Împeratoriya Mongolî

Împeratoriya Mongolî împeratoriyeke mongolî ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye.

Cengîz Xan hemû kabîleyên ku bi mongolî şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên mongolan tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolî hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê Çînê. Vê seferê de Pekîn hate standin.

Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, Deryaya Qezwînê derbas kirin û ketine Rojhilata Navîn û Ewropaye.

Kokê xanedaniyê 

Di sedsala 12an de, Mongol û gelên Tirk ên ku ji nêz ve girêdayî ne, li cîhê ku niha Mongolya ye û her weha li deverên Sîbîrya û bakurê rojavayê Çînê jiyan dikir. Bi sedsalan û hêj jî di dawiya sedsala 12an de, ev kom di nav cûrbicûr eşîrên koçer de hatine perçe kirin. Beriya dema Cengîz Xan tu dewleteke mongolî çênebûbû û eşîrên curbicur gelek caran bi hev re di nava nakokiyên xwînî de bûn.

Mirovê ku împeratoriya cîhanê ya Mongolan damezrand bi eslê xwe navê wî Temüdjin bû lê bi navê Cengîz Xan tê naskirin ku wî di sala 1206an de rêze kampanyayên ku tê de wî li pey hev eşîrên cuda li hev kiriye. Di sala 1206an de, ew wek serokê hemû gelên Mongol û Tirk ên herêmê (Teter jî di nav de) hate naskirin.

Rewşa siyasî ya Asyayê di destpêka sedsala 13an de 
Di dema yekbûna Cengîz Xan a Mongolan de, li Asyaya Navîn çend padîşahiyên bi hêz û çend padîşahiyên biçûktir jî hebûn. Di nav hêzên mezin de di serî de Xanedana Jin li bakurê rojhilatê Çîn, împeratoriya Song li başûrê Çînê, împeratoriya misilman Xwarezm li Faris û başûrê rojavayê Asyaya Navîn û her wiha Sultana Delhi li Bakur Hindistan û Pakistan hebûn. Li rojavayê Asya rêzek dewletên misilman ên piçûktir hebûn. Niha Rûsya (beşê Ewropî) û Ûkrayna li çend mîrektiyan hatin dabeşkirin.

Qonaxa berfirehkirina yekem (1206-1227) 

Cengîz Xan di wê baweriyê de bû ku karê wî di jiyanê de ew bû ku bi qasî ku pêkan be serweriya cîhanê bike. Yekem kampanya leşkerî ya mezin di 1207 de dest pê kir û li dijî padîşahiya Xia (Împeratoriya Tangut) li bakurê rojavayê Çînê; Di sala 1210'an de ev yek hate bindestkirin. Lê belê, desthilatdariya wê, ji bo vê gavê destûr hate dayîn ku wekî vasal bimîne. Împeratorê Împeratoriya Jin di destpêkê de hêvî dikir ku xanê mezin ê nû tayînkirî bacê bide împarator û bi vî rengî rola xwe wekî vasal qebûl bike. Ev hêvî bi tevahî têk çû dema ku Cengîz Xan bi tevahî ne eleqedar bû ku xwedan pozîsyonek bindest a serwerê împeratoriya Jin be.

Di 1211 de, Cengîz Xan li dijî padîşahiya Jin ku paytexta wê Yanjing bû, îro Pekîn berê xwe da başûr. Piştî şerekî pir bi xwîn û dorpêçeke demdirêj a paytextê, ​​di sala 1215an de herî dawî ket û li dûv wê komkujî li ser şêniyan hat kirin. Nayê zanîn ka çend kes hatine kuştin, lê Yanjing bi giranî wêran bûye. Ev hovîtî tiştek bû ku dê di hemî şerên dagirkeriyê de şerê Mongolan diyar bike. Lêbelê, Cengîz Xan bi gelemperî hilbijart ku bajarên ku bêyî şer teslîm bûne rizgar bike, wekî din ew bi tevahî hatin hilweşandin û şênî hatin qetilkirin.

Bi girtina Yanjing re, Împeratoriya Jin bi bingehîn hate hilweşandin, her çend heya sala 1234-an ew di dawiyê de hate feth kirin. Sê salên din şûnda, Mongolan herêmek berfireh ku ji çiyayên Altay û Tianshen heta bi Pasîfîk dirêj dibe kontrol kirin. Di sala 1219an de, Cengîz Xan piştî ku şah Ala ad-Dîn Muhammedê II qasidên xwe îdam kirin, ket ser mîrektiya Xwarezm. Bi artêşeke ku ji 200 hezar kesan pêk tê, Mongol, bi piştgirîya gelek pisporên leşkerî yên Çînî, di nav wan tiştên din de, Çiyayên Tîşanan derbas kirin û li dijî dewleta herî mezin a misilman dest bi şerekî pir xwînrêj kirin. Di vê navberê de, generalên din ên payebilind di nav yên din de nîvgirava Koreya li rojhilat zeft kirin.

Hejmara Mongolan pirtir bû, lê Împeratoriya Xiwêran li hember hêzên Cengîz Xan ên bi rêxistinkirî şans negirt. Împeratorî bi tevahî hat pelçiqandin û her çend hin dîroknasên misilman bi kêmî ve hin hovîtî mezin kirin jî, pir eşkere ye ku şerê Mongolan pir hovane bû û dibe ku bi mîlyonan mirov kuştin. Bajarên berê yên wek Semerqend û Buxara bi temamî hatin wêrankirin.

Piştî fetihkirina Xwêrezmê, artêşên Mongolan li rojava heta Qefqasya û li başûrê rojhilat heta bakurê Hindistanê ketin. Hemû berxwedanên birêxistinkirî hatin şikandin, lê ev yek negihîşt serkeftinên dawî. Lêbelê, trênên şer ên li rojava, di salên 1230an de ji bo Derîşkirina Mongolan a Ewropayê bûn.

Di sala 1225an de Cengîz Xan vegeriya Mongolya û paytexta padîşahiyê Karakorum. Di dema kampanyaya nû ya ku Împeratoriya Xia bi teqez hat hilweşandin, Cengîz Xan di havîna 1227 de mir. Wê hingê ew hikûmdarê padîşahiya mezin bû ku ji Volga û Derya Xezerê li rojava dirêj dibû. li rojhilatê Okyanûsa Pasîfîk.

Fetih berdewam dikin 1227-1294 
Beriya mirina xwe, Cengîz Xan împeratoriya xwe kir çar parçe (xanat, ulus bi mongolî) û kurên wî her yek parek distînin. Ögedei Khan bû cîgirê Cengîz wek Storkhan (Împerator) û bi vî awayî serokê hemû împeratoriyê bû.

Piştî çend salan ji navberê, fethên di bin serokatiya Ögedei de nûbûnek nû bi dest xist. Di sala 1234 de, Împeratoriya Jin bi temamî hate dagir kirin. Di dawiya salên 1230an de Ewropa hat dagirkirin. Mîrekiyên rûsî bê tengasî têk çûn û mîrên wan bûn bacgirê Xanê Rûsyayê (Horda Zêrîn). Paşê ew Polonya û Awistirya, ku artêşên wan hatin hilweşandin, dagir kirin. Piştî mirina Ögödei xwe vekişandin. Gelek dîroknas bawer dikin ku wan pir baş dikaribû tevahiya Ewropayê bi dest bixista. Hinekên din jî dibêjin ku ew çu carî ne armanc bû ku ji wê pêşdetir biçe.

Piştî mirina Ögedei, di împaratoriyê de şer û pevçûn derketin ku cara ewil meylên perçebûnê nîşan didin. Tenê di salên 1250an de rewşa siyasî ya navxweyî aram bû. Fetihên nû di serî de li cîhana misilmanan hatin kirin. Di sala 1258an de, Bexda ket, ku tê wateya ku beşên mezin ên Rojhilata Navîn ketin bin desthilatdariya Mongolan. Hema ew gihîştin Misrê berî ku pêşdeçûn were sekinandin.

Di sala 1260 de neviyê Cengîz Xan Kubîlay Xan Storkhan hat hilbijartin. Kubîlay Xan, heta mirina xwe di sala 1294 de, împeratorî, ku niha bi mezinahiya wê ya herî zêde ye, hikûm kir. Di salên 1280an de, wî împeratoriyek ku ji Sîbîrya li bakur heta Deryaya Çînê ya Başûr li başûr, û ji Polonya di rojava heta Okyanûsa Pasîfîk li rojhilat. Xaneyên cihêreng ên xanatê ku bi fermana Cengîz Xan hatine afirandin, xwedan çarenûsa girîng bûn, lê wan hemî Kubîlay Xan wekî serokê împeratoriyê nas kirin.

Kubîlay Xan paytext ji Karakorumê bar kir Peking û di sala 1271 de xanedana Yuan li Çînê ava kir. Di sala 1279 de, împeratoriya Song li başûrê Çînê bi dawî bû û bi vî awayî yekem car tevahiya Çîn ji hêla hêzek biyanî ve hate dagir kirin. Lêbelê, wan bi ser neketin Japonya û Cava. Dema ku Cengîz Xan jiyanek spartayî dijiya, Kubîlay Xan wekî serokê împeratoriyê zû tama lûksê peyda kir û wî dadgehek mezin li Pekînê domand. Ew di heman demê de ji çanda çînî ya ku di nav gelek Mongolan de ne ewqas populer bû jî bandor bû.

Piştî Kubîlay Xan 
Kubîlay Xan hikûmdarê Mongolî yê dawî bû ku wekî Storkhan hate nas kirin. Piştî mirina wî, împeratorî nikaribû bi hev re were girtin, xanatên cihêreng naha bûne padîşahiyên bi tevahî serbixwe. Li Çînê, Mongolan karîbûn desthilatdariyê biparêzin heta sala 1368 dema ku împeratorê dawî yê Xanediya Yuan reviya heta qada bingehîn a Mongolan li bakur. Artêşa zêrîn li Rûsya desthilatdarî heta salên 1480an parast. Li Pers û Asyaya Navîn desthilatdarî di nîveka sedsala 14'an de winda bû an jî padîşahî di nav xanatan de parçe bûn. Xanatiya dawîn, Xanata Kirimê, tenê di 1792 de ket. Di dawiyê de, gelek xanên Mongol jî bûn Islam, di nav wan de serwerên Hordeya Zêrîn.

Lêbelê, çend mîrên Mongolan wê werin û li Asyayê sedsaliya ku li pey wê were tirsê belav bikin. Navê wan yê herî navdar Tîmûrleng bû. Ji paytexta xwe Semerkand, di dawiya sedsala 14an de wî beşên mezin ên Asya Navîn, hemû Faris, Efxanistan, Mezopotamya, [[Sûriye] zeft kir. ],  Kafkasya û bakurê rojavayê Hindîstan. Dêlî di sala 1398an de ket û li bakur û rojavayê wî gelekî dûr ket Rûsya ku Moskow di sala 1382an de hat zeftkirin û di nîvê salên 1390î de paytexta Horda Zêrîn Sarai jî ket Sarai. [Volga]]. Tîmûr Lenk jî di sala 1402an de li Asyaya Biçûk ku Osmaniyan têkçûneke wêranker di li Enqereyê de xwar kir. , di sala 1405 an de mir.

Tîmûrleng, mîna pêşiyên xwe, bi şerê xwe yê pir hovane navdar bû. Lê berevajî Cengîz Xan, ji bo avakirina hêzeke dewletî ya bihêz qet hewildanên cidî nekir. Ji ber vê yekê, împeratorî piştî mirina wî demek kurt perçe bû. Tîmûrleng dagîrkerê herî dawî yê Mongolan bû, lê padîşahiyên ku piştî mirina wî rabûn di gelek rewşan de ji bo demek dirêj sax man. Li bakurê Çînê, tirsa êrîşên Mongolên nû di sedsala 17an de xuya bû, û deverên bakurê Chinaînê carinan di sedsala 16-an de di bin desthilatdariya Mongol de bûn.

Pirseke sereke di nav dîroknasan de ew e ku sedemên şerê hovane yê Mongolan bi şidetek girseyî ya ku xuya ye bi tevahî bêwate li dijî dijminan, tevî sivîlan, çi bûn. Tiştek jî tune ku nîşan bide ku Cengîz Xan û neviyên wî kînek taybetî li hember Çîn, Faris, Ereb, Rûs û hwd. Niha, piraniya lêkolîneran bawer dikin ku sedema bingehîn a tundûtûjiya tundûtûjiyê di şert û mercên jiyanê yên dijwar ên li deştê de ye, ku şîdeta hovane ya di navbera eşîrên cûda de beşek ji jiyana rojane bû. Kuştin, tolhildan, tolhilanîn, destavêtina jinê, talankirin û hwd., ku dixuya bêdawî ye, belkî mîna hemû pevçûnan, bandoreke wêranker li ser gel kir. Û Temüdjin bi xwe jî xwedî serpêhatiyên şexsî yên şîdetê bû. Bavê wî Yesügei ji aliyê Teter ve hat kuştin û mamê wî Ambakai bi xaçkirin hatibû îdamkirin. Û Temüdjin bi xwe jî wek zarokekî 13 salî birayê xwe kuştibû, piştî ku wî dît ku bira xwarinê ji malbata xwe ya birçî digirt.

Dema Cengîz Xan gelên Mongol û Tirkên li herêmê li hev kir, firsendên êrîşkirina hev ji holê rabû. Enerjiya wêranker diviyabû bi rêyên din bihata guheztin û gelek zanyar bawer dikin ku wê demê dest bi êrîşa li ser gelên din kirin û bê şik dewletên çînî û cîhana misilman ji bo talanê firsendên mezin pêşkêş kirin. Li gor vê nêrînê, bi gotineke din, hemû şerên fethê ne encama siyaseteke emperyalîst a bi zanebûn bû, lê encama wê yekê bû ku dilsoziya bindestan ji xanê mezin re girêdayî bû ku hertim derfetên nû ji bo talankirinê bê dayîn û hilweşînin.

Sedemên serkeftina Mongolan 
Sedema bingehîn a ku komeke nisbeten piçûk a mirovan dikaribû herêmek wusa mezin bi dest bixe, rêxistina artêşê bû ku ji hêla Cengîz Xan ve hatî afirandin. Disîplîn hesin-hişmend bû û ew ji artêşên ku li hember wan dihatin bertengkirin pir zêde tevger bûn. Makîneya şer li gorî prensîba dehem hate dabeş kirin ku her leşker bi deh mêran dest pê kir, paşê 100, paşê 1000 û di dawiyê de 10,000 (ji hêla Mongolan ve tiliya tiliyê tê gotin). Pêşkeftina di nav artêşê/civakê de tenê li ser bingehê merîfetê bû (ji xeynî malbata Djingi bi xwe) ku tê vê wateyê ku we makîneyek şer a pir bikêrhatî peyda kir. Tevahiya nifûsa zilamên mongolî yên di navbera 15 û 65 salî de yên ku tenduristiya wan hebû di nav artêşê de bûn. Gelên serketî di maşîna şer de hatin pêşwazîkirin.
 
Şerê li dijî bajarên mezin, ku bi gelemperî li dijî wan dihat kirin, bê guman tiştek ji şerê li ser deştan bi tevahî cûda bû, lê teknolojiya nû zû hate pejirandin, berî her tiştî ji çînî. Bi hev re, ew kir ku hema hema têk nebin. Wekî din, hem Çîn û hem jî cîhana misilman û xiristiyan ji hêla siyasî ve hatine dabeş kirin, ku ev yek jî fethan hêsan kir. Tenê gava ku Ewropî dest bi hînbûna taktîkên dijberê xwe kirin, dikaribûn dest bi şerê Mongolan bikin li qada şer.

Encamên Împeratoriya Mongolan 
Cengîz Xan û neviyên wî di serî de wekî hin ji dagîrkerên herî zalim ên ku cîhanê heya niha dîtiye têne zanîn. Kes nizane ku di dema hemû fethên li Asya û Ewropayê de çend jiyana mirovan hatine kuştin û bi rastî jî zehmet e ku meriv hesabên pêbawer bike. Hin dîroknas texmîn dikin ku nifûsa Çînê di sedsala 13an de ji sedî 50 kêm bûye. Tê gotin ku ev kêmbûna giran a nifûsê di serî de ji ber hemî şerên li dijî Mongolan çêbûye. Ger ev hesab rast bin, ev tê wê wateyê ku çend deh mîlyon Çînî hatine kuştin û bi tevahî belkî 40 mîlyon kes li Asya û Ewropayê hatine kuştin, lê piştrastkirina van hejmaran hema hema ne gengaz e.

Lêbelê, Mongolan aliyên din jî hebûn. Di serî de, di mijarên olî de tehamûliyeke mezin hebû. Li Împeratoriya Mongolan, azadiya olî di prensîbê de serdest bû, ku berevajî şert û mercên li Ewropayê bû. Wekî din, yekem car zimanek nivîskî û zagonên rastîn ji Mongolan re peyda kirin. Mongolên îroyîn bi giştî Cengîz Xan ne wek barbarekî xwînxwar lê wek mirovê ku nasnameya neteweyî daye Mongolan dibînin. Li welatên wek Ûzbêkistan û Efxanistan, nifûsa bi heman nêrîna Tîmûrleng heye.

Têkiliyên di navbera Ewropa û Asyayê de di nîvê duyemîn ê sedsala 13an de bi geşbûnek mezin a bazirganiya di navbera Ewropa û Rojhilata Dûr de xurt bûn. Rêya bazirganiyê bi giranî bi riya navdar Riya Hevrîşimê bû ku ji ber aramiya siyasî ya li herêma berê ya siyasî parçebûyî pir ewletir bû. Di vê demê de, gerokê navdar Marco Polo serdana Cathay (navê Ewropiyan ji bo Çînê ya wê demê) kir û her weha li dîwana Kubîlay Xan li Pekînê ma. Gelek mîsyonerên ji Ewropayê jî li Asyayê zêde bûn.

Nêrîna li Çîna îroyîn a Împeratoriya Mongol 
Di mifredata dibistana navîn a Çînî de, êrîşa Mongolan a li ser Çînê tê lîstin, û serdem bêtir wekî yekbûna Mongolya û Çînê, ji wekî fetihekê tê binav kirin.

Bermayiyên xanedaniyê 
Ku hîn Cengîz Xan dijîbû sê dûgel nav kurê wî de hate parkirin. Kengî Cengîz Xan mir ev sê dûgel bû 4 parçe. Ev çar dûgel ev in:
 Dewleta Altinorda
 Dewleta Îlxanîyan
 Dewleta Çaxatay
 Dewleta Kubîlay

Mijarên têkildar
 Îlxanî
 Dewleta Celariyan

Çavkanî

Giredanê dervê 

Dewletên dîrokî