nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Têkiliyên Îtalya û Tûnisê

Têkiliyen  li navbera Tûnis u Îtalya  têkiliyên biyanî ne.Tekiliyên  dîplomasî yên herdû welatan di sala 1957 de hatine danîn.  balyozxaneyek û 3 konsulxaneyên  fexrî hene.(Li Bizerte.Sfax û Sousses)Balyozxaneyeke Tûnsiê li Romayê heye û konsulxaneyeke  giştî li Palermayê heye li gel 3 konsulxaneyan  (Li Geneoa ,Milan û Naplesê) û 2 konsulxaneyên fexrî (li Barî û Novarayê) jî hene.

Her du welat jı bı temami endamen Yekgîrtiya Rojhelata Navîn in.Ji berî serxwebûna Tûnisê komeleyeke mezin a Îtalyayê dijiya.
Stêrnas

Stêrnas an jî  Astronom, Ew zanistvan in ko li ser stêrnasiyê anko astronomiyê dixebitin. Ew li ser stêr, heyv, roj û bûnewerên dî yên esmanî yên derveyî goka Erdî lêkolînan dikin. Lêkolînên wan an li Çavdêrîxane dihên kirin û lêkolînên ezmûnî û kiryarkî ne (stêrnasiya stêrvangehanî), an jî bi awayekê ramanî anko teorîk in (stêrnasîya ramanî).

Koka peyvê 
Peyva "stêrnas" ji stêr û nas tê. Paşgira -nasî di kurdî de tê wateya zanistê yan pisporiyê.

Peyva "astronom" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (dad) pêk hatiye.

Stêrnasên navdar 
Talês BZ 624 – 546 
Arşîmed (Bz) yê yewnanî.
Dînewerî (820-896) stêrnasê kurd
Bîrûnî (973-1048) yê Fars.
Galileo Galilei (1564-1642) stêrnasê Italî
Omer Xeyam (1048-1123) yê Fars.

Çavkanî 

Zanist
Stêrnas
Stêrnasî
Muhemmedê Şedad

Muhemmedê Şedad an Muhemmedê kurê Şedadê kurê Kurto (Muhammad bin Shaddad) pêşengeke kurd û damezrênerê dewleta kurdan ya Xanedana Şedadiyan û serwerê pêşîn bû.
Di salên 951-971 de pêşengtî kir.

Muhemmedê kurê Şedad Ji ber ku navê bavê wî "Şedad" bûye loma navê dewletê danine Şedad.
Dewletê li ser navê bavê xwe ava kiriye.

Çavkanî 

Desthilatdarên Şedadiyan

Kurdên sedsala 10an
Bêkes Reşîd

Bêkes Reşîd (navê wî bi ) nivîskarekî kurd e, di 25 meha çiriya paşîn ji sala 1979an, li bajarê Qamişloyê yê Rojavaya Kurdistanê ji dayik bûye. Bi zimanê kurdî û erebî helbest, pexşan û gotarê dinivîsîne.

Di dema xwendina zanîngehê de bi çend xwendekaran re Kovara Ar ya ku yek hejmar jê derket - ku yekemîn kovara serbixwe bû di Rojavayê Kurdistanê de, bi destên xwendekaran hatibû damezirandin û weşiyabû.

Berhemên wî

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Mîrnişîna Ake

Mîrgeha Ake ji mîrnişînike Kurd bû ew xanedana ji li dewama Kardoxiyan an jî ya Medan bû û li hikmê Bakurê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê dikir.
Li cihê herêmê ji nav dola centritis jorrînê û zapa jorrînêye, başûrêrojhilata Wanê, nav Arzanene û Adiabeneyê kîjan bi encarnî başûrê Vaspurakanê ye. Pismîrên Akeyê ji serhildana 451 û ew jî cenga Avarayrê da zahf aktîv bûn. Wan çaxa êrîşên ereban da li Bakurê Kurdistanê rolike gir hebû.

Çavkanî
Lîsteya pêşengên kurd

Ev lîste lîsteya pêşengên kurd e, yên ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin cîh digrin.

 Selahedînê Eyûbî damezrênerê kurd yê Dewleta Eyûbiyan e.

Sadaqê Elî avakerê Sadakiyan e.

Muhemmedê Şedad damezrênerê dewleta Şedadyan e.

Muhemmedê Enaz damezrênerê Dewleta Enazî ye.

Ebû Tahir damezrênerê xanedana Hezarhespî ye.

Hesenweyhê kurê Husên damezrênerê Dewleta Hesnewiyan ye

Bazê Dostikî damezrênerê dewleta kurdan a Merwanîyan ye.

 Kerîm Xanê Zend

Şêx Ebdulselamê Berzanî

 Şêx Mehmûdê Berzencî

Mîr Muhemmed

Şîrkûh

Şêx Ûbêydullahê Nehrî

 Simkoyê Şikak

 Şêx Seîd 

Salih Begê Hênê

 Îhsan Nûrî Paşa

Biroyê Heskî Têlî

Seyîd Ebdulqadir

 Xalîd Begê Cibirî

 
Ferzende Beg

  Seyîd Riza
  Qazî Mihemed 
  Mistefa Barzanî
Mesûd Barzanî
 Abdullah Ocalan

Çavkanî

Lîste
Kurd
Bazê Dostikî

Bazê Dostikî, Bazê Kurdî, Baz an jî Ebû Ebdullah Huseyn bîn Dostik Elbaz damezrênerê dewleta kurdan a Merwaniyan e.

Jiyan 

Baz bi îhtîmaleke mezin li gundekî kurdên serdema navîn ê bi navê Kurmas (İncekaya) ji dayik bûye, ku di newala çiyayên Bahasna de di navbera bajarokên Xîzan û Sêrtê de, li başûrê rojavayê Gola Wanê bû. Di derbarê jiyana wî ya kesane de pir tişt nayê zanîn. Baz di eslê xwe de rêberê komeke çekdar bû. Tê bawerkirin ku axa bavê wî, ku federasyoneke eşîrên kurd bû li dorûbera bajarokên Sêrt û Bidlîsê ku bi awayekî fermî ji bo Hemdaniyan wilayetî dikir, li wî mîras maye. Baz ji eşîra Hemîdî (Hevidi) an Çêharbuxtî ( Çar Botan) bû. Lêbelê ew jî ji hêla eşîra Dostikî, ku îro wekî eşîra Doskî li herêma têne zanîn, ve dihat îdîakirin, ji ber ku li navê wî Dostikî hebû. Xwişkeke wî bi navê Fehm û birayek bi navê Ebû'l-Fawaris Hasan hebûn. Ebû'l-Fawaris di şerekî li dijî xanedana Biweyhî de di 987-988an de hatiye kuştin.

Mirin 
Baz di şerê li dijî Hemdaniyan de hatiye kuştin. Tê gotin ku gora wî li Sûrê ye.

Mijarên têkildar 
 Xanedana Merwaniyan

Çavkanî 

Kesên Dewleta Merwanî
Kurdên sedsala 10an
Mirin 1090î
Kurdên sedsala 11an
Çevengên kurdan ên neteweyî

Ev rûpel ji çevengên neteweyî yên gelê kurd pêk tê û çand û eslê wan nîşan dide.

Ala 

 Kesk û Spî û Sor û Zer

Nîşan

Sirûd 
Ey Reqîb
Ey Niştîman

Çevengên bêhiş 
Çiya 
Roj

Himdaran

Destan

Helbestvan

Dengbêj 
 Şakiro
 Eyşe Şan

Zanistvanên mezin 

Dînewerî
Ziryab
Îsmaîlê Cizîrî
Kemaledînê Yûnis
Nalî
Mehmûdê Kurdî
Melayê Erwasî
Amîdî
Ehmedê Xanî
Ebdurehmanê Axtepî

Candar

Dar

Pirtûkên Kurdîtiyê  

 Mishefa Reş
 Cilwe
 Şerefname
 Mem û Zîn
 Serfa Kurmancî
 Mezinên Kurdan
 Mewlûda Kurdî
 Qewlê Hespê Reş
 Nehc-ul Enam
 Adetên kurdan
 Tewarîxî cedîdî Kurdistan
 Xeberdana Zimanê Kurmancî
 Erdê Xweda
 Gulzar
 Nûbihara biçûkan
 Tarîxû Kurdistan berhema Muhemmedê Şehrezûrî

Çêşt

Binêrin 
Pêşînên kurdan
Lîsteya pêşengên kurd

Çavkanî 

Çanda kurdî
Çevengên neteweyî
Dewlat abat

Dewllat abat, navê yek ji gundên gundistana Mazul li navçeya MarkaMarkaziyê ye. Markazi girêdayî  şaristana Nişapur ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dewlat abat 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.

Gundên Îranê
Îbn Sehl

Îbn Sehl (Abu Saʿd al-ʿAlaʾ ibn Sehl) (Erebî: أبو سعد العلاء ابن سهل‎) (940 - 1000) matematîknas û fîzîknasekî misilman bû. Ew bi xebatê xwe yê li ser optîkê tê nas kirin.

Girêdanê derve 
Lîsteya zanyarên misilman

Jidayikbûn 940
Mirin 1000
Zanyarên faris
Kesên sedsala 10an
Îbn Şatir

Îbn el-Şatir (Ala Al-Din Ebu'l-Hasan Ali İbn Îbrahîm İbn-Shatir jdb. 1304 - m. 1375) (erebî: ابن الشاطر) stêrnas, matematîknas, endazeyar û alimekî misilman yê bi eslê xwe ereb bû.

Îbn el-Şatir hîna piçûk bû, diçe Qehîreyê perwerdehiya stêrnasiyê dibîne, piştî demekî dîsa tê Şamê di mizgeftekî de kar dike, û di wî serdemê de li ser gerstêrkan hesabên girîng kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1304
Mirin 1375
Stêrnasên ereb
Zanyarên ereb
Kesên sedsala 14an
Kesên ji Şamê
Qerekilîs

Qerekilîs (), gundekî  girêdayî navçeya Erdîşê û parêzgeha Wanê ye. Nufûsê gund nêzîkî hezar û çarsed kesiye. 15 km dûrî navçeyê ye. Li gund zêdetir, genim, kartol, tivir û silq têne çandin. Qerekilîs zêdetir bi hêşînayi ya xwe meşhûr e. Li Rojavayê gund aveke sarogerm derdikeve, ew av zivistanê jî germe, ji bo vê yekê ji wê derê re dibêjin "Germik". Li aliyê rojhilatê gund girekî mezin bi navê Kengekox heye. Gund di aliyê tariş de zêde pêşketî nîne. Di demên borî de li gund sê heb aş hebûne, lê îro her sê aş jî bi erdê ve bûne yek.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erdîşê
Fexredîn Razî

Fexredîn Razî (jdb. 1148, Îran, Rey - m. 1209, Herat), tefsîrvan û fizîknasekî Îranî ye. Navê wî yê temamî  Fexredîn Muhemed bin Omer bin el-Husên bin el-Hesen bin Eli et-Temimi el-Bekri er-Razi eş-Şafiî ye.

Jiyan 
Fexredîn di sala 1148an de li Reyê hatiye dinyayê, pêşyê li cem bavê xwe Omer bin el-Huseyn perwedehiya îslamê tefsîra Quranê ditiye, dûre jî dest bi hevotina fizîkê kiriye,
Wî gelek pirtûk nivîsandîye li ser fîzîkê û dengê cisma lêkolin kiriye.

Ravekarekî (şirovekarekî) bihêz yê Qûranê ye. Tefsîra wî pir navdar e.

Pirtûkên Fexredînê Razî 

Mefatih'ul xeyb (tefsîra Quranê) ye.
Risaletun fîn Nubuwet
Menakib-u Îmamê Şafiî
Tehzib'ud Delaîl
Muhassalu Efkar-il-Mutekaddimîn wel-Muteahhirîn minel-Ulema wel-Hukema wel-Mutekellimîn, 
Îrşad-un-nuzzar îla Letaîf îl-Esrar, 
Uyûn-ul-Mesaîl, 
El-Mahsûl, 
El-Burhan, 
Nilimu Usûlîddîn, 
Kitabu Fedailis Sahabe, 
Kitab-ul exlaq, 
Şerhu wecîz-lîl Xezalî, 
Tehzîb-ud-Delail, 
Kitabî Esrar-ul-kelam, 
Şerhu Nehc-ul-belaxa, 
Kitab-ul Kaza wel-qedee, 
Kitabu Ta'cîz-il-wel qeder,
Kitab-ul Berahin-il-Behaiyye, 
Kitab-ul Hamsîn fî Usûl-id-dîn, 
Kitab-ul Hak wel-Ba's, 
Kitabu îsmet-îl-Enbiya, 
Risaletun fin-nubuwet, 
Esrar-ul Mewedde fî Ba'dı suwer-îl-Qur'an, 
Kitab-ul Firaset, 
Kitabun-fî Zemm-id-dunya,
Kitab-uz-zubde, 
El-Mulehhas, 
El-Metalib-ul aliye, 
Kitabun fil Hendese, 
Kitab-ul-Cami'il Kebîr, 
Kitabun fil-Kabz,
Risaletun fin-Nefs, 
Kitab-ı Umdet-un-nezzar we Zînet-ul-efkar, 
Risaletun fit-Tenbîh ala Ba'd
Mealimu Usûl-id-dîn.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1148
Mirin 1209
Fizîknasên faris
Fîlozofên misilman
Nivîskarên faris
Kesên sedsala 12an
Zanyarên faris
Zanyarên misilman
Tefsîrvanên fars
Zanyarên îslamê
Jidayikbûn 1150
Raffaello Sanzio

Raffaello Sanzio da Urbino (1483 - 1520) ku bi navê Raffaello tê zanîn, nîgarvan û mîmarekî îtalîyanê yê Ronesansa Bilind bû. Wî wêneyeke Zerdeşt jî çekiriye.

Xebata wî ji ber zelaliya form, hêsaniya pêkhatinê û destkeftiya dîtbarî ya îdeala Neoplatonî ya mezinahiya mirovî tê heyrankirin. Bi Leonardo da Vinci û Michelangelo re, ew sêyek kevneşopî ya mamosteyên mezin ên wê serdemê pêk tîne.

Raffaello pir berhemdar bû, kargehek neasayî mezin dimeşand û tevî mirina xwe ya zû di 37 saliya xwe de, xebatek mezin hişt. Kariyera wî bi xwezayî dikeve sê qonax û sê şêwazan, ku yekem car ji hêla Giorgio Vasari ve hatî vegotin: Salên wî yên ewil li Umbria, paşê demeke nêzîkî çar salan (1504-1508) kevneşopiyên hunerî yên Firensa dişoxilîne, dûv re diwanzdeh salên wî yên dawîn ên dijwar û serfiraz li Romayê, ji bo du papa û hevkarên wan ên nêzîk xebitî. Gelek berhemên wî li Qesra Vatîkanê têne dîtin, ku li wir Odeyên Raffaello ên frescokirî yên navendî, û mezintirîn xebata kariyera wî bûn. Berhema herî naskirî Dibistana Atînayê ya li Stanza della Segnatura ya Vatîkanê ye. Piştî salên destpêkê yên wî li Romayê, piraniya karên wî ji hêla atolyeya wî ve ji xêzên wî, bi windabûna giran a kalîteyê ve xira bûn. Ew di jiyana xwe de pir bibandor bû, her çend li derveyî Romayê xebata wî bi piranî ji çapkirina wî ya hevkar dihat zanîn.

Piştî mirina wî, bandora hevrikê wî yê mezin Michelangelo heta sedsalên 18 û 19-an berbelavtir bû, dema ku taybetmendiyên Raffaello aramtir û lihevhatî dîsa wekî modelên herî bilind hatin hesibandin. Bi saya bandora dîroknasê hunerê Johann Joachim Winckelmann xebata wî bû bandorek çêker li ser wênesaziya Neoklasîk, lê teknîkên wî dê paşê bi eşkere û bi awakî ji hêla komên wekî Biratiya Pre-Raffaellît ve bêne red kirin.

Bavê wî ji hukumdarê bajarê piçûk lê pir çandeyî Urbino re nîgarkêşê dadgehê bû. Ew mir dema ku Raffaello yanzdeh salî bû, û Raffaello dixuya ku ji vê nuqteyê ve di rêvebirina atolyeya malbatê de rolek bilîze. Wî di atolyeya Perugino de perwerde dît, û di sala 1500-an de wekî "mamosteyek" bi tevahî perwerdekirî hate binav kirin. Ew li gelek bajarên bakurê Îtalyayê xebitî heta ku di sala 1508-an de li ser vexwendina papa biçe Romayê, da ku li Qesra Vatîkanê bixebite. Li wir û li deverên din ên bajêr çend komîsyonên girîng jê re hatin dayîn û dest bi karê mîmariyê kir. Ew di mirina xwe de di sala 1520-an de hîn jî di bilindahiya hêza xwe de bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1483
Mirin 1520
Ferxanî

Ferxanî (; jdb. 800-805, m. 870) stêrnasê misilman yê Îranî bû. Kratera li ser heyvê  bi navê Ferganî ve hatiye binavkirin.

Berhem 
 Usul el-İlm el-Nucum (Ev pirtuk li ser stêrka ye)
 El-Kamil fî el-Usturlab (Li ser  çêkirina Astrolabê ye)

Çavkanî 

Jidayikbûn 800
Mirin 870
Fîlozofên faris
Fîlozofên misilman
Stêrnasên faris

Mirin sedsala 9an
Lîsteya zanistvanên misilman

Ev lîsteya zanistvanên misilman yê serdema zêrîn a îslamê ne. Ji  sedsala 8an de dest pê dike û heta sedsala 16an.
Zanistvanên misilman yên ku li ser çiqilên zanistê ên weke stêrnasî, fizîk, kîmya, matematîk, biyolojî, endezyarî, jeolojî, dîrok, bijîşkî, erdnîgarî, civaknasî û hwd xebitînin cih girtine.

Sedsala 8an

Sedsala 9an

Sedsala 10an

Sedsala 11an

Sedsala 12an

Sedsala 13an

Sedsala 14an

Sedsala 15an

Sedsala 16an

Çavkanî 

Lîste
Misilman
 
Îslam
Zanist
Astrolab

Astrolab (Yewnanî: ἁστρολάβον, astrolabon)
ji bo pîvandina astronomîyê stêrk, roj, heyv hwd. tê xebitandin, haceteke gellekî dîrokî ye. 

Tê texmin kirin herî pêşyê BZ ji aliyê  Appolinius û Hipparkos ve 240- 150 hatiye xebitandin.

Zanistvanên Misilmanan jî yên weke Bîrûnî, Bettanî, Meryem el-Îcliye, Nesredîn Tûsî û Şerafedîn Tûsî gelekî li ser Astrolabê xebitine ezman lêkolîn kirine û stêrkan pîvane.
Bi taybetî Şerafedînê Tûsî şeklê Astrolabê guherandiye û daha pêşta xistiye.

Stêrnasî
Zanist
Şerafedîn Tûsî

Şerafedîn Tûsî (jdb. 1135, Tus - m. 1213) zanyarê matematîknas û stêrnasê ye ku bi eslê xwe fars bu.

Perwerdehiya xwe li Şam, Heleb, Bexdad û li bajarê Mûsilê girtiye. Perwerdehiya matematîkê wî da zanistvanê kurd Kemaledînê Yûnis .

Xebatên wî

Pirtûk 
 el-Muadelat
 Risale fil ateyn elezî yaqrûban we la yeltaqiyan.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1135
Mirin 1213
Zanyarên îslamê
Fîlozofên misilman
Zanyarên faris
Stêrnasên faris
Îbn Hewqal

Îbn Hewqal (920 Nisêbîn - m. 978 ?) nivîskar, erdnîgarînas û dîroknasê Îslamê yê bi eslê xwe ereb yê sedsala 10a bû.

Îbn Hewqal li Nisêbînê hatiye dinayê Navê yê rastî "Ebul Qasim Muhemed bin Elî en-Nasîbî"   
Wî di sala 977'an de pirtûgeke bi erebî bi navê "Rûyê Erdê" (صورة الارض) nivîsandiye. Herwiha Îbn Hewqal gerok bû jî, ew pir li welatan geriyaye.

Çavkanî  

Jidayikbûn 920
Mirin 978
Kesên sedsala 10an
Kesên ji Nisêbînê
Dîroknasên ereb
Nivîskarên ereb
Nivîskarên zimanê erebî
Dîroknasên misilman
Zeynûdînê Iraqî

Zeynûdîn Iraqî (1325, Qehîre - 1404 Misir) alimê hedîs û fiqihê bû. Hîna heşt salîbûye pirtûka pîroz Quranê jiber kiriye. Dûra jî dest bi îlmên fiqih û hedîsan kiriye.

Jînenîgarî 

Zeynûdîn Iraqî di sala 1325an de li Misirê navçeya Qehîreyê hatiye dinyayê, Hîna 3-4 salîbû bavê wî Husên wefat dike. Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ji bajarê Hewlêrê bû koç kiribû Misirê.

Zeynûdîn Iraqî di salê xweyê piçûk de dest bi 'ilmê Îslamê yê hedîs û fiqihê kiriye, Ji berku eslê wî kurde lewma bernava wî el-kurdî ye. Navdanka wî jî "Ebûlfedl" e. Navê wî bi temamî ji Abdurrahîm  bin Huseyn bin Abdurrahman el-Kurdî ye. Lê ew bi piranî bi navê "Zeynûdînê Iraqî" hatiye naskirin.
Wî perwerdeya xwe bi pirani ji Nasirûdîn Mihemed bin Ebi’l Hesen bin Ebdulmelîk girtiye. Di 20ê Şibatê 1404'de wefat kiriye.

Berhem 
 Nazm-ud-durer-is-seniyye fî sîret-iz-zekiyye
 El-baîs alel-halas min hawadîs-il-kısas
 Manzûmetu tefsîr-i garîb-il-Qur'an
 Elfiye
 Tahrîcu ehadîs-ul-îhya

Çavkanî 

Jidayikbûn 1325
Mirin 1404
Alimên kurd
Hedîsvanên kurd
Fîlozofên kurd
Zanyarên îslamê
Fiqihnasên kurd
Kurdên Misirê
Mirin 1403
Hedîsvan
Kurdên sedsala 14an
Kurdên sedsala 15an
Zanîngeha Baltimoreyê

Zanîngeha Baltimoreyê (bi îngilîzî: The University of Baltimore) zanîngeheke dewletî ya bajarê Baltimoreyê yê eyaleta Marylandê ya DYAyê ye. Ew zanîngeh yek ji Sîstema Zanîngehê ya Harvardê ye ku di 20ê gelawêja sala 1925an de hatiye avakirin.

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên DYAyê
Fuad Mesûm

Fuad Mesûm (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Fuad Masum), ango Mihemed Fuad Mesûm, siyasetmedarekî kurd ê Îraqê ye.

Ew ji sala 2014an ve 7em serokkomarê Îraqê ye. Siyasetmedarekî serpêhatî yê siyaseta kurdên Iraqê ye. Piştî Celal Talabanî, 2em serokkomarê Iraqê ku ne ereb e. Mam Celal û Fuad Mesûm razgir û hevalên hevdu ne jî.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd

Jidayikbûn 1938
Siyasetmedarên Iraqê
Mirovên zindî
Serokkomarên Iraqê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Serokwezîrên Herêma Kurdistanê
Teqiyedîn

Teqiyedîn bin Merûf (; jdb. 1526 - m. 1585) stêrnas, matematîknas û endezyarekî dewleta osmaniyan bû.

Teqiyedîn ji bo stêrnasiyê çavdêrîxane  ava kiriye û piştî demekî di 1580an de hatiye hilşandin. Sedemê hilşandinê di çavkaniyan de ji hev cuda tê nivîsandin. Li gorî hin îdeyan hilşandin siyasî bûye.

Ji stêrnasên herî girîng yê Osmaniyan e. Bi xwe li sala 1526an de li Şamê jidayîk bûye, û li Şam û Misirê xwendiye. Di sala 1550î de hatiye Stembolê û di sala 1577î bi fermana Murad III li Tophaneyê çavdêrî avakiriye.

Çavkanî 

Fîlozofên tirk
Stêrnasên tirk
Jidayikbûn 1526
Mirin 1585

Jidayikbûn 1521
Zanyarên ereb
Zanyarên osmanî
Kesên ji Şamê
Elî bin Ridwan

Elî bin Ridwan, ango Ebûlhesen Elî bin Ridwan el-Misrî (jdb. 998 - m. 1068) bijîşk, fizîknas û stêrnasekî misilman yê Misirê bû.

Ew li ser xebatên bijîşkê yewnanî Galen pir xebat kiriye. Pirtûka wî a "Ars Parva"yê şîrove kiriye.

Li rojavayê bi navê Haly Abedrudian tê nazkirin.

Çavkanî

Jidayikbûn 998
Mirin 1068
Ereb
Kesên ji Misirê
Fizîknasên ereb
Fîlozofên misilman
Stêrnasên ereb
Mirin 1061
Jidayikbûn 980î
Nûredîn Betrûcî

Nûredîn Betrûcî weke damezrênerê stêrnasiya nûjen tê zanîn. Navê wî yê dirêj Cafer Nûredîn Ebû Îshaq el-Batrûcî el-Îşbîlî ye. Nûredîn li Endulusê hatiye dinyayê lê dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn. Ew talebeyê Ibn Tufeyl bû. Di sala 1217an de wefat kiriye.

Pirtûkên wî 
Pirtûkên wî îro tenê "Kitab Fi'l Hey'e" (Rêzikên Astronomîyê) heye yên dinê hemî wendakirî ne.

Çavkanî

Mirin 1217
Endulus
Stêrnasên ereb

Mirin 1204
Jidayikbûn sedsala 12an
Fîlozofên misilman
Zerqalî

Zerqalî an jî Abū Isḥāq Ibrāhīm ibn Yaḥyā al-Naqqāsh al-Zarqālī al-Tujibi (); (jdb. 1029 - m. 1087) stêrnasekî bi eslê xwe erebê Endulusê bû.

Berhem 
 "Al Amal bi Assahifa Az-Zijia"
 "Attadbir"
 "Al Madkhal fi İlm Annoujoum"
 "Rissalat fi Tarikat Istikhdam as-Safiha al-Moushtarakah li Jamiâ al-ouroud"
 "Almanac Arzarchel"

Çavkanî 

Jidayikbûn 1029
Mirin 1087
Stêrnasên ereb
Zanyarên ereb
Zanyarên misilman
Fatime

Fatime, Fatime bint Muhemmed (Fatimeya keça Muhemmed), yan jî Fatima Zehra (; jdb. 606 - m. 632), dota Muhemmed pêxember û jina Elî bû.

Fatime bi xwe sala 624an de bi Elî re zewiciye.

Ji piçûktiya xwe de alîkariya Muhemmed kiriye û weke dê li Muhemmed xwedî derketiye ji ber wê Muhemmed Pêxember jê re gotiye Ûmmu Ebîha ("Dêya bavê xwe").

Zarok 
Zaroken wê yên ji Elî

 Muhsin bin Elî (Law)
 Hesen bin Elî (Law)
 Huseyn bin Elî (Law)
 Zeyneb bint Elî (Dot)
 Ummugulsim bint Elî (Dot)

Çavkanî 

Jidayikbûn 606
Mirin 632
Malbata Muhemmed
Jidayikbûn 615
Parzûn

Parzûn pînekî pir zirav û qul qulkîye  ku ji bona jûjûya mast were jêderketin hatiye çêkirin.
Qadirî

Qadirî (erebî: القادريه) terîqeteke misilmanan e ku ji aliyê alimên misilman yên bi eslê kurd Ebdulqadirê Geylanî ve hatiye çêkirin.

Navê xwe ji navê Ebdulqadirê Geylanî  ji peyva Ebdul-Qadir digre.
Qadirî tê wateya ku ew kesên di terîqata Qadirî de ne. Her çend gelek nivîskar bibêjin jî Gîlan devereka li nêzîkî deryaya Hezare jî, li ser rêya Bexda û Kirmaşanê de jî devera Gîlanê heye. Gelek kurd bawer dikin Şêx Ebdulqadir ji vêderê ye

Malbata Berzincî ku li Silêmanî dimînin endamên vê terîqeyê ne. Her wisa wek Telebaniyan, Nehriyan gelek malbatên din jî di vê terîqeyên de bûn lê piştî belavbûna Neqişbendî, derbasî vê terîqeyê bûn. Ji ber tesîra binemala Telebaniyan li Kerkûkê, binemala Berzincî li vê herêmê zêde tesîr li ser xelk nekir. Wek serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî. 

Di terîqeya Qadirî kêr li xwe dan, şîş li xwe dan an jî zerardana wûcudî heye.

Dîroka wî

Çavkanî 

Îslam
Zakir Naik

Dr. Zakir Naik gotarbêjeke misilman yê Hindistanê ye.
Hem li ser Cihûtiye, hem li ser Xiristiyaniyê hem jî li ser Îslamê xwedanê 'ilmeke mezin e.

Serok û damezrênerê IRF (Weqfa Lêkolîna Îslamê) ye.
Ew bixwe Bijîşke jî.
Pir xeyrîmuslîm û  ateîst di sîya wî de dibin misilman.

Konferansên piir mezin çêdibin û ji Xiristiyan, Cihû, Budîst, Ateîst, Konfîçyûsî û hwd pir kes jê sual dipirsin û Ew bersif dide û wan qanî dike.

Ew Tewrat, Încîl, Zebûr û Quranê hemî dizane,
Heta naha bi hezaran kes ji bo Ew Mucîzeyên Quranê nîşanê wan dide bune misilman di konferansê wî de.

Çavkanî 

Misilman
Hindistan
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Hesen bin Elî

Hesen bin Elî bin Ebû Talib an jî Hesen el-Mucteba (Erebî: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب669-(624 – ) lawê mezinê Elî û Fatimeyê bû û neviyê yekemîn ê Muhemmed bû.
Şîa bi piranî wî wekî îmamê ​​duyemîn dipejirîn e, li gorî grûpek pir piçûk, îmamê duyemîn Huseyn bin Elî ye. Lêbelê, di hem têgihiştinên îslamî yên Sunî û Şiîi û Elewîtî de xwedî cihekî pir girîng digire; Her kes dipejirîn e ku ew ji pêxemberê Ehl-Beyt e. Ew 37 sal in bi bav û bavê xwe re 8 sal in bi hevûdu re ye. Nifşî jê re dibêjin Şerîf.

Çavkanî 

Jidayikbûn 624
Mirin 669
Malbata Muhemmed

Mirin 670
Şehîdên misilman
Kesên xêrxwaz
Huseyn bin Elî

Huseyn bin Elî (; jdb. 626 - m. 680), lawê Elî û Fatimeyê ye. Neviyê Muhemmed pêxember e.

Jiyana wî

Kuştina wî

Çavkanî 

Jidayikbûn 626
Mirin 680
Malbata Muhemmed
Kesên kuştî
Kesên ji Mekeyê
Şehîdên misilman
Yûnis Emre

Yunus Emre (z. 1240, Eskîşehîr - m. 1321), mitesewif û helbestvanekî tirk ê misilman bû. Yunus Emre ji bajarê Eskişehirê ji gundê Milahiççikê ye.

Berhem 
Dîwan
Risaletü'n - Nushiyye

Çavkanî 

Jidayikbûn 1240
Mirin 1321
Fîlozofên tirk
Helbestvanên tirk
Kesên sedsala 13an
Helbestvanên zimanê tirkî

Nivîskarên zimanê tirkî
Îbn Xurdazbeh

Îbn Xurdazbeh (farisî: ابن خرداذبه, Ibn Khurdazbeh) navê wî temamî Ebûlqasim Ubeydulla bin Ebdilla bin Xurdazbeh  (z. 820 – m. 912), erdnasekî faris bû. Endamên malbata wî pêşiyê Zerduşt bûn, dû re bibûne misilman.

Pirtûk 

Kitab-ül-Mesalik ve'l-Memalik
Adab al-samāʿ
Ketāb jamharat ansāb al-fors wa’l-nawāqel
Ketāb al-ṭabīkò
Ketāb al-šarāb
Ketāb al-lahw wa’l-malāhī
Ketāb al-anwāʾ
Ketāb al nodamāʾ wa’l jolasāʾ
Ketāb al-kabīr fi’l-taʾrīḵ

Çavkanî 
Jidayikbûn 820
Mirin 912
Faris
Kesên sedsala 9an
Eqîdeya îslamê (pirtûk)

Eqîdeya îslamê pirtûgeke Ehmedê Xanî ye ku tê de qala baweriyên îslamê nivîsandiye.

Mijara pirtûkê

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên sedsala 17an
Tiba Melayê Erwasî

Tibba Melayê Erwasî Pirtûka Melayê Erwasî ye ku bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin, Pirtûka wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Li gorî hin çavkaniyan ev pîrtûk di sedsala 14an de hatiye nivîsandin.

Celadet Alî Bedirxan jî di Hawarê de behsa wê dikir, hate bidestxistin. Destxeta pirtûkê niha tê latînîzekirin û dahûrandin. Bi dîtina vê pirtûkê re dîroka nivîskî ya kurd dê careke din bê nîqaşkirin.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên bijîşkiyê
Ehmed Zewail

Ahmed Hassan Zewail (Erebî: أحمد حسن زويل‎; z. 26 sibatê 1946, Damanhour, m. 2ê tebaxa 2016,Pasadena) ,yek ji fizîknasên Misirî ye.Ew di sala 1999an de ji berku li ser femtokimyayê xebitê baş kiriye xelata nobele hilda. Zanyarê fîzîk û kîmyayê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1946
Kesên ji Misirê
Ereb
Fizîknasên ereb
Mirin 2016
Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Mesûdî

Mesûdî (erebî: المسعودي, jdb. 896 Bexda - m. 956 Qehîre) dîroknas û erdnasê ereb e.
Ew weke Heredotê ereban jî tê naskirin.

Ev pir li welatan jî geriyaye cîhên weke Misir, Îran, Ermenistan, Sûrî, Hindistan û Çînê.

Berhem 
 Mûrûc Ezeheb

Çavkanî 

Jidayikbûn 896
Mirin 956
Kesên ji Bexdayê
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 10an
Dîroknasên ereb
Nivîskarên zimanê erebî
Ebdulqadir Xan

Ebdulqadir Xan () (z. 1 nîsan 1936, Hindistan - 10 cotmeh 2021), endazeyarekî nûklear ê Pakistanî ye.

Jiyan û xebatên wî

Çavkanî 

Pakistanî
Jidayikbûn 1936
Mirin 2021
Zekeriya Qezwînî

Zekeriya Qezwînî (; Navê wî yê dirêj Ebû Yehya Zekeriya bîn Muhemmed el-Qezwînî. jdb. 1202 - m. 1283), matematîknas, fizîknas û erdnasekî misilman yê sedsala 13an e.

Ji ber ku li Qazwênê hatiye dinyayê jê re gotine Qezwînî.  Li Welatên Ewropayê weke Gaius Plinius Secundusê misilmanan tê naskirin.Bi koka xwe digihîje Enes bin Malik.Di ciwantiya xwe de çûye Şamê perwerdeya xwe girtiye.

Berhema wî a navdar Asar-ul Bilad we Ahbar-ul İbad, (Athar al-bilad wa-akhbar al-‘ibad), (واخبار العباد) e ku li ser erdnîgariyê ye. Zekeriya Qezwînî evî pirtûka xwe di sala 1275an de nivîsiye.
Qezwînî li ser çêbûna çiyayan u jeolojiyê dixebite,  Li gorî wî 36.000 (sî û şeş hezar) salan de carek stêrk gerên xwe bi dawî dikin û ji ber wî li rûyê erdê pir guhertinên mezin çêdibe wek mîna cîhên zaha dibe şilekî û wek behr, cîhên şil û behr jî bidin cîhên zaha.

Çavkanî 

Faris
Fîlozofên misilman
Fîlozofên faris
Jidayikbûn 1202
Mirin 1283
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 13an
Jidayikbûn 1203
Ebdulqadirê Suhrewerdî

Ebdulqadirê Suhrewerdî yan jî navê Kunya wî ê naskirî Ebû Necîb Suhrewerdî yek ji kesên kurd ên Suhrewerdê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. Alimekî îslamê yê şafiî ye. Bi xwe apê Emerê Suhrewerdî ye.

Di sala 1168an de wefat kiriye.

Berhem 
1) Adab-ul-Muîdîn 
2) Şerh-u Esma-ul-Husna 
3) Muhtasar-i Mişkat-ul-Mesabih lîl-Bexawî 
4) Musannef fî Tabaqat-uş-Şafiîyye

Çavkanî 

Jidayikbûn 1097
Mirin 1168
Alimên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên sedsala 12an
Zanyarên îslamê
Fiqihnasên kurd
Ebdulhemîd bin Turk

Ebdulhemîd bin Tirk (erebî: عبد الحميد بن واسع بن ترك‎, navê wî yê dirêj Ebu'l-Fezl Ebdulhemîd bin Wasi' bin Tirk el-Huttelî el-Hasîb), matematîknasekî bi eslê xwe tirk ê sedsala 8an bû. Ki bo jîyana wî agahî pir kêm in.

Çavkanî 

Kesên sedsala 8an
Matematîknasên tirk
Fîlozofên tirk
Matematîk
Ebû Seîd Gurganî

Ebû Seîd Zarîr Gurganî (bi farisî: ابوسعيد ضرير گرگانی) hema bi kurtî "Gurganî" dibêjin, matematîknas û stêrnasekî bi koka xwe fars yê sedsala 9'an e. Ew li Gurganê ji dayik bûye.

Wî li ser xêza meridyena stêrnasîyê berhemekî geometrîkî nivîsandiye.

Berhemên Gurganî

Çavkanî 

Fîlozofên faris
Stêrnasên faris
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 9an
Elî Qûşcî

Elî Qûşcî, navê wî yê rastî Elî bin Muhammed (1403, Semerqend-  1474, Stembol), stêrnas, matematîknas û zimannasê tirk yê dewleta Osmaniyan  bû. Qûşcî tê wateya "çûçikvan".

Jiyana wî

Berhem 

 Risale-i fi'l Hey'e 
 Şerh-i Tici Uluğ Bey
 Risale-i fi'l Fethiye
 Risale fi'l Muhammediye
 Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir
 Et-Tezkire fî Âlâti'r Ruhâniyye
 El-‘Unkûdu’z-Zevâhir fî Nazmi’l-Cevâhir

Çavkanî 

Jidayikbûn 1403
Mirin 1474
Kesên sedsala 15an
Fîlozofên tirk
Matematîknasên tirk
Stêrnasên tirk
Kurdên başûr

Kurdên Başûrê Kurdistanê an jî başûrî ji koma kurdan ê ku zaravayên kurdî yên başûrî dipeyivin.

Komên kurdên Başûrê:
 Kelhur
 Zengeneyî
 Gerrusî
 Kolyayî
 Gûranî
 Pehlî an Feylî
 Lek
 Cûwanrûyî
 Caf
 Şêxbizin

Dîrok

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Silaxur
 Kelhûr
 Zengine

Çavkanî

Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Cahiz

Cahiz (bi erebî: الجاحظ‎), Ebû Osman Emr bin Behr el-Kinanî el-Fuqeymî el-Besrî (jdb. 781 Besre - m. 868) zanyarekî ereb bû. 
Di zanistiya xwe de li ser biyolojî, zoolojî, dîrok û 'îlmê Îslamê xebitiye. Wî xebatên xwe yê zanistî bi pirranî li Bexdayê ditiye.

Cahiz li ser fîlolojî û sosyolojiyê ji xwedî 'îlm bû. Tê gotin ku Cahiz nêzikê dûsed pirtûk nivîsandine.

Berhem 
Kitab el-Heyewan
Kitab el-Buhala
Kitab el-Beyan we el-Tebyîn (Kitabu-l-Beyan we't-Teybîn)

Çavkanî 

Jidayikbûn 781
Mirin 868
Kesên sedsala 8an
Zanyarên ereb
Kesên ji Besreyê
Muhemmed Fezarî

Muhemmed Fezarî an Muhemmed bin Îbrahîm Fezarî ( ? - m. 796 an jî 806)  () fîlozofekî misilman û zanyarê matematîk û stêrnasiyê bû.

Navê bavê wî Îbrahîm Fezarî ye Ew jî matematîknas û stêrnas bû.

Berhem 
 Zîcu’s-sind Hind el-Ke-bî
 Kitabu’z Zîc cala si-ru’l'Arab
 El-Kaşîde fî cil-mi’n-nucûm
 Kitabu'l-Mikyas Hiz-zewal
 Kitabu’l-camel bi’l’Usturlab we huwe zatu’l-halak
 Kitabu’l-Amel bi’l usturlabi-musat-tah
 El-Urcûze îl hudûd
 Kitab Tastîhi
 Ez-Zîcu’l-kadîmî gunû-ni’t-tacdîl we’takwîm

Çavkanî 

Mirin 806
Stêrnasên ereb
Matematîknasên ereb
Fîlozofên misilman
Kesên sedsala 8an
Îbrahîm Fezarî

Îbrahîm Fezarî (jdb.? - m. 777 Bexda) yek ji zanistvanê Serdema Zêrîn a Îslamê ye û ji zanyarên herî pêşîn ê misilman e.Ew stêrnas û matematîknas bû. Îbrahîm Fezarî di nav misilmanan de herî pêşîn wî astrolabê xebitandiye.

Eslê wî baş nayê zanîn lê li gorî hin çavkaniyan ereb, li gorî hin çavkaniyan jî fars e. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye. Ew bavê Muhemmed Fezarî ye.

Çavkanî 

Mirin 777
Kesên sedsala 8an
Zanyarên misilman
Lîsteya sernav û astên îranî

Dê wî lîsteyê da sernav û astên di lê dema dûgelên ariyan hatin bikarandun hatin jimartin

bi Xanedanan

Medan

Artêş 
Taxmaspada (Spada) Sipa, leşker
Asabari wateya wêjeyî "Hesp barkêşan", Siwarî
Anuvaniya Tîrvan
Rsika Rimbaz
Pasti Peyader

Exmîniyan

Artêş 
Anusiya

Ramyarî 
Khshathrapāvā
Databdara

Olî 
Saoshyant

Arşakiyan

Sasaniyan

Artêş 
Vuzurg framadhār 
Aspbad 
Sardar 
Arzbad-e-Aspwaragan 
Spahbed 
Marzban 
Padgospan
Padan
Framandar 
Paygospanan 
Arteshtaran-Salar

Ramyarî 
Eran-Spahbad 
Andarzbad 
Kanarange 
Istandar 
Argbadh 
Rasnan
Artabid 
Karrogbadh
Vastrioshan Salar 
Vuzurgan

Olî 
Hirbad
Mogh 
Mobad 
Mobadan Mobad

bi Gelan

Parsan

Kurdan

Artêş 
Pêşmerge

Zêrevanî

Ramyarî 
Serok
 Serokdewlet
 Serokkomar
 Serokwezîr

Olî 
Mela

Peştan

Alan

Sernavê mîrane 

Şahb
Keya
Şahinşahb an Şahenşaa
Keyaksarc
Padîşahb an Paşaa
Şahzadeb an Şazaa, Keyzaa
Arranşahb
Layzanşahb
Şîrvanşahb an Şêrvanşaa

aEw jî peyvên bi kurdî nê. 
bEw jî peyvên bi Parsî nê. 
cEw peyva jî Medî yê.

Çavkanî
Salimuzzaman Sidiqi

Salimuzzaman Sidiqi (urdukî: سلیم الزماں صدیقی [səliːmʊzzəmɑːn sɪd̪d̪iːqi]; jdb.  - m. ) kîmyagerê lebatî yê pakistanî bû.

Xebatên wê

Çavkanî 

Pakistanî
Cewherî

Cewherî yan jî Elcewherî (erebî; العباس بن سعيد الجوهري - Al-'Abbās ibn Said el-Jawharī) (800? Bexda- 860? Bexda) Li ser stêrnasî geometriyê xebatkiriye, Cewherî bi eslê xwe ereb bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 800
Mirin 860
Stêrnasên ereb
Kesên ji Bexdayê
Muhemmed Îdrîsî

el-Îdrîsî (bi erebî: أبو عبد الله محمد الإدريسي, Abu Abdullah Muhammed bin Muhammed Sharif al-Idrisi), z. 1100 Sebte - m. 1166 Palermo, erdnîgarînas û gerokekî ereb bû.

Berhem 
 Nuzhetu’l-Muştaq fi İhtirakı’l-Afak
 unsu’l-Muhec we Ravzu’l-Ferec
 El-camî’ lî-şifati eştatin-nebat we Durûbî enwacîl-mifredat Mine’l-eşcar wes-simar wel-hesais

Çavkanî 

Jidayikbûn 1100
Mirin 1166
Fîlozofên misilman
Kesên sedsala 12an
Zanyarên misilman
Erdnasên ereb
Murasaki Shikibu

Murasaki Shikibu(z. 978 li Kyoto − m. 1014/25), yek ji nivîskar û helbestvanek navdar ên japonî ye.

Berhem 
 The Tale of Genji (1008)

Çavkanî 

Jidayikbûn 978
Mirin 1025
Mirin sedsala 11an
Ziyaedînê Hekarî

Zîyaedînê Hekarî an Îsayê Hekarî (?, Hekarî - 1189 Eka ) alimê îslamê yê bi eslê xwe kurd yê dewleta Eyûbiyan bû.
Navê wî yê rastî û kalikên wî  Îsa kurê Muhemmed kurê Îsa kurê Ehmed kurê Yûsif kurê Qasim e. Zîaedîn Hekarî navdanka wî ye.

Perwerdehiya xwe li Cizîrê û Helebê girtiye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn. Li Ekayê wefat kiriye û li Qûdûsê hatiye definkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1189
Zanyarên îslamê
Fîlozofên misilman
Fîlozofên kurd
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Ehmed bin Cezar

Elcezar an jî Îbn Elcezar (z. 895 - m. 979) (erebî: أبو جعفر أحمد بن أبي خالد بن الجزار القيرواني), bijîşkekî ereb yê sedsala 10an e.

Jiyan 
Îbn Elcezar xwendekarekî Isaak ben Salomon Israeli bû û li Kairuan (Tûnis) dijiya, ku ew li wir endamê dibistana bijîjkî bû.

Berhem 
Kitāb Ṭibb al-Mashāyikh
Kitāb al-Nisyān wa-Ṭuruq Taqwiyat al-Dhākira

Çavkanî 

Jidayikbûn 895
Mirin 979
Kesên sedsala 10an
Bijîşkên ereb
Mahanî

Mahanî () stêrnas û matematîknasê misilman ê fars e. Di navbera 820 û 880î de jiyaye.

Ji bajarê Mahanê ye loma gotine Mahanî, ango "Yê Mahanî".

Ew bi taybetî li ser matematîkê pir zana bû û ev formula jêr bijaraniye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 820
Mirin 880
Matematîknas
Faris
Fîlozofên misilman
Zanyarên faris
Yeqûb bin Tariq

Yeqûb bin Tariq () stêrnas û matematîkzanê fars ê sedsala 8'an e.

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li Bexdayê perwerde dîtiye û bi taybetî li ser stêrnasiyê xebitiye û di sala 796an wefat kiriye.

Berhem 
 Zīj maḥlūl fī al‐Sindhind li‐daraja daraja
 Tarkīb al‐aflāk
 Kitāb al‐ʿilal
 Taqṭīʿ kardajāt al‐jayb
 Mā irtafaʿa min qaws niṣf al‐nahār

Çavkanî 

Mirin 796
Stêrnasên faris
Fîlozofên faris
Zanyarên faris
Kesên sedsala 8an
Matematîknas

Matematîknas an bîrkar, ew kesin ku zanyariyên berfireh yên derbarê matematîkê di karên xwe de bi kar tînin, bi piranî ji bo çareserkirina problemên matematîkê dişixulin. Matematîk bi hejmar, dane, miqdar, avanî, feza, model û guhertinan re têkildar e.

Peyva matematîk ji μάθημα (máthēma) ya yewnanî tê.

Mijarên têkildar 
Matematîk

Çavkanî 

Matematîk
Matematîknas
Şot

Şot() (), navê yek ji Bajarên li Navenda Şot (navçe) ser bi parêzgeha Azerbaycana Rojava li rojhilatê Kurdistan ser bi welatê Îranê.

Davaren Şote  sala 2016 ,(25.381)nafar bu. zimanen  daveren Şote  kurdi(kurmancî) va Tirkî(azerî) ye. Şot ji  alîê  bakurê nêzikê bajarê Makû ,ji alîe başûrê nêzikê bajarê Qereziyadîn , ji alîê rojhilatê   nêikiê  bajarê  Puldeşt , ji alîe rojavaê nêzikê  bajarê Siyah Çişme e . Hin dîroknas dibêjin Şot di pêşiyê de bajarê ermeniyan bûye û paşê ku îslam hatiye wan deweran civak wê jî hatiye guhirtin. Herçend ku niha mala ermenîkî jî di vî bajarî de tune.

Sebeba navê bajar 
Hinek dibêjin navê bajar navekî ermenî ye û ji navê aşot hatiye girtin û kurd jî dibêjin navê wê ji aşotî ku navê pincarekî e ji wê hatiye girtin û paşê bûye Şot.

Civaka Şotê 
Piraniya neteweyên ku li Şotê dijîn du newê kurd û azerî ne û ku li wir dijîn û piraniya kurdên Şotê ji eşîra heyderan û mîlan in va  Dînê  wan  Îslam  va  mezhebê wan sunîtî (Şafiî) u Şiîtî ye.

Çavkanî 

شوط  ویکی فارسی ، بازبینی شده در ۱۲ ژوئن

Şot (navçe)
Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Gundên Şotê (navçe)
Plotînos

Plotînos an jî Plotîn (; ; 205–270 berî zayînê) yek ji fîlozofên yewnan ên berî zayînê ye.

Çavkanî 

Yewnanistana kevnare
Fîlozofên yewnan
Kûşyar Gilanî

Kûşyar Gilanî (farisî: کوشیار گیلانی, Kushyar Gilani) matematîknas, erdnas û stêrnasê îranî bû. Di navbera 971–1029'an de jiyaye.

Navê wî yê temamî Abul-Hasan Kūshyār ibn Labbān ibn Bashahri Gilani ye. Li Gilanê hatiye dinyayê û tê texmînkirin ku ew li Bexdayê miriye.
Xebatên wî yên matematîkê ên girîng li ser sêgoşenasî ye.

Çavkanî

Çavkanî 

Jidayikbûn 971
Mirin 1029
Stêrnasên faris
Îranî
Erdnîgarnasên faris
Matematîknasên faris
Kesên sedsala 11an
Hîpatîa

Hîpatîa, Hîpatiya (, ; 370–415 p.z.) fîlozofeke yewnanî ye.
Wê li ser matematîk û stêrnasiyê xebitiye.

Ji ber xebatên wê, Metran Kirîl îlan kiriye ku Hîpatîa bêdîn û şeytane îjar lêxistine bi kevaran ve jinê kuştine.

Berhemên wê yên ku heta îro mabin tune ne.

Çavkanî 

Fîlozofên yewnan
Fîlozofên jin
Stêrnasên jin
Stêrnas
Elî Cewan

Elî Cewan (farisî: علی جوان‎,  ‘Ali Javān;  jdb. 26ê kanûna pêşîn a 1926an) fizîknasekî îranî ye.
Wî fîzîka kuantûm gellekî pêşxist û li ser spektroskopî jî xebatên girîng kirin. Di sala 2007an de di Lîsteya 100 Mirovên Herî Zana de ket dora 12an.

Çavkanî 

Fizîknasên îranî
Jidayikbûn 1926
Mirin 2016
Fizîknasên amerîkî
Şeyda Hewramî

Şeyda Hewramî (1784 - 1852) di sedsala 18an de li Kirmanşanê hatiye dinyayê helbestvanekî kurd bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1784
Mirin 1852
Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 18an
Kesên sedsala 19an
Nivîskarên kurd
Salim

Salim an jî Ebdurehman Begê Sahêbqiran (1800 Silêmanî, 1866) helbestvanekî kurd yê bi ziravê soranî bû. Bi soranîkî (عەبدولڕەحمان بەگی ساحێبقران)
Ew ni nave Salîm ve jî hatiye nas kirin.

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1800
Mirin 1866
Kesên ji Silêmaniyê

Kurdên sedsala 19an
Helbestvanên zimanê farisî
Meymûnê Kurdî

Meymûnê Kurdî an Ebû Bûseyr an jî Meymûn Elkurdî kurê 
Cabanê Kurdî ye. Tê gotin ku di dewra 
Muhemmed pêxember de bûye misilman. Lê li gorî hin çavkaniyan ew tabîûn e.
Bernavka wî Ebû Bûseyr e.
Meymûn tê wateya bixêr an pîroz

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.

Taberanî jî di berhema xwe ya bi navê "el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu’l-Ewsat" de navê Meymûn el-Kurdî aniye ziman.

Çavkanî 

Sehabeyên kurd
Tabîûnê kurd
Kesên sedsala 7an
Sirî Xanim

Sirî Xanim (jdb. 1814 Amed - m. 1877 Stembol) helbestvana kurd e. Bi zimanê kurdî û tirkî helbest nivîsandiye. Helbestên wê yên kurdî vê gavê nehatiye bidestxistin. 
Navê wê yê rastî Rahîle bû û ew ji Amedê bû.

Sirrî Xanima Amedî ji malbatek dewlemend bûye. Perwerdeya kurdî, tirkî, farisî û erebî girtiye.
Navê bavê wê Ehmed û navê diya wê Fatima ye.

Sirî Xanima Amedî sala 1870î de çûye Bexdadê geriyaye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1814
Mirin 1877
Helbestvanên kurd
Jinên kurd
Kesên sedsala 19an
Kesên ji Amedê
Mîhrîbana Berwarî

Mîhrîbana Berwarî (1814-1865) helbestvana kurd e. Wê gelekî helbest bi zimanê kurdî nivîsandine.

Girêdanê derve 
 Lîsteya zanyarên kurd

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1814
Mirin 1865
Kîrtî

Kîrtî an kîrdî an jî kêrdî (yewnanî: Κύρτιοι, Kýrtioi, latînî: Cyrtii) ji hozeke medî ya qedîm li Îrana berzê bû.

Çavkanî 

Dîrok
Piştqefqasya

Piştqefqasya (rûsî:Закавказье, Zakavkaz'ye) ji an jî Başûrê Qefqasyayê ji cîhê ki jeopolîtîkî yê û tixûbê rojhilata Ewropayê û rojavaya Asyayê.

Dûgelên Piştqefqasyayê

Nav 
Piştqefqasya ji zakavkaz'ye ya rûsî yê tê û maneya xwe jî ''cîhê piştê çiyayên qefqasên

Binêre 
Qefqasya
Qefqas

Qefqasya
Alaya Alanistanê

Awa ala ji Bakurê û Başûrê Alanistanê tê bikarandin. Şiklê xwe jî tirîkolorê ser spî nav sor û binî zerê. Ser wê alê tê gotin ke, ew jî dema alanên kevn da jî dahat bakarandin.

Spî 
sinc û rûspîtî
Sor
cengiya curetî
Zer
refah û halxweşî

Çavkanî 

Ala
Osetyaya Başûr
Nîşana Alanistanê

Nîşana Alanistanê ji girrovirrê û hindirda, li pêşiyê Parsa berfîn heye û paşta heft çiya hene. Çiya ji welatê nîşan didî û Pars ji sembola Qefqasê.

Nîşanên neteweyî
Alaya Başkirdistanê

Ala Başkirdistanê an Ala Başkîriyayê an jî Ala Başkirdan ji navda Kulîlka Kûray heye ew jî semboleke hevaltiyêye, heft pel jî heft hoza başkirdan îşaret dikî.

Ala se rengîn nê û ser heşîn nav spî û bin kesk.

Çavkanî 

Ala
Şêrşê

Şêrşê () gundekî li herêma habizbiniyan girêdayî Kercewsê ye. Li jora newalekê bi keviran hatiye avakirin. Niştecihên gund Aslanlar in.

Gundên Kercewsê
Mark (herêm)

Mark an jî Marka, ji sînor bi kurdiye, sinorên împeratoriyên Ewropayê tearîf dikir. Mirov karin anka jî hindik cihan da bibînin. Em karin wî navê zahfike Li germanan da, mînak alman, îngilîz û denan da bibînin.

Mîsal
 Danmark
 Ostmark (navê Awistriyayê li dema Nazî yan)

Mînak wî navî jî peyveke îranî ji heyê. Li avestayî marəza yê û kurdî/farisî ji merz/marz ê.

Binêre 
 Merzpan
 Merz

Sînor
Kirdane

Kirdane an jî Kirmanciye, warê kurdên Zazakîaxêvanê û navê welateke zazayan daye şûneke Kurdistanê. Kurdên dersîmê ji Welatê xwe ra dibejin Kurdistan emma nav hev da jî ew dibejin Kirmanciye. Gora Malmîsanij Kirdane û Kirmanciye manaya Kurdistanî yê.

Binêre 
Kird
Kirmanc
Manan

Manan an Mannan an jî Mannayî (bi Akadî: Mannai)navê qewmeke bû (navê welatê: Manna. Wan 800 ta 700 salên pêş zayînê dûgelike pêkhanîn, Keyaniya Manan an jî Keyaniya Manayê. Paytexta wan Îzîrta bû ku di Kela Ziwiyeyêde li nêzîkî Seqizê bû.

Rojhilata Nêzîk a kevnare
Siracedînê Ûrmewî

Siracedînê Ûrmewî (b. 1198 Ûrmiye - m. 1283 Qonya) alim û felsefevanê kurd e.Bernavka wî Ebus-Sena ye, Leqeba wî Siracedîn e û navê rastî "Mehmûd bin Ebî Bekir bin Ehmed bin Hemîd Ûrmewî" ye.

Siracedîn hevotina xwe a pêşyê li bajarê Ûrmîyeyê, dûra jî li bajarê Mûsilê li cem Kemaledîn Elî girtîye, Careke çûye Misirê û ji wêderê hatiye Kurdistanê û Qonyayê heta dawiya temenê xwe li Qonyayê maye.

Berhem 

 Latifu’l-Hikme
 Metali-ul-Enwar
 Beyanul Heq

Çavkanî 

Jidayikbûn 1198
Mirin 1283
Alimên kurd
Fîlozofên kurd
Kesên sedsala 13an
Kesên ji Ûrmiyeyê
Lîsteya qewmên kurdî yên dîrokî

Wî rûpelê da Qewmên Kurdî yên niha û dîrokî hatin hijmartin.

Gelên qedîm 
Kurtî
Lolo
Xûrî
Med
Kardoxî
Partan
Kîrdiyan
Manan

Niha

Binêre 
Kurd
Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
Çevengên neteweyî yên kurdan

Çavkanî 
Lîste
Talîsor

Talîsor (bi tirkî: Çakırpınar),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Kehkik

Kehkik (bi tirkî: Derince),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Şêxan, Qabilcewz

Şêxan (bi tirkî: Erdemli),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Taruk

Taruk (bi tirkî: Geçitli), gundekî di navçeya Qabilcewzê ya Batmanê ye.

Çavkanî 

Gundên Qabilcewzê
Bozîgan

Bozîgan (bi tirkî: Kaleyolu),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Arotîm

Arotîm (bi tirkî: Meşeli),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Îrsank

Îrsank (bi tirkî: Örenağıl),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Ewîrdos

Ewîrdos (bi tirkî: Sarıyayla),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qabilcewzê
Badermût

Bedermût (bi tirkî: Taşyuva),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Kedîr

Kedîr (bi tirkî: Yolüstü),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Sîtor

Sîtor (bi tirkî: Binekli),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Gîdornî

Gîdornî (bi tirkî: Kaşyayla),  gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Gundên Qabilcewzê
Kurdava

Kurdava (bi Zimanê farisî: Kordabad) navê bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Ew bû li dema Komara Agiriyê (1927-1930) li paytexta Kurdistanê û dû re roman şûnde zeft kirin û nav kirin Bazîd.

Çavkanî

Dîroka Kurdistanê
Partiya Herêmên Demokratîk

DBP (berê BDP), kurteya Demokratik Bölgeler Partisi, ango navê fermî yê tirkî yê Partiya Herêmên Demokratîk, partiyeke siyasî ya kurdan e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Partiya Herêmên Demokratîk

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Lîsteya xanedan û dûgelên parsiyan

Ew lîsteya xanedan û dûgelen bê eslê Persî ye.

Xanedan û dûgelên berî Îslamê 
  Keyaksariya Hexamenişî (BZ 550–BZ 330)
 Atropetan (BZ 320- PZ 3yem sedsal)

 Gawbaran (642–760)
 Paduspaniyan (665-1598) Paduspaniya ji berê zerdeşt bûn ema dûra bûn misilman.

Xanedan û dûgelên piştî Îslamê 
 Dewleta Şirvanşahê
 Samaniyan
 Taheriyan
 Banîjuriyan
 Seferiyan
 Furîqûn
 Nasriyan
 Guriyan
 Atabegên Yezdê
 Mîhreban
 Kurtiyan

Sedsala 20. 
  Komara Sosyalîsta Sovyeta Tacîkistanê (1953-1991)
 Dûgela xweseriya Xorasanê (1921)

Niha
Şemsedîn Semerqendî

Şemsedîn Semerqendî () (1250 - 1310) matematîknas û stêrnasekî sedsala 13an ê misilman ê Semerqendî ye. Şemsedîn li ser mentiq û felsefeyê ji zana bu.Wî hewl daye zanyarên weke Îbn Heysem û Omer Xeyam

Jiyan

Çavkanî 

Jidayikbûn 1250
Mirin 1310
Stêrnas
Kesên sedsala 13an
Gelhenasiya Kurdistanê

Gelhenasiya Kurdistanê an demografiya Kurdistanê zanista derheqê gelê Kurdistanê de ye.

Pêkhateya neteweyî ya rûniştvanên Kurdistanê (1995)

Zimanên nîştecihên Kurdistanê 
Zimanê pirraniya rûniştvanên Kurdistanê zimanê kurdî ye. Di warê zimanê kurdî de 60% ji kurdan  kurmancî xeber didin.

Çavkanî

Civaka Kurdistanê
Selmanê Farisî

Selmanê Farisî (Farisî: سلمان فارسی Salmān-e Fārsi, jdb. 568 - m. 656) yek ji sehabeyên pêxember Muhemmed bû. Ew farisê pêşîn bû ku dînê îslamê dipejirand

Çavkanî 

Sehebayên Muhemmed
Sehabeyên ne ereb
Jidayikbûn 568
Şêx Ebdurehmanê Taxî

Şêx Ebdurehmanê Taxî, an jî bi tenê Taxî (jdb. 1831 Xîzan - m. 1886 Norşîn) alim, nivîskar û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bidlîsê ye. Bi xwe ji terîqeta Neqişbendî û ji çiqilan Xalîdî te.

Dîwanek wî yê helbestê bi zimanê kurdî ne.
Ebdurehmanê Taxî di sala 1831î de Xîzanê tê dinyayê navê bavê wî "Mele Mehmûd", navê kalikê wî "Ebdulxefûr" û navê diya wî jî "Meyasîn" e.
Xwendina xwe li Xîzanê girtiye dûra diçe Norşînê jiyana xwe li wêderê didomîne, di sala 1886an de diçe ber rehma Xwedê.

Li gorî Ensîklopediya Diyanetê a Tirkiyê Ebdurehmanê Taxî bi li xwe Sêrtê hatiye dinyayê.

Xelîfeyên Şêx Ebdurehmanê Taxî 
Muhemmed Samî Erzîncanî, Îbrahîmê Bûlanixî, Îbrahîmê Çoqreşî, Xelîlê Çoqreşî, Mistefayl Bidlîsî, Silêmanê Bidlîsî, Yûsifê Bidlîsî, Seyid Tahirê Aberî, Ehmedê Taşkesenî, Ebdullahê Xîzanî, Ebdullahê Nurşînî, Reşidê Nûrşînî, Şêx Seyîdê Sêrdî, Ebdulhadî Çarçahî, Şêx Ebdulqeharê Zokaydî Sîîrdî, Şêx Ebdulhekîmê Sêrdî, Şêx Ebdulqadirê Melekendî, Şeyh Yûsifê Xinûsî, Şêx Fethullah Werqanisî.

Berhem  
 Mektubat
 Îşarat

Girêdanê derve 
Lîsteya zanyarên kurd

Çavkanî 

Kesên ji Bidlîsê
Helbestvanên kurd
Alimên kurd
Jidayikbûn 1831
Mirin 1886
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Zanyarên îslamê
Nivîskarên zimanê kurdî