nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ekspresyonîzm

Ekspresyonîzm, manîfestasyonîzm, ekspozîsyonîzm, derbirînerî bizav û arasteyeke hunerî-wêjeyî ye ku li destpêka çerxa bîstê sala 1905 zayînî li Almanya peyda bûye. Ev rêbaze, rehendeke xudgerayî û derûnî bi ezmûngeriya nîvîser û [hunermendan] dide٫ berovajî Empresyonîzmê ku derbirrînê ji layenê derveyî mirov diket. Koşkayê Nemsayî dibêjît: "pêdivî ye hemî yasayan ji bîr bikeyn .... bi tinê giyanê me rengvedana rasteqîneya jiyanê dike" . Derbirrînxwazî berî her tiştekî,derbirîneke ji nestên hunerî, xo eger bihayê wan nestan kirêtkirina siruştî  û berçavkirina zêderewiyê di ketwarî da be, ta ku digehîte astê tiranepêkirinê. Derbirînxwazî bo du arasteyan hate dabeşkirin: 1. arasteya pratîkî ku alîgirên wê , girîngiya edebî bi çalakkirin û wijdana mirovî dibîne û ya 2. arasteya neeqlanî ku alîgirên wê dibêjin: " me'qûl ew e ewa xelk li ser rêkevtî,lê li ser şanoyê pêdivî ye çareya wan dozan yên xelk hêj li ser rê nekevtî, bihête kirin"

lê karîgeriya rasteqîneya Derbirînxwaziyê  di şanogeriyên (Rêk bo Dîmeşqê 1898, Xewn 1902, Sonata Hepareyî 1907) yên  Ogist Strendbirg ê Siwêdî diyar dibît.

Derbirînxwazî wekû şorişekê bû dijî Naturalîzm û Empresyonîzmê ku wan her du rêbazan zêdetir derbirîn ji ketwarî[rastiya heyî û berçav,emrê waqi' ?] dikir. Naturalîzmê bi hûrbînane derbirrîn ji ketwarê civakî[waqi'ê îctima'î ?] dikir û Empresyonîzmê jî derbirrîn ji ketwarê takekesî û hewacisên derûniyê wî/wê dikirin lewra Derbirrînxwaziyê,edeb bi wênekirineka dubarkirî bo ketwarî red kir, ji ber ku xelkî her dem viyana resenatiyê nek ya wênekirî dixwazît.

Henrî Matîs li deqeke belavkirî ya li Parîsê sala 1908 da dibêjît: ez neşêm siruştê kopî bikem, ji ber ku neçar im wan lêkbidim û bêxime jêr karîgeriya ruha tabloyî, bi vî rengî huner bû amrazek ji bo DERBIRÎNÊ neku kopîkirina ketwarî.

Wênekirina cîhanê di rewşeke      bêserûber da, asankarî di şêwazê pêşkêşkirinê da, xudgerayî [xogerrayî], kirêtkirina şêweyan ji rewşa wê ya siruştî, bercestekirina gewherên tiştan bêyî xuyakirina aliyên serveyî ; ji taybetmendiyên wê rêbazê ne.

[jêder:  Dadayîzm di hozana nûxwaza kurdî da; dawînameya masterê ya Erşed Hîto,zanîngeha Duhokê sala 2012. Zêdeker: Ûsibê Bêmal înstagram: @usibe_bemal ]

Piştî herba cîhanê ya yekem, li dijî empresyonîzmê derketiye holê û di sînemaya Elman de hatiye sepandin. Ev bizav di cîhanê de ji tiştên ku derdora me girtine bêtêkildar e. Hest û dinyaya di hundirê mirovan de bi hêleke veşartî û tazî, rasterast vedibêje. Ji ber ku rastî li gorî hemû kesî cuda ye, tişta girîng ew e ku hunermend takekesiya xwe û rastiyan li gorî xwe bîne ser zimên. Nivîskarên ve bizavê di berhemên xwe de bûyerên erjeng û fantastîk bikaranîne. Armanca wan ew e ku halê giyana mirovan derbixîne holê. Rêbazeke li ser derxistina hêlên di nava mirovan de yên veşartî pêk anîne.

Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; 

O’Neil, Franz Kafka, Thomas Stearns Eliot, James Joyce

 Wêje
Lionel Messi

Lionel Andrés Messi Cuccittini (z. 24ê pûşperê 1987an li Rosario, Arjantîn) lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê arjantînî ye. Ew ji aliyê FIFA'yê şeş caran wek lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirîn listikvanê hemû dema tê dîtin

Messi li navenda Arjantînê ji dayik bû û di 13 saliya xwe de çû Spanyayê da ku beşdarî tîma Barcelonayê bibe. Bi wan re, wî di 17 saliya xwe de di cotmeha 2004an de dest bi pêşbirkê kir. Wî di nav sê salên pêş de xwe wekî lîstikvanek domdar ji bo klûbê destnîşan kir, û di sezona xwe ya yekem a bênavber de di 2008-09an de wî alîkariya Barcelona kir ku bigihîje yekem sêweya di fûtbola Spanî de; wê salê, di 22 saliya xwe de, Messi yekem Ballon d'Or a xwe wergirt.

Messi zêdetirî 21 salan di FC Barcelona de lîst. Di 24 saliya xwe de ew bû golçêkerê rekorê yê klûbê û di 25 saliya xwe de bû lîstikvanê herî ciwan di dîroka La Lîga de ku 200 gol avêtiye. Messi ji bo Barcelonayê di 778 lîstikên pêşbirkê de 672 gol û 305 asîst tomar kirine. Bi 474 golên lîgê di 520 lîstikan de ew goleçêkerê herî baş e û bi 217 asîstanan baştirîn amadekarê lîga yekem a Spanî ye. Ji destpêka xwe ya mezin di cotmeha 2004an de heya gulana 2021an, Messi bi klûbê re 35 serkeftin bi dest xist, di nav de 4 Lîga Şampiyonan, 10 Şampiyoniya Spanyayê û 7 Copa del Rey. Messi ji Tebaxa 2021an vir ve bi Paris Saint-Germain re di bin peymanê de ye.

Ew heşt caran di lîga Spanyayê de golçêkerê herî baş bû û wî şeş caran xelata Boota Zêrîn wergirt (golçêkerê herî baş ê Ewropayê). Bi vê yekê, ew rekorê digire. Di heman demê de ew çar caran golçêkerê herî baş ê Copa del Rey û şeş caran golçêkerê herî baş ê Champions League e.

Messi di salên 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019 û 2021 de xelata Topa Zêrîn a France Football, û bi 7 sernavan rekora xelatê wergirt. Di heman salan de (ji bilî sala 2021an) wî şeş xelatên Lîstikvanê Salê yê Cîhanê yê FIFAyê girt û rekora wan xelatan digire. Di salên 2011an û 2015an de ew ji aliyê UEFAyê ve wek Nest Player in Europe ('Lîstikvanê Herî Baş li Ewropayê') hate hilbijartin. Messi yekane lîstikvan e ku ji sala 2019an û vir ve 12 caran wekî futbolîstê salê yê welatê xwe hate hilbijartin.

Messi, ku di heman demê de hemwelatiya Spanyayê jî heye, kaptan û golçêkerê herî baş yê tîmê neteweyî yê Arjantînê ye û, ji 9ê Îlona 2021an vir ve, golçêkerê herî baş  ê Amerîkaya Başûr e jî. Wî di heman demê de bi 171 pêşandanan ew kes e ku herî zêde ji bo welatê xwe lîstiye  û ji 3ê Kanûna Pêşîn a 2022an vir ve lîstikvanê serkêş yê Amerîkaya Başûr e. 

Di sala 2005an de wî şampiyoniya cîhanî ya ciwanan bi dest xist û di sala 2008an de madalyaya zêrîn a Olîmpiyadê wergirt. Wî yekem serkeftina xwe bi tîmê neteweyî re bi dest xist piştî ku di sala 2021an de bi Copa America re çar fînalan winda kir. Di sala 2022an de li Qatarê bû şampiyonê cîhanê.

Çavkanî 

 
Mêr
Futbolvan
Arjentîn
Jidayikbûn 1987
Mirovên zindî
Akdeniz, Mêrsîn

Akdeniz bajarokekî ku bi parêzgeha Mêrsînê ve girêdayî ye. Akdeniz yek ji navçeyên kurdên Anatoliya Başûr e.

Nifûsa bajarokê Akdenizê 279 383 kes e.

Di hilbijartinên 2014'an de ji bo şaredariya Akdenizê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Akdeniz Mehmet Fazıl Türk ye (2014). 

Mehmet Fazıl Türk, bi eslê xwe kurd e û endamê BDP'ê ye.

Çavkanî

Giredanên derve 
 

Navçeyên Mêrsînê
Fatih Erbakan

Muhammed Ali Fatih Erbakan (jdb. 1ê Rêbendan 1977 li Enqere) Laweyê serokwezîre berêye li Tirkiyeyê Necmettin Erbakanê. Siyasetmedarê lebatiye li Tirkiyeyê. Endamê Partiya Saadete. Di zewiciye li Beyza Molu. Ji ev zewicîtî, du keçê wî heye. Niha jî ji Partiya Saadetê, Şêwirdarê Serokê Giştiyê. Her wiha ji Weqfa Necmettin Erbakan de Serokê Giştiyê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1979
Mirovên zindî
Qilotyan

Qilotyan (), gundekî ku bi navçeya Depa Xarpêtê (Elezîz) ve girêdayî ye.

Zimane Gel Kurdîye (Kurmancî). Zivistanê kes ne dijî. Dema Havîn, kesê ji derweyî bajêr lê hatin. Qilotyan bi rêbejahî 24 km dûrî Depê. Bawerîya gelê Qilotyan Sunnî Misilmane. Rêya Dêp û Kêxî re heta Gelîya Dîyarê Gazê 16.7 km ji rêya asfalt de derbas bibin û pişt re jî 7.3 km rêya bixwelî derbas bibin gihînî li Qilotyan.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Gundên Depê
Montserrat Caballé

Montserrat Caballé (wek Munserrat Kewelyê bixwîne), anku Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch (jdb. 12ê nîsana 1933an li Barselona, Ketelonya, Spanya - m. 6ê çiriya pêşîn a 2018an), sopranoyeke ketelan e. Ew yek ji operabêjên herî girîng ên sedsala 20em e.

Kurtejiyan 
Caballé li Barselonayê stranbêjiyê xwend û di sala 1956an de bi operaya La Bohème a Puccini li Baselê dest bi kariyera xwe ya hunerî kir. Ji bilî vê, wê li tiyatroya Saarbrückenê stranan xwend. Ji sala 1959an heta 1962an wê li tiyatroya Freie Hansestadt Bremen kar kir. Di sala 1965an ew li Carnegie Hall li şûna Marilyn Horne çû ser dikê ji bo pêşkêş kirina operaya Dozinetti ya bi navê Lucrezia Borgia û gelek rastî ecibandina guhdarvanan hat.

Di heman salê de wê li Metropolitan Opera ya New Yorkê debuya xwe bi rola Margarethe bo Faust a Gounoud kir û li hemû cîhanê deng veda.

Caballé pirr caran bû mêvana mihrîcanên wek li Glyndzbourne û ji sala 1971ê pê de li Operaya Neteweyî ya Hamburgî (Hamburgische Staatsoper) derkete ser dikê.

Ji bilî vê yekê, ew pirr caran wek dengbêj tevlî konsertan bû. Lê reperûwara wê ya fireh bi giranî ji operayên Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi û Puccini pêk tê.

Di sala 1997an de Mike Moran albûma xwe ya bi navê "Friends For Life" amade kir ku ji duetên digel Caballé û stranbêjên cur bi cur pêk tê, wek Bruce Dickinson, Johnny Hallyday, Johnny Logan, Gino Vannelli û Helmut Lotti.

Di sala 1998an de Caballé xelata Bambi û di sala 2007an de jî xelata muzîkê Bambi bo beşa klasîk wergirt. Dîsa di 1ê nîsana 2007an de Montserrat Caballé piştî 18 salan ji nu ve derket ser dikê Operaya Neteweyî ya Viyanayê.

Saya Caballé tenorê bi navê Josep Carreras bi nav û deng bû.

Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992) 

Di sala 1992an de Caballé ji bo Lîstikên Olîmpîk ên Barselonayê digel Freddie Mercury kilama bi navê "Barcelona" pêşkêş kirin ku fuzyonek ji muzîka klasîk û rockê ye.

Kilam di albuma wan a hevpar "Barcelona" ya ji sala 1987an de cih digire. Ev albûm saya înîsiyatîva Freddie Mercury ku hezkiriyekî muzîka Caballé bû pêk hat.

Mercury vê kilamê li ser daxwaza Caballé amade kiribû; wê dixwest bila ew stranek li derheqê welatê wê Barselona amade bike. Kilam cara ewil di 29ê gulana 1987an de li Eivissa (Ibiza) hate pêşkêşkirin.

Ji jiyana wê ya taybet 
Caballé di sala 1964an de digel tenor Bernabé Martí zewicî. Keça wan Montserrat Martí Caballé ("Montsita") jî sopranîst e. Di sala 1986an de tumoreke mêjiyê yê bêzerar hatibû dîtin ku Caballé wek "hevalê biçûk" bi nav dike.

Montserrat Caballé di 6ê çiriya pêşîn a 2018an de çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Ketelan
Operabêjên ketelan
Sopranoyên ketelan
Kesên ji Barselonayê
Jidayikbûn 1933
Mirin 2018
Xosokan

Xosokan (bi tirkî: Akkent) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Behramlî

Behramlî (1928: بهراملى / "Behramli"; bi tirkî: Behramli) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Burc

Burc (bi tirkî: Burçköy) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Gevherûşaxî

Gevherûşaxî, Gevher (1946: Gevher; bi tirkî: Gevheruşağı) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Axwan

Axwan, anku Aẍwan (1928: آغوان / Agvan (Aghvan); 1946: Ağvan; bi tirkî: Gökçe) bajarokekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Zerûşaxî

Zerûşaxî, Zer? (1946: Zeruşağı; bi tirkî: Gömüşsu) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Mamaş, Keferdîz

Mamaş (1946: Mamaş; bi tirkî: Koldere) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Mezra, Keferdîz

Mezra () gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Xeşkinto

Xeşkinto (bi tirkî: Konurtay) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Boyraz

Boyraz (1928: بويراز / "Boyrase" (Boyraz); 1946: Boyraz; ) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Xellegîran

Xellegîran, Xellegiran? (bi tirkî: Ulutaş) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Tîlmo

Tîlmo (1946: Tilma; bi tirkî: Yalınca) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Qereelî

Qereelî (1946: Karaali; bi tirkî: Karaali?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Deremaraso

Deremaraso, Dêra Mar Aso? (1928: ده ره ماراصو / "Déré maraso; 1946: Deremaraso; bi tirkî: Yeşilköy''?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Yamaç

Yamaç (1946: Yamaç; bi tirkî: Yeşilköy?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Gundên Keferdîzê
Qocî

Qocî () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Semekî

Semekî, Semegî, Semegê? () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Pexnika Ewanbegî

Pexnika Ewanbegî () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Çikîner

Çikîner, Çigîner? () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Çumen

Çumen () gundekî bi ser Arabkîra Meletîyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Pexnika Qûndî

Pexnika Qûndî, Pexnika Gundî? () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Mişelî

Mişelî () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Kebûk

Kebûk, Gebûk? () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Ambarike

Ambarike () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Tepte

Tepte () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Sûceyn

Sûceyn () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Arxûd

Arxûd () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Şaxil

Şaxil () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Decedeya Jêrîn

Decedeya Jêrîn () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Decedeya Jorîn

Decedeya Jorîn (?) gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Şipik

Şipik () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Hesdek

Hasdek () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Pacelî

Pacelî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Bostanciq, Arabkîr

Bostanciq () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Amran

Amran () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Derekezen

Derekezen, Deregezen? () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Îsiklî

Îsiklî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Kebelî

Kebelî, Gebelî? () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Horan

Horan () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Memefîr

Memefir () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Qilincilî

Qilincilî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Satiklî

Satiklî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Pirelî

Pirelî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Sîniklî

Sîniklî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Sipahî

Sipahî () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Darekan

Darekan () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Saldek

Saldek () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Gundên Arabkîrê
Kurd, Mecaristan

Kurd, gundekî bajarokê Tolna, li welatê Mecaristanê ye.

Beşdarî û tevlîbûna kurdan di dema împeratoriya osmaniyan de li Mecaristanê gelek bû, bi taybetî, bi polîtîka û fermandariya leşkerî ve girêdayî bû.

Li Mecaristanê gelek kes bi navên "Kurd", "Kurt" û "Kurth" hene; û tê bawerkirin ku bi eslên xwe kurd bûn.

Nivîskarê mecar Géza Gárdonyi (1863-1922), yek ji pêşengên lîteratûra mecarî bû ku edebiyata û nasnameya mecaran vejiyand. Yek ji lehengên girîng û mezin ên çîroka wî ya bi navê "Egri Csillagok" (Sterkên li ser Eger) kurd bû.

Di salan 1559-1560î de gelek kes ji gundê Kurdê diçûn; lê belê heta îro jî gelek kes bi navê "Kurdi" hene. Yek ji wan nivîskarê navdar Imre Kurdi ye.

Çavkanî

Giredayên dervê 
  Malpera fermî
 http://www.transoxiana.org/0109/aloian-kurds_ottoman_hungary.html
   Street map 
 Kaczián, János, ed. "Kurd" [The community of Kurd]. Tolna megye kézikönyve. Magyarország megyei kézikönyvei, 16. Hatvan: CEBA, pp. 482–484.
 Vanly, Ismet Chériff. "Between Europe and Asia. The Kurdish Question". Lêkolîn (Journal of Kurdish Studies of Kurdish Institute in Berlin), 3, 1996, pp. 9–29.
 Hegyi, Klára and Pál Fodor. "Sikeretlen török adószerzési kísérlet a királyi Magyarországon" [An unsuccessful Turkish attempt at imposing taxes on subjects of Royal Hungary]. Keletkutatás, tavasz, 1995, pp. 97–103
 Várkonyi, Ágnes R. Török világ és magyar külpolitika [Turkish world and Hungarian foreign policy]. Budapest: Magvető, 1975.

Mecaristan
Abdul Aziz Kurd

Abdûl Ezîz Kurd bû serokê yekemina partiya netewa Belûç li welatê Belûçistanê. Legel " Yousaf Aziz Magsi" ew "Anjuman-e-Ittehad-e-Balochan" kirr (bi kurdî: Encûmana Yekitiya Belûçan), li bajarê "Mastung" li sala 1920.

Belûç
Jidayikbûn 1904
Mirin 1979
Kurd
Siyasetmedarên pakistanî
Kurd (eşîra Belûçistanê)

Kurd eşîreke belûç a Belûçistanê ye. Endamên vê eşîrê li eyaletên Pencab û Sindhê yên Pakistanê dijîn û zimanên belûçî û brahûyî diaxivin.

Hin kesên navdar ên eşîra belûç a bi navê kurd 
 Abdul Aziz Kurd (serokê Partiya Neteweya Belûç)
 Mîr Ali Ahmad Kurd (hiqûqnas)
 Mir Ali Gul Kurd (siyasetmedar)

Belûç
Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê

Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê, lîsteya navên cihan ên cîhanê ku bi kurdî dişibin an jî dibe ku di dirêjahiya dîrokê de kurd di nav wan re derbaz bûne û pişt re winda bûne û hatine jibîrkirin.

Azerbaycan

Mecaristan
 Kurd

Polonya
 Narol gundekî li başûrê-rojavaya Tomascow-Lubelski. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: nar (agir), ol din).
 Paary 1 km nêzikî gundê Narolê. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: pa (dûş), ar (agir).
 Pordysówka nêzikî gundê Hamernia. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: fort, isûl (bastan/tore).
 Rebizanty 2 km nêzikî gundê Paary. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: reb (xwedê/aẍa), zend (dest/ol).
 Hamernia 4 km nêzikî bakurê-rojhilata gundê rebizanty. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: xumar yan xawer (roj/tav).

Ûkrayna
Li gorî dîroknasa Valentyn Stetsyuk L'viv, ya ku bi eslê xwe ûkraynî ye, navên hin gundên Ûkraynayê bi zimanên farisî û kurdî dişibin.

 Baznikivka (bi Ûkraynî: Базниківка), gundekî li başûrê-rojhilata Kozeva li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: baz (şahîn), nikul (gulpik).

 Balakiry (bi Ûkraynî: Балакірі), gundekî li başûrê-rojava Kozeva li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: bala (jor), kûre.

 Bashuky (bi Ûkraynî: Башуки), gundekî li ser kaniya rûbara Horyn e. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: başok (şahîn). 

 Çepeli (bi Ûkraynî: Чепелі), gundekî nêzikê li Brody, li eyaleta L'viv e û li bakurê-rojhilata Khmel'nyk li eyaleta Vinnycja. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: çepel (gemar).

 Hermakivka/Germakivka (bi Ûkraynî: Гермаківка), gundekî li başûrê-rojava Borşçev li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: germik (germav).

 Dederkaly (bi Ûkraynî: Дедеркали),, navê vê gundê "velyki i Mali Dederkali" (Velî û Malî Deder-Kalî), gundekî nêzikê Kremenec li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: dederî (serserî) , kal (pîr).

 Dzhulynka (bi Ûkraynî: Джулинка / Çûlinka), gundekî li bakurê-rojhilata Bershad'(Berşad) li eyaleta Vinnycja. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: colang.

 Kalagarivka/Kalaharivka (bi Ûkraynî: Калагарівка), gundekî li başûrê-rojhilata Hrymajliv li eyaleta Ternopil'. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: qal (pê êxistin, hil kirin), agir/agirî.

Çavkanî 

Toponîmiya kurdî
مەموندی

عەشیرەتی مەموندی، یەکێک لە عەشیرەتەکانی کوردستانە کە سەرجەلەیان بۆ میرەکانی دەوڵەتی مەروانی دەگەڕێتەوە، لەو بارەیەوە رێکار ئەحمەد کتێبێکی بەناوی (مەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی) نووسیوەو ساڵی ٢٠١١ لە باشووری کوردستان چاپ و بڵاوکراوەتەوە. لەم کتێبەدا بەوردی ئاماژە بە بنچینەو تیرەکانی عەشیرەتی مەموندی دراوە
تیرەکانی عەشیرەتی مەموندی بریتین لە

مەموندە رەشکە
 گەنجانی
 کەور زەرد
 قورەیشی
 قڕان
 شێخ مەموندی
 مامڕەشان
 هیزانی
مەلازادە
 دزگر
 مەمانی
 نانبدەر
 پیرخدری
 مام غەزایی
Girgewr

Çend cihên bi vî navî hene:

 Girê Gewre, gundekî ser Silopyê ye. 
 Girgewr, gundekî ser Qoserê ye.
 Girgewr, gundekî ser Cizîrê ye.
Ummîd (rojname)

Ummîd, rojnameyeke 15 rojî bû ku xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Qahîreyê bû. Hejmara yekê di îlona 1900î de çap bûye.

Çavkanî 

 Konê Reş, Qamişlo, 21.04.2014.

Rojnameyên kurdî
Yekbûn (rojname)

Yekbûn, rojnameyeke kurdî û tirkî bû ku di hefteyê de du caran dihat weşandin. Xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Stembolê bû. Hejmara yekê di 1913an de derketiye.

Çavkanî 

 Konê Reş, Qamişlo, 21.04.2014.

Rojnameyên kurdî
Nevin Güngör Reşan

Nevin Güngör Reşan wênesazeke kurd e.

Di sala 1965an de li Sêwerega navçeya Rihayê hate dinê. Dibistana seretayî li Sêweregê, dibistana navîn jî li Stembolê xwend. Du salan di warê stîlîstîkê de perwerde dît. Neh salan di vî warî de xebitî. 

Di sala 1996an de dest bi wênexêziyê kir. Pêşangeha li ser navê xwe cara yekem li Stembolê li dar xist. Piştre li bajarên wek Diyarbekir, Riha, Colemêrg, Wan, Dêrsim û Berlînê jî pêşangeh li dar xistin. Bi hunermendên cuda re beşdarê gelek pêşangehên hevpar bû. Di sala 2008an de xebata wê ya bi navê “Navdarên Kurd” ku ji 111 portreyan pêk tê li bajarên wek Diyarbekir, Êlih, Bêşirî û Wêranşarê di pêşangehan de hatin nîşandan. Ev xebat di weşanxaneya Dozê de wek pirtûk çap bû. Hê jî xebatên wê yên li ser jînenîgariyên jinên kurd di rojnameyên kurdan de didomin. 

Ew zewicî ye û dêya zarokekî ye. Vê gavê li Stembolê dijî. Karê xwe yê hunerê li ser çîrokên jiyanên nû didomîne.

Çavkanî

Wênesazên kurd
Bavê Selah

Bavê Selah (jdb. 1952, Efrîn - m. ) hunermendekî kurd bû.

Jiyan 
Bavê Selah di sala 1952an de li gundê Kurda ya herêma Efrînê ji dayîk bûye. Di destpêka zaroktiya xwe de fêrî stranan dibe. Diya Bavê Selah ew fêrî strana kir ji ber ku wê stran ji bavê xwe Îbramê Tirko ezber kiribûn, bandora dayika wî gelekî lê hebû û dema ku bapîrê wî Îbramê Tirko serdana wan dikir Bavê Selah diçû li tenişta wî rûdinişt. Ji ber ku bapîrê wî li gundê Çeqela Comê dijiya her dem Bavê Selah ji dayika xwe re di got ka em biçin Çeqela Comê. Dema temenê Bavê Selah dibe 9 salî, ew her roj diçe gundê Kora ji bo ku fêrî tembûrê bibe û li kora tembûrvanê navdar Adîk dibe mamoste ji Bavê Selah re. Wek ku tê gotin Bavê Selah di demeke kurt de fêrî tembûrê dibe, Bavê Selah bi rengekî fermî dest bi strana kir û di şahiyên gundên xwe de û li gundên derdora gundê wî stran û şevbihêrk li dar dixistin.

Ji ber ku rewşa diravî ya Bavê Selah ne baş bû, ji gundê xwe Gorda berê xwe da bajarê Helebê û li wir dest bi karê hesinkariyê kir û li Helebê Bavê Selah tevlî Koma Armanc bûye û bi hevalên xwe re yên di Koma Armanc de dest bi tomarkirina kasêtan kirin û di kasêta 4 çaran de Bavê Selah dastana Delal tomar kir di wê kasêtê de û li şahiyên kurdan ên li Helebê û li cejnên newrozê tê de beşdarî dikir. Wek ku tê zanîn Bavê Selah ji bilî stranan, helbestan jî dinivîsîne. Tevî ku tu dezgeh tinene ku kultûr û destanên kevnar biparêzin û binivîsînin, Bavê Selah her çend sala kasêtek tomar dikir bê ku tu kes alîkariya wî bike. Bavê Selah tê binçavkirin û wî dixin zindanê piştî demekê lêborîna serdarî heşt ew azad bibe. Piştî demekê vexwandineke ji Bavê Selah re tê ji bo seredanma Ewropayê û li Ewropa gelek konser û şevbihêrk li dar xistin. Jiyana Bavê Selah û rewşa ku ew tê re derbas bûye xizanî, pêrîşanî xizaniya ku ew tê re derbas bûye nedihişt ku pir tişt li ba Bavê Selah bi ser ketana. Bavê Selah gelek stran û kasêt tomar kirine wek, Delal, Cebelî, Şêx Seîd, Dewrêşê Ebdî, Xec û Siyamend, Gênc Osman, Hecanê, û gelek stranên folklorî. Bavê Selah heya vê rojê berdewam dike ji bo hunera kurdî bigihije asteke bilind.

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Rêkar Ehmed

Rêkar Ehmed  nivîskarekî kurd e ku di sala 1964an de li parêzgeha Hewlêrê Başurê Kurdistanê hatiye dinyayê. Rêkar Ehmed wek nivîskar û rojnamevan û siyasetkar dihête nasîn.

Jînenîgarî
Sala 1977an dest bi karê siyasî kiriye. Koleja Endazyarî ya Zanîngeha Selahedînê temam kiriye. Piştî dibîte pêşmerge. Di nav Partiya Gel ya Demokratî ya Kurdistanê (PGDK) berbirsyaretiya dezgeha ragahand û rêxistin werdigre. Sala 1993an digel komek ji hevalên xwe, Hizba Rizgariya Kurdistanê (RPK) dadimezrîne, li kongreya 1 û 2 û 3 wek sekreterê giştî dihête helbijartin.

Heta niha ev pirtûkan çap û belav kirine

Kurteçîrok, roman û lêkolîn
 Rojêkî Hawîn, kurteçîrok, 1988.
 Estêrey darjaw, kurteçîrok, 1991.
 Nojen, roman, 2005.
 Memundî u boçunekanî sebaret be peydabunî, lêkolîn, 2011.
 Xwêndinewey 10 salley Rizgarî, siyasî, 2003.
 Rêgekan yekdegrnewe, bellam, siyasî, 1989.

Dîwan
 Peyamî deştêw, 1980. 
 Gellarêzan le koçêkî xemawîda, 1988. 
 Cergebez le dwayî mergî dêwereyek, 1989. 
 Bo wenewşe, 1993.

Gotar û lêkolînên li kovar û rojnameyan
 Bi sedan gotar u lêkolîn ku li govar û rojnaman hatine bilavkirin.

Çavkanî 

 Malpera Rêkar Ehmed www.rekar.org
 Govara Pêşeng.
 Heftenameya Rojî gel.

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1964
Kesên ji Hewlêrê
Memundî

Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Sedi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed , Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn

Çavkanî 

 Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١ - Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی - ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Birca Xelîfe

Bircê Xelîfe (), balaxaniyê herî bilind ê cîhanê ye. Avakirina wî di 4ê çileyê sala 2010an de hatiye qedandin. Navê balaxanî yê berê Birca Dubaiyê bû û piştre navê Xelîfe ji dançêkerê xwe Khalifa bin Zayid Al Nahyan werdigre.

Taybetmendiyên avahîsaziyê 
Balaxaniyê Xelifê bi bilindahiya xwe 828 metre ye û 160 qat têde cîh digire. Avahî heya 150em qatê bi betonê lêbelê piştre jî bi polayê hatiye çêkirin. Herwiha wekî yekane avahiya "pola ser beton" tê zanîn.

Girêdanên derve 

Balaxanî
Mîmarî
Mihemed Eta

Mihemed Eta, Bilêvkirina navê tirkî  Ata Akturk Ji Kerborana Mêrdîn helbestvanekî kurd e ku di sala 1946an li gundê Çêlika Eliyê Remo  dayîk bûye. Li gundê xwe çûye dibistana seretayî. Xwendina xwe bi zimanê tirkî domandiye. Dema dibistan diqede, diçe bal mela û seydayên kurd dest bi xwendina medreseya kurdî dike. Li herêma Bohtan, Torê, Beravê, Bişêriyê û Xerzan medrese xwendiye. Du heb dîwanên wî yên helbestan hene.

Berhemên wî 
 Pelîn, helbest.   2012
 Raperîn, helbest, 2014.

Çavkanî

Mêr
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1946
Mirin 2020
Ebdulxefûr Husên

Ebdulxefûr Husên hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê Çaxirbazar, Rojavaya Kurdistanê, ji dayika xwe bûye.

Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî Siyabend û Xecê, Mem û Zînê, Kawayê Hesinker, Derwêşê Evdî û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina surrealîzma Salvador Dalí jî xuya ye.

Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên Hesîçe, Heleb, Reqa û Qamişlokê. Wî di 25ê kanûna mezin a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a Amedê  38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine.

Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin.

Çavkanî

Kovara Zevî, 10.

Jidayikbûn 1968
Wênesazên kurd
Idrissa Diarra

Idrassa Diarra wênesazekî afrîkî ye ku di 1969an de li Tomikoro, Peravê Diranfîl, Afrîkayê, hatiye ser dinyayê. Ew bi eslê xwe malinké ye. 

Idrassa Diarra wênesazekî xwegihandî ye û ligel hin wênesazên din ên hevdemî mîna Augustin Kassy, Zéhirin û Losseni rewtekeke hunerî ya naîv li Peravê Diranfîl pêk tînin. Di sala 1986an de dest bi çalakiyên xwe yên hunerî kir û heta niha hem li Afrîkayê (Peravê Diranfîl, Gabon û Senegal) û hem jî li Ewropayê (Fransa, Belçîka û Katalonya) pişkdarê zêdeyî 40 pêşangehan bû.

Yek ji çavkaniyên wî yên îlhamê daristanên tropîkal ên Afrîkayê ye.

Idrissa Diarra niha (2014) li bajarê Grand-Bassamê (Peravê Diranfîl) dijî.

Çavkanî

Girêdanên derve
http://jeanmichelneher.blog.lemonde.fr/2005/02/27/2005_02_galerie_idrissa/  (bi fransî)
http://claudipuchades.blogspot.com.es/2014/04/idrissa-diarra.html (bi katalanî)

Wênesaz
Cuma İçten

Cuma Îçten (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1973 li Dara Hênîyê) siyasetmedarekê tirk e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1973
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kesên ji Bîngolê
Hevpeymana Medîneyê

Hevpeymana Medîneyê ji aliyê Muhemmed ve di nava salên 622 û 623´an de hatiye çêkirin. Hevpeymane Medînê weke "şûraya Medînê" jî tê bi navkirin. Di wê demê de di destpêkê de hevpyemanê bi wê dawî li şer û pirsgirêkên di nava aşîrên Hws û hazreç´ê têne. Armanca hevpeymane Medînê ew bû ku Cihû jî, Mesihî jî û komên din ên cuda ên bawerî jî di nav de di bin sêwane ´ummetê´ de bigihêne hevdû bû. Bi hevpeymane Medînê Mafê komên civatî ên ji hev cuda û bawerîyên din jî ên ku hena, hatîya misogerkirin di nava cihane îslamê û ummetê de. Piştre ku Îslamiyet pêşket û serdest bû, bi hinek xalên ku hatina lê zêdekirin re têkiliya nava misilmanan û ne misilmanan wê bi hevdû re çawa bê, bi wê hatîya dayîn kifşkirin. Hevpeymana Medînê, di çerçoveya ummetîyê de hebûna civakan bi çandî û sîyesî nas dike û diparêzê. Her wisa mafên xwe jîyandin û domandinê a bawerîyên cuda jî nas dike. Bi vê rengê, Hevpeymane Medînê weke "destûra bingihîn" a îslamê û pergale wê ya ummetê jî hatiye bi navkirin.

Erebistana Siûdî
Bilarzik

Bilarzik (Iris reticulata), curekî kulîlkaya li Kurdistan, Îran û Rusya şindibe.

Girêdanên derve 

Kulîlk
Ronayî Onen

Ronayî Onen dibistana seretayî, ya navincî û lîse li Dêrikê qedandiye. Li Zanîngeha Marmarayê Beşa Perwerdehiyê  qedandiye. Li dibistan û kursên cûda mamsotetiya îngilîzî kiriye. Lîsansa xwe ya bilind li Zanîngeha Bilgiyê, di beşa Lêkolînên çandî de kiriye.  Di lîsansa bilind de di çarçoveya têkiliya di navbera ziman û netewe de li ser berhemên Celadet Bedirxan û kovara Hawarê xebitiye. 
Piştî ku di sala 2004an de ji Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê belgeya mamostetiya Kurdî stendiye, dest bi mamostetiya Kurdî kiriye. Ji sala 2005an ve ye wekî mamoste û aktîvîsta zimanê Kurdî xebatê dike. Ew yekem kes e ku li zanîngeheke Tirkiyeyê dersa zimanê Kurdî bi awayekî fermî daye.  Ji 2009’an ve ye li Zanîngeha Bilgiyê mamostetiya Zimanê Kurdî dike.  Ji bo hînkirina zimanê Kurdî pirtûkên dersê nivîsandine. Ev xebat ji sê pirtûkên bi nave Hînker wekî setekê hatiye weşandin û niha li gelek cihan wekî materyala dersdayîna kurdî tên bikaranîn.  Di kovarên cihê de gotarên wê yên li ser ziman û wêjeya kurdî hatine weşandin. Di sala 201’an de xelata Feqî Huseyn Sagniç a ziman girtiye.

Berhem

Pirtûk
Hînker (I-II-III), Bi Samî Tan re. Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê. 2009.

Master
Türk Romanlarında Oryantalizmin İzini Sürmek: Dağları Bekleyen Kız ve Dersim 1937 , Ronayî Onen , Bilgi Üniversitesi, 2013.

Çavkanî
Memundi

Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Seadi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed , Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn
Eşîra Memundî li 14 tîre pêkhatiye:

1- Memunde reşke

2- Gencanî

3- şêx memundî

4- Qiran

5- Nanbider

6- Kewr zerd

7- Hîzanî

8- Mela zade

9- Mam xezayî

10- Pîr xidrî

11- Qureyşî

12- Diz gir

13- Mam reşan

Çavkanî

1- Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١ 

2- Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی 

3- Ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی
Qerexirab

Qerexirab (1928: قره خراب / "Kérè Kherab" (Qerexerab); 1946: Karaharap; ), gundekî ku li navçeya Hezexa Şirnexê ye. Wateya qerexirab ji qererehbê a zimanê suryanî tê. Gundekî filehan yê kevn e. Nuha 90 mal e. Hejmara wê nêzîkî 1000î ye. Eşîra Dêra Hemika, Omerka û Hesina di tê de dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hezexê
Hapsa Xan

Hapsa Xan (jdb. 1881 li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê – m. 1953) yekemîn mamosteya jin a zimanê kurdî ye.

Kurtejiyan 
Hapsa Xan di sala 1881ê de wek keça malbata Xan a navdar li Silêmaniyê jidayik bû. Bi mezinbûna xwe ew digel Şêx Qadir re (ku birayê Şêx Mehmûd e) zewiciya û bû bûka malbata şoreşger a wê demê. Tê bawerkirin ku Hapsa Xan yekemîn jin bû ku bal kişande ser girîngbûna perwerdehiya jinan û vê yekê wek gaveke girîng ji bo azadî û serxwebûna gelê kurd anî ziman.

Wê di nava rêveberiya serbixwe ya Şêx Mehmûd a salên 1920'î de cih girt û piştgirî dabû mîsyona neteweyî. Herwiha, wê yekemîn rêxistina jinan a kurd ava kir û ev yek bûbû mînakek bo rêxistinên din ên jinzn li hemû Iraqê. Bi taybetî di mijarên serxwebûn û perwerdehiya jinên kurd de wê roleke gelek girîng lîstiye.

Di pirtûka Susan Meiselas a bi sernavê "Kurdistan in the Shadow of History" de wênekêşa elman Lotte Errell behsa wê dike û dibêje Hapsa ew jin e ku gava dikeve hindurê malê, hevjînê wê radibe ser piya.

Çavkanî
Susan Meiselas (1997). Kurdistan: in the shadow of history. Random House, New York.

Jidayikbûn 1881
Mirin 1953
Jinên kurd
Kurd
Kesên sedsala 19an
Kesên sedsala 20an
Jidayikbûn 1891
Çalakvanên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Qopiziyê

Qopiziyê, gundekî bi ser Bismilê ve ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezra Evdilqadir, Girhebeş, Kalikê,Bismil, Xincika Çiyayiyan û Elîşêrmê he ne.

Çavkanî

Gundên Bismilê
Elîşêrmê

Elîşêrmê, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezrê, Girhebeş û Qopiziyê hene.

Gundên Bismilê
Girhebeş

Girhebeş, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Di nav bera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezrê, Elîşêrmê û Qopiziyê hene.

Gundên Bismilê
Zileka Jêr

Zileka Jêr, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jor, Girê Dimsê, Incolînê û Koperî he ne. Bi pira xwe a hesinî navdar e.

Gundên Bismilê
Zileka Jor

Zileka Jor, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jêr, Girê Dimsê, Incolînê û Koperî he ne.

Gundên Bismilê
Girê Dimsê

Girê Dimsê, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jor, Zileka Jêr, Incolînê û Koperî he ne.

Gundên Bismilê
Holan, Bismil

Holan, an jî Hola (1928: هولان / "Hollan" (Holan); 1946: Holan; bi tirkî: Sarıtoprak), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Amedê de li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Embarê, Hicetiyê û Develiyê he ne.

Gundên Bismilê
Çetelê, Bismil

Çetelê (, ), gundekî ser Bismilê ye. 

Gundên Bismilê

Gundên Êzîdiyan
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê

Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê yek ji karesatên herî giran ên kanên rejûyê yên Tirkiyê ye ku di 13ê gulana 2014an de li bajarê Soma yê parêzgeha Manîsayê li rojavaya Tirkiyê çêbû. Di rûdanê de piştî ku agir ketibû trafoyên kanê zêdeyî 301 karkeran tê de jiyana xwe ji dest da. Gelek karkerên birîndar û windabûyî jî hene. Pirraniya qurbanên rûdanê ji ber jehrdayîbûna karbonmonoksîdê mirî bûn.

Xwedî û kompaniya derhêner a rejûya kevirî ya vê kanê Soma Kömür İşletmeleri A.Ş. ye.

Eger û pêşveçûyîna bûyeran 
Tê zanîn ku ev peqîn ji egera berbûna agirekî rû da, ku li vê demê zêdeyî 780 karkeran tê de kar dikir, li dû amarên dumahiyê 301 kesan canê xwe ji dest da û 486 kes ji mirinê rizgar bibûn.

Encam 
Di 15ê gulanê de tê ragihandin ku hejmara miriyan digehe 301 kesan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

  Rûdaw, Zêdetirî 200 karkerkan li Tirkiyê hatin kuştin
  Diyarname, Ji Wan û Amedê daxuyaniyên alîkariya ji bo Somayê

Rûdanên kanan
Leyla Îmret

Leyla Îmret, hevseroka şaredariya Cizîra Botan e, di berfanbara 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye. Ew heta 6 saliya xwe li taxa Cudî mezin bû.

Kurtejiyana wê
Bavê Leyla Îmret, Ebdulwehab Îmret, di salên 1990î de li şerên dewleta Tirk û PKKê de jiyane xwe ji dest daye. Leyla Îmret di sala 1996an de ligel malbata xwe çûye Mersînê, piştî Mersînê di 8 saliya xwe de çûye bajarê Bremena Almanyayê. Wî li Almanyayê perwerdeya xwe temam kir.

Şaredara jin a pêşîn û ya herî ciwan
Leyla Îmret di 2013an de vegeriye Cizîrê di hilbijartinên 2014an de bû namzeda Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) bo şaredariya Cizîrê. 83% ji dengên hevbajarên xwe bi dest anî û ligel Qadir Konur bû hevşaredar. Şaredara jin a pêşîn a Cizîra Botan e û ya herî ciwan jî ye.

Çavkanî

Şaredarên kurd
Jidayikbûn 1987
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Mirovên zindî
Kesên ji Cizîrê
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Şervan Hêvî

Şervan Hêvî di sala 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye, şervan ciwanek xort bû. 

şervan dema dıça dıbıstane lı dıbıstane heta lise 3 Xent jı pişti ve dıça ser Kârê  xwê şervan 2007 têvli navenda çand u hunera mem u  zin bû, Lî Bırayê wi Agit (ömer) tevli Ypg Bû Şervan Jı Xest Herê Serdanâ Agit u hevale Çand u Hûnerê Velat (yusuf) Dema Dıçon Nav Hev Hevre Wêne Keşand, Çobuna Qerekole'de Jı Aliye Çetê'yan Bomba Eriş'i Hatê KiRîn Şervan Vêlat u Agit Lî Vır Hatê Şehit Ketîn.

Çavkanî

Kurd
Hansruedi Giger

HR Giger an Hansruedi Giger (jdb. 5'ê sibata 1940'î li Chur, Swîsre − m. 12'ê gulana 2014'an li Zurich, Swîsre) hunermendekî swîsrî yê surrealîzm û realîzma fantastîk bû.

Kurtejiyan 
Hansruedi Giger wek kurê eczanevanê swîsrî Hans Richard Giger û jina wî Melly Giger li bajarê Chur a kantona Graubündenê (Swîsre) jidayik bû. Di zarokatiya xwe de gelek fedok û bêdeng bû. Ew di nav malbateke oldar a katolîk de mezin bûbû ku vê yekê hunera xwe ya li pey xiste bin bandora xwe. Piştî ku lîseyê qedand, wî di sala 1962'an de li Kunstgewerbeschule ya Zurichê mîmariya hundirî û dîzayna pişesaziyê xwend.

Nîgarên wî yên ewil ên Atomkinder (Zarokên Atomê) di ew salên xwe yên zanîngehê de çebûn û yekemîn eserên wî di rojnameyên taybet ên bi navê Hotcha!, Cllu û Agitation de hatin çapkirin.

Piştî ku wî di sala 1966'an de xwendina xwe li zanîngehê qedand, wî wek mîmarê hundirê dest bi kar kir û bi hunera xwe hê nu-bi-nu dengveda.

Wi ji bo şîrketa Knoll-International wek dîzaynerê mobîlyayên buroyê kar dikir û xwe ji cîhana mîmariya hundirî da qebûl kirin. Lewra piştî demeke kin wî pêşangeha xwe ya ewil ji bo eserên xwe lidarxist.

Wî him di meslekê xwe de kar dikir, him jî hunera xwe şopand. Di wê demê de gelek eserên wî yên bi nav û deng çêbûn, ku di nava wan de mînakên wek Gebàrmaschine, Astreunuchen an jî Koffer-Baby hene. Piştî ku ew eser di çarçoveya pêşangeheke li Zurichê de hatin pêşkêşkirin, hunermend bi xwe ji raya giştî re dengveda û serkeftina xwe ya aborî bi dest xist. Ji sala 1968'an û pêde wî êdî wek hunermend bi karê xwe berdewam kir.

Herwiha, bi stîla xwe ya bêhempa ya hunerî wî kostum û cinawirên bêhempa ji bo fîlmên wek Alien (1979) û Species (1995) amade kir û xwe ji raya giştî re da qebûlkirin. Lewra di sala 1980'î de Giger bi fîlma Alien xelata Oscarê ji bo beşa efektên herî baş ên vîsuel stend.

Giger heya sala 1975'an de bi hunermenda swîsrî Li Tobler re zewicî bû (wê di bihara 1975'ê de întixar kir). Di sala 1979'an de Giger bi Mia Bonzanigo re zewiciya lê zewaca wan tenê salek û nîv ajot. Mia Bonzanigo îlham da Giger ji bo çêkirina nîgarên navdar ên Erotomechanics. Hunermendên wek Friedrich Kuhn û Timothy Leary di nava hevalên Giger de bûn.

Stîl û şêwaz 
Eserên Giger dikevin nava stîla surrealîzmê. Bandora surrealîzma fantastîk jî li ser wî gelek giran bû, ji ber ku çend hevalên Giger ên ji rewteka Viyana ya realîzma fantastîk hebûn, wek Ernst Fuchs û hwd.

Yek ji girîngtirîn mijarên wî yên hunerî hebûnên "biyomekanoîd" in: biyomekanoîd nîv mirov û ajal, nîv jî teknîk û mekanîzma ne. Gelek eserên wî yên biyomekanoîd elementên seksuel dikin mijar û lewra dibin sedema matmayîbûnê.

Giger ji bilî nîgaran gelek grafîk, peyker û mobîlya ava kir.

Mirin 
Hansruedi Giger jiyana xwe li Zurichê berdewam dikir û di 12'ê gulana 2014'an de ji ber ku kete xwarê û giran birîndar bû jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1940
Mirin 2014
Swîsre
Zanîngeha Tübingenê

Zanîngeha Tübingenê (bi almanî: Eberhard Karls Universität Tübingen) zanîngeha almanî ya bajarê Tübingen, Baden-Württemberg (Almanya) ye. Zanîngeh di sala 1477an de hate sazkirin.

Girêdanên derve 
 Malpera zanîngehê

Tubingen
Almanya
Cîhana Navîn

Cîhana Navîn (bi îngilîzî: Middle-Earth) navê welatê xeyalî ya  pirtûkên nivîskarê îngilîz J.R.R. Tolkien (1892-1973).

Karakter

Karakterên li pirtûka Hobbît

Gandalf
Bîlbo Torbikan
Thorîn Berûmertal
Balîn
Fîlî û Kîlî
Diwalîn
Oyn û Gloyn
Orî, Norî û Dorî
Bîfûr, Bofûr û Bombûr
Beorn
Elrond
Bard
Dain

Karakterên li pirtûka Mîrên Gustîlan
 Frodo Torbik, bargira Gustîla ke Bîlbo Torbik dan wê.
 Samways Gamçî, baxwan û hevale Torbikane.
 Merîyadok Birandîbûk (Merî), kuzena Frodo.
 Peregrîn Tûk (Pîp yan Pîppîn), kuzena Frodo.
 Gandalf, sêrbaze.  Maiaye û Valar ew şîyand, qewo ke ew Saurone we şer bikî.
 Aragorn, nevîya Îsîldure û hiqûqî varîsa textê keyê Arnor û Gondor
 Legolas', prensê Elban û lawê Thranduil Keyê  Daristana Dilteng
 Gîmlî, lawê Glóin.
 Denetor'', desthilatdarî ya Gondorê.
 Boromîr, lawê ke Denetor a ilk.
 Faramîr, biraye Boromîr
 Theoden,Mîrê Rohanê , Xwedîyê konaqazêr
 Eomer,Xwerzîyê Theodenê , Fermandarê hêzên Rohanê ya seyemîn
 Eowyn,Xwerzîyê Theodenê ,kumzirxa zêr
 Elrond, Desthilatdarê nevala weqetandî (Rivendell) 
 Arwen, Keça Elrondê , xwoşewîsta Aragonê (paşde jinawî]

Erdnîgara pirtûkê

Erda NavînFangorn; Daristan û welatê EntaneGondor; Welat û Dewleta MerivaneÎsengard; Mala Sêrbaza Spîye û dura bûyî Dewleta Ork û UrukanErebor (Kotenya); Keyaniya Cûcane û Welate Cûcane Bakure RojhilateyeMoriya; Kayaniya Cûcane Rojavaye û Welate Cûcane Çiyaye Dumanîye Barad Dur(Kela Tarî) LothlórienMordor; Welate Orkan û erde Sauron eDolcudaRohan; Welat û Dewleta merivane Rohirrime (Efendiyê Hespan)ŞaherDaristana DiltengMînas Tîrîth'''

Gel û nijadên Erda Navîn

ValarMaiarElbMirovCûceHobbîtEntEyloOrkTirollEjdeha  Sêrbaz

Welatên din
Welatê Ardayê û welatên Merivan, Elban, Cûcan û Candarê navine Tolkien in.

Bide ber 
 Mîrê Gustîlan
 Hobbît
 Kurên Húrînê

Çavkanî

Pirtûk
Şopa Bêdengiyê

Şopa Bêdengiyê, pirtûka helbestên nivîskar û helbestvan Jîr Jan Amedî ye. Di sala 2014 an de ji aliyê weşanxaneya Kovara Ronahî ve hatiye weşandin. Pirtûk ji 88 rûpelan pêk tê û di pirtûkê de 19 helbest hene.

Helbestek ji pirtûkê

Çavkanî
                                                                                             Jîr Jan Amedî (2014). Şopa Bêdengiyê.

Pirtûkên kurdî
Salih Sarıkaya

Salih Sarıkaya  nivîskar û rojnamevanekî tirk e  ku di rojnameyên tirkî Zaman, Today's Zaman û Aksiyonê de dixebite.

Hin ji berhemên wî 
 YALANLAR, İFTİRALAR, ÇARPITMALAR: Yeni 28 Şubatçılar'ın Yalan Haber Dosyası / Adar 2014

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Sarıkaya
 Nivîsarên wî - Today's Zaman 
 Nivîsarên wî - Aksiyon 
 Nivîsarên wî - Zaman 

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Herbelûs

Herbelûs (1928:  حربلوس / Harbélous (Ḧerbelûs); 1946: Harbelus; bi tirkî: Beybağı) gundekî Melefana Hezoyê ye ku îro dikeve parêzgeha Batmanê (Bakurê Kurdistanê). Gundekî gelek kevn e. Bi hizra di navbera 200 an jî 400 salan de ye. Dibe ku navê kund ji ber Herba Rûsan mabe. Lewra peyva Herbelûs ji herb û lûz pêk tê û bi bihorîna demê re dirûv gorandiye û bûye navê xwe yê îro.

Ev gundekî babosiyan e. Di gelek cihan de wek gundekî Xerzan jî tê bi nav kirin. Bere li gund ev hoz û eşîr hebûn: Botî, Evdalî, Mala Mistefa, Mala Simo, Mala Remezan û hwd. Gundê nêzî Herbelûz ev in: Narê û Batran (bi Sêrtê ve ne); Sêvka, Berzan, Petêxiyê, Sican û Tocgan. 

Herbelûz berê 100 an jî 150 mal bû. Piştî bûyerên 1992yan gund hat valakirin. Niha gund nêzî 45 an jî 50 mal hene. Kesên ku ji gund çûn bi piranî li Hezoyê bi cîh bûn, yên din li Êlih, Stembol û Mersînê bi cîh bûn.

Niha tê gotin ku hin zengînên Hezoyê ji gundê Herbelûs in. Li Hezoyê ji wan re "herbelûsî" dibêjin.

Çavkanî

Gundên Hezoyê
Gundên Xerzanê
Melefan

Melefan an jî Milefa (1928: ملفان / "Méléfan" (Melefan) ; 1946: Melefan; bi tirkî: Tuzlagöze) gundeki çiyayî ye ku dikeve herêma Hezoya Batmanê. 

Cihê ku lê hatiye danîn pal e. Milefa bi xwê ya xwe navdar e. Niştecih hemû ereb in, lê bi kurdî jî dizanin. Bi piranî kesên gund bi mişaran re mijûl dibin.

Gundên Hezoyê
Sala çar împeratoran

Sala çar împeratoran dewreyeke dîroka împeratoriya Romê ye ku piştî mirina împerator Nero (sala 68 piştî zayînê) di maweyekê salekê de çêbûye. Ji ber vê hindê di sala 69an de şerekî navxweyî çêbû û împeratoriya Romê çar caran împeratorê xwe guherand. Di dawiyê de Vespasian ma împerator û bavika nû ya flavî destpê kir.

Împeratorên sala çar împeratoran 
 Galba 
 Otho 
 Uitellius
 Uespasianus

Çavkanî
Gavgas (kirmanckî)

Gavgas (Tırki: Akdoruk) yew dewa Kurdyana, aydê qezay Pasûrîya.

Gotara bi zazakî
Norşîn (cudakirin)

Bi navê Norşîn ev gotar hene:

Navçe
 Norşîn, navçeyekî  Bidlîsê ye.

Bajarok
 Norşîn, bajarokekî  navçeya Mûşê.

Gund
 Norşîn, gundekî navçeya Elcewazê.
 Norşîn, gundekî navçeya Dîvrîgiyê.

Mijarên têkildar 
 Norşîncix, gundekî navçeya Elcewazê.
Îron, Norşîn

Îron (), bajarokekî ku bi ser navçeya Norşînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Qotinî

Qotinî (), bajarokekî ku bi ser navçeya Norşînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Pirxûs

Pirxûs (), bajarokekî ku bi ser navçeya Xelatê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelatê
Gurcîbilax

Gurcîbilax (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Jorînek

Jorînek (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Epentez

Epentez (bi inglîzî ”epenthesis”, ji yûnanî ἐπένθεσις, epénthesis), di zimannasiyê de diyardeyek e ku peyda dibe dema peyv bi tîpekê yan çend tîpan dirêj dibin.

Epentez di peyvên kurdî de
Ev diyarde di zimanê kurdî de jî heye:

- firset > firsend (ji erebî furse[t])

- tac > tanc

- çok > çong

- daxwaz > darxwaz

- amanc  armanc (ji tirkî ”amaç”)

- ”mindal (ji erebî menal)

- şar +-dar > şaredar

- hat+bû > hatibû (bide ber: çû+bû > çûbû)

Di kurdî de bi piranî dengê ”i” wek herfa duyem ya destpêka gelek peyvan hatiye zêdekirin li cihê ku di gelek zimanên din yên hind û ewropî de ew ”i” nîne:

- kurmancî: ”bira”, rûsî ”brat”, inglîzî ”brother”

Herwiha di kurmancî de mirov dibêje ”kevn e” wek ku ew peyveka dukîteyî ”kev-ne” be. Lê gava ku em ”e” ji dawiya wê biavêjin, hingê ”kevn” dibe ”kevin” û wek peyveka dukîteyî ”ke-vin” tê gotin. Peyvên wisa pir in: ”germ/gerim, nerm/nerim, şerm/şerim, nizm/nizim…

Çavkanî

Zimannasî
Axî, Erdîş

Axî, anku Aẍî (), bajarokekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erdîşê
Çelebîbaxî

Bi kurdî Axanîs e. Çelebîbaxî, anku Çelebîbaẍî (), bajarokekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erdîşê
Xwêne

Xwêne (wek xwelfî (xwe + selfî) yan selfie (bi zimanê Îngilîzî) jî tê zanîn), wêneyeke ku bi destekî û bi kamereyê an ji bi telefona destan tê girtin û bi giştî li ser torên civakî mîna Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter û Facebook tên belavkirin ji bo diyarkirina hebûna xwe li cihekî an bi hin kesan re.

Dîrok 

Li gel ku torên civakî ev şêweya wêneyan belav kir jî lê ew bi xwe ji dawiya sedsala nozdehan de û destpêka bîstan de ku ew jî bi saya kamereyên Brownie lê peyva selfie bi xwe vedigere sala 2002an ku cara pêşî di Civîna Awisturalî ya Elektronî ABC Online hat bikarhanîn û di sala 2012an de bi awayekî belav ji aliyê xelkê ve hat bikarhanîn.

Derbara navî de 
Pêşniyarkirina navê xwêne ji bo peyva selfie ji aliyê Husein Muhammed ve hat kirin ku bi eslê xwe ji du peyvan pêk dihê û bi vî awayî çêkir: "xwêne" (ji "xwe+wêne")

Giradanên derve 

Wênesazî
Torên civakî
Havsîg

Havsîg () gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Şixzo

Şixzo an jî Sexzox (; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Welîkan

Welîkan (; ), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Sirze

Sirze (), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Merxo, Mamekî

Merxo (; ), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Kanikyan

Kanikyan (?), Kanikan an jî Kano (; ), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Seyno

Seyno (), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Xêçe

Xêçe (), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Xosar

Xosar (; ), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê