nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Sentrozom

Pêkhateya Sentrozomê 

Peyva sentrozom, ji peyvên centrum û sōma çêbûye.  Bi Latînî centrum 'navend' + bi Yewnanî  sōma 'laş' ê. Sentrozom di nav  sîtoplazmayê de li nêzikê navîkê cih digire. Sentrozom endamokek bêparzûn e û ji du paran pêk tê, her parek wekî sentrîol tê navkirin. Ango sentrîolên  di nav gilokên proteînên bêteşe (amorf) wekî sentrozom bi nav dibin. Her sentrîolek ji neh mîkrotubulên sêmendî(trîplet) çêbûyî ye. Ango her sentrîolek ji 27 mîkrobulan pêk tê.

Dema dabeşbûna xaneyê dest pê dike, di qonaxa înterfazê de, sentrozom duhende dibin. Her sentrîolek bi duhendebûnê sentrîolek nû çêdike, sentrîol a kevn bi navê mak, a nû jî bi navê keçik tê navkirin.

Erkê Sentrozomê  

		
Sentrozom navenda organîzekirina mîkrotubulan e. Mîkrotubul di nav sîtoplazmayê de mîna tor belav dibin û di çêkirina peykerê xaneyê (cytoskeleton) de cîh digirin.

 Sentrozom ber bi dawiya dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna sîtoplazmayê (sîtokînez) sinyal çê dike.
 Sentriola mak rîşik (cilium) û dûçik (flagellum) çê dike.
 Di dema dabeşbûna xaneyê de, mîkrotubul ji herdu cemserên xaneyê ji sentrozoman ber bi navenda xaneyê dirêj dibin.
 Di nav sîtoplazmayê de gurza mîkrotubulan wekî rîşê teşî (spindle fibers) tê navkirin. Rîşê teşî, kromotîn û kromozoman parve dikin.

Xaneyên karok û riwekên tovdar, bêsentrozom in. Xaneyên riwekên bispor (riwekên bêtov) û piraniya xaneyên ajalan di nav sîtoplazmaya xwe de cotek sentrîol dihewînin.

Dî laşê ajalan de xaneyên wekî xaneya masûlke, xaneya hêkê, xaneya demar, jî bêsentrozom in. Çi riwek be, çi ajal be, ku di çerxa jiyana wê de xaneyên bi dûçik an jî bi rîşik hebe, xaneyên wê zîndewerê bi sentrozom in.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
  

Biyolojî
Baroveya Îrmayê

Baroveya Îrmayê () hewayek pir zehf e, ku Giravên Leewardê û Porto Rîko bandor dike û li herêmên Kûba û başûrrojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî gelekî xurt Baroveya gefan e. Li derveyî Karîbê û Kendava Meksîkê ew hêşînek bihêztir e, ku hîn di nav baskê Atlantîkê de ye. Barove, di çîna 5emîn kategoriya xwe de cih digre. Lez, di saetê de 185 mîlometre hate pîvankirin.

Çavkanî

Baroveyên li Karîbê
Di sala 2017'an de Florîda
Di sala 2017'an de Bahamas
Di sala 2017'an de Barbados
Di sala 2017'an de Kûba
Baroveyên li Giravên Turks û Kaykosê
Nadir Nadirov

Nadir Kerîm Nadirov (6ê kanûna paşîn 1932; Sederek, Naxçivan, YKSS) endezyarekî kurd ji Qazaxistanê ye. Li Naxçivanê hatiye dinyayê tevî malbata wî li Qaxaxistanê hatin sirgûnkirin. Ew serokê Komeleya Kurdên Qazaxistanê (Berbang) û cîgirê serokê yê yekem ê Akademiya Endezyarî ya Qazaxistanê ye. Ew jî rêveberê navenda zanistiyê a Neft e. Di sala 1992 de, wî hesabên dersînorkirina kurdên Yekîtiya Sovyeta berê di salên 1930an û 1940an de pêşkêşî raya giştî kirin.

Pirtûkên wî 
 N.K. Nadirov, A.P. Popov, Protein from Petroleum, U.S. Joint Publications Research Service, Springfield, Virginia, 1974.
 N.K. Nadirov, N. S. Nametkin, Podsolevye nefti Prikaspiĭskoĭ vpadiny, 302 pp., Izdvo Nauka Kazakhskoi SSR, 1983. (bi rûsî)
 N.K. Nadirov, N. Markovich, Токоферолы и их использование в медицине и сельском хозяйстве, 334 pp., 1991.
 N.K. Nadirov, Kurdên Qazaxistanê, 556 pp., 2003 (bi rûsî).
 N.K. Nadirov, Tengiz: more nefti, more problem, 2003

Çavkanî

Girêdanên derve 
Hevpeyvînek li gel Nadir Nadirov

Mîmarên kurd
Jidayikbûn 1932
Mêr
Zanyarên kurd
Dabeşbûna xaneyê

Di çerxa jiyana xaneyê de hin caran xane xwe dabeşê du an jî pirtir paran dike. Ev kar wekî dabeşbûna xaneyê tê bi nav kirin. dabeşbûna nîvekî, dabeşbûna mîtozî û dabeşbûna miyozî sê corên dabaşbûna xaneyê ne. Ji vana dabeşbûna nîvekî û dabeşbûna mîtozî bi gelek aliyan ve dişibin hevdu. Di herdu corên dabeşbûnê de jî, dabeşbûn bi makexaneyek  dest pê dike û di dawiya dabeşbûnê de du xaneyen keç çê dibe. Herdu xaneyên nû çêbûyî, bi aliyê genetîkî ve heman yek in. Wekî mînak bakterî bi dabeşbûna nîvekî zêde dibin, bejna mirov bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên hestî dirêj dibe.

Sperm, hêk û spor xaneyên taybet ên bi nîve (haploîd) kromozom in û wekî xaneyên haploîdî tên navkirin. evan hersê xane jî bi dabeşbûna miyozî çê dibin. Bi dabeşbûna miyozî, ji makêxaneyek çar xane çê dibe, lê ev her çar xane jî dibe ko ji hêla genetîkî ve ji hev cuda bin. Her wisa kromozomên xaneyên nû, nîvê kromozomên makexaneyê ne. Ango bi dabeşîna miyozî kromozomên xaneyê dadikeve nîvê. Wekî mînak; xaneyên çermê mîrov bi 46 kromozom in, heke xaneya çerm bi dabeşbûna mîtozî dabeş bibe, du xaneyên wekhev ên bi 46 kromozom çê dibe. Di hêkdankên mirov de makexaneyên hêkê yên bi 46 kromozom hene. Makexaneya hêkê bi dabeşbûna miyozî çar xaneyên bi 23 kromozom çê dike. Loma xaneya hêk a mirov bi 23 kromozom e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 

Biyolojî
Serdeşt, Gewer

Serdeşt (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Sorê, Gever

Sorê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Haciyan, Gever

Haciyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Arinç

Arinç (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Dedînê

Dedînê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Averd

Averd (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Muşan

Muşan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Bawernis

Bawernis (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Bilindbasan

Bilindbasan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Biyan

Biyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Civyan

Civyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Dizbaran

Dizbaran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Gendalok

Gendalok (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Gilord

Gilord an Glord (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Heleyis

Heleyis (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kertênis

Kertênis (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kunerêwî

Kunerêwî (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Manis

Manis (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Meşgan

Meşgan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Mitirban

Mitirban (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Piranis

Piranis (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Sat

Sat (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Silîvana, Gever

Silivana (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Simehîlk

Simehîlk (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Soryan

Soryan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Talane, Gever

Talane (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Tekûrava

Tekurawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Ji navenda bajarê Colemêrgê 60 km û ji navçeya Geverê jî 35 km dûr e. Sînorê wê yê bi başûrê gundikê Birifkan re jî tixûbê Colemêrg-Wanê ye.

Gundên Geverê
Tilorana Serî

Tilorana Serî (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Wargeniman

Wargeniman (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xirwateng

Xirvateng (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xwrekana Temo

Xwrekana Temo (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Yêkmala Jorî

Yêkmala Jor (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Zîve

Zîve (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Dêrav

Dêrav (tirkî:Dereiçi), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Yêkmala Jêrî

Yêkmala Jêr (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Şitazîn

Şitazîn (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Şişemzin

Şişemzin (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Belûtya

Belûtya (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Derav, Rûbarok

Derav an jî Derava Tatliyan(), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Feqyan

Feqyan (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Gelêşim

Gelêşim (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Gerget

Gerget (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Girkê

Girkê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Granê

Granê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Hasro

Hasro (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Helank

Helank (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Heran

Heran (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Herkişk

Herkişk (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Hordin

Hordin (), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Keletok

Keletok (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Ketûna Binî

Ketûna Binî (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Ketûna Serî

Ketûna Serî (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Masîro

Masîro (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Melevya

Melevya (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Nahawe

Nahawe (), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Navberojan

Navberojan (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Nixayla

Nixayla (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Qadana

Qadana (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Ruya

Ruya (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Serekanî

Serekanî (), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Soranser

Soranser (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Tîse

Tîse (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Zerik

Zerik (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Bêgertê

Bêgertê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Bêgijnê

Bêgijnê (), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Bêgor

Bêgor (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Bêgozan

Bêgozan (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Bênavoke

Bênavoke (), gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Bêrok

Bêrok (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Maddie Ziegler

Madison Nicole „Maddie“ Ziegler (jdb. 30 îlon 2002 li Pittsburgh, Pennsylvania) danser, lîstikvan û modelekî amerîkî ye. Ji sala 2014 û 2016an, ji bo Sia, bi klîpên stranên wek "Chandelier" û "Elastic Heart", ku bi tevahî 3.4 milyar nêrînên li ser YouTube dikişand, ji bo stranên pênc muzîkê vegotin. Ziegler di fîlm, televîzyon û di konseran de hate dîtin, herwiha li ser kovara modelê û li ser kelepên Capezio, Ralph Lauren û Target di nav aliyên din de hatiye nivîsandin. Ew ji aliyê kovara Time li ser lîsteya xwe ya "30 ciwanên herî bi bandor" li her yek ji 2015 û 2016 de bû.

Jidayikbûn 2002
Mirovên zindî
Dans

Dans, raks an jî sema (, ) forma hunerî ye, ku ji hilbijartî yên armanca tevgera mirovan e. Ev tevger xwedî wateya festîvalê û sembolîk e û wekî danser û xwenîşanderan di nav çandekî taybetî de tê pejirandin. Dans dikare ji hêla koreografiyê ve were kategorîzekirin û ji aliyê repertuwarê ve têkoşînên tevgerê an jî dema dîrok û cîhê dîrokê ve were gotin. 

Ji berhevkirina giring e, ku di navbera nîqaşên danetok û beşdaran de tevlihev bibin, her çiqas van herdu kategoran herdem bi tevahî cuda ne; herdu erkên taybetî dikare hebin, wek sosyal, şehyane, hevrikî, erotîk, cengî, an pîroz û ayînî.

Çavkanî 

Dans
Sentrîol

Sentrîol beşekî sentrozoma xaneyên ajalan e. Ji xeynî xaneya ajalan, kevzên kesk ên avê, riwekên bê tov û protîstên yek xaneyî yên bi rîşik(cilium) an ji yên bi dûçik (flagellum) jî sentrîol li nav xaneyên xwe digirin. Sentrozom ji du sentrîol û çend cureyên proteînan pêk tê. Bi kurtasî sentrîol di nav sentrozomê de cih digire. Neh sêmendên mîkrobul bi şeklê sîlînderî sentrîolek çê dikin. Ango sentrîolek ji 27 mîkrotubulan pêk tê. Bandora sentrîolan li ser dabeşbûna xaneyê û çêbûna rîşik û dûçikê xaneyê de heye.

girêdanên derve 

[]

[]

[]

Biyolojî
Endamok
Model

Model kesekî bi rolekî pêşveçûnê an danasîna hilberînan e (nexşeyek cilên di fîlmên fîzîkî de), an jî ji bo mirovên karên hunerî an wêneyê çêbikin.

Modelsazî  ji celebên din ên cuda yên performansa gelemperî têne dîtin, wekî lîstikvan an jî danser. Her çend cûdahî di navbera modelkirin û çalakiyê de her tim ne diyar e, di fîlm an jî lîstikê de nabe, ku bi gelemperî nimûne ya "modelkirin" be.

Çavkanî 

Model
Peykerê xaneyê

Peykerê xaneyê (bi înglîzî: cytoskeleton / cell skeleton) tora rîşên proteînên nav sîtoplazmayê ye

Hemû xane xwediyê peyker in. Peyker şikil dide xaneyê. Endamokên xaneyê bi alîkariya peykerê xaneyê, di nav sîtoplazmayê de cih diguherin, an jî xwe bi peykerê xaneyê ve girê didin û ciyê xwe sabit dikin. Li gel endamokan, xane jî bi alîkariya peyker dilive. Herwisa peykerê xaneyê dema dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna kromozom û sîtoplazmayê jî alîkarî bi xaneyê dike. Peykerê xaneyên eukaryotî ji sê cor proteînan pêk tê.

1.Deziyê aktînê ( Actine filament): 

-Livîna amîbî(ameboid movement) bi proteînên aktînê dibe. 

-Dema dabeşbûna xaneyê de parvebûna sîtoplazmayê (sîtokînez) pêk tîne

-Herwisa girjbûna  xaneyê jî bi alîkariya rîşaloka aktînê pêk tê. 

 

2.Deziyê navber (intermediate filament):

-Rîşaloka navber di sîtoplazmayê de, di nav endamokan de belav bûyî ye. 

-Zexmbûna xaneyê pêk tîne.

-Xaneyê bi xaneyên cînar ve girê dide.  
  
-Di navikê de ji bo zexmbûna qalika navikê qata navikê (nuclear lamina) çê dike.

3.Mîkrotubul (microtubules): sentrîol jî ji Mîkrotubulan çê dibin.

-Kûlk (cilium) û dûçik (flagellum) ên xaneyê ji mîkrotubulan çê dibin.

-Vezîkûl (kîsik) ên hilgir bi riya mîkrotubulan di nav sîtoplazmayê de cih diguherin.

-Rîşê teşî (spindle fibers) karê parvebûna kromozoman pêk tîne û ji gurzên mîkrotubulan çê dibin.

Girêdanên derve

[]

[]

Biyolojî

Endamok
Navikok

Di nav navika xaneyên navikdirust (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: nucleolus).  Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN (Asîda deoksîrîbonukleî), ARN (Asîda rîbonukleî) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema dabeşbûna xaneyê di despêka qonaxa înterfazê de navikok belav dibe û di qonaxa telofazê de cardin çê dibe û tê xuyakirinê.

Navikok navend e ji bo çêkirina rîbozoman. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê sîtoplazmayê dibin.

Girêdanên derve 
 http://jcs.biologists.org/content/118/7/1335
 http://biologywise.com/nucleolus-function

Biyolojî

Endamok
Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992

Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê di 17ê îlona 1992an de li restorana yewnanî ya bi navê Mykonos li Berlînê (Alemanya) çêbû. Di vê restoranê de sekreterê giştî yê PDK-Î Muhemmed Sadiq Şerefkendî, Fetah Ebdulî, Humayûn Erdalan û wergerê wan Nurî Dehkordî 17ê îlona 1992yê de ji aliyê îstîxbarata Îranê ve bi awayeke terorîstî hatin kuştin. 

Kazim Darabî yek ji kujeran bû ku endamê îstîxbarata Îranê ye, bi dûçûna dadgeha Almanyayê Kazim Darabî bi talîmatên serokê dînî Elî Hamaney û serokkomar Haşimî Rafsancanî ev sûîkast plan kirin. 

Piştî van kuştinan dewletên Ewropa balyozên xwe yên li Tehranê vexwendine welêt. Îranê jî dîplomatên xwe yên li Ewropayê vekişiyan. Lê di 16ê mijdara 1997ê  de cardîn 11 dewletên Ewropayê balyozên xwe şandin Tehranê.

Ji bilî Nurî Dehkordî her sê cenazeyên din li goristana Père Lachaise ya li Parîsê hatin veşartin.

Çavkanî 

Suîqest
Retîkûlûma endoplazmî ya lûs

Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom û şayik e.

Li gor dirf (teşe) û erkê wan, du beşên retîkûlûma endoplazmiyê hene. Beşa ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronî de zivirî dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê bi nav kirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du pariyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê ye, lê erkên van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çê dike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkuluma endoplazmî ya lûs in, lê navê wî retîkûlûma sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema kalsiyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezebê, ji bo ku ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike.

Çavkanî 

Biyolojî
Endamok
Mîtokondrî

Endamoka bi cot parzûnan dorpêçkirî ye. Mîtokondrî ji bo xaneyên ajal, riwek, karok û protîstan navenda henase ya xaneyê ya bioksîjenê ye. Bi kurtasî, ji xeynî prokaryotan hemû xaneyên eukaryotî di nav sîtoplazmayên xwe de xwediyê mîtokondrî ne. Her ku pêdiviya xaneyê bi ATP zêde yê, hejmara mîtokondriyên xaneyê jî zêde ye. Xirokên sor(erîtrosît), tu mîtokondrî li xwe nagirin, lê xaneyek kezebê ji 1000ê zêdetir mîtokondrî li xwe digire. Mîtokondrî bi qase 0.5 – 10 μm(mîkron) gir ê.

Mîtokondrî enerjiyên di nav bendên kîmyayî yên molekulên organîk, diguherîne enerjiya ATP yê. Du endamok di guherandina enerjiyê de cih digire, a yek mîtokondrî ye a din jî kloroplast in. Van herdu endamokan jî cotparzûnî ne û xwediyê ADN, ARN, enzîm û rîbozomên bi xwe ne. Matrîksa mîtokondrî dişibe sîtoplazmayê. Piraniya reaksiyonên henasê(hilmijê) li vir çê dibe. Li ser parzûna hundir de enzîma ATPaz heye, dema proton ji valahiya navbera parzûnan ve ber bi matrîksê diçe ji ADP, ATP çê dibe. Ji bo demeke kin Kalsîyûm di matrîksê de tê enbarkirin. Mîtokondrî dikare bi serê xwe bi dabeşbûna nîvekî dabeş bibe û mîtokondriyên nû çê bike.  ADN ya xaneya mirov û ADN ya mîtokondriya heman xaneya mirov ne wek hew in. Nîvê ADN ya mirov ji dê, nîvê din ji ji aliyê bavê tê, lê ADN ya mîtokondriyê tenê ji aliyê dê(mak) tê. Ango mirov mîtokondriyên pêşîn ji hêka makê digire, mirov ji spermên bavê tu mîtokondrî nagire. Mîtokondrî û kloroplast ji lebatokan bêhtir, dişibin xaneyên xweser.

Li gor teoriya endosîmbîosîs, mîtokondrî di destpêkê de xaneyek prokaryotî bû. 2 milyar sal berê niha di nav avê de tenê xaneyên prokaryotî hebûn. Hin ji wan xaneyan, xwe xweyker(ototrof) bûn  hin jî hazirxwur(heterotof) bûn hin ê wan aerobî hin jî anaerobî bûn. Xaneya prokaryotî ya pêşî(bapîrî), bi xaneyên din ve xweyî dibû. Xaneya bapîrî, xaneya aerobî bi fagosîtozê dadiqurtê, lê wî di hundirê vakuola adanê de nedihine û naxwe. Xaneya bapîr bi xaneya daqurtî ve jiyana hevpar ava dike. Bi vî awayê endamok mîtokondrî pêk te. Ji bilî endamokên plastîd û mîtokondrî, hemû endamok biparzûn, ji  parzûna plazmayê çê bûyî ne.

Girêdanên derve 
 

Biyolojî
Endamok
Psychology Kurdî

Psychology Kurdî yekem kovara derûnnasiyê ya kurdî ye ku di sala 2016an de dest bi weşana xwe kiriye. 
Kovar heya niha 16 hejmar derxistiye û ji her çar mehan carekê diweşe.  Kovara derûnnasiyê Psychology Kurdî di her hejmarê de cih dide dosyayekê û ji bilî dosyayê nivîsên curbicur ên qada derûnnasiyê û zanistên civakî jî di kovarê de tên weşandin. 

Psychology Kurdî heya hejmara xwe ya 10an di bin banê Weşanên  J&J yê de bû û ji hejmara xwe ya 10an vir ve xebatên xwe di bin banê Weşanên Avesta de didomîne. 

Di edîtoryaya kovarê de Abdulsıttar Özmen, Siyabend Aslan, Samed Doğan, Leyla Turhan, Gülperi Gündüz û Kenan Örmek cih digirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
 Hesabê Medyaya Ciwakî
 Psychology Kurdî
 Êdî bi kurdî emê derûniyê bixwînin: Psychology kurdî derket

Kovarên kurdî
Eintracht Frankfurt

Eintracht Frankfurt, yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye.

Yarîgeha Eintracht Frankfurt arenaya Deutsche Bank Park ye.

Pozîsiyon 2023/24 

Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Leyal Ebûd

Leyal Ebûd () popbêjeke libnanî ye ku di 15'ê gulana 1982an de li Knîseha Libnanê hatiye dinyayê.

Çavkanî 

Jinên libnanî
Stranbêjên libnanî
Jidayikbûn 1982
Risteya mercî

Risteya mercî, risteya merc û daxwazê, raweya merc û daxwazê, raweyeke rêzimanî ya zimanê kurdî ye.

Risteya mercî di behdînî de 
Risteya mercî di behdînî de ew corê ristê ye ku ji du beşan pêk têt; layekî di bêjinê karê merc û layê dî jî welamî merc. Ji sê coran pêk têt: 

Risteya mercî (1) 
Risteya mercî (2) 
Risteya mercî (3)

Risteya mercî (1) 
Corê êkê behsê wî tiştî dike yê ku di şiyan de ye çê bibe. 
Rêsa: Heke + neboriyê sade (biker + lêker ), ayindeyê sade (biker + dê + lêker). (erê, pozîtîv)  
Mînak: Heke ez bihême xelat kirin, babê min dê gelek keyf xweş bît. 
Rêsa: Heke + biker + ne + lêker , biker + na + lêker . (nerê, negatîf)  
Mînak: Heke ez ne hême xelat kirin, babê min keyf xweş nabît.

Risteya mercî (2) 
Corê duyê derbareyî rewşên amadekirî yan hizirkirî ye.  
Rêsa: Heke + boriyê sade (Biker + lêker), boriyê mercî (da + lêker). (erê, pozîtîv)  
Mînak: Heke ez girtbam, da min zîndan ken.   
Rêsa: Heke + biker + ne + lêker (dema borî), biker + ne + lêker (borî 'mercî'). (nerê, negatîf)  
Mînak: Heke ez ne girtbam, ez zîndan nedikirim.

Risteya mercî (3) 
Corê sê ye, derbirrîna wan rewşane yên ku mehale rwî bidin. Ku her di borî da rwî daye û di borî da bi duhamîk jî hatiye, herdem ev corê ristan derbirrîna peşêmaniya mirovî diyar dike. 
Rêsa: Heke + boriyê temam (biker + lêker + temamkarî) , boriyê mercî (da + temamkarî + lêker). (erê, pozîtîv) 
Mînak: Heke ez bi bame mamostayê zankoyê, da gelek çalakiyan bo qotabiyan kem. 
Rêsa: Heke + biker + ne + lêker + temamkarî, biker + ne + temamkarî + lêker. (nerê, negatîf) 
 Mînak: Heke ez ne bi bame mamostayê zankoyê, ez ne dişiyam van çalakiyan bo qotabiyan bikem.

Têbînî 
 Di şiyan de ye cihê rista karî merc û welamî merc bê guhatrin jî, lê divê farîze rabibe.
Mînak: Babê min dê gelek keyf xweş bît heke ez bihême xelat kirin.
Tu dikarî li şûna Heke, van jî bikarbînî eger, heger.
Mînak: Eger/heger ez bihême xelat kirin, babê min dê gelek keyf xweş bît.
 Di rista welamî merc de, tu dikarî van peyvan jî bikarbînî: Şiyan, Viyan...
 Mînak: Heta ez bi bime dadwer, pêdviye es gelek bxînim.

Çavkanî 

Zimanê kurdî
Lîzozom

Pêkhateya Lîzozomê 
Kîsika bi parzûn dorpêçî ye. Di hundirê wî da enzîmên herisînê heye. Navlêka lîzozom ji du peyvan pêk te lysîs + soma Di zimanê Latînî de Wateya lysîs ’nerm kirin, helandin’ e. Di zimanê Greek te wateya soma ‘laş’e. Bi gelemperî xaneyên ajalan xwediyê lîzozom in, lê bi taybet, xaneyên wekî xiroka spî, ji xaneyên din pirtir lîzozom lixwe digirin. Di nav kîsika lîzezoman de ji 40î pirtir cureyên enzîm heye. Hemû enzîmên lîzozomê di nav retîkûlûma endoplazmî de çê dibin û di hundirê heybera Golgî'yê de tên guhertin û paket kirin. Bi gelemperî lîzozom ji bûtikên Golgî’yê çê dibin, lê carna ji endozom jî lîzezom çê dibin. Endozom jî kisikin, kîsika endozomê ji parzûna xaneyê çê dibe. Molekulên ko di hundirê endozomê de cih digire, ji derveyî xanêyê tên û van molekulan bi endosîtozê dikevin nav xaneyê.

Erka Lîzozomê 

Ji boy mirov kar û girîngiya  gedeyê çi be, ji boy xaneyên ajalan jî lîzozom ew e. Lîzozom endamoka ji boy herisîna nav xaneyê yê. Lîzozom endamok û molekulên bêerk ên xaneyê diherisîne, bi vî awayê molekulên hûrik cardin di nav xaneyê de ji bo çêkirina endamok an jî molekulên gir tê bi kar anîn (otofaj). Erka sereke ya lêkosît, parastina laş ê. Dema bakterî an jî vîrus ket nava xwîna mirov, ji aliyê lêkosît ve tên qefaltin. Lekosît bi hellûşenerîyê van mîkroban digire nav sîtoplazmaya xwe û bi alîkariya lîzozoman wan diherisîne. Dema di laşê zîndewerên firexaneyî de xaneyek mir, lîzozom ew xaneya mîrî diherisîne û molekulên wê yên bikêr tevlê laşê organîzmayê dike.

Beq ên ko hîn nû ji hêkê derketiye bidoçik in, roj bi roj hem gir dibin hem jî bi metamorfozê dirfên wan ê mîna masî diguhere û dişibe beqê. Beqên bidoçik dema têra xwe civirîn, doçika wan  bi alîkariya lîzozoman diqete. Her wisa dema jiyana margîsk (gumgumok) di bin xeterê de be, wê gavê ji bo xwe ji êrîşên dijmin bifilitine, doçika xwe bi alîkariya enzîmên lîzozoman diqetîne, dema doçik diqete, hê jî dilive loma êrîşkar berê xwe didin doçikê û margîsk jî baz dide û xwe di cihekî ewle de vedişêre.

Enzîmên di nav lîzozomê tenê li dorhêlên asîdî bi çalak in, loma pH a nav lîzozomê der dora 4 e. Ji bo berdewamiya asîdîtiye, proteînên li ser parzûna lîzozome, ji sîtoplazmayê proton (H+) pompeyê lîzozomê dikin. Van salên dawî di hin weşanên zanistî de tê diyarkirin ko hin riwek jî lîzozom lixe digirin. Bi rastî, di xaneyên riwekan de lîzozom tune. Lê dibe ko hin enzîmên lîzozom di nav vakuolên riwekan de hebe. Riwek wan enzîman ji bo dehandina molekulên nav xaneyê bi kar tînin. Ji ber ko xaneyên riwek bi dîwarê ji selulozê dorpêçî yê, xaneyên riwekan fagosîtoz nakin.

Girêdanên derve 
 
 https://www.britannica.com/science/lysosome

Biyolojî

Endamok
Endamok

Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî endamok (organel)tên bi nav kirin. Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e. Beşa sîtoplazmaya bêendamok wekî sîtozol tê binavkirin. Xaneyên prokaryotî ji bilî rîbozom, tu endamok lixwe nagirin.

Di nav sîtoplazmaya eukaryotiyan de sê kom endamok heye. 

Endamokên bêparzûnî: Sentrozom û Rîbozom

Endamokên yekparzûnî: Retîkûlûma endoplazmî, 
Heybera Golgî, Lîzozom, Vakuol, Vezîkul.

Endamokên cotparzûnî: Mîtokondrî û Plastîd

Hejmara endamokên hemû xaneya ne wek hev e. Li gor erka xane û şaneyê dibe ku hejmara hin endamokên xaneyê ji xaneyên din pirtir be. Wekî mînak, xaneyên masûlke û xaneyên kezebê gelek pêdivi bi ATP tînin, loma di nav sîtoplazmaya van xaneyan de hejmara mîtokondriyê ji xaneyên din ên laşê mirov zêdetir e.

Girêdanên derve 
 http://biology.tutorvista.com/animal-and-plant-cells/animal-cell.html 

Biyolojî
Endamok
Sîtoplazma

Li gel sîtoplazma, tegîna protoplazma jî ji boy vî pêkhateyê tê bikaranîn. Sîtoplazma dişibe spîka hêkê, nîvherikoyî û nîvruhnik e. Ji ber ku di nava wê de molekulên hûrik û gir hene û bi hev re tevdigerin, sîtoplazma madeyek kolloîdal e û hundirê xaneyê de, navbera endamok, navik û parzûnê tijî dike. Sîtoplazma bi parzûna xaneyê dorpêçî ye.

Xaneyên prokaryotî di nav sîtoplazmayê de ji bilî rîbozom, tu endamokok nahewînin. Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî endamok tên binavkirin. Beşa sîtoplazmaya bêendamok, wekî sîtozol tê bi nav kirin. Sîtoplazma 80% ji avê pêk tê. Ji bilî avê, gelek molekulên organîk û înorganîk ên wekî glukoz, asîdên amînî, asîdên nukleî, asîdên rûnê, sodyûm, kalsîyûm hwd.jî di nav sîtozolê de cih digirin. Ji xeynî vana, rîşalkên proteîn jî wekî torek di nav sîtoplazmayê de belav dibin û kakûtê xaneyê (cytoskeleton) pêk tînin.

Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan, ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Biyolojî
Endamok
Heyder Elebadî

Heyder Cewed Kazim Elebadî, anku Heyder Elebadî, Heyder el-Ebadî, Heyder Ebadî (; jdb. , li Bexdayê, Iraq) siyasetmedarekî iraqî ye û heta 24ê çiriya pêşîn a 2018an, serokwezîr bû. Nuha ew serokê aliyê hevpeymaniya "Serkeftin" (Nasr) e ku di 14ê kanûna 2017 de hate damezrandin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Iraqê
Jidayikbûn 1952
Kesên ji Bexdayê
Serokwezirên Iraqê
Mirovên zindî
Serokwezîrên Iraqê
Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê

Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê () partiyeke siyasî ya Iraqê ya şîî ye. Serokê vê partiyê Humam Hamoudî ye.

Çavkanî 

Iraq
Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê

Yek ji rêxisteneke leşkerî ye li Îraqê û di bin sîwana Heşdî Şebî şer dike.
Tevgera Nuceba

Tevgera Nuceba an jî Hereketa Nuceba, yek ji rêxistinên şîî yê Îraqê ye. Di bin sîwana Heşda Şebî de şer dike. DYA bi biryarekê ev tevger wek rêxistineke terorî îlan kir

Çavkanî 

Rêxistinên siyasî
Ambazoniya

Ambazoniya bi fermî Komara Ambazoniyayê, an jî wek Anglofonan tê zanîn, ku ji du saziyan re tê vegotin. Yek ji bo berxwedana têkoşînê ji bo restorekirina tevgera dewleta Lîga Neteweyi yên Manda ya Brîtanî yên Kamerûna Başûr. Ew ji bo rêxistinên ji bo hilweşandina di sala 1961'an de yekîtiya Kamerûnê bi têkoşîna Kamerûna Başûr re tê bikaranîn. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva Ambazoniya anjî Ambazaniya bikar tînin.

Etîmolojî
Peyva "Ambazoniya" ji peyva Ambas Bay, derê li devê Mungo yê derheqê, sînoriya sirûştî ya di navbera Komara Kamerûnê û CKamerûna Başûr ve tê gotin.

Kamerûn
Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017

Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017 bi Hikûmeta Herêmî ya Ketelonyayê ji bo serxwebûna Ketelonyayê ve di 1ê çiriya pêşîn 2017an de giştpirsiyek damezrandin. Ev giştpirsî cara yekem bû, ku di hezîrana 2017an de hatibû danîn û di rûniştina 6ê îlonê 2017an de di parlamena Ketelonyayê de hatiye destnîşankirin. Partiyên opozîsyonê ji bo beşdarî rûniştinê nebûn û li ser dengdêrên xwe ji bo dengdana boykotê, ji bilî digotin Catalunya Sí que es Pot, ku dest pê kir û tevlîbûna beşdarî piştgiriyê dike. Li gorî qanûna Destûra Xweseriya Ketelonyayê pêwîstî bi piraniya sêyemîn di meclîsa Ketelanan de ji bo her guhartina li rewşa Ketelonyayê neqanûnî ye. Di referandûmê de xwe li gorî Destûra Spanî bi neqanûnî ye. Ev ji aliyê Dadgeha Makezagonê, di 7ê îlonê 2017an de hatibû rawestandin, bi hikûmeta Ketelan re diyar kir ku biryara dadgehê Ketelonya ne derbas bû û piştgiriya 750 şaredariyên of 948 municipalities of Catalonia, Katalonyayê, tevlî piştevaniya bi Barselonayê re parçeyek partî ye. Ev ji bo krîza destûrî de li Spanyayê birin û dest bi operasyoneke polîsan ji bo rawestandina referandûma bû.

Hikûmeta Spanyayê ji bo referandûmek jixweberkirina xweseriya ketelonî dijber kir, ji ber ku li gorî destûra spanyayê serxwebûnekî herêmî ya spanyayê destûr nabe û herwiha ev bêyî destûra spanî qedexe ye. Ev şîrove ji aliyê Encûmena Mîsogeriya Ketelanî hatiye piştgirîdan. Lêbelê, Hikûmeta Ketalanî mafê xwe ya rastiyê kir û banga dengdêran da ku referandûmê de dengên xwe bidin.

Li gorî Makezagona Hikûmeta Spanyayê xwestiye, ku Dadgeha Destûra Spanyayê biryara Parlamena Ketelonyayê da, ku ew dengdana xwe bigire. Hikûmeta Katalonyayê, parastin ku dê dengdan hê li ser 1ê çiriya pêşîn 2017an were lidarxistin.

Hikûmeta Katalanê li ser navê Hikûmeta Spanyayê ji hêla piraniya hêsan bi hiqûqa xwe referandûmek rûbirû ve hatibû destnîşankirin, ku di îlonê de ragihandin ew dê bi riya "tenê-ketelanî" yekta bikin. Serokwezîrê Spanyayê Soraya Sáenz de Santamaría ragihand, ku hikûmet û dewlet wê piştî derbasbûna hiqûqa referandûmê bigire.

Li gel divê referandûmê be

Çavkanî

Girêdanên derve 

Catalan independence referendum, 2017   
Catalonia Votes
Nessun dorma

Nessun dorma (bi kurdî: Tu kes ranezê) aryayeke operaya bi navê Turandot a bestekarê îtalî Giacomo Puccini ye.

Nivîs

Girêdanên derve 
 Pavarotti - Nessun Dorma 1994
 Amira Willighagen - Nessun Dorma - Holland's Got Talent 2013

Opera
Tîn

Tîn  şiklekî enerjî ye. Ev enerjî ji madeyen germ ber bi madeyen hênik (sar) diherike.Yekeya tînê kalorî an jî joul e. Tîn ji germahiyê cuda ye. Germahî bi termometreyê ve tê pîvandin. Gava em bêjin îro derve 25 pileye, ev germahî ye. Lê eger em bêjin Tîna vî avê 3000 kîlokaloriye, ev enerji ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Wize
Ralphie May

Ralph Duren "Ralphie" May (z. 17'ê reşemiyê 1972an li Chattanooga, Tênêsî, DYA - m. 6ê kewçêrê a 2017) aktorekî amerîkan bû.

Jidayikbûn 1972
Aktor
Esahib Ehlî Heq

Esahib Ehlî Heq hêzeke leşkerî ya şîî ye. Ji layê hêzên Qudsê ya Îranê ve hatiye perwerdekirin. Her wiha di bin siwana Heşda Şebî de şer dike. Di dagirkirina Kerkûkê de roleke mezin lîst.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Partî (Iraq)
Zîgot

Hêka pîtandî wekî zîgot tê bi nav kirin. Zîgot ji yekbûna du navikên haploîdî pêk tê, loma zîgot xaneyek dîploîd e. Ji ber ku kromozomên sperm û yên hêkê li xwe digire, ji boy çêkirina zîndewerêk, zîgot  xwediyê hemû zanyariyên genetîkî ye. Zîgot xaneya seretayî ya mirov e. Ango mirov di despêkê de zîgot e. Zîndewerên firexaneyî bi dabeşbûna mîtozî ya zîgotê gir dibin.

Çavkanî

Çavkaniyên derve 
[]

Biyolojî
Yeşilçam

Yeşilçam sereke ya fîlmên tirk û pîşesaziya tirk a di navbera salên 1950 û 1990'an de pêk hat. Têgeha wê ji riya Yeşilçam Sokağı li navçeya Beyoğlu ya Stembolê ye, ku piştî navenda sîstema stûdyoyê ya tirk bû.

Çavkanî

Wêje
 Ekkehard Ellinger: Geschichte des türkischen Films. deux mondes, Mannheim 2016, ISBN 978-3-932662-14-0

Fîlmên li Tirkiyê
Mûsan

mala Mûsa mala musa Rihaya Wêranşarê ye. Serokê pêşîn ê eşîretê mirovê bi navê Mûsa bû, li Rihayê hatiye dinyayê. Bavê wî Ebdilhemid bû.

Musa li Rihaya Wêranşarê hat dinê lawê Ebdilhemid e. Nav zarên Ebdilhemid de pirsgirêk derdikeve. Lawên Ebdilhemid gişt belav dibin, Mûsa tê Mûşê. Gundekî çêdike, navê wî dixe kawar. Di wî gundê de pisgirêkekê rû dide, mala Mûsa ji Mûşê dertikevin, diçin Erzirom, Xinûsê, û li wir gundekî
çêdikin navê wir jî dîsa dikin Kawar.

Çavkanî 

Curnê Reş
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Pirdê

Pirdê (bi erebî: Altun Koprî, bi tirkî: Altınköprü) bajarrokekî Başûrê Kurdistanê yê Iraqê ye. Bi ser Parêzgeha Kerkûkê ye li kêleka Zêyê Biçûk. Bilindiya wî ya ji asta behrê 250 metre ye. Li bakurê bajarrokî, rêhesina Hewlêr-Kerkûkê derbas dibe. Nifûsa Pirdê li gorî serjimariyê digehe 9.275 kesî û nifûsa wî ji kurd, tirkmen û ereban pêk tê. Pirraniya rûniştvanên Pirdê wek rêncber an jî di qadên neftê de li Kerkûkê dişoxulin.

Çavkanî 

Bajarên Başûrê Kurdistanê
Opozîsyona Sûriyê

Opozîsyona Sûriyê ( ) ji bo sazkirina sîdanka demajo ya polîtîkaya ji aliyê Koalîsyona Niştimanî ya Sûriyê ve girêdayî ye û komên sûrî yên girêdayî hikûmeta Sûriyê bi hinek kontrola erdê wekî dewleta proto ya Hikûmeta Alternatîv a Sûriyê ye, ku îdîa dixwaze qanûnî be Komara Erebî ya Sûriyê. Opozîsyona Sûrî ji destpêka Şerê Navxweyî yê Sûrî ve ji bo desthilatdariya Beşar Esed li Dewleta Sûrî û yên ku li hember Hikûmeta Baasê ye.

Çavkanî 

Sûrî
Proto-dewlet

Proto-dewlet (ji yewnaniya kevn: πρωτο- prōto-, "yekem"), wekî kêm-dewlet jî tê zanîn, (ji latînî: quasi-, "hema hema"), yekîtiyek siyasî ye ku dewletek serbixweyek sazûmanî an xweseriya xweserî ye. Têkoşîna di sala 2014'an de derketiye holê, nirxandinekî wekî ji bo Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAÎŞ) destnîşan kir. 

Dîroka rastîn ya "proto-dewletê" li ser çarçoveya di wêjeya polîtîk ve tê bikaranîn. Wek nimûne, ew ji alîyê hinek pisporên nûjen têne bikaranîn ku ji hêla kolonyayên xweserparêzî û rexnegiran re diyar kirin ku forma xaniyê xwe bikar anîn, lê beşên parçeyek berbiçav ên Îngilîzîya Brîtanî dimînin û yekem li ser îdareya metropolê ye. Wekî din, Komarên Yekîtiya Sovyetê, ku yekîtiyên îdarî yên bi neyekên neteweyên xwe ve temsîl dikin û pêşkêş dikin jî wekî dewletên proto têne gotin. Bi vî awayî dewletên proto wek Serhildana Tuaregê 2012, di navbera Komara Serbistan û Bosniya û Herzegovîna ve di dema Şerê Bosnayê û Azawadê re tê gotin. Dewleta Îslamî ya Îraq û Şamê jî pir mezin e, ku nimûneyeke wekî proto-dewleta nûjen e.

Çavkanî
Birayên Karamazov (pirtûk)

Birayên Karamazov romana dawî ya nivîserê rûs Fyodor Dostoyevskî ye û romana wî ya herî serkeftî ye. Roman ji kanûna paşîn a 1879an heya çiriya paşîn a 1880î mîna rêznivîsa kovara Русскій Вѣстникъ (Russkiy Vestnik) dihate belavkirin.

Di pirtûkê de babetên mîna xwedênasî, hebûna xwedê yan na, peywendiyên civakî û revanzanstî dihêne şirovekirin. Romanê cihê xwe di dilê kesên mîna Albert Einstein, Sigmund Freud, Martin Heidegger û Ludwig Wittgenstein vekir û bi baweriya wan yek ji romanên herî rêkûpêk ên Dostoyevskî bû.

Leheng û çend bûyerên romanê 
Roman ji çar beşan û epîlogekê pêk tê û kesê sereke yê tê de mirovekî bi navê Fyodor Pavlovîç Karamazov e û çar lawên wî (birayên Karamazov ên bi navê Dmîtrî, Îvan, Aleksey û Pavel).

Çavkanî 

Pirtûk
Endazyar

Endazyar, keseke ku di babetekê endazyarîyê de dahênanan dike, mîna endazeyarîya avahîyan, karebê û mekanîkê.
İyi Parti

İyi Parti bi kurdî "Partiya Baş", yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye, ku di 25ê Çiriya pêşîn a 2017an de ji aliyê Meral Akşener ve bi nûnerên ji Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) û partiyên din re hate sazkirin.

Partiya Baş di buyera gengeşiyê di sala 2017an de, referandûma destûra Tirkiyê, piştî sîstema siyasî ya Tirkiyê ji parlemana yek serokatiyê bi piştgiriya ji AKP û MHPê derbasî bû hat avakirin. Hinek endamên sereke yên paşîn li ser guhertinên destûrî yên dijberî, lê an jî ji partiyê rakirin û ji aliyê rêberê partiyê ve hatibû veşartin. Meral Akşener, ku di sala 2016an de ji rêveberiya MHPê  nerazîbûnek berbiçav bû, di 8ê îlonê de ji partiyê hate derxistin. Di dawîyê de hate ragihandin, ku ew bi partiyeke nû li ser 25ê cotmehê 2017an de li Navenda Çanda Nâzım Hikmet ve ava bike. Di wê rojê de, bi navê logoya partiyê û dirûşmê ji bo raya giştî hate eşkerekirin.

Ji ber ku partiyên siyasî yên sazkirî yên damezrandinê, Partiya Baş di Meclîsa Niştimanî ya Tirkiyê de parlamenterê Partiya Gel a Yekîtiya Demokrat Aytun Çîre û şefê MHPê yê Yusuf Halaçoğlu re bû.

Dîrok

Îdeolojî

Birêvebirî

Serokê partiyê 
 Meral Akşener (25 cotmeh 2017 — didome)

Cîgirê serokê

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Partiyên rastgir
Silav li te Meryem

Silav li te Meryem an jî Ave Maria — diayeke xiristiyanî li hember Meryem. Navek din yê diayê — Silava Mileketan (latînî: Angelica salutatio).

Stran 

Dua
1848

1848 di salnameya gregorî da saleka kebîse ye ko roja wê ya herî pêşîn rojeka şemî bû. Lê di salnameya julianî da, saleka kebîse bû ko bi rojeka pêncşem dest pê dibû. Di destpêka sala 1848ê salnameya Gregorî 12 rojan ji Salnameya julianî pêştir bû. Ew salnameya julianî heta sala 1923ê jî li hindek deveran dihat xebitandin, lê piştî hingî bi giştî qad ji bo salnameya gregorî çol kir. Di Sala 1848ê bi giştî sala gelek şoreşên mezin bû, ji Brezîlê heta Mecaristanê.

Rûdanên sala 1848ê 

. Mestûre Erdelanî li vê sala wefat kir.

. 2ê Sibatê: Dawîbûna Şerê Amerîkayê-Meksîkayê. Bi dawîbûna wî şerrî û Peymana Guadalupe Hidalgoyê tivava wan herêmên ko niha dibijinê başûrê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Meksîkê vebûn.

. 21ê Sibatê: Karl Marx û Friedrich Engels bi hev ra Manîfestoya Komunîstî belav kir.

Sal
1848
1886

1886 di salnameya Gregorî da saleka nekebîse ye ko roja wê ya herî pêşîn rojeka heynî bû. Lê di salnameya Jûlyûsî da, saleka nekebîse bû ko bi rojeka çarşenbî dest pê dibû. Li destpêka sala 1886ê salnameya Gregorî 12 rojan ji salnameya Jûlyûsî pêştir bû. Ew salnameya Jûlyûsî heta sala 1923ê jî li hindek deveran dihat xebitandin, lê piştî hingî bi giştî qad ji bo salnameya Gregorî çol kir.

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 3ê kanûna pêşîn − Manne Siegbahn, fîzîknasê wêdî
 14ê nîsanê − Edward Noel, serhengê artêşa brîtanî

Mirin 
 Şêx Evdirehmanê Taxî
 15ê gulanê − Emily Dickinson, helbestvana amerîkî
 4ê tebaxê − Samuel J. Tilden, siyasetmedarê DYAyê
Peymana 11ê Adarê

Peymana 11ê Adarê yan Beyana 11ê Adarê lihevhatinek bû di navbera rêberê kurdan di Şoreşa Îlonê de, Mela Mistefayê Barzanî, û cihgirê serokkomarê wê demê yê Îraqê Sedamê Hisên de li roja 11ê Îlona sala 1970ê çêbû.

Ew peyman di dîroka xebata geleê kurd da xaleka werçrxanê bû jiber ko ji bo cara pêşîn bi awayekê fermî zimanê Kurdî wekî zimanekê fermî li Îraqê hat dîyarkirin û bi awayekê fermî ji layê hukmeta Îraqê ve dana mafê xwerêvebirinê anko otonomîyê bo 3 parêzgehên Kurdistanê hat niyasîn. Herçend e ko pişt ra Seddamî nexwest bi wê soza xwe wefadar bimîne û careka dî di sala 1974ê da şerr di navbera kurdan û Îraqê da derkevt, lê ew peyman her wekî bingehekê qanûnî di çarçûveyê qanûnên Îraqê da giring e. Tenê Destûr anko qanûna bingehîn ya Îraqê ko piştî nemana Seddamê Hisên li Îraqê hat pejirandin mafekê zêdetir ji wî mafê di Beyana 11ê Adarê da hatiye diyarkirin bi kurdan daye.

Çavkanî 

Dîroka Kurdistanê
Kim Woo Chung

Kim Woo Chung (z. 19ê kanûna paşîn 1936 - 2019.12.9) damezrîner û serokê Desteka Daewooyê ya pîşesazî ya Komara Korêyê bû. Ew yek ji hîmdarên Koreya nû bû ko şîyan Koreyê ji xizanî û nedarîyê ber bi pîşesazbûn û pêşkevtineka mezin ya Aborî û civakî bibin.

Jiyanname 

Ew li bajarê Daeguyê hat dinyayê. Salên jîyana wî ya zarotîyê salên bindestîya Koreyê di destê Japonê da bûn. Babê wî fermandarê herêmê bû. Lê paşî rewşa wan xerab bû û wî ji bo debara jiyana malbata xwe dest bi karkirinê kir. Wî li destpêkê dergehdergeh rojname difirotin.
Wî xwanidna xwe li dibistana bilind ya navdar, Kyunggi-yê bi dûmahî îna, paşî bawernameya aborînasîyê ji Zanîngeha Yonsei ya paytexta Koreya Başûrî Sêûlê wergirt. Babê wî seydayê serokkomarê berê yê wî welatî Park Chung Hee bû. Ji bo wê qencîya babî, serokkomarî ji alîyê aborî û bazirganî ve arîkarîya Kim Woo Chungê pis kir.

PIştî qedandina zanîngehê, ew li şerîkeyeka biçûk ya bazirganîyê xebitî ko paştir bû taybetmenda warê qumaş û pertalan.Paşî kompanyaya xwe damezirand û dest bi karê pîşesazîyê kir. Li destpêkê navûbangê wî ji ber wê ko wî kompanyayên ber bi şkestinê dikirrîn û ew dikirin kompanyayên serkevtî. Piştî 30 salên xebatê, kompanyaya Daewoo ji alîyê sermayeyê ve bû jimare 2, ji alîyê dahatê ve bû jimare 3. Ev ji bo kompanyayeka wekî ya wî gelek giring bû ko dihat rêja kompanyayên wekî Hyundai, LG û Samsungê.

Lê di Tengasîya Darayî ya Asyayê da, ew jî neçar ma ko zêdetir ji 50 kompanî û liqên xwe bifiroşe û tenê liqên xwe yên serekî bihêle. Bi sedema deyindarîyên wî di wê tengasîyê da, navê wî kevt nav lîsteya navên xwestî yên Interpol anko Polîsê Navneteweyî. Ew li sala 2005ê hat zindanîkirin û daxwaza lêborînê kir jiber ko bi herrifiyana kompanyaya xwe neteweya Koreyê birîndar kiribû. Ew bi 10 salên zindanê û 22 bilyon dolarên Emrîkayî hat cezakirin, lê paşî li sala 2007ê ji bo sersalê ew ji alîyê serokkomarê welatî, Roh Moo-hyun ve hat efûkirin.

Di dema serkevtina xwe da, ew kesatîyeka naskirî li cîhanê bû. Pirtûkeke wî, bi navê Zêrr ji Axê Mişetir e (Every Street is Paved with Gold), ko zêdetir şîretên wî li ciwanên Koreya Başûrî bûn, li welatê wî û li cihanê bû yek ji pirtûkên pirrfirotî. Ew pirtûk bi kurdî hatîye çapkirin, û Weşanxaneya Spîrêzê li sala 2007ê bi paçiveya Lezgînê Çalî li bajarê Dihokê çap û belav kir.

Korêyî
Grup Munzur

Grup Munzur, komeke muzîkê ye ku muzîka protest çêdike. Kom sitranên xwe bi tirkî û bi kurdî dibêje ku kom bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û wekhevî û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Ji damezrandina xwe heya niha komê 8 albûm derxistîye û li gelek bajaran konseran lidarxistine. Kom bi gelek zimanên wekî kurdî, (kurmancî û zazakî) tirkî û bi lazî stranên xwe pêşkêşî guhdarvanên xwe dikin. Kom ji destpêka damezrandina xwe ve ji ber ku li ser xetek sosyalîste endamên  komê rastî zextên Tirkiyê hatiye û di derbarê endamên komê de gelek doz hatine vekirin û endamên komê hatine dadgeh kirin.

Dîskografî

Album
 1993 - Babanın Türküsü
 1995 - Hep Birlikte
 1997 - Tutuşturun Geceleri
 2000 - Beklenen Uzak Değil
 2003 - Bahara Çağrı
 2008 - Kızıl Anka
 2010 - Haykırış
 2016 - Hava Kurşun Gibi Ağır

Binêre 
 Grup Yorum

Komên muzîkê
Komara Ketelanî

Komara Ketelanî yan jî Komara Ketelonya (, , ), wek Ketelonya jî tê zanîn, dewleteke serbixwebûyî ye ku di 27'ê cotmeha 2017'an de li Nîvgirava Îberî bi awayekî yekalî hate îlankirin. Parlamena Ketelonyayê danezana serxwebûnê di navbera krîza destûrî ya li ser encama Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017 ji Spanyayê girt.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Hikûmeta Ketelonyayê  
 Parlamena Ketelonyayê

Dewletên Ewropayê
Monomer

Peyva monomer (mono, ”yek” û -mer, “parçe, heb”) ji zimanê yewnanî çê bûye. Monomer bi serê xwe molekulên hûrik in, loma wekî molekulên sakar tên navkirin. Monomer bi reaksiyona dehîdrasyonê, di navbera hev de bendên kîmyayî ava dikin û dibin polîmer. Ango, monomer yekeya polîmerê yê.

n(monomer) →    polîmer + (n-1)H2O

Di zanista biyolojiyê de asîdên amînî, glukoz, asîdên rûnê û nukleotîd hin ji monomerên xwezayî ne. 
 
Asîdên amînî monomerên proteînan e. 
 
n(Asîda amînî)  →     proteîn (polîpeptîd) + (n-1)H2O

Glukoz monomera polîsakkarîdan e.

n(Glukoz) →  (nîşa an seluloz an jî glîkojen) + (n-1)H2O

Nukleotîd monomerên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ne.

n(nukleotîd)   →     ARN + (n-1)H2O

n(nukleotîd)   →    ADN + (n-2)H2O

Xurekên wekî rûn, proteîn û karbohîdrad makromolekul in, ango molekulên aloz in. Ji boy derbasbûna nav xwînê û xaneyan divê ji aliyê enzîmên herisînê ve werin parçekirin û bibin monomer. Xurekên karbohîdradî bi enzîmên herisînê hîdrolîz dibin û monomerên wekî glukoz, fruktoz û galaktoz çê di bin. Xurekên proteînî jî bi enzîmên herisînê, tên dehandin û asîdên amînî wekî monomer çê dibin. Van monomeran têra xwe hurik in û dikarin derbasî nav xwînê bibin.

Çavkanî 
[]
[]

Girêdanên derve 

Biyolojî
Galaktoz

Galaktoz (ji peyvên galacto + ose, "şekira şîrê" çê bûye) karbohîdradek monosakkarîdî ye. Wekî "şekira şîrê" tê binavkirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya laktozê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoprotinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî de gellek molekulên galaktozê heye, loma navek din  a galaktoz şekira mêjî ye. 

Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çê dikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çê dikin. Laktoz karbohîdradek dîsakkarîdî yê şîrê ye. Laktoz ji galaktoz û glukozê pêk tê. Enzîma laktaz ji bo dehandina laktozê tê bikaranîn. Formula kîmyayî ya galaktozê C6H12O6 e.

Laktoz + laktaz  →   glukoz + galaktoz + laktaz

Cureyên galaktozê 

[]
[]

Biyolojî
Adan
Under the shadow (fîlm)

Under the Shadow (bi kurdî: Bin Siyê), fîlmê pêncan ê Babak Anvari ye ku di sala 2016an de hate pêşkêşkirin.

Çîroka fîlm 
Fîlm çîroka keçek û diya wê dike. Piştî şoreşa Îranê, di salên 1980'î de, di navbera Îran û Iraqê de şer diqewime. Tehran tê bombebarankirin. Şîdeh (dê) û Dorsa (keç) ji şer aciz bûne lê xirabiyek din jî musellitê wan dibe.

Çavkanî 

Fîlmên 2016an
Fîlmên dramayê