nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Pozmişk

Pozmişk (), (Ornithorhynchus anatinus) ajalek di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê Awistralya û taybetmendiyên Tazmanya ye. 

Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên kûnza ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din gêrejûj in). Nûnertiya jîyana tenê ji famîle ya Ornithorhynchidae û ji zayendî yên Ornithorhynchus in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên Fosîl hatiye dîtin.  

Hêkkirina gulpikên werdek, boçikên darbirê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de wexta vedîtina vê şîrmêjê ve sirûştnas pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi hirçolek û kengur yên Awistralyayê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de cihên fermî digrin.

Taksonomî û jêderk 

Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan  John Hunter li Îngilîstanê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala 1799'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê George Shaw pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne.

Çavkanî 

Heywan
Kûnza

Kûnza (), koma heywanên çîna şîrmêj in.  nûnertiya serkeftiyên domkirina hebûnên bineçîna tenê ye.

Wek Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên kûnza ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din gêrejûj in). Nûnertiya jiyana tenê ji famîle ya Ornithorhynchidae û ji zayendî yên Ornithorhynchus in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên fosîl hatiye dîtin.  

Hêkkirina gulpikên werdek, boçikên darbirê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de wexta vedîtina vê şîrmêjê ve sirûştnas pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi hirçolek û kengur yên Awistralyayê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de cihên fermî digrin.

Taksonomî û jêderk 

Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan Captain John Hunter li Îngilîstanê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala 1799'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê George Shaw pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne.

Galerî

Çavkanî 

Heywan
Hirçolek

Hirçolek (Phascolarctos cinereus) cureyên ajalên şîrmêjên hurbanî ye, ku di Awistralyayê de bi taybetmendiyên giyaxwer û daran dijîn. Tenê di nûnertiya famîle ya Phascolarctidae ye û xizmên wan ên herî nêzîk Wombat in. Di peravên rojhilat û başûrên Awistralyayê de bi qasî dirêjayiya di Queensland, Başûrê Wales a Nû, Victoria û Başûrê Awistralyayê de tên dîtin. Hirçolek ji gelaleya stûr û bêboçik, guhên bi mû û gilover, pozê mezin wekî bi awayê kevçî ve tê naskirin. Dirêjahiya bejna laşên Hirçolekan di navbera 60 û 85 cm vediguhere û giraniya wî di navbera 4 û 15 kg ve tê guhertin. Porxanê wan bi cudahiyên rengekî gewr zîvî û çîkolata rengî ye. Di popûlasyonên bakuran de gelemperî rengên wek jîndewarên başûran hîn biçûtir û vekirî ne. Bûyînên herdû popûlasyonên Binecur gengaz e, lê ev mijar bên gotûbêjkirin. 

Hirçolek bi gelemperî di warên darên okalîptûs de dijîn û di xurdemeniyên beşên mezin de bi cureyên pelên van daran re diafirînin. Nirxên adanî yên van pelan û naveroka kalorî yên bisînor ve ji bo hirçolekan bi gelemperî jîyanek bêtevger diqewimîne û di rojê de heta 20 saetan xew dikin.

Çavkanî
Dayik

Dayik ango dê, ji kese jin a ku ew xwedî zaro re ya tê gotin. Bi gotinaka din jî dayik jina ku ew bûya dayik a. Dayik, weke Dayikên ciwan û Dayikên pîr li gorî temenê wan tên ji hevdû cudakirin. Malbatek, wê bi dayikê re wê hebe. Dayik û Bav wê bi hevdû re wê malbatê bi afirênin. Wê bi hevdû re wê têkiiliyên zayendî dênin û wê ji wê têkiliyê zaroyên wan çê bikin. Dayiktî, weke rewşek fizyolojî û çandî, wê xwediyê dîroka xwe ya bi dîroka mirovatiyê re bê. 

Dayik, weke jin pêşî keçik a. Ew keçik û ango dot ku ew mezin bû, wê bi bûyîna zarokên wê re wê bê dayik.

Girêdanên derve 

Mirov
Bav

Bav, ji kesê ew mezin bûya û zewîcîya û bûya xwedîyê zarok re tê gotin. Beremberê dayikê wê bav hebe. Bav, wê bi dayikê re wê bingihê malbatê wê biafirnin. Bav, bi têkiliyên zayên zayendî ên bi dayikê re wê zarokan çê bikin. Bav, mirov dikarê weke bav li bavê ciwan û bavê pîr beş bike bi dîroka wî re. Bav ku pîr bû, wê bê kalik û ango dapîr. Her mirovê mêr, wê piştî ku ew bû, ku ew di nava rewşek zewcê de û ango ne di nava rewşek zewec de bê, wê bê bav bi têkiliya xwe ya zayendî a bi jinê û ango dayikê re. Wê bi jinê û ango dayikê re wê di nava malbatê de wê bina xwedi zarok.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mirov
Xweşik

Xweşik, ji tişta levhetî, lêhatî û bedew re tê gotin. Xweşikatî, dibê navê têgiha xweşikatîyê. Di felsefeyê de weke têgiheka felsefîkî di bin navê "estetîsmê" de hatîya pêşxistin. Xweşikatî, weke têgîneka ku ew a objecta şênber û qayîlbûna sehekî, hest pê dikir mîna têgehek razber; qane ku Balkêşi.

Estetîk dikare bê bikaranîn û tecrûbeya me ya mîhengê mirovî danasîn. Girtina bi hîsan, her tim ji bo tercîhên me ku girîng a, û dîtina ji derve û bi wê dîtina estetîkî ku bi wê jî di jiyana rojane de bi dîzaynkirin û mîmarîyê, muzîk û wêjeyê re jî tê hanîn li ser ziman.

Binere

Estetîk

Estetîk
Derbeya leşkerî

Derbeya leşkerî, kodetaya serbazî an kodeta () ev bûyer e ku li welatekî hêzên bi çek dest didin ser rêvebirinê.

Siyaset
Konseya Aştiyê ya Serbazî ya Tirkiyeyê

Konseya Aştiyê ya Tirkiyeyê, Konseya Aştiyê ya Serbazî (), komeke serbazî ku di 15'ê tîrmeha 2016'an de li dijî 65em hikûmeta Tirkiyeyê hewldaneke kodetaya eskerî çêkiriye. Tê gotin ku ev derbe ji aliyê Muharrem Köse, Mehmet Oğuz Akkuş, Erkan Ağın û Doğan Uysal ve hat rêvebirin.

Konseyê li ser ekranên kanala fermî ya Tirkiyeyê TRTyê daxuyaniya kodetayê da xwandin.

Mijarên têkildar 
 Hewldana derbeya leşkerî li Tirkiyeyê 2016

Çavkanî 

Siyaseta Tirkiyeyê
Matsuo Bashō

Matsuo Bashō (松尾 芭蕉,  jdb.1644 - 28.11.1694), navê zayinê Matsuo Kinsaku (松尾 金 作), paşê Matsuo Chūemon Munefusa  (松尾 忠 右衛門 宗 房), helbestvanê herî navdar ê serdema Edo li Japonya bû.

Di dema jiyana xwe de, Bashî ji ber xebatên xwe di forma haikai no renga hevkar de hate nas kirin; îro, piştî şirovekirina bi sedsalan, ew wekî hostayê herî mezin ê haîkûyê tê nas kirin (wê hingê hokku jê re digotin). Helbesta Matsuo Bashō di navneteweyî de navdar e, û, li Japonya, gelek helbestên wî li ser bîrdarî û deverên kevneşopî têne hilberandin. Her çendî Bashî bi mafdarî li hokku li Rojava navdar e jî, wî bixwe bawer kir ku karê wîyê çêtirîn rêber û beşdarî renku bû. Ew tête gotin ku, "Pir şagirtên min dikarin hokku binivîsin û ez jî dikarim. Li ku ez nîşan dikim ku ez kî me, ew di girêdana ayetên haikai de ye."

Çavkanî 

Helbestvanên japonî
Japonî

Jidayikbûn 1644
Mirin 1694
Bablîsok

Bablîsok () cureyê bayekî goşeyê gera şûn de, di çarçoveya bi ewran re kumulûs e. Ev "Bablîsok" welata bi qasî ku bi ewran re û karesateke xwezayî, ku xwediyê hêza mezin hilweşîner e. Teorîyek zanistî li ser Bablîsoka yekemîn de di sala 1917'an de ji aliyê Alfred Wegener çêkirin, û ev teorî wek îro rastîn pejirandin.

Ba
Karesatên xwezayî
Bager

Bager, bahoz, bûyereke hawayî ya dijwar e ku di asteke mezin de jê re tofan tê gotin, bi dirêjahiya wê bi gelemperî di navbera 200 û 1000 km de ye, ku bi bayên bilez û barîna dijwar tê diyarkirin. Cureyên bahozê wek bahozên tropîkal bagerên derveyî tropîkal, barana cemidî û bagerên berfê hene.

Çavkanî 

Ba
Hewa
Bûyerên hewayî
Hêza bayî
Karesatên xwezayî
Rêzedîrok

Rêzedîrok an jî Demname (), riya dîmenkirinên lîsteya bûyeran li gor kronolojiyê, hin caran jî wekî berhemên projeya behs e. Ev bêhtirê nîşandanên forma grafîka barek dirêj a etîketa bi dîroka kêleka xwe û bi piranî bûyerên etîketa li ser xalên ku ew ê pêk hatin. 

Ji bilî yên di dîroka (bi piranî) bûyerên ku çovikên grafikên bi ser etîketên deqên bikaranîn.
Kronolojî
Solar Impulse

Solar Impulse, dirêj-cur, bi xebatkarekî projeya balafira ezmûnî ya bi enerjiya Rojê, di heman demê de jî, bi navê du balafirên çêkirin di bin projeyan e. Proje bi psîkiyatrîst Swîsreyê Bertrand Piccard bi karsazê André Borschberg re hate îdarekirin. Piccard, bi balafirê co-pîlot ya li çar aliyê cîhanê bê sekinandin alîkarê pîlot a bi balon re bû. Bi piştgirî ya ji aliyê enerjiyê solar tenê beşek ji vê projeyê de tê payîn ku bi balafirê ji bo gera xwe bi temamî li seranserê cîhanê bê kirin.

Girêdanên derve 
 Malpera Solar Impulse
 Solar Impulse Kanala YouTube
 Solar Impulse Hesaba Twitterê
Tijen Karaş

Tijen Karaş (z. , li Enqere, Tirkiye), pêşkêşkareke nûçeyan a televîzyona tirkî TRT 1 e.

Pêşkêşkarê nûçeya kotedayê di destpêka Hewldana derbeya leşkerî ya li Tirkiye 2016'an de di bin dagirkeriya leşkeran ve li mala televîzyona TRT1ê bi zordestî çekan daxuyaniya Yurtta Sulh Konseyi (Encûmena Aştiyê ya Tirkiyeyê, Konseya Aştiyê ya Serbazî) vexwend. Pêşkêşkara nûçeyê herwiha bûye hêjara kodetayê û wiha bi bandor hate naskirin.

Jiyan 
Tijen Karaş di sala 1975an de hate dinê û bi eslê xwe ji Yenimahalleya  Enqereyê ye. Ji malbata xwe de keça navînî ye û sê xwîşk û bira ne. Di Zanîngeha Hacettepeyê de di beşa Sosyolojî ve bûye mezûn. Di kanala Nûçeyên TRT Ewrasyayê re li ber xwe berdide nav cîhana bername û Huner û Siyaset ji Ajansa Nûçeyan a Tirk re kuncikekê hatiye şandin.

Çavkanî 

Televîzyon
Tirk
Mirovên zindî
Rêveberiya awarte

Rêveberiya awerte, ferzkirina efserê herî payebilind leşkerî de wek walî û leşkerî an wek serokê hikûmetê ye, bi vî awayî, rakirina hemû hêza ji rêveberên berê, yasayî, û şaxên darazê yên dewletê ye. Ev bi piranî ji bo demekê ferz dema ku hikûmeta an sivîl desthilatê nemîne bi xebatê bi bandor e. Rêveberiya awerte dikare ji aliyê hikûmetên ji bo cîbicîkirina hukmê xwe li ser raya giştî bike. 

Bûyerên wiha piştî derbeya leşkerî dibe (wek Tayland di sala 2006 û 2014'an de); dema ku ji aliyê protestokirina gel gef li (Çîn, protestoyên meydana Tiananmen 1989); ji bo tepisandina muxalefetê yên siyasî (Polonya, di sala 1981'an de); an jî ji bo aramkirina serhildanên an serhildanên fêm (Kanada, Krîza Cotmehê di sala 1970'an de). 

Rêveberiya awerte dikare di rewşên karesatan mezin de xwezayî îlan bibe; lê belê, piranîya welatên bi kar sazîyeke legal cudahî, wek rewşa awarte ye. Rêveberiya awerte jî di dema pevçûnên ferz kirinê de û di dozên ji pîşeyan de, ku nebûna hikûmeta sivîl yên din ji bo nifûsa bêparsengî ye.

Çavkanî 

Rewşa awarte
Dadweriya leşkerî
Xelatên Latin Grammy

Xelatên Latin Grammy cara yekem di sala 2000'an de ji aliyê weşandina televîzyona CBS hate pêkanîn.

Salên Xelatdanê 
Xelatên Latin Grammy
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007

Bajarên Xelatdanê 
 2000: Los Angeles, CA – Staples Center
 2001: Los Angeles, CA – Shrine Auditorium 
 2002: Los Angeles, CA – Kodak Theatre
 2003: Miami, FL – American Airlines Arena
 2004-2005: Los Angeles, CA – Shrine Auditorium
 2006: New York City, NY – Madison Square Garden
 2007-: Los Angeles, CA- Nokia Theatre

Welatên Xelat qezenc kirin

Kategoriyên esasî 
 Albûma salê
 Strana salê
 Hunermendê herî baş berjorkirin
 Vokalê herî baş a popa jin
 Vokalê herî baş a popa mêr
 Popa herî baş a single

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Latin Grammy 
Xelat
Dema xebitandinê

Dema xebitandinê () terxankirî ya:

 Dema xebitandinê (Kovar), Kovara derbasbûyina mehane ye

 Dema xebitandinê (Teknîk), Dema di sîstemeke çalak e
 Dema xebitandinê (Înformatîk)

Mijarên têkildar:

Rûpelên cudakirinê
Xelatên Muzîka Cîhanê

Xelatên Muzîka Cîhanê (), xelatkirina hunermendên muzîkê ya bi daneyên firotina pir bilind bi merasimekê xelatên navnetewî ye. Kesayetiyên firotina bi destê International Federation of the Phonographic Industry ve kirin.

Bûyerên Xelatê

Xelatên Efsane
Serketîyên xelatên borî de linavxistin:

Michael Jackson
Prince
Whitney Houston
Mariah Carey
Beyoncé 
David Bowie 
Jennifer Lopez
Mariah Carey
Janet Jackson 
Celine Dion
Carlos Santana
Diana Ross
Stevie Wonder
Lionel Richie
Ray Charles
Barry White
Elton John
Tina Turner

Rod Stewart
Cher
Bee Gees
INXS
Julio Iglesias
George Benson
Chris Deburgh
Cliff Richard 
Status Quo   
Deep Purple   
Luciano Pavarotti
Placido Domingo
Tony Bennett

Chaka Khan                                                                                
Gloria Gaynor
Patti Labelle
Sakis Rouvas
Flo Rida
Ricky Martin

Xelata Cewher
Xelata Stranên Cewher a Cîhanê di sala 2001'an de bi rûmet hunermendên ku li ser 100 mîlyon tomarkirinan li ser rêça karîyera xwe firotin hatine ava bû. Şeş hunermend, ev xelat ji wan re hatiye dayîn: 
2001: Rod Stewart 
2003: Mariah Carey
2004: Celine Dion 
2005: Bon Jovi 
2006: Michael Jackson
2008: The Beatles

Mijarên têkildar 
Xelatên ji bo Stranên Cîhanê

Çavkanî

Xelat
Çanda cîhanî
Xelatên Stranên Amerîkayê

Xelatên Stranên Amerîkayê, xelatên Grammy ya li ser endustriya muzîka Amerîka ye, ku piştî xelatkirinê de xelatên herî navdar in. Xelat di sala 1973'an de ji bo cara yekemîn ji aliyê Dick Clark ve hatin şidandin.

Xelat
Xelatên muzîkê
Xelatên Stranên Amerîkaya Latînî

Xelatên Stranên Amerîkaya Latînî an jî (Latin AMAs) de Xelata Stranên Amerîkayiya salane ya ji aliyê Telemundo ve tê pêşkeş kirin. Ev ji hevtayê Spanî-zimanî ya Xelatên Stranên Amerîkayê (AMAs) ku ji aliyê Hilberîner Dick Clark ve tê hilberinerandin.

Mijarên têkildar 
Xelatên Stranên Amerîkayê

Xelat
Xelatên muzîkê
Xelatên Lo Nuestro

Xelatên Lo Nuestro an jî Premio Lo Nuestro (), şova xelata Spanî-peyivî ya dijimêreya baş a strana Latînî ye, ku bi pêşkêşkirin ji aliyê Univision e.

Bajarên Mêvandariyên Premio Lo Nuestro

Premio Lo Nuestro a la Excelencia
Li gel Kategoriyên ji bo cuda yên cure ya stranê, bi qedir de "Premio Lo Nuestro a la Excelencia", (di rastiya xwe de, Xelata "Ya me," ji bo Excellence) a pîşeyê an jî Xelata 'serkeftineke jiyanê'  ye. Di lîsteyên jêr de salên wergirên borî ne.

1990: Celia Cruz
1991: Juan Gabriel and Plácido Domingo
1992: Gloria Estefan
1993: Armando Manzanero
1994: Emilio Estefan
1995: Julio Iglesias
1996: Marco Antonio Solís
1997: Mariachi Vargas de Tecalitlán
1998: Los Panchos
1999: Los Tigres del Norte
2000: Antonio Aguilar
2001: Joan Sebastian
2002: José José
2003: Luis Miguel
2004: Ricky Martin
2005: Los Temerarios
2006: Ana Gabriel
2007: Juan Luis Guerra
2008: Vicente Fernández
2009: Emmanuel
2010: Chayanne
2011: Maná
2012: Pepe Aguilar
2013: Alejandro Sanz
2014: Marc Anthony
2015: Ricardo Arjona
2016: Carlos Vives

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera Fermî ya Premio lo Nuestro

Xelat
The Danish Girl (fîlm)

The Danish Girl (), fîlmekî sînemayê ye. Fîlm ji 12ê sibatê 2015an ve li sînemayan e.

Çavkanî

Fîlmên 2015an
Fîlmên dramayê
Fîlmên zimanê inglîzî
Fîlmên amerîkî
Bûk (fîlm)

Bûk (), fîlmekî derhênera spanyol Paula Ortiz e, ku bi tevahiya 93 xulekan li Spanya, Tirkiye û Almanyayê de hatiye çêkirin.

Girêdanên derve

Çavkanî

Fîlmên spanî
Fîlmên 2015an
Fîlmên dramayê
Binali Yıldırım

Binali Yıldırım (jdb. 1955, Ezirgan), ramyarekî tirk e û 27em serokwezîrê Tirkiyeyê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1955
Siyasetmedarên tirk
Parlamenterên Stembolê
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Hikûmeta 64an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Muhemmed Katib Erbîlî

Muhemmed Katib Erbîlî an (Muhammad al-Khatib Arbili) yek ji muzîknasên kurd ên Serdema Zêrîn a Îslamê bû.

Muhemmed Erbîlî bi xwe ji Başûrê Kurdistanê ji bajarê Erbilê ye. Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di pirtûka xwe a bi navê  Kurd de behsa wî dike.

Çavkanî 

Muzîknasên kurd
The Kurds: A Concise Handbook (pirtûk)

The Kurds: A Concise Handbook (bi kurdî: Kurd: Rêbernameyeke kurt), pirtûka dîroknasê kurd Mehrdad Izady ye. Pirtûk li ser dîrok, çand û ola kurdan e.

Pirtûk ji 268 rûpelan pêk tê û di sala 1992an de ji nav çapên Taylor & Francis ve hate der.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Pirtûkên sedsala 20an
Rewşa awarte

Rewşa awarte, di hin halên îstîsnaî yên wek nexweşiyên xeter, krîza cidî yê ekonomîk, waqiayên tundiyê yên berbelav ku nîzama giştî dixin xetereyê de îhtîyacî bi cîbicîkirina prosedura rêvebirinê ya taybet çêdibe. Ji aliyê hiqûqa naveneteweyî ve di rewşên awarte de azadî û mafên însanan dikarin bên sînordarkirin.

Çavkanî

Mijarên têkildar 
 Rêveberiya awarte

Hiqûqa Qanûna Esasî
Hikûmet
Aletta Ocean

Aletta Ocean (z. 14 Aralık 1987, Budapeşt), pornostêrkeke mecar e . Di sala 2006an de dest bi modelitiyê kir. 2007an de kete pornografiye û hevalî xweyê law jî kirê. 6 meh şin ve pornografî ji xwe re kire pîşe. Ew dev ji perwerdehiya xwe berda ji ber ku çalakiya wî dest pê kir ku bi hawara wî ve were zanîn. Taliya sala 2009an de pêsîrê xwe bi emeliyatekê re heta  99 cm mezin kir. Ev emeliyata  4.000 Ewro bu. 2009ê de 5 mehan li DYA'yê fîlm kişand. Ocean heta niha 271fîlmên porno kişandiye.

Fîlmnigarî

Xelatnîgarî

Çavkanî

Girêdanên Derva 

 Malpera Fermî
 
 
 
 
 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1987
Kesên ji Budapeştê
Pornostêrkên mecar
Garry Marshall

Garry Kent Marshall (jdb. 13ê çiriya paşîn 1934an li The Bronx, New York, DYA, m. ) aktor û derhênerê fîlman ê amerîkî bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1934
Mêrên amerîkî
Aktorên amerîkî
Derhênerên fîlman ên amerîkî

Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Roubaix

Roubaix () bajarekî kevn ê pîşesaziyê li bakurê Fransayê ye ku dikeve ser sînorê Belçîkayê. Di aboriya tekstîlê de bajarekî giring bû. Roubaix bi nêziki  kesî dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê herêma Hauts-de-France. Li bajarê beşek ji Ewropayên Metropolê a Lille () e.

Ev bajar baş tê zanîn a pêşbirka bisiklêtan wekî cihî qedandin Paris-Roubaix.

Çavkanî

Girêdanen derve 

Bajarên Fransayê
Fîstîng

Fîstîng an fist-fucking (bi îngilîzî fist bi wateya mist, ango "mistegan", "misteniyan"), peyveke ku ji bo destekî gî dikine vajîna an jî anûs re tê bikaranîn.

Çavkanî

Jê cuda binêrin 
 Mastûrbasyon
Seksa komî

Seksa komî, seksa garankî an jî boneya komî, ketina boneya zayendî ya di navbera bêhtirî du kesan re tê gotin.

Peyvên vê boneyê 
Li teorî de kesê 2'yê bîtir ku boneyê kevin, dibê seksa grûp. Ancax hinik peyvên vê boneyê hene:

Sêkirin an jî Sêyî: 
Zayendiya ku sê kesan bi hev re dikin.
Zimanî Îngilîzî de xelk jê re dibê threesome.

Çarkirin an jî Çarî: Zayendiya ku çar kes bi hev re dikê. Zimanî Frensî de gel jê re dibê Ménage à quatre.

Gang bang: Cureya boneyê ye ku kesek bi çendek kesan re eyni demê de an jî bi rêzê dikevê zayînê.

Orgy: Partiya seksê ye ku gellek kes tevlî dibê.

Jê Cuda Binêrin 
Gang bang

Çavkanî
Zewacên Muhemmed

Zewacên Muhemmed an Jinên Muhemmed Muhemmed pêxember pêşiyê di 25 saliya xwe de bi jinekî bî a 40 salî Xetice bint Xuweylid re dizewice. Piştî wextan bi jinên ku mêrên wan dimirin ku ji bo li derve nemînin bi wan re jî dizewicî.

Misilman dema qala jinên Muhemmed dikin ji bo hurmetê dibêjin "Dayikên mu'mînan". Sedemê wî ji di sureya Ehzab ayeta 6'an e ku dibêje xanimên wî dêyên wanin.

Armanca zewacên Muhemmed 

Francis Edwards Peters dibêje ku; Zewacên Muhemmed bi pirranî ji bo ku jinên mêrên wan dimirin ku wan jinan li rastan nemînin, ji bo belavkirina misilmantiyê, ji bo gunehê wî bi wan dihat, û ji bo tengasiyê nekşînin zewiciye.

John Esposito jî dibêje; Zewacên Muhemmed bi taybetî ji bo jinên bî re jiyaneke nû bidest bixe zewiciye.

Muhittin Akgül jî dibêje; Zewacên Muhemmed hinekî jî ji bo xwendin û nivisê bûne.

Jinên ku Muhemmed pê re zewiciye 
Xedîce bint Xuweylid
Sewde bint Zem'e
Eyşe 
Hefse bint Omer
Zeyneb bint Xuzeyme
Ûm Seleme
Zeyneb bint Cehş
Ciweyriye bint Haris
Ûm Hebîbe
Reyhane bint Zeyd
Safiye bint Huyey
Meymûne bint Haris
Mariye Elqibtiye

Binêrin 
Jin di îslamê de

Çavkanî 

Muhemmed
Pêrista Pêşveçûna Mirovî

Pêrista Pêşveçûna Mirovî (PPM) (), bernîşaneke statîstîka pêkhatî ji bendewariya jiyanê, perwerde û dahata serê kesekî e, ku bi bikaranîna ji ritba welatên nav çar taqên jor ên pêşketina mirovan e. Çendina welat jê mezintirê PPM ye, dema ku bendewarî asteke bilindtirî ji perwerde mezintirî e, ji TBH serê şênîyekî mezintir e, ji rêjeyê kêmtir e, û ji enflasyon kêmtir e.

Hikûmeta Herêma Kurdistanê 
PPM ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê jî 0,750 e.

Bakurê Kurdistanê 
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

Rojhilata Kurdistanê 
PPM ya Rojhilata Kurdistanê 0,688 e.

Çavkanî
Qatjimara Gini

Qatjimara Gini, qatjimara Cini, yek nirxandina pîvana newekhevî yên belavkirina frekansê dike (mînak, giranbiha dahatû). Qatjimara Gini, qatjimareke ji bo pîvandinê dabeşkirina dahata neteweyî li welatekî wekhev e. Qatjimar nirxê di navbera 0 û 1 digre, bi nirxên bilindtir ji bo newekheviya mezintir beranberî ye. Ji bo nimûne, herkesî xwediyê civakekî hatiniya jî wekî qatjimara Gini 0 di kombûna hemû hatina yek kesê ye (ji bo endamên zêdetir ji yek kesê) civaka ji qatjimara 1 e. Qatjimara Gini di qada Tewana Lorenz ya jorîn bi parçekirin û tevahiya herêma di bin wekhevî di anketê de 45 derece tê hesabkirin. 

Qatjimara Gini, bedenên dîsîplînê ji bo lêkolînkirina ziyanan dikarin bên bikaranîn, bi sosyolojiyê, aborî, ekolojî, endezyarî û wek çandinî  di warên cuda de tê bikaranîn.

Mijarên têkildar

Çavkanî
Hatûçûna rastê û çepê

Hatûçûna rastê û çepê, trafîka li herêmên hem rast û çep diherike, ku herikîna trafîkê bi armanca ew sereke li xwe bikin. Herikîna trafîkê gelek caran li gor rêzikên bingehîn li der dixe. Bi vî awayî, heman qaîdeyên ku heta li deverên pir dûr ji bo hev û din serî ye. Niyeta li vir, ji bo pêşî li qezayên trafîkê ye. Li gel hemû van trafîkan di hin waran de ji milê heman naherike. Ji 66% gel li dinyayê bi wesayitan li aliyê rastê trafîkê de diherikin û ji 34% gel jî li aliyê çepê trafîkê de diherikin.

Çavkanî
Koda welatên navperên asta bilind

Koda welatên navperên asta bilind, (Îngilîzî ccTLD: country-code Top Level Domain) dirêjkirina du peyvên dawî ya danzanîna navnîşana Înternet a welatan e.

Mînak di navnîşana www.rojava.krd ".krd" ji bo Kurdistan nîşana Koda welatên navperên asta bilind dide. Mînak ev kod ji bo Rûsya ".ru", ji bo Îtalya ".it" ye. Koda desthilata welat li ser her Navnîşana web nayê dîtin.

iTLD 

.arpa TLD ya Navnîşan û Parametreya Qada beralîkirina binesaziya înternetê.
.root Nenasî, ev nenas yek radîkal ên bi armanca (root) e, Bi tenê yek deriyê hene (Tomara TXT).

gTLD 

.aero pîşesaziya veguhestina hewayî
.biz kar Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin dikare aliyekê qeyd bike.
.com bazirganî Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
.coop kooperatîf
.edu perwerdeyî .edu ji bo saziyên perwerdeyê yên girêdayî bi navê desthilatê ye. Bo nimûne ji bo zanîngeh an jî kolejên 2 an jî 4 salan.
.gov Tenê ji bo saziyên hikûmetê ye.
.info agahî Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
.int rêxistinên navneteweyî Ev navê desthilatê rêxistin, ofîs û bernameyên ku dikare di du an jî zêdetir neteweyan bi kar bibin.
.jobs şîrket Ev navê desthilatê şîrketên ji bo bikaranîna li karan heye. Niha, navê desthilata "sirket.jobs" ji bo xwedî yek sazûmana 3. kesên îlana karker nayê dîtin.
.k12 perwerdeyî Navê desthilata .k12 tenê dibistana bilind, ji aliyê miqabilê û li jêr li saziyên perwerdeyê yên fermî tên bikar anîn
.mil leşkerê amerîka Ev navê desthilatê bi tenê ji bo leşkerî ya Amerîkî tê bikaranîn.
.museum muze
.name kes
.net tor Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
.org rêxistin Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
.pro pîşe Niha, ev navê desthilatê doktor, parêzer, ji bo hejmaryarên bawernameyê tê bikaranîn. Belgeyên wekî belgeya qeydkirinê pêwîst e.
.travel Malperên girêdayî yên rêwîtîyê û acenteyên rêwîtîyê ye.
Demonîm

Demonîm (ji înglîzî: demonym, ya ku ji yewnanî tê:  û , ango "navê xelk, navê nîştecihan"), peyvekî ji navê cihê ku di pirsa ji bo diyarkirina nasnameya welatiyên an şûnewarên ji cihekî taybetî yên navdêr e. Bi kurdî, paşgira ku demonîm, niştecih û mensûbiyetê nîşan dide -î ye.

Çînî ji bo gelên xwecî yên li Çînê, Peravê Swahiliyan ji bo gelên xwecî yên Swahili an Vasvahiliyan, Brîtanî ji bo Keyaniya Yekbûyê an Brîtanya Mezinê, Amerîkî ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî wek Kurd ji bo Kurdistanê.

Demonîm û navên nîştecihên Kurdistanê
Kurdistan, kesekî gelê Kurdistanê, kurd e.
Amed, kesekî xelkê Amedê, amedî ye.
Mêrdîn, kesekî xelkê Mêrdînê, mêrdînî ye.
Diyarbekir, yekî xelkê Diyarbekrê, diyarbekrî ye.
Kobanî, kesekî ji xelkê Kobanîyê, kobanîyî ye.
Zaxo, yekî xelkê Zaxoyê, zaxoyî ye.
Qamişlo, yekî xelkê Qamişlokê, qamişlokî ye.
Botan, kesekî xelkê herêma Botan, botî ye.
Silîva, kesekî xelkê Silîvanê, silîvî ye.
Dêrbendê, kesekî xelkê Dêrbendê, dêrbendî ye.
Girê Gewre, kesekî xelkê Girê Gewre, girgewreyî ye.
Girê Çolya, kesekî xelkê Girê Çolya, girçolî ye.
Girikê Fariz, yekî xelkê Girikê Fariz, girikfarizî ye.
Hola Hecî Qado, yekî xelkê Hola Hecî Qado, holhecîqadoyî ye.

Navên nîştecihên Rojhilata Navîn

Yên din

-an 
 Amerîkan, amerîkayî, amerîkî
 Afrîkan, afrîkayî, afrîkî.

-î 
 Amerîkî
Brîtanî
 Çînî
 Japonî
 Portûgalî
 Brezîlî

-yî 
 Amerîkayî
 Fransayî

-yan 
 Îtalyan, talyan, îtalyayî, îtalî.

Gelên tevlihev 
 Kurd
 Tirk 
 Ereb
 Alman
 Spanyol
 Ûris

Çavkanî
Parîteya Hêza Kirînê

Parîteya Hêza Kirînê an jî bi kurte PHK, cudahiyên buhayê asta di navbera welatên ku rêjeya bi veguhastina pereyan e. Dema ku cotek pereyan bi rêjeya giştî ya ji bo pereyê cuda vegerî, dikare di hemû welatên ku di heman selikên mal û xizmetan bên kirîn. 

Parîteya kirîna mutleq; Her du welatan de, komeke berhemê (bi taybetî CPI) tê wateyê wekhevkirin buhayê ji destê xurdeyê.
Transatlantîk

Transatlantîk, navê giştî yê wasiteyên veguhastinê yên ku Okyanûsa Atlantîk dikarin derbas bikin û di navbera Ewropa û Amerîkayê de biçin û werin e.

Û her wiha ji tiştên ku Atlantîkê derbas dikin (ji Amerîkaya Bakur ber bi Ewropayê ve diçin) re jî transatlantîk tê gotin.

Raguhestin
Koma etnîk

Etnîsîte an jî koma etnîk, komên civakên mirovan ku hev û din piştguhkirin û li ser bingeha a rast an ferezî endamên berê yên di raya giştî de. Komên etnîk de komên civakî ji yên din jî bi her cûre û cudahiyên çandî yên ji hev cuda ne. Li hin welatan de, bi dehan, bi sedan komên etnîkî dikarin di yên din jî hate dîtin.

Etnîsîte 
Pênase ji komên etnîk li ser John Milton Ying ve sê naverok tespît kirin.

 Di koma ku ji yên din jî di nava civakê de bi ziman, ol, bapîran, û li gor cudahiyên li ser bingeha yek ji taybetiyên hinek, wek li herêma wan di dema borî de bijîn emekdar.
 Endamên koma ku ew wek bi wezêfeya xwe ji meylan cuda mijarê.
 Koka rast an ji qehremanê mîtolojîkê xwe yên ku di çanda hevpar tevîhev û çalakiyên hevbeş li dora avakirin.

Ev her sê krîter dê di navbera kesan û komên cuda be û ku gor pîvanên bi rêjeya ji netewê, tê pîvandin. Kombînasyona jî ji aliyê sê pîvanên hanê bi çavekî cuda ji kesekî rates kesê nirxandin bi objektifbûn subjektîf e.

Têgeha etnîkî an jî komeke etnîk konsepta virt di sosyolojîyê de ye. Ev ji aliyê Nathan Glazer û Daniel Moynihan nasandin bû. Etnîsîte dijî warê nijadî konsepteke berfirehtir e. Sîmayek e ji tevna civakî, endamên komeke taybet ji bo nasnameya wan neyê, koma ji bo siyasetê, ji bo îfade hîsên xwe yên aîdbûnê Etnîsîte di koma ku ji kesên wisa kevn bû, di heman demê de jî hatiye dîtin yên ku di warê husn nijadî kirin tawanbarkirin.

Bi giştî, etnîkî, e ku self-hişê, di heman demê de weke yekîtiya siyasî serdest di asta navnetewî de weke kolektîf naskirin dîrokî Etnîsîte danasîn. Ji bo nimûne, nêzî sed kes li Îranê, bi sedan kes li Hindistan, Fransa û mînakên hevokan ên komên etnîk yên li Tirkiyeyê ji bo li dora 30 mimkun count. Komên etnîk de bi avahiya wek nasnameya dîrokî û çandî de xwe polîtîze. Hemwelatî, cudakarî, nîjadperestî, cihêxwazî, wekhevî, qirkirina, kollektivist, têgehên pirçandî, çoktürcülük, çandên din, milet, netewe, ziman, nijad, xizmatî, ol, kolonyalîzmê, koledarîyê, ji nêz ve pêwendîdar, wekî kêmanîyên. Civaknasên carna di navbera Etnîsîte diçe şûna wan digire yên asîmîlasyonê, pirrengî, serhildana sîyasî li hemberî asîmîlasyon, piştgiriya li dijî cudagerî û newekheviyê re bêje, hatiye dîtin.

Gel
 
Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Zimanê neteweyî

Zimanê neteweyî li ser navê zanîngehê de an bi zimanê standard ji neteweya e, di wateya berfireh jî danekî ji bo hemû zaravayan, sociolects û guhertoyên zimanê fonksîyonel yên ku di çarçoveya civaka zimanî bi dîrokî-siyasî danasîn. Pênasen ji zimanê netewî bi pirsgirêk in, ji ber ku di çarçoveya pênasên netewe, dewlet û ziman pirî caran bi unîforma ne.

Têgeha zimanê neteweyî ji nêzîk ve weke konsepta nûjen bi pêşkêşkirina netewe çandî ye, ya ku wek ku, ziman danasîn, çandî û siyasî de axa yekgirtî ve girêdayî ye. Ji ber ku nûjenên feraseta netewe yên li Fransayê di sedsala 16an de zaravayê di Parisîyan ji Langues d'petrolê ji bo cara yekemîn zimanê netewî di wateya nûjentir derve hate avakirin. Zimanên neteweyî çalakiya di gelek dozan de ji aliyê polîtîkayên zimanê teşwîq kirin an hate afirandin, bi awayekî sûnî û amûreke girîng ji bo damezrandina dewletên netewî di sedsalên 18an û 19an de bûn. Îcrayê ji ber armancine siyasî yên bikaranîna sole yên zimanan netewî di hinek welatan de di encamê de ji dîroka zilm û zordarî û çewsandina li ser gelek zimanên hindikayiyan bûn.

Îro, li gelek welatên Di makezagonên an qanûn yek an jî zêdetir zimanan weke zimanên neteweyî, ku gelek ji wan zimanên fermî ne û paşê wan bi xwe jî danasîn. Lê belê, ev bikaranîna zimanên din ên fermî ne bes e. Di gel wan, bi zimanên din li ser rewşa zimanê hûrgelê heye. Zimanê neteweyî û zimanê fermî dibe an jî dibe ku ne weke. Bi vî awayî, ji bo nimûne, zimanên neteweyî li gelek welatên afrîkî bi Fransî an jî Îngilîzî wek zimanê fermî tê axaftin, lê wek jî bi zimanên cuda ne.

Ziman
Çand li gorî herêman
Siyaset li gorî pirsgirêkan
Çerxa cemserê

Çerxa cemserê ji bakur ve piraniya pênc derdorên sereke yên hêlîlarên ku boneya nexşeya erdê ye. Li herêma bakur ji vê xelekê wekî Arktîk tê naskirin, û li qada bi tenê ji bo başûrê tê gotin di hedê xwe bêçekên bakurê. Bakur yên li Çerxa Arktîkayê, ku roj e raserî qeraxa ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê di nîvê şevê xuya) û li jêr asoyê ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê xuya ne nîvro); ev jî ne rast e di çembera cemserî miqabilê di Nîvkada Başûr, li Çerxa Antartîkê.

Helwesta Çerxa cemserê ne sabît e; wek ku ji 28'ê tîrmehê 2016, ew direve 66° 33'46.3 Bakurê Ekwatorê. Hêlîlarên xwe ya girêdayî bi zirara serrûyê erdê de, ku fluctuates di nava margin ji 2° ser demeke 40,000-salî, ji ber ku hêzên akincîbûnê ji ber orbitê ji Heyvê. Wekî encam, Çerxa cemserê niha li ber tekçûnê berbakûr li bileziya yên li ser 15 m (49 ft.) serê salê.
Meclîsa jorîn

Meclîsa jorîn carna Senato ya bi navê yek ji herdu pêşvebirinên du erzaqxaneyên meclisan e (an jî yek ji pêşvebirinên sê erzaqxaneyên meclisan e), meclîsên din ber meclîsa jêrîn e. Meclîs bi fermî wek meclîsa jorîn terxankirî ye û ji meclîsa jêrîn bi piranî ya biçûk gelek caran hêza zêdetir hatiye sînorkirin. Wergerandî yên meclîsa jorîn di nav welatên Brîtanyayê de wek House of Lords, Senatoya Kanadayê, Rajya Sabha Hindistanê, Encûmena Federasyonê ya Rûsyayê, û Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Zagonsazî, tenê sepandina ji yek meclîs e (û ji ber vê yekê ne ji bo meclîsa jorîn, ne jî meclîsa jêrîn) wek yek-kamarayî binavkirin e.

Mijarên têkildar 
Meclîsa jêrîn

Çavkanî
Kemaledîn Farisî

Kemaledîn Hesen bin Eli bin Hesen el-Farisi an Kemaledîn Elfarisî (1267 - 1320) Zanyarê stêrnasî, matematîk û fizîkê ye.

Kemaledîn Elfarisî ji bajarê Tewrêzê ye.
Wî kitêba Îbn Heysem a Optîkê şerh kiriye. Xênc ji wî wekî din jî gelek kitêb nivîsiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1267
Mirin 1320
Matematîknasên faris
Zanyarên misilman
Fizîknasên faris
Jidayikbûn 1260
Mirin 1319
Ebdurehman Sûfî

Ebdurehman Sûfî (farisî: عبدالرحمن صوفی, jdb. kanûna pêşîn 903 – m. ) stêrnasê fars yê sedsala 10an e.

Ebdurehman Sûfî li bajêrê Reyê hatiye dinyayê lê bi pirranî li Îsfehanê jiyaye. Kratera li ser heyvê a bi navê Azophî bi navê wî ve hatiye binavkirin. Bi xwe li ser berhemê Betlemyûs xebitiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 903
Mirin 986
Stêrnasên faris
Xazinî

Xazinî, Ebûlfeth Ebdelrehman Mansûr el-Xazinî an jî Ebûlfeth Xazinî (erebî; الفتح الخازني, Alfath al-Khazini‎‎, farisî; ابولفتح خازنی‎‎, Abulfath Khazini) (jdb. ? - m. 1115–1130?), matematîknas û stêrnas bû. Xazinî di bin bandora Aristoteles de maye.

Li bajarê Merwê (Turkmenistana îro) hatiye dinyayê, zanistvanekî mezin ê wexta xwe ye, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, kiriye. Navdanka Xazinî "Ebûl-Feth" e.

Xazinî berhemên  Bîrûnî û Îbn Heysem xwendiye û li ser xebitiye û hinekî nûvedan kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1115
Mirin 1130
Kesên sedsala 12an
Zanyarên misilman
Jidayikbûn sedsala 11an
Mirin sedsala 12an
Fîlozofên misilman
Komkujiya Qamişlokê 2016

Komkujiya Qamişlokê ew bûyera bi bombe ye ku di 27ê tîrmeha 2016an de li bajarê Qamişlo, paytexta Rojavaya Kurdistanê, pêk hat. 

Di spêdeya 27ê tîrmehê de kamyoneke bombekirî li Kolana Mezin a Taxa Xerbî ya Qamişlokê hat teqandin. Li encama vê teqînê de 44 kes qurban bûn û hijmareke mezin jî birîndar bûn. Ji ber şida bombeyê li Nisêbînê jî camên hin avahiyan şikiyan û du kes birîndar bûn.

Rêxistina terorîst Daiş berpirsyariya xwe ya wê peqînê ragihandiye.

Çavkanî

Komkujî
Rojavaya Kurdistanê
Meclîsa jêrîn

Meclîsa jêrîn yek ji herdu meclisên pêşvebirina du meclîsî ye, meclîsên din ber meclîsa jorîn e.
Wek di nava Nûnerên Meclîsa Awistralyan e.

Tevî ku helwesta xwe ya fermî "jêr" meclîsa jorîn de, di gelek qanûnçêkerîya cîhanê, ku ji meclîsa jêrîn zêdetir hatiye şiyanên desthilatê.

Zagonsazî, tenê sepandin ji yek meclîsa weke yek-kamarayî binavkirin e.

Navên hevbeş 

Ser gelek meclîsa jêrîn de bi awayê navê: Meclîs/Nûnerên Erzaqxaneyê/Gel/Hevbeş/Parlementer.

 Parlementerên Erzaqxaneyê
 Nûnerên Erzaqxaneyê
 Meclîsa Civînê
 Nûnerên Meclîsê
 Meclîsa Hevbeş
 Delegeyên Meclîsê
 Pêşvebirina Civînê
 Civîna Netewî

Navên Yekane

 Lok Sabha (Hindistan)
 Dewan Perwakilan Rakyat (Îndonezya)
Dáil Éireann (Îrlenda)
Dewan Rakyat (Malezya)
Nûnerên Encûmenê (Spanya)
Mazhilis (Qazaxistan)
House of Keys (Isle of Man)
Sejm (Polonya) (ji bo neyê tevlîhevkirin bi Sejm a Mezin)
State Duma (Rûsya)
Tweede Kamer (Meclîsa Duyemîn) (Holenda)
Bundestag (Almanya)
Pyithu Hluttaw (Myanmar)

Mijarên têkildar 
Meclîsa jorîn

Çavkanî
Nîşana ewroyê

Nîşana Euroyê, nişana ewroyê (€), nîşana pereyê fermî yê Yekîtiya Ewropayê ye. 

Bi klavyeya Qwerty dikarin di kombînasyona AltGr + E an jî Ctrl + Alt + E bên çapkirin. Wek "€" nîşanek ji nameya epsîlona yewnanî ye.

Çavkanî
Lîsteya welatan a li gorî îndeksa pêşveçûna mirovî

Ev, lîsteya hemû welatên ji aliyê Îndeksa pêşveçûna mirovî wek di Rapora pêşveçûna mirovan a Bernameya Pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî ya di nav de ye. Rapora dawî, li ser 14'ê berfanarê 2015'an de serbest hat berdan û pirtûkên li ser esasê texmînên bo 2014'an e.

Di sala 2010'an de Rapora Pêşveçûna Mirovan zêdetir Newekhevî-Eyarkirî Pêşveçûna Mirovî (N-EPM) hat kirin pêk hat. Gava ku ÎPM sade kêrhatî dimîne, diyar kir û potansiyela "Pêşveçûna Mirovî" li ÎPM dikare wek îndeksa bînrawe "(an jî ya herî zêde N-EPM dikare bibe" N-EPM asta rastî ya Pêşveçûna Mirovî (hesab ji bo newekheviya) ne "bidestxistin, eger ti newekhevî heye)".

Pêşveçûna mirovî ya pir bilind

Nizm pêşveçûna mirovî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Rapora Pêşveçûna Mirovî 2015
 YN Pêşveçûnî Bernameya Raporên Human Pêşveçûna Mirovî
Lîsteya dewletên serbixwe û navçeyên girêdayî yên piraniya gelhe

Ev, lîsteya welatên û girêdayînên derkeft di aliyê piraniya şêniya mirovan, û pîvana bi hejmara niştecihên mirovan her kîlometrên çargoşe an mîl çargoşe ye.

Tabloya Duyemîn

Çavkanî 

Afrîka
Amerîka
Ewrasya
Qurana kurdî

Qurana bi zimanê kurdî an Wergera quranê ya kurdî an jî Meala Qur'ana kurdî. Quran bi zimanê erebî ye. Piştî Belavbûna Îslamê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn Xanayê Qubadî tercime kiriye zimanê kurdî.

Di sala 1980ê de Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir.

Abdullah Varlı jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye.

Mele Muhemmed Garsî Farqînî meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye.

Mele Mihemedê Hekarî di sala 2007an de bi navê “Ronahîya Qur’ana Pîroz” meala wê nivîsiye. 

Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin.

Qur’ana pîroz Kurdî -Tirkî Meala Wê ya îcmalî jî di sala 2009an de ji aliyê Tenvîr Neşriyatê ve hate weşandin. 

Muhemmed Şoşikî 2010an de bi navê  “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.

Fikrî Amedî 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand.

Çavkanî 

Quran
Cuz

Cuz, (erebî: جزء, gelejmar: اجزاء aczâ) ji beşên Quranê re tê gotin. 
Di bêhtirê Qur'anên çapkirî de yek cuz dibe 20 rûpel.

Bi tevahî di Quranê de 30 cuz hene.

Çavkanî 

Quran
Tecwîd

Tecwîd, ji xwendina Quranê re tê bikaranîn. Quranê bi Tecwîdê ve bi şekle baş ve têye xwendin. 

Hefiz bi pirranî Quranê bi Tecwîdê ve dixwînin.

Çavkanî 

Quran
Wergera Quranê

Wergera Quranê, meala Quranê yan jî zivirandina Quranê ji zimanê erebî bizivire zimanekî re tê gotin.

Quranê herî pêşîn  Selmanê Farisî zivirandiye zimanê farisî.

Wateya Sûreyan 
Wateya Qurana Pîroz

Mijarên têkildar 
 Qurana kurdî

Çavkanî 

https://watedar.com/

Quran
Behaedîn Amilî

Behaedîn Amilî, an bi navê temamî Behaedîn Mihemed bin Husên bin Ebdisemed el-Amilî (Jidayîkbûn 1547 - mirin 1622) (erebî: شیخ بهایی, Şêx Behaî)  stêrnas, matematîknas, avahîsaz û helbestvanekî sedsala 16an e ku li bajarê Balbeka Libnanê ji dayik bûye. Behaedîn bi xwe hîna zarok bûye bavê wî koçî Îranê dike.Berhemên xwe bi zimanê erebî û bi zimanê farisî nivîsiye.

Behaedîn Amilî ji stêrnasê pêşiya ku Teoriya Kopernîkus hereketa dinyayê tê derxistiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1547
Mirin 1622
Kesên ji Libnanê
Kesên sedsala 16an
Mirin 1621
Kemaledînê Yûnis

Kemaledînê Yûnis, Kemaledîn ibn Yûnis an Eb-ul Fetîh Mûsa Kemaledîn an jî Îbn Yûnis (b. 1156, Mûsil - m. 1241 Mûsil) stêrnas, matematîknas û fiqihnasê kurd e.

Jînenîgarî 
Kemaledîn di sala 1156an de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye û di sala 1241ê de jî, dîsa li Mûsilê wefat kiriye. carna wek Mewsilî jî tê naskirin. Navê wî yê rast Mûsa bin Yûnus bin Muhammed bin Men’a ye. Kemaledîn jî bernavkekî wî ye.

Kemaledîn zanayekî xurt bûye, zêdetir matematîknas û stêrnas bû.

Kemaledîn, pêşî perwedehiya xwendinê li ba bavê xwe Şêx Yûnis Rizaedîn kiriye, xasma dersên fiqihê wergirtiye. Piştî xwendina li cem bavê xwe di sala 1175an de çûye Bexdadê di Medreseya Nîzamiyeyê xwendina xwe pir pêşve biriye. Li cem Şerafedîn Tûsî perwerdehiya matematîkê girtiye. Ji bilî xwendina olî û matematîkê, zêdetir li ser zanista mentiq, metafizîk, fizîk, tib  û tefsîrê gelek berepêş çûye. Li ser berhemên Betlemyûs xebitiye pirtûka wî a Almagestê, cebir û arîtmetikê jî hîn bûye. Zanayên wek Esîredîn Elebherî û gelekî zanyarên navdar di binê bandora wî de mane.

Kesên Ewropayî ji zanistên wek fizîk, stêrnasî û matematîkê hez dikirin. Wî demê li welatên Ewropayê kesên ji evan zanista bizanîbyana pir kêm bûn ji ber wî di zanistê de xwe li welatên misilmanan digirtin, li ser evan zanistan mijarekî hebûya dişandin welatên misilmanan çinkî wî demê Serdema Zêrîn a Îslamê bû li ser zanistê misilman pir pêşve bûn. Rojekî mijarekî li ser zanistê hebû kesekî nizanîbû ku serrast bike şandin Mûsilê cem Kemaledînê kurê Yûnis bersiv da û serrast kir.

Berhem 

 Keşfu’l-Muşkîlat (Tefsîra Quranê) 
 Usûl
 Uyûnu’l Mentiq,
 El-Esraru’s Sultaniyye,
 El-Burhan alel-Muqaddimetulletî Ehmeleha Arşimed fî Kitabihî
 Şerhu’l Amali’l-Hendesiyye.
 Lugazun fil-hikmet.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1156
Mirin 1241
Kurd
Matematîknasên kurd
Stêrnasên kurd
Fîlozofên kurd
Zanyarên misilman
Kesên ji Mûsilê
Fiqihnasên kurd
Zanyarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Almagest

Almagest pirtûka Betlemyûs a herî navdar e. Ku li ser stêrnasiyê ye, pirtûk ji sê cildan pêk tê. Berê matematîk çiqilekî stêrnasiyê bû ji ber vê yekê navê pirtûkê bi matematîkî derbas dibe.

Navê pirtûkê ê rastî  û . Piştra pirtûkê navê xwe di de  û  girt. Navê "Almagest" () ji navê tê . Navê erebî tê ji .

Çavkanî 

Pirtûkên yewnanî
Pirtûkên stêrnasiyê
Şêxreş

Şêxreş (), gundekî bi ser bajarê Şirnexê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Mêrdînê (navend)
Iqlîdes

Iqlîdes, Euklîdês (; ) di navbera salên 330 berî zayînê - 275 berî zayînê jiyaye. Matematîknasekî yewnanî yê bi nav û deng e. Ew bi xwe li Îskenderiyeya Misirê ji dayik bûye û bi eslê xwe yewnanî ye.

Çavkanî 

Matematîknasên yewnan
Fîlozofên yewnan

Mirin sedsala 3an b.z.
Jidayikbûn sedsala 4an b.z.
Ebdullah Ubeyd

Ebdullah Ubeyd an Mele Ebdullah Ubeyd kurê muftiyê Zaxoyê Mele Ehmedê Bîrkanî ye. Alim û nivîskarekî kurd yê sedsala 18'an e. Gelek pirtûk li ser dîn û fenê nivîsiye. Di sala 1793an de wefat dike.

Çavkanî 

Alimên kurd
Mirin 1793
Nivîskarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Ebdullah Pîrebab

Ebdullah Pîrebab li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Mehabadê li gundê Duhbikirê jidayikbûye. Pîrebab li ser geometrî, topografya û cebîrê pir zane bû. Gelek xebat kiriye li geometriyê.

Li ser pirtûkên Behaedîn Amilî, Bîrcendî û  Zekeriya Qezwînî rexne çêkiriye.

Bi xwe di dibistana Ebas Axa de perwerde daye û di sala 1900î de wefat kir.

Çavkanî 

Matematîknasên kurd
Mirin 1900
Zanyarên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Sinet

Sinet an Sunet (erebî: سنة) têgiheke dînê îslamê ye; ji kirinên û tevgerên Muhemmed pêxember re dibêjin.

Çavkanî 

Îslam
Malikî

Malikî an jî mezheba Malikî (erebî: المذهب المالكي an المالكية) yek ji mezhebên îslamê yên  sunîtiyê ye ku damezrênerê wê ji Îmam Malîkî digire. Ev mezheb bi pirranî li Cezayir û Tunis û Fasê û li derdora wan deran heye .

Çavkanî 

Îslam
Mezhebên îslamê
İbrahim Erkal

İbrahim Erkal, (1 kanûna paşîn 1965 Erzîrom – 11 gulan 2017 Stembol) stranbêj, strannivîs û şanonivîsekî tirk bû .

Dîskografî
 Tutku (1994)
 Sıra Bende/Aklımdasın (1995)
 Gönlünüze Talibim (1996)
 Sırılsıklam (1998)
 De Get Yalan Dünya (2000)
 Su Gibi (2001)
 Aşknâme (2002)
 Gönül Limanı (2004)
 Yüreğinden Öpüyorum/Gülüm (2006)
 Aranağme (2008)
 Burnumda Tütüyorsun (2011)
 Nefes 1 (2015)

yên din albûm
 Sarhoş Baki (Erzurum Türküleri) (1984) - "İbrahim Güzelses bi navê"
 Ölümüne Cim Bom (1994) - "albuma wî ji bo Galatasaray"

Fîlmografî
Film
 Canısı (1997)
Televizyon
 Canısı (1997-1998)
 Sırılsıklam (1998-1999)
 Cennet Mahallesi (2004) "Cast mêvan"

Jidayikbûn 1967
Mirin 2017
Mezrone

Mezrone, celebekî tirî ye, li Merdîne gelekî çê dibe. Dimsa ku ji tiriyê mezrone çê dibe gelekî xweş e. 

Tiriyekî şêrîn e û qalikê wî zirav e.

Ferhengoka Mezrone

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê  

Fêkî
Mêrdîn
Zimanê pehlewî yê eşkanî

Zimanê pehlewî yê eşkanî - an jî zimanê pehlewanî an zimanê partî - zimanê gel, keyetî û xanedana eşkaniyan bû. Di dema 250ê berî zayînê heta sala 224 de li kêleka aramî wek zimanê fermî yê keyekseriya eşkaniyan hat bikaranîn û di dema Sasaniyan de dijîya û tê zimanê Sasanî şûna wê girt.

Ziman û peywendî bi kurdiyê re 
Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku zimanê pehlewanî pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Kirmanckî/Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide.
Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê Pehlewan, Pehle, Pahla û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek Pehlî hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê p tine ye, ji vê demê ve bo vî zimanê kurdî, Feylî hat gotin. Her wiha tê zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.

Berhevdana zimanê pehlewanî bi zimanên kurdî re

Çavkanî 

Zimanê pehlewî yê eşkanî
Zimanê pehlewî yê eşkanî

Eşkaniyan
Çar pirtûk di îslamê de

Çar pirtûk di îslamê de ya pêşîn Tewrat e ku ji nebî Mûsa re hatiye, ya duyem Zebûr e ji nebî Dawid re hatiye, ya sêyem Încîl e ku Îsa pêxember re hatiye, ya çarem Quran e ji nebî Muhemmed re ji aliyê Xwedê ve hatine.

Li gorî Îslamê orjînala Tewrat û Zebûrê ji aliyê cihûyan ve, orjînala Încîlê jî ji aliyê xiristiyanan ve hatiye guhertin lê Xwedê Quranê heta qiyametê diparêze.

Ji misilmanan re hewce ye ku bi van her çar pirtûkên neguhertî jî bawerî bînin.

Çavkanî 
 

Dîn
Îslam
Firîşte

Firîşte, melek an jî  milyaket (erebî: ملاك, malak îbranî: מלאך, malˀāχ,  yewnanî: Άγγελος, ángelos), terîmeke dînî ye ku li gorî baweriyan xizmetkariya xwedayan dike. Li gorî dînên îbrahîmî gelek caran wan wekî navbeynkarên esmanî yên di navbera Xwedê (an bihuştê) û mirovahiyê de nîşan didin. 

Di  nava karên wan de ji bo mirovan parêzvan, rêber û xizmetkariya Xwedê heye. Dînên îbrahîmî hiyerarşiyên firîşteyan ku li gorî mezheb û dînan diguherin, tê pênasekirin. Hinek firîşte xwedî navên taybet in (wekî Cibrayîl û Mîxayîl).

Bêjenasî 
Firîşte, ku di zimanên rojavayî de tê bikaranîn ji peyva yewnanî ángelos tê girtin û ángelos di yewnaniya kevn de tê wateya sefîr. Li gorî panteona yewnanî ya firîşte Angelia, peyamnêrê  xwedawendanan e û keça xwedayê peyamnêr Hermês e.

Pispor dibêjin ku peyvên wekî milyaket, melîk, milk, milk û memlûk ji navê Molek (molekh, molokh) hatine afirandin. Molek xwedayê gelê Emon ê ku cîranê îsraêliyan bû.

Firîşte li gorî baweriyan

Zerdeştî
Di baweriya zerdeştiyê de kesayetên cuda yên bi xuyabûna firîşteyan hene. Her kes xwedî firîşteyek parêzvan, bi navê Fravaşî ye. Ew alî mirovan û zindiyên din dikin û di heman demê de ew enerjiya Xwedê nîşan didin.

Amesha Spentas gelek caran wek firîşteya hatine hesibandin, lê belê ji wan re tu referansên rasterast tune, ku wan peyaman anîne. Ahûra Mezda ("Perwerdekarê Biaqil", Xwedê); ew di destpêkê de bi awayekî veqetî xuya bûn û paşê bûne kesên şexsî ku bi aliyên cuda yên afirandina Xwedê re têkildar bûn.

Êzdîtî

Îslam
Baweriya bi firîşteyan beşek ji baweriya dînî ya îslamî ye, ango ew yek ji prensîbên baweriyê ye. Li gorî vê yekê, kesê ku di dînê îslamê de bi hebûna firîşteyan bawer nake û nêrîna firîşteyê îslamê bawer nake. Mijar di 2/285 û 2/177 de di Quranê de derbas dibe.

Di îslamê de, firîşte wekî hebûnên ku naxwin, venaxwin, mêranî û jinîtiya wan nîn e, xew nakin, gunehan nakin, nedîtî ne, ji ronahî an agir hatine çêkirin. Wezîfeya wan ev e ku li afirîdên bi navê Xwedê temaşe bikin, di wan cûrbecûr de hêz û karên hunerî yên Xwedê bibînin, ji hemî kêmasiyan pesnê Xwedê bidin û ji Xwedê re perestîşt bikin.

Cihûtî
Firîşte, bi îbranî מלאך mal'akh "peyamnêr", bi wergera Tanaç û di kevneşopiyeke dirêj de wek hebûnên xwezayî yên li ezmanan li ba Xwedê disekinin, lê ji Xwedê cuda ne û ji wan re dibin xizmetkar. Carinan ew daxwaza Xwedê ji kesên hilbijartî re tînin. Di kevneşopiya Cihûyan de jî ji mirovan kêmtir in, ji ber ku îradeya wan bi xwe nîne û tenê dikarin daxwazên xwedayî pêk bînin.

Mesîhî 
Di xiristiyaniyê de milyaket her dem xwedî girîngiyek mezin in. Di doktrîna milyaketê Pseudo-Dionysius Areopagita de, rêza hiyerarşîk a milyaketan rolek sereke dileyze. Thomas Aquinas bi berfirehî li ser doktrîna melekan di berhema xwe Summa Theologiae de diyar kiriye. Li gorî Thomas, firîşte hebûnên nemadî ne, ji formên paqij pêk tên û ti xuyabûneke ya wan tine.  Di Încîlê de, di nav firîşteyan de behsa celebên cûda dike.

Çavkanî 

Dîn
Firîşte
Muhemmedê Hesenê Kurdî

Muhemmedê Hesenê Kurdî an Ebû Ebdullahê Şems (jdb. 1379 - m. 1439) bijîşkekî bi eslê xwe kurd e. Bi navê Îbn el-Kurdiye jî tê naskirin. Navê wî yê dirêj Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el- 
Kurdî el-Makdesî ye. Dê û bavê wî ji Kurdistanê koçî Mekeyê kiribûn.
Li ser tibê bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir dihatine cem wî

Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1379
Mirin 1439
Bijîşkên kurd
Îbn Dînar

Îbn Dînar, fîlozof û bijîşkekî kurd yê sedsala 11'an ê serdema Merwaniyan e. Tê texmîn kirin bi xwe ji Farqînê ye.

Pirtûkekî wî bi navê El-Perbazîn ser tibê heye.

Çavkanî 

Fîlozofên kurd
Kesên sedsala 11an
Beyt

Beyt an beyit stran û helbestên olî ne. Carna weke "Îlahî" tê gotin. Îlahî tê wateya Ey Xweda.
Nivîskarên beytan dinivîsînin di beytan de qala Xwedê Pêxemberan dikin û besna wan didin.

Kesên ku beytan dibêjin ji wan re beytbêj tê gotin. Elî Herîrî û Yunus Emre gellekî beyt nivîsîne .

Çavkanî 

Stran
Dîn
Bîrîmşe

Bîrîmşe (, ), gundekî bi ser Sincika Semsûrê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sincikê