Biweyhî

Biweyhî, Dewleta Biweyhiyan di pirtûkan de bi erebî : الدولة البويهية al-Dawla al-Buwayhīya hatiyê binavkirin, dewleteke şiî ya deylemiyan bû, di 932an de li Îran û Îraqa îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.

Paytexta vê dewletê Şîraz bû. Dînê dewletê îslam û ziman jî bi piranî farisî û erebî bûye.

Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye.

Dîroka biweyhiyan 
Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama Mongolî de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li Bexdayê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan.

Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî Kaim Abassi, ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. Tuğrul Bey di dema gera xwe ya Bexda di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên Îran, Iraq, Azerbaycan û Tirkiye serdest bû.

Hikûmdaren dewletê

Serwerên Mezin 
Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji Fars (parêzgeh), Jibal û Iraq dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin.

Farisî şax
 Imadüddevle 934-949
 Adudüddevle 949-983
 Erefüddevle 983-989
 Samsâmüddevle 989-998
 Behâuddevle 998-1012
 Sultanüddevle 1012-1024
 Ebû Kalicar 1024-1048
 Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad
Ew di nav Selçûqî de bû.

Rey lever
 Ruknüddevle 935-976
 Fahruddevle 976-980
 Muayyadüddevle 980-983
 Fahruddevle (dîsa) 984-997
 Mecdüddevle 997-1029
Ew beşdarî Xeznewîyan bû.

Branchaxê Iraqiraqî
 Muizzuddevle 945-967
 İzzüddevle 966-978
 Adudüddevle 978-983
 Samsâmüddevle 983-987
 Şerefüddevle 987-989
 Behâuddevle 989-1012
 Sultanüddevle 1012-1021
 Musharrafuddaw 1021-1025
 Celâlüddevle 1025-1044
 Ebû Kalicar 1044-1048
 Al-Malik al-Rahim 1048-1055
Ew di nav Selçûqî de bû.

Serwerên Biçûk 
Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin.

Besra Buyids
 980-an Diyaüddevle

Zimanê farisî beşdarî Buyidan bû.

Buyîdên Hemedanê
 Muayyadüddevle 976-983
 Shamsudevle 997-1021
 Samauddevle 1021-1024

Kerman Buyids
 Kavamüddevle 1012-1028

Farisî beşdarî Buyidan bû.

Buwehî Xûzistan
 Tacüddevle 980-an

Farisî beşdarî Buyidan bû.

Xanedan 
Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê Deylem yan si Kurd ve hatî damezrandin. Navê Buwayhi, V. Behrâm ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.

Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek Şiîtî, ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li Farisî -yê Prensîbiya Buwayh, li Rey (şaristan)ê de Hasan û Kirman -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û Bexda xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha Xanedana Ebasiyan bûne dîkên Biweyhiyan.

Girêdanê derve 
 Dewletên kurdan

Çavkanî 

Dewletên dîrokî