nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
The Time Machine (pirtûk)

The Time Machine (bi kurdî: "Makîneya Demê"), navê romaneke honaka zanistî ye û ji aliyê H. G. Wells ve hate nivîsandin. 

Romana klasîkê di sala 1895an de hat weşandin û di wêjeyê de cara yekeme wê derbarê rêwîtiya demî di paşerojê bi makineyekê demê ye.  Roman pir cara wekî fîlm dihat çêkirin. Berhem ji bo pêkhatina steampunkê (şêtiya dûkelê) roleke mezin dilîst.

Naverok
Gerrvanê Demê wê di romanê de ne tê binavkirin, li ber dawiya sedsala 19'an makineyeke demê çê kir ye  û bi vê makînê ew dikare di nav bîwara caremîna demê de bajo. Gerrvanê Demê hevalên xwe gumanber prensîpa makînê aşkire dişayesîne û gotin ji bo xwendevanên îro jî watebare.  Bi rêwîtiya wî ya yekem ew tê di sala 802.701an. Li vir ew cîhana du heb heyberên dijeyî bi koka mirovanî dibîne. Herdû heyber di derbasa hezar salan de xwe ji herdu polên civakî yê Înglistana vîktoriyayî peresîn kirin. Regeza ku  li jorê dijîn re Eloi dibejîn û yê li bin erdê dijîn re Morlock dibêjin.

Çavkanî
 

Pirtûkên honaka zanistî
Frederik Pohl

Frederik George Pohl, Jr.  (jdb. 26 çiriya paşîn 1919 li New York City, DYA; m. 2 îlon 2013 li Palatine, Illinois, DYA) nivîskarekî amerîkan yê honaka zanistî bû.

Çavkanî 

Nivîskarên amerîkî
Nivîskarên honaka zanistiyê

Jidayikbûn 1919
Mirin 2013
Daniel Defoe

Daniel Defoe (ji Daniel Foe jdb. texmînen 1660 li London; m. 24ê nîsanê 1731 li London) nivîskarekî îngilîz ji zûdemiya Serdema ronahîdariyê bû kuê bi taybet bi romana xwe Robinson Crusoe li cîhanê de navdar bû. Daniel Defoe wek yek ji damezrînerên romana înglîzî tê nasîn.

Jiyan

Nav 
Daniel Foe ji kurê James Foe donfiroşekî bihal û endamekî Worshipful Company of Butchers (komeleya goştfiroşan) û jina wê Annie hatibû cîhanê. Rojbûn û cihê zayînê ne pêbawere.  Çavkaniyên din salên 1659–1662  ihtîmal dibînin. Daniel Foe paşê paşnavê xwe re  De biser de kir û navê wê nû Defoe wisa  pejnek bi zadegan hildida.

Çavkanî 

Nivîskarên îngilîz 
Nivîskarên brîtanî
Mêr
Jidayikbûn sedsala 17an
Mirin 1731
Jidayikbûn 1660
Fîlozofên brîtanî
Fîlozofên îngilîz
Romannivîsên brîtanî yên mêr
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 18an
ISOCARP

International Society of City and Regional Planners (ISOCARP) Komeleya navneteweyî ya mirovî ye ku di nav plankirina bajarî de dixebite. Ew di sala 1965 de hate afirandin. Niha ji wan welatan ji 80 welatan hene. ISOCARP ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Encûmena Ewropayê ve tê naskirin. Ew bi UNESCO kar dike. Ew di bin kontrola dewletê de ne.

Çavkanî 

 ISOCARP

Sazûman
Şorax

Şorax (, ), gundekî navçeya Oxlê bû, ku niha bûye taxeke navçeyê. Ev tax ji kurdên kurmancîaxêv pêk tê. Li vê taxê gelek qadên madenê hene, ku di wan de hesin, krom, sifir û mermer peyda dibin.

Çavkanî 

Oxlê
Sumbas

Sumbas navê bajar û navçeyeke parêzgeha Osmaniyeya Tirkiyê ye.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Gosho Aoyama

Gosho Aoyama (, jdb. 21ê hezîrana 1963an li Daei (îro Hokuei, Prefektoriya Tottori) mangagayekî  japone .

 
Gosho Aoyama mangaya xwe ya yekemîn di sala 1986an li ser sernavê : Chotto Mattete (ちょとまってて) weşand. Ji berhemên wê herî navdar li hindê din : Yaiba, Magic Kaito û Detektîv Conan tên hesibandin. Bi taybet Detektiv Conan rojane bi 94 bandên mangayê ,896 beşên rezefîlm û 21 fîlmên sînemayê Aoyama navnetewî navdar kir û pereyî jî biserkeftî bû. Di sala 2000an ew li ser siraya sêyemîn yê kesên privat japonî yê herî pere distînin, di sala 2001 ew siraya şeşemîn bû û di sala 2006an ji wekî Rumiko Takahashi mangavanê wê herî rind pere distînin.

Di sala 1993an Aoyama ji bo Yaiba Xelata Shogakukan Manga yê 38mînê di kategoriya zarok distand û ji bo Detektîv Conan ewî di kategoriya Şonen (Shonen) Xelata Shogakukan Manga yê 46mînê distand.

Gosho Aoyama li ber xêzkirina mangayan jî çalak Kendo û beyzbolê dileyze. Her wiha jî ew ne tene fanê goga pê ew him jî fîlm û romanên polisiye ye (bi taybet romanên Sherlock Holmes) wê ew bi fîgûran û motîvan gelek caran di naveroka Detektiv Conan jî bi kar anî.

Di 5ê gulan 2005 Ayoma bi Minami Takayama zewici bû wê di koma popê Two-Mix stranbêje û dûblajvane rezefîlmên anime ye, di nav wande ewî Conan jî dûblaj dikir û di rêzefîlm de jî pêşwîsteyekî wê hebû. Di kanûna pêşîn a 10ê 2007 de rojnameyên japonî derbarê teleqa wan de dinivîsin.

Berhem 

 Chotto Mattete (1986)
 Magic Kaito (ji sala 1988)
 Yaiba (1989)
 3rd Base 4th (1993)
 Aoyama Gōshō Tanpenshū (1994 und 2011, banda kurteçîrokan)
 Detektîv Conan (ji sala 1994)
 Tell Me A Lie (2007)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1963
Mangaka
Japonî
Mêr
Nivîskarên japonî
Mirovên zindî
Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê

Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê (bi îngilîzî: American University of Kurdistan, bi kurdî: زانینگەھا ئەمریكی یا كوردستانێ) zanîngeheka taybet ya ne-ji-bo-qezencê ya bajarê Dihokê li Başûrê Kurdistanê ye ku li sala 2014ê bi serokînîya Mesrûr Barzanî hat damezrandin. Ji armancên serekî yên vê zanîngehê perwerandina rêveber û rêberên pêşeroja welatê ye.
Zanîngehê ji bo sala xwendinê ya 2014-2015ê dest bi wergirtina xwandinkaran kir û heta niha tenê ji bo xwendinên heta astê bekaliryosê xwandinkaran werdigire. Ji ber ko zanîngeh nû ava bûye, hêşta çi xwandinkarên zanîngehê xwendina xwe neqedandî ye.

Zanîngehê binkeyekê fêrbûna zimanê îngilîzî jî heye ko armanca wê bilindkirina astê bikarînana zimanê îngilîzî yê xwendinkaran e berî ku dest bi xwendina dersên serekî bikin. Herwesa, xelkên ku naxwazin li zanîngehê bixwînin jî dikarin li Binkeyê Fêrbûna Zimanê Ingilîzî dest bi xwendina îngilîzîyê bikin.

Pişkên Zanîngehê 

Heta niha 4 kolêj li Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê hene:

Kolêja Zanistan 

Kolêja zanistan ji van pişkan pêk dihêt:
Pişka Zanistên Berisînkê anko kompûterê
Pişka Nitlandinê anko dîzaynê
Pişka Zanistên Jîngehî
Pişka Ragehandina Cîhanî û Tikhilîyan

Kolêja karwerîyê anko bîznisê 
Ev kolêj jî ji van pişkan pêk dihêt:

Pişka darayîyê anko fînansê
Pişka Rêvebirinê
Pişka Bazarpêkirinê anko Marketîngê

Kolêja endazyarîyê û avahîsazîyê anko arşîtektê 
Ev koêj jî van pişkan di xwe da dihewîne:

Pişka Avahîsazîyê anko 
Pişka Endazyarîya Neftê
Pişka Zanyaran û Teknolojiya Tikhiliyan

Kolêja Xwandinên Navneteweyî 
Pişkên vê kolîjê jî ev in:

Pişka Peywendiyên Navneteweyî
Pişka siyaseta Gelemperî
Pişka Xwendinên Ewlekariyê û Stratejiyê

Dûvik 
http://auk.edu.krd/

Zanîngehên Kurdistanê
Parêzgeha Dihokê
Avabûnên 2014an li Başûrê Kurdistanê
Şanoya Akademîk a Oşê

Şanoya Muzîkê ya Akademîk a Dewletî ya Ûzbêkan a Oşê (rusî: Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура) li koristana herî pîşesaziyê ya Qirgizistan, duyemîn ya kevneşopî li Asyaya Navendî.

Dîrok

Di sala 1914 de, rêberê Rakhmonberdi Madazîmov, bi mamosteyê rûpela xweya olî ya Och, Baltykhodzha Sultanov, bi hevpeymanek şanoyê ava kir.

Derhênerê hunermendê yekemîn Madazîmov Rakhmonberdi yekemîn û rêveberê yekemîn a tevgera Şanoyê di Qirgizistan de bû.

The Şoreşa Babur Şanoya Och di nav Asyaya Navendî de, piştî piştî Uzbek-a akademîk Drama Hamza li Tashkentê (di sala 1913-27-ê sibata 1914'an de hate sazkirin)

Girêdanên derve
 Спектакль "Барсбек" будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции
 Актёрская династия
 Они стояли у истоков
 27 марта – Всемирный день театра
 К 100 летию старейшего театра Кыргызстана 
 Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет 
 Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди
 Люди, которые меняли мир
 Люди, которые меняли мир
 Биографии известных людей
 Указ Президента Кыргызстана №354 от 14.10.2004 года
 Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие
 В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет 
 Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие
 В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей
 Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади
 Национальная энциклопедия Узбекистана
 Театр Кыргызстана в 20-80 годах
 Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.
 "Барсбек" покажут на международном фестивале 
 Демонстрация дружбы и сотрудничества
 Коллектив Ошского театра - в Андижане
 Официальный сайт театра
 Открылся 97-сезон театра
 Гримасы и капризы Обезьяны
 Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры 
 Люди, которые меняли мир
 "Жайдари келин" чегара оша томоша кўрсатди
 В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана 
 Пред юбилейный сезон театра имени Бабура
 Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности
 Газета "Советтик Киргизстан" №203 29.08.1972 г. стр.4
 Документальный фильм студия "Кыргызтелефильм" "Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура"

Çavkanî

Qirgizistan
Asya
Çand
Şano
Welîd el-Huseynî

Welîd el-Huseynî, Waleed al-Husseini nivîskar û blogerekî filistînî ye.

Di cotmeha 2010an de, Desthilatdariya Filistînî ew ji ber ku sûcdarê li dijî Îslamê li Facebook û di navnîşên blogan de hate sûcdarkirin; girtina wî ya navneteweyî kir. Ew paşê çû Fransayê, ku ew bi serkeftî ji bo penaberiyê ve hatî xwestin. Di 2013an de, wî Konseya Ex-Mûsilê ya Fransayê ava kir û di sala 2015an de wî pirtûka xwe ya pêşîn a bi navê Blasphémateur nivîsand û li ser tecrûbeyên wî yên girtî li girtîgehan e.

Çavkanî 

Filistînî
Jidayikbûn 1989
Mirovên zindî
Key Arthur

Key Arthur, Şah Artûr navê ferwerdarekî efsanewî ye ku di berhemên wêjeyî ye serdema navîn li Ewropayê de derbûn dibe. Cihê ferwerdariya wî li Brîtanyayê bi taybet Kamelota efsanewî ye. Ji sedsala 9'ê ya dereng de bûyernameyên britanî derbarê beşdarbûna biserkeftî ya Arthurê di şerên dijê anglus, jût û saksonên (anglosakson) tê ketin behs dikin. Ji sedsala 12'ê ew çîrok di wêjeya olfatûnê de dihat nexşandin û di forma îro dihat çekirin. Ji ku bo Key Arthur embazekî dîrokî û birastî hebû nediyare û di diroknasî de îro ema ji zêdetir tê gumandin.

Efsane û dîrok 

Key Arthur kesekî giring e di mîtolojiya Brîtanyayê de. Di bin bandora wî ya îlham jê girtin ew wek Richard I (Rişarê Dilşêr)  û Robin Hood hemberbare. Key Arthur hema bi dolhêrên efsaneyên din jî  peywendî tê behskirî  wek mînak efsaneyên Merlin , Piyana pîroz û Nêçîra Kovî.

Esasa rastiya dîrokê di Dema Koçê de hati ye gerandin wexta gelê romayayî-brîtanî mayî bû û li pey derketina Lejyonên Romayî xwe dijê Angelsaksonên asî xwe li hember derketin. Helbet wê dema zû de çavkaniyek tune ku Key Arthur dikare peyitî ke . Di berhema  Gildasê de  pêşengê Brîtan di bin navê  Ambrosius Aurelianus tê nasîn.

Di çavkaniyên zûtirîn yê dîrokê ku behsa Arthur dikin wek mînak  Historia Brittonum (Dîroka Brîtanan) ji sedsala 9ê ya dereng ew wek  artêşyarekî brîtanî ji sala 500 paş Isayê ye. Tenê di serdema navînê ya bilind de  niwandinên bi detay hene. Ji kevintirîn  çîroka derbarê Arthur yê nerît bû ye  Historia regum Britanniae (Dîroka Keyên Brîtanyayê) yê Geoffreyê Monmouthî ye (di dora sala 1135) Di pey de çîroka Key Arthur di  dastanên rêz û di romanên pexşan de dihatin bi kar anîn.

Ew helbestên dastanî di sedsala 12ê heta 14ê candar kirin. Gelek motîvên din wek mînak Şehsiwarên Maseya Giloverê  paşê di dora sala 1190an de di romana Wace Roman de Brut  bi ser de bûn.

Gelek danasînên xuypakiyên  şehsiwarî ji serdema navînê de ji aliye helbestvanê fransayî Chrétien de Troyes di dora sala 1170 nasandî bû.

Çavkanî 

Şahên efsanewî
Xiroka spî

Xirokên spî an jî lêkosît navê corekî xaneyên xwînê ye. Bi îngilîzî wekî white blood cells (WBCs) tê navkirin. 

Xirokên spî li dij hokarên nexweşiyê, bergiriya laş dirist (ava) dikin. Xirokên spî jî wekî mîna xiroka sor, ji moxê hestî çê dibin. Di nav xwînê de hejmara xirokên spî li gor xirokên sor gelek hindik e. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-10 hezar xirokên spî heye. Xirokên spî ji xirokên sor girtir in. Xirokên spî xwediyê navik û endamok in. Temenê piraniya xirokên spî ji xirokên sor kintir e. Bi gelemperî temenê lekosîtan ji hefteyek kêmtir e. Dibe ku dema nexweşiyê de temenê hin lêkosîtan ji rojek kintir be. Xirokên sor li nav xwînê de, li gor gera xwînê cih diguherin, lê xirokên spî hem li nav xwînê hem jî li derveyî xwînê, di navbera xaneyan de bi awayekî çalak li hemû beşên laş de tevdigerin. Li kîjan beşê laş de birîn, kulbûnî an jî hokarên nexweşiyê hebe, xirokên spî xwe digihînin wê derê û li hember hokarên nexweşiyê bergirî dikin. Ne yek, lê pênc corên xirokên spî heye. Navê vana: nêtrofîl, êzonofîl, bazofîl, monosît û lîmfosît e. Lîmfosît jî du cor in, Lîmfosîta B û Lîmfosîta T.

Li  gor hebûn an jî tunebûna danikên (hebikên) nav sîtoplazmayê, du komên sereke yên xiroka spî heye. Koma yekem wekî xirokên spî yên danikî, a duyem jî wekî xirokên spî yên bêdanik tê navkirin. Hemû beşên xaneyê di  bin mîkroskopê de xuya nabe. Ji bo dîtîna endamok (organel) û madeyên nav sîtoplazmayê, divê xane di nav hin boyax (madeyen rengdan) de bê rengkirin. Eger madeye rengdan li ser xaneyên nêtrofîl, bazofîl û êzonofîlê bê dilopkirin, di nav sîtoplazmayê  van xaneyan de gelek hebikên danikî xuya dibe loma ev xaneyan wekî xirokên spî yên danikî tên navkirin. Di nav sîtoplazmayê xaneyên monosît û lînfosîtan de hejmara hebikan gelek kêm e, loma van xaneyan wekî xirokên spî yên bêdanik tên navkirin.

Çavkanî 

Biyolojî
Xwîn
Kazuki Takahashi

Kazuki Takahashi (1961-2022), mangakayekî (xêzkarê mangayan) japonî ye ku bi taybetî bi rêzeya manga û anîmeya bi navê Yu-Gi-Oh! navdar bû. Ji berê de di sala 1991ê de ew bi rêzeyan ji wek çîroka gemşa profesyonelê Tennenshoku Danji Buray ji bo Weekly Shonen Jump dixebitî ku li Japonê de kovara mangayê ya herî giring e. Lêbelê ew di sala 1996an de bi Yu-Gi-Oh! navdar bû. Di ber mangayê her wiha listîkên xêvjimêrê, kartên listîkê û fîlmên Yu-Gi-Oh! hene. Berdewamiyên wê rêzê Yu-Gi-Oh! GX û Yu-Gi-Oh! 5D’s ne ji aliyê Takahashi ve tê xêzkirin.   

Kazuki Takahashi fanekî mezin yê xêzeromanên amerîkî bû , bi taybetî yê Hellboy.

Berhem 

 Tennenshoku Danji Buray (; 1991–1992, 2 cîld)
 Yu-Gi-Oh! (; 1996–2004, 38 cîld)

Çavkani 

Japonî
Mangaka
Jidayikbûn 1961
Mirin 2022
Death Note

Death Note  (デスノート, Desu Nōto, anku "Lênûska Mirinê" bi kurdî) sernavê rêzemanga ye ku bi destê xêzkarê japonî  Takeşî Obata ve hatiye xêzkirin. Naveroka Death Note ji aliye nivîskarê mangayê Tsugumi Oba ve hatiye afirandin.

Naverok 
Naverok derbarê  lîsevanê pir jîr xwecihê Tokyoyê Light Yagami de ye ku lênûskek ku ji esmanê de ketiye û ya yezdanekî mirinê (Şînîgamî) ye  dibîne.

Light lênûskê ji xwe re hil dide û rênîşanek ji bo bikaranîna ku bi wekî "Lênûska Mirinê" (bi resen Death Note) tê navandin dibîne. An ku  meriv rû  û navê kesekî nas dikê û wê di lênûskê de dinivîse ew kes dimire. Ew her tişt di bin çavên hişyar yê yezdanê mirinê Ryuk dibe. Light jê û pê de  xwe Kîra (japonîkirina peyva inglîzî killer ji bo kujer) an jî wek xwedayê cîhana nû  bi nav dike, lênûska mirinê bi kar dine ji bo tawankaran  bikuje û îbretek bike. Bi riya wê ew polisan li dijê xwe dîne. Demek şûnde detektîvê navneteweyî yê ku bi navê L ve diçe xwe destê dike.

Çavkanî 

Manga
Uther Pendragon

Uther Pendragon, Key Ûter, Şah Ûter  (Pen-dragon an jî Ben-dragon bi wateya "Bilindtirîn Pêşeng", "Bilindtirîn Şervan") di mîtolojiya Brîtanyayê de bavê Key Arthur û Keyê Kamelot e. Uther Pendragon di berhema Geoffreyê Monmouthî  bi sernavê  Historia Regum Britanniae  tê navandin.
 

Li gorî Geoffreyê Uther hevjîna Dûkê Cornwall Gorlois bi navê  Igraine ducan dike . Uther ewi bi efsûnekî veguherîn   serkeftin dike di wexta Gorlois diçe  şerê û ew wisa bejna xwe ji wek Goilois vediguherînine. Mijara zayîna ilillegitim  xwe ji aliyê Arthur  bi dolgirtina  Mordred  dubare dibe.
Kesê efsanewî Uther dikar be pişkî  li ser  rêberê  romayî-brîtanî  Ambrosius Aurelianus binyatkirî be. Geoffrey  birayê mezinê û pêşrewê Uther  wek Ambrosius navand ,  pêkre bi  birayekî Konstans ku Vortigern kiri ye dijkey , hemû kurên Şahinşah Konstantînin . Ew şahinşah dikar be li ser Konstantînê Sêyemîn binyatkirî be , ku di nav sala   407 û  411 ferwerî dikir û kurekî wê bi navê Konstans (m. 411) hebû an jî ew şahinşah dikar be li ser  Konstantînê Dumnonia ku di sedsala 6ê  dijiya  binyatkirî be. Ew ema hatiye wê manayî  koka Arthur anku nêzîkê însestê ye , çinkî Igraine jî eceba  ji xanedana Dumnonia dihat.Geoffrey ema di dîroka xwe de  honak û rastî bi hev re tevlihev dike.

Adaptasyonên serdema nû 

Adaptasyonekê ku hûrûkûr serbest yê sujetê meriv di romana Mijên Avalon ku ji aliye Marion Zimmer Bradley ve hatiye nivîsandin dibîne.

Uther Pendragon di rêzefîlma brîtanî Merlin rolekî giring dileyze û ji aliye Anthony Head ve tê rolkirin.

Nivîskar Valerio Massimo Manfredi di romana xwe L’ultima legione ( Lejyona Dawiyê  ) derbarê Romulus Augustulus de ji wek  Uther Pendragon angaşt dike.

Uther Pendragon di heman demê de rola girîng di rêzefîlma amerîkî ya Cursed de, ku di sala 2020an de ji aliyê  Netflixê hat weşandin, dilîze.

Çavkanî 
* Uther and Igraine  di Camelot Project ya  University of Rochester de  (bi îngilîzî)

* Eine detaillierte Studie über Uther Pendragon aus EarlyBritishKingdoms.com (bi îngilîzî)

Şahên efsanewî
Hesen Huseyîn Denîz

Hesen Huseyîn Denîz di sala 1960an de li navçeya Nîsêbînê hatiye dinê. Piştî cûntaya 12ê îlonê li Mêrdînê hatiye girtin, nêzî heşt salan di zindana Diyarbekirê de maye û helbestên ku li vir dinivîse di kovarên wek Hawar, Çîrûska Jiyan de hatine weşandin. Di sala 1990an de di rojnameya Azadiya Welat û kovara Rewşenê de wek quncnivîsî, di rojnameya Berxwedanê de jî wek edîtor xebat kiriye.

Ew rêvebirê Instîtuta Kurdî li Swîsre û rêvebirê Komeleya Hîndekariya Kurdî Swîsre ye.

Berhemên wî 

Hêvî Her Dem Heye, Roman-Du cild, 2008
Ro û Zê, Çîrok.
Mirovê Bê Derd, Çîrok.
Canê Hez Dike, Çîrok.
Rênîşanêra Vegotina Kurdî, rêziman û kompozîsyon.
Serpêhatiyên Penabertiyê.
Ji Çîrok û Çîvanokên Kurdî.
Pêkenokên Kurdî.
Huseyîncan, Biyografî.
Can Huseyîn, Biyografî-bi tirkî.
21 Pirtûkên Hîndekariya Kurdî 
Helbesta Bi Dawî Nebûye /DAS UNVOLLENDETE GEDICHT
JI NAV AJALAN / Unter den Tieren / Parmi les Animaux -HUSEYÎN DENÎZ
GOTNÊ PÊŞYÊ KURDA - Huseyîn Denîz

Çavkanî 

Jidayikbûn 1960
Kesên ji Nisêbînê
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Nivîskarên zimanê tirkî
Kamelot

Kamelot qesr û keleha efsanewî ye wê bi Key Arthur tê têkildarkirin. Destana Key Arthur derbarê gelek kesan e ku meriv dibêje ewna li vir dijîtin.

Dîrok û herêmbûn 
Nivîskarê destnivîsa xwerû ya Key Arthur, Geoffreyê Monmouthî wekî navê rûniştevaniya key King Arthur  bajarokê walesî Caerleon (nêzîk Newport) behs dike, li nêzê ku derê niştecîhê Romayî Isca Silurum e; Monmouth wêrana amfîşanoya kevnar wekî Kamelot aşkere kir. Lêbelê, di guhertoya resen de navê "Kamelot" nayê binavkirin. Ev cara yekem  di dawiya sedsala 12an de di nivîsên helbestvanê fransî Chrétien de Troyes de xuya bû.

Di  sala1542an de, nivîskar îngilîz John Leland bi girêdana bi efsaneya arthurî  re Cadbury Castle wekî Camelot anîn. Wî nivîsand:

Çavkanî 

Kelehên efsanewî
Chrétien de Troyes

Chrétien de Troyes (jdb. di dora sala 1140 li Troyes - m. di dora sala 1190) nivîskarekî fransî bû. Chrétien wek damezrînerê romana şahsiwahrî û wek berîkarê wê yê wêjeya fransiya kevn tê hesibandin. Romanên wî bi riste her wiha wêje û hunerê di qada Ewropayê de bandor lê kirin.

Jiyan

Çavkanî 

Nivîskarên fransî 
Jidayikbûn 1140
Mirin 1190

Jidayikbûn sedsala 12an
Mirin sedsala 12an
Romannivîsên fransî
Helbestvanên fransî
Kasa pîroziyê
8903 Paulcruikshank

8903 Paulcruikshank an 1995 UB7 asteroîd e ji kembera sereke ye. Di 26ê çiriya pêşîn a 1995an de ji aliyê du astronomên japon Takeshi Urata û Yoshisada Shimizu ve li Çavdêrxaneya Nachi-Katsuura hatiye keşfkirin. Navê wê ji Paul Shammim Cruikshank tê. 

Valageh
Sînorê sêyemîn

Sînorê sêyemîn e ku ewverên ku herêmên sê sê cûda hevdîtin, an bi dirêjkirina damezrênerên herêmî yên din. Sînorên neteweyî yên sêwemîn 157 hene.

Hejmara sînorên sêyemîn 
Hejmareya tevahiya sê sînor dikarin li hemberî ku neteweyên li seranserê dinyayê de serdestiyên cuda yên cîhanî têne hesibandin û li ser bingeha dewletên serbixwe yên yekîneyên navneteweyî wekî bingehîn de wek dewletên cuda têne dîtin. Bi gelemperî cîranên neteweyek heye û hejmarek hejmarek sînorên sêyên xwe hene; Ji bo nimûne, Çînê 16 û Rûsya ye. 14. Dewletên girava mîna Japonê sînor sê sêyemîn tune; Ji bilî, dibe ku li deryaya sêyemên sînorê sînor (wek mînak, Singapûr, Malî û Îndonezya) sînor derbas dibe sînorên sêyemîn hene.

Peymana navneteweyî 
Dema ku cîhek rastîn ya navbera herdu welatan de bi gelemperî ji kerema xwe re peymanên hevpeymanan ve girêdayî ye, peymanên sêyemîn peyda dibe ku ji bo helwesta sêyemîn a sêwirdar bike. Ji bo nimûne, Çînê, Rûsyayê û Mongolya di navbera 27ê çileya paşîna (January), 1994ê de li sînorê Ulan Bator îmze kirina sînorên du sêyemîn (meseleyên rûsî) û mongolya destnîşan kir ku peymanek diyar kirin ku li sînorê sêyemîn nîşan dide Rojhilata van her du xeletî, li herêmê navê Tarbagan-Dakh (49°50′44.25″N 116°42′50.49″E), lê ev yek forma sembolê ji bo duyem ji van duyemîn amade ne amadekirin (li ser pex tavan-Bogdo-Ula).
Robert Louis Stevenson

Robert Louis Balfour Stevenson (jdb.  li Edinburgh, Skotlenda; m.  li Vailima, li nêzîkê Apia, Samoa) romannivîs, helbestvan û gerrnamenivîsek skotlendî û ji cêlê nû-romantîzma inglîzî bû.Stevenson bi nexweşiya tuberkulozê ket û tenê 44 salî bû; lêbelê, ewî berhemeke berfireh ji çîrokên rêwîtiyê, wêjeya serpêhatî û romana dîrokî, û hem jî helbest û gotarên xwe hişt. Berî her tiştî, klasîkên pirtûkên ciwanan Girava Gencîneyê û romana tirsnakê Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde , ji bo bûyera dabeşkirina kesayetiyî ve girêdayî ye û dikare wekî romanek tirsa psîkolojîk were xwendin. Hin roman îro hîn jî popûler in û ji bo adaptasyonên pirjimar wek nimûne xizmet kirine.

Jiyan

Zarokatî 
Robert Louis Stevenson wek tenê kurê endezyar û çêkerê fanosên deryayî Thomas Stevenson û Margaret Isabella Stevenson, ji malbata Balfour (1829-1897), li 8 Howard Place, Edinburgh ji dayik bû. Bi eslê xwe navê wî yê noqkirinê Robert Lewis Balfour bû; Di temenê 18 saliyê de, bavê wî Lewis guvaştibû bi forma fransî "Louis" da ku pêşî li têkiliya bi radîkalekî ramyarî ya bi heman navî re bigire.  Bapîrê wî Robert Stevenson, apên wî Alan Stevenson û David Stevenson, pismamên wî David Alan Stevenson û Charles Alexander Stevensons, û her wiha pismamê wî Alan Stevenson (1891-1971) hemî endezyar û çekerên fanosên deryayî bûn. Malbata dayika wî   jêdera  navê  xwe  anîn li ser  Alexander Balfour, ku di sedsala 15' ê de xwediyê erdên nêzîkê Fifeê bû. Bavê Margaret, Lewis Balfour (1777-1860), keşeyê Dêra Skotlandê ya li nêzîkî Colinton bû, ku Steveson pir caran di dema zaroktiya xwe de betlaneyên xwe derbas dikir.

Çavkanî 

Nivîskarên skotlendî
Nivîskarên zimanê îngilîzî
Girava Gencîneyê (pirtûk)

Girava Gencîneyê (bi sernavê resen ê înglîzî: Treasure Island) navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî Robert Louis Stevenson ve hatiye nivîsandin û di sala 1883’yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve  hatiye wergerandin bi kurdî.

Naverok

Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike.

Çavkanî 

Pirtûk
Wêjeya zarok û ciwanan
Hall for Memorial National For Fall Falling Israel

Hall for Memorial National For Fall Falling Israel (National Memorial Hall For Israel's Fallen - היכל הזיכרון הממלכתי לחללי מערכות ישראל) li Mount Herzl di Hêza Hêrs hewldariyek wezareta parastina îsraîl e ku hemî leşkerî dijminên îslamî û şervanên Cihû yên ji hêla 1860 heta îro. Pêşniyara ku avahiyê avahiyê ji aliyê Wezareta Parastina Ewlekariyê Ehud Barak de hatibû ragihandin. Salona Memorial ya 30ê Tebaxê 2017 de hate vekirin.

Memorial Of Soldier 
Di navenda navenda hestiyê de zilamekî herheyî ye, ji bo leşkerên nenas ên Îsraêl ve girêdayî ye.

Galerya

Çavkanî 

 Simulation of memorial monument. YNet 

Îsraêl
Kovara Hêvî

Kovara Hêvî  li Parîsê di îlona 1983yan de bi rêvebiriya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê dest bi weşanê kiriye. Vê kovarê bi sê zaravayên Kurdî nivîs weşandine: Kurmancî,Soranî û Zazakî(Dimilî). Bi temamî 8 hêjmarên kovarê derketine. Hêjmara dawîn di sala 1992an de derketiye. Di kovara Hêviyê de nivîsên kesên wek Kendal Nezan,Nûredîn Zaza,Mehmed Uzun, Rojen Barnas, Ferhad Pîrbal hwd. weşiyane.

Çavkanî 

 Ji destpêkê heta niha Folklora Kurdî,Prof. Dr.Kadrî Yildirim,Ramazan Pertev-Mûstafa Aslan, Weşanên Artûklûyê.
 https://www.institutkurde.org/tr/
 http://www.pen-kurd.org/
Mîkrofon

Dengkêş, dengweş, hûredeng an jî mîkrofon amûrek e (veguhêzkek e) ku dengî dike karebayî û bilind dike.

Cureyên mîkrofonan

Çavkanî 

Amûr
Kemal Badilli

Kemal Badilli siyasetmedar û zimannasekî kurd e ku di sala 1923yan de li bajarê Rihayê ji dayik bûye. Dibistana seretayî û ya navîn li Rihayê, lîseyê jî li Stembolê Qabataşê dixwîne paşê dîsa li Stembolê Fakûlteya dadî ya Zaningeha Stembolê diqedîne û dibe parêzer. Di hilbijartinên sala 1961ê de ji partiya Tirkiyeya Nû (Yeni Türkiye Partisi) dibe parlementer û diçe Enqereyê, ji xeynî mebûsiyê li ser zimanê kurdî gelek serê xwe diêşîne û di sala 1965an de pirtûka xwe ya bi navê Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer - Kurmancî diweşîne her wiha helbestên wî jî hene û di sala 1975an de koça dawî dike.

Berhem 

 Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer - Kurmancî
 Türkçe Açıklamalı Kürtçe Lügat
 Kürtlerin Sosyolojik Durumlarıyla İlgili İlmi Bir Etüd
 Şi’rê Kurdî

Çavkanî 

  Saxniç, Feqî Huseyn, Portreler, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stembolê, Stembol 2001
  Uzun Mehmed, Antolojiya Edebiyata Kurdî, cîld 1, Weşanên Tum Zamanlar, Stembol, 1995
  Saxniç, Feqî Huseyn, Dîroka Wêjeya Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stembolê, Stembol 2002
  http://badillilar.net/?pnum=71&pt=Av.Kemal+Bad%C4%B1ll%C4%B1
Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1923
Mirin 1975
Kesên ji Rihayê
Doctor Who

Doctor Who (bi wate: "Doktor Kî") rêzefîlmekî honaka zanistî ye û ku ji aliyê kanala wêneguhêza brîtanî BBC ve ji sala 1963an de hatiye weşandin. 
 

Doctor Who derbarê gerrvanekî demê de ye ku tenê wekî Doktor tê navandin. Ew û birêkarên xwe bi makineya dem û fezayê TARDIS  (Time And Relative Dimensions In Space) geşt dikin û ku  wek kabîna telefona polisiyê  nepandî ye. Doktor û birêkarên xwe bi TARDISê pir  serpêhatî  bi çavên xwe dibînin. Rêzefîlm di salên 1963an heta 1989an mayinde berdewamî bû ; di sala 1996an fîlmekê wêneguhêzê  jî he bû û ji sala  2005an  de rêzefîlm  bi teknolojiya nûtirîn nû berdewam dibe . Doktorê yekem (di nav salên 1963an–1966an) ji aliye William Hartnell ve rolkirin bû , rojane  ( ji sala 2017an de)  aktrîs Jodie Whittaker  Doktorê  sêzdehmîn dileyze û wisa cara yekem  kesekê jin cîsmîbûna Doktorê dileyze.

Çavkanî 

Rêzefîlm
Kovara Çirayê

Kovara Çirayê li Swêdê di Adara 1995an de ji aliyê Komeleya Nivîskarên Kurd a ku di 22yê çiriya paşîn a 1995an de li Swêdê hatî damezrandin ve  li Swêdê hatiyê weşandin. Xwedî û berpirsyarê wê yê giştî Mehemed Malmîsanij e.

Çavkanî 
 Ji destpêkê heta niha Folklora Kurdî,Prof. Dr.Kadrî Yildirim,Ramazan Pertev-Mûstafa Aslan, Weşanên Artûklûyê.
 http://www.arsivakurd.org/index.php/kovar/89-kovar/650-cira-1
Gene Roddenberry

Eugene Wesley "Gene" Roddenberry (jdb. 19ê tebaxa 1921an li El Paso, Teksas, DYA; m. 24 çiriya pêşîn a 1991an li Santa Monica, Kalîforniya, DYA) fîlmnamenivîs, hilberînerê wêneguhêz û fîlman û afirînerê Star Trek bû.

Çavkanî 

Amerîkî
Jidayikbûn 1921
Mirin 1991
Mel Gibson

Mel Columcille Gerard Gibson (jdb. 3 kanûna paşîn 1956 li Peekskill , Nû York, DYA) lîstikvan, derhênerê fîlman û hilberînerê îrlendî-amerîkî-awistralyayî ye.

 

Mel Gibson bi rolên di filmên aksiyonê navdar bû û wê cîhanî biserkeftî bûn û ji bo ew her wiha muçeyên rekorî distand. Mel Gibson ji bo fîlma xwe Mêrxas di sala 1996an de du xelatên Oscarê distand ji bo rindtirîn derhênerî û rindtirîn fîlm û her wiha ew dîsa ji bo rindtirîn derhênerî Xelata Kureya Zêrîn wergirt. Gibson ji wek fîlmvan û  bi reftara xwe kontroversan berda.

Jiyan û kariyer

Koka wî 
Mel Gibson ji wek zaroka şeşemîn di nav deh zarokan ji malbateke katolîk û bi eslê îrlendî di eyaleta Nû Yorkê de dihat cîhanê. Zarokekê yazdemîn lê anîn bû. Bavê wê Hutton Gibson ji wek kurê xwe li Amerîka welidîn bû û  di  nîşangeha azmûnkirin Jeopardy! de  25.000  Dolarên amirîkî qezenc kir û pişt re diçû Awistralya li ku jina wê jî welidîn bû. Dapîra wî ji aliyê bavî ve   stranbêja opera Eva Mylott bû.

Jiyana kesane 
Ji 1980an heta 2009an Gibson bi Alîkara berê yê diransaziyê  Robyn Gibson ku bi paşnavê keçiktiyê Moore bû  re zewicî bû, li gel wê heft zarok, keçek û şeş kur hene.

Çavkanî 

Aktor
Aktorên amerîkî
Aktorên awistralî
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Henry Rider Haggard

Sir Henry Rider Haggard KBE (jdb.  li Bradenham Hall, Norfolk, Keyaniya Yekbûyî; m. 14ê gulana 1925an li London) nivîskarekî brîtanî û cêlê romana serpêhatiyê bû. Berhema wê heri navdar King Solomon’s Mines ("Gencîneya Key Silêman") ye. Di qada înglîzîaxêv ew li ser H. Rider Haggard tê nasîn.

Jiyan

Çavkanî 

Nivîskarên brîtanî

Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 19an
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Dorothy L. Sayers

Dorothy Leigh Sayers ( z. 13ê hezîranê 1893 li Oxford  nivîskar, ceribannivîs û wergêreke ingilîz bû ku bi taybet bi romanên polisye derbarê Lord Peter Wimsey de navdar bû. Romanên wê tawanê, ku tê de dîmenên ecêb, nîgarê derdorên  salên 1920 û 1930an hene, navûdengê wê wekî yek ji navdartirîn "Xanimên  Brîtanî yê Tawanan "  ( British Crime Ladies ) saz kiriye.

Karê wê di wexta mirina wê de pir hat jibîrkirin. Xebata wê yekemcar wekî beşek ji tevgera jinê ya dawiya salên 1960an hatiye vegerandin. Danasîna romanên wê yên  Lord Peter Wimsey ji bo rêzefîlmekî  ku BBC-yê di destpêka 1970an de hilberand û ji 1973-an weşanê kir, wan dîsa ji nû ve xwendevanek fireh nas kir.

Ev roman wekî berhemên girîng ên çîrokên detektîf ên klasîk, ku bi piranî ji hêla nivîskarên Britanî ve di serdema navbera du şerên cîhanê de hatibûn nivîsandin, têne hesibandin.

Rojnameya brîtanî The Guardian di sala 2009-an de du romanên wê yê tawanê Whose Body?  (1923)  û Murder Must Advertise  (1933) di lîsteya hezar romanên ku divê her kes pê bixwîne, tomar kir.

Jiyan

Zarokatî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1893
Mirin 1957
Nivîskarên îngilîz
Şanonivîsên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Marion Zimmer Bradley

Marion Eleanor Zimmer Bradley (z. 3'ê pûşperê, 1930 li Albany (New York), DYA; m. 25'ê rezberê, 1999 li Berkley, Kalîforniya, DYA) nivîskareke amerîkî bû wê bi romanên fantezî wek mînak The mists of Avalon ("Mijên Avalonê") navdar bû.

Jiyan 
Marion Zimmer Bradley  bi navê Marion Eleanor Zimmer di sala 1930an de li Albany hatibû cîhanê. Dema ew 11 salî bû ew bi nivîsandinê ve destpê dikir. Pêş de ew bi nivîsandina romanên dîrokî dicerîband.

Bandor

Bernavk 
Marion Zimmer Bradley  di salên 1960 an ji seva sedemên pereyî romanên lênûsk, romanên tirsnak , mikurên jiyanê , romanên polisye û softporno li ser bernavkên têvel wek mînak Lee Chapman, John Dexter, Miriam Gardner, Valerie Graves, Morgan Ives û  John J. Wells. nivîsand.

Xelat 
Di sala 1984an de Marion Zimmer Bradley ji bo romana xwe  The mists of Avalon ("Mijên Avalonê") Xelata Locus werdigerand. Di sala 2000an de ( salekî pey mirina wê)  Marion Zimmer Bradley ji bo berhema jiyanê Xelata Fanteziya Cîhanê dayî bû.

Çavkanî 

Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1930
Mirin 1999
Taharê Biro

Taharê Biro nivîskar û wêjevanekî Kurd e. Malbata Tahirê Biro di sedsala 19an de ji ber zilm û komkuştina Roma Reş ji herêma Qersê revîne û çûne Ermenistanê li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî binecih bûne û li wir jiyana xwe domandine. Tahirê Biro jî di roja 21ê meha berfanbara sala 1923yê de li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî ji dayik bûye. Piştî sê mehan ji dayikbûna Tahirê Biro Malbata wan dîsa mala xwe bardikin diçin bajarê Tîflîsa Gurcistanê û li wir cîwar dibin. Tahir li wir di nav zarokên bajarî de mezin dibe, û li wir destpê xwendinê dike. Di sala 1948an de jî koleja mamostetiyê diqedîne û di heman salê de dizewice, paşê li balafirgeha Gurcîstanê dest diavêje hînbûna teknîkî û derbasî Ûkraynayê dibe.

Xebatên Wî 

Tahirê Biro di temenê xwe yê 18an de dest davêje Wêjeya Kurdî û pirtûka xwe ya pêşîn di sala 1954an de bi helbestên zimanê Kurdî diweşîne her wiha bi zimanên wek Rûsî, Gurcî, Ûkraynî, Ermenî û Azarbeycanî jî helbestan dinivîse her wiha dîsa di rojnameya Riya Teze de nûçevaniyê jî dike. Ev kesayetê têr û tije di sala 1967an de bi zimanê Kurdî şanoyeke bi navê Memê û Eyşê dinivîse û diçapîne.

Berhemên Wî 
Berhevoka Stranên Kurdî 1953, 
Şîz û Pêcema kurdan 1956, 
Kilamê Ciwanan 1957, 
Rojnama Riya Teze 1958,
Mêvjema û Çîrok 1959, 
Poetê Kurdên Sovyetê 1962, 
Bahara Me 1964, 
Distrirê Sazê Min 1966, 
Memê û Eyşê Şano 1967, 
Bin Tava Gurcistanê de 1972, 
Pîonezê Alagîzê 1975, 
Kevya Kaniya Zelal 1977, 
Sîmê Tembûra Kurdî 1986

Çavkanî 

 Saxniç, Feqî Huseyn, Portreler, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol 2001
 Uzun Mehmed, Antolojiya Edebiyata Kurdî, cîld 1, Weşanên Tum Zamanlar, Stenbol, 1995
 Saxniç, Feqî Huseyn, Dîroka Wêjeya Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol 2002

Nivîskarên kurd
Berfînxan û her heft bejnbihost

Berfînxan û her heft bejnbihost, Kiçepaşa û heft kurtebala an jî  Berfespî çîrokeke gelêrî ya almanî ye ku di sala 1812an di cara yekem ji aliyê Birayên Grimm ve hatibû nivîsandin.  

Çîrok derbarê keybanûyeke dilreş de ye ku li ser bedewiya keçmariya xwe ya dexes e û lewma dixwaze wê bikuje. Keybanû nêçîrvanek wezîfedar dike ji bo Berfînxanê bikuje. Ew nêçîrvan ema dilsojî bi Berfînxan he û lema wê dihêle bireve.  Li daristanê de Berfînxan heft bejnbihostan nas dike û li vir cem wana dijî. Keybanû ji awêneya xwe ya nêrengî xeber jê stendine ji ber ku Berfînxan dijiye. Dêmariya dilreş gelek caran beredayî dixwaze Berfînxan bikuje. 

Çîrok di cara pêşîn de li ser navê almaniya jêrîn Schneewittchen ("Berfespî") dihat weşandin. Bi kurdî navekî yekgirtî tine û gelek nav ji bo Berfînxan hene wek mînak Berfespî an jî Keçmîra Pembû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Çîrokên Birayên Grimm
Behlûlê Mahî

Behlûlê Mahî helbestvan û zanayek Kurd e ku wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin. Di dawiya çarîka sêyemîn a sedsala 8an de li Luristanê li herêma Mahilkûfeyê ji dayik bûye, di heman herêmê de zarokatiya xwe derbas dike û di temenê 8-9an de diçe medreseya Mahîlkûfeyê dest bi xwendin û perwirandinê dike ku hê neqedandî di temenekî piçûk de Rêbaza Yarî ya yekem li Hewremanê dadimezrîne loma wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin.

Navê wî yê rastî Emer e û navê bavê wî Leheb e, di nava gelê herêma wî de ji wî re Emerê Leheb digotin Behlûl nasnavê wî ye her wiha wek Behlûlê Dane Behlûlê Dîwane, Behlûlê Danende, Behlûlê Yekdane jî tê nasîn. Behlûl û çend hevalên xwe yên Yarî ji bo pêkanîna xwendin û perwirandina xwe ji Loristanê derbasî Bexdayê dibin û li wir di medreseya Cahferê Sadiq de qeyda xwe dikin dest bi xwendinê dike û bi serkeftî diqedîne ku ji wir ber bi Qermasîn (kirmanşah)ê ve diçe ku rêbaza xwe pêş de bibe û belav bike lê belê ji ber rexne û zimanê wî yê tûj xelîfeyê Ebbasiyan Harûn Reşîd fermana kuştina wî dide li ser vê yekê jî Behlûl diçe vê meselê bi seydayê xwe Cahferê Sadiq re dişewire ku dikare çi bike seydayê wî lê tembîh dikeku xwe dînîtiyê dane da jiyana xwe bidomîne Behlûl jî ya seydayê xwe dike û xwe dînîtiyê datîne axir derdor wî êdî wek dîn dizanin heta Harûn Reşîd wî efû dike jiyana xwe wisa didomîne. Behlûl ji bilî helbestên kurdî gelek helbestên Erebî jî vehonandine lê piraniya helbestên wî kurdî ne bes gelekê wan winda bûne yên mayî jî bi saya pirtûka Serencam hatine parastin û gihîştine roja me dîsa li gor vê pirtûka Serencamê Behlûlê Mahî di sala 837an deli Tengegulê koçdawî dike û li gorisatan wê herêmê tê weşartin.

Çavkanî 
  Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk, Doç.Dr. Abdurrahman Adak, weş. Nûbihar
  Saxniç,Feqî Huseyn, Portreler, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol 2001
  Uzun Mehmed, Antolojiya Edebiyata Kurdî, cîld 1, Weşanên Tum Zamanlar, Stenbol, 1995
  Saxniç, Feqî Huseyn, Dîroka Wêjeya Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol 2002

Girêdanên derveyî 
Behlûlê Mahî (-835)

Helbestvanên kurd
Wêjeya kurdî
Nêtrofîl

Nêtrofîl an jî bi inglîzî Neutrophil, yek ji sê cureyên xirokên spî yên danikî ye.

Di nav xirokên spî de xaneya nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar (ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya  xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê binavkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ku ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd (H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne .

Gavên bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan  
 
Li ser parzûna xaneya xiroka spî (nêtrofîl) de hin wergir hene. Nêtrofîl bi alîkariya van wergiran ji hebûna bakteriyê (dijepeydaker) haydar dibe. Dema bakterî bi wergiran re ket têkili (temas) yê, ev beşa parzûnê ber bi sîtoplazmayê ve tê kişandin.
Bakterî bi parzûna xaneyê tê dorpêçkirin, ev kîsik wekî fagozom tê binavkirin. Lîzozomên nêtrofîlê xwe bi fagozomê ve dizeliqînin, ev pêkhate wekî fagolîzozom tê binavkirin. Lîzozom, enzîmên herisînê berdide ser bakteriyê.
Enzîm bakteriyê perçe dikin. Bi têkşikandina bakteriyan, hin madeyên sûdbexş (kêrhatî) û yên bêkêr çê dibe. Madeyên bêkêr bi egzosîtozê ji nêtrofîlê tên avêtin.

Çavkanî 

Biyolojî
Xezebên Karên Şoreşê yên Îsraêlê li Îsraêl

Xezebên Karên Şoreşê yên Îsraêlê li Îsraêl (Victims of Acts of Terror Memorial in Israel - אנדרטת חללי פעולות האיבה) ji hêla terorîst di nav 1851ê de Îsraêl ji bo mexdûrên memoran e. Memorial di Orşelîmê de ye. Di bîranîna navên Cihûyan û ne-Cihû de hene ku di çalakiyên terorê de hatine kuştin.

Galerî

Mijarên tekildar 

 Komkujiya mizgefta îbrahîmî

Çavkanî 

  The Monument for Victims of Hostile Acts: Honor Inscribed In Stone .

Îsraêl
Êzonofîl

Êzonofîl an jî bi zimanê ingîlîzî "eosinophil" cureyek ji xirokên spî ye. % 2-4 ê xirokên spî ji êzonofîlan pêk tê.. Boyaxêk asîdî ya bi navê êozîn(eosin) rengê sor-porteqalî dide danikên êzonofîlê. Êzonofîl navê xwe ji boyaxê digire. Dendika êzonofîlê du an jî sê lobî ye. Danikên êzonofîlê molekulên dijhîstamîn(antîhîstamîn) lixwe digirin.  Hin danikên nêtrofîlê li dij kurmên mişexwer(parazîtî), molekulên jehrî(toksît) lixwe digirin. Kurmên mişexwer bi gelemperî ji ber xwarina xurekên nepijiyayî ve dikeve nav laş. Loma heke di nav xwînê de hejmara êzonofîlan ji hejmara asayî zêdetir be, ev rewş nîşaneya kulbûnî, alerjî an jî di nav laş de hebûna kurmên mişexwer e. Wekî mîna Nêtrofîl û bazofîlê, êzonofîl jî xaneyên danikî yên xiroka spî ye

Çavkanî 

 Biyolojî
Biyolojiya xaneyî
Perry Rhodan

Perry Rhodan navê serleheng û sernavê rêzeromanekî honaka zanistî ya almanî ye ku ji 8ê rêzbera sala 1961ê de wek romanên lênûskê û berdewam ji aliyê weşanxaneya Pabel-Moewig-Verlag ve, ku şirketeke jêrîn a Bauer Media Group ye hatiye weşandin. Dahênerên Perry Rhodan her du nivîskarên almanî Karl-Herbert Scheer û Walter Ernsting (di bin bernavk Clark Darlton) ne. Helbet heta îro jî gelek nivîskaran  ji bo Perry Rhodan dinivîsin. Di heta îro 2900 pirtir romanên lênûskê hene û Perry Rhodan wisa di cîhanê de çîrokê berdewamiyê ye wê herî biderdore û herî dirêj berdewam dibe.

Rêzeya Perry Rhodan di ber formata romanên lênûskê jî wek pîrtûkên stûr, pirtûkên bêrîkê, xêzeroman, çîrokên bi deng, pirtûka bideng û e-pirtûk  weşandî bûn.

Di sala 1967an de fîlmekî Perry Rhodan li ser sernavê Mission Stardust (bi almanî Perry Rhodan – SOS aus dem Weltall)  dihat hilberandin. Ew fîlm ema di nav fanên Perry Rhodan de gelek bigelempşe ye.

Her wiha rêzeya Atlan wek romanên lênûsk û pirtûk dihat weşandin , lê ku dostekî Perry Rhodan Atlan ( ji nîjada Arkonîd) lehengê wan romanane.

Di 30ê rezbera 2011an de di ber rêzeya kevn, rêzeya Perry Rhodan Neo destpê kir lê ku naveroka Perry Rhodan  nû û bi awayeke din behs dike.

Girêdanên derve 

 (Malpera fermî bi almanî ye.)
 Perry Rhodan Encyclopedia »Perrypedia«

Çavkanî 

Roman
Pirtûk
Honaka zanistî
Pirtûkên honaka zanistî
Hansel û Gretel

Hansel û Gretel (bi almanî Hänsel und Gretel) çîrokeke ji aliyê Birayên Grimm ve ye û wana jî çîrok ji aliyê Giambattista Basile ve lê hatin anîn, lê ku koka çîrokê germanî ye angaşt dikin.

Hansel û Gretel zarokên darvanekî hejar ne û wê bi jina xwe li daristanê de dijî. Wexta rewşa wana pir xirab dibe dêmarî mêrê xwe razî dike ji bo herdû zarokan tenê li daristana bi ber dixin. Darvan di roja din wana dibe daristanê. Hansel ema debavê xwe li deri yê guhdarî kirî bû wisa ji wê planê xeber jê distend. Ew di riya wan kevir dirije û bi wê şopê ve zarok dîsa vedigerin malê. Plana dêmarî wisa pûç dibe. Dê û bav dîsa dicerbînin ji bo zarokan tênê li daristana bi ber bixin û wê cara ewî diserkevin. Wê carê tek çêniyekê nan cem wan herdû zarokan he. Hansel nanê hûr dike ji bo şop çê ke. Balindeyan ema wan firdikên nanê bikul lê dixin. Zarok wisa na bînin malê û winda dibin. Di roja sêyemîn ewna li daristanê de malekî dibînin wê tam ji nan , kulîçe û şekir çêkiri ye. Li vir ema pîrelkeke pîrhebokeke mirovxwer dijî. Pîrhebok wan herdu digirê, Gretel dixe cêriye xwe, Hanselê davêje hundirê rekehê  û  pir xwarin dide Hansel ji bo ew gir be û paşê wê bixwe. Pîrheboka nîvkor ji ber ku bizane  ku Hansel gire ew dest dide li ser tiliyên wê. Hanselê fêlbaz ema hema hestiyek zirav dide destê pîrhebok. Wexta pîrhebok  dibîne  ku Hansel gir nabe ew dixwaze Hansel hema bibiraştîne. Pîrhebok Gretel re ferman dike ji bo binêre ku  argûn kele. Gretel ema pîrhebok re derew dike û dibêje  ew bi xwe biçûke û pîrhebok gereka bi xwe vebinêre.  Wexta ew argûnê vedike Gretel  pîrhebokê hundirê argûnê de tê ve dide. Zarokan  gencîneyên pîrhebok xwe re hildidin û vedigerin malê cem bavê xwe. Dêmarî vê navberê de miri ye. Ewna îcar bextewerin û bê birçîbûnê dijîn.

Çavkanî

Çîrokên Birayên Grimm
Bazofîl

Bazofîl an jî bi ingîlîzî"Basophil" yek ji sê cureyên xiroka spî ya danikî ye. Bazofîl di sala 1879 de ji aliyê bijîşkê Alman Paul Ehrich ve hate vedîtin.  Di nav laş de, xiroka spî ya herî hindik bazofîl e. Rêjeya xaneyên bazofîlê di nav lêkosîtan de ji %1ê kêmtir e. Xaneyên bazofîlê di moxê hestî de tê çêkirin. Herî baş boyaxên alkalîn(bazî) renk dide danikên bazofîlê. Danikên bazofîlê gir in, bi boyaxê rengê şîna tarî an jî mor digirin. Bi gelemperî, dendika bazofîlê du lobî ye. Hejmara bazofîlan dema kulbûniyê û alerjîbûniyê  de gelek zêde dibe. Danikên bazofîlê hîstamîn derdidin. Hîstamîn madeyek kîmyayî ye, alikariyê sîstema bergiriyê dike Lûleyên xwînê ji ber hîstamînê sist û fire dibin, bi vî awayê xirokên spî bi hesanî ji xwînê derbasê nav şaneya kulbûyî dibin û li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dikin. Her wisa bazofîl heparîn jî berhem dikin. Heparîn rê li ber meyîna xwînê ya nav lûleyan digire.

Çavkanî 
Biyolojî
Biyolojiya xaneyî
Koçero-Mehmet Îhsan Kîlît

Koçero bi navê xwe yê rastî Mehmet Îhsan Kîlît qaçaxçiyekî navdar e ku di gelek stran û çîrokan de pesnê wî hatiye dayîn.(bo mînak Selda Baxcan û Ehmet Qeya strana koçero li ser vî camêrî çêkirine.) Di sala 1925an de li gundê Hêlînê ya Silîvan (Farqîn) hatiyê dinê, dibistana seretayî di sala sêyem de terk kiriye. Demekê di petrola Batmanê de wek makînîst kar kiriye, piştî bavê wî tê kuştin û şerê malbatî û xwîndarî diqewime zavayê xwe yê bi navê Xelîl Kartalkanat dikuje û çeka xwe radike û di temenê xwe yê 25an de diçe serê çiyan dibe fîrar û qaçax. Ew jî wek qaçaxçiyên wê demê debara xwe ji çûna Sûrî (binxetê) û bi danûstandina bazirganî dikir. Koçero li Silîvan Tetwan Bedlîs û li çiyayên herêmê digere, nav û dengê wî roj bi roj li herêmê belav dibe,her ku diçe ew dibe efsane, hemû rojnameyên wê serdemê behsa wî dikin, koçero her car bi cendirmeyan re diket pevçûnê, dîsa demek li gundê Kurtikan dikeve di şerekî de Û yuzbaşiyekî birîndar dike û astsubayekî jî dikuje. Di şeva 3yê tirmeha sala 1964an de Koçero şantiyeyeke petrola Tirkiyê raçav dike û êrîşê dibe ser wir, Koçero bi cil û bergê subayekî dikeve hundir lê cendirmeyek wî û nas dike ew bi cendirmeyî re dikevin qirika hev lê ji pîşt ve bi guleya çifteyekî jiyana xwe ji dest dide 14 salên wî yên mêrxasî yên li çiya li wir dawî dibe.

Çavkanî 
 Gera Pênûsê, Salihê Kevirbirî, Weşanên sî 2003
 http://www.batmansonsoz.net/haber/8146/batman-da-yasamis-bir-eskiya-kocero
Karl-Herbert Scheer

Karl-Herbert Scheer (jdb. 19ê hezîranê 1928 li Harheim, Hessen, Almanya; m. 15ê îlonê 1991 li Bad Homburg, Almanya) nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû ku herî zêde bi kurtahî K. H.Scheer dihat nasîn.

Jiyana wî 
Piştî zayina wî re malbata wî li Frankfurt (am Main) mal bar kirin li ku Karl-Herbert Scheer mezin dibû. Di dawiya  salên 1950an ew bi malbata xwe ve li Friedrichsdorf li Taunus mal bar bû  li ku ew heta mirina xwe dijiya. Di îlona 1944 Scheer xwe bi dil ji bo hêzên deryayiya şerê (Kriegsmarine) tomar kir, ji bo perwerdeya endezyarê hêzen deryayî destpê bike. Bi gotinên xwe ew li Kielê de kursa perwerdey li cem firqeya keştiya binavê dikir.  Dema pêşiya radestiya hêzen parastinê (bi almanî Wehrmacht) wana ewî ji nexweşxaneya  hêzên deryayî de berdidan û  şandin malê. Scheer lema wisa ne kete dîliya şerê.

Afirandina wêjeyî 
Berhema wê ya  yekem di sala 1948an li ser sernavê Stern A funkt Hilfe dihat weşandin. Paşê ew di şêweya honaka zanistiyê de kariyereke bêhempa dikir. Di nav bera salên1950an  ew cemiyeta balkêşiya  honaka zanistiyê bi navê Stellaris damezrand. Di sala 1958 Xelata Hugo dane Scheer. Li ser bernavk Aleksey Turboyev ew romanên honaka zanistî û her wiha çîrokên polisye û çîrokên serpêhatiyên li sera deryayê nivîsand.

Bi tevkariya Walter Ernsting (bi bernavk: Clark Darlton) ew rêzeya girîngtirîna honaka zanistiya almanî Perry Rhodan kefş kir û damezrand.  Scheer ji Banda 1 heta Banda 674 ji bo çêkirina naverokê berpirs bû û puxte nivîsand bi wan nivîskaran roman nivîsandin.

Berhem

 76 Perry-Rhodan- Romanên lênûskê û  sê kurteçîrok.
 3 Romanên lênûskê ya rêzeya Atlan
 ZBV (rêzeroman)
 12 Bergên rêzeya Klaus Tannert  li ser bernavka bi eyni nav, 1955–1957
 9 Bandên rêzeya keleşê  Herr der Meere (Efendiyê Deryayan)  li ser bernavk Pierre de Chalon, 1956–1958

Çavkanî 

Nivîskarên alman
Nivîskarên honaka zanistiyê
Jidayikbûn 1928
Mirin 1991