nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bareşan

Bareşan (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Binewre

Binewre (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Sêrtê (navend)
Bûzikirî

Bûzkirî (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Çol, Dih

Çol (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Sêrtê (navend)‎
Selpene

Selpene (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Recinaf

Recinaf, Rêjnav?, (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Terhem

Terhem (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Kezerok

Kezerok (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Espindikan

Espindikan (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Tîrem

Tîrem (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Kêwer

Kêwer, Kêver?, (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Mîsêfre

Mîsêfre (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Nîvîlan

Nîvîlan, an jî Nîvîla (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Kanikan, Dih

Kanikan (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Dêrreşka Hacî

Dêrreşka Hacî (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Eyris

Êrs (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Şaş

Şaş (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Memîran

Memîran (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Ev gund li ser rêya Şirnexê ye. Di navbera dihê û Şirnex de.

Gundên Dihê
Rexîne

Rexîne (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Şawran

Şawran (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Şehrekan

Şehrekan (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Dêrewît

Dêrewît (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Oface

Oface (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Kînanis

Kînanis, Gînanis? (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Geweşîl

Geweşîl, Giweşîl? (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Dêrreşka Dihê

Dêrreşka Dihê (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Nît

Nît (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Serxetê

Serxetê (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Bokat

Bokat, Bukat, an jî Bikat? (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Îsxasan

Îsxasan (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Zovaniyan

Zovaniyan, an jî Zovanya (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Xalidî

Xalidî, an jî Xalidiye? (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Qawix

Qawix (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Hesinkan

Hesinkan, an jî Hesinka (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Bêdar, Dih

Bêdar (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Diyê

Diyê (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Basixir

Basixir, an jî Basixrê (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Meylanan

Meylanan, an jî Meylana (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Gundên Dihê
Şeytan

Şeytan yek an çend afirîdên  giyanî, pir caran firîşteyan, yên ku ji mirovan re bed in, vedibêje. Ev têgîn koka xwe ji yekxwedayîtiya cihûtiyê ye û bandorên olî yên îranî yên kevnar, nemaze Zerdeştî, dihewîne.Şeytan di serî de di dadgeha xwedayî de gilîker e, yekitiya olî ya mirovan diceribîne û wan bi gunehê sûcdar dike, wek mînak, di pirtûkên Încîlê yên Eyûb û Zekerya de tê zanîn.Di Jiyana Adem û Hewa û wêjeya îslamî de, Şeytan ji bihuştê tê derxistin, ji ber ku ew ne dipejirîne ku serî li ber mirovê pêşîn bide. Di Pirtûka Hanok a etiyopyayî de tevahiya komek Şeytan wekî xapînok û hem jî firîşteyên cezayê têne behskirin.Fikra elaleteke Şeytan jî di Quranê de jî rê dît. Paşê, Şeytan bi wateyên wekî firîşteyên ketî yên ku li hember Xwedê serî hildidin, nimûneya bediyê, Îblis an jî pûtan re têkildar bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dîn
Şeva Beratê

Şeva Beratê (bi kurdî Rûspîbûn) şeveke pîroz a Îslamê ye. Şeva qendîlê ku tê de pêxembertî ji Muhemmed re hatiye.

Şeva Beratê çi ye? 
Di şeva 14 û 15ê meha şebana hîcrî de ye. Di vê şevê de misilman tobe dikin ji Xwedê af dixwazin.

Îslam
Ehmed Nihawendî

Ehmed Nihawendî () stêrnasekî fars ê Îranê ye.
bixwe di sedsala 8´an de jiyaye. Di çavdêriya xwe tevgerên rojê lêkolîn kiriye.

Berhem 

 Ez-Zîcu’l-muştemil
 El-Mudhal ila ilmi’l-hey'e
 Kitâbu’l Mudhal ila ilmi’n-nucum
 Kitabul Cem wet-tefrîk
 Kitab ilâ Muhammed bin Mûsâ fi’n-Nîl

Mijarên têkildar 
 Lîsteya zanyarên misilman

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Kesên sedsala 8an
Zanyarên misilman
Şemsedîn Xelîlî

Şemsedîn Xelîlî (jdb. 1320 – m. 1380) stêrnas û matematîknasekî ereb yê sedsala 14an e.

Li Sûrî, bajarê Şamê jiyaye, Lê çavkanî pir kêm in ji bo jiyana wî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1320
Mirin 1380
Stêrnasên ereb
Kesên sedsala 14an
Kaniya Zêran

Kaniya Zêran gundekî navçeya Sûra Amedê ye. Di navbera Amed û Farqînê de li hembara Bendava Pamûkê ye. Ji ber bendavê nêviyê gund di bin avê de ma ye.

Gundên Amedê
Eylo (teyr)

Eylo navê giştî yê gelek teyrên nêçîrê mezin e ku ji famîlyaya Accopitrideaê yê. Piraniya 60 cureyên Eylo ji Ewrasyayê (li hinek herêmên Kurdistanê) û Afrîkayê ne û li derveyî vê deverê, tenê 14 celeb têne dîtin - 2 celeb li Amerîkaya Bakur, 9 celebên li Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr û 3 celebên din jî li Awistralyayê têne ditîn.

Ravekirin
Eylo yek ji teyrên nêçîrê yên mezin û bi hêz in ku ajalekî bi ser û berên giran in. Teyrên herî biçûkê ji vê komê, wek ajalê bout (Aquila pennata) ku bi mezinahîya wê bi teyrekî hevpar (Buteo buteo) yan jî teyrê duvikê sor (B. jamaicensis) re tê berhevkirin ku baskên wî hinek dirêjtir, yeksantir û firehtir in û tevî kêmasiya mezinahiya perrên aerodînamîk, teyr xwedî firîna rasterast û bileztir e. Piraniya ajel ji xeynî hinek xizmên wan ji her cûreyên din mezintir in. Cûreya herî biçûk a ajelê, ajela marê Nîcobar yê Başûr e (Spilornis klossi) ku bi 450 gram (1 lb) û 40 sm (16 in) e. Cûreyên herî mezin li jêr têne nîqaş kirin. Mîna hemû teyrên nêçîrê, ajel jî ji bo ku goştê nêçîra xwe jê bikin, nikulê girêk ên pir mezin hene, lingên wan ên xurt, masûlkeyî û xwedî pencikên bi hêz in.

Çavên celebên eyloyan pir bi hêz in. Tê pêşbînîkirin ku çavên Eyloyê şer 8 qat ji cavên mirovan baştir dibîne. Ev yek jî tê wateya  ku Eylo pir ji dûr ve nêçîrên potansiyel tespît dikin. Mîna hemû cureyên teyran celebên Eylo yên mê ji Eyloyên nêr mezintir in.

Çavkanî

Bazî
Bekrî

Elbekrî (; 1014–1094), erdnas û dîroknasê misilman ê erebê Endulusê bû.

Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li Kordobayê dijiya.

Berhema wî ya girîng Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik e

Çavkanî 

Jidayikbûn 1014
Mirin 1094
Fîlozofên misilman
Dîroknasên ereb
Kesên sedsala 11an
Jidayikbûn 1040
Ebû Muhemmed Hemdanî

Ebû Muhemmed el-Hesen bin Ehmed el-Hemdanî an bi tenê  Hemdanî (893, Yemen 945)
Erdnîgarînas, helbestvan, zimannas, dîroknas û stêrnasê ereb e.

Bernavka wî Nessab e.
Caran ji bo xebatên wî yên pir giring ku hebûne ijar bi navê Îbnu'l Haîk an  Îbnî Ebîddumeyme jî têye binav kirin.

 Berhem 
Berhên wî hinekî yên zivirandî bi îngilîzi hatiye nivîsandinal-Jawharatayn al-ʻatīqataynSifat Jazirat ul-ArabAlaklel al-Hamdani"History of Saba""Language of Himyar and Najran"''

Çavkanî 

Jidayikbûn 893
Mirin 945
Kesên ji Yemenê
Kesên sedsala 10an
Zanyarên ereb
Stêrnasên ereb
Zanyarên misilman
Amîn Razî

Amîn Ehmed Razî () erdnîgarînasekî Fars yê sedsala 16'an e

Çavkanî 

Kesên sedsala 16an

Jidayikbûn sedsala 16an
Mirin sedsala 17an
Kurdalægon

Kurdalægon (bi Alanî:Куырдалӕгон), xwedêya hesinkeranê li dastannasiya Alan. bernavka wî ji "Keseke biheştî ye.

Bide ber 
Kawayê Hesinker

Çavkanî
A Song of Ice and Fire (pirtûk)

A Song of Ice and Fire (Strana Cemed û Agirî) rêzeromana nivîskarê emerîkî George R. R. Martin e. Rêzeroman bi şêwaza fanteziya bilind (High Fantasy) hatiye nivîsin. Martin dest bi nivîsandina vê rêzeromanê di sala 1991an de kiriye û pirtûka yekem ya rêzê di 1996an de de hatiye weşandin. Herçiqas berhevok di destpêkê de wek sê pirtûk hatiye plankirin jî, heta niha pênc pirtûkên vê rêzeromanê derketiye. Ji weşandinê heta Nîsana 2019an li seransera dinyayê 90 milyon nisxeyên van pirtûkan hatine firotin û ji 47 zimanan re hatine wergerandin.

Pirtûkên Rêzeromanê 
 A Game of Thrones 1996 (Lîstikên Text)
 A Clash of Kings 1998 (Şerê Keyan)
 A Storm of Swords 2000 (Bahozê Şûran)
 A Feast for Crows 2005 (Cejna Qijikan)
 A Dance with Dragons 2011 (Dîlan bi Efteran re)
 The Winds of Winter hê nehatiye weşandin (Bayên Zivistanê)
 A Dream of Spring hê nehatiye weşandin (Xewna Biharê)

Çavkanî 

Pirtûkên inglîzî
Seyîd Tehayê Hekarî

Tehayê Hekarî an Şêx Teha (z. ? Şemzînan − 1853 ?) Fiqihzan, tefsîrvan û wêjevaneke kurd e.

Bavê Şêx Ûbêydullahê Nehrî ye û bi xwe ji nesla Ebdulqadirê Geylanî ye.. Navê bavê wî Mele Ehmed e.

Dîroka dayikbûna wî nayê zanîn. Ji piçûktiya xwe de Quranê hîn bûye û ji ber kiriye, Gellekî li bajarên Kurdistan û Iraqa Osmanî geryaye. Li Silêmanî, Hewlêr, Bexda û cihên weke Kerkukê geryaye ji aliman dersên fiqihê, tefsîr û hedîsan hildaye.
Tehayê Hekarî gellekî feqî daye gihîştandin.

Mijarên têkildar 
 Malbata Geylaniyan

Çavkanî 

Zanyarên îslamê
Mirin 1853
Alimên kurd
Riazuddin

Riazuddin, an jî Riaz-Uddin (; 10ê çiriya paşîn a 1930 - 9ê îlona 2013) , fizîknasekî nukleer ê pakistanî ê nazkirî bû.

Çavkanî 

Pakistanî
Muhemmed Baqir Yezdî

Muhemmed Baqir Yezdî (farsî:محمدباقر یزدی ) Matematîkzanê girîng yê misilmanê Fars ê sadsala 16'an ye. Wî matematîkê gelekî pêşve xistiye.

Girêdanê derve 

Matematîknasên faris
Kesên sedsala 16an
Esîredîn Ebherî

Esîredîn Elebharî yan jî Esîredîn Elmufeddel bin Omer bin Elmufeddel Essemerqendî Elabeharî () (jdb. ? Mûsil - m. 1262),  stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê îslamê ye.

Li gorî hin çavkaniyan ew bi koka xwe ji Semerqendê ye loma di navê wî de Semerqenî jî derbas dibe. Di hinek çavkaniyan de bi şaşî Ebehrî derbas dibe.

Esîredîn perwerdeya xwe pêşîn li Mûsilê girtiye û paşê çûye Xorasanê û Bexdayê temam kiriye. Bi xwe mamosteyê Îbn Xelikan bûye.

Berhem 
Risale fī el‐hay'a 
Muxtasar fi al‐hay'a
Kashf al‐heqiq fi texrir el‐daqaiq
Seweral works on Islah 
Kitab al-Hidaye
Isaghuji fi al-Mentiq

Çavkanî 

Mirin 1262
Fîlozofên misilman
Kesên sedsala 13an
Stêrnasên faris

Mirin 1265
Bîrcendî

Bîrcendî an jî Abd Ali ibn Muhammed ibn Huseyin Birjandi (jdb. ? - m.1525) (Farisî: عبدعلی مممدبن حسین بیرجندی) zanyarê stêrnasî, matematîk û fîzîkê ye ku  di sedsala 16an de jiyaye û bi eslê xwe fars e.

Jiyan 
Di derbarê jidayikbûn û mirina wî de agahî kêm e. ji bo dîroka wefata wî çavkanî ji hev cûda ne, lê bi texmîna dîroknasan 1525an de wefat kiriye.
Bîrcendî li bajarê Bîrcenda Îranê a ku nêzikî Efxanistanê ji dayik bûye.

Perwerdeya xwe ya pêşîn li Bîrcendê, piştî wextan diçe Heratê berdewam dike. 
Di derbarê jiyana wî de dîroknas Hendmîr di pirtûka xwe de a bi navê Hebîbûs Siyer de dibêje Bîrcendî li cem alimên wek  Mensûr bîn Muînûdîn Kaşanî, Kemaledîn Huseyn el-Konewî, Seyfedîn Ehmed bîn Yahya et-Teftezanî û Kemaledîn Mesûd Şîrwanî xwendiye.
Dîsa dibêje Bîrcendî bixwe mirovek bi fezîlet, baş, dîndar û pir zane bûye.

Berhemên Bîrcendî 
Şerhu'l-tadhkirah 
Sharh-i Bist Bab dar Ma'rifat-i A'mal-i al-Asturlab
Risale fi Alat el-Rasad
Tadhkirat al-Ahbab fi Bayan al-Tahabub

Çavkanî 

Mirin 1525
Kesên sedsala 16an
Stêrnasên faris
Mirin 1528
Ebû Zeyd Belxî

Ebû Zeyd Elbelxî, yan jî Ebû Zeyd Ehmed bin Sehl Elbelxî (farisî; ابو زید احمد بن سهل بلخی)
(850-934) zanisvanekî îranî ye.

Ebû Zeyd erdnas, matematîknas, bijîşk, derûnnas û alimekî misilman yê Îranî ye.

Ebû Zeyd li ser fiqih û kelamê jî pirtûk nivîsandibû. Pirtûkên wî yên din pirraniya wan wendakirî ne. Pirtûkek wî a tibê hîn heye.

Ew ji bajarê Belxa Efxanistanê bû. Bi xwe di bin bandora Kîndî de maye.

Pirtûkên wî 

 Mesalihul-Ebdan wel-Enfus
 Ahlak'ul Umem
 Aksam'ul Ulum
 Beyan-u wucuh'il Hikmet-i fi'l Ewamir-i wen Nevahi'iş Şer'iyyeti
 Edeb-us-Sultan wer-Raiyye
 El-Esma wel-kuba wel-Elkab
 El-İlm wet-Ta'lim
 Kitabu Emed-il-Aksa fil-Hikmeti
 Kitab'un fi'l Hilaf
 Kitab-us Siyaset-is-Saxir
 Kitab-us Siyaset-il-Kebir
 Ma Yasihhu min Ahkam-in-Nucum
 Nazm-ul-Quran
 Suvar-ul-Akalim-il-İslamiyye
 Şerai-ul-Edyan

Çavkanî 

Jidayikbûn 850
Mirin 934
Fîlozofên misilman
Zanyarên faris
Matematîknasên faris
Kesên sedsala 9an
Nivîskarên faris
Hemdullah Mistewfî Qezwînî

Hemdullah Mistewfî Qezwînî (1281-1349; Farisî: حمدالله مستوفى قزوینی / Ḥamdallāh Mustawfī Kazvini) yek ji dîroknas, erdnîgarînas û helbestvanê faris ê Îranî ye.

Hêjayî gotinê ye ku ev dîroknas xelkê Lor wek beşek ji neteweyê kurd dide nasîn.

Girêdanê derve 
Lîsteya zanyarên misilman

Çavkanî 

Jidayikbûn 1281
Mirin 1349
Kesên sedsala 14an
Helbestvanên faris
Zanyarên faris

Mirin sedsala 14an
Îbn Werdî

Îbn Elwerdî (; z. 1291. m. 1348/1349 dîroknaê ereb bû.

Berhem 
Kharîdat al-'Ajâ'ib wa farîdat al-gharâib ()
Tarikh Ibn al-Wardi

Çavkanî 

Jidayikbûn 1291
Mirin 1348
Kesên sedsala 14an
Ereb
Fîlozofên misilman
Dîroknasên ereb

Mirin 1349
Hebeş Merwezî

Hebeş el-Merwezî (; jdb. 796 - m. 869, Semerra) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasê faris ê sedsala 9an bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 796
Mirin 869
Faris
Fîlozofên faris
Stêrnasên faris
Matematîknasên faris
Mirin 874
Hvovi

Hvovi (bixwîne: Huvovî, wate: xwediya çevriyên/dewarên baş) jina pîroz a baweriya Zerdeştiyê ku hevjîna Zerdeşt a sêyem a ji malbata Hvogva bû. Hvovi keça peyrewê Zerdeşt ê bi navê Freşuştra (Frashaoshtra) bû. Ji zewaca Hvovi û Zerdeşt sê zarokên bi navên; Suşyant (bi wateya rizgarker), Huxşatrama û Huxşayatereta wê çêbin.

Çavkanî 

Zerdeştî
Kurdî Xuarîn

Kurdî Xuarîn yekîg le liqeyl zwan Kurdî e.

Derbaey Kurdî Xuarîn 

Kurdî Xuarîn liqîg e le zwan Kurdî ki feretir le Kurdî Nawîn ya Soranî nizîk e. Kurdî xuarîn çün keftîe se nawřas Farsî, luřî, Soranî û Hewramî; wey xatire taybetmendî xuey dîrî.
Herleywa le řü dîn û aîn îş feretir Kurdeyl Yarsan û şî'e we Kurdî Xuarîn qise ken.
Imřû feretir le çwar milyûn kes we Kurdî Xuarîn qise ken.

Lehceyl Kurdî Xuarîn 
 Kelhûrî (Kirmaşanî): Feretir le naw şar û ustan Kirmaşan we pî qise kiryey û Zûrim le Gîłan û Şabad le ustan Kirmaşan û Eywan le ustan Îlam we pî qise kiryey.
 Lekî: Zûrim le şareyl Leknişîn Kermaşan û Luřistan cûr Hersîn u Elişter we pî qise kiryey.
 Feylî: Feretir le Bexda, dewrgird Xaneqîn û Bedre we pî qise kiryey. 
 Şêxbizinî: Yane Kurdeyîlîg in çen sed sał werce îse le dewrgir Kermaşan û Siłêmanî sewq kiryane se anatułî û zûrim le Haymane jyen.

Cuqrafyay Kurdî Xuarîn 
Kurdî Xuarîn zûrim le ustaneyl Kermaşan û Îlam baw e, bîcge le ye le menteqeyl Lekistan û Bîcař îş birew dîrî. Herleywa le Xaneqîn werew xuar yanî hawsinûr wegerd ustaneyl Kermaşan û Îlam le Eraq fere le merdim we Kurdî Xuarîn qise ken. Le serîn Kurdistan û Turkye îş le çen menteqe Kurdeyl Şêxbizinî jyen.

Muqayisey çen lehcey Kurdî Xuarîn wegerd yektir û liqezwaneyl tirek zwan Kurdî
Muhemmed Emîn Kurdî

Muhemmed Emînê Kurdî (1844 Erbîl - 1914 Misir, Qehîre) alimê Îslamê û nivîskarê kurd e.

Jiyan

Pirtûk 
Tenvîru'l-kulûb fî mifa-meîeti'allami'l-xuyûb
El-Mewahibu's-sermediyye u menakıbi's-sadâti'n-Nakşibendiyy
El-îcabatu'r-Rabba-niyye li-şerh ve menaffi'l-wirdi'n-Nakşibendiyye
Îrşadul-muhtac ila hiquqî-ezwac

Çavkanî 

Zanyarên îslamê
Nivîskarên zimanê erebî
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Jidayikbûn 1844
Mirin 1914
Kesên sedsala 19an
Hedîsvanên kurd
Fiqihnasên kurd
Hedîsvan
Fiqihnas
Tahayê Herîrî

Tahayê Herîrî (jdb. 1803 Erbîl - m. 1875 Erbîl) alimekî kurd e li Başûrê Kurdistanê jiyaye.

Tahayê Herîrî sala 1803iyan de li wilayeta Mûsilê li bajarê Hewlêr (Erbîl) li qesebe ya Herîrî ji dayik bûye. Perwerdeya xwe pêşîn li Hewlêrê girtiye û Quranê jiber kiriye. 1875an wefat kiriye û gora wî li Herîrî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1830
Mirin 1875
Alimên kurd
Seher Akçınar Bayar

Seher Akçınar Bayar Di sala 1982'an de li navçeya Semsûrê ji dayik bû ye, Xwendina xwe a ewil li wê derê qedand, Dûra dibistana amadehiye ji li Meletîyê xwendîye, Di sala 1998'êde li  Zaningeha Dîjle 'yê de Civaknasîyê xwendîye.

Ji ber ku li serê xwe digirt ji aliyê zilma  28'ê Sibatê '' de ku li ser girtin qedexe bû îcar Wî Zaningeha xwe di nîvida hîşt. Di sala 2011'an ku ew zilum hate ra kirin û disa xwendina xwe berdewam kir.

Anha Ew Nûnerê Kurdan ê Erziromê ye di partîya HDP'ê de qezenç kir. 

Ew bû nûnerê yekemîn ê kurda ku di Erziromê de qezenç kir, Heta naha tu car di Erziromê de nûnerê kurda derneketî bûn.

Hilbijartin ku dîsa dubarebu Akp bu ixtidar Seher Akçinar ijar biserve ne ket

Çavkanî 

Jidayikbûn 1982
Kesên ji Semsûrê
Şukriyê Bidlîsî

Şukriyê Bedlîsî an jî Şukriyê Kurdistanî dîroknas û helbestvanekî Bidlîsê ê bi eslê xwe kurd e.
Dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn, lê di gelekî çavkaniyan de tê dîtin ku ew di sedsala 16'an de jiyaye. Di sala 1530'an miriye.
Ew demekî di dewleta osmaniyan de jî dîrok dinivîsand.

Wî pir ziman dizanîbu di serî de hema ji zimanê kurdî bigre tirkî, farisî, erebî û ermenî jî dizanîbû û bi van zimanan nivîsandiye.

Berhem 
 Selîmname

Çavkanî 

Mirin 1530
Helbestvanên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Fîlozofên kurd
Dîroknasên kurd
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed

Mewlana Ebûlfezl Muhemmed (? - m.1574) kurrê zanyarê kurd Îdrîsê Bidlîsî ye, Alim, dîroknas û helbestvan bû. Demeki li Manisayê mamostiya dîn kiriye.

Li hemberê qanûnê siltanê Osmanî Siltan Silêmanê Qanûnî derketiye, ji ber vê yekê ji wan diqete,
Li gorî Ebûlfezl Muhemmed qanunên "Siltan Silêmanê Qanûnî" dijî şerîeta Îslamê bûn.

Berhem 
1 - Kudumiye
2 - Halak-i Muhsini
3 - Hulasa-i Tarix-i Wassaf
4 - Heşt Behişt Zeyli
5 - Selimşah-name
6 - Tarix-i Al-i Osman
7 - Zahiret-ul Muluk
8 - Tarix-i Osmanî
9 - Medaric’ul-itikat fi Tercene-i Menecih’ul-İbad
10 - Ahlak-i Muhsini Tercumesi
11 - Ceride-i Asar ve Haride-i Ahbar
12 - Divan-i Hafız’a Nazire
13 - Mevahibu’l-Aliyye Tercumesi
14 - Terceme-i Zahire

Çavkanî 
Lîsteya zanyarên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Dîroknasên kurd
Kurdiya jêrîn

Kurdiya jêrîn yek ji zaravên zimanê kurdî ye.

Derbarê kurdiya jêrîn 

Kurdiya jêrîn/başûrî yek ji tayên zimanê kurdî ye ku pitir nêzî kurdiya navîn an soranî ye. Ji ber ku kurdiya jêrîn ketiye navbera farisî, lurî, soranî û hewramî taybetmendiyên xwe hene.
Herwiha li gor ol û ayîn jî pitir kurdên yarsan û şî'e bi devokên jêrîn diaxvin. Îro pitir ji çar milyon kes bi kurdiya jêrîn diaxivin.

Devokên kurdiya jêrîn 
 Kirmaşanî: devoka sereke ya kurdiya jêrîn ku pitir li nav bajar û parêzgeha Kirmaşanê tê bikaranîn.
 Kelhurî: pitir li bajarên Gîlan û Şabadê û Eywan tê bikaranîn.
 Mayani: pitir li bajarên Kengawer û Sehna û Bêston û Esedabad tê bikaranîn.
 Lekî: pitir li bajarên Leknişîna Kirmaşan û Luristanê mîna Hersîn û Elişter tê bikaranîn.
 Feylî: pitir li Bexda, derdora Xaneqîn û Bedre tê bikaranîn.
 Şêxbizinî: kurdên ku çen sed sal berî niha ji derdorên Kirmaşan û Silêmanî hatine veguhastin bo Anatolî û Tirkî û pitir li Heymane dijîn.

Belavbûyîna kurdiya jêrîn 
Kurdiya jêrîn bêhtir li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê tê axaftin. Li rojhilata Kurdistanê heremên Lekistan li parêzgeha Luristan û Bîcar li parêzgeha Sine jî jêrînaxiv in. Herweha ji Xaneqîn berev jêr de hevsînor digel parêzgehên Kirmaşan û Îlamê kurdiya jêrîn tê bikaranîn. Li Bakûrê Kurdistanê û Tirkyeyê jî li çend deveran devoka şêxbizinî tê axafitin.

Kurdiya kirmaşanî ligel zaravayên kurdî yên din

Mijarên têkildar 

 Kurmancî
 Kirmanckî
 Kelhurî (Kermaşanî)
 Soranî
 Lûrî
 Hewremanî
 Başkurdî

 Feylî
 Kelhurî (Kermaşanî)
 Gûranî (Kelhurî)
 Şêxbizinî
 Bêranwenî
 Harsînî
 Silaxurî
 Gerrusî
 Kûranî
 Kelanî-Ebdûyî
 Sencabî
 Sincawî
 Babacanî
 Zengeneyî

 
Zimanê kurdî
Şêx Tahirê Kurdî

Şêx Tahirê Kurdî zanyarekî kurd e ku ji Bedlîsê bûye. Tê texmînkirin ku di sedsala 14an de jiyaye

Di derbarê jiyana wî de agahî pir kêm e, Şerefxanê Bedlîsî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye. Helbestvanên îranî Mewlana Nûr el-Mille û Ebdurehman Camî jî qala wî kirine.

Çavkanî

Kesên ji Bidlîsê
Kesên sedsala 14an
Fîlozofên kurd
Îbrahîmê Xelatî

Îbrahîm Xelatî an Îbrahîmê kurê Ebdullahê Xelatî di sala 1242an de li bajarê Bedlîsê li qeza Xelatê hatiye dinyayê, kîmyager û bijîşkekî kurd bû, Ji bajare xwe pirtir 'emrê wî li Îran û Misirê derbas bûye.

Wî rengê lacîwerdê dît û ji ber wî nav gel de pir hate naskirin. Ji bo vî serkeftina wî siltanê Dewleta Memlûkan wî gazî saraya xwe kiriye.

Îbrahîmê Xelatî di sala 1322an de li Misirê wefat kir.

Binêre 
 Lîsteya zanyarên kurd

Çavkanî 

Jidayikbûn 1242
Mirin 1322
Kesên sedsala 14an
Kesên ji Bidlîsê
Kesên ji Xelatê
Fîlozofên kurd
Kîmyagerên kurd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Zanyarên kurd
Fexredînê Exlatî

Fexredînê Kurdî Exlatî bi navê Mewlana Muhyedîn jî tê naskirin (latînî: Fakhr al-Din al-Kurdi al-Akhlati) stêrnasê kurd yê Bidlîsî ye ku ji navçeya Xelatê ye.Bi xwe di sedsala 13'an de jiyaye e. Ji bo jiyana wî agahî/çavkanî kêm e.

Fexredînê Exlatî gellekî xebat kiriye li ser stêrnasiyê. Tava ku ji kullekan dertê li gorî wan seat tespît kiriye. 
Exlatî yek ji zanistvanê mezin ê kurd  yê di dema Eyûbiyan e.

Di sala 1260'an de çavdêrîxaneyekî ji bo stêrnasiyê ava kiriye. Bi xwe xebatên xwe yên li ser stêrnasiyê bi zanyarê fars Nesîredînê Tûsî ve kiriye. Di sala 657î (miladî 1259) de bi Nejmedîn Qezwînî be çûye Merageyê ji bo nivîsandina pirtûka Zîcê alîkariya wan kiriye.

Çavkanî 

Kesên sedsala 13an
Kesên ji Bidlîsê
Fîlozofên kurd
Stêrnasên kurd
Kesên ji Xelatê
Zanyarên kurd
Muhamadreza Bahadur

Muhamadreza Bahadur (we Kurdî Kirmaşanî: Mamedreza Behadur) nasya we Rizgar Behadur, binüs û tercimeker Kirmaşanî e. Ew zûrim le ban destûrzwan û elifbay şîwezwan Kurdî Kirmaşanî kar kirdîe. Bîcge le ewe kitaw metełîg îş eřa minałeyl we şîwezwan Kurdî Kirmaşanî tercime kirdîe we naw Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin.

Berhem 
 نحو کردی قصری بر مبنای دستور زایشی 
Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin
Baxçey Elifba
The effect of orthographic depth on reading acquisition
Kirmaşanî Kurdish Phrasebook
Kirmaşanî Alphabet and Pronunciation Guide
Kuře Pełeň
Mahîe Sîe Büçkełanege
Elifbay Kurdî Kirmaşanî

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Feqe Qadirî Hemewend

Feqe Qadirî Hemewend helbestnivîsekî kurd e ku di sedsala 19an de jiyaye. Dîwaneke wî a helbestan bi zimanê kurdî heye ku ew pirtûka wî di sala 1980î de li paytexta Iraqê li bajarê Bexdayê hatiye çapkirin

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 19an
Nivîskarên zimanê kurdî
Xerûşk

Xerûşk gwandarîg e le tîrey cûrxerûşkeyl. Nizîk penca cûr xerûşk û xerûşk naw hełet hes. Tîrey cûrxerûşkeyl le xerûşk, pîka û xerûşk naw hełet duris bîe. Xerûşk le fere cay dinya peya bû û xerûşkeyl we şîwey xîzan wegerd yektir jyen. Xerûşk sewzî û key xuey.

Çavkanî

Kerguh
Şêx Şemsedînê Exlatî

Şêx Şemsedînê Exlatî (1588 Xelat - 1674 Dihok) Wêjevan û helbestvanê kurda ye.
Helbestvanê wêjeya Kurdî ya qedîm e. Di dawiya sedsala 16an heta sedsala 17an jiyaye. Di wêjeya Kurdî de yekemîn helbestvanê terîqeta Xelwetiye ye.

Jiyana wî 

Şêx Şemsedînê Exlatî, di sala 1588an de li navçeya Xelatê ku îroj li ser Bidlîsê ji dayik bû ye. Ji ber şerên di navbera dewleta Osmanî û Sefewiyan de ji Xelatê ber bi çiyayên Oremarê koçberî bû ye. Piştî çend salan, ji Oremarê gihîştiye Birîfkayê û li wir bi cîh bû ye.

Şêx Şemsedîn, perwerdehiya xwe li cem kesên ji malbatê standiye. Di sala 1674an de, di 86 saliya xwe de, li Başûrê Kurdistanê li gundê Birîfkan ku li ser bajarê Dihokê ye, çûn li ser Xwedê xwe û li wê derê hatiye gor kirin

Ez ku mestê meyê ‘işq im tenenaha ya hû
Miṣr û Beġdad û Dimeşq im tenenaha ya hû
Teşneê abê wiṣal im ji ġemê ‘işqê tinalim
‘Aşiqê Ḥeyyê Celal im tenenaha ya hû

Şêx Şemsedîn, hemdemê Mela Ehmedê Cizîrî û Feqiyê Teyran e. Heta niha mîna hemdemên xwe baş ne hatiye nasîn.

‘Alem eger çi qal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Qetl im eger ḥelal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Munkirê vê ji mêj in ew ji dîriyê dibêjin ew
Xûnim eger tirêjin ew ez tibêjim ji derdê ‘işq

Ji hêla nirxandina edebî ve ziman û qalibên serbixwe ava kirine. Sentaksên nû çê kirine. Cihê wî di wêjeya kurdî de pir girîng e. Jiyana gundewarî û siruştî di helbestên wî de berbiçav e. Ziman û felsefeya ku di dîwanê de hatiye bi kar anîn taybetê bi wî ye. Şêx Şemsedîn, bawerîya wî bi raman wahdetu’l-wucûdê heye. Ev bawerî di helbestên wî de berbiçav e. Helbestên wî pir rewan û herikbar in.

Çûye ji min ṣebr û qerar tigrîm bi feryad û hewar
Navête min ġeyrî dîdar ten tele lat la la

Dîwaneke wî heye helbestên kurmancî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1588
Mirin 1674
Kesên ji Bidlîsê
Fîlozofên kurd
Nivîskarên kurd
Wêjevanên kurd
Jidayikbûn 1558
Helbestvanên kurd
Kurdên sedsala 16an
Kurdên sedsala 17an
Hewajil

Hewajil ya dükeł řiçya şîtirîn û sûktirîn camid e le dinya. Hewajil 99.8 le sedî le hewa duris bîe û cûr şîşe î dîm û ew dîmî dyar e bełam wextîg des deyd e lî mînî e ebr. Hewajil tenya si çene hewa qurs e. herçen hewajil zûrim le hewa duris bîe bełam wereqetî fere s û tenya 2 girem le lî tüenî wereqet acuř 2 kîlû nîmîg bigrî. Eřa duris kirdin hewajil tyen şilaw naw jil der tyerin bidûn ewe ki saxtimanegey bişkinin, inca le cyay şilawegey hewa ken e naw jilege. Hewajil madey fere giranîg e bełam karaî feryg îş dîrî û tenanet le naw saxtiman müşekeyl asmanî we kar biryey.
Şîr küey

Şîr küey ya pûma  canewer gewreyg e ki zûrim le küeyl xuarîn Kanada û Amrîkay Xuarîn jyey.

Şîr küey canewer gwandarîg e le xîzan pişî. Bîcge le wextîg minał e û ha lay dałigî baqî imrî we tenya jyey. Şîr küey hem xas tüenî wegerd dewrgird xuey dabay û hem îş xas tüenî le şew ya řûj şikar bikey. Pûma pay zûrdarîg dîrî ki hem eřa girdin şikar xas e û hemîş tüenî ta 6 mitir baz biwey.

Pûma canewer gûştxuerîg e bełam tenya eřa zinî menin canewereyl tir şikar key. Pûma zûrim canewereyl büçigîg cûr müş, mel, mahî û xerûşk xuey bełam eger bikefî e desî pespûłeylîg îş cûr kawiř û bizin şikar key. Puma eřa şikar kirdin xuey le naw dar û bincig şarîew û wextîg we şikaregey nizîkew bû peřîe kûłî û ya wegerd çepük milî şiknî ya qep keye milî û xinkinîdey.

Herçen puma xuey canewer şikarçîg e bełam eger wexatir nexueşî ya zexmî bîn bîhazew bû tüenî bû e şikar şikarçîeyl gewreyg cûr xirs û gurg ya tenanet pûmayl tirek. Î canewere dewrgird 12 sał jyey bełam biřîg le lîan ta 25 sał îş jyen.
Şemsê Bidlîsî

Şemsê Bidlîsî zanyareke kurd e.
Navê bavê wî Mele Ebdulxefûr e, torinê Mele Silêman Baba ye, Navê wî ê rastî Mehmûd e, Lê jê re gotine Şemsê Bidlîsî, Şems di erebî de tê wateya roj, "Roja Bidlîsê" bav û kalê wan di sala 1642an ji Hekarîyê hatine Bidlîsê.

Şemsê Bidlîsî di sala 1715 li Bidlisê hatiye dinyayê,
Pêşyê li cem bavê xwe wana perwerdehiya  dîn (Hedîs, kelam hw) dîtiye, ji xwe bavê wî pir alim bûne. Dûrra jî dest bi 'ilmên weke
matematîk, mentiq, stêrnasî, dîrok, û erdnîgariyê kiriye.
Ew zimanê farisî û erebî hîn bûbû tevê zimanê kurdî sê ziman dizanîbû.

Li ser fikrê Arîstotelês wana û Zanistvanên misilman dixebitî.

Di sala 1788an de 73 saliya xwe de wefat kiriye.

Berhem

Çavkanî 

Jidayikbûn 1715
Mirin 1788
Kesên ji Bidlîsê
Stêrnasên kurd
Matematîknasên kurd
Zanyarên kurd
Mubarek Mistewfî

Mubarek Elmistewfî an Mistefayê Erbîlî an jî Mubarak Bin Ahmad Sharaf-Aldin Abu al-Barakat Ibn al-Mustawfi (1169-1239) dîroknasê kurd ê ji Başûrê Kurdistanê ye. 

Di sala 1169 zayînî de li keleha Hewlêrê ji dayik bûye. Di warê dîrok û edeb û ziman de gelek berhemên wî hene. Pirtûka wî ya herî girîng "Dîroka Hewlêrê" ye ku di çar bergan de ye.

Berhem 
 Tarixî Erbil, 
 Kitab-ı Nizam, fi Şerhi şiiri El Mutenebi we Ebi Temam, 10 Cilt
 Kitab-ı İspatul Muhissil fi Nisbeti Ebyatil Mufessil, 2 Cilt
 Kitab-ı Sirrî Eddeyiti
 Ebû Kumaş

Çavkanî 

Jidayikbûn 1169
Mirin 1239
Dîroknasên kurd
Fîlozofên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kesên ji Hewlêrê
Hedîsvan
Heft Malên Pehlewî

Mala Espahpudan (Îspahbudhan)
 Mala Weraz (Beraz)
 Mala Karen 
 Mala Mîhran
 Mala Aspendyaz
 Mala Zîk
 Mala Suren (Suran)

Çavkanî
Edwin Hubble

Edwin Powell Hubble (1889– 1953) stêrnasekî amrîkayî ye. Wî bi teleskopa xwe a pir mezin vê esman lêkolîn kir ku tê derxist Gerdûn herî diçe fireh dibe.

Xebatên wê 
Xebata wî a herî bi nav û deng  Teqîna Mezin e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1889
Mirin 1953
Stêrnasên amerîkî
Elifbay kermaşanî

Kirmaşanî şêweziwan esłî kurdî xwarîn e. Elifbay latîn kurdî nasya we Hawar ki Celadet Bedirxan durisî kirdye 31 deň dîrî. Elifbay kirmaşanî 33 deň dîrî. Elifbay Hawar le ser bineway deňeyl şîweziwan kurmancî duris bîe û gişt deňeyl zwan kurdî le nawî nîe. Le kurmancî du deň dirîj (ê, o) hes ki le kirmaşanî peyda nîew, herleywa le kirmaşanî deňeyl (ł, ř, ň, ü) hen ki î deňeyle le xet kurmancî nîn.  

{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; font-size: 120%;"
|-      
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="37" | Nîşaneyl gewre
|-
|width=3% align="center"|A
|width=3% align="center"|B
|width=3% align="center"|C
|width=3% align="center"|Ç
|width=3% align="center"|D
|width=3% align="center"|E
|width=3% align="center"|F
|width=3% align="center"|G
|width=3% align="center"|H
|width=3% align="center"|I
|width=3% align="center"|Î
|width=3% align="center"|J
|width=3% align="center"|K
|width=3% align="center"|L
|width=3% align="center"|Ł
|width=3% align="center"|M
|width=3% align="center"|N
|width=3% align="center"|Ň
|width=3% align="center"|P
|width=3% align="center"|Q
|width=3% align="center"|R
|width=3% align="center"|Ř
|width=3% align="center"|S
|width=3% align="center"|Ş
|width=3% align="center"|T
|width=3% align="center"|U
|width=3% align="center"|Û
|width=3% align="center"|Ü
|width=3% align="center"|V
|width=3% align="center"|W
|width=3% align="center"|X
|width=3% align="center"|Y
|width=3% align="center"|Z
|-    
|align="center" colspan="37" | Nîşaneyl büçig
|-
|width=3% align="center"|a
|width=3% align="center"|b
|width=3% align="center"|c
|width=3% align="center"|ç
|width=3% align="center"|d
|width=3% align="center"|e
|width=3% align="center"|f
|width=3% align="center"|g
|width=3% align="center"|h
|width=3% align="center"|i
|width=3% align="center"|î
|width=3% align="center"|j
|width=3% align="center"|k
|width=3% align="center"|l
|width=3% align="center"|ł
|width=3% align="center"|m
|width=3% align="center"|n
|width=3% align="center"|ň
|width=3% align="center"|p
|width=3% align="center"|q
|width=3% align="center"|r
|width=3% align="center"|ř
|width=3% align="center"|s
|width=3% align="center"|ş
|width=3% align="center"|t
|width=3% align="center"|u
|width=3% align="center"|û
|width=3% align="center"|ü
|width=3% align="center"|v
|width=3% align="center"|w
|width=3% align="center"|x
|width=3% align="center"|y
|width=3% align="center"|z
|}

Elifbayl kirmaşanî, kurmancî, yekgirtú û soranî

Girêdan 
Kermaşanî Alphabet and Pronunciation Guide
Elifbay Kurdî Kermaşanî

Alfabe
Zimanê kurdî
Şêx Mehmûdê Fewzî

Şêx Mehmûdê Fewzî alimê îslamê bû. Bavê Şêx Seîd û Şêx Ebdurehîm bû. Di sala 1898î de wefat kiriye. Bi xwe ji Paloyê ye lê dure koçî Xinûsê kiriye.
Şêx Mehmûdê Fewzî ji teriqata Neqişbendî bû.

Mirin 1898
Alimên kurd
Kesên ji Paloyê
Kesên ji Xinûsê
Cemil Meriç

Hüseyin Cemil Meriç (1916, Reyhanlı -  , Stembol) nivîskar û wergêrekî tirk e.

Çavkanî 

Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1916
Mirin 1987
Ebdullah bin Ebdulmutelib

Ebdullah bin Ebdulmutelîb (‎; z. 545 - m. 571) bavê Muhemmed pêxember û kurê Ebdulmutelib û Fatima bint Emr e.

Muhemmed pêxember hîna 7 mehî bû bavê wî di 25 saliya xwe de wefat kiribû.

Çavkanî 

Malbata Muhemmed
Kesên sedsala 6an
Amîne

Amîne () diya Muhemmed pêxember e. Jina Ebdullah bin Ebdulmutelib bû. Di sala 577an de wefat kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Malbata Muhemmed
Kesên ji Mekeyê
Jidayikbûn 549
Mirin 577
Gänserndorf

Gänserndorf (bixwîne: Genzerndorf) bajareke herêma Awistriyaya Jêrîn e. Vir de 11.021 (1 çile 2016) kes dijîn. Bajarê Gänserndorf li bakurê rohelata Vîyanayê, nêzikî sînorê Awistriya-Slovakyayê de cih digre.

Bajar
Navçeya Awistriyaya Jêrîn
Bajarên Awistriyayê
Awistirya
Ebû Meşer Belxî

Ebû Meşer Belxî an Abū Maʿshar, Jaʿfar ibn Muḥammad al-Balkhī (787 Belx, Xorasan - 886 Iraq) Stêrnas û astrologekî misilman yê Fars e. Med cezîrê wî dît.

Berhem 

Kitāb al‐mudkhal al‐kabīr,
Kitāb mukhtaṣar al‐mudkhal, 
Kitāb al‐milal wa‐ʾl‐duwal 
Kitāb al‐dalālāt ʿalā al‐ittiṣālāt wa‐qirānāt al‐kawākib
Kitāb taḥāwil sinī al‐mawālīd

Çavkanî 

Jidayikbûn 787
Mirin 886
Stêrnasên faris
Mehdî Neraqî

Muhemmed Mehdî ibn Elî Neqî (Farisî: محمدمهدی بن علی نقی‎) (1716 - 1795) bijîşkekî Îranî 
Wî ji bo tenduristiya mirovan pirtûk nivisandibû û pirtûka wî a herî girîng jî ew e.

Berhem

Çavkanî 

Jidayikbûn 1716
Mirin 1795
Kesên sedsala 18an
Jidayikbûn 1715
Fîlozofên misilman
Îbn Muqefe

Îbn Muqefe (farisî: ابن مقفع) Yek ji wêjevan û burokratê Îranî bû. Îbn Muqefa pêşyê li dînê Zerdeştîtîyê bû lê dûrra dînê guherand bû Misilman. Navê wî ê rastî Rûzbîh e. Tê texmîn ku ew di sala 756'an de hatiye dinyaye. 
Nevê xwe yê kirine Ebû Muhemmed Ebdullah Ruzbîh îbn Dadaweyh. Lê ew di nav gel de vi navê Îbn Muqefa hatiye nas kirin.

Berhem 
Wî gellek pirtûkên Yewnan û Hindistanê ziviran erebî kir xizmeta zanistvanên misilmanan. Pir xizmetekî wiyê baş çêbûye ji bo Felsefeya Îslamê.

Pirtûkên Aristoteles a Organon, yê Mentiqê û ê kuliyatê sê heb zivirand. Ji bilî vana pirtuka Porphyrius jî a "Eisagoge" jî zivirandibû erebî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 724
Mirin 759
Kesên sedsala 8an
Nivîskarên îranî
Nivîskarên faris
Kesên ji Besreyê
Wêje
Harûn

Harûn (bi erebî: هارون) navekî erebî ye û navê pêxamberek jî ye. Ev pêxamber, li gorî îslamê, kekê Mûsa pêxember bû..

Çavkanî 

Pêxember
Îsmaîl

Îsmaîl ( bi  îbranî יִשְׁמָעֵאל jischmaʿel, „Xwedê bihîstiye“, bi  erebî إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî Xwedê ye.

Çavkanî 

Pêxemberên îslamê
Saxanî

Saxanî, anku Elsaẍanî (الساغاني), dîroknas û stêrnasê fars e. Navê wî yê dirêj Abū Ḥāmid Aḥmad ibn Muḥammad al‐Ṣāghānī [al‐Ṣaghānī] al‐Asṭurlābī ye.

Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê ew di sala 990î li Bexdayê wefat kir.

Girêdanê derve 
Lîsteya zanistvanên misilman

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Mirin 990
Asyaya Rojhilat

Asyaya Rojhilat, Asya Rohhelat, hêla rojhilat a Asyayê ye. Çîn, Taywan, Japonya, Kore (Korêya Bakur û Korêya Başûr), Rojhilata Dûr a Rûsyayê û yekcarê jî Mongolya wek welatekî Asyaya Rojhilat tên hejmartin, lê Mongolya bigiştî wek welatekî Asyaya Navendî tê hejmartin. Bi şêniyekê 1,5 milyar kesan 1/4 ya şêniya tevahî yê dinyayê li Asyaya Rojhilat dijîn. Çend paytextên girîng ên Asyaya Rojhilat ew in: Pekîn (Çîn), Taîpeî (Taywan), Tokyo (Japonya), Pyongyang (Korêya Bakur), Sêûl (Korêya Başûr), Habarovsk (Herêma Rojhilat a Dûr a Rûsyayê) û Ulaanbaatar (Mongolya).

Çavkanî

Asya
Herêmên Asyayê
Wîkîpirtûk

Wîkîpirtûk (bi îngilîzî: Wikibooks), wekî Wîkîpediya projeyeke weqfa Wikimediayê ye. Armanca Wîkîpirtûkê ew e ku pirtûkan û belgeyan sererast bike û belaş pêşkêş bike.

Girêdanên derve 
 Malpera Wîkîpirtûkê

Weqfa Wikimedia
Munîr Ehmed Xan

Munîr Ehmed Xan (1926-1999) (Urdûkî:منير احمد خان) zanistê nukleerê û fîzîknas e. Ew bi xwe ji Pakistanê ye

Wî di welatê xwe ji zanistê xizmetê mezin kir û gelekî tesîsê fen û zanistê ava kir.

Çavkanî 
Jidayikbûn 1926
Mirin 1999
Peştûn
Ezaz

Ezaz (), bajarokeke biçûk a Rojavaya Kurdistanê ye. Gelê wê ereb, kurd û tirkmen in. Gorê statîstîkan, di 2014an de hijmera şêniyan digehe 31.000 kesî.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Sûriyê
Taksî (fîlm)

Taksî, fîlmekî derhênerê îranî Jafar Panahî ye.

Çîroka fîlm
Fîlm ji taksiya derhêner de hatiye çêkirin û kesên ku lê siwar dibin çîroka xwe vedibêjin. Bi giştî li ser sensûr, zordestî û stemkariya rejîma Îranê ye.

Fîlmê Jafar Panahî li Festîvala navneteweyî ya fîlman a Berlînê ya sala 2015an hate pêşkêşkirin. Fîlm li Îranê qedexe ye.

Çavkanî

Fîlmên îranî
Fîlmên dramayê
Fîlmên 2015an
Ziyaret, Pulur

Ziyaret (), gundekî navçeya Pulurê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Pulurê
Zeranîg

Zeranîg an Zeranîge (), gundekî navçeya Pulurê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Pulurê
Xwenas (kovar)

Xwenas kovareke sêmehî ya felsefî, wêjeyî û rexneyî ye.
Kovara Xwenas, ji aliyê Weşanên Soran ve tê weşandin û edîtorê kovarê, Zeynel Abidîn Han e. Yekem hejmara kovarê, di adara 2015an de der çûye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.felsefevan.org/kovara-xwenas-derket.html

Kovarên kurdî
Liu Gang

Liu Gang (; jdb. 30ê kanûna paşîn a 1961 li Liaoyuan) matematikzan, fîzîkvan, opzîsyoner û ronakbîrê çînî. Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha Zanîngeha Pekîng ya nêzîkê Pekîngê. Ew bi saziya wan "Beijing Students' Autonomous Federation", ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Sala 1996 li Zanîngeha Columbia dest bi xwendin û lêkolînan dike.

Binêre 
 Andrey Saxarov 
 Lech Wałęsa

Girêdanên derve 

Çînî
Jidayikbûn 1961
Îbn Kesîr

Îbn Kesîr (jdb. 1301 Bûsra,- m. 1373 Şam) hedîsvan, tefsîrnas û dîroknasê misilman ê Suriyê, yê bi eslê xwe ereb bû. Bi berhema xwe a El-Bidaye we'n Nihaye tê naskirin.

Berhem 
1-El Bidaye wen Nihaye fi't tarîx
2-El baîsul hesîs şerh îxtîsar ulumîl hedîs
3-Et-tekmîl fî marîfetî-sîkar wed-dua wel mecahîl
4-El hedyu wes-sunem fi. Ehadisi-mesanîd wes-sunen
5-Ehadisu't tewhîd wer redd ala şîrk
6-El îctîhad fî telebî-i fedaîlil Cihad: 
7-Tebakatu'ş Şafiiye
8-Edillet'ut tenbîh fi fiqhî  Şafiye
9-Menakib-u İmam eş Şafiî
10-El ehkam ala ebwabît tenbîh
11-Musnedu'ş Şeyhayn
12-Muhtasar İbnu'l Hacibin
13-Şerhû'l-Buxarî (Ev berhem temamkirî nine.)
14-Fedailû'l Qur'an
15-Tefsir'ûl Qurana Azim

Çavkanî 

Jidayikbûn 1301
Mirin 1373
Nivîskarên ereb
Kesên sedsala 14an
Dîroknasên ereb
Hedîsvan
Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî

Muhemmed Seîd Remezan el-Bûtî (Erebî: محمد سعيد رمضان البوطي‎ - Muḥammad Saʿīd Ramaḍān al-Būṭī ) Di sala 1929'an li Cizîrê hatiye dinê, û 21ê adarê  2013'an li Sûrî hate kuştin.

Ew alimê Îslamê ê kurd bû, Li ser fiqih, siyer û wekî dinê nêzikî 60 pirtûk nivîsand. Pirtûkên wî di Zaningeha el-Ezherê de tên xwendin.

Pirtûkên wî 
 El-Durr el-semîn fî şerhî Mem we Zîn

Çavkanî 

Jidayikbûn 1929
Mirin 2013
Kesên ji Cizîrê
Kesên kuştî
Kesên sedsala 20an
Muşeref Xinûkî

Muşeref Xinûkî an Müşerref Özcan  (jdb. 1926, Xinûk, Sêrt - m. , Sêrt) 20. wêjevan, helbestvan û mutesewifekî kurd e. Wî di medreseyan de xwendiye û ew alim bû.

Pirtûken wî 
Dîwan
Mele Eladîn
Hacî Ehmed

Çavkanî 

Jidayikbûn 1926
Mirin 2008
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Caner Taslaman

Caner Taslaman, (jdb. 1968, Stembol, Tirkiye) nivîskar, zanyarê felsefeyê û zanyarê felsefeya dîn û lêkolînerê Quranê yê tirk e.

Prof. Dr. Caner Taslaman di sala 1968an de li Stembolê ji dayik bûye, dibistana seretayî, navînî û ya bilind li bajarê ku lê hatiye dinyayê li Stembolê xwendiye. Kurê dayikek endezyarê kimyayê û bavek bijîşk e.
Taslaman di  biçûktiya xwe de bala xwe daye zanistên xwezayê.Beşa Civakiyê ya Zanîngeha Bosforê qedand. Di ber xwendina zanîngehê re bala xwe da beşên mîna mirovnasî, civaknasiya olî û civaknasiya zanînê.

Di beşa felsefe û dîn ya Zanîngeha Marmarayê de bi teza xwe ya li ser "têkiliya teoriya Teqîna Mezin û felsefe û olnasiyê" lîsansa bilind, bi teza xwe ya "têkiliya Teoriya Werarê û felsefe û teolojiyê" asta doktorayê bi dest xist. Dû re, bi pirtûka xwe ya ku li ser "Têkiliya Teoriya Quantumê û felsefe û teolojiyê" nivîsandibû, bû doçent û dîsa bi xebatên xwe yên di sêgoşeya zanist-felsefe-dîn de giha asta profesoriyê jî.

Her wiha bi xebata xwe ya "Di Pêvajoya Cîhanîbûnê de Îslama li Tirkiyê" doktoraya xwe ya duyem li beşa zanistên siyasî ya Zanîngeha Stembolê qedand.

Cara yekem li Zanîngeha Tokyoyê û paşê jî li Zanîngeha Oxfordê xebatên post-doktora meşand. Di Zanîngeha Harvardê û di Zanîngeha Cambridgeyê de weke akademîsyenê mêvan cîh girt.

Di xebatên xwe yên dawîn de û li zanîngehên derveyê welat, herî zêde li ser mijara peywendiya zanista modern-felsefe-dîn rawestiya. Li Zanîngeha Teknîk a Yıldız di Beşa Felsefeyê de endamê perwerdehiyê yê profesor e.

Mijarên pêwendiyê: Mijarên ku herî zêde bala wî dikişînin Têkiliya Zanist-Felsefe-Dîn, Cîhanîbûn û Îslam, Quran û Zanist, Felsefeya Dîn, Felsfeya Zanistê, Felsefeya Fizîkê û Felsefeya Biyolojiyê ye.

Berhemên Caner Taslaman 
Kur'an ve Bilimsel Zihnin İnşası
Tanrı Parçacığı
Ahlak Felsefe ve Allah
Arzulardan Allah’a Ulaşmak
Küreselleşme Sürecinde Türkiye’de İslam
The Big Bang Philosophy and God
Terörün ve Cihadın Retoriği
Modern Bilim Felsefe ve Tanrı
Big Bang ve Tanrı
Allah Felsefe ve Bilim
Kuantum Teorisi Felsefe ve Tanrı
Terör’ün ve Cihad’ın Retoriği
Allah’ın Varlığının 12 Delili 
Hayretten Hayranlığa Aforizmalarım
Ruhun Yedi Çığlığı
Tarihselcilik: Çelişkiler Bataklığında
Allah’ın Varlığının 12 Delili 
İslam ve Kadın
Fıtrat Delilleri
Bir Müslüman Evrimci Olabilir Mi ?
Neden Müslümanım ?

Çavkanî 

Kesên ji Stembolê
Jidayikbûn 1968
Nivîskarên tirk
Fîlozofên tirk
Felsefevanên tirk
Mirovên zindî
Ebû Cefer Xazin

Ebû Cefer Xazin  (jdb. 900 - m. 971), zanyarê stêrnasî û yê matematîkê bû. Ew bi eslê xwe fars û xelkê Xorasanê bû. Navê wî dirêj Ebû Cefer Muhemmed ibn Hesen el-Xazin el-Xorasanî bû. Wî hinekî xebatê Betlemyûs lêkolîn kir û zanistê pêşve xist.

Çavkanî 

Jidayikbûn 900
Mirin 971
Zanyarên misilman
Stêrnasên faris
Fîlozofên faris
Zanyar
Mele Ehmedê Palo

Mele Ehmedê Palo nivîskar û dîroknasê kurd e ku di sala 1920an de nêzîkî bajarê Palo, li gundê Sêreçurê (Bakûrê Kurdistanê) ji dayik bûye.
Mele Ehmedê Palo di 71 salê jiyana xwe de, diwazde berheman afirandiye. Mixabin, ji wan berhemên giran, bes dîwana wî ya bi navê "Dewr û Gera Kurdistanê" di sala 1994an de bi tîpên latînî hatiye çapkirin.

Di zarokatiya xwe de dê û bavê xwe winda dike; sêwî dimîne. Jiyana wî di nav belengazî û perîşaniyê de derbas dibe. Dixwaze ko bixwîne, lêbelê mercên xwendinê nabîne. Ji ber vê jî carcaran ji mal direve, berê xwe dide bajarê Siwêrekê. Newal û kortalan dibîne, li deşt û zozanan dibe mêvan. Paşê ew dibe rêwî û li Kurdistanê digere. Li hin ciyan dibe mêvan û li hin ciyan jî dibe şivan.

Di pazde saliya xwe de bi nexweşiyeke giran dikeve. Li dor du mehan di nexweşxaneya Mêrdînê de radikeve. Di pey ko ji nexweşxaneyê derdikeve, berê xwe dide Binxetê û demekê li Dirbêsiyê dimîne. Di sala 1935an de diçe Qamişlokê. Û ji wir jî diçe gundê Wêsîkê şûnûwar dibe. Li vî gundî ew jî dibe şivan. Bi mele û feqiyan re hevaltiyê dike. Di wê demê de hînî xwendin û nivîsandinê dibe û zanîna xwe roj bi roj zêdetir dike. Bi taybetî li ser rêzimana kurdî radiweste û xwe perwerde dike. Dibe mamosteyê xwe. Ji bilî zimanê kurdî xwe hînî erebî, tirkî û farisî jî dike. Lêkolîn û lêgerînên xwe li ser wêje û dîroka Kurdistanê pêşve dibe. Di wê demê de dest bi helbestên kurdî û nivîsandinê dike. Heta roja xwe ya dawî vî karî didomîne.

Emrê xwe yê dawî li Libnanê, li bajarê Beyrûtê derbas dike. Ew di meha adara 1991ê de wefat dike.

Berhemên Mele Ehmed

Yên çapbûyî
 Dewr û Gera Kurdistanê
 Civîna Nemiran

Yên çapnebûyî
Tarîxa Kurdan, şano (bi şîweyê helbestê hatiye nivîsandin. Dema ko dike çap bibe li çapxanê de tê girtin û winda dibe. Nûser bi tîpên erebî heye).
Ferhenga Kurdî-Tirkî, Farisî û Erebî bi tîpên erebî ji bo çapê her amade ne.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1920
Dîroknasên kurd
Kesên sedsala 20an
Sultanbeyli

Sultanbeyli navçeyeke Stembolê ye. Rêya Stembol-Enqere ji nav Sultanbeyliyê re derbas dibe. Keleha Aydosê di nav sînora Sultanbeyliyê de ye. Keleha Aydos gelek qedîm û dîrokî ye. Ji wexte Împeratoriya Bîzansê hat çêkirin. Bilindahiya Çiyayê Aydos 537 m ye. Navê kelehê wekî navê çiyayê Aydosê ye.

Sultanbeyli heta sala 1987an gund ma. Di sala 1992an de bû navçe. Seroka Şaredariya Sultanbeyliyê aniha Hüseyin Keskin e.

Çavkanî 

Navçeyên Stembolê
Laser (kovar)

Laser yekemîn kovara xwendekaran a du zaraveyî ye ku hem bi kurmancî hem jî bi kirdkî (kirmanckî) çap dibe û heta niha 6 hejmarên wê derçûne.

Kovara Laserê, di sala 2015an de ji aliyê xwendekarên lîsansê yên zanîngeha Çewlîgê yên beşa ziman û wêjeya kurdî (beşên: kurmancî û kirdkî(kirmanckî) ve hatiye derxistin. Laser bi awayê fanzîn-kovar derdikeve. Laser her cûre nivîsan diweşîne, di hejmara wê ya yekem de; çîrok, helbest, cereb, gotar û hevpevînekê cih girtibû. Kovara Laserê yekem kovara xwendekara ya bi du zaraveyî ye. Laser weşanên xwe hem bi kurmancî û hem jî bi kirdkî (kirmanckî) dike û dibe ku di hejmarên pêşerojê de "soranî"yê jî li her du zaraveyên xwe zêde bike. Her weha, "Kovara Laser"ê tekane fanzîn-kovar e ku ji aliyê xwendekarên lîsansê yên beşa kurdolojiyê yên li zanîngehên bakurê Kurdistanê ve tê belavkirin.

Çavkanî

Girêdan 
 Bloga Kovara Laserê: Malpera fermî ya Kovara Laserê 
 yeniozgurpolitika.com: Hevgirtina Zazakî û Kurmancî: Laser
 "Keda Wendekaranê Kirmanckî: Kovara Laserî"

https://xwebun.org/hejmara-nu-ya-lasere-dercu/ 
Kovarên kurdî
Mele Ebûbekir

Mele Ebû Bekir (z. 1863 - m.1942), alimê Îslamê, stêrnas û fîlozofê kurd ê Hewlêrê ye.
Di wextê Osmaniyan de jê re gotine Mulla Ebu Bekir Efendi

Li Başûrê Kurdistanê caran gotine Mele Fendî (مەلا فەندی) peyva Efendî weke "Fendî" xebitandine.

Berhem 
Nêzîkî heft berhemên wî hene.
 Tefsîr
 Astrolab (Nivîsekî)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1863
Mirin 1942
Stêrnasên kurd
Alimên kurd

Helbestvanên zimanê farisî
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kesên ji Hewlêrê
Îbn Cewzî

Îbn Cewzî yan bi kurtî Ebûlferec Îbn Cewzî (1116 - 1201) dîroknas, bijîşk û zanyarê dîn yê bi eslê xwe kurd e.

Navê wî yê giştikî Nadar bin Qasim bin Muhemmed bin Ebdullah bin Ebdurehîm bin Qasim bin Muhemmed bin Ebû Bekr Sidîq e

Deh pirtûkên wî yên bi navê El-Muntazım fi tarihil-mûluk wel-umem hene, lê pirtûkên wê pirrê wî negîhandine roja me.

Çavkanî 

Dîroknasên kurd
Jidayikbûn 1116
Mirin 1201
Bijîşkên kurd
Kesên sedsala 12an
Hedîsvan
Rêxistina Yekîtiya Afro-Amerîkiyan

Rexistina Yekîtiya Afro-Amerîkiyan (bi ingilîzî: Organization of Afro-American Unity, OAAU), ji aliye Malcolm X ve di sala 1964an de hatiye avakirin. OAAU di serlêdana Malcolm X ya Rêxistinê Yekîtiya Afrîkiyan di gulan û adarê sala 1964an de hate fikirîn. Mebesta OAAUyê li ser mafên mirovan yên amerîkî yên afrîkiyan têkoşîn kirin û di nav afrîkiyan û mirovên afrîkî li Amerîkayê de hevkariyê organize kirin e.

Çavkanî 

Malcolm X
Rêxistinên li dijî nîjadperestiyê
Tevgera mafên sivîl
Zehrawî

Ebû el-Qasim Xelef ibn el-Ebas el-Zehrawî (; z. 936 - m. 1013), bijîşkekî ereb yê Endulusê bû.

Pirtûka wî ya bi sernavê Kitab el-Tasrîf nêzikê sî hev in û li ser tibêne, pirrê aletên wî ên bijîşkîyê îro jî hê hene û ji weke wan aletan wî îro jî ji bo nexweşan têne xebitandin.  Li Ewropayê bi navê Albucasis (Albûkasîs ) tê naskirin. Ebûlqasim el-Zehrawî di nav misilmanan de ji bijîşkan ê ji herî mezinan e.

Çavkanî 

Ereb
Jidayikbûn 936
Mirin 1013
Zanyarên ereb
Kesên sedsala 10an
Bijîşkên ereb
Karwan

Kovareke Mehane Çandî bû, di sala 1997 an de ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewşenbîrî û hunerî ya wezareta çanda Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.

Di despêkê de (ji hejmar 107 - 114) sernivîserê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.

Çavkanî
Karwanî Ekadîmî (kovar)

Karwanî Ekadîmî kovareke werzî ya ekadîmi bû, ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewshenbiri û hunerî ya wezareta çanda Hukmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.

Kovar kengî derket?

Xwediyê Imtiyazê wezîrê Rewşenbîrî bû, Sekreterê Nivêsinê yê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.

Çavkanî

Kovar
Plovdîv

Plovdîv () bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Bulgaristanê
Cabir bin Efleh

Cabir bîn Eflah (Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ, erebî; أبو محمد جابر بن أفلح)
Li rojava "Geber" tê naz kirin.
(1100 - 1150)  stêrnasê ê misilman bû. Cabir bin Eflah pirtûkên Betlemyûs mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1100
Mirin 1150
Stêrnasên faris
Kesên sedsala 11an
4Şem TV

4Şem TV, kanaleke televîzyonê ya êzidiyên li Almanyayê ye. Weşandina wê bi zimanê kurdî ya kurmancî, erebî û almanî ye. Kanal di sala 2015an de vebû.

Mijarên têkildar 
 Çira TV
 Êzîda TV

Girêdanên derve 
 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Teleweşanên ji aliya kesan
Êzîdîtî
Jus cogens

Jus cogens têgiheke latînî ye ku ji latînî ius cogens (bi wateya dada fermanî) tê û rêzikên raser in ku ji aliyê hiqûqa navneteweyî ve tên pejirandin û bi ti awayî ti dewlet nikarin binpê bikin. Rêzikên raser an jî fermanî, nabe ku ti çalakiya dewletan li dijî wan bin.

Hinek ji rêzikan
Qedexeya rêbiriya behrê
Qedexeya bikaranîna hêzê ya li dijî rêgezên neteweyên yekbûyî
Wekheviya desthilata dewletan
Qedexeya komkujiyê-jenosidê
Qedexeya korsantiyê

Peyama Viyanayê ku şêwe û rêgezên peymanên navneteweyî hatine diyarkirin, jus cogens, bi awayek hiyerarşîk daniye serê hiqûqa navneteweyî, wek rêgeza yekem qebûl kiriye. ji ber wê gava peymanek bê îmzekirin heke li dijî jus cogens tiştek hebe derbasdariya wê peymanê namîne (xala 53an). Her wiha heke jus cogenseke nû derkeve, çêbibe (jus cogens superveniens) hemû peymanên heyî û yên nû ên li dijî vê divê tune bên hesibandin (xala 64an).

Çavkanî
tirsik.net Jus Cogens

Dad