nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Anatomiya diranên mirov

Anatomiya diranên mirov, şaxeke zanist a anatomiyê ku pêkhatî, şêwe û şayesên diranê mirov xwandin û lêkolîn dike.

Diran gelek pûte dixwaze ji ber ku kulnebe xire nebe sax bime. Gelek rehikên hûr hene ku bi wan mirov bi tîn û êş dihise. Diranên pêş û paş û jêr û jorîn. Diran bi pidûyê sor dorahiya wê girtî ye.

Peresîna dirên 
Du cureyên diranan hene; ya yekemîn diranên mastî (li ba zarokên ji 1-6 salî), û ya duyemîn diranên herherî an timhebî ku ji şeş salî bi diranderketin destêdike heta bîst û pênc salî ku diranên mejî derdikeve.

Şayes û beşên dirên 

Diran di devê mirovê mest de ji 28 ta 32 teve diranên mejî. Diran çar beşên xwe hene: ac, mîna, kakil û cebl. Diran ji tac û kok hevbend dibe (terkîb).

Çavkanî

Girêdanên derve 

Anatomiya dirên
Anatomiya mirov
Alice Munro

Alice Ann Munro (navê wê yê berî zewicînê Alice Ann Laidlaw bû ; jdb. 10ê tîrmehê 1931ê  li Wingham, Ontario, Kanada) nivîskareke kanadayî ye ku bi îngilîzî dinivîse.

Wê Xelata Nobelê ya 2013ê ya wêjeyê û Xelata Man Booker International ya 2009ê ji bo koma karên xwe wergirtin, wê her wesa sê caran jî Xelata Fermandarê Giştî yê Kanadayê ji bo Destanan (Canada's Governor General's Award for fiction) wergirtiye.

Tekeza çîrokên Munroyê Başûrê Rojavayê Ontario ya wargehê wê ye. "Çîrokên sanahî û hest-livîn" yên wê aloziyên xweriskê mirovî bi şêwazekê gellek rehet û rewan vedikolin. Nivîsên Munroyê cihê wê wekî "yek ji mezintirîn nivîskarên hevdemê me" an, her wekî Cynthia Ozick dibêjit, "Çexovê me" peyt kiriye. Li sala 2013ê, wê Xelata Nobelê ya Wêjeyê û ji bo karên xwe wekî "hosta ya kurteçîroka nûdem" wergirt.

Çavkanî

Kanada
Nivîskar
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1931
Mirovên zindî
Cafî

Cafî devokeke Zaravayê Kurdiya Navendî ye. Xelkê Caf li bajarên Ciwanro, Rwanser Selasê Bawecanî, Şarezûr, Pawe, Serpêla Zehaw, Kirmaşan û hinek gund û bajarên dinên Başûr û Kurdistana Rojhilatê dijîn jî yên ji Parêzgeha Kirmanşanê bi vî zarî diaxivin.

Her wiha binêre 
 Caf

Çavkanî

Devokên soranî
Arwînawa

Şabad, Arwînawa an Arûnîawa () bajarek e ku bi parêzgeha Kirmanşanê ve girêdayî ye. Li Rojhilatê Kurdistanê ye. Ev bajar li başûrê parêzgeha Kirmanşanê li Şaristana Şabad bicih e û navenda Herêma Navendî ya Şaristanê Şabad e. Ev bajar bi gelheya 91.248 kesî (bi dûçûna serjimariya 1969ê) ve bajarê duyem yê mezin yê parêzgeha Kirmanşanê ye.

Nijad û gel 
Nîştecihên vî bajarî kurdin û bi giştî kurdên kelhûr in. Her wisa ev êl û eşîrên kurdan jî dijîn: Goran, Zengene, Lek , Sencabî û şêravend lê xelkê bajarî bi giştî li her dera bajarî eşîrên kelhûr dijîn.

Dîn û ayîn 
Ekserê xelkê vî bajarî mislimanên şiî ne. Her wisa bawermendên yaresan jî hene ku bi giştî ji eşîrên goran in. Li gel van hinek mislimanên sunî, cihû û mesihî jî dijîn.

Ziman 
Zimanê bajarê Şabadê zimanê kurdî ye ku bi giştî jî zaravayê kelhûrî. Her wisa zaravayê lekî jî tê axiftin.

Çavkanî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Palîndrom

Palîndrom peyv û hevok û jimareke ku dema berevajî jî tê xwendin eynî wate û formê dide.

Mînakên palîndroman

Jimar 
11
121
212
232
353
9009
56065
121121

Peyv 
bab
dad
gog
lal
lîl
kak
kek
kok
mam
mem
mum
nan
qoq
sos
şîş
şeş
tot
xox
zîz
kelek
kepek
kiçik
kilik
kinik
kişik
kitik
mirim(lêkera mirin li gor dema niha)
şabaş
şebeş
welew
tenanet

Hevok 
 Ev alav e
 Kerê wî,wêrek.
 Şeraba reş
 Otela leto

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 Ji bo wateyên peyvan:
Zenga pelên geniman

Zenga pelên geniman (Puccinia triticina), nexweşiyek zengî (fungî) ji cureyên kuvan, ku ziyanê digihîne pel, dan û qurmên genim, çewder û cehan.

Çerxa jînê

Sîmtom

Berbendî 
Berbendiya vê nexweşiyê bi awayekî kîmyayî ye bi riya triyazolê ku fungiyan dikuje.

Herwiha binêre 
 Kuv
 Genim
 Zeng

Çavkanî

Girêdanên derve 

 US Department of Agriculture 

Zeng
Nexweşiyên genim
Nexweşiyên dên
Dopîng

Bikaranîna dermanên performans-zêdeker yên qedexekirî di sportê de wek dopîng têne zanîn,bi taybetî ji layê rêxistinên pêşbirkên sportê birêvedibin.Bikaranîna dermanên performans-zêdeker ji layê rêxistinên navnetewî ne-etîk tê dîtin,wek Rêxistina Olîmpîk ya Navnetewî

Hinek cureyên dopîngan

Benzedrîn 
Benzedrîn navê amfetamînê ye yê di bazirganiyê de tê bikaranîn.Konseya Ewropa dibêje ku ev derman cara yekemîn li Olîmpiyatên Berlîn sala 1936ê xuya bûye.Amfetamîn li sala 1887ê hate çêkirin û jêçêkera wê Benzedrîn Li Dewletên Yekbuyî li sala 1934 ji layê Gordon Alles haye îzolekirin.Leşkerên Brîtanî di dema Şerê Dinyayê yê Duyemîn de 72 mîlyon tabletên amfetamînê bikaranîn.Her wisa amfetamîn wek antîdepresan jî tê bikaranîn.

Everton FC di lîga İngilîzîstanê de tîmeke futbolê ye ku demsala 1962-1963ê bû şampiyon.Li gor lêpirsînên rojnameyên navnetewî ev şampîyonbûn bi alikariya Benzedrînê bû.Demek din tîma futbolê ev angaşt pejirand.

Steroîdên anabolîk 
Ev made li sala 1930ê cara yekemîn hate çêkirin û niha wek tedawîker di bijîşkiyê de ji bo hişyarkirina mezinkirina hestîyan,hişyarkirina dilveker,îştahê û ji bo tedawiyên qelsbûnê wek kanser û AIDSê tê bikaranîn.Her wisa steroîd3en anabolîk ji bo hêzdana maskûleya û hêza fîzîkî jî tên bikaranîn.Jixwe ji ber vê tesîrê di sportê de tê bikaranîn.Tesîrên rexnak yên têne zanin ev in: Asta kolesterolê diguhere,akne,fişara xwûnê ya bilind,tesîrên xeter ji bo cegerê reş.

Îro 
Niha, tetrahîdrogestrînon û modafînîl di dinyaya sportê de,di nav lîstikvanê Dewletên Yekbûyî de bikaranîna van madeyan berbelav e.Hinek lîstikvan diparêzin ku ev madeyên han divê neyên qedexe kirin.Her wisa Rêxistina Dij-dopîng ya Dinyayê ev madeyên han wek têkildarên dermanên qedexekirî dihundirîne nav lîsteya xwe de.Li sala 2004ê jî Modafînîl wek madeyên qedexekirî hate zêdekirin di lîsteyê de berî olîmpiyatên 2004ê.

Derman
Kirkisirak

Kirkisirak (), gundekî girêdayî navçeya Sarîza Qeyseriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Qeyserî
Sarîz

Sarîz  (1928: ساريز / Serise; bi tirkî: Sarız) yek ji navçeyên Qeyserî ye. Sariz navçeyeke parêzgeha Qeyseriyê ye. Navçeyek e ku çanda xalîçeya Tirk lê tê zindî kirin. Bi ava kaniyên xwe yên xwezayî yek ji çavkaniyên avê yên kêm ên Tirkiyeyê ye.

Gund

Çavkanî 

Qeyserî
Zimanê azerî yê kevn

Azeriya kevn yan jî Azerî ( Āḏarī) zimanekî îranî ya windabûyî ye ku berî tirkkirina herêmê li herêma dîrokî ya Azerbaycan Îranê ji aliyê azeriyan ve hatiye axaftin. Hinek zimannas bawer dikin ku cûreyên tatî yên başûrî yên Azerbaycana Îranê li derdora Takestanê, mîna zaravayên harzandî û karinganî, bermahiyên azeriya kevin in.

Berî asîmîlasyona tirkkirina Azerbaycanê, azeriya kevin (zimanê azerî) li Azerbaycanê zimanek serdest bû.

Lêkolînên destpêkê
Zanyar û zimannasê azerî Ehmed Kasrewî yekem zimannas bû ku zimanê îranî yê herêma dîrokî ya Azerbaycanê ya Îranê lêkolîn kir. Ehmed Kasrewî lêkolînên berfireh bi bikaranîna çavkaniyên dîrokî yên erebî, farisî, tirkî û yewnanî dike û digihîje vê encamê berî ku zimanê tirkî wekê zimanê azerî hatiye binavkirin zimanê azeriyan, zimanê azerî ya kevn e (zimanê îranî) ku ji aliyê azeriyan ve hatiye axaftin. Lêkolînên dîrokî destnîşan dikin ku Azerî beriya hatina tirkên selçûqî li herêmê, yek ji komên etnîkî yên îranî bûne.

Berawirdkirin
Berawirdkirina zimanê azerî û hinek zimananên dinên îranî.

Çavkanî

Zimanên îranî
Clube de Regatas do Flamengo

Flamengo (Clube de Regatas do Flamengo) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Rio de Janeiro ê li Brezîlê ye, ku di sala 1895'a de hatiye damezrandin.

Malperên têkilîdar 
 Malpera fermî ya Flamengo

C
C
Nightwish

Nightwish (bixwîne wek: Naytwîş, bi kurdî: niyaza şevê) komeke fînlandî ya senfonîk metal e. 

Koma ku ji aliyê keyboarder Tuomas Holopainen ve hatiye damezirandin yek ji komên metalê yên herî serkeftî yên Fînlandayê ye. Digel solîsta kevin Tarja Turunen bandora komê ji bo pêşketin û belawbûna stîla Senfonîk Metal gelek mezin bû. Muzîka Nightwish tesîra xwe ji stîla 'film music' (muzîka ji bo çêkirina atmosferên fîlman) girtiye. Di sala 2005'an de kom ji solîsta xwe Turunen veqetiya û di gulana 2007'an de Anette Olzon'ê wek solîsta nu hilbijart.

Di dawiya meha îlonê ya heman salê de yekemîn albuma kome ya digel Olzon ya bi navê 'Dark Passion Play' derket piyasê.

Kom digel tevlîbûna Anette serkeftineke bêhempa bidestxist, her çiqas dengê Tarja Turunen êdî di muzîka komê de tinebe jî. Album ewqas serketî bû ku di roja xwe ya weşanê de li Fînlandayê statuya Platîn stand û li gelek welatên din ên ewropî (yên wek Elmanya) derbasî raya yekem a 'album charts'. 

Komê ji îlona 2007'an heta îlona 2009'an de tûra cîhanê kir. Nightwish û Anette Olzon di çarçoveya tûra cîhanê ya salên 12/13 di cotmeha 2013'an de ji hev veqetiyan. Heta dawiya 2010'an de qasi heft mîlyon kaset û CD yên komê hatin firotin û kom li ser dikên 40 welatên cîhanê muzîka xwe pêşkêş kir.

Endamên Nightwish 
 Tuomas Holopainen (1996–ana) 
 Erno ”Emppu” Vuorinen (1996–ana)
 Jukka Nevalainen (1997–ana)
 Marco Hietala (2002–ana)
 Floor Jansen (2013–ana)
 Troy Donockley (2013–ana)

Endamên berê:
 Anette Olzon (2007–2012)
 Tarja Turunen (1996–2005)
 Sami Vänskä (1998–2001)

Albumên Nightwish 
 Angels Fall First (1997)
 Oceanborn (1998)
 Wishmaster (2000)
 Century Child (2002)
 Once (2004)
 Dark Passion Play (2007)
 Imaginaerum (2011)
 Endless Forms Most Beautiful (2015)
 Human. :II: Nature.  (2020)

Çavkanî 

Komên muzîkê
Fînlenda
Queen

Queen komeke îngilîzî ye rock bû ku di sala 1970î de çêbûye. Endamên wê Freddie Mercury (deng) û Brian Harold May (deng û gîtar) û John Deacon (basgîtar) û Roger Meddows Taylor (trampet) bûn.

Heta niha 300 milyon albumên wan li hemî welatan hatiye firotin; ji wan 42,8 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîkayê hatine firotin.

Yek ji stranên wan yên herî bi nav û deng Bohemian Rhapsody bû.

Dîskografî
Queen (1973)
Queen II (1974)
Sheer Heart Attack (1974)
A Night at the Opera (1975)
A Day at the Races (1976)
News of the World (1977)
Jazz (1978)
The Game (1980)
Flash Gordon (1980)
Hot Space (1982)
The Works (1984)
A Kind of Magic (1986)
The Miracle (1989)
Innuendo (1991)
Made in Heaven (1995)

Çavkanî

Komên muzîkê
Çivîk

Çivîk an çûçik (Passeridae), famîleyek fîkarên bera (Passeri) ne ku jê cinsê çivîkên Cîhanê Kevn an çivîkên rast (Passer) gelek navdar e.

Şayes

Dabeşandin

Cins û cure 
Ev naveroka cureyên çivîkan e:
Hypocryptadius
Çivîka Ibonê darçîn
Passer, çivîkên rast an çivîkên Cîhanê Kevn.
Çivîka Saksaulê, Passer ammodendri
Çivîka malan, Passer domesticus
Çivîka Îtalyayê, Passer italiae
Çivîka Spanyayê, Passer hispaniolensis
Çivîka Sindê, Passer pyrrhonotus
Çivîka Somalê, Passer castanopterus
Çivîka Russet, Passer rutilans
Çivîka piştnizm, Passer flaveolus
Çivîka Deryaya Mirî, Passer moabiticus
Çivîka Iagoyê, Passer iagoensis
Çivîka mezin, Passer motitensis
Çivîka Kenyayê, Passer rufocinctus
Çivîka Kordofanê, Passer cordofanicus
Çivîka Şelley, Passer shelleyi
Çivîka Sokotrayê, Passer insularis
Çivîka Abd al-Kurî, Passer hemileucus
Çivîka bisaqo, Passer melanurus
Çivîka serboz ya bakur, Passer griseus
Çivîka Swainson, Passer swainsonii
Çivîka nikultûtî, Passer gongonensis
Çivîka Swahîliyê, Passer suahelicus
Çivîka serboz ya başûr, Passer diffusus
Çivîka çolê, Passer simplex
Çivîka daran, Passer montanus
Çivîka zêrîn ya Sudanê, Passer luteus
Çivîka zêrîn ya ereban, Passer euchlorus
Çivîka şahberrû, Passer eminibey
Petronia, çivîkên zinaran
Çivîka zinaran ya deqderiyê zer, Petronia pyrgita
Çivîka qirrikzer, Petronia xanthocollis
Çivîka zinaran ya qirrikzer, Petronia superciliaris
Çivîka zinaran ya dehlan, Petronia dentata
Çivîka zinaran, Petronia petronia
Carpospiza
Çivîka latan ya zerik, Carpospiza brachydactyla
Montifringilla, çivîkên berfê
Çivîka berfê ya baskspî, Montifringilla nivalis
Çivîka berfê ya baskreş, Montifringilla adamsi
Çivîka berfê ya qûnspî, Montifringilla taczanowskii
Çivîka berfê Père David, Montifringilla davidiana
Çivîka berfê ya stûsoravî, Montifringilla ruficollis
Çivîka berfê ya piştnizm, Montifringilla blanfordi
Çivîka berfê ya Efxanistanê, Montifringilla theresae

Belavbûn û jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Passeridae 

Çivîk
Famîleyên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Auguste Comte

Auguste Comte (navê wî yê rast: Isidore Marie Auguste François Xavier Comte; jdb. 17 çile 1798 - m. 5 îlon 1857) ramyarekî fransayî bû ku yek ji avakerên civaknasî û pozîtîvîzmê bû.

Jiyana wî 
Comte li Montpelliera girêdayî Fransa hate dinê. Piştî beşdarbûna Zaningeha Montpellier ku yek ji zaningehên kevntirîn ya Ewropayê ye, Comte serlêdan ji bo École Polytechnique kir li Parîsê. Comte li gel Caroline Massin zewicî bû lê li sala 1842yê ji hev veqetîn. Ew li Parîsê li 5ê îlona 1847ê mir û li goristana navdar a Cimetière du Père Lachaise hate binaxkirin.

Ramanên wî 
Ramanên Comte ji sê merheleyan pêk tê; (1) merheleya teolojîk, (2) merheleya metafîzîkî, (3) merheleya pozîtîf.

Dînê mirovatiyê 
Piştî çend salan, Comte ramana 'dinê mirovatiyê' ji bo civakên pozîtîvîst pêşxist.

Çavkanî

Jidayikbûn 1798
Mirin 1857
Kesên sedsala 19an
Civaknasên fransî
Sohrab Sepehrî

Sohrab Sepehrî, Sihrab Sepehî (bi farisî: سهراب سپهری‎ Sohrab Sepehri) (z. 7 cotmeh 1928 - m. 21 nîsan 1980) helbestvanekî faris î nûdem û wênesazekî navdar bû.

Ew li Kaşana girêdayî Îsfehanê hate dinê. Ew yek ji 5 helbestvanên navdar yên farisiya nûdem tê pejirandin. Ev helbestên han wek helbestên nû tê zanîn ku di van helbestan de ne pîvan ne jî kafiye hene. Helbestkarên din yên vê hereketê Nîma Yuşîj, Ehmedê Şamlû, Mehdî Axvan Sales û Ferox Feroxzad in.

Her wisa Sohrab yek ji resamê nûdem yê Îranê ye.

Sopehrî li nexweşxaneya Pars li Tehranê ji ber nexweşiyeke xwînê (leukemî) mir. Helbestên wî bi mirovatiyê tijî bûn û ji bo nirxên mirovî xemgînî tê de hebû. Wî gelek ji sirûştê hez dikir û gelek caran jî ev bilêv dikir.

Helbestên wî ji bo gelek zimanan hatine wergerandin wek îngilîzî, frensî, spanî, elmanî, îtalyanî, swêdî, erebî, tirkî û rûsî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Sohrab Sepehri Malpera wî ya fermî
 Sohrab Sepehri bi zimanê farisî
 Sohrab-Sepehri: jiyana wî,berhemên wî.

Jidayikbûn 1928
Mirin 1980
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên îranî
Helbestvanên faris
Kaşan

Kaşan bajarekî dîrokî ye ku taybetî navenda şehristan û fermandariya Kaşanê ye û bi parêzgeha Îsfehanê ve girêdayî ye. Ev bajêr 220 kîlometreyan dûr e ji navenda Îranê Tehranê û 200 kîlometreyan jî ji parêzgeha Îsfehanê dûr e.

Gelnasî 
Li gor serjimariya sala 1974ê nifûsa gelê Kaşanê 293.806 kes bû. Ji van %90 kes li şehristana Kaşanê dijîn.

Ziman 
Gelê Kaşanê bi zaravayê zimanê Farisî bi Kaşanî diaxivin.

Dîn 
Gelê Kaşanê ji ber li cem bajêrê Qomê ye, gelek tesîr jê girtî ye û gelê vir mislimanên şîene. Her wisa li vir Cihû jî dijin.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Mele Sîracê Xelîlî

Mele Sîracê Xelîlî (jdb. 1930 Xelîla, Kerboran - m. 1983) di sala 1930î de li gundê Xelîla, yê navçeya Kerboran a bi Mêrdînê ve girêdayî, ji dayik bûye. Xelîla di nava eşîra Erebiya de gundê herî mezin e. Mele Sîrac zaroktiya xwe li Xelîla derbas kiriye. Navê bavê wî Mele Ebdulhekîm e. Mele Ebdulhekîm jî alimekî gelekî hêja bû. Ji malbata wan gelek alimên mezin derketine. Mele Sirac di sala 1971î de li gundê Behmûrê yê Cizîrê dest bi melatiya fermî kiriye. Di sala 1974an de taîna wî çûye herêma Midyadê û li wê derê nêzîkî çar salan melatî kiriye. Di sala 1977an de dîsa hatiye Cizîrê. Li mizgefta Hz. Nûh wezîfe kiriye. Di sala 1982an de teqawid (malnişîn) bûye. Di sala 1983an de wefat kiriye.

Kitêb 
Sê berhemên Mele Sîrac hene:
 Mewlûda kurmancî
 Gulcivîn
 Dîwan

Mewlûda xwe bi zimaneki fesîh û zelal nivîsandiye. Ew mewlûda wî bi tîpên erebî li Nisêbînê hatiye çapkirin. Lê bele bi tîpên latînî nehatiye çapkirin.
Gulcivîn li ser mijarên civakî û evînê hatiye nivîsandin. Berhemeke gelekî hêja ye. Zimanê wê jî gelekî şîrîn û sivik e. Ji xeynî van her du berheman, tê gotin ku Dîwaneke wî jî heye û li ser derd û kulen kurdan hatiye nivîsandin. Yanî ev berhemeke millî û netewî ye. Lê mixabin heta niha ev kitêb derneketiye holê. Tê gotin ku ji ber hinek sebebên eşkere, ev kitêb hatiye şewitandin an jî veşartin.

Helbesta ku di kitêba Gulcivînê de hatiye nivisandin;

Kesên ji Kerboranê
Alimên kurd
Jidayikbûn 1930
Mirin 1983
Nivîskarên zimanê kurdî
Kesên sedsala 20an
Nûdem (rojname)

Nûdem rojnameyeke kurdî ye panzdehrojî ye ku hejmara wê ya pêşîn di gulana 2013an de li Qamişloka Rojavaya Kurdistanê derket. Bi kurdî (alfabeya latînî) û erebî derdikeve. Tîraja wê 3.000 e û çapxaneya wê li Dihokê ye. Rêveberê rojnameya Nûdemê Masûd Hamid (Massoud Hamid) e û sernivîskarê wê jî Qadir Egîd (Qadir Agid) e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Zurutuza, Karlos di rojnameya baskî ya Gara de
 Ji Facebookê: Saziya ragihandinê ya Nûdem hat çêkirin.

Rojnameyên kurdî
Rojavaya Kurdistanê
Nîma Yûşîc

Elî Îsfendiyarî bi navê navdar Nîma Yûşîc, (z. Mijdar 12, 1896 li gundê Yûş ku girêdayî şehristana Nûra girêdayî parêzgeha Mazenderan – m. Çile 6, 1960 li şehristana Şamîran girêdayî parêzgeha Tehran), helbestvanê nûjen yê Îran û bavê helbestên nû yên Farisîye. Ew avakerê helebstên nû yên Farisî ye.

Nîma Yûşîc bi berhemên xwe manîfestoya tevgera helbestên nû bû. Bi vê tevgerê înqilaba helbestê Farisî rakire ser piyan. Nîma li dijî helbestên klasîk yên farisî derket.

Çavkanî 

Nivîskarên îranî
Jidayikbûn 1896
Mirin 1960
Naveroka wêneyan a Anatomiya Gray: III. Sîndesmolojî

Ev wêneyên li jêr di beşa sisêyan a pirtûka zanista anatomiyê ya bi navê Gray's Anatomy ku di sala 1918an de hatiye çapkirin. Ev cîld li ser sîndesmolojiyê ye.

Pêşgotin ()

Dabeşandina livokan ()

movikên vertebral column ()

movikên atlas bi epistropheus an mijane ()

movikên çeneyê jêr ()

Costovertebral movikên ()

Sternocostal movikên ()

movikên of the manubrium and body of the sternum ()

movikên Hingil ()

movikên upper extremity

Sternoclavicular movikên ()

Acromioclavicular movikên ()

Humeral movikên an livok-mil ()

Livok-enîşk ()

Radioulnar movikên ()

Metacarpophalangeal movikên ()

movikên lower extremity

Coxal movikên an hip-joint ()

Livok-çong ()

Talocrural movikên an livok-gozek ()

Intertarsal movikên ()

Herwiha binêre
 Anatomiya Gray
 Naveroka mijar û wêneyan di Anatomiya Gary de
 Naveroka mijaran di Anatomiya Gray de: III. Sîndesmolojî

Wêneyên 03
Kim Young-sam

Kim Young-sam (z. 3 ] 1927~2015) li girava Geojedo, îro li Koreya Başûr e) siyasetmedarekî koreyî ye ku ji sala 1992an heta sala 1998an serokkomarê Koreya Başûr bû.

Çavkanî 

Siyasetmedarên koreyî
Korêya Başûr
Jidayikbûn 1927
Sung Jae-ki

Sung Jae-ki (, z. 11'ê rezberê 1967 Daegu/Koreya Başûr − m. 26'ê tîrmehê 2013 Seoul) çalakvanekî mafê mirovan e, Liberalism philosophers Koreya Başûrê ye. 

Serokê Korea Men's Association(남성연대, 男性連帶).

Girêdanên derve 
 South Korean channel films suicide  (English)
 Suicide performance and journalist ethics News Dongah (English)
 Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews (English)
 Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)

Çavkanî 

Siyasetmedar
Korêya Başûr
Jidayikbûn 1967
Mirin 2013
Moreirense FC

Moreirense Futebol Clube yanjî Moreirense FC yaneyîeka Futbolê yîe, ya welatê Portûgalê yîe. Ew Yane ya bajêrê  Moreira de Cónegos ye li Parêzgeha Minho li Portûgal.

Yaneyên futbolê
Freddie Mercury

Freddie Mercury (navê wî yê rast Farrokh Bulsara, bi zimanê gujaratî: ફરોખ બલ્સારા‌, Pharōkh Balsārā‌; jdb. 5 îlon 1946 li Zanzîbarê - m. 24 çiriya paşîn 1991), hunermendê muzîka pop, bestekar û stranannivîsê ku li Zanzîbarê  ji dayîk bûye; gîtarvan, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a Queen bû.

Dîskografiya 
 1985: Mr. Bad Guy.
 1988: Barcelona.
 1992: The Freddie Mercury Album.
 1992: The Great Pretender.

Girêdanên derve 

Stranbêj
Jidayikbûn 1946
Mirin 1991
Pawe (navçe)

Şehristana Pawe yek ji 14 şehristanên Parêzgeha Kirmanşanê ye û navenda vê şehristanê bajarê Paweye. Gelê Pawe bi zaravayê hewramî ku yek ji zaravayên kurdîye diaxivin. Ev zaravayê zindî kevintirîn zaravayê kurdî ye.

Ev şehristan ji sê herêm û heft çolistana pêk tê û nîfûsa vî şehristanî 61918 kes in.

Herêmên Şehristanê Pawe 
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe
Gundistana Şûr
Gundistana Hewlî
Bajarê girîng: Pawe
Herêma Bayengan
Gundistana Makwan
Gundistana Şîwe ser
Bajarên girîng: Bayengan û Banûreh
Herêma Nosûde
Gundistana Sîrwan
Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde

Çavkanî 

Navçeyên Kirmanşanê
Bayengan

Bayengan yek ji bajarê Parêzgeha Kirmanşanê li Rojhilatê Kurdistanê ku girêdayî dewleta Îranê ye.

Ev bajar li Herêma Bayengana girêdayî Şehristana Paweyê binecih dibe.

Bayengan herêm û bajareke ku li Şehristana Paweya girêdayî Parêzgeha Kirmanşanê ye.

Bayengan yek ji bajarên sermayî,sartir yên şehristana Pawe û Hewraman e.Bayengan bi zêdetirî ji 2 hezar kesan dihundirîne û sed û bîst kîlometreyan li bakûrê rojavayê Kirmanşanê binecih dibe.Wisa diyar e ku Banîkan jî awayê guhertî yê vê peyvê ye ku carinan di çavkaniyên fermî de tê dîtin.

Coxrafyaya Herêm

Dahat

Ayîn û Ziman 
Xelkê Bayengan ji mezheba Sunnîne(Şafiî ne) û zimanê wan jî Kurdîye ku bi zaravayê Soranî bi zarê Cafî diaxivin.Di dema Şerê Iraq û Îranê de li nav menteqeya şerî de bû ku gelek zerer û ziyan dît û %50 ji avahiyên vî bajarî wîran bûn û gelek gundên vî bajarî hatin vala kirin.

Çavkanî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Banewrê

Banewrê yan Banewrrê yek ji bajarên herêma Bayengan ê ku bi şaristana Pawe ve girêdayî ye li Rojhilatê Kurdistanê. Banewrê li gor jimarê sêyemîn bajarê Kirmaşan e û ev bajar teşkîl dibe ji gelê gundên sinorî yên kurdnişîn ku di dema cengî de bo vî bajarî penaberî çêbû.

Banewrê

Gel 
Bi dûçûna navenda statîstîkan a Îranê nifûsa vî bajarî 5031 kes in û teqrîben 700 malbat hene.

Bajarvan û bajarvanî

Dîn û ayîn

Galerî

Girêdanên derve 
(Dangi Banevreh) Dengî Banewrrê

Çavkanî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe

Herêma Navendî ya Şehristana Pawe yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê ye.

Dabeşkirina Herêmî 
Navend
Gundistana Şûr
Gundistana Hewlî
Bajarê girîng: Pawe

Gel 
Bi dûçûna serjimara Navenda Îstatîstîkên Îranê, gelê Herêma Navendî ya Şehristana Pawe 35217 kes in.

Çavkanî 

Kirmaşan (parêzgeh)
Herêma Bayengan

Herêma Bayengan yek ji herêmên girêdayî Şehristana Paweye li Parêzgeha Kirmaşana Rojhilatê Kurdistanêye.

Dabeşkirina Herêmî 
Navend
Gundistana Makwan
Gundistana Şîwe ser
Bajarên girîng: Bayengan û Banewirê

Gel 
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Bayengan 9319 kes in.

Çavkanî 

Kirmaşan (parêzgeh)
Herêma Nosûde

Herêma Nosûde yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşanê li Rojhilatê Kurdistanê

Dabeşkirina Herêmî 
Navend
Gundistana Sîrwan
Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde

Gel 
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Nosûde 8247 kes in.

Çavkanî 

Kirmaşan (parêzgeh)
Qesra Şîrîn (navçe)

Şaristana Qesra Şîrîn yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qesra Şîrîn e. Sûmar jî bajarê dîtir yê vê şaristanê ye. Şaristana Qesra Şîrîn ji bakur û rojava bi dewleta Iraqê, ji başûr bi parêzgeha Îlamê, ji rojhilat bi şaristana Serpêl Zohab û Gîlanqerb hidûd heye.

Ziman 
Zimanê vê şaristanê kurdî ye.

Hidûdê li gel Iraqê 
Şaristana Qesra Şîrîn bi hebûna 186 kîlometre hidûdê hevpar li gel Iraqê heye û du derên bi navê Hidûdê Pervîzxan û Hidûdê Xesrûy dihundirîne. Hidûdê Pervîzxanê vedibe nav Başûrê Kurdistanê, hidûdê Xesrûy jî vedibe nav menteqeyên ereban.

Herêmên şaristana Qesra Şîrîn 
Herêma Navendî ya Şaristana Qesra Şîrîn
Gundistana Elwendê
Gundistana Nesrabadê
Gundistana Fethabadê
Bajar: Qesra Şîrîn
Herêma Sûmarê
Gundistana Sûmarê
Bajar: Sûmar

Kirmaşan (parêzgeh)
Teyrê tawis

Teyrê tawis, teyrê tawus, teyrê tawiz (bi latînî: Pavo cristatus) teyr û balindeyek e ku li Kurdistanê peyda dibe. Teyrê tawis, bi baskên xwe re reng û reng re tê nasîn. Dema ku baskê xwe dive û dihilde, weke yekpareyekê ye. Her serê pirtikeke teyrê tawis weke ku çavek bê ye. Bi vê jî, balê dikişne ser xwe. Li Kurdistanê û heta ku digihijê Hindistan û Çînê, li herêmên Asya ev teyrê tawis tên dîtin.

Teyrê pîroz ê yezdiyan 
Di nava kurdan de teyrê tawis, taybetmendiyên wî ên cuda ên pîroz jî hene. Minak, weke semboleka dînî di dînê kevnar ê êzîdîtîyê de ye. Teyrê tawis, weke sembolek ji wan sembolên pêxember pêşî Melekê Tawis e jî. Ji ber vê pîroziya wê, di nava çanda kurdan de, gelek tefsîr û wateyên ku li pirên baskê teyrê tawis jî hatine kirin. Naqşên wê dihatin çêkirin û bi her malên kurdan de dihatine daleqandin.

Çavkanî

Balinde
Sehne (navçe)

Şaristana Sehne yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Ev şaristan xwedî du herêman e ku bi navê herêma navendî ya şaristana Sehneyê û herêma Dînewerê. Navenda vê şaristanê bajarê Sehneyê ye ku 50 kîlometreyan ji Kirmaşanê dûr e û li cem parêzgeha Hemedanê ye.

Herêmên şaristana Sehneyê 
Herêma navendî ya şaristana Sehneyê
Gundistana Xedabendelû
Gundistana Sehne
Gundistana Gamaseyab
Gundistana Hicr
Bajar: Sehne
Herêma Dînewerê
Gundistana Her
Gundistana Dînewer
Gundistana Kendûle
Bajar: Miyanriyan

Ziman û ayîn 
Gelê şaristana Sehneyê bi zaravayê kurdî yê lekî diaxivin. Ji layê dîn û mezhebî ve jî xelkê vir bêhtir bawermendên yaresan in û hindek jî şiî hene. Her wisa ev bajar xwedî behaiyet û cihû jî hene. Navdartirîn şexsiyetê vî bajarî Dînewerî ye. Her wisa kesê yaresan Seyîd Celîl Elî Nejad muzîsyenê herî baş ê tenbûrê ye.

Çavkanî

Kirmaşan (parêzgeh)
Zeca Pagodinho

Zeca Pagodinho (wekî Zeka Pagodînyo bixwîne), navê wî yê rast Jessé Gomes da Silva Filho, jdb.  li Rio de Janeiro, Brezîl) hunermend û stranbêjekî brezîlî ye.

Dîskografî

 1983: Camarão Que Dorme a Onda Leva, with Beth Carvalho
 1986: Zeca Pagodinho
 1987: Patota de Cosme
 1988: Jeito Moleque
 1989: Boêmio Feliz
 1990: Mania da Gente
 1991: Pixote
 1992: Um dos Poetas do Samba
 1993: Alô, Mundo!
 1995: Samba pras Moças
 1996: Deixa Clarear
 1997: Hoje é Dia de Festa
 1998: Zeca Pagodinho
 1999: Ao Vivo
 2000: Água da Minha Sede
 2002: Deixa a Vida Me Levar
 2003: Acústico MTV - Zeca Pagodinho
 2005: À Vera
 2007: Acústico MTV - Zeca Pagodinho (vol. 2 - Gafieira)
 2007: Zeca Pagodinho - Raridades
 2008: Uma Prova de Amor
 2009: Especial MTV - Uma Prova de Amor Ao Vivo
 2010: Vida da Minha Vida
 2011: Ao Vivo com os Amigos
 2012: O Quintal do Pagodinho

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malpera Fermî

Muzîkvanên brezîlî
Brezîlî
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
William Thomas Stead

William Thomas Stead (Embleton, Northumberland, 5'ê tîrmehê 1849 - Okyanûsa Atlantîk, 15'ê avrêlê 1912) rojnamevan û nivîskarekî Brîtanyayî bû.

Nivîskar

Jidayikbûn 1849
Mirin 1912
Korozyon

Korozyon, zeberên mîna zêr û zîv û alemyon û taybet ji hesin dema ku oksîjenê re dikevin nav reaksiyonê korozyon peyda dibe û ew zeber dirize vê bûyerê re dibêjin korozyon.

Çavkanî

Kîmya
Akira Kurosawa

Akira Kurosawa ( Kurosawa Akira, z. 23ê adarê, 1910, li Omori, Ebara-gun (Tokyo) (paşê Tokyo City, îro Ota) Tokyo, Japon; m. 6ê îlonê 1998 li Setagaya, Tokyo, Japon) derhênerekî japonî yê gellek bi nav û deng e. Hin filmên wî tên nasîn li her aliyê dinyayê. Yek ji fîlmên wî yên herî navdar Ran e. Wî ev fîlmê xwe di 1985an de çêkir.

Çavkanî

Derhênerên japonî
Jidayikbûn 1910
Mirin 1998
Ran

Ran fîlmekî dandenhênerê japonî Akira Kurosawa ye ku di 1985an de hat çêkirin.

Çîroka fîlm
Çîroka fîlmê ji lîstineke şanoyî ya William Shakespeare hate afirandin. Çîrok eynî ye lê belê hin firqên giring jî hene wek navên karakteran, cinsiyetên wan û hwd.

Çavkanî

Fîlmên japonî
Fîlmên fransî
Şah Lear

Şah Lear (wek Şah Lîr bixwîne; ), Paşa Lear an jî Şa Lear, yek ji lîstikên şanoyî yên William Shakespeare ye.

Çîrok
Çîrok derbarê şahekî kal û sê keçên wî ye. Şah dixwaze axên ku bindestê wî de ne par bike ji bo dotên xwe. Lê ji wan re dibêje gotinên xweş û letif bêjin ji min re. Her du keçên wî yên mezin dipejirînin lê belê ya piçûk nake û şah jî wê ji zaritî û ji mala xwe derdixe. Dewra herdu keçên mezin bavê xwe naxwazin û bi derewan hewdu dikujin. Şah Lear jî dîn dibe û dikeve rê, keça wî ya piçûk lê digere û diqefêle. Wê dema ku keçik bavê xwe dibore, keçik tê kuştin û bav jî ji qehrê dimire.

Çavkanî

William Shakespeare
Şanoya îngilîzî
Bedriye Topaç (kirmanckî)

Bedriye Topaç 1977 de Dêrsim de dewa Markasorî de ameye dinya. Panc serrê dibistanê û di serrê wendegehê mîyanênî, yanî hewt serrî mektebê yatilî de wend.Serra payêne ya wendegehê mîyanênî û lîse Anqara de wendî. Nuşte, hîkaye û şîîrê aye reya verêne 2011 ra dest pêkerd rojnameyê Newepelî, kovara Şewçila û keyepelê Zazakî.net de weşanîyayî.

Kitabê ayeyê hîkayeyan Bero Sûr, 2012 de weşxaneyê Roşna ra weşaniya. No kitabê aye yo diyin o.

Gotara bi zazakî
Textê Reş

Textê Reş () navê fîlmekî derhênera îranî Semîra Mexmelbaf e ku di sala 2000î de hat çêkirin. Di vî fîlmî de Behmen Qubadî rola sereke jî dilîze. Fîlm bi zimanê kurdî ye. Fîlm behsa çîroka mamosteyek dike, yê ku di çarçoveya şerê Îraq û Îranê de mecbûr dimîne digel xelkê xwe re koç bike û lewra texteya xwe ya reş jî bi xwe re dibe.

Fîlmên îranî
Fîlmên zimanê kurdî
Fîlmên 2000an
Fîlmên 1999an
Dayikên Şemiyê

Dayikên Şemiyê komeleyeke sivîl e ku bi taybetî ji dayikên mirovên di kuştinên kiryarên nediyar û bêdaraz de windakirî pêk tê. Tê zanîn ku di navbera salên 1980 û 1995an de li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê bi sedan kes hatine revandin û kuştin û heta îro xizmên van mirovên berzekirî tu agahiyên ji wan tune ye.

Komeleya Dayikên Şemiyê ji 27ê gulana 1995an û vir ve her roja şemiyê li meydana Galatasaraya Stembolê kom dibin û xwepêşandanên rûniştinê çê dikin. Modela vê komeleyê Dayikên meydana Plaza de Mayoyê ya Buenos Aires, li Arjentînê ye.

Dayikên Şemiyê bi madalyaya Carl von Ossietzky a sala 1996 û bi xelata Hrant Dink a sala 2013 hatin xelatkirin.

Çavkanî

Bîbliyografî
Berat Günçıkan (1996). Cumartesi anneleri. Iletişim Yayınları, Stembol.

Civaka sivîl
Şabad (navçe)

Şaristana Şehabad (bi farisî: Îslamabadî Xerbî) yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye ku li Rojhilatê Kurdistanê yê bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê şaristanê bajarê Şehabad e. Ev bajar li başûrê şaristanê ye û di qedîm de bi navên Arûnîawa û Şahabadî Xerbî navdar bûye û duyemîn şaristana mezin e li parêzgeha Kirmaşanê. Gelê vî bajarî 152.500 kes e.

Herêmên şaristana Şehabad 
Herêma Navendî ya Şaristana Şehabad
Gundistana Hesenabadê
Gundistana Hume Başûrî
Gundistana Hume Bakurî
Gundistana Şeyan
Bajar : Şehabad

Herêma Homeyil
Gundistana Mensûrî
Gundistana Hersemê
Gundistana Homeyilê
Bajar : Homeyil

Navçeyên Kirmanşanê
Hemeyl

Homeyil (), yek ji bajarên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Ev bajar navenda herêma Homeyil e ku li şaristana Şehabadê. Hêjayê gotinê ye ku xelkê vî bajarî ji êlên kelhûr in. Zimanê gelê Homeyilê kurdî ye.

Xelkê vir ji 1.303 kesan û ji 306 malbatan pêk tê.

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Rexneya wêjeyî

Rexneya wêjeyî navê xebat, nirxandin û şirovekirina wêjeyê ye. Rexneya wêjeyî ya modern bi gelemperî ji aliyê teoriya wêjeyê ve tê salix dan ku gotûbêja felsefî ya method û armancên teoriya wêjeyê ye. Her çi qas ev herdu çalakî têkildariyeke nêz li bal hevdu hebin jî, rexnegirê wêjeyê her gav ne teorisyen in û heta niha jî hertim teorisyen nebûne.

Cihêbûna rexneya wêjeyî wek qadeke lêkolînê ya serbixwe ji teoriya wêjeyê an jî ji rexneya pirtûka babetê niqaşê ye. Wek mînak, Literary Theory and Criticism  ya John Hopkins çu cihêwaziyê naxe navbeyna teoriya wêjeyî û rexneya wêjeyî û her tim ji bo heman pêwendê têgehan bi hev re bi kar tîne. Li gorî hin rexnegiran rexneya wêjeyî emilandina teoriya wêjeyî ye, ji ber ku her tim rasterast berhemên wêjeyî re mijûl dibe, lêbelê teorî zêdetir giştî û razber e. 

Rexneya wêjeyî bi gelemperî di şiklê nivîsar û pirtûkan de diweşe. 
Rexnegirên wêjeyî yên akademîsyen beşên wêjeyê de perwerde didin û kovarên akademîk de nivîsarên xwe diweşînin û hin rexnegirên navdar rexneyên xwe di weşanên berbelav yên wek Times Literary Supplement, the New York Times Book Review, the New York Review of Books, the London Review of Books, The Nation, and The New Yorker de diweşînin.

Dîroka rexneya wêjeyî
Poetîkaya Arîstoteles bi awayekî zelal rehendên wêjeyê pênase dike û pirr têgehên wêjeyî pêşkêş dike ku hê jî li kar in.

Rexneya klasîk û ya serdema navîn 
Rexneya wêjeyî barike qasî wêjeyê xwedî dîrokeke dûdirêj e. Arîstoteles b.z sedsala 4emîn de Poetîka nivîsiye ku digel pirraniya rexneya bi hûrgilî ya berhemên hunerî yê nûjen, tîpolojî an jî şayesandina formên wêjeyî ye.

Metnên sereke 

Platon: Ion, Republic, Cratylus
Aristoteles: Poetîka, Rhetoric
Horatius: Art of Poetry
Longinus: On the Sublime
Plotînos: On the Intellectual Beauties
Augustînus: On Christian Doctrine
Boethius: The Consolation of Philosophy
Aquinas: The Nature and Domain of Sacred Doctrine
Dante: The Banquet, Letter to Can Grande Della Scala
Boccaccio: Life of Dante, Genealogy of the Gentile Gods
Christine de Pizan: The Book of the City of Ladies
Bharata Muni: Natya Shastra
Elcahiz: al-Bayan wa-'l-tabyin, al-Hayawan
Abdullah ibn al-Mu'tazz: Kitab al-Badi
Rajashekhara: Inquiry into Literature
Valmiki: The Invention of Poetry (from the Ramayana)
Anandavardhana: Light on Suggestion
Cao Pi: A Discourse on Literature
Lu Ji: Rhymeprose on Literature
Liu Xie: The Literary Mind
Wang Changling: A Discussion of Literature and Meaning
Sikong Tu: The Twenty-Four Classes of Poetry

Rexneya Ronesansê

Metnên sereke 
Lodovico Castelvetro: The Poetics of Aristotle Translated and Explained
Philip Sidney: An Apology for Poetry
Jacopo Mazzoni: On the Defense of the Comedy of Dante
Torquato Tasso: Discourses on the Heroic Poem
Francis Bacon: The Advancement of Learning
Henry Reynolds: Mythomystes
John Mandaville: Composed in the mid-14th century--most probably by a french physician

Girêdanên Derve

Çavkanî

Wêje
Bane (navçe)

Bane yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Baneye. Gelê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 118.667 kes in.

Nahiyeyên navçeya Bane

Navenda navçeya Baneyê 
Bajar: Bane
Gundistana Bane

Armerde 
 Bajar: Armerde
Gundistana Pişt Aşbaba
Gundistana Baleke

Nemşîr 
Bajar: Kanîsor
Gundistana Kanîsor
Gundistana Neme Şîr
Gundistana Bevalelhesen

Nenwer 
Bajar : Buyên Xwarû
Gundistana Bewîn
Gundistana Nenwer

Çavkanî

Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Kirmaşan (navçe)

Şaristana Kirmaşan ji şaristanên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê, bajarê Kirmaşanê ye ku navenda Parêzgeha Kirmaşanê jî ye. Gelê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 1.030.978 kes in.

Herêmên şaristana Kirmaşan
Herêma navendî ya şaristana Kirmaşan
Gundistana Baladerbend
Gundistana Piştderbend
Gundistana Durudferaman
Gundistana Qeresû
Gundistana Miyanderbend
Gundistana Razaver
Bajar : Kirmaşan

Herêma Feyrûzabad
Gundistana Celalvend
Gundistana Serfeyrûzabad
Gundistana Esmanvend
Bajar : Heleşî

Herêma Mahîdeşt
Gundistana Çeqanergis
Gundistana Mahîdeşt
Bajar : Rebat

Herêma Kûzeran
Gundistana Sincabî
Gundistana Heft Aşyan
Bajar : Kûzeran

Parka Kuhestan yek ji cazîbetirîn cihê geryankeriyê ya vî bajarî ye ku li bakûrtirîn cihê vî bajarî ye.

Kirmaşan (parêzgeh)
Reha Erdem

Reha Erdem derhênerekî tirk e ku di sala 1960î de li Stembolê hatiye dinê. Wî li lîseya Galatsarayê û Zanîngeha Bosforê xwendiye. Piştre li Parîsê sînemagerî jî xwendiye.

Fîlmên wî

Çavkanî

Derhênerên fîlman ên tirk
Senaryonivîsên tirk
Bîcar (navçe)

Şaristana Bîcar yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye ku li rojhilatê vî parêzgehê binecih dibe.Navenndê vê navçeyê bajarê Bîcarê ye. Şaristana Bîcar bi herêmeke 7730 kîlometreyan mezintirîn şaristanê parêzgeha Kurdistanê ye. 

Şaristanê Bîcar ji bakûrê rojhilat ve bi Parêzgeha Zencan, ji bakûrê rojava ve bi Azerbaycana Rojava (parêzgeh), ji rojhilat bi Parêzgeha Hemedanê, ji rojava bi şaristana Dîwandere û Sîne, û ji başûr bi Qurwe cînar e.Bîcar herêmeke çiyayî ye,bi av û hewa ve sar û hişk e.Ekseriyetê xelkê şaristana Bîcar bi zimanê Kurdîya Gerrûsî diaxivin.Li vî menteqeyê du zaravayên Kurdî yên din jî Kirmanşanî û Goranî jî tê axiftin û herwisa li hindek herêmên bakûr zimanê Tirkî jî tê axiftin.Xelkê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya giştî ya nifûsî ya sala 2006ê 93714 kes in.Dînê xelkê vê navçeyê Îslame.

Herêmên Şaristana Bîcar 
Şaristana Bîcarê ji çar bexşan pêk tê :
Herêma Navendî ya Şaristana Bîcar
Gundistana Bîcar
Gundistana Xurxure
Gundistana Sîltan
Gundistana Necefabad
Gundistana Seyah Mensur
 Bajar: Bîcar

Herêma Çeng Elmas
Gundistana Babareşanî
Gundistana Pîrtac
Gundistana Xosrewabad
 Bajar: Babareşanî

Herêma Keranî
Gundistana Texamîn
Gundistana Keranî
Gundistana Gorgîn
Bajar : Yasûkend

Çavkanî

Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Selasê Bawecanî (navçe)

Şaristana Selasê Bawecanî (bi cafî: شارستانی سەلاسی باوەجانی) yek ji navçeyên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Tazawayî Selas bi kesên balix ve du hezar û pênsed kes in.Ezgile bajarekê din yê vê navçeyê ye.Li vê navçeyê sê eşîrên mezin hene: Bawecanî ,Qubadî, Weledbeygî.

Li cotmeha 2016dan de li vê heremê pêvçûn di navbera hêzên Îranî û Kurdî de derket. Di encamê de 12 gerîlayên PJAKê hatin kuştin. Piştî vê bûyerê li gor çavkaniyên PJAKê, 26 pasdarên Îranê û 6 caş jî ji aliyê wan ve hatin kuştin.

Herêmên şaristana Selasê Bawecanî 
Ev şaristan xwedî du herêm, şeş gundistan,du bajar û 252 gundan e û her wisa sinor li gel dewleta Iraqê jî heye.Berfirehiya vê navçeyê 5000 kîlometreye û xelkê vê navçeyê çil û du hezar kes in.
Herêma Navendî ya Şaristana Selasê Bawecanî
Gundistana Xaneşûr
Gundistana Deşt Her
Gundistana Zemekan
Bajar: Tazavayî Selas

Herêma Ezgille
Gundistana Ezgile
Gundistana Cîgran
Gundistana Serqel'e
Bajar : Ezgille

Çavkanî 

Navçeyên Kirmanşanê
Kûhdeşt (navçe)

Şaristana Kûhdeşt yek ji navçeyên parêzgeha Luristanê ye û li rojavayê vî bajarî binecih e û av û hewa çiyayî ye.Navenda vê navçeyê bajarê Kûhdeşte û karê xelkê vî bajarî bi giştî cotkarî û heywan mezinkirin e.Nîştecihên vê navçeyê bi zimanê û bi zaravayê Lekî diaxivin.Bi 218,921 kesan ev şaristan sêyemîn şaristane di parêzgeha Luristanê de.Berî Kûhdeşt,şaristanên Xuremabad û Borûcerd hene.

Herêmên şaristana Kûhdeştê 
Herêma Navendî ya şaristana Kûhdeştê
Gundistana Kûhdeşta Başûrî
Gundistana Kûhdeşta Bakurî
Bajar : Kûhdeşt

Herêma Derb Gonbed
Gundistana Balveran
Gundistana Derb Gonbed
Bajar : Derb Gonbed

Herêma Rûmeşkan
Gundistana Rûmeşkana Rojhilatî
Gundistana Rûmeşkana Rojavayî
Bajar : Çeqabel

Herêma Terhan
Gundistana Terhana Rojavayî
Gundistana Terhana Rojhilatî
Bajar : Gorab

Herêma Kûnanî
Gundistana Zîrteng
Gundistana Xûsrewabad
Gundistana Kûnanî
Bajar : Kûnanî

Luristan (parêzgeh)
Yûsuf û Zuleyxa

Yûsif û Zuleyxa qiseyek cihanî ye ku hem di wêjeya Rojava hem jî di ya Rojhilatê de bû ye mijarên berhemên hunerî û wêjeyî.

Ev çîrok ji ber ku di Quranê de jî bi şiklê   Ehsenu'l - Qesses  yanî  çîrokatî herî xwêş  hatiye bi nav kirin, helbestvanên valageha Îslamî gelek ji wê hez kirine û ew serpêhatî her dem hatiye nivîsîn.

Di wêjeya Kurdî ya klasîk de piştî Mem û Zînê, mesnewiya duyem a evînî Yûsif û Zuleyxaya Selim Silêman ye. Selîmî di vê mesnewiyê de li ser şêwaz û rêbaza helbestvanên beriya xwe ew çîroke bi şîroveyek serkeftî vegotiye. Helbestvanî ligel vegotinek bedewkarî, girêdayiyê xal û epîzotên çîrokê jî bû ye.

Di nav berhemên Kurdî de Yûsif û Zuleyxa ji hemû berhemên zêdetir hatiye ji ber girtî kirin û destxetên wê jî ji aliyê gelek kesan ve hatine îstinsaxkirin. Ev yek, hem nîşana girîngiya vê berhemê diket hem jî bû ye sedem ku di nivîsarê wê de tevlîhevî çê bi bûn. Ji xwe li ser vê mesnewiya girîng, heta niha bi awayek rêk û pêk û berfirehî ne hatiye xebitîn.

Ayhan Geverî bi amadekariyeke dûvdirêj li ser vê berhemê xebitiye û ji dehan zêdetir nusxeyên wê bi dest xistine. Amadekarî ji bilî wan nusxeyan û nirxandina xebatên li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine weşandin, lêkolînek berfireh jî li ser wê çîrokê kiriye. 

Digel wan beşên ewil ên ku agahiyên girîng li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine dayin, di jêrenotên nava nivîsarê de ferqên nusxeyan jî hatine nîşan kirin. 

 Bi awayekî akademîk bi nivîsarê hatiye edîsyon - krîtîk re di dawiya nivîstekê de (faksîmîleya) destxeta nusxeya bingehîn jî hatiye dayin. 

Mesnewiya Selim Silêman (Selîmiyê Hîzanî) ya bi navê  Yûsif û Zuleyxa  bi amadekariya Ayhan Geverî ve der çû ye.

Yusif u Zuleyxa

Wêjeya kurdî
Wêjeya erebî
Wêjeya farisî
Wêjeya tirkî
Ágota Kristóf

Agota Kristóf (z. 30ê çiriya paşîn a 1935'an li Csikvánd, Mecaristan; m. 27'ê tîrmeha 2011'an li Neuchâtel, Swîsre) nivîskareke mecar-swîsreyî bû ku bi zimanê fransî dinivîsand.

Kurtejiyan 

Ágota Kristóf zarokatiya xwe li bajaroka mecarî Kőszeg derbas kir û bi 14 saliya xwe koçî Swîsreyê kir.

Di sala 1956an de piştî şikandina serhildana gelê mecar wê digel keça xwe ya çar mehîn û zilamê xwe yê ku mamostetiya dîrokê dikir koçî Swîsreyê kir. Kristóf li wir li fabrîkayeke saetan kar dît û hînî zimanê fransî bû. Ji salên 1970'î û pêde wê hemû pirtûkên xwe bi zimaneke biyanî nivîsand. Piştî pênc salên koçberiyê ew ji zilamê xwe veqetiya, dev ji karê xwe yê li fabrîkayê berda û çû kûrsên havînê yên Zanîngeha Neuchâtelê. Berhemên Kristóf heta îro bi qasî 30 zimanan hatin wergerandin. Wê heya wefatkirina xwe jiyana xwe li Neuchâtelê derbas kir. Mîrasa wê ya wêjeyî di Arşîva Wêjeyê ya Swîsreyê de peyda ne.

Xelatên wergirtin 

 1987: 'Prix littéraire européen de l’ADELF' ji bo pirtûka bi navê Le grand cahier
 1988: 'Schillerpreis der Schweizerischen Schillerstiftung' (Xelata Schiller a Enstîtuya Schiller)
 1988: 'Ruban de la Francophonie'
 1992: 'Prix du Livre Inter' ji bo pirtûka bi navê Le troisième mensonge
 1998: Xelata Alberto Moravia
 2001: Xelata Gottfried Keller
 2005: 'Schillerpreis der Schweizerischen Schillerstiftung' ji bo keda wê ya giştî
 2006: Xelata 'SWR-Bestenliste' (Lîsteya Yên Herî Baş a SWR)
 2008: Xelata neteweyî ya awistriyayî ji bo wêjeya ewropî
 2011: Xelata Kossuth

Çavkanî 

Mirin 2011
Nurettîn zaza

Nurettîm Zaza(1919 xerpat-1988 lozan)
nurettîn zaza di sala 1919 de li  xarpet madenê hate dinê û di sala 1988 de li lozanê jiyana xwe ji dest da.piştê serhildana agirî û şex seîd mîna gelek welatparez û şoreşgerê kurd ew jî derbasê rojava dibe.
di sala 1938 an de dinava klûba ciwanên kurda çîhê xwe digirê.di nava wî klûbê de kesên mîna cigerxwîn,qedrîcan,osman sebrî navdarê kurd jî hebûnê.piştê şerê cîhanê duyemîn li swîsê bi cîh dibê û li zanîngeha lozanê dest bi perwerdaya bilind dike.di sala 1956 an li elmaniyê tevê 17 hevalê xwe komara xwendekar kurdên avrupayê ava dikin.
li lozanê piştê qedandina doktoriya zanîstiya perwerde di sala 1956 de çarek di dîsa dizivirê surî û di sala 1957 an de serokatiya pdk-s dikê .di zanîngeha şamê de du sal mamostetî dike.
nurettîn zaza di salên 60'an de li gelek zîndanê surî,lubnan,urdun û ıraqê de dimîne  û rastê gelek zordariyê te .zaza ku qasê aliyê kesayetekî siyasî de be  zanîn jî, ew qas jî wekî wêjevan û rewşenbîrek jî  te zanîn.gelek çîrokê wî de kovara mîna hawar û ronahî de hatin weşandin.sala 1987 de pirtûk ehmedê xanî mem û zîn wergerandiye franskî
Xurremabad (navçe)

Şaristana Xurremabad yek ji navçeyên parêzgeha Luristanê ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xurremabad e. Vî şaristanî berê şeş herêm hebûn ku du ji wan niha bi Şaristana Dure ve girêdayî ne. Niha Xurremabad xwedî çar qezayan e. Xelkê Xurremabad bi luriya mîncanî û bi lekî qise dikin.

Gel 
Bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 487.167 bûn ku seda 27,7 ji şaristanê Luristanê ye. Bi vê esasê ev bajar di şaristanê Luristanê de bajarê mezintirîn û pirkestirîn e. 354.855 kesên ji vê navçeyê li çar bajaran; li Xurremabad, Sepîddeşt, Beyranşehr û Zaxe dijîn. 132.034 kes jî li menteqeyên gundan dijîn. Jimara malbatên vî bajarî 128.680 lib in.
Ev şaristan bîst û çaremîn şaristanê pirmirov e li dewleta Îranê.

Herêmên Şaristana Xurremabad 
Herêma Navendî ya Şaristana Xurremabad
Gundistana Azna
Gundistana Depîr
Gundistana Depîr Şemalî
Gundistana Rebat
Gundistana Korgah Xerbî
Gundistana Korgah Şerqî
Gundistana Kakaşerîf
Herêma Papî
Gundistana Çem Sungur
Gundistana Sepîddeşt
Gundistana Kîşver
Gundistana Goryet
Gundistana Teng Heft
Herêma Beyravend
Gundistana Beyravendî Şemalî
Gundistana Beyravendî Cenûbî
Herêma Zaxe
Gundistana Zaxe
Gundistana Rasan
Gundistana Qayedrehmet

Luristan (parêzgeh)
Golgulî

Golgulî ev kesên ji Gola Gulê ne golgulî dibêjin. Gund piştî derba leşkerî, ji ber ku gund parêstî qebûl nekirin, piraniyan wan rewiyan hatin Amedê (Diyarbekir) û gelek ji wan li bajarên metropolên tirkan bicih bûne. Gund bê xwedî maye, çend salên dawî hinek ji golgulî vegeriyan gundê xwe, lê piraniyan wan li dervayê gundê xwe jiyan dikin.

Her wiha binihêre
Gola Gulê

Navên niştecihan
Medreseya Axtepeyê

Medreseya Axtepeyê di çarîka pêşîn ya sedsala 19an de, ji aliyê Şêx Hesenê Nûranî ve (1786 -1866)
li gundê Axtepeyê hatiye avakirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Medrese ve İlahiyat Kavşağında İSLÂMÎ İLİMLER (Uluslararası Sempozyum)

Medreseyên Kurdistanê
Barbaraya Nîkomêdî

Barbaraya Nîkomêdî, Sent Barbara, Sentbarbara (Nîkomêdiya (îro Îzmît), sedsala 300), şehîd û keseke pîroz a mesîhiyan e. Welatiyên xiristiyan (ên suryanî) yên rojavayê Kurdistanê, her sal di destpêka meha kanûna pêşîn de cejna Sentbarbara bi şahiyekê pîroz dikin.

Di şahiyê de şano tên pêşkêş dikin û stranên pîroz tên xwendin. Welatiyên ku beşdarî şahiyê dibin, li gorî kevneşopiyan cilên cuda li xwe dikin û rûyê xwe vedişêrinn.

Bingeha dîrokî ya cejnê 
Li gor hin jêderên dîrokî, Barbara keça maldarekî pûtperest bû, Barbara ji pêxember Îsa hez dikir û bû xiristyan, lewma bavê wê xwest wê bikuje. Barbara jî neçar ma ku bireve. Li gorî jêderan Barbara xwe di nav zeviyên genim de veşart, cilên cuda li xwe kirin û rûyê xwe ji xelkê veşart.

Girêdanên derve 
 Ajansa nûçeyan a Hawar , dîtin: 7ê kanûna pêşîn a 2013an

Şehîdên xiristiyan
Xirîstiyanî
Faik Bulut

Faik Bulut, nivîskar û lêkolîner di sala 1950î de li Qersê hatiyê dinê. Li Enqerê enstîtî ya Enqere qedand û xelbkir. Ji sala 1971ê heta sala 1980 ê jiyana wxe li welatên Rojhilata Navin de derbazkir. Di dema nîsana 1980ê wegeriya û hate bajara Estanbulê (Tirkiye). Ji wê dema da destpekâ rojnanmevaniye (nuçêvaniye) kir. Navbera salê 1980-1994 rojnamevaniya dom bû. Davi xanenişin bû û destpeka lekolina u nivîsa pirtuken dirokî kir.  Taybet Faik Bulut, pisporê diroka İslam, Kurd, Fars (Ecem), Ereb, Rojhilata Navin ê ye. Car caran tevi li gengeşiyên televizyonan dibe. Bulut, nivîsên xwe yi rojanî û dirokî didomine.

Çavkanî

Jidayikbûn 1950
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Mirovên zindî
Heinz Fischer

Heinz Fischer (jdb.  li Grazê, Nemsa) siyasetmedarekî nemsayî ye.

Siyasetmedarên Awistiryayê

Mirovên zindî
Heinz-Christian Strache

Heinz-Christian Strache (jdb. 12ê hezîranê 1969 li Viyana, Nemsa) siyasetmedarekî awistirî ye. Ew endamê partiya rastgelperestî Partiya Azadiya Awistirya (bi Almanî Freiheitliche Partei Österreichs an jî bi kurtahî FPÖ) ye.

Siyasetmedarên Awistiryayê
Awistirî
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Matthias Strolz

Matthias Strolz (jdb.  li Bludenzê, Awistirya) karsazek ​​awistiryayî û siyasetmedarê berê (NEOS) e. Ji 2013 heya 2018 ew endamê Encûmena Niştimanî ya Awistiryayê bû, ku ew di heman demê de serokê klûbê partiya xwe bû. Ji 2012 heya 2018 ew endamê damezrêner û serokê partiya federal a partiya NEOS bû - Das Neue Österreich, bi wî re wî tavilê kir hilbijartina Encûmena Niştimanî ya li Awistirya 2013.

Siyasetmedarên Awistiryayê
Awistirî
Mirovên zindî
Îbrahîm Ayhan

Îbrahîm Ayhan parlamenterekî kurd ê parêzgeha Rihayê ye û yek ji parlamenterên girtî yên partiya BDP'ê ye. Lewra ew weke girtiyeke siyasî yê Tirkiyê tê pejirandin.

Îbrahîm Ayhan di sala 1969'an de li navçeya Siwêrekê ya Rihayê jidayikbû. Wî dibistana xwe ya sereke û ya navendê li Siwêrekê, lîsê jî li Edenê qedand. Di sala 1994'an de ew li Zanîngeha 100'mîn salê ya Wanê ji beşa zîreetê mezûn bû. Di sala 1997'an de wî li Rihayê dest bi mamostetiyê kir. Di nava salên 1999'an û 2007'an de wî serokatiya Egitim-Senê ya Rihayê dimeşand.

Di sala 2007'an de ji bo hilbijartinên giştî wî dev ji karê xwe yê mamostetiyê û serokatiya sendîqayê berda, ji bo Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû namzetê serbixwe û wek parlamenter hate hilbijartin. Wî heta 1'ê cotmeha 2010'an serokatiya DTP û BDP ya parêzgeha Rihayê berdewam dikir.

Ayhan ji ber doza KCK'ê di 1'ê cotmeha 2010'an de hate girtin û wî wek girtiyê siyasî xistin Zîndana Girtî ya Rihayê.

Îbrahîm Ayhan zewicî ye û bavê du zarokan e.

Çavkanî

Parlamenterên Rihayê
Kesên ji Rihayê
Jidayikbûn 1969
Jidayikbûn 1968
Mirin 2018
Kesên ji Sêwregê