nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Delîlo

Delîlo cureyekî govenda kurdî li tevahiya Kurdistanê ye. Govend bi eslê xwe ji Bakurê Kurdistanê ye, bi taybetî li bajarên Çewlîg, Mûş, Erzîrom, Amed, Wan, Dêrsim, Qersê tê reqisandin.

Lîstikandin 
Govenda Delîlo asayî bi sê gavî lingan pêşve dibe, tevî gav avêtinê tiliyên di nav pêçiyan bi koziya 45 derece dimîne û herdû dest bilez tên reqisandin.

Govend
Qerepxar

Qerepxwar (),  gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Muxtarê gund Kenan Karakurt e. Di gund de mizgeftek, goristan, dibistan û du dikan hene.

Çavkanî 

Gundên Sarîqamîşê
Artêşa Rizgariya Neteweyî (Kolombiya)

Artêşa Rizgariya Neteweyî () rêxistina komekî çekdarên li Şerê Çekdariya Kolombiyayê ve didome, ku ji sala 1964an ve li Kolombiyayê de çalak e.

Çavkanî 

Avabûnên 1964an
Rêxistina leşkerî
Rêxistinên leşkerî yên Kolombiyayê
Sarah Gadon

Sarah Gadon lîstikvaneke kanadayî ya fîlm û rêzefîlman e.

Jiyan

Fîlmnîgarî

Girêdanên derve 
 Li Rotten Tomatoes'ê Sarah Gadon
 Li IMDB'ê Sarah Gadon

Çavkanî 

Jidayikbûn 1987
Mirovên zindî
Aktrîsên kanadayî
Mêşhingiva karker

Mêşhingivên karker di nav kewarê de mêşhingivên herî zêde û çalak in. Di be ku hejmara mêşên karker ên di kewarê de ji 7-8 hezaran zêdetir be. Mêşhingiva karker bi zayenda mê ye, lê hêkdanka wan ne çalak e, ango karker sêr (nezayok) in. Di kewarê de tenê şaheng hêk dike.

Kar û barên mêşhingiva karker 
Hingiv û şane çêdike.
Ji kulîlkan tozkulîlk û nektar(şîre) berhev dike.
Kurmikên mêşan xwedî dike.
Ji bo kurmikê wê bibe şaheng şîrmêş çêdike
Ji bo şaheng û kurmikan av dikişîne kewarê.
Paqijiya kewarê dike.
Derziya karker heye, ji bo  parastina xwe û kewarê bi kar tîne.
Dema kewar pir germ dibe,li ber derî ye kewarê  baskên xwe ba dide û kewarê hênik dike. 
Ji hekê 21 rojê de derdikeve.
Temenê wî navbera 40 û 60 roj e.

Mêşhingiv û pêvedan 

Mêşhingivên karker bi derzî û jehr in. Derziya pîroxan (mêşhingiva nêr) tune, şaheng jî ji kewarê dernakeve û derzîya wê jî kin e. Kengê ku li karker an jî li kewarê gef hate xwarin, êrîş dikin û pêve didin. Dema derzî çerm veda û ket hundirê laş, êdî dernakeve. Piştî vedandinê, mêşhingiv difire û diçe, lê derzî, kîsikê jehrê û hûr û rûviyên wê li paş wê dimîne. Ji ber ku kîsike jehrê hê jî jehrê diherikîne nav laş, divê zûtir bên derxistin. Mêşhingiva bê derzî û rûvî derketî, di demeke nêz de dimire. Loma gava gefên giran  lê nebe êrîşê tu kesî nakin. Jehra mêşan ji bo hîn kesan dibe sedema alerjî ya giran. Lê bi piraniya însanan, tu pirsgirêkên girîng dernakeve û cihê vedayî 2-3 rojan werimî dimîne û birînek piçûçik çê dibe.

Çavkanî 

https://drive.google.com/open?id=0Bzsfm3UK07LzUlM3djBaSHNHbDQ

Mêşhingiv
Mêşvanî
Entomolojî
Hîmenopterolojî
Apiyolojî
Alternatîva ji bo Almanyayê

Alternatîva ji bo Almanyayê () an jî bi kurte AfD partiya siyasî ya Almanyayê bi helwesta îdeolojiya rastgirên gelperweriyê û gumankeriya ser Ewropayê ye.

Çavkanî 

Avabûnên 2013an
Partiyên siyasî yên Almanyayê
Gumankeriya ser Ewropayê

Gumankeriya ser Ewropayê dîtina siyasî yan rexne yên li wan kesên ku li dijî Yekîtiya Ewropayê ne. Bingehîna çavkaniyê ramankirina ji bo lawazkirina dewletên netewî ji bo entegrasyona ewropî ye û  ji bo hêdîkirima entegrasyonê ye an jî bi şûna daxwazên ji bo berevajî bidin sekinandin.
Şaheng

Şaheng (mak, make) serkirdeya kewarê ye. Bikaranîna feremonan, rêvebirin û parastina kewarê pêk tîne. Di koloniya mêşhingivan de, tenê yek şahengek heye. Şaheng dibe ku rojê bi 1000-2000an hêk bike. Ji hêkên dolgirtî (bergirtî) yên şahengê, mêşhingivên mê, ji hêkên bêbergirtî yên wê jî mêşhingivên nêr çê dibe. Derziya wê heye, lê ji ber ku laşê we pir gir û qelew e, derziya wê kin e û nikare bi kesî pê vede. Şaheng ji hêkê 16 rojan de derdikeve. Şaheng û karker ji aliye genetîkê de wekî hev in, lê dema ji hêk derdikeve û dibe kurmik, kurmika wê bibe şaheng, 5 roj bi şîrmêş tê xwedîkirin. Şîrmêş ji aliyê karkeran ve te çêkirin. Karker çavika ku wê şaheng te da têbigihîje, ji çavikên din ên şaneyê mezintir çêdikin. Temenê şaheng navbera 3 û 5 salan e.

Galerî

Girêdanên derve 
 Zanyariyên hê pirtir, li ser mêşhingivan

Çavkanî 

http://www.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/h/honeybee/

https://www.wired.com/2015/09/royal-jelly-isnt-makes-queen-bee-queen-bee/

Mêş û mûr
Hingiv
Mêşvanî
Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem

Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem an jî bi kurtasî Hevpeymanî, di Şerê Cîhanî yê Duyem de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetan cih digirtin, wekî Sisiyê Mezin jî dihatin binavkirin.

Welatên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin:

Şerê cîhanî yê duyem
Asharq Al-Awsat

Asharq al-Awsat (bi erebî: الشرق الأوسط‎‎, Eş-Şerq el-Awset, bi wateya "Rojhilata Navîn") rojnameyeke erebî ye û weşanên navneteweyî dike. Navenda wê London e. Bi dûçûna New York Times, ev rojname ji aliyê malbata Kraliyetê ya Suud ve tê piştgirîkirin.

Çapemenî
Rojnameyên erebî
Deklerasyona yekalî ya serxwebûnê

Deklerasyona yekalî ya serxwebûnê, yan jî danezana yekalî ya serxwebûnê (bi îngilîzî: Unilateral declaration of independence) pêvajoyeke ku çawa dewletek nû ji aliyê nîvnetewek de tê avakirin. Di vê metoda serxwebûnê de ti peyman di gel dewleta deshilatdar re nayê kirin û bi yekalî avakirina dewletê tê avakirin. Ev têgîn yekem car di Deklerasyona Serxwebûnê ya Rodezyayê de di sala 1965ê de hate bikaranîn ku ti peyman di gel Keyaniya Yekbûyî nehate destnîşankirin.

Çavkanî 

Serxwebûnxwazî
Otto Warmbier

Otto Frederick Warmbier (z.  – m. ) xwendekarek zanîngehekî amerîkan bû, dema ku di sala 2016an de xweş bûye serdana li Korêya Bakur kiriye, piştî ku li dijî otobûsê veguhestina propagandaya xwe ya otêlê ew 15 salan ji ber cezaya zehf hate girtin.

Du mehan piştî zindanê, Warmbier ji ber sedemek nenasî birîndariya neurolojîk bû. Karbidestên Korêya Bakur got ku di encama botulîzmê Warmbier şewitek xewek bû û tevî bijîşkên Amerîkanê tu belaşîzmê tunebû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hewldanên dîplomatîk ên serbestberdana Warmbier di sala 2017an de girtin, piştî Warmbier 18 meh hatibû girtin. Warmbier di 13ê îlonê de li Ohio di Navenda Tenduristiyê ya Zanîngeha Cincinnati de ji bo çavdêriya nirxandinê gihişt.

Warmbier di 19ê hezîranê 2017an de piştî şeş roj berê vegeriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mir. Hin berpirsyarên Amerîkayê ji bo mirina Warmbier Korêya Bakur sûcdar kirin. Ew yek ji 16 hemwelatiyên Amerîkayê li Korêya Bakur hatibûn binçavkirin bûn, ku her sê kesên hê di binçavkirinê de ne.

Jiyana demborî 
Otto Warmbier di 12ê Kanûnê 1994an de, ji sê zarokên Fred & Cindy li Cincinnati, Ohio ji dayik bû. Bavê wî Fred Warmbier, karsaziya xwe ya xwedanê di şîrketekî paqijî ya di sala 2015an de di Forbes hate dîtin xurt kirin. Diya wî ji cihûyan e. Birayê Otto Austin e û xwişka Otto jî Greta ye.

Kalikê diya wî Charles Garber bû, dermankêşek li Cincinnati bû. Otto ji sala 2010an heta sala 2013an de li şirketekî xebitî.

Warmbier di Dibistana Bilind a Wyoming di 2013an de wekî çîna silavnameyê xwendekarek duyemîn bilindtirîn xwendekarê salê bû. Ew gelemperî û bihura xirab bêdeng bû, ku li ser tîma yaneya fûtbolê ve dilîst. Hevserokê wî got ku ew lîstikvanek xwerû û rêberê xwezayî bû.

Serdana Korêya Bakur 
Fred Warmbier got ku kurê wî Otto di sala 2015an de li Çînê bû, dema ku ew şîrketekî li Koreya Bakur dît. Ew li gorî bavê xwe biryar da ku ew here ji ber ku ew netirs bû. Warmbier got ku serdana operatorê bi dirûşmên ciwanên wekî dirûşmên bangî xwestin, "Ev serdana dê û bavê ye ku naxwazin te bigirin!" Fred Warmbier got ku operasyona turîzmê ya Çînê, Tûrên Ciwan Pioneer ji bo hemwelatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di ewlehiyê de ragihand.

Çavkanî
Komkujiya Srebrenîtsayê 1995

Komkujiya Srebrenîtsayê  (), Komkujiyekî di tîrmeha 1995an de bi piranî 8,000 kuştî li hember misilmanên bosnak ên mêr û xort, ku li bajaroka Srebrenîtsa ya di dema Şerê Bosnî de pêk hat.

Kuştin ji aliyê yekîneyên yekbûyî yên Sirbê ya Artêşa Komara Sirbîstanê (VRS) di bin fermandariya giştî Ratko Mladić ve hatin kuştin. Yekîneyên paramîlîter ên Dûpişk ya Sirbîstanê, ku beşek ji wezareta hundurê di sala 1991an de bû, tevlî komkujiyê beşdar bûn. Di nîsana 1993an de Neteweyên Yekbûyî (NY) ragihand ku deverên Srebrenîtsa li Geliyê Drinayê ya bakurê Bosniya hate dorpêçkirin û di bin parastina Herêmên Ewlehî yên Neteweyên Yekbûyî de ye.

Çavkanî 

Komkujî
Bosniya û Herzegovîna
Pîlot

Pîlot, balafirvan an jî firrvan, navê giştî yê van kesan e ku amyarên esmanî yên wekî balafir difirînin û kontrol dikin. Di heman katî de cureyekî pîşeyê ye.

Çavkanî

Pîşe
Patagonya

Patagonya () herêmêke li Amerîkaya Başûr e, li gorî Arjentîna û Şîleyê parvekirî ye. Li herêma başûrê çiyayên Andes û herwiha çemê pampasê û çiyayên rojhilatê li başûrê rojavayê Andesê ye. Patagonya xwedî du deravan e: rojavayê deryaya Okyanûsa Pasîfîkê û li hember rojhilatê Okyanûsa Atlantîkê ye. 

Deryaya Çemê Colorado û Barrancas, ku ji Andesê heta Atlantîkê diçin, bi gelemperî sînorê bakurê Argagonî ya Patagonya têne têtekirin.

Çavkanî
Fuzeya balîstîk a navparzemînî

Fuzeya Balîstîk a Navparzemînî kurte FBN () mûşekek balîtalîstek bi rêjeya herî kêm 5,500 kîlometre ye , ku bi taybetî ji bo peymana çekên atomî yên vekirî hatiye damezirandin (şewitandina yekîneyên tironîk an jî bêhtir belav kirin). Bi vî awayî, çekên kevneşopî, kîmyewî û çekên biyolojî jî dikarin bi bandorên cuda cuda were belav kirin, lê qet carî li FBN'ê nehatine avêtin. Pêşniyarên pirjimarên gelek bi destûra wesayîtên rêberî (MIRV) piştgirî dikin, da ku meriv tenê mîlîtalek li ser gelek mirinan digerin, ku her kes dikare êrîşekî cuda bikin. 

Destûra FBN'ê heqîqetek sînor bûye, ku ji bo bikaranîna wan tenê li hemberî armancên herî mezin, wek bajaran hate çêkirin. Ew bijarek bijarte dê "ewle" ye, wekî ku hêza binçavkirinê ya nêzîkî malê bimînin ku ew ê dijwariya dijmin bikin. Li hemberî armancên leşkerî (hinek zehfên hişk) jî êrîşî hêrişek bombervanek bêhtir rastîn xwestin. Duyemîn û sêyemîn sêwirên (wekî LGM-118 Peacekeeper) bi rasta xweşfireh çê dibe ku armanc hebe hedelek êrişên herî biçûk hê bikarin bi serkeftî êrîşî bikin. 

FBN'ê ji hêla mestir û gavbûna ji mûşeyên balîtalîstîkên din ên cuda têne çêkirin: Mûşekên Balyozîstîk ên Navendî (MBêN), Mîlîtalayên Navîn ên Navendî (MNN), Mîlîtalayên Biçûk ên Navendî (MBN) û Mûşekên Balîstîk ên Taktîkî (MBT). 

Mûşekên Balîstîk ên Kurt û Navîn bi awayekî kolektîf wek Mûşekên Balîstîk ên Şano jî tê zanîn.

FBN'ê diyarkirî

Çavkanî
Payeyên leşkeriyê

Payeya leşkerî, pileya leşkerî, ritbeya leşkerî, stêrkên li ser sermilkên serbazan yên ku asta wan di hiyarşiya leşkerî de diyar dikin.

Çavkanî 

Sinifên leşkerî
Şorê

Şorê  an Şora Rojhilat (), gundekî Rojavaya Kurdistanê ye girêdayî nahiyeya Dirbêsiyê ya girêdayî Hesekê  ye.

Gelhenasî

Girêdanên derve 

Gundên Dirbêsiyê (Hesîçe)
Sînkî

Eşîre Sînkan an Sînka, eşîreke  mezin e, niha serokatiya wê birêz Necat Nasıroğlu dike, ji kontara çiyayê qêre, ji aliyê Bişêriyê û hetanî beşekî mezin ji deşta Bişêriyê herêma wan e. Niha beşek mezin ji wan li devera Mêrdînê bi cîh bûne û heta Rojavayê Kurdistanê berbelav bûne, artêşa Tirk gelek êrîş birine ser wan. Herwiha dîsa gelek jî koçberkirine û çûne bajerên mezin Tirkiyeyê; Edene, Stenbol, Mersîn û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.

Çavkanî 

Konê Reş, ji nivîsên wî hatiye wergirtin,Dîroka Sînka te de heye. 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Êzîdî
Brett McGurk

Brett McGurk,  de jidayik bûye. Parêzer û diplomateke ku di dema George W. Bush, Barack Obama de jî erkên giran dikirin.  de ji aliyê Obama ve ew bû nûnerê taybet yê şerê daişê. 2016ê de yekem car çû Rojavaya Kurdistanê û di dema wî da alikariya leşkerî ji bo YPG û Pêşmerge hate kirin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên amerîkî
Jidayikbûn 1973
Mirovên zindî
Subhî Berekat

Subhî Beg Berekat El-Xalidî yan Subhî Berekat (, ; 1889, Entakya – 1939, Tirkiye) siyasetemdarekî sûrî ji Entakyayê  bû, ku li malbateke esil-tirk ji dayik bûbû. Di dema mandaya Fransayê li Sûriyeyê de bû serokê Federasyona Sûriyeyê (28 hezîran 1922 – 31 kanûna pêşîn 1924) û serokê dewleta Sûriyeyê (1 kanûna paşîn 1925 – 21 kanûna pêşîn 1925).

Yek ji sedemên ku Fransayê piştgiriya namzetitiya wî ya serokatiya bo Federasyona Sûriyeyê kir, ew bû ku bi eslê xwe ne ji Şamê bû û ne jî erebiya wî gelekî baş bû(zimanê wî yê dayikê tirkî bû) lewra wiha diyar dibû ku dê nebe gefeke nasyonalîst li ser Fransayê.

Di destpêkê de hevkarê Îbrahîm Henanoyî bû di şoreşa wî de. Roleke giring di yekkirina dewletên Heleb û Şamê da lîst.  û di sala 1925an de dest ji serokatiya Sûriyeyê berda daku helwesta Fransayê li dijî çarenûsa dewleta [Dewleta Çiyayên Elewiyan elewî] û durzî protesto bikin, ji ber Fransayê qebûl nekiribû tev li dewleta Sûriyeyê ya nû-damezirandî bike ji ber dibe bibe gef li ser dewleta Libnanê ya nû-damezirandî.

Jiyana Şexsî 
Berekat bi Xalîdeyê re zewicîbû; Qîza wan Suheyla Meqbûle bi siyaetmedarê tirk Refik Koraltan re û Zehra jî bi Siyasetmedarê tirk Vahit Melih Halefogluyî re zewicî.

Wekî din 
 Mandaya Fransayê li Sûriyeyê

Referens 

Jidayikbûn 1889
Mirin 1939
Çolê Erebistanê

Çolê Erebistanê an jî Çolê Rojhilatê (, ) beşekî çalakiyên çolên li Saharayê ya li rojhilatê Çemê Nîlê ye, ku di navbera Deryaya Sorê de ye. Ev ji bakurê Misrê û li başûrê Erîtreayê lihevnekirine û jî birîtî ye parçeyên Sûdan û Etiyopyayê pêk tê.
Neteweyên ûralî

Gelên ûralî gelên ku zimanên ûralî dipeyivin re tê gotin.

Bisinifkirin 

Gelên Fînno-Ugrîk
Gelên fînî
Fînên Baltikê (Vana ne têkildarên gelên baltikê ne.)
Lîwon
Est
Voros
Setos
Wot
Îzhor
Weps
Karel
Lud
Olonetsians
Tver Karelians
Fîn
Fînên Îngriya
Tornedalian Finns
Kven
Forest Finns
Lapon
Skolt Sami
Inari Sami
Volga Finns
Marî
Mordvins
Moksha
Erzya
Permians
Komi
Udmurt
Gelên ûgrîk
Hûngar
Sekel
Csángó
Xantî
Mansî
Gelên samoyedîk
Nenets
Enets
Nganasan
Selkup

|}

Çavkanî 

Nijada spî
Grindr

Grindr sepanek dostaniya mobîl e, ku destûra mêrên gey û bîseksuel bi mêrên din ên li hawîrdorê xwe re têkilî bikin dide. Di 192 welatan de (ji 2014) bi zêdebûna pênc mîlyon bikarhênerên mehane ve Grindr ji bo gey û bîseksuelê damezrandina dîrokê ya herî mezin e. Ev sepan ji bo daxistina pergala xebitandinê ya iOS, Android û Blackberry heye. Ev sepan belaş e, lê guhertoyeke biperetî destûreke erkên bêhtir dide.

Hevzayendîtî
Screenshot

Screenshot ("skrînşot") an jî kurteşop () ber kişandina dîmenê ye, ku li ser çavdêriya televizyonê an xuyandina derveyî vîzyona dîtir e. Ew ji hêla pergala xebitandinê an nivîsbaran ve li ser cîhazê wek bi wêne tê afirandin û ber kişandin. Gelek caran li ser telefonê jî kurteşopek dîmenê ber dikişîne û dike wek wêne.

Çavkanî 

Wêne
Kurd Idol

Kurd Idol  ( bilêvkirina kurdî :Kurd Aydil ) (), pêşbirkeke deng û stranê ye, weşan di kanala Kurdsatê pêşkêş dibe û li Başûrê Kurdistanê li Silêmanîyê birêve diçe, versiyona kurdî ya bernameya cîhanî Pop Idolê ye, ku ew ji aliyê Simon Feller de hate avakirin û pêşvebirin ji aliyê pargîdaniyek brîtanî Freemantle e û ev bername di dîroka muzîka kurdî û weşana kurdî de ya herî mezin e. Jûriyên Kurd Idolê Bîjen Kamkar, Ednan Kerîm, Nizamettin Ariç û Kanî ne. Berhemhênerê programê Çekdar ERKIRAN e.

Beşdarên sezona pêşîn
Ji 2000 kesan 172 beşdar hatin bijartin ji bo heftiyên Silêmanî, bes ji bo fînalê tenê 17 kes hatin bijartin.

Encamên sezona pêşîn

Girêdanên derve 
 

Bername
Rojnameyên kurdî
Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kurte ADYA ( berpirsên herî mezin a Hêzên Çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û operasyonên Artêşa leşkerî ye. Ew yek ji heft Karmendên Yekbûyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û wekî Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav destûra Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de wek 2 Gotar, 2 Liq, 1 Şert û Qanûna Dewletên Yekbûyî, 10 Sernav, Binesernav B, Beş 301, Liq 3001 tê navnîş kirin. Wekî ku herî kevn û herî mezin (li pêşiya fermî) Şaxa leşkeriya Artêşa Amerîkî ya nûjen wê di rola Artêşa Navneteweyî de, ku di (14ê hezîranê 1775an) de ji şerê li dijî Şerê Şoreşgerê Amerîkî (1775–1783)— beriya Amerîkayê wek welatek sazkirin hatiye çêkirin. Piştî Şerê Şoreşa Kongreya Konfederasyonê di 3ê tîrmehê 1784an de ji aliyê Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ava kirin, ku ji bo veguherandina Artêşa Navneteweyî diberdaxistin. Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwe ji Artêşa Navneteweyî ve dîtin, û di destpêka 1775an de hêza saziya çekdarî ya damezirandinê ya xwe damezrandin.

Çavkanî 

Artêş
Şerê fîlîpînî–amerîkî

Şerê fîlîpînî–amerîkî (, , ) pevçûnên çekdariya di navbera Komara Filîpînê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di 4ê sibat 1899an heta 2ê tîrmeha 1902an ve pêkhat. Şerê têkoşînê ji bo serxwebûnê bû, ku di sala 1896an de bi Şoreşa Filîpînê dest pê kir. Pevçûn gava ku Komara Filîpînê yekem li hemberî şertên Peymana Parîsê, ku binavê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Spanyayê ve hatibû derxistin, şerê spanî-amerîkî derket.

Pevçûnên di navbera hêzên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Filîpînê bi xeter li ser 4ê sibat 1899an de, li ku tê zanîn ji ber ku Şerê Duyem yê Manila bû. Di 2ê hezîran 1899an de, Komara Filîpînê yekem fermî li dijî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ragihand. Şerê bi fermî di 2ê tîrmehê 1902an de bi serkeftina ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye qedexekirin. Lêbelê, komên hin filîpînan-rêberên ku ji aliyê Katipûnan ve têne rêberkirin, gelek salan ji bo hêzên artêşa Amerîkî şer kirin. Di nav wan de rêberên Giştî Macario Sakay, endamê Katipunan yê ku serokkomariya "Komara Tagalogê" ve hat avakirin, di sala 1902an de piştî girtina serokwezîrê Emilio Aguinaldo pêk hat. Gelek komên li herêmên dûr û giravên dijwar berdewam kirin, ku tevlî Gelê Moro û Pulahanan heta di dawiya 15ê hezîran 1913an de Şerê Bûd Bagsak têkçûn.

Çavkanî 

Şer
Tiliya nîşandanê

Tiliya nîşandanê, ew bi her zimanî navê wê tiliya nîşandanê ye, sedem ew e ku zêde mirov bi vê tilîkê tiştan nîşand dide, zêde bo nîşandanê tevdigere. Mirov pênc tilî di her destekî wî de hene.

Navên pênc tiliyên destê mirov ev in:

Erk 
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, hest pê kirin, nîşandan di zimanê lalan û gelek erkên din.

Tilî bi rêya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tilî
Anatomiya mirov
Sîstema livînê
Sîstema sehkirinê
António Guterres

Bi navê xwe yê dirêjî António Manuel de Oliveira Guterres di sala 30ê nîsana 1949ê jidayik bûye û siyasetmedarekê ji Portekîzê ye. 1ê çileya 2017ê bû sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres piştî xelasbûna erka Ban Ki Moon bû 9emîn sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres dilsozê penabera ye û gelek xebat jî di derbarê penaberan de kiriyê li cihên şer çêbûyî. Her wisa berî vî erka xwe jî ew Komîserê Giştî yê Penaberan bû di Neteweyên yekbûyî de. 
António Guterres 30ê adara 2017an bi fermî seredana Başûrê Kurdistanê kir û li gel Mesud Barzanî hevdîtin kirin. Bi dûçûna serokayetiya Başûrê Kurdistanê ev hevdîtin li ser rewşa şerê Îraqê û penaberan bû. Hêjayî gotinê ye ku Başûrê Kurdistanê di 7ê hezîrana 2017an de biryara giştpirsiya serxwebûnê bi fermî da zanîn .

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1949
Siyaset
Tevgera Goran

Goran, Gorran (), partiyeke siyasî ye ku di sala 2009ê de li Başûrê Kurdistanê peyda bûye.

Goran bi kurmancî guherîne. Serokê yekem Newşîrwan Mistefa bû. Newşîrwan Mistefa û gelek endamên vê partiyê ji YNKê veqetiyan û dijî PDKê û YNKê derketin. Di hilbijartinên 2009ê de 25 kursî di parlamena Başûrê Kurdistanê de bidest xistin. Di hilbijartinên 2013ê de jî bûn xwedanê 24 kursiyan û her wisa di parlamenê de bûn duyem partiya herî mezin. 

Serokê pêşîn ê vê partiyê Newşirvan Mistefa di 19ê gulana 2017ê de wefat kir. Piştî wefata Newşîrwan Mistefa di 25ê tîrmeha 2017ê de hilbijartin ji bo serokayetiya Goranê hate kirin. Di hilbijartinê de Omer Seyîd Elî wek serokê nû yê Goranê hate hilbijartin.

Serokên Tevgera Goranê 
 Newşîrwan Mistefa (2009-2017)
 Omer Seyîd Elî (2017-...)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Goranê
 Malpera KNNCê 

Partî (Başûrê Kurdistanê)
Selahedîn Behadîn

Selahedîn Behadîn li sala 1950ê de li Helebçeyê hatiye dinyaye. Xwendina seretayî li Silêmanî qedandîye. Babê wî Mela Mihemed e ku zanyarekê herêmê bû ku perwerda xwe bi giştî ji wî werdigirt. Mela Mihemed her wisa nêzîkî tevgera Bratiya Mislimanan bû. Selahedîn Behadîn jî li sala 1982ê da çalakî li gel Bratiya Mislimanan kir. Di 6ê sibata 1994ê de li gel hevalên xwe Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê ava kir. Di kongreya yekemîn ya di vê partiyê de wek emîndarê giştî hate hilbijartin.

Çavkanî 

Başûrê Kurdistanê
Çiyayê Perestgehê

Çiyayê Perestgehê (, Har HaBáyit, "Çiyayê malê [ya Xwedê, di Perestgehê de]"), Ji aliyê Misilmanan re wek Harem-î Şerîf tê zanîn (, al-Ḥaram al-Šarīf, "Perestgeha esîl", an , al-Ḥaram al-Qudsī al-Šarīf, "Perestgeha eslî ya Orşelîmê"), çiyayê li ser Orşelîma kevn e, ku li cîhanê yek ji navnîşên dînî yên girîng e. Ew bi hezar salan ji aliyê kesên Cihû, Xiristiyan û Misilmanan ve hate pîroz kirin. Di vê malperê de sê serdestên avahiyên sereke yên ji destpêka Heyama Emewiyan heye: Mescîda Eqsa, Qubeya Zinarê, Qubeya Xelekê û herwisa jî çar mînare hene. Herodiyan dîwar û dergehên nû yên paşîn diavêjin Bîzansiyan û demên îslamî yên di nav hestiyên Çiyayê de mane. Niha mirov dikare bi riya gihîştin yanzdeh dergeh, deh mîsogerkirî ye ji bo misilmanan û yek ji bo kesên ne-misilman in, di nav deverên cerdevan ên [[polîsên Îsraîlê] di her deverê de hatine parastin.

Li gor Încîlê, Cihûyan Perestgehên li ser Çiyayê Perestgehê rawestandin.
Li gor kevneşopiya Cihûyan û Nivîsara Cihûyan,  perestgeha yekemîn Keya Pêxemberê Dawid li Qudaxa 957 BZ çêkirin û di 586 BZ de li [Babîl]]ê hatiye winda kirin. Di duyemîn perestgeha di bin sîwanê Zerûbabîlê ya di 516 BZ de hatibû avakirin û ji aliyê Împaratoriya Romê ya li 70 CE rûxandin. Kevneşopiya cihûyan dipeyivîn, ku ew Perestgeh û sernavê dawîn wê ava kirin. Cihê di Cihûstanê de cihan eşkere ye û ew e cihûyên li ser dua bikin. Ji ber ku pîrozbahiya xwe ya tundî, gelek Cihûyan dê di çiyayê xwe de ne, da ku ji derveyî herêman ketin cihê li Pîrozweriya Pîroz û rawestandin, ji ber ku hiqûqê Rabînîkal hinek perçeya pêşengiya devê li ser vê malperê ye.

Çavkanî
Sêyaneya Pîroz

Sêyaneya pîroz an jî teslîs di ayîna mesîhîtiyê de baweriya ku Xwedê ji sê kesên ji hev cuda ye: Bav, Kur û Giyanê Pîroz. Her sê kes ji yek cuda ne, lê yek sirişt heye.

Peyv 
Di serdemên kevin de ji bo peyva "Trinity" anko Sêyaneya Pîroz peyva "Salos", bi siriyanî: Thaluth, dihat bikaranîn an jî "Teslîs", bi siriyanî: tethleeth. Herdu peyv ji zimanê erebî an jî tirikî an jî farisî dihên, bi zimanê kurdî ti peyvên wisa nebûn li şûna wan herdu peyvan bên bikaranîn, lê di çaxê niha de komeka peyvan an jî biwêjan hene ku hatîne hewl dan ji wan "Sêyaneya Pîroz". Serrerayî hindê gelekên din jî hene ew jî: 
 Sêkoçika Mesîhî
 Sêyitiya Êkgirtî 
 Sêyitiya Hevgirtî
 Yekîtiya Sêtik
Bi zimanê Siriyanî jî dibêjin:
 “Tleethayootha” /tlI:Ɵæju:Ɵæ/ “ܬܠܝܼܬܼܵܝܘܼܬܼܵܐ”.

Giringiya helbijartina peyveka bi seruber 
Helbijartina peyvê babetekê here giring e bo Mesîhiyan. 'Al-Thaluth' peyvek e ku di Qur'anê de hatiye bikaranîn (S 4:171), lê di kurdiyê de pêkola çêkirina peyvekê ye ku derbirîna her duyan bike sêyanî û herwisa yekêtiya Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xirîstiyanî
Xwedankirina mirîşkan

Mirîşka nav bajarrî an ji ya nav baxçeyî ew mirîşke ya ku li wê dera mirov lê dijîn, tê bixwedan kirin.  
Egerên serekî yên bixwedankirina mirîşan vedigere bo xwarin û dahatê ku bi firotina hêk û goştî bi dest ve tê. 
Xwedankirina mirîşkan li bajarran vedigere bo bizava kiştokalê li bajarran, herwisa li dû NSAIS û pisporên xwedankirina heywanê nav baxçan, gelek mifa yêt heyin ji bo xwedankirina mirîşkan di baxçê malekê de.
Retîkûlûma endoplazmî

Retîkûlûma endoplazmî (RE) toreke labîrentî û kîsikî ye. Di zimanê latînî de wateya retîkûlûm "tora piçûk" e.

Wateya endoplazmî jî "di nav sîtoplazmayê" e. Retîkûlûma endoplazmî (RE) torek labîrentî û kîsikî ye. Ji cot parzûnên navikê, ji ya derve dest pê dike ber bi parzûna xaneyê di nav sîtoplazmayê de cih digire. RE bi şileya herikbar tijî ye. Li gor dirf (teşe) û erkê wî, du beşên endoplazmiya retîkûlûm heye. Beşa ko rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronê de zivir dixuye, loma ev beş wekî Retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê navkirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ko rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî Retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du aliyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê yê, lê erkê van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çê dike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkûlûma endoplazmî ye, lê navê wî Retîkûlûma Sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema Kalsîyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezeba sor, ji bo ko ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike. Ji ber ko li ser retîkûlûma endoplazmiya zivir de rîbozom hene, retîkûlûma endoplazmiya zivir di çêkirin, guhertin û veguhastina proteînan de erk digire ser xwe. Di çêkirina parzûna xane û parzûna endamokan jî  retîkûlûma endoplazmiya zivir cih digire. Her çiqas proteîn di nav rîbozoman de tên çêkirin jî, a rast ev proteînên çalak nîn in, tenê zencîra asîdên amînî (a.a) ne. Gava zencîra asîda amînî ji plazmayê dikeve nav retîkûlûma endoplazmiya zivirê, hinek cureyên proteînan li vir diguhere û çalak dibe. Hîn ji proteînên di nav retîkûlûma endoplazmiya zivirê, de di nav kîsikên hilgir ve ber bi heybera Golgî ve tê şandin. Hinek ji proteînên nav retîkûlûma endoplazmiya zivir rasterast bi egzosîtozê ji xaneyê tên avêtin Ji xeynî  xiroka sor, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) xwediyê retîkûlûma endoplazmî ne. Retîkûlûma endoplazmî bi rîbozom, bi heybera Golgî, bi navik û RNA têkildar e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Endoplasmic reticulum

Biyolojî
Parzûna plazmayê

Navê parzûna xaneyê hin caran wekî parzûna plazmayê jî tê bi nav kirin. Hemû xane bi parzûna plazmayê dorpêçî ne. Parzûna plazmaye pir tenik e. Bi qasê 7-10 nanometre ye.Şiklê parzûna xaneyê bi Modela Mozaîk a Herikbar tê bi nav kirin. Li gor vî modelê, parzûn ji du tebeqeyên fosfolîpîdan pêk tê. Di nav fosfolîpîdan da hin cureyên proteînan heye li aliyê derve yê xaneyê jî molekulên karbohîdrad bi proteînan, an jî bi fosfolîpîdan girêdayî ye. Ango parzûn bi binyatî ji sê cure molekulan çê bû ye. Ji xeynî van molekulan, parzûna plazmayê ya xaneyên ajalan molekula kolêsterolê jî li xwe digire.

Girêdanên derve 
 

Biyolojî
.ec

.ec navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ekuador ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.kr

.kr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Koreya Başûr ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ie

.ie navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îrlenda ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.gn

.gn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Gînê ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ge

.ge navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Gurcistan ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ke

.ke navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kenya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.jo

.jo navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Urdun ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.iq

.iq navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îraq ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.eg

.eg navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Misir ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.hu

.hu navê navperê asta bilind e ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mecaristan ye. (ccTLD)

Koda înternetê
Mecaristan
.mn

.mn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mongolya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.mk

.mk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Makedonya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.gh

.gh navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ghana ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.om

.om navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Oman ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ne

.ne navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nîjer ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.td

.cd navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çad ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ml

.ml navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mali ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.my

.my navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Malayziya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.tn

.tn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Tûnis ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.ly

.ly navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Lîbya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.th

.th navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Taylenda ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.sa

.sa navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Erebistana Siyûdî ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.sd

.sd navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Sûdan ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.si

.si navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Slovenya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.la

.la navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Laos ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.sn

.sn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Senegal ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.lk

.lk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Srî Lanka ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.tz

.tz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Tanzanya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.lb

.lu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Lûksembûrg ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.sg

.sg navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Sîngapûr ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.mm

.mm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Myanmar ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.kh

.kh navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kamboçya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.gt

.gt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Guatemala ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.fj

.fi navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fîjî ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.gm

.gm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Gambiya ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.tw

.tw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Taywan ye. (ccTLD)

Koda înternetê
.mv

.mv navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Maldîv ye. (ccTLD)

Koda înternetê
Heybera Golgî

Ev endamok bi navên wekî Heybera Golgî, dezgeha  Golgî an jî Golgî tê navkirin. 

Heybera Golgî di sala 1897an de ji aliyê zanyarên Îtalî Camillo Golgi ve hate vedîtin. Endamoka Golgî ji loda kîsên pehnikî (sîsterna) pêk tê. Di nav sîtoplazmaya xaneyên eukaryotiyan (xaneya navikrasteqîn) de ne yek, lê bi dehan lod ên Golgî hene. Kîsikên ji Retîkûlûma endoplazmî(RE) diqetin, bi kîsên pehnikî yên heybera Golgî ve dizeliqin. Ev bêşa Golgî ku kîsikên ji RE digire nav xwe, wekî rûxara (rûyê) cîs (Golgî ya cîs) tê bi nav kirin. Ji beşek heybera Golgî jî hin kîsan, kîsikên hûrik bûtik didin. Ev beşa Golgî wekî rûxara trans (Golgî ya trans) nav dibe. Golgî navenda çêkirina karbohîdradan e. Di nav xaneyê de veguhastina çewrî(lîpîd), karbohîdrad  û proteîn karê retîkûlûma endoplazmî û Golgî ye. Di nav kîsên pehnikî (sîsterne) de hin enzîm hene bi alîkariya van enzîman guherandin(modîfî) û nûrexistinkirina molekulên wek çewrî, karbohîdrat û proteînan pêk tê. Di nav xaneyê de corbicor makromolekul çê dibin, evan molekulan di nav heybera Golgî de tên embarkirin. Golgî molekulên komkomî bûyî berhêlî dike ko, biçin cihê pêdivî pê van heye. Lîzozom jî ji heybera Golgî çê dibe. Bûtikên ji Golgî diqetin an dibin lîzozom an jî xwe bi parzûna xaneyê ve dizeliqinin û şileya hundirê xwe bi egzosîtozê davêjên derveyî xaneyê. Dîwarê xaneyên riwekan ji aliyê Golgî ve tê çêkirin. Her wisa ,Golgî û retîkûlûma endoplazmî bi hev re, veherandin û çêkirina parzûnên endamok û xaneyê pêk tînin. Hejmara  Golgî di xaneyên derdanî de hê pirtir e.

Girêdanên derve 

 Golgi-apparatus 

Biyolojî
Endamok
.hr

.hr - navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kroatya ye. (CcTLD)

Koda înternetê
Pîrmam

Pîrmam, bajarokeke girêdayî Hewlêr e. Ji bo ku avahiyên Serokayetiya Kurdistanê li vir e, xwedî cihekê girîng e.

Çavkanî 

Navenda Hewlêrê
Gedeyê Şîrîn (pirtûk)

Pirtûka Gedeyê Ṣîrîn romana Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2015 di heyva tebaxê de ji aliyê weṣanên Aram ve hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Tirkiyeyê ve di sala 2016an de hate qedexekirin. 

Pirtûk di naveroka xwe de jiyana lehengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û herwiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.

Pirtûkên kurdî
Binefşî Heyamên Veqetînê (pirtûk)

Binefşî Heyamên Veqetînê kitêba Nizamettin Akkurt e ku di sala 2002an de di nav weşanên SZK de derketiye. Pirtûk ji pexṣanan pêk tê..

Pirtûkên kurdî
Kevalên Tenişta Jiyanê (pirtûk)

Kevalên Tenişta Jiyanê pirtûka Nizamettin Akkurt e ku di sala 2002yan de di nav weşanên SZK de derketiye. Pirtûk ji pexṣanan pêk tê.

Pirtûk
Xwedavendên Wenda (pirtûk)

"Xwedavendên Wenda" pirtûka helbestan a Nîzamettîn Akkurt e ku di nav weṣanên SZK de di sala 2003an de derketiye.

Pirtûk
Vejîn 2 (pirtûk)

Vejîn 2 pirtûka Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2000ê de hatiye nivîsandin û di sala 2001ê de ji aliyê Dibistana Ṣ. Sefkan wekê mûzîkal bi helbestî û muzîkî bi rengekî teatral hatiye berpêṣkirin. Pirtûk di sala 2002an de ji aliyê weṣanên SZK ve hatiye çapkirin. Naveroka pirtûkê xwe disipêre lehengî û dilêriya kurdan a di dîrokê de.

Çavkanî 

Pirtûk
Rastnivîsîna Kurdî (pirtûk)

Rastnivîsîna kurdî pirtûka Nîzamettîn Akkurt e ku ji aliyê Navenda pedagojiyê ya kurdî (Kurdiska pedagogiska centrum) li Stockholmê di sala 2013an de derketiye.
Pirtûk ji xebateke lêkolînî pek hatiye sereke taybetmendiyên hêmanên zimanê kurdî weke peyv, navdar, cînav, rengdêr, hoker, lêker û hwd. di naveroka xwe de hewandiye.
Taybetmendiya cuda ya vê pirtûkê ku ji pirtûkên rêziman ên heyî vediqete ew e ku, ne tenê li ser rêziman rawestiyaye her wiha bi awayekî lêkolînî hêmanên sereke weke peyv, navdar, cînav, rengdêr, hoker, lêker û hwd. ji gelek aliyan ve hildaye dest û weke encameke payebend raxistiye holê. Ev desthildan û lêkolîna ku pirtûkê daye ber xwe di bin pênc qategoriyan de hatiye dabeşkirin. Bi vê wateyê hemû hêmanên sereke yên zimanê kurdî di bin navên qategoriyên weke ji aliyê wateyê ve, ji aliyê peyvsaziyê ve, ji aliyê peywirê ve, ji aliyê binkeyê ve û her wiha ji aliyê zayend/mêjerê ve hatine vekolandin.
Xaleke dî ya girîng ew e ku mijarên weke tewang, awayên veqetandekan, awayên qedînekan, hemû awayên deman û sereke hêmanên hevokê bi zelalî hatine ravekirin. Hêjayê gotinê ye ku mijarên tewang, veqetandek û awayên qedînekan li ber pêdiviya lêkolînê ne û ve pirtûkê bi lêkolîna xwe ve gaveke girîng avêtiyê di vê pêngavê de.

Pirtûk
Zimanê kurdî 1 (pirtûk)

Zimanê Kurdî pirtûka dibistanê ji bo zarokên kurd ên li Qazaxistanê ji bo pola 2-5an hatiye amadekirin û nivîskar Knyazê Îbrahîm û redaksiyon Nîzamettîn Akkurt e. Ev pirtûk ji aliyê wezareta perwerdeyê ya Qazaxistanê ve wekê fermî hatiye pejirandin di sala 2006an de. 

Pirtûk
Zimanê kurdî 2 (pirtûk)

Zimanê Kurdî 2 pirtûka dibistanê ji bo zarokên kurd ên li Qazaxistanê ji bo pola 6-9an hatiye amadekirin û nivîskar Knyazê Îbrahîm û redaksiyon Nîzamettîn Akkurt e. Ev pirtûk ji aliyê wezareta perwerdeyê ya Qazaxistanê wekê fermî hatiye pejirandin di sala 2006an de.

Pirtûk
Serdema hesinî

Serdema hesînî, heyna piştî serdema bronzê ye. Hilberiya hesinê di salên 1200î yên beriya zayînê de li Anatolyayê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê tarîxê zûtir dest pê kiriye.

Li Mezopotamyayê, di herêmên Sumeriyan, Asûriyan û Akadiyan de, dibe ku hesin di sala 3000î beriya zayînê de dest pê kiribe. Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î BZ  hatiye dîtin. Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a BZ de li Rojhilata Nêzîk belave bû.

Ji beriya vê demê, mirov amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye.  Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500î BZ  derbasî serdema hesinê kirin.

Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, germahiya helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku pereyên daringî dahênandin da ku ew  ji bo danûstandinê bibe alîkariyek.

Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin.

Çavkanî 

Serdema kevnare
Retîkûlûma endoplazmî ya zivir

Retîkûlûma endoplazmî ya zivir , beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronê de rûyê wê zivir dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê navkirin.
 
Retîkûlûma endoplazmî ya zivir ji cot qatên parzûnên navikê, ji ya derve dest pê dike, ber bi parzûna xaneyê di nav sîtoplazmayê de dirêj dibe. Ji ber ko li ser retîkûlûma endoplazmî ya zivir de gelek rîbozom hene, retîkûlûma endoplazmî ya zivir di çêkirin, guhertin û veguhêztina proteînan da kar dike. Di çêkirina parzûna xane û parzûna endamokan jî retîkûlûma endoplazmî ya zivir  cih digire. Her çiqas proteîn di nav rîbozoman da tê çêkirin jî, a rast ev proteînên neçalak in, tenê zencîra asîdên amînî (a.a) ne. Gava zencîra asîda amînî ji plazmayê dikeve nav retîkûlûma endoplazmî ya zivirê, hinek cureyên proteînan li vir diguhere û çalak dibe. Hin ji proteînên di nav retîkûlûma endoplazmî ya zivirê de di nav kîsikên hilgir ve ber bi heybera Golgî tê şandin. Hinek ji proteînên nav retîkûlûma endoplazmî ya zivir jî rasterast bi egzosîtozê ji xaneyê tên avêtin. Xaneyên pêdiviya wan pir bi enzîm û proteînan heye, hê pirtir retîkûlûma endoplazmî ya zivir  lixwe digirin. Retîkuluma endoplazmî ya zivir bi rîbozom, bi heybera Golgî, bi navik û ARNyê va têkildar e.

Çavkanî 

Biyolojî
Endamok
Cyaxares (muzîk)

Cyaxares, koma muzîka şêweyê metala rojhilatî ye, ku ji aliyê muzîkvanê kurd ê ji Silêmaniyê, Mîr Şemal Hemeferec ve di sala 2009an de hatiye damezrandin. Vê komê heta salan 2017an du albûm derxistine. Ya yekem di  de bi navê Whores of Babylon (Qehpikên Babîlê) û ya duyem jî di  de bi navê House of the Cosmic Waters (Xaniyê Avên Kozmîk) derketiye.

Cyaxares newayên rojhilatî (oryental) bi muzîka metalê re li hev tîne û loma jî berhemên metala rojhilatî diderkevin holê.

Çavkanî 

Navenda Silêmaniyê
Death Metal
Metala Rojhilatî
Komên muzîkê yên kurd
Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê

Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê yek ji partiyên Rojhilatê Kurdistanê ye ku li sala 2007ê de ji Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê veqetiya ye. Vê partiyê 19ê tebaxa 2017ê de biryar da ku ew jî dê li dijî Îranê şer bikin.

Têkildar  
 Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

Veqetanên Komele

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.komala.com 

Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Pizza Hut

Pizza Hut ( English: Pizza Hut) ji restaurant fast food Amerîkî û çiqilên li gelek welatan tê Alm.o pisporên xwarin û restaurant  pizza her cûreyê, di heman demê de ev e Okhry.kma dıke girêdanên ji bo sepanên ji xizmeta derve de ji bilî îmkana dixwar, li xwaringehekê.

 Pizza Hut
Rojî Kurd (rojname)

Rojnameya Rojî Kurd li sala 1919ê heta 1926ê weşan kiriye. Editorê vê rojnameyê Mele Ehmed Qizilcî bû. Ev rojname li bajarê Urmiye ya Rojhilatê Kurdistanê weşan dikir. Ev rojname yekem rojnameye ku li rojhilatê Kurdistanê dest bi weşana Kurdî(soranî) kirî

Çavkanî
Mele Ehmed Qizilcî

Mele Ehmed Qizilcî an jî Mele Ehmed Turcanîzadeh  edîtorê rojnameya Rojî Kurd (rojname) bû. Mele Ehmed di Zaningeha Tebrîzê de profesorê wêjeyê bû. Di sala 1980ê wefat kir .

Çavkanî
Komeley Azadixwazî Kurdistan

Ev komele li Rojhilatê Kurdistanê de piştî têkçûna Serhildana Simkoyê Şikak li herêma Mukriyan bi awayeke veşartî hate ava kirin. Bi dûçûna zanist Abbas Valî ev komel bingeha Komeley Jiyanewey Kurdistan e.

Çavkanî 

Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Niştiman (kovar)

Weşana fermî ya komeleya Komeley Jiyanewey Kurdistan e. Ji tîrmeha 1943ê heta gulana 1944ê weşan kiriye û 9 jimarên wê hatine weşandin.
Carl's Jr.

Jr Carl an anî ya fîlmî ya ku ji me re tête çêkirin û li ser vê yekê  Coast Coast o le Iunaite Setete. Sa amata i le Carl Karcher ma o loo umia e CKE faleaiga.

 Ristorên xwarinên xwarinê
Ebdurehman Zebîhî

Ebdurehman Zebîhî Serokê yekem yê rêxistina Komeley Jiyanewey Kurdistan e. Piştî ruxandina Komara Kurdistanê ya Mehabadê, Ebdurehman Zebîhî hate sirgûn kirin û 33 salan ma li derveyî welat. Piştî ruxandina rejîma Şahê Îranê ya li sala 1979ê de hate welat.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
A&W Restaurants

Dining & A Dining dikir bi kirrot û aerotus bijartir e. A & W şirketa yekemîn bû ku serkeftina darayî ya fînansî: franchisiyon di destpêka 1921'an de Kaliforniya dest pê kir. Welatek şirket ji ji co hevkarên Roy W. Allen û Frank Wright ve tê derxistin. Peldanka vê restaurantê ne, lê tenê ji hamburger sipî ne,  Fransa kûçik û kûçikan. Di warê xwarinê de gelek cihan li dora cîhanê ye û Dewletên Yekbûyî.

 Ristoreyên xwarinên zûtirîn
Rêbwar Talebanî

Rêbwar Talebanî an jî Rêbwar Fayiq Talebanî, alîkarî serokê Encûmena Parêzgeha Kerkûkê ye. Her çend serokê encûmenê nebe jî niha bi awayekî aktîv li şûna serokê encûmenê kar dike. Ji bo giştpirsiya serxwebûna başûrê Kurdistanê hemû barê serokatiyê li ser milê wî ye. Ew bixwe endamê Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê ye.

Rêbwar Talebanî kî ye?

Çavkanî 

Kurdên Başûrê Kurdistanê
Encûmena Parêzgeha Kerkûkê

Encûmena Parêzgeha Kerkûkê yek ji encûmenên parêzgehên Îraqê ku piştî ketina rejîma be'es a Sedam Huseyn di nîsana 2003an de hate sazkirin. Encûmena Parêzgeha Kerkûkê bi dûçûna hilbijartinên 2005ê ya Îraqê hatiye dabeşkirin. 

Encama hilbijartinê wiha ye :

Têkildar 
 Pirsgirêka Kerkûkê
 Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017

Parêzgeha Kerkûkê
Kerkûk
Sosyalîst Enternasyonel

Sosyalîst Enternasyonel (bi ingilîzî :Socialist International) encûmeneke cîhaniye ku ji partî û rêxistinan pêk têt. Armanca sereke ya vê rêxistinê ku sosyalîzma demokratîk ava bike. Sosyalîst enternasyonel encûmena mezintirin ya sosyalîstan e li cîhanê. Serokê vê encûmenê serokwezîrê berê yê Yewnanî George A. Papandreou ye.

Partiyên û rêxistinên di Sosyalîst Enternasyonelê de 6 beş in.
1- Endamên Sosyalîst Enternasyonel :Ev partî rêxistinên di vê beşê de endamên bêkêmasî ne. Dikarin deng bidin.
Partiyên Kurd yên di vê beşê de :Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran

2- Endamên di şêwirê de: Ev partî û rêxistin nikarin deng bidin lê heqê axiftinê heye û aîdatên xwe didin.
Partiyên Kurd yên di vê beşê de :Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê, Partiya Yekîtiya Demokrat, Partiya Demokratîk a Gelan

3- Endamên di nêrinê de: Ev partî û rêxistin mecbûrin werin civînên enternasyonelê de û perê xwe salî didin, her wisa heqê dengdanê tune ye. 
Partiyên Kurd yên di vê beşê de : Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê, Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê

4- Rêxistinên Bra

5- Rêxistinên Têkildar

6- Endamên kesayetî yên girêdayî partiyên SÎ
Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê

Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê (bi soranî: کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران, Komełe Rêkxirawî Kurdistanî Hizbî Komonîstî Êran) yek ji partiyên Rojhilatê Kurdistanêye ku bi Partiya Komûnîst a Îranê ve girêdayî ye. Ev rêxistin bi kurtasî wek Komele (Komelle, Komełe) tê zanîn lê divê bi Partiya Karkerên Kurdistanê neyê tevlîhevkirin. Navê van her du partiyan jî bi Komele tê zanîn.

Binêre
 Şoreşa Rojhilata Kurdistanê

Veqetanên Komele

Girêdanên derve
 komalah.org
 komala youtube tv

Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Encyclopædia Iranica

Encyclopædia Iranica projeyek e ku armanca wê çêkirina ensîklopediyeke kûrûdûr û desthildar bi zimanê înglîzî li ser dîrok, çand û şaristaniya gelên îranî ji pêşdîrokê heta demên niha ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Çanda Îranê
Îrannasî
Zayn Malik

Zain Javadd "Zayn" Malik ( ; zayîn 12ê kanûna paşîn 1993), kîjan wekî Zayn bi qeydkirî re, strankarek brîtanî û lîderperwer e. Rojbûn û mezinbûna xwe li Bradfordê bû, ku Malik hewl kir di muzika ciwan de pêşengiya xwe ya ji bo hunermendekî solo ji bo rastiya muzîka televizyonî ya Brîtanyayê 2010'an de di bernama X-Factor bi lêpirsînek peyda dikir. Piştî Malik wekhevek serbixwe hilweşand, vegeriya pêşbaziyê û hevpeymanên din ve hatin şandin, da ku kurê dê wek yekser tê naskirin.

Mirovên zindî
Sia

Sia Kate Isobelle Furler (zayîn 18ê Kanûnê 1975), stranbêj-helbestnivîs, çêkerê qeydê û derhênerê muzîkê ya Awistralyayî ye. Karsazek stranê li Adelaide wek cureya Acad Jazz Band Krisp di destpêka salên 1990an de dest pê kir. Di sala 1997an de, gava Crips hate qedexekirin, ew albûma yekemîn a ji OnlySee li Awistralyayê azad kir. Ew paşê çûye Londonê, Îngilistanê ku ji bo pêşkêşên brîtanî ji bo duo Zero 7.

Dîskografî
 OnlySee (1997)
 Healing Is Difficult (2001)
 Colour the Small One (2004)
 Some People Have Real Problems (2008)
 We Are Born (2010)
 1000 Forms of Fear (2014)
 This Is Acting (2016)
 Everyday Is Christmas (2017)

Çavkanî
Xoy (navçe)

Xoy yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Xoy ye.

Dabeşkirina navçeyê
4 nahiye û 6 bajar li navçeya Xoyê hene :

Navenda navçeya Xoy
Bajar: Xoy, Fîrureq, Dizediz

Sefaiye
Bajar: Zerabad

Êvoxlî
Bajar: Êvoxlî

Kotol
Bajar: Kotol

Gundên navçeyê
 Lîsteya gundên Xoyê

Çavkanî

Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Çaldiran (navçe)

Çaldiran yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Siyah Çişme e.

Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Çaldiranê hene :

Navenda navçeya Çaldiran

Deştek
bajar
 Çaldiran
 Deştek 
gund
 Lîsteya gundên Çaldiranê

Çavkanî 

Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Makû (navçe)

Makû yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Makû e.

Nêrîna giştî
Makû  Nêzîkî sînorê bakurê Kurdistanê. Piraniya gelê Makûyê kurd in, lê li herêmê azerî jî dijîn. Hin kes li ser vê bawerê ne ku navê Makûyê ji peyvên Mad Kûh (çiyayê mad, med) tê. Mad yan Med bav û kalên kurdan in. Kurdên Makûyê gelekî welatperwer in, ziman û çanda xwe ya kurdî baş parastine. Dewleta Îranê ji bo ku pêşveçûnên kurdan ra astengan çêbike, serdestiya navçeyê daye destên azeriyan. Azeriyan gelek nemirovahî dijî kurdan kirine û dikin lê kurdan tu caran serê xwe berjêr nekirine.

Zimanên deverê 
Zimanên devera Makoyê kurdî û azerî ne. Di nivîsên li ser înternetê yan li her derê ku bibe, azerî hewl didin Makûyê wekî bajarekî azerî bidin nasandin lê ev yek nikare rastiyê biguhure. Divê bê gotin, ermenî jî li vî bajarî pirr bûn, lê azeriyan di dema qirrkirinê de, ew gişt qirr kirin.

Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û du bajar li navçeya Makûyê hene :

Navenda navçeya Makû
Bajar:Makû

Bazirgan
Bajar:Bazirgan

Gundên navçeyê
 Lîsteya gundên Makûyê

Çavkanî

Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Paramotor

Paramotor cudeyekî çalakiya werzişî ye ku mirov tê de pereşûteke bi motor bi kar tîne.

Çalakiya paramotoran li Kurdistanê 
Du cihên berniyas ji bo paramotor, li ser çiyayê Zawa li Dihokê, herwisa li ser çiyayê Korek. Zîrek Mayî li sala 2017ê bizav dikir vî corê yariyiyê bide niyasîn, herwisa gelek çalakî encam dayine, li serê herdu çiyayan: Zawa û Korek. Zêdebarî vê çendê, paramotorbazê kurd Zîrek Mayî li Facebooka xwe wêne belav dikirin.

Galerî

Girêdanên derve 

Werziş