nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Çiyayên Şingalê

Çiyayên Şingalê, di nava sînorê başûrê Kurdistanê û rojavayê Kurdistanê de ne. Çiyayên Şingalê ji aliyê Başûrê Kurdistanê ve dikevine rojavayê bakur de. Her wusa, çiyayên Şingalê dikevine navbera çemê Diclê û Firatê de. Ji aliyê Rojavayê Kurdistanê ve dikeve dehma herêma Cizîrê û Tilkoçer de. Herêma Cezaayê dikeve ber çiyayên Şingalê de. Her wusa, navê Şingalê, navê bajarê Şingalê jî ye. Bajarê Şingalê navê xwe ji navê çiyayên Şingalê digrê. Çiyayê Şingalê ji aliyê wê yê başûrê çiyê ve jî çemek diherikê. Weke 210 km di nava çiyê de diherikê. Nûqteya herî bilind ya çiyayên Şengalê, Çêl Mêra (Çil Mêran), 1463 m bilind e.

Pêşangeh 

Şengal ciya

Girêdanên derve 

Çiyayên Kurdistanê
Parêzgeha Neynewayê
Sêxiştiyên Modern

Sêxiştiyên Modern qalibek helbestan e ku ji aliyê Yehya Elewîferd helbestvanê kurd, hate pêşniyarkirin. eva qaliba ji sêxştiyên klasîkên kurdên xorasanê hatiye girtin. Sêxiştî, yek ji qalibên helbestan e ku li ba kurdên Xorasanê dîrûkek taybet û çend hezar salî he ye û li heft şelpan tê gotinê. Helbestvanên Xorasanê jî, hinek helbestên xwe bi qalibê sêxiştî gotine. Ku mîna sêxiştiyên klasîk hatine gotin. Lê tenê Şelpek (Hicayek) li ewan zêde kirin. pêşniyara Elewîferd ev bû ku bikaribe evê qalibê, bi rewşek zanistî modern bike.

Taybetiyên Sêxiştiyên Modern 
 li hemû veznan tê gotin
 wate bê kimasî û zêdetî li sê rêzan tê gotin,
 şelp (hica) kêm û zêde dibin
 zimanê evan, zimanê nûjen e,
 û qafiye ne li derek bikar bîne

hinek mînakan 
 Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û duyem hatin:

 Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û siyem hatine:

 Sêxiştî ku qafiye li rêzên duyem û siyem hatine:

 Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û duyem û siyem hatine (mîna sêxiştiyên kilasîk):

 Û HWD ...

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Sêxiştiyên Modern 
 Malpera Yehya Elewîferd bi zimanî kurdî

Helbest
Wêjeya kurdî
Çanda kurdî
Çand
Kurdên Xorasanê
Doğan Erbaş

Doğan Erbaş, siyasetmedarekî tirk e, bi eslê xwe kurd.

Jînenîgarî 

Doğan Erbaş, di sala 1964ê de li gundê Qêrîn (bi tirkî: Çığlık) yê Wêranşera Melediyê ji dayik bûye. Ew bi xwe ji eşîra baylan e. Erbaş, dibistan, dibistana navîn û dibistana amadehiyê li Wêranşara Melediyê qedand.

Serokatiya HADEP a parêzgeha Stembolê çêkiriyê (2000-2002). Bêtir pişt re jî dîsa Serokatiya parêzgeha Stembolê DTP çêkiriye (2006-07). Di hilbijartina giştî ya 22ê tîrmeha 2007ê de namzedê 2em ê herêma Stembolê bû. Îroj Erbaş parêzerê Abdullah Ocalan jî ye.

Giredanê dervê 
http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2007/sonuclar/cv/adaylar/36_16_1.asp

Çavkanî 
Kesên ji Tirkiyeyê
Bochotnica

Bochotnica [bɔxɔtˈnit͡sa] qezayek e li başûr-rojavayê Polonyayê. Di navbera Puławy û Lublinê li kêleka çemê Wisłayê ye. Di navçeya Puławy a ku bi voyvodatiya Lublînê ve girêdayî ye. Gorî hijmartinên sala 2011an niştecihên xwe 1.069 kes in.

Çavkanî

Gund
Polonya
Kohmelik

Kohmelik (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Rûmanlî, Cîngîfe

Rûmanlî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Mindûllî

Mindûllî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Baqirce

Baqirce (), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Qereqûyûya Entebê

Qereqûyûya Entabê (?, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Gerrek

Gerrek (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Qestîl

Qestîl (), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Mîlelîs

Mîlelîs (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Îbîzênî

Îbîzênî ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Qerehisênlî

Qerehisênlî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Qesebe

Qesebe (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Ambero

Ambero (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Misêrî

Misêrî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Benamlî Qereqûyû

Benamlî Qereqûyû (), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Osmanonbaşî

Osmanonbaşî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Lolaciq

Lolaciq (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Sarîlar

Sarîlar (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Şîlloobasî

Şîlloobasî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Şenkîce

Şenkîce (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Sorû

Sorû (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Bilbil, Cîngîfeyê

Bilbil (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Yarîmce, Entab

Yarîmce (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Balkanlî

Balkanlî (, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

Çavkanî

Gundên Cîngîfeyê
Ensabu'l-Ekrad

Ensabu'l-Ekrad an jî Ensab Elekrad (erebî: أنساب الأكراد‎, Ansab al-Akrad) (kurdî: "Jêderka Kurdan" an jî "Nifşê Kurdan") pirtûka dîroknasê kurd a Dînewerî ku li ser kurdan nivîsiye. Di derbarê kurdnasiyê de pirtûka herî pêşîn e.

Di sedsala nehan de hatiye nîvîsandine lê ji ber sedemên nediyar hatiye veşartin. Her weha, yan sedemên siyasî an pirtûk dêje çîvatiya Herema Kurdistanê. Pirtûk nehatiye wergerandin tu zimanî.

Di pirtûkê de qala nîjad û mezinên kurdan dike.

Çavkanî 

Ckb:ئەنساب ئەلئەکراد

Pirtûk
Pirtûkên dîrokê
Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Pirtûkên sedsala 9an
Dedefengî

Dedefengî (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Xerabşar

Xerabşar (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Qadîlî

Qadîlî (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Polad

Polad (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Gundê Newala Poladê

Gundê Newala Poladê (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Meletiyê ve ye.
Bi kurmanciya herêmî jê re "nolê polotê" tê gotin. Gund di nav newaleke de çêkirine. Gundek girêdayî eşîra balyan e. Eşqiya bozo yê navdar ji vî gundî derketiye.
Aboriya gund li ser mişmişan de ku hema her sal mişmiş mîna mamixan pir digirin. Ji ber vê yekê rewşa aboriya gundiyan pir baş e. 

Gundên Muhacîrê
Sekud

Sekud (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Topraqtepe

Qaşan (, )bi kurmancî qaşan gundekî ku bi ser navenda Muhacîra Meletiyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Sûrgî

Sûrgî (, ) gundekî bi ser navçeya Muhacîra Melediyê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Muhacîrê
Erkenek

Erkenek (, ) gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Qûrîceova

Qûrîceova (, ) gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Qaranliqdere

Qaranliqdere (, ) gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Reşadiye

Reşadiye (, ) gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Ebdulxerab

Ebdulxerab (, ) gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Mezg

Mezg? (), gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Şevîklî

Şevîklî? () gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve.

Gundên Muhacîrê
Murata

Murata? () gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.

Gundên Muhacîrê
Hemze Zerînî

jîyana hemze zerînî
hemze zerînî volîbalîstekî kurd yê rojhilatê ye.hemze di sala 1364.7.26an ê qemrî li tahranê hatiye dinyayê.dê û bavê hemzê pîştî ku zewijîne çune tahranê û hemzê jî ji tahranê hatîye dinyayê.hemzê dibêje em di malbata xwe de 5 zarok in 2 xwûşk û 3 bira ne.

jîyana verzişî ya hemze
bavê hemze kuştîgir ango gulaşgir bû û hez dikir kurê wî jî bibe kuştîgir. hemze jî ew verzîşz hez dikir û çendekî çû kuştî yê û fendên kuştîyê hîn bû lê ji ber ku bejîna wî bilind bû nikarîbû êdî kuştîyê berdewam bike û bervî verzîşa volîbalê çû. dema diçû kuştî yê bejêna wî 171 bû lê niha 198 sant bejîn û 98 kîlo giranî ya wî ye.

rayedarên ku hemze naskirîn
cara yekem îvan bûkanîkof bal bir ser hemze û listîka wî eciband. îsmaîl valî û elîzade jî yek ji wan hinkerê(koç)wî bûne.

timên ku hemze di wan de lîstîye
tîma wî ya yekem şaredarîya islamşehrê bû û pîştî wê hemze di tîmên wekî telaş şehrîyar,saypa ,berqa tahran,peykan, pêgaha urmîyê û petroşîmiyê de lîstiye û niha jî di tîma damaşê de dilîze.

çûyîna hemze bi tîma netewîya îranê
pîştî şeş meha hemze ji alîyê sêt kuwîç hate tîma netewî ciwana. pîşî yê hemze gelekî ne didane lîstînê lê paşê di kupa cihanê a hindê da çu û lîstîk wanekî serke bû ku hertim fîks dilîst. 
piştî pêşbirkên kupaya cihanî ya ciwana li hîndê ji alîyê park kimon hat tîma netewî ya mezînan û heya niha ji têda dilîze û gelekî jî serketî ye.

şanazîyên hemze ligel tîma netewîyê
1.duyem bûn li şampîyona ciwanên cihanê ya sala 1383 qemerî 
2.pêncim bûn li şampîyona ciwanên cîhanê li taylendê li sala 1383 qemrî
3.bi destxîstîna şampîyona rojhilata asîya yê lî qeterê
4.bi destxîstîna şampîyona avc kap
5.duyem bûn di şampîyona asîya yê de cara yekem li diroka xwe di li japonê
6.gihîştin û çûyîna wan li kupa cîhanê ya îtalîyayê

şanazîyên hemze yên şexsî
1.lîstîkwanê herî baş a AVC kapê
2.duyemîn îspekêr a hilbijartîna kûpa cîhanê ya japonê
3.sêyemîn pohananerê  şampiyona japonê

hemzê nezewîcî ye û ligel malbata xwe dijî dixwaze wek lîstîkwan JÎya bîlîze û hevî û armanca wî ew e ku di lîga îtalîya û tirkîyê da bîlîze
û naxwaze jî bîr bike ku kê ye û ji ku hatî ye gihîştîye wîr
thumbnail
Jidayikbûn 1985
Mirovên zindî
Temîs

Temis (), li gor mîtolojiya yewnan keça  û  ye û xwedawenda dad û pergalê ye. Xuyabûna dada Xudayî ye. Piştî  jina duyem a Zeus e. Du zarokên wê û Zeus hene:  û .

Ew bixwe ne hêrsoyî û sizader(yê ku siza/ceza dide) ye. Gava li hemberî wê bêrêzî û bêdadî û neheqî pêk hatî, ew bêdeng maye û şûna wê  bersiv daye, siza daye. Her wiha Temis kahîn e, cewhera wê ya kehanetê heye, cihê kehanetê Perestgeha Delfiyê wê ava kiriye.  

Carên pêşîn bi Erisê ku taybetiyên  û Temis ber hev re jî naçin, re hatiye nîgartin/resmandin. Piştî wan deman û van serdemên dawî, di destê wê de mêzîn û çavê wê girêdayî hatiye resmandin. Mirov dikare bêje ku Iustitia di mîtolojiya Romayê de Temis’a di mîtolojiya Romayê ye.

Temis bi hersê xwedawendan re pergala demsalan, salan û hunerê pêk tînin. Temis, xwedawendeke di navbera hebûnên/heyînên zindî de ahenga di navbera jiyîn û mirinê saz dike, bi vî awayî heyîneke xwedawendî ye.Themis qanûn e, rêzik e. Lê ne qanûneke yek rojî an jî du rojî ye, di cîhana xwedawendan de di cîhana mirovan de jî qanûna xwezayî ya ku nayê guhertin, gerdûnî û nemir e.

Temis, li Olimpos’ê dijî, di civînên Xwedawendan de serokatiyê dike, pergala li Olimposê ew diparêze. Homeros jî wê nas dike, dizane; di Îlyada’yê de axaftina xwe ya bi  û Zeus re nîşan dide, lê zêde qala Themis nake, efsaneya wê, çîroka wê nîn e.Themis li her cihî û li her derî ye. Heyînên xwedawendî hilberîne/diafirîne û bi van bandora xwe didomîne û bi van heyînan ji xwedawendan bihêztir e, ji ber vê wek ku li serê girê Ehram’ê rûniştiye Themis. Navê wê jî ji rayekeke ku tê wateya danîn, bicihkirin, rûniştandin, çêbûye. 

Bi kurtasî; ‘Şûr’ hêz û pêximkeriya sizayên dadê dayîn, ‘Mêzîn’ dadê û bi ahengeke xurt belavkirina dadê nîşane dike/sembolîze dike. ‘Jin’bûn û ‘Xama/Bakîre’bûna wê serbixwetiyê îfade dike. Her wiha çavên wê girêdayî ne, ev jî bêalîbûnê nîşane dike. Ji ber ku rêgezên hiqûqê yên gerdûnî li ser xwe nîşane dike/sembolîze dike peykerê Themis’ê bi awayê herî baş dadê îfade dike.

Çavkanî 

Xwedawendên yewnanî
Mueyîde

Mueyîde yek ji têgehên hiqûqê ya sereke ye. Di warê hiqûqê de mueyîde ji aliyê hêza giştî ve tê bikaranîn. Koteka wek hiqûqê bûnê, mueyîde, ji bo cezakirina yên ne wek hiqûqê bin û dema ne wek hiqûqê bin ew zirar û ziyana ku ew didin kêmtir bibe tê bikaranîn. Armanca mueyîdeyan ew e ku pergala hiqûqê çêbibe/pêk bê û parastina wê pergalê ye û dîsa ev mueyîde li gor pêşbîniya pergala hiqûqê bicih tê.

Mueyîde wek mueyîdeyên madî û mueyîdeyên manewî(arişî) dibin du bir. Mueyîdeyên madî di wan rewşên ku ne li gor hiqûqê de tê bikaranîn, mueyîdeyên manewî(arişî) jî ji bo ev rewş pêk neyên tên bikaranîn.

Di warê hiqûqa cezayê de mirin, girtin û cezayê pereyan; di warê hiqûqa destûra bingehîn de ji siyasetê dûrxistin, girtina partiyê; di warê hiqûqa wergiyê de cezayên wek bac û qaçaxcitî. Wek ku tê dîtin di warên cuda de mueyîdeyên cur bi cur hene.

Cureyên Mueyîdeyê
Ceza dayîn (mînak: pere, heps û hwd.)
Mueyîdeya Kotekê/Bizorê (mînak: îcraya kotekî/cebrî)
Cirmdayîn/Tezmînatdayîn (mînak: kiryara bêmafî/neheqî)
Wek derbasdar erênekirin (mînak: batilî)
Daxwaza betalkirinê (mînak: di dadgehê de betalkirin)

Mueyîde Çawa Derketiye Holê? 
Di pêvajoya dîrokî de mueyîde wek tolhildana kesane derketiye holê. Bi dûv wê re derbasî asta qisasê bûne û mantiqa serî jê çûbe divê seriyek din jê biçe, çavek derketibe divê çavek din derkeve, bûye qanûn. Dûvretir levhatin, giraw/fîdye derketiye holê û bi pergalên hiqûqê yên nûjen re ev ji holê rabûne.

Dad
Çaqmaqa

Çaqmaqa an jî Çaqmaqan (, ,  ), gundekî Xinûsê ye.

Gund, di derdorê salên 1830an  de ji aliyê Osmanê kurê Îsmaîl ve hatiye avakirin, navê bavê Osman jî Îsmaîlê Kuderî ye. Îsmaîlê Kuderî bi xwe dimilî bûn, ew jî di sala 1800î de ji Bîngolê qezaya Bongilan (Solxanê) hatiye Xinûsê gundê Sowaran ji wir jê hatiye Mîrseîdê bi cîh bûye. Piştê çend sala disekine Îsmaîlê Kuderî li Mîrseyîdê wefat dike, kurê wî Osman jî di zewice tê Çaqmaqa ava dike.

Piştî çend salan disekine sê zarokên Osman çê dibe yê mezin Eyûb diçe Pornagê, yê ortê Yûsif diçe Gomikê ava dike, ê piçûk Hesenxan jî di Çaqmaqa de dimîne. Çaqmaqa, Gomikan û Pornak hemî pismamên hev in. 

Navê bavê gund Hesenxan û Navê dêya gund jî Fatê ye.

Gundî hemî misilman in û bi eslê xwe kurd in û kurmancî qise dikin (diaxivin).

Di gund de 65 mal heye lê belê 45 mal jî li derve heye, bi piranî li Fransayê, hinekî jî li Almanyayê ne.

Ji berku Pornag û Gomik ji Çaqmaqa veqetiyane ji bo wî Çaqmaqa wek paytexta gundên Kuderiyan tê zanîn.

Navê gund 

Ji bo navê gund her çiqas çavkanî tinebe jî, li gorî pirrê mezinên Kuderiyan demê berê di gund de çaqmaqê çekan hatine çêkirin,

Her waha hacetekî ji pola hebûye ku ew haceta dema li kevir dixistin çirûsk dida û ji ber wî tiştên bibarûd dikarîbûn vêbixin û ji bo çekên wisa jî dixebitandin.

Ji ber wê yekê navê gund danîne Çaqmaqa.

Lê tê zanîn ku dema Osmanê kurê Îsmaîl hatiye gund ava kiriye gund valabûye.

Çanda gund

Xwirakên gund 
Nanê loş: bi ar, xwê û hevîrtirş tê çêkirin. Bi desta tê vekirin û di tendûrên bin erdê de tê pijandin;
Dolme: hundirê dolman ji bulxur, lorik, pîvaz û ji îsota sor tê çêkirin. Bi pelên rezan tê pêçandin û tê kelandin;
Dîz: goşt, xwê (sol), qatix û îsot bi hevre rojekê tên terbiye kirin. Roja din di dîzikê de tê kelandin;
Girara Dew: bi birxwir, qatix, û noka ve tê çêkirin.

Gelhe 
Gundê Çaqmaqa birawêjî nêzikî 369 gelhe ye.

Erdnîgarî 

Gundê Çaqmaqa, gunde kuderiyan yê herî mezin e. Her wiha ji gundên Xinûsê ên ji herî xweşan e.

Hûdûdên gund li bakûr bi Axwêranê  ve, li rojava bi Sogiltî û Qizmûsa ve, li başur bi Gomik û Çamûrlîyê ve û li rojhilat jî bi Pornagê ve tê girêden.

Çiyayên herêmê 
Gund di ber Çiyayê Reş û Çiyayê Gewrik de ye.

Çem û gol 
Çemê gund ji Pornagê ji çiyayê têxtabê tê ser gund û piştê Çaqmaqa diçe gundê Qizmûsayê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Çaqmaqê

Gundên Xinûsê
Pornak, Xinûs

Pornak an jî Pornag  (, , ), gundekî Xinûsê ye.

Pornagan, pismamên Çaqmaqan û Gomikan in.

Dîroka gund 
Navê bavê gund Eyûb, navê dêya gund Hewê ye, navê bavê Eyûb  Osman e, navê kalikê wî Îsmaîlê Kuderî ye.

Gundê Pornaga berê li ser Çaqmaqa bû.
Bavê Pornagê, bavê Gomikê û bavê Çaqmaqa birayê hevdû ne zarokên Osman in.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xinûsê
Adat û Rusûmetnameê Ekradiye

Adat û rusûmatnameê ekradiye (erebî; عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية), bi kurdî Adetên kurdan an jî Adab û risûma kurdan, pirtûkeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye.

Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin.

Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Babeta pirtûkê, li ser çanda gelê kurd e, eşîr û koçer, mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê ye. 

Ev pirtûk li ser jiyana kurdan ya civakî û etnolojiya wan berhema herî pêşîn e ku bi destê Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsîn. Jixwe ji pirtûkên Bazîdî ya musteqil û serbixwe ev xebat e, ango ev xebata wî, ya herî orijînal û girîng e.

Bazidî di berhema xwe de wisa dibêje: 
"Ehlê Ekrad eger xwecihye -ên ne koçer- u eger rewend, qewî zêde hakim perest û axaperest in. Zêde îtaata hakiman û mîr û axan dikîn. Bilanêd hakimêd wan fileyek jî bibitin êdî zêde îtaat dikin. Lakîn ji hemcinsêd xwe dexsê dikin. Bi înad û kîn û qîderet în. Eger jî cinsê wan yekî jêre bibine hakim û axayêd wan, îcarî ewî qebûl nakin û îtaata wî nakin. Elbette fesadiyekê peyda dikîn." 

Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên rûsî, tirkî, farisî, erebî û zaravayê soranî hatiye wergerandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Diyarname.com

Pirtûk
Pirtûkên kurdî
Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Pirtûkên sedsala 19an
Seyîd Ebdulqadir

Seyîd Ebdulqadir (z. 1851 li Colemêrgê - m. 1925 li Bidlîsê (Bakurê Kurdistanê)) siyasetmedar û alimekî kurd bû,
Kurê Şêx Ubeydullahê Nehrî bû.. Her wiha neviyê Seyîd Tahayê Hekarî ye.

Di serhildana Şêx Ubeydela da Osmaniyan ew û malbata wî sirgûnê Mekeyê kirinûn. Lê piştî şoreşa li sala 1908ê vegerîbû Stenbolê.

Di serhildana Şêx Seîd de ew jî weke Salih Begê Hênî û 47 hevalê xwe hatiye dardekirin. Piştî serhildanê kurê Seyîd Ebdulqadir, Seyîd Ebdulla ji bo tolhildana bavê xwe li şemzînanê dest bi çalakiyên çekdarî dike lê nekarî biserkeve û paşî ji ber êrîşên tirkan diçe Başûrê Kurdistanê.

Jiyana wî 
Seyîd Ebdulqadir ji malbatek bi bandor ji gundê Nehriya Şemzînan pêk tê. Ew di serhildana bavê xwe de di sala 1879/1880 de beşdar bû û wî rêxistin kir. Piştî têkçûyînê, ew bi bavê xwe re ji bo Taîfifê hate xilas kirin. Di sala 1905 de ew koçî Beyrûtê kir.

Çavkanî 

Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309, 9789649190303

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1851
Mirin 1925
Şoreşgerên kurd
Serhildêrên kurd
Kurdên hatine dardekirin
Kesên hatine dardekirin
Fiqih

Fiqih (erebî :فقه) di ola Îslamê de li gorî qur'an û hedîsan ji bo jiyana misilmanan fetwa biryar dike. Ji zanyarên fiqihê re "faqîh" (erebî: فقيه ) dibêjin.

Çend fiqihnasên mezin ên Kurd

 Îbn Selahê Kurdî
 Amîdî
 Şêx Seîd
 Ebdulqadirê Geylanî
 Mewlana Xalid
 Mele Xelîlê Sêrtî
 Mele Guranî
 Macîdê Kurdî

Çavkanî

http://www.baweri.com/index.php?newlang=kurdish

http://xeberenkurdi.com/YD2953_di-droka-slam-de-alimn-kurd--nrna-rojane.html 

Îslam
Kuderî

Eşîra Kuderî, Kuderiyan yan jî Mala Kuderî eşîrekî çiqilekî dimiliyan e, Kuderiyan li navçeya  Erzîrom qeza Xinûsê li gundên Çaqmaqa, Gomika û li Pornaga dijîn.

Dîroka Eşîra Kuderiyan 

Mezinan Kuderiyan di sala 1770î de ji Bîngolê qeza Solxanê ji gundê Kors hatine Xinûsê.
Mezinê Kuderiyan Îsmaîlê Kuderî ye, navê bavê wî jî Mele Ehmed e. Ew bi  xwe jî dimilî bûne.

Dema Îsmaîlê Kuderî hatiye Xinûsê sê kurê wî hebûne; Osman, Memed û Hemîd, Kurê wî yê Hemîd mixabin di rê de wenda dibe; Îsmaîlê Kuderî û herdû zarokên xwe jî tên Xinûsê, gundê Siwaran disekinin li wê derê aşekî jî çêdikin, lê, piştî çend sal şûnda îjar tênê gundê Mîrseîdê li vê derê gelek zeman diçe Îsmaîlê Kuderî li vir diçe ser dilovaniya xwe, kurrê wî Memed bi salixa diçe Narmanê, yê din Osman jî di zewice sê law û qîzekî wî çêdibe û diçe gundê Axwêranê,  mêze dike cihê Axwêranê ji cotkarbûnê re ne cihekî xweş e ji wê derê jî bar dike tê gundê Çaqmaqa ava dike.

Çend sal derbas dibe êdî zarrê wî Eyûb, Ûsiv û Hesenxan mezin dibin dizewicin û ji hevdû vediqetin yê mezin Eyûb diçe Pornagê ava dike yê ortê Ûsiv diçe Gomikê ava dike, birayê piçûk Hesenxan jî dizewice û ser malê di Çaqmaqa de dimîne.

Her waha hersê gundê Kuderiyan dimilîne û hemî pismamên hev in. Hemî zarokên Osman in û torinên Îsmaîlê Kuderî ne.

Gundê Kuderiyan bi eslê xwe kurd in, mezinên Kuderiyan berê zazakî qisekiribûne lê naha her sê gund êdî bi zimanê kurmancî qise dikin.

Gelhe

Ol û bawerî 

Her sê gundê Kuderiyan Misilman in û li ser mezhebê Îmam Şafiî ne.
Hersê gunda da mizgeft û minare heye.

Mezinên Kuderiyan 
Mezinên Kuderiyan heta îro ev in:

 Mele Îbrahîm
 Mele Muhemed
 Mele Ehmed
 Îsmaîlê Kuderî
 Osmanê kurrê Îsmaîl
 Eyûb - Yûsif - Hesenxan

Osman bavê her sê gundê Kuderiyan e, bavê Çaqmaqa, Gomikan û Pornaga ye.

 Eyûb bavê Pornagê ye
 Yûsif bavê Gomikê ye
 Hesenxan jî bavê Çaqmaqa ye.

Çavkanî 

Eşîrên dimilî
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Diljen Ronî

Diljen Ronî, ( li Cizîrê) bijîşk û hûnermendekî kurd e ku cûreya muzîkê ya Slow-Rock dibêje.

Jînenîgarî
Diljen Ronî sala 1981 ê li Cizîrê hatiye dinê, zaroktiya wî heta deh salî wê derê derbast bu ye û paşê mala wan hatiye Amedê. Wê derê jî Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi xebata xwe li ser muzîkê dike, lê belê dilê wî de bijîjkî jî heye û piştî xebatek xurt fakulteya bijîjkiyê ya li Wanê qezenc dike. Li wêderê pirtir dem da ye xwendina bijîjkiyê û muzîkê. Tenê ji xwe re malekê kirê dike û dest bi hevaliya stranan dike. Li Wanê zêdetir fêrî newayan û fêrî lêdana gîtarê dibe û hinek komên muzîkê re dixebite. Piştî xwendina zanîngehê dest bi xebata xwe ya bijîjkiyê dike. Paşê hevalên xwe re li ser albumekê di xebitin. Bi alîkariya hevalên xwe jî deh berhev dike û dikevin ser rêya Stenbolê… Li vê derê jî gelek hevalên hêja alîkariya wan dike. Derhenêr û aranjoriya vê albumê Seyîthan Kizil dike. Û albuma wî ya yeqem bi navê "Çend gotinen evînê..." di derkeve. Piştî wê albumê 2012 yê albuma ya xwe ya bi navê "Du Demsal" di derkeve. 2017 an jî albûm ya bi navé Çile derxist. Niha jî hê xebatên xwe yên bijîjkiyê û muzîkê ber dewam dike.

Dîskografî
Albûm
 Çend Gotinén Evîné - (2006)
 Du demsal  -  (2012)
 Çile - (2017)
 Xewna Derew - (2018)

Çavkanî

Hunermendên kurd
Kesên ji Cizîrê
Lîsteya zanyarên kurd

Ev lîsteya zanyarên kurd ên di dîrokê de ye.

Di dîrokê de her gav di nav gelê kurd de bi taybetî pê îslamê re gellek zanistvan, fîlozof, helbestvan, endezyar, bijîşk û alimên mezin derketine ji vana yên herî naskirî û pirtûk nivîsandinin û li dû xwe berhem hîştînin di lîstê de cîh girtine.

Sedsala 7, 8 û 9an

Sedsala 10an

Sedsala 11an

Sedsala 12an

Sedsala 13an

Sedsala 14an

Sedsala 15an

Sedsala 16an

Sedsala 17an

Sedsala 18an

Sedsala 19an

Sedsala 20an

Çavkanî

Lîste
Kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Lîsteyên nivîskaran
Alim

Alim (bi erebî: عالم; "zanyar") peyveke ye ku di ola Îslamê de ji bo mirovên xwedanî agahiyên dînê tê gotin. Alim ji mele û şêxan re dibêjin. Pirhejmara peyva alim ulema ye.
Ji jina re jî Alime tê gotin.

Alim (Alîm) yek ji 99 navên Xwedê jî ye.

Çavkanî

http://www.biriz.biz/esma/index.htm

Dîn
Alimên kurd

Termînolojiya îslamê
IRA

IRA
Bi Îngilîzî; Ireland's Republican Army, bi Kurdî; Artêşên Komarparêz yên Îrlandayê
Yek ji rêxistinên leşkerî yên Îrlandayê ye. Hetta 2005an, bo azadiya Bakûrê Îrlandayê kiryarên xwe yên leşkerî domand lêbelê piştî 2005an van kiryarên xwe qedand û bo têkoşînên siyasatê birryar da. Di sala 2009an de rêxistinek nû yê IRAyê bi navê R-IRA derket holê û dacuyanî kir ku bo azadiya Îrlanda Bakûr wê kiryar berdewam bike. Peyra jî di bûyerekî de du leşkerên îngilîz hatin kuştin.
Kaxgîk

Kaxgîk an jî Kaxgîg (), gundekî Xinûsa Erzîromê ye. Şêniyên gund kurd in lê dewletê hinekî tirk aniyê kiriye gund.

Di gunde de nêzikî 100 mal heye,

Dimilî, Bilikî û wekî din gelek eşîr tê de hene.

Çavkanî

Gundên Xinûsê
Ayasofya

Ayasofya (bi yewnanî: Ἁγία Σοφία, Hagia Sofia, "Hikmeta Pîroz"), dêreke kevnar a bîzansî ya taxa Eminönü ya Stembolê ye.

Avahiya ku wek dêr hatibû lêkirin, heya demekê bû mizgeft û îro wek muzexane tê bikaranîn û li Eminönü, li aliyê ewropî yê Stembolê, hatiye lêkirin. Gava ev qubeya basîlîka di sedsala 6mîn de hate avakirin, weke mînakeke bèhempa ya mîmarî hate dîtin.

Ayasofya ku mînaka herî dawî ya mîmariya antîk e, dêra sereke ya Împeratoriya Bîzansê û navenda olî ya xirîstiyanên ortodoks bû.

Gava Iustinianus bû împeratorê bîzansî, wî bi lêkirina ew meztirîn avahiya wê demê hêza xwe nîşanî hemû cîhanê da.

Ayasofya ji ber hemû taybetiyên xwe bi dîroka kûr a Împeratoriya Bîzansê ve girêdayî ye, ji ber ku bi lêkirin û hêza wê ya sembolîk xwediyê girîngbûneke bilind bû. Lewra ji aliyê oldarên xirîstiyan ve hê jî wek perestgeheke pîroz tê dîtin.

Di sala 1453an de gava Konstantînopolîs‎ ji aliyê osmanan ve tê fethkirin, çan û gelek xemilandinên xirîstiyan ên Ayasofyayê tên jêbirîn.

Ji ber hêjayiya xwe Ayasofya di sedsalên 16 û 17an de ji Împeratoriya Osmanî re bû mînak ji bo lêkirina mizgeftan. Wek mînak, mizgefta  Siltan Ehmed û Mizgefta Şîn kopyeyên Ayasofyayê ne.

Çavkanî

Stembol
Cihên dîrokî li Tirkiyeyê
Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
Ahmet Önal

Ahmet Önal, weşanger, edîtor û nivîskar ê kurd e.

Di sala 1956an de li Çewligê, Navçeya Gêxîyê, nehiyeya Azadpêrtê, gundê Cunan di nav malbateke navhali de hat dinê.   Dibistana seretayî li gundê xwe (1962-1967), dibistana navîn (1968-1971) û amadeyî (1971-1974) li Gêxiyê, xwendina xwe ya bilind (Enstitûya Perwerdehiyê) (1977-1979) jî li Çewligê qedand. Salekê li Çewlîgê li gundê Nebiyan mamostatî kir. Di darbeya faşîst a 12ê îlona 1980an de ji ber xebata xwe ya siyasî hate girtin û ji mamostatiyê hate avêtin. Bi cezaya darvekirinê hate darizandin û 10 sal cezaya hepsê lê hate birîn. Di sala 1987an de ji zindanê derket. Di damezrandina Weşanên Med (1992), Weşanên Zêl (1994) û Weşanên Nûjen (1996) de cih girt û wek rêvebirê weşanên giştî yên van weşanxaneyan kar kir. Piştî ku ev weşanxane hatin girtin, di sala 1997an de Weşanên Pêrî damezrand û di bin banê vê weşanxaneyê de 360 pirtûk (230 bi tirkî, 130 bi kurdî pirtûkên dîrok-lêkolîn, bîranîn, wêje hwd.) çapkirin. Derheqê 29 pirtûkên ku wî çapkirin de doz hatin vekirin û ew hate darizandin. Ji heşt dozan ceza lê hat birîn. Ji ber vê jî çar mehan hate hepskirin. Hîn jî di pênc dozan de tê darizandin.

Li gel weşangerîyê di weşandina kovara Newroz Ateşii (1992) û rojnameya Jiyana Nû (1994) û rojnameya Roj (1996) de cih girt û di desteya weşanê yên van weşanan de cih girt.

Di sala 2003an de li Swêdê di beşa Zimanên Asya Hind û Îranî ya Fakulteya Zimanan a Zanîngeha Uppsalayê de dewrekê (ji bo mamostetîya dibistanên amadeyî û dibistanên hevta) xwend. Ehmed Onal ku gotar û nivîsên wî di kovar, malper û pirtûkên cihê cihê de hatine weşandin, xwedî û edîtorê Weşanên Pêrîyê û endamê desteya rêvebir a Weqfa Îsmaîl Beşîkcî ye.

Çavkanî

Weşanger
Nivîskar
Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi

Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi (), li Tirkiyeyê di nava çend kitêbxaneyên, ku di serî de lêkolînên li ser kurdan ji xwe re kirine armanc, de ye. Ji taybetmendiyên herî girîng yên kitêbxaneyê yek jê ew e ku pêkhatina tevahiya koleksiyonê ji çavkaniyên ku Dr. İsmail Beşikçi ji salên 1950î heta roja me ya îro jê sûd girtine û civandine ye.

Di pirtûkxaneyê de, berhemên bi taybetî, bi zanistên civakî û edebiyatê re pêwendidarên ku bi 
zimanên cuda hatine weşandin û belgeyên İsmail Beşikci yên xwedî taybetiya arşîvî, hene. Di 
kitêbxaneya me ya ku bi tevî berhemên kurdî û tirkî bi zimanên cuda jî berhem hene de, wek cara yekem sernavên mijaran bi kurdî-tirkî-îngilîzî hatine nivîsîn.

Armanca pirtûkxaneyê
Armanca kitêbxaneyê ew e, ku ji herkesên di qada zanistên civakî de xebatê dike û dixwaze bike 
re derfetên lêkolînan pêşkêş bike. Kitêbxaneya ku dê di qada kitêbxanekarî û teknolojiyên zanînê de nûjeniyê bişopîne bi vê rê piştevaniya lêkolînan bike, di heman demê de dê di qada civakî û çandî de jî çalakiyan pêk bîne. Ji 5ê gulana 2012an bi şûn de hedefa wê ew e ku bi sazkirina çalakî û panelan, bi sazkirina rojên îmzeyan û nîşandana fîliman xwe bigihîjîne girseya xwe.

Pirtûk, kovar û rojnameyên pirtûkxaneyê
Di kitêbxaneya ku ji gelawêja 2011an vir ve dest bi sazkirina wê hatiye kirin de; 
11.758 kitêb
800 kovarên cuda
Bi nêzî 3000 rojnameyên bergkirî ku ji 92 rojnameyên cuda pêk hatine 
Bi mîqtarek hindik berhemên nadîr cîh digrin.

Di kitêbxaneyê de ji 20 hezarî zêdetir çavkaniyên cuda bi kategoriyên cuda hatine danasîn. Ev 
kategorî; zanistên civakî, tarîx-erdnîgarî, edebiyat, dîn, mijarên gelemperî, felsefe-psîkolojî, ziman û zimannasî, zanistên xwezayê-matematîk, teknolojî, huner û diyarî ne. Ev çavkanî hemû bi zimanên cuda çap bûne; tirkî, kurdî(kurmancî, zazakî), îngilîzî, fransî, almanî, osmanî, yunanî, farisî, erebî û ermenî. 

Pirtûkxaneya İsmail Beşikçi ya ku bingeha wê ji koleksiyona Dr. İsmail Beşikçi pêk tê, dê bi 
çavkaniyên ku bi mijara wê re pêwendîdar in û nû dê biweşin an jî bi zimanên cuda weşiyane jî 
geşedana xwe bidomîne.

Girêdanên Derve
 Malpera Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi

Çavkanî

Malpera danasînê ya Weqfa Îsmaîl Beşikçi

Pirtûkxane
Muhemmed Nûredîn Yekta

Muhemmed Nûredîn Yekta yan jî bi tirkî Muhammed Nureddin Yekta helbestvan, siyasetmedar û nivîskarekî Kurd e. di 24ê adara sala 1957an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Mûşê gundê Xeybiya hatiye dinyayê.

Kurtejiyana wî
Ji şeş saliya xwe ve, di medresên Kurdistanê de dest bi xwendinê kir. Sala 1966an de li gundê wan dibistan hate avakirin û wê salê dest bi dibistana seretî kir. Her wiha bi dibistanê re diçû mizgeftê û dersa olê bi zimanê erebî jî dixwend.

Piştî dibistana seretî xwendina xwe li medresên Kurdistanê domand. M. N. Yekta havîna sala 1976an xwendina xwe ya medresê qedand. Her wiha bi xwendina medresê re, ji derve dibistana Îmam Xetibê û Sosyal Bilimler ya Açık Öĝretim ya girêdayê bi Diyanetê re jî xwend.

Di sala 1978an de, di Diyanêtê de dest bi memuriyetê kir. Piştî ihtilala eskeriyê ya 12ê îlona 1980î dadgeh û sirgûniyên Yekta destpêkir û ta îro berdewame,

Çend caran hate binçavkirin û carek jî kete zindanê. Piştî texliya wi ji zîndanê 15 sal ceza yê siyasî lê hate birrîn. Yekta bi navek din derket dervayê welat û li dervayê welat micadela xwe didomîne.

Pirtûkên wî
Mihemed Nûredîn bi zimanê Kurdî dû pirtûk nivîsiye.

 Elîfba Quranê 
 Helbestên Xortanî

Çavkanî

http://www.mnyekta.com/modules.php?name=News&file=article&sid=252

http://www.niviskar.com/niviskar

Girêdanên derve
 Malpera wî 

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1957
Liv and Maddie

Liv and Maddie (ango, Lîv û Maddie) navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê John Beck û Ron Hart ve ji bo televizyona Disney Channel hatiye çêkirin. Derhênerê wê Andy Fickman e. Rêzefîlmê sîtkomî di 19'ê tîrmehê 2013'an de destpê kir.

Lîstikvanên rêzefîlmê 
 Dove Cameron bi navê Liv û Maddie Rooney
 Joey Bragg bi navê Joey Rooney
 Tenzing Norgay Trainor bi navê Parker Rooney
 Kali Rocha bi navê Karen Rooney
 Benjamin King bi navê Pete Rooney

Beşên rêzefîlmê

Çavkanî

Rêzefîlmên amerîkî
Hamid Isa

Hamid Isa Salih (z. 1957 - m. 28ê tebaxa 1988), pêşmergeyeki kurd bû.

Jiyanname
Şehîd Hamid Isa Salih li sala 1957 ji bine malek Rênjber u Kurd Perwer li Gundê ( Derkar 'ecem ) ji dayk bûye , li Xêzana Xwe Da Bi Giyanê Kurdewarî u Dilsuziya Gel u Welatî hate Pewerde kirin , Şehîd Hamîd Isa Xandina Xwe ya Seretayî li Gundê ( Nordîna ) dest pêkir ye u Navencî li ( Bêrsivê ) Dumahîk îna ye li Xandina Xwe da Qotabiyek Zîrek bî u Serkeftî bî Cehê Rêz u haşe kirinê hamî Hevala u Mamostayên Xwe bî .Bo Berdewamî dan bi Xandinê Şehîd Hamîd Isa li Amadeyî ya Çandinê li Zaxo hate wergitin li wî demî da navbera ( 1977 - 1978 ) peywendî bi rêkxistinên nihênî PDK kir u gel jimareyeka Hevalên Xwe yên cihê bawerî nîhênî kar u çalakî Partayetî encamda , Sereray Hişyarî u Xwe Parastin ji Çavdîrî Çavên Reşekên Rijêma Behs Şehîd Hamîd Isa di bite Cihê Gomanê Herdem Hêceta bo Bohana çêdikin heta Gehiştî wê Çendê ko Temenê wî Zêdeye u Çênabit li Qonaxa Amadeyî Dewamê bi kit , bi wê Hêcetê Asteng bo Dirust kirin u Neçar kir Dest ji Xandinê Berdit u Rakêşine 'eskerîya Xurtî heta Sala ( 1979 ) wekî Fermanber li Nifusa ( Batîfa ) da hate Damezrandin u her Şehîdê Nemir berdewam bî li ser kar u Çalakiyên Rêkxistina Nihênî pîştî maweyekê ko êdî zanî ji dest u zilim Sîstema Be'sî yê qortal nebit bi Merdayetî Azayetî rêka Xebatê u Partîzanî girte ber , Şehîdê nemir li Sala ( 1980 ) Gehişte Rêzên Şoreşê li Baregayê Liqa (1 ) li Devera Kumatey u hate wergirtin bi pila ( Berpirsê Rêkxirawê ) , ji ber lêhatî u zîrekî ya wî li Sala ( 1981 ) hate wergirtin ko Pêşkarî yê de Qola Têgehaninêda Kadirê Partî da Bikit li Baregayê Mekteb Sîyasî li Iranê u şiya bi giyanê Şoreşgarî u Hesta Kurdayetî De Qole da Pila Zor baş Dest Vebînit , li sala 11.10.1981 bi Biryara Mekteba Sîyasî u Razî bîne Serokê PDK Masud Barzanî her dumahîkê Dawre êkser hate Dest nîşankirin bo Endamê Lijna Nawça Zaxo , Lijna Zaxo li sala 1983 hate veguhastin bo Gelîyê Harîna , li sala 1984 Hêrişek berfireh hate ser Baregayê Lijnê Wî Şerî da Hamîd Isa di ête birîndar kirin , piştî sala 1984 Şehîdê Nemir di ête Veguhastin Weko Endam Nawçe li Devera ( Akrê ) maweyekê di mînit wêrê u paşan di zivirit Zaxo ve wek Endamê Nawça Zaxo u berdewîyê dite xizmet u xebata xwe , Hamîd Isa li 28.8.1988 li Devera Minînê de di gel ( 12 ) Pismamên xwe u ( 77 ) Xelkên Gundê ( Derkarê ) kevin destê dujminî u di ên Şehîd kirin hizar slav li ser Şehîd Hamîd Isa Salih bin u Tevaya hemî Şehîdên Kurd u Kurdistanê

Çend wêneyên sehîdê Qehreman

Sernivîser
 Hekar Tahir Sindî

Çavkanî

Pêşmerge
Ebûlfida

Ebûlfida, Ebu'l-Fida  () an jî navê tam  Ebûlfida Îsmaîlê Hemawî (jdb. 1273 Şam - m. 1331) stêrnas, dîroknas û  erdnasekî kurd bû.

Ebûlfida gelekî pirtûk li ser dîrok û erdnîgariyê nivîsand. Ew di navbera 1320 û 1331ê de fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû.

Kratera li ser heyvê a bi navê Ebûlfida bi navê wî binavkirî ye. di 26ê çiriya pêşîn a sala 1331de li Hemayê wefat kir.

Berhem 

 Teqwîmu'l-Buldan
 Muxtesar fî exbarîl beşer
 Kunaş
 Mizgefta Ebûlfida

Çavkanî 

Dîroknasên kurd
Jidayikbûn 1273
Mirin 1331
Fîlozofên kurd
Erdnîgarnasên kurd
Stêrnasên kurd
Kesên Dewleta Eyûbiyan

Kurdên sedsala 13an
Kurdên sedsala 14an
Ahmet Kural

Ahmet Kural yek ji hunermendên tirk yê sînema û şano ye. Di sala 1982an de 10ê çiriya paşîn de hatiye dinayê. Bi eslê xwe ji Kütahyayê ye. Ji Zanîngeha Selçuk li Qonyayê destûryarî girtiye.

Heta niha di gellek fîlm û rêzefîlm û lîstokên şanoyî de cihê xwe girtiye. Navê wî bi taybetî di fîlmên "Düğün Dernek" û  "Çalgı Çengi" de û rêzefîlmên wek "İşler Güçler" û "Kardeş Payı" de hatiye nas kirin. Niha, hêj jî di sezona duyem ya rêzefîlma "Kardeş Payı" de rolên xwe dilîze.

Navê wî û yê Murat Cemcir her tim bi hevra têt danasîn. Lewre di her fîlm û rêzefîlmê de bi hevra dilîzin.

Fîlmografî 
Hin rêzefîlmên ku têde lîstiye;
 Kardeş Payı,
 İşler Güçler,
 Üsküdara Giderken,
 Fikrimin İnce Gülü,
 Gaz

Çavkanî 

Aktorên tirk
Jidayikbûn 1982
Mirovên zindî
Kardeş Payı

Kardeş Payı, rêzefîlmeke komedî ya tirkî ye. Di Star TV yê de têt weşandin. Sezona yekem qediyaye û ya duyem jî van çenda (çiriya pêşîn, 2014) de wê dest bi weşandinê bike û  rêzefîlm dê bidome. J'alî  derhêner Selçuk Aydemir ve tê îdare kirin.

Lîstikvan 
Hin aktor û aktrîsên rêzefîlmê:

 Ahmet Kural
 Murat Cemcir
 Seda Bakan
 Şinasi Yurtsever
 Ali Ihsan Varol

Derheqa rêzefîlmê 
Metîn, Elî û Feyyza sê xwişkûbra ne. Metîn û Elî du heb tesîsatkar in û  ser îcadekî ya xwe dixebitin. Armanca wa motorek e ku aştî û dilxweşi tîne cihanê. Feyyza jî xwa wa ye. Pey vî îcad, ev her sê karakter û yên din ku di nav malbat û taxa wa de ne derdên giran dikişînin. Lêbelê ev derdên wa her tim bûyerên bi ken tîne ser ekranê.

Rêzefîlmên tirkî
Before Snowfall (fîlm)

Before Snowfall (bi sernavê xwe yê orijînal: Før snøen faller, ango Berî berfbarînê) yekemîn fîlmê dirêj ê derhênerê kurd-norwêcî Hişam Zeman e û di sala 2013an de wek 'Baştirîn Fîlma Nordîk' hate xelatkirin.

Mijar 
Konvoyeke seyareyan nêzikî mala Siyarê şazdeh salî dibe, yê ku piştî wefata bavê xwe wek reîsê malê xwedî li dayik û du xwişkên xwe derdikeve. Sedema konvoyê ev e ku axayê gund hatiye xwişka Siyar, Nermîna 18 salî, ji kurê xwe re bixawze. Lê Nermîn vê zewaca bi zorê naxwaze û lewra bi hezkirina xwe re ji mal direve.

Ji ber ku mijar êdî mijarê namûsê ye, Siyar dikeve nav rêya bi tehlûke ya Ewropayê: divê ew li şopa Nermînê bikeve û yan Nermînê bîne malê, yan jî namûsa malbatê xwe paqij bike.

Lîstikvan 
 Taher Abdullah Taher
 Bahar Ozen
 Suzan Ilir
 Billey Dimirtas
 Hasan Demirci
 Naseradeen Mohammed Kaheleel
 Nazmî Kırık
 Birol Unel

Xelat 
 Opening Film 23. Tromso International Film Festival 2013
 Dragon Award Göteborg International Film Festival 2013
 Best Cinematography in a Narrative Feature Film Tribeca Film Festival 2013
 Baştirîn lîstikvana duwem (Suzan Ilir) Xelata Fîlmê ya norwêcî 2013

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Before Snowfall - Der Junge Siyar (almanî), dîtin: 2 çiriya pêşîn 2014

Fîlmên 2013an
Fîlmên dramayê
Fîlmên norwêcî
Fîlmên kurdî
Azerî (gel)

Azerî (bi azerî: Azərbaycanlılar آذربایجانلیلار), komek ji gelê îranî ne ku zimanê xwe yê îranî ji bîr kirine û bi zimanekî tirkîya Azerbaycanê diaxivin. Piraniya azeriyan li Qefqasya û li bakurê Îranê dijin. Welatê wan Azerbaycan û zimanê wanê îro Tirkîya Azerbaycanê ye. Li gorî texmînkirinan li tevahiya cîhanê nêzîkî 30 milyon azerî hene û nêzîkî 9 milyon Azerî li Azerbaycanê dijîn.

Zimanê tirkî yê Azerbaycanê
Tirkiya Azerbaycanê (acemî û tatî jî jê re dibêjin) yek ji zimanên tirkî ye. Digel Komara Azerbaycanê li Îran, Tirkiye û Rusya, Li Gurcistan û li Iraqê tê bikar anîn. Nêzîkî 25 milyon kes bi Tirkiya Azerbaycanê diaxivin.

Diyaspora 

Nêzîkî du qat zêdetir Azerî li Îranê dijîn. Hikûmeta Îranê behsa 15 milyon Azerî li Îranê dike lê li gorî neteweperestên Azerbaycanê jî nifûsa Azeriyên Îranê 23 milyon e. Li gorî World Fact Book 2018, ew %14 (dora 12 mîlyon) nifûsa Îranê ye.

Li gorî hin texminan niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.

Çavkanî 

Azerî
Azerbaycan
Îbn Selahê Kurdî

Îbn Selahê Kurdî (erebî ابن الصلاح z. 1181 Şehrezûr - m.1245 Bexda)
Navê wî yê tam; Osman bin Ebdurehman bin Selah bin Mûsa bin Ebi'n-Nasr el-Kurdî eş-Şehrezûrî ye lê ew bi navê Îbn Selah hatiye naskirin. Îbn Selah zanyarê tefsîr, hedîs û fiqihê bû.

Jiyana wî 
Îbn Selah di sala 1181 li Erbîlê ji dayik bûye. Bavê alimekî mezin bûye û di medreseya Esediye a li Helebê de ders daye û ji ber leqeba bavê bi navê Îbn Selah hatiye naskirin.
Wî hevotina xwe pêşyê li cem bavê xwe girt, piştê zemanan çûye Mûsil, Şam û Bexdayê jî berdewam kiriye.

Pirtûk 
 Muqaddimetu Îbnî Selah.
 Siyanetu Sahihi Müslim mine’l-ihlali we’l-xalat we himayetuhû mine’l-iskati we’s-sakat.
 Şerhu muşkili’l-wasit.

Çavkanî

Baba Merdûxê Rûhanî, Tarîxî Meşahirî Kurd

Jidayikbûn 1181
Mirin 1245
Kesên ji Şehrezûrê
Hedîsvanên kurd
Fiqihnasên kurd
Alimên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Nivîskarên kurd
Hedîsvan
Kurdên sedsala 12an
Kurdên sedsala 13an
Macîdê Kurdî

Macîdê Kurdî an Macîdulkurdî (z. ? - m. 1166 Başûrê Kurdistanê), alimekî dînê îslamê ye, navdanka wî Ebû Muhemmed e.

Cîhê wî yê jidayîkbûnê baş nayê zanîn. Lê tê zanîn ku li herêma Cebelê Hamsîn hevotina xwe ya olê girtiye. Macîdê Kurdî bi piranî li ser fiqih, hedîs û tefsîrê xwedanê îlim bûye. Di sala 1166an de çûye ber dilavaniya Xwedê.

Pirsên wî 
Kerrbûn îbadeteke bê west û bê zehmet e.

Çavkanî 

 Camiu Keramatu'l-Evliya; c.2, r.239
 Tabakatu'l-Kubra; c.1, r.148
 Kalaidu'l-Cevahir; s.107
 İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.7, r.69

Hedîsvanên kurd
Fîlozofên kurd
Tefsîrvanên kurd
Alimên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Mirin 1166
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Zanîngeh di sala 1958an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Zanîngehên Brezîlê
Mucteba Mîrzade

Mucteba Mîrzade (bi navê wî yê farisî, مجتبی میرزاده, Mojtaba Mirzadeh), (z. 1945 li îlam, Rojhilata Kurdistanê − m. 26'ê tîrmehê 2005 li Tehrana Îranê), hunermendekî kurd bû. Wî muzîka kurdî û farisî îcra dikir.

Çavkanî

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1946
Mirin 2005
Muzîkvanên kurd
Roger Garaudy

Roger Garaudy (z. 17ê tîrmeha 1913, Marsêy - m. 13 hezîrana 2012, Parîs)
fîlozof, siyasetmedar û nivîskarekî fransî ye.

Di sala 1952an de li Zanîngeha Sorbonne hevotina xwe girtiye û di sala 1954an de jî doktortiya xwe girtiye.

Di partiya komunîst a Fransayê de cîh girtiye, lê piştî zemanekî ji partiyê veqetiya û di parlamena Fransayê de bûye nûwêner û ji wî şûnde bûye profesor.

Di sala 1982yan de Roger Graudy di 69 saliya temenê xwe de dînê xwe guherand û bû misilman.

Pirtûkên wî

 Le Terrorisme Occidental
 Mythes fondateurs de la politique israélienne
 Avons-nous besoin de Dieu? (Xwedê pêdivetîye ?) (1993)
 Karl Marx (1972-1977) 
 Pour un Modele français de socialisme
 Lenine
 La pensee de Hegel
 Marxisme du XX siecle
 Perspectives de l'homme
 Theorie materialiste de la connaissance 
 Les sources françaises du socialisme scientifique 
 Dosya sîyonîzmê  Ji saxan re gazî Çend pirsên Roger Garaudy Ez dema Qur'anê dixwînim Qur'an pirr nêzikê min dibe, hema Ez qey dibêjim ji min re deng dike.Îsrafkirin jî li dijî Xwedê û gel dizî ye.Ew xirabîya ku li dinyayê heye siv bi Qur'anê ve tê ra kirinÎslam tenê rûmet dide mirovanGerkû hûn ji doza xwe bawerbikin, bedelê wî çi dibe bila bibe pêvûste hûn bidomînin.Bawerî ji aqilê me re derê her tiştê vedike''

Çavkanî 

Jidayikbûn 1913
Mirin 2012
Nivîskarên fransî
Fransiyên misilmanbûyî
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Tango

Tango cureyekî dans û muzîkê ye ku bi eslê xwe li Arjentîn û Ûrûguayê derketiye. Aniha li seranserî cîhanê belav bûye; cureyên amerîkayî û fînlendî û çînî û wekî din jî hene.

Dîroka tangoyê
Tango dansek e ku ji çanda Afrîkî,Xwecihên Amerîkayê û Ewropî bandor dike. Dansên ji merasîmên candombe yên xulamên Afrîkî yên berê bûn alîkar ku şeklê tango ya nûjen bikin. Dans ji navçeyên pola jêrîn ên Buenos Aires û Montevideo derket. Muzîk ji tevlihevbûna şêwazên cihêreng ên muzîka Ewropî hatî. Gotinên "tango" û "tambo" li dora hewzê River Plate di destpêkê de ji bo kombûnên muzîkê yên xulaman dihatin bikar anîn, digel tomarên nivîskî yên rayedarên kolonyalîst hewl didin ku civînên weha di 1789 -an de qedexe bikin.

Çavkanî

Dans
Axret

Axret (bi erebî : الآخِرة, al-akhirah) li gorî dînê îslamê piştê mirov dimire, Xwedê dîsa ruh dike bedena mirova mirov disa dijî, ji wê derê re axret tê gotin, û li wêderê mirovên qencî kiribin diçin bihuştê (cenetê), mirovên xirabî kiribin jî diçin dojehê.

Kurd bi pirranî ji axretê re dibêjin dinyaya wî alî yan jî dinyaya din.

Çavkanî

Îslam
Melale Yûsifzay

Melale Yûsifzay (bi tîpguhêziya îngilîzî: Malala Yousafzay), di 12ê îlona 1997an de hatiye dinyayê. Keça pakîstanî ya xwendavan e. Ji herêma Swatê ya Mîngora ya. Ji ber ku xwandavana aktiv bû, rêxistinên paratinên mafên mirovan bi wê re ketina têkiliyê ku ew jî di nav de cih bigrê. Di xwand. Ji ber gotinên wê ên bo ´´wekheviya´ di nava jin û mêr de di xwandinê de rastî hîşyarîya  Talîban hat. Piştre ne bi gelekî re rastî hêrîşa Talîbanîyan ya bi armanca kuştinê hat. Wê, bi lêv dikir ku keç karibin bixwênin. Li welatên misilman, ji ber ku li dijî xwandina keçzaroyan in, êdî ew ket berçav de. Piştî ku di sale 2013´an de rastî hêrîşa bi armanca kuştinê ya Talîban hat, bi bîrîndarî hanîna îngilistanê bo dermankirinê. Piştre bi malbate xwe re li wir bicih bû. Piştî wê hêrîşa Talîban, ev keçik bo eke sembolekê xwandina keçikan li welatên misilman. Piştî ku ji baş bû, li ewropa "xelata Sakarov" di sale 2013´an de stand. PIştî wê re di sale 2014´an de layiqî xelate aşîtîyê ya Nobelê hat dîtin. Bi yekî Hindîstanî ê bi navê Kailash Satyarthi ku bo pêşîya xabata zarokan di temenê piçûk de bigrê xelatê nobelê hilda. Kailash Satyarthi jî, li dijî kar û karkirina zarokan dixabitî. Bo vê yekê, bo parastina mafê zarokan ê xwandinê  ew xalat girtin. Piştî wê dayîna xelatê nobelê a aşîtîyê de di nava rayagiştî de jî, gelek nîşqa bo keda zarokan û di temenê piçûkatiyê de karkirina wan hat kirin. Bo vê yekê, gelek nîqaş hatina kirin ku divê ku proje di asta navnetewî de werina ppêşxistin bo ku mmafê zarokan ên xwandinê were parastin. Zarok li şûna ku wê di temenekî piçûk bn xabitandin, divê ku werina xwandin.

Çavkanî

Pakistanî
Jidayikbûn 1997
Mirovên zindî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Peştûn
Mucîze

Mucîze, behît an jî derhoze, di gelek dînan de ew tişt e ku bi awayekî aqilder tê nîşandan û bi zanistiyê ve nayê fehmkirin.

Li gorî cihûtî, mesîhtî û îslamê tenê mucîzên pêxemberan hene.

Her wiha Îsa pêxember bê bav hatiye dinyayê, 
Mûsa pêxember dema çoyê xwe li behrê dixe behr ji hev diqelişe.
Derketina Muhemmed pêxember a mî'racê. Ji vana hemiyan re dibejin mucîze.

Mucîze li gorê îslamê 

Li gorî ola Îslamê mucîzeya herî mezin Quran e.

Çavkanî 

Dîn
Felsefeya dîn
Antropoteîzm

Antropoteîzm, bizava (rêbarî) ku Xwedê bi şekl û şemala xwe dişibe mîrovan.

Di dînê Yewnanistana Kevn de

Di dînê mesîhî de

Di îslamê de 
Li gor baweriya îslamê jî ji vê yekê re muşebbehe dibêjin.

Çavkanî 

Dîn
Adige

Adige, navekî din ê çerkezan e. Gelê çerkez li Rûsya, Tirkiye, Sûrî, Urdin û Kurdistanê dijî. Hejmêra wan li Rûsyayê nêzî 900.000 an jî milyonek e. Li Tirkiyê û Bakûrê Kurdistanê li gor hin lêkolinan nêzî 3.000.000 e. Li Sûrî jî nêzî 300.000-500.000 heb çerkez hene. Gelê çerkezan di zimanê xwe de ji xwe re nabêjin "çerkez"; dibêjinê "Adyge" û wateya vî gotinê "gelê çiya" an jî "gelê welata ku navbera çiya û derya" ye. Ji ber ku ev gel li çiyayên Qefqazya yên ku nêzî Deryaya Reş (Behra Reş) de ji zû de bicîh bûye, ev nav danîne xwe.

Çavkanî

Çerkez
Chris Pratt

Chris Pratt (jdb. ) Muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1979an de li bajarê Virginia yê dewleta Minnesotayê (DYA) ji dayik bûye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Aktorên amerîkî
Mirovên zindî
Mîzarê Pîjan

Mizarê Pîjan (1917: Yassı Mezar, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax. Tax pêşengê êla (eşîr) pîjan e. Êla pîjan pêşenga konfederasyona berazî bû. Serkirdeya êlê Galib Beg bû, bi dawîbûna temenê Galib Beg, vêga serkirdaya êla pîjan lawê Galib Beg Şikrî Yuksel e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Cerdo

Cerdo (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Axwêran, Sirûc

Axwêran (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Elîgor, Sirûc

Elîgor (; ), bajarokeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Mezêbîl

Mezêbîl (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Tionek

Tionek an Tihonek (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Girêgewr, Sirûc

Girêgewr (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Marût

Marût (1917: Marut, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Mezreya Elîkor

Mezreya Elîkor (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Xirbekalik

Xirbekalik (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Merzîn

Merzîn, an jî Mezrîn (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Bûbik

Bûbik (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Tilxerman

Tilxerman (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Hêcik

Hêcik (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qapûcî

Qapûcî (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Ereban, Sirûc

Ereban (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qere

Qere (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qerehiyûk

Qerehiyûk (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qerekûyûder nêzdî Axwêran

Qereqûyû (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qeretaş

Qeretaş (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Keberlî

Keberlî (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Qirmît

Qirmît (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Qizilhiyûk Qirîkan

Qizilhiyûk (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê