nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Nûbihar Akademî (kovar)

Nûbihar Akademî kovareke bi hekem, akademîk û navneteweyî ye ku weşana gotarên kêrhatî yên di qada kurdolojiyê de dike. Kovara Nubihar Akademî, bi rêbazeke akademîk cih dide her cure nivîsên zanistî û bi nêrîneke multidisiplinerî nivîsên li ser zanistên ziman, edebiyat, çand, huner, aborî, civakî, olî û hwd. di nava xwe de dihewîne. Di kovarê de dê nivisên mîna gotar, werger, tîpguhêzî, danasîna sempozyum, pirtûk û tezan diweşin. Gotarên ku ji bo weşandinê tên şandin dê bi sîstema “hekemtiya kor” ku ji hêla hekemên pispor ên ku navên wan dê tên veşartin ve tên nirxandin. Kovara Nûbihar Akademî di demsalên Bihar û Payîzê de salê du caran tê weşandin. Zimanê weşanê kurdî (bi hemû zaravayên xwe ve) û îngilizî ye.

Hejmarên wê 
 Cild 1, Jimar 1, 2014
 Cild 1, Jimar 2, 2015
 Cild 1, Jimar 3, 2015

Mijarên têkildar 
 Nûbihar (kovar)
 Nûbihar (weşanxane)

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera kovara Nûbihar Akademî (2016) 

Kovarên kurdî
Borno (parêzgeh)

Parêzgeha Bornoyê (), parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Paytexta wî Maiduguri ye. Borno, herwiha wekî Parêzgeha Bornoyê jî tê zanîn, parêzgehekî li bakura rojhilatê Nîjeryayê ye. Parêzgeh di sala 1976'an de bi veqetandina Parêzgeha Bakur-Rojhilatê (North-Eastern State) hatiye avakirin. Heta sala 1991'an parêzgeha Yobeyê jî dihewand.

Deverên hikûmeta hêremî 

Parêzgeha Bornoyê ji bîst û heft (27) deverên hikûmetê yê hêremî pêk tê. Ew jî wek sê qezayên senatorî hatiye komkirin (li xwarê rûerdên wan tevî hejmara nifûsa 2006 tê nîşandan)

Nîjerya
Kasî Yûsiv

Kasî Yûsiv bi navê xwe yî fermî Abdulhamid Yûsiv nivîskarekî kurd e. 

Kasî Yûsiv di sala 1969an de li bajarê Qamişloyê li Kurdistana Sûrî  ji dayik bûye. Xwendina xwe yî dibistanan li wir bi dawî kiriye û ji ber ku bê nasname bû nikarîbû xwendina xwe yî akadîmî bixwîne. Ji sedemên ekonomî û nijadperestiya rejîma Bees li Şamê ev maf nedida kurdên ku ji wan re digot Mektûm elqeyd. Kasî jî yek ji wan kesanbû. Kasî yek ji qurbaniyên siyaseta rêjîma nijadperest bû. Lewra vê yekê bandoreke mezin li psîkolojiya wî kiriye. Her wiha ji ber ku ji malbateke belengaz û têkoşer û kurdperwer derketiye, ji lewra bandora lê hatî xwedî hêzeke guhêr di şexsiyeta wî ya civakî û siyasî û wêjeyî de û di fikrên wî yê felsefî de. Ji lewra em dibînin bêçawa bêje bi awayekî taybet têne hûnandin di helbestên wîde,ew helbestên ku dest bi nîvisandin a wan kiriye ji berya 25 salande

KASÎ-NAME

Li min barîne		tîrê hejarî
rêçik parîne			revîn û arî
şev pur tarîne		divî bajarî

bajarekî reş			bê rûmet û ol
bê hoş û bê heş		şûna tacê sol
roja xweş û geş		kê girtî bê tol

serê min tewa		li ber nanê min
ez ketim xewa		birin danê min
diçênin dewa		mal û xanê min

tasa min ji zîv		nanê min ceyî
şev ku dibê nîv		wek se direyî
leqa dil bi pîv		tev ax û eyî
bêtirîn hêz û dem a xwe dibûrand di xizmet a peyv a kurdî de,lewra Kasî Yûsiv ,di Gêncatiya xwede hemî  karîbînên xwe xistibûn di riya bêjeya resende,lewra ewî kar sal a 1999 ande yekem pirtûk a xwe çap bike,bi navê (Ferat wilo peyiv),ew ji 180 rûpelî pêk tê,û nav wande 68 Helbest  suftine,bi şêwaz û awayê kilasîkî.
      ÇEND  DAXWAZ

Min ji jînê qet nevabû bil giyanek sade hew
Ez ditirsim ji temenkî tevmij û duman û rew
Sertewênî ta bi kûye va jiyana min buhirt
Soz û peymanê jiyanê Tev jibomin bûn derew

Min neva carek ji jînê tiştekî mezin biha
Tiştekî mezin ji berxwe bimi carek negiha 
Carekê yarek medîbû nazik û rind û delal
Ta û lerze em digirtin dil li serwê tariha.
jiyan a kasî wilo derbas dibe,bi hewldanan,û bi karkirinê jibo qedandina rojane,hertim karên zehmet dikirin da karibe bi xwêdan a xwe xwe xwedî bike,di sal a 2001 ê de pirtûkek bi ziman  ê Erebî bi navê (Xerabîl el hewaa)(Bêjingên Bayê) Çap kir.
her weha di sal a 2011 ande kasî  pirtûk (Mele Ehmedê Palo) ku toredar û zimazanekî kurdî navdare,pirtûk a wî ya rêziman a kurdî JI Tîpên Erebî,(Elfe Ba ya kurdisatan a Başûr) wergerande tîpên latînî.
her weha pirtûkeke wî amadeye ji Îapkirinêre, tevlî dehan gotar ku belav kirine di Malper û rojanameyan ,û di kovaran de,Çi bi kurdî û Çi bi erebî jî
bi şanazî Ez xwediyê nivîsandin a vê kurte pênasînê  bi  memoste kasîre,ji ji derçûyê xuleyek e Rêziman a kurdî me ya ku ji bal memoste kasî ve hatibû amadekirin û danîn û dan.
belê piştî kar û xebat a dihên sala bo pêşketin û pêşxistin û belavkirin a çand û ziman ê kurdî ,îro bi mixabinî ewjî weke gelek sitêrên asiman a welatê me ,mişext û derbider bûye,û ji kul û derdê welat û xakê tête sotin,û her tim xem a wî ewe ku li Qamişlok a xwe vegere
	Qamişlo
silav li Qamişloke
xaçeriya Azadî
di raman û destpêka
dijmin hesanî nadî
Qamişlê lê Qamişlê
ez nexweşim tu sarî
ev bûd û nebûd giş lê
weke Qedehek sarî

Nivîskarên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Jidayikbûn 1969
Felsefevan (kovar)

Felsefevan, kovareke felsefî, zanistî û serbixwe ye. Di serê sala 2015an de, bi hejmara xwe ya yekem tevlî karwana kovargeriya kurdî bû. Di 3 (sê) mehan de carekê tê çapkirin û xwerû bi kurdî ye. Bi naverok û sekna xwe û bi mijarên ku di 4 hejmaran de daye ber xwe, meriv dikare bibêje ku yekemîn kovara felsefeyê ya bi kurdî ye. Xwedî û edîtore kovarê civaknasê kurd, mamoste Ali Gurdilî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Kovara Felsefevan ser Facebook

Kovarên kurdî
Jo Jung-suk

Jo Jung-suk (bi korêyî: hangul: 조정석, jdb. 26ê kanûna pêşîn 1980an) lîstikvanekî korêyî ye.

Fîlmografî

Fîlm 
 2012: Architecture 101
 2012: Almost Che
 2013: The Face Reader
 2014: The Fatal Encounter
 2014: My Love, My Bride
 2015: The Exclusive: Beat the Devil's Tattoo

Rêzefîlmên televizyonê 
 2011: What's Up?
 2012: The King 2 Hearts
 2013: You're the Best, Lee Soon-shin
 2015: Oh My Ghostess

Girêdanên Derve 
 Malperra Twitterê ya Orijînal

Çavkanî 

Aktor
Aktorên korêyî
Jidayikbûn 1980
Ryu Jun-yeol

Ryu Jun-yeol (bi korêyî: hangul: 류준열, jidayîkbûn 25'ê rezberê 1986'an) lîstikvanekî korêyî ye.

Fîlmografî

Fîlm 
 2015: Socialphobia
 2016: SORI: Voice from the Heart
 2016: One Way Trip

Rêzefîlmên televizyonê 
 2015: The Producers
 2015: Reply 1988

Girêdanên Derve 
 Malperra Instagram ya Orijînal

Çavkanî 

Aktor
Aktorên korêyî
Jidayikbûn 1986
Germayî

Germahiya Kirîtîk: Critical temperature

Dereceya Germahiya herî zêde ku tê de bi daxistina pestoyê, gaz dikare bibe avîn (liquid).

substance critical temperature (oC)

NH3 132

O2 -119

CO2 31.2

H2O 374

Germahiya rût: Absolute temperature

Dereceyên Santîgirad(Sîlîsyûs) û Farenhayt, her du jî germahiyên nisbî û girêdayî ne û dereceyên Kelvîn û Ranklîn jî germahiyên xwerû yanjî rût in. Yekîneya germahiyê di sîstema Metrîkê da dereceya Kelvîn e.

Jixwe Kelvîn, heman Sifra rût, xwerû yan mutleq(absolute zero) di sîstema Metrîk e.

Di sifra rût de tu mekîne û alavek elekteronî kar nake çimku enerjiya her tiştekî di sifra rût de pir pir nêzîkî sifrê dibe û tu liv û tevgerek di madeyê de namîne.

Dereceya germahiya herî kêm li dinyayê heman -273.15K e.

K: Nîşaneya dereceya Kelvînê

F: Nîşaneya dereceya Farenhaytê

°C: Nîşaneya dereceya Sîlîsyûs yan jî Santîgiradê

• 0°C (freezing point of water) = 273.15K (Xala qerisîn yan cemidîna avê)

• 25°C (room temperature) = 298.15K (Dereceya germahiya odeyê)

• 100°C (boiling point of water) = 373.15K (Xala keliyana avê)

• 0K (absolute zero) = -273.15°C (Sifra xwerû, rût yan jî mutleq)
Kîmyaya nukleer

Kîmyaya nukleer, şaxeke beşa kîmyayê ye ku bi radyoaktîvîte, prosesa dendikî û taybetmendiyên dendikî ve girêdayî ye.

Unsurên radyoaktîv yên wek radyûm, radon û aktînîd nava amûrên mîna reaktorên nukleer de ku ji bo prosesa dendikî hatine çêkirin, di jêr kontrola pesto û germahiya taybet de tên bicihkirin.

Di vê beşa kîmyayê de hûrgiliyên çawaniya bond û pevgirêdana navbera proton û notronan tê şirovekirinê. Hin atom yan ji hev tên belavkirin yan jî bi hev ra tên zeliqandin û ji pêkhatina vê yekê enerjiyeke pir pir mezin çêdibe ku ji bo guhertina wê bi enerjiya elektirîkê, tê bikaranîn. Ûranyûm and toryûm jî du unsurên pir grîng in ku bi endazyariyeke balkêş di reaktorên taybet de, ji bo berhemanîna enerjiya han, tên meyandinê.

Di kîmyaya nukleer de, tîrêjên X, Alfa, Beta û Gama jî tevî pêkhateyên wan tên şirovekirinê.

Çavkanî 

Kîmya
Îsomêr

Îzomer: Isomer

Îzomer peyveke yewnanî bi wateya perçeyên wekhev e û ji mûlûkûlên ku formûla kîmîyewiya wan wek hev in lê pêkhateya kîmyewiya wan, mîna hev nînin, re tê gotin. 

Hejmara atomên Îzomeran wek hev in lê çawaniya rêzbûn û cihgirtina wanî nava fezayê, mîna hev nîne û cihê ye.

Taybetmendiyên wan jî ne mîna hev in. 

Îzomer bi çend desteyên jêr tê dabeşkirin: 

positional isomers, 

cis-trans isomers û 

enantiomers.

Çavkanî 

Îsomêrî
Iqdê Durfam

Iqdê Durfam Pirtûka Şêx Eskerî ye ku di 1938an de li gundê Bîrsinê/Egil dest bi nivîsandina wê hatiye kirin û di 1942an de jî temam bûye. Tê de 13 beş û 2584 malik hene. Nivîskar bi helbestkî çîrokên kurdî yên folklorî nivîsîne. Tev bi , nikl, qafiye ne û bi yanzdeh kiteyan dikişin.

Çavkanî
M (1931)

M fîlmekî derhênerê alman Fritz Lang e ku di 1931ê de hat çêkirin.

Çîroka fîlm
Li bajerekê Almanyayê polis nikare kujereke/ê zarokan bibîne, loma tawankaran dest bi mirovnêçîrê dikin.

M bi almanî tîpa destpêka peyva Mörder a bi wateya "kujer" e. Hans Beckert li dû keçikan diçe û wan bi şekir, balon hwd dixapîne û paşê wan dikuje. Polis bi mehan nikare wî bigire. Tawankarên bajarê jî bi îmkanên xwe dixwazin wî bigirin çimkî polis li her derê ser bi mal û dikkanan de digire û karê tawankaran qels dike.
Çîroka fîlm ji Peter Kürten (1883-1931) ku neh kes kuştiye sirûş digire.

Derhêner: Fritz Lang
Nivîskar: Thea von Harbou, Fritz Lang
Lîstikvan: Peter Lorre, Ellen awodmann, Inge Landgut...

Çavkanî

Fîlmên almanî
Bawercan

Bawer Can li gorî nasname yê di sala 1971 ê li Dêrika Çiyayê Mazî girêdayî Mêrdînê hat dinê. Bi eslê xwe ji eşîra Pîraniyan e. Dibistana destpêk, Navîn û Lîse li Dêrikê xwend. 3 meh mabû Dibistan biqede ji Welatê xwe nefî bû. Di sala 1992 a li Mersînê bi cîh bû û li wira Dibistan qedand. Ket îmtihana Zanîngehê û qezenc kir. Armanca wî beşa Mamosteyê bixwîne. Lê ji ber ku Stran bi kurdî digot gelek zextên dijwar li ser serê wî hebû ji ber wê yekê nikarî bû Zanîngeh ê bixwîn e. Zext û dijwariya li ser serê wî, ew carekedin kiri bû koçber û bi temamî ji welatê wî bi dûr kiri bû.Koçî Ewrûpa yê kir. Bawer Can ji zarokatiya xwe di nava hunerde bû, diçû dawetan li Rîtim (Darbûke) dixist û stran digot. Bawer Can û hevalê wî Turhan di sala 1987 a bi navê Koma Azad komeke Muzîkê ava kir, li gelek deveran beşdarî Dawet û Konseran bûn. Navê wê komê di demeke kurt de hudûdê Dêrik ê derbas kir û li Çûkûrova ya Tirkiye yê û li hemû deveran belav bû. Koma Azad di sala 1991 ê bi damezirandina Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) 
xebatên xwe yên çand û hunerî li wir berdewam kir. Di sala 1994 a bi navê „Şemal„ Kaset & CD derxist. Di meha nîsan a sala 1996 a koçî Ewropa yê kir. Bawer Can pîştî li Ewrûpa yê bi cîh bû, li wira jî kar û xebatên xwe yê çandê û Perwerdeya jibo Destûrname (Dîploma) ya Mamostetî ya kurdî bigire xwendina xwe berdewam kir. Destûrnameya (Dîploma) 
Mamostetiyê girt û wekî Mamoste yê Zimanê kurdî dest bi xebatê kir. bi dehan Zarok, Ciwan û mezin perwerdeyî Zimanê kurdî û Muzîka kurdî kir. Di sala 2008 a de Koçî welatê Awistirya kir û niha jî li wira dijî. Mamoste Bawer Can hewl dabû ku li welatê Awistirya zimanê kurdî bike Fermî ku li Dibistan û li saziyên Qursan dersa kurdî were 
dayîn. Bi hewl danên Mamoste Bawer Can encam hat girtin û cara yekem Zimanê kurdî li welatê Awistirya bû Fermî. Mamoste Bawer Can li Berufsförderungsinstitut Oberösterreich (BFÎ) bi fermî Mamoste yê Zimanê kurdî kar dike. Bi fermî ferwerde ya zimanê kurdî dide Alman, Tirk, Ermen, Kurd, Îngilîz û gelek netewên din. Bawer Can xebatên xwe yê hunerî û Muzîkê jî berdewam dike. Bawer Can piştî 13 salên ku li nefî yê jiyabû cara yekem zîvirîbû welatê Bav û Kalê xwe Dêrika Çiyayê Mazî. Bi huner û dengê xwe yî xweş di serîde wekî Awistralya, Amerîka, Rûsya, Ermenîstan, Belçîka, Holanda, Îngîltere, Îtalya, Avûstûrya, Swîsre, Swêd û gelek welatên dinê beşdarî Konser û Dawetan bûye.

Berhem 
Albûm 1- CD & Kaset: Di sala 2002 a bi navê "VEGERYA“ ji 12 Stranan pêk hatiye. Gelek 
Stran Gotin û Muzîk Mamoste Bawer Can bi xwe çêkiriye. 
VCD: Di sala 2003 ya 13 Vîdeo klîp çêkiriye Klîp wekî VCD hatiye çap û belav kirin. Vîdeo Klip di gelek Kanalên Televîzyonan de tê weşandin. Albûm 2- CD & Kaset: Di sala 2005 a bi navê „GULBÎN” ji 19 Stranên Govendî û Gelerî hatiye çêkiriye.
Albûm 3- CD: Bi navê „AVŞÎN” ji 11 Stranan pêk hatiye gelek Stran Gotin û Muzîk Mamoste Bawer Can bi xwe çêkiriye.

Kesên ji Tirkiyeyê
Berxwedana Sûrê, 2015-2016

Berxwedana Sûrê, 2015-2016, navê berxwedana kurdan a Sûra Amedê ye ku di 2ê kanûna biçûk a 2015an de dest pê kir û heta niha (adara 2016) berdewam e.

Çavkanî

Berxwedanên kurdan
Nehcu'l-Enam

Nehcu'l-Enam berhema Mele Xelîlê Sêrtî a kurdî ye.

Ji nesîhet û xwe gotinên olî ava bûye. Ji 22 sernav û 271 malikan saz bûye. Malik bi kê?, nikl û qafiye hatine amadekirin, bi yanzdeh kiteyan diki?in û her du rêz jî bi eynî qafîyeyê ne.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên kurdî
Pirtûkên sedsala 19an
Alexandra

Alexandra fîlmekî derhênerê rûs Alexander Sokurov e. Aleksandra (Galina Vishnevskaya) neviyê xwe yê ku li cepeyê Şerê Çeçenî yê Duyem leşkerek e ziyaret dike.

Çavkanî 

Fîlmên 2007an
Fîlmên dramayê
Fîlmên şerî
Fîlmên rûsî
Roger Lescot

Roger Lescot (Rojê Lêsko) (z. 1914 - m. 1975) rojhilatnasekî fransî, bi taybetî weke wergêr û pisporê wêjeya kurdî bû.

Jiyan 
Roger Lescot ji bêtirî 25 salan li Kurdistanê ma, ji bo ku ew kurdî hîn bibe û nivîsarên derheqa efsaneyên herêma Heyva Biber çêke. Di salên 1930ê de çû gelek deran li pey dengbêjan li Rojaveyê Kurdistanê ji bo Destana Memê Alan  biqedîne.

Berhemên wî yên din ên li ser zimanê kurdî, digel Celadet Alî Bedirxan  , ew in: Weşana Alfabya Kurdî û pirtûka Rêzimana Kurmancî (bi zimanê fransî).

Di sala 1945an de ew Enstîtûya Kurdnasiyê (Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes) ya Fransayê damezrand, û heta sala 1947an weke profesorê wê bû.

Berhem

Weşan 
 Roger Lescot: Enquête sur les yezidis de Syrie et du Djebel Sindjar. Beyrouth. Imprimerie catholique / Paris, Leroux, 1938. 
 Roger Lescot: Littérature Kurde. In: Encyclopédie de la Pléiade: Histories des Litteratures, Gallimard, Paris 1977.
 Celadet Ali Bedirxan und Roger Lescot: Kurdische Grammatik: Kurmancî-Dialekt, Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn 1986, ISBN 3-926105-51-8. (Originalausgabe: Djeladet Bedir Khan und Roger Lescot: Grammaire kurde: dialecte kurmandji. A. Maisonneuve, Paris 1970.)

Werger û sererastkirin 
 Anthologie de la poésie persane, XIe-XXe siècle. Textes choisis par Z. Safâ, traduits par Gilbert Lazard, Roger Lescot et Henri Massé. Gallimard (Collection Unesco d'oeuvres représentatives. Série persane), Paris 1964. 
 Anthologie de la poésie populaire kurde. Présentée par Gérard Chaliand, traductions de Gérard Chaliand et de Roger Lescot. Stock, Paris 1980. 
 Sadegh Hedayat: La Chouette aveugle. Roman traduit du persan par Roger Lescot. Corti, Paris 1953. 
 Mamé Alan. Epopée kurde. Texte établi, traduit du kurde et présenté par Roger Lescot. Préface de Kendal Nezan. Gallimard (L’aube des peuples), Paris 1999.
 Mam und Zin: kurdisches Volksepos. In der Fassung von Roger Lescot & L. Ch. Wentzel. Verlag der Arche, Zürich 1980, ISBN 3-7160-1681-0

Çavkanî

Rojhilatnasên fransî
Wergêrên fransî
Jidayikbûn 1914
Mirin 1975
Kesên sedsala 20an
Kurdnasên fransî
Wêjeya kurdî
Kurdnas
Îsayê Kurdî

Îsa Kurdî an Îsa el-Kurdî an jî Şerefedîn Ebû Muhemmed Îsa bin Muhemmed yek ji zanyarekî Îslamê û ewliya ye.

Derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li bajarê Lazqiyeyê ku ev bajar li Sûrîyê ye li wê derê ders daye talebeyan, Ji xwe li vê bajarê navê çiyayekî Cebel el-Ekrad e (Çiyayê Kurdan) heye.

Îsa Kurdî bi xwe ji herêma Cezîreyê ye. Tê texmîn kirin Ew di sala 1195'an de hatiye dinyayê û di sala 1267'an de wefat dike.

Mihemed Emîn Zekî jî di pirtûka xwe a bi navê "Meşahirê Kurd û Kurdistanê" de dibêje ew di sala 1197î de li Qudisê ji dayik bûye û li 1271î de li Şamê wefat kiriye û bi xwe helbest jî nivîsiye. Pir qedrê wî li cem Siltanê Misirê Melik el-Zahir Bibris'in hebûye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1195
Mirin 1267
Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Kesên sedsala 13an
Zanîngeha Efrînê

Zanîngeha Efrînê (Afrin University) zanîngeheke nenaskirî bû li bajarê Efrînê li Rojavaya Kurdistanê , dema ku Efrîn beşek ji Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê bû. Ev zanîngeha duyem bû ku li Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de vebû (piştî Akademiya Zanistên Civakî ya Mezopotamyayê ku deh meh berê vebû) û yekem zanîngeh bû ku li Navçeya Efrînê vebû.

Di 26ê tîrmeha 2015an de ji 250 heta 850 xwendekarî vebû.Di tebaxa heman salê de 22 profesorên wê hebûn (ku pêwîst bû xwedî bawernameya master an doktora be).Di destpêka serdema nû de şeş ezmûngehên zêde (ji bo endezyarî û bijîşkî) hatin vekirin.Di meha tebaxê de bernameyên wêjeyî  (kurmancî jî di nav de), rojnamevanî, endezyariyê, bijîjkî û aboriyê pêk anî.Enstîtuyên bijîjkî, endezyariya topografî, mûzîk, şano, rêveberiya karsaziyê û zimanê kurdî tê de hene.Zanîngeh ji bo hemî pisporên din bernameyek endezyariyê ya pênc-salî û bernameyên çar-salî hebû; û ji bo xwendekarên herêmî û navneteweyî pergalek dravê du-ast, bi bihayê bi bingehîn bi kursa xwendinê ya bijartî ve girêdayî ye.

Zanîngeh piştî destpêkirina operasyona artêşa Tirkiyê li ser Efrînê di Çileya 2018an de hat girtin û xwendekar ji bo Zanîngeha Rojava ya Qamişlo hatin veguhestin. Di dema dagirkeriya Tirkiyê ya piştre de, Ehrar el-Şerqiye (hêzek ji  Artêşa Niştimanî ya Sûriyê) Dr Abdul Mecîd Izzat Şêxo, Dekanê  wêjeya Kurdî  li Zanîngeha Efrînê girt.

Fakulteyên zanîngehê 
Fakulteya Wêjeya Kurdî
Fakulteya Abornasî
Fakulteya Endazyariya Kehrebî-Mekanîkî

Girêdanên derve 
Malpera fermî li ser Facebookê: https://web.facebook.com/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86-Afrin-University-Zan%C3%AEngeha-Efr%C3%AEn%C3%AA-932748050114885/?_rdr

Zanîngehên Kurdistanê
Xanedana Kakûyiyan

Kakûyî xanedaneke Kurdên deylemî ye ku di salên navbera 1008-1274'an de li Îranê hukum kiriye. Li bajarên Yezd, Îsfehan, Fars, Hamedan û li cihên derdora wan deran xanedanî bûye desthilat.

Esle malbatê 

Zanyar dibêjin ku Kakuyîd Shia Deylamî,

Çawa ku gelek Zanayên din koka Shia  Kurd kontrol dikin.

Dîrok

Kakuyid di sala 1008 an de ji hêla Sayyida Shirin ve, ku regezên lawên xwe Biweyhî Majd al-Dawla yên Ray û Shams el-Dawla ya Hemedan. Mirovê ku rêveberiya bajêr dane wî Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar bû. Bi demê re, ew bi bandor ji kontrola Buyid serbixwe bû.

Car carinan Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar wekî hevalbendê Buyîdan tevdigeriya; gava ku Shaems el-Dewle li Hemedanê bi serhildanekê re rû bi rû bû, bo nimûne, wî ji bo alîkariyê serî li Kakuyids da. Demek kurt piştî ku msems el-Daula mir, Sama 'el-Dewla şûnda wî peyda kir, lêbelê, Kakuyids di 1023 an 1024 de Hemedan dagir kirin û xistin bin kontrola xwe. Piştre ew çûn û Şehrezûr ji 'Xanedana Enaziyan s. Buyid Muşerrif el-Dewle, ku serweriya  Fars û Iraq dikir, Kakuyîd neçar kirin ku ji Hulwan vekişin, lê wan Hemedan parast. Di navbera her du aliyan de aşitî pêk hat, û di dawiyê de hevpeymanek zewacê hate saz kirin.

Rêveber

 Muhammad ibn Rustam Dushmanziyar (1008 - 1041)

 Faramurz ibn Muhammad (1041 - 1070's) - Îsfehan, later in Yazd and Abarkuh
 Garshasp I ibn Muhammad (1041 - 1048) - Hemedan, Nihawend, Borûcerd and western Jibal
 Ali ibn Faramurz (1070's - 1095) - Yazd. Married Chaghri Beg's daughter, Arslan Khatun Khadija, in 1076-1077.
 Garshasp II (1095 - 1141)

Çavkanî 

 

Dewletên dîrokî
Dîroka Kurdistanê
Dewletên kurdan
Xebat (rojname)

Xebat (dirûşima rojnameyê: Ta Jiyan Berdewam Bê, Xebat Berdewame), rojnameke siyasî ya rojane bi zimanê kurdî (soranî) ji aliyê Partiya Demokrat a Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê tê weşankirin, Elî Ebdullah xwediyê imtiyaza Rojnameya Xebat ye û herweha Selam Ebullah jî sernivîskarê rojnameyê ye, Rojnameya Xebat organ û zimanhalê Partiya Demokrata Kurdistanê ye û bi vê yekê ji kevintirîn rojnameyên Kurdistanê ye, rojane derdora çar hezar heb tên belavbûn, hejmara yekem a Rojnameya Xebat di 4ê nîsana sala 1959an de derket.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî: http://www.xebat.net/

Çavkanî 

Rojnameyên kurdî
Bêkes (fîlm)

Bêkes fîlmeke kurdî ji aliyê derhênerê kurd Karzan Qadir hatiye deranîn û nivîsandin, û di sala 2012an de hatiye belav kirin, fîlm bi zaravayê soranî hatiye kişandin.

Kurte 
Çîroka fîlmê derbare du birayên bêmal e (Zana, 7) û (Dana, 10) di qeraxê mayînê ve dijîn. Di destpêka çîrokê de, ew wêneya Superman li ber Sinemayê dibînin. Zana û Dana biryarekê didin ku herin Amerîkayê û li gel Superman bijîn. Piştî ku ew li wir bighînin ew dikare pirsgirêkên wan çareser bike, jiyana wan hêsantir bike, û her kes ziyanên li wan digihand siza bike. Zana birayê biçûk, lîsteyek dinivîse bi kesan ku ji Superman re dê bibêje wan siza bike. Sedam Huseyn di serika lîsteyê de ye. Li aliyekî din, Dana planeke berbiçav çêdike ji tiştên ku pêwist in li wir wan bigihînin; pere, pasaport, guhastin û rêyek ji bo ew di sînorê re derbas bibin. Mixabin, tiştekî ji wan tune. Tevî her tiştî jî ew biryara xwe didin ku li pey xewna xwe bên.

Xelat û berandamî 
Ew fîlm Xelata People's Choice qezenc kir û her wiha di festivala filma Dubayê ji bo Xelata Muhr Arab berendamî bû.

Çavkanî 
Fîlmên kurdî
Fîlmên 2012an
Hêvî Îbrahîm

Hêvî Îbrahîm Mistefa ( li Girkê Legê, Hesîçeyê), di 2014an de serokwezîra Kantona Efrînê ya Rojavayê Kurdistanê bû.

Jiyana berî

Zarokatî 
Îbrahîm li Mabeta li parêzgeha Helebê, ku girêdayî Herêma Efrînê ye, ji dayik bûye.Ne diyar e ka malbata wê çawa li Mabeta bi dawî bûye, bi teoriyek ku dibêje ku malbata wê neçar ma ku di dema serhildana Dêrsimê ya 1937-38 de ji parêzgeha Tunceliyê birevin.

Lêbelê, teoriyê delîl tune û bi gelemperî tê bawer kirin ku malbata wê ji yek ji du bajarên gengaz ên Tirkiyê, Kahramanmaraş an Adiyaman e.

Mamostetî li Helebê 
Îbrahîm demeka berçav li Helebê derbas kir û bîst û pênc salan mamostetî kir. Wê di destpêka bîstsaliya xwe de, di sala 1987an de, dest bi mamostetiyê kir, berî ku derbasî bajarê Efrînê bibe di nav alozî û nediyariya şerê navxweyî yê Sûriyê de di sala 2012an de.

Çavkanî

Siyasetmedarên kurd

Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Elisha Cuthbert

Elisha Cuthbert, navê wê tevda Elisha Ann Cuthbert (jdb. 30ê çiriya paşîn 1982 li Calgary, Keneda), lîstikvaneke kenedayî ye.

Jidayikbûn 1982
Jinên kanadayî
Aktrîsên kanadayî
Mirovên zindî
Bekir Begê Erizî

Bekir Begê Erizî helbestvan û peykertraşê kurdan e, bi taybetî li deverên Behdînan, Hekarî û Botan navdar e. Bekir Beg kurê Behder Begê ye, ji gundê Erizê ye, ku dikeve ser Çiyayê Metînan. Li rojavayê Bamernê Bekir Beg ji malbateke navdar bûye û li herêma Behdînan, ji ber navê gundê wî, paşnavê wî bûye Erizî.

Bekir Beg li sala 1767 hatiye dinê û li gor rewiştên malbat û malmezinan xwedî bûye. Ji ber ku malbata wî dewlemend bûye, di jiyaneke xweş de mezin bûye, her ji zarotiyê de li ba mirovên zana û şarezayên wî çaxî ketiye ber xwandinê, ta ku fêrî xwendina qoran û nivîsînê bûye. Paşan li dibistanên Amêdî, Bamernê û Mayê li ba mamoste û zanayên navdar xwendiye. Lê ta niha nehatiye zanîn, ka bawernameya zanatî wergirtiye yan na. Weke tê gotin, Bekir Beg ji şagirtên herî zîrek, bîr tûj û dûrbîn bûye; mîna ku mamostayên wî pesna wî didin. Ew di nav heval û kesûkaran de xweşewîst bûye. Dibêjin, hêşta Bekir Beg di jiyekî biçûk de bû, dema peyv li hevdianîn û rêkdixistin û mîna helbestan digotin. Ev yeke jî guman têde nîne, ji ber ku cihê jiyana wî li Berwarî Bala û bi taybet gundê wî Erizê li ser çiyayê metîna bûye, ku dîmenên pir ciwan û spehî têde hene; weke kanî, robar û hemû cureyên gulçîçekan, awazên kew, şalûl û bilbilan li ser zinaran, li derdora gundê wî. Vê yekê bala helbestvanê me kişandiye, ku afirandinê ji van dîmenên ciwan û spehî bike. Ji vê yekê xuya dibe, ku Bekir Beg çiqas aşiqê Kurdistanê bûye û bedewiya wê çiqas bandor li nivîsên wî kiriye. Mamostayê nemir Enwer Mayî di pirtûka xwe de, ya bi navê „Kurdên Behdîna“ de qala wî dike.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1767
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 18an
Köpek (fîlm)

Köpek (ji tirkî bi wateya Kûçik) fîlmekî sê beşî yê derhênera tirk-swîsrî Esen Işik e û di sala 2015'an de kete sînemayan.

Rolên sereke ji aliyê Oguzhan Sancar, Beren Tuna û Cagla Akalin têne lîstin. Ev yekemîn fîlma dirêj a derhêner Işik e û cara ewil di çarçoveya Zurich Film Festival a 2015 de hat nîşandan û di sala 2016'ê de Xelata Fîlma Swîsrî (Schweizer Filmpreis) wergirt. 

Ev fîlm ji hunermenda îtalyanî Pippa Bacca re hatiye diyarkirin ku ji bo projeya xwe ya bi navê Seyra Aşitiyê bûkanî li xwe kir, bi vê yekê li ser navê aşitiyê dixwest ji Mîlano biçe Orşelîmê û li Stembolê bûbû qurbana destdirêjî û kuştinê.

Mijar 
Rojek ji rojan Stembol, sê jiyanên cuda.

Li şûna ku biçe dibistanê, Cemoyê deh salî li kuçe û kolanan desmalan difiroşe da ku alîkariya malbata xwe bike.

Rojekê Cemo kûçikeke sêwî dibîne û xwedî lê derdikeve. Saya wî kûçikî, ew digel keça delal a ku zarokê maleke zengîn e dikeve diyalogê, dilê wî dikeve wê lê her cara ku dixwaze bi wê re biaxive, ji aliyê pasvanê mehelê ve tê qewitandin. 

Hayat bi zilamekî qehrok re zewiciye û rastî şîdeta navmalî tê. Rojek tê, evîna wê ya ciwaniyê ku Hayat digot mirî ye, dikeve pêşiya wê û ew her du li çayxaneyekê de hevûdin dibînin. Tiştek nebûbe jî, gava vedigere malê, hevjîna wê hesabê jê dipirse û Hayat rastî lêdana hevjîna xwe tê.

Ebru, forqeke transseksuel ji ber cudabûna xwe hertim rastî êrîşa zimandirêjî û lêdana gel tê. Ew bi xwe evîndara zilamekî ye û dixwaze ji nû ve dilê wî bistîne.

Lê evîna wê biryar daye ku bi jinekê re bizweice û malbatek avabike.

Çavkanî 

Fîlmên tirkî
Fîlmên 2015an
Jason Bateman

Jason Bateman (jdb. ) aktorekî amerîkan e. Di sala 1969an de li bajarê Rye yê New Yorkyê ji dayîk bûye.

Çavkanî

Girêdanên derve
 

Aktorên amerîkî
Derhênerên fîlman ên amerîkî
Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Mirovên zindî
Zahid Birîfkanî

Zahid Birîfkanî hunermend, nivîskar û kemanjenekî kurd bû ku di 1967an de li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew kurê helbestvan Şêx Memdûhê Birîfkanî bû û xwediyê gelek berhemên hunerî bû.

Jiyana wî
Xwendina seretayî û navincî li bajêrê Dihokê temam kiriye û dû re li Zanîngeha Mûsilê beşa kîmyayê xwendiye.

Hunermend Zahid Birîfkanî demekê jî li welatê Swêdê jiyaye.

Mirina Zahid Birîfkanî
Di roja 23ê adara 2016an de hat ragihandin ku sê rojên berî li mala xwe hatibû kuştin. Polîsên Dihokê ragihand ku bikujê hunermend Zahid Birîfkanî yek ji karkerên wî yê bi navê Simîr Mûsî Isî bû, lê hêj li bin lêkolinê ye.

Berhemên wî
Laleşîn: Dîwana Şêx Memdûhê Birîfkanî (1997), beşa yekê, çapxaneya APEC, Stockholm, Swêd.
Dîdarê yar: Dîwana Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî (2001), weşanên Roja Nû, Stockholm, Swêd.
Zibanê kurdî: Dîwana Şêx Nûreddînê Birîfkanî (2001), weşanên Roja Nû, Stockholm, Swêd.
Exlatî: Dîwana Şêx Memdû’hê Birîfkanî (2001), beşa duwê, weşanên Roja Nû, Stockholm, Swed.
el-Heqîqe we'l-beyan fî tercûmet sadat Birîfkan (1961). Nivîskar: Şêx Memdûhê Birîfkanî, Zahid Birîfkanî berhev û amade kiriye

Çavkanî

Hunermendên kurd
Mîr Seyfedîn Elî

Mîr Seyfedîn Elî yan jî bi bernavkê xwe El-Meştûb (wateya bi kurdî: Rûxof an jî Rûbixof, li Ewropayê weke Le Balafré) (navê bi giştî: Mîr Seyfedîn Eliyê kurê Ehmedê Hekarî), fermanderekî kurd ê Selahedînê Kurdî ye, ku bi xwe ji herêma Hekariyê bû. Di şerê li dijî Xaçperestan de fermandariya artêşa Selahedîn kiriye.

Çavkanî 

Fermandarên kurd
Kesên ji Hekariyê
Mîrên kurd
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Baserî

Baserî gelekî koçber li başûrê Îranê , li parêzgeha Farsê li dedora Şîrazê ye.

Pêşangeh

Çavkanî 
 Fredrik Barth (1964). Nomads of South Persia: the Basseri tribe of the Khamseh Confederacy
 Ehsan Yousefi (2014). Nomads of Persia: the Basseri tribe

Îran
Teşûp

Teşûp (Teşûb) Xwedeya Ezman û Bahozê Xûrî bû.

Kardoxiyan, bavkalên Kurdan, jî bawerî vî Xwedeyê dikirin.

Şayes 

Destê Teşûpê de Brûskeke sêcar û Bivreke du qot an jî rihn hebû.

Ajêla ke wî Nîşan didî jî Gaye.
Pedanios Dioskûrîdês

Pedanios Dioskûrîdês (, , jdb. 40 - m. 90), zanyar, bijîşk û pisporê farmakolojiyê yê serdema Împeratoriya Romayê ye. Ew bi xebatên xwe yê li ser riweknasiyê ve tê naskirin.

Galerî

Çavkanî 

Jidayikbûn 40
Mirin 90
Yewnanistana kevnare
Fîlozofên yewnan
Mîrze Riza Kelhûr

Mîrze Riza Kelhûr (jdb. 1829 Kirmanşah - m. 1892 Tehran) xetçêker, helbestvan û dîroknasekî bi eslê xwe kurd ê ji Rojhilata Kurdistanê ye.

Ji wekî endamê  hoza Kelhûr a Kirmanşa, ew di destpêkê de riya hoza tîpîk, fêrbûna siwarî û şûtê fêr kir. Ew di zarokatiya xwe de bala wî  li xweşnivîsiyê kir, û ew ji hoza xwe hişt ku ji bo hînbûnê bêtir bike . Di dema kariyera xwe de, ew gelek nûjenî li xweşnivîsiya Nastaʿlīq kir, hem guherîna estetîkê û hem jî mekanika teknîkê guherand.

Mîrze Riza Kelhûr guherand û adaptî Nastaʿlīq kir ku bi hêsanî bi makîneyên çapkirinê û çapberiya rojnameyê re were bikar anîn, ku ev jî di nav xwe da belavkirina berfireh ya tîpguhêziyên wî alîkarî kir. Wî di heman demê de ji bo hînkirina Nastaʿlīq rêbaz jî çêkir û ji bo wê qaîdeyên berbiçav ên zelal diyar kir, yên ku pir kes dikarin bişopînin.

Ew ji ber kolera li Tehranê di 65 saliya xwe de mir, ku neh zarokan sire kir û gelek xwendekarên xweşnivîsiyê hîn kir, çend ji wan jî bi serê xwe di nav wan de balkêş bûn. Ew li goristana Ḥasanabadê hate definkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1829
Mirin 1892
Kesên ji Kirmaşanê
Kesên sedsala 19an
Xetçêkerên kurd
Helbestvanên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Edward Snowden

Edward Joseph Snowden (jdb. 21 hezîran 1983) pisporê komputerê yê amerîkayî ye û xebatkarekî NSA bû. Bi aşkerekirina dosyayên veşartî yên NSAyê ew raperîneke mezin çê kir. Li gorî hin kesan ev raperînê ku çêkiriye wî dike xiniz. Li gorî hin kesên din jî wî dike gernas.

Snowden di meha tîrmeha sala 2013an de çû Rûsyayê. Rûsya ji Snowden re di serî de salek pey wê jî sê sal destûra rûniştinê da. Îro hevwelatîbûna Rûsyayê ya Snowden heye.

Ji ber gernasiyekê kiriye der barê wî de hinek fîlm hatiye kişandin. Sala 2014 an de Citizenfour û sala 2016 an de jî bi navê Snowden du fîlm hatiye pexşkirin.

Çavkanî 
http://rudaw.net/kurmanci/culture/160520141?keyword=edward&isArchive=True

Amerîkî
Jidayikbûn 1983
Mirovên zindî
Êrîşa bi bombe li Enqereyê 2016

Êrîşa bi bombe ya 13ê adara 2016an li Enqereyê, êrîşeke bi bombe ku di 13'ê adara 2016'an de li îstgeha otobusan a Kızılaya Enqereyê (Tirkiye) çêbû. Di encamê de 37 kes hatin kuştin û gelek kes jî birîndar bûn. Li gorî hin çavkaniyan kiryarê êrîşê rêxistina bi navê Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Car bomb targets busy hub in Turkey's capital; at least 27 die, Los Angeles Times
Ankara'da patlatılan bombalı BMW Viranşehir'den geldi, T24
Mmart 2016 Ankara'da bombalı saldırısı ve ayrıntıları, Milliyet 
Turkish government 'blocks Twitter and Facebook' as part of alleged media ban following Ankara blast, The Independent

2016
Terorîzm
Komkujî li Tirkiyeyê
Enqere
Êrîşên bi bombe
Parêzgeha Der'a

Parêzgeha Der'a yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Parêzgeha Qinêtra, li rojhelat digihêje Parêzgeha Siwêyda û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê.

Navçeyên Parêzgehê 
Li parêzgehê 3 navçe (mentîqe) û 17 bajarok (nehiya) hene.
 Der'a
 Izra
 Sanemîn

Çavkanî

Parêzgehên Sûriyê
Fritz Lang

Friedrich Christian Anton "Fritz" Lang (z. 5ê kanûna pêşîn, 1890 - m. 2ê tebaxê, 1976) fîlmçêker, senaryonivîs û derhênerekî elmanî bû. Fritz Lang, lawê Anton Lang û Pauline Lang, li Wienê hat dinyayê. Dê û bavê Fritz wek îsewî dijîn. Malbata Pauline Lang cihû bûn lê paşê baweriya xwe diguherîne îsewîyî. Ji ber ku Lang di malbateke îsewî de mezin bû, di fîlmên wî de bandora dîn (îsewî) heye.

Piştî dibistana bilind Lang di zanîngeha Teknîkî ya Wienê de beşa endazyarî xwend, lê paşê beşa xwe guherand û beşdarî beşa hûnerê bû. Lang xwendina xwe nîvco dihêle û li Ewropa, Afrîka û Asya geriya. Di 1913 de Lang li Parîsê kêşanê (resimandin) xwend.

Çavkanî

Alman
Îbrahîmê Goranî

Îbrahîmê Goranî (jdb. 1616 Şehrezûr - m. 1690 Medîne) alimê mezheba şafiî û nivîskarekî kurd e.
Navê wî yê dirêj Îbrahîmê kurê Hesen kurê Şihabedînê Goraniyê Şehranî yê Şehrezûrî ye (İbrahim bin Hasann bin Şihabedîn el-Goranî eş-Şehranî eş-Sehrezûrî) Leqeba wî Burhanedîn e. Navdankên wî Ebul-Îrfan, Ebû Îshaq û Ebû Muhemmed e.

Îbrahîmê Goranî perwerdehiya xwe pêşyê di nav malbata xwe de girt, piştî demekî diçe Medîneyê bicîh dibe. Li Medîneyê li cem alimên mezin dersên olê û fenê yên weke fiqih, mentiq, hedîs û matematîkê hîn dibe.  Îbrahîmê Goranî gellekî pirtûk jî nivîsandiye tê gotin hêjmara pirtûkên wî 80 ne lê hemî vê gavê tunene.

Pirtûkên Goranî 

1-İbda-un-ni’meti bi-tahkîki sebk-ir-rahmeti, 
2-İthaf-ul-halef bi-tahkiki mezheb-is-selef, 
3-İthâf-uz-zekî bi-şerh-it-tuhfet-il-murseleti ilen-Nebiyyi, 
4- El-İsfar an asli istihareti a’mal-il-leyli wen-nehar, 
5-lşrak-uş-şems bi-ta’rîf-il-kelimat-il-hams, 
6-El-İlan bi-def’it-tenakudı fî sûret-il-a’yan, 
7-A’mal-ul-fikri ver-rivayât fî şerhi Hadîsi “İnnemel-a’malu bin-niyyat”, 
8-El-İlmam, 
9-İmdâdu zev-il-isti’dad, 
10-İnba-ul-enbâi alâ tahkîki i’rabu La ilahe illallah, 
11-Tekmîl-ut-ta’rîf, 
12-Tenbîh-ul-ukûl, 
13-El-Cewab-il-meşkûr anis-sual-il-menzûr, 
14-Şevarik-ul-envar fil-meslek-il-muhtar, 
15- Diyâ-ul-misbah fî şerhi Behçet-il-ervah, 
16- Kasd-us-sebîl ilâ tevhîd-il-hakk-ıl-wekîl,
17-El-Kavl-ul-mübîn fî mes’elet-it-tekwîn, 
18-El-Lem’ at-us-seniyye fî tahkîk-il-ilkai fil-emniyeti, 
19-El-Levami’ul-lealî fil-erba’în-el-avalî, 
20-Mesalik-ul-ebrar ilâ ehadîs-in-nebiyy-il-muhtar, 
21-Meslek-ul-i’tidal ila ayeti halk-il-a’mal, 
22-El-Meslek-ul-celî fî hukmi şath-il-welî, 
23-Meslek-us-sedad ila mes’eleti halk-il-ibad, 
24-El-Meslek-ul-garîb, ilâ sualat-il-habîb, 
25-Matla’ul-cûd bi-tahkîk-ıt-tenzîh fî vahdet-il-wucûd, 
26-En-Nebras li-keşf-il-iltibas, 
27-Şerhu Kasîdet-il-Endelusiyye, 
28-Şerh-ul-Avamil-il-Curcaniyye, 
29-Şerh-i akidet-is-sahîha.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1616
Mirin 1690
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Kesên sedsala 17an
Besamê Kurdî

Besamê Kurdî helbestvanê kurd ê sedsala 9an yê serdema îslamê ye ku di derbarê jiyana wî de vê gavê agahî tune ye. Helbestên xwe bi zaravaya kurdiya goranî nivîsîne. Li ser jiyana wî lêkolîn werekirin wê cîhê jidayîkbûn û mirina wî zelal bibe.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 9an
Wêjevanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Imelda Marcos

Imelda Marcos (z. 2ê tîrmehê, 1929), ramyar û jina serokê berê yê Fîlîpînê Ferdinand Marcos e. Ew "First Lady" ya Filîpînê ji sala 1965an heta 1986an bû. Bi navên pirpirîka hesinî yan pirpirîka pola tê nasîn.

Çavkanî 

 Filîpîn
Kategorî : Siyasetmedar
Jinên filîpînî
Jidayikbûn 1929
Mirovên zindî
Siratu Selahedîn ibn Eyûb

Siratu Selahedîn ibn Eyûb pirtûka dîroknasê kurd a Behaedînê Şedad e. Ev pirtuka wî li ser jiyana Selahedînê Eyûbî ye.

Çavkanî 

Pirtûkên jînenîgariyê
Pirtûkên sedsala 13an
Ebûlwefayê Kurdî

Ebûlwefayê Kurdî yan Ebûlwefayê Hulwanî
carinan jî wek Ebûlwefayê Bexdadî tê naskirin (jdb. 1026, gundê Kusan -  m. 1107), damezrênerê terîqeta elewiyan e. Dibêjin ew bixwe bi koka xwe, xwe digihîne xelîfe Elî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1026
Mirin 1107
Zanyarên îslamê
The Apple

The Apple (Sêv) fîlmekî derhênera bi navê Samira Makhmalbaf e. Fîlm çîroka du xwişkên cêwî ki ji jidayikbûn ta yazdeh salên xwe li malê dimînin vedibêje. Bavê wan bûye kal û li derve parsekî dike, diya wan jî kor e, serûçavên wê girtî ne û ji malê qet dernakeve. Malbata xwişkan bi tenê xwarinê didin wan û deriyên mal û hewşê kilît dikin da ku kur û zilam li wan mêze nekin û dest nekin wan. Ciranên wan ji wê rewşê aciz dibin û serî li karkerên civakî dixin û ji wan dixwazin ku xwişkan ji wê zilmê rizgar bikin.

Fîlmên 1998an
Fîlmên îranî
Fîlmên zimanê farisî
Fîlmên dramayê
Gulzar

Gulzar berhema Îsmaîlê Bazîdî ye. Îsmaîlê Bazîdî vê pirtûkê ji bo zarokên kurdan yên di Medreseyên Kurdî de dixwînin nivîsiye. Ferheng a sê ziman kurdî, erebî û farisî ye.

Mijara pirtûkê

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Serfa Kurmancî

Serfa Kurmancî, pirtûkeke  Eliyê Teremaxî ye. Rêzimana erebî, bi kurdî şirove dike. Tê de 33 xal hene ku her yekê awayekî cuda yê rêzimaniyê eşkere kiriye, minakan ji zimanê erebî û farisî wergirtine û bi kurdî re rûqal kirine. Ev pirtûk di medreseyên Kurdistanê de bi dersîtî hatiye xwendin.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Kulîlka Nîsanê

Kulîlka Nîsanê pirtûka helbestan ji aliyê Şêx Edhem Berzanî ve di 1976an de li Bexdadê hatiye nivîsandin. Dema Şêx ev pirtûk nivîsiye, temenê wî 14 sal bûye.
 
Pirtûk ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bo tîpên latînî û di 08/2010an de ji aliyê Pencînar Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Stockholmê hatiye weşandiye.
 
Di pirtûkê de  24 sernavên babetcihê hene ku her yekê hunerekî di helbesta kurdî de afirandiye.

Çavkanî 

Pirtûk
Xwendina Medresê

Xwendina Medresê pirtûkekî Zeynelabidin Zinar e. Lêkolînek e ku li ser Medreseyên Kurdistanê hatiye kirin. Rewşa wan bi awayekî kurtedirêj û domandina li xwendinê hatiye şirovekirin. Ji du beşan hatiye holê, yek rewşa xwendinê û ya din pirtûkên ku dihatin xwendin bi nav û navê nivîskarên wan ve eşkere kiriye.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Çîrokên Gelerî (pirtûk)

Çîrokên Gelerî pirtûka  Xalid Sadinî ye. 

Berhevkare van çîrokan di navbera salên 1992 - 2002’yan de di zîndane de maye û we demê ji hundir ev çîroken ku ji çavkaniyen curbecur berhev kirine û ji derudora xwe bihistine şandiye navenda Nubihare. Bi vî awayî gelek Çîrokên ku di ve kitebe cih digrin di wan salan de bi nave "Çîrokên Gelerî" di jimaren curbecur yen Nubihare de weşiyane.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Kratera Ebûlfida

Kratera Ebûlfida navê kraterekî li ser heyvê ye ku bi navê zanistvanê kurd Ebûlfida ve hatiye binavkirin.

Wêne

Çavkanî 

Krater
Heyv
Parêzgeha Qinêtra

Parêzgeha Qinêtra yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Girên Colanê ku piştî Şerê şeş rojan ketiye bin destê Israîl de,  li rojhelat digihêje Parêzgeha Der'a û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê û tixûbê Libnanê. Di vê parêzgehê gelê Drûz jî dijîn.

Navçeyên Parêzgehê 
 Fîq
 Qinêtra
Dîroka îslamê

Dînê îslamê di sedsala 7'an de derket, îslam dînekî ji îbrahîmî ye, ji aliyê  Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed pêxember ji aliyê xelîfeyan ve hate belavkirin.

Dema nezantî 

Ev dem ji dema pêşya îslamê re tê gotin ku nexwendin, şerr, pevçûn, koletî û bi saxî ve kuştina keçên piçûk hebû li Erebistanê û bi hatina Îslamê ew hawe hatin qedexekirin. Bi erebî ji vê serdemê re Cahiliye dibêjin.

Dema seadetê 

Ji bo dema ku Muhemmed li jiyanê bû tê gotin, Bi erebî "Esra Seadetê" dibêjin ku tê wateya "Dema xweşiyê" Lê li gorî hin çavkaniyan Esra Seadetê ji bo dema çar Xelîfeyan jî tê gotin.

Dema xelîfeyan 

Piştî wefata Muhemmed Pêxember Îslam ji aliyê Ebûbekir, Omer, Osman û Elî ve hate belakirin.

Gelê kurd û îslam 

Hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema Muhemmed Pêxember, Lê pirraniya kurdan di dema Omer de bûne misilman.

Dema umeye

Dema ebasiyan

Serdema zêrîn 

Ji sedsala 8'an dest pê kir û heta sedsala 13'an, (li gorî hin çavkaniyan heta 14'an 15'an) di na misilmanan de zanist û xwendin pêşve ket û gellekî nûvenan hate kirin.

Çavkanî 

Îslam
Dîrok

Îslamnasî
Dînên kurdan

Dînên kurdan kurd berî îslamê li ser dînê zerdeştîtiyê bûn, dînê zerdeştîtî ji aliyê Zerdeşt ve di navbera salên 660-583 BZ ve hatiye belavkirin. Pirtûka Zerdeşt Avesta ye. Tê gotin Avesta lê ser çermê 600 ga hatibû nîvisandîn lê wextâ ku Îskender hat wê erdê Mezopotamyayê stand. Ew pirtûka şewtandin.

Îslamiyet di sedsala 7'an de derket wê demê kurd di navbera du dewletên mezin Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî dijiyan, artêşa îslamê di dema Omer de di sala 637'an de erdê Kurdistanê fetih kir û îslamiyetê li Kurdistanê belakir û pir kêmê kurdan ne têde pirraniya kurdan misilmantî pijirand.

Li Kurdistanê çawa ku gelek gelên cûda bicihûwarin, gelek olên cuda jî hene. Ji xeynî misilmanan, êzîdî, zerdeştî, xiristîyanî, cihû

Îslam 

Piraniya kurdan misilman in, kurdên ku bi hewramanî, kurmancî û soranî diaxifin bi piraniya xwe sunî ne û ji mezhebe şafiî ne. Li Başûrê Kurdistanê herêmen Kirmaşan, Luristan û Hamedan kurdên şia jî hene ku bi kelhûrî an jî feylî diaxivin. Ji xeynî sunî û şiiyan kurdên bêmezheb ên tenê Quranê çavkanî dibînin jî hene.

Qasî 4-5 milyon kurdên elewî li Bakurê Kurdistanê, li herêmen Dêrsim, Mereş, Meledî, Erzingan, Sêwasê hwd dijîn.

Yarsan 
Kurdên yarsan bi piraya xwe kirmaşanî, lekî û hewramî axifin û li herêmen wek Kirmaşan, Gûran, Lekistan, Behdînan û Germiyan dijîn.

Êzîdîtî 

kurdên êzîdî bi piranî li Başûrê Kurdistanê, li herêmên Şengal, Şêxan û Mûsilê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê jî hejmareke biçûk ji kurdên êzîdî hene. Herweha hejmareke biçûk li Ermenistan, Gurcistanê û Rûsyayê dijîn.

Mesîhîtî (filehtî, xiristiyanî)  

Dînê xiristiyanî ji aliyê  Îsa pêxember ve hatiye.
xiristiyantî di nav kurdan de pir kêm e. Belê gelek ermenî û sûryanî yên li ser dînê xiristiyanî li Kurdistanê dijîn.

Cihûtî 

Kurdên cihû li Behdînan, Hamedan, Luristan, û Kirmaşanê dijîn

Zerdeştî 

Zerdeştî navê dînê ariyanê ku halê Pêxember Zerdeştê hatû belakirin. Îro kesên ku pê bawerî bînin kêm in.

Pirtûk 
 Kürdistan Tasavvuf Tarihi, Muhammed Rauf Tavakkolî, Weşanên Hîvdayê

Çavkanî 

Kurd
Dîn
Zerdeştî
Cihûtî
Xirîstiyanî
Çanda kurdî
Yarsantî
Kuşniya kurdî

Kuşniya kurdî (bi çoxe) werzişeke gelêrî û kevneşopî ya Kurdên Xorasanê u Kurdên Efxanistanê ye. Di nav kurdên Xoresanê de gelek minasebet hene ku kuşnîzanên pehlewan lîstik û xurtbûna xwe nîşan bidin. Ev lîstik hema hema bûye sembola kurdên Xoresanê.

Kuşniya bi çoxe, li gorî hinek rêbazan tê girtin. Pehlewan divê ji aliyê stû û milên xwe ve xurt bin.

Çavkanî

Bîbliyografî 
 Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî kurd bi xorasan bi zimanê farisî
 Pirtûka çoxê poşan navdar -şadrûz emanî bi zimanê farisî

Malper 
 Wêne ji Kuşniya kurdî kurdên xorasanê 

Xorasana Rezewî (parêzgeh)
 
Xorasana Bakur (parêzgeh)
Elkamîl fî tarîx

Elkamîl fî tarîx, Pirtûka nivîskarê kurd a Elî îbn Elesîr e di 1230-1231'an li Mûsilê nivîsandiye. Pirtûkekî pir girîng e ji bo dîroka serdema navîn.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên dîrokê
Pirtûkên erebî
Pirtûkên sedsala 13an
Tarîx dewlet el-ekrad (pirtûk)

Tarîx dewlet el-ekrad [- we'l-etrak] (Tārīkh dawlat al-akrād [- wa'l-atrāk] an jî Tarîxû dewletûl Ekrad (We'l Etrak); bi kurdî: Dîroka dewleta kurdan [û tirkan]) pirtûka dîronasê ereb ya Hezrecî (El Hezrecî) ye.
Navê El-Hezrecî yê rastî: Muhemmed bin Îbrahîm bin Muhemmed bin Ebi'l-Fewaris Ebdulazîz el-Ensarî el-Hazrecî ye.

Di pirtûkê de qala dewleta kurdan a Eyûbî dike. Tenê çend pel wî xwe gihîştine roja me. Ev pirtûk niha li Stembolê di pirtûkxaneya Silêmaniye (Süleymaniye Kütüphanesi) de ye. Berhem di sedsala 13an de hatiye nivîsandin.

Tirkan li ser pirtûkê bi dizî û ji çavnebariya kurdîtiyê li kêleka Tarîx dewlet el-ekrad "we'l-etrak" ji nivîsandine, yanê kirine Dîroka dewleta kurd û tirkan, lê pir eşkere ye ku peyva "we'l-etrak" ji dû re hatiye nivîsandin.

Müfid Yüksel jî gotiye ku peyva "Wel-Etrak" ji durre li ser  nivîsîne, û dibêje ku ewê "Wel Etrak" jî li ser nivîsiye mehtemelen Prof. Ramazan Şeşen e.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên dîrokê
Pirtûkên erebî
Dîroka kurdan
Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Pirtûkên sedsala 13an
Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê

Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê (bi îbrî: מכון המקדש, Machon HaMikdash), enstîtu û muzexaneyeke bajarê Orşelîma Îsraelê ye. Enstîtu di sala 1987an de ji aliyê mamoste Yisrael Ariel ve hat avakirin.

Çavkanî 

  The Temple Institute
 

Îsraêl
Orşelîmê
Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê

Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê (bi îbrî: מוזיאון ארצות המקרא ירושלים, Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim) muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye.

Çavkanî 

  The Bible Lands Museum

Îsraêl
Usman Efendiyê Babij

Usman Efendiyê Babij (1847 - 24.03.1929) Li taxa Camî-î Kebîr a Sêwregê hatiye dinyayê. Bavê wî Hecî Eyub Efendî ye. Ji alimekî Sêwregê yê bi navê Zulfîkar Zuhtî Efendî ders û îcazet stend. Di sala 1884an de tayina wî derket endamtiya Mehkemeya Bidayetê ya navçeya Sêwregê. Piştî mirina miftiye Sêwregê Zulfîkar Zuhtî Efendî, di sala 1903'yan de bu miftiye Sêwregê.

Usman Efendiyê ku zîrek û xwedî kesayetiyeke dilnem bû ji aliyê gel ve hate hezkirin û baweriya wan pê hat. Gelek gelemşeyên li dora xwe çareser kir. Gelek caran kesên ku jê hez nedikirin daxwazneme di deheqî wî didan û  giliyê wî dikirin. Ev giliyê ku di derbarê wî dihatin dayin hemû vala derxist û pêşiya wan girt.

Li ser zaravayê zazakî yê kurdî sekinî. Bi Zazakî mewlida ewil nivîsand. Gava mewlid nivîsand him gihîşt kurahiya zimên û him jî gihîşt radeyeke estetîkê.

Celadet Bedirxan pêşekeke dûvedirêj ji mewlida ku Usman Efendiyê Babij nivîsandiye nivîsiye û li Şamê  çap kiriye. Di kovara "Hawar"û de li ser girîngiya mewlida Usman Efendiyê Babij nivîsandiye û besnê wî daye.

Ji bo taybetmendiya wî ya ku alim e bi payeya "mahreç"ê hatiye xelatkirin. Li Sêwregê miriye.

Gotinake Wî

"Marifet ew e ku ji tunebûnê bête çêkirin. Kirina tiştên ku herkes dizane û herkes dike ne marifet e."

Çavkanî 

Kesên ji Sêwregê
Jidayikbûn 1848
Mirin 1929
Jidayikbûn 1852
Zazakî
Ehmedê Merwan

Ehmedê Merwan, an Nasiruddewle Ehmed ibn Merwan an  (Ehmedê kurê Merwan) li gundê Kormasê yê girêdayî Şêrwanê hatiye dinyayê. Ji eşîra Humediyye, milê Charbuhtiyye ye. Zavayê Mervan ê bi navê Baz bîn Dostek lawazketina nifuza Hamadiyan ya li Amedê û Cizîrê wekî firsandekê dibîne û gelek eşîrên kurd ên wekî Beşneviyye Buhatiyye ve Hakkariyye li dora xwe dicivîne. Li ser kuştina Baz a di şerekî li Mûsilê, birayê Nasruddewle yê mezin Ebû Elî Hesen Merwan hate Heskîfê û  bingeha dewleta Merwanî avêt. Piştî mirina Ebû Elî birayê wî Sa'd ket şûna wî. Piştî ku Sa'd li Licê bi êrîşekê hate kuştin, Nasiruddevle çûye Farqînê û li ser serê dewleta Kurdan Mervanî rûniştiye.

Sînorê welatê xwe li rojhilatê heta Erdîşê, li rojavayê Xarpêtê, li başûr heta Nisêbînê, li bakur heta Mûşê berfireh kiriye. Çemê Muradê sînore di navbera Merwaniyan û Bîzansiyan de bû.

Nasiruddevle Piştî ku li welatê xwe aramî pêk anî, îcar dest bi xebatên îmarê kir. Parastina xwe xurt kir. Li Farqînê nexweşxane, xan hemam, sûk, pir, kuleya saetê û camî ava kir û  pê ra cihokên mezin ên avê vekir. Bajarê Nasriyyeyê ava kir. Bi devletên cîran aşîtî pêk anî.

Li welatê xwe xweşdîtina di navbera olan de derxist pêş. Farqîn bû navendeke girîng a zanînê ya wê serdemê. Gelek lêkolîner, wêjekar û oldaran li wir şert û mercên xebata bi azadî dîtin.

Welatê xwe 50 salan bi edaletê tev gerand. Pirbûn, zêdebûn û bereket li her derê welat geş bibû.

Gotinên ji bo wî 
Gotina Mesûd Berzanî ji bo Nasiruddevle Ehmed Îbn Merwan gotiye;

"Ji nav gelê me pêşengên mezin û zilamên têkoşînê derketine, vana ji bo heqê gelê Kurd bi qehremanî têkoşiyane. Her Çiqasî  ji bo van heqan ji fedakariyê nereviyane jî, di mijara binpêkirin, talankiriana van heqe de qet tiştek neguheriye.                                                                                                   
Bi ya min sedemên bingehên yê wê ev tişt in:
Nebûna koordînasyon û rêvexistinê ya di navbera serhildan û raperînan. Weka mînake; gava herêmek serî hildide, xebera herêmên din ji vêya çe nabe.
Her tim dijminan wextê despêkirina tevgera Kurdan diyar kirine. Ez bawer nakim ku Kurdan carekê jî  ji bo serhildanên xwe wexta rast hilbijartibin. 
Ji ber ku şert û mercên  objektîv û subjektîv baş nenirxandine, Kurd ji dê la ku serî hilbidin, şerê çekdarî bikin, ketine nav têkiliyên dîplomatîk, ji dêvla ku li rêya aştiyê bigerin jî şer kirine.
Dijmin timî dewlemendtirin, xurttir û fetbaztir bûne."

Çavkanî 

Mirin 1061
Kesên sedsala 11an
Kesên Dewleta Merwanî
Newala Qoriyê

Newala Qoriyê yan Newala Hespistê () dikeve nava tixûbên Hezex  Basa û Kerboran  Çemê Dîcleyê di nava newalê re derbas dibe. Gundê Hespistê li ber newalê hatiye avakirin.li vê newalê gelek cih û gundên dîrokî hene.gelek baxçe û dahl ji Têne çandin. Newala qoriyê 600 metrî kûrahiya xwe heye û ava wê gelek cemidiye.li ava newalêde nêzîkî 10 cureyên masiyan dijîn. Her weha ajalên wek beraz, gur, rovî, pezkovî, torik, sîxur, joji, kurbeş, mar, req, kosi û bi dehan çûk û çivîk dijîn mînak kew, bilbil, şaulul, çureş, kevok...

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Vîdeoya Newala Qoriyê li ser youtubeê 

Newalên Kurdistanê
Hezex
Basan