nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê

Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gelekî resen bû ku heta sedsala 16an de li berava Çemê Saint-Lawrence, li Québec û Ontario (Kanada) û li New Yorkê (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) dijiyan. Gelek tişt li ser vî gelî neyê zanîn, tiştên tên naskirin ji nivîsên Jacques Cartier û lêkolînên di warê şopgeriyê û zimanzaniyê di sedsala 20an de hatiye.

Jiyan 
Ji destpêka bicihkirina çandina garis di derdora sala 1000an de li herêmê, êlên Îrokêzan êdî hêdî hêdî dev ji koçeriyê berdidan û dest bi malên dayimî li derdora Golên Mezin dikirin. Zeviyên xêr û bêr yên dola Saint-Lawrenceyê, herwiha hebûna masiyan û acalên kuvî di çem û daristanan de, cihekî xweş didan wargehên Îrokêzan yên li bakur-rojhilat diman. Ji derdora sala 1300an de gundên wan dihatin asê kirin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê navdar bûn bi asêkirina warên xwe de.

Grund 

Di sala 1535 û 1536an de Jacques Cartier bala xwe dida gundên Îrokêzan li bakurê Île d’Orléans, di nav wan de gundê Stadaconayê, li derdora bajarê niha yê Québecê û gundê Hochelaga li derdora Montreal. Şopger hin gûnde mîna wan li rojavayê van gundan, li ser berava gola Ontario dîtin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gundên xwe nêzî Çemê Saint-Lawrence ava dikirn. Heta 2.000 mirov di gundên mezin dijiyan.

Çavkanî 

Gelên resen ên Amerîkayê
Kanada
Çemê Saint-Lawrence

Çemê Saint-Lawrence (bi fransî: Fleuve Saint-Laurent, bi inglîzî: Saint Lawrence River, bi tûskarorayî: Kahnawáˀkye, bi mohawkî: Kaniatarowanenneh; yanî "riya mezin a avê") çemêkî li Amerîkaya Bakur e, ku çemê seyemîn a her mezin di parzemîn de ye.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Çemên Kanadayê
Çemên DYAyê
Parêzgehên fizîyografîk
Qaban

Qaban gundekî Espîrê yê Erzîromê ye.

Gundên Espîrê
Xincika Çiyayiyan

Xincika Çiyayiyan (, ), gundekî mezraye gundê Selmika Bismilê ye. Li derdora wê gundên weke Qopiziyê, Kalikê, Mîrzebegan, Îdrîsa û Mezra Evdilqadir he ye. Niştecihên gund bi eslê xwe Midyatî ne.

Gund li ber Çemê Sînanê li ser girekî hatiye avakirin. Muxtariya Selmikê jî li vî gundî ye.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Çavkanî

Gundên Bismilê
Kalikê, Bismil

Kalikê (, ) mezraya Mezra Evdilqadir e. Gund li ber Çemê Sînanê hatiye avakirin. Li derdora gund Xincika Çiyayiyan, Qopiziyê û Mezra Evdilqadir he ye. Li gund pirek he ye.

Aboriya gund pêşveketiye.

Çavkanî

Gundên Bismilê
Îdrîsa

Îdrîsa (), mezrayeke gundê Elîbûciyan a Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Kenasor

Kenasor (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Çerkenî

Çerkenî, Çirkinî (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Dîzansî

Dîzansî?, Dîşans (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Çenaçor

Çenaçor, Çinaçor (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Çapans

Çapans (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Metensî

Metensî () gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Karsor

Karsor (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Xodîçor

Xodîçor (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Kan, Espîr

Kan () gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Wanik, Espîr

Wanik (, ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Espîrê
Altûntaş

Altûntaş (, ) gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Dencik

Dencik (, ) gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Karor

Karor () gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Gûlabî

Gûlabî (, ) gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Danzot

Danzot (, ) gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Şêxwêran

Şêxwêran (, ) gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.

Çavkanî

Gundên Aşqelayê
Karesata Çernobîlê

Di dema ceribandinekî de qezaya yekem a nûkleerî ya sedsala 20. pêk tê. Cih li Ûkrayna, li navçeya Kîev'ê Çernobîlê ye. ha li wir di reaktora 4. a hêzê ya nûkleerê de roja 26'ê Nîsana 1986'an ber destê sibê re qezayeke nûkleerî pêk hat û piştî vê tivabek(tibabek) berên fîsyonê li atmosferê ango li hewayê belav bû. Hemû cîhan roja 30'ê nîsana 1986'an bi vê xeberê hesiya.

Encamên Qezayê 

Di encama vê qezayê de ev tiştên han rûdan:
-600.000 (şes sed hezar) personel tevlî xebatên xilaskirina vê qezayê bûn. Gelek ji van bi radyasyona zêde re rû bi rû bûn.
-Nexweşiya bêhtir derketî penceşêra tîroîdê ya zarokatiyê bû. 
-Di wan mehên pêşiyê de zarokên ji şîrê zêde bi îyoda radyoaktîf vexwarîn bi wê penceşêra tîroîdê ketin, li gor daneyan heta 2002'yan ji vê komê 4000 hezar zarokan re ev nexweşî derket.
-Aliyên serbixwe dibêjin heta bi sedan salan kes nikare li Prîpyat û herêmên derdora wê bijî, her wiha hê jî têketina van deveran qedexe ye û polîs nahêlin kes bikeve hin deveran.
-Li gor komîteya NY'ê 4000-5000 kes ji ber vê qezayê mirine. Lê belê li gor berhemeke nivîskarên Rûs Alexey V. Yablokov, Vassily B. Nesterenko û Alexey V. Nesterenko a di New York Academy Of Sciences de hatî weşandin heta 2004'an insan ji ber vê mirine û hejmara van kesan gihaye 1.000.000 (milyonekî). Gelek kes jî hêj nemirin lê ji ber nexweşiyan jiyana wan herimî.
-Vê bobelatê bi awayên cur bi cur bandor li 7 mîlyon û 345 hezar û 329 insanên ji Ûkrayna, Belarûs ve Rûsya kir. 
-Yên malên xwe terikandin û li cihnên din hatîn bicihkirin 492.099 (ango nîv mîlyon insan) ev daneyên Neteweyên Yekbûyî, WHO, UNICEF'ê ne.

Ûkrayna
Mîrûsîva

Mîrûsîva () gundekî Bismilê yê li derdora Sofyanê ye ku hatiye valakirin.

Gundên Bismilê
Zanîngeha Selahedînê Eyûbî

Zanîngeha Selahedînê Eyûbî, zanîngeheke li Amedê bû. Ev zanîngeh di sala 2013an de ji aliyê weqfekê ve hat avakirin. Çar fakulte û çar enstîtûyên zanîngehê hebûn.  Di 23ê tîrmeha 2016an de  di çarçoveya Rewşa Awarte de zanîngeh hatiye girtin.

Mijarên têkildar 

 Selahedînê Eyûbî

Çavkanî

Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngehên Tirkiyeyê
Destpêkirinên 2013an
Bidawîbûnên 2016an
Manga

Manga (bi japonî: 漫画), peyveke ji aliyê japonan ve ji bo xêzeroman tê bikaranîn û ev cure bi huner û metodên anîmeyan tê xêzandin. Lê belê xêz û şêweyên manga, ji anîme bêhtir fîşal in.

Peyvnasî 
Bêjeya manga di salên 1770î û vir ve tê bikaranîn. Di sedsala 19an de ev bêje bi taybetî ji bo blokên daran ku li ser wan karîkatûr hebûn, hatiye bikaranîn. Ev bêje di sala 1819an de berê ji wateyên xwe yên din ji bo xêzkişan û pêşnûma û karîkatûrên ku ji aliyê Hokusai Katsushika û xwendekarên wî hatiye afirandin, hatiye gotin.

Hokusai ev pêşnûmayên xwe bi bêjeya manga binavkiriye ku ew bi du peyvên çînî, 漫 man" (bêxem) ve "画 ga" (wêne) pêktê.

Bide ber 
 Anîme

Çavkanî 

 Lent, John A. (2001). Illustrating Asia: Comics, Humor Magazines, and Picture Books. Honolulu, Hawaii: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2471-7.
Bextiyar Rehmanî

Bextiyar Rehmanî gogbazekî kurd e. Bextiyar di warê fûtbolê da dixebite û lîstikvanekî pir hêja ye ku li Rojhilatê dijî. Bextiyar kaptanê tîma Fûladê Xûzistanê ye ku di Lîga Xelîcê Fars a herî bilind a futbola Îranê da dilîze. Tîma wî tîmeke serkeftî ye û şampiyonî jî bidest xistine. Bextiyar di sala 1385 a rojî da kete tîma ciwanên Fûladê û paşê di temenê 17 salî yê da hate tima mezina Fûladê û hin ji di wê tîmê da ye.

Jiyana Bextiyar
Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara Serpêlzehawê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li Ehvazê dijîn.

Futbola wî
Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû.

Bextiyar di tîma neteweyî da 
Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê.

Şanazî û rekorên wî
Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol
şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di kasa cîhanê da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû.

Çavkanî

Futbol
Jidayikbûn 1991
Futbolvanên kurd
Mirovên zindî
Horatius

Quintus Horatius Flaccus (8ê kanûna pêşîn B.Z. 65 - 27ê çiriya paşîn B.Z. 8), helbestvanê romayî yê herî girîng ê serdema Augustus e.

Jiyan 

Horatius, li bajarokekî ku wê demê bi navê Venosa yan jî Venusia dihat zanîn û di navbera Apulia û Lucania de bû, ji dayik bû. Wekî layê zilamekî xulam ku dawiyê azadiya xwe bi dest xistibû, hatibû dinyê, lê ew wekî kesekî azad hatibû hesibandin. Bavê wî bi mezadê mijûl dibû. Horatius bavê xwe wekî cotkarekî hejar û birûmet bi bîr aniye. lê tu carî qala dayîka xwe nekiriye ku ibe ku ew xulam bûye.

Bavê wî ji bo perwerdekirina Horatius ked û kespa xwe xerakiribû û wî ji bo dibistanê şandibû Romayê. Piştî jî ji bo perwerdeya yewnanî û felsefeyê şandibû Atînayê. Helbestvan hurmeta xwe ya ji bo bavê xwe dihisî, di helbestên xwe de xuya kiriye.

Piştî kuştina Julius Caesar, Horatius ket artêşê û ji bo Brutus di Şerê Philippi de şer kir. Brutus hat xwarê û dawiya vê şerê Horatius qala berdana mertal û revîna xwe kiriye. Dema Augustus efuya giştî weşand, Horatius vegeriya Îtalyayê. Her tiştê wî ji destê wî çûbû û xizan bûbû. Lê ji ber ku li qada helbestê serkeftî bû, cardin ji aliyê dewletê destek li berê hat xistin.

Horatius bi Virgil û Lucius Varius Rufus re xebitî û bi riya wan bi Maecenas re ku hevalê Augustus bû, hev û din nas kirin. Piştî nasînê, Maecenas him bû hevalê wî him jî bû patronê wî û jê re axeke li ser girên Sabine dabû. Ji ber ku berî mirina wî merivekî wî tunebû, mîrata xwe ji Maecenas û împarator Augustus re hişt.

Çavkanî

Romayî
Helbestvan
Wêje
Şemşûlê

Şemşûlê (), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcleyê di navbera Qorixçî û Boçelû de ye.
Debara gund, bi çandiniya avî û bi xwedîkirina heywanan e. Li gund kooparatîfeke heywanan he ye.
Rêya gund bi asfalt e.

Gundên Bismilê
Radyoya Bexdayê

Radyoya Bexdayê di sala 1939’an roja 29ê çileya paşîn li Baxdayê dest bi weşana Kurdî kir. Lê dema cara ewil dest bi weşanê kir, weşana wê rojê tenê 15 deqeyan bi kurdî bû, dema weşanê piştre hat zêdekirin…

Gava tê sala 1949an dema weşanê ji bo rojekê gihaştiye nêzî 2 saet û 45 deqeyan…

Herçendî radyoya Bexdayê beriya Radyoya Êrîvanê bi 16 salan dest bi weşanê kiribe jî di warê reseniya stran, maqam, amûrên muzîk û motîfên kurdî û folklora Kurdan de wek a Êrîvanê xurt nebû.

Dewleta desthilatdar bi nêrîneke siyasî ew radyo vekiribû û birêve dibir,  û politikaya radyoyê li gor rêzik û rêbazên fermî bû…

Her çendî radyo bi destê rejîmê vebûbe û li gor dil û daxwazên rejîma Îraqê dest bi weşanê kiribe jî bi salan gelek stranbêjan di radyoyê de stran gotine, û gelek berhem gihaştine ser hev ku heya bi roja îro jî hatine…
 
Hunermendên wek Tahsin Taha "Bêrîvanê" dibêje... 
Hesen Zîrek bi strana "Yella Şofêr Yella" deng veda ku piştre İbrahim Tatlıses jî wek ku strana wî be xwendiye… 
Eyşe Şan bi "Xerîbim Dayê" qêrîna xwe gihand kurdan, 
Îsa Berwarî bi klama "Wey dinyaye", 
Mihemed Arif Cizrawî bi Zozaniyê, 
Meryemxan bi ‘Wele Domamê’ kurdan ji wan awaz û gotinên xweş bêpar nehiştin e... 

Ew awazên ku bi stranên beşa kurdî ya radyoya Bexdayê gihaşt guhên kurdan îrojî pêşiya stranbêjiya kurdî ronî dike.

Çavkanî  
Page text.
Enver Hoxha

Enver Hoxha (wekî Enver Hoca tê bilêvkirin)  (jdb. 16ê çiriya pêşîn a 1908an, li Gjirokastëra Albanyayê - m. 11ê nîsana 1985an, li Tîranayê) mîmarê sosyalîzmê di Albanyayê bû. Albanya dewleta sosyalîst a rast a dawî bû li cîhanê. Hin pozisyonên teorîk ên Enver Hoxha li programên EMEP û MLKP tên dîtin.

Çavkanî

Alban
Kesên ku çûne ser ateîzmê
Jidayikbûn 1908
Mirin 1985
La Linea

La Linea navê rêzefîlmekî kartonî ye ku ji aliyê kartonîstê îtalî Osvaldo Cavandolî ve hatiye xêzkirin. Muzîka wê jî ji aliyê Franco Godi ve hatiye amadekirin.
Ji ber ku kurt û balkêş û komîk e ji sala 1969 û vir ve li gelek welatan belav bûye, li gelek welatan hatiye darîkirin (temaşekirin).

Mijara wê 

Li ser xêzeke bêdawî ew karakter her rêve diçe û tişt tên serê wî. Bi vî awayî ji 90 beşan pêk tê, her beş di navbera 4-5 xulekan de ye. Di gel ku heta 225'an jî hatibe nimarekirin lê  a rast ji 90 beşan pêk tê.

Sernavê Rêzefîlmê bi zimanên din 

Li wan welatan bi navên cuda hatiye bilêvkirin:

Resen/Orjînal: La Linea

"Linus på linjen" (Lînûsê liser xêzikê) - Swêd

"Badum badum" - Slovenya

"Badum badum" û carna jî "Złośniczek" - Polonya

"Menő Manó" - Mecaristan

"Mar Kav" / "מר קו" (Lawê Xêzê) - Îsraêl

"Bajram" - Albanya

"Streken" - Norwêc

"Stregen" - Danîmarka

"Línan" - Îslenda

"Baljum Baljum" - Makedonya

"Барум Барум" / "Barum Barum" an jî "Абаракандиши Ди Фјури" / "Abarakandiši Di Fjuri" - Serbistan

"Lineman" - Dewletên Yekbûyî yên Amerîka

"La Linéa" - Fransa

"A Linha" - Brezîl

"Lijntje" - Holenda

Çavkanî

Rêzefîlm
Helale (kovar)

Di adara sala 1946'an de komîta HDK li bajarê Bokan kovara " Helale " daye çapkirin. Sernivîserê wê çîronivîsê Kurd mamoste Hesenê Qizilcî bû. Helale kovarek siyasî, çandî û giştî bû ku di warê siyasî de bîr û rayên HDK didan weşandin. Tenê sê hejmar ji kovara Helale hatine weşandin. Di vê kovarê de bêtir babetên edebî tên dîtin.

Çavkanî  
Kakşar Oremar 

Kovarên kurdî
Bajarê Amedê (pirtûk)

Pirtûka AMED erdnîgarî/dîrok/çand, di sala 2012an de ji aliyê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê ve hat çapkirin. Pirtûk ji aliyê Amed Tîgrîs û Yildiz Çakar ve hatiye hazirkirin. Pirtûk di ebateke mezin de ye, 653 rûpel e û bi tevî bi reng e.

Naveroka kitêbê  
Dîrok, cografya, çend, civak û demografiya bajarê Amedê bi berfirehî hatiye destnîşankirin. Navenda bajêr, gundên navendê, hemû qeza bi gund û gundikên xwe ve, bi nifûs, dîrok, ziyaret, efsane, cihên turîstîk, nivîskar, hunermend, dengbêj, parlamenter û şaredarên xwe ve, bi awayekî hûr û kûr hatine nivîsandin. Şeş meh piştî derketina kurdîya wê, vê carê Amed Çeko Jiyan kitêbê wergerand tirkî. Mirov dikare kurdî û tirkiya kitêbê ji Şaredariya Amedê ya Bajarê Mezin bi dest bixe.

Pirtûkên kurdî
Shameless (rêzefilm)

Shameless, li Amerîkayê (DYA) rêzefîlmek navdar e. Versiyonek rêzefîlmê Shameless ya Brîtaniya Mezin e. Di 2011 an de dest bi weşanê kir. 5 sezon û 49 beşên Shameless hene. Shameles rêzefîlmek derheqa malbatekî emerîkî ye. Wateya Shameless 'Bêşerm' an 'Bêar' e û endamên ev malbatê jî ji bav heta zarokan tew bêar û bêşerm in. Vir û vol û xapandin û diziyên wa qet naqede û her hebik ji wa sekskolîk in jî.Karakterên rêzefîlmê:

 Frank Gallagher, alkolîkek e û bavê şeş zaran e.
 Fiona (Fi) Gallagher, nav şeş zarokan de a mastirîn e û ji bo xwişk û birayên xwe dixebite li wa dinêre.
 Phillip (Lip) Gallagher, kerrê malê yê mezin e û pir jîr e. Di zanîngehekî de dixwîne.
 Ian Gallagher, ji Lip biçûktir e û homoseksuel (gay an jî qunek) e.
 Debbie (Debs) Gallagher, keçek xama ye û ji bo kû carina wekî mezinan bizav dike her tim dikeve depresyonê jî.
 Carl Gallagher, kurrikek bêar e, sadîst û mazokîst e jî. 
 Liam Gallagher, zarokê piçûktirîn e. Dêûbav çermspî ne lê Liam reşik(an jî zencî) e.
 Veronica (V), cîranê Gallagheran e û hevala Fiona ye.
 Kevin (Kev), mêrê Veronica ye.

Rêzefîlmên amerîkî
Cabanê Kurdî

Cabanê Kurdî yan jî Caban Elkurdî (), sehabeyê Muhemmed pêxember ê kurd e.

Cabanê Kurdî parêzgerê devera bazen yê herî ewil e. Di dîroka îslamê de ji parêzgerên herî ewil e.
Caban bi xwe bavê Meymûnê Kurdî ye. Navê wî Gavan e di erebî de tîpa "G" û "V" tuneye jî ber wê yekê ye ku wek Caban hatiye nivîsandin.
Tê gotin gorra wî li Tikrîtê ye.

Cabanê Kurdî, dema Muhemmed Pêxember de yê ku misilman bûne sehabiyên herî ewil e.
Lê mixabin bixeletî di hinek çavkaniyên Îslamê de Cabanê Kurdî, wek Caban Essurdî hatiye guhertin. Wextê ku sedema vî tê pirsîn bersiv pir klasîk û yekalî ye. An xeterê nivîsê, an jî xeterê weşanê tê ravekirin.

Cabanê Kurdî, hedîsa meşhûr ya ji pêxember rîwayet kiriye.  

Ebû Hulde, ji Hafiz Elheysemî rîwayet kiriye û gotiye: "Rojek ez û digel Meymun Elkurdî li cem Malîk bin Dînar bûn. Malik (Meymûn Elkurdî nîşan kir)" : Tu çima ji bavê xwe  tiştek venabêje (paşê li wî nihêrî) tu dizanî bavê te pêxember dîtiye û ji wî hedîs bîhîstiye ?,

Meymûn Elkurdî wiha bersiv da:
Bavê min ji tirsa ku tiştek kêm zêde bêje newêre ji Pêxember tiştek vebêje lewra ji pêxember wiha bîhîstiye, "Kê qestî gotînek derew ser navê min bêje, bila di dojehê de cîhê xwe  amade bike".

Çavkanî 

[1] - Îbn Hecer Esqelanî,  ‘’Elîsabe fit'temyizîs sehabe’’

Îslam
Sehebayên Muhemmed
Sehabeyên kurd
Sehabeyên ne ereb
Kesên sedsala 7an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Dêra Mor Ebay

Dêra Mor Ebeynê yan jî Dêra Mor Ebay dêr û keşîşxaneyeke kevn a mezin a Qillitê ye ku li gorî dihê qalê di sedsala 4an de ji aliyê şah Dara ve hatiye çêkirin û di sedsala 14an de ji aliyê Tîmûrleng ve hatiye xerakirin.

Dêr li nava newaleke çiyayan de li ser rêya Memikan e.

Çavkanî

Dêrên Kurdistanê
Çemê Ottawa

Çemê Ottawa (bi fransî: Rivière des Outaouais; bi inglîzî: Ottawa River) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.

Beşekî mezin ji dirêjbûna wê dikeve dinavbera parêzgehên kenedî yên Ontario û Quebec de. Ev çem 1.271 km dirêj e.

Çavkanî 

Çemên Kanadayê
Dêra Mor Aday

Dêra Mor Aday dêreke kevn û hilweşiyayî li ser rêya Qillitê û Memikan e. 200 metre ji Dêra Mor Ebay berjortir e. Di derheqê dîroka wê de agahî tune ye.

Çavkanî

Dêrên Kurdistanê
Çemê Saint-Maurice

Çemê Saint-Maurice (bi fransî: Rivière Saint-Maurice) çemêkî li Amerîkaya Bakur e, wekî ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.

Çemên Kanadayê
Çemên Amerîkaya bakur
Çemê Saguenay

Çemê Saguenay (bi frensî: Rivière Saguenay; bi inglîzî: Saguenay River) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.
Beşköylü Adem

Beşköylü Adem (1ê adarê 1980 li Beşköy, Trabzon) navê wî yê jidayikbûn: Adem Ekiz, hunermendekî tirk e ku bi eslê xwe yewnan e.
Stranbêj
Stranbêjên tirk
Ebdulbasit Ebdussemed

Ebdulbasit Ebdusemed () hafiz kurd û ereb e ku di sala 1927an de li Armenta parêzgeha Elûqsurê, li Misirê, hatiye dinê. Ew hafizê ku di xwendina Quranê de di dinyayê de yê yekê bû. 
Ew di sala 1988an de çû ser rehma Xwedê.
Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ye koçî Misirê kiriye, dêya wî ereb e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1927
Mirin 1988
Quran
Kesên sedsala 20an
Hafizên kurd
Hafiz
Kurdên Misirê
Îbn Cezerî

Ebûlxeyr Muhemmed el-Cezerî an bi tenê Îbnî Cezerî (b. 1350 - m. 1429) alim û dîroknasekî bi eslê xwe kurd e.

Li Şamê hatiye dinyayê û di 14 saliya xwe de bûye Hafiz. Ji bo xwendina xwe çûye Misir, Semerqend û Besreyê geriya ye. Piştî demekî çûye  Medînê jî û li wê derê pirtûka xwe a "En-neşr fî Qiraetîl erş"ê nivîsiye.

Pirtûkên wî 

Îbn el-Cezerî li ser dîrok û qiraet, îcmayê nêzikî 90 pirtûk nivisandiye ji wana çen hev ev in;

 Taḥbīr al-taysīr fī qirāʼāt al-ʻashr (تحبير التيسير في قراءات العشر)
 Taqrīb al-Nashr fī al-qirāʼāt al-ʻashr (تقريب النشر في القراءات العشر)
 Al-Tamhīd fī ʻilm al-tajwīd (التمهيد في علم التجويد)
 Ṭayyibat al-nashr fī al-qirāʼāt al-ʻashr (طيبة النشر في القراءات العشر)
 Munjid al-Muqriʼīn wa-murshid al-ṭālibīn (منجد المقرئين ومرشد الطالبين)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1350
Mirin 1429
Dîroknasên kurd
Hafizên kurd
Fîlozofên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 14an
Hedîsvan
Kesên ji Şamê
Cakîrê Kurdî

Cakîrê Kurdî an Cakîr Elkurd (jdb. ?  Iraq - m. 1155) alimekî misilmanê kurd bû. Bi xwe zanyarê mezheba Henbelî bû.
Navê wî yê dirêj Cakîrê Kurdiyê Geylanî ye.

Carna di hinek çavkaniyan de navê wî wek  "Cakbîr Elkurdî" derbas dibe.

Çavkanî 

1) Câmiu Kerâmât-il-Evliyâ; c.1, r.378
2) Tabakât-ül-Kübrâ; c.1, r.145
3) Kalâid-ül-Cevâhir; r.112
4) Tabakât-ül-Evliyâ; r.425
5) Şezerât-üz-Zeheb; c.4, r.305
6) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.6, r.152

Mirin 1155
Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Emerê Suhrewerdî

Emerê Suhrewerdî, Omerê Suhrewerdî an jî Şihabedîn Ebû Hefs Emerê Suhrewerdî (1145 Îran, Suhrewerd - 1234 Bexda) yek ji fîlozofên kurd e.

Jiyana wî 
Emerê Suhrewerdî li Îranê li gundê Suhrewerdê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe çûye Bexdayê. Carna çûye sohbetên apê xwe Ebdulqadirê Suhrewerdî û Ebdulqadirê Geylanî ji wan tesawifê hên bûye . Li Besrayê jî çûye sohbetên Ebû Muhemmed bin Ebdullah.

Pirtûkên wî 

1-Akîdetû erbab-it-takî
2-Behcet-ûl ebrâr fî menaqîb-il Gavs-il Geylanî.
3-Bugyet-ûl-beyan fî tefsîrîl-Qur’an.
4-Avari-ûl-mearif fî beyan-ı tarîq-il-kawm

Çavkanî 

Jidayikbûn 1145
Mirin 1234
Fîlozofên kurd
Fîlozofên misilman
Kesên sedsala 12an
Kesên sedsala 12an
Maher Zain

Maher Zain (z. 1981) îlahî û raperekî swêdî ye. Koka wî ji Libnanê ye û bi eslê xwe ereb û misilman e.

Ew stranbêj, stranbêj û hilberînerê muzîkê ye. Albuma wî ya pêşîn, Thank You Allah (Thank You Allah), di 2009 de derket û serkeftinek navneteweyî bû. Albuma wê ya duyemîn Bibore Min (Min Bibore) di 2ê Avrêl, 2012 de derket. Hunermendê ku li cîhanê bi berhemên xwe yên bi şêweya Îslamî tê naskirin, li bajarên cuda yên Tirkiyeyê konser da.

Pêşveçûnî 
Maher Zain di 16ê Tîrmeha 1981ê de li Trablusê, Libnanê ji dayik bû. Di heşt saliya xwe de tevî malbata xwe koçî Swêdê kir. Li wir beşa Endezyariya Fezayê qedandiye. Piştî zanîngehê ew tevlî pîşesaziya muzîkê bû û bi hilberînerê swêdî yê Fasê Nadir Khayat (RedOne) re têkilî danî.  Dema Nadir Khayat koçî New Yorkê kir, Maher li pey wî da ku kariyera xwe ya muzîkê bişopîne û bi hunermendên mîna Kat DeLuna re dest bi xebatê kir. Di 27 saliya xwe de, di gera xwe ya Swêdê de, careke din bi Îslamê ve girêdayî bû û biryar da ku dev ji hilberîna muzîkê berde û bi şêwaza îlahiyan bistrê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Seyîd Qutib

Seyîd Qutib () (z. 1906, Misir – m. 1966), nivîskar û alimekî ereb bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1906
Mirin 1966
Nivîskar
Serdema zêrîn a îslamê

Serdema zêrîn a îslamê navê serdema ku ji sedsala 8an û heta sedsala 13-14an de çêbûye û tê de zanist, endezyarî, teknolojî, tucartî, pîşesazî, hunermend, wêje û felsefe di nav cîhana  misilmanan de pir pêşve ketiye ye.

Li gorî hinekî çavkaniyan ev dewre heta sedsala 15an berxwedaye.
Wê dewrê di nav misilmanan de pir zanistvan û fîlozofên mezin derketine û gellekî vedîtin çêdikin.

Fizîkvanê Fransî Pierre Curie ji bo nûvedan û pirtûkên misilman waha gotiye:

Zanyarên navdar yên serdema zêrîn a îslamê 

Cabir bin Heyan
Dînewerî
Îbn Sîna
Kindî
Xwarezmî
Bîrûnî
Îsmaîlê Cizîrî
Farabî
Bettanî
Îbn Sehl

Di serdema zêrîn a îslamê de rewşa kurd an 
Li Kurdistanê bi hatina Îslamê û pijirandina misilmantiyê ve di nav kurdan de jî zanist pir pêşve ketiye.

Di sedsala 9an de li Rojhilata Kurdistanê zanistvanên weke Dînewerî û Îbn Quteybe, Di dedsala 10an û heta sedsala 15an jî li her aliyê Kurdistanê fîlozof, stêrnas, endezyar,  wêjevan, dîroknas û mirovên pir zana derkitine. Ziryab, Muhasibê Xelatî,  Îsmaîlê Cizîrî, Fexredînê Exlatî, Mûnîs, Ebûlfida, Kemaledînê Yûnis, Şihabedînê Suhrewerdî, Şemsedînê Şehrezûrî, Îbn Xelikan, Eliyê Herîrî, Mehmûdê Kurdî û Melayê Batê ji vana tenê çend kes in.Sîbernetîk ji aliyê zanistvanê kurd Îsmaîlê Cizîrî ve di Medreseyên kurdî de bingeha wî hate avêtin. Di vê serdemê de wêjeya kurdî jî pir pêşve ketiye û pirtûkên bi zimanê kurdî têne nivîsandin.

Li aliyê dinê jî di wê serdemê de kurdan gellekî dewletên serbixwe jî ava kirine, Ji wan dewlet û xanedanên kurd an hinek ev in;
Sadakiyan
Dewlata Şedadî
Dewleta Merwanî
Dewleta Anazî
Xanedana Hezarhespî
Dewleta Hesnewiyan
Dewleta Biweyhiyan
Dewleta Eyûbiyan

Wêne

Çavkanî 

Îslam
Misilman
Zanist
Cabir bin Heyan

Cabir bin Heyan an jî Ebû Mûsa Cabir bin Heyan (erebî: ابو موسی جابربن حیان,  jdb. 721 Tûs, Îran - m. 815 Kufe, Îraq) Stêrnas, matematîknas, kîmyager û fîzîknasekî  fars bû. Perwerdehiya xwe li Tûsa Îranê girtiye û dû re koçî Kufeyê kir.

Jiyan

Kirinên wî 

 Damezrêberê Kîmyayê ye
 Gelekî madeyên kîmyayê  doz kir û nevê erebî lê kir.
 Labaratûwara herî pêşîn wî çê kir. 
 Di zanistêde bû zanistvanê yekemîn kû got Atom jî ji hev perçe dibe
 Kaxitên ku di agir de nayê şewitandin çê kir.
 Asîta sulfîrk û asîta nîtrîkê, sodyûm, karbonat û potasyûmê dît/îcad kir

Berhemên wî 

Pirtûkên Hatine Weşandin
 Kîtab-ul Beyan, 
 Kîtab-ul Hacer, 
 Kîtab-ul Nûr, 
 Kîtab-ul Îzah, 
 Kîtab-ul-Îstakas-îs-Salîs, 
 Tefsîr-ul Îstaka, 
 Kîtab-ut Tecrîd, 
 Kîtab-ul Mulk, 
 Kîtab-ur Rahme.

Pirtûkên Nehatine Weşandin
 Kîtab-uş Şems, 
 Kîtab-ul Qamer, 
 Kîtab-ul Haywan, 
 Kîtab-un Nebat, 
 Kîtab-ul Hîkmet, 
 Kîtab-ul Anasir, 
 Kîtab-ul Kîman-îl-Meadîn, 
 Kîtab-ul Hîlkat, 
 Kîtab-ul Heyet, 
 Kîtab-un Nakd.

Çavkanî 

Jidayikbûn 721
Mirin 815
Fizîknasên faris
Fîlozofên misilman
Matematîknasên faris
Kesên sedsala 8an
Zanyarên misilman
Faris
Kindî

Kindî yan jî bi navê wî temamî Ebû Yûsif Yeqûb bin Îshaq es-Sebah el-Kindî (bi erebî: أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي‎, Abu Yūsuf Yaʻqūb ibn ʼIsḥāq aṣ-Ṣabbāḥ al-Kindī, (jdb. 801? Besre - m. 873 Bexda) yek ji felsefevan, matematîknas, fizîknas, derûnnas, dermannas û mûzîkvanê ereb yê herî bi nav û deng e.

Kindî li ser stêrnasiyê pirs û bersivên li ser "guhertina hewayê", "girtina berê rojê" û "ronahiya stêrkan" pirtûkeke bi navê Qanûna di stêrkan de berhev kiriye ku ev pirtûka wî ji 40 beşan pêk tê.

Kindî di Serdema Zêrîn a Îslamê de di nav misilmanan de derketiye ji fîlozofên herî mezin e. Ew li rojavaya bi navê Alkindûs têye nazkirin. Bi xwe hezarfen e.

Îbn Nedim û zanyarê Îtalî Gerolamo Cardano di berhemên xwe de pir besna Kindî didin.

Berhem 
 Rîsale fîl Aql Manaslk
 Rîsale fî Mahiyyetin Newmî wer hayalî beser
 Rîsale fîl Cewahîrîl Hamse
 Rîsale fîl îlletîs Selcî wel Berdî
Wel Berki wes Savaiki wer Radî wez Zemherîr.
 Risale fîş Şubat
 Rîsale fî wel Elel Hesana İhtiyaratil Eyyam
 De İntellecto Secondum Aristoteles et Platonem
 Rîsale fî İhtilafil Manazir
 Fî Marifeti Kuwal Edwiyetil Murekkebe
 Rîsale fi'l-İlleti'i-Lewnî'l-Lazewerdi
 Rîsale fi´l-hile li-def´i´l-ahzan
 Rîsaletu Eflatun ila Furfuriyus fî hakikati nefyi´l-hem

Çavkanî 

Jidayikbûn 801
Mirin 873
Kesên sedsala 9an
Fizîknasên ereb
Fîlozofên misilman
Zanyarên ereb
Stêrnasên ereb
Fîlozofên ereb
Kesên ji Besreyê
Felsefevanên ereb
Dîroka ronakbîrî
Nîşaneya nexweşiyê

Berjeng yan semptom, rewş an  hestên neasayî yên nexweşekî ne. Berjeng tenê ji bo nexweşî dihên hest kirin anko subjektîv in, lê carina kesên dî jî (ji bo mînakê pizişk jî) her wê berjengê bibînin an hest bikin, wê demê ew berjeng dibe tiştekê objektîv. Wê demê navê wê dibe nîşan. Nimûneyeka vê dikare ta be: Nexweş hest bi tayê dike (berjeng), û kesên derdora wî jî dikarin bi germîya zêde ya leşê wî bihesin, an pizişk bi amûrê pîvana tayê anko tapîvê bibêje ka taya wî çend pile ye (nîşan).

Nimûneyine berjengên nexweşiyê
Êşa diranan berjeng e, lê orimandina goştê diranan nîşan e.
Kuxik berjeng e, lê her di wê demê da, dîtin û bihîstina koxikê ji alîyê kesên dî ve wê koxikê dike nîşan jî. Dîsa, her girêdayî wê koxikê, pizişk dikare bi guhdarîkirina dengên pişî anko bêhnhilkêşana nexweşî pê bihese ko hewdan anko înfeksyon di sî anko pişika nexweşî da heye. Ew dengên ko pizişkî bihîstine nîşan in.

Çavkanî

Bijîşkî
Model (koma muzîkê)

Model an jî Koma Model komeke muzîka rocka alternatîv, rock û pop rock e. 
Di sala 2005an de bi navê A due Carmen hate avakirin û di sala 2008an de bi navê Model hate guherandin.

Dîrok 

Di sala 2005'an de Okan Işık (Gîtarjen), 
Aşkın Çolak (Perkûsyona-Def) û Can Temiz (Bas-Def) bi navê A due Carmen hate avakirin. 
Kom di sala 2007an de bi tevlîbuna Vokalîst Fatma Turgut û Gîtarjen Serkan Gürüzümcü re dewan kir. 
Bi piştgirîya GNL Entertainment albûma xwe ya nû Perili Sirk di sala 2009an de ber bi piyase re rêvebir. 
Model bi xebatên xwe yên Albûm û Sahnê re û bi derxistina Stranên Single re encamê gellek Fîrmên Şîrketên Muzîkê bu.

Xelat 

2007

 12. Tuborg Roxy Müzik Günleri - Billboard Özel Ödülü
 Nokia Super Sound'07, "Arkadaşınla En İyi Giden Şarkı" kategorisi - birincilik ödülü

2011

 Digital Age Awards - Sokakta Hayat Var adlı şarkı ile En Yaratıcı Müzik/Ses Tasarımı Birincisi

2012

 PAL FM Müzik Ödülleri - En İyi Grup
 18. Kral Müzik Ödülleri - En İyi Grup
 11. Rotabest Ödülleri - En İyi Grup
 39. Altın Kelebek Müzik Ödülleri - En İyi Grup
 24. Kristal Elma Türkiye Reklam Ödülleri - En İyi Reklam Müziği-Kağıttan Gemilerim

Xebatkarên Komê 

Okan Işık
 
Okan Işık (jdb. 1986 Îzmîr), Gîtarjen ê Koma Model.
Jidayikbûn 9 adar 1986 li Îzmîrê, di sala 2003an de destûryar ê 60. Yıl Anadolu Lisesi. 
Bi alîkarîya birayê xwe yê mezin perwerdeya Gîtar girt. 
Du re bi destûryarê xwe yê Makina Mühendisliği de tevlîbuna Koma Model bu û çu Stenbolê bi cîh bu.

Can Temiz

Can Temiz (jdb. 1987 Îzmîr, Bas Gîtarjen ê Koma Model.
Di sala 1987'an de li Îzmîrê hate Cîhanê. Li Îzmîrê bi Xuşka xwe re di çu Dibistanê.
Bi Alîkarîya Xuşka xwe di Dibistana xwe de perwerdeya Gîtar girt. 
13 salî de bi Gîtar destpê kir. Di sala 2004an de destûryar ê Biyokimya Bölümü bu. 
2009'an de tevlî Koma Model bu û çû Stenbolê bi cîh bu.

Hîn Roj bi Komê re dixebite.

Dîskografî 

 Perili Sirk (2009)
 Diğer Masallar (2011)
 Levlâ'nın Hikayesi (2013)

Mijarên têkildar 
 Fatma Turgut 
 Kerem Sedef

Komên muzîkê
Metroya Edeneyê

Metroya Edeneyê an jî Rêbiniya Edeneyê, metroyeke bi 13 westgeh e ku di 2010an de li Edeneyê hatiye vekirin. Tenê xetek heye û ji Kurttepeyê (bakurê bajarê) destpê dike û di navenda bajêrê re derbas dibe digihîje Çema Seyhanê û piştî çend westgeha diqede. Dirêjahiya wê 13,5 km ye. 

Ev metro bi eslê xwe di sala 1988an de hat projekirin lê heta 1996an avakirina wê destpê ne kir. Ji 1996an heta 2000an înşaeta wê berdewam kir lê di 2000î de ji sedema kêmasiya diravdanî înşaet hat sekinandin. 2006an de dîsa dest bi înşaetê kirin û di 2009an de nîviyê metroyê qediya û hat vekirin lê piştî hilbijartinên şaredariyan dîsa hat girtin. Gulan 2010an de dîsa jî hate vekirin û hê jî didome.

Westgehên metroyê yên ku qediyane û tên
{| class="wikitable"
|-
! Westgeh !! Cûre!! Pêwendî
|-
| Hastane|| Binerdê|| Bûlwara Turgut Özalê
|-
| Anadolu|| Binerdê|| Bûlwara Turgut Özalê
|-
| Huzurevi|| Hemzemîn|| 
|-
| Mavi Bulvar|| Hemzemîn|| Otorêya 0-50
|-
| Yurt || Hemzemîn|| 
|-
| Yeşilyurt || Hemzemîn|| 
|-
| Fatih || Viyadûk|| 
|-
| Vilayet|| Binerdê|| Westgeha Trînê ya Mezin
|-
| İstiklal|| Binerdê|| Şarêya dewletê D-400
|-
| Kocavezir || Viyadûk|| 
|-
| Hürriyet|| Viyadûk|| Çema Seyhanê
|-
| Cumhuriyet|| Viyadûk|| Rêya Qeretaşê
|-
| Akıncılar|| Viyadûk|| D-400, Geraja Yuregir 
|-

Metroyên Tirkiyeyê
Torên metroyê
Çemê Seyhan

Çemê Seyhan an jî robarê Seyhan çemekî mezin ê Tirkiyeyê ye. Ji Pinarbaşı Qeyserîyê ji bilindahiya 1500 mitroyê derdikeve û di nav Torosan re derbas dibe di nav Edeneyê re diherrike û digihîje Derya Navîn (an Deryaya Spî). Bendava Seyhanê, Bendava Çetelanê, Bendava Yedigözeyê li ser vê çemê de hatine avakirin. Dirêjahiya vî çemî 550 km ye û tejaneya anku hewza wê 20.600 km² ye.

Girêdanên derve 

Çemên Tirkiyeyê
Zîwer Îlhan

Zîwer Îlhan (z. 1977, Nisêbîn, Mêrdîn), zimannas û nivîskarê kurd e.

Jiyan 
Di sala 1977an de li Nisêbînê hat dinyayê. Dibistana serateyî li vir qedand. Piştî ku li Erxanî amedeyî qedand çû Zanîngeha Gazî ya Enqerê û li wir mamostetiya ziman û edebiyata tirkî xwend. Lîsansa xwe ya bilind ji beşa Ziman û Çanda Kurdî kir. 16 sale mamostetiyê dike. Di kovara Nûbiharê û "Çirûsk"ê de dinivîse.

Berhemên wî 
Destana Şoreş-Wan.
Ferheng/Sözlük Kurdî-Tirkî (Fevzi Karademir, Nezir Gümüş, Ziver İlhan, Ahmet Korkut bi hevra amede kirine), Weşanên TDK, 2014.
 "Mewlûda Mela Huseynê Bateyî" Teza Zaningeha Mardîn Artûklûyê,Beşa Ziman û Çanda Kurdî,2014

Çavkanî 

Ferheng/Sözlük Kurdî-Tirkî (Fevzi Karademir, Nezir Gümüş, Ziver İlhan, Ahmet Korkut bi hevra amede kirine), Weşanên TDK, 2014, ISBN 9789751627940.

Girêdanên derve 
 www.kurtdiliedebiyati.com: Zîwer Îlhan 

Zîwer îlhan
Kesên ji Nisêbînê
Jidayikbûn 1977
Stêrka sor

Stêrka sor, stêrkeke pênc goşedar e, nîşaneya sosyalîzm û komûnîzmê ye.

Ew pênc goşe an jî quncik nîşana her pênc tiliyên kedkaran û her pênc parzemînan e. Ev her pênc quncika her wiha nîşana her pênc komên civakî yên civakê bibe sosyalîzmê û sosyalîzmê biparêze ye. Bêyî rêzeke wan diyar hebe ev pênc komên civakî ev in: 

-Ciwan (nifşên pêşerojê)

-Artêş (Parastin û strandina sosyalîzmê)

-Karkerên pîşesaziyê

-Karkerên çandiniyê (cotkar)

-Entelijansiya (ji bo gihiştina komûnîzmê çîna divê ramanan biafirîne ye)

Her wiha ev nîşane di alaya PKKê de jî hatiye bikaranîn.

Stêrka sor alaya Artêşa Sor e û di alaya Yekîtiya Sowyetan de jî ser dasik-çakûç re cih girtiye.

Çavkanî

Çeveng
Berat

Berat kevir yan çavnezer in ku êzîdî li malên xwe diparêzin. Ew ji xaka pîroz ya Lalişê çêdibin. Ew xweşiyê tînin û êzîdiyan ji nexweşî û xerabiyê diparêzin. Ew van kevirên biçûk û sipî bi cawekî sor dipêçin û bi destikê derî yan dîwar ve vedikin yan jî dikin dolabekê.

Serkanî:
Prof. Dr. J. İ. Kızılhan: Êzîdî kî ne? Rûpel 21;
VWB – Verlag für Wissenschaft und Bildung, Berlin, 2013; ISBN 978-3-86135-298-3

Made
Güldür Güldür Show

Güldür Güldür Show (bi kurdî: Kenandin û Kenandin Show), bi pêşkêşiya Ali Sunal berî di FOX TV dû re SHOW TV de weşaneke şahînî ye. Di bernameyê de her hefte bi bangakirina navdaran re cih digirin.

Produksiyon 
Bi destpêkirina FOX TV, roja 24ê îlonê 2013 guhaztin SHOW TV bû. Rojên ewl reytinga ketî girtin û dû re dan hev. 
25ê sibatê 2014 bi navê Güldür Güldür Show hatiye guhartin. Demsala pêşîn 10ê hezîranê 2014 destpêkiribû.

Lîstikvan

Ali Sunal - Aziz Güngör Esen
Alper Kul - İsmail
Erdem Yener - Hüseyin
İrem Sak - Sinem
Çağlar Çorumlu - Şevket
Aylin Kontente - Burcu
Onur Buldu - Bilal
Özge Borak - Nezaket
Onur Atilla - İbrahim
Meltem Yılmazkaya - Mehtap
Aziz Aslan - Fikri
Ayşegül Akdemir - Dilek
Burak Topaloğlu - Bahadır
Özgün Aydın - Mustafa
Uğur Bilgin - Mesut
 Derya Karadaş - Aysel
 Kıvanç Baran - Arslan

Lîstikvanên berî 

Mine Tugay - Bengisu
Okan Çabalar - Hakkı
Yeşim Ceren Bozoğlu - Oya
Hande Dane - Nazlı
Doğukan Polat - Adem
Sıla Çetindağ - Merve
Yavuzhan Doğan - Cem
Şirincan Çakıroğlu - Fatoş
Ozan Akbaba - Şenol
Dilşah Demir - Çiğdem
Öner Ateş - Hamit
Pınar Şenol - Sultan
Doğan Akdoğan - Tanju

Bernameya weşanê 

 1. Demsal Çarşem Saet 20.45 / Destpêka Demsal 27 sibat 2013 / Fînala Demsal 12 hezîran 2013
 2. Demsal Sêşem Saet 23.30, Çarşem 23.15, Pêncşem 20.00-21.00 / Destpêka Demsal 1 çiriya pêşîn 2013 / Fînala Demsal 10 tîrmeh 2014 
 3. Demsal Pêncşem Saet 20.00, În 20.00 / Destpêka Demsal 11 Eylül 2014

Girêdanên derve 

Güldür Güldür

Televîzyon
Nemerge

Nemerge an Nemiran an jî deh hezeran (yewnanî: Ἀθάνατοι/Athánatoi) (parsî:Anauša) li leşkeren bijare Medya ye û ye dûgelen Parsan bûn.

Qasa niho, kanî Parsan da tinê, ew leşkerena gişk dîroknasên Yewnanan da bîr hatin.

Peywir 
Herodot digot Nemiran jî leşkerê paya hurt in. Li  aştîye da xizmete xwe jî wek garde dîwana Keyakserîtî ya Keyan.

Li dema Şerê ew bi tenê peya ceng dikirin, wek mîna seferê Kîroş II. da BZ. 547 an jî lawikê wî Kambîses II. (BZ. 525) dijî Misrê û êrîşa Misr û Sikîtyayê bin fermandarî Dareyos I. (BZ. 520 û 513).

Nemiran hem jî (BZ. 480) Şerê Persanda dijî Yewnan da peyda bûn.

Peyvnasî 
Kelîma Nemir qewo leşkereke nebu, artêşa 10.000ran ra dahat degotin. Ew leşkerena zirhê xwe tinê bûn, emma wan leşkerêna hema teqwiya dahatin eger ye din birîndar an jî dimirîyan, lew ra jê ra dogotin Nemiran.

Peyva NemirHeredot'ta hatn hema belkî jî  Heredot dû peyvên Parsî li Anûšiya (Rêheval) û Anauša (Nemiro) hev xist.

Zirx 
Wan ofdîyan da Mertal û Rima kin bi kar dikirin, dawîya Rimanda lûtkeya hesib hebû. 

Destê wan da aha şûrike biçuk ya da xencer hebû, qewo ke leşkêren dûr lexin wan da kevanên zêdek  jî hebû.

Wek kinc wan Tunîkike direş û şelê hefsarî xwe dikirin, bine cil da jî zirhê ji hesinê cawa çigalî hebû.
Serê wan da jî Tîmtaca ji madeyî çigalî hebû.
Wan rûye xwe jî be we digirtin, qewo ki toz bila nen çawên wan, an jî bila dijmin bitirsî.

Talîm 

Talîma wan ji leşkerên dinan da baştir bû. Wan le re çelekbûne fêra ceng dikirtin.

Herwiha 
Şerê Termupîl
Şerê Termopîlê

Şerê Termopîlê an jî Şerê Sermopîlê ji dema dagiriya farsan a duyem de di navbera Keyakserîtiya farsan û bajar-welatên grekî de dewam kir. Împeratoriya Hexamenişî ji dixwast duyem car Yewnanistanê dagir bikî.

Çavkanî
Berham Mîrzo

Berham Mîrzo Helbestkar û nivîskarê kurd e.
  
 (Di nasnameyê de ) de li gundê Qerekilîsê yê navçeya Erdîşa Wanê ji dayik bû.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha Eskişehirê beşa Zanistiya Civakî qedand. Risteyên wî di kovarên Dengê Zîlanê, Sînor û Çirûskê de û di rojnameya rojane Azadiya Welat de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan,  kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser "Lêgerîna Heqîqetê" encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo,  evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê "Risteya Janê" zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

Berhemên wî 
 Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş. Weşanên Do, ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
 Hakikat Arayışı ve Bilgelik. Weşanên Do, ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
 Risteya Janê. Weşanên Do, ISBN 9786059183147. Helbest, bi kurdî ye.
 Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Erdîşê
Jidayikbûn 1964
Tefsîr

Tefsîr () di ola Îslamê de dema ayetên Quranê  ku ji aliyê tefsîrvanan ve tên şîrovekirinê re tê gotin.

Çavkanî 

Îslam
Quran
Keyaniya Makedonî

Keyaniya Makedonî (, ) padîşahiyeke li Nîvgirava Balkan di dema serdema kevnare de bû. Di dema serkatiya  de, padîşahê hîjdehê, Makedonya bû dewleta herî bi hêz li rojhilatê Ewropayê. Li serkatiya kurê Phîlipposî – Îskenderê Mezin – artêşa makedoniyan bi alîkariya piraniya dewletên Yewnanî yên Ewropa û Anatolyayê Împeratoriya Hexamenişî hilweşand û bi dest xist. Dagirkirina makedonî ya li rojavayê Asyayê serdema Helenîstîk dest pê kir.

Di 7em sedsala berî zayînê de li bakurê Yewnanistana roja îro xanedana Argeyaden keyaniyek çêkir. Bi saya Îskenderê Mezin ji dema hilbûna xwe bû. Di sala 146 berî zayînê de ew şahîtî bû parêzgeheke Romayê.

Padîşahên makedonî
   Caranus 

   Perdiccas I  

   Argaeus I  

   Philip I 

   Aeropus I 

   Alcetas 

   Amyntas I (c. -497) 

   Alexander l. (c. 497-454) 

   Perdiccas II (c. 454-413) 

   Archelaus (413-399) 

   Orestes (399-396) 

   Aeropus II (396-393) 

   Pausanias (393) 

   Amyntas II the Little (393) 

   Amyntas III (392-370) 

   Argaeus II (370) 

   Alexander II (370-368) 

   Ptolemy Alorus (368-365) 

   Perdiccas III (365-359) 

   Philip II (359-336) 

   Alexander III the Great (336-323) 

   Philip III Arrhidaeus (323-317) 

   Alexander IV (323-310) 

   Cassander (307-297) 

   Philip IV (297) 

   Antipater (297-294) 

   Alexander V (297-294) 

   Demetrius I Poliorcetes (294-288) 

   Pyrrhus (288-287) 

   Lysimachus (288-281) 

   Ptolemy Ceraunus (281-279) 

   Meleager (279) 

   Antipater II (279) 

   Antigonus II Gonatas (277-239) 

   Demetrius II (239-229) 

   Antigonus III Doson (229-222) 

   Philip V (222-179) 

   Perseus (179-168)

Makedonya
Serdema kevnare
Dengê Zîlanê (kovar)

Dengê Zîlanê, kovarekê ku tenê bi zimanê kurdî weşana xwe berdewam dike. Navend li bajarê Wanê ser navçeya Erdîşê ye. Di adara 2013an de dest bi weşanê kiriye. Dengê Zîlanê, di pêşengtiya Kurdî-Der şaxa Erdîşê tê birêvebirin. Kovar salê carekî derdikeve pêşberî xwendevanên xwe.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Erdîş
Xolto

Xolto  (), gundekî Dîlokê ye. Niştcihên gundî bi pirranî rezvaniyê dikin û li ser berhemên tirî dixebitin. Nêzîkî beşekî Çiyayên Gewrê ye. Herwiha gund bi çêkirina şerabê jî tê nasîn lê şerabê ne ji bo firotinê lê ji bo vexwarina xwe ya şexsî tê nasîn. Nişticihên gundî bi piranî mêvanhezî û rindikiya keçên xwe jî navdar e.

Gelhenasî

Ziman û devok 
Zimanê nişticihên gundî kurdî, zaravaya kurmancî ye û devoka wan eger em parvekirina Husein Muhammedî wek bingeh bigirin dikeve nav devoka rojavayî ku nêzîkî ya Efrînê ye. ku hin taybetmendiyên wê eger em bidin ber ya "standard":
A bi giştî dibe O: Av... Ov
O bi giştî dibe Û: Sor...Sûr
Û bi giştî dibe Ü: Dûr... Dür

Çavkanî 

Gundên Dîlokê
Bedxwerî

Ji bo mirov bi tenduristî jiyana xwe bidomîne karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbes pêwîst e. Bedxwerî di bedenê mirovî de ji kêmbûna van tiştan peyda dibe. Dema beden nikarîbe têra enerjiya xwe xwarin û vexwarinê peyda bike tiştên bedena xwe dişewitîne û dike enerjî. Ji ber vê rewşê mirov xwe bi xwe dixwe. Ev rewşa bijîşkî weke bedxwerî tê bi nav kirin. 

Sedema vê rewşê du tişt in. Yan mirov xwarinê têra xwe naxwe û ev deboyên karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbesan tije nabe yan jî metabolîzmaya mirovî ji xwarinê bêhtir xerc dike. Ji rewşa duduyan de sedem pirranî nexweşî an jî zêde kar kirin e.

Di vê rewşa de dest û nigê mirov zirav dibin lê zikê mirov ji kêmbûna albumînên xwînê eav digire û dinepixe. Dema em yekî afrîkî yê bedxwerî bibînin meriv dikare bibêje ew qelew e lê ew kes ji birçîna ketiye vê rewşê.

Li gorî îstatîstîkên di sala 2010an ji 1,5 milyon heta 3 milyon zarok û jin ji ber vê rewşê mirine. Her wiha li gorî agahiyan 165 milyon kes xwarinên kêm dixwin û bi qasî normalê mezin nabin. -

Çavkanî

Girêdanên derve
Korîtî

Korîtî ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye.

Korîtiya yasayî
Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60  û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be.

Sedemên korîtiyê

Nexweşî

Perdeya çavan (katarakt)

Glokom

Ji pîrbûnê xerabûna makulayê

Trahom

Perdeya çavan

Nexweşiya şekirê

Kêmbûna vîtamîn A yê

Qeza
Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan anatomî û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî xwîn ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike.

Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike.

Nexweşiyên genetîk

Nexweşiya albînîzmê
Nexweşiya albînîzmê yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya  Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e.

Nexweşiyên zikmakî
Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî toksoplasmoz e.

Wekî din zûzayîn jî sedemek xerabûna çav e.

Jehrîbûn
Hin jehr jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan metanol e ku di alkola sexte de ye çav xera dike.

Dermanên bijîşkî
Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê.

Korkirin
Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.

Çavkanî

Korîtî
Mêtingeh

Mêtingeh an jî kolonî, welatê ji aliyê biyaniyan hatî dagirkirin û ji aliyê ekonomîk û civakî û çandî ketî bindestê dewleteke din. Mêtingerî di sedsala 19an de destpê kiriye. Pêşkêşên vê di serî de Spanya û Portugal e lê dûvre bazar dikeve bin destê Ingilîstan û Frensa. Paşî Rûsya û Emerîka û Çîn û Japon û hin Ewropayî yê din jî tevlî vê karwana mêtingeriyê bûne.

Qada mêtingehiyê 
Qada bûye mêtingeh Efrîqa û  Rojhilata Dûr e.

Mêtingehên Spanyayê 
Gelek deverên bakur û başûrê emerîka, Meksîk, hin herêmên Karîban (Karayîb).

Mêtingehên Ingilîstanê

Bakur û başûrê Efrîqayê bi piranî
-Somaliya Ingilîzan

-Misr (çemê Nîlê bi timamî dikeve bindestê ingilîzan)

-Nîjerya

-Uganda

-Sûdan

-Kenya

-Bechuanaland

-Rodezya

-Nysaland

-Hindistan

Mêtingehên Frensayê 
Di navbera salên 1919 û 1939an de Frensa bûye mêtingerê duyem û xaka di bindestê wê de ji 13.000.000 km²'yê bihuriye. Ev dike 8,7%'ê cîhanê. 
Bêhtir li dijî Ingilîstanê ber bi rojhilat û rojavayê Efrîqayê ve belav bûye (Ingilîstan ber bi bakur û başûrê Efrîqayê ve belav bûye.)

Li ser dîroka mêtingeriyê 
-Çîn û Japonan ber bi rojava ve belav bûne ji ber vê pêşiyê şerê Çîn û Japonê rû daye dûvre şerê Japon û Rûsyayê rû daye.

-Ji ber van polîtîkayan li Ewropayê jî şerê di navbera Ingilîstan û Frensayê de jî heft salan domiyaye.

-Emerîka piştî dibe Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê ango ji dewletên Ewropayê serbixwe dibe ew jî dikeve nav karwanê û dibe yek ji mêtingerên mezin.

-Piştî salên 1930/40/50yî pêla serbixwebûnê destpê dike û ev welatên mêtingeh yeko yeko serbixwe dibin. Lê hîna jî ji çanda dewletên mêtinger ji zimanê wan xilas nebûne.

-Xaleke din a girîng heye, ew jî welatê me Kurdistan e.

Kurdistan
Kurdistan bûye mêtingeha çar dewletan çar dewletên dilxwede misilman. Di sedsala 21ê de hê jî Kurdistan mêtingeha tirkan, farisan û ereban e.

Çavkanî 
 Wikipedia/Colonialism
 Wikipedia/Spanish Colonization
 Wikipedia/British Empire
 Hiqûqnasên Kurdistanê
 Hiqûqnas

Binêre 
 Kolonîtî
 Emperyalîzm
Çempîrî

Çempîrî navê malbata çempîriyan e.

Dîroka malbatê 
Çempîrî bi eslê xwe ji gundê Berqêlka Elbaka bajarê Wanê ne û ji eşîra şerefan malbata canan in. Bav û kalên çempîriyan berî 200 an jî 250 salan hatine gundê giredayî ya navçeye Elkê (Şirnex) gundê Çemê Pîrê. Maneya Çemê Pîrê bi xwe jî ji ber ku li wî gundî jinikeke pîr hebû nav wisa maye. Lê nava demê de ji ber ku têkiliyên Çempîriyan û êşîra Gewdan zêde dibin demek şûnda eşîra Çempîran jî wekî malbateke Gewdan tê hesibandin. Û heya niha Çempîrî xwe wekî Gewdan dihesibînin. Ku Gewdan jî yek ji 12 babên eşîra Ertoşiyan e. Aniha endamên êşîra Çempîran li bajarê Wanê, Colemergê, Edeneyê, Mersînê, Şirnexê bi cih bûne.

Çavkanî 
 

Eşîr 
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kelam

Kelam navê ilmê ku li ser hebûna Xwedê û bawerî û rastiya dînê îslamê disekine. Kelam ji bo tiştên baweriyê birhan û îspate rave bide hatiye çêkirin.

Çavkanî

Îslam
Elî îbn Elesîr

Elî îbn Esîr ji malbata Îbn Esîr û birayê ortê ye. Di derdorê 1160 û 1233 jiyaye.
Li Cizîrê hatiye dinyayê, û li Mûsilê wefat kirye.

Ew dîroknasekî Îslamê yê bi eslê xwe Ereb yan jî Kurd bû.

Berhem 
 Elkamîl fî tarîx (Erebî:الكامل في التأريخ, al-kāmil fī t-taʾrīḫ)
 Usud al-Ghabah fi Ma'rifah al-Sahabah (Erebî:أسد الغابة في معرفة الصحابة, Usud al-ġāba fī maʿrifati ṣ-ṣaḥāba)
 Usud al-ġāba fī maʿrifati ṣ-ṣaḥāba (Erebi::أسد الغابة في معرفة الصحابة,)

Girêdanê derve 
 Îbn Esîr

Çavkanî 

Fîlozofên kurd
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Dîroknasên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1160
Mirin 1233
Hedîsvan
Bettanî

Bettanî navê dirêj Ebû Ebdullah Muhemmed bin Cabîr bin Sînan el-Reqî el-Heranîes-Sabê el-Bettanî (erebî: محمد بن جابر بن سنان البتاني‎, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Jābir ibn Sinān al-Raqqī al-Ḥarrānī aṣ-Ṣābiʾ al-Battānīz, jdb. 858 Heran, Riha – m. 929, Samara) Li rojhilatê bi navê Albategniûs, Albategnî an jî Albatenîûs tê nas kirin.
Ew matematîknas û stêrnasê ereb bû.

Jiyana wî

Berhem û xebatên wî 
 Bettanî, di matematikê de trigonometriyê de formulekî giring ditiye,
 aliyê dinê jî sin x = a cos x wekheviya wî dît, a formul:

Çavkanî 

Jidayikbûn 858
Mirin 929
Kesên ji Rihayê
Kesên sedsala 9an
Stêrnasên ereb
Matematîknasên ereb
Zanyarên ereb
Dewleta îslam

Dewleta îslam dewleta ku ji aliyê  Muhemmed pêxember hate avakirin û ji aliyê xelîfeyan ve hatiye berdewam kirin. Ev dewlet li ser kargerî û qanûnên şerîetê hatiye avakirin.

Girêdanê derve

Dîn
Îslam
Francis Crick

Francis Harry Compton Crick (jdb. 8ê hezîrana 1916an - m. 28ê tîrmeha 2004an), bîyolog û fizîknasekî îngîlîz bû.

Ewî bi James Watson û Maurice Wilkins ve molekula DNA doz kir.

Di sala 1942an de xelata bijîşkê girt.

Xebatê wî

Çavkanî 

Biyologên îngilîz
Fîzîknasên îngilîz
Xanedana Enaziyan

Dewleta Enazî, dewletekî kurdan e ku di sala 990î de ji aliyê Muhemmedê Enaz ve hatiye avakirin û 126 sal berxwedaye. Dîroknasê kurd Şerefxanê Bedlîsî di pirtûka xwe ya Şerefnameyê de wê dewletê bi navê Eyyarî nivisandiye

Ew cihen ku Enaziyan lê serwerî diajotin;  Kirmanşan, Îlam, Xûlvan, Dînewer, Mandalî, Şehrezor û cihên weke Dakukê bû

Serwerên Dewleta Enaziyan 

 Muhemmedê Enaz (Ebulfeth) (991-1011)
 Husamudewle Ebulşewq (1011-1046)
 Muhelhilê kurê Muhemmed (1011-1055)
 Surkhab I yê kurê Muhemmed (1011-1046)
 Seîdê kurê Faris (1050-1055)
 Surkhab II yê kurê Bedrê kurê Muhelhil (? -1107)
 Ebû Mensûrê kurê Surkhab (1107- ?)
 Surkhab III yê kurê Enaz (1100 derdorê wê sedsalê)

Çavkanî 

Dîroka Kurdistanê
Enaziyan
Enaziyan