nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Balaban

Balaban (Falco cherrug) û (bi îngilîzî: Saker falcon), cureyekî şimqaran (Falco) e.

Bêjenasî 
Beşa duyemîn ji navê zanistî  yê latînî (cherrug), ji zimanê hindî hatiye ku wateya wê  charg  ser balabanê mê ye. Lê navê nas ê balabanê bi îngilîzî Saker ji  bêjeya saqir (صقر) ya erebî hatiye û ku wateya wê (şimqar) e.

Belavbûna erdnîgarî 
Belavbûna balaban ji rojhilata Ewropayê destpê dike û bi Asyayê derbas dibe bi aliyê rojhilatê ta Manşûrya li Çînê diqede. Balaban, balindeyek e koçer ku li Etiyopya, Erebistan û Pakistanê di demê zivistanê dijî ye.

Şayes û reftar 
Balaban, şimqarekî mezin e û ji  laçin (Falco biarmicus) mestir e. Dirêjiya balabanê qasî 47–55 cm û tevî baskan, digihîje 105–129 cm .
Rengê ser û beşên jêr qehweyî  vekirî  ye. Rengê ser zikê balabanê qehweyî ye û rengê pûrtên wê gewr in.
Dengê balabanê tûj e wekî kiy-ee tê bihîstin.

Xwarin û Parêzî 
Xwarina balabanê bi gelemperî ji kojer û balindeyan çêdibe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 BirdLife International Species Factsheet 
 Southeast Europe Saker falcon Network 
 Live 24hr view of a Saker Falcon nest 

Şimqar
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Afrîkayê
Enstîtuya Federal ya Bahiayê

Enstîtuya Federal ya Bahiay (bi portûgalî: Instituto Federal da Bahia (IFBA), zanîngeha dewletê ya Salvadora Brezîlê ye. Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Universidade Federal da Bahia

Zanîngehên Brezîlê
Laçin

Laçin an laçîn  (Falco biarmicus ), cureyekî şimqaran (Falco) e.

Belavbûn 
Laçin li Afrîka, başûr-rojhilatê Ewropay û Asyayê dijî ye.Binecureyê laçinê (Falco biarmicus tanypterus), eger li Îraqê tê dîtin bi taybetî Kurdistanê başûr.

Şayes 
Laçin bazekî mezin e ku dirêjiyê wî dighîjê 43–50 cm û tevî baskan qasî 95–105 cm. Rengê sîngê laçin gewr e weke balabanê, lê pişt û serî wî sor e. Dengê laçin tûj e mîna "wray-e".

Reftar û xwarin 
Laçin 3-4 hêkan dike û hêlînê xwe ser kêlekên kendalan ava dike. Laçin bi gelemperî qelereşkan (Corvus monedula) dixwe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lanner Falcon – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 http://ibc.lynxeds.com/species/lanner-falcon-falco-biarmicus 
 http://ibc.lynxeds.com/video/lanner-falcon-falco-biarmicus/adult-looking-around-treetop 

Şimqar
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Tîremar

Tîremar (Coluber najadum), cureyek e marên bêjehrî ji cinsê kewmaran e.

Belavbûna erdnîgarî 
Tîremar li welatên Balkan, Yewnan, Kurdistanê, Îraq, Tirkiye, û Sûrî têne dîtin.

Şayîs 
Dirêjiyê tîremar nêzî 135 cm. Rengê wî nêzî rengê erdê ye û deqên tarî ser qirika wî hene.

Warên sirûştî 
Tîremar ji ciyên ziwa wek di nav kevir û latan hez dike bijî.

Xwarin 
Tîremar dikanê mar û qirtîşên biçûk bixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Coluber_najadum.jpg

Kewmar
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Xijendeyên Asyayê
Xijendeyên Ewropayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Armatûra (muzîk)

Armatûra di muzîka Tonal ya klasîkê ewruppî û ya Dêrê (kenîsê bi rengeke rêjeyî, îroroj bêhtir) herweha ya muzîka Rojhilata Navîn de (Meqam), tête bikaranîn. Cîhê wê dikeve pişt Klîtan [-sol, -fa, -do] û berî Mazorê de, yenî di orta klîtan, çi do be, çi fa be, çi sol be û mazorê.
Bikaranîna wê tê bi xebitandina Aksîdentekê, yenî bi hilbijartina aksîdentekê, çi Diyêz, çi Bêmol, û ew muzîk, ew perçe dimîne liser wê tona aksîndêntkirî hetanî ku bi dawî tê an jî hetanî ew armatûra bi xwe bête guhertin.

Armatûra, regezê meqamê ji ê muzîkvan re jibo xwendina mêlodiyê asantir dike, yenî bo mînak, gava ku perçeyek li ser Fa-Major be, hewce nake mere di her mazorekê ♭-ek li kêleka Sî deyne jibo ku bibe Sî-Bêmol, ji dêvla vê yekê mereradibe ♭-ek di tona Sî de weke me li jorê gotî (yenî li kêleka kilîtê û mazorê) datîne, û bi wê yekê çi çaxa Sî hat, wê ew Sî bi xwe be bibe Sî-Bêmol. Ji destpêka wê mêlodiyê hetanî dawiya wê, ango hetanî armatûrak nuh hat.
Gava ku mere armatûrakê dughere bi alî yeka nuh, mere li şûna wan aksîdentên berê, û li gor hejmara wana Bêkaran (♮) datîne û dûv re aksîdetnên meqameya nuh, yenî gava em di hundirê meqamekî xwedî 4 Diyêzî (♯) de bin, û bixwazin bughêrin bo meqamekî yek Bêmolî (♭) tenê be, emê piştî tona dawî ji ya meqamên bi 4 Diyêzan 4 Bêkaran deynin li şûna wan deynin, dûv re armatûra meqamê nuh, ê ku bi yek bêmol e.

Sîstêma çêkirina armatûrayan 

Sîstêma çêkirina armatûrayan tim pêncgavîn e. Em bibêjin emê ji tona Do, bo nimûne, destpêbikin. 5 gavan ji Do, Sol dide [do>rê>mî>fa>Sol]. Ew pîvanên di meqamê Do de, radeynên di navbera tonan di meqamê Do de (do>rê = gavek, rê>mî = gavek, mî>fa = nîvgav, fa>sol = gavek, sol>la = gavek, la>sî = gavek, sî>do´= nivgav) emê li Sol kin û binêrin bê ka wê çend Diyêzan bi me re xuya bike, gavek, gavek, nîvgav, gavek, gavek, gavek, nîvgav = sol>la, la>sî, sî>do, do>rê, rê>mî, mî>fa♯, fa♯>sol´, vi vê yekê Diyêzek bi me re xuya kir, ew jî ya di navbera Fa û Sol. Bi xwe a Fa ye, ji ber vê yekê emê tona Fa aksîdent bikin. Berdewam. Ji tona Sol 5 gavan, Rê dide, û emê dîsan wan radeyan li Rê jî siwar kin, wê 2 Diyêzan bide me, Fa û Do, emê pêşî Fa bikin Diyêz dûra Do. Ji Rê 5 gavan Mî dide. Mî xwedî 3 Diyêzan e... û herweha.

Jibo Bêmolan, emê 5 gavan vegerin paş. Heger me got emê ji Do, bo nimûne, destpêbikin, 5 Ton ji Do û bi paş de Fa ye [do<sî<la<sol<Fa]. Ew tonên Do, wek berê me gotî, gavek, gavek, nîvgav td. emê li fa bicerribînin, wê Bêmolek tenê bide, ew jî Sî ye. Sî dibe Sî-bêmol. Ji Fa 5 gav bi jêr de Sî-bêmol e. Sî-bêmol xwedî 2 Bêmolan e, Sî-bêmol û Mî-bêmol, ji Sî-bêmol 5 gav bi jêr de Mî-bêmol dide, Mî-bêmol xwedî 3 bêmolan e sî♭, mî♭, la♭, td.

Çi peyjera ku armatûra wê diyêz bin, bêmol bin, dikare major be, dikare mînor be. Bo nimûne gava armatûra peyjerekê jê Fa-♯ bixuye, dikare sol-major e, dikare mî-mînor be jî, hemen tişt bi bêmolan re jî, 4 bêmol dikare fa-mînor be, dikare La-bêmol-major be jî.

Lîsteya armatûran 
Xwendina solfêcê li gorî lîsteyê: 
 Do = C
 Rê = D
 Mî = E
 Fa = F
 Sol = G
 La = A
 [sî♭ = B] sî = H
 Do´ = C´
 Do♯ = Cis
 Do♭ = Ces.
 Mînor = Moll
 Major = Dur

Muzîk
Rastak

Rastak, komeke muzîkê ya îranî ye. Ev kom di sala 1997 li Îranê hate sazkirin. Bizêdeyî stranên farisî yên gelerî berhev dikin û bi awayeke nû şîrove dikin. Belê di repertuara wan de stranên bi kurdî, belûçî, azerî, teberî, gilakî, lurî, erebî hwd. jî hene. Endamên Koma Rastak hemî hempişe ne, li zankoyên cûda muzîk xwendin ne.

Diskografî

Çavkanî 

Komên muzîkê
Qadir Dîlan

Qadir Dîlan (z. 1929, Silêmanî, Herêma Kurdistanê − m. 1999, Prag, Çekya), hunermend û kompozîtorê kurd e ku harmoniya tonal a muzîka klasîk a ewropî veguhestiye nava muzîka kurdî û herweha bi hemen awayî muzîka kurdî jî aniye nav ya ewropî.

Ew di sala 1929an de li Silêmaniyê hatiye dinyayê û di temenê ciwantiya xwe dest bi xwendina muzîkê kiriye. Qadir Dîlanî di 1966an de çû Pragê ji bo xwendina muzîkê. Li Çekyayê berhemên wî ji hêla Orkestraya Radyo ya Pragê û Opera Pragê ve hatine pêşkêşkirin.

Qadir Dîlanî di 18ê adara 1999an de di temenê 70 salî de li Pragê çû ber dilovaniya Xwedê.

Hin berhemên wî 
Demî Raperîn
Fantazî
Bîrewerî
Kilpey derûn
Baran barane
Firîşte

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1929
Mirin 1999
Kesên ji Silêmaniyê
Benedicta Boccoli

Benedicta Boccoli (jdb.   li Mîlano, Îtalya) aktrîseke îtalî ya şano û sînemayê ye..

Fîlmografî

Fîlm 
Gli angeli di Borsellino, derhêner Rocco Cesareo - 2003
Valzer, derhêner Salvatore Maira - 2007
Pietralata, derhêner Gianni Leacche - 2008

Şano 

 Blithe Spirit a Noël Coward, bi Ugo Pagliai û Paola Gassman re - 1992/1993 -
 Cantando Cantando di Maurizio Micheli, bi Maurizio Micheli, Aldo Ralli û Gianluca Guidi re - 1994/1995 -
 Buonanotte Bettina, ya Pietro Garinei e Sandro Giovannini  1995/1996/1997 -
 Can Can - Muzîkala Abe Burrows, 1998/1999 -
 Orfeo all'inferno - Opera di Jacques Offenbach - 1999 - nel ruolo di Tersicore
 Polvere di stelle, 2000/2001/2002
 Le Pillole d'Ercole 2002/2003/2004
 Anfitrione, ya Plautus, 2004
 Stalker a Rebecca Gillmann, 2004
 Plutus a Aristofanes, 2004
 Fiore di cactus 2004/2005/2006
 Prova a farmi ridere ya Alan Aykbourn, 2006
 The Tempest a William Shakespeare, - 2006 - Ariel
 Sunshine a William Mastrosimone, bi derhêneriya Giorgio Albertazzi, 2007/2008 -
 L'Appartamento, ya Billy Wilder, 2009–2010

Televîzyon 

 Pronto, chi gioca?, bi derhêneriya Gianni Boncompagni
 Domenica In – bi xwişka xwe Brigitta Boccoli re ji 1987an heta 1990î
 Gelato al limone - bi Massimiliano Pani re
 Unomattina - 1994
 Due come noi – bi Wilma De Angelis re - 1997
 Incantesimo
 Reality Circus - Reality show 2006/2007

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Benedicta Boccoli Web page 

Jidayikbûn 1966
Aktrîsên îtalî
Kesên ji Mîlanoyê
Îtalî
Mirovên zindî
Ezuem

Ezuem torbendeke civakî ya kurdan e. Ezuem di demeke kin de di çapemeniya kurdan de wekî Facebooka kurdan hate danasîn û binavkirin.

Torbenda Ezuemê di 31.03.2013an de ava bû û bi zaraveyên sereke yên kurdî ve û bi 10 zimanan hatiye avakirin. Di demeke kin de ji aliyê çapemenî û raya giştî ya kurdan ve bal kişand; di nava 3 mehan de bi hezaran kes bûne endam.

Jiber ku sistemeke azad e û li gorî pîvanên cîhanî tevdigere û bi vî rengî xizmeta kurdan dike behtir bala hemî kurdan kişand.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Ezuemê 

Malperên kurdî
Şabaz

Şabaz, şahbaz an terlan (Accipiter gentilis), (bi îngilîzî Goshawk ku wateya wê bazê qaz), cureyekî baziyan (Accipiteridae) e. Zaneyarê swêdî Linnaeus cureyê şabazê şayes û danasîn kiribû sala 1758an di pirtûka xwe Systema naturae di bin navê zanistî (Accipiter gentilis) de.

Şayes 

Şabaz, ew balindeyê tewr mezintir di cinsê baziyan (Accipiter) de.  Dirêjiya şabazê nêr tevî baskên wî di navbera 89- 105 cm û dirêjiya şabazê mê tevî baskan, di navbera 108- 127 cm. Giraniyê nêr di navbera 500 -1200 graman, lê giraniya mê di navbera 820 -2200 graman. Şabazê mê ji nêr bi gelemperî girse û girantir e. Baskên şabaz kurt û pan in. Dûvika wî dirêj û rengê wê qehweyî tarî an reş e. Kulabên wî tûj û hêzdar in. Rengê beşê jor ji laşê şabaz, hêşîn gewr e û beşê jêr sipî ye. Rengê şabazê ciwan an biçûk qehweyî di beşê jor û qehweyî vekirî di beşê jêr de. Rengê çavên şabazê biçûk zerê vekirî ne, lê rengê çavên şabazê mest pirtiqalî ne bi xizikên sipî.

Jîngeh 
Şabaz li daristanê ku darên wan kevnar in dijî û bi taybetî, çalakiyên mirovan lê hindik bin.

Xwarin û nêçîrkirin 
Firindeyê Şabaz û guhandarên biçûk nêçîr dike gor guherîna ciyê daristanan. Lezbûn û hezdarî, alikariyê şabazê dike ji bo nêçîr kirinê. Li Amerîkayê bakur, şabaz dikanê werdeka kovî, qelereşkê amerîkanî, kergoşkê kovî bi solên berfîn û sihorê sor bixwe. Lê nêçîrên din ji balindeyan ku şabaz dixwe, kotirî, kevok tîtav, kew, werdeka kovî, qaqlîbaz,darkutok, qijak, çûkê avê û gelek cureyên fîkarên bera gor herêmê belavbûnê.Nêçîrê şabazê ji guhandaran ew in: kerguh, kergoşkê kovî, sihorê daran, sihorê erdê, kojerê çîpmunk, cirdon, mişk, kûze û hinek guhandarên din. Bi gelemperî, şabaz nêçîrê canewerên ku ji wî biçûktir dike. Herwiha,şabaz dikanê rawirên ku ji wî girstir bikuje weke  qaz, rakûn, rûvî û kegoşkên koviyên girs.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Goshawk videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Northern Goshawk Species Account – Cornell Lab of Ornithology
 Northern Goshawk – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
 Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call 
 Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 Feathers of Northern Goshawk (Accipiter gentilis) 
 The Medicine Bow National Forest (A Habitat for the Northern Goshawk) -Biodiversity Conservation Alliance

Bazî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Mehwî

Mehwî (b. 1813 − m. 1906), dadger, mutesewif û helbestvanekî kurd ê ku bi zaravayê soran ve nivîsî ye.

Navê wî yê rastî Mela Muhemmed Osmanê Belxî ye. Ew li Silêmanîyê li gundê Belxiyê jidayik bûye. Li wir û Sineyê xwendina xwe qedandiye. Di sala 1892an de li Silêmanî dibe dadger. Paşê li ser Kerkûk û Bexdayê rêya Mekeyê digre. Ji wir de diçe Stenbolê û Siltan Evdilhemîd dibîne. Piştî zivirandina li Kurdistanê, Mehwî medresekî dide çêkirin û navê Evdilhemîd lê dike. Ji Mehwî gelekî helbest û beyt ên berhevok bi navê 'Dîwanî Mehwî' di sala 1984an de li Silêmanî hatine çapkirin.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1813
Mirin 1906
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Jidayikbûn 1830
Artêşa terrakotayî

Artêşa terrakotayî an jî leşkerên ji xweliyê () yên împerator Qin Shi Huang, ji peykereyên nêzî 8000 leşker û 520 hesp û 130 dirişkeyê zirxî ên destçêkirî pêk tê. 

Peykerên ku di sala 210an B.Z. de hatine çêkirin di sala 1974an de ji hêla cotkarek, li nêzîkê Xi'an li parêzgeha Shaanxi ya Çînê ve hatin kifş kirin. Tê bawer kirin ku artêş parastina gora Qin Shi Huang, dike.

Qin Shi Huang yekemîn împaratorê Çînê û damezrînerê xanedana Qin e. Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî.

Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde. 

Dirêjahiya wan leşkeran di navbera 183-195 santîmetre ye. Îfadeya rûyê her yek ji van leşkeran, ji hev cuda ye. Piranîya peykeran hê di bin axê da ye. 

Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://whc.unesco.org/en/list

Cihên arkeolojîk
Çîn
Çînî
Koçerbêj (pirtûk)

Koçerbêj pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Ar" e.

Koçerbêj ji gelek nivîsên ceribandinê/serbest pêk tê. 

Nivîskar di pirtûka xwe ya "Koçerbêj" de; kêmasiyên ku di jiyana rojane de têne jiyîn, kêmasiyên kesan, helwest û seknên şaş, mijarên ku nayên rexnekirin, bi pênûseke xurt û bi zimaneke qerfî ve vedibêje.

Girêdanên derve 
Danasîna Koçerbêj
Rûpela Koçerbêj ya di Facebookê de
Nivîsek ji pirtûka Koçerbêj: Welatparêzî ji zimanparêziyê dest pê dike!
VÎDYO: Evdile Koçer ji pirtûka Koçerbêj nivîsekê dixwîne: "Kurdiya Akademîk" çi ye gelo?

Pirtûk
Pirtûkên Evdile Koçer
Tarantûla

Tarantûla cureyek li dapîroşkên tûkotûko ji malbata pîrhelokên Theraphosidae ku ji pezpezokan jî mezintir dibin.

Çavkanî

Kêzik
Pîrhelok
Nêrîna zikmakî

Nêrîna zikmakî nêrîneke zimannasiyê ye; dibêje ku bi kêmanî hin zanyariyên zimanî di mejiyê mirovî de ji dema jidayikbûnê de hene. Rastiyên derbarê aloziya pergala zimanî de, gerdûniya bidestxistina zimanan û hêsaniya ku zarok destnîşan dikin di hînbûna zimanan de li gorî mezinên ku hewl didin hîn bidin, pişta vê nêrînê digirin.

Raman ku dibêje ku temenek heye divê ev peywira hînbûna zimanî bi dawî hatibe wek nêrîna serdema girîng tê zanîn.

Noam Chomsky pisporê vê nêrînê ye û nivîseke wî bi navê "nêrîna zikmakî û nimûneyên raveker ji zimannasiyê re" ji aliyê Hilary Putnam ve hat weşandin

Çavkanî

Zimannasî
Macin

Macin jî helbestvanekî Kurd ê nenas e. Heta niha kesekî nave wî di tu pirtûkê de neaniye. Hemû tişten ku em li ser wî dizanin eva han e ku bi kemasî
berî 209 salan niha hebûye. Vê helbesta wî ya jêr di wê keşkula destnivîs de bû. Ev helbest gelekî nezî helbesta Melayê Bateyî ya ku bi vê misraye dest pê dike: "Subh û evare, şeva tarî şemala kê yî tu". Eva han nişana wê yekê ye ku yeki ji wan helbesta ya din dîtiye. Vêca em nizanin ka kîjan di pêşiya yê din de ye û kê pêşiya yê din helbest nivîsiye. Li ba min nezîktirîn eva han e ku her du hevdemê hev bûne
ku di sedê 11 heta 12'e hicrî de jiyane.

Helbesteke Macîn

Çavkanî 

 Şaîrên Klasîk ên Kurd ( Abdulreqîb Yûsuf )--Ji Weşanên Jîna Nû

Helbestvanên zimanê kurdî
Helbestvanên kurd
Sadiq

Sadiq, Helbestvanekî kurd e û navê wî di dawiya wê helbesta ku di nav wê keşkula destnivîs de hatiye nivîsîn hebû. Ji ber ku navê Sadiq di dawiya vê helbestê de tê, ew ne ya Elî Herîrî lê ya Sadiq e. Tarîxa jiyana vî helbestvanî jî wek ya Mîna û Macin ne diyar e. Heta niha tu tarîxnasî nave wan neaniye. Eger hinek berhemên wan ên din jî bi dest kevin ne dûr e ku di duwarojê de tarîxa jiyana wan ronî bibe.

Helbesteke Mîna

Çavkanî 

 Şaîrên Klasîk ên Kurd ( Abdulreqîb Yûsuf )--Ji Weşanên Jîna Nû

Helbestvanên zimanê kurdî
Helbestvanên kurd
Başok

Başok , başîq , başû, başe  an waşe  (Accipiter nisus), cureyekî Firindeyên dirende yên rojger ên biçûk in ku ji cinsê bazan (Accipiter) û ji famîleya baziyan (Accipiteridae) e.

Belavbûna erdnîgarî  
Başok li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê têne dîtin. Li gorî taksonomiya wan başok di demsala zivistanê de serdana çar parçeyên Kurdistanê dikin.

Şayes 

Rengê beşên banî yên başokê nêr hêşîn û boz û yê beşên binî pirtqalî û xêzdar in. Rengê başokê mê û çêlikan qehweyî û qehweyiya wan xêzdar e li beşên binî. Bi qasî 25% laşê başokên mê ji yên nêr girstir in. Giraniya başokên nêr di navbera 110-146 g e û giraniyê yên mê nêzî 185-342 g e. Dirêjiya yên nêr bê baskan di navbera 29-34 cm û dirêjiya yên mê bê baskan di navbera 35-41 cm ye. Dirêjiya baskên nêran di navbera 59-64 cm û yê mêyan bi qasî 67-80 cm ye. Serên başokan biçûk e û baskên wan kurt in ku bi dûvikên dirêj gihandî ne bi şêweyekî çar goşeyan ser banî van dûvîkan.

Reftar

Nêçîrkirin û xwarin
Başok Firindeyekî dirende û goştxwer e. Başok nêçîra balindeyên daristanan ên weke cîq, koterî, beytik û gelek din dike. Lê başok dikare balindeyên girs û girantir bikuje. Başok dikare mêş û mûr, guhandarên biçûk, bejavok, candek an laşê rawirên mirî û xijendeyên wekî mar û qirtîşan bixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Ageing and sexing (PDF; 5.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 RSPB webpage with sound and video files . Retrieved 10 July 2009
 Global Raptor Information Network species account .
 http://www.arkive.org/eurasian-sparrowhawk/accipiter-nisus/ 

Bazî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Hulîçal

Hulîçal an bazê zerik (Circus macrourus), cureyekî baziyan (Accipiteridae) e.

Belavbûn û warên sirûştî 
Hulîçal li herêmên başûrê rojhilatê Ewropayê û Asyaya Navîn (weke li Îranê û li rojhilatê Kurdistanê) ferx û hêlîn dike, lê li Hindistan û li başûr-rojhilatê Asyayê zivistanê derbas dike. Hulîçal li çolên ziwa û zeviyên vekirî dijî.

Şayes 
Dirêjiya hulîçalê di navbera 40-48 cm û tevî baskan di navbera 95-120 cm. Giraniya hulîçalên nêr nêzî 315 g û ya mê nêzî 445 g e. Hulîçalê mê ji yê nêr girs û girantir e. Rengê beşê banî yê hulîçalê nêr gewrê vekirî an gewrê sipî ye û sipî li binê wê ye. Rengê mê qehweyî teve sipî li beşên banî ji laşê wê û ser dûvikan. Baskên hulîçal dirûj in bi serikên reş.

Xwarin 
Hulîçal nêçîra guhandarên biçûk, qirtîş û çûkan dikin.

Hêk û hêlînkirin 
Hêlînên hulîçalan li ser erdê tên çêkirin û hulîçalên mê ji çar heta şeş hêkên spî dikin.

Pêşangeh

Xwendina pêşve 
Forsman, Dick (1995) Field identification of female and juvenile Montagu's and Pallid Harriers Dutch Birding 17(2): 41-54

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.youtube.com/watch?v=uzv85ZTC45w
 http://www.youtube.com/watch?v=T_C2KgdeqEg
 Pallid Harrier - Species text in The Atlas of Southern African Birds

Bazî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Afrîkayê
Şahîn

Şahîn (Buteo buteo), cureyekî baziyan e.

Belavbûna erdnîgarî 
Şahîn li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê belav dibe.

Şayes 

Dirêjiya şahîn nav 40-58 cm û tevî baskan digihîje 109-136 cm. Giraniya laşê şahînê qasî 427-1364 g.Rengê pûrtên şahîn gor binecureyên wî tê guherîn, lê rengê şahîn ji spî ta reş heye û bi siyên ji rengê qehweyî ku mîna gerdenan xuya dikin.

Reftar 

Şahîn hêk û hêlînkirin li daristanan dike. Şahîn li keviyan dijî li ser erdên vekirî nêçîrê dike. Şahîn bi gelemperî, guhandarên biçûk, laşên lawirên mirî, qerqewil, kergoşk, mar, qirtîş, kurm, mêş û mûr dixwe. 
Banga şahîn kelogirî ye wekî peea-ay ku nêzî dengê pisîkan e (miyaw).

Taksonomî 
Zaneyarê swêdî Linnaeus şahîn di bin navê Falco buteo danasîn û dabeşandibû di pirtûka Systema naturae de sala 1758an.

Binecure 
 Buteo buteo buteo: 
 B. b. rothschildi
 B. b. insularum
 B. b. arrigonii
 B. b. menetriesi
 B. b. harterti
 Buteo buteo vulpinus 
 B. b. vulpinus (Şahînê çolê)
 B. b. burmanicus (Şahînê çiyayên Himaleya)
 B. b. japonicus: (Şahînê Japonê)
 B. b. toyoshimai
 B. b. oshiroi

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Steppe Buzzard - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Feathers of Common Buzzard (Buteo buteo) 

Bazî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Edeb

Ebdullah Misbahedîn, Misbah Dîwan jî tê naskirin, yan jî Edeb (jdb. 1862 − m. 1912-17) Kurdê Rojhilata Kurdistanê ye, li bajarê Mehabadê jidyîkbûye perwerdehiya matematîk, geometrî, wênevantî û muzîkê girtiye. Li ser matematîkê berhemekî nivîsiye ev pirtûka wî li Tehranê hatiye weşandin. Berhemekî wî jî a helbesta ye ku ji 800 beytan pêk tê.

Berhema wî a helbestan wendakiribû lê wêjevanê kurd Beşîr Mûşîr pir lêkolîn kir û ev berhemên wî bidest xist.

Helbestekî wî 
 Rumetit bedri munk e perçemit wekû mûşkînab
 Le xecelma avtab we lem sika qedrikilab
 Eşqî to demsaze bo me ger fkaqe ger wisal
 Nutqî to canbexş e bo me ger xitabe ger itab
 Dil rubabı mîhri to roj û şewî tare edeb
 Ba wicûd lut to ger dozex e ne'am el me'ab

Çavkanî 

Jidayikbûn 1862
Mirin 1917
Nivîskarên zimanê kurdî
Helbestvanên zimanê kurdî
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1860
Mirin 1918
Kurdên sedsala 19an
Kurdên sedsala 20an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên ji Bokanê
Ehmed Begê Komasî

Ehmed Begê Komasî (1795 - 1876 li Berdespî , Serşêw , Merîwan ) yek ji helbestvanekê kurd e ku bi zaravayê Hewramî nivîsiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1795
Mirin 1876
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Kobrayê Hindistanê

Kobrayê Hindistanê yan kobrayê çavikî (Naja naja), cureyekî marê mertal (Elapidae) ê ji cinsê kobrayan (Naja) ye ku li Hindistanê dijî.

Şayes 

Li ser piştê kumika kobrayê Hindistanê du nexşên çemberî hene ku bi xêzekî  badok girêdayî ne. Şêweya van her du nexşan wêneya çavikan tîne balên me. Dirêjiya kobrayê Hindistanê derdorî 1,9 m, lê carinan digihîje 2,4 m. Kumika kobrayê Hindistanê, ew taybetmendiya mûmeyeztir kelijdartir e, ku pan dibe û bi alîkariya hildandina pêşiya laşê xwe dema ku dikeve bin herrêşiyê. Nexşê çavkên kumika kobrayê tê guherîn dema ku rengê giştî yê marê tên guherîn.

Belavbûn û jîngeh 
Kobrayê Hindistanê li Hindê, Nepal, Pakistan, Bengal û Srî Lankayê dijî ye. Kobrayê Hindistanê li deştan, zeviyên vekirî, dehlan,û li ciyên ku mirovan lê dagirtî ne tê dîtin.

Reftar

Xwarin û parêzî
Kobrayê Hindistanê kojer, beq, beqê axê, çûk û marên din dixwe. Kobrayê Hindistanê nêzî herêm û warên mirovan dibe bi sedema parêzî û xwarina cirdonan.

Pirbûn
Kobrayê mê ji 10-30 hêkan di nav mehên nîsan û tîrmeh dike. Kobrayê mê hêkan di kunên cirdonan û moristanan vedişêre, ku piştî 49-67 rojan ji van hêkan ji qalikên xwe derkevin.

Jehr
Jehra Kobrayê Hindistanê ji neurotoksîn an jehra rehî û kardiyotoksîn an jehra dil çêdibe. Jehra kobrayê Hindistanê li kunên rehan dixebitîne û masûlk an parxûneyên laşê kût dike. Gezên dijwar dibe sedema bihinçûnê an dil girtin. Eger berjengên bandora jehran aşkere bibe di nav 15 xuleyan û 2 demjimêran piştî gezê kobrayê. Mêjerê navçe ji jehrê kobrayê ku di her gez da derdikeve qasî 169–250 mg. Bi rastî, mêjerekî hindik ji vê jehra kujer e, heke derziyên dijî jehran tine bin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Kobrayê Hindistanê û banbanke.
Kobrayekî Hindistanê êrîşê mişkekî dike.
 Serpents in Indian culture Gotareke li ser malpera Biodiversity of India.

Kobra
Marên mertal
Faunaya Asyayê
Xijendeyên Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Xawenkar

Xawenkar (farisî: xwawenda xar) rojiya yarsanan e ku sê rojan dikişîne.

Yarsan jî mîna êzîdiyan salê de sê rojan rojiye digrin. Rociyan yarsantiye di meha 12an de destpê dike. Diben sedema van sê rojan rojî dorpêçîkirina Siltan Sahak û sê derwêşên wî di newaleke bi navê Marre-Nû de ye. Gore qinyata yarsanan Siltan Sahak û hevrêyên wî di wan sê rojan de tî û birçî mabûne, piştre ji destên dijwaran filitîne. Ji vê yeke oldariyên ehlên dînê yarsan hersal bîraninê li vê gernasiya Siltan Sahak û hevrêyên wî tînin. Yarsanî li pey rojiyê eydeke (cejn) ya ku 5 rojan domdike pîroz dikin.

Çavkanî

Yarsantî
Lezgîn

Lezgîn (, lezgîyar) gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Lezgîniyan re dibêjin Lezgistan. Zimanê wan lezgînî ye ji malbata zimanên qefqazî ye.

Çand 
Dîlana navdar ya ku li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin lezgînka navê xwe ji gelê Lezgîn girtiye, ji ber ku eslê wê ji vir tê.

Ol 
Ji sedsala 8'an ve Lezînî bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î). Piştê wê ketin bin destê desthilatdariya Gûrcî û Ermeniyan, hewldana wan Lezgîniyan bikin xristiyan têk çû.

Çavkanî

Girêdanên derve
Joseph Hemê

Nivîskarê kurd Joseph Hemê di sala 1982 an de li Amûdê (Rojavayê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Wî li Zanîngeha Helebê xwendina Amar dikir û ji sala 2012 de û vir ve li Kurdistana Iraqê dijî. Heta niha ti berhemên wî bi Kurdî, û Erebî nehatine weşandin.
Wisifan

Wisifan gundekî Çewlîgê ye. Rençber Azîz li gundê Wusifan hatiye dinê.
Lezgînka

Lezgînka () navê dîlanek li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin. Ev dîlan bi eslê xwe ji Lezgistanê ye.

Nav 
Bi xwe navê wê ji gelê Lezgîn ve tê, lê gelek navên dîn jî hene, azerî: azerbaycan toyu (dîlana Azerbaycanî), gûrcî: კარტული/kartûlî (ya gûrcî), adigeyî: islamij (ya îslamî).

Girêdanên derve 

Lezgîn
Lezgistan

Lezgistan () navê welatê gelê lezgînan e. Lezgistan di bin tixûbên Rûsya û Azerbaycanê hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Qezwînê ye.

Dîrok 

Dîroknasên yewnanî yên kevn, di nav wan de Herodot digotin ku miletek bi navê legoi li Albanya ya Qefqazê dijîn. Ji dîroknasên ereb ên sedsala 9-10an tê zanîn ku keyaniya bi navê Lakz hebû. Di sedsala 16an ve Lezgistan ketiye bin destê Osmaniyan piştre bin destê farisan. Destpêka sedsala 19an de Lezgistan ketiye bin destê rûsan û bi vê encamê li ser çemê Samûr hatiye parçekirin.

Rewşa siyasî 
Sala 1990 rêxistina siyasî bi navê "Sadval" (Yekîtî) hatibû afirandin, armanca rêxistinê yekîtî û azadiya Lezgistanê ye. Li Azerbaycanê hewldana asîmîlekirina wan heye.

Mijarên têkildar 

 Daxistan

Girêdanên derve

Çavkanî
Lezgîn
Welat
Tirkmancî

Bi tirkmancî (ji tirk û paşkoka (kurd)mancî) ve litevîhevkirina tirkî û kurmancî li bakurê Kurdistanê têye rexnekirin.
Dîmena deynkirinê ji tirkî û tesîra vê ya ferhengokî li ser kurmancî, di demajoya standardkirina kurmancî de yek ji mijarên giring e. Bikaranîna "tirkmancî" di çapemenî û çandê de, bihêz tê rexnekirin (bb. Paqijkirina zimanî). Di vê kontekstê de ciyawaziya navbera devokên kurmancî û zimanê nivîsariyê jî xuya dibe. Lewre di devokên kurmancî yên ku hevparên cografî bi devokên romîkî re ne (bitaybet hemî devokên Kurmanciya Rojava xeynî Efrînkî, devoka Serhedê û devokên bajêrî) tesîra romîkî ji jêgirtiyan derbas dibe, heya hevoksaziyê û tewanga lêkeran diçe. Belê di kurmanciya nûjen de ya ku di çapemeniya kurdî bandêr e, peyvên ji romîkî kêm in.

Peyvên Tirkmancî (Mînak) 
 Fahm dikim , Anlamîş dikim
 Difikirim , Duşunmîş dibim
 Di pîvim , Tartmîş dikim
 Dinvîsim, Yazmîş dikim
 Temaşe dikim, Îzlemîş dikim û hwd.

Girêdayinên Derve 
 Cîhanê Hesûnî: Talana ugratilan Kürtce ve Tirkmancî 

Standardkirina zimanê kurdî
Zimanê kurdî
Olga Scheps

Olga Scheps piyanîsteke rûs e ku di 4ê kanûna mezin a 1986an de li Moskowê ji dayik bûye û niha li bajarê Kölnê, li Elmaniyayê dijî.

Kurtejiyan 
Bavê Olga Scheps, profesor Îlja Scheps bixwe jî mamostê piyano ye li konservatwara Kölnê (Hochschule für Musik und Tanz Köln), beşê Aachenê. Malbata wan di sala 1992an de hatin Elmaniyayê. Bandora muzîka klasîk bi riya malbata Olgayê pir lê bû, destpêkir bi 4 salî li piyano xist û bi 12 saliya xwe pêşbirka bi navê Jugend Musiziert wergirt, herweha di sala 2001 ya bi navê Jugend spielt Klassik.

Di sala 1999an de, hîna gava serdana medresê dikir, çû muzîkê (piyano) jî xwend, pêşî li cem Vasîlî Lobanov dûv re li cem Pavel Gîlîlov û wekî din li cem Arî Vardî û Dîmîtrî Başkîrov, herweha ji 15 saliya xwe carcaran cem Alfred Brendel jî dixwend. Ji Olgayê re ji du aliyan bûrsa xwendinê derket, yek jê di sala 2001ê de ji aliyê Fonda Musikleben ve û ya din di sala 2006an de ji alî Fonda lêkolîn û xwendin ya miletê elman Studienstiftung des deutschen Volks ve.

Bi 14 saliya xwe Olga Scheps gerreke ji konsêrtan da. Di ya bi navê Junge Elite li Düsseldorfer Tonhalle bi berhema Yekem Konçertoya bo Piyanoyê ya Prokofyev, destpêkir. Di pey re çend şevbuhêrkên din piyanosolo da, mîna "Best of NRW" e, "The Next Generation II" li Dortmund. Herweha ji dervey welêt jî Olga Scheps gelek konsêrtan daye, mîna li Îtaliya, Holenda, Nêmsa, Dênmark, Welatêyn Asiya, Welatên Yekbûyî Amêrîka.. Pê re bi van orkêstrayan re jî jeniye, Orkêstra Sinfonî ya Aachenê, Orkêstra Niedersachsen, NRD Radiophilharmonie, Orkêstra Sinfonî ya Münchenê, Philharmoniya Bonnê, Musikkollegium Winterthur, Philharmoniya Rumanya, Orkêstra Sinfonî ya Warschauê.

Ji çaxa ku li fêstîvala Ruhr a piyanoyê 2007, jenî, pirtir vexwendin hatin jê re, mîna Schleswig-Holstein Musik Festival, Festspielen Mecklenburg-Vorpommern, Kissinger Sommer, Heidelberger Frühling, Sommerlichen Musiktagen Hitzacker, Mosel Musikfestival td. Û di sala 2008 xelata duwemîn baştirîn piyanîst di pêşbirka navnetewî ya Kissinger Klavierolymp li bajarê Bad Kissingen/ Elmaniya, stand.

Olga Scheps ji bilî ku solîst e, karê muzîkê bi muzîkvanine din re jî dike, mîna bi Andrej Bielow, Daniel Hope, Adrian Brendel, Jan Vogler, Nils Mönkemeyer.

Muzîka ku Olga Scheps pirtir jê hez dike û dijene, ew e ya Romantîk, ya sedsala 1800. Scheps pirtir ji muzîkvanên rûs hildibijêre. Û naskiriye ku Frédéric Chopin pir ciwan înterprête dike.

Hîna gava haziriya xwe dikir, ji Fêstîvala Ruhr 2009 hin perçeyên ku jenîbû bike CD û biweşîne, 2010an de 2 CDyan derxist ji solopiyano, ji cem (Sony Music) û di 17.10.2010 wê bi Alice Sara Ott re bi CD yê xwe yê Chopin xelata ECHO Klasik li Essen-Philharmonie, wergirt.

Dîskografî 

Berhemên wê yên li ser CD
 2009: Piano Recital (CAvi-music). Berhemine ji Mozart, Schubert, Mendelssohn, Schumann
 2010: Chopin (RCA Red Seal/Sony Music)
 2010: Russian Album (RCA Red Seal/Sony Music)
 2012: Schubert (RCA Red Seal/Sony Music)

Xelatên wergirtî 
 2010: Xelata ECHO Klassik wek hunermenda ciwan a salê (ji bo piyano)

Çavkanî 

Rûs
Jidayikbûn 1986
Piyanîst
Şatranlû

Şatranlû eşîreke kurdan li devera Xalxalê li parêzgeha Îranê ya Erdebîlê ye. Şatran navê gelekî qebîlê û eşîranê li rojavayê Bakûrê Kurdistanê (Meledî (torinên Dirêjan), Riha û Sêwas) ye. Di nava êlên kurdan ên li Xorasanê jî qebîlên (tayfe, tîre) bi vî navê hene. Şatranluyên li Xalxalê dibe ku ji aliyê Nadir Şah Avşarî de ji Qûçana Xorasanê hatibin li Xalxalê bicîhkirin. Heta demeke borî ya nêz de li çend gundên Xalxalê bi kurmancî diaxivî ne. 
Li heman deverê qebîleke êla Şeqaqî ya esilkurd jî heye, navê wê jî Şatranlû ye. Ev ji Kurdistanê hatine koçberkirin.

Çavkanî 

 Xalxal, Iranica

Erdebîl (parêzgeh)
Eşîrên Kurdistanê
Shoko Asahara

Shoko Asahara (wekî Şoko Asahara bixwîne, bi japonî: 麻原 彰晃; jdb. 2'ê adarê 1955 - 6 July 2018) serokê lijneya reşkûjiya Aumê bû. Asahara di sala 1955'an di Chizo Matsumotoya Japonyayê ji dayik bû. Di sala 1995'an de koma Aumê bi sergovariya Asahara pê gas hêriş birine ser metroya Tokyoyê û di vê hêrişê de bêhtir li 1000 kes hatine kûştin.

Çavkanî

Jidayikbûn 1955
Japonî
Samûr

Samûr (, , ), navê çemekî li Qefqazyayê di navbera Rûsya û Azerbaycanê, di Lezgistanê de ye.

Girêdanên derve 

Lezgîn
Çemên Azerbaycanê
Erdnîgariya Rûsyayê
AFN (IPA) ji bo Kurdî

Alfabeya fonetîk a navnetewî ji bo zimanê kurdî (IPA).

*  Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî ketine zimanê kurdî. Ev deng ji hêla zimanzanên kurd ve wek fonemên serbixwe nayên nirxandin. Bi guhertina fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] bi dengên kurdî yên orijînal [æ], [h], [x] ve wateya gotinan nayê guhertin (jêder: hûr [huɾ] – tiştekî parçekirî yan pirr biçûk û hûr [ħuɾ] – zik). 
Bi pêşketina wêjeya kurdî fonemên kurdî yên dîrokî [æ], [h], [x], ku di şûna wan de fonemên erebî  [ʕ], [ħ], [ʁ] dihatin bikaranîn, careke din tên vejiyandin.

 Fonetîk
 Zimanê kurdî
Dûrzan Cîrano

Dûrzan Cîran fotografer û wênegirekî kurd e ku di 1968an de li Quzêrîba Stewrê hatiye ser dinyayê. Dûrzan dibistana seretayî li Farqînê xwend û di pey de li Amedê xwendiya xwe ya lîseyê kir. Ji dema ku hevalekî birayê xwe kamerayeke dijîtal jê re aniye û vir ve bêwestan wêneyan digire. Motîvên wî yên taybet, mirov, zarok, sirûşt, heywan, balinde, kêzik û gulên li derûdorên wî ne. Dûrzan bi cih û warên xwe dizane û pisporê navên kurdî yên cografya û fauna û floraya welatê xwe ye.

Dûrzan bi sedan wêneyên xwe diyarî kirine bo Wikimedia Commonsê û pişkdarê projeya Wîkîpediya kurdî ye.

Ji bilî karê wênekêşiyê, Dûrzan helbestnivîs jî ye û wî gelek helbestên ji zimanên biyanî wergerandine bo kurdî.

Pêşaneyên şexsî yên Dûrzan Cîrano 
Di 14-21ê nîsana 2012an de li Navenda Çend û Hunerê ya Cegerxwîn pêşaneya wî ya pêşîn a bi navê "Çûkên Kurdistanê" hatiye sazkirin. Di heman salê de di 7-10 hezîranê de wî bi sponsoriya Kongreya Tibbê pêşaneya xwe ya bi navê "Zarokên Kurdistanê" pêşkêş kir.

Dûrzan Cîrano û Koma Wêneistanê 

Dûrzan Cîrano danerê koma fotograferan a bi navê Wêneistan e ku di 2011an de li medyaya civakî ya Facebookê hat sazkirin. Îro (2013) 1523 endamên wê hene.

Di 7-22ê tîrmeha 2013an de li Pêşangeha Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn a Amedê pêşaneya wêneyan a Koma Wêneistanê hat pêkanîn. Di pey Amedê re pêşaneya koma Wêneistanê çû Nisêbînê, di 23-30ê tîrmeha 2013an de li Navenda Çanda Mîtanî pêk hat. Pişt re di 17-27ê tebaxa 2013an de li Kafeya Hunerî ya Êlihê (Batman Sanat Cafe) hat pêşkêşkirin. Paşê di navbera 26ê çiriya pêşîn û 3ê çiriya paşîn a 2013an de li Navenda Çand û Hunerê ya Ş. Elî Temel a Şaredariya Qoserê hat nîşandan.

Fotograferê kurd Dûrzan Cîrano nuha li Bismila Diyarbekrê dijî.

Çavkanî 

 http://www.amidakurd.net/nuce/hevpeyv%C3%AEn_digel_d%C3%BBrzan_c%C3%AErano

Girêdanên derve 
 http://www.nusaybin.bel.tr/Default.aspx?c=d&g=8&K=5711
 http://www.yuksekovahaber.com/haber/nusaybinde-weneistan-sergisi-107738.htm 
 http://yourshot.nationalgeographic.com/profile/228797/
 http://500px.com/search?q=birds%20of%20kurdistan&type=photos_tags
 http://www.antoloji.com/durzan-cirano/  Nimûneyine ji helbestiya Dûrzan Cîrano li Antoloji.com

Wênegirên kurd
Kesên ji Stewrê
Jidayikbûn 1968
Wênesazên kurd
Qaşqayî

Qaşqayî, gelekî koçber li başûrê Îranê, li parêzgeha Farsê li dedora Şîrazê ye. Zimanê wan yek ji zimanên tirkî yên saxa oxizî ye. Qaşqayî tirkîaxiv bin jî, di nav êla wan de kêm qebîlên lurî-, kurdî-, belûçî- û erebîaxiv hene. Torinên qaşqayiyan bikevneşopî ji qebîla amele ne. Amele (xebatkar) biesle xwe kurd in û ji aliye Kerîm Xanê Zend ve ji Luristana piştîkû li farsê hatine akincîhkirin.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Îran
Kurdik

Kurdik (1928: كوردك / Kurdik; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Bazbûd

Bazbûd (1928: بازبوط / Bazbûd; 1946: Bazbut; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Solan

Solan (1928: صولان / Solan; 1946: Sulan; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Baziwan

Baziwan (1928: بازيوان / Bazîwan; 1946: Bazivan; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Ferxîkan

Ferxîkan (1928: فرخيكان / Ferxîkan; 1946: Ferhikan; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Baxmîs

Baxmîs, Baxîms? (1928: باخميس / Baxmîs; 1946: Bahims; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Mezrik, Qubîn

Mezrik (1928: مزرك / Mezrik; 1946: Mezrik; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Marmasiyê ava şîrîn

Marmasiyê ava şîrîn (Anguillidae), famîleyekî marmasî (Anguilliformes) ji çîna masiyên perikên strîdar (Actinopterygii) ye ku di çem, robar û golan de dijî ye.

Şayes 
Marmasiyê avê şîrîn dirêj kirî û mezin e dirûvê maran e. Serê marmasiyê girs û serî kirî ye, perikên piştê bi perikên dûvik û qûn ve gihandî ne, ji bo keviya paşiyê laşê saz bike.

Cure û binecure 
Nêzî 19 cure û 6 binecureyan ji cinsê Anguilla hatine danasîn
 Anguilla anguilla (Linnaeus, 1758) (Marmasiyê ewropî)
 Anguilla australis J. Richardson, 1841(Marmasiyê bi perikên kin)
 Anguilla australis australis J. Richardson, 1841 
 Anguilla australis schmidti Phillipps, 1925
 Anguilla bengalensis (J. E. Gray, 1831)
 Anguilla bengalensis bengalensis (J. E. Gray, 1831) 
 Anguilla bengalensis labiata (W. K. H. Peters, 1852) 
 Anguilla bicolor McClelland, 1844
 Anguilla bicolor bicolor McClelland, 1844 
 Anguilla bicolor pacifica E. J. Schmidt, 1928 
 Anguilla breviceps Y. T. Chu & Y. T. Jin, 1984
 Anguilla celebesensis Kaup, 1856 
 Anguilla dieffenbachii J. E. Gray, 1842 
 Anguilla interioris Whitley, 1938 
 Anguilla japonica Temminck & Schlegel, 1847 
 Anguilla luzonensis S. Watanabe, Aoyama & Tsukamoto, 2009 
 Anguilla malgumora Kaup, 1856 
 Anguilla marmorata Quoy and Gaimard, 1824  
 Anguilla megastoma Kaup, 1856 
 Anguilla mossambica (W. K. H. Peters, 1852) 
 Anguilla nebulosa McClelland, 1844 
 Anguilla nigricans Y. T. Chu & Y. T. Wu, 1984
 Anguilla obscura Günther, 1872 
 Anguilla reinhardtii Steindachner, 1867 
 Anguilla rostrata (Lesueur, 1817) (Marmasiyê Amerîkanî)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.fishbase.org/Summary/FamilySummary.php?family=Anguillidae
 http://www.youtube.com/watch?v=yyw6BfLZe_A|Vîdiyo

Marmasî
Şerê Gaugamelayê

Şerê Gaugamelayê, şerê di nava Îskenderê Mezin û Darîûsê sêyemin de ku di sale 331´ê de bûye. Ji vî şerî re tê gotin "Şerê Arbela" jî. Di vî şerî de, tê gotin ku Îskenderê mezin tê herêmê û bi artişa mazin ya Pers ku sê qatî wî mazin e, bi wê re dikeve cengê de û wê têk dibe. Di vî şerî de tê  ser ziman, ku artişa Îskender bi serkevtiye.

Cihê ku lê şer bûye
Cihê ku lê şer bûye, li başûrê Kurdistanê ye. Ev şer weke "şerê Hewlêrê" û ankû "şerê Arbela" jî tê bi navkirin. Ji Hewlêrê dema ku çûyîna bi ber Mûsilê de dibê, ku zêde ji Hewlêrê dûrketin nebûyî, cihê ku ew şer û ceng lê bûye heye. Lê ew herêma ku ´şerê gawgamala´, herêma ku lê bûye, di nava sînorê Hewlêrê roja me de dimêne. Ji xwe, berê ji vî şerî re hatiya "Şerê Arbela". Arbela´ navekî Hewlêrê ya ku heta roja me jî, car bi car bi rengê "Erbîl" jî hatiye gotin û ser ziman.

Şerê Hewlêrê

"Şerê Hewlêrê" an go "Şerê gawgamala", şerekî di nava hêzên Darîûsê sêyem û Îskenderê mezin de ye. Ev şer, di wê de, bahse gelek taktikên şer tên ku kirin ku Îskender bi haniya û bi wê re bi hêzeka piçûk li ber hêza Persî ku sê qatî ya bûya bi serketîya. Tê gotin ku piştî ku artişa Îskender sazûmana artişa Darîûsê sêyem şikand, piştre êdî ket şer de û êdî ew têk bir.

Dawîya Darîûsê Sêyem

Darîûsê sêyem, piştî ku tê gotin ku artişa wî ket zorê de, êdî ji qada şerê ravî hat û hat qasrê. Piştre jî, li qasrê ji aliyê çend mirovên ku li cem wî bûn ve di qasrê xwe de hat kuştin.

Piştre rewş

Piştre rewş, xirab dibe bo persan jî û kurdan jî. Êdî kurd û pers, tê gotin ku bo ku têkçûnaka pirr mezin nexwûn, wê xwe li çîyayê Zagrosan bigrin. Piştî wê re, wê artişa Îskender herê biser wan de. Lê Çend ku artişa Îskender, diçê bi ser zagrosan de, wê hertimî windahiyan bide û wê têkçûnê nikaribê bi wan bide jînkirin. Devereka ku ji wan du deverên ku şikeştin bi Îskender re di vîna wî de bi wê re daye çêkirin jî ev de bûye. 

Ji ber vê yekê, ew xwe sipartina kurd û persan li Çiyayê Zagrosan, bûye malê dîrokê. Kurdan, piştre, ji ber kirinên wî xadarî ku wî kirin, jê re gotin "Zûlqarneyn" .

Çavkan

Şer
Triage

Triage, fîlmekî derhênerê boşnak Danis Tanovic ê ji sala 2009an e. Mijara fîlm komkujiya enfalê ya li Kurdistanê ye. Du wênevanê îngilîz hemdemê de li Başûrê Kurdistanê ne û di nava şer de dimînin. Yek ji wan tê kuştin. Ên din rayedanê mezin ên psîkolojîk li ser dimînin.

Girêdanên derve 
  Triage  − Internet Movie Database

Fîlmên 2009an
Fîlmên dramayê
Qeşan

Qeşan yan Qaşan yan jî Kaşan gundekî kurd ê elewî ye ku dikeve parêzgeha Mereşê, li Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê. Şêniyên gund dibejîn ku ji bajarê Qeşana Îranê hatine wira. 

Ji gundê Qeşan da cih bûyî sê gund heye; ewna Gundê Jorî, Gundê Orte, gundê Poskofî ne. Eşiretê wan atmî ye. Li sedsala 14-15an ji Îranê koçkirin û ser Mêrdîn, Amed, Meletî û Albistan (Gundê Kaşanê Atmî) da heta axê Avşîn hatine.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Avşînê
Bokenge

Bokenge an kûzeyê sîng sipî (Martes foina), cureyekî kûzeyan (Mustelidae) ku xweciyê Ewropa û Asyayê navîn, lê hate derbasî Amerîkayê başûrê bû.

Binecure 
Nêzî 10 binecureyên bokenge hene:
 Martes foina bosniaca
 Martes foina bunites
 Martes foina foina
 Martes foina intermedia
 Martes foina kozlovi
 Martes foina mediterranea
 Martes foina milleri
 Martes foina rosanowi
 Martes foina syriaca
 Martes foina toufoeus

Şayes 

Dirêjiya bokenge di navbera 42 - 48 cm û dirêjiya dûvika wî 26 cm. Giraniya bokenge di navbera 1.5 - 2.5 kg. Rengê bokenge qehweyî û rengê sîngê wî sipî ye.

Reftar 
Bokenge canewerekî ser erdê dijî û şevger e, lê melevanekî jêhatî ye.

Parêzî
Piranya xwarina bokengeyê ji mêwe ye ku sêv, hermî, xox, gêlaz, tirî, fireng an bancanê sor,tûtrek, tû û ji dara benavê dixwe.Lê bokenge dîkê berfîn û kewan nêçîr dike,lê carinan cirdon, mişk û mirîşkan dixwe.

Belavbûna erdnîgarî 
Bokenge li gelek welatên Asya û Ewropayê tê ye dîtin. Bokenge li herêmên rojhilat ji Kurdistanê bakur û rojhilatê dijî.

Têkiliyan bi mirov re

Kedîkirin 
Canewernasê îngilîzî George Rolleston nivîsandibû ku "pisîka kedî" ya Yewnanistanê Kevn û Romayê kevn bi rastî bokenge bû.

Bokenge wek nêçîr 
Bokenge li gelek welatan tê nêçîr kirin ji bo kurkê wî bi nirx.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/marten_beech.html

Kûze
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Huske

Huske yan jî hiske (bi soranî: عوسکە, Uske) tifengeka ku nawaxnê wî boş e û ji rêga devê wî dihête tijîkirin û amade dibe jibo havîştinê. Wî çekî ji serdema mîrinşînêd kurdî ya bi şêweka berbilav hatiye bikarhînan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çek
Kûzeyê avî

Kûzeyê avî an kûjeyê avî (Lutrinae), binefamîleyekî kûzeyan (Mustelidae) e. Nêzî heft cinsên kûzeyê avê hene.

Belavbûn 
Kûzeyê avî li parzemînên Afrîka, Amerîkayê Bakur, Amerîkayê Başûr, Asya û Ewropayê dijî.

Şayes 
Dirêjiyê kûzeyê avî ji 0,6 ta 1,8 m hene gor cureyên wî, lê giraniyê kûzeyê avî gor cureyên wî ji 1 ta 45 kg hene.

Xwarin û parêzî 
Kûzeyê avî goştxwer e, ku bejavok, balinde û guhandarên biçûk dixwe.

Cins û cure 
Cinsê Lutra 
 (Lutra lutra)
 (Lutra sumatrana)
 (Lutra nippon)
Cinsê Hydrictis
(Hydrictis maculicollis)
Cinsê Lutrogale
 (Lutrogale perspicillata)
Cinsê Lontra
 (Lontra canadensis)
 (Lontra provocax)
 (Lontra longicaudis)
 (Lontra felina)
Pteronura
 (Pteronura brasiliensis)
Cinsê Aonyx
 (Aonyx capensis)
 (Aonyx cinerea)
Cinsê Enhydra
 (Enhydra lutris)
Cinsê †Megalenhydris 
Cinsê †Sardolutra 
Cinsê †Algarolutra 
Cinsê †Cyrnaonyx

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Gallant, D., L. Vasseur, & C.H. Bérubé (2007). Unveiling the limitations of scat surveys to monitor social species: a case study on river otters. Journal of Wildlife Management 71:258–265.
 IUCN SSC Otter Specialist Group
 ARKive  Photographs and Videos of Eurasian Otter. On the same site are photos and videos of the Marine otter (Lontra felina), Sea otter (Enhydra lutris), Smooth-coated otter (Lutrogale perspicillata) and Giant otter (Pteronura brasiliensis).
 International Otter Survival Fund
 Otternet 
 Otter stories and pictures
 Blog: Saving Otters 
 Blog: Otter Education 
 Training for Otter Keepers

Kûze
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Til Xelef

Til Xelef (),  Bi kurdi Derfetik e nezîka navça Sêrekaniyê ye.Warekî neolîtîk e ango heyna berdê nû de maye û ji bo bastanasiyê deverek gelek giring e. Çanda vê derê di hingama berê nû de hatiye damezirandin hemû Kurdistan û der dor a wê xistey binê bandara xwe û tevkariyeke mezin di peresendeya şaristaniyê de pêşkêşandiye. Girê Derfetikê ango Til Xelef kevintirîn gundê neolîtîkê bû ku ji bastanasan ve hatibû hilkolandin, heta ku cihekî di li Kurdistanê bi navê Girê Mirazan nehate veşikaftin. Têgîna Til çanda Xelefê ango bi kurdî Çanda Derfetikê tê gotin di nava wêjeya arkeolojiyê de kevintirîn çanda têkûz a mirovatiyê ye.

Girêdanên derve 

Serê Kaniyê, Hesîçe
Kûze

Kûze an kûje  (Mustelidae), famîleyekî guhandarên goştxwer tewr mestir ji binekoma guhandarên dirûvê kûçikan (Caniformia) e.

Şayes 
Gelek guhertoyên  di mezinahî û reftara kûzeyan çêdibin. Kûzik (Mustela nivalis) pir ne mestir e ji mişkan, lê dirêjiya kûjeyê avî ya girse digihîje ta 2.4 m û giraniya kûjeyê avî ya deryayê digihîje 45 kg. 
Teviya van guhertoyan, lê kûzeyan di çend taybetmendiyên gelemperî tevkarî dikin. Kûze guhandarekî biçûk e bi lingên kurt, kurkên stûr û guhên kin û glover. Kûze canewerekî bi tenê dijî, şevger û dirêjiya salê çalak e.
Ji xeynî kûjeyê avî ya deryayê ve, kûze bîn an bihinên tûj û xurt ji toşpiyê qûna xwe peyda dike ji bo îşaretkirina zayendî û nîşankirina sînorên herêmê xwe.

Bikaranînên mirov  

Xanimek e bi banevankekî" (bi rastî ev fisteq e
Mirov dikanibû çend cureyên kûzeyan kedî bike ji mêj ve wek fisteqê kedî (Mustela putorius furo) û xedî bike ji bo bazirganiya kurkê wan bi nirx wek vîzonê deryayê (Neovison macrodon)(nemabûyî), vîzonê Amerîkayê (Neovison vison) û mînkê Ewropyayê (Mustela lutreola).

Sîstematîk

Dabeşandina klasîk 
Famîleya kûzeyan ji 2 binefamîleyan , 22 cinsan û 57 cureyên mayî çêdibe gor dabeşandinek e kevin:

Binefamîleya Mustelinae
Cinsê  Arctonyx
Arctonyx collaris
Cinsê Eira
 Eira barbara
Cinsê Galictis
  Galictis vittata
 Galictis cuja
Cinsê Gulo
  Gulo gulo
Cinsê Ictonyx
  Ictonyx striatus
  Ictonyx libycus
 Cinsê Lyncodon
 Lyncodon patagonicus
 Cinsê Martes
  " Martes americana   Martes flavigulaBokenge,  Martes foina  Martes gwatkinsii  Martes martes   Martes melampus  Martes pennanti  Martes zibellina Cinsê Meles  Meles anakuma   Meles leucurus   Meles meles'Cinsê 'Mellivora
   Mellivora capensis
 Cinsê Melogale
  Melogale everetti
  Melogale moschata
 Melogale orientalis
 " Melogale personata  Melogale cucphuongensis Cinsê Mustela  Mustela africana  Mustela altaica Banevank  Mustela erminea   Mustela eversmannii   Mustela felipei   Mustela frenata   Mustela itatsi   Mustela kathiah   Mustela lutreola   Mustela lutreolina   Mustela nigripes   Mustela nivalis   Mustela nudipes   Mustela putorius  Mustela putorius furo   Mustela sibirica  Mustela strigidorsa  Mustela subpalmata Cinsê Neovison Neovison vison Neovison macrodon (di sedsala 19 an †)
 Cinsê Poecilogale  Poecilogale albinucha Cinsê Taxidea Taxida taxus Cinsê Vormela  Vormela peregusnaBinefamîleya Lutrinae 
 Cinsê Aonyx Aonyx capensis  Aonyx cinerea Cinsê Enhydra  Enhydra lutris Cinsê Lontra  Lontra canadensis  Lontra provocax  Lontra longicaudis  Lontra felina Cinsê Lutra Lutra lutraLutra sumatrana Cinsê Hydrictis Hydrictis maculicollis  Cinsê Lutrogale  Lutrogale perspicillata  Cinsê Pteronura  Pteronura brasiliensisFosîlên kûzeyan
Cinsên nemabûyîBrachypsalisChamitataxusCyrnaonyxEkorusMegalictisOligobunisPotamotheriumSthenictis''

Dabeşandina nû 
Eger kûze li heşt binefamîleyan were belavkirin di analaysîzê cenetîk:

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Mustelidae/

Kûze
Faunaya Kurdistanê
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Amaerîkaya Bakur
Faunaya Ewropayê
Zimanê lezgînî

Lezgînî (yan jî lezgî) zimanek ji malbata zimanên lezgînî ye û ji aliyê gelê Lezgîn li Lezgistanê ve tê axaftin. Zimanê lezgînî di xeterê de ye.

Girêdanên derve 

Lezgîn
Ziman
Zimanên Tirkiyeyê
Goma Leşko

Goma Leşko (), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.

Gundên Avkevirê
Vezilandin (muzîk)

Vezilandin, an jî vezelandin, di muzîkê de ew e du-qatkirina tonan e. Bo mînak do fa la sî dibe do'û  fa'û  la'û  sî'û  û '''do'û  fa'û  la'û  sî'û''' dibe do'ûûû fa'ûûû la'ûûû sî'ûûû û wesa. Yenî longa dibe maksîma û semîbrêvîs dibe brêvîs td. 

Vezilandin ango gewrekirina tonan (noteyan) pir di teknîka fûga, dema barok de heye.

Çavkanî

Muzîk