nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şêx Nîmetullah

Nîmetullah yan Şêx Nîmetullah (jdb. 1860, Rojhilata Kurdistanê - m. 1915, Hewlêr) zanistvanê kurd ê ku li ser mentiq, astrolojî û rêziman gelek berhem nivîsandin.

Di sala 1860an de li bajarê Sîneyê li gundê Hezarkaniyan ji dayik bûye. Kurê Şêx Ebdulkerîmê Merdûhî ye, ji malbateke kurd ên alim û zanyar tê. Şêx Nîmetullah perwerdehiya xwe pêşiyê li cem bavê xwe standiye, piştî wefata bavê xwe jî çûye cem Reîs el-Ulema Şêx Ebdulqadir li wir Quranê ji ber kiriye. Di mescîda Darul Îhsan de pirtûkên fiqihê xwendiye piştî wextan jî bi apê xwe re ji Erdelanê diçe li  Silêmaniyê bi cîh dibe. Şêx Nîmetullah piştî mirina apê xwe ijar diçe Stembolê û cardin ji wêderê tê Hewlêrê di temenê xweyê 55 saliyê de wefat dike.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1860
Mirin 1915
Zanyarên kurd
Îbn Kec

Îbn Kec an Îbn Geç yan jî navê rastî  Yûsifê Ehmed bi dirêjî Yûsif bin Ehmed bin Kec Ebu'l-Qasim el-Qadî  (erebî: يوسف بن أحمد بن كج أبو القاسم القاضي)  alimekî kurd e lê zêde agahî li ser jiyana wî tuneye, bi texmînî di sedsala 10an 11an de jiyaye. Îbn Kec bi koka xwe ji Dînewerê ye.
Mihemed Emîn Zekî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye.

Çavkanî 

Zanyarên îslamê
Alimên kurd
Kesên sedsala 10an
Kesên kuştî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Şêx Hesenê Îmadî

Şêx Hesen an bi navê naskirî Kurdî Îmadî bixwe ji kîjan bajarêye nayê zanîn lê di sala 1622an de hatiye Sûriyê bajarê Şamê li nêzikê Medreseya Zahîriyeyê sekiniye û li wêderê ders daye telebeyan. Şêx Hesen di tefsîr, fiqih û felsefeyê de weke behr bû, gelek pirtûkên wî yên hêja hebûn pêşiya mirina xwe wesêt kiriye gotiye "Dema Ez mirim pirtûkên min bidin zanistvanan".
Şêx Hesen di sala 1638an de wefat dike û di goristana Feradîs de veşartine.

Çavkanî 

Mirin 1638
Fîlozofên kurd
Kesên sedsala 17an
Şêx Yûsifê Naîb

Şêx Yûsifê Naîb, alimekî îslamê yê navdar ê kurd yê Mûsilê bû. Di Medreseya El Cercisiyê de ders dida. Li ser matematîk û fiqihê xwedî îlm bû.  Bi xwe di sedsala 18an de jiyaye.

Çavkanî 

Kesên sedsala 18an
Matematîknasên kurd
Alimên kurd
Kesên ji Mûsilê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Zanyarên kurd
Emîn Fewzî

Emîn Fewzî an Emîn Feyzî Beg (jdb. 1862, Silêmaniye - m. 1928 Stembol) zanistvanê kurd yê sedsala 19an û 20an e ku li ser felsefe, matematîk û fizîk xebitiye.

Jiyan 

Emîn Fewzî sala 1862an de li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Demek di Artêşa Osmaniyan de jî xebitiye. Zanistvanek pir mezin bû li ser matematîk, fizik, kimya, felsefe û wêjeyê gelek berhem nivîsand. Bi fikr û ramanên xwe yên li ser fen û wêjeyê gelek ateîstan kerr kiriye. Ji bo heca xwe çûye Mekeyê jî, û ji wêderê çûye Hindistanê jî geriyaye. Piştî wextan çûye Viyana û Parîsê jî geriyaye. Emîn Fewzî di sala 1928an de nexweş dikeve û li Stembolê wefat dike.

Şêx Rizayê Talebanî di helbestek xwe de besna wî daye.

Pirtûk 
 Encumenî Edebiyatî Kurd
 Îcmalû Ennea
 Hawayî Nesîmî
 Tefrîkatûn Riyaziye
 Şecerat

Çavkanî 

Jidayikbûn 1862
Mirin 1928
Zanyarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Fîlozofên kurd
Fizîknasên kurd
Kesên sedsala 19an
Zanyarên misilman
Mele Ebdulwacid

Mele Ebdulwecîd (jdb. ? Meşhed; m. 1434, Kütahya) zanayê stêrnasî, hedîs, tefsîr û fiqihê ye ku bi koka xwe ji Meşhedê ye.

Ji herêma Xorasanê koçî Anadoluyê kiriye di medreseya Umur Beg de xebitiye. Tirba wî jî di hundirê medresê de ye.

Çavkanî 

Mirin 1434
Kesên sedsala 15an
Qazîzade Rûmî

Qazîzade Rûmî  (bi tirkî: Bursalı Kadızade Rumi) yek ji stêrnas û matematîkzanên tirk yên serdema navîn bû ku di derdora sala 1364an de ji dayik bûye û di sala 1436an de wefat kiriye. Navê wî yê rastî Selahedîn bû. Bi koka xwe ji Semerqendê bû dû re hatiye Bursayê.

Pirtûk 

 Muhtasar-i Fi’l-Hisab (Li ser matematîkê ye)
 Şerh el-Mulahhas Fi’l-Hey’e (Li ser astronomiyê ye)
 Eşkal-i Tesis Şerhi (Li ser geometriyê ye)

Çavkanî 

Mirin 1436
Kesên sedsala 14an
Stêrnasên tirk

Jidayikbûn 1364
Zanyarên osmanî
Muhemmedê Qeredaxî

Muhemmedê Qeredaxî yan jî Mele Mihemedê Qeredaxî (z. 1798, Silêmaniye, Qeredax - m. 1864 Qeredax) zimannas, mentiqvan û matematîknasê kurd yê sedsala19'an e.

Muhemmed Qeredaxî di sala 1798an de li Başûrê Kurdistanê li bajarê Silêmaniyê li gundê Qeredaxê ji dayik bûye. Perwerdehiya xwe ya pêşîn li vê bajarê girtiye piştî wextan çûye gundê Mertegeyê li cem Mele Ebdulxefûr el-Mertegî perwerdehiya mentiq,  wêje û gramerê girtiye. Perwerdehiya xwe ya fiqih û tefsîrê jî li cem Şêx Ebduletîf Berzencî girtiye. Paşê çûye Helebê li cem Şêx Ebdullah perwerdehiya kelamê girtiye. Destûrnameya xwe jî  ji Mewlana Şêx Halid girtiye. heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk nivîsiye sala 1864an de cîhê ku lê ji dayik bûye li Qeredaxê wefat kiriye.

Pirtûkên Qeredaxî 
 Şerh el-Îrab
 Şerh Rîsale el-Adab
 Talîqat şerh el-şemsiye
 Telîqat ela îslamûddîn
 Telîqat ela tefsîr el-Beydawî
 Telîqat ela tefsîr Îbn Hecer el-Heysemî
 Telîqat ela Rîsalet Bahaedîn Amîlî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1798
Mirin 1864
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kesên ji Silêmaniyê
Fîlozofên kurd
Matematîknasên kurd
Kesên sedsala 19an
Nivîskarên kurd
Tefsîrvanên kurd
Zanyarên kurd
Eric Bauza

Eric Adrian Bauza (jdb. 7ê kanûna pêşîn a 1979an li Toronto, Ontario, Kanada) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyal e.l}}

Aktorên kanadayî
Mêrên kanadayî
Jidayikbûn 1979

Mirovên zindî
Valparaíso

Valparaíso yek ji bajarên Şîleyê ye.

Şîle
Avhewa

Avhewa an jî Avûhewa, nîvekiya bûyerên meteorolojîk ên wekî germahî, xenam (nem), pestoya mehwayî (pestoya atmosferîk), ba, şilî ye ku li cihekî bi salan tê çavdêrîkirin. Avhewa ji rewşa hewayê cuda ye. Hewa di nava hefteyek de diguhere belam avhewa bi salan nayê guhertin.

Hêlîpan, cih û bilindayî avhewaya cihekî karin biguherînin. Okyanûs û qadên ava mezin jî di nîşankirina avhewaya cihekî de roleke girîng digire. Avhewa bi giştî li gorî germahî û şiliyê tên senifandin. Senifandina herî pir tê bikaranîn, senifandina avhewayê ya Köppen e ku cara yekem ji aliyê Wladimir Köppen ve hatiye çêkirin.

Avhewa piştî demeke dirêj karin biguherin. Îstatîstîkên îroyîn didin xuyakirin ku di van salên dawî de cîhan ji berê germtir bûye. Bi vî awayî jî avhewa diguherin. Sedema vê guhertina germahiyê jî li gorî naseran germbûna kadî (global warming) e.

Ji avhewaya herêmekê re navên wekî hênkayî, dihm, sar, ziwa, tundra, tropîkal, ekvatoral, savan û hwd tê dayîn.
 Di avhewayên hênkayî de çar demsal hene. Piraniya welatên Ewropayê xwediyê avhewaya Hênkayî ne.

 Avhewayên dihm ji avhewayên germ in. Di vê cureya avhewayê de bi giştî yek an jî du demsal hene. Erebistana Siyûdî û piraniya welatên Afrîkayê di bin bandora vê avhewayê de ne.

 Avhewayên tropîkal xwediyê germahiyeke şîregerm in û bi giştî du demsalên wan hene. Daristana baranê ya Amazonê xwediyê vê avhewayê ye.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Avûhewa
Merûfê Nûdhî

Merûfê Nûdhî yan jî Şêx Merûfê Nûdhî (jdb. 1753 Silêmaniye - m. 1837 ?) zimannas û wêjevanê kurd e.

Merûf di sala 1753an de li Silêmaniyê qeza Şehrezûrê li gundê Nûdî ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Şêx Seyîd Muhemmed e. Navê bavê wî Şêx Mistefayê Nudhî ye.

Merûf Nûdhî perwerdehiya xwe ya pêşîn li Kalakoçanê di medreseya "El-Xaziye"yê de girtiye û piştî wextan koçî Hezarmerdê kiriye li wêderê jî li cem alim Mele Muhemmed el-Hacî ders girtiye li wan deran bi wêjevanê kurd Ebdullahê Beytûşî re tê naskirin û berhemên wî yên wêjeyê û helbestan xwendiye.

Berhemên xwe bi zimanê kurdî, erebî û farisî nivîsiye.
Tê gotin Zehawî telebeyê wî bûye.

Hêjmara pirtûkên wî 50yê zêdetir in, ji van berheman 30 heb li ser îslamê (fiqih, hedîs, kelam), 20 heb jî li ser wêje û yê helbestan e.

Pirtûk 
 Lûxametnameyî Ehmedî (Ferhengekî Kurdî ya zaravayê Soranî ye)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1753
Mirin 1837
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Zanyarên kurd
Zimannasên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Şehrezûrê
Helbestvanên kurd
Enver Çingizoğlu

Enver Çingizoğlu () 1962)  edîtor û nivîskarê  azerî ye.

Jînenîgarî 
Di sala 1962an de li Azerbaycanê hat dinyayê. Di sala 1990î de Fakulteya Rojnamevanê ya Zanîngeha Bakuyê xilas kir. Di sala 1990î de cara pêşî li Fuzûlîê di rojnameya "Araz Qəzeti" (Rojnameya Arazê) de dest bi karê rojnamegeriyê kir.

Berhem

Berhemên bi azerî 
Qarabağın Aran ağzı-Arazbar, Baku, "Ozan", 1998.(Azeri).
Sözün nübar çağından..., Baku, "Ozan", 1998. (Azeri).
Qarşı yatan Qaradağ,Baku, "Ozan", 1999. (Azeri).
Mollaveletli köyü ve Mollaveletliler, Baku, "Soy", 2004.(Azeri).
Hacılılar, Baku, "Soy", 2004.(Azeri Türkçesinde).
Yük üstü çadırlı, yük altı gatırlı oba - Hudayarlı, Baku, "Soy", 2004.(Azeri).
Serdarlı köyü, Baku, "Elnur-P", 2005.(Azeri).
Sefikürtlüler, Baku, "Elm", 2005.(Azeri).
Memar Rizvan Qarabağlı, Baku, "Nurlan", 2007. (Azeri).
Karabağın el və obaları, Baku, "Şuşa", 2007.(Azeri).
Aydınlık içinde, Baku, "Şuşa", 2007.(Azeri).
Karadağlılar, Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
Muğanlılar, Baku, "Soy", 2008.(Azeri).
Behbudovlar, Baku, "Mütercim", 2008.(Azeri).
Kaçarlar ve Kaçar köyü, Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
Karabağ hanlığı, Baku, "Mütercim", 2008.(Azeri).
Avşarlar,Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
Kalbin harayı,Baku, "Şuşa", 2009.(Azeri). 
Marzili köyü ve Marzililer,Baku, "Adiloğlu", 2009.(Azeri). 
Şuşa şehri (1750-1850), Baku, "Şuşa", 2009.(Azeri).
Karadağ hanlığı, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri). 
Karabağda sanat ve sanatkarlar, Baku, "Elm ve Tehsil",2011.(Azeri).
İkbalus-saltana Murtuzakulu Han Bayat, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri). 
Ja'far Kuli Han Sarıcalı-Civanşir, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri). 
Hüseyin Kuli Han Kovanlı-Kaçar, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).
Arazbar bölgesinin manevi kültürü, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).

Fîlmografî

Dokumanterên dîrokî  
 Êla Efşarê
 Xurşidbanu Natevan 
 Nevvab 
Kemine

Çavkanî 

Jidayikbûn 1962
Nivîskarên azerî
Dîroknasên azerî
Rojnamevanên azerî
Nivîskarên zimanê azerî

Mirin 2022
Temendirêjtirîn( pîrtirîn) Rešçal

Temendirêjtirîn( pîrtirîn) Rešçalên kešfbûyî ya cîhanê, emrê wê 13 milyard sal e û cirma wê 2 milyar qasî ya Tavê ye.

Çêbûna wê vedigere serdema Big Bang'ê û ew hê jî mijûlî daqurtandina kehkešanên( galaxy) derdora xwe ye.
Sergey Krîkalev

Sergei Krikalev wek fezagerek Sovêtê, çû esman lê dema vegerya ser Erdê, îdî bûbû hemwelatîyekî Rûsyayê.

Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, hilwešîya ew hê di vedora Erdê da bû.
Akwaryoma Golden Nugget

-Akwaryoma Golden Nugget ku li Los Angles'ê ye, xwedîyê korîdoreke giloverê mezinê šeffaf(xûyaker) e ku ji nîveka akwaryomê va derbas dibe loma bîner dikarin ji nava candarên behrî yên wir, derbas bin û wan pir ji nêzîk va bibînin.
Barîna barana krîstalên almasan

Kîmîyaya gerstêrkên gazî yên wek Zuhel(Saturn), jiber ku di jêr bandora tofanên birûskî da, dimîne pir balkêše çimku Metana( CH4) heyî ya ser Zuhelê, jihev bela dibe û vediguhere Karbona xwerû( xalis û nab) û ev yek jî dibe sedema barîna barana kirîstalên Almasan yên ku mezinahîya wan 1 cm' in.
Yaqûb Beg

Yaqûb Beg helbestvanê kurd ê sedsala 15'an e ku bi xwe piştî wefata birayê xwe bû mîrîtîya eşîra Merzûkiyeyê.
Yaqûb gellek helbestên xwe bi zimanê kurdî dinivîsand.

Yaqûb Beg bi xwe mirovek bifazîlet û alimekî navdar ê wexta xwe bû.

Çavkanî 

Kesên sedsala 15an
Helbestvanên kurd
Eliyê Lokerî

Eliyê Lokerî yan jî Elî el-Lokerî helbestvanek kurd yê pêşîn ê serdema îslamê yê kevn e ku di sedsala 10'an de jiyaye.Hinek jiyana xwe li paytexta Samanîyan li Buxarayê derbas kiriye. 

Dema ji Buxwarayê hatiye welatê xwe Kurdistanê ji wezîrê Samaniyan re peyam şandiye tê de bi zimanê farisî nivîsiye û tê de qala Kurdbûna xwe kiriye. Lê mixabin berhemên wî yên bi zimanê kurdî ên gihandibin destê me vê gavê tunene.

Di derbarê jiyana wî de çavkanî kêm in.
Navê wî yê dirêj ev e; Ebûl Hesen Eliyê kûrê Muhemmedê Xezwînî Lokrî ye.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 10an
Keleha Zêrzewan

Kela Zêrzewan, kelehekê ku di neqeba Amedê û Mêrdînê de ye.

Çavkanî 

Kelehên Kurdistanê
Eliyê Hekarî

Elî Hekarî (1019-1093) hedîsvanê îslamê yê kurd yê pêşîn e. Ji nesla wî jî gelek alim derketine. Elî Hekarî di sala 1019an de li herêma Mûsilê ji dayik bûye, li gorî hin çavkaniyan ji bajarê Amêdiyê ye.

Navê wî Şexûlîslam Ebûl Hesenê Eliyê kurê Ehmedê Hekarî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1019
Mirin 1093
Kesên ji Amêdiyê
Hedîsvanên kurd
Zanyarên îslamê
Kesên sedsala 11an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Ha Seok-jin

Ha Seok-jin (bi korêyî: hangul: 하석진 / hanja: 河錫辰, jidayîkbûn 5'ê adarê 1982'an) lîstikvanekî korêyî ye.

Fîlmnîgarî

Fîlm 
 2006: See You After School
 2006: Sexy Teacher
 2007: Unstoppable Marriage
 2008: Summer Whispers
 2016: Like for Likes

Rêzefîlmên televizyonê 
 2005: Sad Love Story
 2005: Princess Lulu
 2006: Dr. Kkang
 2006: Korea Secret Agency
 2007: If in Love... Like Them
 2007: Hello! Miss
 2007: Drama City
 2008: I am Happy
 2009: What's for Dinner?
 2010: The Great Merchant
 2010: Once Upon a Time in Saengchori
 2011: Can't Lose
 2011: If Tomorrow Comes
 2012: Standby
 2012: Childless Comfort
 2013: Shark
 2013: Thrice Married Woman
 2014: Legendary Witches
 2015: D-Day
 2016: Iron Lady
 2016: Drinking Solo
 2016: 1% of Anything
 2017: Radiant Office

Girêdanên Derve 
 Malperra Twitterê ya Orijînal

Çavkanî 

Aktorên korêyî
Jidayikbûn 1982
Mirovên zindî
Tirko Şêx Cundî

Tirko Şêx Cundî (z. 1938 - m. 21ê sibata 2017an, Şêxan, Dihok) hevjîna mîrê êzidîyan Mîr Tehsîn Beg bû.

Ew li bajarokê Şêxan ê Dihokê (Badînan) di jiyê 79 saliyê de çû ber dilovaniya Xwedê û li goristana Bahedrê hat veşartin.

Çavkanî

Êzîdî
Jinên kurd
Jidayikbûn 1938
Mirin 2017
Mehmet Salih Özalp

Mehmet Salih Özalp (z.1990 Wan, Bakurê Kurdistanê), lêkolîner û nivîskarê kurd e ku berhemên xwe bi zimanê tirkî û bi zimanê kurdî dinivîse.

Pirtûkên wî yên ku hatine weşankirin 

 Tevrat, İncil ve Hindu Kaynaklarında Hz.Muhammed (2008, Gaye Ofset)
 Çöle Düşen Deli (2013, Weşanxane: Alter)
 Kurdname: Ulusal, Sınıfsal ve İdeal Yurtseverliğin Kaynakları (2014, Weşanxane: Alter)
 Kafdağı'nın Gölgesinde Alem-i Suğra (2016, Weşanxane: Hermes)

Pirtûkên wî yên din

 Tanrı Üzerine (2010)
 Heyvika Feyîzdar Kurdî
 Lucy'nin Hikayesi (2009)
 Büyük Harfli Formül: 19 Düzmecesi (201?)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Kesane  
 Pirtûk 
 Nivîsar
 E-Pirtûk

Jidayikbûn 1990
Kesên ji Wanê
Nivîskarên zimanê tirkî
Kafdağı'nın Gölgesinde Alem-i Suğra (pirtûk)

Kafdağı’nın Gölgesinde Alem-i Suğra (bi kurdî: Di bin siya Çiyayê Qaf de), pirtûka bi zimanê tirkî ya lêkolîner-nivîskar Mehmet Salih Özalp e ku di sala 2016ê de bi riya Weşanxaneya Hermesê hatiye çapkirin. Yekîtiya karîgeh (gerdûn), cîhan û insanê bi sembolên Îranî-Medî şîrove dike û felsefeya Wehdetê Wucûd bi awayek nûjen vedibêje.

Naverok 
Pirtûk ji çar beşan hatiye avakirin.

Li ber Çiyayê Qaf ve Rêwîtî
Serkeftina Biçûk
Âlem-i Suğra
Beşa Dawiyê

Girêdanên derve 
Weşanxane

Çavkanî 

Pirtûk
Şîfa Gerdî

Şîfa Gerdî anku Şîfa Zikrî Îbrahîm (jdb. 1'ê tîrmehê, 1986 - m. 25'ê sibata 2017), bêjer û rojnamevaneke kurd bû. Di dema şerê li Mûsilê de, di teqînekê de jiyana xwejidest da.

Jiyan

Şîfa Gerdî di sala 1986an de li herêma Ûrmiyê hatiye dinyayê. Malbata wê koçber bû. Wê di 2006an de piştî derçûna beşa ragihandinê ya zanîngeha Selahedînê dest bi karê rojnamevaniyê kiriye û yek ji rojnamevanên diyar ên Kurdistanê bû û li çend saziyên ragihandinê yên Kurdistanê kar kiriye.

Di dema tîma rojnamevanan romalkirina şerê Daişê li rojavayê Mûsilê dikir, bombeyeke çandî nêzîkî tîma televîzyona Rûdawê teqiya û di encama teqînê de karmenda Rûdawê jiyana xwe ji dest da û wênegir Yûnis Mistefa jî birîndar bû.

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1986
Mirin 2017
Ebdulmecîd Mîrza

Ebdulmecîd Mîrza (1852-1925) wêjevanê kurd e. Leqeba wî Melîkê Kelam (Melik el-Kelam) e lê bi kurtasî Mecîdî jî tê naskirin. Li Rojhilata Kurdistanê nêzikê  bajarê Sineyê ji dayik bûye di sala 1880î de ji Sineyê koçî Hîcazê kiriye li wêderê bi alimê bi nav û deng Hecî Şukrullah ve hevdîtinek pêk aniye û bi gelek salan li wir ma û li Mekeyê heca xwe jî kir û cardin zivirî Sineyê nêzikî 34 salan jî dîsa li vir dimîne û îjar diçe Tehranê dijî û dîwanek bi zimanê kurdî û farisî dinivise.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1852
Mirin 1925
Wêjevanên kurd
Kesên sedsala 19an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên ji Sineyê
Cartagena de Indias

Cartagena de Indias, bi awayekî fermî, Emar û Çandî ya navçeya Cartagena de Indias Cartagena de Indias kurtkirin, D. T. û C. de li paytexta beşa Bolivar e, Kolombiya hezîran 1533 by Pedro de Heredia hat avakirin. Ji sala 1991 Cartagena a navçeya tûrîstan e û çandeyî bajêr jî li ser Deryaya Karîb de ye.

Çavkanî 

 

Colombia
Kolombiya
Barranquilla

Barranquilla a bajar û şaredariyê de dişixulî li bakurê Kolombiyayê e. Ev tenê ji bajarê mezin ên li Başûrê Amerîkayê ku berî damezrandina fermî ya lê dijîn e. Barranquilla li nêzîkî Deryaya Caribbean de ye.

Çavkanî 

Kolombiya
 Colombia
Sehabeyên ne ereb

Sehabeyên ne ereb an Sehabeyên ku ne ereb in di nav sehabeyên Muhemmed pêxember de hinek kes hebûn ku bi eslê xwe ne ereb bûn lê pêxember ew wek bira didîtin û dipijirandin. Ji ber ku di dînê îslamê de nîjadparêzî qedexe ye.

Ji wan sehabeyên ne ereb hinek bi eslê xwe kurd hinek faris hinek komor bû.

Sehabeyên kurd 

 Cabanê Kurdî
 Meymûnê Kurdî

Sehabeyên fars 
 Selmanê Farisî

Sehabeyên Hebeşî 
 Bilal Bin Rebah

Çavkanî 

Îslam
Pîramîda Keops

Pîramîda Keops an jî Pîramîda Mezin, pîramîda herî mezin e ku ji aliyê xelkê misira kevnare ve hatiye çêkirin. Di heman katî de jî di navbera heft nuwazeyên cîhanê de avahiya herî kevnar e . Ew nêzîkî Qahîreya Misirê ye. Di dema avakirinê de bilindayiya wê 146,5 m bû. Heta maweyeke 3.800 salî ve ew avahiya herî bilind a cîhanê bû. Pîramîda Keops ji bo fîrewnê misirî yê bi navê Khufu ve hatiye çêkirin. Hin çavkanî jî ji bo çêkêrê Pîramîda Keopsê, wezîrê Khufuyê yê bi navê Hemiunu nîşan didin. Wiha tê ramankirin ku avakirina wê 20 sal dom kiriye û beriya zayînê di dora sala 2551 de çêkirana wê qediyaye.

Agahiyên teknîkî 

Di wexta avakirina pîramîdê de, rûxarê der ê pîramîde bi lewheyên kevir hatibûn hefidandin. Belam niha ev hefidandin nemaye. Bilindayiya Keopsê ya orjînal 146,5 m bû. Lê belê sal bi sal bi maşînê bilindayiya wê 138,75 m bûye. Pîramîda Keops, pîramîdeke çargoşe ye û dirêjiya her rûqetekê wê 230,37 m ye. Li gorî hesibandinên ku hatine çêkirin, giraniya wê 5,9 milyon ton e û qewareya wê jî 2.500.000 m3 e. Pîramîd ji 2.300.000 berdekîç ve pêk hatiye. Pîramîd li gor zanyaran, ji aliyê koledaran ve nehatiye çêkirin. Ew bi peretî ji aliyê karkeran ve hatiye çêkirin.

Di nav Pîramîda Keops de sê menzel heye. Ji van yek di bin pîramîdê de ye û çêkirina wê neqediyaye. Ên her du yê din jî menzela key û menzela keybanûyê ye. Di heman katî de jî di nav pîramîdê de du derbasok heye. Ji van yek li pêş e û ê din jî li paş e. Di navbera pîramîdan de ê ku xwediyê du derbasok e, bi tenê pîramîda keops e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Misira kevnare
Heft nuwazeyên cîhanê
Suhrewerdî

Suhrewerdî bi vî bernavkê evan kesan hene.

 Şihabedînê Suhrewerdî
 Emerê Suhrewerdî
 Ebdulqadirê Suhrewerdî
 Ehmedê Suhrewerdî
Rûpelên cudakirinê
Jet Li

Jet Li (navê wî yê rastî Li Lianjie e) (jdb. 26ê nîsanê, 1963, li Beijing) aktor û fîlmçêkerekî kantonî ye.

Çavkanî

Aktor
Jidayikbûn 1963
Aktorên çînî
Dîwan-a Dubeytî

Dîwan-a Dubeytî komeke strana kurdî ya ji endamên Zelal Gökçe, Serhat Ertuna, Meral Tekçi, Nurcan Değirmenci bi cure ya pop, alternatîv rock, rock, dengbêjî di bin peymana strandêr a KOM Muzîkê ve hate tomarkirin. Kom di sala 2006'an biryar dan û di vê salê de dest bi proje ya Dîwab-a Dubeytî kirine. Ev proje di sala 2012'an de li gorî helbest û gotinên Baba Tahirê Uryan ve hate çêkirin.

Bername
Bernama Newa - di Televîzyona Med Muzîk

Komên muzîkê yên kurd
Muhemmedê Mela Kerîm

Muhemmedê Mela Kerîm yê berniyas bi Hemey Mela Kerîm (bi tîpguheziya ji erebî: Muhammadi Mela Karim) (jdb. 1930 - m. ) nivîskar û wêjevanê navdar ê kurd bû.

Hemey Mela Kerîm kurê Ebdulkerîmê Muderîs e ku  di 13ê adara 2017an de li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) çû ber dilovaniya Xwedê û 20 pirtûk û bi sedan vekolîn û gotarên cuda cuda li dû xwe hêlane.

Pirtûkên wî

Çavkanî

Jidayikbûn 1930
Mirin 2017
Nivîskarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kesên ji Silêmaniyê
Kesên sedsala 20an
Rabbi Zecharia Barashi

Rabî Zekerya Beraşî, ango Rabbi Zecharia Barashi (z. 1900 - m. 11 adar 2017) rabiyê bi eslê xwe yê herêma Beraşê (Başûrê Kurdistanê) û merivê herî kal ê Îsraêlê bû. Bavê wî Xaxam Ben Abraham Beraşî bû. Di salên 1930î de koçî Etrûşê kirin, dû re di 1936an de çûne Îsraêlê.

Rabî Zekerya Beraşî di 11ê adara 2017an de li Orşelîmê çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Îsraêl
Zanîngeha Komar bo Zanist û Teknolojiyê

Zanîngeha Komar bo Zanist û Teknolojiyê an jî Zankoy Komar bo Zanist u Teknelocya, ( zanîngeheke taybet e ku li Silêmaniyê di 18ê çiriya pêşîn a sala 2009an de hatiye damezirandin. Damezrînerê wê Dr. Salih Ezîz e. Di heman katî de jî Dr. Salih Ezîz rektorê zanîngehê ye.

Çavkanî 

Zanîngehên Kurdistanê
Qubadlî

Qubadlî (,  — Kaşûnîk, Սանասար — Sanaser, Որոտան — Vorotan), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn, ku salên 1923 û 1929'an de bi Kurdistana Sor ve girêdayî bû. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1992 kes li Qubadlî namîne, û ev we bajarekî mirî ye.

Çavkanî

Bajarên Azerbaycanê Qerebaxa Jorîn Kurdistana Sor
Zengezûr, Qerebax

Zengezûr, Zengil an Zengilan (,  — Kovsakan), bajare li Kurdistana Qefqasyayê, îro herêma Qerebaxa Jorîn.

Çavkanî

Kurdistana Sor Qerebaxa Jorîn
Kurdhacê

Kurdhacê (azerî: Kürdhacı), gundekî kurdan li Azerbaycana îro bû.

Navdarên gund 

 Elesker Novrûzov
 Xosrov beg Sultanov
 Fetelî Xan Xoyskî

Çavkanî 

Gundên Azerbaycanê
Sedredîn Şîrazî

Sedredîn Şîrazî an Mele Sadra, (; z.1571-m.1636) yek ji helbestvan û hekîmê fars e . Bi xwe di bin bandora fîlozofên weke Şihabedînê Suhrewerdî de maye. Bi xwe di pirtûkên xwe de dibeje ku Şihabedînê Suhrewerdî kurd e.

Berhemên Mele Sedra 

 Esfar'ul Erbaa
 Şewahid'ur Rububiyye fi'l Menahic'il Sulukiyye
 El-Mebdeu we'l Mead 
 Rîsaletu'l Meşair
 El-Hikmet'ul Arşiyye
 El-Mezahir'ul Îlahiyye fi Esrar'il Ulumi'l Kemaliyye
 Mefatih'ul Gayb (Kilîta Xeybê)
 Kesr-u Esnam'il Cahiliyye (Sikeştina pûtên cehaletiyê)
 Risaletun Fi Hudusi'l Alem
 Et Tefsir'ul Kebir
 Muteşabeh'ul Qur'an
 Şerh-u Usul'ul Kafi
 Risaletun İla Mirdamad

Çavkanî 
 https://rahmet-yelken.niviskar.org/sedredin-sirazi-li-ser-cihe-ronahiye-di-felsefeya-israqitiye-de.html

Jidayikbûn 1571
Mirin 1636
Helbestvanên faris
Kesên sedsala 16an
Kesên sedsala 17an
Mirin 1640
Fîlozofên misilman
Zanyarên îslamê
Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê

Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê ( Zankoy Polîteknîkî Silêmanî, ), zanîngeheke giştî ye û yek ji endamên Yekîtiya Zanîngehên Navneteweyî (IAU) ye. Navenda wê li navçeya Qirga ya Silêmaniyê ye. Di heman katî de jî ew yek ji navendên zanistî û çandî yên herêmê ye. SPU di sala 1996an de di bin navê Weqfa Damezraweyên Teknîk de hate damezirandin û di sala 2003yan de navê wê wek Weqfa Perwerdehiya Teknîkî ya Silêmaniyê hate guherandin.

SPU ji 13 enstîtû û kolejê pêk tê. Kampûsa bingeh a zanîngehê li şarê Silêmaniyê ye û yên din jî li Dûkan, Kelar, Helebce, Çemçemal û Xaneqînê ne. Di zanîngehê de beşên endezyarî, tenduristî û bijişkî, çandinî, zanistên komputerî û karsazî hene.

Armanca bingeh a damezraweyê, rêvebirina perwerdehiya teknîkî ya li Kurdistanê bûn. Armanca din a SPUyê ya ji bilî îdarekirina enstîtû û kolejan, perwerdekirina personelên teknîk û pispor ya ji bo pêşvebirina civak, sektora dewlet û sektora taybet bû.

Kolej û Enstîtûyên Zanîngehê

Çavkanî 

 Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngeh
Mizgeftok

Mizgeftok (), gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Çavkanî 

Gundên Hezexê
Kiçî

Eşîra Kiçî anjî Kiçan, Eşîra Herî Mêzin a Cizîr e,yê.

Her Wiha, Derika Hemko, Qamişlo, En diwer, û Hezex e, Dijîn.

Gelhe.  = (Li Gor Îstatîka herêma Botan e,) 48.000
Tayan

Tayi Anjî Tayan, Eşira Herî Mêzin a Cizîr e, yê.

Tayî, Dibejîn Peşîya Wan Erêbin, Şer e, Osmanî û Ereban, Gelek Erep Ji Alî ye Osmanîyan   Hatin Sirgin kirin Li Bakure Kurdistane.
Tayî Li Cizîr û Silopîyaye Dijîn.
Batûyî

Batûyî eşîreke li parêzgeha Botanê de eşira giredayî konfederasyona Şilit de ye. Dergul, Kesrik, Navala İsa Axa ew sê bajarok bi temamî an jî %70 ji eşîra Batûyan e. Zedetir jî li Cizîra Botan dijîn.

Eşîr
Sosyalîzma demokratîk

Sosyalîzma Demokratîk, 19 Sedsele'de Hatîye Awakirin.
Şer Pey Mirin û Kûştin e, Nayê Safîkirin, Diwe Pey Çaresêrî û Demokrasîye Be Sekinandin.

Sosyalîzm
Serjimêriya Tirkiyeyê (1965)

Serjimartina li Tirkiyeyê di sala 1965 ji aliyê TurkStat di 24'ê kewçêrê.

Zimanan

Parêzgehên

Hejmara nifûsa 
Hejmara nifûsê bi zimanê zikmakî, li parêzgehên (bi rêza alfabetîk):

Çavkanî 

Tirkiye
A Tale of Two Cities (pirtûk)

A Tale of Two Cities ("Çîroka du bajaran"), romanek e ku ji aliyê Charles Dickens ve di sala 1859an de hatiye nivîsandin. Mijara wê li ser çendîn bûyer e ku di gav û beriya Şoreşa Fransayê de li Parîsê qewimîne. Bi hejmara firotina wê ya li ser 200 milyonê ve ew di nav berhemên wêjeyî yên herî navdar ên hemû deman de ye.

Roman, qala rewşa gundiyên fransî yên ku pêşengiya şoreşê kirine û bi salane ji aliyê torinan ve tehde dîtine, û li hemberî vê jî di salên nêzîk ên şoreşê de havîtiya ber bi torinan ve û manendiyên di navbera civaka wê demê de ne, dike. Ligel van bûyeran, ew jiyana çend karakteran jî qal dike. Charles Darnay û Sydney Carton karakterên herî girîng in. Darnay her çiqas zadeganekî fransî be jî xwediyê kesayetiyeke dilpak e û li ber bindestan e lê ew rastî xişma şoreşê tê. Îcar Carton jî parêzer e û ji jina Darnayê re evîndar e lê ev evîn yekalî ye. Di heman katî de jî ew xwediyê kesayetiyeke xerab e.

Mijara wê 
Dr. Manetteyê ku li Parîsê di girtîgehekê de bêtawan 18 sala xwe derbas kiriye û bi alîkariya hevalekî xwe filitîye, wexta ku bi keça xwe re ji Londonê vedigere, bi Charles Darnay re hev nas dikin. Piştî vê hevnaskirinê Darnay û Luciayê ku keça Dr. Manetteyê ye, li hevdû evîndar dibin. Di pirtûkê de jî qala bandorên şoreşa Fransayê yên li ser jîn û zewaca Charles Darnay û keça Dr. Manetteyê tê kirin. Pirtûk guhêrkên giyanî yên van mirovan digire destê xwe. Di heman katî de jî di pirtûkê de em dikarin ku pêrgî gelek eserên dîrokî bibin.

Darêjên bûyerê û pêwendiyên bi hev û du re, di romanê de meraqa xwendevanê heta rûpela dawî didome.

Charles Dickens wexta ku vê romanê dinivîsand, di nava gelşên ku wekî gelşên Charles Darnay, de bû. Ji ber vê yekê destpêka nav û paşnavê Charles Dickens û destpêka nav û paşnavê Charles Darnay wek hev in.

Bandorên wê 
Nivîskar armanc kiribû ku behsa êşa hezar mirovên bi giyotînê serê wan hatibûn jêkirin û rêzikên monarşiyê ku li derdora welatê kiribûn gola xwîn, bikira. Li hemberî vê jî xelk bi zagonên derew biryara îdamê didan arîstokratan. Yanê yên ku dikuştin, ji vê pê ve dihatin kuştin.

Çavkanî 

Charles Dickens
Romanên klasîk
Pirtûkên inglîzî
Pirtûkên 1859an
Halokanî Zagros

Rêxistineke leşkerî ye ku Li Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêjima Îranê şerê çekdarî dike. Her çend ku nêzîkî PDK-Î bê dîtin jî, kesayetên PDKÎ vê yekÊ qebûl nakin û dibêjin; Halokanî Zagros rêxistineke xweser e û têkiliya bi me tune ye.,

Çavkanî
Šiprage

Šiprage (kîrîlî: Шипраге, Şîprage), gundekî devera Kotamadya Varoš (Bosniya û Herzegovîna) ye. Gund li ber çemê Vrbanja (85 km), nêzîkî çiyayê Vlašić (1943 m), li navendiya Bosniyayê ye.

Li gor Li gorî serjimêra sala 2013 de, li vê derê bûn 788 niştecihan hene.

Avhewayê

Gele 

1931, 1953: Şaredariya Šiprage
+ Herêm Šiprage

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
 http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
 http://www.distancesfrom.com/distances-in-%C5%A0iprage/6308019.aspx
 http://www.kartabih.com/

Bosniya û Herzegovîna
Cami'eyê risaleyan û hikayetan (pirtûk)

Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan berhemeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku ji sê maqale û çil çirokan pêk hatiye. Ew di bin Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan de, weki kitêb hev re hatine çapkirin.

Naveroka kitêbê 
Fihrist:
 Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan
 Risaleyekê di Behsa Be'dê Eşayir û Qebayil û Taîfeyê di Kurdîstanê-Sefhe (hejmara rûpelê): 1
 Ism û Navên Kurmanciyan ku Temam û Bêkemasî Dibêjin-Sefhe: 9
Ism û Navê Jinê Kurmanciyan ku Temam û Bêkemasî Dibêjin-Sefhe: 11.
 Risaleyekê di Behsa Şaîr û Musenefên di Kurdîstanê-Sefhe: 13
 Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî-Sefhe: 17.
 Cami'e elhikayet-Sefhe: 30

Ferhad Pîrbalî, destxetên Mele Mehmûdê Bazîdî ji kitêba xwe re kir bingeh û berhema xwe ya bi navê “Mele Mehmûdê Bazîdî 1799-1867 Yekemîn Çîroknûs û Pexşanûsî Kurd” di Weşanxaneya Arasê li Hewlêrê di sala 2000ê de weşand. Ziya Avci jî çîrokên Mela Mehmûd Bazîdî, di bin navê Cami'eya Risaleyan û Hikayetan di Weşanxaneya Lîsê ya li Diyarbekirê di sala 2010ê de çap kir. Cankurdî ev çil çîrok û heft çîrokên Xanima Dietrici Chrestomathie Ottomane, bi tîpên latînî vediguhezîne. Ev berhem bi navê “Çirokên Kurmancî” di weşanxaneya çanda nûjen de di sala 2000î de bi transkrîpsiyona Cankurdî tê weşandin. Cankurdî ev berhemên li jor rêzkirî ji tîpên erebî û rênivîsa berê, kirine yên latînî û ferhengokekê jê re çêkiriye.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Malbata Rockefeller

Malbata Rockefeller, di dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an de John D. Rockefeller digel birayê xwe William Rockefeller di karê petrolê de (Standard Oil) serweta herî mezin a dinyayê çêkirine, malbateke navdar a Emerîkî ye  ku bi karûbarên pîşesazî, polîtîkî û bankêrî ve mijûl bûne. Tê zanîn ku malbata Rockefeller li cûrbecûr deverên dinyayê bûrsan dide, li Tirkiye jî bûrs daye Bulent Ecevît û Denîz Baykal.

Çavkanî

Amerîkî
Malbatên naskirî
Muhemmedê Resûl

Muhemmedê Resûl an Muhemmedê kurê Resûl an jî Mele Muhemmedê Sawciblaxî 
yek ji alim û matematîknasê kurd yê sedsala 19'an e. Carna wek Îbnî Resûl jî tê naskirin.

Li ser cebîrê jî pirtûk nivîsiye û zanyarekê pir bi nav û deng yê wexta xwe bû.

Bi xwe bi piranî bi berhema xwe a El-Cexmînî Şerhîne tê naskirin. Dawid Paşa wî dawetê Bexdayê kiriye ku ders bide talebeyan, Lê Muhemmedê Resûl qebûl nekir û xwest ku bixwe di medreseyên welatê xwe de ders bide. Piştî wextan diçe Stembolê digere û dizivire welatê xwe. Di 1830'an nexweş dikeve û bi vê nexweşiyê wefat dike.
Gora wî li Mehabadê ye.

Ji ber perwerdehiya Muhemmedê Resûl gelek alim û zanyar gîhîştine, yek ji talebeyên wî Muhemmed Fewzî Zehawî ji bo wî gotiye: "Matematîk di destê Muhemmedê kurê Resûl de weke gog e û çewa bixwaze wisa dide lîskandin".

Çavkanî 

Mirin 1830
Matematîknasên kurd
Kesên sedsala 19an
Zanyarên kurd
Nivîskarên kurd
Muhemmedê Şehrezûrî

Muhemmed Efendiyê Şehrezûrî dîroknasê kurd e ku di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di sala 1662an de li Mekeyê  bi navê "Tarîxû Kurdistan" berhemek nivîsiye. Muhemmed Şehrezûrî di sala 1667an de wefat kiriye.

Li gorî hin çavkaniyan hin ji pelên vî pirtûkê li muzeyekî Îngilterê, hinek jî dibêjin li Iraqê Sammerayê ye.

Çavkanî 

Dîroknasên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 17an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Sodyûm hîpoklorîd

Sodyûm hîpoklorîd (NaClO), hîpoklorîda sodyûmê, hîpoklorîda natriyûmê cûreyekî xwêy e. Ew di jiyana rojane de li hundirê ava kincan de tê bikaranîn. Ev madeyê ku gelek ziyana wê li hawirdorê heye, bi tevîhevbûna klor û sodyûm hîdroksîdê ku di sabûnan de ye, tê hilberandin. Formûla sodyûm hîpoklorîdê ya bidestxistinê wekî li xwarê ye.
 2NaOH + Cl2 → NaCl + NaClO + H2O

Girêdanên derve 
 International Chemical Safety Card 0482(Agahiyên li ser Sodyûm hîpoklorîd)
 International Chemical Safety Card 1119

Çavkanî 
Kîmya
Klorîn

Klorîn (, ji ) elementeke kîmyewî ye ku kurtebêjeya wê Cl ye. Nimroya wê ya atomî 17  e. Giraniya wê ya atomî jî 35.45 e. Ew yek ji elementên stûna 7em a tabloya periyodîk e ku wek halojeniyan jî tê nasîn. Klorîn li serzemînê weke elementekê nayê dîtin.

Gewşînên wê

Gêwşînên fîzîkî 
Klorîn gazeke pir zivêrker e û rengê wê jî zerê keskoyî ye. Ew wekî sodyûm hîpoklorîd xwediyê bêhneke giran e. Di heman katî de jî ew jehredar e. Ew wexta ku bê sarkirin, kare bibe şile. Ew ji hewayê girantir e.

Gewşînên kîmyewî 
Klorîn têr baş reaktîf e. Ew ji brom reaktîftir û ji fluor kêm reaktîftir e. Ew bi gelek tişt re kare bikeve reaksiyonê.

Bikaranîna wê 
Klorîn wek dezenfektan û gewrkera avê tê bikaranîn. Ji bilî van, ew di hilberandina gelek pêkhatiyên girîng ên wekî karbon tetraklorîd(CCl4) û kloroform(CHCl3) de tê bikaranîn. Di heman katî de jî di cengin de wek gaza jehredar dihatin bikaranîn.

Dîroka wê 
Klorîn di sala 1774an de, ji aliyê Carl Wilhelm Scheele ve hatiye dîtin. Belam Wilhelm ev tiştê ku dîtîbû, nizanibû ku elementeke nû ye. Paşî di sala 1810an de ji aliyê Humphry Davy ve navê Klorînê hate dayîn.

Çavkanî 

Element
Muhemmed Tahirê Kurdî

Muhemmed Tahirê Kurdî (1900-1980) dîroknas, xetat (destxet) û zanyarekî girîng yê kurd ê îslamê ye.

Muhemmed Tahirê Kurdî li Mekeyê hatiye dinyayê. Bavê wî ji Hewlêrê koçê Mekeyê kiribû. Muhemmed Tahirê Kurdî perwerdeya xwe li Erebistanê di dibistana fermî de a Medresetul Felahê de temam kiriye. Di sala 1921î de bavê wî biriye Misirê di Zanîngeha Elezherêê de qeyd kiriye.
Ji ber ku ji seneeta xetan hez dikir sala dinê xwe îjar xwe qeydê Medresetu Tahsîni’l-hutûti’l-Arabiyye el-Melekiyye’yeyê kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1900
Mirin 1980
Kurdên Erebistana Siûdî
Dîroknasên kurd
Xetçêkerên kurd
Kesên sedsala 20an
McDonald’s

McDonald’s, kompaniyeke amerîkî ya pirneteweyî ya xwarina fastfood e.

Kompaniyên amerîkî
Bendava Dûkan

Bendava Dûkan (), bendaveke kemerî ya çendmebestî ye ku li parêzgeha Silêmaniyê ya Herêma Kurdistanê ye. Ew pêşiya Zêyê Biçûk girtiye û bi vî awayî jî Deryaçeya Dûkan çêbûye. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de hatiye çêkirin. Belam jêderka hêz bi temamî di sala 1979'an de bi ger kete. Dirêjayiya wê 360 metre û bilidiya wê jî 116,5 metre ye. Zerengiya maksîmûm a santrala hîdroelektrîk a bendavê 400MW e.

Dîroka projeyê 
Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de ji bo embarkirina av, avdanî û hîdroelektrîkê wek bendaveke pirmebestî hate çêkirin. Sêwirandina bendavê ji aliyê Binnie & Partners(şirketa endezyariyê ya Îngilîz) ve hatiye çêkirin. Herêma ku di bin avê de ma, li wê nêzîkî 50 gund hebû. Ev 50 gund jî ji 1.000-1.200 malbatan pêk dihatin. Beriya çêkirina bendavê ev 50 gund hate valakirin û kesên ji vê herêmê li rojavaya deryaçeyê hatin bicihkirin.

Santrala hîdroelektrîkê di sala 1973'yan de ji aliyê şirketa Rûsî ya bi navê Hydroproject ve hate sêwirandin û di sala 1979'an de bi ger kete. Wizeya santralê, ji sedema kêmasiyên xweytî û veherê ve,  kêm bû û pêwîst bû ku piştî suxreya 30 salî ew bê guhirandin. Di sala 2007'an de Bankaya Cîhan 40 milyon dolar şiyand, da ku bi vî pereyî bendavên Dûkan û Derbendîxan vebiherînin.

Taybetmendiya bendavê 
Bendava Dûkanê, bendaveke ji beton a pir armancî ye ku ji aliyê yekpareyên giraniyê ve hatiye avakirin. Dirêjahîya wê 360 mêtre û bilindahiya wê 116.5 mêtre ye. Li bingeha wê 32.5 mêtre firehî ya wî heye. Deşarza herî zêde ya hevbeş a bendavê di çirkeyê de 4.300 mêtrekup e. Bendav, li ser tuneleke rêwîtiyê ya bi sê deriyên radyalê ve hatiye deşarjkirin ku xwedî berdana herî zêde ya hevbeş a 2.440 metrekup, di çirkeyê de ye. Di deh salên dawî de du dezgehên avdanê yên ku bi 220 metrekup ên bihevra di çirkeyê de ye, nehatine xebitandin. Hêza pênc yekeyên Francisê di 80 MW de her yek di navbera 110 û 550 metrekup di çirkeyekê de, serbest dibe. Gola Dûkanê ku depoya ji aliyê Bendava Dûkanê ve hatiye xwedîkirin, xwedî qadeke rûerd a j270 kîlometre çarçik e. Kapasîteya bendavê tê texmînkirin ku herî kêm 6.8 kîlometrekup e û herî zêde dertê 8.3 kîlometrekupê.

Pêşangeh

Girêdanên derve

Çavkanî 

Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Parêzgeha Silêmaniyê
Bendavên Kurdistanê
Bendava Derbendîxanê

Bendava Derbendîxanê (), bendaveke çendmebestî ye ku li ser çemê Sîrwanê yê li parêzgeha Silêmaniyê hatiye çêkirin. Cureya wê bendava axî ye û di navbera salên 1954-1961ê de hatiye çêkirin. Mebesta bendavê avdanî, hilberandina wizeya hîdroelektrîkî û rekreasyon e. Bendav û sentrala wizeyê ya bi 249 MWî, ji ber nerind çêkirin û xemsarî, di nav salan de gelek car hatin veherandin. Rindkirina sentralê di sala 2007an de dest pê kiriye û di sala 2013an de jî dawî lê hatiye.

Dîroka bendavê 
Piştî sêwirandina bendavê ya ji aliyê Şirketa Endezyariyê Harza ya DYAyê ve çêkirina bendavê di sala 1956an de dest pê kir. Gola bendî (rezervuar) jî di sala 1961ê de dest pê kir û di heman salî de çêkirina bendavê qediya. Piştî tijekirina gola bendî, çend problem derketin holê. Di sala 1967an de hezazekê çêbû. Ev hezaz bû sedema xûziyeke nêzîkî 100 metreyî û ev çewtî her gav di bin veherandinê de ye.

Di navbera salên 1983-1985an de sentrala wizeyê ya bendavê ji aliyê şirketên alman Polensky & Zöllner û japonî Mitsui ve hate veguhertin. Jeneratorên 83 MWî bi 2 jeneratorên bendavê yên bi 800 kWî re hate guhirandin. Piştî kemijîna bûyerên siyasî, ew di sala 1990î de kete navberê. Digel vê yekê, du jenerator xweş neşixûlîn û turbîn jî li dûçarî kavîtasyonan man. Ji ber şerê Îran û Iraqê, di sala 1988an de rêherk hatin rakirin û di navbera salên 1989 û 1990î de deriyên rêherkê yên nû hate sazkirin. Sentrala wizeyê di sala 1990î de bi bombebarankirinê gelek xesar çêbû. Di sala 2007an de ji aliyê Banka Cîhanê ve ji bo veherandina bendavên Dûkan û Derbendîxanê, nêzîkî 40 milyon dolar hate şandin. Vehera Bendava Derbendîxanê 18.850.000 dolar girt û di sala 2013an de tewaw bû.

Dîzayn û karsazî 
Bendav, li ser newalekê ku ji latiyê niştî pêk hatiye, dimîne. Bilindiya bendavê ya maksîmûm 128 m û dirêjiya kretê ya bi rêherkê 535 m ye. Firehiya kretê 17 m û asta kretê jî 495 m ye. Qewareya bendavê ya binyadî 7.100.000 m3</sup> e. Bendav di qadeke 17.850 km2 de av di xwe de dihewîne. Li gorî dîzayna xwe zerengiya avgirtinê bendavê 3 Mm3</sup> e. Ji vê zerengiyê 2.500.000.000 m3</sup> depokirina karîger û 500.000.000 m3</sup> jî depokirina xalî ye. Di bilindahiya 485 metreyê de, qada rezervuarê 113 km2 e.

Pêşangeh

Girêdanên derve

Çavkanî 

Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Parêzgeha Silêmaniyê
Bendavên Kurdistanê
Ebdurehmanê Kurdî

Ebdurehmanê Kurdî an Diyarbekrî navê wî yê dirêj Şêx Ebdurehmanê kurê Îbrahîmê Kurdî yê Saharî ye. helbestvan û mamosteyekî kurd yê ji Amedê ye. Li cem Mele Çelebî xwendiye. Piştî wextan çûye Stembolê. Li Yenişehirê bûye Qazî di Sibata 1655an de wefat kiriye.

Berhem 
Nêzikî 40 rîsaleyên wî hene 
"Risale fî Sureî Yasîn" ji vana yek e.

Çavkanî 

Mirin 1655
Kesên ji Amedê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Ebdurehmanê Qeredaxî

Ebdurehmanê Qeredaxî fiqihnas, mentiqvan û zimannasê kurd e.

Ebdurehman Qeredaxî di sala 1833'an de Qeredaxa nêzikî Silêmaniyê ji dayik bû. Perwerdehiya xwe li Başûrê Kurdistanê li cem alimê navdar Muhemmed Qeredaxî stand. Di sala 1858'an de çû Bexdayê li cem miftiyê Bexdayê Zehawî jî perwerde û destûrname stand û di sala 1859'an de dîsa hat Qeredaxê û ders da talebeyan gellek talebe li ber destê wî gihîştin. Bi xwestina waliyê Bexdayê di sala 1886'an de dîsa çû Bexdayê 1917'an de wefat kir. Gellekî pirtûk li pê xwe hîşt.

Berhem

Yên gramerê 
Dakakik el-Hakayik, el-İkaz,
Mevahib,
Mulahas el-Akwal Fi Halq el-Amal,
Esne el-Matalip fî îlîm el-wacip
El Tahkik el-Alî Fi Şerh Kasidet el-Emali,
Tuhfet el-Lebib.

Yên fiqihê 
El Ecwibe el-Behiyye fî Cewap el-Esile el-Hindiyye,
Tenbih el-Asdika fî Beyan el-Taklîd,
El-îçtîhad,
El-İfta we îstîfa

Yên mentiqê 
Fehm el-Wusul Fi Şerh Minhac el-Usul

Çavkanî 

Jidayikbûn 1833
Mirin 1917
Nivîskarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Zimannasên kurd
Kesên sedsala 19an
Fiqihnasên kurd
Yeni Gelin

Yeni Gelin (), rêzefîlmekî ji 11'ê adarê 2017'an de rojên şemî di saet 20:00'an de li kanala Show TV de ketiye weşanê. Derhêner û Senaryo ya rêzefîlmê Ersoy Güler e, ku di pênûsa xwe de lîstikvanên sereke Jessica May, Tolga Mendi û cihgirtî yên gelekî lîstikvanên di formata komedî, evîn, drama de rêzefîlmekî tirk e.

Lîstikvan û karakter

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Yeni Gelin 
 Rûpela Show TV ya Rêzefîlma Yeni Gelin
 Süreç Film Rûpela Hilbêrînêrê
 Rûpela Rêzefîlmê ya Youtube
 Yeni Gelin li ser Puhutv

Çavkanî 

Rêzefîlmên tirkî
Pêkenok

Pêkenok an jî Komedî di wateya rojane, behsa pêkenoka destnîşaniya ti vegotinan an jî karê giştî ye, lewma ji bo henekane an pêkene destê ezoterîka ken, bi taybetî di şano, televîzyon, fîlm û pêkenoka stand-up. Koka peyvê di Yewnana Qedîm ve hate dîtin. Di demokrasiya li Atînayê, ku di raya giştî ya hilbijêran de bi dozdeh çirkên siyasî ji aliyê helbestvanên pêkenî li salonan bi bandor bû. Cureya şanoyî yên pêkenî dikarin bi wek performansa dramatîka feqîran, ku di kom an civakan de li dijî agon an şerê pêkene ve hev were ravekirin. Northrop Frye van her du aliyan bi hev re wek "Civaka Ciwanan" û "Civaka Temenî" teswîrkirin. Nîşandanê revîze diwesfîne ya agon bi bingehîn ên pêkenok, wek şerê di navbera ciwanan de nisbetên bêçare ye û li peymanên civakî yên ku astengî ji hêviyên xwe re tîne. Di vê têkoşînê de, ji ciwanên têdigehe ku ji aliyê kêmasiya xwe ya otorîteya civakî, ku bibe bisînorkirin û bi hilbijartinên kêman, lê derketina bêdudilî ji bo hîle yên îroniya gelekî dramatîk a kenê provoke ye.
Komedî
Evîn

Evîn, eşq an jî hezkirin, hezkirina rêzeçiyayên navkesîn e, ku wek ("Ez diya xwe hezdikim") ji bo kêfxweşiyekî ("Min xwarinê hez kir") cîhêrengên cuda yên hestên welat û nêzîkbûnan e. Ev tenê dikare bi coşekî xurt û hezkirina şexsî bêne bikaranîn. Evîn jî dikare fezîletê nunertiya qenciya mirovan, dilovanî, û hezkirinê di xema dilsozî û xweparêzên destgirên ji bo baş ên din bin. Ev jî dikare nasandina kiryarên dilovan û dilane li hember mirovên din û yekî bixwe an heywanan be.

Di vê lêkolînê de yekem ya cûreyeke hezkirin ji bo psîkîatrîyê ye ji aliyê Sigmund Freud ve hate şîrovekirin. Freud, bawer dike ku ji seksê de çavkaniya hemû cure hezkirin e. Ev nerîna jî bi temamî ji bo rexneyên pir rastî ye, hezkirin wek hormonên biyolojîk e û çavkaniyên din jî di warê cinsî an kîmyewî hene. Li gor Freud hemû cureyên din hezkirin (hezkirina malbat, hezkirina Xwedê) di encama sublimasyon e û pêşdebirina şaristaniya jêdera ji seksê re ye. Di vî warî de, di lêkolînên Îdareya taybetî de giraniyê dide têgeha totem-tabû di beherin navxweyî.

Çavkanî 

 
Prensîbên etîkê
Jiyana şexsî
Bêhnpakî
Hîdroelektrîk

Hîdroelektrîk, cureyekê wizeyê ye ku bingeha xwe ji tevgera avê digire. Ji bo çêbûna wê, li ser çemekî bendavek tê çêkirin. Wexta ku av tê serbestberdan, pestoya mezin ya di paşiya bendavê de, avê ber bi boriya ku tê de turbîn heye, tehm dide. Ev jî dibe sedema zivirandina turbînê ku jeneratorê diçerixîne. Bi vî awayî jî jenerator enerjiya tevgerê diguherîne enerjiya elektrîkê.

Ev azîneya enerjiya tênûkirin, nêzîkî çaryeka elektrîka cîhanê pêk tîne. Ew ji makîneyên hilmî kêmtir qirêjî derdixe holê. Cihine wekî Norwêc û Quebec, piraniya elektrîkên xwe bi vî awayî hildiberînin.

Santralên Hîdroelektrîkî 
Di vê tabloyê de 4 santralên herî mezin yên cîhanê hene.

Pêşvetiyên hîdroelektrîkê 
Riya hilberandina enerjiyê ya hîdroelektrîkê qasî şewatên fosîl yên wekî neft û rejî ziyan nagihînin xwezayê. Digel vê yekê, ew pir hêzdar û ewledar e û ew qirêjî pêk nayne.

Hîdroelektrîk bi awayekî bilez kare çêbibe. Ev jî wê di demên ku daxwaza elektrîkê zêde ne, dike kêrdar. Ava ku li hundirê rezervuarekê  tê depokirin, wexta ku hewcedarî pê tê dîtin, kare bê serbestberdan. Bi vî awayî enerjî bi lez kare bê hilberandin. Yê din jî, ew li gorî enerjiyên tênûkirin ên wekî enerjiya bayê û rojê pêşvetî ye. Di heman katî de jî wexta ku dabîna avê rind be, enerjiya hîdroelektrîkê dibe enerjiya bêkutayî.

Dezavantajên hîdroelektrîkê 
Çêkirina bendavên mezin yên ku avê di xwe de dihewînin, karin zerar bigihînin hawirdorê. Li herêma ku bendav tê çêkirin, ekosîstema wê derê xerab dike û zeviyên ku ji bo çandinî kêrhatî ne jî, di bin avê de dihêle.  Bendava Sê Geliyê ya li Çînê, projeya hîdroelektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Qada ku bendav dihatin çêkirin, nêzîkî 1.2 milyon însan li wê qadê dijîbûn û beriya çêkirina bendavê ew însanan ji cihê xwe bûn. Ji aliyê din ve jî, zanyar radigihînin ku dîwêra bendavê biteqe, dê gelek şahar, navçe û herêm di bin avê de bimîne û zerareke mezin çêbibe.

Çavkanî 

Teknolojî
Fizîk
Kiliçvîran

Kiliçvîran (), gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye. Gundekî Qilîçê ye.

Çavkanî 

Gundên Hewengeyê
Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê

Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê (האוניברסיטה העברית בירושלים, ) zanîngeheke Îsraêlê ye. Ev duyem zanîngeha herî kevin a welatê Îsraêlê ye.

Çavkanî 

 Hebrew University web site
 The Mandel Institute of Jewish Studies web site
 Einstein Archives at the Hebrew University
 Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem

Îsraêl
Lêranî

Lêranî-Lêr qebîleke li Enqere/Haymanaê ye, bi devokekê Lekî bi navê Şêx bizinkî diaxivin.ew eşir ji Loristan
nawê Lêranî-Lêr  minîya Lor-Loranî Îranê.Ewan dijin li hamamözü li Amasyayê û Haymanayê.
Bahattin Gümgüm

Bahattin Gümgüm, endezyarê bilind ê kemiyayê ye ku sedema navdarbûyînê ya di nav kurdan de amadekirina ferhengekê ye. Bahattin Gümgüm, di sala 1949an de li navçeya Gimgimê ya bi ser bajêrê Mûşê ji dayik bûye. Ji ber ku li Gimgimê hatiye dinyayê, paşnavê wî bi tirkî Gümgüm(Gumgum) e. Bavê wî yê bi navê Abdullah, wek alimê dînî û şêx dihatin dîtin. Diya wî jî keça şêxekî navdar bûye. Herçiqas navê diya wî Müslimet bibe jî, li derdora navçeyê ji diya wî re Qîza Şêx dihatin gotin. Jixwe Bahattin Gümgüm wexta ku dest pê xwendina xwe ya di dibistana Malatya Akçadağ Öğretmen’ê de kiriye, navê diya xwe li ser nasnamayê xwe dîtiye û paşî hîn bûye.

Kariyera wî ya Akademîk 
Bahattin Gümgüm, di sala 1968’an de di Beşa Kemiyê ya Zanîngeha Enqerê de dest pê hindekariya bilind kiriye. 5 sal paşî ew li çend cih dest pê kar kiriye. Di sala 1975’an de wek asistan derbasê Zanîngeha Dîcleyê kiriye. Di navbera salên 1975 û 1979’an de li ser xebata kêrdarîtiyê ya li ser fosfatên Şemrexê  sekiniye û ji ber vê yeke navnasa Dr. ji wî re hatiye dayîn. Di sala 1987’an de ew bûye Doçentê Kemiya Neorganîk û di sala 1993’an de di heman beşê de bûye Profesor. Di heman katî de jî ew di navbera salên1994 û 1998’an de bûye dekanê Peymangeha Fenî ya Zanîngeha Dîcleyê.

Bahattin Gümgüm li ser kemiya fosforê gelek xebat kiriye û birêvebiriye. Ew gelek bûjenên nû yên fosforî sentezkiriye û li ser van xebatên dozîneyî û lîsansa bilind daye çêkirin.

Profesor Gümgüm, nêzîkî 70 gotar nivîsandiye û ev gotar di gelek berheman de wek çavkanî hatine nîşandan. Ew gelek car di civînên netewî an jî navnetewî de danezan pêşkêş kirine û ew li gelek welatên wekî Spanya, Almanya, Holenda, Iraq, Swîsre, Swêd, Îtalya û hwd. bûye.

Ferhenga Termên Fenî 
Bahattin Gümgüm, nivîskarê Ferhenga Termên Fenî ye û ev ferheng bi tirkî, kurdî û îngilîzî hatiye nivîsandin. Ew vê ferhengê di nav 15 salan de amade kiriye û di ferhengê de nêzîkî 26000 peyv hene. Prof. Gümgüm di amadekirina vê ferhengê de zimanê Îngilizî ji xwe re wek referans girtiye. Ev ferheng di zimanê kurdî de ferhenga yekem e ku derbarê biwêjên fenî de hatiye nivîsandin. Sedema giringbûna din ya vê ferhengê jî peyvên nû ne ku di zimanê kurdî de berê nehatine bikaranîn. Di amadekirina ferhengê de ji ber ku termine fenî yên ku di zimanê kurdî de tune bûne, Prof. Gümgüm gelek zehmetî kişandiye. Mesela ji bo peyva "Solution" ya bi îngilizî ew gelek tengayî dîtiye û ji bo vê peyvê çend meh li ser fikiriyaye. Paşî ew peyva vehûrê hilbijartiye. Bi vî awayî qasî 2000 peyv ji aliyê Prof. Dr. Bahattin Gümgüm ve hatiye çêkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1949
Zanyarên kurd
Zanyarên misilman
Kîmyagerên kurd
Kîmya
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 20an
Celâwendî

Celâwendî-Cel qebîleke li Enqere/Haymanayê ye, bi devokekê lekî bi navê Şêxbizinî diaxivin. Ew li Haymanayê dijin.

Eşîr
Mançurya

Mançurya, (; rûsî: Маньчжурия; mongolî: Манж) deverekî ku li Asyaya Rohhelat li bukurrohhelata Komara Gel a Çînê yê hiroyîn û herêmê Prîmorskîyê dikeve ye.

Li rohavaya wî Mongolyaya Hindirrîn, li başûrê wî Çîn, li bakurê wî Sîbîryaya Rohhelat û li başûrrohhelata wî jî Korê dimîne. Çemê Amûrê dikeve li bakurê wî û Deryaya Zer jî dikeve başûrê wî. Beşa wî ya herî girîng Mançuryaya Başûr e. Li Mançuryaya Başûr berriyên mezin hene. Navê Mançuryayê ji navê xalkê mançu tê ku xalkê xwacihî yê wir e.

Binêre 
 Mançukuo

Mançurya
Herêmên dîrokî
Keyaniya Buyeoyê

Keyaniya Buyeoyê (bi korêyî 夫餘, 부여) keyaniyeke li bakurê Korêyê bû ku di sedsala 2em berî zayînê de hate damezrandin û di sala 494 piştî zayînê de hilweşiya û kete bin desthilatiya Goguryeoyê. Lê keyaniya Goguryeoyê û keyaniya Baekjeyê, herdu jî xwe wek wêrisê vê dewletê didîtin.

Çavkanî 

Kore
Dîroka Korêyê
Qesel

Qesel  (), gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Farqînê li newalekê hatiye avakirin. Li derdora wê Aslanoxlî, Xanbazarî û Kevnecarê hene. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Niştecihên gund ji eşîra Bêrtî ne.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Xanbazarî

Xanbazarî gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Farqînê li newalekê hatiye avakirin.

Li derdora wê Aslanoxlî û Qeselê hene. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Xirbê Sitîl

Xirbê Sitîl (), gundekî Çinarê ye. Li derdora wê gundên Erefatê û Kanî Genîkê hene.

Gundên Çinarê