nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Dêrika Mukûrê, Farqîn

Dêrika Mukûrê, gundekî navçeya Farqîna Amedê ye.

Di sala 1964an de "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrê" vebû û ket xizmetê û meha çiriya paşîn a 2006an dibistana ku 8 sal hevotin dide ket xizmetê û navê dibistanê bû "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrêya Mehmûd Kepoğlu". Bi xêra dibistanê rêjeya xwendaya zêdebû û bû %80.

Çand
Hemî gund girêdayê Eşîra Şêxdodan in.
Gelê gund girêdayê kevneşop û bastaniya xwe ne. Ji ber ku gundekî him çiyayî him jî deştî ye nanê wan jî gorî wî têvel in. Nanê wan ê binavûdeng in nanên wek Kutlik û HûrûRovî ne. Ji xwe ev nanên ku em dibêjin di wê heremê de her kes çê dike. Lê ji ber ku tehm û çêjna her derî ne wek hebe me wusa nivîsand. Yanê ev nan ji ber ku em tev zanin ne nanê wî gundî tenê ne.

Erdnîgarî
Gund, 25 kîlometr dûrî Farqînê û 108 kîlometr dûrî Amedê ye.

Rêba (siruşt)
Suruşta gund bejayî (Karasal) ye. Payîza baran, zivistana berf, bihara baran û havînê germ û ziwayî heye. Mehên biharê (Bi taybetÎ meha gulanê) her der dibe hêşînahî. lê ku dibe havîn hêşînahîn tev ziwa û hişk dibin.

Gelhe

Aborî
Aboriya gund li ser werze û ajaldariyê ye.

Keyatî (muxtarî)

Avahiya bingehî
Li gund Dibistana Hevotina Pêşî heye. Şebeka ava vexwarinê heye. Şebeka leqem/kanalîzasyon heye. Rêya gund qîr e. Li gund kehre/elektrîk heye. Lê xeta telefona pêdandî tune.

Çavkanî

Gundên Farqînê
Game of Thrones

Game of Thrones (bi kurdî Lîstika Textan)  rêzefîlmeke fantezî ye. Rêzefîlm ji Amerîkayê kanala HBO ye da pexşdibî. Ava fîlma ji ser pirtûkên George R. R. Martin da çe buyî, navên pirtuk jî Strana Cemed û Agirî (A Song of Ice and Fire)

Babet

Lîstikvan û Karakter 

Rêzefîlmên amerîkî
Naîrî

NAÎRÎ: Naîrî piştî têkçona dewleta Hurrî û Mîtaniyan derdikevin hole. ji Cizrê heya Şemzînanê herema naîrîyan e.
Ferit Melen

Ferit Sadi Melen (jdb. 1906- m. 3ê îlonê 1988) serokwezîrê berê yê Tirkiyeyê.

Di sala 1906an de li Wanê hatiye dinê. Pîştî dibistana seretayî di Wanê xilas kir, 1928'ten li Bursayê dest bi dibistana amedahiyê kir û xilas kir. 1931 tîrmehê Zaningeha Engerê bêşe Fakulteya Zanistî ya Siyasetê qezenç kir. 26 tebaxê dest bi karmendiya dewletê kir. 25 îlonê dest bi mûfettişiya darayî kir.

Vedora 9. ya parlementeriyê de bû parlementer. 30 îlonê takawît bû. Lê belê vedora hilbijartinê ya 11. ya meclîsa Tirkiyeyê disa bû parlementerê bajarê Wanê. 1961ê ji bo damezirandina meclisê bû nunerê bajarê Wanê. Serdema Înonû de  derweyî parlementoyê bû wezirê darayî. Di navbera 7 hezîranê 1971ê heya 22 gulanê 1971ê endametiya Senatoriya bajarê Wanê kir.

1967ê ji CHPê îstîfa kir û bû damezerê Partiya Guvenê. Nava hûkemetên 1. û 2. yên piştî derbeyên leşkerî ji 26ê adarê 1971an heya 22 gulanê 1972 'an Wezeriya Parastinê kir. 22ê gulana 1972ê  peywîra Serokwezeriyê kir. Di Hûkûmeta Demîral de disa bû wezirê parastina .( 1975) Sala 1980ê ye disa bû senetoyê Cumhuriyetê. Ew peywîra wî heya derbeya Leşkerî ya 12 îlonê 19822ê berdewam kir. Herî dawî hilbijartinên 1983ê de disa ji wanê parlementer hatiye hilbijartin.

3ê îlonê 1988ê li Enqerê jiyana xwe ji dest da.

Navê firokegeha bajarê Wanê Ferît Melen e.

Çavkanî 

Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kesên ji Wanê
Jidayikbûn 1906
Mirin 1988
Parlamenterên Wanê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Berfo Barî

Berfo Barî (jdb. 1975) weşanger û nivîskarekî kurd e.  Ew di sala 1975an de, li Fêra, Farqîna Diyarbekirê ji dêya xwe weli-diye.

Çîrok û şiêrên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin. Heta hejmara taliyê jî edîtoriya kovara Hinarê kir. Yek ji berpirsiyarê Weşanxaneya Nayê ye. Niha li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê keçekê ye. Erojen pirtûka wî ya ewil e.

Berhemên wî
 Erojen. Weşanên Na, 2015, çîrok.

Çavkanî

Girêdanên derve
Ji malpera Kulturname.com 

Nivîskarên kurd
H. Kovan Baqî

H. Kovan Baqî, (z. 1972) Weşanger û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1972an de, li Heramya/Dêrika Çiyayê Mazî/Mêrdîn ji dêya xwe welidî ye. Dibistana seretayî li Heramya/Dêrikê xwend û dev ji xwendina dibistanê berda. Niha li Îzmîrê dijî. Zewicî ye. Bavê du lawan e. Di “Weşanên Na” de edîtoriyê dike. Ligel karê nivîskarî û edîtoriyê bi rexnegiriya edebiyatê re jî dixerriqe.

Pirtûkên wî yên çapbûyî:
 Çîroka Çîrokan/2004/Çîrok/Weşanên Bajar/Stenbol
  Bêexlaq/2012/Çîrok/Weşanên Na/Îzmîr
  Prematür/2014/Roman/Weşanên Na/Îzmîr (Tirkî) 
  Heteroglossîa/2014/Weşanên Ronahî/Diyarbekir
  Aporîa/2015/Weşanên Na/Îzmîr /Kurdî (Li ber çapê ye)
  Aporia/2015/Weşanên Na/Îzmîr/Tirkî (Li ber çapê ye)
Wergerên wî:
 Gunehê Heyştemîn/Tomrîs Uyar/Wergera ji tirkî (Li ber çapê ye)
 Sewta Do’yê/Ferîd Edgü/Wergera ji tirkî (Li ber çapê ye)gg
Weşanên Na

Weşanxaneya Na'yê di dawiya sala 2011’an de li Îzmîrê hate damezirandin. Di wan salên ku xebatên kurdewar li vî bajarî geş dibûn, di serî de me kovara Hinarê derxist; piştî derxistina kovarê ku çend sal weşana wê dewam kir, êdî lêgerîna me ya ji bo weşanxaneyekê li Îzmîrê dewam kir. Gerek em bînin ziman; kovara Hinarê ji bo kurdîhezên li Îzmîrê bû pencereyekê û wan gihand xeyalên wan. Bi xêra kovara Hinarê bi dehan kes bû nivîskar û kesên xwedî berhem. Di mêjûya xebatên Kurdî yên li herema Egeyê-bajarê İzmîrê de ev kovar û bandora wê cihekî sereke digire.

Çi di xebata kovarê de û çi weşanxane me dixwest li vî bajarî lîs’ek ji zimanê me re çêbibe û em di wê baweriyê de ne ku em bi serketin. Bi sedan pirtûk, dehan kovar û bêjimar çalakiyên çand û hunerê me li darxist. Êdî weşanxaneya Nayê û Na Çand û Huner kok berdan û rûniştin.

Elbet Weşanên Nayê weşanxaneyeke berhemên wê li hemû dinyayê berbelav bûye ye. Bi xêra bi dehan xebatkarên me, me karibû 200 pirtûkan çap bikin û bişînin her derê dinyayê. Di van salên dawî de me pêngavek da destpêkirin, di çarçoveya vê pêngavê de me dest bi rêzapirtûkan kir. 

Rêzepirtûk

Rêzepirtûkên Êzdiyatiyê, rêzepirtûkên Avestolojiyê, rêzpirtûkên Dengbêjiyê û rêzpirtûkên Dîroka Azadiyê; ev çar rêzepirtûk wê dîroka me ronî bikin. Xebata ewil a rêza Êzdiyatiyê ji aliyê Êzdînas Kemal Tolan ve tê meşandin. Ji rêzepirtûkên Avestolojiyê jî me sê heb pirtûk çap kirin. Sedan pirtûkên van herdu rêzapirtûkan hê jî li benda çapê ne. Rêzepirtûkên Avestalojiyê ji aliyê Îndo Îranolog-Îndo Germensit Beyhanî Şahîn ve tên amadekirin. Ev xebat ji bo dîroka me wê bibe bingehek zexm. Ji rêzepirtûkên Dengbêjiyê jî me sê pirtûk çap kirin, pirtûkên li ser vê rêzê jî amade dibin.

Ji rêzapirtûkên Dîroka Azdiyê pirtûka “Ji Gudea Heya Sokrates Dîroka Azdiyê” çap bû. Sê pirtûk li ber çapê ne, yên din jî amade dibin.

Bi Kurdî Felsefe

Di serî de ferhenga felsefeyê û seta felsefeyê amade dibe. Ev xebat ji aliye civaknas û nivîskar Elî Gurdîlî ve tê amade kirin.

Em Giringiyê Didin Wêjeya Wergerê Jî

Bi saya wergervanê hêja Muhsîn Özdemîr me gelek berhemên hêja li pirtûkxaneya kurdî zede kirin. Romana “Bûmê Kor” ya Sadiq Hidayet e ku roman bi dehan zimanan hatiye wergerandin, ew êdî bi Kurdî ye jî. “Sohrab Sepehrî–Hemû Helbest” ji heşt pirtûken şairê mezin yê zimanên Farsî, ji helbestên Sohrab Sepehrî pêk tê ku me Kurdiya wan çap kir. 

Romanake jibîrbûyî, romaneke ku 60 berê hatibû nivîsandin; me vê romana hêja ya Elî Hesenyanî ya bi navê “Karmamiz” bi Kurmancî çap kir.

Weşanxaneya me heya niha -di serî de bi Kurdî- bi zimanên Tirkî, Erebî û Elmanî pirtûk çap kiriye. Lêgerînên me yên ji wergerên edebiyata cîhanê didome.

Çîroka me gihîşt deh salan, em di vê baweriyê de ne ku wê hê jî gelek salan xwe nû bike û bê gotin. Mala kesên ked dane van xebatên me ava. Em bi hev re di rêya xwe de dimeşin…

malper:www.nayayinlari.com

Mail:nayayinlari@gmail.com

medya civakî: @nakitap
Muhsin Özdemir

Muhsin Özdemir (z.1970), nivîskar û wergêrê kurd e. Di sala 1970î de li gundê Zivinga Şikakan a ser Findika Botanê hatiye dinyayê.  

Özdemir dibistana seratayî li Zivinga Şikakan xwend. Dibistana navîn û amadehî li bajarê Wanê qedand. Piştî sala 1991ê tevlî tevgera Azadiya Kurd bû.  Ji ber birîndariyê û sedemên siyasî bi salan li derveyî welêt ma. Di sala 2003yan de li Ûrmiyeyê hate girtin. Di zindanê de bi rêya çûyîna dibistanê hînî Farisî bû. Hin defetên wî çêbûn ku di zindanê de li ser dîrok û wêjeya kurd û farisan bixwîne. Her weha bi saya hebûna pirtûkên kurdî yên bi zaravayê soranî fêrî soranî bû.
 
Di sala 2005an de radestî Tirkiyeyê hat kirin.  Heta gulana 2010an jî di zindanên wek Colemerg, Mûş, Wan, Sêrt, Kalkandere ya Rîzeyê û Licêya Amedê de ma.  Di van salan de pirtûkên kurdî xwend. Romana xwe ya bi navê Sê tilìlî li zindana Licê nivîsî û di sala 2010an de ji Weşanên Ronahî derket.
  
Niha  li Batmanê dijî. Piştî derketina ji zindanê, di bin navê “Ferhenga Çiyan” de dest bi nivîsandina gotaran kir. Ev gotar bi pirranî di rojnameyên herêmî û kovara Şaredariya Batmanê de derdiketin.

Berhem
Sê Tilîlî. Roman, Weşanên Ronahî, 2011.

Pirtûkên ku Muhsin Özdemir wergerandine kurdî
 Sohrab Sepehrî/Dengê Lingê Avê/Helbest/ Weşanên Ronahî/Diyarbekir 
 Furûx Ferroxzad/ Em Îmanê Bi Destpêka Demsala Sar Bînin/Hel-best/Weşanên Ronahî/Diyarbekir
 Furûx Ferroxzad/Hemû Berhemên Furûx/Helbest/Weşanên Rona-hî/Diyarbekir 
 Şêrko Bêkes/Hemû Helbest(bi alîkariya Sîrwan Rehîm)/Helbest/ Weşanên Ronahî/Diyarbekir/2013
 Sadiq Hidayet /Bûmê Kor/Wergera ji Farisî/Roman /Weşanên Na/Îzmîr /2013 
 Ji Başûr Barana Helbestê/Şêrko Bêkes /werger : Muhsîn Ozdemîr-Sîrwan Rehîm/. Weşanên Ronahî/Amed/2014
 Şanoya Dayîka Niştiman û Şanoya Koşka Miradan. Lêkolîn -Şano/Werger û Berhevkirin: Muhsîn Ozdemîr /Weaşanên Na/Îzmîr/2015

Nivîskarên kurd
Şemsedînê Şehrezûrî

Şemsedînê Şehrezûrî (jdb.  ? - m. 1288î şûnde ?) dîroknas, bijîşk û fîlozofê misilman yê kurd e. Ew li ser felsefeya Şîhabedîn Suhrewerdî xebitiye û fikrê Îşraqîtiyê berdewam kiriye.

Jiyana Şemsedînê Şehrezûrî 

Şemsedînê Şehrezûrî yan jî Şemsedîn Mihemed bin Mehmûd eş-Şehrezûrî di sala 1250î de li Başûrê Kurdistanê li bakurê Şehrîzûrê hatiye dinyayê. Wî li ser metafizîk, dîrok û  felsefeya Îslamê gelek kitêb nivîsandine, lê tenê pênc kitêbên wî gihane roja me. Gelek fîlozof di bin bandora wî de mane.

Tê texmînkirin ku Şehmsedîn ji sala 1288an çend sal şûnda wefat kiriye.

Kitêbên wî 

Pênc pirtûkên wî yên ku gihane roja me ev in;

 Resailû şeceret ûl îlahiyye fî ulmîl heqayiqî rabbaniye (Ev pirtûk li ser mentiq û metafizîkê ye).
 Kîtab ûl Rûmûz
 Rawzat ûl efrah we nuzhetul ervah (Ev pirtûk bi pirranî li ser jiyana pêxember û fîlozofan e).
 Şerh ûl hîkmet
 Et Tenkîhat fî şerhî telwîhat

Çavkanî 

Fîlozofên kurd
Zanyarên îslamê
Bijîşkên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Fîlozofên misilman
Dîroknasên kurd
Kurdên sedsala 13an
Malcolm X

Malcolm X (/ˈmælkəm ˈɛks/ (weke Melkem Eks bixwîne), bi navê wî yê rastî Malcolm Little, (jdb. 19ê gulan 1925 – m. 21 sibat 1965), siyasetmedarê afroamerîki û çalakvanê mafên mirovan bû.

Little di salên 1940an de gava ew li girtîgehê dibû çû ser mislimaniyê û bû beşdarê rêxistina Neteweya Îslamê ( Nation of Islam ). Wî navê xwe guhert ji bo Malcolm X. X paşnavê xwe yê afrîkî yê nenas sembolîze dike. Piştî ku wî heca xwe kiribû navê Malik el-Shabazz li xwe kir.

Çavkanî 

Malcolm X
Jidayikbûn 1925
Mirin 1965
Kesên sedsala 20an
Kesên kuştî
Tevgera mafên sivîl
Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Şehîdên misilman
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Sincawî

Sincawî (Sencabî) naw yekîg le îłeyl gewrey Kurd e.

Pîşîne 
Îł Sincawî le qedîm beşîg bîe le düman Zend. Düay le naw çîn dewłet Zend, Qacařeyl  merdim sincawî henrdin e Kirmaşan ta sinûr Îran wegerd Usmanî (Osmanî) biparîzin.

Mîlkan 
Îse merdim Sincawî le Kirmaşan, Luristan, Xaneqîn û Kerkûk pexşew bîne.

Zwan 
Zwan merdim Sincawî beşîg e le Kurdî xuarîn ki le Kirmaşanî û Lekî nizîk e.

Tîreyl Sincawî 
The Sanjabi people, have about 15 different branches:
 Çaławî
 Elayarxanî (Elayxanî)
 Dewłemeneyl û Desce
 Darxuer
 Sûfî
 Xesrew
 Kułkuł
 Celîlwen
 Sîmîwen
 Baxî
 Hewasewen
 Surxewen
 Kake û Nezge
 Şamge
 Pîralî

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Îlyasê Kurdî

Îlyasê Kurdî an jî Îlyasê Goranî (jdb. 1637, Şam, Rojavayê Kurdistanê - m. 1726), nivîskarekî kurd û alimekî îslamê bû.

Jiyana wî 

Îlyasê Kurdî an Şêx Îlyas bin Îbrahim bin Dawid bin Xizir Elkurdî Elgoranî.

Navê bavê wî Îbrahîm û navê kalikê wî jî Dawid e, Ew di sala 1637an hatiye dinê, wî hevotina xwe a dîn li Şamê girtiye. Bi pirranî li ser fiqiha mezheba şafiî xwedî 'îlim bû
Îlyas geleke pirtûk li ser hiqûqa Îslamê jî nivîsandiye.

Tê gotin pirtûkeke wî bi zimanê kurdî jî heye.

Îlyas ku bi eslê kurd bûye ji ber wî  jêre gotine "Îlyasê Kurdî" Lê bi erebî jê re dibejin "Îlyas Elkurdî"

Di salên xweyê dawîn de çûye Mekeyê heca xwe kiriye û dîsa vegeriyaye Şamê, sala 1726an de li Şam çûye ber rehma Xwedê.

Çend Berhemên Îlyas 

1- Camiu'l-Kasir
2- Haşiyete şerhî caimû cewamî
3- Haşiyete İsaxucî
4- Haşiyete wadî lîl isam
5- Haşiyete şerhi akaidî sadî
6- Haşiyetû ala senusî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1637
Mirin 1726
Kesên sedsala 17an
Fîlozofên kurd
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Fiqihnasên kurd
Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kesên ji Şamê
Îcma

Îcma (bi erebî: إجماع) biwêjeke hûquqa dînê îslamê ye.

Îcma tê wateya civîn, îtifaqa bi hevre

Di îslamê de li gorî çaxa dema alim û mirovên zane di derheqê mijarekede an jî mezhebekî de hukum bidin li gorî quran û hedîsan bi hev re fikrê dayîn bikin ew îcma ye.

Girêdanê derve 

Îslam
Abdus Salam

Abdus Salam, an jî Mohamad Abdus Salam  (bi zimanê urdû : محمد عبد السلام‎, Mohammad Abdus Salam; z. 29 çile 1926 - 21 çiriya paşîn 1996) fîzîknasekî pakistanî ye.

Ew yekem zanistvanê misilman e ku bi Xelata Nobelê hatiye xelatkirin.

Jiyana Abdus Salam

Çavkanî 

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1926
Mirin 1996
Endamên Royal Society
Cat Stevens

Cat Stevens an jî Yûsif Îslam (z. 21 tîrmeh 1948, London) nivîskar,  stranbêj û îlahîbêjekî îngilîz e.
Di sala 1977an de dînê xwe guherand bû misilman û navê kir Yûsif Îslam.

Helbestên wî 

 Matthew & Son (1966)
 New Masters (1967)
 Mona Bone Jakon (1970)
 Tea for the Tillerman (1970)
 Teaser and the Firecat (1971)
 Catch Bull at Four (1972)
 Foreigner (1973)
 Buddha and the Chocolate Box (1974)
 Saturnight (Live in Tokyo) (1974)
 Numbers (1975)
 Izitso (1977)
 Back to Earth (1978)
 Majikat (2005)
 Gold (2005)
 ''My lady d'Arbanville

Jidayikbûn 1948
Îngilîz
Kesên ku çûne ser misilmantiyê

Mirovên zindî
Behaedînê Şedad

Behaedînê Şedad an Îbn Şedad (jdb. 1145 Mûsil - m. 1234 Heleb) dîroknas û nivîskarê biyografiyê û alimekî bi eslê xwe kurd ê dewleta Eyûbiyan bû.

Navê wî yê dirêj Ebulmehasim Behaedîn Yûsif kurê Râfi kurê Temîmê Mewsilî ye.

Hîna ku piçûk bûye bavê wê dimire ji ber wî li cem xalanên xwe yên Şedadiyan mezin dibe loma jêre gotine Îbn-î Şedad bi kurdî tê wateya "Kurrê Şedad" navê  wî yê rastî Yûsifê Rafî ye

Pirtûkên wî 
Melceu'l-Hukkam Îltibasi'l-Ahkam
Delailu'l-Ahkam
Elmucezu'l-Bahir
Siratu Selahedîn ibn Eyûb
Kitabu'l-asa

Çavkanî

Bîbliyografî 

 

Jidayikbûn 1145
Mirin 1234
Fîlozofên kurd
Dîroknasên kurd
Dîroknasên misilman
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kesên sedsala 12an
Kesên ji Mûsilê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Şêrê îranî

Şêrê îranî an şêrê arî an jî şêrê asyayî (Panthera leo persica) yek ji cinsên şêran e. 
Li çaxên berê warê vî şêrî ji Ewropayê heta Hindistanê bû, lê niha bi tenê li nîvgirava Kathîyawarê (Hindistan) dimîne.

Jiyan 
Şêrê îranî ji mînak Şêrê Afrîkayê di nav koman de dijî. Hema koma wan li koma ya afrîkayî da biçûktirê. Şêrên mê ya Nationalpar-Gir ji nav dwudwu - şeş ferdan da û çelakan da dijîn.

Jîngeh 
Jîngeha şêrê îranî ji him daristanê dirî da ye him jî  cihê hişkan ê mînak savanan.

Xwerin 
Şêr li mê ye xwe nêçir dikin. Zafikî tarîye da an jî serê sibe derdikevin qewo nêçirê.

Nêçirên wan jî; 
Aska Simsimî
Askên Hîndistanê
Gawa Nîlê
Askên Sambar
Antîlopên Çiwargoç
Berazê kovî

Wek sembol 
Şêrê îranî ji li sembolan ariyan  û li hindan heye, lê mirov kare li sembolan Ermanan jî bûnin.

Ariyan

Al

Nîşan

Hindan

Al

Nîşan

Çavkanî 

Şêr
Îslamofobî

Îslamofobî (tê wateya tirsa ji îslamê) yan jî dijîslamîtî  ew kes û bizavên ku ji misilmanan diqarin û li dijî misilman û mizgeftan in.
Îslamofob û kesên dijîslamî dixwazin îslamiyetê weke dînê xirabî û nebaşiyê nîşan bidin.

Roja îro (2015) li Ewropayê rêxistina bi navê Pegida nimûneyek ji bizavên îslamofobîk e. 

Her weha, wan kesên ku di bin navê Îslamê de rû berdidin û serê mirovan jê dikin ji wan re jî tê gotin

Çavkanî 

Îslam

Nîjadperestî
Zenofobî
Marmaduke Pickthall

Muhammed Marmaduke William Pickthall, (;  – ) nivîskar û rojnamevanekî Brîtanî bû. Pickthall pêşyê xirîstiyan bû, paşê bûye misilman. Wî pirtûka pîroz a misilmanan Qur'anê wergerand zimanê ingilîzî.

Çavkanî 

Nivîskarên îngilîz
Misilmanên îngilîz
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Deregez

Deregez bajarekî ji parêzgehê Xorasana Rezewî li bakurê rojhelatê Iranê ye û ji Teranê 1150 û ji Meşhedê 255 km fasiley xwe heye. Sînorê Deregezê ji alî bakûrê da kişwera Turkmenîstan , ji rojhelatê û başorê rojhelatê bajarê Meşhed û ji rojavayê bajarê Qûçanê ye .moxtesatê wî 37 derece û 36 deqîqe panatiyê bakûr û 59 derece û 6 deqîqey dirêjtiya rojhelatî ye.

Ji şûnên geriyanê av germê Elah Ekber û parkê netewî Tendûrê ne bajarê Deregezê kevnar û dîroka wî rûgeş e , li berê wî re Ebîverd digotin û li dîrokê fikr û şaristanê islamî li paşnavê henek ji zanîstvanan peyvê Ebîverd hebû ye, bajarê Xaveran ê yê dorê Partan , li 3 km deregzê red û berantê şaristanê 5000 sal pêş ji mîadê heye , ango sabiqey şaristanîyê li Deregezê digîji 7000 sal berê navên berê bajarê deregezê ji pêş ji islamê ta nika , Daragird ,Nisiya,Apavaratken,Baverd,Ebîverd,Etek,Nisa,Derûn û xaveran bûne.
Deregezê li gor lêkolînên zanistî ku hatine kirin ji sedî zêdetir kurd in.

binavûdeng û mezinên deregezê 

 Nadir Şah
 Ceco Xan
 Alî Seyad Şîrazî
 Enverî Ebîverdî

Galerî

Çavkanî
Muhemmedê Enaz

Ebûlfeth Muhemmedê kurê Enaz yan jî Muhemmedê Enaz (bi erebî; Abu’l-Fatḥ Moḥammad bin Annāz) damezrênerê Dewleta Enazîya bû. Wî di sala 990î de dewletê ava kir û heta sala 1011î li ser bu.

Piştê wefat kirina wî kurrê wî Husamdewle Farisê kurê Muhemmed hate ser.

Kesên sedsala 11an
Fîlolojî

Fîlolojî çiqilekî zanistê ye ku li ser zimanan e, çêbûna zimanan û dîroka zimanan lêkolîn dike. Ev peyva di Zimanê yewnanî de philos (hezkirin) û logos (peyv) ve hatiye afirandin.

Zanist
Nivîs
Barcelos

barcelos qezayek li bakûrê bajaré Portoyé li dewlata Portugal.

Portûgal
Alan (kevnar)

Alan (Lat.:Alanī Halanī, Yew.:Ἀλανοί Alanoí, Îronî: allon (Gelê efsenavîya Kevnar) ji geleke Îranî yadema qedîm bû. Îro ji Alanên nû (Îr) esle xwe le wan da dûnin.

Bide ber 
Alan (gel)

Çavkanî 

Alan
Çeçenistan
Osetya
Belazûrî

Belazûrî  (jdb. ? - m. 892, Bexda), dîroknasekî serdema navîn yê Îranî bû.

Dîroka jidayikbûn wî ne kifş e, ji bo jiyana wî jî agahî kêm e, pirtûkan ji erebî wergerandiye farisî ji ber wî tê texmîn kirin ku eslê wî fars e. Li Bexdadê di 80 saliya xwe de aqilê xwe wenda kiriye û miriye.

Berhem 
 Ensab el-Eşraf  (أنساب الأشراف)
 Futuhûl Buldan (فتوح البلدان)

Çavkanî 

Mirin 892
Dîroknasên faris
Kesên sedsala 9an
Jidayikbûn 820
Îbn Bace

Îbn Bace,  navê wî yê temamî Ebû Bekr Muhemmed bin Yehya bin es-Saîx (أبو بكر محمد بن يحيى بن الصايغ) (erebî: ابن باجة, Ibn Bajja; z. ? - m. 1138 Fas), fîlozof û Matematîknasê ereb e. Ew li Endulusê jiyaye.
Ew li rojavayê bi navê "Avempace" tê zanîn.

Îbn Bace li ser metafîzîk û matematîkê xebat kirye.

Îbn Bace fîlozofên weke Îbn Tufeyl û Îbn Ruşd di bin bandora xwe de hiştiye.

Berhem 

 Rîsaletu'l-weda
 Kîtab Îttîsal el-eql bi'l-însan
 Kîtabu'n-Nefs
 Kîtab Tedbiru'l-Mutewahhîd
 Kelam fî'l-Gayet el-însaniye
 Kelam fî'l-Burhan
 Kelam fî'l-îsm we'l-mussema

Çavkanî 

Mirin 1138
Kesên sedsala 12an
Matematîknasên ereb
Fîlozofên ereb
Fîlozofên misilman
Jidayikbûn 1080î
Sara Forestier

Sara Forestier (di 4 'ê cotmeha sala 1986an li Kopenhag, Danîmarka ) Lîstikvan, fîlmçêker û senaristeke fransî ye

Jiyan

Fîlmnîgariya bijartî

Wekî lîstikvan

Wekî fîlmçêker

Xelat û navzedî 

 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji  bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani)
 2005: " Stêrk a shooting a  Frensî li Berlinale
 2005: Xelata Étoile d’Or (lîstikvana baştirîn a nifşên nû)
 2005: Xelata César ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû)
 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens  ( serlîstikvaniya baştirîn)
 2014: Navzetiya Xelata César ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn)
 2016: Navzetiya Xelata César ji bo La tête haute ( lîstikvana  piştgiriyê ya baştirîn ) .

Girêdanên  derveyî 

 * Interview in FR2DAY about The Names of Love (Le Nom des gens)

Çavkanî
Navên Evînê

Navên Evînê  filmekî frensî ye ku navê wî bi ingilîzî The Names of Love û bi frensî Le Nom des gens ye û di sala 2010an de Michel Leclerc derhêneriya wî kiriye û  ji aliyê   Leclerc û Baya Kasmi hatiye nivîsîn.

Paşxana Çêkirinê
Filmî du xelatên César Awardê di sala 2011an de stend. Yek ji bo baştirîn rola sereke ya jin ku Sara Forestierê wergirt û ya dî jî ji bo baştirîn nivîs.

Naverok
Fîlm wek nîv-biyografîk e ku derbarê jineke ciwan de ye ku seks wek çekekî bi kar aniye ta ku bandorê li  kesên rastgir û misilmanên tundrew bike.. Baya Benmahmoud (Sara Forestier),  bizavkareke çepgir, ciwan serserî  û azad e ku bi dijberên xwe yên siyasî re radizê ta ku wan nîme ser fikira xwe û di dawiyê de Arthur Martin (Jacques Gamblinî  ) dinase..

Lîstikvan
 Jacques Gamblin wek Arthur Martin
 Sara Forestier wek Baya Benmahmoud
 Zinedine Soualem wek Mohamed Benhmamoud
 Carole Franck wek Cécile Delivet Benmahmoud
 Jacques Boudet wek Lucien Martin
 Michèle Moretti wek Annette Martin
 Zakariya Gouram wek Hassan Hassini
 Lionel Jospin wek xwe lîstiye
 Antoine Michel wek  wênegir

Çavkanî
Yurî Gagarîn

Yurî Alekseyevîç Gagarîn (bi rûsî: Юрий Алексеевич Гагарин; z. 9 adar 1934 - m. 27 adar 1968), esmangerekî rûs bû  û yekem mirovê li fezayê bû. Di hêzên hewayî yên Sovyetê de serheng bû û bi xelata lehengê Yekîtiya Sovyetê hat xelatkirin.

Jiyana wî 
Yûrî Gagarîn di 9'ê adara 1934'an de li gundê Klûşîno yê nêzî Gschatsk di malbatek gundî ya rûs de hate cîhanê.Bavê wî Aleksey Îvanovîç Gagarîn (1902-1973) li wê derê di kolektîfê de xeratkar bû, diya wî Anna Timofejewna Gagarina, bi navê keçiktiyê Matveeva (1903-1984), şîrkêş bû. Sê xwişk û birayên wî hebûn: birayên Walentin (1924-2006) û Boris (1936-1977) û xwişka wî Zoya (1927-2004).Di 1ê Îlona 1941ê de li dibistana gundê Klûşînoyê tê tomarkirin. Çûna dibistanê bi Şerê Cîhanî yê Duyem û dagirkirina gund ji aliyê leşkerên Alman ve di 12'ê Cotmeha 1941'an de hat astengkirin.Di Sibata 1943 de, Walentin û Soja ji bo karê zorê li Almanyayê hatin şandin.Piştî şer vegeriyan. Tenê piştî ku gund di 9'ê Nîsana 1943'an de ji aliyê Artêşa Sor ve hat rizgarkirin, waneyên dibistanê dikarin berdewam bikin.

Di dema şer de ezmûnek çêker jî hebû: Gagarîn dît ku pîlotek şerkerê Sovyetê li nêzî wî dadikeve da ku balafirek din a ku daketina awarte pêk anîbû bigire û bi vî rengî wî ji dîlgirtina Alman bifilitîne .

Piştî ku di havîna 1945-an de çû bajarê Gschatsk (niha Gagarîn), Gagarîn şeş pola xwend li dibistana navîn.

Dema ku di sala 1946'an de serlêdana Zoya ya ji bo wezîfeya hemşîre bi ser neket, piştî ku wê bi rastî di pirsnameyekê de diyar kir ku ew rastî dagirkerî û girtîgehê hatiye, li gorî gotinên paşerojê yên diya wî, wî ev yek wekî hişyariyek girt.

Çavkanî 

Rûs
Esmangerên rûs
Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Jidayikbûn 1934
Mirin 1968
Stem

Stem an jî zilm tê wateya ku li yekî bêmaf zordestî were kirin.

Ew kesên bêmaf zordestî li mirova dikin ji wan re "stemkar" an jî "zalim" tê gotin. Di dîrokê de pirrê caran ji aliyê pirraniyê ve li hindikan zilm hatiye kirin.

Çavkanî
Dadmendî

Dadmendî an jî edalet ji bo ku mafê her kesî werê parastinê heye.
Dadmendî nahêle ku mafê kesî li ser kesî bimîne û firqî naxê nav ol, esl, mezheb u îdeolojiya.
Peyva Dadmendî û Wekhevî ji hev cûda ye.

Her wiha Qencî û Xirabî bi dadmentiyê ve ji nav hev dertê.

Çavkanî 

 
Prensîbên etîkê
Felsefeya dadweriyê
Bêhnpakî
Îbn Heysem

Îbn Heysem  (erebî: ابن الهيثم), (965 Besre - 1040 Qehîre) Li rojava bi navê Alhacen yan jî Alhazen ve tê nas kirin. matematîknas, fizîknas û fîlozofekî ereb e. Bi taybetî bi xebatên xwe yên li ser Optîkê tê naskirin.

Îbn Heysem sala 965an de li bajarê Besrê hatiye dinyayê û hevotina xwe ya dîn ji li vir girt, Piştê wî diçe Bexdayê hevotina xweya matematîk, fizîk û stêrnasiyê jî li vir girtiye.

Serkeftinê wî

Berhem 
Pirtûka Optîkê

Çavkanî 

Jidayikbûn 965
Mirin 1040
Fizîknasên ereb
Fîlozofên misilman
Kesên sedsala 10an
Kesên ji Besreyê
Rewşenbîr

Rewşenbîr, ji kesê ku di nava civakê de ku bi zimanê wê ramanên weke felsefe û hwd pêş dixin re tê gotin. Kesê ku di nava civatê de ku bi zimanê civate ramanên xwe bi vî rengî li ser aqil re tînê ser ziman, ji wî re rewşenbîr tê gotin. 

Navê rewşenbîr, li ser koka rewşen ku rewşa bi rohnî û bihiş tînê ser ziman ava ya. Gotina rewşen jî, di kurdî de li ser koka re û ankû rê ava ya ku bahse rêya têreçûnê dike ya. 

Di çerçoveya gotina rewşen de ev dibê weke çûyinek bi hiş û hişmendî. Farqe di nava gotina "rewşenbîr" ya "nivîskar" de jî ew a ku nivîskar, tenê yê ku dinivîsêne ya. Mirovên nivîskar ên weke rojnemavan û hwd in. Rewşenbîr jî, zaneyên ku ramanê bihişmendî pêşdixin in. Mirov dikarê ji yekî rewşenbîr re di her rewşe de jî bêje nivîskar. Lê mirov nikarê ji yekî nivîskar re di her rewşê de bêje rewşenbîr. Rewşenbîr, bi ramana ku pêş dixe re xwediyê wê rewşenbîrîyê ya. 

Mirovên weke Mîtra, Zerdeşt, Manî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî û hwd mirov dikarê weke rewşenbîr bi nav bike.

Çavkanî 

Akademî
Dîroka ronakbîrî
Ronakbîrî
Pîşe
Çînên civakî
Civaknasiya çandê
Raman
Zanîna ziman

Zanîna ziman, navê zanista ku ziman ji hîm ve lêkolîn dike ya. Hebûna gotina, çawa tên avakirin û bi hevdû re çawa tên bikarhanîn li ser wê lêkolîn dike. Di nava zanista zanîna ziman de beşên weke bêjazanî(morfolojî) ku weke ´peyvzanî´ tê bi navkirin, dengnasî(fonetik) ku ji hîm ve dengan û levkirina wan û pêvajoyên wan ên pêşketinê bi gotinê re lêdikolê. Zanîna ziman, weke zanistekê, dîroka ziman, rengê pêşketina wê, koka gotinan û pergalîya wê lê dikolê. Weke zanistên ku ziman lêdikolîn zanyarên ziman ên weke Ferdinand de Saussure, Noam Chomsky û hwd, ên lêkolînê bi pêşketina mirov û dîrokê re bi ziman re dikin in. 

Zanîna ziman, wê di bikarhanîna ziman de jî zanînaka bingihînî bide mirov. Mirov, çêtir hem nas dike û hem jî di bikarhanîna gotinan de serwaxta. Di roja me de, ku weke serdemeka zanînê tê zanîn, zanîna ziman weke temenekî giring ê pêşketina ziman jî ya bi jîyane civatî re. Di serdema zanînê de gotin bi rengê tên bi watekirin re wê temenê pêşketinê bi wan re were çêkirin. Her rengê pêşketinê bi ziman re temenê wê tê çêkirin. Rengê gotinan û bikarhanîna wan, dikarê rengê pêşketina mirovî a dîrokê jî bide dîyarkirin. Zanîna ziman, di roja me de weke zanistekê pêşketîya. Navê "samantik" jî li vê zanistê hatîya kirin. Weke zanistekê zanîna ziman, di roja me de gelek zanistên bingihînî ku ji wê û di nava wê de hatina avakirin hena.
Passengers (film)

Passengers () filmekî amerîkayî û kanadayî ye ku di sala 2008an de hatiye çêkirin. Di rola sereke de Anne Hathaway û  Patrick Wilson dilîzin û  Rodrigo García derhêneriya wî kiriye. Cara pêşî li DYAyê ji aliyê  TriStar Pictures di tarîxa  24'ê cotmeha 2008an hat nîşandan.

Lîstikvan
 Anne Hathaway wek Claire Summers
 Patrick Wilson wek Eric Clark
 Andre Braugher wek Perry
 Dianne Wiest wek Toni
 David Morse wek Arkin
 William B. Davis wek kalikê Ericê
 Ryan Robbins wek Dean
 Clea DuVall wek Shannon
 Chelah Horsdal wek Janice
 Don Thompson wek Norman
 Brad Turner wek bavê Shannonê
 Claire Smithies wek dayika Shannonê

Fîlmên amerîkî
Fîlmên kanadayî
Fîlmên 2008an
Mele

Mele yan jî mela, alimên diyanetê ne ku bi taybetî li Îran, Kurdistan û Asyaya Navîn di medreseyan de bi hêvotina îslamê mijûl in. Mele bi pirranî di salê piçuk de di medreseyên Kurdistanê dest bi xwendina Quranê dikin dû re hînî hedîs, şerîet, îcma, tefsîr û kelamê dibin.

Meleyên navdar 
Melayê Bateyî
Melayê Cizîrî
Melayê Erwasî
Mele Mehmûdê Bazîdî
Mele Xelîlê Sêrtî
Mele Yûnisê Erqetînî
Mele Mehmûdê Kurdî 
Mele Ebdulmecîd
Mele Zahirê Tendûrekî
Mele Mûsayê Kurdî
Mele Mistefa Barzanî

Mijarên têkildar 
Melayê Meşhûr

Çavkanî 

Îslam
Minafiq

Minafiq peyv bi zimanê erebî ye bi kurdî tê wateya "du rûtî" Ew kesên ku xwe wek misilman rava didin, Lê bi Xwedê û Muhemmed bawerî neanîbin ji wan re tê gotin. Ew kesên ku li cem misilmanan xwe misilman nişan didin lê belê pişt re li ber muşrîkan xwe wekî muşrîk didin nişandan.

Ew mirovên li ser navê dînê Îslamê dest davêjin jinê millet, zarokan dikujin, mizgefta hildişînin, tirba ji hevda dixin minafiq ji yê wisa re tê gotin.

Çavkanî 
Îslam
Qutbedîn Şîrazî

Qutbedîn Şîrazî (jdb. 1236 Şîraz – m. 1311 Tebrîz) (‎) stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê misilman bû. Ji bili fenê li dîn jî gellekî alim bû.

Jiyan 
Qutbedîn Şîrazî di sala 1236 li Şîrazê ji dayik bûye. Piştî perwerdeya pêşîn hatiye Sêwas û Meletîyê jî, li cîhên weke Şam jî geryaye lê di dawî de çûye li Tewrêzê bi cîh bûye. Li ser felsefeyê, stêrnasiyê û tefsîrê berhemên wî hene. Qutbedîn Şîrazî bi xwe li ser mezheba şafîî bûye.
Perwerdeya stêrnasî, matematîk û felsefeyê ji Nesredîn Tûsî girtiye.

Qutbedîn li cem Sedredîn Qonewî jî perwerdeya olî ditiye û pirtûkek bi navê Fethûl Menan a tefsîrê nivîsiye .

Berhem û kirinên wî

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Jidayikbûn 1236
Mirin 1311
Kesên sedsala 13an
Zanyarên îslamê
Fîlozofên faris
Fizîknasên faris
Matematîknasên faris
Zanyarên faris
Fîlozofên misilman
Helbestvanên zimanê farisî
Neil Armstrong

Neîl Armstrong (jdb. 5ê tebaxa 1930 - m. 25ê tebaxa 2012) esmangerê  DYA bû û ew yekemîn mirove ku çu heyvê.

Dema ku derketiye heyvê vê peyva xwe yî dîrokî gotiye :

"That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind."

Bi Kurdî: Ji bo mirov(ekî) piçûk,
Ji bo mirovahiyê gavekî mezin e."

Derkitana heyvê

Girêdanê derve 

https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Neil_Armstrong?uselang=tr

Jidayikbûn 1930
Mirin  2012
Astronomên DYA
Kesên sedsala 20an
Blaise Pascal

Blaise Pascal (19 hezîran 1623 – 19 tebax 1662) matematîknas, fîzîknas û bîrewerekî xirîstiyana yê fransî bû.

Jiyana wî

Çavkanî

Jidayikbûn 1623
Mirin 1662
Matematîknas
Fîlozofên fransî
Fizîknasên fransî
Matematîknasên fransî
Kesên sedsala 17an
Mecdedîn îbn Elesîr

Mecdedîn îbnûl Esîr (1149 Cizîr – 1210 Mûsil), zimanasekî misilman bû. Ew ji malbata Îbn Esîr bû. Ew birayê mezin bû.

Berhem 
 Cemiy el-Usul
 Kitab el-Nihayet Garib el-Hedîs
 Kitab el-İnsaf Tefsk el-Qur'an
 Kitab el-Mustefa we l-Muhtar fi l-Udiyeti we l-Efkar
 Divan-ı Resail ve Kitab-ı Şafii

Girêdanê derve 
 Îbn Esîr

Çavkanî 

Jidayikbûn 1149
Mirin 1210
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Diyadîn îbn Elesîr

Diyadîn îbn Elesîr (z. 1163 - m. 1239) birayê piçûk ê malbata Îbn Esîr e. Ew bi xwe wêjevan û nivîskar bû.

Girêdanê derve 
 Îbn Esîr

Nivîskar
Jidayikbûn 1163
Mirin 1239
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Îbn Esîr

Îbnûl Esîr (Malbata Esîr) navê malbetek e. Sê birayên ku bi eslê xwe kurd in. 
Li Cizîrê hatinê dinyayê û di dewlata kurdan a Eyûbiyan de xebat kirin e.

 Mecdedîn îbn Elesîr (1149 - 1210, birayê mezin)
 Elî îbn Elesîr (1160 - 1233, birayê ortê  ye)
 Diyadîn îbn Elesîr (1163 - 1239, birayê piçûk e)

Çavkanî 

Nivîskarên zimanê erebî
 Malbatên kurdî
Tikrît

Tikrît, qesebekî nêzikê Bexdayê ye. Hunda çemê Dîclê ye. Tikrit her wiha serbajarê parêzgeha Selahedîn e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Iraqê
Mehmûdê Kurdî

Mehmûdê Kurdî yan jî Mehmûd îbn Kurdî hunermendekî kurd ê ku di sedsala 15an de jiyaye. Wî gelek berhem çêkirine, lê hemû li derveyî Kurdistanê ne, bûne alavên muzeyên Brîtanî û Victoria û Albert li Londonê û muzeya Ermîtaj a Sankt Petersburgê. Li Brîtanyayê weke Mahmud the Kurd tê naskirin, di nava ereban de jî wek Mahmud al-Kurdi.

Jiyan û kar 
Mehmûd wekî yek ji damezrînerên şêwazek hunerî tê hesibandin ku ji hêla dîroknasên hunerê ve wekî Veneto-Saracenic (Wênîsî-Îslamî) tê binavkirin.

Berhemên Mehmûd çend jêr-komên stîlîstîk dihewîne, yên ku di nav wan de pir caran bikaranîna şeklên ewropî bi hev re bi şêwazek nû ya xêzkirina zîv a xêzkirî ku şêwazek neadetî ya erebeskiyê nîşan dide. Xemilandina wan pêwendiya xwe bi metalên ku di heman serdemê de ji bo xanedana Tîmûriyan li Asyaya Navîn û rojhilatê Îranê û mîrên Memlûk ên Misir û Sûriyê hatine çêkirin, nîşan dide. Li gorî Tahera H. Tajbhai "sêwiranên wî yên jêhatî dike ku şêwaza wî tavilê were nas kirin, û wî wekî yek ji pîşesazên pêşeng ên Veneto-Saracen nîşan dide. Stîla wî şêwaza nû ya nû pejirand û di heman demê de hêmanên kevneşopiya Memlûk diparêze."

Cihê kargeha Mehmûd tê nîqaşkirin. Tê bawer kirin ku ew koçî Wênîsê bûye û li wir jiyaye û di nîvê duyemîn ê sedsala 15an de atolyeyek ava kiriye û karê metalên rojhilatî kiriye Wênîsê. Lêbelê, hin lêkolîner li ser teza ku hunermendên misilman li Wênîsê kar kirine, pirs kirine. eşyayên xwe li welatên xwe hildiberandin û dişandin Ewropayê. Ji ber vê yekê, du teoriyên din ên alternatîf li ser şêwaza xebata Mehmûd têne pêşniyar kirin, hin lêkolîner destnîşan dikin ku xebata wî ji axa Aq Qoyunlu ya li rojhilatê Anatolyayê an jî rojavayê Îranê ye. Hinên din îdia dikin ku tu delîlên dîtbarî ji bo girêdana di navbera homologên Veneto-Saracenî û Îranî an Aq Qoyunlu de tune ne, û ew xebata wî li Siltanata Memlûk li Misir an Sûriyê bi cih dikin.

Tenê 13 tişt, ku 12 ji wan navê wî yê tam û yek jî bê Nisba (Kurd) e, sax mane. Ew li Muzexaneya Brîtanî, Muzeya Victoria û Albert li London û Muzeya Hermitage li Sankt Petersburgê têne girtin. Wî bi gelemperî navê xwe li ser berhemên xwe yên bi tîpên erebî û latînî bi "mu'allim mahmud al kurdî" îmze dikir, ku tê wateya: Hoste Mehmûdê Kurd.

Berhemên Mehmûdê Kurdî

Girêdanên derve 
Berhemeke wî

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Endazyarên kurd
Kurdên sedsala 15an
Fizîknas

Fîzîknas  an jî zanyarê fizîkê ew zanyar e ku li ser fizîkê dixebite û pirtûg dinivîse re.

Xebatên fîzîkê

Fîzîkvanên navdar 
Aristoteles
Arşîmed
Bîrûnî
Îbn Heysem
Isaac Newton
Albert Einstein

Çavkanî
Kîmyager

Kîmyager an jî kemîger, zanyarên ku li ser Kîmyayê xebat dikin ji wan re tê gotin. Cabir bin Heyan wek bavê Kîmyayê tê zanin.

Çavkanî 

Zanist
Kîmya
Ebû Nesr Mensûr

Ebû Nesr Mensûr ( z. 960 - m. 1036) matematîknas û stêrnasekî misilmanê faris bû.

Ew bi xebata xwe yên li ser Teoremiya Sînus ve tê nas kirin.

Çavkanî 

Fîlozofên faris
Fîlozofên misilman
Jidayikbûn 960
Mirin 1036
Stêrnasên faris
Matematîknasên faris
Zanyarên faris
Kesên sedsala 10an
Suhrewerd

Suhrewerd (bi farskî: سهرورد), bajarekî eyaleta Zencanê ya Îranê ye. Di sînorê Rojhilata Kurdistanê de ye.

Rojhilata Kurdistanê
Êvaristan

Êvaristan an jî Okzîdent (Alm: Abendland) ji bêre nava rojavaya Ewropaye bû bi taybetî Almanya, Brîtanya, Frankistan, Îtalya, û Nîvgirava Îberî. 

Ew peyva ji îroh navê welatên rojavaye te bi karandin.

Têgiha Êvaristan ji li dema antik û serdema navîn da qewo ku roj derî avan û kû Filetîyan hene dahat bikarandin mînak qewo kû Misilman û Dêra Yewnan-ortodoxs hebûn ji wê derê ra jî digotin Rojistan (Orient).

Bide ber 
Rojistan

Çavkanî 

Dîroka Ewropayê
Îşraqîtî

Îşraqîtî an jî îşraqî tê wateya hilhatina rojê an jî derketina ronahiyê, navê rewtekeke felsefî ya îslamî ye ku ji aliyê fîlozofê kurd  Şihabedînê Suhrewerdî ve hatiye damezrandin.

Gelekî fîlozofên Rojhilata Navîn û yê Ewropayê di bin bandora vê herikê de mane.

Îşraqîtî çi ye?

Dîroka wê

Girêdanê derve 

Felsefe
Astrolojî

Astrolojî demaku mirovekî tê cîhanê Zanistvan li stêrkan mêze dikin û li gorê jiyana wî hinkî îdîda davên ortê ji wan kesan re Astrolog tê gotin.

Çavkanî 

Baweriyên xurafe
Astrolojî
Hesenweyhê kurê Huseyn

Hesenweyhê kurê Husên, bi erebî Hasanweyh bin Huseyin, damezrênerê Dewleta Hesnewiyan e. Wî di navbera 959 - 1121ê de rêbertî kir.

Jiyana wî

Girêdanê derve 

Kesên sedsala 10an
Kurdên sedsala 10an
Mirin 979
Desthilatdarên kurd
Nihawend (navçe)

Nihawend an Nawen (), şaristanekî Îranê ye, dikeve nêzîkî Hemedanê.

Herêmên şaristana Nehawendê
Herêma Navendî ya Şaristana Nehawendê
Navendên bajarî: Nehawend 
Herêma Xezel
Navendên bajarî: Fîrûzan
Herêma Zerîndeşt
Navendên bajarî: Berzol
Herêma Giyan 
Navendên bajarî: Giyan

Pêşangeh

Girêdanên derve

Çavkanî 

Navçeyên Hemedanê
Mufesîr

Mufesîr (bi erebî: مُفسر‎, mufassir, dirêjiya wî: مفسرون‎, mufassirūn), peyva erebî ye ku Ew alimên Quranê tefsîr dikin ji wan re dibejin.

Mufesîr bi belabûna Îslamê ve   pêdivêtî bûye ji ber ku Îslam li Mekeyê ve dest pê kir û bela bû çaxa  hate Îran û cîhê weke Kurdistanê ji ber ku yên erebî nizanibin Quranê fahm nedikirin mufesîran ji wan re Quranê şîrove dikirin.

Pêvuste ku ew mufesîrên  Quranê tefsîr dikin zimanê erebî û  wêjeya erebî jî bizanîbin.

Çend Mufesîrên Kurd 

 Şêx Seîd
 Ebdulqadirê Geylanî
 Bedîuzzeman Seîd Nûrsî

Çavkanî 

Quran
Zanyarên îslamê
Elî bin Îsa

Elî bin Îsa (), di sedsala 9'an de li Bexdayê hatiye dinyayê di sala 1039'an de wefat kiriye.

Ew zanistvanekî misilman bû li ser stêrnasî, erdnîgarî û optîkê xebat kiriye

Xebata wî ya herî girîng jî pîvandina dev û dorê dinyayê ye, Wî bi Xalit bin Ebdulmelîk ve di sala 837'an de dev û dorê dinyayê pîvaye û 40.248 km dîtîye li gorî hin çavkaniyan jî 41.136 km buye.

Elî bin Îsa li ser nexweşiya çavan jî pirtûk nivîsiye, Bi salan li Rojhilata Navîn û li Ewropayê hatiye xwendin.

Çavkanî 

Mirin 1039
Zanyarên ereb
Stêrnasên ereb
Kesên sedsala 9an
Xrawreşk

Xrawreşk (), mezrekî li Hewage. Sala 1980'e da bi alikariya Kadiri Reşid, Hemi Heso, Ayzeri Mehmud, Hesoy Mise hwd. hat avakirin

Çavkanî 

Gundên Hewengeyê
Ebûlwefa Bûzcanî

Ebûlwefa Bûzcanî, (bi erebî Ebu'l Wefa el-Buzcanî,  (jdb.  - m. ), matematîknas û stêrnasekî îranî bû.

Xebata wî yên girîng li ser sêgoşenasiyê ye.

Berhemên Ebûlwefa 
 Kitab'ul Kamil, Di vê berhemê de behsa Trigonometri û Astronomiyê dike.
 Kitab'un fi Amel-il Mistarati we'l Pergarvel Gunye
 Kitabab ma Yahtacu-İleyh-İl-Kuttab vel Ummal min İlm-il-Hisab Kitabun Fahirün bil Hisab Kitab'un fi'l İlmi Hisab'il Musellat''
 Kitab'un fi'l Felek
 Kitab'un Zic-iş Şamil
 Kitab'un fi'l Hendese
 Kitab'ul Medhal ila Aritmetik
 Tefsir-i Xwarezmî fi Cebri we'l Mukabele

Çavkanî 

Fîlozofên misilman
Stêrnasên faris
Matematîknas
Jidayikbûn 940
Mirin 998
Osetî

Osetî (bi zimanê osetî: ир, ирӕттӕ, ir, irættæ; дигорӕ, дигорӕнттӕ, digoræ, digorænttæ) gelekî îranî yê ku bi piranî li  Qefqasyaê dijî. Ew gel bi Zimanê osetî diaxivi wekî zimanêkî ji Bakur-rojavayê zimanên îranî ye û têkildariya xwe bi kurdî heye. Xelkên xwe bi bawerî Xiristiyanî ye, lê hindekariya xwe Misilman li Tirkiye û di Sûriyê de ye. Kesên osetî ji welatê xwe re dibêjin „Îriston“ (bi gurcî: oseti).

Etîmolojî 
Osetî û Alanistanê navê xwe ji rûsan wergirtine, yên ku navên gurcî Osi  û Osetî (welatê Osi ოსეთი) qebûl kirin.

Eşîrên osetî 

 Îron, li başûrê Alanistanê dijîn û zaraveya Îron diaxivin. Ew beral çando komên xwe hene:  Alagirî, Kurtatî, Tagaurî, Kûdar, Tûal, Urstual û Xsan.
 Digoron, li rojavayê Alanistanê û bi Zaravaya Dîgor diaxivin.
 Lasi, koçeriya Mecaristanê di sedsala 13an bûn.

Çand 
Baweriyên xwemaliyên gelê Osetî bi eslê xwe ji gelê Sarmatî ve girêdayî dibejin, ku bi guhertoyek herêmî bi Folkloriya Ortodoks ve hatine hevrêz kirin, ku tê de hin xwedayên pûtperest bûne pîrozên Xristiyan. Nart, Daredzant û Tsartsiat, wekî wêjeya bingehîn a mîtolojiya gelêrî li herêmê ne.

Dîrok 
Di sedsala 8an de padîşahiya Alanî hevgirtî bû, ku di çavkaniyên serdemê de wekî Alanistan tê binavkirin, li çiyayên Bakûre Qefqasyayê, bi qasî li cîhê Çerkeziya û Osetiyayê Bakur- Alanistanê ya nûjen derketiya holê. Di lûtkeya xwe de, Alanistan padîşahiyek navendî bû û hêzek leşkerî ya bihêz hebû û xwediyê aborîyek bihêz bû ku ji Rêya Îpekê sûd werdigirt.

Piştî êrîşên Mongolan ên salan 1200an, erîşên û xelkên Alanî bêtir koçeriya Çiyayên Qefqasyayê kirin, li wir wê sê komên Eşîr ava bûn; Hesin, Digoron û Kudar. Tê bawer kirin ku eşîrê Çasîk (eşîrek Alanî) koma çaremîn a dibe ku di sedsala 13an de koçî Mecaristanê kiriye.

Di dîroka nûjên de, Osetî beşdarî Pevçûnên Osetî-Îngûşî (1991-1992) û Pevçûnên Gurcistanê-Alanistanê (1918-1920, destpêka salên 1990-an) û di sala 2008an de di şerê Alanistana Başûr de di navbera Gurcistanê û Rûsyayê de.

Ziman 

Zimanê Osetî ji şaxê îraniya rojhilatî (alanî) ya malbata zimanên hind-ewropî ye.

Mijarên têkildar 
Alan (kevnar)
Ariyan

Çavkanî 

Osetî
Uatsdîn

Uatsdîn (bi osetî: Уацдин)  an jî Ætsæg Dîn (Æцæг Дин) baweriyeke gelêrî ye li welatê Osetyayê. Wateya navê vê baweriyê "dînê tam" an "dînê rastî" ye.

Çavkanî 

Bawerî
Osetya
Roger Bacon

Roger Bacon (wekî Rocer Beykon bixwîne) (1214 - 1294) fîlozof û zanistekî îngilîz bû. Ew jî weke Arîstotelês, Îbn Sîna û Îbn Heysem li ser optîkê xebat kiriye. Di bin bandora Zanyarên Misilmanyên serdema navîn de maye.

Ji bo fikrê xwe yên azadî 14 sal di girtîgehê de maye.

Li gorî wî Arîstoteles û Îbnî Sîna fîlozofên herî mezin in.

Îngilîz
Jidayikbûn 1220
Mirin 1292
Fîlozofên îngilîz
Optîk

Optîk çiqilekî fizîkê ye, li ser ronahiyê dimeşe madde û tevgera ronahîyê lêkolîn dike.

Dîroka Optîkê 

Di dîrokê de her gav zanistvan li ser Optîkê xebitîne pêşyê zanistvanên weke Arîstotelês û Betlemyûs dûrra jî zanistvanên misilman yên weke Kîndî, Îbn Heysem, Îbn Sehl û Îbn Sîna xebitîne. Lê Îbn Heysem teoriyên Betlemyûs ne pijirandiye û li ser Optîkê pirtûkeke bi navê Kitab al-manazir (Pirtûka Optîkê) nivîsandiye, û ev pirtûka wî paşê zivirandin zimanê latînkî û nêzikê 350-400 sal li Ewropayê hate xwendin jê fêr girtin û li ser xebitin.

Girêdanê derve 
Fizîk

Çavkanî 

Fizîk
Fizîka sepandî û navdîsîplînî
Optîk
Çê, Amêdî

Gundê çê êk ji mezintirîn gundên devera Amêdiyê ye û miruv dişêt bêjît kû êk ji mezintirîn gundên devera Behdînan e kû nofusa wê digehîte nzîkî (12000) bû (13000) ankû kesan:

Gundê çê ser bi eşîra Doskî a ne. Herwisa beşek ji gundê çê dikeve bakurê Kurdistanê.
GUNDÊ ÇÊ ji çend hezar malbatî pêk tê di nava gundên devera behdînan gundê herî mezîn bi nifûsa xwe

Çavkanî 

Gundên Amêdiyê
Epîgrafî

Epîgrafî Zanista çiqilekî dîrokê te ku nivîsên li ser kevir u mermeran lêkolîn dike re tê gotin.

Dîroka wî

Girêdanê derve
Kronolojî

Kronolojî an xronoloji () zanista bûyerên ku di dîrokê de çê dibin ji rêzkirina wî re tê bikaranin. Peyv kronolojî  ye, ji  û .

Girêdanê derve 
 Dîrok
Şikefta Hirayê

Şikefta Hirayê (), li gorî bawermendên misilman şikefta ku pêxemberê Îslamê Muhemmed tê de peyyam jê re hatiye. Ev şikeft li bajara Mekeyê ye.

Ayeta herî ewil a "Îqre" ("Bixwîne") di vir de ji pêxember re hatiye.

Girêdanê derve 

Îslam
Meke
Mekanîk

Mekanîk çiqilekî fizîkê ye ku xebat û lêkôlîna hêzên cîsîma û gerandina wan dike.

Dîroka wî 

Dîroka mekanîkê ji zanistvanê yewnan Arşîmed  (B.z 287-212) ve dest pê dike ji xwe Wî Hêza rakirina avê dît. Dûra jî di Serdema zêrîn a îslamê de zanistvanên  misilman yên weke Îbn Heysem, Îbn Bace û zanistvanê bi eslê xwe kurd Îsmaîlê Cizîrî mekanîktiyê pêşve xistine, Tê zanîn Ewropayiyan zanista xwe ji Cizîrî girtine.

Di Ewropayê de jî Galileo Galilei û Leonardo da Vinci û Newton e.

Çavkanî 

Zanist
Fizîk
Şêx

Şêx peyveke ku ji bo serok/însanên muhîm ên peywendarî dîn tê şuxilandin e.

Çavkanî

Girêdanê derve 
Alim

Îslam
Mele Guranî

Mele Guranî (z. 1410, Amed - m. 1488, Stembol), fiqihzan, mufesîr û qaziyekî kurd ê Dewleta Osmaniyan bû. 

Li gorî hîn çavkaniyan jî Ew bixwe kurdê ji Şehrezûrê ye.

Pirtukên wî 

Gayet-ul-Emanî fî Tefsîr-i Seb'il-Mesanî 
El-Kevser-ul-Carî ala Riyad-il-Buharî
Şaibiyye Kasîdesi'nin Ca'berî şerhine dair bir haşiyeKeşf-ul-Esrar an Kıraat-il-Eimmet-il-Ahyar Şerh-i Cem'ul-Cevâmi (Ev li ser fiqihê ye)Qasîde''

Çavkanî

Jidayikbûn 1410
Mirin 1488
Alimên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên Dewleta Osmaniyan
Kesên sedsala 15an
Aqşemsedîn

Aqşemsedîn (jdb. 1389, Şam - m. 1459 ?) alim û zanyarê tibê yê bi eslê xwe tirk bû.

Navê wî Mihemed bû, lê ji ber ku kincên sipî lixwe dikir ji ber wî weke Aqşemsedîn hatiye naskirin. Aqşemsedîn bi tirkî tê wateya Şemsedînê Sipî.

Pirtûkên wî 
 Risaletü'n-Nûriye
 Hall-i Müşkilât
 Makamât-ı Evliyâ
 Kitabü't Tıb
 Maddetü'l-Hayat

Çavkanî 

Zanyarên tirk
Jidayikbûn 1389
Mirin 1459
Zanyarên osmanî
Mîkrobiyolojî
Xelîfe Yûsif

Xelîfe Yûsif (1885 Bazîd, Agirî -1965) alim û helbestvaneke kurd ê Bazîdê ye.

Helbesteke wî

Çavkanî

Jidayikbûn 1885
Mirin 1965
Kesên sedsala 19an
Kesên sedsala 20an
Kesên ji Agiriyê
Kesên ji Bazîdê
Helbestvanên kurd
Dakuk

Daqûq qesebayeke mezin li Iraqê di navçeya Kerkukê de ye.

Tê de bi pirranî kurd hene lê hinekî ereb û tirkmen jî dijîn ew qesebe berê di Dewleta Enazî de cîheke girin buye.

Çavkanî
Mele Perîşan

Mele Perîşan yan jî Perîşan Dînewerî (jdb. 1356, Kirmaşan,  Rojhilata Kurdistanê - m. 1416) helbestvanekî kurd e.
Mele Perîşan ji Herêma Dînewerê ye ku bi ser Kirmanşanê ve ji dayik bûye. Ew bi Perîşanê Dînewerî jî tê nas kirşn. Ew heta niha bi helbestvanê yekê yê ku bi kurdiya goranî pesna mezhebê şiî daye tê nasîn.

Dîwana wî ya bi sernavê "Dîwana Mela Perîşanê Kurdî" di sala 1916-yê de li Kirmanşanê hatibû çap kirin. Pênasname û Saqîname du berhemên wî yên hêj neçapkirî ne. Kartêkirina rêbaza sofîtiyê »Elhirûfiye« ya şîî ya wî wextî li ser helbestên wî diyar e. Ji helbestên wî xwiya ye ku wî hem zimanê erebî û hem zimanê farisî jî baş zanîbûye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1356
Mirin 1416
Helbestvanên kurd
Mirin 1431
Kurdên sedsala 14an
Kurdên sedsala 15an
Xelîlçawûş

Xelîlçawûş (), bajarokekî ku bi ser navçeya Xinûsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Skot

{{Infobox gel
 | nav         = Skot  Albannaich
 | wêne        = History-kenneth.jpg|left|100px|Kenneth MacAlpin
 | wêne firehî =100px
 | ravek       =
 
 | gelheKom    = 28–40 milyon | salKom      = 
 | çavkKom     = 
 
 | herêm1      =  | gelhe1      = 4.446.000 
 | sal1        = 2011
 | çavk1       = </div>

 | herêm2      = 
 | gelhe2      = 6.006.955 skot5.393.554 Scotê-Îrî20 - 25 mîlyon
 | sal2        = 
 | çavk2       = Who are the Scots-Irish?

 | herêm3      = 
 | gelhe3      = 4.719.850
 | sal3        = 
 | çavk3       = 

 | herêm4      = 
 | gelhe4      = 1.792.600
 | sal4        = 
 | çavk4       = 

 | herêm5      = 
 | gelhe5      = 795.000
 | sal5        = 
 | çavk5       = 

 | herêm6      = 
 | gelhe6      = 760.620
 | sal6        = 
 | çavk6       = 

 | herêm7      = 
 | gelhe7      = 100.000
 | sal7        = 
 | çavk7       = 

 | herêm8      = 
 | gelhe8      = 80.000
 | sal8        = 
 | çavk8       = 

 | herêm9      = 
 | gelhe9      = 45.000
 | sal9        = 
 | çavk9       = 

 | herêm10      = 
 | gelhe10      = 15.000
 | sal10        = 
 | çavk10       = 

 | herêm11      = 
 | gelhe11      = 12.792
 | sal11        = 
 | çavk11       = 

 | herêm12      = 
 | gelhe12      = 2.403
 | sal12        = 
 | çavk12       = 

 | herêm13     = 
 | gelhe13     = 1.459
 | sal13       = 
 | çavk13      = http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13  http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 
 
 | ziman       = Îngilizî (Îngiliziya Skotî) Skotiya gaelî  Skotî
 | ol          = Katolîk bi piranî
 | nîşan       = 
 | nîşanSernav = 
 
 | nexşe       = 
 | nîşe        = 
 | nexşeyaCihan    = 
 | nexşeSernav     = 
 | nexşeyaCihanNav = 
 | hêlîpan         = 
 | hêlîlar         = 
}}Skot' (bi zimanê skotî: Scots Fowk, bi skotiya gaelî: Albannaich'') ji neteweyeke kelt e li Brîtaniya û Îrlendayê, ku piraniya wan li Skotlendayê dimînin.

Çavkanî 

Neteweyên kelt
Skotlenda
Dîn (bêaqil)

Dîn ew kesên hişê xwe wendakirin in.
Hinekî mirov ji dayika xwe de dibin dîn in, hineki mirov ji ji ber bûyer û trajedîyê giren din dibin.

Rûpelên cudakirinê
Îbn Firnas

Îbn Firnas an jî Ebas Qasim ibn Firnas (erebî: عباس بن فرناس, z. 810 Kordoba - m. 888) yek ji zanyarekî misilman ê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbn Firnas  stêrnas, sîmyager û helbestvan yê bi eslê xwe berberî bû.

Jiyan

Nûvedanên wî 

Li gorî çavkaniyan wî ji xwe re ji qumaş perr çêkiriye û firdaye û gelekî li hewayê maye dû re jî hêdîka pêyabûye rûyê erdê. Îbn Firnas ji kevirekî rind çêkirina caman jî dîtiye û bûye yekem pêşesaziya caman.

Gotinên ji bo Îbn Firnas 
Philip Khuri Hitti, di pirtûka xwe a Dîroka Ereban de gotiye "Di dîroka mirovan de herî pêşîn Ibn Fîrnas firdaye".

Çavkanî 

Jidayikbûn 810
Mirin 888
Zanyarên misilman
Fîlozofên misilman
Helbestvanên berber
Zanyarên berber

Jidayikbûn sedsala 9an
Narî Kekê Hemê

Narî (1874 - 1944 Merîwan) Mele Kekê Heme, helbestvan û niviskareke kurd yê Rojhilata Kurdistanê bû.Dîwana wî hatiye çapkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1874
Mirin 1944
Nivîskarên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên sedsala 20an

Helbestvanên kurd
Helbestvanên zimanê farisî
Mîrza Elmas Xan

Mîrza Elmas Xan, anku Elmas Xanî Kenoleyî (1763 - ? ), helbestvanekî kurd yê bi zaravaya  hewramî bû.

Jiyana wî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1763
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1706
Kurdên sedsala 18an