nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Beyhanî Şahîn

Beyhanî Şahîn (z. 13ê gulana 1969an, Orçul, Qoçgirî) îndocermenîst, îndoîranolog, avestolog û kurdologê kurd e.

Jiyana wî 
Beyhanî di sala 1969an da li Orçula li herêma Qoçgîrîyê (Erzingan) ji dayik bûye. Ber bi dawiya sala 1988an derketiye Ewropayê. Li Unîversîteya Zürichê beşa "Zimanên Îndo-Ewropî" û li Unîversîteya Bernê jî "Fîlolojiya Îndoîranolojiyê" xwandiye, ango zimanê avestî, medî, farsiya kevin, pehlevî, partiya navîn, sogdiya navîn, khotansakiya navîn, nûristanî, mîtannî, vedî, sanskrîtî, palî, prakrîtî, yewnaniya kevn, latînî, gotî, lîdî.

Têza xwe li ser "Zimanên Medan" amade kiriye di sala 2004an da li ba Unîversîteya Zürichê.

Berhem 
Vekolînên wî yên çapbûyî:

 Lêkolîneke Qicik Li Ser Zmên. Stembol 1995. Firat Yayinlari.
 Bêjenasiya Zmanê Kurdî Ya Dîrokî 1, Îzmîr 2020. Weşanên NA.
 Nivîsarên Farsiya Kevin (1) Yên Dariyus, Îzmîr 2020. Weşanên NA.
 Die Sprachen der Meder (wergerr: "Zmanên Medan“). Îzmîr 2021. Weşanên NA.
 Avesta 1 – Gatha'yên Zarathushtra. Îzmîr 2021. ISBN 978-625-7085-37-3. Weşanên NA.
 Avesta 2 – Destnivîsên orîjîn: Yasna. Îzmîr 2022. ISNB 978-625-7085-69-4. Weşanên NA.
 Avesta 3 – Destnivîsên orîjîn: Vīdēvdād. Îzmîr 2022. ISBN 978-625-7085-70-0. Weşanên NA.
 Avesta 4 – Destnivîsên orîjîn: Yašt. Îzmîr 2022. ISBN 978-625-7085-71-7. Weşanên NA.
 Avesta 5 – Destnivîsên orîjîn: Visperad, Nyāyišn, Gāh, Sīrōza, Āfrīngān. Îzmîr 2022. ISBN 978-625-7085-72-4. Weşanên NA.
 Avesta 6 – Trenslîteresiyon: Yasna. Îzmîr 2023.
 Avesta 7 – Trenslîteresiyon: Vīdēvdād. Îzmîr 2023.
 Avesta 8 – Trenslîteresiyon: Yašt. Îzmîr 2023. 
 Avesta 9 – Trenslîteresiyon: Visperad, Nyāyišn, Gāh, Sīrōza, Āfrīngān. Îzmîr 2023.
 Avesta 10 – Bi Fonda Avestî: Yasna. Îzmîr 2023.
 Avesta 3 – Bi Fonda Avestî: Vīdēvdād. Îzmîr 2023.
 Avesta 4 – Bi Fonda Avestî: Yašt. Îzmîr 2023.
 Avesta 5 – Bi Fonda Avestî: Visperad, Nyāyišn, Gāh, Sīrōza, Āfrīngān. Îzmîr 2023.

Lêkolînên ku wê di sala 2023yan da werin çapkirin:

 Xwarde-Avesta.
 Bêjenasiya Zmanê Kurdî Ya Dîrokî 2.
 Die Laryngale im Arischen und ihre Entwicklung im altindischen und iranischen Sprachen 1 (bi Elmanî) = "Larîngalên di zmanê Arî da u şopên wan yên di nav zmanên kevin yên Îranî u Hîndî da".
 Nivîsarên Farsiya Kevin 2.
 Ferhenga Zmanê Farsiya Kevin.
 Fonolojiya Zmanê Proto-Kurdî.
 Zmanê Mîtannî.

Çavkanî 
 Weşanên NA (Weşanxaneya NA)

Jidayikbûn 1969
Fox Broadcasting Company

Fox Broadcasting Company an FOX, toreyek televîzyonê weşana bazirganî ya Amerîkî ye ku xwedan Fox Corporation e. Navenda wê li New York City e.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê
Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî
Qeremanî

Qeremanî (, karmanídes, ) yan yewnaniyên qeremanî, yewnaniyên mesîhî yên ortodoks ên tirkîaxiv bûn. 

Di pevguheriya nifûsê ya Tirkiye û Yewnanistanê ya sala 1923an de ji ber mesîhîbûnê diviya biçûna Yewnanistanê. Qeremaniyan zimanê tirkî bi alfabeya yewnanî bi kar dianî.

Çavkanî 

Tirkên îsevî
Gelên Anatolyayê
Gelên Yewnanistanê
Ferit Sevim

Ferit Sevim, bluesvan, gîtarvan û bestekarekî kurd e. Di sala 1995ê de li Şirnexê ji dayîk bû.

Jiyana wî 
Ferit Sevim dibistana seratayî û amadehî li Şirnexê qedand. Perwerdehiya zanîngehê li Mêrsîn û Wanê domand. Ferdê malbatek ji çanda dengbêjiya Botanê ye. Ji ber wê yekê evîna muzîkê hê di zaroktîyê de di dilê wî de şîn bû. Di demên ewil ên amadehiyê de evîna wî ya ji bo muzîkê gihaşt astek bilind û berê xwe da amûran. Li ser amûra gîtarê xwe pêşde bir û di çend çalakiyan de di komên herêmî de gîtarjenî û back vokalîstî kir. Di demên amadehiyê de ji ber evîna xwe ya çanda muzîkê ya herêma Şirnexê ket li ser rê û dest bi berhevkirina qeydên mayî û veşartî kir. Sala ewil a dest bi zanîngehê kirî karê xwe yê li ser muzîkê bi awayekî profesyonel di asteke bilindtir de domand.

Xebatên muzîkê 
Di sala 2014ê ya dest bi xebatên xwe kirî de qezayekê hat serê wî û muzîk jî tê de demeke dirêj ji hemû çalakiyên hunerî dûr ket. Piştî gihaştî siheta xwe xebatên xwe yên li ser muzîkê û berhevkirina qeydên dengbêjên Şirnexê dîsa domand. Çar stran ji wan qeydên gihaştiye sererast kir û gotinên wan derxist. Pişt re ji wan çar stranan bi navê "Blues in Botan" dest bi qeydên xwe kir. Di salên pêştir de dest bi nivîsandina çîrokên xwe kir û berhema wî ya ewil bi navê "Xelîn" qedand. Xelîn, di pêşbirka kovara Ziryabê de bi ser ket û di albuma "Olana Bajêr" de cihê xwe girt. Xelîn, di muzîka kurdî de ceribandineke nû bû û bi taybetî bala ciwanan kişand li ser xwe. Bê navber xebatên xwe yên li ser muzîkê domand û ji şeş stranên gotin û awazên wan aîdî wî bi navê "Li Malê" albumek derxist. Pişt re ji sê kilamên herêma Şirnexê yên di arşîva komkirî de bi rîtmên Reggaeyê bi navê "Reggae'n Botan" xebatek single derxist. Ferît Sevîm ê bi taybetî di nav ciwanan de bandora wî zêde bû yî ji sê stranên gotin û awazên wan aîdî wî maksî-singlek bi navê "Hêlm" derxist. Bênavber xebatên xwe yên li ser muzîkê domand û di mehekê de bi navê "Navê te çi ye" û "Rast Hatinek" du single'ên din jî weşand. Ferît Sevîm, berhevkirina qeydên dengbêjên Şirnexê jî domand û ew qeydên gihaştiye avêt li ser dijîtalê. Ew kilamên veşartî di tora civakî de gihand hezkiriyên dengbêjan. Di nav nifşê xwe de bû xwedîyê hezgelîyeke balkêş. Di sala 2023yan de bi albuma xwe ya ''Gav''ê asta xwe ya profesyonelîyê bilindtir kir. Piştî albuma Gav di derbarê Sevim de ji alîyê çend pisporan ve şîroveyên baş hatin kirin û bû rûyek yê muzîka Kurdî yê li cîhanê.

Albumên Wî

 Xelîn (Olana Bajêr, 2019)
 Blues in Botan (2019)
 Li Malê (2019)
 Reggae'n Botan (2019)
 Hêlm (2020)
 Rast Hatinek (2020)
 Navê Te Çî Ye (2020)
 Berfa Havînê (2021)
 Veqetîn (2022)
 Gav (2023)

Çavkanî 
 https://haber.sol.org.tr/haber/dengbej-makaminda-blues-29299
 https://krd.riataza.com/2019/11/16/ferit-sevim-u-muzika-wi/
 http://yeniozgurpolitika.net/blues-ve-botanin-bulusmasi/

Jidayikbûn 1995
Bestekarên kurd
Bluesvanên kurd
The CW

The CW Television Network an The CW, torek televîzyona bejayî ya bi zimanê inglîzî ya Amerîkî ye ku ji hêla The CW Network, LLC ve tê xebitandin, karsaziyek hevpar a bi berpirsiyariya bi sînor a di navbera yekîneya CBS Entertainment Group ya Paramount Global de; û beşa studyo û toreyên Warner Bros. Discovery, şirketa dêûbav a Warner Bros., xwediyê piraniya berê yê The WB. Navê torê kurtkirinek e ku ji tîpên pêşîn ên navên her du pargîdaniyên dêûbavên wê (CBS û Warner Bros.) hatî girtin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê
Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî
Nabapatrika

Nabapatrika beşek ji Durga Puja ye, mezintirîn festîvala olî ya hindûyên bengalî. Wateya peyva Nabapatrika bi rastî pelên neh daran e. Her çend di rastiyê de ne neh pel in, lê neh nebat in (nebatên Nabapatrika). Neh nebat ev in: Nebata Kadali an Rambha (mûz), nebat Maankachu (Colocasia), nebat Haridra (tûrmerik), Bel (sêva darîn), Dalim (şehîn), koka Ashoka, koka Jayanti, çiqilên nebatê Aparajita spî û Dhanya nebat (birinc).

Nabapatrika Snan 
Li gorî adetê, sibeha Mahasaptami, neh nebatên li jor navborî bi hev ve hatine girêdan. Dûv re Nabapatrika tê birin çemê herî nêz an hewzek. Keşîş wê digire ser milê xwe. Li pişta wî tembûr diçin defê û jin jî diçin qulikên konch û uludhanî.

Piştî ku snan (şûştin) Nabapatrilka di sariyek sor-spî de pêçayî ye, mîna bûkek pêçayî teşe girtiye; Dûv re Nabapatika tê perestgehê û tê danîn li ser textê darîn ê rastê Durga ango li tenişta Lord Ganesha.

Nabapatrika Puja 
Merasîma sereke ya Durga Puja bi ketina Nabapatrika di perestgeha Durga de dest pê dike. Ji bo roja mayî ya festîvala Durgapuja, Nabapatika digel xwedayên din tê perestin. Nabapatrika an Kalabou bi kevneşopî wekî jina Ganesha tê zanîn, lê ew bi tevahî çewt e.

Girîngiya Nabapatrika 
Neh nebatên Nabapatrika bi komelî nîşana Nabadurga an jî neh aliyên taybetî yên Xwedawenda Durga ne. Neh nebatên cihêreng ên ku li Nabapatrika têne bikar anîn neh awayên Xwedawenda Dayikê sembolîze dikin. Nebat Kadali Goddess Brahmani, nebat Maankachu Goddess Chamunda, nebat Haridra Goddess Uma, Bel sembola Goddess Shiva, Dalim nebat Raktadantika, Ashoka Shokarahita, Jayanti Goddess Kartiki û Dhanya Goddess Lakshmi temsîl dike. Ya rast, Nabapatrika hezkirina Dayika Xwezayî ye.

Çavkanî 

Dînê hindûyan
Haluk Kırcı

Haluk Kirci ( jdb. 1958 li Erzîrom) gurê boz  û kujerê tirk e.

Ew ji ber kuştinê heft caran hate darve kirin. Her cezayê darvekirinê bi deh sal zîndan hate guhertin. Ew ji ber kuştina Serdozgerê Komarê Doğan  di 24ê Adara 1978an de û ji ber kuştina heft xwendekaran li Bahçelievler-ê di 8ê Çirî 1978an de dihat xwestin. Heft xwendekar endamên Partiya Karker a Tirk bûn. Di 10 Çile 1979 de li Stenbolê hate girtin. Ew di 26ê Nîsana 1991ê de bi şert hat berdan. Di bîranîna xwe ya sala 1998 de, ew kuştina 7 xwendekaran vedibêje.

Pirtûk 

 Ermeniler Zamanı Unutma!
 Donmuş Zaman Manzaları
 Zamanı Süzerken

Çavkanî 
Jidayikbûn 1958
Mirovên zindî
Kesên ji Erzîromê
Skandala Susurlukê
Şervanên biyanî yên Hêzên Sûriya Demokratîk

Bi sedan şervanên biyanî tevlî Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) û pêkhateya wê ya cûrbecûr û milîsên hevalbend bûne û ji sala 2012-an ve, ku Partiya Komunîst a Marksîst-Lenînîst (Tirkiye) (MLKP) dest bi şandina hin endamên xwe kir da ku alîkariya Yekîneyên Parastina Gel (YPG) piştî rûdana şerê navxweyî yê Sûriyê . Kesên ji Tirkiyê (ji bilî Kurdên Bakurê, yên ku ji hêla Kurdên Rojavaye wekî biyanî nayên hesibandin) netewetiya herî mezin e, li dû wan Amerîkî û Ingilîzî .

Van şervanên biyanî di seranserê pevçûnê de beşdarî hemlê cûrbecûr ên HSD bûne, û gelek kes hatine kuştin . Piraniya wan sosyalîst in, û ji bo parastina konfederalîzma demokratîk a Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê ji Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê û Komara Tirkiyeyê tevlî bûn, dema ku gelek dilxwazên ne-sosyalîst ji hêla motîve xwesteka şerkirina Dewleta Islamî û komên din ên Islamî ji ber binpêkirinên mafên mirovan ku ew dikin.

Tabûra Azadî ya Înternasyonal‎ (EÖT) koma herî mezin a şervanên biyanî di HSD de ye, piştre jî YPG Tabûra Înternasyonal. Dilxwazên Ewropî carinan ji ber ku tevlî HSD bûne, li welatên wan hatine darizandin, siyaseta ku ji encama zexta dîplomatîk a hikûmeta Tirk a Islamî li ser dewletên wan tê bawer kirin. Hin kes kirine girtîgeh. Dilxwazê yekem ê biyanî ku hate bala navneteweyî Jordan Matson bû .

Çavkanî 

YPG
Daremanî Biçûk

Daremanî Biçûk, Daremanî Xwarû, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Daremanî Gewre

Daremanî Gewre, Daremanî Serû, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Zerdik

Zerdik, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Rojbeyanî

Rojbeyanî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Serbîr

Serbîr, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Şaneşîn, Pirdê

Şaneşîn, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Qadir Ezîz, Pirdê

Qadir Ezîz, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Qebebaş

Qebebaş, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Qerebeg, Pirdê

Qerebeg, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Jacques Brel

Jacques Romain Georges Brel ( , z. 8 nîsan 1929 - m. 9ê çiriya pêşîn 1978), stranbêj û lîstikvan û derhênerê belçîkî bû, ramanwer û şanoyî çêdikir û pêk dianî, yên ku jêra dilsozek mezin derdixistin, di destpêkê de li Belçîka û Fransayê, pişt re jî li seranserê cîhanê. Ew wekî serwerê şanonameya nûjen hate hesibandin.  Her çend wî pirraniya stranên xwe bi fransî û carinan jî bi holendî tomar kiri bûn, lê wî bandor li ser stranbêj û şanogerên inglîzaxêv jî kirbû, wekî Scott Walker, David Bowie, Alex Harvey, Marc Almond û Rod McKuen. Herwesa ji hêla stranên wî ji hêla gelek şanoger û wergêrin inglîzî ve hat bûne tomarkirin, di nav de Bowie, Walker, Ray Charles, Judy Collins, John Denver, Trio Kingston, Nina Simone, Shirley Bassey, Frank Sinatra û Andy Williams.

Wî di 10 fîliman de cih girtî ye û derhêneriya du fîlman jî kir ye, yek ji wan, Le Far West, di 1973- an de di Festîvala Fîlman a Cannesê de ji bo Palmiyeya Zêrîn hate berbijar kirin.  Ku li seranserê cîhanê 25 mîlyon tomar ji film hat bûne firotin, Brel sêyemîn hunermendê tomara beljîkî ya herî pir firotirîne ji bo her demî. Ew di sala 1950 de bi Thérèse "Miche" Michielsen re zewicî, û paşi ew bûne cwedî  sê zarok. Her weha ji 1972 heya mirina wî di 1978 de têkiliyek romantîk bi aktrîs û reqsvan Maddly Bamy re hebû.

Filmografî 

As actor
 La grande peur de Monsieur Clément (1956, Short, directed by Paul Diebens) as Monsieur Clément
 Les risques du métier (1967, directed by André Cayatte) as Jean Doucet
 La Bande à Bonnot (1968, directed by Philippe Fourastié) as Raymond Callemin dit 'Raymond la Science'
 Mon oncle Benjamin (1969, directed by Édouard Molinaro) as Le docteur Benjamin Rathery
 Mont-Dragon (1970, directed by Jean Valère) as Georges Dormond - un aspirant dégradé
 Les assassins de l'ordre (1971, directed by Marcel Carné) as Le juge d'instruction Bernard Level
 Franz (1971, directed by Jacques Brel) as Leon
 L'aventure, c'est l'aventure (1972, directed by Claude Lelouch) as Jacques
 Le bar de la fourche (1972, directed by Alain Levent) as Vincent van Horst
 Le Far West (1973, directed by Jacques Brel) as Jacques
 L'emmerdeur (1973, directed by Édouard Molinaro) as François Pignon

As director
 Franz (1971)
 Le Far West (1973)

As writer
 La grande peur de Monsieur Clément (1956, Short)
 Jacques Brel is Alive and Well and Living in Paris (1968, play)
 Franz (1971)
 Le Far West (1973)

As self
 Petit jour (1960, Short)
 Zeg hé, spaar je mee? (1961, TV Series)
 Tienerklanken (1963, TV Series)
 La grande farandole (1964, TV Series)
 Age tendre et tête de bois (1964, TV Series)
 Entrez dans la ronde (1965, TV Series)
 Discorama (1962–1966, TV Series)
 Tid til at leve (1974, TV Series)
 Jacques Brel Is Alive and Well and Living in Paris (1975)(final film role)

Her weha bibînin 

 Navnîşa guhertoyên cover yên stranên Jacques Brel

Çavkanî 

Mirin 1978
Jidayikbûn 1929
Qerxetû

Qerxetû, Qerẍetû, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Qeznefer

Qeznefer, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Qizilqaye

Qizilqaye, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Kelur

Kelur, Keluř, Kelurr, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Kelurî Binaw

Kelurî Binaw, Keluřî Binaw, Kelurrî Binaw,  gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Kitke

Kitke, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Kewenî

Kewenî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Gelozî

Gelozî, Gełozî, Gellozî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Golderey Biçûk

Golderey Biçûk, Gołderey Biçûk, Gollderey Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Golderey Gewre

Golderey Gewre, Gołderey Gewre, Gollderey Gewre, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Gurzeyî

Gurzeyî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Yarîmce, Pirdê

Yarîmce, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Pirdê
Çêja şor

Çêja şor an jî tama şor yek ji pênc corên çêjê ye.

Mirov bi navbeynkariya xaneyên çêjewergir ên di nav çêjegopkeyan de çêja xurekan digire. Çêjegopkê pêkhateyên hêlkeyî ne, kîmîkewergirên ji bo nasîna molekulên çêjdar lixwe digirin. Çêjegopke li ser rûyê ziman, li esmanê dev, li ser rûyê zimanê kirkiragî û li ser rûyê gewrî de cih digirin.

Rêbaza çêjtinê 

Ji bo rûdana hestê çêjtinê, divê molekulên çêjdar ên di nav xurekan, di nav lîkê de bi têra xwe bihele û di kunika çêjê de derbasî nav çêjegopkeyê bibe, li wir rastê wîrdememîleyên (bi îngilîzî: microvilli)  xaneya çêjewergiran were. Piştî berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergir, divê ji xaneya çêjewergir, demareguhêzer bêne derdan ko di demarexaneya hestê de erkê kar bide destpêkirin. Ji van gavan şûn ve demarexaneyên hestê, ragihandinên ji molekulên çêjdar, bi şeweyê demareragihandin ber bi lakêşemoxê, paşê ber bi talamusê, ji wir jî ber û tûkila mejî ve dişînin. Têgihîştina çêja şor di navenda çêjtinê ya tûkila mejî de peyda dibe.

Pêvajoya hestkirina çêja şor 

Hestê çêja şor bi gelemperî ji ber Îyonên sodyumê (Na+) peyda dibe. Çavkaniya sereke ya sodyumê xwêya sifreyê ye. Xwê ji îyonên sodyum û klorê (NaCl) pêk tê. Xwêya nav xurekan, di nav lîkê de dihelê û bendên kîmyayî yên navbera îyonên xwêyê diqete. Loma îyonên Na+ û Cl- bi awayekî serbest di nav lîkê de belav dibin. Ji xeynî NaCl, hin xwêyên din jî dibin sedema çêbûna hestê çêja şorê. Xaneya çêjewergir a bo çêja şor di dema asayî de, ango gava mirov tiştek xwêyî naxwe, di asta cemsergiriyê de ye. Gava mirov xurekek bixwê(şor) dixwe, îyonên sodyumê di nav lîke de dikeve nav çêjegopkeyan, bi vî awayê xestiya îyonên sodyumê li derdora wirdememîleyên (kûlkên çêjtinê) xaneyên çêjewergir de zêde dibe. Loma Na+ ji derveyê xaneyê bi navbeynkariya cogên sodyumê, diherike nav xaneyê. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de berevajîbûna cemsergiriyê rû dide. Bi berevajîbûna cemsergiriyê, cogên kalsiyumê (Ca+2) ve dibin, kalsiyum ber bi nav sîtoplazmayê diherrike. Di nav xaneyê de zêdebûna iyonên sodyum û kalsiyumê xaneya çêjewergirê han dike ko demareguhêzer der bide. Bi derdana demareguhêzer demarexaneyên hestê yên bi çêjewergiran ve girêdayî çalak dibin. Wateya çalakbûna demarexaneya hestê, destpêkirina erkê kar e. Ango sînyalên elektrîkî bi şêweyê demareragihandin ber bi navenda çêjtinê tên guhêztin. Çêja şor ne tenê ji xwêya sifreyê lê ji xwêyên din jî peyda dibe. Xwêyên li jêr, li gor asta şorbûna wan hatine rêzkirin. Xwêya herî şor xweyên potasyumê ne

Xweyên potasyumê,  xwêyên kalsiyumê, xwêyên sodyumê, xwêyên lîtyumê û xwêyên magnezyumê

Çavkanî 

Biyolojî
Bacwan, Dûbis

Bacwan, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Ebû Xurcey Yek

Ebû Xurcey Yek, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Ebû Xurcey Dû

Ebû Xurcey Dû, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Îdrîs Babuc

Îdrîs Babuc, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Îdrîs Xebaz

Îdrîs Xebaz, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Îdrîs Xezel

Îdrîs Xezel, Îdrîs Xez'el, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Îdrîs Nemir

Îdrîs Nemir, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Bay Hesen

Bay Hesen, Bay Ḧesen, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Teqteq

Teqteq, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Tuyle

Tuyle, Tuyl'e, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Çexmaxe

Çexmaxe, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Alina Sánchez

Alina Sánchez (z. 1986, San Martín de los Andes, Arjentîn - m. 17 adar 2018, Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê), ango Lêgerîn Çiya, bijîşkeke arjentînî, internasyonalîst, femînîst û şoreşger bû, ku li Dibistana Tibê ya Amerîkaya Latînî (ELAM) li Kûbayê xwendibû. Sánchez di 2011an de beşdarî Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) bû, û di pergala tenduristiyê ya Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê (AANES) de xebitî. Ew di qezayeke trafîkê de di 17ê adara 2018an de mir, dema rêwîtiyê ji bajarê Hesîçê. Li ser rûmeta wê, nexweşxaneya Girê Xurma (Tel Tamer) li Kantona Cizîrê nuha navê wê hildaye.

Jînenîgarî 
Sánchez li San Martín de los Andes, Neuquén, Arjentînê ji dayik bû û li Córdoba (Arjentîn) mezin bû.

Ji ciwaniya xwe de parêzvanek xurt a serxwebûna siyasî û rêxistina xwendekar, wê li Zanîngeha Córdobayê demek kurt antropolojî xwend. Sala 2005an, wê ji Komara Kubayê bûrs girt û li ELAMê dest bi xwendina xwe kir û li wir bû doktor. Sánchez di sala 2011an de beşdarî YPJ bû.

Derbarê ezmûna xwe ya bi pêkanîna polîtîkayên tenduristiya giştî li AANES, Sánchez got: “Di sala yekem a xweseriyê de, piraniya bijîşkan çûn Ewropa. Mîna li Kubayê qewimî. Nexweşxane hatin rûxandin. Di vê rewşê de me bi meclîsên gel re dest bi xebatê kir. Ji bo me girîng e ku em bikaribin li taxan jûreyên piçûk çêbikin, da ku jinên ku di zeviyan de ne, ku bi nebatan re dixebitin, karibin vê zanînê bînin pergala perwerdehiyê. Em nabînin ku qada leşkerî ji sektora sivîl veqetandî ye. Ew eynî nifûs e, ku bi saya Meclîsên Gelêrî, divê birîndarên xwe derman bikin. Naha mirovan fêhm kir ku ew birîndarên "wan" in, ku hêzên xweparastinê beşek ji bajêr in. Xweparastin li her taxê tê rêxistinkirin û ev pêvajo tevahî gel diguheze. Hetanî bijîjkên ku nûnerên herî mezin ên pozîtîvîzm û hêza dewleta netewe ne”.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
 Name ji hevalên wê Akademiya Jineolojî re ji hevkar Legerîn Çiya (Alina Sánchez) re

YPG
Arjentînî
Korkmaz Arslan

Korkmaz Arslan (z. 23yê tîrmehê, 1983 li Pilemor/Dêrsîmê), lîstikvanê kurd.

Jînenigarî 
Korkmaz Aslan, li navçeya Dêrsîmê li Pilemorê ji dayîk dibe. Di sala 1994an de ew û malbata xwe koçî bajarekî Ludwigsburg/Elmanyayê dibin. Li vir CSGE de perwerdehî dît. Di salên xwe yê dibistanê de di lîstikên şanoyên de dest bi lîstikvaniyê kir. Arslan, di Akedemiya ULM ya Hûnerên Şanoyî de perwerdehiya lîstikvaniyê dît.

Fîlmnîgarî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1983
Şanogerên kurd
Aktorên kurd
Çêja tirş

Çêja tirş an jî tama tirş, çêja xurekên asîdî ye.

Mirov  bi hestê çêjtinê, dikare pênc cor çêjan ji hev derxe; çêja şor, tirş, şîrîn, tal û çêja umamî.  Ziman endamê sereke ye ji boy çêjtinê. Ji bilî ziman, çêja xurekan ji aliyê xaneyên li ser rûyê esmanê dev, rûyê gewrî û li ser rûyê zimanê kirkiragî jî tê girtin. Xaneyên ko molekula çêjê dinasin, wekî xaneyên çêjewergir tên navkirin. Xaneyên çêjewergir li gel xaneyên palpişt û xaneyên binçîne, di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Xaneyên çêjewergir, ji boy nasîna molekulên çêjê, kîmîkewergirên taybet bi kar tînin. Ango ji boy her corek çêjê, kîmîkewergirek taybet heye.

Rêbaza peydabûna hestê çêja tirş 
Ji boy peydabûna hestê çêja tirş, divê van çar gavên serekî bêne avitin.

1. Ji aliyê kîmîkewergirên xaneya çêjewergir ve wergirtina îyonên hîdrojenê yên ji  xureka (molekul) çêja tirş. 
      
2. Hesteveguherandin, ango guherandina  sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar bo sînyalên elektrîkî û li demarexaneyan hestê de destpêkirina erkê kar.
      
3. Bi şeweyê demareragihandin, gihandina  çêjê  boy navenda çêjtinê ya tûkila mejî 
      
4. Şîrovekirin û têgihîştina çêja tirş di mejî de 

Ji boy nasîna çêja tirş, molekula çêjdar îyonên hîdrojenê yên nav asîdê ye. Ango îyonên hîdrojenê yên di nav xurekan de, xaneya çêjewergir a boy çêja tirş çalak dikin. Gava asîdên nav xurekan bi  wergirên xaneya çêjê ve tên girêdan, dibin sedema guherîna cogên îyonan, loma cogên îyonên ser parzûna xaneya çêjewergir ve dibin, îyonên hîdrojenê ji parzûna xaneya çêjewergir, derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibin. Ji ber hatina protonan (îyonên hîdrojenê) bargeya (+) a nav xaneyê zêde dibe, xane dikeve rewşa berevajîbûna cemsergiriyê. Ji xaneyên çêjewergir demareguhêzer tê derdan, demareguhêzer jî demarexaneyên hestê hander dike. Bi vî awayê di demarexaneya hestê de erkê kar dest pê dike. Sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar, bi şeweyî demareragihandin, ber bi talamus û mejî ve tên şandin. 

Asta pH a xurek  çiqas kêm be, bi gelemperî tama tirş a xurekan jî hê tundtir dibe. Wekî mînak,  pH a leymûnê 2 heta 2.5 e, pH a pirteqalê 3 heta 4 e, tama leymûnê li gor ya porteqalê hê pirtir tirş e. Xestiya îyonên hîdrojena asîdên nav xurekan dibe sedema çêbûna hestê çêja tirş. Loma çêja hemû asîdan tirş e.

Çavkanî 

Biyolojî
Arif Hîto

Arif Hîto, anku  'Arif Ḧîto (jdb. 1968 li gundê Baleta, parêzgeha Dihokê, Başûrê Kurdistanê), nivîskarekê kurd ji  parêzgeha Dihokê ye.

Jiyan 
Dr. Arif Hîto di sala 1968an de li gundê Baleta li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye û di sala 1992an de koleja doktorî li Zanîngeha Mûsilê bi dest xistiye. Di sala 2001ê de dîplomaya bilind ji bo çareseriyên derûnî yên zarokan û sinêlan li weltê sûyidê bi dest xistiye.

Di sala 1993an de yekem berhem xwe yê helbestan belav kiriye. Her wesan di salên 2005 û 2006 û 2007an de bûye sekretêr û nivîserên çendîn govar û rojnameyan weka govarên Peyv û govar Seykolociya. Niha jî ew rêveberê giştî yê wezareta karûbarên civakî ye li Hevlêrê.

Berhem

Çavkanî

Kesên ji Dihokê
Nivîskarên kurd
Molokan

Molokan, an jî ûrisên molokan (bi rûsî: Молокане, molokanye yan jî молоканин, molokanîn) mirovên ku li dîjî tevgerên Peterê Mezin rabûne, baweriya xwe bi şêwazeke jiyanê û tevgereke olî bi navê molokanîzmê anîne

Molokan 
Molokanîzm, tarîkateke ku ji Dêra Ortodoksan veqetiyaye. Ev vegetandin ji 28ê adara 1805an heya 22ê adara 1809an dom kir. Molokanên ku li herêmên Saratof û Dambûx diman di wê demê de bi rûsan re guftegofek derket. Li gorî baweriya rûsan, kevneşopiyek hebû ku heftiyên du caran dikarîbûn şîr vexwûn. Li gorî mologana tu astengî li peşiya wan nîn bû, ji bo ku her roj şîr vexwûn. Jixwe di rûsî de peyva Moloko tê wateya şîr û Molokan jî tê wateya kesên ku şîr vedixwûn. Di sala 1682an de, ev kesên ku ji ber vê sedemê ji Dêra Ortodoksan veqetiyan, ewilî li bakurê Qefqasyayê û dûv re jî li parêzgehên Tiflîs, Êrîvan û Bakû yên li ser sînorên Osmanî û Îraniyan de hatin bicîkirin.

Di şerê osmanî û ûris ê 1876-1877an de, ev kes ji aliyê ûrisan ve li Qersê hatin bicîkirin û bi salan li vir man. Piştî gelek salan ku li vir man, koçî dewletên wek DYAyê û Awistralya bûn. Îro hê jî li Qersê molokan hene.

Molokan di romana Şivanê Kurmanca ya Erebê Şemo 
Di wêjeya kurdan de romana ewil Şivanê Kurmanca de, Erebê Şemo qala molokana li gelek caran kiriye. Her wiha bûyer jî bi piranî li Qersê derbas dibin. Di beşa Merkeba me. Rêncberîya nava Molokana de qala molokanan dike.

"Gundiyê Alêksandrovskê parê vedibûn ser du qebîla yan du tayîfa: nivî molokanê postayanî bûn, nîvî jî meleganê prigûn bû, eva her qebîleke wan ji hev dihatine kivşê her aliyê dîn va; dêra wan û keşîşê wan ji hev başqe bûn." 

Li gorî Erebê Şemo, molokan di nav xwe de jî ji hev cûda dibûn û her wiha dêrên wan û keşayên wan jî ji hev cûda dibûn.

Çavkanî
Aboriya Asyayê

Aboriya Asyayê di nav xwe de 49 dewlet û 4,5 milyar (60% gelheya dinyayê) mirovan dihewine. Asya herêma ekonomik a herî bil ez mezin dibe û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) û PPP (Parîteya Hêza Kirînê), ekonomiya parzemînî ya herî mezin a li dinyayê ye. Herwiha, Asya, ji destpêka mucîzeya aborî ya Japonan (1950-1990), Mucîzeya Çemê Hanê (1961–1996) ya li Başûrê Koreyê, hilperîna aborî (1978–2013) ya Çînê, Ekonomiyên Tiger Cubê (1990 – niha) ya li Îndonezya, Malezya, Taylenda, Fîlîpîn, û Viyetnamê, û hilperîna aborî (1991–niha) ya Hindistanê heta niha bûye cihê gelek hilperînên aborî yên herî demdirêj. 

Wek hemû herêmên dinyayê, dewlemendiya Asyayê jî li gorî dewletên wê di nav xwe de diguhere. Ew ji ber mezinayiya parzemînê, hebûna her cûre kultur û çandan, cihêbûna xwezayan, guherînên dîrokî û sîstemên rêvebirinê diguhere. Li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê), Çîn, Hindistan, Japon, Îndonezya, Tirkiye, Koreya Başûr, Erebistana Siûdî, Îran, Taylenda û Taywan û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) jî Çîn, Japon, Hindistan, Koreya Başûr, Îndonezya, Erebistana Siûdî, Tirkiye, Taywan, Taylenda û Îran ekonomiyên herî mezin ên Asyayê ne. Dewlemendiya tevde ya Asyayê; li Rojhilata Asyayê, Hindîstan û Başûr-rojhilatê Asyayê kom bûye. Lê dema li gorî Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane (GDP per capita) were pîvandin, dewlemendiya Asyayê; li rojhilata Asyayê, Japon, Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong, Makaw, Sîngapûr û Burundî, û li dewletên zengînên neftê yên li rojavayê Asyayê yên wek Erebistana Siûdî, Qatar, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Kuweyt û Oman kom bûye. Îsraêl û Tirkiye jî aboriyên sereke yên li Rojayê Asyayê ne. Îsrail (bi teşebusên li ser endûstriyên curbecur ve) dewleteke pêşketî ye, Tirkiye jî (endamê damezrîner ê OECD) welatekî di bin geşiyê de ye. Asya, xêyn ji Japon (endustriya giran), Koreya Başûr (endustriya giran û teknolojiya agahî û ragihandinê), Taywan (endustriya giran û hilberandina parçeyên hi-techê), Hong Kong (endustriya fînansî û sektora servîsê) û Sîngapor (hilberandina hi-techê, biyoteknolojî, servîsên fînansî û endustrî û turîzm), di bin bandora mezinbûna bi lez û sanayibûnê de ye. Çîn (hilberandin û mezinbûna FDI-led) û Hindîstan (eşya, nivîsbariya kombersê û çavkaniyê serveyî) li dinyayê, du aboriyên sereke yên heri bi lez mezin dibin.

Welatên Rojavayê Asyayê û ASEANê bi pirranî pala xwe dane hilberandin û danûstandinê (û hêdika bo endustriyê û ticaretê bilind dibin), û bo mezinbûnê, gav bi gav endustriya high-techê û endustriya fînansê ava dikin.  Welatên Rojhilata Navîn jî bi pirranî, bo beralîkirina astengiyên hewayî yên rêya mezinbûna aborî û hilberandina tiştan digirin, girêdayiyê endazyariyê ne. Salên borî, bi mezinbûna bi lez a aboriyê û nirxê zêdeka ticarî ya bi dinyayê re û biservekirina firehiya par a aboriya Asyayê ya sektorên sêyemîn û çaremîn, Asya ji zêdetirî 8,5 trîlyon dolara rezervên diwîzî – ji nîvê dinyayê zêdetir- cevandin.

Çavkanî 

Aborî
Asya
Aborî li gorî parzemînan
Çêja şîrîn

Çêja şîrîn  yek ji pênc corên çêjê ye.

Mirov bi navbeynkariya xaneyên çêjewergir, çêja xurekan ji hev derdixe. Xaneyên çêjewergir, li gel xaneyên palpişt û xaneyên binçîne, di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Bi eslê xwe xaneyên çêjewergir demarexane nîn in, xaneyên rûkeş in. Çêja xurekan bi navbeynkariya kîmîkewergirên xaneyên çêjewergir tê nasîn. Ji bo naskirina çêja xurekê, divê xurek di nav lîkê de bihele û bikeve nav çêjegopkeyan. Her corek xaneya çêjewergir, bi rêbazek taybet molekulên çêjdar dinase. Pênc çêjên serekî ji aliyê çêjewergirên  mirov ve tên nasîn. Evan; çêja şor, çêja tirş, çêja tal, çêja umamî û çêja şîrîn e.

Bi gelemperî awêteyên endamî (bi îngilîzî: organic compounds) dibin sedema çêbûna hestê çêja şîrîn. Glukoz, fruktoz, sukroz, glîserol, alkol mînak in ji bo awêteyên kîmyayî ko ji aliyê çêjewergirên bo çêja şîrîn ve tên naskirin.
 
Wergirên çêja şîrîn, corek ji “wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî” ne. Şekirên nav xurekan, yên wekî glukoz, fruktoz, sukroz di nav lîkê de dihelên. Bi vî awayê li derdora çêjegopkeyan de xestiya molekulên şekir zêde dibe. Molekula şekir gava rastê wergira guncav a  li ser parzûna xaneyê te, bi wergirê ve girê dibe. Piştê girêdanê , proteîna-G ji wergirê diqete. Serbestmayina binebeşên proteîna-G, adenîl sîklazê çalak dike, bi vî awayê di nav xaneyê de rêzereaksiyonan dide destpêkirin. Adenîl sîklaz, adenozîna sêfosfatî (Adenosine triphosphate (ATP)) han dike ko biguhere û ji wê, molekula cAMP peyda bibe. Molekula adenozîna yekfosfatî ya sîklîk (bi îngilîzî: cyclic adenosine monophosphate (cAMP)) di nav xaneyê de wekî peyambera duyem kar dike. cAMP cogên potasyumê(K+) digire û berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergirê dide destpêkirin. Li dawiya van gavan, ji xaneyê demareguhêzer tê derdan. Ev rêbaz ji bo wergirtina çêja şîrîn a şekirên asayî ye. Lê ji bo çêja şîrîn a ji madeyên din, wergirek din a ji wergirên bi proteîna-G ve giredayî çalak dibe. Wekî mînak, sakkarîn şîrîndarek çêkirî (sentetîk) ye. Gava sakkarîn bi wergira çêja şîrîn ve girê dibe, di nav xaneya çêjewergir de enzîma fosfolîpaz C çalak dike ko IP3 (Inositol trisphosphate) û DAG (diacylglycerol) berhem bike. Bi zêdebûna IP3, retîkûlûma endoplazmî kalsiyum (Ca+2) der dide nav sîtoplazmayê. Herwisa zêdebûna DAG jî dibe sedema çalakbûna PKA (Protein Kinase A). PKA cogên potasyumê digire. Ev rewş berevajîbûna  cemsergiriya xaneya çêjewergir dide destpêkirinê û ji xaneyê  demareguhêzer tê derdan 

Derdana demareguhêzer, demarexaneya hestê çalak dike. Demarexaneya hestê sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja şîrîn, bi şêweyê demareragihandin ber bi demax ve dişîne. Sînyalên çêjtinê pêşî digihîjin talamusê, ji wir jî tên guheztin bo navenda çêjtinê ya tûkila  mejî.Têgihîştina çêjtinê di mejî de peyda dibe.

Çavkanî 

Biyolojî
Hecî Behcet

Hecî Behcet (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Haje Bahjat) navê ji dayikbûnê Behcet As'ed Mehmûd e (z. 1990 li gundê Banka li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) listikvanekî komîk e. Ew kesekî navdare li ser astê parêzgeha Dihokê û ew xwediyê gelek fîlim û berhemên komîk e.

Jiyan

Çavkanî

Kesên ji Dihokê
Jidayikbûn 1990
Çêja umamî

Çêja umamî (bi japonî: 旨味/うま味), yek ji pênc çêjên serêkî.

Gellek mirov dizane ko çêjegopkeyên laşê mirov bi navbeynkariya çêjewergiran, çar çêjên serekî; çêja şor, şîrîn, tal û tirş digire. Lê bi eslê xwe koendama çêjtinê ya mirov ne çar, lê pênc cor çêjên serekî dinase. Çêja umamî di van salên dawî de wekî corek nû ya çêjê hat pêjîrandin. Umamî peyvek japonî ye ji bo xurekên tahma wan xweş, ango tamxweş tê bi karanîn.

Ji ber ko çêjewergirên ji bo çêja umami ji aliyê asîdên amînî ve tên çalakkirin, di xurekên proteînî de hê pirtir çêja umamî peyda dibe. Her wekî mîna yên çêja şîrîn û tal, wergirên çêja umamî jî “wergirên bi proteîna-G ve girêdayî” ne.

Asîdên amînî yên bi navê glutamet (asîda glutamî) û aspartat (asîda aspartî) molekulên çêja umamî ne ko dikarin bi wergirin xaneya çêjewergir ve girêdan ava bikin.

Çêja goştav (ava goştê kelandî), goşt, firingiyê hişkkirî, çaya kesk, hin corên penêr, masî, karok hin ji xurekên mînak in ji bo çêja umamî.

Gava mirov xurekên bi çêja umamî dixwe, asîda glutamî di nav lîkê de dihele û dikeve nav çêjegopkeyan. Ji bo peydabûna çêja umamî, peyambera seratayî asîda glutamî ye. Di nav çêjegopkeyan de xaneyên çêjewergir heye. Asîda glutamî bi wergira li ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibe. Bi girêdana asîda glutamî, proteînên-G ji wergirê diqetîn û di nav sîtoplazmayê de rêzereaksiyonan didin destpêkirn. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de peyambera duyem ava dibe , di xaneyê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: depolarization) rû dide. Piştê berevajîbûna cemsergiriyê, ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer demarexaneyên hestê çalak dikin, di demarexaneya hestê de erkê kar didin destpêkirin. Sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêjdar bi navbeynkariya demaran, bi şêweyê sinyalên elektrîkî ber bi demax ve tê şandin. Ji hev derxistin, nasîn û têgihîştina çêja umamî di tûkila mejî de, di navenda çêjtinê de rû dide.

Xwêya sodyumê ya asîda glutamî wekî monosodyum glutamet(MSG) tê navkirin. MSG wekî molekulek çêjdar tê bikaranîn. MSG bi awayekî destkarî, ji bo peydakirina çêja umamî li hin xurekan tê zêdekirin .

Çavkanî 

Biyolojî
Mirîd (êzdî)

Mirîd yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya mirîdan dibêjinê mirîdxane û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 93-94% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Joe Shuster

Joseph „Joe“ Shuster (jdb. 10ê tîrmeha 1914 li Toronto, Ontario, m. 30ê tîrmeha 1992, li Los Angeles) xêzkarê xêzeromanî yê amerîkan û hevdahênerê karakterê xêzeromanên Superman bû.

Jiyan 
Gava Shuster neh salî bû, malbata wî çû Cleveland, Ohio, û li wir wî Jerry Siegel nas kir. Herdu zû zû bûn heval û bi hev re wan çîrokên xweyên yekem ên honaka zanistî weşandin. Di vê demê de, Shuster jî behreyên xwe yên nîgar çêtir kir. Wî ji bo rojnameya dibistana amadeyî The Glenville Torch nîgarên ku ji hêla Jerry Siegel ve hatine bi nivîs kir . Sala 1936 wî û Siegel ji bo DC Comics dest bi xebatê kirin û karakterên din ên nû wekî Dr. Okult, Slam Bradley û Radio Squad berî ku di 1938an de mafên Superman ji bo 130 $ bi DC-yê bifroşin.

Îlhama karakterê Superman bi piranî ji hêla xêzeromanên wekî Wash Tubbs -a Roy Cranes ve bandor bû. Joe Shuster û Jerry Siegel piştî ku çend caran destê xwe li kesayetek bi navê Funnyman diceribînin, Superman di sala 1932 de sêwirandin. Çavên ku kêm dibin pişt re kariyera Shuster kurtir dike. Lêbelê, wê demê Shuster û Siegel berê xwe dan çanda pop û dîroka Amerîkî. Shuster di 30ê Tîrmeha sala 1992an de mir. Di heman salê de ew hate girtin nav Hola  Xelata Will Eisner. 

Navê Xelata Joe Shuster ji navê wî hat dayîn, ku bi wan re di warê xêzeroman û romanên grafîkî de destkeftî têne xelatkirin.

Wêje 

 Craig Yoe: Secret Identity: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster. Harry N. Abrams, New York/London 2009, ISBN 978-0-8109-9634-2.
 Voloj, Julian & Campi Thomas: The Artist Behind Superman: The Joe Shuster Story. Super Genius, New York 2018, ISBN 978-162991-777-1.

Girêdanên derveyî 

 *
 S. Svik: Ästhetisch wie inhaltlich gehaltvolle Biographie der Superman-Erfinder Rezension der Graphic Novel: Joe Shuster: Vater der Superhelden. comicradioshow.com, 2. August 2020

Çavkanî 
Jidayikbûn 1914
Mirin 1992
Mergehe

Mergehe di nava Laleş de navê ciyekî ye, ku hemî avahiyên êzdiyan ên miqades li wir in. Ev avahiyên han bi navên mirovên mezin hatine çêkirin.

Navên hin avahiyan 
Derê melek Ferxedîn, mixara Şêx Mend, Quba melek şêx Husên, Avaniya Sicanîn, quba Şêx Şems, avaniya Nasredîn, avaniya Şerefedîn Mehdî, avaniya Şêx Bekir, avaniya mîr Hesen Mema (serekê pîran) Avaniya Şêx Mihemed Reşa, avaniya Amadîn, avaniya Şehsiwar, avaniya Xidir û Îlyas, avaniya Şêx Xidirê Şemsan, avaniya Şêx Xalê Şemsan, avaniya Şêx Tokilê Şemsan, avaniya Babadînê Şemsan, avaniya Hesnalek, (pîr) avaniya, Xatûna Fexra, avaniya Îsibiya, avaniya Şêx Mişelih, (gava ev şêx ji yekî dilxweş nebe, wî dişelîne) avaniya Şêx Bedir, avaniya Musê Sor, avaniya Şêx Îbrahîmê Xitmî, avaniya Şêx Îdrîsê xeyat, avaniya pîr xebît Sî, avaniya Alî, avaniya pîr Balî, avaniya pîr Bûtarî, avaniya Şêx Zendîn, avaniya Şêx Sêva, avaniya Mihemed Xuristanî, avaniya Çêl mêra, avaniya Bilêlê Ebêş, avaniya Şêx Hemê, avaniya Şêx Deqê Mêra.

Ji van pê ve jî gelek avahî hene. Ji wan avahiyên han pê ve di Mergeheyê de bi navê Berê Reş ê Mieleq, Zimzim, Kaf û Kaniya Spî çar ziyaretgeh hene ko bê dîtina wan heca mêrê êzdî tekûz nabe.

Berê Reş ê Mieleq 
Berê Reş ê Mieleq ev berê han di pencereyeke avahiya ava Zimzimê de bi dar de kirî ye. Her Êzdiyê dixwazê heca xwe tekûz bike, divê destê xwe di Berê Reş bike ko ev jî şertên hecê yek e.

Zimzim 
Zimzim navê golekê avê ye ko di şikefta kafê de bi der têt. Bi kasî du dest av jê diherike.

Mixar 
Ji şikefta ser ava Zimzimê re dibêjinê Mixar.

Kaniya Spî 
Kaniya Spî ev ava han deh gazan di nîvroyê ava Zimzimê de der tê. Heciyên Êzdiyan xwe di vê de jî dişon, ko ev şûştin jî ji şertên heca wan in. Li ber vê avê, sê hewz hene ko yek ji bo mêran, yek ji bo lawan û ya din ji bo keçan e. Ji van her sê biran kes xwe di hewzê ê din de naşo.

Çavkanî 

Laliş
Êzîdîtî
Firset Sofî

Firset Sofî Elî ( , zayîn  21ê gulana 1978an - mirin 18ê Çiriya Paşiyê 2020ê)  siyasetmedarekî Kurdê Iraqê  yê Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) bû.

Jiyana wî 
Ew li gundê Gezne ya Navçeya Çoman ji dayik bû . Ew Waliyê Hewlêrê bû heya ku ew ji ber COVID-19ê di 18ê Çiriya 2020ê de mirî.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Mirin 2020
Jidayikbûn 1978
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Kesên ji Hewlêrê (parêzgeh)
Lower East Side

Lower East Side, (axlebî wek LES tê kurtkirin), taxeke Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku li başûrrojhilatê herêma Manhattan ya wîlayeta New Yorkê ye. Bi giştî bi Allen Street, East Houston Street, Essex Street, Canal Street, Eldridge Street, East Broadway û Kolana Grandê sînordar e.

Lower East Side
Hawirdorên Manhattanê
Kurdiname

Kurdiname kovareke kurdî ya akademîk e ku di sala 2019an de dest bi weşanê kiriye.

Weşana kovarê 
Di sala 2019an de ji aliyê mamosteyê beşa kurdî ya zanîngeha Dicleyê ya Amedê Osman Aslanoğlu ve hatiye damezrandin. Li ser malpera fermî ya kovaran dergiparkê cih digire. Salê du jimaran derdixe. Yek payîz, yek jî biharê. Jimara payîzê di meha çiriya paşîn de, jimara biharê jî di meha nîsanê de derdikeve. Kovara akademîk bi hakem e û navneteweyî ye. Mijarên kovarê ziman, wêje, çand û dîroka kurdî ne. Kovar bi zimanên kurdî, tirkî, înglîzî, farisî û erebî gotaran diweşîne. Bi hemû zaravayên kurdî jî gotar dikarin werin nivîsandin. Her gotar herî kêm ji aliyê du hakeman ve tê kontrolkirin.

Girêdanên derve 
 Malpera kovarê ya bi înglîzî: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname
 Malpera kovarê ya bi tirkî û kurdî: https://dergipark.org.tr/tr/pub/kurdiname
 Lînka lîcneya edîtoran: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/board
 Jimara yekê: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/issue/50233
 Jimara duduyan: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/issue/54064

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Aboriya Japonê

Aboriya Japonê, aboriya bazara serbest a gelek pêşketî ye. Li gori GDP Nominal (Dahatûya Naxweyî ya Nesade ya Nomînal) sêyemîn aboriya heri mezin e û li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê) çaremîn e li dinyayê  û her wiha duyemîn aboriya pêşketî ya herî mezin a dinyayê ye.  Dewleta Japonê endamê G7 û G20ê ye. Li gorî Fona Pereyî ya Navneteweyî (IMF) Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane ya vê dewletê di 2016an de 38,937 bû. 

Japon, li dinyayê sêyemîn dewleta herî mezin a hilberînerê otomobîlan e, xwediyê endustriya tiştên elektronîk a herî mezin e û li gorî patentên gerdûnî, yek ji dewletên sereke yên herî nûger e. Ji ber reqabeta Çîn û Koreya Başûr a roj bi roj zêde dibe, Japon bala xwe ya ser sektora hilberandina teknolojîk zivirandine aliyê teknolojiya bilind û tiştên bihêja yên wek alavên optîkal, wesayîtên hîbrîd û amûrên robotîk.

Japon, bi pirranî li ticareta salane nirxê zêdek dide û li veberanîna navneteweyî xwediyê nirxê zêdek e. Ji 2010an ve Japon xwediyê 13.7% (15.2 trîlyon dolar) ê dewlemendiya finansî (li dinyayê sêyemîn) ya taybetî ya dinyayê ye. Ji 2017an ve, 51 şîrketên Fortune Global 500ê girêdayî Japonê ne. Sêyemîn aboriya herî mezin a dinyayê ye.

Pêşketinên aborî yên piştî 1960an, di deh salan de, mezinbûna bi lez a wek mûcizeya ekonomik a piştî-şer a Japonî hatiye binavkirin dest pê kiriye. Bi rêberiya Wezareta Aborî, Bazirganî û Endustrîyê, bi rêjeyên 10% di salên 1960an, 5% di salên 1970yan û 4% di salên 1980yan de, dewleta Japon kariye ku heta 2010an bi awayek berdewam bibe duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê, ku 2010an de Komara Gel a Çînê ew bihurandiye. Piştî 1990an, dahatûya serane ya Japonê gelek dewletên rojavayi re wekhev bûye an jî bihurandiye.

Dîroka aborî 

Dîroka aborî ya Japonê gelek serdemên mezin bihurandiye. Sê serdemên mezin ên aboriya Japonê hene: a yekem, damezirandin û belavkirina Edoyê (di sala 1603an de) bo hemû pêşketinên aborî yên welatê bû; a duyem, Restorasyona Meijiyê ya ku bû yekemîn hêza ne-ewropayî ye; a sêyem, piştî têkçûna Şerê Cîhanî yê Duyem, ji nû ve avabûna welêt û bûna duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê.

Sektorên aboriya Japonê

Çandin 

Sektora çandinê ya Japonê nêzikê 1,1% a GDP ya welêt e. Tenê 12% ya erdên Japonê ji bo çandinê misaîd e. Hema hema hemû çandina Japonê birinc e. Japon duyemîn ithalatvana hilberînên çandiyan a herî mezin e. Birinc, bi baca 777,7%an, genima herî girîng e.

Masîvanî 
Sektora masîvaniyê ya Japonê piştî felaketa nûkleer a Fukushimayê ya 2011an derbeke mezin xwariye. 1996an de, bi girtina tonek masiyan, Japon bûye çarem li dinyayê.

Endustrî 
Sektora endustrî û hilberandina Japonê gelek cûr bi cûr a teknolojiya pêşketî ye ku gelek serkeftî ne. Rêjeya endûstrî 30,1% a GDPyê digire. Encama hilberinda vî welatê li dinyayê sêyemîn herî mezin e.

Hilberandina otomobîlan 
Japon, li dinyayê sêyemîn hilberînera otomobîlan a herî mezin e. Toyota li gorî îstatîstîkên nû çêkera erebeyan a herî mezin û çêkerên wek Nissan, Honda, Suzuki û Mazda jî din nav şîrketên heri mezin de ne.

Çavkanî
Kurtlar Vadisi

Kurtlar Vadisi Ew rêzefîlmek televîzyonî ya tirkî ye ku di celebê siyasî, mafya û çalakiyê de ye, ku ji hêla Osman Sınav ve hatî çêkirin û sêwirandin. Pêşandan di 15 Çile 2003 de li Show TV hate weşandin û 97 beş derket. Rêzefîlman di sezona xweya dawî de li Kanal D dest bi weşanê kir. Ji ber ku bûyer û karakterên rêzefîlmê ji rastiyan hatine girtin û dişibin ên rastîn pir bal kişandiye. Rêzefîlm di RTÜK, Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê, Yekîtiya Ewropî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de bûye mijara nîqaşê. Kurtlar Vadisi ji ber ku li Tirkiyê bandorek bêhempa çêkir û bûyerek pir mezin îmze kir bû yek ji rêzefîlmên efsanewî.

Mijar
Aslan Akbey, nûnerê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT), kurê baron Mehmet Karahanlı ku qaçaxçitiya çek, tiryak, drav, mirov, qumar û bacê kir, revand. Kaynak metin Kurê bi navê Efe Karahanlı later pişt re li malbata Candan, hevalên nêz ên Aslan Akbey hate qebûl kirin. Malbata Candan navê lawik Alî Candan dike. Gava Alî mezin dibe, ew dibe burokrat, û di bin çavdêriya Aslan Akbey de, ew her gav dibe ajan û diçe peywiran. Ali Candan ji bo operasyona bidawîkirina mafyayê rûyê xwe diguheze. Ali Candan piştî emeliyata xwe ket nasnameya Polat Alemdar. Wekî xizmê mafyayek bi navê Duran Emmi, tevlî mafyayê bû, Polat wekî hevalek nêzê bavê mafyayê Süleyman Çakır tevlî mafyayê bû û navê wî li cîhana mafyayê bi Çakır re hat bihîstin.

Çavkaniyên gotarê
 Kurtlar Vadisi IMDb

Rêzefîlm
Rêzefîlmên tirkî
Deşta Mişarê

Deşta Mişarê, deşteke li Dihê ye. Deşt di navbera 4 çiyayan de dimîne. Ev çiya: Çiyayê Gabar, Çiyayê Şêx Emer, Çiyayê Reş û Çiyayê Kehnîya(Ev çiya cihê kozê ye. Ev çiya dibe 3-4 bir û piranîya milkê kozê yê şêniyên gundên Zovanya, Eynê, Kûşê û Basnê ye) Li dora deştê nezîkî 25-30 gund hene. Piraniya herêmê ji eşîra Jêliyan pêk tê lê endamên Dudêrî û Garisiyan jî li hin gundan cî digrin.

Gundên Deştê 
Eynê, Zovanya, Girhiseynî, Girdara, Tanzê, Qêwix, Îsxasan, Balûkan, Basnê, Diyê, Bêdarê, Tilmişar, Kûşê, Gûveşîl, Zorava, Bilcûnan, Xalidiyê, Lodê, Gundikê Şêx (Şêx Şehwelî), Şîşil, Êmtih, Reşêne, Serxete, Bikat, Awal, Basixrê, Nît, Meylana

Çavkanî 
Celadet Elî Bedirxan : Kurd û Welatê Wan Kurdistan

Deşt
Dih
Çirax

Cirax, Çiraẍ, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Xiraberût

Xiraberût, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Durim

Durim, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Remile

Remile, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Sabûnçî, Dûbis

Sabûnçî, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Simaylawa, Dûbis

Simaylawa, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Dûbisê
Qeşem (pirtûk)

Qeşem, navê pirtûka helbestan ya Bêrî Bihar e ku di sala 2002an de ji Weşanên Sî derçûye. Edîtorê berhemê Müslüm Yücel e. Berhem ji 64 rûpelan pêk tê.

Naveroka pirtûkê

Çavkanî 

Pirtûk
Liaoyang

Liaoyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.859.768 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Linghai

Linghai, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 532.000 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Lingyuan

Lingyuan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 646,000 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Panjin

Panjin, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.437.000 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Tieling

Tieling, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.717.732 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Wafangdian

Wafangdian, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 942.197 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Xingcheng

Xingcheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2007an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 552.180 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Xinmin, Liaoning

Xinmin, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 657.763 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Yingkou

Yingkou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.428.534 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Zhuanghe

Zhuanghe, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 841.321 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê
Guyuan

Guyuan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Ningxiayê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2007an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.455.200 kesî

Çavkanî

Bajarên Çînê