêk dihat.Wan her weha vexwarinên şerabê yên wekî mulsûm, tevliheviya şerab, hingiv, û biharatên bîhnxweş vedixwarin. Helbestvanê latînî yê sedsala 1-mîn Martial got ku ientaculum serê sibehê di demjimêr 3:00 an 4:00 de dihat xwarin, lê zanyarê sedsala 16an Claude Saumaise nivîsand ku ew bi gelemperî di demjimêr 9:00 an 10:00 de hate xwarin.Ne gengaz e ku demek diyarkirî bi rastî ji bo vê xwarinê hatî veqetandin.

Leşkerên Romayî bi taştê şiyar bûn pulmentus, helîseya xirpûkê dişibe polenta îtalyanî, ku ji genim an ceh bihurî hatî çêkirin û dûv re di kazanek av de dihat lêxistin û pijandin.

Çavkanî
Hêzên Esmanî yên Amerîkayê

Hêzên esmanî yên Amerîkayê (bi îngilîzî: United States Air Force (USAF)), hêza hewayî ya DYAyê ye ku di sala 1947an de hate damezrandin û beşeke hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ew ji pênc karûbaran ya duyem herî hêzdar û yek ji heşt Karûbarên Yekgirtî yên Dewletên Yekbûyî ye. Armanca bingehîn a USAF "parastina Dewletên Yekbûyî bi kontrol û karanîna hewa û fezayê ye". Baregeha Hêzên esmanî yên Amerîkayê li Pentagonê (Vîrjînya) ye.

Çavkanî 

Hêzên Çekdar
Artêş
Çînnasî

Çînnasî an jî Sînolojî dîsîplîneke akademîk e ku di serî de bi felsefeya Çînî, ziman, wêje, çand û dîrok  li ser lêkolîna Çînistanê disekine û bi gelemperî behsa zanyariya rojavayî dike. Eslê wê "dibe ku bi îmtîhana ku zanyarên çînî ji şaristaniya xwe re çêkirine."

Qada çînnasiyê ji hêla dîrokî ve wekî hevwateya sepana fîlolojiyê ya li Çînistanê hate dîtin û heya sedsala 20an bi gelemperî wekî wateya "fîlolojiya çînî" (ziman û wêje) dihat dîtin.Çînnasî di demên nûjen de berfireh bûye ku dîroka çînî, epîgrafî û mijarên din vedihewîne.

Çavkanî 

Zanist
Lêkolînên Asyayê
Çînnasî
Japonnasî

Japonnasî an jî Japonolojî li ser lêkolînên herêmî an lêkolînên Asyayî yên Rojhilatî yên ku beşdarî zanistên civakî û Lêkolînên mirovan ên li Japonya ye .Ew qadên wekî xwendina zimanê japonî, çand, dîrok, wêje, huner,  muzîk û zanist dihewîne.Dibe ku kokên wê li Dejima, Nagasaki di serdema Edo de li holendî werin şopandin.Damezrandina Civaka Asyayî ya Japonya li Yokohama di sala 1872an de ji hêla zilamên wekî Ernest Satow û Frederick Victor Dickins di pêşveçûna  Japonnasiyê de wekî dîsîplînek akademîk bûyerek girîng bû.

Çavkanî 

Lêkolînên Asyayê
Japonnasî
Hindnasî

Hîndnasî an jî Hindolojî xwendina akademîk a dîrokê û çand, ziman, û wêjeya Hindistanê ye û wekî wisa lêkolînek lêkolînên Asyayî ye.Têgîna Hindolojî (bi Almanî, Indologie) bi gelemperî bi zanyariya Almanî re têkildar e, û ji akademiya anglofonê bêtir di sernavên beşan de li zanîngehên Almanî û parzemînî yên Ewropî tê bikar anîn.Li Holendayê, têgîna Indologie ji bo destnîşankirina lêkolîna dîrok û çanda Hindistanê di amadekirina karûbarê kolonyal de li Hindistana Rojhilat a Holendayê hate bikar anîn.

Bi taybetî, Hindnasî xwendina wêjeya Sanskrîtî û Hindûîzmê ligel olên Hindî yên din, Jainîzm, Bûdîzm, Sîkîzm, Palî û wêjeya Tamîlî vedihewîne. Dravîdnasî şaxek cihê ye ku ji zimanên dravîdî yên başûrê Hindistanê re hatî veqetandin.Nivîsarên Hindu yên bi zimanên Dravidî di Hindnasiyê de wekî dîsîplîn têne hesibandin.

Hin lêkolîner Hindnasiya klasîk ji Hindnasiya nûjen cuda dikin, ya berê bêtir li ser Sanskrît, Tamîlî û çavkaniyên zimanên kevnar ên din disekine, ya paşîn li ser Hindistana hemdem, ramyarî  û  civaknasiya wê ye.

Çavkanî 

Lêkolînên Asyayê
Tenê zer

Tenê zer (bi latînî: corpus luteum) pêkhateyek derdanî ya bi rengê zer e, piştî hêkdananê ji xaneyên çikildana gihiştî peyda dibe.

Ji hîpofîza pêş hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Di xwînê de zêdebûna xestiya LHyê bandor dike li ser peqîna çikildanê û çêbûna tenê zer.

Pêkhateya tenê zer 

Ji ber bandora hormona FSH û LHyê, çikildana nav hêkdankê bi têra xwe diperise û ber bi dîwarê hêkdankê cih diguherîne. Çikildana pêgihîştî oosîda duyem lixwe digire. Oosîda duyem bi xaneyên granuloza û xaneyên teka dorpêçî ye. Piştê peqîna çikildana gihîştî, xaneya hêkê (oosîda duyem) ji çikildanê ber bi coga hêkê tê berdan, ev bûyer wekî hêkdanan (bi înglîzî: ovulation) tê navkirin. Paşmayiyên çikildanê, ango xaneyên granuloza û xaneyên teka nav hêkdankê de dimînin. Tenê zer ji van xaneyan peyda dibe. Piştê hêkdananê tenê zer gir dibe û di nav 7-8 rojan de digihîje qebareya asayî. Tîreya tenê zer a pêgihîştî bi qasê 1.5 cm ye.

Xaneyên granuloza û xaneyên teka diguherin bo xaneyên granuloza yên zer (bi înglîzî: granulosa lutein cells) û xaneyên teka yên zer (bi înglîzî: theca lutein cells). Xaneyên granuloza yên zer çewrî û pîgmenta zer lixwe digirin. Hebûna pîgmentê, rengê zer dide paşmayiyên çikildanê loma koma xaneyên çikildanê wekî tenê zer tê navkirin. Xaneyên teka yên zer jî çewrî lixwe digirin lê bêpîgment in. Piştê hêkdananê, cihê xaneya hêkê, di nav çikildanê de wekî valahiyêk dimîne, ev valahî demek şûnve bi xwînê tijî dibe. Xwîna nav tenê zer hêdî hêdî dimeyîne.

Erkê tenê zer 
Du erkên sereke yên tenê zer heye: derdana hormonan û di mehên destpêkê ya ducaniyê de alîkirina bo berdewamiya ducaniyê.

Tenê zer mîna rijênek demkî kar dike. Bi mijêrek gellek zêde procesteron û hinek êstrocen û înhîbîn berhem dike û der dide. Xaneyên granuloza yên zer hormonên procesteron, êstrocen û înhîbîn berhem dikin û der didin. Xaneyên teka jî testosteron berhem dikin, lê piraniya testosteronê di xaneyên granuloza de tê guhertin bo êstrocenê. Procesteron û êstrocen girîng in bo berdewamiya ducaniyê. Ev herdu hormon diwarê malzarokê stûr dikin, rijênên navpoşê malzarokê diperisînin. Ji rijênan xurek tê derdan bo xwedîkirina embriyoyê. Bi kurtasî procesteron û êstrocen navpoşê malzarokê (bi latînî: endometrium) amade dikin ji bo egera rûdana ducaniyê. Di destpêka ducaniyê de embriyo xwe diçeqîne nav diwarê malzarokê û li wir biperise.

Heke xaneya hêkê neyê pîtandin, tenê zer di nav 10 heta 14 rojan de têk dişikê. Ji tenê zer tenê spî (bi latînî: corpus albicans) peyda dibe. Her ko tenê zer hildiweşe, xestiya êstrocen û procesterona nav xwînê kêm dibe. Ev rewş dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê û xwîndîtin (bi înglîzî: menstruation) rû dide.

Heke pîtîn rû bide, tenê zer hilnaweşe û derdanên xwe didome. Heta 3 mehî ya ducaniyê, procesteron ji aliyê tenê zer ve tê berhemkirin û derdan, paşê hevalbiçûk diperise, tenê zer hildiweşe. Êdî heta dawiya ducaniyê, procesteron ji aliyê hevalbiçûkê ve tê derdan.

Çavkanî 

Biyolojî
New England

New England herêmek e ku şeş dewletên DYAyê li Bakurê Rojhilatê Dewletên Yekbûyî pêk tê: Connecticut, Maine,  Massachusetts, Nû Hampshire, Rhode Island û Vermont. Ew ji rojava ve bi dewleta New York û ji bakur-rojhilat parêzgehên New Brunswick Kanada li bakur Quebec tê sînordarkirin. Okyanûsa Atlantîk li rojhilat û başûrrojhilat e û Long Island Sound li başûrê rojava ye. Boston bajarê herî mezin ê New England e, û her wiha paytexta Massachusettsê ye. Bostona Mezin herêma makeşarê ya herî mezin e, ku bi qasî sêyeka gelheya New England heye; ev dever Worcester, Massachusetts (duyem bajarê herî mezin ê New England), Manchester, New Hampshire (bajarê herî mezin ê New Hampshire) û Providence, Rhode Island (paytext û bajarê herî mezin li Rhode Island) vedihewîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

New England
Çanda deryayî
Roja evîndaran

Roja evîndaran  di 14ê sibatê de tê pîrozkirin. Gerdîşên vê rojê vedigerin cejna Ezîz Valentîn, pakrewanek ku di ezîznameya wî de dibe ku jiyana çend pakrewanên bi vî navî bi hev re herikî.

Roja bîranîna Ezîz Valentîn di 14ê Sibatê de ji hêla Papa Gelasiûs ve di 496 de ji bo tevahiya Dêrê hate destnîşan kirin, lê di sala 1969 de ji salnameya giştî ya Romayê hate derxistin. Lêbelê, li dora roja evîndaran karûbarên hevpar hene ku zewacên zewicî têne pîroz kirin.

Lêbelê, delîl hene ku çîroka derdê wê ezîzê û heya hebûna wî jî hatine çêkirin. Bi çewtî hate texmîn kirin ku bazilîkek ku ji hêla xêrxwazek bi navê Valentîn ve hatibû fînanse kirin ji bo ezîzek bi navê Valentîn hatibû çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
https://www.ioamogesu.com/chi-era-san-valentino-tra-storia-e-leggenda-del-santo-piu-invocato-dagli-innamorati/

Roja evîndaran
Evîn
Cejn