Keyaniya Sillayê

Silla (57 B. Z. - 995 P. Z.) welatekî li Nîvgirava Korêyê di heyna Sisê Keyaniyan da bû. Li sedsala 7emîn bi fikra yekkirina Baekje, Gaya û Koguryoyê ve derket pêş. Piştî ku bihêzbûna Keyaniya Sillayê dest pê kir, Gayayê kir bin hîmayeyê xwa. Dû ra jibo binhîmayeyêxwaxistina Koguryo û Baekjeyê peymanekî bi xanedana Tang (Çîna hiroyîn) ve çêkir. Lê Xanedana Tang xwast ku Baekje û Koguryo bixwa helgire. Ji ber vê sedemê jî Silla ket şerekî li hember Xanedana Tangê û bi ser ket. Vê çaxê hikumdara 27emîn û birêhvebira yekemîn ya jin keybanû Seondeok yek ji çavdêrxaneyên ewil li Rohhelata Dûr da çêkirin. Ev çavdêrxane hîn jî heye û li deverê Gyeongjuyê ye. Sillayê ku di nav sedsala 8emîn da heyna xwa ya herî rind derbas kiribû, paşînga ji rûyê keyan ku berjewendiyên xwa difikirîyan hilweşiya û ket destê Goryeoyê ku di heyna xwa ya herî rind da bû.

Siwariyên artêşa Sillayê ji yekîneyên bihesp pêk dihatin. Ji bilî vê yekîneyên ku ji ciwanên ku di bikaranîna şûran hosta bûn û wek Hwarang (Leşkerê çîçek) dihatin navandin da dihatin hilbijartin, rolekî girîng di tarîxa vê xanedanê da lîstin. Li gorî kevneşopiyên Hwarangan berî ku wan diçûn şerekî yan jî dikeviyan daewiyekî rûyên xwa boyax dikirin û guhar dikirin guhên xwa. 

Piştî vê yekê heyna ku em wek Sillaya Yekbûyî dinavînin dest pê kiribû û hikuma Sillayê li Nîvgirava Korêyê dest pê kiribû. Lê piştî ku paşînga rêhveberî lawaz bû û kete destê zadeganan û bû lîstoka wan, wêrisê Goguryeoyê Balhae dest bi wergirtina axên bavikên xwa ji Sillayê kir û bi vê yekê jî piştî tarîxekî 1.000 salî Silla ji holê rabû.

Tarîx 

Tarîxnas tarîxa Sillayê kirine 3 beş:

 Heyna damezirandinê 57 B. Z. - 654 P. Z.

 Heyna navîn 654 - 780

 Sillaya Yekbûyî 780 - 935

Keyaniya Sillayê ji hêla sisê klanên (qebîle) cuda Park (박), Seok (석), Kim (김) ve hatiye birêhvebirin. Tarîxnas dibên ku divê xwûn hatibe rijandin ku ev sisê klan serkêşî kiribin. Zate bêyî ku xwûn rijandibe nabe ku sisê klanên cuda welat birêhvebiribin. Klanê Parkê (박) heta ku rastî darbeyekî ji hêla klanê Seok (석) ve hatibû sisê nifş ji vê klanê Sillayê birêhvebirin. Lê piştî ku di navbera wan herdu klanan alozî derketibû klanê Kimê (김) dawî bi vê aloziyê anî û bû ser. 

Sillaya Yekbûyî (676 - 935) û heyna Balheyê (698 - 926)

Piştî ku Goguryeo hilweşiya Dae jo youngê ku wek fermandarê Goguryeoyê dixebitiya li herêma Mançuryayê dewletekî nûv bi navê Balhe damezirand. Di serî da Balhae wek welatekî bihêz pêş ketsa jî ji hêla Goranan ve hat hilweşandin û piştra jî ketiye destê Goryoeyê. Li hêla din Sillayê ku sisê qiraltî yekkiribû pêşketina xwa bi têkiliyên çandeyî yên rind bi Çînê ve dewam kir. Belavkirina Budîzmê ku di heyna Sisê Keyaniyan da kete nav Korêyê bi berhemên wek Perestgeha Bulgukê û Sokguramê çandeya Budîzmê pêş xist. Piştî dewra duyemîn ya sedsala 8emîn da bi damezirandina dewletên bi navên Baekjeya li Dû û Goguryeoya li Dû di navendên mîrekiyên li herêmê li axên Baekje û Goguryeoyê berê da Heyna Sisê Qiraltiyan li Dû destpêkiribûsa jî keyê dewletê Goguryeoya li Dû navê welatê wek Goryoeyê guhart û bi vê yekê yekîtiya miletê dabîn kir.

Çande 

Ji ber ku Silla dûrî Çînê bû, ji çandeya çînî pirr bandordar nebû, kevneşopiyên taybetmend ya xwa parast. Bi taybetî ji ber pejirandina Konfusiyanîzmê berevajî bûyerên li herêmên din, li Sillayê rêzê jinan hatiye girtin û fikra wan jî nehatiye çûçik dîtin. Ji bilî vê jî jin erkên girîng ya dewletê jî hildigriyan.

Keyên navdar yên Sillayê 

57 B. Z. - 4 P. Z. Hyeokgeose (keyê damezirêner)

540 - 576 Jinheung

654 - 661 Muyeol

661 - 681 Munmu

681 - 692 Sinmun

927 - 935 Gyeongsun (keyê dawî)

Gelên kevnare
Dîroka Korêyê