nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Dengê Felsefeyê (pirtûk)

Dengê Felsefeyê, pirtûka nivîskarê kurd Ali Gurdilîyê ye. Ev pirtûk di wara felsefeyê de hatiye nivîsandin. Ji bo kesên ku nû dest bi xwendina felsefeyê dikin weke çavkaniyek sereke ye. Di vê pirtûkê de danasîna felsefeyê, danasîna felsefevanên kevn, felsefeya Îslamê, felsefeya heyama nû, felsefeya Ronesansê û danasîna felsefeya sedsalên 17 û 18yan jî tê kirin.

Pirtûkên kurdî
Felsefe
Mesûd Serfiraz

Mesûd Serfiraz (z. 1987, Nisêbîn, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.

Jiyana wî 
Di sala 1987an de li gundekî Nisêbînê hatiye dinê. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Stembolê lîsansa ziman û edebiyata tirkî qedandiye. Di 2011an de li Zanîngeha Mêrdînê ya Artuklu dest bi lîsansa bilind a ziman û çanda kurdî kiriye û di 2014an de bi amadekirina teza bi navê "Di Dewra Osmaniyan de Weşangeriya Pirtûkên Kurdî (1844-1923)" jê mezûn bûye. Niha ew li zanîngehê lêkolînerê kurdî ye, li Zanîngeha Dicleyê doktoraya kurdî dike û di lijneya kovara Kürt Tarihi de cih digire

Berhem 
Osmanlı Kürdistanı/Kurdistana Osmanî. (Wekî endamê Koma Xebatên Kurdolojiyê beşdar), Weşanên bgst, Stembol, 2011.
Dersên Şerîetê - Hedîsên Cenabê Pêxember. (Amadekar), Weşanên Avesta, 2012.
Âdil Sultan: Selahaddin-i Eyyûbî. (Amadekar, bi Semih Gezer re),  Weşanên Avesta, Stembol, 2012.
Rojî Kurd 1913, (Edîtor, bi Serhat Bozkurt re). Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2013.
Kurd, Kitêb, Çapxane. Weşanên Peywend, Stembol, 2015.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Lêkolînerên kurd
Jidayikbûn 1987
Kesên ji Nisêbînê
Kurd, kitêb, çapxane (pirtûk)

Kurd, kitêb, çapxane, kitêba nivîskarê kurd Mesûd Serfiraz e.

Ev kitêb ji çar beşan pêk tê.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Welat, Dîlok

Welat () taxeke Şahînbega Dîlokê ye. Taxeke gellek mezin e û li taxê piranî kurd dijîn.

Ol û Civak
Nêzîkî temamiya gelheya taxê Xenefî misilman e. Piraniya xelkê taxê kurdên Pîrsûsê ne.

Çavkanî 

 Taxên Dîlokê
Mianhada, saranghanda (rêzefîlm)

Mianhada, saranghanda, navê wî ya orjînal 미안하다 사랑한다, bi kurdî, Li min bibore, ez ji te hez dikim, rêzefîlmeke koreyî ye ko 16 beşan pêk tê. Di kanala koreyî KBS2 de hatiye weşandin. Di televizyona KBS2 de ji 8 çiriya paşîn 2004ê heta 28 kanûna pêşîn 2004ê  hatiye nîşandan.

Navên din 
Herwiha bi van navan jî tê naskirin:

I'm Sorry, I Love You
Sorry, I Love You
Sorry, But I Love You
I Am Sorry But I Love You
MiSa

Lîstikvan 
 Cha Moo-hyuk: So Ji-sub
 Song Eun-chae: Im Su-jeong
 Choi Yoon (stranbêj): Jung Kyung Ho
 Kang Min-joo: Suh Ji Young
 Moon Ji-young: Choi Yeo Jin
 Oh Dul-hee (navê rastî: Jo Mal-bok) (diya Yoonê): Lee Hye Young
 Yoon Seo-kyung: Jun Hye Jin
 Song Dae-chun (bavê Eun-chae): Lee Young Ha
 Jang Hye-sook (diya Eun-chae): Kim Hye Ok
 Min Hyun-suk: Shin Goo 
 Song Sook-chae (birayê Eun-chae ya mezin): Ok Ji Young
 Song Min-chae (birayê Eun-chae ya biçûk): Jung Hwa Young
 Kim Gal-chi (kurrxala Seo-kyungê): Park Gun Tae

Mijar 
Cha Moo Hyuk li Awistralyayê di çeteyek dizan de ye. Di biçûkatiya xwe de dê û bavên wî wiyane terk kirine û malbata ko wî ji xwe re kirinê ewlad jî wî birine Awistralyayê. Rojekê diçe Awistralyayê...

Muzîk 
Strana temayê ya bi navê "Snow Flower" ji aliyê Park Hyo-shin ve hatiye çêkirin.

Jinûve Çêkirin 
Ev rêzefîlm ji alî tirkan ve bi navê "Bir Aşk Hikayesi" (FOX TV - Tirkiye) dîsa hate kişandin.

Xelatên stendî 
 32nd Korean Broadcasting Awards: Best Picture Award 
 2005 41st Baeksang Awards: Aktora Herî Baş ya di Dramayên TV'yan de (So Ji-sub)
 2004 KBS Drama Awards: Best Couple Award (So Ji-sub û Im Su-jeong)
 2004 KBS Drama Awards: Excellence Award (So Ji-sub)
 2004 KBS Drama Awards: Popularity Award (So Ji-sub)
 2004 KBS Drama Awards: Best New Actress (Im Su-jeong)
 2004 KBS Drama Awards: Popularity Award (Im Su-jeong)
 2004 KBS Drama Awards: Netizen Award (Im Su-jeong)
 2004 KBS Drama Awards: Best Teen Award (Park Geon Tae)

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya KBS (koreyî)
 Koreanwiz Article
 Spcnet

Rêzefîlm
Rêzefîlmên Koreya Başûr
Henrikh Mkhitaryan

Henrikh Mkhitaryan futbolvanekî bi eslê xwe ermenî ye ku niha di tîma almanî ya Borussia Dortmundê de dilîze. Bonservîsa wî 27 milyon euro ye.

Statîstîkên wî

Çavkanî 

Futbolvan
Jidayikbûn 1989
Mirovên zindî
Jesper Söder

Jesper Söder (bixwîne: Yesper Swêder) ciwanekî swêdî ye ku li Rojavaya Kurdistanê di nav refên YPGê de li dijî çeteyên Daişê şer dike. Ew di 1991ê de li bajarê Trollhättanê yê rojavaya Swêdê hatiye dinyayê. 

Jesper Söder yek ji 500 şerrvanên navneteweyî ye yên ku li Rojavaya Kurdistanê têdikoşin. Ew bi riya medyayên civakî jî bûyerên şerrê Rojava bi taybetî li Kobanî û Girê Spî û Hesîçeyê hovîtiya rêxistina terorîst a Daişê parve dike.

Jesper Söder li Rojavaya Kurdistanê
Söder ku li Swêdê li dibistaneke Trollhättanê wekî rêberê xwendekaran (bi swêdî: elevmentor) kar dikir di 19ê gulana 2015an de çû Rojavaya Kurdistanê li dijî Daişê şerr bike. Ew bi xwe dibêje ku mirovxwez e û dixwaze mirovahiyê ji rêxistina terorîst a Daişê biparêze.

Birînbûna wî
Söder di 11ê xizîrana 2015an de li Rojava bi hevalekî xwe yê kurd re karê paqijkirina ji mayinan dikir û mayinek teqiya û Söder bi giranî birîndar bû. Hevalê wî jî di vê diyardeyê de jiyana xwe ji dest da. Pişt re diviya ku ew vegera Swêdê ji bo kontrolkirina birînên xwe. 

Li Swêdê, piştî ku birînên wî baş bûn, hevpeyvînek di televîzyona swêdî ya TV4ê de pê re kirine û wî dest bi komkirina pere kiriye bo xelkê Kobaniyê. Söder di hevpeyvînê de got, "wêneyên zordestiya çeteyên Daişê li min bandordar bûn; hebûna vê rêxistina terorîst li dijî prînsîbên min e, ne baş e, divê em wan bisekinîn berî ku ew belav bikin. Li Kurdistanê mirov ji bo jiyana xwe direvin. Peyama min ew e, êdî bes e, ew ne baş e!"

Vegera wî bo Rojavaya Kurdistanê

Di 24ê tebaxa 2015an de Jesper Söder vedigere Kobaniya Rojavaya Kurdistanê û di sala 2015an de di nava refên YPGê de têkoşîna xwe berdewam dike.

Ji bo pereyê komkirî wî bi sedan lîstok ji bo zarokan, nan û xwarinên cuda cuda û 50.000 lître ava zelal ji bo kobaniyan anîne.

Pirtûka wî 

Di 2017an de ew vedigere Swêdê. Pirtûka wî ya bi navê När världen tittade bort: svensken som kämpar mot Daesh i Syrien ("Hingê cîhanê çavên xwe digirtin: swêdiyê ku li Sûriyê li dijî Daîşê têdikoşe") di heman salê de tê çapkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve
 

Swêdî
Şervanên navneteweyî yên Rojavaya Kurdistanê
Tarîxa edebiyata kurdî (pirtûk)

Tarîxa edebiyata kurdî, berhemek ji berhemên hêjatirîn ên Prof. Dr. Qanatê Kurdo ye. Qanatê Kurdo ev berhema xwe bi navê Gulçîna Gulistana Helbestvanên Kurdan bi nav kiriye. Berhem ji du cild pêk hatine. Cilda yekem (1983) û cilda duyem (1985) çap bûne.

Pêşgotin 
Nivîskar di pêşgotina Tarîxa Edebiyata Kurdî de sebeba vî navî wiha aniye ziman: 

“Ev nav nîşan dike ku ji gulistana helbeskarên kurdan gul hatine çinîn, gulên herî geş, ku her helbestkarek guleke geş î navdar e, giş bi tevayî ji bax û gulistanê ne. Bi rastî gotî min hemû gul ji wî baxî çinîne; di vî baxî de bi sedan gulên bêhnxweş, gulgeş hene, min nikaribû di derheqa wan gişan de binivîsiya, nav û nîşanên wan û nimûneyên afirandinên wan binivîsiya û bianiya ber çavên xwendekar û xwenedvanên delal. Ez lava ji wan dikim vê kêmasiya min bibexşîne min. Ez hêvîdar im li paşî vê xebata min, zanyar û hozanên kurdan ê rabin û bi şarezatiya xwe gulistana hemû helbestkarên kurd binivîsin û xezîneya helbestkarên me nîşan bidin”

Beşên pirtûkê 
Qanadê Kurdo edebiyata kurdî dike du beş: edebiyata bi zaravayê kurmancî û edebiyata bi zaravayê soranî. 

Nivîskar tesbît kiriye ku pirraniya pirtûkên li ser dîroka edebiyata kurdî bi zaravayê soranî hatine nivîsandin. Nivîskar derbarê vê mijarê de wiha dibêje:

“Heta nuha bi kurmancî qed xebatek derheqa dîroka edebiyata kurdî de çap nebûye, ku pirtûkên çapkirî yên derheqa wê de bi tîpên erebî bi soranî çapkirî ne. Ew pirtûk ev in: Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurd, Refîq Hilmî, Edebî Kurd, Kerem Sareza, Koyî û Şarekanî û çend pirtûkên din…” 
Di pirtûkê de 6 partên bingehîn hene:

 Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris
 Rola Kovar û Rojnameyên Kurdî Di Dîroka Edebiyata Kurdî de
 Zanyariyên Şerefxanê Bedlîsî û Evliya Çelebî Der Heqa Helbestkar û Zanyarên Kurdan de
 Lêgerîna Dîroka Edebiyata Kurdî li Îraqê
 Helbestkarên Kurmanc
 Helbestkarên Soran

Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris Qanadê Kurdo bi helbestek Ehmedê Xanî dest bi vî beşî kiriye. Gotinên wî yên berî helbestê jî hêjayî helsegandinê ne: 
“Berê pêşîn, sertacê edebiyata kurdî, binyat û binaxedarê bîr û baweriya Kurdewarî, kurdperwerî û welatparêziya serxwebûna Kurd û Kurdistanê, helbestkarê Kurd ê mezin û bi nav û deng, Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de nivîsiye ku beriya wî helbestkar û nivîskarên Kurdan hebûne, lê navên wan hatine jibîrkirin, çimkî kesek tunebûye navê wan bi bîr bîne û binivîse, ku kurd jî xudanên helbestkar û nivîskaran bûne, ku helbestkarên wan jî hebûne.”

Çapên pirtûkê  
Berga pêşîn a Tarîxa Edebiyata Kurdî sala 1983an li Swêdê di nav weşanên Roja Nû da weşiyaye. Berga duduyan piştî du salan, di 1983an da di nav weşanên heman weşanxanê da li Swêdê weşiyaye. Çapa duduyan di 1992an da li Enqerê ji aliyê weşanxana Öz-Ge ve hatiye weşandin. Çapa Sisiyan di Kewçêra 2009an da, di nav weşanên Lîs de li Amedê weşiyaye. Pêşgotina wê ji aliyê amadekarê pirtûkê Kawa Nemir ve hatiye nivîsandin.

Çavkanî
 Ji Google Docs'ê wek PDF dikare bê bidestxistin.

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên li ser wêjeya kurdî
Pirtûkên sedsala 20an
Lîsteya bajarên herî şênî yên cîhanê

Bajarên herî şênî yên Cîhanê.

Bajarên Megapol

Bajarên Metropol

Bajarên ku gelheya xwe 9 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 8 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 7 mîlon derbaskirî

Bajarên ku gelheya xwe 6 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 5 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 4 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 3 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 2 mîlon derbas kirî

Bajarên ku gelheya xwe 1 mîlon derbas kirî

Çavkanî 

Bajar
Borussia Dortmund

Borussia Dortmund klubeke Cermanya ye. 3 cara bûye şampiyona Bundesliga. Rengê klubê zer û reşe.

Çavkanî

Girêdanên Derva 

 Borussia Dortmund
Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Reqa

{{Agahîdank bajar
| nav                = Reqa| navê_din           = الرقة
| navê_fermî         = al-Raqqah
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = 
| welat              = Rojavayê Kurdistanê
| dûgel              = Sûriye
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| parêzgeh           = Reqa (parêzgeh)
| navçe              = 
| nahiye             = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = 
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 200.488
| gelhe_sal          = 2004
| berbelavî          = 6.300
| rûerd              = 35
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 
| dem                = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| malper             = 
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| wêneSer            = Raqqa,center3.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Bajarê Reqayê
}}Reqa an jî Qurmeya Firatê''' () Paytext û cihê Rêveberiya xweser ya Rojavayê Kurdistanê ye. Bajar li kêleka Çemê Firatê hatî ye ava kirin. Reqa dikeve 160 km rojhilatê Helebê. Bajar di nav sala 796 û 809ê de paytextê Ebasîyan bû. Ev demê de xelîfe Harûn Reşîd bû.

Di sala 2013'ê de şerê navxweyî yê Sûriyê  de bajar kete bin kontrola Daiş'ê û bû paytexta Daîş'ê. Rûyê Daîş'ê de her roj Hikûmata Şamê, Rûsya, DYA, Ferensa, Urdun û dûgelên din ên Ereba bajêr bombebaran dikin.

6ê Hizêranê 2017'an de hêzên QSD'ê dest bi rizgarkirina bajar kirin di bin dagirîya Daiş'ê. Di 20ê Cotmehê 2017ê da QSDê bi fermî ragihand ku bajarê Reqayê hatiye rizgarkirin.

Navdarên Bajêr 
 Weysel Qaranî

Çavkanî

Girêdanên dereve 

Bajarên Sûriyê
Paytextên Asyayê
Xewna Sibê - Belîlaz (pirtûk)

Xewna Sibê - Belîlaz, pirtûka nivîskarê kurd Dilpêt Jêlî ye. Pirtûkek helbestan e.

Ji helbestan çend mînak

Pirtûkên kurdî
Xelîlî

Xelîlî navçeyeke navenda Rihayê ye. Navçeya duyem e li gorî qelebalixa Rihayê ye.

Çavkanî 

Navçeyên Rihayê
Xelilî
Wîkîpediya tirkî

Wîkîpediya tirkî yan jî Wîkîpediya bi zimanê tirkî (), versiyona tirkî ya Wîkîpediyayê ye ku di çiriya paşîn a sala 2002an de hatiye destpêkirin. Ji gotara yekem a bi navê Cengiz Han ku di adara 2003an de hatiye nivîsandin, heta     gotar hatiye nivîsandin. Li gorî hêjmara gotaran wîkîpediya tirkî, wîkîpediya 28em a herî mezin e. Ji  bikarhênerên tomarkirî,  kes çalak e.  rêveber, 5 burokrat, 3 kontrolkara wî heye. Ji roja ku hatiye vekirin ve car beşdarî hatiye kirin. 

Di çiriya paşîn a 2006an de ji xelatên Webê ya Altın Örümcek re di şaxa fenê de berendam hatiye nîşan dayîn. Di kanûna paşîn a 2007an de di vê pêşbaziye de xelata "En İyi İçerik" (Naveroka Herî Baş) stend. Xelat di 25ê kanûna paşîn 2007an da li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê hate dayîn.

Girêdanên Derve 
Wîkîpediya Tirkî

Zimanê tirkî
Wîkîpediya
Wîkîpediya îngilîzî

Wîkîpediya îngilîzî yan jî Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (Înglîzî: English Wikipedia),  versiyona Wîkîpediyaya îngilîzî ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hate destpêkirin. Vêga herî zêde gotar di Wîkîpediya îngilîzî de heye. Ji versiyona Wîkîpediya almanî ko ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e.

Niha  gotar,  bikarîner û  rêveberên wê hene.

Bikarhêner û rêvebir 
Ji bo ku Wîkîpediya îngilîzî versiyona herî mezin e û ji bo ku inglîzî li cîhanê pir tê bi kar anîn, bikarhênerên ku zimanên wan ê dayîkî ne inglîzî bê jî pir bi kar tînin. Hinêk bikarhêner di cihê ko wîkîpediyayê di zimanên xwe bi kar bînin, wîkîpediyayê inglîzî diemilînin. Ji ber ku naveroka Wîkîpediya inglîzî pir berfireh û pêşketî ye.

Herwiha Binêre 
 Wîkîpediya:Ziman

Wîkîpediya
Weqfa Wikimedia

Çanda cîhanî
Şerê li ser Daişê

}}

Sera ser DAİŞ'ê herbeke gellek mezine.
Zimannasiya teorîk

Zimannasiya teorîk beşeke zimannasiyê ye ku bêtir têkilîdar e bi şêweyên zanîna zimannasiyê yên di pêşketinê de ne. Qadên ku bi giştî wek bingehê zimannasiya teorîk pêk dihînin, hevoksazî, dengnasî, morfolojî û semantîk in. Li gel ku bi piranî denganî bingehê dengnasiyê ye jî lê ew li zimannasiya derûnî û zimannasiya civakî nakeve zimannasiya teorîk de. Herwiha zimannasiya teorîk li şirovekirina gerdûniya zimannasî jî vedikole ku di navbera hemÛ zimanan de hevpar e.

Qadên sereke

Denganî 
Denganî vekolîna li dengên axivînê ye ku li ser sê xalên sereke disekine:
 Gotinî: hilberandin an jî derxistina dengan bi rêya endam an organên axivînê yên mirovî
 Bihîstînî : awayê ku guh bersiva îşaretên axaftinê dide û bê çawa mejiyê mirovî wan analîz dike.
                            : saloxet an taybetmendiyên fîzîkî yên dengên axaftinê wek reng, bilindî an xurtî, berfirehî, lerelerê û hwd vedikole
Li gorî vê pênasînê, denganî dikare wek analîza zimannasî ya dengên mirovî jî were binavkirin.Ev jî cudahiyeke berbiçav ya denganiyê ji dengnasiyê ye ku bêtir li ser rêzkirin û pêkhateyên dengên zimanî di zimanên suriştî de û herwiha li ser surişta razber û teorîk ya dengan jî disekine. Yek mînak dikare vê meseleyê zelal bike: Di ingilîzî de paşgira -s dikare wek  /s/, /z/ yan jî dikare bêdeng (Ø tê nivîsîn) bê nîşandan, ew jî li gorî tekstê ye.
 Raberkirina vekîtî : S, s
 Taybetmendiyên denganî:
   Raberkirina denganî: , , Ø
   Veguhestin bi rêya guhî: lerelereke bilind li gel dengê hisîniyê..
   Taybetmendiyên bihînsî:
     Lereler: 8000 – 11000 Hz
     Reng: Wek dengê sisîniya marî ye.
 Saloxetên dengansî :
   Peydabûn : destpêk, nav û dawiya peyvê
   Bi dengdar û dengdêran re tê.
   Guherîna wateya peyvê bi tekstê ve girêdayî ye: s''nizim ≠ g''nizim

Denganiya gotinî 
Beşê denganiya gotinî binebeşekî denganiyê ye. Di vekolîna li dengjenînê de. denganînas hewl didin bizanin bê çawa dengên (dengdêr û dengdar) axaftinê derdikevin. Denganînas li pêkhateyên cuda yên buhirka dengî dikolin ta ku bizanin ka çawa beşdarî derxistina dengan dibin û ew jî(ziman, lêv, çene, pidû, diran û hwd) ku bi hev re dixebitin bo dengî derxînin.

Denganiya bihîstînî 
Dengnasiya bihîstînî beşeke denganiyê ye ku bi bihîstin, stendin û têgihiştina dengên denganî yên peyvên zimanî ve mijûl dibe. Wek çawa denganiya gotinî bi metodên derxistina dengan ve mijûl dibe, denganiya bihîstînî jî bi metodên stendin an veguhestina guh bo mejiyê û wê pêvajoyê ve mijÛl dibe.

Denganiya veguhestinî 
Denganiya veguhestinî beşeke denganiyê ye ku şêweya veguhestina dengî ve mijÛl dibe. Denganiya veguhestînî li taybetmendiyên wek berfirehiya pêlên dengî, dema wan û lerelera wan ya bingehîn û taybetmendiyên wê lereler û têkiliya wan taybetmendiyan bi beşên din yên denganiyê (bihîstînî û gotinî) ve vedikole û herwiha li konseptên zimannasî yên razber wek fon, komepeyv û gotinan jî vedikole.

Dengnasî 
Dengnasî (carinan wek fonemîk yan fonematîk jî tê binavkirin)  vekolîna li awayê bikarhanîna dengan di zimanan de bo gihiştina wateyê ye. Dengnasî mijarên wek kirpandin û ton jî dihewîne.

Çavkanî

Zimannasî
Gulîstan (pirtûk)

Gulîstan [Gulistan] (bi farisî: گلستان), kitêba nivîskarê faris Şêx Sediyê Şîrazî ye. Ev kitêb ji heşt beşan pêk tê û di serî de jî li ser jiyana Şêx Se'dî û kitêba Gulistanê hin agahî hene.

Beşên Kitêbê 
 Beşa Yekem - Derheqê Jiyana Padişahan
 Beşa Duyem - Li Ser Exlaqa Derweşan
 Beşa Sêyem - Di Derheqê Fazîleta Qena'etê De
 Beşa Çarem - Feydeyên Bêdengiyê
 Beşa Pêncem - Derheqê Eşq û Ciwanî
 Beşa Şeşem - Derheqê Zeîfî û Kalîtiyê
 Bela Heftem - Derheqê Tesîra Terbiyet û Perwerdeyê De
 Beşa Heştem - Derheqê Adabê Sohbet û Hevalbendiyê De

Ji helbesta nav çîrokan mînakek

Wergêrên vê kitêbê Muhammed Înal û Mahmut Yamalak vê kitêbê wiha didin nasandin: 
"Eger mirovek bipirse ku Gulîstan çi ye? Mirov dikare bêje: Gulîstan, çîroka rêwiyan e. Hem rêwiyên li ser rûyê dinyayê û hem jî yên li rêya heqîqetê.

Çîrokên di Gulîstanê de hatine gotin bi piranî rast in û serpêhatiyên Şêx Se'dî bi xwe ne. Şêx Se'dî di koçberiya dawiyê de, ji Fasê heya Hindistanê, ji Tirkîstanê heya Kurdistanê li gelek deveran geriyaye."

Wergera li kurdî 
Kitêba Gulîstanê berî Muhammed Înal û Mahmut Yamalak, ji aliyê M. Muhammed Garsî Farqînî ve jî li zimanê kurdî hatiye wergerandin (Şêx Se'dî, Gulistan, Wergêr: M. Muhammed Garsî Farqînî, Weşanên Nûbihar, Stenbol, 2005).

Pirtûk
Wêjeya farisî
Jiyanek (pirtûk)

Jiyanek, pirtûka nivîskarê kurd Bûbê Eser e. Romaneke kurdî ye.

Pirtûkên kurdî
Bide dû dilê xwe (pirtûk)

Bide dû dilê xwe (), kitêba nivîskarê îtalî Susanna Tamaro ye.

Wergera Kurdî 
Zinarê Xamo vê kitêbê wergerandiye Zimanê kurdî. Zinarê Xamo kitêbê di berga paşî de wiha dide nasandin: "Di vê romanê de dapîrek ji bo neviya xwe ya ciwan re nameyan dinivîse, tiştên wê bi xwe, di nava dilê xwe de dewisandine û ne nekirine, dixwaze neviya wê bêasteng û bêqedexe bike. Lewra dixwaze neviya wê an ji hemî mirow li ber baye dile xwe bikevin û bidin ser rêya dil."

Pirtûk
Alole (pirtûk)

Alole, pirtûka nivîskarê kurd Perwîz Cîhanî ye. Tê de 19 heb çîrok hene. Li paşiya her çîrokê ji bo xwendevanan ferhengokek heye.

Pirtûkên kurdî
Ay dayê (pirtûk)

Ay dayê , pirtûka nivîskarê kurd Mehdî Zana ye. Romaneke bi kurdî ye.

Pirtûkên kurdî
Faith (rêzefîlm)

Faith [koreyî (hangul): 신의, koreyî (hanja): 信義, Sin-ui, bi kurdî: Bîjîşka Mezin]; herwiha wek The Great Doctor) jî tê nasîn, rêzefilmeke koreyî ya drama, aksiyon, dîrokî û romans e ko di sala 2012an de ji 13ê tebaxê heta 30ê çiriya pêşîn di kanala SBS de roja duşem û sêşema di saet 21:55'a de li Korêya Başûr dihat nîşandan e. Ji 24 beşan pêk tê.

Kurteya Rêzefîlmê 
Di vê rêzefîlmê de di dewra Koryoyê de çîroka xebatkarek tendiristiyê a bi navê Kangchan tê vegotin. Koryo dewleteke ko ji Korêya niha berî 600 salan li heman cihê jiyaye. Di vê rêzefîlmê de şaheke ko ji bo derkeve textê bi salan li çînê di sirgûnê de disekine û vedigere welatê xwe, di qesrê de bi cih dibe û Xanedaniya xwe ava dike, xwe ji welatiyên xwe re dixwaza bipeyitîne tê vegotin.

Lîstikvan û Karakterên Rêzefîlmê
Lee Min-ho - General Choi Young

Di nîveka sala 1300ê de, texmînen sala 1351, Choi Young di dewra Koryo'yê de ji key Gongminê re bodyguardî dike. Ew 29 salî ye û ji yekîneyên pasevanan (Wû dal çî) re lîderî dike. Herwiha ji key re şêwirmendî û dostî jî dike. Paşê payeya generaliyê hildide.

Û key tenê jê bawer dike.

Kim Hee-sun - Yoo Eun-soo
 Nijdareke nermokeyî yê ko di sala 2012'an de dijî. Lê ji alî generaleke ko ji paşerojê hatiye ve tê revandin. Û general wiyane dibe Xanedaniya Koryo'yê. Ji xwe re heyirî ma. Wiyane dibin keybanû û ew keybanûyê bi tedawiyê re baş dike. Di wê çaxê de ji bo ku birînek wisa kûr tê gotin çika naye başkirin, ji bo ku ew vê birînê baş kir û ji bo ku ji pêşerojê hatiye dibejin çika ew ji Biheştê hatiye.

 Yoo Oh-sung - Gi Chul
 Ryu Deok-hwan - Keyê Goryeoyê
 Park Se-young - Keybanû Noguk
 Lee Phillip - Jang Bin
 Sung Hoon - Chun Eum-ja
 Shin Eun-jung - Hwasuin
 Lee Byung-joon - Jo Il-shin
 Kim Mi-kyung - court lady Choi
 Park Sang-won - Sohn Yoo
 Baek Kwang-doo - Bae Choong-seok
 Kim Jong-moon - Oh Dae-man
 Kang Chang-mook - Deol-bae
 Yoon Kyun-sang - Deok-man
 Kim Soo-yeon - Deo-ki
 Park Yoon-jae - Prince Deokheung
 Jung Yoo-chan  - Joo Seok
 Kwon Min - Ahn Do-chi
 Ahn Jae-wook - hevala Eun-soo ya berê
 Oh Kwang-rok - jina xêfzan
 Choi Min-soo - Moon Chi-hoo

Muzîk
Strana temayê a bi navê "Carry On", ji aliyê stranbêja K-popê, Ali ve tê gotin.

Girêdanên Derve
The Great Doctor malpera SBSê a fermî

Rêzefîlm
Rêzefîlmên Koreya Başûr
Seoul Broadcasting System
Seoul Broadcasting System

Seoul Broadcasting System (SBS) (Korêyî: 에스비에스, Eseubieseu), toreke radyo û televizyonê a neteweyî ye ko ji Korêya Başûr weşanê dike.

Logoyên Wî

Kanalên SBS'yê 
1 TV (SBS TV Channel 6)
2 stasyona radyoyê

7 kanalên qablo TV'yê (SBS Plus, SBS Golf, SBS E!, SBS Sports, SBS-CNBC, SBS MTV, Nickelodeon Korea)

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî bi korêyî
 Malpera fermî a global 
 SBS International

Seoul Broadcasting System
Kanalên televîzyonê yên korêyî
Kanalên televîzyonê yên Korêya Başûr
Hilbijartinên giştî yên 7'ê hezîrana 2015'an li Dîlokê

Li Dîlokê di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7'ê hezîrana 2015'an de 12 parlamenter hatin hilbijartin. Li Dîlokê Partiya Dadwerî û Werarê 6, Partiya Tevgera Neteweparêz 2, Partiya Komara Gel 2, Partiya Demokratîk a Gelan 2 parlamenter derxist.

Partî û dengên wan
 AKP (Partiya Dadwerî û Werarê)  = % 47,0  (438.658)
 MHP (Partiya Tevgera Neteweparêz)  = % 17,7  (165.917)
CHP (Partiya Komara Gel)  = % 16,3  (152.798)
HDP (Partiya Demokratîk a Gelan)  = % 15,3  (142.951)
Partiya Seadet  = % 2,05  (19.157)
Partiya Tirkî ya Serxwebûyî = % 0,26  (2.454)
Partiya Tirk = % 0,23  (2.215)
Partiya Demokratîk a Çep = % 0,17  (1.641)
Partiya Welat = % 0,17  (1.632)
Partiya Demokratîk = % 0,14  (1.371)

Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Ahmed Yüksel Özemre

Ahmed Yüksel Özemre (z. 1935, Stembol - m. 2008) fizîknas û zanyarê atomê yê bi eslê xwe tirk bû.

Xebatên wî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1935
Mirin 2008
Tirk
Fizîknasên tirk
Saziya Zimanê Tirkî

Saziya Zimanê Tirkî (bi tirkî: Türk Dil Kurumu, kurte: TDK), ji aliyê Mustafa Kemal ve ji ku li ser tirkî bixebite û zimanê tirkî bi pêş bixe di sala 1932an de hatiye avakirin. Li paytexta Tirkiye Enqere ye. Saziya Zimanê Tirkî ji sala 1955an û pê ve dest bi xelatdanê kir. Ev xelatê hana her sal di Cejna Zimanê a 26ê rezberê de tê dayîn.  Di sala 1983an de ev xelatdana SZTyê hate rakirin.

Serokên Saziyê 
 Samih Rifat Horozcu (12ê tîrmeha 1932 - 3ê berfanbara 1932)
 Esat Sagay (12ê tîrmeha 1932 - 18ê gelawêjê 1932)
 Dr. Reşit Galip (4ê berfanbara 1932 - 19ê gelawêjê 1933)
 Dr. Refik Saydam (19ê gelawêjê 1933 - 26ê kewçera 1933)
 Abidin Ozmen (9ê tîrmeha 1934 - 9ê pûşpera 1935)
 Saffet Arıkan (10ê pûşpera 1935 - 28ê berfanbara 1938)
 Hasan Ali Yücel (28ê berfanbara 1938 - 5ê gelawêjê 1946)
 Reşat Şemsettin Sirer (5ê gelawêja 1946 - 9ê pûşpera 1948)
 Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu (10ê pûşpera 1948 - 22ê gulana 1950)
 Tevfik İleri (11ê gelawêjê 1950 - 10ê reşemiya 1951)
 Hakkı Tarık Us (1951-1954)
 Prof. Dr. Macit Gokberk (1954-1960, 1969-1976)
 Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu (1960-1963)
 Prof. Dr. Agah Sırrı Levent (1963-1966)
 Prof. Dr. Gûndûz Akıncı (1966-1969)
 Prof. Dr. Seha Meray (1976-1978)
 Prof. Dr. Şerafettin Turan (1978-1983)
 Prof. Dr. Hasan Eren (1983-1993)
 Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun (1993-2000)
 Prof. Dr. Hamza Zûlfikar (2000-2001)
 Prof. Dr. Şûkrû Haluk Akalın (2001-2012)
 Prof. Dr. Mustafa Sinan Kaçalin (2012-)

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera fermî

Zimanê tirkî
Saziyên Tirkiyeyê
God is not great (pirtûk)

God is not great (Xweda ne mezin e) pirtûka nivîskarê îngiliz Christopher Hitchens e ku di sala 2007an de hatiye çapkirin. Di navbera pirtûkê de ser Yezdan û dîn minaqeşe hene. Pirtûk li ser însan, çêkirina însanê, dînên îbrahîmî ye.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên bi mijara rexnekirina dînê
Pirtûkên inglîzî
Kitabu'n-nebat

Kitabu'n-nebat, ango Pirtûka Giya  berhema zanistvanê kurd a Dînewerî ya li ser riweknasiyê ye. Ev pirtûk ji şeş cîldan pêk tê û berhema herî girîng û naskirî ya Dînewerî ye. Bi zimanê erebî hatiye nivîsandin lê Dînewerî di pirtûkê de navên giyayan bi zimanê kurdî nivîsandiye.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên zanistê
Pirtûkên sedsala 9an
Alan Kurdî

Alan Kurdî (jdb. 24 ê kanûna pêşîn a  2012, li Kobanî, Sûrî  Rojavaya Kurdistanê, Sûrî - m. 2ê îlona 2015, Bodrum, Tirkiye) zarokê penaber ê kurd ji Kobaniya Rojavaya Kurdistanê bû.

Ev zarokê 3 salî li gel birayê xwe yê 5 salî Xalîb û dayika xwe Rihanê di nav ava deryaya Spî de xeniqîn û cenazeyên wan ketin qiraxê bajarê Bodrumê (Tirkiye).

Dengvedana mirina Alan, ne tenê li ser torên civakî lê di medyayên cîhanî de jî pir deng vedaye û di navdartirîn rojname û dezgehên ragihandina cîhanî de jî Alan bûye manşet û nûçeya herî pêş.

Çavkanî

Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Jidayikbûn 2012
Mirin 2015
Hilbijartinên giştî yên 7'ê hezîrana 2015'an li Rihayê

Li Rihayê 12 parlamenter hilbijartî ne di Hilbijartinên Giştî yên 2015'an de. Li Rihayê Partiya Dad û Pêşketin 7 parlamenter, Partiya Demokratîk a Gelan 5 parlamenter derxist.

Partî û dengên wan 
 1-) Partiya Dad û Pêşketin = % 46,8 (365.329)
 2-) Partiya Demokratîk a Gelan = % 38,1 (297.417)
 3-) Partiya Tevgera Neteweparêz = % 5,65 (44.111)
 4-) Partiya Komara Gel = % 4,39 (34.309)
 5-) Fatih Mehmet Bucak = % 1,92 (14.989)
 6-) Partiya Seadet = % 1,01 (7.866)
 7-) Mehmet Yavuz = % 0,84 (6.543)

Çavkanî

Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Zakir Kadiri Ugan

Zakîr Kadîrî Ûgan (jdb. 1878, Samarra, m. 1954, Enqere) Mirovnas, dîroknas û nivîskar ê bi koka xwe ji Tirkistanê ye.

Wî felsefeya Îslamê jî xwendiye û pirtûkên Ibn Xeldûn a bi navê Muqedîme û gellekî pirtûkên aliman jî wergerandiye zimanê tirkî.

Berhemên wi

Çavkanî 

Zanyarên tirk
Nivîskarên tirk
Pêngava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo

Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo operasyoneke leşkerî ya Rojavaya Kurdistanê ye. Operasyon di gulana 2015an de hat destpêkirin. Armanca vê pengavê azadkirina Girê Spî (Rojava) ji rêxistina terorîst a Daişê bû.

Encama Pengêv 
Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo di du mehan de temam bû. Di encamê wê de Girê Spî ket destê YPG-YPJ û Burkan el-Firat (rêxistina Volkana Firatê).

Çavkanî
Zaro TV

Zaro TV kanaleke hikûmî ya taybet a bi zarokan a Başûrê Kurdistanê ye. Baregeha wê li bajarê Hewlêrê ye, ser bi Wezareta Rewşenbîrî û Lawan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê, di roja 22.12. 2013  li bajarê Hewlêrê dest bi weşana xwe kir. Li Kurdistana Iraqê cara ewil bi awayeke fermî ji bo zarokan kanalek bêt vekirin.

Helgurd Cundiyanî, birêvebirê kanalê da zanîn ku ew kanal bi kalîteya (HD) dest bi weşana xwe dike û di heman demê de bi zaravayên soranî û kurmancî programên xwe belav dike . Berpirsyarê Weşana Giştî yê Zaro TVê  di axaftina xwe ya vekirinê de destnîşan kir ku vekirina televîzyoneke zarokan zor e û wiha got: "Ji zarokên me yên ku pêşeroja me ne re kanalek hat vekirin. Ev yek bi rastî jî, ji vekirina kanaleke nûçeyan zortir e.”

Zaro TV bo xizmetkirin bi zarokên Kurdistanê hatiye damezrandin û niha jî li ser sîstema dîjîtal bernameyên xwe bo navxweyê (hundirê) Herêma Kurdistanê diweşîne û biryare di pêşerojeke nêzîk de li ser peykên (heyvên destkird) dest bi weşana bernameyên xwe bike.

Çavkanî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Laçîn

Laçîn ( Berdzor; ), bajarekî Nagorno Qerebaxê ye û navenda parêzgehê Qeşatag e.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qerebaxa Jorîn
Kurdistana Sor
Kamiran Hec Ebdo

Kamiran Haj Abdo (Kamiran Hac Ebdo) an jî Kamiran Bêkes nivîskarekî kurd e, di sala 1966an de li Başûrê Rojavaya Kurdistanê, li herêma Efrînê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî heta lîsê li bajarê Helebê xwendiye. Dûra diçe Kroatiyayê (Xirvatistanê) û li wir dest bi xwendina bijîşkiyê dike. Di sala 1993 xwandina li zanîngehê kuta dike û dest bi bijîşkiyê dike.

Ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî. Helbest û nivîsên Dr. Kamiran Bêkes di gelek kovarên kurdî ên mîna Newroz, Pênûs, Pirs de hatine weşandin.

Berhem
Kurd - Miletek bê dewlet- 1993 bi zimanê kroatî
Ez ne xemgîr im - Helbest 1994
Di baweşa bagerê de - Helbest 1995
Bingehên Rêzimana Kurdî - zaravayê kurmanciya bakur - 2004 Almanya

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Sakaroz

Sakaroz an nave kiden sükroz disakarîdek e. Fromula we giştî be we awa ye
C12 H22 O11. Weke me got Sakaroz je disakaritaya, ji ber vê yekê avahî wi de şekirê Glukoze û şekirê fruktoze heye. Ew je bu jiyana mirova gelek girîng e. Sakaroz bi tenê ji alî riwek e te çê kirin.  De gele cîhane de salede zêde ye 150 milyon ton te berkêşandin.
Sakaroz  ji nebate leven ê şekirê u silk te çê kirin.

Nebat e je Sakkaroz te berkêşandin

Çavkanî
Agnostîsîzm

Agnostîsîzm  an jî nezanîparêzî bizaveke felsefî ye ku di sedsala 19an de hatiye çêkirin. Li gorî boçûna vê felsefeyê mirov ji aliyê dînî ve nikare bizanibe ka Xweda heye yan na û ji aliyê zanistê ve jî nizane gerdûn çawa hatiye afirandin. Bi giştî ev felsefe bi awayekî gumanbar li tiştan dinêre. Ateîzm û agnostîsîzm ne heman tişt in. Ji ber ku boçûnek dibêje Xweda nîne, û ya din dibêje hebûn û nebûna Xwedê nikare were zanîn. Kesên xwediyê vê boçûnê weke agnostîk têne binavkirin. Gotina agnostîk, ji zimanê yewnanî tê û ew dikare weke "kesê/a bêzanebûn" were wergerandin. Gotina agnostîk cara yekem ji aliyê biyologê îngilîz Thomas Henry Huxley ve di sala 1869an de hatiye bikaranîn. Li gorî Huxley agnostîsîzm ne baweriyek e, lê rêbazek e û ew rêbaz jî girêdayî aqil e.

Çavkanî

Agnostîsîzm
Teoriyên epîstemolojiyê
Tevgerên felsefî
Felsefeya dîn
Fî beyanî erkanî îslam

Fî Beyanî Erkanî Îslam, berhemeke Ehmedê Xanî ye. Xanî tê de temelên îslamê nivîsandiye.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Ehmedê Xanî
Kazancı Bedih

Bedih Yoluk an ji bi nasnavê Kazancı Bedih (jdb. 1927 - m. 2004), dengbêj û hunermendê kurd bû.

Jiyana wî

Kazancı Bedih, bi eslê xwe kurd, dengbêj û hunermend di 1ê kanûna paşîn a 1927an de li navenda Rihayê li taxa Sêwregî ji dayîka xwe bûye. Di 20ê kanûna paşîn a 2004an de wî jiyana xwe ji dest da. Bedih, ew malbate wî ye yek kurê zaroka wî bû. Ji karmenda Şaredariye piştre çêkirina wî sîtilkarti karbenda wî bi sedema ew bi navlêk bi venasîn.

Xebatên wî yên hunerî

Ji zarokatiya wî ve bi mûzika pêdaketin, hînî jenîna cimbiş, ûd û tenbûrê bû, di ciwar de ku ji qora rê şewên wî bi tevlî bû yî hunera wî ye geşepêdan bûn. Li ser 2000yan kaset çêkirine. Vê dengê wî ye û şîrove wî ye bi ne peyrewî kirina navê xwe dan bihîstin. Xwemal rewşeka wî û hebûna şêwaz Kazancı Bedih, ji ber vê yekê ji ciwara rê "Pîr" hatin gazîkirin.

Gelê tirk û li Riha ku ji qora rê şewên wî kevneşopa wî bi vê vedîtin. Biçûk ji salên ji qora re ji şewên wî e tevlî bû yî Bedih li ciware Riha ev ji şewên rê hatin gazî kirin herî girîng ji navdarên bû.

Kazancı Bedih û bernameya wî ya televîzyonê

Di sala 1993 de İbrahim Tatlıses pêşkêş bû; bi nava  İbo Show  li bername televîzyon bi xuya bûn. Li vê derê Fuzûlî ye ;  Wisa sermestem ku sehi nekim çiye Dinê ?  Dest pê ka gotinên wî ji hostaye rê nû derînên vekirî bû. Lê belê vê xwe qet nexwestî bû. Çimkî vê sedem bi vî awayî li dorhêlên ku bê esîl kirî bû. Bedih ku bêhtir bêdeng û aram jiyanek dixwestî bû. Ji qexwêxaneyan rê neçû bû û ji qora rê şewên wî beşdarî bûn gelek dixwestî bû. Xwe beşdar bû ji li şewên rê bi piranî pere ne distandî bû. İbrahim Tatlıses e bername wî ye ji beşdar bûn piştre dubare li ser ji ekranên rê ji bo derçûne wî xwestina sift dabiland hunermend, heta dûdû meha piştre ji bernameya rê dubare beşdar bûn.

Bi jine xwe mirina wî

Sala wî 2003 li meha îlon li sala 76 sûka wî ku mesgeriyan karbenda wî ye paşe veger bîryar wergirtî bû. Kazancı Bedih û jine wî, di 20ê kanûna paşîn a sala 2004an de ango li sala 77 li Riha ku male ji wan raketina wî li rêzê, ji sobeya ji xwe vê çûn ji gaza bi wan jehr bûne jiyana xwe ji wan dest dan. Wan meytên wî kurên wî Necî Yoluk dotira rojê saet 10.30an de li hêlan ji malê rê têketina wî bû peyda kirî bûn.

Diskografî

 Şewên wî Riha
 Berîwan
 Hewayen Dirêj
 Kazancı Bedih û lawke wî
 Klasîqên wî Bedih
 Evînam Sermedîtir
 Çiya min Çiyatir
 Qedan bû diraftî emrê min

Çavkanî

https://tr.wikipedia.org/wiki/Bedih_Yoluk

Kesên ji Rihayê
Stranbêjên muzîka tirkî
Şirên Fîlozofî

Şi'rên Fîlozofî tê gotin ku berhema Ehmedê Xanî ye û tê de li ser felsefeyê helbest nivîsandiye.  Ji navê pirtûkê jî mirov tê derdixe ku ev pirtûk bi zimanê kurdî hatibûye nivîsandin. Lê pirtûk wendabûyî ye û di derbarê pirtûkê de agahî jî pir kêm e.

Li gorî hin texmînan peyva "Şêr" wek Şiîr (Helbest) an Şiirîn Fîlozofî hatiye bikarhanîn.

Çavkanî 

İzzeddin Mustafa Resûl, Ehmedê Xanî şa'iren we mufekkiren feylesufen we mutasawifen. Bexda 1979.

Pirtûkên kurdî
Ehmedê Xanî
Pirtûkên sedsala 17an
Ulux Beg

Ulux Beg, anku Uluẍ Beg (1393 - 1449), siltanê împeratoriya Tîmûrî bû. Ew bixwe matematîknas û stêrnas bû.

Jiyana Ulux Beg

Çavkanî 

Jidayikbûn 1393
Mirin 1449
Stêrnasên tirk
Matematîknasên tirk
Mîr

Jidayikbûn 1394
Figen Yüksekdağ

Figen Yüksekdağ Şenoğlu ( li Edene), rojnamevan û siyasetmedareke bi eslê xwe tirk e  ku di navbera salên 2014e û 2017an de bi Selahattin Demirtaş re wekê hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan hevserokatî kiriye. Figen Yüksekdağ ji sala 2015an heta sala 2017an ji bo heyamên 25 û 26 li Bakurê Kurdistanê  wekê parlamentera Wanê hatiye hilbijartin. 

Figen Yüksekdağ di sala 1971an de li bajarê Edenê ji dayik bûye û di temenê ciwan de dest bi siyasetê kiriye. Gelek salan bi pirsgirêkên mafên jinan re eleqedar bûye. Figen Yüksekdağ wekî endamê desteya redaksiyona rojnameya Atılım xebitî û di kovara Sosyalîst a Jinan de karê nivîsariyê kir û  di heman demê de serokatiya Partiya Sosyalîst a Bindestan (ESP) dikir. Fîgen Yuksekdag di Hezîrana 2014an de di kongreya Partiya Demokratîk a Gelan HDPê de wekî hevserokê partiyê hate hilbijartin.

Jînenîgarî
Figen Yüksekdağ di sala 1972an de li Yûmûrtalika navçeya Ayasa bi ser parêzgeha Edeneyê ve hatiye dinê. Yüksekdağ, dibistana seretayî li Yumurtalik û dibistana navîn li Lîseya Adana Ceyhan xwendiye. Di heman salê de dest bi xebatên xwe di warê tevgera jinê de kir.  Di 1992 de piştî beşdar bûna xwepêşandanên 1ê gulanê li Edeneyê hatiye girtin û 1 mehekî di zindanê de maye. Yuksekdag di nav damezrênerên Yekîtiya Xwendekarên Dibistanê, nav Yekîtiya Kedkarên Lîse û Yekîtiya Lîseyên Demokrat de bû.  Di vê serdemê de, wî bi rêzdarî di kovarên Ozgur Genç, Atılım ya jinên Sosyalîst de wekî nivîskar û edîtor xebitî.  Di nav damezrênerên Komeleyên Xwendekarên Zanîngehê de bû.  Di sala 1998  de beşdarî kargeha weşana Rojnameya Atılım bû.

Kariyera siyasî
Yüksekdağ di Platforma Sosyalîstên Bindest de, ku di 2002 de hatiye damezrandin, dest bi jiyana xwe ya siyasiyê kir.  Di heman salê de, li Edeneyê di hilbijartinê de bû namzetê serbixwe ya platforma Sosyalîstên Bindest.  Di 2004 de erka xwe wekî Berdevkê Navendî domand heta ku ew di çarçoveya Operasyona bi navê Gaye, di 21ê îlon a 2006 de dest pê kir, hatiye girtin.

Piştî ku salekê ji Girtîgeha Gebze hatiye derxistin beşdarî di damezrandina Komeleya Jinên Karker bû. Di dewreyê de, ew edîtorê kovara Jinên Sosyalîst bi hevdemî bû.  Ew careke din bi hinceta ku beşdarî cenazeyê Kutsiye Bozoklar ê sala 2009 bûbû hatiye girtin û vê carê  6 meh di zîndanê de ma.  Di sala 2010 de, azat hatiye berdan. Di wî salê de Partiya Sosyalîst a Bindest (ESP) de ku yekem car Partiya xwe siyasî avakir û Yuksekdag bu Serokê partiyê. Yüksekdağağ di di kongreyê duyemîn ya Demokrat a Gelan (HDP) ê bi Selahattin Demirtaş re wek Hevserokê partiyê hat hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 2015an û piştre jî di hilbijartinên çiriya paşîn 2015 de wekî parlamenterê Wanê hate hilbijartin

Dema hevserokê HDPê bû bi talîma serokwezîrê Tirk Recep Tayyîp Erdogan ew û Selahedîn Demîrtaş li Amedê hatin binçavkirin û piştê binçavkirinê hatiye girtin.

Çavkanî

Siyasetmedarên jin
Mirovên zindî
Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê

Partîya Gel Ya Demukratiya Kurdistanê (PGDK) Di êkemîn kongre, di roja 27 tîrmeha sala 1981 hatedamezrandn. Samî Abdulrehman wek sekreterê Giştî hate helbjardn.
Kongreya Duhemîn di sala 1989 hate grêdan û careka dinjî Samî Abdulrehman wek sekreterê giştî hate helbjardn.
Di 20-08-1992 digel Partiya Sosiyalît û Pasok , partiyeka nî Binavê Partiya Yakgirtna Kurdistanê damezrandn. Lêjiyê Hevgrtn z¨drêj nebu, di roja 14-08-1993 di diwemîn kongreda jihev cudabun. Hejmarek boryardan ku bimînn û di roja 15-08-1993 Hizba Rizgariya Kurdistan (RPK) ragahandn, lê başek din bi rêberiya Samî Abdulrahman di roja 16-08-1993 gehştine Partiya Dîmukrata Kurdistan (PDK) û pişkdarî Di kongreya Partida krn.
Partîya Gel Ya Kurdistane (PGDK) Rojnama Gel û kovara Pêşeng belav dikir, û Radyoya Dangê kurdistana şorş îdara dekr. Rojnama Gel bi zimanê erbeî û Kovara Pêşeng bi zimanê kurdî û bi herdu zaravan dihate nivisandn.
PGDK di yekemîn helbjardna parlamana kurdistanê, di roja 19-05-1992 pişkdarî kir, lê dangê pêwîst na anî, lewma di roja 20-08-1992 digel 2 partiyên din ya başurê kurdistanê yekbunek pêk anî. Mixabn awjî lihev nekrn û piştî  salakî jihev cudabun.
Xelîl Kalo

Xelîl Kalo (1958-2015) nivîskarekî kurd bû ku di 1958an de li gundê Dêrûna Qulingan a Tirbespiyê hatiye ser rûyê dinyayê.

Wî dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn li Tirbesipiyê û li Zanîngeha Şamê jî beşa Jeolojiyê xwendiye û di sala 1980î de kuta kiriye.

Berhemên wî
Kalo xwedî gelek gotarên cuda cuda yên li ser kurdan e û wî çend pirtûk jî nivîsandine.

Mirina wî
Xelîl Kalo di 15ê îlona 2015an ji ber nexweşiya kanserê çû ber dilovaniya xwedê. Ew li Tirbespiyê veşartî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve
 
 

 Nivîskarên kurd
Hüda Kaya

Hüda Kaya, (, Stembol, Tirkiye), nivîskar, çalakvan  û siyasetmedareke tirk e. Hûda Kaya parlementera heyama 25 û 26 û 27em a bajarê Stembolê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) e.

Jînenîgarî
Hûda Kaya, keça malbateke karker a bi eslê xwe ji navçeya Boyabatê ye û di sala 1960an  de li Stembolê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî ya Gultepe xwendiye. Beriya 12ê Îlonê di nava rastgiran de bû. Bi welatiyekî Iraqî yê hevwelatiya Komara Tirkiyeyê re zewicî. 5 zarokên wê hene. Ji zarokên wê sê jê keç û didu jê kur in. Kaya piştî 9 salan ji hevjîna xwe cihê bûye.

Têkoşîna wê
Kaya bi xebatên xwe yên çalakvaniyê de di qadên civakî, çandî, mafên mirovan re beşdarî bernameyên radyoyan jî bû. Li dijî qedexeyên serayê yên li qadên cuda têkoşîn meşand. Di kovarê cûrbecûr û rojnameya bi navê Selam de karê nivîskariyê kir.

Di sala 1998an de li ser rê hat binçavkirin û ji ber nivîsa xwe ya bi sernavê "Şeveke Heyecan û Serxweşî ya Neteweyî" hat girtin. Li gorî madeya 312 ku weke sûcekî fikrî tê zanîn li Dadgeha Ewlekariya Dewletê hatin hat dadgehkirin di vê dozê de 20 meh ceza li Hûda Kaya hat birîn û kete girtîgehê.

Keçên Hûda Kaya yên 16 û 17 û 18 salî ji aliyê dewleta tirkî ve li dibistana navîn a Îmam Hatîpê ve hatin desteserkirin û hatin dadgehkirin. Kaya û zarokên xwe koçê Pakistanê bûn û piştî salekê dîsa vegeriyan bajarê Stenbolê.

Wê pirtûka bi navê "Li ser riya azadiyê ber bi serdariyê ve" ku li ser serdema 28ê Sibatê nivîsîye, du cild çap kirin.

Kaya damezrîner û serokê berê yê Komeleya Çand û Alîkariya Perwerdeyê ya Kardelen, endama Yekîtiya Jinên Misilman a Navneteweyî (IMWU) û delegeya Tirkiyeyê, endama Meclîsa Şûra ya Kongreya Îslama Demokratîk e.

Kaya ku di nava MYK ya HDPê de xebitî, di hilbijartinên 7ê hezîranê û 1ê çiriya paşîn de ji Stembolê weke parlamenter hat hilbijartin.

Çavkanî

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kesên ji Stembolê
Jidayikbûn 1960
Çalakvan
Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Ayhan Bilgen

Ayhan Bilgen (jdb. 1970, Sarîqamîş, Qers), rojnamevan, nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.
Ew nûwênerê HDPê yê Qersê ye.

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk
Kesên ji Qersê (bajar)
Jidayikbûn 1970

Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
İdris Baluken

İdris Baluken (1976, Bîngol) siyasetmedarekî kurd ê HDPê ye. Ew bi xwe bijîşk e.

Jiyana Baluken

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1976
Kesên ji Çewlîgê
Parlamenterên Diyarbekirê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kitabu'l-hiyel

Kitab el-Hiyel an el-Kitab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye ango bi kurdî Pirtûka li ser zanîna hiyelên endazyaran. Pirtûka zanistvanê kurd a Îsmaîlê Cizîrî ye. Wî ew pirtûk di sala 1206'an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.

Mînakên ji Kitab el-Hiyel 
 Çûkên otomatîk
 Demjimêra avê ya bifîl
 Keleka seravê û sazbendên otomatîk
 Du şêxên ku şerbetê didine hev
 Mekanîzmaya çarderî û du şamandirayî ya otomatîk
 Termosa du beş
 Makîneya otomatîk a av rijandin, belavkirin û ziwakirinê
 Mekanîzmaya kepçeyê ya çerxa avê
 Mekanîzmaya motor-kompresor
 Dola avê ya çerxa avê

Çavkanî

Pirtûk
Pirtûkên zanistê
Pirtûkên sedsala 13an
Turgut Öker

Turgut Öker Di sala wî de 1961 gunde wî ye İslîm girêdaye wî navçeya Norxan a Sêwas ji dayîka xwe bûye eslê xwe Elewiyê Kurd û çalakvan e.

Jiyana wî Xebatên wî Elewîtî û Serokatiyan wî

Di sala wî de 1973 navçeya Hamburg a Almanya karkera wî bi hebûna bûn malbata wî ye ji cema wî rê çûn. Zanîngeha Lüneburgê şêwirmendiya civakî perwedehiya wî temam kirî bû û di sala wî 1992 - 1993  Serokatiya Navenda wî Çanda Elewî Hamburg , heta ji 1993 1996' a  Federasyona Yekîtiyen wî Elewî Ewropa (AABF) Sekretiya Giştî çê kirî bû. Heta ji meha kanûna paşîn sala wî 2000 ji ceme rê vê  Serokatiya Giştî Federasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya bi rê ve birin Turgut Öker, ji sala wî 2002 berî ji  Serokatiya Giştî Konfederasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya  çê kirî bû. Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an parlamentera HDP ya Stembol dema 25emîn.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1961
Kesên ji Sêwasê
Ehmedê Textî

Ehmedê Textî helbestvanekî kurd e. Ji bo jiyana wî agahî zêde tuneye. Di sala 1617î de ji dayik bûye û di sala 1722an de wefat kiriye. 

Navê wî Ehmedê kurê Mistefayê kurê Şemsedînê Welî ye. Ehmedê Textî helbestên xwe bi zaravayê Goranî nivîsiye. Xêncî zimanê kurdî, bi zimanê erebî û farisî jî nivîsiye.

Girêdanê derve 

Mirin 1640
Kesên sedsala 17an
Helbestvanên kurd
Ehmedê Miftîzade

Ehmedê Miftîzade (کاکه ئه حمدی موفتی زاده, Kake Ehmedî Muftîzade) siyasetmedar û zanayekî kurd ê  Rojhilata Kurdistanê ye ku di 1933an de hatiye dinyayê. Wî ji bo mafê kurdan u musilmana Sunni gelekî xebat kir. Ew ji aliyê rejîma Îranê ve hate îşkencekirin.

Wî di 1993an de koça dawî kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1933
Mirin 1993
Siyasetmedar
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên sedsala 20an
Serşûnik

Marê serşûnik (latînî: Macrovipera lebetina), marekî bi jehr ku qama wî di navbera 100-180 cm diguhere. Ji ber ku serê wî weke şûnik pahn e ev nav lêhatiye danîn. Li Rojhilata Navîn, Başûrê Afrîkayê û Rojavayê Asyayê dijî. Li ciyên kevirokî, tahtokî, li nav zeviyan, rez û baxçeyan dihê dîtin. Bi guhandarên weke mişkan xwedî dibe. Weke gişên marên jehrdar ew jî nêçîra xwe bi granî bi şevê dike.

Marekî ovovivipar e, yanî çêlikên xwe bi rêya zayînê ji hêkên nava xwe bi zindî derdixe.

Çavkanî

Xijendeyên Asyayê
Xwurkişên Kurdistanê
Mar
Ovovîvîpar

Ovovîvîpar, heywanên ku çêlikên xwe di hêkên nava xwe de mezin dikin û dizên. Hinek mar, masî û marmarok bi vê rêyê çêlikan dihênin.

Çavkanî

Heywan
Peştûnistan

Peştûnistan an Pextûnistan (bi Peşto:پښتونستان‎) ji navê welata Peştûn e.

Çavkanî 
Herêmên çandî
Herêmên dabeşkirî
Herêmên dîrokî
Lîsteya navçeyên Kurdistanê

Li Kurdistanê 278 navçe hene. Va navçeya de:
 Yên herî şênî: Mezmaxor, Dîlok
 Yên herî kêmşênî: Xorxol, Çewlik
 Yên herî bakur: Posof, Erdêxan
 Yên herî başûr: Xûrremabad, Luristan
 Yên herî rojava: Erzîn, Xetay
 Yên herî rojhilat: Hemedan...

Agirî 

 Agirî (navend)
 Bazîd
 Patnos
 Gihadîn

Diyarbekir 

 Amed
 [[Kaniya 
Kevir]]
 Sûrîçî
 Baxlar
 Bajarê nû
 Erxenî
 Farqîn
 Pîran
 Çinar

Azerbaycana Rojava 
 Urmîye
 Mehabad
 Xoy

Bêdlîs 
 Bidlîs
 Tetwan

Colemêrg 
 Colemêrg
 Çelê
 Gever
 Şemzînan

Çewlik

Dêrsîm

Entab 

 Kele
 Îslahiye
 Qerqamiş
 Belkis
 Qurêder
 Tilbişar
 Çinçin (Cîngîve)
 Dîlok
 Şehînbeg
 Şehîdkamîl

Erdêxan 
 Erdêxan (navend) 
 Golan

Erzîngan 
 Erzîngan
 Mans
 Îliç
 Kemah

Erzîrom 

 Aşqele
 Çat
 Xinûs
 Xuristan
 Çêrmik
 Espîr
 Qereçoban
 Qereyazî
 Avnîk
 Narman
 Oltî
 Tawûsker
 Hesenqele
 Norgeh
 Bardîz
 Tatos (Tekman)
 Tortim
 Azort
 Yakutiye
 Ezîziye
 Rizde

Êlih 
 Êlih
 Heskîf
 Kercus
 Sason
 Kozluk
 Besîrî

Gurgum 

 Mereş
 Îmamaşîrfiroş
 Bazarcix
 Albistan
 Avşîn
 Andirin
 Cirîd
 Cela
 Koksen
 Nûrhaq
 Kurdoxoli

Heleb 
 Heleb
 Efrîn
 Kobanê
 Cerablûs
 Ezaz
 Mabuk
 Bab
 Safra
 Atarîb
 Cebelî Selman
 Darê Havîr

Hesîçe 
 Hesîçe
 Qamişlo
 Serêkaniye
 Dêrika Hemko

Îdir 
 Îdir
 Tozan
 Başan

Îdlib 
 Îdlib
 Cîsr Şuxur
 Saraqib
 Kan Şaykun
 Mehmediye
 Salqîn
 Erîha
 Merat el-Numan

Kilîs 

 Kilîs (navend)
 Girê Murad
 Spenaq
 Eliyê Mentarê

Meletî 

 Meletî Kevn

Mêrdîn 

 Qoser
 Dêrika Çîyayê Mazî
 Stewr
 Şemrex
 Mîdyad
 Kerboran
 Nisêbîn
 Mehsert
 Artuklu
 Rişmil

Mûsil 
 Mûsil
 Şengal
 Til Afer
 Akre

Mûş 
 Mûş
 Gimgim

Reqa 
 Reqa
 Girê Spî (Til Ebyad)
 Tebqa

Riha 

 Eyûbî
 Xelilî
 Sêwereg
 Wêranşar
 Pira Reş
 Pirsûs
 Kaniya Xezalan
 Bêrecûk
 Serê Kanî
 Herran
 Xelfetî
 Heweng
 Curnê Reş

Semsûr 
 Semsûr (navend)
 Bêhiştî
 Kolik
 Serê Golan

Sêrt 
 Sêrt
 Tîllo
 Hawêl
 Dih
 Misirc
 Berwarî
 Xizxêr

Sêwas 
 Dîvrîgî
 Gurun
 Zara

Şirnex 
 Şirnex (navend) 
 Cizîr
 Qilaban
 Hezex
 Sîlopya

Qers 

 Qers (navend)
 Cilawûz
 Dîxor
 Qaqizman
 Qamûşan
 Sêlîm
 Şûrêgel
 Zarûşad

Wan 

 Bêgirî
 Bazîdaxa
 Erdîş
 Ertemêtan
 Mehmûdî
 Miks
 Payizava
 Qerqelî
 Şax
 Westan
 Kom
 Elbak

Xarpêt 
 Xarpêt (navend)
 Axin
 Guleman
 Mirvan
 Basqîl
 Qerekoçan
 Qowanciyan
 Keban
 Maden
 Palo
 Xox

Xetay 
 Arsuz
 Dortyol
 Entakya
 Erzîn
 Îskenderûn

Lîste
Kurdayetî

Kurdayetî an Neteweperweriya kurdî (bi soranî: کوردایەتی) aydiyolociyay netewayetîy kurdîye.
Em aydiyolociyaye hewll dedat bo bedîhatinî mafekanî neteweyê kurd û parastinî ziman û edetên kurdan. Birrêk le kurdan pêyan waye ke kurd teniya le rêgayi pêkhatinî wellatê ke serxweyî kurdîyewe be mafekanî degat. Kurd behoy nîşitecê bûn le Rojhilata Navînde ke jmareyekî zor netewe û edeta ciyawazî yê têda le mêjewe tûşî kêşe û pêşêlbûnî mafekanî buwe.

Şorrişên Kurdistanî 
Şorrişa Şêx Ubeydullahê Nehrî 1880
Şorrişa Simkoyê Şikakî 1919–1921 û 1927
 Şoreşa Şêx Ebdulselamê Barzanî
Şorrişên Agiriyê  Komara Araratê (1927–1930)
Şorrişa Şêx Mehmûdê Berzencî 1919    (1922–1924)
Şorrişa Şêx Seîdê Pîranî1920
 Komara Kurdistanê 1946–1947

Mijarên têkildar 
Kurdayetiya îslamî
Neteweperwerî
Xoybûn
Komeley Jiyanewey Kurdistan
Mafê Çarenûsê
Dijî kurdbûn
Kurdkirin
Kurdhezî

Bide ber 
Çevengên kurdan yên neteweyî
Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
Lîsteya gelheya navçeyên Bakurê Kurdistanê

Li Bakurê Kurdistanê 267 navçe hene. Va navçeya de a herî şênî Mezmaxora Dîlok'ê û a herî bêgelhe jî Xorxol'a Çewlik'ê ye.

Navçeyên Gelheya Xwe 250.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 100.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 90.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 80.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 70.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 60.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 50.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 40.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 30.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 20.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 10.000 Derbaskirî

Navçeyên Gelheya Xwe 1.000 Derbaskirî

Jê Cuda Binêrin 
 Navçeyên Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Lîste