Zimanê sumerî

Zimanê sumerî ( "zimanê xwemalî") zimanê zikmakî yê sumeriyan e ku di sala 4000  de li Başûrê Mezopotamyayê hatiye axaftin. Di destpêka sala 2000ê  de  zimanê akadî cihê zimanê axaftinê wergirtiye Zimanê Sumeriyan li Mezopotamyayê heta sedsala 1em  wek zimanekî pîroz, wêjeyî, merasîmî û zanistî hatiye bikaranîn. Ziman heta sedsala 19an hatiye û piştre hatiye jibîrkirin. Berevajî zimanên din ên ku li Mezopotamyayê hatiye axaftin, sumerî zimanekî îzolekirî ye.

Kronolojî
Dîroka nivîsandina Sumeriyan bi van dîrok û serdeman re hatiye dabeş kirin:

 Sumeriya Arkaîk - Di sedsala 31mîn û 26mînê  hatiye axaftin.
 Sumeriya Kevnar yan jî Klasîk - Di sedsala 26 û 23ê  hatiye axaftin.
 Neo-Sumerî - di sedsala 23 û 21ê  hatiye axaftin.
 Post-Sumerî - Piştî 1700ê  hatiye axaftin.

Sumeriya Arkaîk, qonaxa yekem a nivîsên bi naveroka zimanî ye ku ji serdema Jemdet Nasr (Uruk III) e di sedsalên 31 û 30ê berî zayînê dest pê dike. Serdema proto-wêjeyî, ku sedsalên 35 û 30ê  vedigire, bi ser dikeve.

Têgîna "Post-Sumerian" tê vê wateyê ku dema ku ziman ji hêla Babîliyan û Asûriyan ve ji holê rabûbû û tenê ji bo mebestên olî, hunerî û zanistî wekî zimanek lîturgîkî û klasîk hate parastin. Winda bûna zimanê sumerî bi awayekî kevneşopî heta dawiya Xanedaniya Sêyem a ye.

Dewleta herî dawî ya bi piranî Sumerî li Mezopotamyayê, di sala 2000ên  de ye, lêbelê ev dîrok bi texmînî ye. Ji ber ku gelek zanyar îdîa dikin ku Sumer di wî dîrokê jixwe mirî bûn. Hinek zanyarên din bawer dikin ku axaftina zimanê sumerî li Mezopotamya Başûr, ji sala 2100ê ê  heta 1700ê ê hatiye.

Kategorîkirin
Li gorî nêrîna giştî ya di cîhana zanistî de, Sumerî zimanek veqetandî ye ku têkiliya wî bi tu zimanê naskirî re tuneye, zimanekî îzolekirî ye.  Tevî ku lêkolînên amator û profesyonel ji bo sazkirina têkiliyan bi malbatên zimanên cihêreng re hatine kirin, lê ev lêkolîn bi gelemperî hêj nehatine pejirandin.

Cûreyên zimanê sumerî 
Cûreya standard a sumeriyan Emegir (𒅴𒂠 eme-Gir₁₅) bû.  Cihêrengiyeke berbiçav yan jî sosyolekt, Emesal (𒅴𒊩 eme-sal) bû. Dibe ji bo ku wekî "zimanê fine" yan "dengê bilind-vegirtin:" (Rubio 2007, p. 1369), bên şîrovekirin .  Cûreyên din ên ji bo devokan yan qeydan eme-galam jibo "zimanê bilind", eme-si-sa jibo "zimanê rast", eme-te-na jibo "zimanê zirav" û hwd. 

Emesal, di hinek nivîsên edebiyatê de bi taybetî ji aliyê karakterên jin ve hatine bikar anîn (dibe ku bi zimanên jinan an cûrbecûr zimanên ku di hinek çandan de hene yan jî hebûne, wek mînak di nav Çûkçî û Garifuna de, were berhev kirin). Bi awayekî din jî Emesal di hinek celebên stranên kultê de serdest e, mîna stranên ku ji aliyê kahînên Galayê ve têne gotin. Taybetmendiyê din ên cûreya Emesal ev bû ku bi piranî fonolojîk bû.

Pergala nivîsandinê 

Sumerî yek ji wan zimanên yekem e ku hatiye nivîsîn. Ji ber awayên nîşanên ku li ser lewheyên keliya şil, bi awayê bizmarê hatine xuliqandin, ji sîstema nivîsandina ku ji bo xwendina zimanê Sumerî hatiye bikar anîn jê re "Nivîsa Bizmarî" tê gotin.

Di qonaxên destpêkê yên nivîsandina Sumeriyan de nîşaneyên berçav ên ku wateya xwe bi awayekî kevneşopî bi formeke zimanî ve girê didin, hatin bikaranîn. Ew bi awayekî şematîk sembolekê, tiştekî rastîn an jî fîgûrekê temsîl dikin. Mînakeke vê qonaxê di tableta Kiş de hatiye dîtin. Lêbelê, bi demê re, nivîsandina Sumerî ji nîşanên fîgûrî veguheste îşaretên dirêjtir.  Di sala 2600ê  de logogram pirtir belav bûn û forma bizmarî derkete holê.

Forma arkaîk, di her rewşê de, bi formên berê yên pêş-formê re hevbeş bû.  Lêkolînerên wekî Rosengarten (1967) 468 nîşanên ku di Sumeriya pêş-Sargonî ya li bajarê Lagashê hatiye bikaranîn, navnîş kirine.

Dema ku axêverên Sumeran li dor sala 1900ê berî zayînê winda bûn, zimanê wan ji aliyê Akadiyan ve berdewam bû. Bi kêmbûna axêverên zikmakî yên sûmerî re zimanê sûmerî berdewam kir û wekî zimanê navgînek vegotina edebî û çandî hate bikaranîn.

Nivîsa sumerî
Ev nivîs, li dora 2400ê ê de  behsa destpêka şerekî di navbera bajar-dewletên Lagaş û Umanê dike.

Mijarên têkildar 
 Sumer
 Sumernasî
 Mezopotamya

Çavkanî 

Sumer
Sumerî
Sumerî