nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Pezmijoka avê

Pezmijoka avê (Varanus salvator), cureyekî pezmijokên mezin ku xwecîyê başûrê Asyayê.

Şayes
Pezmijoka avê, cureyekî mezin ê, ku digihîje 40 cm di dirêjî da û 1 kg di giranî da li ba pezmijokê biçûkê nêr. Pezmijoka biçûka mê dighêje 50 cm di dirêjî da. Çawan be jî, herdu zayenda yên pezmijoka avê mezin dibe sercemê jiyanê û nêr ji mê mestir dibe.

Etîmolojî

Binecure 
 Pezmojoka avê reş (Varanus salvatori komani)

Xwarin 
Pezmijoka avê dikane kojer, beq, masî, mar, balinde, çêlikên cirnîsan, kîsel û kevjalan dixwe. Pezmijoka avê dikane candekên mirî jî weke ejdehaya Komodoyê bixwe.

Reftar 
Pezmijoka avê parastvan e ku pençîr, çene û dûvikê xwe di şerê lawirên din bikaranîn dike. Pezmijoka avê, malavaniyek e gelekî baş e.

Rewşa parastinê  
Rewşa parastina vê pezmijokê baş e.Wek mînak, pezmijoka avê di bin parastinek e xurt ji aliyê dewleta Taylendê.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Animal Diversity Web
  JCVI.org
 The New Reptile Database

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Asyayê
Partiya Doza Azadî

Partiya Doza Azadî, (bi tirkî Hür Dava Partisi; bi kurtasî Hüda Par) partiyeke siyasî ye ku di 19ê kanûna sala 2012an de hatiye damezrandin û li Tirkiyê siyasetê dike. Sembola partiyê pirtûkek vekirî ye ku rojê kurdî ji nav rûpelên pirtûkê de derdikeve. Serokê giştî ya Hüda Parê ya niha Zekeriya Yapıcıoğlu ye.

Tê gotin ku ev partî îdeolojiya rêxistina îlegal a Hizbullahê Kurdistan dişopîne. Ev rêxistina îlegal bi birakujiyê li dijî kurdên û tirkan çepgir tê nasîn. Her wiha, tê gotin ku gelek kuştinên nediyar ên salên 90î ji aliyê Hîzbullah hatine kirin. Hüda Par jî dijberiya xwe ya li dijî PKK, BDP û kurdên çepgir û netewepewerên tirkî bi awayeke vekirî dide nîşan. Ji ber vê yekê di nava gelek kurd de Hüda Par wek baskê siyasî yê Hîzbullahê tê dîtin.

Serokê giştî yê partiya Hüda Par Mehmet Huseyin Yılmaz (1967) parêzer e û ji gelek sûcdarên Hîzbullahê re jî parêzeriyê kiriye. Her wiha, ew ji di sala 2007an de heta di sala 2010an de serokê komeleya Mustazaf Der (Komeleya Binpêkiriyan) bû. Hêjayî gotinê ye ku ev komel di sala 2010an de hate qedexe kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Rêxistinên îslamî yên kurd
Anna Rita Del Piano

Anna Rita Viapiano  an jî Anna Rita Del Piano (jdb.  li Cassano delle Murge, Îtalya) aktrîsa ì.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1966
Aktrîsên îtalî
Mirovên zindî
Pezmijoka cirnîs

Pezmijoka cirnîs, pezmijoka dirûvê cirnîsan an artîlla (Varanus salvadorii), cureyek e pezmijokên (Varanus) girs û goştxwer e ji famîleya pezmijokan (Varanidae) e ku li Gîniya Nû dijî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.reptilespark.com/home/varanus/x.htm
 http://monitor-lizards.net/species/index.html 

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Asyayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pezmijoka boz a çolê

Pezmijoka boz a çolê (Varanus griseus griseus), binecureykî pezmijoka çolê ji cinsê pezmijokan (Varanus), ji famîleya pezmijokan (Varanidae) û ji xijendeyên pelikdaran ku li bakura Afrîka û başûra Asya yê dijî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Famîleya pezmijokan
Pezmijoka Yemenê

Pezmijoka Yemenê (Varanus yemenensis), cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Yemenê û başûra Erebistanê dijî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.iucnredlist.org/details/178647/0
http://www.inaturalist.org/observations/31360
Famîleya pezmijokan
Başkulok

Başkulok (Saxicola torquata), cureyekî mêşgirtan (Muscicapidae) e ku xweciyê welatên binebaybana Afrîkayê, nîvgirava Erebistan û li Kurdistanê tê dîtin.

Şayes 

Mezinahî û kelwaşa xwe 12 cm dirêj e. Yê nêr, di payîzê de qehweyîyekî tarî ye, ji milê piştê ve, hinek piniyên reş lê ne, û binpişta wî spî ye û gîxên qemer lê ne, kuriya wî qehweyîyekî tarî ye û binê wê di bin binpiştê de spî ye. Tokeka spiya pan li stûyî werhatiye, û gîxeka spiya mezin li çengveşêran e. erzink û heftik û alek, reş in û piçeka soratiyê li dûmahiya perrên wan e. sing sorve ye û zik spî ye. demê têjikînanederê ser û pişt reş dibin. ya mê, ji milê piştê ve, qehweyîyeka gîxdara gîxreş e. Binepişt qemerekî vekrîye. kurî wekî ya yê nêr e. Qana spiya li çengan ne gelek diyar e. erzink û heftik xwelîkîyekî tarî ne. berçêlk sorve ye û zik û binzik spîve ne. Têjik wekî ya mê ye, û ji milê piştê, pinîpnî ye.

Jîngeh 
li Kurdistanê, zivistanan (ji dûmahîkê meha tebaxê heta dûmahîkê meha nîsanê), û bi rêberî jî, biharan (ji dûmahiya meha subatê heta meha nîsanê) û payîzan (ji dûmahiya meha tebaxê û herdu çiriyan), li erdên beyar û şorik û şêlên têrdexel û qerram û li ser teraş û darik û dartêl û pejanan (gelek caran, dadayî û navbeyn navbeyn, kuriyê û herdu çengan dijenit) diête dîtin.

Reftar

Xwarin  
Xwarina wî dubarî mêş û mûr û kurmik in.

Pirbûn
Hêlîna xwe, ser erdê yan nêzîkî erdê û di nav gil, giyayî û qerramî de, çê dikit. ji (4 - 6) hêkên şînveyên pinîsor dikit.
Cihên lê belav: li nîveka ewropa û devera deryaya spî û jêriya Ûris heta joriya rojavaya Afrîka, Tirkiyê, Qefqaz, devera deryayê Qezwîn, gizîrteya Erebî, Ermenistanê, Azerbaycanê, jorî û jêriya rojavaya Îranê têjikan diînte der. zivistanê xwe, bi qetlazî li Kîprosê, Îraqê û li joriya rojhilata Afrîka (joriya Hebeşe, joriya Misrê, Sudan, Somal, Libya) û nîvgirava Erebî û Hindistanê û jêriya rojhilata Asya diborînit.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mêşgirt
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Pezmijoka zêrîn

Pezmijoka zêrîn an pezmijoka zer (Varanus flavescens), cureyek e pezmijokan e ji famîleya pezmijokan û ji xijendeyên pelikdaran ku li parzemîna Asyayê dijî.

Etimolojî

Dabeşandin

Șayes

Reftar

Parêzî

Belavbûn 
Pezmijoka zêrîn li deştên çema Îndûs, çema Ganga û çema Brahmaputra li Hindê, Pakistan, Nepal û Bengalê têne dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=flavescens

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Asyayê
Faunaya Asyayê
Pezmijoka bixemil

Pezmijoka bixemil (Varanus ornatus), cureyek e pezmijokan e, ku xweciyê Rojavaya Afrîka yê ye. Pezmijoka bixemil li daristanên baranî yên jêrîn têne dîtin. Pezmijoka kulîlkdarî ji binecinsa Polydaedalus hatiye weke ku pezmijoka Nîlê, pezmijoka savannah û pezmijokên din dihewîne.

Şayîs  
Pezmijoka bixemil girs û mezin e ku ta 4 piyan dirêj dibe.

Xwarin 
Pezmijoka bixemil dikane kêzikan, kojerên biçûk, kevjal û sedpiyan bixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.mampam.com/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=41  Mampam.com
 http://www.monitor-lizards.net/species/polydaedalus/ornatus.html 

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Afrîkayê
Pezmijoka dêwlaş

Pezmijoka dêwlaş (Varanus giganteus), cureyekî pezmijokên mezin, wek ji navê wê xuya ye. Pezmijoka dêwlaş xwecîhê Awistraliya ye.

Şayes 
Dirêjiya pezmijoka dêwlaş digihîje 2.5 m û giraniya wê qasî 15 kg, lê carinan digihîje 20 kg.

Xwarin 
Pezmijoka dêwlaş (Varanus giganteus) bigelemperî gelek cureyên caneweran dixwe wek:
 Kêzikan
 Xijende,tevî cinsa xwe dixwe
 Balinde û hêkên balindeyan
 Guhandarên biçûk
 Mirî an candek
 Kangerû

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.monitor-lizards.net/species/varanus/giganteus.html 
 http://uts.cc.utexas.edu/~varanus/giganteus.html 

Xijendeyên Awistralyayê
Famîleya pezmijokan
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pezmijoka Bengalê

Pezmijoka Bengalê an pezmijoka Hindî (Varanus bengalensis), cureyek e pezmijokên girsin ku berfirehî li Başûra Asyayê têne dîtin û bi taybetî Hind û Bengalê.

Şayîs 
Dirêjiya pezmijoka Bengalê dighêje nêzî 175 cm ,ku qasî dirêjiya ji herêma pozê ta pêş dûvikê 75 cm û dirêjiya dûvikên qasî 100 cm. Bi gelemperî nêr ji mê mestir e. Giraniya pezmijokekê dighêje nêzî 7.2 kg, lê ji vê giraniyê bêtir dibe ku dema tê girtin.

Belavbûn û jîngeh 
Belavbûna binecureyên pezmijoka Bengalê ji Îran ta Java li Indoniziya yê heye,ku ew belavbûna tewrî berfere di nav cureyên pezmijokan. Pezmijoka Bengalê li newalên çeman li rojhilatên Îran, Efxanistan, Pakistan, Hind, Nepal, Srî Lanka, Bengal û Burma têne dîtin. Binecureya Varanus bengalensis nebulosus an pezmijoka ewravî ,li başûra Burma, Viyetnam, Kamboca, Taylenda, Malezya , Sumatra, Java û  Giravên Sunda têne dîtin, lê li Giravên Andaman nehatibû dîtin.

Belavbûna cure û binecureyên pezmijoka Bengalê bi giştî di blindbûnek e jêrîn e. Pezmijoka Bengalê, li çolên ziwa û daristan ên şil dijî. Piraniya caran li herêmên çandinê têne dîtin û li asteya bilindî qasî 1500 cm dîsa têne dîtin.

Xwarin 
Pezmijokên mest ger dikanin hindir daran bikulin ta ku dest li hinek parçemkên bigirin û bixwin.Nêçîriya pezmijoka Bengalê ji: kêz, larveyên kêzan,çengrast, dûpişk, qapûşk, mûrî û nemovikdarên din. Lê nêçîriya pezmijoka Bengalî ji movikdaran ku gelek tewrende ye ewin: beq, masî, qirtîş, mar û kojeran. Pezmijoka Bengalî carnan candek an laşê canewer û ajalên mirî û fetisî dixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The online Little Book of Monitor Lizards

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Asyayê
Maregîska rast

Maregîska Cîhanê kevn an maregîska rast (Viperinae), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan (Viperidae) ku jê cinsa maregîskan an Vipera ,gelek navdar e.

Belavbûn 
Ev binefamîle, li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî, lê ne li Madageskarê ye.

Cins 
 
 Adenorhinos
 Atheris
 Bitis
 Cerastes
 Daboia
 Echis
 Eristicophis
 Macrovipera
 Montatheris
 Proatheris
 Pseudocerastes
 Vipera

Çavkanî

Girêdanên derve 

Famîleya margîskan
Heyal (balinde)

Heyal, Hewîrde an jî sûsk, grûpekî çûkan ku di bin koma balindeyên dirûvê mirîşkan an Galliformes tê  dabeşandin.

Reftar 
Ev balinde dema mirov di nav zeviyan de dimeşe ji nişka ve ber piyên mirov difire û direve.

Girêdanên derve 

Balinde
Faunaya Kurdistanê
Maregîska şanikdar

Maregîska şanikdar (Crotalinae) , binefamîleyk e marên jehrî ji famîleya margîskan e, li Asya û Amerîkayan dijî ku jê 18 cins û 151 cure hatine nasîn û dabeşandin.

Şayîs 

Ev binefamîle, bi şanikên ku li ser bêvilên wê têne nasîn. Dirêjiya hinek cinsên maregîska şanikdar dighêje qasî 30-45 cm wekî li ba cureyên cinsa Hypnale. Lê di cureyên cinsa Lachesis wekî maregîska şahdaristanan, ku dirêjiya wê dighêje qasî 3.65 m.
Şahdaristanan, bi rast ew maregîska tew rê girs li parzemîna Amerîkaya Başûrê.

Belavbûna erdnîgarî 

Binefamîleya maregîska şanikdar li parzemînên Cîhana kevn têne dîtin, ku ji rojhilata Ewropayê destpêdike û bi aliya Asyayê ta Japon, Taywan, Indoniziya, dirûvgirava Hindê, Nepal û Srî Lankayê diqede. Lê li parzemînên Amerîkayan, belavbûna vê binefamîleya ji başûrê Kanadayê destpêdike, ku bi aliya başûrî ta Amerîkaya navîn û başûta Amerîkaya Başûr diqede.

Ciyên jiyanê 
Maregîskên şanikdar li deşt û çolan têne dîtin, ku jê ser daran dijî û hinek li bejîyên dijî.

Cins 
Hejde cinsên vê binefamîleyê hatine nasîn: 
 Agkistrodon
 Atropoides
 Bothriopsis
 Bothriechis
 Bothriopsis
 Bothrops
 Calloselasma
 Cerrophidion
 Crotalus: Maregîska hejî
 Deinagkistrodon
 Gloydius
 Hypnale
 Lachesis: Şahdaristanan
 Ophryacus: Maregîska biqoça Meksîkî
 Ovophis
 Porthidium
 Sistrurus
 Trimeresurus
 Tropidolaemus

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Pit organs at Life is Short, but Snakes are Long

Famîleya margîskan
Botiyan

Botiyan, eşîreke kurdan e. Bêguman e navê wan bi veguhurandineke biçuk ve ji navê êla botan hatiye piraştin. Botiyan kirdkîaxiv û misilmanên ji mezhebê şafi'î ne. Li herêma Çewlîgê, li navçeya Dara Hênî û li navçeyên Amedê yên sînordarên Dara Hênî dimîn in. Gelê herêmê ji warên vê eşîrê re Botiyan dibêje.

Eşîrên dimilî
Maregîska şevê

Maregîska şevê (Causinae), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan e, ku bes li bineçola Afrîka yê dijî.

Şayîs 
Ev maregîska ne pir dirêj e ku bêtirî 1 m mezin nabe li piraniya cinsên wê.

Cure 
  C. bilineatus, (Boulenger, 1905)
  C. defilippii, (Jan, 1863)
  C. rhombeatus, (Lichtenstein, 1823)
  C. resimus, (Peters, 1862)
  C. maculatus, (Hallowell, 1842)
  C. lichtensteinii, (Jan, 1859)

Belavbûna erdnîgarî 
Maregîska şevê li bineçolên Afrîkayê tenê dijî ye.

Reftar 
Teviya ku navê wê ya gelemper, maregîska şevê ye, lê di demê rojê têne dîtin weke şevê. Çaxa ku maregîskên şevê dikeve tengayî, hisandin jê derdikeve ji bo xeterê dûr bike.

Xwarin 
Maregîska şevê beqê axê û beqan di pir caran dixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://eol.org/pages/2817826/overview  ser maregîskên şevê

Famîleya margîskan
Kobrayê Misirê

Kobrayê Misrê (Naja haje), cureyekî marên mertal e ku li Afrîka û Erebistanê tên dîtin.

Şayes 
Kobrayê Misrê ew marê mertalê mezintir li Afrîkayê ku dirêjiya wî di navbera 1-2 m.

Etîmolojî 
Canewernasê Swêdî Carolus Linnaeus, ew zaneyarê ku Naja haje danas kiribû di sala 1758 an. Navdêra cinsê vî marî (naja), ew latînkirina bêjeya Sansikritî ye (), ku wateya wê "Kobra" ye. Navdêra cureyê vî marî (haje), ji bêjeya (حية) ango hayya ji zimanê erebî hatiye ku wateya wê marê biçûk an maregîsk e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
http://www.youtube.com/watch?v=W8r-tCT5oMM

Kobra
Marên mertal
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Xijendeyên Afrîkayê
Xijendeyên Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Pezmijoka deqder

Pezmijoka deqder, pezmijoka pitkpitkî an Varanus varius, cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Awistraliya têne dîtin.

Şayîs 
Pezmijoka deqder an Varanus varius ,bi mezinahî pê pezmijoka dêwlaş tê ye li Awistraliya. Dirêjiya vê pezmijokê dighêje 2.1 m (zêde 6.8 ft) teve ser û laş.Dûvikê vê pezmijokê dirêj slênder e,ku 1.5 car ji dirêjiya ser û laş bêtir e. Giraniya tewrê bilind dighêje 20 kg (44 lb).

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanê derve 

 http://www.reptilepark.com.au/animalprofile.asp?id=88 

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên Awistralyayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pezmijoka axê

Pezmijoka axê yan jî pezmijoka Gould (Varanus gouldii), cureyekî pezmijokên mezin e ku li Awistraliya dijî.

Binecure 
Pezmijoka Gouldî (V. g. gouldi)
Pezmijoka axê çolê (V. g. flavirufus)

Xwarin 
Nêçîriya pezmijokên mest ji mişk, kêzên mezin, sûsmar û apapikan biçûk, pezmijokên biçûktir, mar, pezmijoka latan û cureyên esûsikê din û candekên candarên mirî çêdibin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Photo of Varanus gouldii at AROD.com.au 
 Photo of Varanus gouldii at Pbase.com

Xijendeyên Awistralyayê
Famîleya pezmijokan
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pezmijoka serreş

Pezmijoka serreş (Varanus tristis), cureyek e pezmijokên biçûk ku xweciyê bakurê Awistraliya ye.

Şayîs 
Dirêjiya navçe qasî 50–80 cm û navê pezmijoka pirzikî lê dikin jî.

Ciyên jiyanê 
Ev pezmijok ser daran dijî û li daristanên bi giha tê dîtin.

Xwarin 
Ev pezmijok mêş û mûr, qirtîş biçûk, hêk û kojeran nêçîr dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xijendeyên Awistralyayê
Famîleya pezmijokan
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Gerûs

Gerûs (bi soranî û kelhûrî: Gerrûs), herêmeke li Rojhilatê Kurdistanê ye.

Erdnîgarî 
Gerûs li başûr-rojhilatê bajarê Sineyê dikeve û erdnîgarî kêmûzeyde bi teqabûlê şehristanên Bîcar li parêzgeha Kurdistan û Qurwe li bakûr-rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê dike.

Dîrok

Çandî 
Gerûs giraveke zaravaya kelhûrî li navbera soranî farisî û azerî ye. Ji devoka kelhûrî ya herêmî re Gerûsî tê gotin. Heta demekê nêzî de li vê herêmê êlên lek jî dijiyan. Êlê Xecewen a ku niha li mazanderan hatiye bicîhkirin, ji Gerûs e. Dîsa li bakûrê Gerûs hinek lek ji êla çahardowalî  û kêm gundên azeriyan hene. Li navendên bajarê yê Bîcar û hendik gunda Hemedanê axivên.

Çavkanî 

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Kurdistan (parêzgeh)
Pezmijoka daristanan

Pezmijoka daristanan, Varanus bitatawa an pezmijoka lupî, cureyek e pezmijokên girsin ku mêwexwerin û li ser daran dijîn. Ev pezmijok xwecihê Filîpîn û Îndoniziya yê ye û wek xwarin têne hesibandin li ba gelê orîjenî yê Filîpînê ku navê Butikaw lê dikin.

Şayîs 

Ger pezmijoka daristanan ta dirêjiyê 2 m mezin dibe, lê giraniya wê der dorî 10 kg dimîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Images of Varanus bitatawa from Reuters 
 Background and images of Varanus bitatawa 

Famîleya pezmijokan
Teftî§

Teftîş gotinek erebî ye wata wê :vejotin e an go dema ku  tu mirovekî digirî tu dixwezî binêrî çi vÈre heye wek polîs dema yekî digirin 
 zor sipas ji mamomste Şahîn kalo re ku hev ji min re da nî་şan
Cot

Cot di werzigariya berê de bi karê şo (şuxm) kirina zeviyan bi du ga an kellan dibêji ku bi nîrekê (yox) patika wan bi hev ve girê dane û li nîrî ve jî gasin girêdane û bi wan erdî dikêlin. Bi kesê vî karî dike dibêjin cotyar an cotkar û bi vî karî dibêjin cotkarî. Ji bo ku patika kellan birîn nebe di bin nîrî de hin parçe dadinên ku bi wê dibêjin borr.

Girêdanên derve 

Çandinî
Nîr

Nîr an cûk, dareke ku dadinên ser patika gayên ku cot dikin û her duwan bi hev grê didin û cot jî bi wê ve grê didin. Nîr çevenga çewisandin û sitemê e.

Girêdanên derve 

Alavên çandiniyê
Birîfkan

Birîfkan, gundekî li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gunde dikeve nav çiyayên navçeya Behdînan ên pişta Şêxanê.

Geleke mirovên zana ji vê gundê derketine.

Navdarên gund 
 Şêx Nûredînê Birîfkanî
 Zahid Birîfkanî
 Şêx Memdûhê Birîfkanî

Gundên Dihokê (navend)
Fatimok

Fatimok an fatfatok an jî qumrî balindeyekî bedew mîna kotran e lê biçûktir e. Bi qasî kotran kedî nîne lê dikare kedî jî be.

Balinde
Nêrîna bow-wow

Dîtaneya bow-wow anku dîtaneya gelek zanyaran wek  Jean-Jacques Rousseau û Johann Gottfried Herder li ser bingeh û jêdera zimanên mirovî. Dîtaneya bow-wow dibêje ku ziman wek onomatopoeia derketin, anku wek lasayîkirina dengan. Navê "dîtaneya bow-wow ji aliyê Max Müllerî  ve hatiye çêkirin. Müller fîlolozanekî  ku rexnegirekî zîrek bû ji ramanan re. 
Ev dîtane nema wek berê cihê baweriyê ye di mijara koka zimanan de. Hin dîtaneyên hevdem dibêjin ku şiyana lasayîkirina dengan dibe ku roleke giring di peresîna zimanan de lîstibe.

Zimannasî
Tonên alterekirî

Tonên alterekirî, ango tonên guherînê di peyjereke rêkxraw de.

Tonên altêrarekirî ew in, tonên ku nîvderece ber bi jêr yan ber bi jor de dirin, an jî em dikarin bibêjin ku ew ton nîvrade têne guhertin. Ew altêrarekirin guhertineke kromatîk di wê peyjera rêkxraw (sillemê dyatonîk) de çêdike.

Jibo nîvderece nizimkirin ev simbol tê bikaranîn (♭), û jibo nîvderece bilindkirin (#). Û jibo vegerandina tonê ber bi awayê wê yên pêşîyîn ev simbol (♮). Yenî gava em bixwazin Do nîvderece bilind bikin emê deynin Do#, û gava em bixwazin vegerînin wek berê emê deynin Do♮.

 Tonên xweyî di peyjera Do de, bo mînak, ev in: do, rê, mî, fa, sol, la, sî, do'.
 Tonên alêrarekirî di vê peyjerê de: em dikarin her tonekê di vê peyjerê de bughêrin. Nîvderece ber bi jêr de an ber bi jor de. Bi vê yekê em dikarin bibêjin: do, rê#, mî, fa#, sil, la-bêmol, sî, do' û wisa.

Akkordên Altêrarekirî 

Ji her peyjereke rêkxraw em dikarin akkordekê jî biafirînin, û guhrtina kîjan tonî di wê akkordê de em bi nav dikin Akkordê Altêrarekirî. Bo mînak di sillemê Do de, ji van tonan do, rê, mî, fa, sol, la, sî û û, em dikarin akkordê Do-major çêkin Do-Mî-Sol. Gava me guhertineke di tonekê ji wan de çêkin, dê bibe Akkordê Altêrarekirî, em dikarin guhertinê di Mî de çêkin, dê bibe Do-mînor. Gava em guhertinekê di Sol de çêkin û Mî, na, dê bibe Do-major bi kêmkirina tona pêncan û yek dikare wisa jî binîvisîne: Do 5>. Ji xwe ev simbolana (< jibo bilindkirinê, > jibo nizimkirinê) ji ber vê yekê têne xebitandin.

Tonên Dîsaltêrarekirî 
Gava em tonekê di hemen demî de 2 caran altêrare bikin, mîna:
Do 5>+ 5<, bi vê yekê tonên me ev in: Do+Mî+Sol-bêmoll+Sol-diyêz.

Gotina Altêrasyon jî ji Latînî hatiye, Alteratio, û tê wateya guherîn, an jî mere tiştekî bughêre, û pir jibo muzîkê tê bikaranîn.

Muzîk
Nîşanên guhertina tonî (muzîk)

Nîşanên guhertina tonî, bi navê din aksîdênt, ji bo bilindkirina tonî herweha ji bo nizimkirina wê jî, yenî altêrarekirina wê tên bikaranîn. 

Bi van nîşanan ton ne tenê nîvpile dikarin bêne guhertin lêbelê pirtir jî, yenî tonek sax, ton û nîvek, 2 tonan, ribekton, kêmî ribekê jî... td.

Aksîdentên herî girîng 
Ev nîşanana ev in:

 Diyêz (♯) Ton nîvrade zêde dike, yenî gava li kêleka Do be, ew do dibe Do-Diyêz. Nîvton lê zêde dike.
 Dubil Diyêz (♯♯) Tonê radeyek sax diguhêre, lê zêde dike, yenî gava li kêleka Do be, ew Do dike Rê (♯♯-Do = Rê). Mirov dikare ji Dêvla (♯♯) vê simbolê jî deyne (x). (x Do = Rê)
 Bêmol (♭) Ton nîvrade kêm dike.
 Dubil Bêmol (♭♭) Tonê pileyek sax kêm dike, yenî gava li kêleka Sol be ew Sol dibe Fa (♭♭-Sol = Fa)
 Bêkar ango Naturêl (♮) Tonê vedigerîne weke berê.

Divabe ku ev nîşanên han berî tonê bêne nivîsandin, gerek li kêleka wênî çeppê be.

Ji bo vegerandina tonan ber bi ka berê çawa bûn, hewce nake mirov 2 Bêkaran bikarbîne, tu ♯♯-Do vegerîne wek berê, yenî tu bikî Do, hewce nake tu deynî ♮♮-Do, yenî tu 2 ♮♮ li kêleka Do yenî. Bêkarek bes e.

Gava tonek bête guhertin, di mazora di pey re vedigere wek berê. Mînak, gava em di mazorakê de Do bikin Do-Diyêz, di mazora di pey re nema Do-Diyêz e, lê belê dîsan Do ye.

Mînakine din ji Nîşanên Guhertina Tonî re 
Jibo guhertina tonan ne tenê nîvderece lê belê ribekderece jî, ev nîşan têne bikaranîn:

Piraniya van nîşanan, him di muzîka oryênt de heye, ya rojhilata navîn, û him jî di muzîka Mîkrotonal de, mîna di berhemine de ji ên Lwîgî Nono, Yannîs Ksênakîs, Alfrês Şnîtkê.. û di ji ên gelek muzîkvanên sedsala 20.

Bikaranîna navên nîşana guhertina tonî di zimanin din de 
(♯) Ferensî: Dièse, Îtalî: Diesis, Portûhêzî: Sustenido, Spanî: Sostenido, Ingilîzî: Sharp (Şarp, tê xwendin)
(♭) Ferensî: Bémol, Îtalî: Bemolle, Ingilîzî: Flat
(♮) Ferensî: Bécarre, Îtalî: Bequadro, Ingilîzî: Natural

Û Bi gelek zimanan jibo vî tiştî (navnîşana van nîşanan) têne gotin:
Altêrasyon (rûsî, ferensî, holendî, îtalî, spanî, êstî), Aksîdênt [Accidental] (ingilîzî, portûgêzî, elmanî> tevî ku bi elmanî jê re dibêjin jî Versetzungszeichen, [Ferzêtsûngstsayxin]- tê xwendin).

Muzîk
Gumgumoka Qefqazê

Gumgumoka Qefqazê (Laudakia caucasia), cureyekî gumgumokan (Laudakia) e ku li hinek welatên Qefqazê û Asyayê dijî.

Belavbûna erdnîgarî 
Gumgumoka Qefqazê li Qefqaz, Gurcistan, Ermenistan, Azerbeycan, Tirkmenistan, Tacîkistan, Daxistan (Rûsya), Kurdistan li rojavayê Tirkiye, Îraq, Bakurê Îran, Efxanistan, Pakistan û beş ne Keşmîrê tên dîtin.

Şayes 
Serî gelek pelixî ye,şêweya kêleka bêvilê ku di bin canthus rostralis wê piçkî wek borî ye. Pelikên jorî ku dikevin paşî qaf an serî nermin û ne fere an fireh in. Dûvik glover û pelixî ye di bingeha wê û bi gelek pelikan qat bi qat beşkirî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://itgmv1.fzk.de/www/itg/uetz/herp/photos/Laudakia_caucasia.jpg 
Laudakia caucasia atThe Checklist of Armenia's Amphibians and Reptiles at Tadevosyan's Herpetological Resources. Accessed 30 March 2007.

Gumgumok
Xijendeyên li Kurdistanê
Xijendeyên Asyayê
Xijendeyên Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Partîzan (siyaset)

Di ramyariyê de, partîzan ew kesê ku endamekî çalak e di pariyeke siyasî de. 
Di pergalên pir-partîyî de,  têgih bi awayekî berfireh têgihandine neyênî dihewîne- ew kesê ku bi temamî û kûranî pişta siyasetên partiyên xwe digirin û bi giştî meyla wan tune ku bizanin bê siyaset û helwestên reqîbên wan yên siyasî çendî rast in. 
Partîzanî dikare di  bin bandora gelek hokeran de bimîne wek  bûyer û rûdanên hevdem, serokatî, biryar û heta cîwar jî.

Wek nimûne, Commonwealth realm de, melik, an jî monarş bi zanîn divê ne partîzan be û bi hêzin taybet û cuda tê xurtkirin ji bo ku bikare hikûmetê ji hev bixîne di rewşên ku demokrasî tê de dixetime.
Ev jî dijberî siyasetmedarê pispor ê ku jê tê xwestin ku ji bo berjewndiyên partiya xwe tev bigere.

Li Amerîkayê di 50 salên dawî wateya vê têgihê bi şêweyeke mezin hat guherîn, Before 
Berî Lêkolîna hilbijartinan ya amerîkî ya neteweyî ya ku di sala 1952an de dest pê kir, partîzanî wisa rave dikir wek meyl û arezûya mirovî di dengdanê de.
Ji wê çaxê de jî "patîzan" wek ew kesê ku xwedî  nasnameyeke derûnî li gel yek ji wan partiyên mezin.

Siyaset
Partiyên siyasî
Edîb Harabî

Edîp Harabî (bi romîkî: Edib Harabi) mûtesevifekî bektaşî bû.

Edîb Harabî, navê wî yê fermî Edip Ahmet e, di sala 1853an de li Stenbolê hatiye dine. Harabî mexlasê wî yê di helbest û gulbangan bektaşî bûye. Di gulbangên xwe yên ku ciwantiya xwe de nivîsandiye, mexlasa "Edip" jî bikartîne. Nivîsvanê Cerda Bahriyê bûye, piştre derbasê Rûmelî bûye. Bi 18 salan ve bektaşîtiyê tercîhkiriye. Heya dilovaniya xwe di sala 1917 bendekî dilrast ê bektaşitiye bûye.

Elewîtî
Jidayikbûn 1853
Mirin 1917
Famîleya sûsmaran

Sûsmar (Agamidae), famîleyekî qirtîşan e.

Şayes 
Sûsmar ji qirtîşên laşdirêj, bidûvik û bi çar lingên xurt in, ku li ciyên germ dijîn. Bêhtirî 300 cureyên sûsmaran hene û hinek jê bi navê ejdehayê tên nasîn.

Belavbûna erdnîgarî 
Sûsmar li parzemînên Asya, Afrîka, Awistraliya û başûrê Ewropayê têne dîtin. Hinek cins û cureyên sûsmaran (wek gumgumoka Qefqazê) li Kurdistanê dijîn.

Binefamîle 
Şeş binefamîleyên sûsmaran hatine nasîn.
 Agaminae 
 Amphibolurinae 
 Draconinae 
 Hydrosaurinae 
 Leiolepidinae 
 Uromasticinae

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Agamidae (all species) at The Reptile Database

Famîleya sûsmaran
Zikpê

Zikpê an gastropoda, navên ku gelek giştî an gelemperin ku li qepûşk û şeytanokan dikevin. Zikpê çînek e mezin ji pol an filûma molûskan an nermikan (Mollusca) e. Ji vê çînê qepûşkên derya û şeytanokên axê bi hezar cure hene.

Anatomî

Fizyolojî

Reftar

Dabeşandin

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Gastropod reproductive behavior
 Reconstructions of fossil gastropods 
 2004 Linnean taxonomy of gastropods 

Molûskan
Dûstan

Dûstan, dûzdan an jî dîstan alaveke sêlingî ye. Beroş, neqlî û sîtilan datînin ser ji bo ji agirî biparêzin.
Dûstan tê bikarhanîn ji bo ku beroş û tiştê ku ser bilind û dûr ji êzing, rejî û komirê bigire. Sê lingên dûstanê hene ji bo ku rûberê jorîn yê wê asoyî bisekinîn. Sêlingîbûna dûstanê xwarin û beroşên li ser ji hejandin û ketinê diparêze. Dûstanên modern ji metal, dar, kaşo, silîkonê tên çêkirin.

Alavên pêjgehê
Perçemka xwînmij

Perçemka xwînmij an perçemka xûnxwer (Desmodus rotundus), cureyekî perçemkên bibêvilê pelgî (Phyllostomidae), ji cinsê (Desmodus) û ji perçemkên Cîhana Nî an Nû ye(Amerîka).

Şayes 

Perçemka xwînmij bi mû yê kurt û kurkek e zîvê boz li binaniya wê rû girtî ye û rengê vî kurkî girtîtir dibe li pişta wê. Herdu guhên wê piçkî gloverin,lêva wê jêrî kûr qulkirî ye û poz an bêvilê wê pehn û dirûvê pelgan e. Dirêjiya navçe ya perçemka xwînmij derdorî 9 cm (3.5 in) û teve dirêjiya piyala baskê,dighêje 18 cm (7 in).Giraniya wê gelemper derdorî 57 grams (2 oz), lê belkî ev giranî bêtir dibe piştî danek xwarin.

Belavbûn û hawidor 
Perçemka xwînmij xweciya parzemînên Amerîkayan e.Perçemka xwînmij li ciyên bi seqa şil û warên bi bayê germ hezidike bijî ye.

Taksonomî 
Zaneyar Étienne Geoffroy Saint-Hilaire perçemka xwînmij  bin navê cureya Phyllostoma rotundum dabeşandibû sala 1810..Lê di sala 1901,zaneyar Oldfield Thomas navê Desmodus rotundus bijart û li perçemka xwînmij navkir.

Reftar

Xwarin

Perçemka xwînmij xwînê guhandaran wek bizin, mih û gayan dixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 ARKive - images and movies of the Common Vampire Bat (Desmodus rotundus) 
 National Geographic site with photos and other media
 Bio-geography of the Vampire Bat from SFSU

Perçemka xwînmij
Faunaya Amerîkaya Başûr
Doğulu

Doğulu (wekî doûlû bixwîne, bi romîkî tê wateya "rojhilatî") li Tirkiyeyê kesên ji Kurdistanê tên navandin. Lewre gelek caran cudabûn di esl, ziman û ola ferdî de naye çêkirin. Hin kurdên ku asîmîle bûne jî xwe wek Doğulu, welatê xwe, Kurdistanê Bakûr, jî wek Doğu ("rojhilat", anku Rojhilatê Tirkiyeyê) binavdikin.

Mijarên têkildar 
 Kuzey Irak

Çavkanî 

Sansûr li Tirkiyeyê
Dîskrîmînasyon li Tirkiyeyê
Neteweperweriya tirkî
Agaminae

Agaminae, binefamîleyek e qirtîşan ji famîleya sûsmaran e.Li Kurdistanê, ji vê binefamîleyê, cinsa Laudakia an gumgumokan navdar e.Agaminae li gelek warên germ li parzemînên Asya, Ewropa, Afrîka û Okanûsiya dijî ye.

Cins 

Cinsa Acanthocercus
Cinsa Acanthosaura
Cinsa Agama
Cinsa Brachysaura
Cinsa Bufoniceps
CinsaChelosania
Cinsa Coryphophylax
Cinsa Cryptagama
Cinsa Dendragama
Cinsa Gonocephalus
Cinsa Harpesaurus
Cinsa Hypsicalotes
Cinsa Laudakia
Cinsa Lophocalotes
Cinsa Mictopholis di bin cinsa Pseudocalotes ye.
Cinsa  Moloch
Cinsa Oreodeira
Cinsa Oriocalotes
Cinsa Phoxophrys
Cinsa Phrynocephalus
Cinsa Physignathus
Cinsa Pogona
Cinsa Psammophilus
Cinsa Pseudotrapelus
Cinsa Trapelus
Cinsa Xenagama

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 https://database.riken.jp/sw/en/Agaminae/crib166u19rib166u81954i/}

Famîleya sûsmaran
Daykemar

Daykemar, dêlemar, pifa diyamar, bûkmar, balîfamar  an marmaroka kesk (Lacerta trilineata), cureyekî marmaroka dîwaran e.

Şayes

Reftar

Belavbûn 
Daykemar li Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan, Kroatya, Yewnanistan, Makedonya, Romanya, Serbistan, Montenegro, Tirkiye û Kurdistanê têne dîtin.

Jîngeh 
Warên wê yên sirûştî şînahiyên bîşeyan, beravên axî, û bexçe ne. Warên sirûştî yên daykemaran di bin xeter û sehma wendabûnê de ne.

Çavkanî 

 Böhme, W., Lymberakis, P., Ajtic, R., Tok, V., Ugurtas, I., Sevinç, M., Crochet, P-A., Haxhiu, I., Nettmann, H.K. & Sterijovski, B. 2005.

Girêdanên derve 

 Lacerta trilineata .
 2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 28 July 2007.

Marmarok
Famîleya marmarokan
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Xijendeyên li Kurdistanê
Qirtîşê mirarî

Qirtîşê mirarî (Heloderma horridum), cureyek e qirtîşên jehrî j famîleya qirtîşên pelikhistrî an Helodermatidae ku cinawira Gîla jê ye.Qirtîşê mrarî ku bi taybetî li Meksîk û  başûra Guatemala têne dîtin.

Taksonomî 

Çar binecureyên qirtîşê mirarî an morikî hene:

 (Heloderma horridum horridum) (Wiegmann, 1829)
   (H. h. alvarezi) Bogert and Martin del Campo, 1956
  (H. h. xasperatum) Bogert and Martin del Campo, 1956
  (Heloderma horridum charlesbogerti) Campbell and Vannini, 1988

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qirtîşên jehrî
Faunaya Amerîkaya Bakur
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê

Ejdehayê avê yê Awistraliyayê (Physignathus lesueurii), cureyekî sûsmaran (Agamidae)e.

Belavbûn 
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê  xweciyê rojavayê Awistraliya û Viktoriya ta Qwînland yê tête dîtin.

Şayes 
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê bi dûvik, kulabên tûj, laş û masûlkên xurt in ku alîkariya wî di avjenî dikin.Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê digihîje ta dirêjiya 60 cm. Giraniya Ejdehaya avê Awistraliya 1 kg. Serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê nêr, bi rengê tarî û bêtir mezintir ji serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê.

Jîngeh 
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê li çem, robar û golan dijî ye.

Nêçîrvanan, herrêşeyan û xwarin
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê wek nêçîrê mar, pisîk, kûçik û rûviyan tê hesibandin. Xwarina Ejdehayê avê yê Awistraliyayê gor mezinahiya wê.Ejdehayên biçûk kêzikan, mêş û mûr, sedpiyan,û pîreyan dixwin. Ejdehayên mestir dikarin kojerên biçûk wek mişkên biçûk û kêz û mûr dixwin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve

 Australian National Botanic Gardens Research 

 {http://cms.jcu.edu.au/discovernature/herpscommon/JCUDEV_009994|title= Physignathus lesueurii |publisher= James Cook University - Discover Nature
 http://lamington.nrsm.uq.edu.au/documents/Rept/eastwater.htm|title= Physignathus lesueurii|author= Reptiles of Lamington National Park
 http://www.ozanimals.com/Reptile/Gippsland-Water-Dragon/Physignathus/lesueurii%20howittii.html|title= Physignathus lesueurii howittii|publisher= ozanimals.com

Famîleya sûsmaran
Xijendeyên Awistralyayê
Faunaya Okanûsiyayê
Feodalîzm

Feodalîzm, ango derebegîtî, sîstemeke milkiyeta axê û berpisiyarên wê ye. Li Serdema Navîn de dihate bikaranîn. Di feodalîzmê de, hemû ax û herêmên di bin hukmê keyaniyekê de milkê keyî bû. Lêbelê, key û şah hindek axê dide axa û torin û esîlzayan ku yên jê re şer dikin. Ev xelatên han malikaneyan tîne aqlê mirov. Paşî, esîlzayan hindek axa xwe dan vasal û spahiyan. Vasal paşî mecbûr diman ku ji bo esîlzayan erkên xwe bînin cih. Axên vasalan wek feudum dihatin binavkirin; di heyama osmaniyan de jî bi navê tîmar hatiye naskirin.

Feodalîzm li derveyî Ewropayê
Dema ku derbarê cihên ji bilî Ewropayê de tê axiftin, fikra feodalîzmê bi giştî tenê wek analog (nîvfeodal) dihate bikaranîn, herî zêde di gotûbêjên Japonan yên di bin shogun an de û hindek caran  sedsala navîn û Gondarine Etiyopyayê. Hindek mirovan rewşên ku wek feodalîzmê dîtin li Misira Qedîm, li Împeratoriya Persan, li Hindistanê heta Amerîkaya Başûr di sedsala 19an de.

Feodalîzm û derebegîtî li Kurdistanê

Çavkanî 

Serdema Navîn
Feodalîzm
Sîstemên siyasî
Ejdehayê strîdar

Ejdehayê strîdar an şeytanê bistrî (Moloch horridus), cureyek e sûsmarên Awistraliyanî ku bi tenê ji cinsê Molochê ye.

Şayes 

Ejdehayê strîdar mezin dibe heta dirêjiya 20 cm (8.0 in) û jiyana wî heta 20 salî dirêj dike. Ejdehayê strîdar dikane di sê rengên hawidora wî biguherîne wek rengê axê çolê. Rengê wî ji vekrî di seqa germ ta tarî di seqa sar de diguhere. Ejdehayê mê ji nêr mestir e.

Laşê vî ejdehayî bi giştî bi strî nixamtin e. Hevila laşê strîdar ew e, ku alîkariya parastinê wî dijî qirtîşên mestir û balindeyên kûvî, tevî komkirinê avê di laşê wî da ji bo vexwarinê.

Jîngeh 
Ejdehayê strîdar li çol û beybanan li rojavayê Awistraliya dijî.

Reftar

Xwarin 
Ejdehayê strîdar mûrî dixwe bi taybetî ji cinsên Iridomyrmex an Ochetellus .

Pirbûn 
Ejdehayê mê destek e ji sê ta deh hêkan dike hindir mehên neh û diwanzdeh de.Ejdehayê mê van hêkan di hêlînan 30 cm bin erdê da vedişêrin. Van hêkan di 3 an çar mehan da wê ji qalikan derkevin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Digimorph: Moloch horridus, thorny devil body structure
 Australia's Thorny Devil by Eric R. Pianka
 Thorny Devil , www.kidcyber.com.au
 Science Podcast on belly-water-suction mechanism, 24 August 2007
 Moloch horridus, The Reptile Database

Xijendeyên Awistralyayê
Famîleya sûsmaran
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Perçemka mêwexwer ya Misrê

Perçemka mêwexwer ya Misrê  , rûviya firrinde  an rozeta misrî (Rousettus aegyptiacus), cureyekî perçemkên Cîhana Kevn û ji famîleya perçemkên mêwxwer (Pteropodidae) ne.

Belavbûna erdnîgarî 
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê li Rojhilata Navîn, rojhilata Pakistanê, bakura Hindê û li parzemîna Afrîkayê ji xeynî beybana Sahara têne dîtin.

Şayes 

Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê ji perçemkên dêw (Megachiroptera) biçûktir e. Dirêjiya piyalên herdu baskên perçemka mêwexwer ya Mîsrê nêzî 60 cm. Dirêjiya laşê derdorî 15 cm. Giraniya wê nêzîkî 160 g. Nêr ji mê mestir e. Rengê vê perçemkê qehweyî yê vekirî û rengê baskan qehweyî tarî ye. Çavên wê tarî yên û guhên wê mezin û tûj in. Poz an bêvila vê perçemkê dirûvê kûçikan e, ku bû sedema navlêkirina wê wek rûviyê firrinde di zimanê îngilîzî de.

Reftar 

Nolê gelek perçemkan, perçemka mêwexwer ya Misrê di şevê de li xwarinê xwe digere.

Xwarin 
.
Perçemka mêwexwer ya Misrê gelek cureyên mêweyan nerm û hişk dixwe, lê bi taybetî ji xurmên bejî hez dike.

Pirbûn

Çavkanî

Girêdanên derve 

The Organization for Bat Conservation: perçemka mêwexwer ya Misrê 
The Centre for the Conservation of Species 
Oregon Zoo Animals: perçemka mêwexwer ya Misrê 

Perçemka mêwexwer
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1810an hatine saloxandin
Osetên Kurdistanê

Oset an alan yek ji komên etnîkiyên kêmjimarî li Bakûrê Kurdistanê ne. Osetî heya demeke boriya nêzîk de li çend gundan li Serheda bakûr rûdiniştin. Van salan dawîn de hemî barê metropolên Tirkiyeyê û Kurdistanê kirine. Gundên Osetiyan li Qersê, Milazgirê, Mûşê, Bedlîsê û Xinûsê bûn. Ew di sedsala 19'emîn de bi macirên çerkez ve ji qefqazyayê koçberê Kurdistanê bûne. Kurd ji wan re jî wekî hemî macirên ji qefqazyayê acem an jî tat dibêjin.

Çavkanî 

Gel
Banbanke

Banbankeya Misrê an banbanke (Herpestes ichneumon), cureyekî guhandarên goştxweran e ji famîleya banbankeyan (Herpestidae) ye.

Şayes 
Dirêjiya banbankeya Misrê di navbera 48–60 cm û teve dûvikê 33–54 cm. Giraniya banbankeya Misrê ji 1.7–4 kg.

Reftar 
Banbankeya Misrê çalakgerê rojê ye. Banbanke heta 12 salî dijî ye,lê carna digihîje 20 salan di rewşa girtî da.

Xwarin û parêzî 
Banbankeya Misrê goştxwer e ku xwarinên wê ji kojer, balinde, masî, xijende, bejavok, mêş û mûr çêdibin, lê dikane hêk û mêwe jî bixwe.Banbanke dikane êrîşê maregîska Felestînê (Vipera palaestinae), kobrayê çolê (Walterinnesia aegyptia ) û kobrayê jehrtifokê bi qirikê reş (Naja nigricollis) bike û wan bixwe.

Belavbûn û rewşa parastinê 
Banbankeya Misrê li gihayên savana, daristanan û nêzî avê dijî. Banbanke li Misr, Spanya, Portûgal, Îsraîl,Sûrî, Tirkiye, başûrê Kurdistanê û piraniya welatên bine Sahara yê ji xeynî Komara Kongoyê Dimokratî, rojavayê Afrîkayê Başûr û Namibiya yê têne dîtin. Banbanke pir çendîn e, lê rewşa parastinê banbanke ne di bin xeterê nemabûnê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://ds-lands.com/animals/egyptian-mongoose.html 

Banbanke
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kobrayê çolê

Kobryê çolê (Walterinnesia), cinsek marên jehrî ji famîleya marên mertalê an Elapidae.

Şayes 
Dirêjiya kobrayê çolê derdorî 0.5 m, lê carinan digihîje 1.3 m.

Belavbûna erdnîgarî 
Kobrayê çolê xweciyê Rojhilata Navîn e. Kobrayê çolê (Walterinnesia aegyptia) li welatên Misr, Libnan, Urdun, Îsraîl û bakur-rojavayê Erebistanê Siyûdî têne dîtin. Belkî li rojavayê Sûrî werê dîtin. Heger li hinek deverên Kurdistanê li Tirkiye hebe.

Jîngeh 
Kobrayê çolê li gelek cureyên baybanan dijîn. Kobrayê çolê nêzî warên mirovan têne dîtin bi taybetî li cotegehan.

Reftar 
Kobrayê çolê çalakgera şevê ye. Kobrayê çolê dikane nêçîra xwe bi hêza jehrê bikuje.

Parêzî 
Kobrayê çolê dikane qirtîş, apik, sûsmar, marên  din, beqê axê,mişk û balindeyan bixwe.Kobraya çolê carinan cendekê mirî dixwe.

Jehr 
Cinsê kobrayê çolê gelek jehrî ye. Binepelika (LD50) ji bo jehrê ya cureyê W. aegyptia qasî 0.4 mg/kg. Ji bo berhevdanînê, binepelika Kobrayê Hindê (naja naja) ango (LD50) ji bo jehrê, qasî 0.80 mg/kg,lê Binepelika Kobrayê saqodar (naja nivea)  ango (LD50) ji bo jehrê, qasî 0.72 mg/kg. Ev sedema xurtbûna jehrê kobrayê çolê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 http://www.iucnredlist.org/details/164671/0

Kobra
Marên mertal
Faunaya Kurdistanê
Xijendeyên li Kurdistanê
Xijendeyên Afrîkayê
Xijendeyên Asyayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pertew Kirmaşanî

Pertew Kirmaşanî (bi fermî: Memusa Elî Eşref Newbetî Essudullapûr) di 1931ê de li Kirmaşanê hatiye ser dinyayê, helbestvanekî kurd e. Pertew di zarotiya xwe de dest bi nivasandina helbestan kiriye. Helbestên wî yên ewil hemî di zarê kurdî yê herêma Kirmaşanê de ne. Piştre zimanê farisî jî di helbestên xwe de birkaraniye. Dîwana wî ya bi navê Kûçe baxî di farisî de hatiye çapkirin û paşê zivirandiye kirmaşanî.

Çavkanî

Helbestvanên kurd
Kesên ji Kirmaşanê
Jidayikbûn 1931
David Neil MacKenzie

David Neil MacKenzie (jdb. , London, Brîtanya − m. , Bangor, Wales) zimannas û profesorê zimanên îranî û yek ji kurdnas û rojhilatnasên îngilîz ên herî giring ên piştî Şerê cîhanî yê duyem bû.  MacKenzie wek  zaravanasên  îranî tête naskirin. Bixwe jî gelekî zarava û devokên îranî dizanibûye; ji zaravayên kurdî heya ziman û zarên îraniya navîn wek xwarezmî. 

Ew wek bapîrê ramaniyên zanîstî yê tezên veqetînxwazên (separatîzm) gelê kurd li ser zimanan tê nişandin. MacKenzie tovên çend tezên gengeşî di kurdolojiyê de çanda. Vana heya îro tênê niqaşandin. 

 Med ne kurd bûn, zimanê kurdî ne perisîna zimanê medî ye.
 Kurdî ne zimanekî ye. Kurdî ji zaravayan û devokên pêktê, yên ku di nav hev de mînandî ne
 Kirmanckî, hewramî û lekî ne zaravayên kurdî ne. Vana hemî zimanên serbixwe ne

Berhem

Lêkolîna wî ya li ser zimanê kurdî
 D.N. Mackenzie (1961/1981/1990). Kurdish Dialect Studies, I-II. School of Oriental and African Studies, London. ISBN 0 7286 0087 0.

Çavkanî 

Kurdnas
Jidayikbûn 1926
Mirin 2001
Zimanê kurdî
Gorewîlk

Gorewîlk an guhreşk (Caracal caracal), cureyekî pisîkên kovî ji cinsê guhreşkan (Caracal) e.

Belavbûna erdnîgarî

Gorewîlk li Kurdistan, Tirkiye, Îraq, Îran, Sûrî, Urdun, Libnan, Îsraîl, Felestîn, Erebistana Siyûdî, Oman, Yemen, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Tirkmenistan, Qazaxistan, Efxanistan, Pakistan, û Hindê li Asyayê tê dîtin. Gorewîlk li gelek welatên Afrîkayê tên dîtin li Misr, Cezayir, Libya, Tunis ji xeynî Sahara û Afrîkayê navîn.

Rewşa parastinê 
Gorewîlk hatiye lîstekirin bi riya IUCNê wekî cureyê kêmtirîn metirsî ye di sala 2002an de, lê li Afrîkayê bakurî di bin hinek herrêşeyan de ye.

Etîmolojî (Bêjenasî) 
Bêjeya caracal (wekî karakal bixwîne) ya latînî ji bêjeya kara kulak ya zimanê tirkî hatiye ku wateya wê "guh-reş" e.

Şayes 
Gorewîlk ji pisîkên kovî, ku bi riya purtê reş û dirêj ku li ser herdu guhan tên nasîn. Mezinahiya laşê gorewîlkê navîn e. Lingên wî dirêj in û dûvika wî kurt e. Rengê kurkê soravî ye, lê di hinek binecureyên wî de gewr û rengê qehweyî wekî axê jî heye. Deqên sipî di bin lingan û ser sîngê gorewîlkê hene. Kiloxê gorewîlkê bilind û glover e. Çeneyê wê kin an kurt e, lê tijî diranên girs û xurt e. Dirêjiya gorewîlkê nêr di navbera  75 - 107 cm bê dûvikên wî. Dirêjiya dûvika wî di navbera 23,1 ta 34 cm. Giraniya nêr di navbera 8 -20 kg. Dirêjiya gorewîlkê mê di navbera 69 - 102 cm bê dûvikan, lê dirêjiya dûvikan di navbera 19,5 - 34 cm. Giraniya mê di navbera 7 - 15,9 kg.

Reftar 
Gorewîlk dikanê ta demek e dirêj bê av bimîne.

Xwarin û parêzî 
Gorewîlk nêçîriyên ku giraniyê wan ji 5 kg kêmtir digire wekî mişk, cirdê çolê, kergoşkê kovî û balindeyan. Lê gorewîlk dikanê hinek cureyên gakovîyê nêçîr bike.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Smithsonian National Zoological Park: Caracal 
 The Cederberg Caracal Project
 Feline Conservation Federation: Caracal 

Gorewîlk
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Pisaxa

Pisaxa bi malbatên ku di sîstema erbabûre'yetî ya Îranê di serdema şah de axayên gundî bûn dibêjin. Ew malbat niha jî ku ew sîstem êdî nemaye her bi vî navî tên naskirin. Li hin ciyan ew malbat ji tayîfeya xwe cuda bûne û çiqek cuda ji wê tayîfê çêkirine ku bi pisaxayê wê hatine binavkirin, mîna pisaxayê Evdoyî, pisaxayê herkiyan û hwd. 

Pisaxa ji pis bi wateya "kur" an "nevî" (her wekî di bêjeya pismam de) û axa yê pêk hatiye.

Feodalîzm
Îran
Kobrayê tifok

Kobrayê tifok (Naja nigricollis), cureyekî marên jehrî ji cinsê kobrayan (Naja) ji famîleya marê mertal (Elapidae)e.

Şayes 
Dirêjiyê kobrayê tifok qasî 1.2-2.2 m.

Belavbûn 
Kobrayê tifokê li bine-Sahara li Afrîkayê navîn û başûrê tên dîtin.

Xwarin û parêzî 
Kobrayê tifok, kojerên biçûk dixwe.

Reftar û Jehr 
Çaxê kobrayê tifok dikeve bin herrêşeyê, jehr ji dirantûjên xwe tif dike. Eger ev jehr, çermê mirov diheyîjî ne û carinan çavan kor dike . Jehrê kobrayê tifok bi awayakî yekta ye ji nêv marên mertal yên din. Jehr ji madeyê sîtotoksîn çêdibe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Information on N. nigricollis with photos 
http://www.youtube.com/watch?v=0WxzXO1HdEk Vîdiyo
http://www.venomousreptiles.org/articles/233 Gotarek e ser Naja nigricollis
Kobra
Marên mertal
Xijendeyên Afrîkayê
Kobra

Kobra an kefçemar (), cinsekî marê jehrî yê ji famîleya marên mertal e ku li çend warên Afrîka û Asyayê dijî.

Etîmolojî 
Navê cinsê vî marî (naja), ji latînkirina bêjeya sanskrîtî ye (), ku wateya wê kobra ye. Navê cureya vî marî (haje), ji bêjeya حية ango hayya ya bi zimanê erebî hatiye û wateya wê marê biçûk an jî maregîsk e.

Cure 
Naja anchietae Bocage, 1879

Naja annulata (Buchholz and Peters, 1876)

Naja annulifera Peters, 1854

Naja arabica (Scortecci, 1932)

Naja ashei Wüster and Broadley, 2007

Naja atra Cantor, 1842

Naja christyi (Boulenger, 1904)

Naja haje (Marê mertalê Misrî)(Linnaeus, 1758)

Naja kaouthia Lesson, 1831

Naja katiensis (Angel, 1922)

Naja mandalayensis Slowinski & Wüster, 2000

Naja melanoleuca Hallowell, 1857

Naja mossambica (Peters, 1854)

Naja multifasciata (Werner, 1902)

Naja naja (Linnaeus, 1758)

Naja nigricincta Bogert, 1940

Naja nigricollis (Kobrayê tifok)Reinhardt, 1843

Naja nivea (Linnaeus, 1758)

Naja nubiae (Wüster & Broadley, 2003)

Naja oxiana  (Eichwald, 1831)

Naja pallida Boulenger, 1896

Naja philippinensis Taylor, 1922

Naja sagittifera Wall, 1913

Naja samarensis (Peters, 1861)

Naja senegalensis (Trape, Chirio & Wüster, 2009)
 
Naja siamensis Laurenti, 1768

Naja sputatrix F. Boie, 1827
 
Naja sumatrana Müller, 1887

Çavkanî

Girêdanên derve 

http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Naja/classification/
Kobra
Marên mertal
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Xijendeyên Afrîkayê
Xijendeyên Asyayê
Sîqalok

Sîqalok, sîqalka Grîfûn an sîmerx (Gyps fulvus), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevnin.

Şayes 
Dirêjiya sîqalokê tevî baskan di navbera 2.3–2.8 m. Giraniya nêr di navbera 6.2-10.5 kg û yê mê qasî 6.5-11.3 kg. Carinan, giraniya sîqalokê di rewşa girtî de digihîje 15 kg. Sîqalok nêzî 40-41 sal dijî.

Xwarin 
Sîqalok ji balindeyên cendekxwer an laşxwerin. Cendekxwer, ew canewerê  ku laşên mirî dixwe.

Belavbûn 
Sîqalok li Asya, bakurê Afrîka û başûrê Ewropayê tên dîtin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Vulture Territory Facts and Characteristics: Eurasian Griffon 
 Eurasian Griffon Vulture videos 
 Uvac Special Nature Reserve
 Vulture observatory in Spain

Sîqalk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Teşîlok

Teşîlok, teztezok  an teşîrreşk  (Falco tinnunculus) , cureyekî şimqaran (falco) e.

Şayes 
Bejna teşîlokê qasî 32–39 cm , tevî baskê 65–82 cm. Mê ji nêr mezintir xuya dike. Giraniya teşîlokê nêr qasî 136-252 g. Giraniya mê qasî 154-314 g.

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Jîngeh û belavbûn

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

http://www.arkive.org/kestrel/falco-tinnunculus/ 
 Kestrels in Israel
 Royal Society for the Protection of Birds
 Text of the Hopkins poem
 Kestrel on-line 2013: Brest, Belarus
 Kestrel on-line 2012: Groningen, The Netherlands 
 Live Streaming of Common Kestrel nest in Amadora, Portugal 
 Ageing and sexing (PDF; 5.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Şimqar
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Niyazi Tatlıcı

Niyazî Tatlici yek ji siyasetmedarên kurd e. Ji Farqînê ye. Damezrînerê ''Partiya Karkerên Tirkeyê yê lijneya Farqînê ye. Bi Mehdî Zana re li Farqînê karê terzîtiyê dikir. Ji ber nexweşîna pençeşêrê jiyana xwe ji dest da.

Kurd
Balindeyên dirende

Firrindeyên dirende an jî Firrindeyên goştxwer, ew Firindeyên yên ku nêçîr dibim ji bo xwarinê li dema firînê. Firindeyên dirende bi hemû hestên xwe yên xurt bikaranîn dike bi taybetî nerîn. Firindeyên dirende bi nêçîr kirina movikdaran (tevî çûk û balindeyan) tê nasîn. Kulab û nikulên Firindeyên dirende mezin û xurtin û bi wan dikanin goştê nêçîran biçirîne.

Dabeşandina balindeyên dirende 
Balindeyên dirende di heft famîleyan hatine dabeşandin:
 Famîleya baziyan (Accipitridae): şabaz, eylo, şahîn, başok  û  sîqalkên Cîhana kevn.
 Famîleya eyloyên masîgir Pandionidae: eyloyê masîgir
 Famîleya balindeyên sekreter (Sagittariidae): balindeyê sekreter 
 Famîleya bazan (Falconidae): laçin, karkara an bazê amerîkanî û teşîlok
 Famîleya sîqalkên Cîhana Nû (Cathartidae): sîqalkê amerîkanî an kondor.
 Famîleya kundan (Strigidae): kund
 Famîleya kundên kadînan (Tytonidae): kundê spî.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
North American Falconers' Exchange-Falconry Forum
Explore Birds of Prey  with The Peregrine Fund
Birds of Prey  on the Internet Bird Collection
Bird of Prey Pictures
Global Raptor Information Network
The Arboretum at Flagstaff's Wild Birds of Prey Program 
Raptor Resource Project
Owls pages

Balindeyên dirende
Eloşîş

Eloka nêr re Eloşîş an Eleşîş an jî Eleşîşk dibêjin.

Balinde
Êlxan

Êlxan an îlxan, rêvebirên êlan li Xoresanê û Luristanê. Heya êlxan demekî inwanê fermî yê mîrên êlên mezin ên wek bextiyarî, lek an jî li xoresanê mîrên zaferanlû û şadlû bûye.

Êlxan ji zimanê tirkî tê. Sîstema îdarî ya mixolan ji bo rêvebirina parzemînê dagîrkirî bi navê sîstema îlxanî tê nas kirin. Heta ku navê zincîreya wan jî bû îlxanî. di vê systemê de serokê êlekê dibû îlxan anjî êlxan. Xan di zimanê mixolî de wate mezin. Bi dû vê systemê êdî peyva xan bûye paşnavek ji bo mezinên êl û eşîran; bo mînak Emîrxanê Biradostî an Sadiqxanê şikak û hwd.

Çavkanî 

Luristan
Kurdên Xorasanê