nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanên aymarayî

Zimanên aymarayî (), koma zimanekî kesên xwecih ên li Perû û Bolîvyayê ye.

Dabeşandina zimanên aymarayî  
Aymara
Hakaruca (jaqaru, haqearu, haqaru, haq'aru, aru) ligel kavkiyî (kawki, cauqui, cachuy)  

 
Malbatên zimanan
Jan Mayen

Girava Jan Mayen giravek e di Okyanûsa Atlantîk de. Ew li herêma Arktîkê de ye û girav bi Norwêcê ve ye, ji aliyê parêzgarê Osloyê ve tê îdarekirin. Ew nêzîkî 600 km li bakurê Îslendayê û 500 km jî li rojhilata Grînlendayê ye. Rûbera wê 377 km² e. Bilindiya bandeva wê ya herî bilind 2.277 m ye. Di sala 1614an de ji aliyê deryavanê îngilîz ê bi navê John Clark ve hate vedîtin.

Li giravê bi tenê personelên ku ji bo Hêzên Çekdar ên Norwêcê û Enstîtûya Meteorolojî ya Norwêcê dixebitin, tê de dimînin. Di heman katî de jî çiyayê Beerenberg ê ku volkana çalak a tenê ya Norwêcê ye, di vê giravê de ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Girav
Sirûda Neteweyî ya Meksîkê

Himno Nacional Mexicano ji sala 1943an vir ve sirûda neteweyî ya fermî ya Meksîkê ye. Rêza yekem a nivîsê bi gelemperî wekî sernav tê bikar anîn: Mexicanos, al grito de guerra ("Meksîkî li  banga şerê"). Sirûd ji sala 1854an vir ve di karanîna fermî de ye.

Dîrok 
Nivîsa ku banga parastina welatê dike û derbarê serkeftinên Meksîkê de ye, ji aliyê helbestvan Francisco González Bocanegra ve di sala 1853 de dema ku ji aliyê hevjîna xwe ve di odeyekê de girtî bû, hatiye nivîsandin. Muzîk di sala 1854an de ji hêla bestekarê Jaime Nunó ve ji hêla Bocanegra ve hatibû çêkirin.

Sirûda neteweyî ya dawîn encama pêşbirkek e ku ji hêla serokê yanzdehcarî general Antonio López de Santa Anna ve hatibû destpêkirin.

Sirûd yekem car di 15ê îlona 1854an de, di şeva roja Serxwebûna Neteweyî ya Meksîkê de, bi gelemperî hate pêşkêş kirin, lê yekem car di sala 1910an de di pîrozbahiyên sedsaliya serxwebûna Meksîkê de wekî sirûda neteweyî hate bikar anîn.

Not

Çavkanî
Matthew W. Taylor

Matthew William Taylor (z. 31ê kanûna pêşîn 1966'an li Flint, Michigan, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û amerîkî û medyayên sosyal e.

Jidayikbûn 1966
Mêr
Amerîkî
Karsaz
Aktor
Mirovên zindî
Gelheya Cîhanê

Gelheya cihanê an jî gelheya dinyayê, hejmara mirovên ku li ser cîhanê dijîn e . Ji 1ê kanûna paşîn a sala 2017an pê ve li gorî rawêjên xurt gelheya cîhanê 7.475.182.600 e.. Heta niha 110 milyar mirov ji dayik bûne.

Xalên Werçexê 
 Gelheya cîhanê di sala 1802an de 1 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di sala 1927an de 2 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di sala 1961an de 3 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di sala 1971an de 4 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di sala 1987an de 5 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di 12ê çiriya pêşîn a sala 1999an de 6 milyar bû.
 Gelheya cîhanê di meha çiriya pêşîn a sala 2011an de 7 milyar bû.

Ji bo salên pêş rawêjên gelheya cîhanê 
 Di sala 2020an de gelheya cîhanê dê 8.3 milyar bibe.
 Di sala 2030an de gelheya cîhanê dê 9.6 milyar bibe.
 Di sala 2040an de gelheya cîhanê dê 10.3 milyar bibe.
 Di sala 2050an de gelheya cîhanê dê 12 milyar bibe.

Di birêzkirina gelheyê de 10 welatên pêş

Çavkanî 

Cîhan
Cîhanîbûna çandî
Ampûl

Ampûl an jî gilope   şûşeya cama ku tê de gaza argon heye û wexta ku bi tezûya elektrîkê re temas dibe, derbasê rewşa geş dibe û li derûdora xwe ronî dide, ye. Di hundirê ampûlê de têlekî pir zirav ê ku ji metala tungstenê hatiye çêkirin heye. Ji vî têlê re filaman tê gotin. Tezûya elektrîkê ku ji ser vî têlê derbas dibe, vî têlê pir germ dike (nêzîkî 3000 °C). Bi saya vê jî têl li derûdora xwe re ronî dide.

Ampûl ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin. Ev dahên yek ji dozînên Edisonê ye û di heman katî de jî dahêna herî mezin e.

Ampûlên ku îro tên bikaranîn, emrê wan 2 sal e. Lê carna heta 8 salan jî tên bikaranîn.

Dîrok 

Der barê ampûlê de gelek xebat hatine çêkirin. Mûcîda ampûlê Humphry Davy e. Lê belê emrên ampûlên wî pir kin bûne.Di heman salan de Thomas Edison û Joseph Wilson Swan ampûleke emrdirêj dîtine. Paşî Edison di sala 1880an de vê ampûlê pêşvebir û ampûla modern çêkir.

Filaman 
Di ampûlê de parçeyê ku germbûnê pêk tîne, ye. Filaman ji metala wolframê tê çêkirin.

Qedexekirina wê 
Ampûl ji ber ku berdariya wê kêm bû û li derûdora xwe re karbondîoksît berdidan, di 1ê kewçêra sala 2012 de li welatên ku endamên Yekîtiya Ewropayê ne, hate qedexekirin. Bi vê qedexeyê ve hate armanckirin ku 40 milyar kîlowatseet enerjî bê sixurandin û emisyona karbondîoksîtê jî 15 milyon ton kêm bibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Elektrîk
Rojvegera havînê

Rojvegera havînê, kêliya ku tîrêjên rojê li kelûya kevjalê salê carek bi awayekî çik tên e. Li nîvkada bakur de roya herî dirêj tê dîtin û roj dest pê kinbûnê dikin. Li nîvkada başûr de jî roya herî kin tê dîtin û roj dest pê dirêjbûnê dikin. Ev tarîx li hin welatên ku li nîvkada bakur de ne, wek destpêka havînê tê pejirandin. Îcar li hin welatên ku li nîvkada başûr de ne jî, vê rojê wek destpêka zivistanê qebûl dikin. Li ber vana jî li hin welatan de ev roj wek nava havîn an jî nava zivistanê tên pejirandin.

Jê cuda binêrin 
 Rojveger
 Ekînoks

Çavkanî 

Demsal
Êrîşa li ser kluba Reinayê ya Stembolê 2017

Êrîşa li ser kluba Reinayê ya Stembolê 2017, êrîşeke bi çekan e ku di 1ê kanûna mezin a 2017'an de li kluba şevê ya bi navê Reina ya Ortakoya Beşiktaşa Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 39 kes hatine kuştin û  zêdeyî 69 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarê(n) êrîşê rêxistina Daiş e.

Hat zanîn ku ew êrîşkar 7 deqîqeyan li cihê bûyerê maye, ketober gule reşandine, kincên xwe guherandine û wiha derketiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://diyarname.com/news.php?Idx=25205  Ji diyarname.com

Komkujî li Tirkiyeyê
Enstîtuya Polîteknîkî ya Lêkolînê ya Pêşkeftî

Enstîtuya Polîteknîkî ya Lêkolînê ya Pêşkeftî ( sernavê fermî Institut polytechnique des sciences avancées (IPSA) ) a zanîngehê Fransa di sala 1961 de tên afirandin e. Ew li hewavaniyê û hewavanî ya taybetmend e.
Located in Paris, Liyon, Marseille û Toulouse, endamê koma IONIS, yekem a taybet ji komeke perwerdeya bilind li Fransayê ye.

Mirovên navdar 
 Éric Boullier
 Philippe Harache
 Julien Simon-Chautemps
 Nicolas Tenoux

Çavkanî

Girêdanên derve 

 IPSA

Zanîngehên Fransayê
École nationale de l'aviation civile

École nationale de l'aviation civile (ENAC) e a Zanîngeha Hewaya Fransa li 1949 hat damezirandin.
Li Toulouse, ew bi taybetî li hewavaniyê, hewayî û balefiran e. Ev li Zanîngeha Aferîqayê de, di sala 2017 de li Ewropayê ye.

Mirovên navdar 
 Gérard Mestraller
 Gérard Feldzer
 Franck Goldnadel
 Béatrice Vialle
 Patrick Ky

Çavkanî

Girêdanên derve 

 ENAC
 Online Executive Advanced Master Airline Management  

Zanîngehên Fransayê
Zanîngeha Versayê

Zanîngeha Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines an UVSQ () yek ji zanîngehên Fransayê ye ku di sala 1991ê de hate sazkirin. 

Li zanîngehê beşên zanista civakî, zanista xwezayî, zanista siyasî, endezyarî, teknolojî û bijîskiyê hene. Zanîngeh ji heşt kampûsên cuda pêk tê li Versay, Saint-Quentin-en-Yvelines, Mantes-en-Yvelines û Vélizy-Villacoublay / Rambouillet.

Di sala 2017an de yek ji baştirîn zanîngehên Fransayê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 UVSQ

Zanîngehên Fransayê
Rojvegera zivistanê

Rojvegera zivistanê, kêliya ku tîrêjên rojê li kelûya karê salê carek bi awayekî çik tên e. Li nîvkada bakur şeva herî dirêj tê dîtin û roj dest bi dirêjbûnê dikin. Li nîvkada başûr jî roja herî dirêj tê dîtin û roj dest bi kinbûnê dikin. Ev tarîx li hin welatên ku li nîvkada bakur cih digirin, wek destpêka zivistanê tê pejirandin. Li hin welatên ku li nîvkada başûr in jî, vê rojê wek destpêka havînê qebûl dikin. Li ber vana jî li hin welatan de ev roj wek nava havîn an jî nava zivistanê tên pejirandin.

Jê cuda binêrin 
 Rojvegera havînê
 Rojveger

Çavkanî 

Demsal
Mihemed Pîro

Mihemed Pîro (jdb. 1952, Dihok, Başûrê Kurdistanê – m. 2016 Enqere, Tirkiye), dengbêjekî navdar ê kurd bû ku di 1952an de li Batîfa, parêzgeha Dihokê, hatiye dinyayê. Ew ji eşîreta Hosta bû.

Mihemed Pîro ji zarokiyê dest bi gotina stranan kiriye û berdewam bûye heta roja wexerkirinê û beşdarî çend bernameyên folklorî bûye. Mawê rojên borî hunermend tûşî nexweşiyeke giran bû û li nexweşxaneyê mabû û pişt re bo welatê Tirkiyeyê hatibû şandin.

Di 31ê kanûna biçûk a 2016an de hunermend Mihemed Pîro li Enqereya paytexta Tirkiyeyê çû ber dilovaniya Xwedê. Ew di 1ê kanûna mezin a 2017an de li Kurdistanê hate veşartin.

Çend stranên wî 
 Çiyayê Simoqiyan
 Delalê Eyşe
 Kewa Bedirxanbegê
 Lê lê dînê
 Lo lo siwaro
 Qado
 Wey dinyayê

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Wey dinyayê, Youtube.com

Dengbêj
Jidayikbûn 1952
Mirin 2016
Kesên sedsala 20an
Kesên ji Dihokê
Kemana min mîna gundekî digirî (pirtûk)

Kemana min mîna gundekî digirî yekemîn pirtûka helbestan a Ferîd Xan e.

Pirtûkên kurdî
Altı Katlı İnsan Kulesi (pirtûk)

Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan) duyemîn pirtûka helbestvanê kurd Ferîd Xan e. Pirtûk wek pexşan û bi zimanê tirkî hatiye nivîsandin.

Pirtûkên tirkî
Klîpa Marên Birçî (pirtûk)

Klîpa Marên Birçî duyemîn pirtûka helbestan a Ferîd Xan e. Ji 29 helbestan pêk tê. Di pirtûkê de helbesta Çîroka Kûçikên Birçî gellek derkete pêş û ji aliyê gellek kesan ve hate xwendin  .

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Hikûmet

Hikûmet lijneya şalyaran, rêveberiya dûgelê; rêveberiya dûgelekê û koma ji vê rêveberiyê berpirsyar e. Xwermend, pêvajoya sepandina biryar û polîtîkayê ji aliyê peywirdarên di hundirê amûreke polîtîk de ne ye. Di heman demê de ji koma ku ji peywirdarên berpirsyarî wergirtina biryarên polîtîk ên girêder pêk tê jî "hikûmet" tê gotin.

Hema hema li serê hemû hikûmetên di dîrokê de şah an jî şahînşah hebûn. Li serê piraniya xwermendên hemdem de mirovên ku desthilatî bi riya rakendê bidest nexistine, yên bi taybetmendî û pisporiyên xwe hatine hilbijartin an jî peywirdarên tayînkirî cih digirin. Di hin şahîtiyan de jî dikare li cem şah xwermendek hilbijartî yan jî tayînkirî hebe.

Şêweyên hikûmetan 
 Civakparêzî: Welatên hemû navgînên hilberînê di destê dûgelê de ye û bi giştî bi partiyekê tê rêvebirin e.
 Komavaparêzî: Şêweya çînên rêveber tune, jiyaneke sîyasî ya bêsînor û bêçîn e.
 Teokrasî: Rêveberiya ji aliyê bijareyek olî ve tê kirin e.
 Totalîtarîzm: Rêveberiya ji aliyê xwermendeke totalîter ku hema hema ji her hêlê ve jiyana gelemperî û takekesî dipergalîne ye.
 Faşîzm: Bîrdoziya siyasî ya neteweparêziya desthilatdar a tundrew e. Derkirina bandorên biyanî yên tê hizirîn ku li ser neteweyê dibe sedema xetîşiyê û ahengê li ser çanda neteweyî pêk nîne dike armanc.

Çavkanî

Nîşe 

Têgihên siyasetnasiyê
Hikûmet
Gotarên mijarên sereke
Ewliya Çelebî

Derwiş Mehmed Zillî yan jî navê ku pê tê zanîn Ewliya Çelebî, (bi tirkiya osmanî: اوليا چلبي; jdb. 25, Adar, 1611, Stenbol - m. 1682, Qahîre) gerokekî tirkê osmaniyan bû ku pêncî salan li erdê osmanî, ewropayê û li bajarên Kurdistanê geriyaye û gera xwe bi pirtûka xwe yê bi navê "Seyahatname" de berhev kiriye. Ev berhem yek ji girîngtirîn di derbarê cîhana Osmanî ya di dawiya sedsala 17an de ye û di sala 2013an de ji bo Mîrateya Cîhanî ya Belgeyê hate ragihandin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1611
Mirin 1682
Kesên sedsala 17an
Kesên ji Stembolê
Brandon Hardesty

Brandon Allan Hardesty (jdb. 13ê nîsanê 1987an li Baltimore, Maryland, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyal e.

Jiyan

Fîlmnîgarî 

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1987
Mêrên amerîkî

Mirovên zindî
Faks

Faks, alavekê pevguhazî ye. Faksek, materyalên ku hatine sehkirin, bi alîkariya xetên telefonan dişeyinê ji faksekî din re.

Di serî de belgeya resen (orjînal), bi makîneya faksekî tê sehkirin. Îcar makîneya stînerê ya faksê jî vê belgeya ku di serî de hati bû kodkirin, van kodan didewîne, analîz dike, û dîsin vê belgeyê dadigerîne halê xwe yê berê.

Dîrok 
Di sala 1843an de ji aliyê Alexander Bain ve patenta faksê hatiye girtin.Lê belê faksa ku îro tê bikaranîn, di sala 1924an de ji aliyê şîrketa Amerîkî ya bi navê Radio Corporation of America ve hatiye sêwirandin. Ev şîrket di 24ê çiriya paşîn a sala 1924an de wêneyekî ji New Yorkê şiyand Londonê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Amûr
Eartha Kitt

Eartha Mae Kitt (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1927an li North, Karolînaya Başûr, DYA — ) aktrîs û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyalê bû.

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1927
Jinên amerîkî
Mirin 2008
Steven Seagal

Steven Seagal (navê wî yê rastî Steven Frederic Seagal; jdb. , li Lansing, Michigan) aktor û fîlmçêkerekî amerîkan ye.

Çavkanî

Aktor
Jidayikbûn 1952
Aktorên amerîkî

Mirovên zindî
Enrico Macias

Enrico Macias stranbêjekî fransizê. Navê wî ye dayikî Gaston Ghrenassia û di sala 1938an li Cezayîrê ji dayik buyê. Di sala 1961î de piştî azadîya Cezayirê koçberî Fransa buyê û heta îro ji li vir jîyana xwe berdewam dike.

Malbata Enrico cihû bû û wî ji zaroktîya xwe dest bi muzîka Cezayirê kir ku ew muzik bi gelenk rengên xwes dihate çekirin (erebî, cihûyî, endilusî, kereçî, espanyolî û frensizî).

Berhem 
Helbestên wî

 1983: Deux ailes et trois plumes
 1984: Générosité
 1987: Enrico
 1989: Le vent du sud
 1991: Enrico
 1992: Mon chanteur préferé
 1993: Suzy
 1994: La France de mon enfance
 1995: Et Johnny Chante L'amour
 1999: Aie Aie Aie Je T'Aime
 1999: Hommage à Cheikh Raymond
 2003: Oranges amères
 2005: Chanter
 2006: La Vie populaire
 2011: Voyage d'une mélodie
 2012: Venez tous mes amis!
 2016: Les clefs
 2019: Enrico Macias & Al orchestra

Girêdanên Derve 

 Malpera Fermî  (Zimanê Fransî)

Jidayikbûn 1938
Mirovên zindî
Sedrenc (Roman)

Sedrenc an jî Kişik (Navê resen: Schachnovelle), yek ji berhemên navdar yên Stefan Zweig e ku li Brezîlyayê dema mişextîya xwe de nivîsîye.Çapa wê ya ewil 250 heb û di sala 1942yan de ji Buenos Aires derket; wergera wê ya ingilîzî di sala 1944an de li New York'ê hate weşandin. Kişik, li Elmanyayê ji 1.200.000î bêhtir hate firotin.

Mijara wê 
Çîrok di keştîyeka behrê ya ku berê xwe ji   New York'ê daye Buenos Aires'ê de derbas dibe. Hinek ji rêwîyên keştîyê şampîyonê kişikê yê pirtûkê Mirko Czentovic vedixwînin yarîyê. Di yarîya ewil de wek herkesî texmîn kirî şampîyon biser dikeve. Di rovanşa yarîyê de dema hindik mabû têk biçe yekê navê wî Dr. B tevlî dibe, yarîyê de kes biser nakeve û wekheb dimînin. Li ser vê yekê rêwîyên keştîyê ji bo Czentovic û Dr. B de yarîyekî amade dikin. Berî yarî destpê bike Dr. B ji vebêjê pirtûkê re behsa çîroka xwe dike.  Ji alîyê Gestapo ve Dr. B tê girtin û dikin hicreyekî de. Rojekî berî lêpirsînê ji montê bi dîwêr ve daleqandî pirtûkeka kişikê didize. Li gor yarîyên di pirtûkê de di hicreya xwe de bêyî textikê kişikê di serê xwe de dest bi lîstikê dike. Ev yarîya kişikê Dr. Byê ku hindik mabû ji qehra dîn bibe ji nû ve jiyanê dide Dr. B. Lê paşîya paşî digihe cihê ku ew jê re dibêje 'xeleka mirinê' û hemû lîstikên pirtûkê hîn dibe, dîsa dikeve wê rewşa berî pirtûk bikeve destê wî. Li ser vê êdî ew di serê xwe de yarîyên nû çêdike û ev yarîyên şîzofrenîk heta krîzê derbas dike bi xwe re dilîze. Dawîyê ji hespê tê berdan. Di keştîyê de yarîya wî û Czentovic ya ewil wekhev diqede. Dr. B bi wan tecrubeyên xwe yên hicreyê ku ewqas yarî di serê xwe de bi xwe re lehîstibû, hemû gav û hemleyên Czentovic berîya wî texmîn dikir û dema dor digiha Dr. B gelek zû hemle dikir. Di yarîya duyem de Czentovic ferq kir ku Dr. B tê de xira dibe û dîno mîno dibe bi qest êdî hêdî hêdî dilîze û Dr. B dîsa dikeve krîzê û yarî di nîvî de dimîne.
Mezhebên xiristiyanî

Di xristiyaniyê de sê mezhebên bingehî hene:
 Ortodoks
 Protestan
 Katolîk

Xiristiyan
Kufe

Kufe (erebî: الكوفة, El-Kūfah), Bajareke girîng yê Iraqê ye.

Di dema Dewleta îslamê de ev bajêr cihê wî pir giring bû.
Xelifeyê îslamê yê çaremin Elî li vê bajarê hatiye kuştin.

Iraq
Nejmedîn Qezwînî

Nejmedîn Qezwînî (1203 - 1277) zanistvanê fars e ku li ser stêrnasî û matematîkê xebitiye, ji bilî van çiqilên zanistê aliyê wî yê fîlozofiyê jî hebû. Bi xwe di bin bandora Nesredîn Tûsî de mabe jî dema hatiye cem wî bi xwe zanistvan bûye.

Berhem 
Risale-i Şemsiyye fi-l-Kavaid al-Mentiqiyye
Eyn al-Kawaid fi-l-Mentik we-l-Hikme
Hikmet el-eyn
Camî ad-dekaik fi keşf al-hakaik

Çavkanî 

Jidayikbûn 1203
Mirin 1277
Stêrnasên faris
Kesên sedsala 13an
Fîlozof

Mirin 1276
Fîlozofên misilman
Neyrîzî

Neyrîzî (;  an ) stêrnasê fars bû ku di navbera salên 865–922an de jiyaye. Bi xwe ji bajarê Neyrîzê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 865
Mirin 922
Stêrnasên faris
Elîbardaxan

Elîbardaxan, gundekî Amedê ye. Di navbera Amedê û Karazê de ye. Mezrayeke wê bi navê Girikê Tahliyê heye.

Gundên Amedê
James Adomian

James Adomian (jdb. 31ê kanûna paşîn 1980an li Omaha, Nebraska, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Jidayikbûn 1980
Aktor
Ebûbekirê Şaşî

Ebû Bekir Şaşî an Muhemmed Meyahanî yek ji zanyarekî îslamê yê girîng yê kurd ê mezheba şafiî ye.

Navê wî yê rastî Muhemmed Meyahanî ye lê Ew bi xwe bi navê Ebû Bekir Şaşî hatiye naskirin. Şaş navê herêmekî li Farqînê ye. Navdanka wî "Fexrul-Îslam" e.

Di sala 1037-38an de li Farqînê ji dayik bûye, Navê bavê wî Ehmed e. Ji bo perwerdehiya xwe çûye Bexdayê li cem Şêx Ebû Îshaq Şîrazî xwendiye. Li ser fiqihê gelek pirtûk nîvîsandiye.

Bi xwe di sala 1113-14an de li Bexdayê wefat kir.

Pirtûkên wî 
1-“Hilyet-ul ulema
2- El-Mutemed
3- Et-Terxîb fil-mezheb, 
4- Eş-Şafiî fî şerhi muhtasar-ul-Muzenî, 
5- El-Umdet
6- Eş-Şafî şerh-iş-Şamil li Ebî Nasr bin Sebbax.

Çavkanî 

Alimên kurd
Kesên sedsala 11an
Kesên ji Amedê
Kesên ji Farqînê
Zanyarên îslamê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Fiqihnasên kurd
Silêmanê Hacî Bedriya

Silêmanê Hacî Bedriya (z. 1922 - m. 2012), yek ji kesayetiyên navdar yên devera Zaxoyê ye. Kolîja leşkerî ya Îraqê qetandiye û bûye efser. Di şerê cîhanî yê duyem de di nav rêzên leşkerê Brîtanî de efser bû û li Kîprosê li dijî Almanyaya Nazî şer kiriye. Rolê wî di şoreşa îlonê de pir mezin bû, berpirsê hêza Helgord bû û kesayetiyek herî nêzîk yên serkirde Mistefa Barzanî bû. Di gelek şeran de li dijî rêjîma melbendî ya Bexdê pişikdar bûye, weke şerê serê Metînî, Geliyê Zaxo, Eyn Zale, Makok, Karox, Hendrîn, Geliyê Elî Beg, Sefîn û gelek şerên din.

Çavkanî 

Kurd
Radyoya Swêdê

Radyoya Swêdê (bi swêdî: Sveriges Radio, bi inglîzî: Radio Sweden Kurdish) pişka kurdî ya Radyoya Swêdê ye. Bi kurmancî û soranî rapor û nûçeyên derbarê Swêdê û revenda kurd li Swêdê pêşkêş dike.

Programa xwe ya pêşiyê di 6ê kanûna paşîn a sala 2001ê de ji Stokholmê weşand. Navê beşa kurdî di destpêkê de "Zayele" bû, lê di sala 2015ê de ev nav ji ser xwe guherî û tenê ma "Radyoya Swêdê".

Xebatkarên ku heta niha demên dirêj di pişka kurdî ya Radyoya Swêdê de kar kirine:
Nasser Sîna, Zana Schiroyi, Şîlan Diljen, Lorîn Berzencî, Nazanîn Mahmoud, Niştiman Irandoust, Beşir Kavak, Şaho Mwany û Robin Şahin.

Çavkanî 

Malperên nûçeyan
Swêd
Teleskopa Fezayê ya Hubble

Teleskopa fezayê ya Hubble an jî Teleskopa esmanî ya Hubble () teleskopa fezayê ku di sala 1990an de ber xulgeha Zemînê ya nizm hatiye şandin, û hê li kar e. Tevî ku ew ne teleskopa esmanî ya pêşîn jî be, Hubble ya herî mezin û piralî ye. Teleskopa Hubble bi navê esmangerê amerîkayî Edwin Hubble binavkirî ye.

Neynika wê 2-4 metre e. Xulgeha Hubble ku li derveyî çelexwariya atmosfera Erdê digere, rê dide wê wêneyên bi kalîteya zêde bikşîne, ji ber ku ronahiya paşxaneyê ji teleskopên zemînî gelek kêmtir e. Hubble wêneyên ronahiya berçav ên herî kitekit kişandin, rê dide bergeheke kûr ber valageh û demê. Gelek ji çavdêriyên Hubble astrofizîkê pêş xisitye, wek diyarkirina rêjeya radana gerdûnê.

Çavkanî 

hubble
Galaksiya Andromedayê

Galaksiya Andromedayê, wek Messier 31, M31, an NGC 224 jî tê nasîn, galaksiyeke lûleyî ye ku ji Zemînê teqrîben 2,50 milyonên salên ronahiyê bi dûr e. Ew galaksiya herî nêzîk ji Kadizê  û gelek caran wek Nebuloza Mezin a Andromedayê di nivîsên kevn de dihat nişankirin. 

Dirêjahiya Andromedayê teqrîben 220,00 salên ronahiyê, û a herî mezin li Koma Deverî, a ku tê de Kadiz û Galaksiya Triangulumê jî hene, û galaksiyên din ên biçûk. Tevî keşf û vedîtinên berê ku bêhtir hêmana tarî di Kadizê de heye û dibe ku galaksiya herî mezin di komê de, di sala 2006an de çavdêriyê Teleskopa Esmanî ya Spitzer eşkere kir ku di Andromedayê de 10 trilyon stêrk hene: bi kêmî  du caran hejmara stêrkên Kadizê ye, ku li gorî texmînan 200-400 milyar in. Girseya Andromedayê wek 1.5×1012 girseyên rojê tê texmînkirin, lê girseya Kadizê wek  8.5×1011 girseyên rojê tê texmînkirin.

Tê pêşbînîkirin ku Kadiz û Andromeda dê piştî 4.5 milyar sal bi hev bixin, û di dawiyê de dê bibin yek û galaksiya hêkeyî ya girs çêkin. Mezinahiya xuya ya Galaksiya Andromedayê 3,4 e, wê bi çavê rût di şevên bê heyvê de dixwiye.

Çavkanî 

Andromeda (komstêr)
Cismên NGCyê
Kurdî Muhemmed Efendî

Kurdî Muhrmmed Efendî perwerdehiya xwe ya olê qedandiye piştî wexta diçê  Stembolê di medreseya "Enderûni Hûmayûn" ders daye piştî Stenbolê ji diçê Bursayê di mizgefta mezin de ders dide talebeyan. Kurdî Muhemmed Efendî 3 pirtûk nivîsiye û di sala1673'an de mir.

Berhem 
 Haşiye Ala el-Usam, 
Şerh el-Adab, 
Şerhul Kaside el-Burdiye, 
El-Tarika el-Muhammediye lil Bergeriye Şerh.

Çavkanî 

Mirin 1673
Kesên sedsala 17an
Alimên kurd
Joseph-Louis Lagrange

Joseph Louis Lagrange, matematîknas û  stêrnasê îtalyan e. Ew di 25ê çileya sala 1736an de li Torînoyê ji dayik bûye. Li gorî rayekê ew matematîknasê herî mezin ê sedsala hijdehem e. Ew beşekê jîna xwe li Prûsyayê, beşeke din jî li Fransayê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye.

Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya Akademiya Zanistan a Prûsyayê kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji Akademiya Zanistan a Fransayê girt.

Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.

Jîna wî 
Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê Akademiya Fransayî û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek Fransayî carna jî wek Îtalyan tê ramankirin.

Di sala 1794an de wexta ku École Polytechnique vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser Barûya Eyfelê hatiye nivîsandin.

Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange 
Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye.

Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye :: 

Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê  di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.()

li vir derê ji bo ku em di serî ji  re  gotibûn, em karin hevkêşeya xwe bi vî awayî binivîsin:

li vir derê heke em fonksiyona g yê girêdayî p bişeyinî aliyê din, hevkêşe wiha dibe:

Ji vir derê:
 Heke  ê bibe, regeke reel ê hevkêşeyê dê hebe. Ev reg wek  tê terîfkirin û ev îfade di hevkêşeya Lagrangeê de bê nivîsandin, hevkêşeya nû dê bi vî awayî bibe:
  : Ev fonksiyonê ku ji neguhora kêfî re girêdayî nîn e, çareseriyeke tekane ye. 
 Heke  bibe, hevkêşeya  bi sererastkirinê tê vî halî:
  
 Bi çareserkirina vê hevkêşeya lîneer a ku li gorî x'ê hatiye nivîsandin, çareseriya  tê bidestxistin. 
Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de  ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin.

Jê cuda binêrin 
 Hevkêşeya Defransiyel

Çavkanî 

Matematîknasên fransî
Mûqadîme

Mûqadîme berhema  Îbn Xeldûn a herî bi nav û deng e.

Pirtûk di sala 1375an de hatiye nivîsandin ku mijara wî civaknasî û dîrok e.

Çavkanî 

Pirtûkên erebî
Mistefa Mewlûdî

Mistefa Mewlûdî, siyasetvanê kurd û sekreterê giştî yê berî yê Hîzba Demokrat a Kurdistanê (HDK-Î) ye. Ew piştî îstîfaya Xalid Ezîzî'yê sekreterê giştî yê berî di 15ê çileya sala 2017an de bi hilbijartinê wek sekreterê giştî hate ser HDKê.

Jînenîgarî 
Mistefa Mewlûdî li gundê Masoyê di navbera her du bajarên Mihabad û Nexede yên ser bi parêzgeha Urmiyê ya Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 1979an de tevli refên Hêza Pêşmerge ya Partiya Demokrata Kurdistanê bûye.

Di kongeraya heftem a Partiya Demorkata Kurdistana Îranê de (berî cudabûna herî dawî), bûye endamê serkirdatiya PDKÎ yan HDKAyê. Di kongreya 12 a PDKÎyê de jî weke Endamê Polîtboruya PDKÎyê hatiye hilbijartin.

Piştî ku cudabûn di nav refên PDKÎyê de çê bû û HDK ango PDKa Rojhilat hebûna xwe ragihand, di kongreya 14em de weke Cîgirê Sekreterê Giştî yê HDKê hat diyarkirin.

Xwendin û perwerde 
Mistefa Mewlûdî xwendina zanîngehê li Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û lîsanasa yasayê li Zanîngeha Koyeyê wergirtiye.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Jidayikbûn 1959
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Mirovên zindî
Adezyon

Adezyon, pêvojoyek e ku parçeyên cuda ji hev re dizeliqin. Heke ev parçe ji parçeyên dirûv pêk bên, ev pêvajo wek kohezyon tê binavkirin. Adezyon pê bi gewşînên fizîkî yên rûxara ku di navbera du cismê de dimîne, têkildar e. Hêzên ku ji ber adezyonê çêdibin, bi misogerî nayê zanîn. Heta niha 5 tewrê adezyonê yê ji hev cuda hatine derpêşkirin:
 Adezyona Mekanîk: Kereseyên zeliqok valahî û çavikan tije dikin, û wan kêlûn dikin hev.
 Adezyona Kimyewî:
 Adezyona bi belavî: Du kerese bi hêzên Van der Waals ve hevdigrin.
 Adezyona Elektrostatîk: Du kerese bi barê elektrostatîk ve tên berhev.
 Adezyona Difuzyonî: Du kerese bi difuzyona atomî tên berhev.

Jê cuda binêrin 
 Kohezyon
 Rehikîtî

Çavkanî 
Fizîk
Kohezyon

Kohezyon (bi latînî: cohaerere, wateya wê li ber hev man e) hêza kişanê ya di navbera molekûlên hemcins de ye, jê re tê gotin.

Kohezyon di madeyên req û şileyan de tê dîtin. Kohezyon di gazan de ji ber ku hêza kişanê pir biçûk e, tê îhmalkirin. 

Kohezyon di navbera barên pozîtîf û negatîfê van madeyan de çê dibe. Emrê van bendên ku di navbera barên pozîtîf û negatîfê de çêbûne, qasî trilyonekê saniyeyekê ye belam di navbera molekûlên cîran de her tim bendên nû çê dibin û ev jî nahêlê ku pêkhatî belav bibe.

Wekî encama vê bûyerê jî di şilekan de kirjiya rûxarî diqewime.

Tesîra wê ya li ser riwekan 
Kohezyonê ku di encama bendên hîdrojenê de pêk tê, di riwekan de kişandina avê ya ber bi hêla dij ve gengaz dike. Av di riwekan de wexta ku di boriya ezingê(Ksîlem) de ji xwarê ber bi diyar ve tê birin, ji adezyon û kohezyonê sûdmend dibe.

Jê cuda binêrin 
 Adezyon
 Rehikîtî

Çavkanî 
Fizîk
Rehikîtî

Rehikîtî an jî Bûyera Kapîler, bûyereke fizîkî ye ku madeyekê madeyekê din dikişîne xwe. Ev bûyer sîstema ragihînê ya riwekekê rave dike. Ev bûyer wexta ku hêza kişanê ya ku di navbera şile û madeyekê de ye, ji hêza kişanê ya ku di navbera molekûlên şileyê de ye, pirtir bibe diqewime. Yanê wexta ku hêza adezyonê ji hêza kohezyonê zêdetir bibe ev bûyer pêk tê.

Bi saya bûyera rehikîtî, riwek ava xwe ji koka xwe bi rihetî karin bigirin. Ji bo çavdêrîkirina rehikîtî, boriyên rehikî, sazgerîna taqî ya ku herî pir tê bikaranîn e. Boriyeke cam, bi tîkane li hundirê şileyeke wekî avê tê noqandin. Di encama vî de jî  menîskusekî rûçal çêdibe. Bilindayiya avê û dirêjiya eşkêla boriyê ji hev re rêjedar in.Ev rêje rêjeya vajî ye. Bo nimûme, boriyeke cam a bi nîveşkêleke 0.5 mmyî, avê karê bibe bilindayiyekî 2.8 mmyî. Nirxa vê nîveşkêlê çiqas hindik bibe, bilindayiya ava ku ber bi jor ve diçe zêde dibe.

Dîtina bilindayiya avê 
Bilindayiya şileya ku ber bi jor ve diçe, bi vê formûla ku li xwarê hatiye dayîn tê dîtin.
 
Li vir derê:
 : Kirjiya rûxarî ye. Yekeya wê N/m ye.
 θ: Hokeya mizişê(temas).
 ρ: Kesafeta (tîrbûn) şileyê ye. Yekeya wê kg/m3.
 g: Zûkahiya erdkêşî ye. Yekeya wê m/s² e.
 r:  Nîvelkêşa boriya camê ye. Yekeya wê m.

Jê cuda binêrin 
 Adezyon
 Kohezyon

Çavkanî 
Fizîk
Behaîtî

Behayî (farisî: بهائیت, Bahá'iyyat; erebî: بهائية, Bahá'iyya) dînek e ku ji aliyê Behaulah ve hatiye derxistin. Di eslê xwe de bingeha dînê Behaî ji îslama Şîeye. Berî damezrandina dînê Behaî, kesên vî baweriyê ji terîqeta Babitiyê bûn. Babitî jî şaxeke ji Şêxiye û Şêxiye jî baskekê Îslama Şîe ye.

Dîrok 
Behaulah bi navê xwe yê rastî Mîrza Husên Elî Nurî, dînê Behaî li sala 1863ê li Bexdayê hate îlan kirin. Piştî îlankirina vî dînî Osmaniyan Behaulah sirgûn kir Stenbol, ji wir bo Edîrne û di dawiyê de jî hate sirgûn kirin bo bajarê Eqayê. Piştî mirina Behaulah, kurê wî bo rêverberê vî dînî, navê kurê xwe jî wek Abdulbeha danî bû.

Danberheva Behaîtî û Şîe

Çavkanî 

Dîn
Jackie Chan

Jackie Chan (navê wî yê rastî Jackie Chan e) (jdb. 7ê nîsanê, 1954, li Hong Kong) aktor û fîlmçêkerekî kantonî ye.

Çavkanî

Aktor
Jidayikbûn 1954
Aktorên çînî
Ksîlem

Ksîlem yan jî xylem (, zaylîm (bilevkirina îngilîzî ya peyva xylem e; ), şaneyek di riwekan de ye. Xaşîleya xaneyên wê sext û stûr e. Şaneya ksîlem piştî çêbûnê heman dimire û di navenda darê de dibe dep (texte). Ev xaneyên mirî wekî boriyeke dep û navvala ne.

Ksîlem, yek ji du şanya veguhezê ya riwekan e. Ew madeyên girîng ên ku ji bo riwek jîna xwe berdewam bikin pêwîst in, ji beşên din ên riwekê re vediguhasîne. Di navbera madeyên ku ji aliyê zaylim ve tê veguhastin, tê de av û mîneralên ku ji kokên riwekê hatine bidestxistin hene. Şaneya veguhezê ya din a riwekê jî floem (phloem) e. Floem jî şekir û kimyewiyên din ji pel digire û vediguhesîne beşên mayî yên riwekê.

Xaneyên ksîlemê, li her cihê riwekekê de tê dîtin. Av li dijî rakêşê, bi teoriya xwêdan û kêşê ve tê ravekirin. 

Ksîlem ji çar tîpê xaneyê pêk tê:
 Parankîmaya ksîlemê
 Rehikên ksîlemê
 Trakeît
 Regên ksîlemê

Jê cuda binêrin 
 Floem

Çavkanî 

Riweknasî
Biyolojî
Floem

Floem an jî phloem (), di riwekên faskuler de, bi saya fotosentezê adan pêk tên. Ji bo ku riwek jîna xwe berdewam bikin, divê ev adan li cihên riwekê ku hewcetî pê adan çêdibin bên veguhastin. Tevîneka ku vê karê veguhastinê dike, floem (phloem) e. Floem tevînekeke ganî ye ku ji lûleyên biçûk pêk tê. Floem di riwekan de, li tewqa herî hundir a qalikê darê de ye. Ji ber vê yekê navê wê ji zimanê latînî φλοιος (phloios) tê û wateya wê jî qaşikê darê ye.

Spiya pelê û kêzikên din, lûleyeke zirav tê hundirê riwekê dikin. Ew bi vê lûleyê ji hundirê şaneyên floemê adan ji xwe re derdixin û bi vî awayî xwe xweyî dikin.

Xaşîleyên ku di navbera şaneyên floemê de ne, li gorî ksîlemê biçûk in. Ji ber vê yekê veguhastina ksîlemê ji veguhastina floemê leztir e.

Jê cuda binêrin 
 Ksîlem

Çavkanî 

Riweknasî
Biyolojî
Çiyayên Hemrîn

Çiyayên Hemrîn, li başûrê rojavaya Herêma Kurdistanê zîncîreçiyayek e. 

Çiyayên Hemrîn di navbera Herêma Kurdistanê û Îraqê de wekî tixûb tê pejirandin. Li gorî vê rayê jî Kerkûk di nava tixûbên Kurdistanê de dimîne. Ev nêrîn ji aliyê dîroknasê Îraqî yê bi navê Abdulrezzak el-Hassanî ve jî hatiye pejirandin. Herwiha Mam Celal jî di sala 1992'yan de di axaftina Kerkûkê de ji bo tixûbên Kurdistanê çiyayên Hemrînê nîşan da.

Çavkanî 

Parêzgeha Kerkûkê
Çiyayên Kurdistanê
Çiya

Parêzgeha Diyaleyê
Lacîwerd

Lacîwerd, lapis lazuli, kevirê gewher, lajewerd, kevirekî ku nêzikî hêşînê ye û tariya hêşînê ye. 

Lacîwerd ji mêj ve li rojhelatê dihê bikaranîn bo xemlandinê. Ev kevir ji mineraleke bi navê lazûrît pêk dihê û bi taybetî li Efxanistanê dihê dîtin.

Çavkanî 

Mîneral
Reng
Mesûd Kitanî

Mesûd Kitanî, yan jî Doktor Mesûd Hacî Baba Mistefa Kitanî (z. 1933, Amêdî, Behdînan - m. 8 kanûna mezin 2017, Dihok, Behdînan), ronakbîr, nivîskar, helbestvan û zargotinnasê kurd bû ku xwediyê zêdeyî 50 pirtûkên dîrokî, wêjeyî û zanistê siruştî bû.

Berhemên wî

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Nîzamedîn Nîşabûrî

Nîzamedîn Nîşabûrî matematîknas,  stêrnas û tefsîrvanê Quranê yê faris e ku jidayîkbûn û mirina wî bi temamî ne kifş e lê di sedsala 14an de jiyaye.

Bav û kalên Nîzamedîn Nîşabûrî ji bajarê Qûmê bûn lê Ew bi xwe li Nîşabûrê ji dayik bûye û 
perwerdehiya xwe li Nîşabûrê girtiye piştî wexta çûye Tebrîzê.

Nîzamedîn Nîşapûrî li ser tefsîra Quranê, stêrnasî û matematîkê gelek pirtûk nîvîsandine.

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Matematîknasên faris
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 14an
Zanyarên faris
Merakûşî

Merakûşî an Îbn el-Bena (lt. Ibn al‐Bannāʾ al‐Marrākushī, carna weke Abu'l-Abbas Ahmad ibn Muhammad ibn Uthman al-Azdi jî tê naskirin. (jdb. 1256 – m. 1321) alimê îslamê û zanyarê stêrnasî, matematîk bû ku eslê xwe ereb e. Bi xwe ji Maroko ji bajarê Marakeşê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1256
Mirin 1321
Stêrnasên ereb
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 13an
Ebdulezîz Wefayî

Ebdulezîz Wefayî () stêrnasekî ereb e. Di sala 1408an de ji dayik bûye û di sala 1471î de 63 saliya xwe de wefat kiriye. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1408
Mirin 1471
Kesên sedsala 15an
Kesên ji Misirê
Stêrnasên ereb
Sebtê Mardînî

Sebtê Mardînî an Bedredînê Muhemmed (jdb. 1423 Şam – 1506 Misir ?) zanyarê stêrnasî û matematîkê ê kurd e. Bi koka xwe ji bajarê Mêrdînê ye, Bavê wî ji Mêrdînê koçê Şamê kiriye.

Navê wî yê dirêj Ebû Ebdullah Bedredîn Muhemmad bin Muhemmad bin Ehmed bin Muhammad bin Xazal.

Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û xebatên xwe yên li ser zanistê jî li Misirê kiriye. 

Berhemên Sebrê Mardînî li ser endezyarî, matematîk û stêrnasiyê li Misirê di pirtûkxaneya bi navê "Hedyû" dene. Sebrê Mardînî bi xwe di Zanîngeha Elezherê de mamoste bûye.

Berhemên wî 
-aḥbab fî ilmi’l-ḥisab 
et-Tuḥfetû’l-Mardîniyye fî şerḥi’l-Yasemîniyye
el-Ḳavlû’l-muḍî fî şerḥi’l-Muḳniʿ ==
er-Risaletû’l-fetḥiyye fi’l-aʿmâli’l-ceybiyye. 
Şerḥu’r-Raḥbiyye fî ʿilmi’l-feraiz 
Laḳṭû’l-cewahir fî taḥdî di’l-ḫuṭûṭ we’d-dewair. Li ser stêrnasiyê ye. 
Kifayetû’l-qanûn fi’l-ʿamel bi’r-rubʿi’ş-şimâlî el-maḳṭûʿ. Ev berhem li ser aletên astronomiyê (stêrnasî) hatiye nivîsandin. 
[[Wêne:Sibt al-Mardini.jpg|250 px| ji pirtûka wi]]
Şerḥu’l-fuṣûli’l-muhimme fî mevarîsi’l-

Çavkanî 

Jidayikbûn 1423
Mirin 1506
Kesên ji Mêrdînê
Kesên sedsala 15an
Stêrnasên kurd
Zanyarên kurd
El Kurdî

El Kurdî (erebî: الكردي)
navê bajêreke Misirê ye.

Misir
Ebdullahê Beytûşî

Ebdullahê Beytûşî an Bitûşî (erebî: عبد الله بن محمد الكردي, البيتوشي, z. 1774 Şehrezûr - m. 1806 Besre) alimê îslamê û helbestvanê  kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye.

Di sala 1774an de li gundê Bîtûşê hatiye dinyayê. Navê wî rastî Ebdullahê kurê Muhemmedê Kurdî yê Bîtûşî ye. Li piş xwe gelek pirtûk hîştiye. Ebdullah Bîtûşî xên ji pirtûkên dîn pirtûkekî wî jî a helbestan e ku bi erebî, kurdî û farisî helbest jî nivîsiye, di helbestên xwe de besna gundê xwe dide.

Beytûşî dema ku diçe ziyareta hevalê xweyê Ehmed bin Şeyh Derwêş el-Ebasî li Besrayê sala 1796an an jî 1806an de wefat kiriye û di goristana Hesen Besrî de hatiye definkirin.

Berhem 
Gelek berhemên wî hene, hinek ev in.
 1. Kifayetu’l-munî fî naẓmi ḥurûfi’l-meanî. 
 2. Ḥadîḳatu’s-serair fî naẓmi’l-kebair 
 3. Ḥaşiye alâ Mucîbi’n-nida ilâ Şerḥi Ḳaṭri’n-neda.
 4. Manẓûmetu’l-Mukeffirat li-kulli zenbin sâbiḳın we at
 5. Manẓûme fi’l-muennesati’s-semaiyye. 
 6. Manẓûmetu’l-efali’lletî atet wawiyyeten ve yâiyyeten

Çavkanî 

Jidayikbûn 1774
Mirin 1806
Kesên sedsala 18an
Alimên kurd
Helbestvanên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Zanyarên îslamê
Doris Day

Doris Day (jdb. 3 nîsana 1922, li  Cincinnati, Ohio, DYA - m. 13ê gulana 2019 li Carmel Valley Village, Monterey County, Kalîforniya, DYA)  hunermend, lîstikvan û stranbêjeke amerîkî bû. Navê wê yê dayikî Doris Mary Ann Kappelhoff bû.

Di sala 1960î de bi nîşana Oscarê ve namzed buyê. Perçe wê Que Sera, Sera ("Her çi bibê bila bibê") di cîhanê de pir bi deng û navdare.

Fîlmên Doris Day  
 Romance on the High Seas (Miss Georgia Garrett), 1948
 My Dream Is Yours (Martha Gibson), 1949
 It's a Great Feeling (Judy Adams), 1949
 Young Man with a Horn (Jo Jordan), 1950
 The West Point Story (Jan Wilson), 1950
 Tea for Two (Nanette Carter), 1950
 Storm Warning (Lucy Rice), 1951
 Lullaby of Broadway (Melinda Howard), 1951
 On Moonlight Bay (Marjorie 'Marjie' Winfield), 1951
 I'll See You in My Dreams (Grace LeBoy Kahn), 1951
 Starlift , 1951
 The Winning Team (Aimee Alexander), 1952
 April in Paris (Ethel S. 'Dynamite' Jackson), 1952
 By the Light of the Silvery Moon (Marjorie Winfield), 1953
 So You Want a Television Set, 1953
 La Blonde du Far-West(Calamity Jane) (Calamity Jane), 1953
 Lucky Me (Candy Williams), 1954
 Young at Heart (Laurie Tuttle), 1954
 Love Me or Leave Me, (Ruth Etting), 1955
 The Man Who Knew Too Much (Jo McKenna), 1956
 Julie (Julie Benton), 1956
 The Pajama Game (Katherine 'Babe' Williams), 1957
 Teacher's Pet (Erica Stone), 1958
 The Tunnel of Love (Isolde Poole), 1958
 It Happened to Jane   (Jane Osgood), 1959
 Pillow Talk  (Jan Morrow), 1959
 Please Don't Eat the Daisies (Kate Mackay), 1960
 Midnight Lace (Kit Preston), 1960
 Lover Come Back (Carol Templeton), 1961
 That Touch of Mink (Cathy Timberlake), 1962
 Billy Rose's Jumbo (Kitty Wonder), 1962
 The Thrill of It All (Beverly Boyer), 1963
 Move Over, Darling  (Ellen Wagstaff Arden), 1963
 Send Me No Flowers (Judy Kimball), 1964
 Do Not Disturb (Janet Harper), 1965
 The Glass Bottom Boat (Jennifer Nelson), 1966
 Ballad of Josie (Josie Minick), 1967
 Caprice (Patricia Fowler), 1967
 Where Were You When the Lights Went Out? (Margaret Garrison), 1968
 With Six You Get Eggroll (Abby McClure), 1968

Çavkanî 

Jidayikbûn 1922
Mirin 2019
Max Stirner

Johann Kaspar Schmidt (z. 25 tebax 1806 – m. 26 puşper 1856), bêtir bi navê Max Stirner  tê zanîn, fîlozofekî alman e. Ew bêtiri pêşîvaniyê nihilîzm, existentialism, psychoanalytic theory, Postmodernîzm û anarchism, taybeti îndividualîst anarşîzm tê pejirandin. Pirtûka wî ya sereke "Ez u Xwe" (Der Einzige und sein Eigentum) e. Ev pirtûk cara pêşîn di sala 1845an de li Leipzigê hatiye çapkirin.

Jînenîgarî 

Stirner li Bayreuth, Bavyerayê ji dayik bûye.

Pir hindik di derbarê jiyana wî de tê zanîn û ew jî bi piranî bi saya nivîskarê alman ê skotlandî John Henry Mackay hatine tomarkirin ku wî biyografiya Stirner (Max Stirrer - sein Leben und sein Werk) nivîsandiye û pirtûk di sala 1898an de bi almanî hatiye çapkirin (di 1910 û 1914an de hatiye mezinkirin). Stirner zarokê tenê yê Albert Christian Heinrich Schmidt (1769–1807) û Sophia Elenora Reinlein (1778–1839) bû, ku ji mezhebê luterîtî bûn. Bavê wî di 19ê nîsana 1807an de di 37 saliya xwe de ji ber nexweşiya zirav mir. Di 1809an de diya wî bi Heinrich Ballerstedt (dermansaz) re zewicî û li Kulma Prusyaya Rojava (niha Chełmno, Polonya) bi cih bû. Dema ku Stirner bû 20 salî, ew beşdarî zanîngeha Berlînê bû,  li wir fîlolojî xwend û beşdarî dersên Georg Wilhelm Friedrich Hegel bû, ku ji bo ramanên wî Hegel dûre bûye çavkaniyeke îlhamê.  Ew beşdarî dersên Hegelî yên li ser dîroka felsefeyê, felsefeya dîn û rihê subjektîf bû. Stirner paşê çû zanîngeha Erlangen, li wir bi Ludwig Feuerbach re di heman demê de bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1806
Mirin 1856
Fîlozofên alman
Şevka baranê (albûm)

Şevka baranê albûma hunermendê kurd Seîd Yûsiv e. Albûm ji deh stranan pêk tê û ji aliyê Koçer Production ve hat çêkirin.

Stranên albûmê
Nofa
Dawet e
Oy felek
Şevka baranê
Nêrgiz
Çûme Cizîrê
Narê
Çavên te
Kubar
Cîran

Çavkanî

Girêdanên derve
 Şevka baranê

Albûmên kurdî
Seîd Yûsif
Albûm
Que Sera, Sera

Que Sera, Sera (Her çi bibê, bila bibê) , straneke Ray Evans û Jay Livingston e. Lê belê ev stran behtir bi Doris Day ve tê naskirin.  Que Sera, Sera di cîhanê de pir bi deng û meşhur e.  Doris Day bi ve stranê di sala 1957an de nîşana Oscarê stand. Gelek stranbêjên dinyayê ev stran vegerandine zimanê xwe û bi zimanên xwe gotine.

Çavkanî 

Stran
Kapadokya

Kapadokya (bi parsî: Katpatuka, , ) herêmeke dîrokî ye û pirraniya erdê li ser axên Axsere, Nevşehir, Qeyserî, Qîrşehir û Niğde (Anatolya Navîn, Tirkiye) bû.

Peyvnasî 
Navê herî kevn ê Kapadokyê ji sedsala 6em berî zayînê ye, ji nivîsên du keyên hexamenişiyên Daryûs û Xeşeyerşa ne, wek welatê (parsî: dehyû-) Parsehê bû.

Di wir de wek (lîsteya welatan) Hespedûya ye û bi wateya "Welatê Hespên rind" e, anku Huw-espe-dehyû.

Gorî dinan navê xwe ji Kat-patûka ya zimanê luwî tê, bi wateya "Welatê Nizm" 

Hêrodotos dibêje navê Kapadokyê ji farsiyan (parsî) hatî cem wan, lê yewnaniyan xelkê herêmê wek "sûriyiyên spî" (leucosyri) nas dikirin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Anatolya Navîn
Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
Kapadokya
Erdnîgariya Nevşehirê
Rutuls

Rutuls (, Мыхабыр) gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Rutulian re dibêjin Rutulia. Zimanê wan Rutuli ye ji malbata zimanên qefqazî ye.

Çand

Ol 
Ji sedsala 7'an ve Rutuls bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î).

Çavkanî

Girêdanên derve 

 rutulia.com — Malpera Neteweyî ya Rutuli.
Espoo

Espoo (bi swêdî: Esbo), bajarek e li Fînlendayê. Li dawiya sala 2016an 270.416 kes li Espoo dijiyan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Fînlendayê
Serdema bronzî

Serdema bronzî an jî Serdema tûncîn, navê demekê ye ku mirov ji amêjena  bronzê amûr çêdikirin. 

Bronz bi asas awêteya pîl û sifirê ye, herwiha halîtayek/pêhatiyek e ku ji sedî 90 ji paxir û ji sedî 10 ji qilê pêk tê. Kereseyên wekî kevir û darîn jî ji bo amûran dihatin bikaranîn belam bronz hem ji bo birîn û qesifandinê ji din çêtir bûn û dirûvdan (şekildan) jî hêsantir bû.Serdema bronzê li her cih bi heman demê de nebûn. Çinkî hawîş ji hev dûr bûn û di navbera wan de têkilî hê çênebû bûn. Serdema bronzê li rojavaya Ewropayê di navbera  salên 2000 û 800 a beriya zayînê de dom kir. Belam serdema bronzê li Mezopotamyayê di beriya zayînê sala 3300an de dest pê kiri bû. Heya wê demê, mirovahî aletên xwe yên metalî ji metalên wek zêr, zîv û paxir/sifir çêdikirin û ew kanza bi awayê xwe yê xwezayî dihatin bikaranîn.

Serdema bronzê dewra navîn a Sîstema Periyodîk a sê beshî ye ku ji aliyê dîroknasê serdema kevnare Christian Jürgensen Thomsen ve hatiye amadekirin. Li gorî vê sîstemê dîroka zûkayî ya ewropî û medîteran‘ ji sê beshan pêk tê ku navên wan ‚serdema kevirî, serdema bronzî û serdema hesinî ye.

Navê „serdema bronzê“ di sala 1836ê de cara ewil di rojnameyeke muzeyan de ji aliyê dîroknasê danîmarkî Christian Jürgensen Thomsen ve hatiye bikaranîn.

Bastannas, wiha difikirin ku mirov di serdema bronzê de ji berê tertîptir bûn. Çunkî çêkirina amûrên kanza pir zor bû û hewcetî pê hin hunerwerî dibûn. Ev mirovên ku xwediyê van hunerweriyan bûn, ji mirovên din girîngtir bûn. Ev amûrên metal ên nû hate firotin an jî standin û bi vî awayî bazirganî di navbera mirovan de hate kirin.

Piştî çêkirina amûrên hesin, dawî li serdema bronzê hat û serdema hesinê dest pê kir. Sedema destpêkirina serdema hesinê ev bû ku dîtina pîl ji dîtina hesinê zortir bû. Sedema din jî amûrên sifir pir nerm bû û sûdmend nebûn.

Çandinî 

Di serdema bronzê de xwirdeyên yawanî (direwîn) êdî parçeya girîng a diyetê nebûn. Çandinî di wexta sumeriyan de dest pê kiri bû.

Çandinî ji nêçîrvanî pirtir ji mirovan re destek didan.diramet, ji bo dan û standin û bikaranîna zivistanê, dikaribûn bên veşartin.

Xelkên mezopotamyayê ji bo axên çandinî yên kêrhatî di navbera xwe de şer kirin û bi vî awayî jî şahînşahî derketin holê. Piştî demeke kin xelkê misirê ku li geliyê Nîl ê berdar de dijîyan, gelheya xwe zêde kirin. Bi vî awayî jî ew hejmara şervanên xwe jî zêde kirin û ev hejmar ji bo berfirehkirina şahînşahê sê qat ji şahînşahê sumeriyan zêde bûn. 

Li Sumerê ceh dirameta yekem bû. Li ber ceh genim, sêv, tirî û xurme jî dihatin gihandin. Çandiniya mezopotamyayê ji aliyê çemên dîcle û firatê ve dihatin sînordarkirin û destekirin. Sêlav ji berfên ku di serê bihar û havînê de li ser çiyayên bakurê kurdistanê dibariyan, pêk dihatin.

Mêşin û bizin bi giştî ji bo goşt, şîr, rûn û pênîrê hatin kêdîkirin. Bajerê mezin yê bi navê Ur qadekê nêzîkî 50 hektarî cih digirtin.Ew xwediyê 10.000 ajalê bûn. Gelheya bajarê 6.000 kes bûn û hêza karkirinê ya 3.000 kesî yê wê jî hebûn. Digel vê jî xakeke 3.000 donimî ya şarê Ur çandî bû.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve

Serdema kevnare
Sînd bin Elî

Sînd ibn Elî, dahêner, matematîknas, stêrnas û wergêrê misilman bû. Jidayîkbûna wî nayê zanîn di 864an de wefat kiriye. Bi xwe perwerdehiya xwe li Bexdayê girtiye.

Çavkanî 

Mirin 864
Stêrnasên ereb
Kesên sedsala 9an
Zanyarên misilman
Tampere

Tampere (bi swêdî Tammerfors) bajarek e li rojavaya Fînlendayê.

Li dawiya sala 2016an 225 485 kes li Tampere dijiyan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Fînlendayê
Kendava Antalyayê

Kendava Antalyayê li Deryaya Navîn de kaviye ber bajarê Antalya, Tirkiyeyê de ye. Navê xwe ji bajarê Antalyayê de digire. 

Antalya
Kendav
Kaş

Kaş, navçeya bajarê Antalyayê Tirkiyê ye. Navenda bajarê re nezikî 290 km dur e . Cîrantiyê wê li Mugla û Kumluca yê heye.
Xalid bin Yezîd

Xalid bin Yezîd, kîmyagerê ereb e di sala 708an de mir. Torinê  Muawiye ye.

Xalid bin Yezîd ji piçûktiya xwe de ji kîmyayê heskiriye, piştî Yezîd xwest ku bibe xelife, dema ku nebû xelîfe wî jî xwe bi temamî da ser kîmyayê.

Çavkanî 

Mirin 708
Kîmyagerên ereb
Kitabu'l-kîmya

Kitab el-Kîmya  (bi erebî: كتاب الكيمياء, Kitāb al-Kīmyāʼ ‎‎), berhema Cabir bin Heyan e. Pirtûk bi zimanê erebî hatiye nivîsandin lê ji dûre wergerin gellek zimanan.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên zanistê
Pirtûkên bijîşkiyê
Pirtûkên erebî
Pirtûkên sedsala 8an
Nestûlus

Nestûlus an Muhemmed bin Ebdullah Nestûlus yek ji stêrnas û hostayên astrolabê yê sedsala 10an e. Bi xwe Xwarezmî bandor lê dike. Stêrnasa jin Meryem Îcliye jî di bin bandora wî de maye.
Li ser jiyana wî zêde agahî tuneye, li gorî Sîczî ew bi xwe misilman bû, li gorî hin dîroknasan jî navberka wî dişibe yewnaniyan dibe ku bi koka xwe yewnanî bibû.

Çavkanî 

Stêrnasên ereb
Kesên sedsala 10an
Mehmûd Onder

Mehmûd Onder (z. 1952, Amed, Bakurê Kurdistanê – m. 31 kanûna mezin 2017, Kopenhag, Danîmarka), rojnamevan û xebatkarê çapemeniya kurdî bû.

Ew di sala 1952an de li taxa Elîpaşayê ya Amedê hatiye dinyayê û zaroktiya wî li wir derbas bû. Pişt re di destpêka 1970î de bû şoreşger û wî doza sosyalîzm, kurd û Kurdistanê nas kir. Piştî darbeya 12ê îlonê 1980’î hat desteserkirin û piştî çend carên binçavkirin û îşkenceyên giran, weke bi hezaran şoreşgeran, ew jî çû derveyî welêt.

Dû re li Ewropayê di gelek televîzyonên kurdî (MED TV, Medya TV, Roj TV, Stêrk TV û Ronahî TV) de wekî pêşkêşvan dixebitî. Dibêjin Onder yek ji sembolên çapemeniya kurdî bû.

Niha çend sal e ew bi nexweşiya pençeşêrê (kanser) ket û ev demeke dirêj bû li nexweşxaniyeke Kopenhaga Danîmarkayê dihat dermankirin. 

Di 31ê kanûna mezin a 2017an de rojnamevanê kurd Mehmûd Onder çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 

Rojnamevanên kurd
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1952
Mirin 2017
Cemal Batun

Cemal Batun, rojnamevanek navdar ê kurd e. Ew 21ê meha îlonê 1963an li bajarê Nisêbînê hatiye dinê. 

Sala 1987an zanîngeha Rojnamevaniyê ya Uniwersiteya Sofyayê (Bulgaristan) qedandiye. Di sala 1986an de li Rojnameya Otechestven Front a bulgarî, berpirsiyariya beşek ji Rojhilata Navîn, Tirkiye û Pirsa Kurd kiriye. Di heman salan de di rojnameya Kurdistan Press de nivîsên wî derketin e. Sala 1989an hatiye Swêdê û heman salê di redaksiyona kovara Demokrat de cîh girtiye. Sala 1990an bûye endamê redaksiyona kovara Berbang organa federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê. Sala 1993an bûye nivîskarek sereke yê kovara Hevdem. 

Her di salên 1990an de pirtûkên wî Şerê Kendavê û Kurd (li gel Amed Tigris û Paşa Uzun), wergera wî Mitolojiyên Mezopotamya hatine çapkirin. Di sala 2001ê de, di Radyoya Swêdê beşa kurdî de, dest bi xebatê kiriye. Di heman salan de, di televizyona Swêdê de SVT / UR rêzebernameyên wî ji bo zarokên kurd, bi zimanê kurmancî hatine weşandin. Di sala 2006an de derbasî Rojhilat TV bû ye û berpirsiyariya beşa kurmancî kiriye. Sala 2010an xebata xwe di ASOsat TV de berdewam kiriye. 

Di salên destpêkî ya 2000an de pirtûkên wî berhevkarî ya Barzanî û pirtûka bi zimanê bulgarî Sinat na Slantseto (Lawê Rojê) hatine weşandin. Herweha berpirsiyariya kovara Dengê Bakur kiriye. Di sala 2011an de bernameya Ronahî di Barada TV de pêşkeş kiriye. Herweha di gelek kovar, rojname û malparên internetî de nivîsandiye. Wekî: Insiyatîf, Rojeva Kurd, Rastî û hwd. Di sala 2016an de di Kurdistan24 de dest bi bêjerî û birêvebiriya bernamayê kiriye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Avesta.net

Rojnamevanên kurd
Jari Litmanen

Jari Litmanen (jdb.  li Lahti, Fînlendayê) futbolvanekî navdar ê Fînlendayê ye.

Jiyana wê ya fûtbolê 
1987–1990 Lahden Reipas 	 
1991 HJK Helsinki 	  	
1992 MyPa 
1992–1999 AFC Ajax 
1999–2001 Futbol Club Barcelona 	 
2001–2002 Liverpool FC 	
2002–2004 Ajax 	
2004 FC Lahti 
2005 Hansa Rostock
2005–2007 Malmö FF
2008 Fulham
2008–2010 FC Lahti 
2011 HJK Helsinki

Girêdanên derve 
 Player profile LFC History

Mêr
Futbolvan
Fînlendî
Jidayikbûn 1971
Albert Edelfelt

Albert Edelfelt (jdb. 21ê tîrmeha 1854an – m. 18ê tebaxa 1905, li Porvoo Fînlendayê) wênesazê fînlendî bû.

Girêdanên derve 
  Edelfelt, Albert (1854 - 1905)

Jidayikbûn 1854
Wênesazên fînlendî
Mirin 1905
Mêrên fînlendî
Gelenbevî Îsmaîl Efendî

Gelenbevî Îsmaîl Efendî (z. 1730, Manisa - m. 1790 ?) Matematîknasê tirk ê osmaniyan bû.

Li Manisayê li qeza Gelenbeyê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî Îsmaîl e. Wî bi zimanê erebî û zimanê tirkî nêzikî 30 berhem nivîsine.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1730
Mirin 1790
Kesên sedsala 18an
Matematîknasên tirk
Kesên ji Manisayê
Zanyarên osmanî