nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kemançe

Kemançe yek hi sazê îranê ye ew yek ji wan sazan e ku aşiq li bakûra xorasanê lêdixin. Kemançe hem ji sazên ku li hundir malê tê lêxistin û hem jî li dereva îstifade dibin e. Dengê kemançê carina jî li merasimên xemgînîyê belav dibe. Kemançe li bakûra xorasanê pirtir tê dîtin û her çi ku rû li jêrtir li xorasanê herî (meselen li şehrî Nîşabûrê) va saza kêmtir tê dîtin û şayed jî hêç nêbe dîtin. Kemançên bakûra xorasanê sê sîm hene lê îro carina kemançên çar sîmî jî îstifade dibin. Sazên zerbî ku bi kemançê ra tên lêxistin Def (dayre) yan jî Dihol e ku ew jî bi destên Aşiqan têne lêxistin.

çvkanî 
پروفسور"آلبرلاوینیاک" Alber Lavinak در کتاب خود تحت عنوان موسیقی و موسیقیدان ها
Dutar

Dutar , ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin.
Dutar li nav  Kurdên Xorasanê du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka Kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin.
Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên Kurdî hengên Kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman

Dutarên zemana berê 
Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye.

çavkanî 

 Dutar (Hunermend: Bano Monewer Morewic , Kurdên xorasanê
 Dutar (Hunermend: Elî-Reza Şîrwanî , Kurdên xorasanê
 کتاب دیارو دوتار اسماعیل حسین پور
 malpera delal
 Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî Kurd be Xorasan bi zimanê farsî
Mox

Begitiya Moxê bi Gordiyan û Zawdexê Xanedana "Kardoxî" (Kurdî) bû.

Çavkanî 
Dîroka Kurdistanê
Zawdex

Zawdex an jî Bezabde (bi zimanê ermenî: Ծավդեք, Tsavdek an Զավդեք, Zavdek), bi yonanî: Ζαβδιχηνής Zavdichinís, bi latînî: Zabdiccena, bi sûryanî: Zawdai) begîtiyeke kardoxî bû. Ew begîtiye li rojavaya Akeyê, başûr rojavayê Ancewasiyê û bakûrê Hezewanê bû.

Dibêjin ku Zawdex asêgaya roman a watedar bû. Di sala 360î de Şapûrê Duyem êrîşê Zawdexî kir û ew şikand.

Çavkanî 

Dîrok
Ancewasî

Begitiya Ancewasiyê xanedaneke medî-kardoxî bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe kela Kengwarê bû.

Xanedan bi belavbûna Xanedana Ebasiyan çêbû, û li salan 780, dema serhildana wan, bi aliya serhildana Sadakiyan, dû dewletên kurd veqetîn û serbixwe bûn.

Mijâren tekîldar 
 Xanedana Sadakiyan
 Xanedana Selariyan

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Dîroka kurdan
Kardoxî (cudakirin)

Xanedanên Kardoxî 
 Gordiyan
 Ancewasî
 Mox
 Ake
 Kayusiyan

Çiya 
 Cûdî (Qardû, Qardo, Kardû, Kardo)
Keyusiyan

Kayusiyan an Keyusiyan an jî Kavosiyan (Mala Kavos/Kayus/Keyus jî tê gotin) Xanedanekê Kardoxî (Kurdî) bû. Keyitiya Kayusê li başûrê Kurdistanê (Kurdistana Merkezî) û Kirmaşanê bû û di salên 226 heta 380 hikmê wi rê dikir.

Çavkanî
Mardpetakan

Mardpetakan navê herêmeke dîrokî ya Kurdistanê bû.

Deverên Mardpetakanê
Mardastan (Welatê Medan/Merdan)
Bûn Mardastan (Welatê Medan/Merdana serekî)
Çiwaşrot
Tornavan
Arcîşakovît
Xûlanovît
Alanrot
Kirçûnîk
Naxşewan
Garnî

Gundên li Mardpetakanê
Marakan (cihê Medî)
Maravan (bajařokê Medî)

Çavkanî

Dîrok
Dîroka Kurdistanê
Terman

Terman (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Zey

Zey (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Bêmxo

Bêmxo, navê deverekê girêdayî gundê Sumanê yê girêdayî Colemergê ye.

Colemêrg
Rêzefîlma televîzyonê

Rêzefîlma televîzyonê, fîlmeke li ser mijarekê ji ber demdirêjî ya wan parçe parçe tê weşandin re tê gotin.

Çavkanî
Xêzeçîrok

Xêzeçîrok, xêzeroman an jî wêneçîrok romanên ku bi alîkariya xêzên wêneyan hatine nivîsandin.

Di halê normal de xêzeçîrokeke bi pir wêneyên xêzkirî ne û sirayekî keyskirî û terxankirî ne. Eger kesekî di xêzeçîrokê de tiştekî dibêje paşê meriv dikarê wê di balona axaftinê de bixwîne. Misira kevnar ji berê de wêne hebûn li ber ku meriv tiştekî nivîsandin. Ema tenê li dor salên 19ê xêzeromana ku em wek îro nas dikin hene. Du komên xêzeromanan hene.  
Di xêzeçîrokên kenawer fîgûran zêdekirî xêzkirî ne. Ew wek mînak çav û pozên mezin hene wekî Asterîks û Obelîks an jî wek ajalan xuya dibin wek Mickey Mouse.

Di xêzeçîrokên din de derbarê lehengan de ne. Ew mêr û jinên hêz eynî mirovên rastî xuya dibin. Çîrokan liserhev hê sernerm in. Wek mînak Superman, xêzeçîrokên Western an jî çîrokên serpêhatiyên Tintin in. Li Japonya de şêwaz bi xwe yê hezkirî ye ku ji wan xêzeçîrokan re meriv manga dibêje.

Çavkanî 

Xêzeçîrok
Qalî

Qalî navê wî yê rast Ebû Elî Bin el-Qasim e (Ebû Elî kurê Qasim). Qalî di sala 901ê de li paytexta Kurdistanê li bajarê Amedê hate cîhanê û di sala 967an de jî mir.

Qalî du sal li Mûsilê dersên Hedîsê li cem Ebî Yalî xwend, di sala 918an de jî diçe li  Bexdadê dixwîne. Dema gehaye Bexdadê bazirganên Qalîkaliyan pê re bûne, ji ber hindê ew bi navê Qalî hatiye naskirin.
Herweha Qalî li gelek welatan geriya û paşê diçe Kordobayê.

Qalî helbestvan û wêjevanê zimanan bû. Û li ser zanistiyê jî gelek zana û zîrek bû.

Berhem 
 İlim El Luga (Li ser zimannasiyê ye)
 El Bar-i
 El-Amaî, el-Maksur we el-Memdud
 Hula el-Însan
 Şerh el-Kasaîd wel-Mualekat

Çavkanî 

Jidayikbûn 901
Mirin 967
Kesên ji Amedê
Kesên sedsala 10an
Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Hedîsvanên kurd
Gerokên kurd
Zanyarên îslamê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Tas

Tas (Firax) tişta ku mirov ji bo xwarinê bikar tineye, tê de xarin dixwe.

Çavkanî 

Firax
Hewz

Hewz cîhêku hindirê wî av dikinê û ji bo xweliavêxistin tê çêkirin.

Çavkanî 

Komên avê
Fiskiye

Fiskiye hacetekî avê dipekine ji bo mêrg, ber  derê malan û avdana daran tê bikarhanîn.

Çavkanî
Çardeh Masûmê Pak

Çardeh Masûmê Pak (bi tirkî: 14 Mâsûm-u Pâk). Li Masûmê Pak yên Elewîtî termê/îfade tê bikaranîn ji bo danasîna a temenê ciwan kuştin û Diwanzdeh Meleyên Kurên Ehlê Beyt ye.

Çavkanî 
Çardeh Masûmê Pak
Çemê Zerganê

Çemê Zerganê li bajarê Qosera Mêrdînê ber bi aliyê Rojavayê Kurdistanê ve diherike û bi qirêjiya xwe hatiye nasîn. Ji sala 2009an ve ji aliyê herêma pişesaziyê ve qirêj tevlî çem tê kirin. 

Çem ji pênc tax û gelek gundan derbas dibe. Navê tirkî yê van taxan ew e: Atatürk, Turgut Özal, Tepebaşı, Koçhisar û Ersoylu.

Çavkanî

Çemên Kurdistanê
Mezgitlî, Semsûr

Mezgitlî (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Heştran

Heştran (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Pişinîk

Pişinîk (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Çawîşî

Çawîşî, Çawîşê (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Elîfî

Elîfî, Elîfê (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Axdîkan

Axdîkan, ango Aẍdîkan (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Ferxîkan, Semsûr

Ferxîkan (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Selamût

Selamût, Silamût (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Ariyawerte

Ariyawerte (Sanskrîtî: आर्यावर्त, Zaniya/mala Ariyan, (ÎPA:aːɾjaːˈʋəɾtə) navê dîrokiya bakurê-Hindûstana îrohîn e, bi herêmên Hindistan, Pakistan (axên Hindûyî) û Nepalê.

Bide ber 
 Ariyanzevî

Hindistan
Kûlik, Semsûr

Kûlik, Kûlika Reş (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Çeqal

Çeqal (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Misûrkan

Misûrkan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Girên Golan

Girên Golan (bi erebî: هضبة الجولان, Haḍbatu 'l-Jawlān, bi îbranî: רמת הגולן, Ramat HaGolan) herêmeke pir bi gir e ku kêm xelk lê dijîn. Girên Golan li Sûriyê bûn lê piştî Şerê Şeş Rojan di sala 1967an de, piraniya herêmê ketiye bindestê Israêlê. Israêl wek parçeyek ji Navçeya Bakûr li ser desthilat dike û Sûrî herêm wek parçeyek ji Parêzgeha Qinêtra hesab dike. Xetek zirav di nav herdû dijberan ji aliyê Neteweyên Yekbûyî tê kontrolkirin.

Girêdanên derve 

Îsraêl
Sûrî
Şerê navxweyî yê Sûriyê
Zekat

Zekat, zikat (bi erebî: الزكاةٌ, al-zakat) yek ji şertên îslamê ye. Dayîna mal ji bo feqiran e.

Çavkanî 

Dîn
Garo Paylan

Garo Paylan siyasetmedarek e ku di 1972an de li Stembolê ji dayik bûye. Ew yek ji avakerên partiya HDPyê ya Stembolê ye.

Jiyana wî 
Malbata wî ermenên Meletiyê ne û ew di sala 1972an de li bajarê Stembolê hatiye dinê. Ji nav sê zarokên malbatê yê navîn e. Di Zaningeha Stembolê Fakulteya Îşletmeyê de master kiriye. Gellek salan rêvebertiya dibistanên ermenan kiriye. Avakerê partiya HDPyê ye û hîn jî endamê Komîteya Rêveberiya Navendî ya HDPyê ye.

Di hilbijartinên hezîran û çiriya paşîna 2015an de bûye parlementerê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Stembolê.

Çavkanî

Ermen
Siyasetmedar
Jidayikbûn 1972
Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Axpînar

Axpînar, ango Aẍpînar (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê
Semsûr
Axdere

Axdere, ango Aẍdere (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Pelaş

Pelaş (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Firlaz

Firlaz (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Turûş

Turûş, Tirûş (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Ennab

Ennab, ango  'Ennab (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Çalqan, Semsûr

Çalqan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qaqûrtlî

Qaqûrtlî (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Hozirîn

Hozirîn (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Çat, Semsûr

Çat (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Çençen, Semsûr

Çençen (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Kerdîz

Kerdîz (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qoçelî

Qoçelî, ango Qoç'elî (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Bûbikan

Bûbikan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Komîkan

Komîkan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Şêxmûr

Şêxmûr (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Şehinkan

Şehinkan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qerîkan

Qerîkan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Şêxan, Semsûr

Şêxan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Tilkiyan

Tilkiyan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Azîkan

Azîkan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Şêxlera Jorîn

Şêxlera Jorîn (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Kuyûceq

Qucaxê Çîyê (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Gûrîmillî

Gûrîmillî (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Gîrîk, Semsûr

Gîrîk, Girik (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Robot

Robot cîhazên ku pêşta rên programkirin ku bi xwe bi xwe dixebitin. Cîhazên elektro-mekanik in.

Çavkanî 

Teknolojî
Zanist
Abdulkadir Bingöl

Abdulkadir Bingöl nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda Cizîra Botan hatiye dinyayê.

Serê pêşî li cem bavê xwe Qurana Pîroz xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û tefsîr û fiqih û hedîs xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir.

Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne.

Ji bilî zimanê dayikê yê kurdî, ew tirkî û erebî û hinek jî farisî dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e

Pirtûkên wî yên çapkirî 
Evdilahê Mînyewî (werger, 2003, Nûbihar)
Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Herêma Botan (Nûbihar-2005)
Kulîlkên Baxê Botan (2008-Enstîtuya Kurdî-Amed)
Rîsaleya Nameyan-Mektûbata Bedîuzzeman. (Weqfa Zehrayê)
Der Were bikene/nekene! (Pêkenînên)
Nûbihara Mezinan (Ferhenga helbestî-erûz)

Kitêbên wî yên neçapkirî
Sîyabend û Xecê (Bi Helbest)
Nêrgiza Mest û Xiram (Gotinên Pêşiyan bi helbest)
Gulistana Şîrazî (werger ji farisî bo kurdî)
Destê We Çawa Çû Me (Roman-Emîne Şenlîkoxlû-werger ji tirkî bo kurdî)
Mirovê li Xwe digere (roman-werger-Ji tirkî bo kurdî)
Dîwana Seyîd Muhemed Qedrî (ji tîpên erebî, bo latînî)
Dîwan

Çavkanî

Jidayikbûn 1953
Nivîskarên kurd
Kesên ji Cizîrê
Helbestvanên kurd
Wêjevanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kûhî

Ebû Sehl Kuhî bi kurtî Kuhî (Farisî: ابوسهل بیژن کوهی‎‎)
Navê rastî "Weycen" e yek ji stêrnas û matematîknasekî fars ê sedsala 11'an. Ji dayîkbûna Kuhî nayê zanîn, Li gundê Kuhê ku girêdayî Taberistanê ye hatiye dinyayê. Di sala 1014'an de wefat kiriye. Wî ji bo stêrnasiyê gellekî hacet çê kir û xebatên hesaban jî kiriye.

Çavkanî 

Mirin 1014
Stêrnasên faris
Matematîknasên faris
Zanyarên faris
Kesên sedsala 11an
Mirin 1000
Ebdulmelik Esmeî

Ebdulmelik Esmeî (erebî: أبو سعيد عبد الملك ابن قريب الأصمعي, lat. Abd al-Malik ibn Quraib al-Aṣmaʿī ; z. 740 Besra - m. 828) Zanyarê bi eslê xwe ereb yê zoolojî û fîlolojiyê ye. 

Esmaî perwerdehîkî baş li cem 'Ebû Amr
bin el-Ala' hilda. Piştî demekî diçe  Bexdayê xebatên xwe berdewam kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 740
Mirin 828
Zanyarên ereb

Zimannasên ereb
Nejîbûdîn Semerqendî

Nejîbudîn Semerqendî di sedsala 13'an de li Semerqendê jiyaye. Bijîşkekî fars bû ku piştî Êrîşên Moxolan çû bajarê Heratê û li wê derê mir.

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li ser tibê gellekî pirtûkên wî hene.

Çavkanî 

Kesên sedsala 13an
Bijîşkên faris
Zanyarên faris
Mirin 1222
Selamî Esen

Selamî Esen, helbestvanekî kurd e ku di sala 1992yan de li bajarê Sêrtê ji dayîk bûye. Li Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kiriye. Qijikên Xêrê (2014) berhema wî ya pêşîn e ku xelata 1em a  Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Gotar û nivîsên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin.

Berhemên wî
Qijikên Xêrê, helbest, Evrensel Basım Yayın, 2014

Werger
Kale, (Keleh - Şener Özmen), Everest, 2017.

Kelogirî, (Sarı Kahkaha - Murat Özyaşar), Doğan Kitap, 2019.

Helbestvanên kurd
Helbestvanên zimanê kurdî
Qijikên Xêrê (pirtûk)

Qijikên Xêrê ewilîn dîwana helbestê ya Selamî Esen e. Qijikên Xêrê xelata 1emîn Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Pêşbirk ji hêla weşanxane û saziyên wekî Evrensel, Lîs, Ronahî, Belkî, Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd ve hatiye lidarxistin.

Kesên di jûriyê de
Ehmed Huseynî
Berken Bereh
Şener Özmen
Fatma Savci
Rênas Jiyan
Îrdan Amîda

Çavkanî

Helbest
Pirtûkên kurdî
Dragan Đokanović

Dragan Đokanović (bi serbî: Драган Ђокановић, Dragan Cokanovîç; z. 20ê nîsana 1958an) siyasetmedarekî serbî yê Bosniya û Herzegovînayê (Partiya Demokrat a Federalîstan), nojdar, sportkar û zilamekî populer ê dîroka Bosniya û Herzegovînayê ye. Ew lêkolînerê Massachusetts Institute of Technology (DYA) ye.

Gîrêdan 

 Website Dragan Đokanović 
 Der Standard.at

Serb
Bosnî
Yûgoslav
Jidayikbûn 1958
Mirovên zindî
Fîgûran

Fîgûran, ew kes e ku di fîlm, rêzefîlm an bernameyên televîzyonê de, di lîstikên şanoyê, bernameyê muzîkê û opera û baleyê de xuya dike, lêbelê qet napeyive an jî pir hindik dipeyive. Temaşevanên bernameyên televîzyonê, di fîlman de kesên amator ku li kûçe û kolanan in, an li cihê bûyerekê ne, hemû fîgûran in. Di fîlmên şer an lehengî de koma rêvebereriya fîlm gellek fîgûran bi kar tînin. Bi taybet jî di berhemên van demên dawî ku pir biha ne, bi hezaran fîgûran cih digrin. 

Navê karê fîgûranan jî fîgûranî ye.

Fîlm
Şano
Lîstikvanî
Çanda kurdî

Çanda kurdî, komek taybetiyên çandî yên cihêreng e ku ji aliyê gelê Kurd ve tê meşandin. Çanda kurdî mîrateya gelên kevnar e ku kurdên nûjen û civaka wan ava kirine.

Kurd komeke etnîkî ye ku bi giranî li Rojavaya Asyayê dijîn. Li bakurê rojhilata navîn li ser çiyayên Zagros û çiyayên Torosê li herêma ku Kurd jê re dibêjin Kurdistana mezin dijîn.

Ji xeynî herêmên Kurdistanê, gelê kurd li başûrê rojavayê Ermenistanê û Azerbaycanê û her wiha li deverên Libnanê dijîn û nûnertiya kurdên Yekîtiya Sovyeta berê dikin.

Jêder
Li ser koka kurdan di roja îro de tê dîtin ku bav û kalên kurdên îro  kesên ku bi navê Karduya têne naskirin in ku di hezarsala 3an a  de li Mezopotamyayê jiyaye û navê wan di lewheyên heriyê yên Sumerî de derbas dibe. Di roja îro de li ser pêşeroja a Kurdan gelek nîqaş tên kirin. Ev gengeşeya dîrokî bi taybetî piştî şerê duyem ê Kendavê, bi guhertinên hebûna kurdan li Iraqê û demazirandina hikûmeta Herêma Kurdistanê bileztir bûye.

Bi şerê navxweyî ya Sûriyeyê re niha Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ku rêveberî ji aliyê Kurd û gelên cûda yê li herêmê tê birêvebirin. Niqaş pêvçûnên jibo Bakurê Kurdistanê ku niha di bin dagirkeriya Tirkiyeyê de ye û nîqaşên jibo Rojhilata Kurdistanê ku di bin dagirkeriya Îranê de ye, di roja îro de didome.

Zimanê kurdî
Zimanê kurdî, beşek ji beşa bakurê rojavayî ya şaxê zimanê îranî yê malbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê ku herî zêde li herêmên Kurdistanê tê axaftin soranî û kurmancî ye. Lê li Bakurê Kurdistanê zaravaya Zazakî û li Başûrê Kurdistanê jî zaravayên Lurî, Kelhûrî û Goranî hene. Li erdnîgariya Kurdistanê zêdetirî 30 milyon kes bi kurdî diaxivin. Îro zimanê kurdî bi sê alfabeyên sereke hatiye dabeşkirin. Ev alfabeya latînî, alfabeya erebî û alfabeya kîrîlî ne. Kurdî çar zaravayên kurdî hene: Kurmancî, Soranî Zazakî û Kelhorî ye.

Folklor
Kurd xwedî kevneşopiyeke folklorîk a dewlemend in ku ji ber nûjenbûn, bajarîbûn û çewisandina çandî her ku diçe dikeve xeterê. Kurd sala nû di Newrozê de pîroz dikin û pîrozkirina Newrozê gelek caran ji aliyê rayedarên Tirkiye û Sûriyê ve hatiye qedexekirin.

Muzîka kurdî
Muzîka gelêrî ya kurdî beşekî girîng ê çanda kurdî ye û bi kevneşopî ji bo gihandina bûyerên li ser dîroka kurdan ji aliyê Dengbêjan ve hatiye bikaranîn.

Dîn
Gelê Kurd li gor herêmên Kurdistanê ya ku tê de dijîn xwedî dînên cihê ne, yan jî peywendiyên wan ên çandî û etnîkî bi wê dînê re hene, dîna herî berbelav di nav kurdan de îslama sunî ye. Kurdên Bakûrê Kurdistanê ku nifûsa wan nêzîkî 15-25 milyonan, ji 30% elewî ne û 68% jî îslama sunî ne.

Binêre

 Fîlmên kurdî‎
 Gotinên pêşiyên kurdan
 Muzîka kurdî‎
 Pêjgeha kurd‎
 Wêjeya kurdî‎
 Zimanê kurdî‎
Kurdhezî

Çavkanî

çand
Çanda kurdî
Semerkand

Semerkend an Semerkand (ûzbêkî: Самарқанд, Samarqand, farsî: سمرقند‎, Samarqand), parêzgeh û bajarek li başûrê rojhilatê Ûzbekistanê ye û yek ji kevintirîn bajarên niştecîh ên Asyaya Navîn e. 

Delîlên çalakiya mirovan li qada bajêr ji serdema paleolîtîk a paşîn de hene. Her çend delîlek rasterast tune ku nîşan bidin ka Semerkend kengê hatî damezrandin, tê texmîn kirin ku bajar di navbera sedsalên 8an û 7an BZ de hatiye damezrandin. Semerqend a ku li ser Riya Hevrîşimê ya di navbera Çîn û Ewropayê de bi pêş ket , carinan yek ji mezintirîn bajarên Asyaya Navîn bû. Piraniya rûniştvanên vî bajarî farisîaxêvên xwecihî ne û bi zaravayê farisiya tacîkkî diaxivin. Ev bajar yek ji navendên dîrokî yên gelê Tacîk li Asyaya Navîn e ku di demên berê de yek ji bajarên girîng ên împaratoriyên mezin ên Îranê bû.

Di dema Împaratoriya Axamenî ya Pers de, ew paytexta satrapiya Sogdî bû. Bajar di sala 329 BZ de ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hat zeftkirin, dema ku ew bi navê Markanda dihat nasîn. Bajar ji aliyê mîrên Îranî û Tirkan ve hat birêvebirin heta ku di sala 1220an de ji aliyê Mongolan ve di bin desthilatdariya Cengîz Xan de hate dagirkirin. Îro, Samerqend paytexta herêma Samerqand û bajarek qasî navçeyek e, ku tê de wargehên bajarî yên Kimyogarlar, Ferxod û Xişrav hene. Bi 551,700 şênî (2021),  ew duyemîn bajarê herî mezin ê Ûzbekistanê ye.

Bajar wekî navendek lêkolîna zanyarî ya îslamî û cîhê jidayikbûna Ronesansa Tîmûrî tê zanîn. Di sedsala 14an de, Tîmûr (Temerlan) ew kir paytexta împaratoriya xwe û cihê gora xwe, Gur-e Amir. Mizgefta Bibi-Khanym, ku di serdema Sovyetê de ji nû ve hatî çêkirin, yek ji cihên herî berbiçav ên bajêr dimîne. Meydana Registan a Samerqendê navenda kevnar a bajêr bû û bi sê avahiyên olî yên berbiçav ve girêdayî ye. Bajar kevneşopiyên hunerên kevnar bi baldarî parastiye: xemilandin, zêrkarî, tevnên hevrîşim, gravurên sifir, seramîk, xêzkirina daran û boyaxkirina daran. Di sala 2001an de, UNESCO bajar li Lîsteya Mîrateya Cîhanê wekî Samarkand - Xaçerêyên Çandan zêde kir.

Samarkanda nûjen ji du beşan tê dabeş kirin: bajarê kevn û bajarê nû, ku di rojên Împaratoriya Rûsyayê û Yekîtiya Sovyetê de hate pêşve xistin. Bajarê kevin bermahiyên dîrokî, dikan, û xaniyên taybet ên kevn, û bajarê nû avahiyên îdarî û navendên çandî û saziyên perwerdeyê dihewîne. Di 15-16 Îlonê, 2022an de, bajar mazûvaniya civîna SCO ya 2022 kir.

Çavkanî 

Ûzbêkistan
Bîrdoza jimare

Bîrdoza jimare ya jî arîtmetîk şaxek matematîka saf e ku bi pirranî têkildarî vekolîna tamjimareyan e. Carina wek "Şahbanûya Matematîkê" pesnê wê tê dayin çimkî di dîsîplîna matematîkê da cihek wê a sazmanî heye.[1] Teorîstên jimare li ser serejimareyan (îng: prime number) û taybetiyên tişteyên(obje) ji tamjimareyan hatine çekirin (wek, jimareyên rasyonel) yan jî bi rêha berfirehandina pênasîna tamjimaran hatine çêkirin (wek., tamjimareyên cebrî) dişuxulin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Hazewinkel, Michiel, ed. (2001), "Number theory", Encyclopedia of Mathematics, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4 

Matematîk
Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskoyê

Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskowê (bi rûsî:  Московский Международный Деловой Центр (ММДЦ), Moskovskiy Mejdûnarodniy Delovoy Tsentr), navçeyeke bazirganî ya navenda bajarê Moskowa Rûsyayê ye.

Mosko
Îbn Yûnis

Îbn Yûnis (, jdb. 950- m. 1009) navê tam Ebû el-Hesen Elî ibn Ebdurehman ibn Ehmed ibn Yunus el-Sadafî el-Misrî ye. Yek ji stêrnas û matematîknasê girîng yê Misirê bû. Berhemên wî bala gelek zanyarên kişandiye, û gelek nûvedan kiriye li ser astronomiyê.

Kratereka li ser heyvê a bi navê "Îbn Yûnis" bi navê wî ve hatiye binavkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 950
Mirin 1009
Kesên sedsala 10an
Stêrnasên ereb
Matematîknasên ereb
Zanyarên ereb
Kesên ji Misirê
Fîlozofên misilman
Malabavê

Malabavê, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Gulafhiyûk

Gulafhiyûk, ango Girê Gulaf (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qarîciq

Qarîciq (, ) bajarokekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Peşpinî

Peşpinî, Pêşpinî (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Xolxolik

Xolxolik (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Kûllûm

Kûllûm (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Bettalhiyûk

Bettalhiyûk, ango Girê Bettal (, , ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Bozhiyûk

Bozhiyûk, ango Girê Boz (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Dawidxan

Dawidxan (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qerehiyûk, Semsûr

Qerehiyûk, ango Girê Reş (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Hesenkendî

Hesenkendî (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Qereqoc, Semsûr

Qereqoc (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Semsûrê

Semsûr
Bagera bihêz a tropîkal

Bagera bihêz a tropîkal, sîklona tropîkal (bi ingilîzî: Tropical cyclone), cureyekî bayê bi hêz e.

Li Deryaya Karîbê û Kendava Meksîkê ev bi nav "bager" tê nîşankirin. Divê ev herî kêm bi Hêza Orkanê bigihîne, yanî hêza bayî 12 li ser Penjeya Beaufortê (ev li gorî zêdetirî ku 64 knotan ango 118 km/h). Bager bi piranî di nava meha gulan û kanûna pêşîn de tê zayîn, yên herî di nava meha tebax û îlonê de tê zayîn. Demsala fermî ya bagerê di Okyanûsa Atlantîkê de û di navenda Bakûrê Pasîfîk ji 1ê hezîranê heta 30ê çiriya paşîn didome, di rojhilat Bakûrê Pasîfîkê êdî ev di 15ê gulanê de dest pê dike.

Mijarên têkildar

Galerî

Çavkanî 

Bûyerên hewayî
Hêza bayî
Kelû
Penjeya Beaufortê

J ialîyê Sir Kaptan Francis Beaufort keştîvanî, ba û rewşa deryayê hate dîtin.

Penjeya Beaufortê
Ez aşiqê keçika Barzanî me!

Ez aşiqê keçika Barzanî me! navê gotareke rojnamevanê kurd Serdeşt Osman e.  Tê gotin Serdeşt Osman bi sedema nivîsîna vê gotarê hatiye kuştin.

Gotara bi navê Ez aşiqê keçika Barzanî me!

Ez Aşiqê Keçika Barzanî me! Ez aşiqê keçika Mesûd Barzanî me, ew zilamê ku car car radibe û dibêje ez serokê te me, lê ez dixwazim ew xezûrê min be, yanî dixwazim bibim hevlingê Nêçîrvan. 
Eger bibim zavayê Barzanî, emê meha hingivî li Parîsê derbas bikin û yek – dû şevan jî emê bi serdan herin bo koşka apê xwe li Amerîka. Mala xwe ji taxa hejaran a Hewlêrê veguhêzim bo "Serê Reş", liwir kuçikên amerîkî û Îsraîlî bi şev mala min dişopînin û diparêzin. Bavê minê bexitreş ku pêşmeregeyê Eylûlê ye û heya niha PDK xizmeta wî li berç[1]avan negirtiye, bi hêceta ku niha ne bi PDK re ye, ezê bavê xwe bikim Wezîrê Pêşmergeyan. Birayê min ê bêbexit jî ku Zanîngeh bi dawî aniye û heya niha bê kare û dixwaze bi qeçaxî biçe Henderan, ezê wî jî bikim berpirsyarê zêrevanên xwe yên taybet. Xwîşka xwe jî ku heya niha şerim dike biçe sûkê, wê wekî keçên Barzaniyan PIRADO û WENEWŞE bajo. Diya min jî ku nexweşiya Şeker û Dil heye û pereya wê ya dermankirina dervey welat tuneye, ezê du bijîşkên Îtalî ji wê re li malê damezrînim. Ji bo apên xwe jî, ezê çend koşkên mêhvandariyan(Dîwexan) vekim, Pismam û kurxalên xwe jî, ezê bikim "Neqîb, Emîd û Amîr lîwa".

Lê hevalên min dibêjin: "dest jê berde Sero, xwe nede kuştin, eve mala Mele ye, tenê bêjin HERRE, îdin her tişt temame." Başe, xo ez kifir nakim, Swînd bi destkê xencera Mele Mistefa, Îdrîs Barzanî bi bavê min re di bin yek letike çiya da 3 şevan derbas kirin. Axir çi dibe, bila Mesûd Barzanî xwe wekî Serok bizane, ger Seroke, bila bêje di 18 salên derbasbûyî de, çend caran berê xwe daye taxek ji taxên Hewlêr û Silêmanî? Lê pirsgirêka min ewe, ev zilam ewqas eşayire, li aliyê din ê "Serê Reş" kes wekî zilam nahesbîne, Jinên hemî serokên dunyayê bi yek klîk ezê bibînim, lê heya niha nizanim Xesûya min çawa ye! Nizanim ji bo xwezgîniyê kî bi xwe re bibim, di serî de min dixwest çend Mele û rûsipî û Pêşmergeyên dêrîn kom bikim û êvarek navê xwedê jê bînin, lê hevaleka min a Rojnamevan got: ”Xortê baş, hinek Caş (Cerdevan) û Enfalçîyan bibîne, Mesûd pir ji wan hez dike”. Hevalek din got: ”Weleh ger li gor min bikî, di konferansek rojnamevanî ya Nêçîrvan Barzanî de, biçe bin milê wî û jê re bêje karek min a xêr bi te heye, an jî ger nebû, ji Deşnê (Hunermendek Başûre) re bêje, ew zû zû wan dibîne, bila ji bo te eyar bike.

Çavkanî
Şaswar Mame

Şaswar Mame ( شاسوار مامە) rojnamevanekî serbixwe ye. Ew di sala 1992an de li bajarê Ranye ya Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. 

Şaswar Mame di sala 2006an de dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye. Dawiya sala 2015 an berê xwe daye Ewropayê demekê li welatê Swêdê maye û piştre li Elmanyayê bi cîh bûye. Niha jî li ser karê xwe yê rojnamevanî berdewam e.

Perwerdehiya wî

Karê wî

Berhemên wî

Çavkanî

Rojnamevanên kurd
Richard Simmons

Milton Teagle "Richard" Simmons (z. 12ê tîrmehê 1948'an li Nû Orleans, Louisiana, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û fitnessa amerîkî û medyayên sosyal e.

Jidayikbûn 1948
Mêr
Amerîkî
Karsaz
Aktor
Siwarî

Siwarî () an jî Hevidiya Mezin, bajarokeki bi ser Bêsniyê ve ye. Navê "Suvarliyê" li dema osmaniyan navçeya Hevedî bû. Bajarok merkeza welatê Hevedan e ku ew eşîr di sedsala 17an de li navçeya Silîva û Qulpê hatibû û li Bêsniyê niştecih bû. 
Siwarî dema te gotin tîpa  "i" nê gotin ji çê dibe. Wisa te gotin: "swarî". Bi Tirkî "süvari" ye. "Swar" di Tirkî de "binmek" e. Yanî koka "süvari" ji kurdî hatîye.

Çavkanî

Bêsnî
Eskîkoy

Dikevn, ango Gundê Kevnare (), gundekî navçeya Bêsniya Adiyemanê ye. Bajarokeke bi ser Besniyê ve û li ser riya Semsûr och Entebê ye. Gundeki li ser eşîra Hevedan e.

Çavkanî 

Bêsnî
Mamê Rîşe

Mamê Rîşe Navê wî yê rastî Nejmedîn e. Di sala 1955'an de hate dinyayê Neteweperwer û şoreşvavanekî kurd e.
Kofî

Kofî beşek ji wergirtina jina kurd e. Kofî ji textikekî tenik ku jê re “elbik” tê gotin çêbûye û di nava wê de jî qedîfeyekî mîna kum heye, temeziyên rengî –bi hindikî heft temezî- bi hawayê honandina keziyan lê têne pêçan. Herweha li hawîdorê kofiyê pelikên nîvzêrk jî pê ve têne daleqandin. 
Li gor qeda malbatê, bi hin kofiyan ve 24, bi hinan ve kêmtir nîvzêrk hene. 

Li ser kofiyê gelek stranên folklorî jî hatine gotin. Yek ji wan jî, jinek dema dil ketiye Emînê Ehmed, li serê weha gotiye:

“Ha wer delal, ha wer delal
Çem û çemê Bişêriyê
Zozan xweş e li koçeriyê
Kolos xweş e li ber Kofiyê
Zewac xweş e li ser hêwiyê...”

Di straneke din de jî xort ji evîndara xwe re gotiye “kofîxwarê”. Ji ber ku di girêdana temeziyan de hin caran girêbest li tangava eniyê bilind tê bestin û bi aliyekî ve tê tewandin. Ji ber hindê Kafixwar tê gotin. 

Piraniya jinên kurd kofî didan/didan serê xwe. Hinek jinên ciwan çarik jî li ser kofiyê dipêçin, lê jinên navsere bi piranî bê çarik didin serê xwe. Li herêma Serhedê (Bakûrê Bakûrê Kurdistanê) jî bi piranî pêşî çarik didin serê xwe û kofiyê jî datîn ser çarikê. 

Kofiyên jinên her eşîrekeke kurd ji hev cuda ne. Dema li bajarekî yan li riyekê jineke bi kofî bê dîtin, ji ber kofî û kincên wê, tê naskirin ku ew ji kîjan eşîrê ye. 

Li şêniyekê, yan di nava êleke kurd de kofiya serê jina kesên xuyanî jî bi hawayekî cuda ye û tê naskirin ku ew jin, a maleke mezin e. 

Ji aliyê din ve jî kofî wek kaseya zêr û pere tê bikaranîn. Hetanî dawiya salên 1970yî jî pere û zêrên parastinê yên malê, di binê kofiya jina malê de dihatin parastin. 
Îcar dema ku diz diketin malekê, pêşî çavên xwe li kofiyan digerandin. Herweha dema şer an talanek jî çêdibû, pêşî kofî ji serê jinan dikirin û dibirin. 

Niha li Kurdistanê wergirtina kofiyê zêde nemaye, lê belê kofî niha jî di nava kurdên koçer, êzîdî, elewî û li nava kurdên li Anatoliyayê tê bikaranîn.

Çavkanî
Lîsteya misilmanên ku xelata nobelê standine

Ev lîste, lîsteya misilmanên ku Xelata Nobelê standine, ye.

Enwer Sedat (1918 – 1981)
Yaser Erefat ( 1929 – 2004)
Şîrîn Ebadî (1947 - ...)
Mohamed ElBaradei (1942 - ...)
Muhammad Yunus (1940 - ...)
Tewekul Karman (1979 - ...)
Melale Yûsifzay (d. 1997 - ...)
Naguib Mahfouz (1911 - 2006) 
Orhan Pamuk (1952 - ...)
Abdus Salam ( 1926 - 1996) 
Ahmed Hassan Zewail ( 1946 - 2016)
Aziz Sancar ( 1946 - ...)

Lîste
Misilman
Topalî

Topalî (bi tirkî : Topallı) Gundê Topalî gundeki kevn ê. Di 1750-1800'an de ji Hezro/Amed ê heta ku Sêwreg/Riha bêtire Albistan/Gurgum hatiye ava kirin. Eslê xwe Kurd û Şafîi ne. Hinek ji Hanefî û Elewî hene. Eşîr ku Berazî/Alxasî.

Gundên Albistanê
Xecê Herdem

Xecê Herdem yan jî bi navê jidayikbûnê Hatice Demirkıran, (jdb. 24ê çiriya pêşîn a 1993an, Mezitli, Mêrsîn), hunermendê kurd e.

Jînenîgarî
Xecê Herdem, di sala 1993an de li navçeya Mezîtlî ya Mêrsînê Ji dayik dibe û keça malbatekî ku bi eslê xwe ji Dêrsimê ye. Malbata wê di dema Kumkujiya Dersimê, di sala 1938an koçê navçeya Pazarcîxa Gurgumê dibe û piştre koçê navçeya Mezîtlî ya bi ser parêzgeha Mêrsînê dibe.

Di temenê 9 saliya xwe de dest bi gotina stranan dike. Di ciwaniya xwe de li Mêrsînê beşdarî gelek şahiyên gelek komel û organîzasyonan dibe. Xecê Herdem perwerdeya dengbêjiyê wergirtiye û di demên dawî de bi taybetî gelek klîbên muzîka akûstîk li ser platformên civakî û dîjîtal weşandiye.

Dîskografî

Stran
 Duhoka min (2023)
 Tu li ku yî (2023)
 Esmerim (2023)
 Haberin var mı? (2023)
 Bê te (2023)
 Hêdî Hêdî (2022)
 Doza min tu yî (2022)
 Ölesim Geldi (2022)
 Kurdo Buye Almani (Potpori) (2021)
 Ne Xema Yarê (2021)
 Çav Zeytûna Min (2021)
 Kim Biliyor (2021)
 Bê Zarım (2020)
 Çavkên (2020)
 Neyleyim (2020)
 Şemlê (2019)
 Tutuşur Dizlerim (2018)
 Divane Bülbül (2018)
 Neden Gülüm (2018)
 Nerden Düştüm Ben Bu Derde (2018)
 Ey Zalim Yarê (2018)
 Yalan Dünya (2018)
 Yine Sen (2017)
 Viran Eller (2016)
 Canın Olayım (2016)
 Doruklara Sevdalandım (2016)
 Birîndarım (2016)

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Gîtar

175px
Headstock
Derçik
Guhê Gîtar
Perde
Çovikê Qefesê
Nîşana Perdê
Destik
Panî (Akûstîk) – Neckjoint (Elektro)
Gewde
Manyetîk
Elektronîk
Pir
Pickguard
Çenga Par
Reflektor
Bejna Mil
Qula Dengdanê
Têl
Zîn
Klavye

Gîtar bi tilî an jî bi mizrabê tên lêxistin, esasî weke bi 8 jimaran, hêkanîyên alîyê mil, li ser bûyîna destikên perdeya dengdanê ve, sazbendek bitêl e. Gîtar tevahî bi 6 têlan e û bi cureyên cûdayîyên ji Daran tên çêkirin.

Galerî 

Amûrên muzîkê
Kurdo

Kurdo bi navê rastî Kurdo Celal Omer Ebdulqadir (jdb. 29ê çiriya paşîn 1988 li Silêmanî, Herêma Kurdistanê) rapvanekî iraq-kurd e, ku niha li bajarê Heidelberg a Alemania dijî.

Jiyana wî
Dema Kurdo heşt salî bu ji Iraq bi penaberî koçberî Almanya bu. Di sala 2011an de ji ber Platforma Vîdeo a YouTube hate naskirin û herwiha di sibata 2012an de bi etîketa Azzlackz ji Haftbefehl bin peymanê îmze kir.<ref name="rapde">[http://www.rap.de/news/40-news/16189-charts-kurdo-mit-qslum-dog-millionaerq-auf-der-6 Charts: Kurdo mit "Slum Dog Millionaer" auf der #6'], Oliver Marquart, Rap.de, 20ê kanûna paşîn 2014an</ref> Di Media-Control-Newcomercharts a MixTape de Kurdo xwe gihand ser cîhê 4an.Kontra K und Kurdo in den Newcomer-Charts, Oliver Marquart, Rap.de, 13ê kanûna pêşîn 2012an Di wekî salê de bi derxistina Albuma Debût ya Slum Dog de bi piştgiriya ji Rap-hevalên xwe Eko Fresh, KC Rebell, Mosh36, Nazar û Kontra K anîn ser xilas kirinê.

Kurdo, di 10ê çiriya pêşîn 2014an de li ser rûpel a Facebookê etîketa xwe ya Almaz Musiq'' ava kir. Bi ev xebatê Kurdo li Almanya hilket ser 3. cîh û li Swîsre hilket ser 1. cîh.

Dîskografî
 Slum Dog Millionaer (2014)
 Almaz (2015)
 Verbrecher aus der Wüste (2016)

MixTape
 11ta Stock Sound (2012)

Stran
 Wir sind nicht wie du (featuring Alan 2011)
 11ta Stock Sound (featuring Atillah 78, 2011)
 Wir sind nicht wie du Part II (2012)
 60 Bars (2012)
 Nike Kappe umgekehrt (2012)
 G für sie (2012)
 Vermisse dich (featuring Niqo Nuevo, 2013)
 Lydia (2013)
 Ghetto (2014)
 Slumdog (2014)
 Mantika (featuring Hamad45, 2014)
 Piff (featuring KC Rebell, 2014)
 Lass ma (featuring Alpa Gun & Dú Maroc, 2014)
 Stresserblick (featuring Majoe, 2014)
 Schwarz Matte Kalash (Freetrack, 2014)
 Ghettopräsident 3 (featuring Automatikk & Massiv, 2014)
 Magic Casino (featuring Summer Cem, 2014)
 Sommer (featuring Pa Sports & Kc Rebell, 2015)

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera Fermî 

Rapvanên kurd
Mirovên zindî
Rapvanên alman
Şêxbaba

Şêxbaba () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Hemzeyn

Hemzeyn () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Zeyton

Zeyton () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Hînîc

Hînîc () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Dardaxan

Dardaxan, ango Dardaẍan () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Encoz

Encoz, ango  'Encoz  () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Tillê

Tillê () gundekî bi ser Kolika Semsûrê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Îstgeha Menzîlê

Îstgeha Menzîlê () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Gûdolke

Gûdolke () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Tûmaqa Mezin

Tûmaq () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Boban

Boban () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Xorîs

Xorîs () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Çat û Baxçe

Çat û Baxçe () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Qiran, Kolik

Qiran () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Ûsîfan

Ûsifan () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Kakşîr

Kakşîr () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Tîxinkar

Tîxinkar () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Xiştûr

Xiştûr () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Elîdamî

Elîdamî, ango  'Elîdamî () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Kîtîş

Kitiş () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Arxe

Arxe, ango Arẍe (), gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Honî

Honî () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Çepek

Çepek () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Tazenot

Tazenot () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Perçiyan

Perçiyan, Berçiyan () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Berwenos

Berwenos, Berwedol () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Pîraq

Pîraq () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Barzo

Barzo () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Korweskîl

Korweskîl () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Kolikê
Pergala serokatiyê

Pergala serokatiyê, perganla serokatiyê an jî serokatiya hikûmetê , li gor modela amerîkayî yek pergala dewletê ye. Li ser yek serokatiyê de fonksiyonên ji serokê dewletê, serokê hikûmetê û fermandarê leşkerî enîya tetbîqatê dibe. Berevajî li welatekî demokratî ye, ji berpirsiyariya dewletê ji bo ku hevceyê bedena hilbijartinê ji aliyê gel ve awayî tînin, bi vî prensîpa jêkcidakirina desthilatan û şideta dualî de pêşîlêgir bihêztir dibe.

Taybetmendî
Taybetiya hikûmeta yên zagonsazî, bi giranî ji hikûmetê ne serbixwe ye, bi taybetî jî: Ew, bervajî a demokratî û bi rêya dengdanê siyasî yên pêşnîyarên ravepirsa cesaretê nûnertiya gel, lê bi tenê ji ber buyerên buyî, hiqûqî ji aliyê vexwana ji ofîsa rakirin dibin.

Çavkanî

Webgirêdan 
 Political Database of the Americas
Sîstemên siyasî
Serokdewlet
Song Joong-ki

Song Joong-ki (bi korêyî: hangul: 송중기, jidayîkbûn 19'ê rezberê 1985'an) lîstikvanekî korêyî ye.

Fîlmografî

Fîlm 
 2008: A Frozen Flower
 2009: Five Senses of Eros
 2010: Hearty Paws 2
 2011: Penny Pincher
 2012: The Grand Heist
 2012: A Werewolf Boy

Rêzefîlmên televizyonê 
 2008: My Precious Man
 2008: Love Racing
 2009: Triple
 2009: Will It Snow For Christmas?
 2009: My Fair Lady
 2010: Sungkyunkwan Scandal
 2010: OB/GYN Doctors
 2011: Deep Rooted Tree
 2012: Nice Guy
 2016: Descendants of the Sun

Girêdanên Derve

Çavkanî 

Aktor
Aktorên korêyî
Jidayikbûn 1985
Pergala nîvserokatiyê

Yek pergala nîvserokatiyê an jî sîstema nîvserokatiyê (an: têkel sîstema serokatiyê-parlamanî yên hikûmetê) nîşana herdu hêmanên Parlementarîsmê û pergala serokatiyê dide.

Wek ku têgeha di sala 1980 de ji aliyê Maurice Duverger di pergala siyasî ya Fransayê di bin Komara Pêncemîn nasandin bû. Paşê dema bête ji bo danasîna formên hîbrîd hate dirêjkirin.

Taybetî
Di pergala serokatîyê, ku serokkomar ji aliyê hemwelatiyê hatine hilbijartin û divê hikûmet bêyî ku Parlamena form bigre ber pêkatiyên çavan. Dîvê lê dîsa jî gerek Serok bi parlamenê re hevkariyê bike, ji ber ku ew li ser qanûnê biryarê dide. Mînaka wek herî baş tê zanîn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di pergale parlamentarî, Parlamena berpirsiyar ne tenê ji bo qanûnan e, di heman demê de jî hikûmeta hildibijêre. Pergaleke bi vî rengî, serokê erk bi piranî di merasîman de derbasî dibe wek prototîpa Keyaniya Yekbûyî, jî Komara Federal a Almanyayê yek ji wan e.
Di yek pergala nîvserokatiyê de ji pergala serokatiyê bi serokê hilbijartin rasteraste, ku ev karekî giring li pêkanîna hikûmeta nû bike.
Hikûmet her çiqas girêdayî bawerîya ji parlamenê bibe jî, dikare bi tenê bi rêya ku birêvebirinê bike.

Çavkanî
Sîstemên siyasî
Serokdewlet
Pergala parlamenter

Wekî ku Pergala Parlamenteriyê ji hikûmetê re tê gotin ku wan formasyonên pergalên parlemanî yên demokratîk ên rojava, ên ku hikûmetê ji bo xwe hispêre li ser hilbijartinê û bikaranîna di ofîsa xwe de wê li ser piştgirîya ji parlamena rasterast yan nerasterast girêdayînê bike. Li vir, her du dezgehên bi girêdanêke karmend bi Parlamena zanîna xurt de, serî de di hilbijartinan de û berdana xwe ji hikûmetan dike. Jî girîng e ku divê serokê hikûmetê (ango serokê hikûmetê yên weke Wezîrê  an Serokwezîrê) ji aliyê parlamenê bê mafên dijî wezîrên hilbijartin hatiye dirêjkirin. 

Alternatîva tîpa tê zanîn ji Pergala demokratîk ya hikûmetê bi navê Serokatiyê tê gotin wekî bi prototîpa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Forma têkel bi regezên her du cureyên bi navê Pergala nîvserokatiyê, ku mînaka herî bi hêz di Pêncemîn Komara Fransayê e dîtin.

Pêşketina têgehî û sazîyan
Bi navdêr teswîrê navê "Parlamen" ji peyva ferhenga Fransîya Kevn hate nîqaş kirin û peyva "parlement" di gotûbêjan de hate axaftin. 
Yekem peyva Fransî di sedsala 12'mîn de têne ji civînan re emperyal yên Padîşahê Frankîş xûya kir. Li Îngilîstanê yên sedsala 13'an de, di hevpeyvînekê de ku di navbera padîşah û standên "parliamentum" hat gotin, ku îro esas di koka pergala parlamanî de ne.
Ev heta nîvê sedsala 19'an de jî hevbeşê li Almanya bu, lê ji alîyê pêşbirkê de hin bi mercên mîna "Roj" an "Civîn" (Bundestag, NRW).

Sîstemên siyasî
Têgihên siyasetnasiyê
Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve

Di bin parlamen girêdayî Hêza Birêvebirinê (an jî ji bo Parlamena Rêveberê girêdan) tê wateya ku tu hikûmeta ku ji aliyê parlamenê hatibû hilbijartin, ango dezge û li ser baweriya xwe de, ji aliyê parlamanê, yanî li ser bawerîya Pergala Zagonsazî ve hilbijartin ya wan e. A dosyayek taybet bi rêya heman pergalê yên hikûmetê, ku di tevahiya rêveberiya e bawerîya Parlamenê de girêdayî ye.

Pênasên têgîn û xwedîderketinê

Pênasên berdewam
Di wateya fireh behsa Parlamena kêmtir dike ku hêza birêvebirinê tu sort yên sîstema siyasî ya ku hikûmetê ji aliyê parlamenê hate hilbijartinê û her tim li ser bawerîya ji parlamenê girêdayî ye pêk tê.

Sîstemên siyasî
Pergala yekpartiyî

Di bin Pergala yekpartî an jî sîstema pekpartî ya ku weke Sîstemeke Siyasî tê danasîn, di dema dirêj de Rêveberîya Desthilatî tenê yek Partî ye û di destûrên Partîyên Muxalefetan e. Pergala yekpartî e ku bi tenêyî partiya desthilatdar û pir caran di yek beşa weke Îdeolojiyê hîn girêdane û divê pêk bînin. 

Di dema ku li hin pergalên yekpartî, serweriya tenêyî yên partiyê de tenê yek bi qanûnê, bi awayekî fermî di bin navê de facto sîstemên yek-partî partiyên din tê erêkirin ku di heman demê de ji ber Qanûnan an jî Zordarîyan tu şansek ji Karanîna Hezê rastî rêjeyek mezin tune ye. Ji ber vê yekê De Facto-Pergala Yek-Partî bi kêmanî armanca Demokrasîya Sexte re hevdîtin tu nacivînin, wek ji nimûne: Pergaleke heta sala 1989 li Komara Demokratîk a Almanyayê de hene an, îro li Koreya Bakur.

Sîstemên siyasî
Padîşahiya destûrî

Monarşîya Destûrî, Keyîtiya Makeqanûnî, Şahîtiya Makeqanûnî an jî Monarşîya Parlamenter cure hikumdariyek e ku di sîstema wê ya îdarî de Destûra Bingehîn e qewet û karbidestiya key an jî şah kêm û sînor dike. Ji xeynî key meclîsek jî heye û ev meclîs qanûnên xwe yan bi tenê yan jî bi hevkariya key derdixe.
Kes dikare di Monarşîya Destûrî de wek formeke bêdem ji hikûmetê bibîne, ê ku îro jî heye; Gelek Monarşîyên Destûrî bi hev re Monarşîya Parlamenî, ji ber ku li Parlamen bandora dîyarker ku li ser sazkirina hikûmeteke heye.

Monarşîya Destûrî

Binihêre jî
Keyîtiya nîvmakeqanûnî
Keyîtiya serberdayî
Keyanî

Çavkanî

Siyaset

Monarşî
Absolutîzm

Absolutîzm, mitlaqiyet an jî monarşiya mutleq bi navê latînî absolutus, "vekişandin", "azadbûn", bi wateya legibus absolutus, "berdayî ji qanûnan" nîşana yek Forma Serdestiya li monarşiyê dide, ewê ji hikûmetê li gor hêza mutleq xwe bi xwe seroktî bê polîtîkayê standard birêve dibe an jî saziyên demokratîk bi biryare.

Çavkanî

Sîstemên siyasî
Dîroka Ewropayê
Monarşî
Têrbûna berhemên hundirî

Têrbûna berhemên hundirî (kinbûn: TBH; bi Înglîzî gross domestic product, GDP)  

Ew pêk tê ji hemû mal û berhem û xizmetan bihayê giştî yê bar dike, ên di nava salekî de di nava sînorên neteweyî yên aboriya neteweyî dikin. Bi vî awayî tenê dikarî hemû mal ên dawî ango mal ên li ser asta bikaranîna-dawî, wek encama aborî tomar bikin. Di nav bikaranîna hesaba malên ne bi rasterastî de, lê hema di Wargehê de danînê dikin, wek guherandinên di Pişkên hesibandin. 

Li hember Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî hesaba TBH'ê bi tenê ji bo alîkariyên alîyê Nîştecîhan de pêk tîne, ku di bin navê prensîba navxweyî serî ye. Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên prensîba navxweyî dadmend e. Eger ji TBH'ê amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn. 

TBH'ê di pîvana encama aborî yên di warê aborî de di demeke dayîn e. Rêjeya guhertina di TBH'ê raste ku wek nîşana mezinbûna aborîyê de bikarhênerên netewîyên ji faktora herî girîng bikar tînin. 

Têrbûna berhemên hundirî dikare ji bo Dewletan û bi Yekîneyên Îdarî yên cografîk de were wergirtin. Bi qismî warê Têrbûna Berhemên Herêmî, Têrbûna Berhemên Bajar, Têrbûna Berhemên Cîhanê û yên din jî têne bikaranîn.

TBH ya Kurdistanê

Berhevkirina daneyên û Hesab

Berhevkirina daneyên 

Bi naskirina zêdebûna buhayê ji ber ku sala basîs, dikare TBH rast bikaranîna hesabkirinê ji formula TBH'ê binavkirî bîne:

TBH-Deflator

TBH û BNN 

Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên prensîba navxweyî dadmend e. Eger ji TBH'ê Amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn.

TBH'a bernîşane

Têrbûna Berhemên Cîhanê û Hêza Aborî 
Têrbûna Berhemên Cîhanê (TBC), jî Têrbûna Berhemên Hundurîn-Cîhan binav kirîye, di sala 2007 de bû bi 54.274 Mîlyar US$. Li Welatên endustrîyel parmenda ji 70,8 % ye, ev dike 38.400 Mîlyar US$. Welatên pêşxistin ku ji 25,9 % e û ev dike 14.100 Mîlyar US$. Ji 3 % parmend li ser Başûrrojhilatê-Ewrûpa ye.

Dewletên bi bilindtirînên TBH – Yekbûyî yên Dewleta Amerîkayê, Japon, Almanya, Îngilîstan û Fransa – bi tenê bikarhênerên hesibandinên ji 50,7 % hilket. Ev gorî 27,5 Trîlyon US$. Tenê Dewletên di „Top Ten“ de parmenda TBH'a bilindtirîn ji 67,1 % ya TBH-Cîhan (36,4 Trîlyon US$).

TBH ji her Serî û Dewlemendbûn 
Têrbûna Berhemên Hundurîn ji her Serî wek. TBH ji her Gelhe dide ber hev, ji hev cuda:

Çavkanî 

Aborî
Mezinbûna gelhe

Hejmartina Gelhe yek pêşketina mirovatîya li Cîhanê de ye.
Plakeya tirombêlê

Plakeya tirombêlê, plakeya tomarkirina tirombêlê (wekî plaka û plaqe jî tê naskirin) plakeyek e ku tê de hejmara tomarkirina tirombêlê tê nivîsandin.

Tirombêl
Beşqoz

Beşqoz () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Birûnçayir

Birûnçayir () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Kewcalî

Kêvjalan() gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye. Gundekî li ser eşîra Hevedan e.

Çavkanî 

Gundên Bêsniyê
Çiloxaz

Çiloxaz, ango Çiloẍaz () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Gelbilason

Gelbilason () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Tîlek

Tîlek, Tilek () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Qizîlhisar

Qizîlhisar () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Oyratlî

Oyratlî () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Terbezek

Terbezek () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê
Birîşme

Birîşme () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye. Gundekî li ser aşira Hevedan an ji Hevidî.

Çavkanî 

Gundên Bêsniyê
Sûfraz

Sûfraz, Sofraz () bajarokekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Gundên Bêsniyê