nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
.cl

.cl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Şîle ye. (ccTLD)

cl
Şîle
.cm

.cm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kamerûn e. (ccTLD)

cm
Kamerûn
.cn

.cn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çîn e. (ccTLD)

cn
Çîn
.co

.co navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kolombiya ye. (ccTLD)

co
Kolombiya
.cr

.cr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kosta Rîka ye. (ccTLD)

cr
Kosta Rîka
.cu

.cu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kûba ye. (ccTLD)

cu
Kûba
.cy

.cy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Kîprosê ye. (ccTLD)

cy
Kîpros
.cz

.cz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çekya ye. (ccTLD)

cz
Çekya
.de

.de navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Almanya ye. (ccTLD)

de
Almanya
Medya almanî
.dj

.dj navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Cîbûtî ye. (ccTLD)

dj
Cîbûtî
.dk

.dk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Danîmarka ye. (ccTLD)

dk
Danîmarka
.es

.es navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Spanya ye. (ccTLD)

es
Spanya
.dm

.dm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Domînîka ye. (ccTLD)

dm
Domînîk
.do

.do navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Domînîk e. (ccTLD)

do
Komara Domînîk
.dz

.dz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Cezayîr e. (ccTLD)

dz
Cezayir
.et

.et navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Etiyopya ye. (ccTLD)

et
Etiyopya
.fi

.fi navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fînlenda ye. (ccTLD)

fi
Fînlenda
.fr

.fr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fransa ye. (ccTLD)

fr
Fransa
.ir

.ir navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îran e. (ccTLD)

ir
Îran
.it

.it navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îtalya ye. (ccTLD)

it
Îtalya
.jp

.jp navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Japonya ye. (ccTLD)

ip
Japon
.kz

.kz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Qazaxistan e. (ccTLD)

kz
Qazaxistan
.nl

.nl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Holenda ye. (ccTLD)

nl
Holenda
.pe

.pe navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Perû ye. (ccTLD)

pe
Perû
.pl

.pl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Polonya ye. (ccTLD)

pl
Polonya
.pt

.pt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Portûgal e. (ccTLD)

pt
Portûgal
.qa

.qa navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Qeter e. (ccTLD)

qa
Qeter
.ro

.ro navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Romanya ye. (ccTLD)

re
Romanya
.rs

.rs navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Sirbîstan e. (ccTLD)

rs
Serbistan
.ru

.ru navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Rûsya ye. (ccTLD)

ru
Rûsya
.rw

.rw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Rwanda ye. (ccTLD)

rw
Rwanda
.se

.se navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Swêd e. (ccTLD)

se
Swêd
.so

.so navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Somalî ye. (ccTLD)

so
Somalya
.sz

.sz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Swazîland e. (ccTLD)

sz
Swazîlenda
.tr

.tr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Tirkiye ye. (ccTLD)

tr
Tirkiye
.ua

.ua navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûkrayna ye. (ccTLD)

ua
Ûkrayna
.uk

.uk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Keyaniya Yekbûyî ye. (ccTLD)

uk
Avabûnên 1985an li Keyaniya Yekbûyî
.us

.us navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. (ccTLD)

us
DYA
.uz

.uz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûzbekistan e. (ccTLD)

uz
Ûzbêkistan
.uy

.uy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûrûgûay e. (ccTLD)

uy
Ûrûguay
.ug

.ug navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûganda ye. (ccTLD)

ug
Ûganda
.va

.va navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Vatîkan e. (ccTLD)

va
Vatîkan
.vc

.vc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Saint Vincent û giravên Grenadîn e. (ccTLD)

vc
Saint Vincent û giravên Grenadîn
.ve

.ve navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Venezuela ye. (ccTLD)

ve
Venezuela
.vn

.vn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welatê Viyetnamê ye. (ccTLD)

vn
Viyetnam
.vu

.vu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Vanûatû ye. (ccTLD)

vu
Vanûatû
.ws

.ws navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dewleta Samoaya Serbixwe ye. (ccTLD)

ws
Samoa
.ye

.ye navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Yemen e. (ccTLD)

ye
Yemen
Der Erlkönig

Der Erlkönig (Padîşahê Jimeçêtiran) helbesteke helbestvanê elmanî Johann Wolfgang von Goethe ye, di sala 1782an de nivîsiye.

Helbest 

Helbest
.za

.za navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Afrîkaya Başûr e. (ccTLD)

za
Afrîkaya Başûr
.zm

.zm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zambiya ye. (ccTLD)

zm
Zambiya
.zw

.zw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zimbabwe ye. (ccTLD)

zw
Zîmbabwe
.lu

.lu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Luxembûrg e. (ccTLD)

lu
Lûksembûrg
.no

.no navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Norwêc e. (ccTLD)

no
Norwêc
.np

.np navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nepal e. (ccTLD)

np
Nepal
.ng

.ng navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nîjerya ye. (ccTLD)

ng
Nîjerya
.pr

.pr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Porto Rîko ye. (ccTLD)

pr
Porto Rîko
.ps

.ps navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Filistîn e. (ccTLD)

ps
Filistîn
.py

.py navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Paragûay e. (ccTLD)

py
Paraguay
.pa

.pa navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Panama ye. (ccTLD)

pa
Panama
.ph

.ph navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fîlîpîn e. (ccTLD)

ph
Filîpîn
.pk

.pk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Pakistan e. (ccTLD)

pk
Pakistan
.in

.in navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Hindistan e. (ccTLD)

in
Hindistan
.is

.is navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îslenda ye. (ccTLD)

is
Îslenda
.id

.id navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îndonezya ye. (ccTLD)

id
Îndonezya
.gr

.gr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Yewnanistan e. (ccTLD)

gr
Yewnanistan
.gy

.gy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Guyana ye. (ccTLD)

gy
Guyana
.ma

.ma navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Maroko ye. (ccTLD)

ma
Maroko
.mc

.mc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Monako ye. (ccTLD)

mc
Monako
.md

.md navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Moldova ye. (ccTLD)

md
Moldova
Koda welatan

Koda welatî ji bo welatan û deverên girêdayî kodeke nasnameyê ya alfanimreyî ya kurt e. Emilandina wê ya esasî ji bo karpêkirina daneyan û komunîkasyonê ye. Gelek sîstemên tesbîtkirina nasnameyê hatine pêşxistin.

Terma koda welatî bi gelemperî ISO 3166-1 alpha-2 amaje dike, tevî koda welatê ya telefonê, ku di pêşniyara E.164 ya Yekîtiya Telekomunîkasyona Navneteweyî (ITU, International Telecommunication Union) de cih digire.

ISO 3166-1 
Standarda ISO 3166-1 ji bo gelek welatan û deverên girêdayî kodên nasnamekirinê yên kurt diyar dike:
ISO 3166-1 alpha-2: koda du-herf 
ISO 3166-1 alpha-3: koda sê-herf 
ISO 3166-1 numeric: koda sê-xane 

Kodên du-herf wekî bingeh tên bikaranîn ji bo kod û sepanên din, wekî nimûne,
ji bo kodên yekeyên pereyî ISO 4217 
tevî jêqetanan (îstisnayan), ji bo koda welatî navên domain-ên asta jorîn (ccTLD) li ser înternetê: Lîsta TLDyên Înternetê.
Tetbîqên din di ISO 3166-1 alpha-2 de hatine tarîfkirin.

Kodên welatan
Kodên cografîk
Andernach

Andernach (Andêrnax) bajarekî elmanî li Herêma Rheinland-Pfalz, serjimara wî 30 hezar kes e.

Girêdanên derve 
Malpera Şaredariyê http://www.andernach.de/de/startseite/startseite.html 

Bajarokên Rheinland-Pfalzê
Zanîngeha Soran

Zanîngeha Soran (), zanîngehê dewletê ya ku di sala 2009an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li Soranê ye.

Fakulteyên wê 
Zanîngeha Soranê xwediyê pênc fakulteyê ye.
 Fakulteya Wêjeyê
 Fakulteya Hiquqê
 Fakulteya Zanistê
 Fakulteya Perwerdeyê
 Fakulteya Endezyariyê (Beşa Avahî, Kîmya û Neftê)

Çavkanî 

Parêzgeha Hewlêrê
Zanîngehên Kurdistanê
Kurdistan24

Kurdistan 24 (anku "Kurdistan Bîst û Çar", K24), kenala u radyoya nûçeyan li Başûrê Kurdistanê, di 31ê cotmehê sala 2015an de dest bi weşanê kiriye, bi herdu zaravayên kurdî (kurmancî û soranî). Xwediyê wê qereqolê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Ew bi piştgiriya kanala fransî France24 hatiye damezirandin.

Rêveberê giştî yê televizyonê, Nûredîn Weysî, Lezgîn Çalî û Redwan Badînî damezirînerên televizyonê bûn.

Girêdanên derve 
  Malpera kenalê
Apollo 11

Apollo 11 firîna valagehê ku cara yekem mirov li ser Heyvê dada. Fermandarê mîsyonê Niel Armstrong û balafirvan Buzz Aldrin yekîneya heyvî Eagle di 20ê tîrmehê sala 1969an de di katjimêra 20:18 de UTC dada. Armstrong bû ê yekem ku gav avêtiye li ser rûyê heyvê şeş katjimêr piştre di 20ê tîrmehê de di katjimêra 02:56 de, Piştî nêzî 20 xulek Aldrin tevlî wî kir. Ew du katjimêr û çarek bi hev re li derveyî keştiya valagehê dema xwe derbas kir, û 21.5 kg ji kereseyê Heyvê berhev kiriye ji bo vegerandina li Erdê. Michael Collins bi tenê rêberiya yekîneya fermanê Columbia li xulgeha Heyvê kir dema ew li ser rûyê Heyvê bûn. Armstrong û Aldrin nêzî rojekî li ser rûyê Heyvê berî man ku bi Columbiayê li xulgeha Heyvê bigihîjin.

Bi moşeka Saturn V hatiye şandin ji Kennedy Space Center li Merritt Island, Florîda di 26ê tîrmehê de, mîsyona pêncem a bernameya Apollo a NASA. Keştiya valagehê ya Apollo sê beşên wê hene: yekîneya fermanê, ligel çaviyek ji bo wan sê astronotan, beşê tek ku li Erdê carek din dada; yekîneya rajeyê ku alîkariya yekîneya fermanê bi pêşvebir, hêza elektîkî, oksîjen, û avê kir; û yekîneya heyvî ku du qonaxên wê hene - qonaxa jêrîn ji bo dadana li ser Heyvê, û qonaxa jorîn ji bo bicihkirina astronotan li xulgeha Heyvê. Piştî ku ber bi Heyvê bi qonaxa Saturn V ya jorîn hatiye şandin, astronotan jê veqetiye û sê roj geşt kirin heta ketin di xulgeha Heyvê ve. Hingê Armstrong û Aldrin çûn yekîneya heyvî Eagle û li Deryaya Hêminîtiyê dadan. Ew li ser rûyê Heyvê 21.5 katjimêr man. Astronotan qonaxa Eagle ya jorîn bi kar anî da ku ji rûyê Heyvê rabikin û bigihîjin Collinsê li yekîneya fermanê. Wan Eagle avêtiye berî ku tevgerek kiriye ku ew wan ji xulgeha Heyvê derketin ber bi riya Erdê. Ew li Erdê vegerîn û di 24 tîrmehê de li Okyanûsa Mezin dadan.

Zindî li ser televizyonê li seranserî cîhanê, Armstrong gav avêtiye li ser rûyê Heyvê û derheqa bûyerê wiha got (Ji bo mirovekî gavekî biçûk, ji bo mirovahiyê gavekî girs)

Çavkanî 

Heyv
Rojeva Medya

Rojava Medya rojnameyeke kurdî li Diyarbekirê di 11.11.2016ê de dest bi weşana xwe kir; hejmara yekemîn a rojnameyê bi manşeta Xezeba Firatê mezin dibe' hat weşandin.

Rojname ji 12 rûpelan pêk tê, mijarên; polîtîk, çand û huner, jin, Şoreşa Rojava, û nûçeyên di derbarê kurdan de diweşîne.

Çavkanî 
  .rupelanu.com: Rojnameyek kurdî bi navê "Rojeva Medya" dest bi weşanê kir (12/11/2016)

Girêdanên derve 
  Malpera rojnameyê 

Rojnameyên kurdî
Kanton

Kanton teşeyek dabeşkirina îdarî ya welatekî ye. Bi giştî, dema ku kantonên biçûk di warê herêmê û xelkê yekîneyên îdarî yên din wek beşên wîlayetan re berheva ne. Li Navnetewiyan de, herî baştir tê zanîn ku kanton û siyasî herî girîng e, wekî yek ji Swîsre ne. Ji ber ku, Yekîtiyên Konfederasyona Swîsreyê di teorîyê de (û di dîrokê de) kantonên Swîsreyê welatên nîv-serdest in.

Li welatên taybet 
Kantonên heyî (an hebû) li welatên jêr:
Kantonên Rojavayê Kurdistanê: Efrîn, Kobanî, Cizîrê, Kantona Şehbayê
Kantonên Belçîkayê
Rêveberiya Kantonê ya Bohol
Kantonên Bolîvyayê
Kantonên Bosniya û Herzegovîna
Kanada: Kanadayiyên fransî
Kantona Quebecê
Kantonên Kosta Rîkayê: binebeşên li jêr Parêzgehên Kosta Rîkayê
Kantonên Ekuadorê: binebeşên li jêr Parêzgehên Ekuadorê
Kantonên El Salvadorê
Kantonên Fransayê
Kantonên Libnanê
Kantonên Lûksembûrgê: binebeşên Navçeyên Lûksembûrgê
Rêveberiya Kantonê ya Negrosê
Kantonên Swîsreyê

Çavkanî

Kanton
Kantonên Kosta Rîkayê

Kosta Rîka ji hêla îdarî ve li heft parêzgehan ddabeşkirin û parêzgehên welatê jî dabaşa 83 kantonan bûye. Kantonên li Kosta Rîkayê yekane beşa îdarî ne ku di forma şaredariyan de xwediyê rêveberiya herêmî ne. Her şaredarî xwediyê şaredar û çend nûnerên xwe ye ku her çar salan carekê bi hilbijartinên şaredariyan têne hilbijartin. 14 kantonên eslî di sala 1848an de hatin damezrandin û bi dabeşkirina kantonên heyî hêjmara kantonan hêdî hêdî zêde bû.

Lîsteya Kantonên Kosta Rîkayê

Çavkanî

Kosta Rîka
Parka Samî Ebdulrehman

Parka Samî Ebdulrehman, parkeke Hewlêrê ye. Ev park, parka herî mezin a Kurdistanê ye. Qada wê 200 hektar e. Di nava wê de du gol, bexçeyek gulan, bîrdariya Şehîdan û hin market û xwaringeh hene.  

Navê parkê, ji Samî Ebdulrehmanê ku Yawerê Serokwezîrê yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bû di 1ê sibata sala 2004an de bi êrîşekî xwekujiyê jiyana xwe ji dest da bû, tê.

Girêdanên derve 
  bot.gov.krd: Sami Abdul-Rahman Park 
   Parkî Samî Ebdulrehman

Parkên Kurdistanê
Parkên Hewlêrê
Parkorman

Parkorman, parkeke mezin a Dîclekenda Amedê ye. Park ji bo xelkê Amedê di sala 2007an de hate vekirin.

Dirêjiya wê ya ji serî heta dawî 421 metre ye. Qada wê jî 72 donim (72.000 m²) e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Ji malpera bi navê Parkên me

Parkên Amedê
Parka Sumerê

Parka Sumerê yan jî Sumerpark, parkeke mezin a Amedê ye. Ew berê cihê Fabrîka Xaliyan a Sumerbankê bû û di navbera Îstasyona Trênê û Deriyê Rihayê de ye.

Girêdanên derve 
  Ji malpera Şaridariya Bajarê Mezin ê Amedê.

Parkên Amedê
Parka Bîrdariyê

Parka Bîrdariyê yan jî Parka Anitê (bi tirkî: Anıt Park), parkeke taxa Bajarê Nû (Yenîşehir) a Amedê ye. Ev park ji bo xelk di 1988an de hate vekirin. Qada parkê 35 donim (35.000 m2) e.

Girêdanên derve 
 

Parkên Amedê
Parka Koşûyolê

Parka Koşûyolê  (bi tirkî: Koşuyolu Parkı), parkeke mezin a taxa Rezika Amedê ye. Ev park di 1995an de hate çêkirin. Qada parkê 73 donim (73.000 m2) e.

Ev park di dîroka nêzîk a Amedê de cihekî girîng digire. Her wiha di 12ê îlona sala 2006an de êrîşê ku ji aliyê Lîvaya Tolhildanê ya Tirk ve bi termosa avê hate kirin, di vê parkê de çêbû. Di vî êrîşê de 7 zarok û 3 kes jiyana xwe ji dest dan.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Parkên Amedê
Nurettin Turgay

Nurettin Turgay yek ji îlahiyatnasên kurd e. Ew di 5ê gulana sala 1952an de li gundê Xursa Uzêr ê Qoserê ji dayik bûye. 

Ew niha (2016) di fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Dîcleyê de wek profesor dixebite. Di heman katî de jî carna li kanala kurdî ya bi navê Dîjle TV di derbarê Îslamê de programekî saz dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  BasNews: İlahiyatçı Prof. Dr. Nurettin Turgay:  Kürdler tarih boyunca din adı altında kandırılmışlardır  (07/10/2015)

Kurd
Profesorên kurd
Kesên ji Qoserê
Jidayikbûn 1952
Zehawî

Zehawî navê wî yê rastî Muhemmed Fewzî Zehawî (1834, Silêmanî - 1890 Bexda, Iraq) yek ji nivîskar, felsefevan û wêjevanê kurd e.

Zehawî kurrê Emîr Ehmed e, navê kalikê wî jî Hesen e. Malbata Zehawî ji Emîr Silêman Paşa aciz bûbûn ji ber wî koçî cem Mele Ehmedê Zehab kirin wê demê sala 1834an de Zehawî tê dinyayê loma navê wî Zehawî lê dikin.

Li bajarê Silêmaniyê li cem Resûl Zekî û Merûfê Nûdhî perwerdehiya xwe standiye, dura jî li cem Muhemmedê Resûl xwendina xwe qedand û destûrnameya xwe stand û zivirî Silêmaniyê di mizgefta Ebdurehman Paşa de ders da. 
Sala 1854an de bû miftiyê Bexdayê û heta dawiya temenê xwe muftîtiya Bexdayê kir û di 1890an de mir.

Mele Husên Peşderî, Şêx Ebdulwehab en-Naîb û Ebdurehmanê Qeredaxî li cem wî xwendine.

Zehawî di jî wêjeyêde gellek zane bû, bi zimanê kurdî, erebî û farisî helbest dinivîsand.
Bi xwe di bin bandora Omer Xeyam û Firdewsî de maye.

Berhem

Çavkanî 

Jidayikbûn 1863
Mirin 1890
Kesên ji Silêmaniyê
Nivîskarên kurd
Fîlozofên kurd
Kesên sedsala 19an
Parka Hrant Dînk

Parka Hrant Dînk, parkeke şaredariya Peyasê ya Amedê ye ku di 2015an de hat vekirin. Li Gazîlerê hat çêkirin. Qada parka Hrant Dînk 24.000 m2 ye. Li parkê alavên sporê, sahaya sporê, qada listîkê ji bo zarokan, riyên meşê û hwd hene.

Girêdanên derve 
  Ji malpera anfkurdi.com.

Parkên Amedê
Parka Hafiz Akdemir

Parka Hafiz Akdemir, parkeke şaredariya Peyasê ya Amedê ye, ji riya Rihayê dest pê dike heta riya trênê ya diçe riya Elezîzê didome. Qada parka Hafiz Akdemir 12.000 m2 ye, 2.842 m dirêjiya wê heye. Park ji pênc beşan pêk tê û di 2015an de hat vekirin.

Girêdanên derve 
  Ji malpera anfkurdi.com.

Parkên Amedê
Park

Park (carina wekî parq jî dibêjin), ji îngilîzî park, an jî seyrangeh, cihê ku ji dar û beran û bi çîmên şên dikin ji bo geşt û hewagirtinê.

Çavkanî

Park
Cihên parastî
Rekreasyon
Sirûda neteweyî ya Şîleyê

Sirûda Neteweyî ya Şîleyê (), sirûda neteweyî ya Şîleyê ye. Ji aliyê Eusebio Lillo ve di sala 1847an de hate nivîsandin û ji hêla Ramón Carnicer ve di sala 1828an de hate helbestkirin. Di sala 1847an de ev sirûd ketiye birêvebirinê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

  (MIDI)

Sirûd
Sirûdên neteweyî
Şehmus Özer

Şehmus Özer, bi kurdî Şêxmûs Ozer ( z. 10ê gulana 1980, Erxenî, Diyarbekir - m. 21ê kanûna biçûk a 2016, Xûx, Xarpêt), futbolvanekî kurd û sertîmê Amedspor SK bû. Şêxmûs Ozer di pîşeya xwe ya profesyonel de di nav 507 maçan de 157 gol avêtine. Di 21ê kanûna biçûk a 2016an de Özer di rûdaneke tirombêlan de jiyana xwe ji dest da.

Pîşeya wî ya profesyonel

Çavkanî

Futbolvanên kurd
Kesên ji Erxeniyê
Jidayikbûn 1980
Mirin 2016
Müfid Yüksel

Müfid Yüksel lêkolîner û nivîskarê bi eslê xwe kurd e ku bi tirkî dinivîse. Li bajarê Muşê ji dayik bûye bi koka xwe ji Bidlîsê ye, xwendina xwe li Stembolê qedandiye. Di sala 1991ê de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn bûye mezûn. Kurrê Sadrettin Yüksel e.

Müfid Yüksel kurdî, erebî, înglîzî û farisî dizane. Li ser kurdan û pirsgirêka kurd ji gellek nivîsên wî hene.

Pirtûkên wî

Çavkanî 

Kesên ji Bidlîsê
Apple iOS

Apple iOS  yek ji pergalên xebitandinê ji bo iPhone, iPad û iPod touch e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîsbarî
iPhone
Teknolojî
Pergalên Xebatê ya Apple Inc.
Pêşînên kurdan

Pêşînên kurdan, Ev rûpel tiştên ku di dîroka kurdan de herî pêşîn di nav kurdan de ji aliyê kîjan kurdê ve hatibe kirin an hatibe nivîsandin cîh girtine.

Pêşiya Mîladê û Piştî Mîladê 
 Helbesta herî pêşîn a pêşiya Îsa pêxember an pêşiya mîladê tê gotin ku ji aliyê Baraboz ve hatiye nivîsandin.
 Fîlozofê herî pêşîn Mazdek e.

Serdema îslamê 
 Kurdê ku herî pêşîn bi kurdîtiyê hatibe naskirin sehabeyê kurd Cabanê Kurdî ye.
 Helbesta herî pêşîn ya kurdî ya zaravayê goranî ji aliyê Besamê Kurdî ve, zaravayê kurmancî ji aliyê Ebdulsemedê Babek û Eliyê Herîrî ve, zaravayê lekî jî ji aliyê Baba Tahirê Uryan ve hatiye nivîsandin.
 Muzîknasê herî pêşîn Îbrahîmê Mewsilî ye.
 Felsefevanên herî pêşîn Emerê Suhrewerdî, Şihabedînê Suhrewerdî û Amîdî ye.
 Stêrnasê herî pêşîn Dînewerî ye.
 Dîroknasê li ser nîjada kurdan yê herî pêşîn pirtûk nivîsiye Dînewerî ye.
 Erdnas, matematîknas û riweknasê herî pêşîn Dînewerî ye.
 Avahîsazê herî pêşîn  Mûnîs e.
 Gerokê herî pêşîn Îbn Fedlan e.
 Dengbêjê herî pêşîn Evdalê Zeynikê, Dengbêja herî pêşîn Sosika Simo ye.
 Alimê herî pêşîn Şêx Xelîlê Kurdî ye.
 Di nav kurdan de herî pêşîn Dînewerî û Fexredînê Exlatî çavdêriya stêrnasiyê ava kirine.
 Alîme û destxet (xetat)a herî pêşîn Şehre Dîneweriye ye.
 Fizîknasê herî pêşîn Îsmaîlê Cizîrî ye.
 Kurdê ku navê wî li ser kratera heyvê hatibe nivîsandin yê herî pêşîn Ebûlfida ye.
 Ferhenga herî pêşîn ya zimanê kurdî (Kurmancî) Ehmedê Xanî nivîsiye.
 Ferhenga pêşîn ya Kurdî-Erebî-Farisî Îsmaîlê Bazîdî nivîsiye. Pirtûka Gulzar
 Ferhenga herî pêşîn ya zaravayê Soranî Merûf Nûdhî nivîsiye. Pirtûka Lûxametnameyî Ehmedî
 Li ser zanista stêrnasî û erdnîgariyê bi zimanê kurdî herî pêşîn Ehmedê Xanî pirtûk nivîsiye.
 Bijîşkê herî pêşîn Şemsedînê Şehrezûrî ye.
 Mewlûda Kurdî a herî pêşên Melayê Batê nivîsiye.
 Helbestvan û wêjevanê neteweyî ê kurdan yê pêşîn Ehmedê Xanî ye.
 Misgervan (Sanatkar)ê herî pêşîn Mehmûdê Kurdî ye.
 Zimannasê kurdî yê herî pêşîn Eliyê Teremaxî ye. (Pirtûka wî ya Serfa Kurmancî ye).
 Kurdnasê herî pêşîn Dînewerî, Şerefxanê Bidlîsî û Mele Mehmûdê Bazîdî ne.
 Dîroknasa herî pêşîn Mestûre Erdelan e.
 Li ser (tib) bijîşkiyê bi zimanê kurdî herî pêşîn Melayê Erwasê berhem nivîsiye.
 Kovara herî pêşîn ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve hatiye derxistin.
 Rojnameya herî pêşîn bi navê "Kurdistan" ji aliyê Mîqdad Mîdhed Bedirxan ve hatiye derxistin.
 Enstîtuya herî pêşîn "Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye.

Çavkanî 

Kurd
Çanda kurdî
Wêjeya kurdî
Gulezengil

Gulezengil () komekî kulîlkên zêdetir li Şîle hêşîn dibin.
Mirin 2016

Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2016an de çûn ber dilovaniya Xwedê. 

Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.

Kanûna pêşîn (meha 12)

31
Mihemed Pîro, 64 salî, dengbêjê kurd, ji ber nexweşiyeke giran çû ber dilovaniya Xwedê.

16
Şêxmûs Ozer (Şehmus Özer), 26 salî, fûtbolerê kurd û sertîmê Amedspor SK, di rûdaneke tirombêlan de jiyana xwe ji dest da.

Hezîran (meha 6)

03
Muhammad Ali, 74 salî, boksorê amerîkî

Çavkanî
Hezarfen Ehmed Çelebî

Hezarfen Ehmed Çelebî (1609 - 1640) Fizîknasê tirk yê Osmaniyan e. Bi xwe ji xwe re ji firdanê perr çê kiriye û demek li hewayê fir daye. Lê ne rast e.

Çavkanî 

Fizîknasên tirk
Jidayikbûn 1609
Mirin 1640

Zanyarên osmanî
Bandev

Bandev, yek ji têgînên erdnîgariyê ye.Wateya wê xala herî bilind a bilindiyekê(kendal) ye.

Bandeva heft parzemînê 
 Çiyayê Everest - Asya
 Çiyayê Denalî - Amerîkaya Bakur
 Cerro Aconcagua - Amerîkaya Başûr
 Mont Blanc(Çiyayê spî) - Ewropa
 Çiyayê Kilimanjaro - Afrîka
 Puncak Jaya - Okyanûsya
 Çiyayê Vinsonê - Antarktîka

Çiya
Kartografî
Erdnîgariya fizîkî
Topografî
Çiyayê Kilîmanjaro

Çiyayê Kilîmanjaro, çiyayekî Afrîkayê ye.Bilindiya wê li bandeva Kîboyê de 5.895 metre ye.Di heman katî de jî Kilîmanjaro volkanekê vetemirî ye.Ji bilî bandeva Kîboyê, ew xwediyê du bandevê ye.Bandeva Mawenzî û Şîra. Bilindiya Mawenziyê 5.149 metre û bilindiya Şîrayê jî 3.962 metre ye.

Kilîmanjaroyê ku li bakurê rojhilata Tanzanyayê ye,bi bandeva xweyê ya bi navê Kîbo, çiyayê herî bilind ê Afrîkayê ye.Di sala 1987an de ji aliyê Unescoyê ve wek kelepora xwezayî ya Cîhanê hate îlankirin.

Kilîmanjaro nêzîkî 340 km li başûrê Ekvatorê dur e.Di heman katî de jî ew bi tenê çend kmyê ji tixûbên Kenyayê dur e.

Çavkanî

Girêdanên derve

Galerî 

Çiya
Heft Bandev
Çiyayê Vinson

Çiyayê Vinson, bi bilindiyekî 4,892 metreyî ve çiyayê herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ji ber vê yekê ew dikeve kategoriya Heft Bandevê.Navê vî çiyayê ji navê senatorê DYAyî ya bi navê Carl Vinson tê.

Çiya di sala 1957an de ji aliyê Hêzên Hewayê ya DYAyê ve tê vedîtin.Rapelikîna herî pêşîn di 17ê berfanbara sala 1966an de ji aliyê American Alpine Club ve pêk hatiye.

Di navbera cemsera başûr û çiyayê Vinsonê de 1200 km dûrayî heye.

Jê cuda binêrin 
 Heft Bandev

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Rapora rapelikînê

Çiya
Heft Bandev
Heft Bandev

Heft Bandev, koma çiyayên ku li parzemîna xwe de çiyayê herî bilind in, e. 

Çiyayên Qefkasê, ji yek alî ve giredayî Ewropayê ye û ji yek alî ve jî giredayî Asyayê ye.Ji ber vê yekê çiyayê herî bilin ê Ewropayê bi rihetî nayê aşkerakirin.

Lîsteya Çiyayên ku di kategoriya Heft Bandev de ne

Girêdanên derve 
 7summits.com
Çiyayê Kosciuszko

Çiyayê Kosciuszko an jî Çiyayê Kwozîosko, bi 2.228 metre bilindayî ve çiyayê herî bilind ê Awistralyayê ye.Ew di parêzgeha Gallera Başûr a Nû de ye.Di heman katî de jî ew yek ji heft bandevê ye.

Kesê pêşîn ê ku li çiyayê rapelikiye, Pawel Strzelecki ye.Ji ber vê yekê ew navê çiyayê ji bo rûmetiya mêrxasê gel ê Polonyayê yê bi navê Tadeusz Kościuszko, wek Kosciuszko daniye.

Jê cuda binêrin 
 Heft Bandev

Çavkanî 
 Wikipedia - Werger
 http://www.gnb.nsw.gov.au/place_naming/placename_search/extract?id=KWwGjzsETR 
Çiya
Heft Bandev
Hecî Miho

Navê gund rastî Gundê Hecî Mihoye nave wî Tirkî jî (Verîmlî) ye.Ev Gund 31km Bajêr dûr dikeve mirovên vî gûndî Bavekî kom bûne. Navê Bavê Miho'ye jî ber we nave jî gund ( Gundê Hêcî Miho)ye.Gundê Hêcî Miho'de jî mej ve Tengasîya avê te kişandin jî ber ve pirsgrêkê Gundê Tirmaşînê re jî ber zevîya Hêcî Miho Peymaneke avê çê bû. Gunda dibistan heye. Ev Gunda Eşîra Badilîya'ye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Gundên Qersê (navend)
Çiyayê Elbrûs

Çiyayê Elbrûs (bi rûsî:Эльбрус), bi 5642 m bilindayî ve çiyayê herî bilind ê çiyayên Qefqasê û ê Rûsyayê ye. Çiyayê Elbrûs stratovolkaneke bi du bandevî ye.Di navbera van her du bandevan de 1500 m dûrayî heye.Di heman katî de jî Çiyayê Elbrûs, piranî bi qeşem ve rûgirtî ye. Her wiha ew bi qeşema 145 km²î nixamtî ye.

Eger Qefqasan wek tixûbê Ewropayê bihatana pejirandin, Çiyayê Elbrûs niha çiyayê herî bilind ê Ewropayê dibûn.

Erdnîgarî 
Elbrûs, 11 km li bakurê Gurcistanê û nêzîkî 270 km li bakurê rojavaya Tbîlîsî dur e.

Gelek salan di mijara parzemînê de gengeşî hatiye kirin. Hin kes dibêjin ku Çiyayên Qefqasê di navber Asya û Ewropayê de tixûb e.Ji ber vê yekê Çiyayê Elbrûs, çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.Hin kes jî vê ramanê qebûl nakin.

Di dîrokê de tixûbê Ewropa û Asyayê gelek caran guheriyaye. Ji ber vê yekê  bi hêsanî biryar nayê danîn.

Rapelikîna Yekem 
Rapelikîna yekem a li bandeva Rojhelatê di 22yê Tîrmeha sala 1829an de ji aliyê Killar Haçirov ve hatiye pêkanîn. Rapelikîna yekem a li bandeva Rojavayê jî di 28ê Tîrmeha sala 1874an de ji aliyê Frederick Gardiner, Florence Crauford Grove, Horace Walker û Peter Knubel ve hatiye pêkanîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çiya
Heft Bandev
Henry Cavendish

Sir Henry Cavendish FRS (z. 10 çiriya pêşîn 1731 - m. 24 sibat 1810), kîmyager û fizîknas bû ku di 10ê çiriya pêşîn a 1731ê de li Nice, Mîrîtiya Sardînyayê, hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Cambridge ya Brîtanyayê, xwend.

Di sala 1766an bi zêdekirina Mermer li ser asîd, karî gaza sabit yan heman CO2, berhem bîne. Ew bi zêdekirina asîd li ser hesinê jî, karî "Hewaya agirok", "Hewaya şewatok" (inflammable air) yan tirşînza, berhem bîne. Wî, keşf û vedîtinên xwe ranegihandin, lê piştî sed salan, James Clerk Maxwell, deftera bîranînên Cavendish peyda kir û hemû xebatên wî tê da dîtin.

Cavendish, îsbat kir ku av ji du unsurên cihê ku bê bihn in, pêkhatiye.

Bariste (density) yan çiriya Erdê û li gor wê jî cirma (mass) goga Erdê, ji azmayîşên Cavendish, hatine bidestxistin. Sabit û neguhera Kaşa Erdê yan G (gravitational constant) ku Cavendish, hesab kiriye, ev e: 6.754 × 10−11N-m2/kg2.

Piştî mirina wî, li gor wesiyeta ku ew bixwe tanzîm kiribû, giş mal û hebûna wî ji bo çêkirina avahiya labaratuwara bi navê Cavendish (Cavendish Physical Laboratory) hate xerckirin. Di heman labaratuwarê di sala 1897an da, Joseph Thomson, karî elektronê keşf bike û 6 zaniyarên din jî bi riya xebatên xwe yên li wir, xelata Nobelê wergirtin.

Cavendish, di 30 saliya xwe da bû endamê Encumena Seltenetê.

Çavkanî 

Kîmyager
Jidayikbûn 1731
Mirin 1810
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Fizîknasên îngilîz
Mestîzo

Mestîzo, bi navê bikaranîna ji bo taybetmediyên hîbrîd a li welatên cuda ye.

Li Navend û Amerîkaya Başûr de, wateya kesên bi eslê tevlîhev ên xwecihên Îberî ye. Ev xwebêjeke civakî û çandî yên li hin welatên wekî Ekuador hildigire; herwiha wek xwîna paqij cilên Ewropayî û gumrikê de bi navê Mestîzo an Çolo pejirandin û tê gotin. Bi qasî di wateyên cuda li Meksîkê ji dabeşandina qeyda şêniyên hiştin tê bikaranîn. 

Biyanî yên li Filîpînê ku xwecihên tevlîhev ên Mestîzo ji koka (wek nimûne. Çînî) tê zanîn.
Xwecihên Kolombiyayê

Beşên hewandina çermesorên şêniyên herî bilind li Kolombiyayê: Amazonas (% 43,4), La Guajira (% 40), Guainía (% 32), Vichada (% 31), Vaupés (% 29), Cauca (% 19), Putumayo (% 12)..

Gel

Şêniyên panav

Şêniyên deştê

Çavkanî 

Kolombiya
Deryaçeya Dûkan

Gola Dûkan an jî Deryaçeya Dûkan, deryaçeya herî mezin a başûrê Kurdistanê ye. Ew nêzîkî li bajarê Ranyeyê ye. Asasî gola Dûkan rezervûarek e ku li ser çemê zapa biçûk hatiye çêkirin. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959an de ji bo depokirin, avdanî û hîdroelektrîkê hate çêkirin.

Qada rûxarî ya deryaçeyê  e. Di rewşa asayî de zerengiya (kapasîte) rezervûarê  e. Lê di rewşa maksîmûm de qewareya avê digihîje ê. Di vê rewşa maksîmûmê de bilindiya rûxarî ji asta deryayê 515 metre zêde ye. Ji bo xebitandina îstasyona Hêzê jî divê bilindayiya rûxarî di navbera 469 û 511 metreyan de bibe. Qada Tejaneyê (hewza) jî  11,700 km² e.

Çavkanî 

Parêzgeha Silêmaniyê
Golên Kurdistanê
Jacobus Henricus van ’t Hoff

Jacobus Henricus van ’t Hoff (jdb. 30ê tebaxa 1852 li Rotterdamê, Holenda - m. 1ê adara 1911 li Berlînê, Almanya) yekemîn wergirê Xelata Nobelê ya Kîmyayê ye. Ew di zanîngehên Amsterdam û Berlînê da mamosteyê kîmya-fizîkê bûye.

Hoff, damezrînerê kîmyaya fezayî yan kîmyaya 3-alî di sala 1877an da ye. Girîngiya xebatên wî yên zanistî piştî 10 salan bi riya [Bel Joseph Le Bel]], hate zanîn. Wî di warên zanistî yên cihê da bi berfirehî xebatên pir hêja kiriye. Wek mînak di warê Hevkêşe yan hevsengiya kîmyewî (chemical equilibrium), kînîtîkên kîmyewî (chemical kinetics), pestoya osmozîk, kîmyaya 3-alî (stereochemistry), şêwazên nû ji bo texmînkirina kêş yan wezna molekulan û jihevveqetandina elektrolîtan da, encamên pir balkêş bidest xistiye.

Hoff, ji ber keşfa qanûnên pestoya osmozîk (osmotic pressure) di sala 1901ê da, Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt.

Çavkanî 

Kîmyagerên holendî
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Departmenên Kolombiyayê

Lîsteya Departmenan 

Departmenên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê.

Çavkanî 

Kolombiya
Kolombiyayê
Departmenên Hondûrasê

Departmenên Hondûrasê ji 18 herêman pêk tê.

Çavkaniya Daneyên Gelhe: http://www.geohive.com/cntry/honduras.aspx

Çavkanî 

Hondûras
Hondûrasê
Departmenên Perûyê

Navê Departmen binebeşekî ji Perû bû ku hate dayîn. Ev 24 Departmen şûnekî dema ji aliyê 25 herêmên Perûyê heta sala 2002'an bûn.

Parêzgeha Callao, ku beşek ji wezaretê kiribû nebû, herêma xwe bû.

Lîste

 Amazonas
 Ancash
 Apurímac
 Arequipa
 Ayacucho
 Cajamarca

 Cusco
 Huancavelica
 Huánuco
 Ica
 Junín
 La Libertad

 Lambayeque
 Lima
 Loreto
 Madre de Dios
 Moquegua
 Pasco

 Piura
 Puno
 San Martin
 Tacna
 Tumbes
 Ucayali

Perû
Perûyê
Abdurrahman Adak

Abdurrahman Adak (Ebdurehman Adak) (jdb. 1977, Hezex) nivîskar û akademîsyenê kurd e.

Jînenîgarî 
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Olnasiyê ya Zanîngeha Enqereyê xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya medreseyê jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li Amedê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li Zanîngeha Dîcleyê Fakûlteya Olnasiyê Beşa Wêjeya tirkî ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Enqereyê, di warê wêjeya tirkî  ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.

Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û wêjeya Kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê xebitî. Li heman zanîngeha di warê wêjeya klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara Nûbihar Akademî ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona TRT 6ê de li gel Kadri Yıldırım bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.

Berhem 
 Sultan Memduh Divanı (Mahzenu’l-Esrar) 3 Berg, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Prof. Dr. A. Turan Aslan û Doç. Dr. Nusrettin Bolelli, 2009
 Müntehebat-ı Fahrî, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Abdülmecit İslamoğlu, 2010
 Ali Emîrî Gözüyle Diyarbakırlı Şairler, 2011
 Za’fî-i Gülşenî Divanı, 2011.
 Kurdî 5 - Kurdî 6 Pirtûka Dersê ji bo Dibistanên Navîn, (digel lijneyê) Weş. Wezareta Perwerdeyê ya Tirkiyeyê, 2012
 Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk, Nûbihar, 2013

Mijarên têkildar 
 Nûbihar Akademî

Girêdanên derve 
 CV ya Abdurrahman Adak (bi tirkî)
 Rûpela wî ya li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê 
 Rûpela wî ya Twitterê 
 Vîdeo: Bernameya Dawiya Hefteyê ya TRT 6ê

Çavkanî 
 Destpeka Edebîyata Kurdî Ya Klasîk, Adak Abdurrahman, Weşanên Nûbiharê, rûpel:4

Nivîskarên kurd
Mamosteyên zanîngehê
Kesên ji Hezexê
Jidayikbûn 1977
Qedrî Yıldırım

Qedrî Yıldırım (jdb. 5ê sibata 1959an, Licê, Diyarbekir -  m. 26ê adara 2021an, Diyarbekir), akademîsyen, nivîskar û parlamenterê kurd e. Ew di 5ê sibata 1959an de li navçeya Licê ya Diyarbekirê ji dayik bû. Navê bavê wî Masûm û navê diya wî jî Xanim e. Di heman katî de jî ew ji bilî zimanê kurdî zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî dizane.

Ew dozîneya xwe di Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Harranê de temam kir. Paşî 13 sal jî mamostetî kir. Ew li Zanîngeha Dîclê û Zanîngeha Artukluyê de xebitî.

Qedrî Yıldırım der barê ziman, dîrok û wêjeya kurdî de gelek pirtûk nivîsandiye. Hejmara pirtûkên ku bi xwe nivîsandiye 14 e.

Qedrî Yildirim di 24ê adara 2021an de ji ber nexweşiya xwînçûna mejiyê rakirin nexweşxaneyê, piştre di 26ê adara 2021an de wefat kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1959
Kesên ji Liceyê
Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Mirin 2021
Aaron Swartz

Aaron Hillel Swartz (jdb. 8ê çiriya paşîn a 1986 - m. 11ê kanûna paşîn a 2013), bernamesaz, nivîskar û çalakvanê înternetê yê amerîkî bû. Di heman katî de jî di organîzekirina RSS de cihekî mezin girtiye. Ew di 6ê kanûna paşîn a 2011an de ji aliyê hikûmeta DYAyê ve ji ber ku wek nehênî dosya ji JSTOR daxistine, hate girtin.

Kariyer û zayîna wî 
Swartz di 8ê çiriya paşîn a 1986an de li bajarê Şîkagoyê federedewleta Illinoisê de ji dayik bûye. Ji ber ku dibistana amadeyî hez nedikir, di pola 10em de jê derket. Ew di Zanîngeha Stanfordê de xwendiye. Di sala 2008an de malpera Watchdog.netê derxist.

Mirina wî 
Swartz emrê xwe yê 26 salî de li Broklynê di apartmana xwe de xwe daleqand û mir. Bavê wî di cenazeyê wî de wiha got ku "Aaron ji aliyê dewletê ve hate kuştin û Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts jî jê re xiniztî kir".

Di sala 2014an de derbarê wî de belgewarekî bi navê (The Internet's Own Boy) hatiye kişandin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1986
Mirin 2013
Xwekuj
Çalakvanên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Bernamesazên amerîkî
Dîlokî (devok)

Dilokî devoka di herêmê Enteb û Kilîs hatin diaxive. Ev devok bi devoka Rihayî pir nezîk e û bi ev devok ji zimanê erebî pir peyvan derbas bû.

Peyv 
Peyvên yekem ji bo devokê Dilokî, peyvên duyem ji bo kurmanciya standardî ye.

Lêker

Nimûneya axiftin 
Selam biraderem. Nawım ....e. Ez di Enteb dijim. Ez zimanani Kurmancî û Turkî mizanım. Lêkin niha di zimani Kurmancî qıse dikim. Enteb di Cenûbî Turkiya yek şehre. În şeher xêyli gowreye. Teqrîben di Enteb  dû milyon nefer dije. Ayzen di în şeher bi Sûriya xêyli nezîke. Pes niha bi în şeher ji Sûriya xêyli mültecî köç dike.

Bi Kurmanciya standardî: Silav birayê min. Navê min Azad e. Ez li Entebê dijim. Ez zimanên Kurmancî û Tirkî dizanim. Lêbelê niha bi zimanê Kurmancî diaxivim. Enteb di Başûrê Tirkiyê de bajarek e. Ev bajar pir mezin e. Kêm-zêde li Entebê du milyon kes dijî. Wekî din ev bajar bi Sûriyê ve pir nêzîk e. Niha ji vî bajarî re ji Sûriyê pir penaber koç dike.

Devokên kurmancî
Wêjeya tirkî

Wêjeya tirkî ev wêje ye ku ji pirtûkên bi zimanê tirkî hatine nivîsandin pêk tê. Wêjeya tirkî vediqete du çiqila yek pêşiya îslamê û piştî îslamê.

Wêjeya tirkî piştî îslamiyetê bi alfabeya erebî ve hate nivîsandin. Wêjeya tirkî piştî wêjeya erebî, farisî û kurdî wêjeyek bi wêjeke fireh e.

Çavkanî 

Wêje
Tirk
Tirkiye
Çanda Tirkiyeyê
Deravê Rojhilatê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Deravê Rojhilatê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li gorî dîroknasên tevî ku cîhêrengiya li Deravê Dewletên Yekbûyî di bakurê Okyanûsa Atlantîk de ye. Vê herêmê jî wek Qiraxê Rojhilatê li Deravê Atlantîkê tê zanîn. Deravê dewletên ku bi girî li ser Okyanûsa Atlantîk in, ji bakûr, ji başûr, Maine, Nû Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, Nû Jersey, Delaware, Maryland, Vîrjînya, Karolînaya Bakur, Karolînaya Başûr, Georgia û Florîda in.

Çavkanî

DYA
Seluloz

Seluloz, madeya kîmyewî ya asas e ku avaniya sereke ya riwekan pêk tîne. Makromolekûlê ku li ser cîhanê herî pir tê dîtin seluloz e.Jê cûda jî seluloz elyaf e.

Seluloz ji glukozan tê û ew piraniya dîwara şaneyê ya şaneyên riwekê pêk tîne. Di heman katî de jî seluloz ji aliyê mirovan ve nayê herisandin.

Çavkanî 

Biyokîmya
Şoreşa Amerîkayê

Şoreşa Amerîkayê sazgar û siyasiya ku di navbera salên 1765'an û 1783'an de di dema ku dagirkerên Sêzdeh Koloniyên Amerîkayê ku di monarşîyê Brîtanî û arîstokrasiyê, desthilatî ya Brîtaniya Mezin de gêr kirin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ava hilda bû. 

Guherandinên di sala 1765'an de, endamên civakên koloniyalê Amerîkayê ji bo desthilata parlamena Brîtanya red kir û ji wan re bacê ji bo avakirina qanûnên din tesîra xwe li nûnerên wan bê koloniyala di hikûmetê de kirin. Piştî deh salan, berdemama xwepêşandan ji aliyê koloniyan (naskirî wek Patrîotan) gur bûn, wekî ku di Partiya Çayê ya Bostonê di sala 1773'an de, dema ku welatparêzên karên şandinê ya bacê ji Parlamena kontrolkirin rûxandin û Şirketa Rojhilatê Hindistanê qedirkirin. Brîtanya bersiv di esasa qanûna zextkirin li ser Massachusetts di sala 1774'an hate naskirin wek şandiyan û tepeseriyê piştî Patrîotên di koloniyên din de li pişt Meşa Massachusetts bûn. Di dawiya sala 1774'an de, Patriot hikûmeta alternatîf xwe bi xwe ji bo hewldanên berxwedanê li hember jî Brîtanyaya Mezin hevahengî baştir damezirandin, dema ku koloniyên din tê zanîn ku dilsozan tercîh kir ku rêzkirina li Taca Brîtanyayê mane.

DYA
Makromolekûl

Makromolekul an jî nûn, molekulekê ku ji gelek atoman pêk tê. Di nav xane û şaneyên hemû zîndeweran de makromolekul heye. Karbohîdrad, lîpîd, proteîn, asîdên nukleyî makromolekul in. Makromolekul ji molekulên hûrik (monomer) pêk tê. seluloz yek ji makromolekula herî belavî ya li ser cihanê ye.

Makromolekul ango molekulên aloz, ji binebeşên hûrik, ji molekulên sakar pêk tên.

Bo nimûne:
 Proteînên ji asîdên amînî pêk tên
 Asîdên nukleyî (Asîdên navikê)  ADN û ARN ji nukleotîdan pêk tê.
 Karbonhîdradên polîsakkarîd ji monosakkarîdan pêk tên.
 Lîpîd (çewrî) ji trîglîserîtan pêk tên.
 Naylon ji polîamîdan pêk tê.

Çavkanî

[]

Biyokîmya
Biyolojî
Danezana Mafê

Danezana Mafê, (), Makezagona Amerîkayê ye, ku yekem 10 madeyên din jî wek beşa bi tenê di 15ê kanûna pêşîn 1791an de pejirand. Nobetdar û sînorkirinên li ser hikûmeta federal û hikûmeta herêmê li ser mafên kesên bi van madeyan xurtkirin.

Çavkaniyên serekî yên Danezana Mafê Magna Carta, Daxuyaniya Danezana Mafê ya Îngilîzî, kolonyalîsta li dijî key û parlamenê û berfireh ên wekheviyê di nav gelê Amerîkayê de diçe ramankirin. Beşek mezin ji George Mason ku di sala 1776an de Danezana Mafê ya Virginia nivisî, wek Danezana Mafên nûçegihanê tê jimartin. Danezana Mafê, ku tê de misoger dike esas bê serekî hiqûqiyê girtin jî hildigire. Bi Qanûna Danezana Mafê Kongreyê (makezagon), ji ber bê nedestûrî dikare Dadgeha Bilind a Amerîkayê binpêkirin.

Dad
820

Bûyer

Cîhan

Kurdistan

Jidayikbûn 
Dînewerî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
896

Bûyer

Cîhan

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dewleta yekpare

Dewleta yekpare dewletek e ku tê de desthilatdariya dewletê li ser tevahiya xaka neteweyî bi piranî navendî ji paytextê tê kirin. Weke formeke taybetî ya dewleta yekpare, carina behsa dewleta yekpareya nemerkezî tê kirin, ku organên xweser ên nenavendî yên wekî navçe an jî beş, lê bi navendî têne çavdêrîkirin. Dewletên yekbûyî li yekîneyên îdarî, dibe ku di nav dezgehên xweser ên serbixwe de jî werin dabeşkirin, lê ne wekî dewletên federal wekî dewletên cihê. Ji hewildana ji bo dewletek yekpar re yekîtîparêzî tê gotin, ji hewildana ji bo pergaleke federal re jî federalîzm tê gotin.

Lîsteya dewletên yekpare

Komarên yekpare

Monarşiyên yekpare

Çavkanî

Erdnîgariya siyasî
Şiklên birevêbirinê
Lîsteya dewletan a li gorî gelheyê

Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, Keyaniya Yekbûyî jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye.

Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Taylenda, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin.

Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li Neteweyên Yekbûyî de li ser 7.8 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2022 texmînkirin dayîn e.

Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê

Çavkanî 

Afrîka
Amerîka
Ewrasya
Mezoamerîka

Mezoamerîka (), li Amerîkaya Navîn ji Meksîk di nîvê Belîze, Guatemala, El Salvador, Hondûras, Nîkaragua û di warê bakurê Kosta Rîka heta sedsalên 15'emîn û 16'emîn berî dagirkeriya spanyolan li ber berî Kolombiyayê ji aliyê civakên li herêmê û çanda vala tên afirandin.

Gel

Çavkanî

Amerîka
Xwecihên Amerîkayê
Xwecih
Kolombiyayî

Kolombiyayî yan jî kolombiyan (), gelên Komara Kolombiyayê, welatekî etnîkî yên Amerîkaya Başûr in û kesên ku bi nasnameya çandî an neteweyî yên Kolombiyayê tê nasandin. Kolombiyayî bi piranî xiristiyan in û navhevketî yên ewropî, xwecihên Amerîkayê, Afrîka û Rojhilata Navîn in.

Kolombiyanê mestîzo 
49% ji xelkê Kolombiyayê mestîzo ne an jî têkel ên Ewropayê û kurtirîn bapîrên xwecihên Kolombiyayê ne.

Çavkanî 

Kolombiya
Xwecihên Kolombiyayê
Xwecih
Çemê Ron

Çemê Ron () çemekî ku di navbera Fransa û Swîsrê de dimîne ye. Dirêjiya wî 812 km ye. Ew ji qeşayiya Ron a li Swîsrê dest pê dike û bi gihîştina Deryaya Navîn jî dawî lê tê.

Debiya wî di saniyeyek de 1.700 m³ e. Ev nirx gava ku seylav (rabûyî) çê dibe digihîje 12.000 m³ê.

Çavkanî 

Çem
Medellín

Medellín (), bi fermî Şaredariya Medellínê (), duyemîn bajarê herî mezin a li Kolombiyayê ye û and paytexta departementa Antioquia ye. Ew li Geliyê Aburrá de cih digre, ku herêma navendî ya Çiyayên Andê ya li Amerîkaya Başûr e. Li gorî Kargêriya Departementê Neteweyî ya Statîstîk, bajar xwediyê şêniyek texmînkirin ji 2,44 milyon kes  in. Bi derdora wê de, ku tê de neh bajarên din jî, ji herêma bajarê mezin a Medellín li nêrîna bajêr duyemîn herî mezin li Kolombiyayê di warê nifûsê û aborî de, bi zêdetir 3,7 milyon kes in.

Çavkanî 

Kolombiya
Bajar
Erol Şaybak

Erol Şaybak ango Bawer Ronahî (z. 1987, Miks) wergêr û nivîskarekî kurd e.

Jînenîgarî 
Erol Şaybak di sala 1987an de li navçeya Miksê ya bajarê Wanê ji dayik bûye. Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Mêrdînê qedandiye. Nivîsên wî pêşî di malperên wek Kronik Muhalif û Koala Kültür de hatin weşandin. Kurteçîrokên wî di kovarên wekî Çirûsk, W, PênGAVê, Vejîn Fanzîn, Jehr û Mülemmayê de hatine weşandin. Yekemîn pirtûka xwe ya bi navê Şaneşîn bi bernavê xwe Bawer Ronahî da weşandin. Di sala 2011an de di Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi de xelata yekemeniyê wergirt.  Niha di gel karê wergêrî û dûblajê xwendina wî ya bilind li Zanîngeha Mêrdînê berdewam e.

Berhem 
 Şaneşîn, kurteçîrok, Weşanên Avesta, 2012 (Bi navê Bawer Ronahî)
 Xewndank, Weşanên Avesta, 2015

Xelatên wî 
 Xelata Yekemîniyê ya Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi, 2011

Çavkanî 

 Erol Şaybak li ser Kurdîlîtê

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîn - Erol Şaybak: Heke di edebiyata kurdî de paltoyek hebe û hinek nivîskar jê derketibin, ew paltoyê Occo Mahabad e.

Nivîskarên kurd
Kesên ji Miksê
Jidayikbûn 1987
Chiapas

Chiapas (), bi fermî Dewleta Azad û Serbixwe ya Chiapasê (), dewletekî ji 31 dewletên Meksîkê ye, ku bi Navçeya Federal, 32 hebûnên federal ên Meksîkê ve xemilandin. Ev di 122 şaredar û paytexta wê jî bajarê Tuxtla Gutiérrez tê dabeşkirin. Navendên din ên şêniyên girîng li Çîpasê wek Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán û Arriaga ne. Cih li Başûrrojavayê Meksîkê digre, ku ew ji başûrê dewletê ji aliyê dewletên Oaxaca li rojava, Veracruz li ser bakurrojava û Tabasco li ser bakur ve sînorkirin, û ji aliyê departementên Guatemalayê a li ser rojhilat û başûrrojhilatên Petén, Quiché, Huehuetenango û San Marcos in. Çîpas li ser peravên Okyanûsa Pasîfîk li başûr de cih digre.

Navê Çîpasê ya bi kurdî 
Navê Çîpasê ya rastî bi spanî Chiapas e. Ev nav bi kurdî wek Çîpas tê gotin. Ji ber ku, ev nav di helbestên stranên kurdî de gelek caran tê gotin. Herwiha ev navê bi kurdî di rojname û medayayên Kurdistanê de jî tê dubarekirin û vegotin.

Dîroka leşkerî 
Dema ku Meksîk ava bû, ew di bin dîktatoriya Porfirio Diaz birêvekirin. Li dijî vê dîktatoriyê ji aliyê Emiliano Zapata Şoreşa Meksîkê hatiye destpêkirin. Piştî şerê şoreşa Meksîkê bi dawî bû û Emiliano Zapata jiyana xwe ji dest da, Chiapas ketiye bin rêvebertiya partiya hatiye hilbijartin. Li hemberî vê rêvebertiyê, hêzên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst EZLN di sala 1994an de ji bo îdeolojiya Emiliano Zapata ji nû ve bidin jiyandinê, yekemîn êrîşa xwe li Chiapasê li dijî Artêşa Meksîkê pêk anî. Di vê salê de Chiapas hatiye dagirkirin. Di van salan de Gelên Chiapasê jî piştgirî dan çepgirên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst. Piştî erîşa çekdarî Rêvebertiya Meksîkê biryar dan ku Artêş bikevin Chiapasê, ku herêmê ji Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst rizgar bikin.

Çavkanî 

Meksîk
Bajar
Hêzên Çekdar ên Şoreşger ên Kolombiyayê

Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê - Artêşa Gel (, FARC–EP û FARC) tevgera gerîlayekî tev li Pevçûnên Çekdar ên Kolombiyayê ji sala 1964an de dewam dike ye. Ev hatiye zanîn ku karê cîhêreng ên taktîkên leşkerî ji bilî metodên deranîna zêdetir, tevî terorîzmê ye. FARC-EP di dema Şerê Sar de, wekî hêzeke Marksîst-Lenînîst a gundiyan avakirin, ku piştgiriyên xeta siyasî ya tevgera reforma çandinî û antî-emperyalîzm e. Operasyonên FARCê ji aliyê revandin û gerewê tê fînsanse kirin; kananê neqanûnî; xerac an bacdariya flêweyên cuda yên çalakiyên aborî; wek bacdarî, hilberîn û belavkirina dermanên neqanûnî. Neteweyên Yekbûyî texmîn kir ku 12% ji hemû kuştinên sivîl ên di pevçûnên Kolombiyayê ve ji aliyê gerîlayên FARC û ELNê lixwegirtî kirin, bi 80% lixwegirtî yên ji aliyê milîsên rastgir û 8% lixwegirtî yên ji aliyê hêzên ewlekariyê de mayî ne.

Çavkanî 

Kolombiya
Artêş
Rêxistin
Kovara Zanko

Kovara Zanko (slogan: Zanista Xwedê nayê firotin), kovarekê ku di mijarên zanist, teknolojî, otomotîv, înternet, bernamewarî û hwd. de di nav 2-3 mehan de carek der dikeve, ye. Hemû nivîs bi kurdî ne. Kovar bi du zaravayên kurdî wek kurmancî û zazakî derdikeve. Li aliyê din kovar li ser înternetê wek online e. Edîtoriya Kovarê bi kurmancî ji aliyê Cûneyt Ewrareş ve, bi zazakî jî ji aliyê Selepatî Nuwîskar ve tê kirin. Kovar heta niha 5 jimar derxistiye.

Jimarên wê 
 Zanko jimar 1 ()
 Zanko jimar 2 ()
 Zanko jimar 3 ()
 Zanko jimar 4 ( )
 Zanko jimar 5 ()

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://zaningeh.net/ 

Kovar
Kovarên kurdî
Kovarên zanistê
Zimanê aymara

Aymara (bilêvkirina kurdî: ) () yek axaftina zimanekî aymarayî ji aliyê gelê aymara ya li Andê ye.

Zarave 
Du zaraveyên serekê hene û her dû zarave ji aliyê SIL International (Ethnologue) ji hev û din bi wek zimanên serbixwe nepenî kirin:
Aymaraya navendî [ayr] : Bolîvya, Perû, Şîle, Arjentîn
Aymaraya başûrî [ayc] : Perû (Titikaka)

Gotinên Nimûne

Peyv û alfabe

Çavkanî 

Aymara
Bolîvya
Perû
Şîle
Arjentîn
Ziman