nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Helly Luv

Helly Luv, Hêlî Luv, Hêlî Lov an jî Hêlî Lev, stranbêj, stêra pop û aktoreke ciwan e ku bi eslê xwe kurd e. Navê wê yê rastî Hêlîn Ebdulla (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Helin Abdulla) ye û ew di 16ê çiriya paşîn a 1988an de li Ûrmiyê (Rojhilata Kurdistanê) hatiye dinyayê.

Jiyan 
Helly Luv di sala 1986an de li Ûrmiyê ji dayik dibe. Ew ji eslê xwe de xelkê Dihokê ye, lê di biçûketiyê de ji ber rewşe ne li bare ya Kurdistan Başûr ew dibine penaber li Rojhelatê Kurdistanê li bajarê Ûrmiyê. Herwisa ew bi malbata xwe re du salan di 1990an diçine kampa Amedê li bakur û dibine penaber. Pêşî jî rû dikine welatê Fînlendayê weka koçber û regeznameya wî welatî wergirtî ye. Di sala 2006an de ew li gel xêzana xwe diçe Los Angeles, Kalîforniya û li wir dest bi karwanê xwe yê hunerî dike. Heya îro jî (2015), ew li wir dije. Di sala 2013an de ew bi strana xwe ya naskirî  "Risk It All"  navdarbû.

Klîpên wê
Klîpên wê yên wêrek li ser YouTube navdar in û di 2015an de strana wê yê bi navê "Revolution" derket. Di vê klîpê de destgiriya xwe dide şorişa kurdan û hêzên pêşmerge ku li dijî minafiqên daişê şer dikin. Ev klîp ji aliyê zêdeyî heşt milyon bîneran ve hat dîtin. "Revolution" bû nameyeke bi hêz bo rêxistina terorîst a Daiş.

Helly Luv rastî gefên kuştinê hat ji aliyê Daişê ve piştî wê klîpa bi wêrek li cadeyên Hewlerê û gundekî xirabe li nêzîkî Mûsilê wênekirî ku li wir pêşmerge şerê Daişê dikir.

Helly Luv û sînema
Helly Luv di sala 2014an de bo cara pêşîn beşdarî fîlmekî Batin Qobadî ê bi navê Mardan bû.

Single 
 "Risk It All" (2013)
 "Revolution" (2015)

Fîlmografî 
 Mardan (2014)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 Kanala Fermî ya YouTuba Helly Luv
 
 
 
Awazsazên kurd
Modelên kurd
Mirovên zindî
Kesên ji Ûrmiyeyê
Komkujiya Sirûcê 2015

Komkujiya Sirûcê ew bûyerên ku di 20ê tîrmeha 2015an de li baxçeya Navenda Çand û Hunerê ya Amara ya Pirsûsê (navçeya Sirûca Rihayê) pêk hat.

Pêşveçûyîna bûyeran û encam
Di 20ê tîrmeha 2015an de li saet 12an mirovekî terorîst ê xwekuj ê rêxistina minafiqên Daişê yê bi navê Şeyh Abdurrahman Alagöz xwe di nav genc û ciwanên Federasyona Komeleyên Ciwanên Sosyalîst (bi tirkî  Sosyalist Gençlik Dernekleri Federasyonu) de peqand û di encamê de 32 ji wan şehîd bûn û 104 kes jî birîndar bûn.

Şehîdên êrîşa li ser ciwanên sosyalîst ên Navenda Çend û Hunerê ya Amara
Alper Sapan
Alî Can Vûral 
Aydan Ezgî Salcı
Buşra Mete  
Cebraîl Gunebakan 
Cemîl Yıldız 
Çagdaş Aydın
Dîlek Bozkurt 
Ece Dînç
Emrûllah Akhamûr 
Erdal Bozkûrt 
Ferdane Kiliç
Hatice Ezgi Saadet
Îsmet Şeker 
Kasım Deprem
Koray Çapoglu, 
Medalî Barûtçû 
Mehmet Alî Vural 
Mucahît Erol 
Murat Yûrtgul 
Nartan Kılıç
Nazegul Boyraz
Nazli Akyurek 
Okan Pîrînç 
Osman Çîçek 
Serhat Devrîm 
Suleyman Aksû 
Ugur Ozkan
Veysel Ozdemir,
Yunus Emre Şen
Jineka ku hê nasnameya wê nehatiye diyarkirin. 
Jineke dîn a ku hê nasnameya wê nehatiye diyarkirin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Komkujî
Komkujî li Kurdistanê
Sirûc
Aryabhata

Aryabhata (bi sanskrîtî: आर्यभट, Āryabhaṭa) (jdb. 476 - m. 550) matematîknas û stêrnasê Hindistanê bû.

Aryabhata ji zanyarên pêşîne ku li ser sêgoşenasiyê xebat kiriye. Bandora wî li ser Bîrûnî û gelekî zanyaran maye.

Çavkanî 

Matematîknas
Hindistanî
Jidayikbûn 476
Mirin 550
Stêrnasên hindistanî
Matematîknasên hindistanî
Siczî

Siczî yan Ebû Se'îd Ehmed ibn Mihemed ibn Ebdelcelîl el-Siczî (, jdb. 945 - m. 1020), stêrnas û matematîknasê fars ê misilman bû.

Berhemên wî

Çavkanî 

Matematîknasên faris
Stêrnasên faris
Fîlozofên misilman
Fîlozofên faris
Zanyarên misilman
Jidayikbûn 945
Mirin 1020
Kesên sedsala 10an
Philip Khuri Hitti

Philip Khuri Hitti (1886 - 1978) Nivîskar û  dîroknasê çanda ereban û yê Îslamê ye. Ew bi xwe Xiristîyan bû.

Berhem 

History of the Arabs
The origins of the Druze people and religion: with extracts from their sacred writings (1928)
An Arab-Syrian Gentlemen in the Period of the Crusades. Memoirs of Usama ibn Munqidh|Usamah ibn-Munqidh (1929)
History of Syria: including Lebanon and Palestine (1957)
The Arabs (1960)
Lebanon in History (1967)
Makers of Arab History (1968)
The Near East in History (1961) 
Islam and the West (1962)
Islam. A Way of Life (1970)
Capital cities of Arab Islam (1973)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1886
Mirin 1978
Kesên sedsala 20an
8 Mile (fîlm)

Fîlma 8 Mile (13 kîlometre) li sala 2002 an de hatiye nivîsîn ji aliyê Scott Silver, çêkerê wê Curtis Hanson, û lîstikvanên wê  Eminem, Mekhi Phifer, Brittany Murphy, Michael Shannon û Kim Basinger.

Naveroka filmî 
Jimmy li dewr û berê bajarê Detroit li parêzgeha Michiganê dijît. Ewî divê bibe rapvan, lê ji bêşansî ya wî ew kurekê spiye û li derveyê sînora 8 mileê dijît. 8 mile dûrahiya bajariye ku gelê Detroitê sînorê bajarî di danin.
Jimmy arîşeke din ji heye, ewî dezgîra xwe piştî ku zanî ku ya bihemeleye hêla û ji ber gehiştin bo armanca xwe di viya gel rapvanên reş hevrikî yê bike.

Xelat 
8 Mile di sala 2002"ê de xelata Oscara lîstîkvanê herî baş ji bo Eminem û 8 xelat bi dest înan, her wiha namzed bûbû bo wergirtina 19 xelatên din.

Çavkanî 
Fîlmên amerîkî
Fîlmên 2002an
Simon Pegg

Simon Pegg (z. 14'ê reşemiyê 1970), aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

Çavkanî 

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1970
Hemwelatno, bi tirkî bipeyivin!

Hemwelatno, bi tirkî bipeyivin!, (), di destpêka salên 30an de dirûşma kampanyaya hikûmeta Tirkiyê ji bo asîmîlekirina gelên netirk ên komara Tirkî bû. 

Di vê kampanyayê de serokwezîrê tirk İsmet İnönü  îlegalbûna zimanên din ên nefermî îlan kir. Di pey vê kampanayayê de hikûmeta komara Tirkî dest bi sizakirina her kesekî ji xeynî zimanê tirkî xeberdayî dikir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Rıfat N. Bali: Vatandaş Türkçe Konuş

Şerê psîkolojîk
Neteweperweriya tirkî
Zimanê tirkî
Anzak

Anzak (, ), gundekî bi ser navenda Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Pîltinis

Pîltinis (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye. Pîltinis gundê kurdan e. Eşîrên cur bi cur bi hevre dijîn.  Gund pir nêzîkê navenda Wan û Westanê ye. Piraniya gundîyan koçê bajarên wekî Stenbol, Îzmîr, Enqereyê bûne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
În (cudakirin)

Çend wateyên vê peyvê hene:

Roj
 În an înî, rojeke ji heft rojên hefteyê ye.

Gund
 În, gundekî ser Westanê ye. 
 În, gundekî ser Xozatê ye.
Mars, Westan

Mars (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Atelan

Atelan (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Şetwan

Şetwan (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Pagan, Westan

Pagan (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Îlî

Îlî (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Qarqar

Qarqar (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Engelor

Engelor (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Hacîziwe

Hacîziwe (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Pendekanis

Pendekanis (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Xareganîs

Xareganîs (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Mixrabet

Mixrabet (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Peşwanek

Peşwanek (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Norkox

Norkox (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Eyûbî, Riha

Eyûbî an jî Ayûbî () navçeyeke Rihayê ye. 

Gola Xelîl el-Rehman (bi tirkî Balıklıgol) li sînorê Eyûbiyê de ye.

Gelheya xwe 360.529 kes e. Eyûbî di sala 2012an dema Riha bû bajarê mezin, bû navçe. Berê Eyûbî taxeke Rihayê bû. Eyûbî, navçeya herî bi şênî ya Rihayê ye.

Demografî 
Gelheya Eyûbiyê ji 55 % ereb, 35 % kurd, 10 % tirkan pêk tê. Erebkirineke mezin li Eyûbiyê pêk tê ye.

Eyûbî û hilbijartin

Çavkanî 

Navçeyên Rihayê
Tişux

Tişux an Dûşûx (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
În, Westan

În (), ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Îrîç

Îrîç (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Pogonis

Pogonis (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Goganis

Goganis (), gundekî bi ser navçeya Ertemêtana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Ertemêtanê
Werîndas

Werîndas (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Tehmanîs

Tehmanîs, ango Teḧmanîs (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Tirkeşin

Tirkeşin (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Werqonîs

Werqonîs (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Narîk

Narîk (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Sarik

Sarik  (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Hemedana Jêrîn

Hemedana Jêrin an Hemedan Tehtanî (), gundekî bi ser navçeya Rihayê ve ye. 

Gelhê gundê Hemedana Jêrîn 325 kes e. Li gund mektebek û goristanek hê ye. Mixtarê gund Celal Küllah e. Gelê gund ji eşîra Asî (Asiyan)  ye. Dema Riha bû bajarê mezin, gund jî bû tax.

Malbatên gund 
 Beldek
 Durdu
 Gül
 Küllah
 Sadak
 Yabalak

Hilbijartin

Çavkanî 

Taxên Eyûbiyê
Gundên Rihayê
Riha
Kanzak

Kanzak (), gundekî bi ser navenda Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Gelheya Parêzgehên Kurdistanê

Çavkanî
Johannes Kepler

Johannes Kepler (z. 1571 -  m. 1630) stêrnas û matematîknasekî alman bû.

Li ser stêrnasiye bi navê  "Qanûna Kepler" teorîkî ava kir.

Jiyana wî

Xebatên û kirinên wî

Çavkanî 

Alman
Saxox

Saxox (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Tagîk

Taxik (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Zîqoh

Zîqoh (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Westanê
Harûnava

Harûnava (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Sewkan

Sewkan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Melkiwa

Melkiwa, Melkava? (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Birekilek

Birekilek (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Baz, Elbak

Baz (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Soran, Elbak

Soran (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
West

West (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Sorawan

Sorawan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Eknîs

Eknîs (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Çaldêran, Elbak

Çaldêran (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Guhertina navên ajalan li Tirkiyeyê

Guhertina navên ajalan li Tirkiyeyê ew guhertinên navên zanistî yên fauna û florayê yên ku tê de peyvên netirkî wekî "kurd" û "ermenî" hebûyî di sala 2005an de ji aliyê hikûmeta dewleta tirkî ve hatine çêkirin.

Navên ajalên ku hikûmeta Tirkiyeyê guherandine

Çavkanî 

Faunaya Kurdistanê
Neteweperweriya tirkî
Jîngeh li Tirkiyeyê
Faunaya Ewropayê
Zimanê tirkî
Zenofobî
Sikanis

Sikanis (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Şaronis

Şaronis (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Ercî

Ercî (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Xeşkan

Xeşkan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Elelyan

Elelyan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Hozî

Hozî (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Hereton

Hereton (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Xelqan

Xelqan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Xelkova

xelkava (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Xecesor

Xecesor (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Xokan

Xokan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Mehmûdava

Mehmûdava (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Kerwanis

Kerwanis (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Erîsan

Erîsan (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Atîsî

Atîsî (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Pîzan

Pîzan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Terava

Terava (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Şemanis

Şemanis (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Qerebilyan

Qerebilyan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Cewrûba Jorîn

Cewrûba Jorîn (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Qosna Jorîn

Qosna Jorîn (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Berniwaz

Berniwaz, Berniwaza Jorîn (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Çûx

Çûx (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Dizberan, Elbak

Dizberan (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Elêzî

Elêzî, Elêzê? (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elbakê
Nihat Özdal

Nihat Özdal helbestvanekî bi zimanê tirkî ye ku di sala 1984an de li Xelfetiya Rihayê ji dayik bû.

Özdalê ku mamoste ye, ji bilî mamostetiyê rêveberiya projeyan kir û perwerdehiya spor û xwezayê da. Niha wek kuratorê muzeyan û li dibistana xwe jî antremantiya surfê dike.

Di beşa helbestên dîtinî ya Tirkiyeyê de cihekî sereke digire. Pêşangehên wî yên enstalasyonê li Tirkiye û bajarên derveyî welêt çêbûn. Di pêşangehên xwe de wî rêmanên dem û hêviyê lêdipirse. Helbestên wî ji sala 2002an û pê ve di kovarên li hundirî û derveyî welêt de têne weşandin. Pirtûka wî Google'den Önce (Berî Google) ya ku di sala 2010an de hate weşandin di sala 2008an de li Xelatên Helbestên Ciwan yên Memet Fuat û di sala 2011an de jî li Xelatên Helbestan yên Homeros rastî ecibandinê hatin.

Di îlona 2012an de pirtûka wî Kanat İzleri (Şopên Baskan) hat weşandin. Xebatê xwe yê derbarê mîmarî di pirtûka wî ya bi navê Kuş Penceleri (Pencereyên Çûkan) de, helbestên xwe yên dawî jî di pirtûka xwe Düğmeler (Bişkoj) de wê cihê xwe bigirin.

Pirtûkên wî hatine wergerandin bo zimanên kurdî, suryanî, erebî, rûsî, makedonî, tatarî, xirvatî, sirbî, bûlxarî, boşnakî, ûkraynî û ozbekî.

Nihat Özdal di helbestên xwe de elementên xweza bi lêgeranên eksperîmantel dike mijar. Özdalê ku li hundirê û derveyî welêk wek "helbestvanê çûk û çeman" tê nasîn, dahatên pirtûkên xwe, him li welatê xwe him jî li li welatên din, bexşî rêxistin û xebatên xwezayê dike.

Pirtûkên wî 
 Google’den Önce (Berî Google, 2010 Hayal Yyaınları)
 Kanat İzleri (Şopên Baskan, 2012 Hayal Yayınları)

Çavkanî 
 Maplera fermî ya Nihat Özdal 

Helbestvanên tirk
Jidayikbûn 1984
Ewxaza Teze

Ewxaza Teze (), herweha romanîzed mîna [oughaz] [tazeh], -î [tazeh], û [Ūghaz] [tazeh]; herweha nasraw be [taza] [oghaz] û [tazeh] [oughaz]) gundeke d nav [sîvkanlu] qezaî ladêyî, d nav qezaî navendyê Şîrvan navçe, bakûr Xorasana Bakur (parêzgeh) wîlayet, îran.l 2006 serjmêrî, danîştwan îa wî 579 bû, d nav 172 xêzan.

şwên 
Gund hat kewtne l mewdakê 40 km bakûrî xorheľatê Şîrvan d bakûr de û d başûr de bo gundê [kapanlu] û [şkranlv] [avlaşlv] gund û gundê řojheľat û gundê rojava [zrtanlv] kevn [avghaz] snûrdar. d nav gund gundek [îl] [sîfkanlv] eye.

danîştwan 
wî 172 xêzan heyeî û 579 le danîştwan û d nav tirkî  û axaftnî kurdî Kurmancî komeľge û [cz’dhstan] [sîvkanlv] [şîrvan]e.

Xorasana Bakur (parêzgeh)
Komkujiya Zergelê 2015

Komkujiya Zergelê, bi navê Komkujiya li gundê Zergelê jî tê binavkirin, komkujiyek e ku hatî serê kurdan. Komkujiya Zergelê, balafirên şer ên artik di  de ku di saet 4ê sibehê bi bombebarana li ser gundê Zergelê (Qendîl, Başûrê Kurdistanê) re kir. Di vê bombardimanê de ser 10 kurdên sivîl re kurd hatibûn kuştin û biqasî 15 mirovan giran birîndar bûne. Rayadarên tirk, dema ku komkujî kiribûn, gotibûn ku "me çeperên PKKê bombebaran kir". Bi vî rengî jî, xwestibû ser wê binûxûmêne. Rêxistina afûyê jî, raporek li ser komkujiyê Zergelê amade kiribû û gotibû ku "yên ku hatine kuştin, hemû jî sivil in."

Partiya Kurd HDP´ê bo lêkolîna li ser komkujiya li gundê Zergelê pêşniyara komisyona lêkolîna komkujiya gundê Zergelê Kir.". Lê ti deng ji meclisê jî derneket. Rayaderên tirk, derdiketin berçapameniyê, bo ku ser komkujiyê binûxûmênin, digotin ku ew cihê ku PKK´yî lê na. Lê çi rasthatin bû ku komkujiya Zergelê di seatên ku komiteya hikimeta tirk di pêşengiya Ferîdûn Sinîrlîoglu de ku bi rayaderên PDK´ê re hevdîtin dikir de ev komkuji tê kirin. Telewisyona alman ARD´ê di nûçeya xwe ya 9´ê tabaxa 2015´ê de dihanî ser ziman  ku "Yên li Zergelê hatin kuştin eleqeya xwe bi PKKê re tinebûn" ." .

Partiya kurd HDP´ê heyetek avakir û şand cihê komkujiyê ku lêkolînê bikin. Heyetê raporek amede kir û di rapora xwe de hanî ser ziman ku "komkujiyeka ku rejima tirk haniya serê kurdên sivîl bi armanca çavtirsandinê ya" .". Heteyê piştî gera xwe ya li başûrê kurdistanê û li qandilê li cihê ku lê komkuji hatiya kirin, rapora xwe ji raya giştî re ragihand. Kurdistaniyan jî ji çar aliyên kurdistanê û cihanê xwepêşandin li darxistin û komkuji şermazar kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  rojevakurdistan.org: Af Örgütü: Zergele'de ölen ve yaralananların PKK ile ilişkisi yok 

Komkujî li Kurdistanê
Komkujiyên li dijî sivîlan
Koma Xebatên Kurdolojiyê

Koma Xebatên Kurdolojiyê komeke ji xwendekar û akademîsyenên kurdnas pêkhatî ye. Heta vêga gelek gotar û pirtûk amade kirine. Çend ji endamên komê xwendevanên master û doktorayê ne.

Damezrandina komê

Xebatên komê
Hete vêga çar pirtûkên komê derketine û xebatên wan didomin. Pirtûkên komê ev in:
 Emir Bedirhan/Mîr Bedirxan, Lutfî(Kurdîzade Ehmed Ramiz) weşanên bgst, 2007 
 Hînkerê Zimanê Kurdî, Hêvî Civata Telebê Kurdan, weşanên bgst, 2008
Kurdistana Osmanî, Amadekar, Koma Xebatên Kurdolojiyê, Weşanên bgst 2011.
 Di sedsaliya wê de Rojî Kurd 1913, Koma Xebatên Kurdolojiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2013

Çavkanî

Girêdanên derve

Kurdnasî
Kurdish Cultural Center of Illinois

Kurdish Cultural Center of Illinois ("Navenda Kurdan a Illinoisê") di sala 2011an de ji aliyê kurdine bajarê Şîkagoyê ve hat avakirin. Li navendê gelek çalak tên kirin wek, dersa zimanê kurdî û dersa Qur'an e dide dayîn wekî din li Amerîkayê bajarê Şîkagoyê cejna Newrozê tê pîrozkirin. Li Şîkagoyê ji çar aliyên Kurdistanê mirov hene û navenda kurdan wek mala hemû kurda ye. Ji zanîngeha mirovên akademisyên dibin mêvanên me û navend gotûbejan lidar dixe.Armanceke navendê din jî dixwaze bi rexistin û navendên emerîkî re bikeve têkilîyan de û ji bo kurdan û Kurdistanê xebatan bike.

Çavkanî
Malpera Facebookê ya Navendê]

Navenda çandê
Kîte

Kîte (carina kite jî tê nivîsandin) biçûktirîn beşa dengnasiyê ye ku ji bi dengdêr an dudengekê dihewîne. Bi giştî biçûktirîn kîte dengê her tîpekê bi xwe ye û kîte ew kombînasyon e ya ku tê de di ziman di yek carê de digere. Wek mînak peyva "av" ji yek kîteyê pêk tê.

Kîteyên vekirî û kîteyên girtî
Kîteyên bi dengdêrekê biqedin ji wan kîteyan re kîteyên vekirî tê gotin: ba, za, da û hwd. Kîteyên ku bi dengdarekê biqedin ji wan re jî kîteyên girtî tê gotin: ax, av, dar û hwd.

Kîteyên ku ji dengdêrekê bi tenê pêk tên

Kîteyên ku ji dengdêrekê û dengdarekê pêk tên

Kîteyên ku ji dengdêrekê û du dengdaran pêk tên

Kîteyên ku ji dengdêrekê û sê dengdaran pêk tên

Kîteyên ku ji dengdêrekê û çar dengdaran pêk tên

Çavkanî

Rêziman
Lîsteya kesên ku çûne ser dînekî din

Lîsteya kesên bûne Misilman
Ev lîste a Ew kesên navdarên pêşyê ne misilman (xiristiyan, cihû, budîst, ateîst û hwd.) bûne dûra bûbin  misilman têdene

Diam's
Janet Jackson
Frédéric Kanouté
Kareem Abdul-Jabbar
Keith Ellison
Kılıç Ali Paşa
Yannis Çelepes Komnenos
Köse Mihal
Lady Evelyn Cobbold
Mahmud Gazan
Mos Def
Peter Murphy
Nogay Han
Olcaytu
Marmaduke Pickthall
Raekwon
A. R. Rahman
Rakim
Ilich Ramirez Sanchez
Sabetay Sevi
Sean Ali Stone
Sokollu Mehmed Paşa
Cat Stevens
Muhammed Ali
Malcolm X
Roger Garaudy
Éric Abidal
Rene Auguste Caillie
Gai Eaton
Muhammed Esed
Giorgi Saakadze
Güllü Agop
Hasim Rahman
Aribert Heim
Humbaracı Ahmed Paşa
Ivan Aguéli
Jermaine Jackson Birayê Michael Jackson e.
Jeffrey Lang
John Herlihy
Telli Hasan Paşa
Torlak Kemal
Mike Tyson
Vinnie Paz
Dawud Wharnsby
Timothy Winter
İbrahim Müteferrika
Q-Tip
Timothy Winter
Isabelle Eberhardt
Abdullah Bey
Aleksandr Litvinenko
Asuman Krause
Everlast
Nicolas Anelka
Mahmoud Abdul-Rauf
Lauder Brunton

Lîsteya kesên bune Xiristiyan
Mehmet Ali Ağca

Lîsteya  kesên bûne cihû

Lîsteya kesên bûne budha

Çavkanî 

Lîste
Dîn
Bûyerên Giyadînê, 2015

Bûyerên Giyadînê, 2015, komkujiyeka ku polîs û leşkerên tirk bi hevdû re aniye serê kurdan. Di vê komkujiyê de du zaroyên kurd ên bi navê Mihemed Aydemir ku zaroyekî kurd ku 15 salî bû û Orhan Aslan jî zaroyekî kurd ku 16 salî bû, di wê de hatine kuştin. Ev komkuji, weke "înfazkirinê" jî jê tê behskirin. Polîsên tirk, ev zaroyên kurd bi çend mirovên din re înfaz kiribûn. Walîtiya Giyadînê jî, di cih de bo ku ser înfazê bigrê, di cih de denezendibû ku "çatişma bûye û ew di wê de hatine kuştin". Lê dibêjin ku ev ne rast bû.

Komkujiya Giyadînê, weke komkujiyeke bi înfazkirina kurdên tê de hatî kuştin re bûye malê dîrokê.

Çavkanî

Giyadîn
Kuştina sivîlan li Tirkiyeyê
Ekin Wan

Ekin Wan an jî Ekin Van, bi navê wê yê fermî: Kevser Eltürk, endama jin a kurd a rêxistina HPG bû ku di 10ê tebaxa 2015an de li Gimgima Mûşê (Bakurê Kurdistanê) ji aliyê hêzên leşkerî yên tirk ve hatiye kuştin. Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû.

Ev jina kurd, pêşî sax hatibû girtin, piştre bi êşkenceyên ku lê hatibûne kirin hat qetilkirin. Piştî ku hatibû qatilkirin ji aliyê polîs û leşkerên tirk ve ew bi wê rewşa wê ya mirî, tê rûtkirin û bi wî rengî tê teşîrkirin. Armanca vê kirina polîs, leşker û rayadarên tirk ew bû ku rûmeta kurdan bişênin. Lê kurdan jî, daketin qadan û ev kirina dewleta tirk a li vê jina kurd şermazar kir. Ev rewş li Wartoya Mûsê pêk hat.

Pêşî li ser wêneyê gelek nîqaş hatine kirin ku ka rast a û ankû ne rast a. Piştre, walîtîya Mûşê ragihandibû ku rast bû . Dayikên kurd jî, bi xwepêşandinekê ev kirina qirêt a dewleta tirk şermazar kir û bo Ekin Wan gotin ku "Ekin Wan, rûmeta me ya rût e .

Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû. Bo vê yekê jî, xwepêşandina pêşî a lê xwedî derketinê li Wanê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Ji Diclehaber.com
   Ji Rojnews.net
   Ji Pisorno.it
   Ji en.firatajans.com 

Cangoriyên Kurdistanê
Endamên PKKê
Erdê Xweda (pirtûk)

Erdê Xweda pirtûka Ehmedê Xanî a li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye. Xanî têde qala gerstêrkan kiriye. Lê mixabin ev pirtûka ewqas girîng wendakirî an jî vê gavê negihiştiye destê me.

Celadet Alî Bedirxan jî di "Hawarê" de  hêjmara 33'an, r. 10'an gotiye "Ez pir li vê pirtûka Ehmedê Xanî geriyam, Lê min bidest nexist".

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên zanistê
Pirtûkên stêrnasiyê
Pirtûkên sedsala 17an
Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an

Hilbijartinên giştî yên Hezîrana 2015an li Tirkiyê di 7ê hezîrana 2015an de ji bo hilbijartina 550 endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî pêk hatin. Di dîroka komara Tirkiyê de ev 24emîn hilbijartinên giştî bû, ku tê de parlementoya 25emîn hat hilbijartin. Encam ji hilbijartinên giştî yên sala 1999an û vir ve yekemîn parlementoya daliqandî bû. Hewldanên neserkeftî yên avakirina hikûmeteke koalîsyonê bûn sedema hilbijartinên giştî yên pêşwext ji bo mijdara 2015an.

Girêdanên derve 

Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Zilmên li ser hevzayendan li Almanyaya nazî

Di salên 1920an de li Almanyayê, gelemperî li Berlînê, rêjeya xweşdîtin a hevzayendan gelek bilind bû û di civakê de gelek azad bûn. Lê bele piştî serketina Partiya Nazî yê Adolf Hitlerê mêrên gey û jê kêmtir jinên lezbiyen ketin nava qurbanên Holokostê.

Rewşa girtin 

Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtîyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine.  Sedan kesên Ewropî yên li cihên ku ji aliyê Nazî ve hatiye dagirkirin, bi hikmên dadgehan ve hatiye sêrkirin. Piraniya van mêran ketiye girtîgehan. Hejmarek di navbera 5.000 û 15.000 kes li kampên civînê hikm xwarine.  Her çiqas van kesan çawa miriye nayê zanîn jî li gorî Ruediger Lautman ji % 60ê wan li kampan mirine.

Piştî Şerê 

Piştî Şerê cîhanî yê duyem gelek dewlet tedawîkirina hevzayendan a li kampên civînan nasnekirine; paşpêkî bi saya delîlên ji Naziyan mane, car din despê girtina hevzayendan kirine. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest.  Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.

Çavkanî 

Dîroka kesên LGBT
Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan 2015

Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan a 2015an, ev konsepta şer, piştî hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an li dijî kurdan li Bakurê Kurdistanê li hemberî kurdan rejîma tirk da destpêkirin. Weke destpêka vê konseptê, 34 ciwanên ku kirin ku herina Kobaniyê û li Pîrsûsê hatine kuştin, hat destpêkirin. Piştre jî, di 24ê temûzê yanî di roja salvegera peymana Lozanê ku bi wê Kurdistanê hatibû qatkirin li çar beşan de bombardimanên balafirên şer ên tirk li hemberî kurdan û li çiyayên Kurdistanê destpêkirin. Komkujiya li gundê Zergelê ku di wê de 10 kurdên sivîl hatina qatilkirin, di encama wê bombardimanê de bû.

Konsepta şer, weke konsepta şer ku rejîma tirk bi kurdan re şer bike û bi wê partiya kurd, li bin benda sedî 10 bihêlê jî hat ser ziman. Encamên hilbijartina 7ê hezîrana 2015an, ku kurdan cara pêşî bende û sedî 10 derbas kir û manzetên xwe şandina meclisê, rejîma tirk, ne xwest ku wê encamê nas bike. Bo vê yekê, şer bi kurdan re da destpêkirin. Kurdan li hemberî konsepta şer a rejima tirk ku li hemberî civate  kurd bi wê şer denezend, kurdan jî got ku madem ku, tu vîna me nasneke, em jî te nasnekin û rêveberîyên xweser ên cewherî denezendin. Rêveberiyên xweser ên cewherî, weke bersiveke civata kurd a li hemberî wê konsepte şer a rejîma tirk ku li hemberî kurdan dabû bû destpêkirin jî bû.

Çavkanî

Şer
Şêx Îlyas

Şêx Îlyas, alimekî Îslamê ku di sedsala 17an de jiyaye û bavê Ehmedê Xanî e. Li gundê Qizildîzeyê qazitiyê kiriye. 

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Hevotina dîn a pêşîn wî da Ehmedê Xanî.
Navê bavê Şêx Îlyas "Eyaz" e û navê kalikê wî jî "Rustem" e.

Çavkanî 

Ehmedê Xanî
Alimên kurd
Meşa Rûmetê (LGBT)

Meşa Rûmetê ya Gey û Lezbiyenan (bi îngilîzî Gay Pride), navê tevayiya merasim, xwepêşandan û çalakiyên ku ji aliyên kesên LGBT û kesên ku piştgirî didin xûrtkirina mafên kesên LGBT ye. Gelemperî di dawiya meha hezîranê de li salvegera Serhildana Stonewallê ku di sala 1969an de pêkhatibû,  tê lidarxistin. Ev meş li nav civaka LGBT de wekî meşa rûmetê ya geyan an jî meşa rûmetê ya LGBT jî tê binavkirin. Rûmetê ku tê qalkirin, rûmeta ew kesê/î ye ku ji hebûna xwe û ji kesên LGBTbûnê fedî nake.

Meşa Rûmetê ya Geyan li nav kurdan 

Her çiqas li Tirkiyeyê ji aliyê çend saziyan ve ji bo banga tevlî bûna meşa rûmetê metnên kurdî jî hati be belav kirin heta nuha li bajarên Kurdistanê meşa rûmetê nehat lidarxistin. Aliyê din parlementerên BDP û HDPê ku wekî partiyên kurdan tê hesibandin û pênaskirin, piştgirî dan/didin meşa rûmetê û tevlî Meşa Rûmetê ya Stembolê bûn û pîroz kirin. HDP wekî partî ji bo hefteya rûmetê ya 2015an daxûyaniyek ji bo raya giştî qala piştgiriya xwe ya mafên LGBT kir.

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Alaya keskesorê

Alaya keskesorê, alayek ji bendikên reng û rengên keskesorê pêk tê. Gelek sêwiranên alaya keskesorê pergala kevneşopî ya rengên sor, tirincî, zer, kesk, şîn, şîna nîl û binefşî bikartînin.

Bikaranîna alaya keskesorê kevneşopiyeke gelek kevn e. Li dinyê gelek çand ji ber wateyên çeşîtdarî, hemûgirî, hêvî û arezû wê bikaranîne. 
Îro gelek alayên keskesorê ya bi têkiliyên wan bi hev re tune ne, tên bikaranîn. Lin av wan de ya herî navdar alaya keskesorê ya meşa rûmetê ye. Alaya aşitiyê jî, bi taybetî li Îtalyayê berbelav e û nişaneya piştevaniya navnetewî ye. Alaya keskesorê ji aliyê xelkê Andê ve ji bo nimandina mîrata Împeratoriya Înkayê û tevger û têkoşînên gelê Andê tê bikaranîn.

Dîrok 

Ji bo civaka LGBT cara yekem a bikaranîna alaya keskesorê di sala 1978an de li kêliya Meşa Azadiya Gey û Lezbiyenên San Francisco bû. Hunermend Gilbert Baker a San Franciscoyî ji nîşaneyiya tevgerên hevwelatîbûna zenciyan û têkoşînên hîpiyan îlham girt û ji bo her sal li meşa rûmetê bê bikaranîn alaya keskesorê sêwirand.

Baker û 30 minêkar ji bo meşê du prototîpa mezin a alaya keskesorê bi desten xwe dirût û boyax kirin. 8 bendikên alayê hebûn û rengên wan ji hev cuda bûn û her reng aliyekê civaka hevzayendan temsil dikir. Sor jiyanê, tirincî başbûn û pêşketinê, zer tavê, kesk xwezayê, şîna nîl aheng û guncaniyê, binefşî manewiyatê, şînê vekirî hunerê û pembeya çirt zayendiyê temsîldikir.

Baker ji bo sala 1979an bê bikaranîn ji bona hilbirîna serî ser li Şîrketa Alayê ya Paramountê da. Ji ber ku şînê vekirî û pembeya çirt li piyasayê nedihat dîtin ji rengên alayê hat derxistin. Ev alaya nû ya ji şeş bendikan pêk dihat, ji San Franciscoyê bajarên din belav bû û di demekî kin de bû sembola bîrbûn û çeşîtdariya hevzayendan. Bi riya fermî ji aliyê Kongreya Çekerên Alayê ya Navnetewî ve hat naskirin. Di sala 1994an de li meşa 25. a Stonewallê alaya keskesorê ya 9 metre firehî û 1,9 kîlometre dirêjahî ji aliyê 10 hezar kes ve hat kişandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hevzayendîtî
Sembolên kesên LGBT
Êzdîxane

Kurdistana Êzîdî an jî  Êzîdxan, navê xwecîhê kurdên êzidî e. Bi taybetî êzîdiyên Sovyeta berê û Başûrê Kurdistanê ji bo tevahiya êzîdiyan terma êzdîxane bi kar tînin. 

Gelek niştecihên êzîdî bi zorê dînê xwe berde daye û misilmanî bi ser wan de hatiye sepandin û ji lewre gelek êzîdî naçar bûne herin derveyî welatê xwe.

Çavkanî

Girêdanên derve
  Ji Academia.edu, Xanna Omerxalî

Êzîdîtî
Gay Liberation Front

Gay Liberation Front (“Eniya Azadiya Gêy”; GLF) Navê rêxistina siyasî ya gêyan bû ku li hemberî serhildana Stonewallê di meha hezîranê ya sala 1969an de li New Yorkê hat damezirandin. Navê wê ji navê Mặt trận Giải phóng Quốc gia Việt Nam (Bereya Rizgariya Neteweyî ya Viyetnamê) hatiye şibandin.

GLF yekemîn rêxistin e ku xwestiye têkeve şerekî vekirî ji bo mafên LGBT. Lê armancê GLF bi ber antî-kapîtalîzmê, antî-emperyalîzmê (bi taybetî Şerê Viyetnamê), li dijî nijadperestî û pederşahî ve fireh bû.

Destpêka rizgariya gey 
Di 1969an de li rojnameya kevnoşopî ya bi navê San Francisco Examiner gotarek li dijî hevzayedan hat weşandin. Li hemberî vê gotarê çend hevzayend ji 31ê îlonê şûn ve li ber avahiya rojnameyê xwepêşandan li dar xistin. Karkerên bo rojnameyê dixebitin, li ser xwepêşandaneran ji pacê hibir rijandin. Xwepêşandaneran jî hibir bi deste xwe dan û şopa deste xwe li ser dîwêrên avahiyê derxistin. A soxîn Purple Hand (Destê Binefşî) ku guhartokek li ser navê çeteya mafyayê ya bi navê “Black Hand” e, bu nîşaneya rizgariya gey û lezbiyenan.

Pêşketina GLF ya li New Yorkê 
GLF ji serî de nîqaşên ji bo piştevanîkirina partiyên çepgir a mîna Black Panther Party dikir û gelek nakokî li navbera endamên wê hebû. Di 1970an de Jim Owles û Marty Robinson ji rêxistinê veqetiyan û Gay Activists Alliance(GAA) damezrandin. GAA xwe wekî “rêxistinek militan bo mafên sivîl ên hevzayendan (lê ne bi tundiyê)” pênaskir û li hemberî GLF xwestin ku xwe ji çalakiyên ku têkiliyên wan bi hevzayendîtî re tunene, dûr bixin. Piştî çalakvanên devnerm ji rêxistinê derketin GLF bi aşkere xwe wekî rêxistinek şoreşger pênaskir.

Pasajek bersiva GLFyê ji bo pirsa “Gay Liberation Front çi ye?” ya San Francisco Pressê dane:

"Em komek ji mêr û jinên şoreşger pêktên (…) Em red li pênas û rolên zayendiyê ya civakê dikin. Em ji van rol û mîtab derdikevin. Her ku em kî ne, emê wê/wî bin. Di heman deme de em şikl û têkiliyên nû ya civakî ango têkiliyên ku li ser xweh û biratî, hevkarî û zayendîtiyekî bêsînorî ava dikin."

Piştî salekî ya damezrandinê li nav GLFê di her yekşemê de civînên giştiyê hat lidarxistin ku li her carê 70-80 kes tevlî civînê dibûn. 19 komên çalakiyê, 12 komên bîrewerkirinê, 3 komunên jiyan û koma xebatên radîkal avakiribûn. Ji xêndî vana li her çarşemê mêran û her yekşemê berî cîvîna giştî jinan civîn lidardixist. Jê cihê GLF rojnameya Come Out! û komuna GLF ya li 17th Streetê kovarekî bi navê Gay Flames derdixistin.

GLF li bajarên din 
Wekî rêxistina New Yorkê li San Francisco, Londra, Köln û Montrealê rêxistinên bi navê Gay Liberation Front hat damezirandin. Aubrey Walter û Bob Mellors rêxistina Londrayê xûrt kirin û li Brîtanya belavkirin. Gay Liberation Frontê bajarê Kölnê ku di sala 1972an de hat sazkirin, komeleya gey û lezbiyenan a herî kevn ê Almanyayê ye û îro hîn jî karên xwe ya qala rizgariya dimeşînin.

Çavkanî 

Dîroka kesên LGBT
Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan li Swêdê

Zewaca hevzayendan li Swêdê di 1ê gulana 2009an de bi riya qanûnekî qala zewacê ya cudakeriya zayendê radike ji aliyê parlementoya Swêdê ve hat pejirandin. Bi vî awayî Swêd bû heftemîn dewlet ku di tevayiya welat de ji hevzayendan re mafê zewacê dide. Bi pejirandina qanûnê ve pevratiya welatî ne hat rakirin. Pêkan e ku pevratiya welatî li ser daxwazên alîgiran bi serlêdanek nivîskî yan jî bi merasîmek fermî biqûlipe zewacê.

Heyeta rêvebirê ya Dêra Swêdê li hilbijartina ku di 22ê kewçera 2009an de hat kirin, mehrbirina cotên hevzayendan a li dêrê bi 176 dengên erênî li hemberî 62 neyînî ve pejirand. Bi vê biryarê ve zewaca hevzayendan ji 1ê mijdara 2009an ve li dêran jî destpêkir.

Bide ber 
 Zewaca hevzayendan
 Pevratiya welatî

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Felsefeya Yewnan

Felsefeya Yewnanî serdema felsefeya kevnare ya Grekî-Romanî ji sedsala 6an (nêzîkî 585)ê berî Îsa dest pê dike û heya sedsala 6an ya piştî Îsa didomîne. Ew jî bi gelemperî li ser sê serdman tê parvekirin: serdema berî Sokrat, serdema Platon û Arîstotelês û serdema piştî Arîstotelês yan jî ya helenîstî. Peryodekî çaremîn jî heye ku Platoniya  Nû û fîlozofên xiristîyan yên antîka dereng jî digire nav xwe. Bêguman girîngtirîn fîlozofên kevnare yên antîkê yên tesîrdar Platon û Arîstotelês ne û bi taybetî jî Platon hîmdarê felsefeya rojava tê dîtin.
 
Bêhtirîn tiştên felsefeya kevnare ya rojava li ser wê ye ku bingeh û prensîpê sazkirin/sazbûn û tevgera cîhan û gerdûnê fêhm bike û pêşveçûna riya aborî, gelşên epîstemolojî/teorîya zanînê û kêmpeydayên cuda bigihîne hev û xwezaya gerdûnê bi îmkanên çê yên pêkanînê û bi zanîneke eseyî biguhêre. Herweha pirsên li ser tiştan ku bi bihîstinê tê nayêgihîştin, mîna hejmar, hêman, tiştên giştî yên objektiv.
 
Tê gotin ku Sokratês insiyatîfgirê xebata zêde û kolbûna li ser tiştên mirovhizî bûye, ji bilî lêkolînên ku li ser nimûneyên devçengîyê, li ser sedemên xwezaya jîyaneke çê û hêjayîya fahman û ilmê cehd û xebatê, kirîye. Herweha ji bo pêşveçûna têgeha maf û dadê û pêwendîyên wê bi sazûmanên cihê yên sîyasî ve, jî xebitîye.

Fîlozofên wê serdema dêrîn ên navdar
Arîstotelês
Hîpokrat
Sokratês

Binêre 
Fîlozofên deme antîkê ê grekî

Felsefe
Pira Reş

Pira Reş, Qerekoprî (), navçeyeke Rihayê ye. Navçeya herî şêniya pêncem a Rihayê ye. Herdera navçeyê bînane.

Gelheya navçê pir lezgîn zêde dibe.

Piraya Reş bi xennar tê naskirin.

Dîrok 
Pira Reş berê gund bû. Dû re jî sala 1992'an de bû bajarok. Di sala 2012'an de jî bû navçe.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Şaredariya Pira Reşê

Navçeyên Rihayê
Pira Reş
Zewaca hevzayendan li Arjentînê

Li Arjentînê di tîrmeha 2010an de pêşnûmayekî qala qanûnîkirina zewaca hevzayendan ji aliyê Kongreya Neteweyî ya Arjentînê ve hat pejirandin. Piştî îmzekirina serokwezîr Cristina Fernandez qanûn merî bû. Ev qanûn mafên ewladkirinê jî dihewîne. Li gorî anketekî ji %52 zêdetir Arjentînî piştgirî didin vê qanûnê.

Arjentîn li Amerîkaya Başûrê dewleta yekemîn e ku him hevzayêndîtî ji nav tawanan derxist û him jî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan pejirandiye.

Bide ber 
 Zewaca hevzayendan

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Zewaca hevzayendan li Belçîkayê

Di 30yê kanûna paşîn a 2003an de Belçîka piştî Holendayê bû duyemîn dewletê ku zewaca hevzayendan qanûnîkir. Ji 2004an vir ve bi şerta 3 meh li Belçîkayê rûniştin, destûr dide hemû hevzayendan.

Îstatîstîk 
Li gorî Bultena Fermî ya Belçîkayê di navbera hezîrana 2003an û nîsana 2004an de nêzîkî 300 cotên hevzayend zewicîn (di 2003an de 245, di 2004an de 55). Ji cotên hevzayendan ku zewicîn 3 parên wan mêr ên din jî jin bû. Di 22ya tîrmehê ya 2005an de hikûmeta Belçîkayê weşand ku ji pejirandina qanûnê ve 2.442 cotên hevzayend mehrkiribûn.

Bide ber 
 Zewaca hevzayendan
 LGBT

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Zewaca hevzayendan li Danîmarkayê

Zewaca hevzayendan li Danîmarkayê di 15ê hezîrana 2012an de hat pejirandin.Pêşnûmaya qanûnê ya bi qala zewaca hevzayendan dikir, hikûmeta Thorning-Schmidt di 7ê hezîrana 2012an de ji aliyê parlementoya Denmarkê ve hat pejirandin û piştî xanedan jî li 12ê hezîranê pesend kir. Qanûnên qala zewaca hevzayendan tene Denmarkê bandor dike. Grönland û Giravên Faroe ji vê qanûnan azad bûn. Grönland di 1ê cotmeha 2015an de zewaca hevzayendan pejirand. Li Giravên Faroe pevratiya welatî derbasdar e. 

Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî(registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li dinyayê ev cara yekemin bû.  Ji pejirandina qanûna zewaca hevzayendan, pevratiya welatî ya tê qeydkirin ji qanûnê hat rakirin. Kesên ku pevratiya welatî kirine jî ketin statuya “zewicî”

Bide ber 
 Zewaca hevzayendan
 Pevratiya welatî

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Zewaca hevzayendan li Afrîkaya Başûr

Di 30yê mijdara 2006an de, parlamena Afrîkaya Başûr di heman deme de him sepandina Qanûna Pevratiya Welatî (Civil Unions Bill) û him jî zewaca hevzayendan qanûnî kir. 

Komara Afrîkaya Başûr bi vê qanûnê li dinyê bû pêncemîn, li parzemîna Afrîkayê yekemîn dewletê ku zewaca hevzayendan pejirand. Li parzemîna Afrîkayê hîn tenê ew zewaca hevzayendan dipejirîne.

Statîstîk 
Ji pejirandina qanûnê heta 2011an ve 3,327 cot bi hev re zewicîn. Statîstîka zewaca hevzayendan li gorî parêzgehên Afrîkaya Başûr wanî ye:

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Kawa Şêxê

Kawa Şêxê ( jdb. 2ê gulana 1972 li Hesîçe , Kurdistana rojava ) nivîskar ,  şanoger û rojnamevanekî kurd e .

Jiyan û kar 
Nivîskar û Şanogerê Kurd Kawa Şêxê (Kawa Chikha)02,05,1972 li Hesîçeyê Sûryê (Rojava) hatiye dinyê.
Ji sala 1987 an de di şanoya Kurdî de kar dike û di warê nivîsandin, lîstik û derhêneriya şano de gelek berhemên wî hene.

Kawa Şêxê her wiha li kêleka Şano, senaryo joi bo kurtefîlm, rêzefîlm û fîlman jî nîvisandiye.

Kawa Şêxê rojnamevaniyê jî dike û di gelek kovaran, malper û rojnameyan de bi zimanên Kurdî û Erebî dinivîse.

Berhemên wî 
1- Yê revyayî (Bi zimanê Erebî)
2-Derî veneke! Şano ji weşanên Sema Kurd (DUBAI)
3- Şikeft (Şano) ji weşanên TEVN (Istanbûl)
4- Neqşek ji Agir (Çîrok) ji weşanên HAN li Berlîn
5- Hisên Hewran Ji weşanên HAN li Berlînê
6- Evînek Rojhelatî(Helbest) weşanên HAN li Berlîn

gelek berhemên hîna nehatine çapkirin jî hene..

Du filimmên wî ên kin hene
1- Gulek ji bo Nesrîn
2- Solek nû

Çavkanî
Transgender

Transgender (xwendin: /trænsˈdʒɛndər/, kesên trans) rewşa ku tunebûna ahengiyê di navberên nasnameyên kesan û zayenda wan ên xuya ye. Ji bo pênaskirina van kesan peyva kesên trans tê bikaranî. Transgender ji berpêbûniya zayendiyê xweser e û pêkan e ku heteroseksuel, hevzayend, bîseksuel û hwd. bin. Hin transgender difikirin ku berpêbûniyên zayendiyê ya kevneşopî li ser wan nayê sepandin.

Pênas 
Pênaskirina trangender vana dihewînin:

1. Kesên ku bi aşkere li pênasên têkiliyî ya rolên zayendan a jin û mêrê ya kevneşopî nayên, lê di nav van rolan tevdigerin.

2. Ew kes dibînin û difikirin ku ji bo pênaskirina wan a rastî, çewtî yan kêmasî li zayendên wan a ji zayînê ve hatiye binavkirin hene.

3. Kesên bi zayendê xuya ku ji zayînê ve hatiye binavkirin, nayê pênaskirin an jî nayê temsîlkirin.

Têgihên din 
Têgihên travestîtîzm, transeksuelî û transgender ji hev gelek cuda ne. Travestîtîzm, ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin û piranî tenê pozisyona sekse elaqedar dike. Transeksuel ew kes in ku xwe ji zayenda hemberî dihîsin û hewceyî şibandina zayendê hemberî dibînin. Piraniya transeksuelan ji travestiyan cudatir ji ameliyatên zayendguhertinê derbas dibin û ji hêla qanûnî ve dikare zayendê/a xwe ya qanûnî jî biguherînin û ji vê re tenê wekî "jin" an jî "mêr" tên hesibandin.

Çavkanî 

Hevzayendîtî
Pevratiya welatî

Pevratiya welatî (bi îngilîzî "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership" ) cureyekî pevratî ye û hin welat vê pevratiyê mîna zewacê bi riya fermî nas dike û dide tomarkirin. Pevratiya welatî maf û berpirsyariyên mîna zewacê (di welatin de wekî zewacê) dide cotên hevzayendan. Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî (registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li cîhanê ev cara yekemin bû.

Hin welat, herêm an jî parêzgehan mîna Quebec, Nû Zelenda û Ûrûguay, ji bo coteyarên heteroseksuelan jî derfeta pevratiya welatî didin.
Pevratiya welatî ji aliya hin kesan ve ji ber ku ne statuya zewacê ye tê rexnekirin.

Naskirin 
Heta nuha li Almanya, Andorra, Awistirya, Keyaniya Yekbûyî, Çekya, Danîmarka (Grînlenda jî), Ekuador, Fînlenda, Fransa, Îrlenda, Swîsre, Kolombiya, Lûksembûrg, Mecaristan, Slovenya, Ûrûguay û Nû Zelenda li tevayiya welêt hatiye qanûnîkirin.

Bide ber
 Zewaca hevzayendan

Çavkanî

Grêdanê derve 
 Labartuara Ewropa ya Zewac û Pevratiyê 
 Rêbera Pevratiya Welatî yê Vermontê 
 Civil Union Fact Sheet, Australian Capital Territory web site

Enstîtuyên civakî
Gay village

Gay village (bi kurdî "gundê nêrbazan" an jî "taxa nêrbazan", navên din ên îngilîzî gay neighborhood, gayvenue, gay ghetto, gaytto, gay district, gay mecca û gayborhood) cihên ku bi gelemperî kesên LGBT lê dijîn an jî sazî, dam û dezgehên ku ji kesên LGBT re xizmet dikin lê hene ne. Cara yekem di salên 1960an de li Amerîkaya Bakur ji bo cihên ku kesên LGBT lê dijîn, hatibû bikaranîn. "Gundê nêrbazan" bi giştî ji bar, lotikxane, meyxane, yaneya şevê, pûb, kabare, hemam (sawna), xwaringeh, butîk û pirtûkfiroşên ku hogir û hevalên nêrbazan pêk tên. Kesên LGBT li van deran xwe hêsantir û baştir bi azadî vedibêjin. Gundê nêrbazan bi giştî li derî cihên ku çîna karker bicihbûne yan jî derî bajêr hatine avakirin.

Li Amerîkayê Gay village'ên navdar

Bide ber
Meşa rûmetê

Çavkanî

Kesên LGBT
Îbrahîmlî

Îbrahîmlî taxeke li bajarê Dîlokê. Taxeke pir nezîhe. Nîvî taxê kurd, nîvî din jî tirk in.

Çavkanî

Gundên Entebê
Sêgoşeya pembe

Sêgoşeya pembe (bi almanî Rosa Winkel)  yek ji nîşaneyên navdar û herî populer a çanda LGBTyan e û di serdema Şerê cîhanî yê duyem de Naziyan vê sembolê dabûn geyên li girtîgehê  ku ji ber hevzayendbûnê hatiye girtin.  Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtiyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine.  Aliyên din mecbûr dabûn ku lezbiyenan jî sêgoşeya reş bi kincên xwe kin.

Îro di meşa rûmeta geyan de sembolên ku yên herî populer sêgoşeya pembe û alaya keskesorê ne.

Dîrok 

Dîroka sêgoşeya pembe berî serdema Şerê cîhanî yê duyem, bi desthilatdarbûna Adolf Hitler destpê dike. Di 1935an de benda 175. a têkiliyên hevzayendîtî qedexe dikir, hat bikeyskirin û wekî qedexekirina maçîkirin, himbêzkirin, tevger û fanteziyên hevzayendîtî bihewîne, hat berfirehkirin. (Ev ben li Almanyaya Rojava heta di 1969an de di meriyetê de ma.)

Kesên ku ji ber vê bendê hat tawanbar kirin di navbera 1937 û 1939an de nêzîki 25 hezar kes, berê hat têxistin girtîgehê piştî hat şandin kampên civînê. Cezayên wan hişkkirin bû û metoda sepanê jî xedimkirin bû. Di sala 1942an de Hitler vê cezayê guherand îdamê.

Mahkûmên li kampên civînê mecbûrbûn ku sêgoşeyek sedema girtina wan aşkere dikir, bi kincên xwe kin. Ev nîşaneyan hiyerarşiya li nav mahkûman jî pêk dianî. Kesên ku sêgoşeya kesk bi xwe dikin mahkûmên sucdara adî; sêgoşeya sor bi xwe dikin mahkûmên siyasî bûn. Du sêgoşeya ku li ser hev du dişibiya stêrka Dawid, sembola Cihuyan bû. Sêgoşeya pembe yên hevzayendan bû. Du sêgoşeya pembe ku li ser hev du buya û dişibiya stêrka Dawid ên hevzayendên Cihû bûn ku di hiyerarşiyê de yê herî ketî ew bûn. 

Ji mahkûmên hevzayendan re di kampên civînê de karên herî giran dihat dan; ji xêndî karê ew rû bi rû êrîşên tundî û zayendiyê dihatin ku ji gardiyan, nobedar û mahkûmên din ve dihat kirin. Her çiqas hejmara giştî yên mahkûmên hevzayendan bi xweşî nayê zanîn jî li gorî qeydên fermî yên Naziyan a di navbera 1940-1944an de qal 10 hezar mahkûmên hevzayendan dikin ku li gorî zanyaran ev hejmar ji rastiyê gelek dûr û kêm e.

Tê îdîakirin ku mahkûmên hevzayendan bi gişî nehat şandin Auschwitzê, lê tê zanîn ku li vê kampê xêndî Cihûyan hevzayendan jî hat qatilkirin. Tê texmînkirin ku di serdema naziyan de li dora 50 hezar gey û li dora 10-25 hezar lezbiyen hat kuştin. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest.  Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.

Sembolbûn
Komên azadîxwazên LGBT di salên 1970an de sêgoşeya pembe di nav tevgera mafên LGBTyan de anîn rojevê. Ji bo balkişandina li ser tundî û cezakirinên bêheqî hat bikaranîn. Di 1980an de AVT UP (AIDS Coalition to Unleash Power – Bo aşkere kirina qewetê Koalîsyona AIDSê) di nav bultenên xwe de destpê bikaranîna sêgoşeya pembe kir. 

Îro sêgoşeya pembe ji bo gelek kesan nîşaneya bîr û piştevaniya hevzayendan e. Xêndî van wateyan nîşaneya destûr nedan bo komkûjiyeke din e jî.

Bide ber
Zilmên li ser hevzayendan li Almanyaya nazî

Çavkanî

Dîroka kesên LGBT
Sembolên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan li Norwêcê

Di sala 2008ê de qanûna zewacê ya ku cudakeriya zayendê nedihêwand ji aliyê parlemantoya qanûndanîn ve hat pesend kirin. 1ê kanûna paşîn a 2009ê de zewaca hevzayendan li Norwêcê merî bû. Norwêc şeşemîn dewlet e ku zewaca hevzayendan qanûnî kir.

Li gorî anketan dora ji %60ê Norwêciyan piştgirî didin zewaca hevzayendan.

Çavkanî

Mafên kesên LGBT
Zewaca hevzayendan
Bab

Bab navçeyeke bi ser Helebê ve ye. Gelhê wê 140.000 e. Piraniya navçeyê kurd in.

Dîrok 
Navçe di sala 2013'an de kete bin destê çeteyên DAÎŞ'ê.

Di sala 2016'an de jî dewleta tirk û çeteyên el-Nisra vê navçeyê careke din hat dagîrkirin.

Çavkanî 

Heleb (parêzgeh)
Bab
Navçeyên Helebê
Zimanên Ewropayê

Vê bi  zimanên hind û ewropî re tev li hev neke.

Piraniya zimanên Ewropayî endamên Malbata zimanên hind û ewropî ne. Ev malbata ji çend beşan pêk dihê;  romanî, germanî, baltî, slavî, albanî, keltî, ermenî û helenîk (Yewnanî). Zimanên ûralî jî, ku li mecarî, fînî û estonî jê ne, bi awayekî berbiçav li Ewropayê peyda dibin. Malbatên zimanên tirkî û mongolî jî çend endamên ewropayî dihewînin ku li başûrê rojavaya Ewropayê malbata zimanên qafqasya bakurî û qafqasya başûrî giring in. Zimanê baskî zimanekÎ serbixwe yê Pîrenê ye ku ti têkiliya wî bi zimanên din re tune, herwiha zimanê maltî ku ji erebiya seqîlyayê tê ku ew zimanekî samî ye û ew zimanê samî tenê li Ewropayê heye ku xwedan statûyeke fermî ye.

Malbata zimanên hind û ewropî 
Malbata zimanên hind û ewropî ji proto- hind û ewropî hatiye ku wisa tê bawerkirin ku ji berî hezarên salan de li Ewropayê dihat axivîn lê bi taybetî Ewropaya Rojava serdest bû.

Albanî 
Du zaravayên sereke yên Albanî hene, gek û tosk in. Ev ziman li Albanya, Kosova (albaniyên kosovayê)û hin beşên Montenegro (albaniyên Montenegroyê), Serbistan (Newala Presevo), Tirkiye, Îtalyaya başûrî (Arbereş), beşên rojavayî yên Makedonyaya Bakur, Yewnanistan(Arvanitîka û Albaniyên Çamê) û Albaniyên diyasporayê

Ermenî 
Zimanê ermenî du zaravayê sereke hene, ermeniya rojavayî û ermeniya rojhilatî. Ew li Ermenistanê tê axaftin, ku tê de tenê statûya fermî ya wê heye, û her weha li cîranên Gurcistan, Îran û Azerbaycanê ( bi giranî li Komara Artsax) tê axaftin.Li Tirkiyê jî ji aliyê hindikahiyeke pir biçûk (Ermeniyên rojavayî û Hamşenî) û ji aliyê hindikahiyên biçûk li gelek welatên din ên ku endamên diyasporaya ermenî ya pir belavbûyî lê dijîn, tê axaftin.

Çavkanî