nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Gregory Winter

Sir Gregory Paul Winter CBE FRS FMedSci (jdb. 14ê nîsana 1951êli Leicester) jîkîmyanasekê Brîtanyayî ye ko ji bo karên pêşenganî di warê bikarînana dijetenên yekxerzî di çareserkirina nesaxîyan da bernîyas e. Wî li sala 2018ê digel Frances Arnoldê û George Smithî Xelata Nobelî ji bo kîmyayê stand.
Jidayikbûn 1951
Biyolog
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Mêr
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Mirovên zindî
Vedîtina Amerîkayê

Vedîtina Amerîkayê bi dîtina ewil a parzemîna Amerîkayê ji aliyê deryageriyên ewropî pêk hat.

Her çiqas tê zanîn ku gelê graenlandîngar bi pêskêsiya Leif Eriksson di derdora sala 1000ê de gihîstine Amerîkayê, Krîstophor Kolumbus îro wek vebînerê Amerîkayê tê hesibandin. Sedema vê yekê ev e ku bi vedîtina Karîbîkê ya di 12ê cotmehê 1492ê de parzemîn bi awayeke berfireh hate kesfkirin û bi vê yekê neteweyên ewropî dest bi kolonîzekirina parzemînê kiribûn. Bi vê yekê dîroka mirovahiyê rastî guherandineke bêhempa hat. 

Herwiha, li gorî dîroknasan Giovannk Cabota yekemîn ewropî ye ku pê li erda amerîkî kiriye. Li gorî teoriyên din Didrik Pining û João Vaz Corte-Real wek ewropiyên ewil gihîstine wê derê. Di sala 1507ê de Amerîgo Vespuccî ew warê nû wek parzemîneke serbixwe bi nav kir û di heman salê de Martin Waldseemüller navê Amerîkayê li vê parzemînê kir.

Di dîroka cîhanê de mirov cara ewil berî 12000 salan bi Rêya Berîngê ji bakur-rojhilatê Asyayê derbasî Amerîka bûne û li wir jiyane. Nêviyên ew kesan îro wek amerîkiyên resen têne bi nav kirin.
Şerê Viyetnamê

Şerê Viyetnamê (bi îngilîzî: Vietnam War, bi viyetnamî: Chiến tranh Việt Nam yan jî Chiến tranh Mỹ, "Şerê Amerîkî"), cengeke dirêj û tûj li Viyetnam û Laos û Kambocyayê ku di sala 1955ê de dest pê kir û heya rizgarkirina Saigonê di 30ê nîsana 1975ê de berdewam bû. Di vê cengê de hêzên rizgarker ên Viyetnama Başûr ên FNL û yên Viyetnama Bakur, hêzên rejîma Viyetnama Başûr a ku ji aliyê Amerikayê û çend welatên dijkomunîst ên din ve hatî piştgirîkirin şikandin û Amerîka naçar bû zû bi zû ji Viyetnamê derkeve.

Çima ku ev şer xwe bi Şerê Îndoçînê (1946-1954) ve girêda û tesîra wî li seranserî Îndoçînê hebû, carinan wek Şerê Îndoçînê yê duyem jî tê binavkirin. Ji ber ku hêzên herî mezin ên cîhanê bandora xwe li ser vê şerê kirin, wek "şerê temsîlî" ya Şerê Sar tê hesibandin.

Şer piştî parçekirina Viyetnamê ya di sala 1954ê de wek şerê hindurîn li Viyetnama Başûr dest pê kir (1955-1964). Di vî şerî de Viet Minh (ku di sala 1960ê de wergeriyane Vietcong) xwestin rêveberiya Viyetnama Başûr bişkînin û welatê xwe dîsa bikin yek. Viyetnama Bakur a komunîst piştgirî da NLF û DYA alîkariya leşkerî li Viyetnama Başûr kirin.

Di salê 1965ê de serokê DYA Lyndon B. Johnson biryara bombebarandina Viyetnama Bakur kir û di meha adarê de zêdetir leşkerên amerîkî şande Viyetnama Başûr da ku li dijî NLFê şer bikin. Li ser vê yekê Yekîtiya Sovyet û Komara Gel a Çînê piştgiriya Viyetnama bakur kirin, şeş netewên din jî alîkariya leşkerî dane DYA û Viyetnama başûr. Di sala 1964ê de şer derbasî Laos û di sala 1970ê de ji derbasî Kambocayê bû. Piştî bûyera Tet a NLF Johnson bombebarandinê di sala 1968ê de da sekinandin.

Di sala 1969ê de serokê nu yê DYAyê Richard Nixon biryar da ku ji 1969ê û pê de leşkerên xwe ji Viyetnama Başûr vekişîne û piştî çend bombebarandinên nu agirbestê bi Viyetnama Bakur re ragihand. Heya 1ê gulanê 1975ê leşkerên Viyetnama Bakur hemî Viyetnama Başûr xistin bin destê xwe û dawî li şer anîn.

Jimara qurbaniyên viyetnamî digihêje pênc milyonan, di nav wan de 1,3 milyon kes leşker bûn. Qasî 58.200 leşkerên DYAyê û 5.264 leşkerên alîgir hatin kuştin. Bi milyonan viyetnamî ji ber şer û tesîra jehra Agent Orange seqet man.

Çavkanî 

Viyetnam
Paresana mirovahiyê

Paresana mirovahiyê pêkhatina mirovê nûjên (homo sapiens) û nêziktirîn mervatiyên wî yên ku wek pêşiyên wî tên qebûlkirin dike niqaş. Ev di paresanê de cihekî serbixwe digire.

Li gorî zanyariyên îro, dîroka paresana mirovahî bi ji hev qetandina populasyona hevbeş a pêşiyên mirov û yên şempanze pêk hatiye. Ev koma pêşiyan ku ji wan mirovê nûjên û mervên wî yên ku neslê xwe tinebûyî ne pêk hatin, wek homînînî tê bi nav kirin.

Paresana mirovahyê cara ewil di sala 1863ê de ji aliyê T. H. Huxley ve di çarçoveya bîrdoziya prîmatan de hat lêkolîn, ku hemî pêkatinên meymûn ên fosîl û yên îro jî dixist nav xwe. Fosîlên cûr bi cûr li Eqrîqa, Asya û Ewropayê têne dîtin û gelek zanyariyên derbarê pêşiyên mirovahiyê tînin pêş çavan, lê derheqê jînemawe û belavbûna wan hêj kêm zanyarî hene. Rêzandina sîstematîk a pêştirîn fosîlên mirovahî û yên mervên wê û rewşa wan a mervatiyê gelekî biberberî ye, ji ber ku metodên zanistî yên îro digihêjin sînorên xwe.

Cûrên ku dikevin nava koma homînînî bi pirranî wisa tên bi nav kirin: Australopithecus (mirovê herî kevnar) , homo habilis û homo rudolfensis (mirovên kevnar), homo (mirovê zûkayî) û homo sapiens (mirovê nûjên).

Çavkanî 

Jiyan
Antropolojî
Berfende

Berfende ji berf û cemedê ku ji çiya qut dibe û yan berjêr diherike yan jî ser qadan hildiweşe re tê gotin. Berfendeyên ku dibin sedema zirarên maddî, mirovî yan hawirî wek afeta xwezayî tên bi nav kirin. Lewma ji dîroka kevnar heya îro berfende ji mirovahiyê re tehlûkeyek e.

Çavkaniyên kevnar ên nivîskî bi giştî qala leşkeran dikin, yên ku gava çiyayên Alpê derbas dikin dibin qurbanên berfendeyan. Bi vî havî Hannibal di çarçoveya derbaskirina çiyayên Alpê de qasî 20.000 leşker û jimarek fîl ji ber berfandeyan winda dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meteorolojî
Çiya
Karesatên xwezayî
Şerê navxweyî yê Spanyayê

Şerê navxwe yê Spanyayê an Şerê Spanyayê, şerekî navxwe bû ku li welatê Spanyayê ji tîrmeha 1936an heya adara 1939an ajot û di nava hikûmeta hilbijartî ya Duyemîn Komara Spanyayê û derbekerên faşîst ên li dora Francisco Franco qewimî.

Şer bi serfiraziya alîgirên Franco û leşkerên hevpeyman ên ji Îtalya û Almanyayê bi dawî hat.

Bi dawiya komara Spanyayê dîktatoriya Franco destpê kir ku wek dewleta frankîst a Spanyayê tê binavkirin û heya mirina Franco ya di sala 1975ê de ajot. Di vê dîktatoriyê de gelek alîgirên komara Spanyayê hatin kuştin.

Çavkanî 

Spanya
Şerên navxweyî
Şerê navxweyî yê Rûsyayê

Şerê navxweyî yê Rûsyayê (, Graschdanskaja woina w Rossii), di nava bolşewîkên komunîst  ("Yên Sor", Artêşa Sor a Lev Trotskî) û komên wek yên mihafiz, demokrat, sosyalîst, nîjadperest û Artêşa Spî de qewimî.

Li gorî hin dîroknasan şer bi şoreşa cotmehê ya sala 1917ê destpê kir, li gor yên din jî destpêka şer dikeve bihara 1918ê. Şer bi awayeke xurt û hovane hat meşandin ku tê de qasî 10 mîlyon sivîl hatin kuştin. 

Bi tevlîbûna welatên Entente û ‚hêzên navîn‘ her ku çû xurttir û dirêjtir bû. Her çiqas Rûsyaya sovyet bi vê yekê hikûmdarî li ser pirraniya împeratoriya rûsî ya kevin bidest xistibe jî, welatên wek Polonya, Ûkrayna, Belarûs welatên baltîk, Fînlenda û Komara gel a Tûvîn serxwebûna xwe ragihandin.

Şer li Ewropayê bi bidestxistina Krîmê (1920), li Asyayê jî bi bidestxistina Batûmî û Wladîwostokê (1922) a ji aliyê Artêşa Sor ve bi dawî bû. 
Piştî bidawîbûna şer Yekîtiya Sovyet hate avakirin.

Çavkanî 

Rûsya
Şerên navxweyî
Fortuné du Boisgobey

Fortuné du Boisgobey, li ser navê rastî Fortuné Hippolyte Auguste Castille, ( jdb. 11ê îlona 1821 li Granville, Departementa Manche ; m. 26ê sibata 1891 li Parîs) nivîskarekî fransayî bû.

Jiyan 
Fortuné du Boisgobey li Granville (Manche) ji dayik bû, û ji Lycée Saint-Louis mezûn bû. Ew ji 1844 heya 1848 bi çend kampanyayên li Cezayîr ve wekî mûçevanê paytextê Artêşa Afrîkayê xebitî.

Berhem(hilbijar) 

 La bande rouge. Dentu, Paris 1886 (2 Bde.).
 Le billet rouge. Boulanger, Paris 1884.
 Le chevalier Casse-Cou. Dentu 1873.
 Le camélirouge.
 La chasse aux ancêtres.
 La crime de l'opéra. Nourrit, Paris 1889.
 La pelisse du pendu.
 La loge sanglante.
 Le demi-monde sous la terreur. Dentu, Paris 1876.
 L'équipage du diable. Dentu, Paris 1881.
 Les Gredins. Dentu, Paris 1872/73 (2 Bde.).
 La main coupée. Plon, Paris 1880.
 Le mari de la diva. Dentu, Paris 1884.
 La tresse blonde. Dentu, Paris 1875.
 La vieillesse de M. Lecoq. Dentu, Paris 1878.

Wêje 

 Armin Arnold: Reclams Kriminalromanführer. Reclam, Stuttgart 1978, ISBN 3-15-010278-2, S. 146.
 George W. Moon: Fortuné du Boisgobey. In: Ders.: Men and women of the time. A dictionary of contemporaries. Routledge, London 1891, S. 278.

Çavkanî 
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Fortuné_du_Boisgobey

Nivîskarên fransî
Jidayikbûn_1821
Mirin 1891
Mêr
Eniya tirkmen ya Iraqê

Eniya Tirkmen ya Iraqê (bi tirkî: Irak Türkmen Cephesi) li çiriya pêşîn a 1997ê li Hewlêrê hatiye avakirin. Ev rêxistina tirkmenan bi çend partiyên tirkmen wek sîwan hatiye avakirin. Di nîsana 1995ê de bi rêya hikûmeta Tirkiyê li Enqere ji bo tirkmenan komcivîn hatin kirin. Di wan komcivînan hatiye biryardan ku tirkmen li Başûrê Kurdistanê û Îraqê mafên xwe biparêzin divê ev rêxistinên were avakirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî Operasyona Aramî Temînkirin li Iraqê hatiye kirin, li bakurê Îraqê herêmek xweser ya kurdan ava bû. Ev herêm ji bo dewleta tirk acizî peyda kir. Ji ber vê sedemê jî tirkan dixwastin li başûrê Kurdistanê hegemonyaya xwe ava bikin. Vê paradîgmayê tesîr li ser polîtîkaya tirkan ya Iraqê kir û di dawiyê de ku tirk bikeve nav siyaseta başûrê Kurdistanê, alîkariya Tirkmenan kir û dixwast wan rêvebirên polîtîkaya xwe li wir bicîh bike. Komkujiya Tirkmenên Îraqê

Serokê vê rêxistinê Erşad Salîhî ye.

Gorî daxûyaniyên dûgela Tirk armancên vê eniyê ev in 

 Têkoşîn ji bo mafên Tirkomanan li
 Têkoşîn bo Iraqeke yekgirtî, plûral û demokratîk
 Têkoşîn bo wekheviya hemî netewe û berên Iraqê
 Têkoşîn bo sazkirina sazûmaniyê gorî bingehên wekheviyê

Gorî pisporên polîtîk ên herêmê 

 Qelsxistin an tunekirina sazûmanî û destkeftiyên Kurdan li Iraqê
 Dijderketina sazûmaniya federal, parastina sazûmaniya Baasî
 Jêdûrxistina Tirkomanan ji Kurdan, Şî û Îranê û gîrêdana wan bi Tirkiyê ve
 Têkoşîn bi berjewendiyên DYA, YE û Kurdan re
 Bêîstîqrarkirina Kerkûk û Mûsilê û revandina Kurdan ji van bajaran
 Têkoşîn bo herêmeke Tirkomanan a bi Tirkiyê ve girêdayî

Dîsa gelek îdîa hatine kirin ku ITC bi rêxistinên wekî Al Qaîda, Hizb-ut Tahrir hwd re di têkiliyan de ye û ji Tirkiye û hin welatên Ereban gelek alîkariyan distîne.

Arma ITCê wekî ya desthilatdariya Tirkan li Bakurê Kîpros hatiye çêkirin û dişibe ala Tirkiyê. Gorî pisporan armanca Komara Tirkiyê sazûmaniyeke wekî ya Bakurê Kîprosê avakirin e.

Çavkanî 

Partî (Iraq)
Enid Blyton

Enid Mary Blyton ( jdb. 11ê tebaxa 1897 li Dulwich, London Borough of Southwark ; m.28ê çiriya paşîn a 1968 li Hampstead) nivîskareke pirtûkên  zarokan a îngilîz bû ku pirtûkên wê ji salên 1930î de di nav rindtirîn-firotanên cîhanê de ne, ku zêdetirî 600 mîlyon kopî firot. Pirtûkên Blyton hîna jî gelekî populer in, û bi 90 ziman hatine wergerandin. Ew li ser cûrbecûr mijaran nivîsîn, di nav de perwerde, dîroka xwezayî, aşopî, nehênî, û vegotinên Încîlê û îro herî baş ji bo rêzeromanên xwe Noddy, Famous Five, St. Clare's, Secret Seven û Five Find-Outers tê bîra xwe.

Jiyan

Zarokatî û Cîwanî

Çavkanî 

Nivîskarên brîtanî
Nivîskarên îngilîz
Jinên îngilîz
Jidayikbûn 1897
Mirin 1968
Mirin 1968
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê, têkiliyên siyasî, ekonomîk, çandî yên di navbera Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê de dihundirîne. 

Bingeha têkilî digehe dema Cihûyên Kurdistanê li nav Başûrê Kurdistanê dijiyan. Di wê demê de tê gotin ku têkiliya kurdan bi taybetî jî li gel eşîra Barzan ku Nexşebendî ne, gelek baş bûn. Piştî salên 1900an li herê derê dinyayê cihû ji bo welatekê nû ava bikin diçûn Filîstînê. Her wisa cihûyên Kurdistanê jî hêdî hêdî ber bi Filistînê ve diçûn. Ev çûna cihûyan nasandina Kurd û Cihûyan zêdetir dikir. Li salên 1960an de yekemîn têkiliya Kurdan û Îsraêlê çêbû. Îsraêlê bi rêya Şahê Îranê alîkarî ji hêzên Mela Mistefa Barzanî re dişand. Ev alîkariye heta Şoreşa Îslamî ya Îranê bi rêya Şahê Îranê dewam dikir. Li salên 2000an de jî bi aşkera îsraêliyan digot em dixwazin pêşmerge perwerde bikin. Lê ji bo ku kurd û ereb ji ber vê têkiliyê nebine dijmin bi veşartî tê kirin. Her wisa Mesud Barzanî jî dibêje gelek dewletên ereban têkilî li gel Îsraêlê hene, çima têkiliya kurdan nebe?

Nêrîna dîrokî

Serê têkiliya kurdên Başûrê Kurdistanê û Israiliyan digehe sala 1931ê ku serokê Mossadê Reuven Shiloah li wê tarîxê têkiliyê li gel kurdan ava dike 

Piştî avabûna Îsraîlê, Kamiran Alî Bedirxan têkiliya xwe li gel Israiliyan ava kir û bi vê rêye kurdên başûrî jî tevlî vê têkiliyê kirin . Her wisa Îran jî navbeynkariya kurdan û cihûyan dike ku têkiliyan bidanin. 

Têkiliya kurdan û Îsraîlê teqrîben li sala 1963ê destpê dike. Her wisa têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962ê destpê dike 

Di şerê 1967ê ku di navbera dewletên Ereb û Îsraîê de Mela Mistefa Barzanî bêalî dimîne. Ne leşkerên xwe dişîne alîkariya filistîniyan li gor cîhada ereban îlan kirî ne jî li Iraqê dijî leşkerên iraqî çalakiyan lidar dixe 

Li sala 1964ê Şîmon Peres û Kamiran Alî Bedirxan hevdîtinekê dikin. Di encamê de Israîl di dawiya sala 1965ê de sê efseran dişîne Başûrê Kurdistanê ku perwerdehiya pêşmergeyan bike 

Li sala 1967ê yekem car Mela Mistefa Barzanî seredaneke veşartî dike bo Israîlê, seredana duyem li sala 1973ê tê kirin. 28 îlona 1980ê serokwezîrê Israilê daxuyand ku wan alîkariya kurdan kiriye  

Serokê Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê Haviv Şimoni di daxuyandineke xwe de dibêje ku li İsrailê 90 hezar kurd dijîn 

Piştî Peymana Cezayîrê têkiliya kurdan û Israilê kete di bin bêedengiyekê de heta şerê 1991ê .

Pirtûk û lêkolîn
 Irak ve Ortadoğu'da Mossad, Şalom Nakdimon, Weşanên Elips, 2004
 Israels Secret Wars a History of Israels Intelligence Services, Lan Black & Benny Morris

Mijarên têkildar 
 Cihûyên Kurdistanê yên li Îsraêlê
 Rêxistina Dostaniyê ya Kurdistan û Îsraêlê
 Operesyona Ezra û Ehemya
 Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê
 Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

Çavkanî 

Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Siyaseta Îsraêlê
Têkiliyên navneteweyî
Zerikan (eşîr)

Zerikan an jî zekiran navê eşîreke kurdên elewî li parêzgeha Sêwasê ye

Çavkanî 

Elewî
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Ehmed Şahê Qacar

Ahmed Şah Qacar (Azerî: Əhməd şah Qacar‎; 21 Çile 1898 – 21 Reşemeh 1930) li sala 1909ê de bû şahê Îranê û şahê dawî yê malbata Qacariyan bû. Hêj 18 salî bû. Piştî derbeya 1921ê de ji welat revî û êdî nezîvirî. Li Parîsê mir û piştî mirinê anîn Kerbela û li vir hate veşartin.
Jidayikbûn 1898
Mirin 1930
Reza Şah

Reza Şah Pehlewî (‎, 15 adar 1878 – 26 tîrmeh 1944) avakerê dewleta modern ya Îranê. Ji malbateke leşkerî ye û wî dewrî di nav leşkerên bijartî ên Lîwaya Qazaxan de bû. Li 1921ê derbeya leşkerî kir û li sala 1925ê jî taca şahitiya Îranê kir serê xwe. Desthilata qacariyan bi dawî kir û desthilata malbata pehlewiyan da destpê kirin. 16ê îlona 1941ê bi zordariya sovyet û brîtanî dest ji desthilatiyê berda. Piştî sê salan ku ji desthilatiyê ketî li Afrîkaya Başûr mir. Şûna wî desthilata Muhemmed Reza Pehlewî destpê kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1878
Mirin 1944
Serokwezîrên Îranê
Şah
Îranî
Robert E. Howard

Robert Ervin Howard (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1906 li Peaster, Teksas, DYA; m.11ê hezîrana 1936 li Cross Plains, Teksas, DYA) nivîskarekî amerîkan bû ku romanên fantezî, serpêhatî, tirsnak û her wiha ew gelek "western" jî nivîsand.

Jiyan 
Robert E. Howard kurê bijîşk Isaac Mordecai Howard û hevjîna wê Hester Howard (ku li ser paşnavê keçiktiyê Ervin dayîk bû) bû . Gava ku ew di nameyekê de ji edîtorê kovara Pulp Weird Tales re di sala 1931an de nivîsand ( wekî danasîna Pigeons fromm Hell ê hat çap kirin), bav û kalên wî bi gelemperî îrlandî bûn, li hêla din  îngilîz, jî skotlendî ji cihên çiyayî û danîmarkî bûn .

Howard li gundewarê rojavaya Texsasê de mezin bû û çend rêwîtî pêk anî. Dema mezinbûnê , ew li zeviyên neftê yên herêmî xebitî, ku, li gorî vê namê, wî dît ku "jiyan dikare tiştek xirab be." Di zaroktiya xwe de jê re digot kurikek şerm û jar bû ku bi riya leşcîwaniyê serkeftand bedena  û xwebaweriya xwe pêşve bibe.

Howard wek pembûvan, kowboy, firoşkar, di ofîsek parêzvanek de, wek erdpîv , û wekî rojnamevanek berî ku ew karibû xwe bi firotina çîrokên xwe li kovarên cûrbecûr ên pûlp, bi taybetî  Weird Tales, Thrill Adventures, Argosy û Top-Notch , xwedî bike . Ew di 18 saliya xwe de çîroka xwe ya yekem Spear and Fang ji Weird Tales firot.

Howard jiyana xwe di 30 saliya xwe de bi xwekuştinê bi dawî kir. Gava dayika wî ya nexweş ket nav komayê û hêviya başbûnê jê re nemabû, ew ket hundurê otomobîla xwe û  li rêça mala xwe de xwe bi guleyan kuşt .

Çavkanî 

Nivîskarên amerîkî
Şerê navxweyî yê Amerîkayê

Şerê navxweyî yê Amerîkayê ji ev şer re tê gotin ku ji sala 1861ê heya sala 1865ê ajot û tê de dewletên başûr (ku ji DYAyê veqetiyabûn) û dewletên bakur (dewletên yekîtiyê) bi hev re şer dikirin. 

Sedema şer ciyawaziyên aborî, civakî û siyasî yên di nava dewletên bakur û başûr bûn ku bi giranî bi pirsa xulamiyê derdiketin pêş û di sala 1830ê de her ku diçûn kûrtir dibûn. Bi hilbijartina Abraham Lincolns wek serokê DYAyê, ku dijminatiya xulamiyê dikir pirraniya dewletên başûr zivistana 1860/61ê ji yekîtiyê cuda bûn.

Şer roja 12ê adarê 1861ë bi êrişa konfedereyan a bi ser Fort Sumterê destpê kir û roja 9ê adarê 1865ê bi teslîma Artêşa North Virginia li Appomattox Court House bi dawî hat. Leşkerên dawî yên konfedere xwe di roja 23ê pûşperê 1865ê li herêma îndiyaniyan (bakur-amerîkiyên resenan) de teslîm kirin.

Piştî serkeftina bakuriyan dewletên başûrî di çarçoveya Reconstruction de ji nu ve ketin nava yekîtiyê. Wek encam, hêza navendî hat xurtkirin û xulamî li DYA bi tevahî ji holê rakirin. Wekî din hat diyarkirin ku DYA wê bibe dewleteke sanayî.

Çavkanî 

Siyaseta DYAyê
Şer
Şîzma

Şîzma tê wateya cudabûnê di hundirê civakeke olî de, bêyî ku têgîneke nu (heresî) derkeve holê. 

Ev cudabûna di nava vê olê de dibe sedema veqetînekê û bi vê yekê baskeke serbixwe ya vê olê pêk tê.

Çavkanî 

Dîn
Hespikê Avê

Hespikê Avê (, ) navê rêzefîlmeke kertonî ye ku bingeha wî pirtûkên Petit Potam e û ku ji aliyê Christine Chagnoux ve hatine nivîsandin.

Rêzefîlm di cara pêşîn di 1ê kanûna paşîna 1997an de li ser kanala France 3 weşandî bû. Rêzefîlma Hespikê Avê di cara pêşîn li ser kanala Kurd 1ê  bi kurdî hatibû dûblajkirin û weşandin. Niha kanala Zarok TV wê rêzefîlm diweşîne.

Naverok

Kesên rêzefîlmê 

 Hespikê avê
 Tessie
 Tim
 Tam

Fîlm 
"Petit Potam – Le film" fîlmekê ku li ser rêzefîlmê binyatkirî ye.

Çavkanî 

Rêzefîlm
Kanî Masî

Kanî Masî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kani Masi), navenda nahiyeya Birwarî Bala (Berwarî Bala, Berwara Jorîn) ya Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê ye. Li Başûrê Kurdistanê ye.
78 gund tê de hene.

Çavkanî 

Dihok (navend)
Gundên Berwarî Bala
Jack LaLanne

Francois Henri "Jack" LaLanne (jdb.  – m. ) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û fitnessa amerîkî û medyayên sosyal e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1914
Mêr
Karsazên amerîkî
Aktorên amerîkî
Anna û şah (fîlm)

Anna û şah (sernavê resen ê bi îngilîzî: Anna and the King) fîlmeke amerîkî ji sala 1999an de ye. Andy Tennant derhênerê fîlm bû. Fîlmname ji aliyê Steve Meerson ve û li gorî bîranînên Anna Leonowens ve hatibû nivîsandin. Jodie Foster û Chow Yun-Fat serlîstikvanên fîlmê bûn.

Naverok 
Fîlm çîroka perwedekara îngilîzî Anna Leonowens (1831-1915) vedibêje, ku di sala 1862an de bi kurê xwe Luis û du xulamên Hindî re diçe Siyamê û  da ku 58 zarokên şahê Siyamê  Mongkut (Rama IV)  fêrî zimanê Îngilîzî û perwerdeya rojavayî bike.Leonowens wek jinebî rêwîtiyê dike, mêrê wê Tom, asûdarekî brîtanî, hema du sal berê miriye.

Leonowens şaş dibîne ku di heman demê de piştî sê hefte mayîn jî, ew li pêşberî şah temaşek nayê dayîn ku wî di peywira pêşerojê de wê ferman bide

Xelatên wergirtî

Çavkanî 

Fîlmên 1999an
Fîlmên_amerîkî
Pismamê min Vinny (fîlm)

Pismamê min Vinny (bi îngilîzî: My Cousin Vinny) fîlmekî komedî yê ku ji aliyê Dale Launer ve hatiye nivîsandin.

Naverok

Xelatên wergirtî

Çavkanî 

Fîlmên 1992an
Fîlmên amerîkî
Fîlmên komediyê
Kekê heyran, ka seyareya min? (fîlm)

Kekê heyran, ka seyareya min? (bi îngilîzî: Dude, where‘s my car?) fîlmekî komedî yê sala 2000ê ye û ji aliyê derhêner Danny Leiner hate nivîsandin. Tê de Ashton Kutcher û Seann William Scott xwedî rolên sereke ne.

Çavkanî 

Fîlmên komediyê
Fîlmên 2000an
Fîlmên amerîkî
Tom Felton

Thomas "Tom" Andrew Felton (jdb. 22ê îlona 1987 li Epsom, Surrey, Îngilistan) lîstikvan û stranbêjekî brîtanî ye. Ew bi taybet bi rola xwe ya Draco Malfoyê ve di fîlmên Harry Potterê  tê nasîn.

Jiyan 
Tom Felton li taxa Kensington a Londonê, wek kurê Peter û Sharon Felton ji dayik bû.Di heft saliya xwe de, ew dest bi stranbêjiyê li koroya dêrê  kir û di dema xwe de bû endamek gelek koroyên din.Ew bi malbata xwe re li Surrey dijiya û beşdarî dibistanek seretayî ji bo kuran bû.

Ji heşt saliya xwe de Felton li ber kamerayê sekinî. Ew di 1997 de di rolê Peagreen Clock de di fîlma The Borrowers  de hat nas kirin.Di sala 1999an de ew di rola Louis Leonowens de tevî Jodie Foster di fîlma Anna û şah  de dilîst.Digel rola sêrbaz Draco Malfoy di fîlmên Harry Potter de ew di dawiyê de navneteweyî jî navdar bû .

Digel û piştî fîlmên Harry Potter, Felton di rola piştgiriyê de li ser projeyên din jî hate destnîşan kirin.

Fîlmnîgarî

Fîlm

Wêneguhêz

Dîskografî

EPs 

 Time Well Spent (2008)
 All I Need (2008)
 In Good Hands (2009)
 Hawaii (2011)

Singles 

 "Silhouettes in Sunsets" (2008)
 "If You Could Be Anywhere" (2010)
 "Time Isn't Healing" (2008)

Navzedî û xelatên wergirtî

Agahiyên din 

 Ew pêşiyê xwe ji bo rolên Harry Potter û Ron Weasley pêşkeş dikir.
 Ji bo rola xwe ya Draco Malfoyê ew geleka porê xwe ye zêr-çûr biçilmisînya. 
 Ji serî de ew dixwast di pey perwendişa dibistana xwe ye  masîgirîzanî bixwîne. Ew ema wê raman ji bo lîstikvanî ber de.
 Ji çend salan ew li ser navê Feltbeats mûzîk dike .

Çavkanî 
Aktorên brîtanî
Jidayikbûn 1987
Mirovên zindî
Stefán Karl Stefánsson

Stefán Karl Stefánsson (10ê tîrmeha 1975 – 21ê gelawêja 2018) aktor û stranbêjekî îslendî bû.

Jidayikbûn 1975
Mirin 2018
Mêr
Îslendî
Aktor
Magnús Scheving

Magnús Örn Eyjólfsson Scheving (z. 10ê sermaweza 1964an li Borgarnes, Îslenda) nivîskar û aktorekî îslendî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1964
Mêr
Îslendî
Aktor
Mirovên zindî
Roja serxwebûnê (fîlm)

Roja serxwebûnê ( sernavê resen Independence Day ) fîlmeke honaka zanistî yê amerîkane ji sala 1996an de ye û ku di bin derhêneriya Roland Emmerich hatiye çêkirin. Fîlm derbarê candarên derasayî li ser erdê û parastina wê rojgerê ji aliyê mirovan ve de ye. Jeff Goldblum, Will Smith û Bill Pullman rolên serekî dilîstîn. Di 24"ê pûşpera 2016an de berdewamiya fîlmê Inderpendence Day: Resurgence  ( Roja serxwebûnê 2 ) li sînemeyayên amerîkî hatibû nîşandan.

Naverok

Xelatên wergirtî

Pirtûk

Çavkanî 
 
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Independence_Day_(1996)
Fîlmên 1996an
Danny Jacobs

Daniel Charles "Danny" Jacobs, Jr. (jdb. 7ê tîrmehê 1968an li Detroit, Michigan, DYA) aktorekî amerîkî ye.

Jidayikbûn 1968
Mêrên amerîkî
Karsazên amerîkî
Aktorên amerîkî

Mirovên zindî
Endezyariya kîmyayê

Endezyariya kîmyayê, Kîmendaze an kîmendazyarî tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, [Kîmendaze an kîmendazyarî tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, matematîkê û aborîyê ji bo berhemînan, terraguhartin û terraguhastina keristeyên kîmyayî û wizeyê dixebitîne. Kîmendazyar anko zanayê kîmendazeyê ji bo guhartina keristeyên kîmyayî, keristeyên xav, xaneyên zindî, hûrendamweran û wize anko enerjîyê ji bo reng û form û berhemên mifadêr pêvajoyên di astê mezin da dadirêje.

Kîmendazyar di gelek warên dariştin û xebitandina karxaneyan da pişikdar in, mîna silametî û êmnahîyê, helsengandina metirsîyan, dariştin û şirovekirina pêvajoyê, endazyarîya hevsarkirin anko kontrolkirinê, endazeya karvedanên kîmyayî, taybetmendîyên nijandin û avakirinê û rênumayîyên xebitandinê.

Koknasî 
Li goreyê nivîsareka kovara zanistî ya Brîtanyayî, dibêje ko James Donnelly behsa wê dike ko li sala 1839 seba berhemînana gogirîktirşî anko Asîd Sulfurîkî navê kîmendazeyê hatîye. Lê her di wê nivîsarê da şerefa dahînana wî navî bi George Davis, şêwirmenê ingilîz, hatîye dan. Davîsî her weha ji bo damezirandina 'Civata Kîmendazyaran' jî bizav kirîye, lê li şûna wê navê wê civatê bû Civata Pîşesazîya Kîmyayî (1881) û Davîs bi xwe bû debîr anko sekreterê wê yê pêşîn. Lê ensîklopedîyayeka Amerîkayî xebitandina vê zarav anko termê vedigerrîne sala 1890ê. Kîmendaze an jî endazyarîya kîmyayî bi maneya xebitandina amûrên mekanîkî di pîşesazîya kîmyayî da piştî salên 1850an li Ingilistanê tiştekê belav bû. Li sala 1910ê, kîmendaze wekî pîşeyeka naskirî li Brîtanyayê û Amerîkayê belav bûbû.

Dîrok 
Kîmendaze li ser bingehê kiryara yekîneyanî hat avakirin. Kiryara yekîneyanî çemk anko mefhûmeka bingehîn ya kîmendazeyê ye. Bawerîya pirranîya rayedaran ew e ko Davîsî çemka kiryara yekîneyanî dahîna. Wî li sala 1887ê, çend dersgotar li Xwandingeha Teknîkî ya Mançesterê (ko paştir bû parçeyek ji Zanîngeha Mançesterê  pêşkêş kirin, ko wesa dihêt bawerkirin ko dersgotarên herî pêşîn di kîmendazeyê da bin. Sê salan berî dersgotarên Davîsî, Henry Edward Armstrong di xuleka kîmendazeyê da li Binkeyê Bajar û Pîşekarên Londonê (City and Guilds of London Institute) ders dida. Xula Armstrongî bi ser nekevt, hema ji ber wê ko ... derçûyên wê xulê bi dilê kardaran nebûn. Kardarên wê demê zêdetir ji kîmyanasan û endazyarên mekanîkê hez dikir. Xulên kîmendazeyê li Bingehê Teknolojîyê yê Masaçûsetê (MIT) li Amerîkayê, Zanînkoma Owensê (Owens College) li Mançesterê û li Zanînkoma Zanîngehî ya Londonê tûşî wê arêşeyê bûn.
Li destpêka 1888ê, Lewis Nortonî li MITyê dest bi xula yekê ya kîmendazeyê li Amerîkayê kir. Xula Nortonî hevdem û hevrengî xula Armstrongî bû. Her du xulan bi sanahî babetên kîmyayê û endazyarîyê digel nitilandin anko dîzayna berheman tev li hev dikirin.

kîmya
Peyami Safa

Peyami Safa (jdb. 2ê nîsana 1899 li Stembolê; m. 15ê hezîrana 1961 eynî bajêr de) rojnamevan, kunciknivîs û romannivîsekî tirk bû.

Jiyan û xebat 
Bavê wî, nivîskarê hêja Ismail Safa, ligel malbatê li Sêwas jiyaye. Ew mir dema Peyami Safa du salî bû. Dûv re Safa bi diya xwe re çû Stenbolê. Ji ber nexweşiyek giran a hestiyê, Safa di temenê 8 salî de reviya û bi tenê ampûziyek destê wî hat qewirandin û neçar ma ku di vî temenî de kariyera dibistana xwe betal bike.

Safa dema ku ew 13 salî bû, dest bi çapkirinê kir wekî çapker. Ew kurteçîroka xwe ya yekemîn di temenê 14ê de weşand. Di sala 1912an de ew li Wezareta Post a Tirkiyê karek wergirt û  perwerdehiya xwe ya dibistanî berdewam kir . Ji  salên 1914 ta 1918 ew wek mamoste xebitand û di rojnameya stenbolî Yirminci Asır de nivîsan  nivîsand.

Hêdî-hêdî, ew dikar bû wekî nivîskar cih bigire. Ew domandina weşana xwe di rojnameyên mîna Cumhuriyet û Son Posta û kovarên cihêreng de kurteçîrok, ceriban, roman û  çîrok nivîsand. Di bin bernavka xwe Server Bedi de ew romanên polisye weşand, bi wan re ew êwrana xwe  sencand.

Berhemên wî

Çavkanî 

Nivîskarên tirk
Romannivîsên sedsala 20an
Karxane

Karxane an jî paluke cihekê pîşesazîyê ye ko bi rengekê edetî ji xanîyan û makîneyan pêk dihêt. Bi awayekê gelek berbelavtir ew komeka çend avahîyan e ko karker têda tiştan çêdikin an li ser wan makîneyan dixebitin ko hindek keristeyan diguhêrrin û dikin keristeyên dî.

Karxane bi peydabûna makîneyan li  destpêka Şoreşa Pîşesazî mişe bûn, dema sermaye û qebare hind mezin bûn ko êdî di kargehên biçûk da cihê wan nedibû. Lê pirranîya karxaneyên nûdem xwedîyên inbarên mezin in û avahîyên mezin yên mîna inbaran têda hene ko amûrên giran yên hêlên montajkirinê di wan da dixebitin. Karxane an berhemên dîyarkirî çêdikin an coreyekê berdewam yê keristeyên mîna maddeyên kîmyayî an kaxezê, an berhemên parzinandî yên neftê. Karxaneyên ko keristeyên kîmyayî çêdikin pirranîya amûrên xwe, mîna tankên keristeyan, amanên pestandî, karvedangehên (reaktorên) kîmyayî, pompe û borrîyên xwe li derveyî avahîyan bi cih dikin û ji dûr ve, ji odeyên kontrolê, wan kontrol dikin. Pirranîya amûrên parzinîngehên neftê li derveyî avahîyan in.
Şoreşa Pîşesaziyê
Mirovên hejar (roman)

Mirovên hejar  ( bi frensî: Les Misérables).  Romaneke Victor Hugo ye ku ew wê di sala 1862an de li Hauteville House di sirgûnê de nivîsand. Ew berhemeke wêjeyî ji serdema Romantîzmê ye.

Naverok

Adaptasyon

Çavkanî 

Pirtûk
Roman
Romanên klasîk
Dewlik (komstêr)

Komstêrka Dewlikê anko Aquariusê, komstêrkeka çerxa bircan e ko dikeve navbera komstêrka Gîsikî û komstêrka masîyan. Peyva dewlika kurdî jî mîna Aquariusa yewnanî ji navê amanê avkêşanê hatîye. Ev komstêrk yek ji kevintirîn komstêrkan e ko di çerxa bircan da hatîye niyasîn. Ew yek bû ji lîsteya 48 komstêrkên Betlemyûsê (Ptolemy) stêrnasê yewnanî di sedsala duyê da. Ew niha jî yek ji 88 komstêrkên nûdem anko yên dema me ye. Ew di herêmeka çerxa bircan da ye ko bi rengekê edetî jê ra dibêjin "derya", ji ber ko tijî ye ji komstêrkên ko bi awayekî an yê dî girêdayî avê ne, wekî komstêrka nehengî anko Cetus, komstêrka masîyan, û komstêrka rûbarî.

Bi mezinahiya berçav ya 2.9ê, stêra Beta Aquarii geştirîn stêra wê komstêrê ye.

Çavkanî 

Komstêr
Komstêrk

Komstêrk komeka stêran e ko wîneyekê xeyalî li spehrê asmanî çêdikin, ko gelek caran ew wîne wîneyê lawir anko heywanekî, kes an bûnewerekê çîvanokî (mîtolojîk), an êzidokekî an hema tiştekê bêcan e.

Koka komstêrkên destpêkê dibe ko ji demên berî dîrokê be. Xelkî ew ji bo vegêrrana bawerî, serhatî, afirandin an çîvanokên xwe bi kar diînan. Ferheng û welatên corbicor komstêrên cida li goreyê xwe dorxêz kirine ko hindek ji wan heta sedsala 21ê jî mane. Her 48 komstêrên kevneşopî yên rojavayî bi koka xwe ji Yewnanê ne. Navên wan di pirtûka Pedîtaran ya helbestvanê yewnanî Aratusî da û di pirtûka Mecestî ya Betlemyûsî da hatine, her çend e ko dibe gelek berî wan pirtûkan jî hebûbin. Komstêrkên asmanê nîvgoka başûrî yê Erdî ji sedsala 15ê heta sedsala 18ê hatin zêdekirin, dema ewropayiyan dest bi gerra nivgoka başûrî kir. 12 ji wan 48 komstêrkan yên çerxa bircan in (ko gerriyana berçav ya Rojê, heyvê û exteran li ser kerxa wê ye).
Mark Twain

Samuel Langhorne Clemens (jdb.  li Florîda, Missouri, DYA - m.  li Redding, Connecticut, DYA), nivîskarekî amerîkî bû ku bi nasnavê xwe ya wêjeyî Mark Twain tê nasîn. Mark Twain bi taybetî wek nivîskarê pirtûkên li ser serpêhatiyên Tom Sawyer û Huckleberry Finn tê naskirin.

Jiyan 

Nivîskarên amerîkî
Karsazên amerîkî
Nicole Paggi

Nicole Collier Paggi ( jdb. 15ê tebaxa 1977 li Travis County,Teksas) lîstikvaneke amerîkî ye  ku bi taybet bi rola Sydney Shanowski di sezona yekem a rêzefîlma Hope & Faithê de tê nasîn.

Jiyan û kariyer 
Nicole Paggi li Travis County dizêya û li Austinê mezin dibû . Ji ber ku bibe lîstikvan ew 2 sal li Los Angeles û Nû Yorkê de dixwend .  Kariyera wê di sala 2001an de bi roleke serekî di rêzefîlma Pasadena destpê dikir. Di sala 2002an de ew di rêzefîlmên Providence û Glory Days de dilîst. Di sala 2003an de Nicole Paggi di fîlma Frozen Impact de dilîst. Her wiha ew di rêzefîlmên Fastlane û Judging Amy de  di sezonekî de dilîst. Di eynî sal de ew ji aliye American Broadcasting Company( ABC) ve rola Sydney Shanowski  di rêzefîlma Hope & Faith wergirt. Lê ew piştî sezona yekem re ew derdiket ji ber ku emrê wê ji emrê rola xwe zêdetir bû. Rola wê paşê Megan Fox dilîst. Di navbera salên 2005î û 2006î an de ew di   22 beş  di rêzefîlma One on One dilîst. Di sala 2007an de Nicole Paggi  tevî Alejandro Alcondez  di fîlma Cielito Lindo an de dilîst.  Alcondez  derhêner, hilberînerê û senaristê wê fîlmê bû.

Jiyana kesane 
Paggi niha li Los Angeles dijî, ku ew dema xwe ya serbest  bi rêwîtiyê, xwarinê, xwendinê û bezê derbas dike.

Fîlmnîgarî

Xelat û navzedî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Aktrîsên amerîkî
Jinên amerîkî
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1983
Alison Lohman

Alison Marion Lohman  ( jdb. 18ê îlona 1979an li Palm Springs, Kalîforniya,DYA) lîstikvaneke amerîkan e.

Jiyana berî 
Alison Lohman li Palm Springs, Kaliforniyayê wek keça Diane ( bi paşnavê zayinê Dunham), xwedan patisserie, û Gary Lohman, kevnegerek ku li Minnesota zayîn bû, hat dinyayê  û,  Birayekî wê  piçûk, bi navê  Robert (1982) he ye. Di neh saliya xwe de, ew rola Gretl li mûzîkala Sound of Music li Şanoya Palm Desert McCallum. Du sal şûnda, ew Xelata Lîga Şanoya Desertê ji bo lîstikvaniya herî pêşketî di muzîkala de ji bo rola sernavê li Annie wergirt. Ew berdewam kir wekî stranbêjek zarokî, ku tevî Frank Sinatra beşdarî lihevrûniştinek benefîsent li Palm Springs bû, performansa herêmî kir.

Lohman li dibistana bilind xelas kir, û ji bilî drama, di hemî dersên dibistanê de notaya herî rind  wergirt, ji ber ku ew şermok bû. Di sala xwe ya mezin de, Lohman xelatgirê Weqfa Neteweyî ya Pêşveçûnê ya Hunerê bû. Wê stîpendek bêkêmasî hatiye dayîn ku beşdarî zanîngeha Nû York-ê bibe, lê red kir, li şûna ku ew  xwe rasterast ji  bo kariyera lîstikvaniyê biryar kir.

Fîlmnîgarî

Fîlm

Wêneguhêz

Girêdanên derve 

 
 Interview at Stumped Magazine

Aktrîsên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1979
Mirovên zindî
Daniel Radcliffe

Daniel Jacob Radcliffe (jdb.  23ê tîrmeha 1989 li Fulham, London, Îngilistan) lîstikvanekî brîtanî ye. Ew bi taybetî bi rola xwe yê Harry Potter, ku bingeha wan romanên J.K. Rowling ne, tê nasîn.

Jiyan û kariyer 
Daniel Radcliffe di sala 1989an de wek zaroka yekane ya nivîskarê wêjeyê Alan George Radcliffe û ajana castingê Marcia Jeannine Gresham (bi navê zayînê Jacobson) li nexweşxaneyek li  Londona rojavayî hat cîhanê. Bavê wî Protestan e û ji Îrlendaya Bakur tê, dayika wî Cihû ye, paşnavê wê Gresham îngilîzîkirina navê  Gershon e. Daniel Radcliffe bixwe  bêol e.

Daniel Radcliffe di sala 1999 de di temenê deh salan de di hilberîna televîzyona Brîtanî de David Copperfield, lîstikek fîlmê ya romanê ji hêla Charles Dickens ve,  David Copperfieldê ciwan lîst. Ew pêşkeşa xwe ya yekemîn a sînemayê ya di 2001ê de wekî kurê filmî ya Jamie Lee Curtis û Geoffrey Rush di adaptasyona John Le Carré de John Bo Carré de The Tailor of Panama temam kir.

Di 2001ê de, Radcliffe ji ber serfiraziya mezin Harry Potter and the Philosopher's Stone, wekî herdu hevpîşeyên wî Emma Watson û Rupert Grint, ku rolên Hermione Granger û Ron Weasley lîstin heman demê de li cîhanê de zû navdar bûn.

Piştra berdewamiyan bi sernavên Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002), Harry Potter and the Prisoner of Azkaban(2004), Harry Potter and the Goblet of Fire (2005), Harry Potter and the Order of the Phoenix (2007) û Harry Potter and the Half-Blood Prince(2009)  çê dibûn. Ji bo  Harry Potter and the Deathly Hallows, pirtûka paşîn a rêzeromanê, ku du fîlmî hate veqetandin, Radcliffe di heman demê de li Parceya 1 û Parçeya 2 jî rolkirî bû.  Ew di fîlma December Boysê de serlîstikvaniya Maps  dilîst.

Fîlm

Wêneguhêz

Şano

Pêşwîsteya vîdyoyên muzîkî

Xelatên wergirtî

Çavkanî 

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1989
Mirovên zindî
Sezai Temelli

Sezai Temelli (z. 15ê tîrmeha 1963 li Stembolê, Tirkiye) ramyar, hevdamezrîner û hevserokê berê yê HDP ye.

Jiyan 
Temelli li Fakulteya Aborî ya li Zanîngeha Stenbolê zanista fînansê xwend. Ew doktoraya xwe wergirt û wek mideris di beşa rêveberiya giştî, darayî û ramyariyê de xebitî û  piştî hewla derbeya sala 2016an hate ji kar derxistin. Temelli ji 25-ê serdema zagonî ve endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê bû. Ew di hilbijartinên Mijdar 2015 de hate hilbijartin. Temelli ji 11-ê Sibata 2018-an ve digel Pervin Buldan HDPê ye. Pasaporta Temelli di Gulana 2018 de hate desteser kirin. Temelli daxwaza serbestberdana Selahattin Demirtaş û ramyarên din yê girtî yê HDPê dike.

Temelli zewicandî ye bavê  zarokek jî  ye.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Parlamenterên Stembolê
Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Pasadena (rêzefîlm)

Pasadena  rêzefîlmeke amerîkan e ku di navbera mehên rêzber û sermaweza sala 2001 ji aliyê Fox Broadcasting Company ve dihat weşandin.

Naverok 
Malbata rêzdar Greeley ji Pasadena her tişt heye ku meriv dikare bixwaze: Ji çend nifşan de wan împaratoriyek saz kirine, serbilindiya wan ev e "L.A. Sun, rojnameya herî xwendî ya li Kalîforniya ye . Lê  sîyek tarî li ser malbatê dimeşe - di heman demê de Lily McAllister, neviya serokê pargîdaniyê, hest dike ku tiştek çewt e. Rojek, mêrek biyanî tê di xaniyê McAllisteran de  û  di odeya xwarinê de û gule ber  xwe dide. Bi hemdibistanî û paşê hevalê  xwe Henry Bellow re ew dest bi vekolîna veşartinên ku malbata wê vedişêrin dikin.

Lîstikvanên rêzefîlmê 

 Alison Lohman di rola Lily McAllister de
Alan Simpson  di rola Henry Bellow de
 Martin Donovan di rola Will McAllister de
 Dana Delany di rola Catherine McAllister de
 Chris Marquette di rola Mason McAllister de
 Natasha Gregson Wagner di rola Beth Greeley de
 Mark Valley di rola Robert Greeley de
 Nicole Paggi di rola Jennie Bradbury de
 Balthazar Getty di rola Nate Greeley de

Hilberîn

Desteya karî 
Pasadena ji hêla Mike White ve hat afirandin, ku li Pasadena, Kalîforniya ku , dibistana seretayî û lîse de xwend. Actress / derhêner Diane Keaton beşa pîlotî deranî, û di nav de hilberînerên kargêr ên pêşandanê bû. Di nav hilberînerên din de Mark B. Perry, Dana Baratta, R. W. Goodwin, û Bill Robinson hene. Beşa pîlotî ji hêla Tatiana S. Riegel ve hat sererastkirin.

Bişûndekirinî 
Her çend pêşandan bi baldarî hat rexne kirin, lê tenê ji 4.3 mîlyon temaşevanan hate temaşekirin. Pêşbîniya giştî di wê demê de ew bû ku, digel vê pêşangehê du hefte piştî êrîşên 11ê Îlonê, 2001, temaşevanên amerîkî ne amade bûn ku temaşe bikin pêşandanek wek Pasadena, bi atmosfera xwe ya tarî û xeta çîrokê sînist.

Girêdanên derve 

Rêzefîlmên amerîkî
John Doe (rêzefîlm)

John Doe rêzefîlmekî amerîkan ji sala 2002an e.

Naverok  
Mêrekî ciwan  tazî  û bi bîrwindakrineke tam li ser giravek hişyar dibe. Ew  dibîne ku ew rengkor ê û li ser singê wî jî  nîşaneke ecêb he ye. Her wiha ew zanîna tam ya cîhanê  li xwe tomarkirî ye . Di beşan de ew zanîna xwe bikar tîne ji bo alîkariya polisan bike û dozên tawanî çareser bike.   Armanca wê naskirina  nasnameya xwe ye.

Motîva bingehî 
Rêzefîlm li ser kok an jî nasnamê mêrê ku  tazî li ser giravek hişiyar bû ye û lê çima  bîrwindakrineke tam he ye xwe John Doe binavdike .  Ji Theresa, kesek ku ew bi rengî dibîne, û ku ew wisa dixuye ku ji paşeroja xwe dizanin, jê re Tommy tê gotin.Theresa jî her wiha xuya dike ku  mirovek bi karînên  taybetî ye. Koma Phoenixê  li seranserê vê yekê tiştek digerin. Di vê lêgerînê de, koma Phoenix di nav wan de jî teknolojiya xêvjimêrê ya bilind bikar tîne. Di dawiya dawîn de, ew  temaşevanên dûr in ku John Doe dixin binê dara veşartinê ya Koma Phoenix.

Rengkorî 
John Doe bîranîna xwe ya yekem rengkor e. Ji demên din, lêbelê, ew dibe ku tiştên din an mirov bi reng bibînin e. Wan tiştan / mirovan dixuye ku wateyek taybetî heye û agahiyên derbarê pêşeroja wî didin. Di rêzeyê de sedemek nayête diyar kirin ku çima John Doe tenê dikare hin mirovên bi reng bibîne.Beriya her tiştî, tiştê balkêş ev e ku mirovên ku ew di derbasa rêzefîlmê de  bi reng dibîne eşkere ye ku têkiliya wan bi hevûdu re tune. Yek ji wan wêneyan keçek revandî ye ku wî alîkar dike ku bibîne, duyemîn wêneya hevalê şervan ê ji Digger e û wêneyê sêyemîn yê Theresa ye. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin .

Phoenix 
Di vê komê de di nîvê duyemîn a rêzefîlmê de tê gotin. Ev kom çi dike, kîjan armancê dikeve mebestê an jî armanca wî çi ye, bi piranî ne diyar e. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin .

Çavkanî 

Rêzefîlm
Çenaqpînar

Çenaqpînar (bi tirkî: Çanakpınar), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Devecî

Devecî (bi tirkî: Deveci), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Guwenc

Guwenc (bi tirkî: Güvenç), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Qerekoçik

Qerekoçik (bi tirkî: Karaköçek), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Qozdere

Qozdere (bi tirkî: Kozdere), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Melaîbrahîm

Melaîbrahîm (bi tirkî: Mollaibrahim), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Gundên Hekîmxanê
Tîmus

Rijênê tîmus an jî tîmus endama koendama lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî koendama korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Şiklê tîmusê dişibe pelên zembûrê(awîşen) loma navê xwe ji vî riwekê (Thymus vulgaris) girtiye.

Ciyê tîmusê 

Tîmus, li hêla jorê sîng, di navbera pişikan de cih digire. Li paşiya tîmusê kevanê şahxwînber (bi inglîzî: aortic arch) li pêşiya tîmusê jî  hestiyê sîngê  heye. Li jêrê tîmusê de dil heye. Beşa laş a tîmus tê de cih bûye, wekî “medîastînum”  tê navkirin .

Pêkhateya tîmusê 

Tîmus ji du beşên sereke pêk tê; pişka (lob) çepê û pişka rastê. Pişkên tîmusê bi xaşeye dorpêçî ne. Li binê xaşê de tûkil û kiroka tîmusê heye. Xaşe ji bestereşaneyê pêk tê û pişkên tîmusê diparêzê. Li hin beşên tîmusê de xaşe xwe dirêjî nav tîmusê dike ev niçikên xaşeyê yên di nav tîmusê, wekî trabekul (trabecula) tê navkirin. Trabekul pişkên tîmusê dabeş dike û pişkên hê hûriktir (lobul) çê dibin. Endama tîmus bi serekî ji xaneyên epîtelî (rûkeşexane), lîmfosît( Xaneyên lîmfê) û şaneya çewrî pêk tê.

Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên pêgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe.Tîmusa dergûşan bi qasî 10-15 gram e. Di salên ciwaniyê de giraniya timusê dibe 30-40 gram, lê di salên paş de giraniya tîmusa mirovê pêgihîşti kêm dibe û dibe 10-15 gram.  Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.

Erka tîmusê 
Her wekî  mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di moxê sor a hestî de tên berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresîn û geşebûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de peresîna lîmfexaneyan diqede, êdî  lîmfexane wekî lîmfexaneya T an jî xaneya T tê navkirin. Hinek ji lîmfexaneyan jî di nav moxê hestî de peresîna xwe diqedînin, ev lîmfosîtan jî wekî lîmfexaneya B an jî xaneya B tên navkirin. Lîmfexaneyên pêgihîştî ji tîmusê dubare derbasî nav xwînê dibin. Hinek ji wan di nav şaneya lîmfê de dimînin, hinek jî di nav lûleyên xwînê de belavê laş dibin. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember  xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Li ser rûyê lîmfexaneyên B û T yê de wergirên proteînî heye. Wergir, proteînên curbecur lixwe digirin. Bi alîkariya van wergiran, xaneyên T û B, xaneyên asayî yên laş dinase. Eger Lîmfexaneyên T di nav laş de rastê xaneyên bi nexweşiya şêrpence, xaneyên ziyangirtî, xaneyên biyanî, an jî dijepeydakeran were, wan nas nake, loma li hember wan êrîş dike û wan bêbandor dike.

Peresîn û geşebûna  tîmusê û şaneya lîmfê ji hêla hormona tîmozînê ve tê rêkxistin. Tîmozîn li xaneyên epîtelî yên tîmusê de tê berhemkirin û derdan. Ji ber derdana hormona tîmozînê, endama tîmus hin caran wekî rijênê tîmus (tîmosarijên) jî tê binavkirin.

Çavkanî 

Endam (biyolojî)
Hisamedînê Bedlîsî

Hisamedînê Bedlîsî zanayekê navdarê kurd û bavê Îdrîsê Bedlîsî bû. Li ser jiyana wî gelek tişt nahên zanîn.
Lê ji pirtûkên ko wî nivîsîne dihêt zanîn ko zanayekê pirrxwenda bûye û şehrezayê zanistên serdema xwe bûye. Tefsîr anko şiroveyeka Quranê bi navê wî heye ko li dora salên 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê hatiye nivîsîn. Ew tefsîr bi rastî nîşana zanabûna wî ye.

Ew di zimanên erebî, farisî û kurdî da desthil bûye.

Jînenîgar 
Tiştekê zêde li ser jiyana wî nahêt zanîn, lê wesa dîyar e ko hema ji zû ve gehiştiye terîqeta nûrbexşiye ya sofiyan. Terîqeta nûrbexşiye bi xwe jî tayekê terîqeta kubrewiyeyê bû ko Necmedînê Kubra serkêşê wê ye. Wesa dihêt bawerkirin ko Hisamedînê Bedlîsî li destpêkê mirîdê Mehmedê Nûrbexş bûye û paşî bûye cêgirê wî.
Hisamedîn li sala 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê miriye û li bajarê Bedlîsê hatiye veşartin.

Berhemên wî

Bi zimanê farisî 
1. Şerha Gulşena Razan ya Mehmûd Şebisterî (bi farisî: Şerhê Golşenê Raz, شرح گلشن راز شیخ محمود شبستری). Destnivîseka wê di Pirtûxaneya Antalyayê da parastî ye.
2. Heft Rengên Dilan (bi farisî: Etwarê Sebeyê Qelb, اطوار سبعه ی قلب) ko niske anko kopîyeka wê di pirtûkxaneya Giştî ta Pirtûxaneya Giştî ya Bayezîdî li Stenbolê|Bayezîdî li Stembolê parastî ye.
3. Peyv û Nivîsar (bi farisî: Kelîmat we Meqalat, کلمات و مقالات). Destnivîseka wê di Pirtûkxaneya Antalyayê da parastî ye.

Bi zimanê erebî 
1. Koma Dahinartîyê û Teiwîlê, tefsîreka du-bergî ya Quranê ye (bi erebî: Camii el Tenzîl we el Teiwîl, جامع التنزیل و التاویل). Niske anko kopîyeka wê  li Pirtûkxaneya Selîmiyeyê li bajarê Edirneyê parastî ye.
2. Şerha Zaravên Sofîtîyê (bi erebî:Şerh el Istilahat el Sofîye, شرح الاصطاحات الصوفیة) ko şiroveyeka pirtûkeka Ebdurezaqê Kaşanî ya her bi wî navî ye. Niskeyeka wê li Pirtûkxaneya Şaredarî ya bajarê Manîsayê parastî ye.

Jêder 

Alimên kurd
Kesên sedsala 15an
Kurdên sedsala 15an
Nûrbexşiye

Nûrbexşiye, anku terîqeta nûrbexşiyeyê, terîqeteke sofîyan e ko mirîdên Mehmedê Nûrbexş damezirînerê wê terîqetê ne. Ev terîqet bi xwe tayek ji tayên terîqeta kubrewiyeyê ye ko damezirînerê wê Necmedînê Kubra ye.

Mehmedê Nûrbexş yek ji şagirdên Ishaqê Xetlanî bû û di baweriyên dînî yên xwe da jî şîe bû. Mehmed Kerîmê Xurasanî di pirtûka xwe ya bi navê el-Tenbîhat el-celiye fî keşf el-esrar el-batiniye da behsa wê nake ko Mehmedê Nûrbexş mirîdê Necmedînê Kubra bûbe. Lê dema behsa wan 14 an 16 terîqetan dike ko mirîdên Meirûfê Kerxî ne, navê terîqeta nûrbexşiyeyê jî diîne.
Paştir, Mehmedê Nûrbexş xwe wekî îmam Mehdî daniyasîn. Li goreyê Daîret ul-mearifê farsî ya Xulamhisênê Musahibî ji ber vê, nûrbexşiye jî wekî cewriye û qizilbaşan li pey meremên siyasî bûn. Ew her weha dibêje ko baweriya wan têkhileyek bû ji baweriyên sunniyan û şîetiyê. Bi ser wê ra, bi sedema xurbûna sefewiyan li Îranê wan nekarî gelek bi pêş bikevin. Lê li derveyî Îranê, nemaz li Keşmîrê belav bûn.

Di nav navdarên kurdan da jî dihêt gotin ko Hisamedînê Bedlîsî babê Îdrîsê Bedlîsî jî li ser vê terîqetê bûye.

Çavkanî 

Dîn
Terîqet
France24

France 24 () toreyeka televizyonî ya navneteweyî ya nûçeyan ya hukmeta Fransayê ye. Ew li 6ê kanûna paşîn ya sala 2006ê hat damezirandin û bi rêya têleyan û heyvokan, bi zimanên fransî, ingilîzî, spanî û erebî weşanê dike.

Girêdanên Derve 
Malpera fermî ya televiyona France24ê: http://www.france24.com/en/ Official website

Kanalên televîzyonê yên bi zimanê fransî
Mehmûd Şebisterî

Seidedîn Mehmûd kurê Emînedîn Ebdulkerîm kurê Yehyayê Şebisterî naskirî wekî Şêx Mehmûdê Şebisterî (bi farisî: شیخ محمود شبستری) yek ji arif û sofî yên navdar yên îranî ye ko li sedsala 8ê yê mişextî jiyaye. Ew ji bo pirtûka xwe ya bi sernavê Gulşena Razan (bi farisî Gulşenê Raz: گلشن راز) navdar e. Gelek şirove an şerh ji bo vê pirtûkê hatine nivîsîn û yek ji wan jî ya sofî û zanayê kurd Hisamedînê Bedlîsî ye. Ew di sofîtîyê da alîgirê bawerîyên arif û feylesofê navdar Îbn Erebî bû.

Jînenîgar 
Sala ji dayikbûna wî bi gelek rengan hatîye gotin, lê dibe ko sala 487ê mişextî ji hemiyan zêdetir nêzîkî rastîyê be. Ew li gundê Şebisterê ya nêzîkî bajarê Tevrêzê hat dinyayê. WÎ êrîşa Mexolan û wêrankirina Tevrêzê bi çavê xwe dîtîye. Ew paşî çû bajarê Kirmanê û li wêderê zewicî.

Ew şehrezayekê Irfana teorîk anko ramanî bû û gelek hogirê pirtûkên Fitûhat Mekkîye û Fisûs el Hikem yên Şêx Mihyedîn Ibn Erebî bû. Ew jî li pey şêxê xwe gerriya û bû mirîdê Şêx Emînedînî. Her wekî ko di pirtûka xwe da dibêje:  شیخ و استاد من امین الدّین --- داد الحق جواب‌های چنین / من ندیدم دگر استاد چنین --- کآفرین بر روان پاکش باد

Anko, Şêx û ustadê min, Emînedîn, bi rastî bersivên weha da. Min ustadekê dî mîna wî nedîtîye, aferîn li riha wî ya pakij bin.

Berhemên wî 
Berhemên wî yên pexşankî û helestkî hene.

Berhemên Helbestkî  
Gulşena Razan (Gulşenê Raz, گلشن راز)
Seadetname (Bextewerîname, سعادتنامه)
Xizîneya Rastiyan (Kenz el Heqayiq, کنز الحقایق)

Berhemên Pexşankî 
Rastîya bêguman (Heq el Yeqîn, حقّ‌الیقین)
Neynika Lêkolînvanan (Miraat el Muheqqiqîn, مرآةالمحقّقین)
Gevah (Şahid, an Şahidname, شاهد یا شاهدنامه)

Çavkanî 

Fîlozofên faris
Jidayikbûn 1288
Mirin 1320î