nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Balduin Groller

Balduin Groller  bi navê rastî Adalbert Goldscheider, (jdb. 5ê îlona 1848 li Arad, Impereretoriya Awistiryayê; m. 22ê adara 1916 li Viyana) rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê bi eslê awistiryayî bû.

Jiyan 
Adalbert Goldscheider zaroktiya xwe li Arad û Dresden derbas kir û li Zanîngeha Viyanayê xwend,di nav tiştên din jî felsefe û dad bû. Jixwe di dema xwendina xwe de, wî karibû bi beşdariyên piçûk re di beşa taybetmendiyên rojnameyên cûda de debara xwe bike. Di sala 1880an de ew navê xwe macarî  kir Gál Béla.

Di 22 saliya xwe de, Groller di loca Széchenyi   li Aradê de bû mason. Ew di 23 saliya xwe de, di sala 1871 de, wî li Algenmeine Kunstzeitung li Viyana di sala 1871ê de damezrand, ligel ku ew tenê piştî demek kurt bi îflasê ket. Dûv re wî Deutsche Schriftstellerzeitung, Neue Illustrierte Zeitung û Neue Wiener Journal edîtor kir û wekî nivîskarê taybetmendiyê xebitand.

Groller ji bo kovarên Die Gartenlaube û Über Land und Meer çend salan wek xebatkarê serbest xebitî. Ji bo çend salan, Groller serokatiya komeleya rojnameger û nivîskaran Concordia kir wekî cîgirê serokwezîr, û wekî wisa bû endamê Komîsyona Hunerî ya Wezareta a Awistiryayê.

Di  de, Komîteya Giştî ya werzîşê ji bo Awistirya hat damezrandin  û wekî komîteya rêveber, ji bilî serok Viktor Silberer û sekreter Siegfried Hochermann û Groller wekî cîgirê serok hatiye wezîfedarkirin. Ev komele îro wekî pêşengê Komîteya Olîmpîk a Awistiryayê tête hesibandin.

Di  de, Komeleya Navendî ji bo Berjewendiyên Werzişê Hevbeş li Viyana hat damezrandin û Groller wek serokê xwe yê yekem hatiye hilbijartin. Ji Alîkarê Serokwezîr Alexander Hornaczek û Gustav Magg re hatiye arîkar kirin.

Di nav hev de, ew bi nivîskarê Bertha von Suttner re heval bû, ku ew di bîranînên xwe de radigihîne.

Resepsiyon 
Wekî nivîskarek an kunciknivîs, Balduin Groller îro hema  hat ji bîr kirin. Bi tenê û tenê Dagobert Trostler balkêş e, ji ber ku wî serfiraz kir ku guhertoyek awistiryayî ya Sherlock Holmes çêkir.

Berhem 

 Junges Blut. Novel, Leipzig 1882
 Weltliche Dinge. Novel. 1883
 Gräfin Aranka. Roman. 1887
 'Die Tochter des Regiments.'' Novelan.   Budapeşt 1888
 Aus meinem Briefkasten der Redaktion : Unfreiwillige Humore. Selbst erlebt u. selbst erlitten''. Reclam, Leipzig 1900 (Reclams Universal-Bibliothek. 4053)
 Detektiv Dagoberts Taten und Abenteuer.  dewra novelan ''. 1910–1912 (6  berg)

Çavkanî 

Nivîskar
Awistirî
Jidayikbûn 1848
Mirin 1916
Rojnamevanên awistirî
Sofîtî

Sofîtî an tesewwuf an ′′′sofîgerî′′′ rêbazek ji rêbazên Îslamî ye. Li goreyê sofîtiyê benî anko ebidê Xwedê dibê bi rêya îbadet anko peristina Xwedê, û xwedûrgirtina ji gunehan û terikandina xirabiyan û evîna dinyayê rêyekê ber bi Xudê û niyasîna wî bibîne. Ew dibê nefsa xwe bi peristinê û terikandina gunehan û xweşîyên cihanê pakij bike ko Xudê û mezinahî û bedewî ya Wî di dilê rêvîngê rêya sofîtiyê da eşkira bibe.

Di nav Îslamê da, nemaze di sedsala 20ê û 21ê da, bi giştî piştî serdestbûna baweriyên selefîtiyê di nav misilmanan da, baweriyeka weha heye ko sofîtî varrêbûn û derkevtina ji Îslamê ye. Her çend e, berî wê jî kes hebûne ko digot sofîtî ne ji Îslamê ye. Lê koma zanayên Îslamê, bi giregire yên mîna Şêx Muhyedîn îbn Erebî, Îmam Mehmedê Xezalî, Mewlana Celaledînê Rûmî û gelekên dî ji wan in.

Ji aliyê baweriya kelamî ve, pirraniya sofiyan ji sunniyan in, lê sofiyên şîe jî hene û hebûne.

Peyva Sofî 
Gengeşe û lihevnehatineka mezin li ser koka peyva "sofî" di Îslamê da heye. Bawerîya herî belav ew e ko ew peyv ji peyva "sewf" (bi erebî: صوف) ya erebî hatiye ko mehnaya wê "hirî" ye. Sedema vê bawerîyê ew e ko pirranîya sofiyan ji ber terikandina dinyayê kincên nedirûtî yên ji hiriyê çêkirî li xwe dikirin ji wan ra sofî dihat gotin, anko "hirîpoş". Yek ji kesên ko li ser vê baweriyê ye Îbn Xeldûn e.

Dîroka Sofîtiyê

Destpêka Serhildana Sofîtiyê

Dameziriyana Sofîtiyê

Rêbazên Sofîtîyê

Sofîtî û Bawerî

Sofîtî û Dîndarî

Naveroka Sofîtiyê

Çavkanî 

Îslam
Hisamedînê Çelebî

Hisamedînê Çelebî, Husamedînê Çelebî, zanyarekî Îslamê yê kurd e ku di sala 1225an li Qonyayê hatiye dinyayê, Lê bi koka xwe ji Ûrmiyeyê ye. Talebeyê Celaledînê Rûmî ye ji xwe bernavka Çelebî jî Mewlana lê kir. Ew di 1284an de mir.

Leqeba wî "Ahî Turk" e ji berku bavê wî bazirganekî mezin yê Qonyayê bû loma lêbûye.

Mewlana di pirtûka xwe a Mesnewiyê de besna wî dide.

Tê gotin ku tornê ewê ku gotiye "Ez raketim Kurdbûm, Hîşarbûm bûm ereb" e

Jînenîgar 
Ew li sala 622ê mişextî beranberî 1225ê piştî Îsayî li bajarê Qonyeyê li Anatoliyayê hat dinyayê, lê ji ber ko bavê wî Hesen ji bajarê Ormiyeyê bû, di pirtûka Mesnewîyê da hindek caran navê wî wekî HIsamedînê Ormewî jî hatiye.
Bavê wî mezinê yek ji terîqetên sofîtîyê bi navê exiyan bû. Piştî mirina babî, ew bû mezinê wê terîqetê. Lê piştî hevaltîya wî bi Mewlana Celaledînî ra, ew digel hemî mirîdên xwe bû mirîdê Mewlanayî. Eflakî di pirtûka Menaqib el Arifînê da dibêje ko Wî hemî malê terîqeta exiyan jî bi Mewlanayî da.

Mewlanayî li ser daxwaza wî dest bi vehandina Mesnewîyê kir, lê li destêka Deftera Duyê ya Mesnewiyê banî anko jina Hisamedînî mir û ji ber wê karê vehandina Mesnewiyê du salan bi paş ket.

Piştî mirina Selahedînê Zerkûb, xelîfeyê yekê yê Mewlanayî, ew bû xelîfe. lê piştî mirina wî li sala 683ê mişextî beranberî 1286ê piştî zayînê, di navbera mirîdên Mewlanayî da lihevnehatinek peyda bû. Ji ber ko hindek ji mirîdên wî dixwast ko pis anko kurê Mewlanayî, Siltan Weled li şûna Mewlanayî bûba şêxê terîqetê. Lê Siltan Weledî bi xwe got ko Hisamedîn ji wî hejîtir bû. Bi vî awayî tenê piştî mirina Hisamedînî Siltan Weled bû şêxê terîqetê.
Hisamedîn li Qonyeyê mir û li wî bajarî jî hat veşartin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1225
Alimên kurd
Kesên ji Ûrmiyeyê
Mirin 1284
Kurdên sedsala 13an
Selahedînê Zerkûb

Selahedîn Fireydûnê Zerkûb ê Qonyewî (bi farisî: صلاح‌الدین فریدون قونوی زرکوب) yek ji mirîd û xelîfeyê yekê yê Celaledînê Rûmî bû. Selahedîn li destpêkê yek ji mirîdên Birhanedînê Tirmizî bû. Wî ji bo heyama 10 salan, ji sala 647ê heta 657ê mişextî Mewlana kir şeydayê xwe. Vê yekê agirê hesadeteka mezin di nav mirîdên wî da hilkir. Mewlanayî nêzîkî 70 qesîdeyên dîwana xwe ya mezin Dîwana Kebîr bi navê wî pîroz kirine.

Selahedîn li sala 657ê mişextî nesax kevt û li heyva Miherrema wê salê çû ber dilovanîya Xudê. Piştî mirina wî, Hisamedînê Çelebî bû xelîfeyê Mewlanayî.

Nivîsarên girêdayî vê nivîsarê 
Celaledînê Rûmî

Hisamedînê Çelebî
Siltan Weled

Siltan Weled (bi farisî: سلطان وَلَد) an ′′′Behaedîn Mehmed pisê Celaledînê Rûmî pisê Behaedîn Mehmed′′′ (bi farisî: بهاءالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن بهاءالدین محمد) (bûn: 623ê mişextî, bajarê Larinde anko Karaman, mirin: 712ê mişextî, Qonye) pisê Celaledînê Rûmî bû. Piştî mirina Hisamedînê Çelebî xelîfeyê duyê yê babê xwe, ew bû şêxê terîqeta Mewlewîyeyê.

Jînenîgar 
Behaedîn li bajarê Qeremanê li bakurê çiyayê Torosê hat dinyayê. Ew li ser daxwaza babê xwe bi Fatîmexana Zerkûb dota Selahedînê Zerkûb xelîfeyê yekê yê babê xwe ra zewicî. Çar pis an kurrên Siltan Weledî (Arifê Çelebî, Abidê Çelebî, Zahidê Çelebî û Wacidê Çelebî) û du dot anko keçên wî hebûn (Abida û Arifa).

Berhemên wî 
 Dîwana helbestan
 Mesnewîyên Sêkanî (3 Mesnewî)
 Mearif

Nivîsarên girêdayî vê nivîsarê 

Celaledînê Rûmî
Hisamedînê Çelebî
Selahedînê Zerkûb
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)

Menaqibu'l-'arifîn (bi farisî: مناقب‌العارفین) pirtûkeka Ehmedê Eflakî yek ji mirîdên terîqeta Mewlewiyeyê ye. Ev pirtûk yek ji pirtûkên giring di warê zarav û termên sofîtiyê û rewşa sofiyan da ye.

Naveroka wê 
Pirtûk di deh pişkan da bi rêz behsa jiyana van dike: Behaedîn Weled bavê Celaledînê Rûmî, Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tevrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, Siltan Weled, Celaledînê Çelebî Mîr Arif, Şemsedînê Çelebî Mîr Abid, û zaroyên dî yên wan.

Pirtûka Menaqib el-'arifîn neynikeka zelal ji jiyana serdema xwe ye. Zimanê wê sade û rehwan e û tijî ye ji zarav û termên dîwanî yên dema Selcûqiyên Rûmê.

Lêkolînvanê tirk Tehsin Yazıcı ev pirtûk di du bergan da li weşanxaneya Civata Dîroka Tirkan di salên 1959 û 1961ê da li Enqereyê çap kir. 

Kesekê bi navê Ebdilwehabê pisê Celaledînê Mehmedê Hemedanî (mirî 954ê mişextî) kurtkiriyeka vê pirtûkê bi navê Sewabit el-menaqib nivîsiye.

Çavkanî 

Pirtûk
Balafirgeha Stembolê

Balafirgeha Stembolê () balafirgeha navneteweyî ya nû ya Stembolê ye. Balafirgeh li kersaxa deryaya Reş a devera Arnavutköyê 35–40 km dûrî Stembolê ye û di 29ê çiriya pêşîn a 2018an de wek "mezintirîn balafirgeha cîhanê" hatiye vekirin.

Avakirina balafirgehê (2010-2018) 
Kompaniyên avakirina balafirgehê konsorsiyûma grûpeke hevkariyê “joint-venture” ye ku ji çend kompaniyên avakirinê pêk tê, wekî grûba Cengiz-Mapa-Limak-Kolin-Kalyon. Avakirina balafirgeha ku salane xwedî qebareya 90 milyon rêwî ye, wek fikir di sala 2010ê de ji aliyê serokwezîrê wê heyamê Recep Tayyip Erdogan ve hat rojevê.

Bedela îhalê wek 22 milyar euro hatiye destnîşankirin û bikaranîna balafirgehê dê 25 salan di destê kompaniyên avakirinê Limak, Kolin, Cengiz, Mapa û Kalyon de be.

Bi giştî li ser 76,5 milyon metre çargoşe erd tê avakirin. 30.000 karmend li ser dixebitin û heta niha di dema xebatê de 27 kesan jiyana xwe ji dest dane.

Karxistina balafirgehê (2018) 
Geşta yekem ji aliyê firokeya THYê Boeing 777 di 31ê çiriya pêşîn de bo Enqere bê kirin. Di destpêkê de rojane 5 firoke dakevin û rabin.

Di qonaxa yekem de balafirgeh dê bikare 90 milyon kesî li xwe bigire. Ji bo beşa yekem 6 milyar euro hatiye xerckirin. Beşên din dê heta sala 2023yê bidawî bibin. Rojane 3 hezar û 500 firoke dê bikarin dakevin û rabin. Balafirgeh dê xizmetê ji bo 250 kompaniyên geştên esmanî pêşkêş bike.

Çavkanî 

Balafirgehên Tirkiyeyê
Bikarhêner

Bikarhêner peyveke kurdî ye ku bixwe ji sê peyvên cuda pêk hatiye: "Bi + Kar + Hêner" û tê bi wateya kesekî ku tiştekî bi kar tîne. Niha ew kes dikare her kes bibe û ew kar jî dikare her karek bibe.

Di zanistên kompiyoterî de "Bikarhêner" ew kes e ku sepan, malper yan jî nermalaveke taybet bi kar tîne û carinan wek endam tê dikeve di vê sepan ya malperê de.

Wateya "Bikarhêner" li Wîkîpediyayê

Çavkanî
Walî Bedelpûr

Walî Bedelpûr di roja 27ê sibata 1988an de li bajaroka Nûşîn Şehir a bajarê Ûrmiyeyê ji dayîk bûye.  Helbestvanekî kurd e û bi terza klasîk bi zimanê kurdî helbestan dinivîse.
 
Zêdetir ji 100 helbest heya niha nivîsîne û ta niha 2 pirtûkên helbestan çap kirîne.. Zêde helbestên evîndarî dibêje lê di helbestên wî de xweza, welat û netewe, civak û malbatê jî cihek taybet hene. 
 
Walî ji bilî helbestan, Nermalav û Appên telefonan jî çê dike û heya niha çend Appên kurdî jî çêkirine, wekî Telegrama Kurdî, Nermalava Rojhejmêra Kurdî, Nermalava Kaniya Helbestan, Leyîstoka Ew çi ye?, Stranên Kurmancî û hwd.

Pirtûkên wî 
Kaniya Pêncçavî (Çapbûyî - Weşanên Sîtav 2019))
Êvarên Payîzî (Çapbûyî, Weşana Pênivîs, Tehran, 2021)

Appên wî 
Kaniya Helbestan
Rojhejmêra Kurdî
Telegrama Kurdî
Lîstoka Peyvan
Ew çi ye?
Stranên Kurmancî

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Rojhejmêra Kurdî (nermalav)

Rojhejmêra Kurdî navê nermalaveke telefonên Androidî ye bo nîşandana dîrok û bûyerên rojane yên kurdî ku ji aliyê Walî Bedelpûr ve hatiye amadekirin.

Ev sepan bi 6 zimanên kurdî (kurmancî û soranî),farisî, 
îngilîzî,erebî û tirkî kar dike.

Çavkanî 

Nermalav
Kaniya helbestan (nermalav)

Kaniya helbestan bernameya appeke kurdî ye ku hewl dide dîwanên helbestvanên kurd di yek cihî de kom bike û bigihîne destê xwîner û bikarhîneran.

Di vê sepanê de ku ji boy sîstema Androidê hatiye amadekirin nêzîkî 100 dîwanên helbestan ji helbestvanên navdar û helbestvanên serdemî yên kurd hatine zêdekirin.

Amadekarên vê nermalavê 
Walî Bedelpûr, terrah, kodnivîs û komkerê helbestan.
Qasimê Xelîlî, komkerê helbestan.
Îrec Mêhrbexş, komkerê helbestan.
Memê Miksî, komkerê helbestan.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

Nermalav
Qasimê Xelîlî

Qasimê Xelîlî di sala 1979an de li gundê Dîlan ku girêdayî bi Kerborana Mêrdînê ve ye hatiye dinyayê. Ew bi xwe ji gundê Xelîla ye. Ji ber bavê wî mela bû wî li gelek gundên derdora Kerboran zarokatiya xwe bûrandiye. Di salên notî de xwendina xwe ya dibistanê li Cizîr û Amedê kiriye. Di 2001î de piştî mezûniyeta zanîngehê dibe mamosteyê wêje û zimanê tirkî. Zewacî ye û bavê du zarokan e.   
 
Ji xortaniya xwe ve bi teybet ji bandora bavê xwe dibe meraqdarê ziman û wêjeya klasîk a kurdî. Hinek dersên erebî yê medresê jî xwendine.  
 
Hê di dema zanîngehê de di kovara înternetî ya çand û hunera kurdî ku bi nav Mehname bû de çend helbestên wî têne weşandin. Lê piştî hingî heta sibata 2017an navberereke dirêj dide nivîsandinê. 
 
Helbestên wî kêm ji wan bi pîvana kîteyan in, piraniya wan bi aruzê ne. Hin helbestine serbest nivîsandibin jî bêhtir helbestên wî bi pîvan in. Dîse piraniya wan li ser mijarên evînê ne. Di helbestê de bi zanîn weke tercîhekî devoka Torê bi kar tîne. 

Qasî çend pirtûkan helbestên wî hene û pirtûka wî ya bi navê Durr û Mercan çap bûye.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1979
Kesên ji Kerboranê
Balafirgeh

Balafirgeh, firgeh, firîngeh, firokexane, qada firîn û niştina firokeyan e. Balafirgehên giring ên Kurdistanê Balafirgeha Amedê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê û Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê ne.

Çavkanî 

Balafirgeh
Ehmedê Eflakî

Şemsedîn Ehmedê Eflakî (bi farisî: شمس‌الدین احمد افلاکی) (z. 675ê heta 690ê koçî/1286ê heta 1291ê piştî zayînê - m. 761ê koçî/1360ê piştî zayînê) yek ji mirîdên terîqeta mewlewiye ya sofîtiyê û ji mesnewîxwînên xaneqaya Qonyeyê bû. Ew çend salan bi nivîsîna pirtûka Menaqib el-arifîn, li ser jiyan û kerametên Behaedîn Weled (bavê Celaledînê Rûmî), Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tewrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, û şêxên dî yên wê terîqetê nivîsiye.

Jînenîgarî 
Cihê jidayikbûna wî nayê zanîn, lê li goreyê wî bi xwe, babê wî yek ji zanayên dîwana Ewreng Xanê Artêşa Zêrîn bû. Ji nasnavê wî jî wesa diyar e ko karê wan stêrnasî (eflakî) bûye. Lê çawa be paşî ew hat Qonyayê û digel kesên wekî Seracedînê Mesnewîxwîn, Ebdilmuminê Tûqatî û Nizamedînê Erzincanî li xaneqaya mewlewiyeyê dest bi xwandina mesnewiyê kir. Wekî diayr, di wan heyaman da hindek karên stêrnasîyê jî kirine. Lê paştir bû yek ji mirîdên herî nêzîk yên Arifê Çelebî û digel wî çû gelek bajaran, mîna Tebrêz û Siltaniyeyê.

Piştî mirina Arifê Çelebî, ew bû yek ji mirîdên Abidê Çelebî. Di wan salan da wî xwe bi nivîsîna pirtûka xwe ve mijûl kir.

Berhem 
 Menaqib el-'arifîn

Çavkanî 

Mirîd
Nivîskar
Behaedîn Weled

Behaedîn Weled an Mehmed kurê Hesenê Xetîbî yê Bekirî (bi farisî: بهاءُالدّین وَلَد، محمد بن حسین خطیبی بکری) (jdb. 543ê koçî/1148ê piştî zayînê - m. 628ê koçî/1231ê piştî zayînê) Arif, zana û şêxekê navdar yê terîqetê di sofîtîyê da, bavê Celaledînê Rûmî bû. Pirtûka wî ya navdar "Mearif" e.

Jînenîgar 
Behaedîn li gundekê dora Belxê li Xorasana mezin ko niha dikeve Efxanistanê hat dinyayê. Wê demê Selcûqî desthilatdarên wê deverê bûn.

Wî li wê derê dersên dînî didan û ji ber baweriyên xwe yên sofiyane ji felsefeyê û kelamê hez nedikri. Ev jî ji rexnegirtina wî li Îmam Fexredînê Razî di pirtûka "Mearif"ê da diyar dibe.

Heyamekê berî destpêbûna êrîşa Mexolan ew bi merema Hecê ji Belxê derkevt. Ew li berahîyê çû Bexdayê, paşî çû Mekkeyê. Piştî heca xwe, ew çû Şamê û paştir çû Larende anko Karamanê û li wêderê jî Elaedîn Keyqubadê Selcûqî gelek qedrê wî girt. Piştî wê, ew çû Qonyeyê. Du salan piştî wê, di temenê 58 saliyê da mir. Koma şîret û gotarên wî di kitêbekê da bi navê "Mearif" hatine komkirin. Mewlana Celaledînê Rûmî di axivtinên xwe da wekî "ji qenciyên bavê min", behsa wan tiştan dikir ko di wê pirtûkê da hatibûn.

Çavkanî 

Fîlozofên faris
Elaedîn Keyqubadê Selcûqî

Elaedîn Keyqubadê Selcûqî yan Elaedîn Keyqubadê pisê Keykawîsî yan jî Keyqubadê I (bi farisî: علاء الدين كيقباد بن كيكاوس‎; bi tirkî: I. Alâeddin Keykûbad) (z. 1188 - m. 1237) siltanê 11em ji siltanên selcûqî yên Romê anko Anatolyayê bû. Wî ji 1220î heta 1237an desthilatdarî kir. Wî li ser hisaba hevsiyên xwe, nemaze li ser mengûjekiyan û eyûbiyan, axa jêr desthilata xwe berfireh kir. Wî bi girtina benderê Kalon Orosê desthilata wî selcûqiyan gehişt Deryaya Spî ya Navîn. Paştir ji ber wî navê wî benderî bû "Elaîye". Wî êrîş kir ser benderê Sûdakê li ser Deryaya Reş û ji bo heyameka kurt nîvgizirta Qirimê jî êxist bin destê xwe.

Ev siltan ku gelek caran wekî "Keyqubadê Mezin" tê binavkirin, ji ber avahiyên zêde ku li paş xwe hiştine tê bibîranîn. Desthilatdariya wî wekî kopîtka herî dawîn ya desthilata selcûqiyan li Anatolyayê tê niyasîn. Piştî êrîşa Mexolan li nîva sedsala 13an, xelkê herêmê wekî dema zêrrîn li dema desthilatdariya wî dinihêrrî û gelek ji xûnkarên piştî wî bizav dikir ku ji bo rewakirina desthilata xwe neseba xwe bigehînin wî.

Çavkanî 

Selcûqî

Jidayikbûn 1188
Mirin 1237
Sûdak

Sûdak (bi ûkraynî û rûsî: Судак, Sudak; bi tatariya Krimê: Sudaq) bajarekî nîvgirava Krîmê ye.

Çavkanî 

Krîm
Ûkrayna
Prince

Prince Rogers Nelson (7ê hizêrana 1958 - 21ê nîsana 2016), stranbêj, muzîkvan, hilberînerê qeydkirî û fîlmmakerekî amerîkî bû.

Jidayikbûn 1958
Amazon (kompanî)

Amazon.com, Inc. kompaniyayeka bazirganiya elektonîkî û dûreberisandinê ya amerîkayî ye ko bingehê wê li Seattleya wîlayeta Washingtonê ye. 

Jeff Bezosî li sala 1994ê ev kompanî damezirand. Amazon ji alîyê dahatê û sermayeyê ve mezintirîn kitfiroşa înternetî ya cihanê ye, û ji aliyê firotina giştî ve, piştî kompaniya Alibabayê kompaniya duyê ye. Malpera "Amazon.com"ê li destpêkê wekî kitêbfiroşgeheka serhêlanî dest bi karê xwe kir û paştir karê xwe berfirehtir kir û dest bi firotina wînokan anko vîdeoyan û mp3yan, kitêbdengan anko audiobookan, nermalavan, lîstikên wînokanî bi rêya dagirtinê, herwesa firotina amûrên elektronîkî, kincan û qumaşan, navmaliyan, xwarinê, lîstikên zaroyan û tiştên dî kir. Her weha, tayekê weşanê yê wê kompaniyê (Amazon Publishing), tomargeheka anko stodyoyeka filman (Amazon Stodyo), tayekê berhemînana amûrên elektronîkî ji bo karberan (e-xwînera Kîndle, depik anko tabletên Fire Fire TV, û amûrên Echo jî têda) û mezintirîn xizmetkara dûrberisandinê (IaaS û PaaS) ye.

Çavkanî 

Kompanî
Bazirganî

Bazirganî karê kirrîn û firrotin û danûstandina pertalan û xizmetkariyan di astekê berfireh da ye, nemaze heker ew pertalên danûstandinkirî li herêmekê ji bo herêmeka dî bihên veguhastin.

Koka peyvê 
Peyva bazirganî ji bazar + gan hatiye. Bazar kiryara kirrîn û firotinê anko danûstandinê ye, -gan jî paşgireka avakirina navê bikerî ye. Bi gotineka dî, bazargan ew kes e ko bazarî dike, anko dikirre û difiroşe.

Dîrok 
Ji demên berî dîrokê ve mirovan bazirganî kiriye. Dema mirovan berhemek ji hewcedariya xwe zêdetir berhem îna û hewcedariya wî bi berhemekê dî hebû ko wî her nebû an kêmtir hebû, dest bi danûstandinê kir. Anko, ji bo mînakê, hindek genim da ji bo wê ko hindek nîskan bistîne.

Çavkanî 

Bazirganî
Fethî

Fethî helbestvaneke kurd e.
 
Navê wî yê rastî Ebdulfettah û paşnavê wî jî Yazici ye.  
 
Li derdora xwe û li herema ku lê dijiya bi navên Mela Ebdulfettahê Hazroyî û Hecî Seyda dihat naskirin.  
 
M. Cevat Ergîn di nivîsa xwe ya ku di derheqê wî de nivîsandiye de sedema van unvanên wî wiha îzah dike: “Ebdulfettah Yaziciyê ku wek Seyda Hacî tê naskirin piştî ku perwerdehiya xwe ya medresê xelas kir re dest bi dayîna dersê kir ku ji ber vê yekê unvana “Seyda” ya ku li heremê ji bo alimên mezin tê bikaranîn, ji ber ku di emreke piçûk de çû hecê jêre “Hecî Seyda” û ji ber ku birayê wî bi navê Evdirrehman Yazici ji Begên Hazro re katiptiyê dikir paşnavê ‘Yazici’yê wergirt.” 
Mela Ebdulfettahê Hazroyî di temamê helbestên xwe yên ku bi Kurdî, Erebî û Farisî nivîsandiye de mexlasa FETHÎ bikar aniye Wek mînak: 
 
Bes e Fethî ji heddê xwe meçe der 
Te‘alellah ji vê nezma delal e 
 
Seyda Ebdulfettahê Hezroyî weke ku ji navê wî jî diyar e eslê xwe ji Hezroya Diyarbekirê ye. Seyda hêj dema ku biçûk bû dest bi tehsîla ilmê dike.  
 
Di derbarê dîrok û cihê salbûna Seyda Ebdulfettahê Hazroyî de Mehmet Yalar wiha neqil dike: “Seyda Yazici di h. 1310/ m. 1892an de li Taxa Camiya Hazroya ku di wextê xwe de girêdayê Farqînê bû hat dinyayê. 2 jê qîz 2 jê lawik tevde çar xweşik û birayên wî hene û ew bi xwe di nav malbatê de zarokê herî mezin e.  
 
Seyda weke kevneşopiya heremê hêj 10-12 saliya xwe de dest bi tahsîlkirina ilmê dike.”6 Seyda piştî ku 12 salan telebetî û 52 salan jî muderrîsî dikî re di Sibata sala m.1975an de li Hazroyê wefat dike. 
 
Mela Ebdulfettahê Hazroyî hêj di xortaniya xwe de digel xalê xwe Ebdullah Düşünücü, rêya hecê girtiye û bi sed zehmetiyê vê rêwîtiya xwe ya hecê qedandiye.  
 
Di derheqê vê yekê dîsa Ergîn wiha radigihîne: “ Di sala 1908an de dema ku 16 salî bû digel xalê xwe yê bi navê Ebdullah çûye hecê. Di ya rastiyê de Seyda niyet kiribû digel xalê xwe ji Hazrro heta Diyarbekir pê re were, lê îhtîmal e ji ber ku negihaştina kafîleya hecê û ji ber şertên nebaş ên wê heyamê, xalê wî jê xwastiye ku heta rêwitiya hecîbûnê xilas bibe pê re be û bi vê wesîlê Seyda Hazroyî çûye hecê û ji ber vê yekê jî bi navê Hecî jî hatiye binavkirin. 
 
Seyda Ebdulfettah Hazroyî du caran zewiciye. Pêşî bi qîza xalê xwe Ebdullah Düşünücü re zewiciye, lê qet zarokên wî çênebûne. Piştî ku xanima wî di sala 1944an de wefat kir re bi qîza Şêx Muhammed Selîmê Hezaniyê (qs) ku întîsabî wî kiribû re zewicî û heta dawiya emrê xwe pê re zewicî ma. Encax ji vê zewaca wî ya duyemîn jî qet zarokên wî çênebûn

Berhemên Wî yên bi Kurdî 
 
1. Dîwan 
2. Qesîdeya Qelem 
3. Eqaîd 
Tev de ji 5 helbestan pêk tê ku ew helbest ev in: 
 
a-Divêtin Ger Bi Qencî Bî Muweśśef: 60 malik 
b- Munebbeh Be Ey ‘Arifê Bû El-Kemal: 36 malik 
c- Di Tewĥîda Xweda da ‘Ebdê Kemter:63 malik 
d- Ela Ger Ŧelebkarî Ez Qa’il im:12 malik 
e- Hezar ĥemd û ŝena û xweş meqale (tecwîd): 26 malik 
4. Leyla û Mecnûn 
5. Tercumeya Bed’ul Emalî

Berhemên Erebî 
 
1. Qesîdeya Tayî (Mulimmatul-ahzan) 
2. Qesîdeya Alfabetîk 
3. Hediyyetu 's- Sibyan 
4. Tehyîcul-Qulûb 
5. Lexez û nîşankirina dîrokê 
6. Manzûmeyên di Derheqê Nahîv, Sarf û Qira’atê de
Guneh

Guneh di tevnax anko konteksteka dînî da, binpêkirin an pêşêlkirina qanûneka xwedayî ye. Wer weha, guneh dikare her hizir an kiryarek be ko havilî û peywendiya dilxwaz û îdeal di navbera Xûdê û kitekesî da xerab bike an wekî varrêbûneka ji jiyana îdeala mirovan be. Her weha, guneh dikare wekî binpêkirina binemayên exlaqî jî bihêt dîtin.

Guneh li gorî dînên cuda

Koka peyvê 
Peyva "guneh" an gunahê di zimanê kurdî da ji peyva zimanê pehlevî "winah/winas"ê hatîye. Ew di zimanê farisî da bûye "gunah". Lê forma "winas"-a wê jî di kurdîyê da maye û bûye "binas", ko ev form di zimanê farisî da nemaye. Her çend e ko mehnaya binas û gunehê êdî ne yek e. Guneh di tevnaxeka dînî/exlaqî da dihêt bikarînan û binas di tevnaxeka civakî/mentiqî/zanistî da. Ji bo mînakê kurd dibêjin, "Binasên te bûn ez dereng mam".

Çavkanî 

Dîn
Bawerî û doktrîna dînî
Qedriyê Cizîrî

Seyid Qedrî Haşimî an Qedriyê Cizîrî Helbestvanekî Kurd e

Navê wî yê durist Muhemed e, Kurê Haşim ê kurê Muhemed e. li berê da li Cizîrê bûne û xwe ji malbata Pêxemberê Îslamê û Seyîd dizanin.

Seyîd Muhemed bi nasnavê Qedrî tête nasîn.li sala 1317 koçîya heyvî beranber bi sala 1900 a zayînî li taxa Mîrelî li Cizîra Botan hatiye dinyayê. û li sala 1961 ê jî her li Cizîrê çûye ser dilovaniya xwe û li mizgefta Nebî Nûh li Cizîrê hatiye veşartin.

Dîwana wî ya bi navê "Dîwana Irfan" cara yekê li sala 1980 ê belav bûye û salên dawî jî bi têkoşana Tehsîn Doskî li Başûr hatiye çapkirin.

Berhem 
 Dîwan

Çavkanî 

Jidayikbûn 1900
Alimên kurd
Helbestvanên kurd
Mele Ehmedê Heyderî

Mela Ehmedê Heyderî, helbestvanê kurd ê ku di çaryeka dawîn a sedsala 19an û nîvê yekem ê sedsala 20an de jiyaye. Di van salan de edebiyata klasîk a kurdî êdî hêdî hêdî serencama xwe biriye serî. Di vê qonaxê de Heyderî, bi nûnertiyeke serkeftî ve bûye yek ji xeleka dawîn a edebiyata kurdî ya klasîk.  
 
Dîwana Heyderî, ji her aliyan ve gelek bi hêz hatiye vehonandin. Erûz, bi awayekî serkeftî hatiye tetbîq kirin. Di rêstina helbestan de rewanî û zimanekî vekirî hatiye tercih kirin. Di dîwanê de digel bêjeyên erebî û farisî, peyvên tirkî jî gelek hatine bikaranîn. Di bêjeyên farisî yên ku di dîwanê de hatine bikaranîn de, bêtir bêjeyên ku nêzikî kurdî an jî yên ku bi kurdî re hevpar in, hatine tercih kirin.  
 
Herçiqas, Heyderî, helbestvanekî serdema nû be jî, him di nav çavkaniyên edebiyata kurdî yên dawîn de û him jî, di nav seyda û meleyên navdar ên ku di nav tradîsyona medreseyên klasîk ên kurdan de ne, cî negirtiye.  
 
Anku, Heyderî digel ku bi berhemên xwe ve di lîteratûra kurdî de cî negirtiye, zêde nehatiye naskirin jî. Ji aliyekî din ve jî di serdema edebiyata klasîk a kurdan de, ji bilî çend îstîsnayan nivîsandina pirtûkên biyografîk ên derheqê helbestvanan de zêde berbelav nebûne.  
 
Ji ber van sedemên neyênî yên ku hatine destnîşankirin, derbareyê jiyana Heyderî de tu agahî û pêzanînên niviskî nîn in. Herwiha, girseya mezin a pêzanînên me yên derbareyî vê beşê, devkî ne.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Nuşînşar

Nuşînşar bajarek e di navçeya Nazê girêdayî bi bajarê Ûrmiyê di parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şêniyên Nuşînşarê kurdên kurmanc û azerî ne û rêjeya wan teqrîben bi qasî hev e.

Nuşînşar 25 kîlometreyan ji bajarê Ûrmiyê dûr e û kevtiye bakurê bajarê Ûrmiyê û tê de gelek kargeh û karxaneyên piçûk û mezin wekî Karxaneya Şekira Ûrmiyê, Karxaneya Çîmentoya Sipî ya Ûrmiyê û dehan kargehên piçûk û mezin ên din.

Gelek rez û baxên mêweyan jî li Nuşînşarê hene ku ji wan mirov dikare sêv û tirî û zrddelî û xox û gêlasan nav bibe.

Çavkanî 

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Keleha Çariyê

Keleha Çariyê bi kevnariya xwe vedigere hizarsalên berî zayînê û kevtiye nêzîkê gundê Çariya Ewraz ku 25 kîlometran dûr ji bajarê Selmasê ye. 

Keleha Çariyê ku cihê jidayîkbûn û serhildana Simkoyê Şikak bû li ser zinareke bilind hatibû avakirin.

Çavkanî 

Kelehên Kurdistanê
Erbeîn

Erbeîn (bi wateya "çil") roja bîstem ya meha safer bi dûçûna teqwîma hicrî ye. Çil roj piştî roja Aşûrayê ye ku şehadeta Husên bin Elî tê bibîranîn. Di mezheba şîe xwedî nirxeke mezin e.

Çavkanî 

Dîn
Şiîtî
Xedîr Xum (cejn)

Xedîr Xum, anku Ẍedîr Xum (bi erebî: غَدِيْر خُمّ‎, Ghadīr Khumm), an jî Cejna Xedîra Xumê, cejneke şîeyan e ku di roja 18em a zîlhiceyê de tê pîrozkirin. 

Di sala dehê ya hicreta Muhemmed Pêxember de ji aliyê şîeyan ve tê bawerkirin ku di vê rojê de li herêma Xedîr Xum ku di navbera Meke û Medîne da dimîne, Li gorî şiiyan Muhemmed Pêxember wek xelîfeyê xwe Elî îlan kiriye.

Çavkanî 

Cejnên dînî
Şiîtî
Şahnameya kurdî

Şahnameya kurdî çirokên kurdî yên kevn in ku bi kurdî hatine gotin û nivîsîn. Hinek beşên girîng ên Şahnameya kurdî hene wekî Rosem û Sorab ya Bîjen û Menîje. Şahnameya kurdî bi gelek zaraveyên kurdî hatiye gotin û nivîsîn, lê zêdeyî zimanê Şahnameyê bi zaraveya goranî ye
. Hunermendê kurd Şehram Nazirî di albûmekê de Şahnameya kurdî jî beste kiriye.

Çavkanî 

Wêjeya kurdî
Pirtûkên kurdî
Eka

Eka, 'Ekka an Akka (, , ) bajarekî li bakurê Îsraîlê ye.

Dîroka Ekayê

Eka, warê baweriyan 
Kesên ji gelek dînan li vir hene. Navenda dînê behaîtî,  Mala Mezin ya Dadê, li vir e.

Çavkanî 

Bajarên Îsraêlê
Fenîke
Şiîtiya dozdeh îmaman

Şiîtiya dozdeh îmaman an jî İmamîye-i İsnâ‘aşer’îyye (, ), şaxeke Şîe ne ku bi dûçûna wan mezheba wan bi rêbertiya 12 îmaman berdewam bûye. Ev bawerî dînê fermî yê dewleta Îranê ev ye.

Pirtûk
 Horasanda Şiilik, İranda Şiiliğin Tarihsel Kökleri, Habip Demir
 Shiite Islam, Yann Richard

Çavkanî 

Şiîtî
Nexoşxana Hîvî ya Zarokan ya Fêrkirinê

Nexoşxana Hîvî ya Zarokan ya Fêrkirin, anku Nexweşxaneya Hêvî ya Zarokan ya Fêrkirinê, nexweşxaneyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Afret û Zarokbûnê

Nexoşxana Afret û Zarokbûnê, anku Nexweşxaneya Jin û Zarokbûnê, nexweşxaneyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Tengaviya

Nexoşxana Tengaviya, anku Nexweşxaneya Tengaviyan, nexweşxaneyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Nexweşxaneya Tengaviyan û Rûdanan di 11ê çiriya paşîn a 1998an de li parêzhgeha Dihokê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye vekirin. Qebara wê ya giştî digehe 122 textên nivistinê.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Taybetmend ya Sotinê û Neştergeriya Ciwankarî li Dihokê

Nexoşxana Taybetmend ya Sotinê û Neştergeriya Ciwankarî li Dihokê, anku Nexweşxaneya Taybetmend a Sotinê û Neştergeriya Ciwankarî li Dihokê, nexweşxaneyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Lîgûrya

Lîgûrya (bi îtalî: Liguria; bi lîgûrî: Ligûria), herêmeke bakurê rojavayê Îtalyayê ye. Paytexta herêmê bajarê Genovayê ye. Çiyayên Alper û Apennîn li Lîgûryayê ye û rûerda herêmê bi rûerda Komara Genovayê ya berê wekhev e.

Herêmên Lîgûryayê 

 Genova
 Savona
 Imperia
 La Spezia

Herêmên Îtalyayê
Nexoşxaney Swîdî Taybet

Nexoşxaney Swîdî Taybet, anku Nexweşxaneya Swêdî ya Taybet (bi îngilîzî: Swedish Specialist Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxaney Newroz

Nexoşxaney Newroz, anku Nexweşxaneya Newroz (bi îngilîzî: Newroz Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxaney Pakî

Nexoşxaney Pakî, anku Nexweşxaneya Pakî (bi îngilîzî: Paky Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxaney Jîn Înternaşnal

Nexoşxaney Jîn Înternaşnal, anku Nexweşxaneya Jîn Înternasyonal (bi îngilîzî: Zheen International Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxaney Firyakewtinî Rojavay Hewlêr

Nexoşxaney Firyakewtinî Rojavay Hewlêr, anku Nexweşxaneya Tengaviyê ya Rojavaya Hewlêrê (bi îngilîzî: West Erbil Emergency Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxaney Wêst Ay

Nexoşxaney Wêst Ay, anku Nexweşxaneya West Eye (bi îngilîzî: West Eye Hospital), nexweşxaneyeke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Giştî ya Amêdiyê

Nexoşxana Giştî ya Amêdiyê, anku Nexweşxaneya Giştî ya Amêdiyê (bi îngilîzî: Amedy General Hospital), nexweşxaneyeke Amêdiyê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Amêdî
Nexoşxana Rozana

Nexoşxana Rozana, anku Nexweşxaneya Rozana, nexweşxaneyeke Kanî Masî ya herêma Amêdiyê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Hevalbenda Zaroka ya Amêdiyê

Nexoşxana Hevalbenda Zaroka ya Amêdiyê, anku Nexweşxaneya Hevalbenda Zarokan a Amêdiyê, nexweşxaneyeke Amêdiyê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye. Ev nexweşxane dikevite Rojhelata Amêdiyê.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Gulan ya Giştî ya Akrê

Nexoşxana Gulan ya Giştî ya Akrê, anku Nexweşxaneya Gulan a Giştî ya Akrê (bi îngilîzî: Gulan General Hospital in Akre), nexweşxaneyeke Akrê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Akrê ya Giştî

Nexoşxana Akrê ya Giştî, anku Nexweşxaneya Akrê ya Giştî, nexweşxaneyeke Akrê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye. Nexweşxane dikevite cadeya Giştî ya Meydan, li Akrê.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Nexoşxana Zaxo

Nexoşxana Zaxo, anku Nexweşxaneya Zaxoyê (bi îngilîzî: Zakho General Hospital), nexweşxaneyeke Zaxoyê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye. Ev nexweşxane dikevite taxa Xebat a Zaxoyê.

Çavkanî 

Nexweşxaneyên Kurdistanê
Kempa Êsyan ya Awaran

Kempa Êsyan ya Awaran, anku Kampa Êsyan a Awareyan (bi îngilîzî: IDP Camp Esyan), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Şêxan li Badînan, Başûrê Kurdistanê. Ev xîvetgehe di kanûna biçûk a 2014an de hate vekirin. Hijmara kesên ku lê dimînin digihe 14.856. Qebarê kempê jî 450.000 m2 ye.

Çavkanî 

Kampên awareyan ên Kurdistanê