nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xwere

Xwere an wolverîn (Gulo), cinsekî kûzeyan e. Ji vî cinsî cureyekî tenê , xwereyê Amerîkayê (Gulo gulo) û du binecureyan hene. Xwere wek hirçên biçûk xuya dike bêtir ji kûzeyan.

Belavbûn 
Xwere li herêmên bakur ji Amerîkaya Bakur, Asya û Ewropayê dijî ye.

Şayes 
Xwere lawirekî qelew û bi masûlkên xurt in. Xwere bi lingên kin in, serê glover û pehn e, çavên biçûk in, guhên kin û glover û dûvikê bi pirçê niximandî ye, ku dirêjiyê wê 25-35 cm. Dirêjiya xwereyê di navbera 67-107 cm û giraniya wî 9-25 kg.
Xwereyê nêr ji mê girantir û girsetire.on}}.
Rengê kurkê xwereyê zeytî tarî ye. Kurkê xwereyê stûr û hîdrofobîk e ku alîkariya wî dijî qeramê dike. 
Di qûnên xwereyan toşpiyên ku bîn an bihnê pîs peyda dike hene wekî kûzeyên din. Karê van toşpiyên qûnê ew w, ku sînorên herêmê xwereyê xuya bike û ji bo îşaretkirina zayendeyî an seksî yê.

Reftar

Xwarin û parêzî 
Xwere guhandarekî goştxwer, laşxwer (ku candekên lawirên mirî dixwe),  hêzdar û pir hov e ku dikane lawirên ji wî girsetir bikuje. Nêçîrên xwereyê ji sîxur, meymûna avî, sihor, mişk, mermût, mişkê zevî, kerguh, gakûvî, gakûviyê bi dûvikê sipî, gakûviyê qantir, mih, karîbo , mûs û êlkan çêdibin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Large Carnivore Initiative for Europe: Wolverine 
 Wolverine Tracks
 Forest Service Wolverine research
 http://www.youtube.com/watch?v=I8y-4re2Xg8| Du xwereyan şer dikin

Kûze
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Marjorie Estiano

Marjorie Estiano an jî Marjorie Dias de Oliveira, di 8ê adarê 1982'an de li Curitiba, Brezîlê ji dayika xwe bûye, lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Sînema û Telenovela   

 2003: Malhação ... Fabiana
 2004: Malhação ... Natasha Ferreira
 2006: Páginas da Vida ... Marina Andrade Rangel 
 2006: Sob Nova Direção ... Nely Li 
 2007: Duas Caras ... Maria Paula Fonseca do Nascimento
 2009: Caminho das Índias ... Tônia (Antônia Cavinato) 
 2010: S.O.S. Emergência ... Flávia Menezes
 2011: Amor em Quatro Atos ... Letícia
 2011: Malu de Bicicleta ... Sueli
 2011: Cine Conhecimento ... -
 2011: A Vida da Gente ... Manuela Fonseca
 2012: Lado a Lado ... Laura Assunção
 2013: O Tempo e o Vento ... Bibiana

CD  
 2005: Marjorie Estiano
 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
 2013: TBA

DVD  
 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

Girêdan  
  
 Marjorie Estiano official website 
 Marjorie Estiano on Universal Music website 
 

Aktrîsên brezîlî
Stranbêjên brezîlî
Muzîkvanên brezîlî
Jidayikbûn 1982

Mirovên zindî
Bûkink

Bûkink  (Mustela putorius), ku wekî  zerban, polecatê hevpar, reş an polecatê daristanê, fereteke ewropî, an jî ferretê çolê tê zanîn, cureyekî kûzeyan ku xweciyê bakurê Afrîka û rojavayê Asya û Ewropayê.

Şayes 

Rengê bûkinkê qehweyî tarî û zerikî bin zikê wê de. Dirêjiya nêr di navbera 350 - 460 mm û yê mê 290-394 mm, lê giraniya nêr di navbera 1-1.5 kg û yê mê 650-815 g.

Binecure 
Heft binecureyên bûkinkan hatine danasîn.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Polecat Project
 Pictures, sightings and distribution maps of European polecats in the Netherlands 
 European polecat  (Mustela putorius)  - ARKive.org

Kûze
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kûz

Kûz, qûz an kûzeyê daran (Martes martes), cureyekî kûzeyên biçûk ku xweciyê Ewropayê û hinek herêmên Asyayê wek Kurdistan, Tirkiyê, Îraq û Îranê ye.

Şayes 
Dirêjiya kûzê nêzî 53 cm û dirêjiya dûvikên wê bi pirç ger 25 cm be. Nêr ji mê mestir e. Giraniya kûzê nêzî 1.5 kilograman. Rengê kûzê qehweyî tarî ye û deqên zer ser qitika wê hene.

Warên sirûştî 
Kûz li daristanan dijî ye ku malên xwe di kunên daran de ava dike.

Reftar

Parêzî 
Kûz çûk,hêkên balindeyan, beq,candekên lawirên mirî, mêş û mûr, sihorê gewr û guhandarên biçûktir dixwe.Lê kûz mêwe, hingiv û fistiqan jî dixwe.

Temen 
Kûz ta temenê 18 dijî dema ku girtî be, lê li bejî yê ta 8 an 10 salan dijî ye.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Aigas Field Centre European Pine Marten ecology page  
 Wilderness Classroom- Pine Marten 

Kûze
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Guhandarên li Kurdistanê
Jîr Jan Amedî

Jîr Jan Amedî, ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê pûşbera 1971ê de li Amedê hatiye ser dinyayê. 

Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama Gençlik Dünyası, di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya Welat de bi kurdî tên weşandinê.

Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê Sözün önü heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê Süleyman Ekmiş e.
 
Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê Girêk û Şopa Bêdengiyê nivîsandine. Heman demê ji bo Kovara Ronahî nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle.
 
Jîr Jan Amedî îro (2013) li Stembolê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.

Çavkanî
Girêk, weşanxaneya kitaphane, Istanbul; 2011
Şopa Bêdengiyê, Weşanxaneya Kovara Ronahî, Stenbol; 2014
Kovara Ronahî, Istanbul
www.jirjanamedi.com
www.amidakurd.net
www.ronahikovar.com

Girêdanên derve
 Jir Jan Amedî ser malpera Amîda Kurd

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1971
Kûzikê nas

Kûzik (Mustela nivalis), cureyekî kûzeyan (Mustelidae) e. Kûzik xweciyê Asya, Ewropa, bakurê Afrîkayê û Amerîkayê Bakur ye. Kûzik nêçîrvanekî xurt û hov e ku dikanê kerguhekî ji wê bi 5-10 caran girsetir bikuje.

Şayes  
Laşê kûzik dirêj û zirav e, stuyê wê dirêj e, serê wê pan û teng û piyên wê kin in.

Reftar

Pirbûn

Xwarin û parêzî
Kûzik guhandarên biçûk wekî kojer, kerguh, mişk, hamester û cirpoq dixwe. Lê demê ku kojer hindik bin, kûzik hêk û ferxên çûkan dixwe. Kûzik qirtîş û mêş û mûr jî dixwe. Di hinek herêmên ku nêçîr hindik bin, kûzik laşê mirî yê mişkê lêmûsê qehweyî dixwe

Belavbûn û warên sirûştî 
Kûzik li hemû welatên Ewropa û Rûsyayê dijî ye ji xeynî Îrlanda û li hemû deverên Kurdistan, Tirkiyê, Îran ,Sûrî, Ûzbekistan, Tacikistan, Mongolya, Çîn, Japon, komara Korêya Başûr û komara Korêyê Bakur li Asyayê tê dîtin. Kûzik li bakurê Amerîkayê Bakur tê dîtin. Kûzik li bakurê Afrîkayê li Cezayir û Maroko dijî ye. Kûzik li mêrg, bejî, daristan, çandingeh, çol û nîvbeybanan dikanê bijî.

Nêçîrvan û dijminên kûzikan 
Tevahiya ku kûzik nêçîrvanê hov û êrîşkar e, lê dijminên ji wê hêzdartir hene wekî rovî, kûzeyê semûr, bûkinkê çolê, bûkinkê daristanan, banevank, şakund, kundê kadînan, kundê spî, bazî an baz û marê cirdonê reş, maregîska serpaxir ku kûzikan dixwin.

Binecure 
Nêzî 18 binecureyên kûzikan hatine danasîn ta sala 2005.
Kûzikê nas (Mustela n. nivalis), Linnaeus, 1766.
Kûzikê Ewropayê navîn (Mustela n. vulgaris), Erxleben, 1777.
Kûzikê Deryaya Sipiyê Navîn (Mustela n. numidica), Pucheran, 1855

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Mustela_nivalis/

Kûze
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Michiel Leezenberg

</pre>

Maarten Michiel Leezenberg kurdnasekî holendî ye ku di sala 1964an de hatiye dinyayê.

Jiyana wî 
Leezenbergî sala 1988an beşê fîlolojiya klasîk qedandiye û sala 1989an felsefe û zimanasî. Di 1988an de ew cara yekem çûye Kurdistanê û dest bi hînbûna zimanê kurdî kiriye. Sala 1992an ew li Başûrê Kurdistanê bû çavdêrekî hilbijartinên 19ê gulanê û paşê jî wekî mamoste li Zanîngeha Selahedînê li Hewlêrê xebitiye. Wî sala 1995an doktoraya xwe staniye, li ser felsefeya zimanî. Sala 1996-1997 ew bûye mamoste li beşê Zimanên Rojhilata Nêzîk li Zanîngeha Utrechtê, mamosteyê ziman û çanda kurdî. Di 1999an de wî karê beşê felsefeya zanistiyê li Zanîngehê Amsterdamê wergirt û heta îro li wir û di programa Îslam di nav dinyaya nûçeyan de kar dike.

Berhemên wî
 Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen (2001, met Gerard de Vries), Engelse versie: History and Philosophy of the Humanities
 Islamitische filosofie. Een geschiedenis (2001 en in 2002 bekroond met de eerste Socratesbeker
 De vloek van Oedipus. Taal, democratie en geweld in de Griekse tragedie (2006)
 Rede en religie. Een verkenning (2007)
 De Koran voor beginners (2010)
 De Minaret van Bagdad (2016)

Çavkanî

Holendî
Kurdnas
Kûzeyê avî yê Ewropayê

Kûzeyê avî yê Ewropayê, kûzeyê avî, kûjeyê avî  an kûçikê avî (Lutra lutra), cureyekî kûzeyan ku bejavok e.

Şayes 

Kûzeyê avî dirêj û zirav e ku laşê wî minasib e ji bo melevaniyê. Dirêjiya kûzeyê avî di navbera 57-95 cm û yê dûvikê nêzî 35-45 cm.
Giraniya wî qasî 7-12 kg, lê carinan digihîje 17 kg. Rengê kûzeyê avî qehweyî li ser û krêmî li bin. Nêr ji mê dirêjtir e.

Reftar

Pirbûn 
Kûzeyê avî di zivistanê cot an perîn dikin û avisya mê 60-64 roj dirêji dike. Kûzeyê mê ji 1 ta 4 cewrikan zayîn dike û nêr alîkariya wê di xwedî kirina cewrikan dike.

Parêzî 

Kûzeyê avî bi giştî masiyan dixwe, lê carinan kûjeyê avî çûk, beq, qalikdar wekî kevjalan, meymûna avî û mêş û mûr dixwe demê ku masî kêm were dîn di demsala zivistanê.

Belavbûn û warên sirûştî 
Kûzeyê avî di avê şêrîn wekî çem, gol û robaran dijî û li gelek herêmên parzemînên Ewropa, Asya û bakurê Afrîkayê tê dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

ARKive  Photographs. Videos.
UK Environment Agency website about otters and their return
International Otter Survival Fund
Shetland Otters
Sussex Otters and Rivers Partnership 
Surrey Otters & Rivers Project (U.K.) 
Isle of Mull Otters 

Kûze
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Dengdêrên rêza navendî

Dengdêrên rêza navendî ji wan dengdaran e, ku di hin zimanan de tên bikaranîn. Di dema bidengkirinê de ziman pozîsyona navîn a di navbera dengdêrên rêza pêş û dengdêrên rêza paş de cî digire.

<noinclude>

Lîsteya dengdêrên rêza navendî li gor Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî 
 Dengdêra rêza navendî ya girtî negilover 
 Dengdêra rêza navendî ya girtî gilover 
 Dengdêra rêza navendî ya nîv-girtî negilover 
 Dengdêra rêza navendî ya nîv-girtî gilover 
 Dengdêra rêza navendî ya navîn neşidandî 
 Dengdêra rêza navendî ya nîv-vekirî negilover 
 Dengdêra rêza navendî ya nîv-vekirî gilover 
 Dengdêra rêza navendî ya vekirî neşidandî 

Carinan  û  wek Dengdêrê rêza navendî ê girtî negilover û neşidandî dihesibînin.

Dengdêr
Fistîk

Fistîk, bûkinkê xar, mişkexorean fisos (Vormela peregusna) , cureyekî kûzeyan (Mustelidae) e.

Şayes 

Dirêjiya fistîk di navbera 29-35 cm û giraniya mê di navbera 295-600 g, lê giraniya nêr di navbera 320-715 g.. Bêvila fistîkê kin e û guhên wê pir mezin in. Piyên  fistîk kurt in û kulabên wê dirêj û xurt in. Dûvikê fistîk bi pirç û dirêj e.
Nîşana reş û spî ser rûyê fistîk heye û bi xêzekê spî di nav çavan re derbas dibe û nîşanên spî ser devê wê xuya dikin. Rengê kurkê fistîk zer e bi xarên sor an qehweyî xemilandî ne.

Belavbûn 
Destpêka belavbûna fistîkan ji:Bulgaristan, Gurcistan, Kurdistan, Tirkiyê, Romanya, , Libnan, Sûrî, Urdun, Israîl, Filistîn, Ermenistan, Azerbaycan, Îran, Efxanistan, bakur-rojavayê Pakistan, Sirbistan, Mongolya, Çîn, Qazaxistan û ta çolên Altay in Sîbîrya li Rûsyayê diqede.Lê di 1998 an de, fistîkek e li Sînay li Misrê hate dîtin.

Jîngeh 
Fistîk li daristanan dijî ye.

Reftar

Pirbûn

Parêzî 
Xwarina fistîkê ji sihorê erdê, cirdê Libyayê (Meriones libycus), hameserê Ermenistanê (Cricetulus migratorius), mişkê zevî, mişkê kosnîg (Spalax lecocon ehrenbergi), mişkê malan (Mus musculus), kerguhê kovî, çûk, qirtîş, masî, beq, qepûşk,mêş û mûr (kêz û çirçirk) çêdibe, lê pir caran mêwe û giha dixwe.Heye ku mirîşk û koterîyan direvîne û dixwe. Fistîk bi diziyê goştê dûman kirî û penîr navdar e.

Rewşa parastinê 
Di sala 2008an de, Fistîk (V. peregusna) wek cureyê bê-parastin hate dabeşandin. Gelheyê fistîkan di 10 salên berê kêm bûn bi qas %30 gor lîsteya IUCN ya sor û sedema vê tiştê ew e, ku warên sirûştî bi gelek hatine hilweşandin û kêmasiya xwarina fistkê ji kojeran bi bikaranîna jehrê cirdon û mişkan.Di sala 1996an de, fistîk ji cureyên kêmtirîn metirsî bû.

Binecure 
Şeş binecureyên fistîkan (Vormela peregusna) hatine danasîn
 V. p. alpherakyi
 V. p. euxina
 V. p. negans
 V. p. pallidor
 V. p. peregusna
 V. p. syriaca

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.arkive.org/european-marbled-polecat/vormela-peregusna/ 
 http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i1545-1410-779-1-1.pdf 

Kûze
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Golan

Golan, herêmeke li ser gundê Sûrmana a girêdayî Colemêrgê ye. Di herêma golanê de bi dehan golên Avê hene. Hemû ava bajarê Colemêrgê ji Herêma Golanê diçe. Helbestvanê kurd ê bi nav û deng Melayê Bateyî li ser gola herema golanê jiyana xwe dest daye. Helbesta Melayê Bateyî a bi nav û deng çiriya paşîn jî li vir hatîye nivîsandin. Li kêleka herêma golanê disa zozanên nav û deng zozanên Berçelan heye.

Gundên Colemêrgê

Colemêrg
Kurkurê zikreş

Kurkurê zikreş (Pterocles orientalis), cureyekî qitikan (Pteroclididae) ku xweciyê parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ye.

Reftar û hawidor 
Kurkurê zikreş li nîvçolan, li şûvan û li nav ripinên kevirokî dihên dîtin. Bi granî bi colan dijîn û bi biziran xwedî dibin. Çile hejmara col zêde dibe. Dema qurp ketinê tenê ne lê hêlînên wan nêzî hev in. Di meha gulan û pûşperê de hêkan dikin. Hêlina xwe bi kewşan, li ser ruyê erdê û gelemşe çêdikin.

Gelhe 
 Tirkiye (teve Kurdistanê): 5.000-50.000 cot. 
 Spanya: 10.000-20.000 yek; di gelheya de kêmbûnek eşkere he ye. 
 Portûgal: 100-1.000 cot; di nav bêhna 1978-84'an de hinek kêmbûn çêbûye. 
 Rûsya: 100-1.000 cot. 
 Îsrael: 1.000-1.500 cot; di nav bêhna 1983-86'an de.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qitik
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Nexweşiya Sjögren

Nexweşiya Sjögren an jî sîndroma Sjögren nexweşiyeke kronîk a xwebexşandî (xweberger) e.

Sîndroma Sjögren 
 
 Pênasîn 
 Klînîk
 Teşxîs
 Tedawî û Dermankirin

Pênasîn 
 
 Otoîmmûn e (xwebergir)
 Ji ber xirabûna xwebergiriyê di salivary gland/ rizînka Xoziyê û rizînka hêsran de, bi keratokonjituvît û kserostomî re xwe derdixwe holê.
 Dibe ku prîmer yan sekonder be.
 Ya sekonder pirên caran bi nexweşiyên romatolojîk yên din re derdikeve.

Klînîk  
 
Nexweşiyake xel û bibinî û binî dest pê dike, her ku dem derbas dibe ziwabûna dev (berjenga herî zêde) û çav bêtir dibe, daqûrtandina gepên xwarinê û ziwabûna dev û xirabûna diranan ji encamên pir ji vê nexweşiyê ne. Enfeksiyonên zimên pir çêdibin. %25-60 xirabûna xwebergiriyê (ya herî pir parotîs) digre û dihêle biwerime. Nexweş hisek bi wan re çêdibe wek ku tiştek ketiyê çavên wan û tê radibe û bi piranî ji ber wê diçin nexweşxaneyê. Wek ekstra glanduler jî tesîrê li movikan dike û pnomonî û kronîk pankrîatît û atrofîk gastrît jî çêdike.

Teşxîs  

 Berjengên çav û dev. 
 Vedîtiya keratokonjîktîvît sîkka
 Girtina rizînkên Xoziyê yên tûkê û fokal sîalodent 
 Bi teknîkên tibî giştina encama ku rizînkên Xoziyê yên tûkê hatiye girtin ji aliyê nexweşiyê ve.
 Pozîtîvbûna otonatîkoran (autoantybody)  
 Pozîtîvbûna testa Schirmer 
 Ji van her şeşên jor 4 hebin mirov dibêje nexweşî heye.

Tedawî û dermankirin  

 Dermanên alîkar ku laşê nexweş xurt bike 
 Ji bo ziwabûna çav û dev bikarhanîna qetra û avên lokal. 
 Dana steroîd û dermanên wek NSAÎ.

Nexweşî
Mihemedê Gavan

Mihemedê Gavan, anku Mihemedê kurê Îsayê Xelef, hunermend û stranbêjekî kurd bû ku di sala 1934an de li gundê Tilşeîra Aşîtan, li Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Malbata wî bi eslê xwe ji gundê Girê Mîran ê Nisêbînê bû, lê ber bi hêla Binxetê ve koçberî gundê Tilşeîra Aşîta bûbû. Di 20 saliya temenê xwe de, stran û lawik û dîlokên reqsê digotin û bi demê re bi deng û awazên xwe navdar dibû û hunera wî bi rewanî û bi gavên fireh bi pêş ve diçû.

Cureyên hunera Mihemedê Gavan
Stranên şeran, efsane, çîrokên dirêj, pesindarî, bîranîna şehîdan û yên devjeniyê.
Lawik, dîlokên reqsê, paleyê, dankutê û destarhêrkê.

Hin nimûneyên ji hunera wî
Şerek ji pesnê malbata Bedirxaniyan û Şaneşîna Botan de.
Şerê Dêrûna Qulingan a sala 1956an di navbera kurdên Binxetê û leşkerê tirkan de.
Strana Celalê Haco.
Strana Hesenê Amerê Helîmê, bi rengê Şano.
Stranên folklorî, klasîk û komedî, wekî Sofî, Evdalê Zeynê, Qulungo, Birahîmê Gijal, Şemunê Henê Heydo, Siwaro û hwd.
Hin dîlokên li ser zimanê lawiran bûn mîna Hey rovî rovî rovî hewlile.

Hejmarek ji van stran û dîlokan, Radyoya Kurdî ya Qehîreyê di salên 1958-1967an de diweşandin.

Berhemên hunermendê welatparêz heta sala 1965an gihîştibû deh kasetên tomarkirî yên rengereng; lê li gor malbata wî, bi sedema hin bûyerên xirab hindek ji wan kasetan hatine windakirin.

Hunermend Mihemedê Gavan endamê Partiya Komunîst a Sûriyê bû. 

Mihemedê Gavan di 17ê çiriya pêşîn a 1977an, di 43 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê û li gundê Tilşeîrê hat veşartin.

Çavkanî 
Samî Ehmed Namî, Mihemedê Gavan û Xemoyê Xerzî du hunermendên jibîrkirî. Di kovara Pirs, 38, havîna 2007an de.

Dengbêj
Meymûna avî

Meymûna avî, cirdonê çeman an koypû (Myocastor coypus), cureyekî kojerên avî ku di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne. Meymûna avî cureyekî tenê ku ji famîleya meymûnên avî (Myocastoridae) mayî ye.

Taksonomî 
Çar binecureyên meymûna avî hatine danasîn.

Şayes 

Meymûna avî nola cirdonekî girs e an kundûzê ( kojerekî avî ye) xuya dike bi dûvikek glover û biçûk ku qasî 30-45 cm dirêj e. Giraniya meymûna avî ya mezin qasî 5-9 kg û dirêjiya wê 40-60 cm. Rengê kurkê meymûna avî qehweyî tarî ye û rengê binekurkê gewrê vekirî ye. Pînek spî ser bêvila wê xuya dike. Meymûna avî bi lingên paşîn torre kirî ne û diranên pirtqalî mezin tê nasîn.

Belavbûn û jîngeh 
Meymûna avî li hinek welatên parzemînên Afrîka, Amerîkayê Başûr, Amerîkayê Bakur û Ewropayê tê dîtin. Meymûna avî di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne.

Reftar

Parêzî 

Meymûna avî riwêk an nebatên çeman dixwe.

Pirbûn

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

History, distribution and spread of coypu introductions worldwide; efforts to eradicate with links to other nutria sites
 The Effect of Nutria on Marsh Loss in the Lower Eastern Shore of Maryland undated USGS report
Portland State University  Report on coypus in the Pacific Northwest of North America.
 Species Profile- Nutria (Myocastor coypus) , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for Nutria.

Meymûna avî
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Ewropayê
Teşîreşkê biçûk

Teşîrêşkê biçûk, teşîreşkê biçûk an bangovik (Falco naumanni), cureyekî şimqaran (Falco) e.

Şayes 
Dirêjiya teşîrêşkê biçûk qasî 27–33 cm û dirêjiya baskan 63–72 cm. Teşîrêşkê biçûk nola teşîlok xuya dike lê dûvika wî kin e.
Rengê pişta teşîrêşkê biçûk qehweyî û beşa binî gewrê xêzxêzokî ye. Ser û dûvika teşîrêşkê biçûk gewr in wekî teşîlokê, lê deqên tarî ser pişta wî hindiktir in, gupa  wî bi xêzên reş in û pîneyên gewr ser baskan xuya dikin.

Reftar 
Teşîrêşkê biçûk hêlînên xwe ser avahiyan, kendalan û di kunên daran çêdike ji bo ji 3-6 hêkan bike. Teşîrêşkê biçûk şimqarekî koçer e di havînê de û werzê zivistanê li Afrîkayê bakur, Pakistan û carinan li Hindistan û Îraqê derbas dike

Parêzî 
Teşîrêşkê biçûk mêş û mûr pir caran dixwe, lê balindeyên biçûk, xijende û kojeran bi taybetî mişk jî dixwe.

Belavbûn 
Belavbûna teşîrêşkê biçûk ji Deryayê Spîyê Navîn li Spanya û Morokê destpê dike û di Asyayê navîn bi alî başûrê ta Çîn û Mongolya diqede. Teşîrêşkê biçûk li welatên Afrîkayê navîn û başûr dijî ye.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.youtube.com/watch?v=VFi6M0Zg2Mk| Vîdiyo
 Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Lesser Kestrel breeding in a village in the south of France 
 Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Şimqar
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Afrîkayê
Xirbê Reş Meknûş

Xirbê Reş Meknûş, Xirbereş Meknûş (1928: خرابرش مكنوش / Xirabreş Meknûş ; ), nahiye û gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Hawêlkî

Hawêlkî an Hewêlkî (xwemalî: dimilkî) devokek kurdiya kirmanckî (zazakî) ye. Hawêlkî li navçeya Sêrtê ya Hawêlê bi aliyê eşîrên Hesin û Sosî ve tê axavtin. Ev devok her çiqas nêzê devoka kirmanckî a Motikan û Bedlîsê be jî, gelekî xwemaliyên we sabit in. Nîvaskarê kurd Malmisanij ê ku di kovara Vate de gotareke li ser vê devokê weşandiye, balê dikîşîne ser tesîra kurdiya kurmancî ya li ser wê devokê. Axivên vê devokên wek giravekî di nava kurmancan de mane, îzole ne. Hin minak ji hewêlkî.

Mînak 

Hawêl
Zazakî
Xirbê Me'z

Xirbê Me'z ,  Xirbeme'z  (1928: خربه المعز / Xirbe el-Me'z ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Geldîgan

Geldîgan, (1928: كولدبكان [sic] / Guldibigan [sic], Geldigiyan [sic]; ), gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Dîbek, Kaniya Xezalan

Dîbek, yan jî Diwek (1928: ديبك / Dîbek ; ), gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Motkî (devok)

Motkî (xwemalî: dimilkî) devokek kirmanckî ya li Motkî û li çend gundên Bedlîsê belavî ye. Axivên vê devokê ji xwe re xwemalî dimilî û ji zimanên xwe re jî dimilkî dibêjin. Motkî bi Hawêlkî, Ginî û Akseraykî ve yek ji deovekên dervê cografiya Kurdistana dimilîaxiv e û gelekî di bin tesîra kurmancî de ma ye.

Mînak 
Çend nimûneyên devokê:

Bide ber 
 Motikan
 Dimilî

Zazakî
Motkî
Hîlkecikî

Hilkecikî an Aqseraykî devokek kirmanckî (dimilî) ya ku li anatoliya navîn tê axavtin e. Axivên vê devokê ji Amed û Swêregê hatine koçberkirinê warên xwe ye îroyî (Hîlkecîk).

Zazakî
Qûya lal

Qûya lal an qubeqaza lal (Cygnus olor), cureyekî qazan (Anatidae) e.

Şayes 
Qûya lal balindeyekî mezin e ku dirêjiya wî di navbera 144-158 cm de û dirêjiya baskan 2-2.5 m. Giraniya wî di navbera 7600-14300 g de. Nêr ji mê mestir e. Rengê pûrtê qûya lal spî ye û rengê nikulan purteqalî ye. Serê qû qehweyî xuya dike ji celbê ava çeman.

Reftar 
Qûya lal balindeyekî hêlînên mezin yên xwe bi gihayên beravê di avên nizm bi şêweyê giravên biçûk di navîna golan de.

Belavbûn û jîngeh

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Cygnus_olor/
 Mute Swan on the Internet Bird Collection
 mtDNA Mute Swan video  The mitochondrial DNA sequence of 'Cygnus olor' translated into music.

Qubeqaz
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Anatidae
Hacîekber

Hacîekber,  (1928: حاجى اكبر / Hacî Ekber ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Me'n

Me'n ,  Xirbê Me'n ,  Xirbeme'n  yan jî Nusretiye (1928: خربه المعن / Xirbe el-Me'n ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Tileswed

Tileswed an jî Girê Reş (1928: تل اسود / Til Eswed; 1946: Tilevset [sic]; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Koşewêran

Koşewêran, Kosewêran (1928: كوشه ويران [sic] / Keussé viran ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Mermer

Mermer (1928: مرمر / Mermer ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Halawe

Halawe, Halawe Ebû Hare yan jî Um el-Qibûr (1928: حالاوه ابو حاره / Hallavé ebouharé ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Xirbê Hedle

Xirbê Hedle,  Xirbehedle (1928: خربة الهدله / Harbet ul hedlé ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Qobek

Qobek (1928: قوبك / Kobak ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Xirbê Balan

Xirbê Balan (), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Tilfidana Jor

Tilfidana Jor (1928: تل فدان تحتانى / Tel Fidan Tahtani ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Bayqûş

Bayqûş ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Çînpolada Jêr

Çînpolada Jêr ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Ne'n'eliya Mezin

Ne'n'eliya Mezin , Ne'n'eliya Mezin an jî Ne'n'eliya Kebîr (1928: نعنعلى  كبير/ Maanaali kebir; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Serserî

Serserî (1928: سرسرى / Sérséri; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Meşrefe Xerbî

Meşrefe Xerbî (1928: مشرفة غربيه / Mechréfé Garbié; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Dorum Elî

Dorum Elî, Torum Elî (1928: طورم على / Toroum ali; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Kerek

Kerek, Gerek?, Girik? (1928: كرك / Guéreque; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Gurnuk

Gurnuk, Gurnik (1946: Gürnük; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Girbel, Kaniya Xezalan

Girbel (), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Mîl, Kaniya Xezalan

Mîl (1928: ميل / Mil; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Ni'met

Ni'met  (1928: نعمت / Niméte; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Ortewêran

Ortewêran (1928: اورته ويران / Orta viran; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kaniya Xezalan
Olîngîto

Olîngîto (Bassaricyon neblina), ew navê spanî ku li cureyekî rakûnan dikeve ku nû hatiye diyarkirin di sala 2013an li çiyayên Andê li Ekuador û rojavayê Kolombiyayê. Navê olîngîto biçûkirina navê olîngo ku cureyekî dişibê wî.

Diyarbûn

Şayes 
Dirêjiya olingîto digihîje 35 cm.

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.youtube.com/watch?v=tIlKxIGQG4M| Vîdiyoyek ser canewerê ku nî hatiye diyarkirin.
 http://www.nature.com/news/cute-mammal-is-first-carnivore-discovered-in-western-hemisphere-for-35-years-1.13565
 New photos of olinguito female and cub in La Mesenia Reserve Conservation Project, Colombia 

Rakûn
Faunaya Amerîkaya Başûr
Canewerên ku sala 2013an hatine saloxandin
Sîsirk

Sîsirk, sirsîrk, sîrsîrk, susk,an  zirxîtik (Blattodea), komek e mêş û mûran (Insecta) e ku li hemû deverên Erdê dijî ye.

Şayes 

Sîsirk ji mêş û mûrên mezin in bi gelemperî. Piraniya cureyên sîsirkan qasî neynûkê tiliya mirovan e, lê hinek cureyên din mezin xuya dikin. Sîsirkê tewrî giran di Cîhanê ew e, sîsirkê Awistralyayê mezin ku dirêjiya wî digihîje 9 cm û giraniya wî digihîje 30 g.

Reftar

Cureyên sîsirkên nas 
Blattella germanica
Blaptica dubia
Blatta orientalis
Blattella asahinai, sîsirkê Asyayê
Blaberus craniifer
Blaberus discoidalis
Eurycotis floridana
Gromphadorhina portentosa
laxta granicollis
Parcoblatta pennsylvanica
Periplaneta americana, sîsirkê Amerîkayê
Periplaneta australasiae, sîsirkê Awistralyayê
Periplaneta brunnea
Periplaneta fuliginosa
Pycnoscelus surinamensis
Supella longipalpa
Ectobius (binecure).

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jumping cockroaches (Blattaria, Skokidae fam. n.) from the Late Jurassic of Karatau in Kazakhstan 
Cockroach Fact Sheets on American, Brown-banded and Oriental species
 American cockroach
 Asian cockroach
 German cockroach
 oriental cockroach
 a cockroach egg parasitoid

 
Mêş û mûrên Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Okanûsiyayê
Zarokên kuçe û kolanan

Zarokên kuçe û kolanan ji zarokên bin 18 saliyan re tê gotin, yên ku ji ber pirsgirêkên taybet yan ji mal û malbat reviyane yan jî hatine qewitandin û lewra sêwî, bêwar û bêmal dimînin. Ji ber ku jiyana wan li kuçe û kolanan derbas dibe, ji wan re wiha tê gotin.

Ji bo têkoşîna xwe ya jiyanê yan karên biçûk dikin yan jî li kolanan pars dikin ji bo pere, xwarin û caxrê. Hinek ji wan mecbûr dimînin dizê jî bikin. Pirraniya wan li rawestan, îstasyonan, avahiyên vala, mêrdewanan û hwd dijîn.

Bi taybetî zarokên kuçe û kolanan ên li welatên feqîr pir caran bêçar dimînin û dikevin dizî û fûhûsê. Ji bo eglebûnê û jibîrkirina şert û mercên dijwar ên jiyanê, bêhîskeran bikartînin (wek tînerkêşî).

Ji ber ku ewlekariya wan nîne, ew zarok dibin encama şidet û destdirêjiyê, zû nexweş dikevin û nikarin xwe bidin dermankirin, nikarin perwerdehiyê bistînin, kar û xebatekî mayinde bistînin û hwd.

Ji bo ku di jiyana rojanê de ber xwe bidin, mecbûr dimînin hal û hereketên mezinan hîn bibin.

Zarokên kuçeyan li hemberî rastiya ku pêwîstiya wan bi maf û parastinê heye rastî ecizbûna gel tên û pir caran ji der û doran tên qewitandin.

Çavkanî

Zarok
Zaro
Jûjiyê sîngspî

Jûjiyê sîngspî, jûjiyê zikspî, sîjo an jîjo (Erinaceus concolor), cureyekî jûjiyan (Erinaceidae) e.

Şayes 
Jûjiyê sîngspî dirûvê jûjiyê Ewropayê di awayê jiyanê û di şêwe de, lê lekeyekî spî ser sîngê wî heye.

Belavbûn 
Jûjiyê sîngspî xweciyê welatên din :Ermenistan, Azerbaycan, Belarûs, Gorcistan, Îran, Îsraîl, Kurdistan, Libanan, Rûsya, Sûrî Tirkiyê û Ukranya ye.

Reftar 
Jûjiyê sîngspî malên xwe ser giha ava dike ku ne wekî jûjiyê Ewropayê ku di erdê de dikule.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.iucnredlist.org/details/40605/0
 http://www.youtube.com/watch?v=ix40dZURmbI| Vîdiyoyekî ser jûjiyê sîngspî

Jûjî
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Pedro de Betancur

Pedro de Betancur, anku Pedro de San José Betancur (wekî Pêdro de San Xosê Betankûr bixwîne, jdb.  – m. ), ezîz û mîsyonerekî xiristiyan e.

Ew li Tenerîfeyê wek zarokê malbateke feqîr hate dinê û bi 23 saliya xwe li Guatemalayê ji bo belavkirina ola xiristiyantiyê dest bi mîsyonertiyê kir. Di sala 2002an de ew ji aliyê papa Yûhena Pawlos II wek ezîz hate îlankirin.

Ew wek yekemîn ezîzê Giravên Kenariyê û Guatemala tê pejirandin.

Çavkanî 

 Obras del Hermano Pedro

Girêdanên derve 

Xirîstiyanî
Jidayikbûn 1626
Mirin 1667
Xilxil

Xilxil an pişteçavbaz (Anas querquedula), cureyekî werdek an mîraviyan ku cot û hêk kirinê di hevînê li Ewropa û rojavayê Asyayê û li başûrê Afrîka, Hindistan û Awistralyayê di zivistanê koçer dibe.

Belavbûn

Şayes 
Rengê rûyê xilxil qehwe-soravî ye û serê wî qehweyî ye, lê rengê pûrt, nikul û lingan gewr in.

Reftar

Çavkanî

Girêdanên derve 

 BirdLife Species Factsheet 
 RSPB A to Z of UK Birds
 Garganey  on the Internet Bird Collection
 Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Gerd-Michael Heinze & Javier Blasco-Zumeta 

Werdek
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Xanîgalbat

Xanîgalbat navekî din î dewleta Mîtanî ye. 

Dîroknas peyva Xanîgalbat li ser kevirên asûriyan digeriyan. Ev nav bi zimanê kurdiya ya îroyîn Xanîgalbat = Xanî-gel-Bot (xaniya gelê Bot) dişibe lê ne aşkera ye ku wisa be.

Çavkanî

Mijarên têkildar 
 Mîtanî
 Karduniaş
 Waşşûkanî

Dewletên dîrokî
Dîroka Kurdistanê
Arkeolojî
Şûnewarên Kurdistanê
Waşşûkanî

Waşşûkanî paytexta  dewleta Mîtanî bû û gelek mezin bû.

Cih û warê bajarê Waşşûkaniyê roja îro 
Tê bawerkirin ku êdî li ser warê Waşşûkaniyê bajarê kurd Serê Kaniyê dihat avakirin.

Angorî çend pisporan navê paytextê bi kurdiya îroyîn dişibe peyva Xweşik-kanî (ango, Kaniya xweşik). Li gorî hin çavkaniyan jî peyva Waşşûkanî dide navê bajarê Sîkan.

Di sala 1500 a berî zayînê, paşayê pêşîn ê bajarê Waşşûkaniyê Kirta bû.

Mijarên têkildar 
Karduniaş
Xanîgalbat

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Dîroka Kurdistanê
Arkeolojî
Şûnewarên Kurdistanê
Şimqar

Şimqar (Falco), cinsekî balindeyên dirende ku dirûvê bazan e.

Belavbûn 
Şimqar li welatên Afrîka, Amerîkaya Başûr, Asya, Awistralya û Ewropayê belav dibin.

Şayes

Reftar

Cure û binecure 

Derdorî 37 cureyên şimqaran hatiye danasîn heta niha.
  Falco newtoni
  Falco araea
  Falco punctatus
  Falco duboisi – extinct (c.1700)
  Falco moluccensis
  Falco cenchroides
  Falco tinnunculus
  Falco (tinnunculus) rupicolus
  Falco rupicoloides
  Falco alopex
  Falco naumanni
  Falco ardosiaceus
  Falco dickinsoni
  Falco zoniventris
  Falco chicquera
 Falco (chicquera) ruficollis
  Falco vespertinus
  Falco amurensis
  Falco eleonorae
  Falco concolor
  Falco sparverius
  Falco femoralis
  Falco columbarius
 Falco (columbarius) aesalon
  Falco rufigularis
  Falco deiroleucus
  Falco subbuteo
  Falco cuvierii
  Falco severus
  Falco longipennis
  Falco novaeseelandiae
 Falco berigora
 Falco hypoleucos
 Falco subniger
 Falco biarmicus
  Falco jugger
  Falco cherrug
 Falco cherrug altaicus 
  Falco rusticolus
  Falco mexicanus
  Falco peregrinus
 Falco peregrinus pealei
 Falco peregrinus cassini var. kreyenborgi
 Falco (peregrinus) pelegrinoides
  Falco fasciinucha

Çavkanî

Girêdanên derve 

Falconidae videos  on the Internet Bird Collection, ibc.lynxeds.com
The Raptor Resource Project Peregrine, owl, eagle and osprey cams, facts, and other resources, raptorresource.org

Şimqar
Balindeyên dirende
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî

Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî (bi îngilîzî: Anatomical Therapeutic Chemical Classification System), an jî bi kurtî kodên ATCê ji bo dabeşkirina dermanan tê bikaranîn. Ev sîstem ji layê Navenda Hevkarî ya Rêxistina Tendurustiyê ya Cîhanê (WHO) ji bo metodolojiya statîstîkên dermanan ve tê kontrolkirin.

Kodên endam û sîstemên laşê mirov

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Farmakolojî
Daneşandina bijîşkî
X-47B

Northrop Grumman X-47B, amûreke hewayî ya muxarebeyê ya bêmirov e, ku ji aliyê şîrketa teknolojiyên parastinê Northrop Grumman a DYE'yê ve hatiye pêşvebirin.

Taybetiyên giştî 

 Peywirdar: tune (nîvotonom dixebite)
 Dirêjahî: 11.63 m (38.2 ft)
 Bilindahî: 3.10 m (10.4 ft)
 Firehiya bask: 18.92 m/9.41 m
 Giraniya bê bar: 6,350 kg (14,000 lb )
 Giraniya herî pir a rabûnê: 20,215 kg (44,567 lb)
 Motor: 1 × Pratt & Whitney F100-220U turbofan

Performans 
 Leza herî pir: ji deng kêmtir
 Menzîl: 3,889+ km (2,100+ NM)
 Nîvçapa tevgerê: 12,190 m (40,000 ft)

Girêdanên derve 

Balafir
Dermanên dijta

Antîpîretîk,(tabir,dijta)(bi Ingilîzî: Antipyretic,bi Farisî: تببر) bi giştî derman û giyayên ku ji bo kêmkirina agirê laşî anku ji bo tayê tên bikaranîn re tê gotin.Antîpîretîk ew agirê ku bi înterleukîn ve têkildar li hîpotalamusê dibire.Bedenê mirovî piştî wê demê ji bo kêmkirina agirî dixebite û bi kêmbûna tayê encam dide.

Dermanên baştirîn yên Antîpîretîk xwedî hindek armancên din jî ne. Antîpîretîkên herî belave li DYAyê îbuprofen û aspîrîne ku bêhtir ji bo êşbirînê tê bikaranîn. Dermanên non-steroroîdal antî-înflamatuar (NSAID) hem Antîpîretîk, hem antîînflamatuar hem jî analjezîk in. Hindek niqaş hene li ser guncaw bikaranîna hindek dermanan wek ku ta parçeyeke ji bersiva sîstema parastinê li dijî înfeksiyonê.

Tedawiya non-farmakolojîk 
Balavkirin an jî xwefirçekirina bi ava tênşîr an jî ava sar bi awayeke çalak agirê bedenê kêm dike li ser nexweşiyên heraretê lê ne li ser wan nexweşiyên bi ta. Bikaranîna balavên bi alkol metodeke guncaw nîne ji bo sarkirinê,çûnkî rûdanên advers yên bi sîstemîk absorbsiyona alkolê ve têkildar hatiyîne raporkirin.

Dermanên Antîpîretîk 
Gelek derman xwedî tesîrên Antîpîretîkin û lewma ev dermanên han ji bo tayê guncaw in lê ne ji bo nexweşiyên heraretê.Van dermanan dihundirîne:

NSAIDên wek îbuprofen, naproksen, ketoprofen û nîmesulîd
Aspîrîn û têkildarên salîsîlatê wek kolîn salîsîlat,magnezyûm salîsîlat û sodyûm salîsîlat
Parasetamol
Metamîzol,ji 30an bêhtir dewletan de hatiye qedexe kirin ji ber sedema agranûlosîtozîs
Nabumeton
Fenazon,wek antîpîrîn jî tê nasîn
Kuînîn

Dermanên giya 
Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî li hemû cîhanê berbelave. Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî pênaseke hevpar ya hemû cîhanê ya gelek etnobotanîk sîstemên çandî ye. Di etnobotanîkê de ,giya li gel pênasên Antîpîretîk yên bi awayeke siruştî derdikevin gelek caran wek febrîfuge tên nasîn.

Li ser zarokan 

Çalakiya asetomînofenê bi bikaranîna tenê wek Antîpîretîk li ser zarokan biguman e li gel hindek îspatên nîşan didin ku asetomînofen ji metodên fîzîkî baştir nîne. Tedawîyên dozên alternatîf yên têkildar ku ji asetomînofen û îbuprofen tesîrên mezintir nîşan didin ji bikaranîna tenê. Meta-analîzekê îspat kir ku îbuprofen gelek tesîrtire ji asetomînofen li ser zarokan di dozên eynî de wextê tenê tên bikaranîn. Kêm bikaranîna aspîrînê û zêde bikaranîna asetomînofen/parasetamol li gel zêdebûna bêhntengiyê û nexweşiyên otoîmmûn ve, pê hindek xebatan hatiye aşkere kirin ku girêdayî hev in. Bijîşk nesîhet dikin;Asetomînofen/Parasetamol divê bi hişyarî bên bikaranîn û nemaze baldar bibin li dijî nexweşiyên genetîk an jî derdorê ku dibe sebebê bêhntengî û nexweşiyên din yên otoîmmûn.

Dermansazî
Dermanên êşbir

Dermanên êşbir, analjezîk an jî êşkûj endameke grûba dermanan e ku ji bo analjeziyê tên bikaranîn li dijî janan. Peyva analjezîk ji zimanê yewnanî αν-, an- "bêyî" û άλγος-, algos- "jan" e.

Dermanên analjezîk bi gelek rêyan çalak dibin li ser sîstema esebî ya derdorî û sîstema esebî ya navend. Ev dermanên han ji anestezîkan cuda ne ku berevajî hîsên mirovî bêhiş dikin û parasetamolan, NSAIDan wek salîsîlatan û dermanên opiyoîd wek morfîn û opiyum dihundirîne. Ji bo bijartina analjezîkan, tundî û bersiva dermanî li dîjî dermanên din şensê ajan ê diyar dike; Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê di pêlekana êşan de wek pêngava yekê analjezîkên sivik nîşan dide.

Bijêrîna analjezîkê li gor tîpê êşê xuya dibe: ji bo êşa notropîk analjezîkên gelêrî kêm tesîr dikin û gelek caran beşên dermanan bisûd in ku ew bi xwe wek analjezîk nayên pejirandin, wek antîdepresanên trîsîklîk û antîkonvûlsanan.

Beşên Sereke

Parasetamol û NSAID 
Mekanîzmaya hereketa parasetamol/asetomînofen baş nayê zanîn lê ji şûna hereketa derdorî ya li kurîka esebî, bêhtir hereket li navendê mejî xuya dibe.

Înhîbîtorên COX-2

Opiyat û morfînomîmetîk

Flupîrtin

Ajanên taybet

Formên taybetî û bikaranîn

Kombînasyona van dermanan

Dermanên topîkalan jî sîstemîk

Ajanên psîkotropîk 

Dermansazî
Dermanên dijmalaryayî

Dermanên dijmalaryayî, an jî antîmalaryal ji bo pêşlêgirtin an jî tedawiya lerzeta û malaryayê hatiye çêkirin.

Dermanên dijmalaryayî

Kînîn û ajanên têkildar

Klorokîn

Prîmetamîn

Proguanîl

Sûlfonamîd

Meflokîn

Atovakuan

Prîmekîn

Artemîsînîn û dûvikên wê

Halofantrîn

Doksîsîklîn

Klîndamîsîn

Rezîstans

Tedawiya kombînasyon 

Dermansazî
Dermansazî

Dermansazî zanist û teknîkeke amadekirin û belavkirina tiryak û dermanan e. Karekî tenduristiyê ye ku zanistên tenduristiyê bi zanistên kîmyewî ve girê dide û bikaranîna biemniyet û tesîrdar ya dermanan armanc dike.

Berfirehiya praktîkên dermansaziyê gelek rolên gelêrî dihundirîne wek yekkirin û belavkirina dermanan û gelek servîsên modern ku bi tenduristiyê ve têkildar dihundirîne, servîsên klînîkî dihundirîne, dermanan li gor emniyet û tesîrdariyê kontrol dike û pêzanînên dermanî xwedî dike. Ji ber van sebeban, dermansaz li ser tedawiya derman şarazane û karsazên tenduristiyê yên sereke ne ku bikaranîna dermanan optîmîze dikin ji bo sûdwergirtina nexweşan.

Çavkanî

Dermansazî
Sorewîlka mezintir

Sorewîlk an flamîngoyê mezintir (Phoenicopterus roseus), cureyekî flamîngoyan (Phoenicopteridae) e.

Belavbûna erdnîgarî 

Sorewîlk ku bi berfirehî belav dibe li hinek herêmên parzemîna Afrîkayê. Sorewîlk li beravên Pakistan û Hindistanê li başûrê Asyayê tê dîtin û li Spanya, Albanya, Tirkiyê, Kurdistan, Yewnan, Kîpros, Portûgal, Îtalya û herêmê Kamargê li Fransayê jî tê dîtin. Hindek gelheyên sorewîlkan pirr dûr koçber nabin.

Şayes 

Sorewîlk ji navê wî de xuya ye ku ew cureyê mezintir di nav flamîngoyan de, ku dirêjiya wî di navbera 110-150 cm û giraniya wî di navbera 2-4 kg ye. Lê sorewîlkekî nêr ku dirêjiya wî gihîşte ta 187 cm û giraniya wî gihîşte 4.5 kg gor ku hatiye tomar kirin. 
Sorewîlkê mezintir nêzî Flamîngoyê Amerîkayê û Flamîngoyê Çîliyê ye.

Reftar

Temen 

Sorewîlk ta 60 salî an bêtir dijî di rewşa girtinê de gor baxçeyê lawiran li Baselê.
Sorewîlkê tewerê bi temen mezintir yê nas ew e, ku bêtirî 77 salî ye li baxçeyê lawiran yê Adelayid li Awistralyayê rûniştî bû ji sala 1933an de û ew li wir bû (dema 2011an).

Têkiliyan bi mirovan re

Herrêşeyên dijî sorewîlkan
Yek caran ku sorewîlk li çiravê şor ya Kutç li Hindistan û Pakistanê ser kabloyên elektrîktî bi hêza 1000 watên elektrîktî disekine an rûniştî be nêzî jîngehê xwe, tê sotin û kuştin.

Dîrok
Impratorên romanan zimanên sorewîlkan nolê xwarinên xweş dihesibandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Greater Flamingo 
 Flamingo Resource Centre  
 Greater Flamingo videos, photos & sounds  
 Sorewîlk - Nivîsara cureyê sorewîlkê di Atlesa Çûkên Afrîkayê Başûr.

Flamîngo
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Pêlîstokên seksê

Pêlîstokên seksî ji van aletan re tê gotin, yên ku di çarçoveya pratîkên seksî de ji bo harkirina rih û bedenê mirov têne bikaranîn.

Çend pêlîstokên seksî  
Vîbrator û pêlîstokên din ên seksî bi gelemperî ji bo harkirina rih û bedenê têne bikaranîn. Vîbratorên ku ji bo armancên pratîkên seksî jî bi pirranî bi şeklê penîsan hatine çêkirin.

Pêlîstokên vajînayê 
Ji pêlîstokên ku meriv dikute vajînayê re dîldo (xirê plastîk/sîlîkon) tê gotin. Li gorî armanca bikaranînê ew dîldo xwediyê taybetiyên cuda ye.

Pêlîstokên penîsê 
Ji bo mêran aletên qulikî hene yên ku bi şeklê qulikên bedenê hatine çêkirin da ku mêr xwe pê bikişîne, pê masturbasyonê bike û xwe vala bike.

Pêlîstokên anusê 
Dîldo, ango penîsên lastîkî/sîlîkon ên ku ji bo kutandina anusê tên bikaranîn, ji yên vajînal kintirin û ji bo ku bi tevahî neketiv hindurê meriv binê wan firehtir e.

Herwiha, pêlîstokên ku ji bendên morikan pêk tên jî hene û ew jî dixin hindurê anusê û hêdî-hêdî jê kaş dikin.

Çavkanî
Ibrahîm Kêvo

Ibrahîm Kêvo (bi erebî: ابراهيم كيفو, Ibrahim Keyfo; wekî Ibrahim Keivo jî tê naskirin), hunermend û muzîkjenekî bi eslê xwe ermenî ye ku di 4ê kanûna paşîn a 1965an de li gundekî ser Hesîçeyê (li Sûriyê û Rojavaya Kurdistanê) ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya seretayî li Hesîçeyê kiriye, paşê li Înstîtuta Muzîkê ya Helebê xwendiye. Şagirtê bestekar û muzîkzanê navdar ê suryanî Nûrî Iskender bûye. 

Kêvo stranên xwe bi ermenî, kurdî, erebî û suryanî dibêje. Ji xeynî dengê xwe yê xweş, Kêvo lêderekî vîrtuoz î tembûr û baxlema û gelek amûrên têldar ên din jî ye. 

Wî wek mamosteyê muzîkê li Hesîçeyê kar dikir.

Beşdarîkirina wî di festîvalên navdewletî de
Kariyera wî ya navdewletî di 2002an de destpêkir. Tevî kar û çalakiya kompaniya holendî ZT-Hollandia bû. Kêvo li festîvala Kunsten Festival des Arts a Brûselê di versiyona tevî muzîka Nûrî Iskender a trajediya Bacchus a Eurîpîd de beşdarî kir. Pişt re di gelek festîval û projeyên muzîkê yên navneteweyî de pişkdar bû, wekî li Maison des Cultures du Monde (Parîs) û li Institut du Monde Arabe (Parîs) û Festival de l'Imaginaire (Parîs) û hwd. Wî di 2008an de jî konsera xwe ya solo li operageha Şamê çêkir.

Di 2009 û 2012an de bû mêvanê festîvala Morgenland Festival Osnabrück a Almanyayê. Îsal jî (2013) li Hewlêrê tev li yekem festîvala International Music Summer Erbil bû.

Çavkanî
Malpera fermî ya Ibrahîm Kêvo 
Ibrahîm Kêvo ser Facebookê

Hunermend
Ermenî
Jidayikbûn 1965
Kesên ji Hesîçeyê
Sîstema organan

organan: Sîstema demarî. Ev diagrama bingehîn şanî dike ku ev koendam ji 4 endamên bingehîn ên cihê peyda dibin: mêjî, mêjîkok, stûnk, û xaneyên demar an.
Sîstema organan, pergala endaman, destgehê endaman, an jî sîstema biyolojîk, sîstema laşê an sîstema organê (bi soranî: koendam), di zanista biyolojiyê de komek endamên anatomîk ku hevkarî dikin ji bo peywirekî eseh. Koendamên nas wekî sîstema gera xwînê, sîstema demarî, sîstema bêhngirtinê û gelek din di çend guhandar û lawirên din da hene wekî di anatomiya mirovan de.

Komek koendaman organîzmek peyda dike, wekî mînak: laşê mirov.

Destgehê endaman an sîstemên laşê mirov 
Van koendam an sîstemên organan berfirehî hatine xwendin û lêkolîn kirin di anatomî de.
Bi rastî Sîstemên organên mirov di gelek lawirên din jî hene.
 Sîstema gera xwînê
 Sîtema çermdarî
 Sîstema kakûtan
 Sîstema pirbûnê
 Sîstema herisê
 Sîstema mîzê
 Sîstema bêhngirtinê
 Sîstema hormonan
 Sîstema lîmfê
 Sîstema livînê
 Sîstema demarî

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Systems Biology: An Overview by Mario Jardon: A review from the Science Creative Quarterly, 2005.
 Synthesis and Analysis of a Biological System, by Hiroyuki Kurata, 1999.

Sîstema biyolojîk
Biyolojî
Dermanên dijbakterî

Dermanên dijbakterî, yan jî antîbiyotîk, ajaneke ku mezinbûna bakteriyî înhîbe dike an jî bakteriyê dikuje. Ev terîmê han gelek caran wek hevwateyê xwe antîbiyotîk jî tê zanîn. Îro, her wisa bi zêdebûna zanînên derbarê ajanên ku dibin sebeba nexweşiyên negir, antîbiyotîk ji bo nîşandana berfireh ya naverokên dijmîkrobî ku dijkuv û naverokên din jî dihundirîne tê bikaranîn. Dermanên dijbakterî divê ji dezenfektanan cuda bên dîtin ku ji bo tinekirina mîkroorganîzmayan madeyên kêmbijêr in.

Derman
Hebên pêşlêgirtina ducaniyê

Hebên pêşîlêgirtina ducanîbûnê an jî dermanê pêşlêgirtina devkî , cureyekî dermanên hormonî ku bi armanca berbendiya zayînê bi rêya devî tên bikaranîn.

Jin 

Du nimûneyên hebên pêşlêgirtina devkî ya jin hene, ku rojê carekê tên wergirtin, berbelavî hene:
Hebên kontraseptîv ên kombîne estrojen û progestînan dihundirîne.
Hebên tenê biprogestojîn

Hebên kontrasepsiyona lezgîn  di dema têkiliyê de an jî di nava 2-3 rojên din de tên wergirtin.

Rejîma Yuzpe kontraseptîvên kombîne bikartîne.
Ulîprîstal asetat cureyeke dijprogestojena ye.

Cureyên din yên pêşlêgirtina devkî ya jinan ceribandî ne an jî tenê di warên bisînor de berbelav in.

Mîfeprîston dijprogestojeneke ku wek oral kontraseptîveke rojane tê bikaranîn di xebatên klînîkî yên lêkolînî.
Ormeloksîfen moderatora selektîv a estrojen reseptoreke ku di heftiyê de du caran yek heb tê wergirtin.Ormeloksîfen tenê li Hindistanê wek kontraseptîv hatiye erêkirin.

Mêr 

Pêşlêgirtina devkî ya mêr niha ji bo firotinê tine ye , her çend  hindek îhtîmalên lêkolînên gav bi gav û perisandinên wan hebin jî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/birth-control-pill-4228.htm
 http://www.patient.co.uk/health/combined-oral-contraceptive-pill 

Dermanên pêşlêgirtinê devkî
Derman
Sed sal tenyayî (pirtûk)

Sed sal tenyayî, anku Sed sal tenêtî (bi spanî: Cien años de soledad), pirtûka nivîskarê kolombiyayî yê bi navê Gabriel García Márquez e. Wî di sala 1967an de li Meksîkê ev pirtûk nivîsiye û di wêjeya cîhanî ya hemdem de wekî berhemeke serekê tê zanîn. Mijarê pirtûkê li ser jiyana mirovên Amerîkaya Latînî û malbateke pirkesî ye.

Çavkanî 

Pirtûk