nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lagîn

Lagîn (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Qomîk

Qomîk (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Polîkan

Polîkan (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Hesencûbor

Hesencûbor (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Hisêncûbor

Hisêncûbor (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Qerekose, Sincik

Qerekose (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Pamliq

Pamliq (, ) gundekî bi ser Sinciqa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî

Gundên Sincikê
Qetbûna heyvê

Qetbûna heyvê an Şeqûl qemer (erebî: انشقاق القمر)  li gorî sureya Qemer û hinek hedîsan tê gotin ku Muhemmed pêxember tiliya xwe ber bi heyvê kiriye û heyv bûye du qet.

Sureta Qemer de ev waha tê gotin:
"Saeta qiyametê nêz bû û hîv bû du şeq. Eger ew mûcîzeyeke bibînin, hema rû jê dizivirînin û dibêjin "Ev ji berê de sêhreke bi hêz û dewamî ye."

Îro bi wêneyên NASAyê ve jî hinekî alimên îslamê dibejin ew qelişteka heyvêde kifş e.

Çavkanî 

Îslam
Bulam

Bulam (, ), bajarokekî  bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Dîregîl

Dîregîl, Dîregî? (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Pirhemzîk

Pirhemzîk, Pîr Hemzîk  (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Ebdulxerab, Komîşîr

Ebdulxerab (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Receb, Komîşîr

Receb (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Fox HD

Fox HD kanaleke televizyonê ye ku li Tirkiyê tê weşandin.

 Kanalên televîzyonê li Tirkiyê
 Kanalên televîzyonê bi tirkî
 Kanalên televîzyonê 2016
Komkujiya Dîlokê 2016

Komkujiya Dîlokê 2016 êrîşeke bombeyî ye ku di 20ê tebaxa 2016an de li taxa Beybexçê ya Şahînbeya Dîlokê li dijî dawetekê pêk hat. Di encama teqînê de 56 kes mirin û gelek kes jî birîndar bûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Rûdaw: Li cihê dawetê teqîn: Kuştî û birîndar hene

Dîlok
Komkujî
Mulk, Dîlok

Mulk (, ), gundekî ser navçeya Şahînbeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Stanley Kubrick

Stanley Kubrick ( - ) derhêner, senarîst, filmçêker û wênesazê amerîkî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Derhêner
Senaryonivîs
Wênesazên amerîkî
Jidayikbûn 1928
Mirin 1999
Andrei Tarkovsky

Andrei Arsenyevich Tarkovsky () derhêner, fîlmçêker û nivîserê rûsî.

Derhênerên fîlman ên rûs
Aktorên rûs
Tori Black

Tori Black ( z.26'ê gelawêja 1988 li Bainbridge Island, Washington li ser navê Michelle Chapman fotomodel û pornostêrkeke amerîkan e.

Çavkanî

Girêdanên Derva 
 Malpera Fermî
 Di IMDb'ê de [ Tori Black]
 Di IAFD'ê de [ Tori Black]
 Di Brazzers'ê de [ Tori Black]
 Di Facebook'ê de [ Tori Black]
 Di Twitter'ê de [ Tori Black]
 Di Instagram'ê de [ Tori Black]
 Di Scorp'ê de [ Tori Black]

Pornostêrkên amerîkî
Jidayikbûn Seattle
Jidayikbûn 1988
Mirovên zindî
Sasha Grey

Sasha Grey  (hem jî Sasha Gray, bi navê  rastî Marina Ann Hantzis, z. 14ê adarê 1988 li Sacramento, Kalîforniya , DYA )  lîstikvan, muzîkvan DJ, nivîskar pornostêrkeke berê  ye.

Xelatên wergirtî  
Gotara sereke: Navnîşa xelat û namzedên ku ji hêla Sasha Grey ve hatine wergirtin

Fîlmnîgarî

Fîlm

Rêzefîlm

Vîdyoyên muzîkî

lîstikên vidyoyî

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
 Malpera Fermî
 Di IMDb'ê de [ xxx]
 Di IAFD'ê de [ xx]
 Di Brazzers'ê de [ xx]
 Di Facebook'ê de [ xx]
 Di Twitter'ê de [ xxx]
 Di Instagram'ê de [ xx]
 Di Scorp'ê de [ xx]

Pornostêrkên amerîkî
Jidayikbûn 1988
Jidayikbûn Sacramento
Mirovên zindî
Sibel Kekilli

Sibel Kekilli (jdb. 16ê hezîrana 1980 li Heilbronn, Almanya), lîstikvaneke alman ku bi eslê xwe tirk e. Ew bi taybet ji bo serlîstikvaniya xwe di fîlma Gegen die Wand ( Li hemberê dîwarê) , ji bo rola Shae'ê di rêzefîlma Game of Thrones û ji bo rola xwe ya  Sarah Brandt   di rêzeya wêneguhêzî  Tatort de tê nasîn.  Ji bo lîstikvaniya xwe ew 2 car  Xelata Fîlmê ya Almanyayê ( Deutscher Filmpreis) wergirt.  Di sala 2010an de  ew li cem Festivala fîlman a Tribecayê wek rintirîn lîstikvan  nîşankirî bû.

Jiyana wê

Çavkanî 

Aktrîsên alman
Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî
Teletoon

Teletoon kanaleke ji bo zarokane ku li Kanada ragihandin dike.

Çavkanî

Girêdanên Derva 
Malpera Fermî

 Kanalên zarokan li Kanadayê
 Kanalên zarokan bi Îngilîzî
Turkcell

Turkcell operatoreke GSM'ê ye ku li Tirkiyê xizmet dikê.

Çavkanî

Girêdanên Derva 
 Malpera Fermî
 Daxwaza Daxwaza Turkcell 

Operatorên GSMê li Tirkiyê
Pargidaniyên ku 1994'ê avabûne
Pargidaniyên Tirk
Sêfikan (eşîr)

Sêfikan an jî Sêfikî, eşîrekî kurdan ê li Anatoliya navîn. Li sala 1800 ji Semsûr û Gurgumê hatine Anatoliya navîn. Eşîra Sêfikan, yek ji eşîrên Reşwan ê.

Erdnîgarî 
Gundên eşîra Sêfikan li ser axên Qonye, Enqere û bajarên dîn belav bûne.

Ol 
Eşîra Sêfikan ji berê elewîtî, îroja sunî (henefî) ola ne.

Gundên ku bi eşîra Sêfikan ve girêdayî ne 

 Qonye, Kulu, Gordoglû / Gundî Omê
 Qonye, Kulu, Sefka / Gundî Simê
 Qonye, Kulu, Yaylê Kutê
 Qonye, Cihanbeyli, Gundî Buldix
 Enqere, Haymana, Kerpiç / Gundî Kosê

Çavkanî

Kurdên Anatoliyaya Navîn
Eşîr
Garry Shandling

Garry Emmanuel Shandling (jdb. 29ê çiriya paşîn a 1949an li Şîkago, Illinois, DYA – m. 24ê adara 2016an li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) aktor, derhêner û komedyenekî amerîkî bû.

Jidayikbûn 1949
Mêrên amerîkî
Aktorên amerîkî
Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Komedyenên amerîkî

Mirin 2016
Civikan, Qulek

Civikan (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Yayla Kute

Yayla Kute (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Xelîkan, Qulek

Xelîkan (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Gundê Reşo, Qulek

Gundê Reşo (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Tawlî

Tawlî (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Gundê Ome

Gundê Ome yan jî Gundî Ome (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Celîka

Celîka (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Zlatko Hasanbegović

Zlatko Hasanbegović siyasetmedarekî Kroatiyayê ye.

Siyasetmedarên kroatî
Jidayikbûn 1973

Mirovên zindî
Pirtûka Xweşiyê

Pirtûka Xweşiyê (), pirtûkeke Îbn Sîna ye . Pirtûk ji 11 cildan pêk tê û li ser bijîşkiyê ye .

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên erebî
Pirtûkên bijîşkiyê
Pirtûkên sedsala 11an
Sehîhî Muslîm

Sehîhî Muslîm (erebî: صحيح مسلم), pirtûka Muslîm bin Hecac a Hedîsan e. Weke pirtûka Buxarî ya Sehîhî Buxwarî ye. Yek ji pirtûkek hedîsan ya herî mezin e.

Çavkanî 

Îslam
Pirtûkên erebî
Pirtûkên îslamê
Hedîs
Sehîhî Buxarî

Sehîhî Buxarî () an jî Buxarî Şerîf, pirtûka Îmam Buxarî a Hedîsan e. Navê pirtûkê yê rastî el-Camiu's-Sehîh e lê ji bo navê Buxarî dibêjin Sehîhî Buxarî. Pirtûka herî navdar û bibawer ê Kûtûbî Sîte (gorî sunîtiyê şeş pirtûkên hedîsê yên bibawer) ye.

Çavkanî 

Îslam
Pirtûkên erebî
Hedîs
Sunenî Tîrmîzî

Sunenî Tîrmîzî navê pirtûkê ê rastî el-Camiu's-Sahih pirtûka hedîsan a Tîrmîzî ye. Di sedsala 9an de hatiye nivîsandin. Weke Sehîhî Buxarî û Sehîhî Muslîm pirtûkek bi nav û deng û bibawer e.

Çavkanî 

Îslam
Pirtûkên îslamê
Pirtûkên erebî
Hedîs
Pirtûkên sedsala 9an
Dûdêran

Didêran navê eşîreke mezin li Cizîra Botan e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Alikan

Alikan navê eşîreke mezin li Botan,Muş,Êlih e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Mele Mehmûdê Kurdî

Mele Mehmûdê Kurdî an Mehmûd el-Kurdî alimekî îslamê yê sedsala 17'an e ku di bin bandora  Mele Çelebî de maye. Mehmûd el-Kurdî li Şamê hatiye dinyayê. 125 saliya xwe de sala 1663 wefat kiriye.

Çavkanî 

Alimên kurd
Mirin 1663
Kesên sedsala 17an
Kesên ji Şamê
Îzedînê Erbîlî

Îzedînê Erbîlî an Îzedîn Hesenê kurê Muhemmedê kurê Ehmed (jdb. 1190, Nisêbîn ? -m. 1262 Şam) felsefevanê kurd yê sedsala 13an e.

Li ser felsefeyê û îlmên olî pir zane bû û ji ber wî di nav gel de hate nas kirin. Bi xwe li Nisêbînê ji dayik bûye lê paşê çûye Şamê jiyaye. Bernavka wî Erbîlî ye dibe ku demek li Erbîlê mabe loma bi bernavka Erbîlî hatibe nas kirin 
Tê texmînkirin ku Ew li cem Kemaledînê Yûnis xwendiye.

Çavkanî  

Jidayikbûn 1190
Mirin 1162
Fîlozofên kurd
Kesên ji Hewlêrê
Kesên ji Nisêbînê
Apolonios

Apolonios, Apoloniosê Pergeyî (bi yewnanî: Ἀπολλώνιος, jdb. 262 Pergê - m. BZ 190, Îskenderiye), matematîknasê yewnan bû. Geometriya Iqlîdes pijirandiye û bi pêş xistiye.

Çavkanî 

Matematîknasên yewnan
Alexander Graham Bell

Alexander Graham Bell, ( – ) dahênerê telefonê ye. 

Pêşiyê Bell xwest ku kesên nikaribin biaxifin an ku bêdengbûna kerran çareserî bike lê biser neket, ji wî şûnde telefonê îcad kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1847
Mirin 1922
Dahêner
 
Fizîknasên amerîkî
Fizîknasên skotlendî
El-Qanûn fî el-tib

el-Qanun fî el-Tib an  (erebî: , bi kurdî: Qanûnên tibê), pirtûka Îbn Sîna a herî navdar û herî giring e. Pirtûk li ser bijîşkiyê ye û ji 14 cildan pêk tê.

Îbn Sîna bi xwe çiqas fars be jî, pirtûkê bi zimanê erebî nivîsiye.

Ev pirtûka Îbn Sîna zivirandin gellek zimanan û bi sedsalan ve di dibistanên Ewropayê hate xwendin. Heta sedsala 19'an jî giringiya xwe parastiye.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên bijîşkiyê
Pirtûkên erebî
Pirtûkên sedsala 11an
Xiyasedîn Cemşîd

Xiyasedîn Cemşid an El Kaşî, (, ) (jdb. 1380, Kaşan, Îran - m. 1429, Semerqend) zanyarê stêrnasî, matematîkê û tibê bû.

Perwerdehiya xwe li Kaşanê girtiye piştî wextan li ser xwestina Ulux Beg hatiye Semerqendê. Bi xwe li ser Pi ya Arşîmed xebitiye û di wexta xwe herî baş wî Piyê hesab kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1380
Mirin 1429
Kesên sedsala 14an
Kesên sedsala 15an
Stêrnasên faris
Nivîskarên faris
Martin van Bruinessen

Martin van Bruinessen antropolog û nivîskarekî holendî ye ku di 10ê tîrmeha 1946an de li Schoonhoven, Holenda, ji dayika xwe bûye. Ew lêkolîn û pirtûkên li ser civatên kurd, tirk, faris, îndonezî û dînê îslamê dinivîse.

Jiyana wî 
Ew li Zanîngeha Utrechtê fîzîk, bîrkariyê xwendiye (di 1971 de xelas bû) û dû re jî mirovnasî û civaknasî. Di navbera 1974 û 1976 de, wî di nav Kurdên Iraq, Iran û Tirkiyê de gelek lêkolînên zevî pêk anî.

Berhemên wî yên derbarê mijarên civata Kurdistanê de 
(1992). Agha, Shaikh, and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Zed Books Ltd, New Jersey, DYA.
(2000). Kurdish ethno-nationalism versus nation-building states: Collected articles (Analecta Isisiana). Isis Press, Stembol.

Çavkanî 

Antropologên holendî
Jidayikbûn 1946
Nivîskarên holendî

Kurdnas
Mirovên zindî
Andy Serkis

Andrew Clement "Andy" Serkis (jdb. 10ê kanûna paşîn a 1964an li Ruislip, Middlesex) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

Jidayikbûn 1964
Aktorên îngilîz
Mêrên îngilîz

Mirovên zindî
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 1992

Hilbijartina Parlamenê ku 19 ê Gulanê 1992 an de hatiye çêkirin. Di vê hilbijartinê de PDK ji 100 kursiyan 51 kursî qezenc kir û partiya YNK ku bûbûn partiya duyemîn ew jî ji 100 kursiyan 49 kursî qezenc kir. Lê belê paşî ji bo di nav bera her du partiyan de wekheviyeke hebe PDK kursiyekî xwe da YNK.

Encama Hilbijartinê 

Hilbijartin
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 2005

Hilbijartina Parlamenê ku 30 yê kanûna paşîn a 2005 an de hatiye çêkirin. Di vê hilbijartinê de du partiyên mezin,PDK û YNK, bûn yek û partiyek bi navê Lîsteya Kurdistanê(ليست كوردستان) ava kirin. Lîsteya Kurdistanê ji sedî not girt û bû partiya desthilatê. Partiya Komela Îslamî ya Kurdistanê jî bû partiya duyemîn û Partiya Zehmetkişanê Kurdistanê jî ji 111 kursiyan 1 kursî qezenc kir.

Encama Hilbijartinê 

Hilbijartin
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Dell

Şîrketekê ku ji aliyê Michael Dell ve sala 1984 an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li DYAyê ye. Dell şîrketekê ku komputer, hişkalav û nivîsbarî hildibêre ye. 

Michael Dell wexta ku 19 salî bû bi 1000 dolarê şîrketê hilberand. Dell sala 1984 an de sermayeya dezgehê xwe ji 1000 dolarê bir 85 milyon dolarê. Sala 2001 an de jî Dell Company bû hilberînera komputerê ya herî mezin ê dinyayê.

Girêdanên derve 
Malpera Fermî ya Dell - Îngilîzî
Fahriye Adsay

Fahriye Adsay anku Fexriya Adsay, nivîskar û wergêra kurd e.

Di sala 1971ê de li Dêrika Mêrdînê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Îzmîra Tirkiyê xwendiye. Lîsansa xwe li Enqerê li Zanîngeha Rojhilata Navîn ya Teknîkî di beşa dîrokê de qedandiye. Li Zanîngeha Dîcleyê ya Diyarbekirê di beşa civaknasî û li Zanîngeha Artukluyê ya Mêrdînê di beşa Ziman û Wêjeya Kurdî de master kiriye. 

Adsayê ji îngilîzî bo tirkî û kurdî gelek berhem wergerandine. Ji sala 2014an vir ve xwedî û edîtora kovara Zaremayê ye.

Berhem

Pirtûk  
Yezidi Kadınlar, Kültürel Sınırların Edilgen Taşıyıcıları, Weşanên Avesta, Lêkolîn, ISBN: 978-605-9082-12-9

Werger  
David Nicolle, Xaçparêz û Sarezen (Crusaders and Saracens), Weşanên Avesta, 2015, Stenbol.
David Nicolle, Sefera Xaçparêzan a Sêyem 1191 (The Third Crusade 1187) Weşanên Avesta, 2014, Stenbol.
David Nicolle, Hittîn 1187, Serfiraziya Selaheddîn ya Herî Mezin (Saladin’s Greatest Victory) Weşanên Avesta, 2014, Stenbol.
Ahmadzadeh, Romana kurdî û nasname (A collection of articles about the Kurdish Novel), Avesta Yayınları, 2011, Stenbol.
W. R. Hay, Kürdistan’da İki Yıl (Two Years In Kurdistan), Avesta Yay. 2005. İstanbul.
Erich Brauer, Raphael Patai, Kürdistanlı Yahudiler (The Jews of Kurdistan), Avesta yay. 2005. İstanbul
Shahrzad Mojab (ed.), Devletsiz Ulusun Kadınları: Kürt Kadını Üzerine Feminist Bir Yaklaşım (Women of A Non-State Nation The Kurds), Avesta yay. 2005. İstanbul (Bi hevkariya Sema Kılıç û Ekin Uşaklı) 
Abbas Vali (ed.), Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri (Essays on the Origins of Kurdish Nationalism), Avesta yay. 2005. İstanbul.(Bi hevkariya Ümit Aydoğmuş û Sema Kılıç) 
Jonathan Randal, Usame: Bir Teröristin Doğuşu (Osama: The Making of a Terrorist), Avesta yay. 2006. İstanbul.
E. B. Soane, Mezopotamya ve Kürdistan’a Gizli Yolculuk (To Mesopotamia and Kurdistan ın Disguise), Avesta yay. 2007. İstanbul.
Christine Allison,  Yezidi Sözlü Kültürü (The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan), Avesta yay. 2007. İstanbul.
Minno Alinia, Diaspora Mekânları: Kürt kimlikleri, Öteki olma deneyimleri ve aidiyet politikaları (Spaces of Diasporas: Kurdish Identities, experiences of otherness and politics of belonging), Avesta yay. 2007. İstanbul.
Thomas Hylland Eriksen, Küçük Yerler, Derin Mevzular (Small Places, Large Issues: An Introduction to Social and Cultural Anthropology), Avesta, 2009, İstanbul.
Khalid Khayati, Mağdur Diasporadan Sınırötesi Vatandaşlığa mı? (From Victim Diaspora to Transborder Citizenship? Diaspora formation and transnational relations among Kurds in France and Sweden), Avesta, 2010, İstanbul.
Robert Olson, Kan İnançlar ve Oy Pusulaları (Blood, Beliefs and Ballots), Avesta, 2010, İstanbul.
Komara Kurdistanê ya 1946an, Avesta, 2019 , ISBN  6052246448, 9786052246443 , 183 rûpel

Girêdanên Derve 
 Rûpela Twittera Fexriya Adsay
Nivîskar, Wergêr û Edîtora Zaremayê: Fexriya Adsay, Bloga Çetoyê Zêdo, 4ê Nîsana 2015an

Çavkanî 

 Rûpela Fahriye Adsay ya li Weşanxaneya Avestayê 

Jinên kurd
Wergêrên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1971
Lenovo

Şîrketekê ku navenda wê li Çînê ye û hilberana komputer, nivîsbarî, hişkalav û tablet, telefonê  dike. Sala 1984 an de Legend Holdings(navê berê yê Lenovoyê ye) bi 25000 dolarê li Çînê hate damezirandin. Legend Holdings sala 2004 an de navê xwe guhert û sala 2005 an de jî beşa komputera kesanî ya IBMê stend.

Îro jî Lenovo bi 34 milyar dolarê di hilberînera PCyê de şîrketa herî mezin ya dinyayê ye. Şîrket  di 160 welatê de bi 33000 şolkerê xizmet dide û li Çîn, Rûsya, Japon û Almanyayê jî di hilberînera PCyê de sereke ye.

Sala 2014 an de Motorolayê bi 2.91 milyar dolarê ji Google stend.

Çavkanî 
http://www.lenovo.com/lenovo/us/en/our_company.html

Girêdanên derve 
http://www.lenovo.com/us/en/ - Malpera fermî
Arîstofanês

Arîstofanês nivîskarê komediyayê bû. BZ di navbera salên 456-386 jiyaye.

Jiyan

Berhemên wî

Çavkanî 

Nivîskarên yewnan
Îbn Hacîb

Îbnî Hecîb (1174-1248) nivîskar û alimê mezheba Malikî ye. Îbn Hecîb bi eslê xwe kurde ku li Misirê ji dayik bûye û dîsa jî li Misirê miriye.. Berhema wî ya herî navdar El-Kafiye ye.

Navê wî yê dirêj Osmanê kurê Omerê Ebû Bekr e. Kunya wî Ebû Amr û Bernavka wî Cemaledîn e.

Pêşiyê li Misirê perwerdehiya Quranê girtiye, ji wî şûnde jî fiqihê hîn dibe.

Perwerdehiya xwe li cem Ebul-Hasen el-Ebyarî, Ebu’l-Hasen bin Ceyd, Îmamê Şatibî, Gaznewî, Ebu’l-Cud, İmam-ı Ebu’l-Hasen Şazilî hildaye.

Berhemên wî 
1. El-Kafiye
2. El-İzah
3. Şafiye
4. Elmaksad-ul-celîl
5. El-Emalî, 
6. Risale fil-uşr,
7. El-Kasîdet-ul Muwaşaha, 
8. Munteh-es-sual, 
9. Muhtasar-ul-munteha, 
10. Muhtasar fil-furû
11. Cami-ul-ummihat.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1174
Mirin 1248
Zanyarên îslamê
Alimên kurd
Kurdên Misirê
Mirin 1249
Kurdên sedsala 13an
Diyojenê Sînopî

Diyojen an Diyojenê Sînopî (; ), BZ derdorê 412 ? - BZ 323, Fîlozofê yewnanî yê felsefeya kînîk e.

Diyojen li bajarê Sînopê ji dayîk bûye û li Korîntê miriye.

Çavkanî 

Fîlozofên yewnan
Muzîknasî

Muzîknasî an muzîkolojî çiqila zanistê ye ku li Muzîkê ye.

Dîroka muzîkê li Kurdistanê pir kevn e. Pêşiya zayînê heta dema îslamiyetê di navbkurdan de stranbêj û muzîknasên rabûne bi taybetî di dema Belavbûna îslamê li Kurdistanê di nav kurdan de stranbêj, û muzîkvan mezin rabûne. Muzîknasên herî pêşîn Îbrahîm Mewsilî, Îsheq Mewsilî û  Ziryab in. 

Îbrahîm Mewsilî zêdetirê 900 berhemê besterêz kiriye, Ziryab pisporê muzîkê bû têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.

Çavkanî 

Muzîk
RAM

Bîrdanka gihîştinê ya rasthatî, storaja yekem an jî RAM, bi îngilîzî Random Access Memory (Ram), hişkalaveke kompîturê ye. Qada xebata kompîturê ye. Vatiniya wê ya din jî tomarkirina agahî ye. Cudahiya wê ya ji harddiskê tomarkirina agahiyê ji bo zêhnekê û bilezbûna wê ye. Yanê agahiyekê ku ji ramê re hatiye tomarkirin, di pey girtina xêvjimêrê de jî tê surandin. 

Bîrdanka ramekî çiqas fireh be, hejmara bernameyên ku di heman kêlî de tê xebitandin, pir dibe. Bi vê sedemê jî ram di xêvjimêrê de cihekî girîng digire. Li xêvjimêrên ku îro tê firotin , 8 gb ram tê bikaranîn. Îcar di Kompîturên berê de ev hejmar heta 64 mb, 128 mb, 256 mb, 512 megabaytê kêm dibe . 

Ram di telefonan de jî heye. Lê belê mezinatiya bîrdankê li gorî xêvjimêrê kêm e. Wek mînak ramê Samsung Galaxy s4 2 gb e. Lê belê ramê xêvjimêra Lenovo yoga510ê 8 gb e.

Çavkanî
Ensîklopediya Kompîturê, RAM
Ferhenga zaravên Teknîkî,//Bîrdank,kompîtur//

Komputer
Şêx Xelîlê Kurdî

Şêx Xelîlê Kurdî an Şêx Xelîl el-Kurdî es-Semmanî, an Shaykh Khalil al-Kurdi as-Sammani yek ji zanyarên pêşîn ên kurd ên serdema belavbûna îslamê ye ku bi xwe tabîûn bû. Dîroka jidayîkbûna wî ne zelal e, di sala 750î de miriye.

Çavkanî 

Tabîûnê kurd
Alimên kurd
Kesên sedsala 8an
Mirin 750
Organon

Organon (yewnanî: Ὄργανον, Órganon tê wateya "Hacet") berhema Arîstotelês e ku ji 6 cîldan pêk tê.

Arîstotelês bi xwe navê berhemê lê nekiriye, lê du wî re talebeyên li pê şopa wî lê kirine.

Çavkanî 

Pirtûkên yewnanî
Pirtûkên zanistê
Hard dîsk

Hard dîsk an jî dîska westar, di nava komputerê de hişkalavekê komputerê a ku agahî û daneyan qeyd dike ye. Her belge, muzîk, wêne û vîdyoyên ku di komputerê de tê qeydkirin, hemû di hard dîskê de tê depokirin. Di heman katî de jî hard dîsk cihê ku pergala xebitandinê hatiye damezirandin e.

Hard dîsk carna bi ramê tê tevî hevkirin.Lê belê vatiniyên wan ji hev cuda ne. Komputer, wexta ku bîrdanka ramê ehîl nabe beşekê hard dîskê wek ramê bikar tîne. Lê belê hard dîsk li gorî ramê pir giran(hêdî) e. Ji ber vê yekê ev kirarî pir çêtir nayê dîtin.

Di van salên dawî de hard dîsk di telefonan de jî cihekî qewre girt. Wek mînak bîrdanka hundirîn(ji hard dîskê telefonan re tê gotin) ya Samsung Galaxy S4ê 16 gb e. Û li ber vî jî hard dîska Dell Inspirion 3542yê 500gb e.

Çavakanî

Girêdanên derve 

Komputer
Şîleyî

Şîleyî, navê mirovên ku li Şîleyê dimînin.

Gel
Şîle
Mescîda Eqsa

Mescîda Eqsa () mizgefteke pîroz a li Qudsê ye, ku berî Kabeyê qibleya misilmanan bû.

Çavkanî 

Mizgeft
Întegral

Qada ku di bin munhaniya fonksiyonekê de dimîne, jê re întegral tê gotin. Bi gotineke din jî kirariya dîtinê fonksiyonekê ye, ku darişteya wê tê zanîn lê belê bi xwe nayê zanîn.

Întegral ji aliyê Gottfried Leibniz ve ji bo hesibandina qadên parçeyên biçûk yên bêdawî hatiyê dîtin. Dawêra întegralê    e.

Întegral di nav xwe de dibe du beş. Întegrala diyar û întegrala nediyar. Întegrala fonksiyonekê bi alîkariya hin rêzikên sereke ve tê dîtin.

Întegrala hin Fonksiyonan:

Fonksiyonên Trîgonometrîk

Girêdanên derve 
 Malperekê ji bo hesibandina întegralekê

Nimûneyeke hêsan: 
Em întegrala    ê derbixînî.

*hela vê pirsyarê  bi formûla duyemîn ya ku li diyar hatiye dayîn tê çareserkirin.

 = 

=

Çavkanî 

Matematîk
Fonksiyonên matematîkê
Muzeya Çanda Filistînî ya Corinne Mamane

Muzeya Çanda Filistînî ya Corinne Mamane (bi îbranî: המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן, bi îngilîzî: Corinne Mamane Museum of Philistine Culture) muzexaneyeke arkeolojîk a bajarê Ashdoda Israêlê ye. Muzexane di 1990î de hate vekirin.

Corinne Mamene 
Corinne Mamane, xwendekara jin a cihû ku xelkê Kasablankaya Marokê bû, di 1984an de rastî rûdanyeke trafîkê li Fransayê hat û jiyana xwe ji dest da.

Pêşangehên muzexaneyê 
Muzeya ji sê qatan pêk tê. Ya yekem pêşangeha çanda filistiyan e; ya duyem ji bo guhertina pêşangehan e. Li qata sisiyan pêşaneyeke li ser çanda xwarina Deryayê Egeyê ya bi navê "Pêjgeha Filîstiyan" heye.

Galerya

Çavkanî 

  Corinne Mamane Museum of Philistine Culture 

Îsraêl
Ian McShane

Ian David McShane (jdb.  li Blackburn, Lancashire) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê înglîz e.

Çavkanî

Aktorên brîtanî
Jidayikbûn 1942
Mirovên zindî
Statîk

Yek ji çar binebeşa mekanîkê ye. Statîk, rewşa hevsengê ya cîsmên westar, lê dikolîne. Li gorî statîkê , sîstemekê ku di hevsengê de ye divê ew bêliv bibe.

Ji bo ku sîstem bibe bêliv jî divê çeqa hêzên asoyî û tîkane, û tevdeka momentan jî bibe sifir.

Bi saya vê jî sîstemekê ku ne di hevsengê de ye , bi lehiqandina hêzên din ve ew dê bikeve rewşa hevsengiyê.

Nimûneyeke hesan:

Çavkanî: 
 Ferhenga zaravên Teknîkî
Çekmeköy

Çekmeköy wîlayetekî girêdayî Stembolê li hêla Asyayê ye.

Çavkanî 

Navçeyên Stembolê
Ümraniye

Ümraniye (Umraniye), yek ji qezayekî Stembolê yê mezin e.

Çavkanî 
Navçeyên Stembolê
School of Rock (rêzefîlm)

School of Rock (bi kurdî: Dibistana muzîka rockê) rêzefîlmekî muzîkal û komedî ye ku ji 12ê adara 2016an heta 8ê nîsana 2018an li ser kanala Nicklodeonê hatibû weşandin. Bingeha rêzefîlmê fîlmê ji sala 2003an de ku bi eynî sernavê bû.

Şêwira 
Rêzefîlm li Austin, Teksas (li DYAyê) de dilîze û derbarê komek xwendekarên rêpîvanperest de ye ku ji aliyê mamosteyê nû birêz Dewey Finn, muzîkvanek ku zimanê "rock û roll" bikar tîne îlhama xwe ji pola xwe re dikin da ku komek veşartî ava bikin û ewna  him dibin rîsk bigirin û qadên nû bigihîjin. Li seranserê salê, ev pola navîn xwe dibînin têkiliyên navînî, jêhatîyên xwe yên nenas vedibînin û dersên fêrbûnê li ser dilsozî û hevaltiyê hîn dibin.

Lîstikvanên rêzefîlm 

 Breanna Yde weke Tomika, ku keçekî 12 salî ye ku hevala rintirîn ya Summer û her wiha ew serkêşa komê ye.
Ricardo Hurtado wek Freddy ku lawek şermok e . Ew pola xwe de kesê herî hezkirî ye .
 Jade Pettyjohn Jade Pettyjohn wekî Summer, xwendekarek dibistana 12-salî ye ku bi Tomika re baştirîn heval e û di bandê de tambourine dilîze û di heman demê de rêveber e. Dilê wê ketiye Freddy .
 Lance Lim wekî Zack, dibistanvanek 12-salî ku bi Lawrence û Freddy re baştirîn heval e. Ew gîtara elektrîkê dilîze.
 Aidan Miner wekî Lawrence, dibistanvanek 12-salî ye ku bi Zack û Freddy re baştirîn heval e û di pola wî de zarokek herî aqilmend tê hesibandin. Ew klavyeya elektronîkî dilîze.
Tony Cavalero   wekî birêz Fînn, mamosteyê nûveker  û muzîkvanek berê ya a rock ku ji zarokan re fêr dike ka meriv çawa wekî komek bi hev re dilîze  û dixebite. Di sezona duyemîn de, ew ji bo mamosteyek asayî tê pêşve xistin.
 Jama Williamson Jama  wekî Principal Mullins, gerînendeya  dibistanê. Di sezona yekem de, ew karektera dubarekirinê ye, lê di sezona duyemîn de karakterek sereke tê pêşve xistin.

Xelatên wergirtî û navzedî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 

Rêzefîlm
Zolko

Gundekî Bismilê ê herabe ku niştecihên wê ên kevn Malbata Akaydinên Zerî ne.
Gund li peravê Çemê Caferî di navbera ((Hola Sofî Hemê]] û Hola Hecî Qado de hatiye avakirin.nuha li şûna gund bi tenê çend xaniyên xerabe ma ne.
Gundên Bismilê
Mehmet Özkan Şüküran

Mehmet Özkan Şüküran (z. 1994 li Kanîreşê), nivîskar û helbestvan.

Mehmet Özkan Şüküran, di 20ê gûlana sala 1994'an de li Kanîreşa Çewlîgê ji dayik bû. Sala 2016an de di zanîngeha Anatolyayê de faqulteya darayî qêdand. Di sala 2016an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır, wergirt. Di kovara Evrensel Kültür û Varlık ê de nivîsand.

Berhem 
 Gül Rengini, Varlık Yayınları, 2016

Çavkanî 

  Varlık Yayınları: 2016 Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri açıklandı!
  evrensel.net: Evrensel Kültür ‘Felsefenin Dili’ni tartışıyor
  idealonline.com.tr

Nivîskarên zimanê tirkî‎
Kesên ji Kanîreşê
Jidayikbûn 1994
Qureyş (eşîr)

Qureyş (erebî: قريش), eşîrekî ereban yê Mekeyê ye. Muhemmed pêxember bi xwe ji vê eşîrê bû. 
Eşîra Qureyş eşîrekî mezin, dewlemend û bi hêz bû.

Çavkanî 

Eşîrên ereban
Rê (fîlm)

Rê (), di sala 1981'an de bi derhêneriya Şerif Gören û bi senarîstiya Yilmaz Guney ve fîlmê ku xelata Zêrîn Ya Palmiye ya Fransî stendiye. Fîlm di wê demê de ji aliye desthilatdariya Tirkiye ve hatiye qedexe kirin ji ber ku fîlm qala pirsgirêka Kurdan û pirsgirêka ku rewşa Tirkî tê de bû dikir.

Lîstikvanên fîlm 

 Tarık Akan: Seyit Ali
 Şerif Sezer: Zine
 Halil Ergün: Mehmet Salih
 Necmettin Çobanoğlu: Ömer
 Tuncay Akça: Yusuf
 Meral Orhonsay: Emine
 Semra Uçar: Gülbahar
 Hikmet Çelik: Mevlüt
 Sevda Aktolga: Meral
 Hale Akınlı: Seyran
 Turgut Savaş: Zafer
 Hikmet Taşdemir: Şevket
 Engin Çelik: Mirza
 Osman Bardakçı: Berber Elim
 Enver Güney: Cinde
 Erdoğan Seren: Abdullah

Çavkanî 

Fîlmên 1981ê
Fîlmên dramayê
Fîlmên tirkî
Fîlmên 1982an
Kîsdik

Kîsdik an Kistikan (), gundekî navçeya Albistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Kistikon gunde olbistan marase. Kilome husna can le we gundiye . Gele kistikan le Ewropa yi Stenbole ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Albistanê
Azer Bülbül

Azer Bulbul  bi navê rastî Subutay Kesgîn (z. 1ê şiwata 1967 li Zarûşad, Qersê (Serhed, Bakurê Kurdistanê) - m. 6ê kanûna mezin a 2012, li Antalyayê (Tirkiye)) stranbêj û lîstikvanekî tirk bû.

Lı ser 
Subutay Kesgin yan jî  Azer Bülbül, li navçeya Arpaçay a Qersê ji dayik bû û li Elmanyayê mezin bû û dest bi xebata xwe ya muzîkê bi albuma "Garip Yolcu" kir. Ew berdewam kir bi albumên erebeskî wek mînak Yalan Olur ',' Ben Sana Vurgunum ',' Fırat '. Di sala 1996an de, ew albûmek bi navê "Ben Babayım" derxist. Albûm Yaralandın mı Ey Can  û 'Dokunmayın Çok Fenayım di vê albûmê de popûler bû. Ew di 15ê Reşemiyaa 2001an de 10 meh girtîgeh hate mehkûm kirin û ev ceza li drav hate guhertin. Piştî cezayê: "Ez nuha paqij im. Ez naxwazim ew rojên hêj bêtir bîra min bikim," wî got. Ew di 44 saliya xwe de ji ber krîza dilê  di odeya otêla xwe ya li Antalya de jiyana xwe ji dest da. Ew li Goristana Hadımköy Gülbahçe hate definkirin.

Navdariya Wî 
Azer Bülbül lı Almanya'ye mezın bû û li Gazinoya u lı Ciye Dawetan wexta stran dıgot û jı aliyê  Yildiz Tezcan ve hat dîtın.
Egu nave wî kır Azer Bülbül ji Yıldız Tezcan bu..
Dı muzîka erebeske  her kesî jê re gotın ˈˈBavˈˈ

Jiyana taybet 
Azer Bülbül  carekî zewicandî bû . Zewac ema bê zarok dihat qedandî. Paşî ew ji bo destê Yıldız Tilbe  digirt ewa ema  bal ji wê tune bû .  Azer Bülbül bêzarok bû.

Albumên wî 
1984: Garip Yolcu

1986: Esmerin Adı Oya

1987: Yalan Olur

1988: Güzel & Kız Necla

1990: Ben Sana Vurgunum

1991: Bana Düştü

1993: Bir Yudum Su

1994: Dağlara Yolculuk

1995: Fırat 

1996: Canım Yanıyor

1997: Ben Babayım

1997: Yalan Sevgiler

1998: Doğudan Esintiler düet. Seyfi Doğanay

1999: Eline Düştüm düet.

2000: Yaban Eller

2001: Zordayım

2001: Ağıt

2003: Kör Kurşun

2004: Üzülmedim Ki

2004: Ateş Düştüğü Yeri Yakar

2005: Dünden Bugüne

2007: Kalemin Kırıldı

2008: Başımda Bela Var

2011: Gidiyorum

2011: Duygularım

Fîlmên wî 
2012: Seninki Kaç Para

2008: Vefa Borcu

2008: Arkadaş

2002: Rus Gelin

1998: Bedel

1985: Mavi Mavi Masmavi

Çavkanî 
Jidayikbûn 1969
Mirin 2012
Mehmet Butakın

Mehmet Butakın (z.1972, Çewlîg), nivîskar û helbestvan

Mehmet Butakın, di sala 1979'an li bajarê Çewlîgê ji dayik bû. Zanîngeha Firatê Dirok, Zanîngeha Beykentê Diplomasi Master qedand, . Helbest û nivisê xwe kovara Varlık, Düş Çınarı, Sanat ve hayat, Yasakmeyve, Milliyet û Radikal ê weşand. Di sala 2001an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır wergirt. Disa sala 2001an bi gotara Seküler Cumhuriyet: Türkiye’nin Siyasal ve Toplumsal Değişimi ji xelata Milliyet Awards, Xelata Zanistên Civakî wergirt.

Berhem 
 Israr Falcıları, Avesta Yayınları, 2003, İstanbul.
 Üniter Düşüncenin Sonu: Özgürlük Önermeleri, Avesta Yayınları, 2003, İstanbul.
 Yaylılar İçin Dörtlü, Avesta Yayınları, 2006, İstanbul. 

Nivîskarên zimanê tirkî‎
Kesên ji Çewlîgê
Jidayikbûn 1972
Seqiz (navçe)

Şaristana Seqiz yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Seqize û Sahêw jî bajarek din ê girîng e li vê navçeyê de.

Ev şaristan li bakûrê Parêzgeha Kurdistanê cih digire. Seqîz li bakur Bokan (navçe), li rojhilat Dîwandere (navçe), li başûr Merîwan (navçe) û li rojavayê xwe jî cînarê Bane (navçe)ê. Her wisa li başûr sinor bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê heye. Li gor serjimariya dawî ya Hikûmeta Îranê kirî nifûsa vê derê 210,820 kes in.

Herêmên şaristana Sine 
Herêma Navendî ya Şaristana Seqiz
Gundistana Tercan
Gundistana Temûxe
Gundistana Sera
Gundistana Mîrde
Bajar : Seqiz
Herêma Zêwîye
Gundistana Emam
Gundistana Tîlkuh
Gundistana Xurxure 
Gundistana Goltepe
Gundistana Sahêw
 Bajar : Sahêw
Herêma Serşûw
Gundistana Çil Çeşme Xerbî
Gundistana Zewalfeqar

Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Dîwandere (navçe)

Dîwandere yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Bi dewleta Îranê ve girêdayî ye.

Nahiyeyên navçeya Dîwandere

Navenda navçeya Dîwandere 
Bajar: Dîwandere

Kereftû 
Bajar: Zerîne

Saral
Îbrahîm bin Sînan

Îbrahîm bîn Sînan yek ji zanyarê Ereb yê stêrnasî û matematîkê bû. Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.

Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji Herranê ye lê malbata wan koçî Bexdayê kiribûn.

Berhem 
 Risale fî resmil kutû’i’s selase (Li ser Geometriyê ye)
 Risale fî misahatil kat’il mukafî (Li ser Geometriyê ye)
 El-Mesailul muhtare
 Kitab fî harekatiş şems
 Kitabu Alati’l azlal
 Kitâb fîmâ ista’melehû Batlamyus ‘alâ sebîli’t-tesahul (Li ser Astronomiyê ye)

Çavkanî 

Jidayikbûn 908
Mirin 946
Kesên sedsala 10an
Stêrnasên ereb
Matematîknasên ereb
Kesên ji Rihayê
Zanyarên misilman
Mecrîtî

Mecrîtî yan Mesleme el-Mecrîtî (), yek ji zanayê kîmya, stêrnasî û matematîkê bû.

Mecrîtî di sala 950î de li Madrîdê ji dayik bûye û di sala 1007an de li Kordobayê miriye. Wê demê Spanya di destê misilmanan de bû.

Mecrîtî di dû Cabir bin Heyan û Razî re kîmyagerê misilman yê herî mezin e. Li gorî Mecrîtî kesê bikarîbe qala kîmyayê bike pêvûste kû pêşiyê matematîkê baş bizanîbe û ji wê şûnde jî berhemên Cabir bin Heyan û Razî bixîne û li ser vana bibe pispor hîna bikarîbe li ser Kîmyayê bixebite.

Berhemên Mecrîtî

Berhemên wî hinek ev in 
 Kitabu semar-il aded fil hisab,
 Kitabu ihtisarı ta'dîl-il-kevakib min zîcil-Bettanî
 Kitabu rutbet-il-Hakîm fil-kimya,
 Kitab-ul Ahcar
 Kitabu Kavdat-il-hadaik ve Kiyad-il-halaik,
 Kitab fil-usturlab,
 Kitab şerh-u Macistî li Betlemyûs,
 Kitab fit-tarix

Çavkanî 

Jidayikbûn 950
Mirin 1007
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 10an
Matematîknas
Kim Jong-un

Kim Jong-un (z. 8ê kanûna paşîn 1984) serokê Komara Gel a Demokratîk a Korêyê bû. Serfermandarê Artêşa Gel a Korêyê bû. Bavê wî Kim Jong-il damezrînerê Korêya Bakur bû.

Çavkanî

Korêya Bakur
Jidayikbûn 1984
George Takei

Hosato Takei (jdb. 20ê nîsanê 1937an li Los Angeles, California, DYA) aktor, nivîskar û aktîvîstekî amerîkan e.

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1937
Nivîskarên amerîkî
Mêrên amerîkî

Mirovên zindî
Janet Jackson

Janet Jackson an Janet Damita Jo Jackson (z. 1966 - ...) stranbêjê Emerikî yê navdar e. Xuşka Michael Jackson e. Bi Wissam Al Mana re zewicî ye. Janet bi xwe bû Misilman.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1966
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê

Femînîstên amerîkî
Mirovên zindî
Qadir Kerîmî

Qadir Kerîmî (z. 1977 - m. 24'ê gulanê, 2015) pêşmergeyekî PDK-Îye ku dema ji başûr diçû rojhilat di şerê brakujîyê de li gel PKKê hate şehîd kirin. Bi eslê xwe xelkê Nexedê ye.. Pêşmerge Qadir Kerîmî zewîcî bû û bavê sê zarokan bû. Li nahiyeya Cejnkan a ku girêdayî Hewlêrê ye bi axê hate spartin.

Mijarên têkildar 
 Şoreşa Rojhilata Kurdistanê

Çavkanî

Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Bob Hoskins

Robert William "Bob" Hoskins, Jr. (jdb. 26'ê kewçêrê 1942an li Bury Saint Edmunds, Suffolk) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1942
Mêrên îngilîz
Mirin 2014
Elî Qazî

Elî Qazî (jdb. 1933 - m. 2022), serokê Partiya Azadiya Kurdistanê , her wisa kurê Qazî Muhemmed û Mîna Qazîyê bû. Di sala 1933an de li Mehabadê ji dayik bûye.

Ew xwediyê pênc zarokan bû. Ji van du kesî ji ber ku diya wan alman e kurdî nizanin lê yên din ji ber ku diya wan kurd e zimanê kurdî dizanin.

Elî Qazî di 10ê tîrmeha 2022an de li Bonn (Almanya) çûye ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 
 

Jidayikbûn 1933
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Huseyîn Yezdanpena

Cigîrê Partiya Azadiya Kurdistanê û her wisa serfermandarê pêşmergeyên vê partiyê ye.

Çavkanî
Mahîe Sîe Büçkełanege

Mahîe Sîe Büçkełanege, yekîg le dastaneyl minałaney dastannüs Îranî Semed Bihrengî e. Î dastane, dastan beçke mahî sîeyg e ki le jyan serdisiř naw gûławe büçkełegeyan şeket bîe û tway biçû biřesî e derya. Herçen řî derya fere dür û xeternak e, bełam mahîe büçkełanege amade s ta her karîg bikey ta we arezû xuey biřesî. 
Semed Bihrengî î dastane le sał 1346 şemsî nüsas û Muhamadreza Bahadur îş le sał 2015 we şîwezwan Kurdî Kirmaşanî tercimey kirdîe.

Girêdanên derve 
Mahîe Sîe Büçkełanege
Îbrahîm Osman

Îbrahîm Osman nivîskarê kurd e.

Li navçeya Wêranşara Ruhayê ji dayîk bû. Di xortaniya xwe de derbasî Ewropayê bû. Demeke dirêj li her çar beşên welêt geriya û di asta civaknasiyê de lêkolînên girîng kir. mBeriya ku des bi romannûsiyê bike di rojname, kovar û malperan de gotar Edûlê hatiye hûnandin.

Berhemên Wî
 Evîna Mêrxasekî, Roman, Gulan 2008, Diyarbekir, Weşanên Lîs, Rûpel: 381

Çavkanî
 Osman, Îbrahîm, Evîna Mêrxasekî, Roman, Gulan 2008, Diyarbekir, Weşanên Lîs, Rûpel: 1 ISBN: 9789756179574

Nivîskar
Mêr
Evîna Mêrxasekî (pirtûk)

Evîna Mêrxasekî romaneke kurdî ya dîrokî û evînî ye. Yekemîn romana Îbrahîm Osman e. Roman bi zaravaya kurmancî hatiye çapkirin.

Mijar 
Bûyera ku bûye mijara vê romanê ji çîrokekê hatiye hûnandin. Bûyer serpêhatiya destana lehengiyê ye û qewimiye. Encama gelek lêkolînên ku nivîskar gihiştiyê, bûyera ku bûye sedema strana Dewrêşê Evdî, li derdorê salên 1784an qewimiye. Wê heyamê, li herêma Wêranşarê, navçeya Ruhayê, eşîra Milan gelekî mezin e. Hewil dide serbixwe bijî. Lewma bac û qemçûrê nade dewletê û di navbera wî, Erebên Gêsan û Turkmenan de nakokî hene. Sultanê dewleta Osmanî Evdilhemîdê I. wê demê li ser text e. Sutan Evdilhemîd ji Temir Paşayê Milî bi tirs û fikar e. Sedemeke din jî ev e ku Osmnaiyan hêza xwe ya li Ewrûpayê winda kiribû, di destên wan de bi tenê gel û eşîrên Rojhilat mabûn. Sultan, ji bo ku berjewendiyên dewletê bigire binê demanê, destekê dide Ereb û Turkmenan, yekîtiya wan ava dike, êrîşî terş û talanên eşîra Milan dikin. Ji sedema êrîş û talanan serweriya Temir Paşa dikeve metirsiyê. Dewrêş evîndarê Edûlê ye û ji sedema bend û astengiyên olî û eşayirî nikare bigihîje destgirtiya xwe. Lewma, ji bo xatirê ku bighîje hezkiriya xwe Edûlê, Dewrêş li gel yanzdeh hevalê xwe dadikeve qada şer û dibe cangoriyê evîna xwe.

Girêdanên Derve 
Bi ”Evîna Mêrxasekî” Destana Dewrêşê Evdî, Mahabad Felat Arda, Amîdakurd,15.11.2008

Romanên kurdî
Ebû Mehmûd Xecûndî

Ebû Mehmûd Xecûndî () an bi tenê Xecûndî tê naskirin  di sala 940î de ji dayik bûye û di sala 1000î de jî miriye. Bajarê Xecûnd niha girêdayîyê Tacîkistanê ye.

Xecûndî stêrnas û zanyarê matematîkê ye ku bi eslê xwe fars e.

Berhemên wî

Çavkanî 

Jidayikbûn 940
Mirin 1000
Stêrnasên faris
Kesên sedsala 10an
Orîgamî

Orîgamî bi Japonî pevgihana peyvên "orî"(ta kirin) û "gamî"(kaxiz) pêk tê û ji hunera takirina kaxizan re tê gotin. Her çiqas navê wî bi Japonkî bibe jî hin çavkanî angaşt dikin ku ew hunereke Çînî ye. Bi giştî bê bikaranîna meqes û zeliqandox, tenê bi takirin, nîgarên giyan an jî negiyanewer tê çêkirin. Cureyê ku meqes tê bikaranîn jê re Kîrîgamî tê gotin.

Cureyên wî 
Orîgamî di nav xwe de bi navê Klasîk û bi navê bi parçe dibe du beş. Orîgamiyê Klasîk bi giştî ji kaxizê yekparçe tê çêkirin.Bi orîgamiyê klasîk nîgarên ajal an jî eşya tê çêkirin. Bi orîgamiyê bi parçe jî bi tevî hev bûna parçeyên wek hev pêk tê. Orîgamiyê bi parçe di çêkirina nîgarên hendesayî(geometrîk) yên sê dîmenî de tê bikaranîn. Gewşîna orîgamiyê ku Orîgamiyê ji Kîrîgamiyê ji hev dike kîrîgamî hunera sîmetrîkî ye û orîgamî jî hunera teşedana lewnê ye. Orîgamî hunereke navdar ya cîhanê ye.

Çand 
Quling, di çanda Japonan de cihekî mezin digire. Heman giringî ji bo qulinga orîgamiyê jî çûnbar e. Bawer dibin ku kî/kê 1.000 heb çûka qulingê  çê bike jîneke dirêj û baş dê bidomîne.Sedema girîngiya qulingê keçeke 11 salî ya bi navê Sadako Sasakî ye. Ev keç wexta şerê  cîhanê yê duyem de ji ber bombeya atomê ya ku li Hîroşîmayê hate avêtin bû losemî(êşa xwînspîbûnê). Ev keç bi heviya başbûnê dest pê çêkirina Qulingê dike. Lê belê piştî qedandina qulingê ya 664. ew jiyana xwe ji dest dide. Ji bo bîranîna wê her salvegera avêtina bombeyê(6'ê gelawêjê) li Japanê û li cîhanê zarokan çûka Qulingê çê dikin û dişeynin bîrdariya Sadakoyê ya ku li Hîroşîmayê ye.

Teknîkên wî

Bikaranîna wî 
Tê gumankirin ku Orîgamî  herî pir dekoratîf û wek hobî tê bikaranîn lê belê gelek qada bikaranînê orîgamiyê heye. 

Bo nimûne di dîzayna antenê de ya ku li fezayê tê bikaranîn bi bikaranîna orîgamiyê tê çêkirin.

Girêdanên derve 

Îcadên japonî
Diyarbekr (herêma dîrokî)

Diyarbekr navê herêma derdora Amedê û heta Sêrtê ye, çema Dîcleya jorîn dişopîne, bajêrên din Heskêf û Farqîn in. Navê Diyarbekrê tê wateya Warê Bekran, Eşîrekî Erewan e, kîjan di sedsala heftê de hatûn Kurdistanê û wê demê vir de navê herêmê wek Derbekr tê naskirin.

Bide ber 
 Sofênê

Çavkanî

Dîrok
Herêmên dîrokî
Dîroka Tirkiyeyê
Sofênê

Sofênê (; ) him keyitî, him jî parêzge bû û sinorên xwe li Çema Dîcleya jorîn de bû, sinorên xwe wek ya Diyarbekrê bû. Navê kevnar herêma Derbekrê ye.

Çavkanî 

Serdema helenîstî
Serdema kevnare
Pehle (herêm)

Pehle an jî di tesîra erewî yê de wek Fehle û Behle tê naskirin, navê herêmekê Kurdistanê ye û navê kevna parêzgeha Îlamê ye.

Ev herêma welatê Kurdên feyliyan e, û navê Feyliyan jî ji Pehle yê tê û bi bandora erewî yê bû feylî, sinorên Pehleyê Îlam û hin warên feylî axiviyan de ye.

Bide ber 
Îlam
Kurdí Xwarig (Kurdî ya başûrî)
Feylî
Maharaştra

Maharaştra dewletek li herêma nîvgirava rojava û navendî  Hindistanê  ye ku beşek girîng ji  Deşta Dekanê dagir dike.Maharaştra li Hindistanê duyemîn dewleta herî bingaş e û duyemîn dabeşa welatê herî bingaşe a cîhanê ye.Ew di 1ê gulana 1960an de bi dabeşkirina dewleta duzimanî ya Bombay li Maharaştra-ya piranîya Maratî û Gujarat-Gujaratiaxêv di encama rêxistinek neteweyî ya dewletên li ser bingehê ziman de hate damezrandin.Maharaştra li 6 beşan û 36 navçeyan tê dabeş kirin, ku paytexta eyaletê Mumbai ye, herêma bajarî ya herî bingaşe li Hindistanê, û Nagpur  wekî paytexta zivistanê kar dike, di heman demê de rûniştina zivistanê  ya  meclîsa eyaletê jî dike.Godavarî û Krîşna du çemên sereke yên dewletê ne. Maratî zimanê herî zêde tê axaftin e û tenê zimanê fermî yê dewletê ye. Daristan ji sedî 16,47 erdnîgariya eyaletê pêk tîne. Ji tevahî erdên çandiniyê yên li eyaletê, ji sedî 60 ji bo dexlên li herêma Deccan, birinc li peravê Konkan û deverên din ên ku baran zêde tê bikar anîn.
Zimanê îndonezî

Îndonêzî (Bahasa Indonesia) zimanê fermî ya Îndonezya ye. Îndonêzî yek jî zaraveyên Zimanê malayî ye ku hatîye standardîkirin. Zimanê malayî û Îndonezî heman yekin.

Îndonezî yek jî zimanên Tîmora Rojhilate. Ji alîyê 225 mîlyon kesan te axaftin.

Piranî ya kesên lî Îndonezya yê dijîn, xwedanê zimanên heremîne û Îndonêzî bî avayê zimanê fermî dizane. Îndonêzî zimanê nivîsên fermî, rojname û perwerdehî yê ye.

Çavkanî 
http://www.ethnologue.com/language/ind

Girêdanên derve 

Ziman
Jeffrey Lang

Jeffrey Lang di sala 1954an de li Bridgeport (Connecticut, DYA) ji dayik bûye, zanyarê matematîkê û nivîskarê emerîkî ye ku dû re bûye misilman.

Berhemên wî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1954
Amerîkî
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Hejik

Hejik, vetewş an jî hej, navê guhêrkên ku di navbera du an jî jê pirtir rewş de bi giştî li gorî dem tê wekilandin jê re tê gotin. Di navbera nimûneyên girîng de em karin dardarok û tezuya alternatîfê bidî.

Rêmana Hejikê  ne bi tenê sîstemên fizîkî de ne. Ew di heman katî de sîstemên biyolojîk, civaknasî û aborî de jî xwe xuya dike.

Nîmûneyan 
Hin nimûneyên hejikê li xwarê hatiye dayîn.

Mekanîk 
 Dardaroka hêsan
 Dardaroka bikevan

Elektrîkî 
 Tezuya alternatîf

Elektromekanîk

Optîk (bînayî)

Biyolojîk

Mirovan 
 Pêlên mêjîyê
 Hejikên xwiziya Însulînê
Rewteka pêlpêlokî

Rewteka pêlpêlokî, tezûya alternatîv an jî tezûya pêldar  (bi Îngilîzî: Alternating current), rewteka karebayî ye ku fireyî û berekê wê wek vedorî tê guherandin. Pêla ku herî pir tê bikaranîn pêla sînusê yê. Temamiya pêlan  bi vedora elektronîk ve karin di nav xwe de ji hev re dabigerin. Ev veguherî di vedorê de bi bargegir (kondensor), diyod û roleyê tê dagerandin.

Hêza AC bi giştî di pîşesazî û xaneyan de tê bikaranîn. Di şandina enerjiyê ku di santralan de tê hilberandin de jî AC tê bikaranîn.

Dîrok 

Mirovê herî pêşîn ê ku bi AC re xebitiye William Stanley e. Lê belê AC a ku bi rewşa îroyîn tê bikaranîn wek pêşîn ji aliyê Nikola Tesla ve sala 1886an de dest pê hilberandinê bû. Pişt re Tesla patenta xwe ji George Westinghouse re firoştiye. Di wan salan de Lucien Gaulard, John Dixon Gibbs, Carl Wilhelm Siemens û hin zanyar jî di vî warê de xebat kirine. 

Santrala pêşîn a ku bi armanca endustriyî tezuya elektrîkê ya sê fazî hilberandiye, sala 1893yan de ji aliyê Almirian Decker ve di santrala hîdroelektrîkê ya Mill Creek a ku li Kalîforniyayê de hatiye damezirandin. Sîstema ku Decker sêwirandiye sîstemeke 10.000 voltî û sê fazî ye.

Rewteka pêlpêlokî di dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an de dest bi bikaranînê bûye.

Hilberan, ragihîn û belakirina wê

Hilberana wê 

Wekî ku tê zanîn kabloyê ku tê de tezuya elektrîkê derbas dibe derdora xwe de qada manyetîk pêk tînê. Wek berevajkî jî, di kabloyê ku ji qada manyetîk re dûçar dimîne, di vê kabloyê de tezuya elektrîkê çê dibe. Ji vê prensîpê jî sistemekê ku ji statora westar û rotora tevgerdar pêk tê hatiye sêwirandin. Rotorê ku bi hin hêzan(wekî ava ku li santrala hîdroelektrîkê ji bilind dikevê, hêza dûkel(hilm) a ku li santrala termîk(germî) de ye, hwd.) ve tê çerixandin , li statorê li ser kabloyên ku rewşa pêçandiyê de ne, tezuya elektrîkê pêk tînê. Sedema pêla sînusê ya ku li AC ye, qada manyetîkê ku ji her fazê re dikevê, bi sedema rotorê ku diçerixe her tim diguhere.

Ragihîna wê 
Voltaja tezuya alternatîv wekî ku tê zanîn bi transformatoran re karin zêde bikin an jî kêm bikin. Di xetên guhezî de ji bo ku hêza windayî pir nebe, voltaja zêde tê bikaranîn. Ev xetên ku li diyar tê behskirin xetên ku di navbera santral û şebekeyê bajêr de ne. 

Hêza windayî ya ku di xeta ragihînê de ye bi lêkdana çarçika tezu û bergirê tê dîtin. Formûla wê wek  dibe. Wateya vê formûlê ev e. Eger tezuyê ku di gihînêr de ye derbikeve du qata xwe, hêza windayî dê 4 qat zêde bibe. 

Lê belê dezavantaja voltajên zêde jî hene. Vana li xwarê hatine nivisandin.
 Xetereyên hilgirtinê
 Qada manyetîk a ku di xetê de çê bûye.

Belakirina wê 

Ji aliyê transformatoran ve voltaj kêm dibe û tezu jî zêde dibe. Ji vê kirariyê pê ve em karin dest pê belavkirina elektrîkê bikî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 |Santrala hîdroelektrîkê ya Mill Creek
Elektrîk
Muhyedîn Mexribî

Muhyedîn Mexrebî (1220 - 1283, erebî, محيي الدين المغربي, bi latînî: Muḥyī al‐Milla wa al‐Dīn Yaḥyā Abū Abdallāh ibn Muḥammad ibn Abī al‐Shukr al‐Maghribī al‐Andalusī), stêrnas û matematîknas e ku li cem zanyarê fars Nesredînê Tûsî perwerdehî standiye.

Muhyedîn li sêgoşenasîyê jî xebitiye. Bi pirani bi xebatên xwe yên şîroveyê ên ku li ser matematîknasên yewnanî kiriye tê naskirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1220
Mirin 1283
Kesên sedsala 13an
BBC

Damezirana weşanê ya Brîtanyayê an jî BBC (British Broadcasting Corporation), li Brîtanyayê dameziranekê weşanê ye ku bi desteka diravî ya dewletê ve dixebite. Ji damezirandina wê heta sala 1954an di warê televîzyonê de û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de ew şirketa sereke bû. Navenda wê li Londonê ye.

Dîrok 
British Broadcasting Company sala 1922an de wek şirketeke fermî hate damezirandin. Lê belê di sala 1925an de şirket hate tesfiyekirin û di sala 1927an de jî British Broadcasting Corporation ya ku wek sektora gelemperî hati bû damezirandin cihê wê girt. Lijneya kargêriyê ji aliyê fermandarê Keyaniya Yekbûyî ve tê pîşandan.  

Di navbera salên 1927 û 1938an de serperiştê giştî yê BBCyê John Reith kir. John Reith salên pêşîn ya damezranê de roleke girîng leyîstiye. Ew sala 1936an de xebatên weşanên televîzyonê ya pêşîn bi rê ve bir.

Dema Şerê Cîhanî yê duyem de, weşanên televîzyonê ya BBCyê qut bû, sala 1946an de ji nû ve dest pê kir. BBC weşanên xwe yên televîzyonê yên rengîn û bipergal wek pêşîn sala 1967an de da destpêkirin. Heta sala 1954an ew di warê televîzyonê de sereke bû û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de serekebûna wê qediya.

BBC tu car reklam nake û ew programên ku fînansmanên wan ne ji hikûmet e, naweşîne.

Lêçûn (mesref)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya BBCyê

Televîzyon
Bazirgan, Makû

Bazirgan, navê yek ji bajarên navçeya Makûyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Bazirgan dikeve bakûrê bajarê Makûyê. Bazirgan wek bi sernavê deriyê têketin û derketina Îran û Tirkiyeyê tê nasîn û di quntara çiyayê agirî de ye.

Ev bajar ji hêla aborî û erdnigariyê ve taybetmendiyên wê yên girîng hene ji ber ku ji alîyê bakûrê ve bi Tirkiye û ji hêla rojhilatê ve jî bi komara Nexcewanê re hev sînor e. Deriyê sînorê Bazirganê  girîngtirîn derîyê sînorîyê îranê yê li ser erdê ye û degehê ewropayê tê hesibandin.ku rojane bi sedan rêwî yên hindirî û biyanî û bi sedan kamîyonên tranzîtî ji vê bajara kevin û sînorî derbas dibin.

Yek ji wan kesên ku hatîye vî bajêrî û di sefernameya xwe de ji bazirganê nav biriye Ujêl fenland ê navdarê firansî ye ku di ser dema Qcarîyan de di dema jîyana Elîxan serdarê makûyê hatîye û ji bazirgan di pirtûka xwe da bi bîr anîye.

Bazirgan ji sala 1365 de bi destê nûnerê şaredarîyê û di bin şaredarîya Makûyê de di hat îdarekirin.li ser hesasiyên sînorî û mezinkirina vî bajarî ku nûnertî nikari bû wê îdare bike ji bo vê piştî gelek bûyeran ev bajara ser bixwe bû û ji makûyê hat qedandin

Li gor serjmariya sala 1385 an gelê vê bajarê nêzîkî 9.047 kes e. Dergehê sînorê çavkanîya serekeya miaşa gelê vê navçeyê ye.

Ziman 
Gelê bazirganê bi kurdî û bi azerî diaxivin..

Aborî 
Bazirgan li gor derfetên ku navçeya azad a Makûyê çapkiriye ji girîngiya wê ya zor taybet heye.

Çavkanî 

Bajarên Azerbaycana Rojavayê