nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kosan, Sirûc

Kosan, Sirûc (1917: Kösan, , ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Kosewelî, Sirûc

Kosewelî, Sirûc (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Mektelan

Mektelan (, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye û 8 kîlometran  Rojhilatî bajarê Sirûcê ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax. Li taxa Mektelanê ji malmezinên deşta Sirûcê mala polikan niştecih ne. Polikan giradayê eşîra Asiyane û ji malmezinên Berazanin û jixwe merîyê Mîrên Berazan malê Şehîn begê ne. Gundê Mektelanê başûrê wê taxa Axwêran, rojhilatê wê taxa Qerê, rojavayê wê taxa Girêgewr û bakurê wê jî gundê Xindirxêz û Imêrkê hene. Ji ber ku axa gund deşt e û bê kevir e xaniyên gund ji kerpiçan çêbûne.

Debara gundiyan a serekî çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê piranî çandiniya hişk (genim, ceh, kemûn û nîsk) tê bikaranîn. Li qismek erdê gund de rezvanî û fistiq jî tê bikaranîn.

Li gund xwarinên herî navdar boranî, dimsê tirî û bastêq in.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Timin Elî

Timin Elî (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Qestûng

Qestûng and Qerstûng (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Xirbeşîş

Xirbeşîş ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Etşan

Etşan (1917: Atşan, , ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Xerat

Xerat (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Meliksekiran

Meliksekiran (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Ûçpînar, Sirûc

Ûçpînar (), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Tilweser

Tilweser (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Tilal

Tilal (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Mîrxan

Mîrxan (1917: Mirhan, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Menqûş

Menqûş (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Zebeşqer

Zebeşqer (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Mizarê Dina

Mizarê Dina (1917: Tepelimezar, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Xirbesor

Xirbesor (, ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Yegan

Yegan (, ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Zoncik

Zoncik (, ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Şûman

Şûman (, ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Zehvan

Zehvan (, ), gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Parepara Jorîn

Parepara Jorîn (, ), gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Şaman

Şaman (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Tilerbeîn

Tilerbeîn an Gundê Haco (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Mele Hemze

Mele Hemze (), gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Kaniya Murşid

Kaniya Murşid (), bajarokeke bi ser Sirûca Rihayê ve ye. Gund di ber bajarê Kobaniyê de ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Tilqarit

Tilqarit (, ), gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sirûcê
Siwêdî

Siwêdî (; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Gelhenasî

Çavkanî 

Taxên Sirûcê
Brusk Zanganeh

Brusk Zanganeh viyolajenek e ku bi eslê xwe lawê kurdên Rojhilata Kurdistanê ye. Ew di 1986an de li Ewropayê hatiye dinyayê û li bajarê Goteborga Swêdê mezin bûye. 

Brusk Zanganeh di heft saliya xwe de dest bi xebata viyolînê kir. Piştî ku di 12 saliya xwe de bi orkestraya senfoniyê soloya xwe ya yekem çêkir, Brusk hem wek muzisyenê odeyê hem ji weke solîst li tevahiya Ewropayê derketiye tûrneyan. Brusk beşdari gellek bernameyên televîzyon û radyoyan bûye û gellek CDyên wî hene. Brusk niha li Zürcher Hochschule der Künste ya Swîsreyê alîkariya profesor Rudolf Koelman dike û di heman demê li zanîngeha Gotenborgê ya Swêdê mamoste ye. 

Di 16 saliya xwe de, qeyda xwe li Konservatuara Hvitfeldtskayê ya di bin rêveberiya profesor Laszlo Sziryani û Ellen Birgithe Nielsen Vecchi de, çêkir. Bi Orkestraya Ciwanan a Gotenborgê re ji 1994an heta 2003yan xebitiye. 

Brusk wek solîstek konserteke taybet ji bo şah û şahbanoya Swêdê pêşkêş kiriye, û herwesa ji bo şahbanoya Holendayê.

Xelatên ku stendiye 
Yekem xelata muzîkê ya Ingrid û Per Welin
Xelata Guido Vecchi
Xelata Gustav Holmgrens
Xelata Zanîngeha Muzîkê ya Gotenborgê ya viyolînjenên herî behremend
Di Pêşbirka Muzîka Odeyê de yekem xelata Weqfa Willinska
Pêşbirka Muzîkê Ya Yamahayê
Bûrsa Sandrewsê

Bi Ivry Gitlis, Pavel Vernikov, Mauricio Fuks, Boris Kushnir, Phillippe Graffin, Michaela Martin û Zakhar Bron re tevlî masterklasê taybet bûye.

Muzîka kevneşop a kurdî bala wî dikşîne û bi muzîkjenên ku di vî warî de navdar in re xebitiye.

Xwendinên wî
Lîsansa xwe li University of Arts in Gothenburg, Swêd.
Mastera xwe li Royal University of the Arts in Stockholm, Swêd.
Pisporiya xwe jî di warê Solîstiyê de ji University of the Arts in Zurich, Swîsre, (eq. Ph. D performance).

Viyolîna wî ya îro
Brusk niha li viyolîna Nicolaus Lupot ya ku Zanîngeha Gotenburgê jê re dayî dijene. Ev viyolîn li Parîsê di 1797an de ji hêla Lupot ve hatiye çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Ji malpera Tirsik.com 
 Hevpeyvînek ligel Brusk Zanganeh, ji malpera Rudaw.net
Malpera fermi, Brusk Zanganeh 

Muzîkvan
Marê sor

Marê sor (Dolichophis schmidti) marekî bê jehr ji famîleya Colubridae ye. Li derdora newalan, baxçeyan û zeviyan dihê dîtin. Marekî stûzirav û drêj e. Rengê wî sor e lê ên ciwanên wan rengê qehweyî ye. Li ser pişta wan deqên reş he ne. Bi mezinbûniyê re deq winda dibin. Rengê zikê ciwanan spiyê berzere ye ê mezinan pirrtir sore ye. Bi granî bi ro çalak in û pirrtir şeveqan derdikevin nêçîrê. Xwarina wan, mişk, çûk, hêkên çûkan û tiştên weke marmarok û gumgumok in.

Bejna wan bi qeysî 160 cm yan e.

Di navbera 6-8 hêkan dikin û çêçikên wan di derdora 2-3 salan de dikemilin.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Ji malpera Iucnredlist.org

Mar
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Zanîngeha Dewletî ya Minas Gerais

Zanîngeha Dewletî ya Minas Gerais (bi portûgalî: Universidade do Estado de Minas Gerais) zanîngeheke dewletî ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Di sala 1989an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Universidade do Estado de Minas Gerais

Zanîngehên Brezîlê
Niştergerî

Niştergerî anko nişterkarî karê ko nişterger li nexweşxaneyan pê radibe û tayekê pizişkiyê ye ko bi desttêwerdanên wekî birrîn û dirûnan an xebitandina amûran bizava veniyasîn an çareserkirina nexweşiyan dide.

Dibe ko ji her kiryareka niştergeriyê re bi sadeyî niştergerî an jî hema emeliyata niştergeriyê bihêt gotin.

Peyv 
Ev peyv ji nişter û paşgira -gerîyê pêkhatiye. Nişter anko kêr, çeqûyeka biçûk. Ji ber ko pirraniya niştergeriyên berê bi riya amûrên tîj yên mîna niştran dihatin kirin. Lê niha teknolojiyên mîna lazerê jî dihên bikaranîn.

Dîroka niştergeriyê 
Niştergerî, bi rojên destpêkê yên mirovahiyê re pêk hat. Tê zanîn, ji ber ku mirovên nêçîra zindiyan dikin birîndar in, pel û nebatên cuda û giyayên cuda ji bo sekinandina xwînjêçûnê tên bikaranîn. Wekî din, yek ji rêbazên herî kevn ên epîlepsî (epîlepsî) nexweşên di dîroka pêşîn a Kevirê Polonî de, ku tê texmînkirin ku nexweşî ji ber hêzên superxwezayî û karê cinan an jî ruhên xerab e. Ji bo ku nexweşî ji laş dûr bikeve, di serê nexweşde quleke biçûk vedikirin.  Li gelek deverên Ewropayê bi taybetî Brîtanya û Fransa û li Perû yê qaqotên serqol ya serî mirovan hatine dîtin. Di nav eşîrên destpêkî yên li Cezayîr, Melanesia û di hinek deverên cîhanê de, ev rêbaz îro jî tê meşandin.

Li Mezopotamyayê niştergerî
Ji ber ku rêbaz bi nihêrîna organên navxweyî yên ajalan li hatine bicîh kirin, ew paralel bi anatomiyê re pêşve çû. Jibo ku bi mezinahî û bi xwîngirtine xwe dertê pêş kezeb e ev organ wek organeke hundirîn a rêzdar dihata dîtin. Yekem modelên anatomîk ên tên zanîn kezeba pez e ku ji heriyê hatibû çêkirin. Di qanûnên Hammurabî de, derman û bazirganî bi qanûnan dihatin birêve birin. Li gorî serdema niştergeriye pir bi pêş ketîbû. Di proseduran de heqdesteke bijîjkan hebû. Şaşîtiyên bijîşkan bi qanûna çavê, çav diranê, diran dihatin cezakirin.

Coreyên niştergeriyê

Çavkanî

Bijîşkî
Qada Bêriyan

Qada Bêriyan an jî Qada Bela (ji hêla gel "Qada Bêriyon" hatiye şiwet kirin, bi tirkî "Güngören Köyü"), gundekî girêdayî bajarê Meletî, navçeya Erxewanê ye. 

Gundê Qadabêriyon li 14 km. bakurê navenda navçeya Erxewanê ye. Gund li ser deşteke ku di nav çiyayên Kortepe û Qaraquzê de dirêj dibe hatiye avakirin. Ew deşt gelek zeviyên adan û kaniyên avê dihewîne.

Li başûrê Qadabêriyan Qizix, li bakur Komirlix, li Rojava Reşan û li rojavayê bakur Goxac hene. Erdê vî gundî ji Zîyaretê Êratî heta zozana Ovacix bi aliye rojavayê bakur ve dirêj dibe. Lewma Qadabêriyan cîranê gundên Goçeryan û Şotikan e. 

Gund li sê parçêyan li cih bûye. Obê Jêr, Obê Jor u Xirabe. Obê Jer û Obê Jor di taxa navenda gund de ne. Xirabe ji mezrekî 500 m bakurê navenda gund pêk tê. Di nav Obê Jor û Obê Jêr kaniya gir û meydaneke pê dibejin "Boza" hene. Li Xirabe, jêmayên şaristanekî kevn hene. Lê ti lêgerînek derbarê ve şaristanê de tine ne.

Dîrok 
Gundê Qadabêriyan gundê eşîra Atmî ye. Hemû kes li vê gundê Kurd û Elewî ne.

Gund dû - sê sed salan ji ber vê li cihêki çiyayî, li Rojavayê Bakûrê cîhe îroyîn hatiye saz kirin. Piştî sazkirina komarê Tirkiyeyê li cihê xwe yê îroyîn bi cîh bûye. 

Ji gundê Qadabêriyan pênç malbat hene. Qadabêriyan, Şahînan, Qaroşan, Çiman û Coşkun û 40 xane dihewîne. 

Îro, muxtarê gundê Ali Haydar Kaya ye.

Gundên Erxewanê

Eşîra Atmî
Veniyasîn

Veniyasîn destnîşankirina xwerisk û sedemên dîyrdeyeka dîyarkirî ye. Veniyasîn di her warekî da bi şêwazeka cida mifayê ji mentiq (lojîk), şirovekarî û ezmûnan dibînit da bikarit havilîyeka sedem-û-bandorê di navbera diyardeyan da dîyar bikit. Di endazyarîya pergalan û zanistê kopmûterê da bi rengekê berçav ew ji bo diyarkirina sedemên berjengan, çareserkirinan dihêt bikarînan.

Zanistên Kompûterê û torran 

- Torrên Bayesî

- pêvajotina bûyerên aloz

- hevrebestina buyeran

- Hişê Destkirî

Matematîk û Mentiq 

- hekînîya Bayesî

- Fermana Hickamî

- Qanûna Suttonî

- Gûzana Occamî

Pizişkî

Şêwaz 

- Veniyasîna Vavartinkanî

- Veniyasîna Paşvenihêrr

Alav 

- DELTA (Zimanê Wesfinde ji bo Polandina Zanistî)

Endazyariya Pergalan 

- 5 Pirsyar

- Charesrkirina 8 Binemayî ya Arêşeyan
Mala Kodo (eşîr)

Eşîra Mala Kodo li gundê Qurikê yê Nisêbînê dirûniştin; piştî wê çûne gundê Heferê û ji wir ji aniha li Nisêbînê dirûnin.

Çavkanî

Eşîr
Leyl û Mecnûn

Leyl û Mecnûn an wek Mem û Zîn jî tên zanîn li esmana du stêrkên herî geş in. Di zanistê de ji wan re dibêjin Alfa û Sîrius.

Çavkanî

Stêr
Navenda navçeya Şehabadê (nahiye)

Herêma Navendî ya Şaristanê Şehabadê, yek ji herêmên ku bi Şaristanê Şehabadê ve girêdayî ye. Herêm dikeve Parêzgeha Kirmaşan a Rojhilata Kurdistanê.

Dabeşkirina herêmî 
Navend
Gundistana Hesenabad
Gundistana Hume Başûrî
Gundistana Hume Bakurî
Gundistana Şeyan
Bajarê herî girîng: Şehabad

Gel 
Bi dûçûna serjimara Navenda Statîstîkên Îranê, gelê herêma navendî ya Şehristanê Şehabadê li sala 1385'a hicrî 131.919 kes in.

Çavkanî 

Rojhilata Kurdistanê
Ciwanro (navçe)

Şaristanê Ciwanro (bi farisî: Sharistan-i Jiwanrud) yek ji navçeyên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Herêm bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Ciwanro ye. Ev bajar ji başûr-rojhilat ve cînarê Kirmanşan e, li aliyê bakur cînarê Pawe ye, li aliyê rojava ve cînarê Başûrê Kurdistanê ye û li aliyê başûr-rojava ve jî cînarê Serpêlzehaw e. Nifûsa vê navçeyê 62.259 kes in.

Herêmên şaristanê Ciwanro 
Herêma Navendî ya Şaristana Ciwanro
Gundistana Palengan
Gundistana Bazan
Bajar : Ciwanro

Herêma Kelaşî
Gundistana Şervîne
Gundistana Kelaşî

Çavkanî 

Navçeyên Kirmanşanê
Dalahû (navçe)

Şaristanê Delahû, yek ji navçeyên Kirmaşan (parêzgeh) e û navenda şaristanî bajarê Kirênd e.Şaristana Delahû 99 kîlometreyan dûrî Kirmaşan bicîh dibe.

Dîn û Ayîn 
Xelkê vê navçeyê bêhtirîn Ehlê Heqin.Her wisa hindek bawermendên Şîî û Sunî jî hene û kêm jî be Cihû jî li vir dijîn. Tirbeya Baba Yadegar li vir e.

Ziman  
Xelkê vî şaristanê bi giştî Kurdin û bi zaravayên Cafî û Kelhûrî diaxivin.Her wiha du gundên bi navê Zerde û Tutşamî bi zaravayê Hewramî û du gundên bi navê Gurecab Qeşlaq û Gurecab Meradebyek jî bi zaravayê Goranî diaxivin.

Navçeyên Kirmanşanê
Jeton Kelmendi

Jeton Kelmendi, helbestvan û rojnamevanekî albanîaxiv e ku di sala 1978an de li bajarê Peja yê Kosovoyê ji dayik bûye.

Jeton Kelmendi li bajarê xwe dibistan qedand û xwendina xwe ya bilind jî li zanîngeha Prîştînayê qedand û piştre hate Belçîka û niha li Brukselê dijî û kar dike. Ew helbestvan û çîroknivîs û rojnamevan e. Helbestên wî wergerîne 22 zimanan û di pir antolojiyan de jî hatine belav kirin. Ew di cihanê de weke balyozxanê helbesta albanî xuya dike. Hêjayî gotinê ye jî ku ew di şerê rizgarkirina Kosovoyê de beşdar bûbû û xebat ji bo wê kiriye.

Helbestên wî
 Sedsaliya sozan (Shekulli i Premtimeve) Helbest 1999 
 Li paş bêdengiyê (Përtej Heshtjes) Helbest 2002
 Ku dem piştî nîvro be (if it is afternoon) Helbest 2004
 Li min bibore welato (Më fal pak Atdhe) Helbest 2005
 Penaber Bi kûve diçin (Ku shkojnë ardhjet) Helbest 2007
 Tu gihîştî pêjnên ba (Erdhe për gjurmë të erës) Helbest 2008
 Ji demê re dem nema (Koha kurë të ketë kohë) Helbest 2009 
 Gerra ramanan (Rrugëtimi i mendimeve) Helbest 2010 
 Pîroziya giyan (Pagezimi I shpirtit) Helbest 2012
 Bang ji ramanên jibîr kirî re (Thërras gjërat e harruara) Helbest 2013

Çîrokên wî
 Keça gotin 2007 
 Lîstik û newenka wê 2011

Nivîsên wî yên siyasî
 Karûbarên Yekîtiya Ewropayê li Kosovo piştî rêzgargirnê 2010/ USA 
 Demek ne baş ji zanînê re 2011/ USA 
 Karûbarên Nato- Yekîtiya Ewropa, ma ew hevalbende yan jî gavberî ye 2012/ Tîrana/ Albanya.

Wergerên bo zimanên din
 Çiqas bi hêz in ew pelên tenik (Ce mult s-au rãrit scrisorile) bi Romanî
 Hilmkişandin (A respiration) bi Hindî
 Keça gotin (Dame parol) bi Feransî
 Aramiya destpêkê (COMME LE COMMENCEMENT EST SILENCIEUX) bi Feransî  
 Penaber bi kûve diçin (ΠΟΥ ΠΑΝΕ ΟΙ ΕΡΧΟΜΟΙ) bi Yonanî
 Çawa hez dike (Wie wollen) bi Almanî
 Keça gotin (Frau Wor) bi Almanî 
 Çawa hez dike (Nasil sevmeli) bi Tirkî
 Gava destpêkirina demê (НА ВЕРХІВ’Ї ЧАСУ) bi Ukranî  
 Çawa tuyî bighîje canê xwe (How to reach yourself) bi îngilîzî, li USA
 Li ser tepelka dema buhurî (в зените времени истлевшего) bi Rûsi
 34 helbest (首封面) bi Çînî 
 Bêhnokên ji bo jêbirinê (فواصل للحذف) bi Erebî  
 Bîrhatinên giyan (Pensamientos del Alma) bi Spanî 2014

Karûbarên rewşenbîrî
 Endamê koma rojnamevanên Awropî ye/ Broksêl/ Belcîka.
 Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Parîs/ Feransa   
 Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Kiev/ Ukraine 
 Endamê Akedîmiya zanist û xwendina bilind li Kiev/ Ukraine
 Endamê Pen a axaftina bi zimanê Fernasî / Broksel/ Belcîka.

Xelat
 Xelata SOLENZARA, Parîs/ Feransa 
 Xelata MITINGU, Gjakova/ Kosovo
 Xelata Doctor Honoris Causa, Kiev/ Ukraine   
 Xelata Nikolaj Gogol, Ukraine 
 Xelata Alexander the Great, Yonanistan   
 Xelata siyem ya World Poetry, Sarajevo/ Bosnia û Herzegovina   
 Xelata baştirîn wergervan, Chîna 2013 
 Xelata Dayik Tîrêze ya ji bo helbesta mirovahiyê/ Kosovo 
 Xelata Ludwig Nobel ya girêdayî Udmurtian PEN Clubm/ Rûsia

Çavkanî 

Helbestvan
Helbestvanên kosovoyî
Serpêlzehaw (navçe)

Şaristanê Serpêlzehaw yek ji navçeyên Kirmanşanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Serpêlzehaw e. Bi dûçûna serjimariya sala 2006an nifûsa vî bajarî 84.945 kes in.

Ziman 
Xelkê şaristanê Serpêlzehaw bi zaravayê soranî diaxivin ku yek ji zaravayên zimanê kurdî ye.

Dîn û ayîn 
Li şaristanê Serpêlzehaw xelkê şiî, sunî û yaresan li gelêk dijîn. Her wisa hindek cihû jî li Serpêlzehawê dijîn.

Çavkanî 

Navçeyên Kirmanşanê
Acar

Acar (), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Zabaran

Zabaran (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Qentere, Kilîs

Qentere (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Qernebî

Qernebî (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Qerecewêran, Kilîs

Qerecewêran (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Dûlik

Dûlik (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Beşanlî

Beşanlî (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Tembûrelî

Tembûrelî (), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Textelî

Textelî (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Destan, Çelê

Üzümlü, gundekî girêdayî navçeya Culemergê Çelê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Çelê
Eyrîqine

Eyrîqine (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Başmixare

Başmixare (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Çikûroba

Çikûroba (), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Koktaş

Koktaş (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Qûsqûnqîran

Qûskûnqîran (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Qûzî Înî

Qûzî Înî, Qûzênê (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Yanan

Yanan (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Topdaxî

Topdaxî (), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Seedlî

Seedlî (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kilîsê
Lêkolîn

Lêkolîn , navê şêwayekê ye. Di nivîsandinê de şêwayê lêkolînê, bi lêkolînan bi birhan û nîşandina dokumentên ku ji wan hatî girtin re têne ser ziman. Pirtûkên dîrokê, pirtûkên felsefeyê, pirtûkên li ser derûnî û civaknasiyê û hwd, çend ji wan şêwayên pirtûkan in ku di wan de şêwayê lêkolînan tê bikarhanîn a. Bi wê re jî, weke şêwayekê, dema ku behse ´kolanên ´erkolojikî´ jî bike, mirov dikarê behse vê şêwayê bike. Ji bin axê û ardê, bermehîyên ji jîyan û şariştanîyên demên berê tên derxistin li holê û ji wan rengê jîyan û pêşketina wan tê kifşkirin. Di felsefeyên hemdem û nûjen de lêkolîn û lêkolînkirin,  weke rêbazekî tê bikarhanîn. Di zanista hemdem û nûjen de, bi felsefîkî bahse ´dîyardayan´ tê kirin. Di lêkolînên zanistî de ku di lebratuwarê de ceribandin tê kirin, bi wê re lêkolîn tê kirin. Li lebratuwarê, rêbazekî lêkolînê ya zanistê ya. Gotina lêkolînê, bi diyardakirin û hûrgilkirinê re fahmkirinê dihêne ser ziman.

Her wisa, kesê ku lêkolînan dike jî ji wî re lêkolîner tê gotin. Lêkolîner, kesê ku bi zanistî ku di labratuwarê de cerban dike, di kolanên erkolojikî de kolanê dike, di lêkolînkirinên dîrokî, civatî, civaknasî, deronî û hwd de jî ku bi dîyardeyan lêkolînê dike ya. Lêkolînek, ku xebatek bi nivîskî bê, wê weke pirtûkeka dîrokê, derûnî, civaknasî û hwd bê. Pirtûk, dema ku hat ragihandin, wê şêwayê ku bi wê hayî nivîsandin û ji kîjan berhem û dokumentan sûd wergertîya, wê di wê de werêne ser ziman. Ev, dibêt lêkolîn. Bi awayekî din jî, dema ku mirov li kesekî windabûyî û ankû li tiştekî windabûyî bigerê bo dîtina wê, ev dibê lêkolîn. Dema ku nûçeyek di tv´yê de çêkir, wê di nava nûçeyê de û ankû di dawîya nûçeyê de wê bibêje ku jêderka wê nûçeyê çi ya. Jêderk, dibê çavkanî. Di xebatekê lêkolînî de çavkanî, hertimî lazim ku werê ser ziman bo ku weke lêkolîn were dîtin. ´Xebata lêkolînî, bi çavkanîya xwe re tê ser ziman.

Mijarên têkildar 
Lêkolîner

Çavkanî

Lêkolînعع
Beluka Şîvareza

Beluka Şîvareza, ango Belukeya Şîvarezan, devereke Başûrê Kurdistanê ye.

Gundên Beluka Şîvareza
 Şîvareza
 Bircêla
 Gundê Xarî
 Qesirkê
 Jeber
 Mirkaniş
 Carmenda (B)
 Omerah
 Meîdanê

Çavkanî

Başûrê Kurdistanê
Beluke

Beluke herêmeke Başûrê Kurdistanê ye.

Beluke dikevite kuderê? 

Weke Wîlayet anko Herêmeke çend Navçeya Anku çend Gunda bi Xo ve digrît çunkî Cihê Eşîreta Rêkanîa hinde berfireh U Asê bu ne di karîn digel Hemu Gndan bi Civin bi tenê Di gel Nunerên Beluka (Mezinê Belukê) Civîn çêdikrin.

Gund 
Gundên Beluka Bersîkî
1- Bawan
2- Werexel
3- Hiryaş
4-Sûryan
5- Kula
6- Bêkro

Gundên Beluka Merza
1- Sincê
2- Şamkê
3- Rezge
4- Deelkê
5- Miryava
6- Holî
7- Şabekema
8- Kinîşka
9- Sip

Gundên Beluka Mişarê 
1- Kirîadêrê
2- Hinêş
3- Mêz
4- Biyarê

Gundên Beluka Pişta Çiyayî
1- Pêperxa
2- Şaca
3- Kûkerê
4- Duhîk
5- Sarkê
6- Hacîsiva
7- Baxela
8- Bêzelê
9- Bêbakrê
10- Bêsepê
11- Rêncbraxe
12- Çemcu
13- Sîte

Gundên Beluka Rîbarî
1- Hîl
2- Hore
3- Zêwka
4- Ertiş
5- Hos
6- Rêşme
7- Banisra
8- Awkê
9- Balesîna
10- Mazî Jêrî
11-Mazî Jurî

Gundên Beluka Xalka
1 Mamîsa
2- Benistan
3- Xalka
4- Mirwanis
5- Dêrkê
6- Dûhîk
7- Rizê
8- Xîmbîva

Gundên Beluka Şaba
1- Bêde
2- Hîş
3- pîravdela
4- Pîrhesina
5-Feqya
6- Gevzone
7- Mam iysa

Çavkanî 

Gundên Dihokê
Yaşar Aslan

Yaşar Aslan (jdb. 1973 li gundê Hatxê yê Nisêbîna Mêrdîn), nivîskarekî kurd e. Yaşar Aslan dibistana seratayî û lîsê li navçeya Nisêbînê xwendiye xwendina xwe ya zanîngehê li Zanîngeha Dîcleyê dest pê dike. Di sala 1992yan de dema ku li Amedê Zanîngeha Dîcleyê beşa Hiqûqê dixwend tevlî gerîlayên PKKê bûye. 

Ji sala 1993yan û vir de di zîndanê de ye. Niha li girtîgeha tîpa F ya bi nimreya 2yan a Tekirdağê dimîne. Berhema wî ya pêşîn di 2014an de tê çapkirin.

Berhemên wî
  Rengbêj  (Çîrok), Weşanên J&J ( 2014 ) – Amed
  Sergovend  Weşanên J&J ( 2017 )

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Nisêbînê
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1973

Girêdanên derve 

 ‘Ona en çok yakışan ‘Rengbêj’di’ (bi tirkî)
 Rengbêj
 Dilsozaiya bi zimên re berxwedan e 
 Jiyana Yaşar Aslan
 Ji ber ku “poşman nebûye”, 6 mehên din li 30 sal cezayê wî zêde kirine
Kozmogonî

Kozmogonî yan jî çêbûna gerdûnê, navê têgîn û an jî zanista di derbarê fezeyê û gerdûnê de ye. Teoriyên di derbar fezeyê, destpêk û fehmkirina wê de ye. Têgîn û teoriyên di derbarê afirîna fezeyê de têne ser ziman. Derka kozmogonî ji fra girêka kevn tê, κοσμογονία (an jî κοσμογενία), ji κόσμος, kosmos, ango "dunya", û bêjîna kokî γί(γ)νομαι / γέγονα, "ya ku bûyî", "çêbûyî", "guharîna xwe" û hwd. Bi têgîna xwe ya taybet a di derbarê fezeyê de zanîn û stêrnasî de jî derka wê di koka têgîna afirandinê û pergale rojê de jî ye. Kozmogoniyê, divê ku mirov, wê û gerdûnnasî weke hevdû neyêne ser ziman. Gerdûnnasî jî derk û zanîna gerdûnê a derbarê koka wê de têne ser ziman.

[[Kategorî:Zanist]]
Cenga Welatî ya Libnanê

Cenga Welatî ya Libnanê ya Duyem cengek bû ku li başûrê Libnanê di 6ê hezîrana sala 1982an de dest pê kir û di hezîrana 1985an de bi dawî hat.

Ev ceng dualî bû, aliyek Dewleta Sûrî, Hizbullah, Rêxistina Rizgarkirina Filistînê û beşin din bû, aliyê din jî Îsraêl û komên çekdar ên xiristiyanên marûnî bûn.

Encam 
 Vekişandina Îsraêlê ji Libnanê.
 Vekişandina Rêxistina Rizgarkirina Filistînê ji Libnanê.
 Hevalbendiya xiristiyanên marûnî bi Îsraêlê re şikest.
 Libnan ket bin dest.

Çavkanî 

Dîroka Îsraelê
Seydayê Dilbirîn

Seydayê Dilbirîn di sala 1935an de li gundê Awta Xwarê ya girêdayî Misirca Sêrtê hatiye dine. Navê wî ya di nasname de tê nivîsîn Süleyman Îmamoğlu ye. Helbestvan Seydayê Dilbirîn di medreseyên Bereholê, Şemsê, Çêlika Eliyê Remo, Zivinga Şikakan, Zoqeydê, Milhê, Şifêrê û Hawêlê perwerdehiya dînî girt û piştre bû feqî. Destûrnameya xwe li Sêrtê ji Şêx Mistefa wergirt. Li gundên herêmê wek Bênanînê, Bacîriyê û Xirperoyê meletî kir. Di sala 1992an de di nav kesên ku Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê damezrandin de bû. Sê pirtûkên Seydayê Dilbirîn yên helbestê li Swêdê hatine çapkirin lê navê wan nayên gotin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1935Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Elî Berdeşanî

Elî Berdeşanî di sala 1771'an de li gundê Berdeşanê ku nêzikê Pîşderê ye hate dinê. Ji zarokatiya xwe de dest bi perwerdehiya dînî kir û di gelek medreseyan de perwerde bû. Xwendin û perwerdehiya xwe li Silêmaniyeyê xilas kir. Ew helbestvanekî kurd bû.

Elî Berdeşanî ji 18 saliya xwe pê de li Qesra Babanê jiyana xwe dewam kiriye û ketiye bin hîmayê Osman Paşa yê Mîrê Babanê. Di nav gel de dihate bawerkirin ku Elî Berdeşanî bi cînan re diaxive û zimanê wan dizane. Di sala 1813an de li Silêmanîyê çû ser dilovaniya xwe.

Berhemên wî
Dîwanî Elî Berdeşanî (Helbest, Silêmaniye, 2006; ji aliyê Zîyad Muhemed Emîn ve hatiye amadekirin.)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1771
Mirin 1813
Helbestvanên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Dîklofenak

Dîklofenak (bi (îngilîzî: diclofenac) dermaneka kû bkadhêt ji bo çareserî ya hewkirnên (îltîhabên) na sitroydî, ev dermane bi navên cuda li hemî cîhanê blav bûye û yekem derketna wî li sala 1979 bû li şanşîna yekgirtî

Navên wî 
Cambia, Cataflam, Voltaren, Voltaren-XR, Zipsor, Zorvolex

Zyanên wî 
Buwe sedema jnav çûnê hejmareka zor ji sîsarkan.

Çavkanî 
 hittp://wwiw.drugis.com/diclofenac.htiml
 hittp://wwiw.drugis.com/voltaren.hitmil

Element
Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin

Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin Kitawîg e eřa minałeyl. Heft gile meteł büçig e Muhamadreza Bahadur le zwan Iňlîsî tercimeyan kirdye se Kurdî Kirmaşanî. Kitawege wînedar e û we herdu elifbay Kurdî yanî latînî û aramî nüsiryas. Le lay çep metełegan we xet latînî nüsiryane û le lay řas îş we xet aramî. Î kitawe le sał 2014 we şîwey online le beş kitaweyl google pexşew kiryas.

Girêdanên derve 
Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin
Mihemedreza Behadur

Mihemedreza Behadur (bi tîpguhêziya latînî ji tîpên erebî Muhamadreza Bahadur), nasya we Rizgar Behadur, zwannas, binüs û tercimeker Kirmaşanî e. Ew zûrim le ban destûrzwan û elifbay şîwezwan Kurdî Kirmaşanî kar kirdîe. Bîcge le ewe kitaw metełîg îş eřa minałeyl we şîwezwan Kurdî Kirmaşanî tercime kirdîe we naw Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin.

Berhem 
 نحو کردی قصری بر مبنای دستور زایشی 
Meteł Şîrin eřa Minałeyl Xünşîrin
Baxçey Elifba
The effect of orthographic depth on reading acquisition
Kirmaşanî Kurdish Phrasebook
Kirmaşanî Alphabet and Pronunciation Guide
Kuře Pełeň
Mîrzayê Biçûk (pirtûk)

Mîrzayê Biçûk (), çîroka herî bi nav û deng ya nivîskarê fransî Antoine de Saint-Exupéry ye û di nava çîrokên zarokan yên klasîk cih digire. Pirtûk heta niha ji 361 ziman û devokan re hatiye wergerandin.

Çîroka pirtûkê
Rojek ji rojan pîlotek mecbûr dimîne ku bi balafira xwe li çola Sehrayê dakeve. Di sibeha bê de dengê zarokekî wî ji xew radike û ev zarok xwe jê re wek Mîrzayê Biçûk dide nasîn. Mîrzayê Biçûk jê re dibêje ku ew ji gêrestêrka xwe derketiye da ku hevalekî bibîne. Jê re dibêje ku gêrestêrka wî pirr biçûk e: Li ser wê sê volkan û guleke ji xwe razî heye. 

Roj bi roj Mîrzayê Biçûk jê re qala çîroka xwe dike. Berî ku daketiye erdzemînê, çend gêrestêrên din geriyaye: Li her gêrestêrekê mirovek din jiyabûye lê Mîrzayê Biçûk ti kesî ji wan ji xwe re ne kiriye heval, ji ber ku her yek ji wan bi xwe re mijûl in û rû nadin ev tistên serekîn ên jiyanê, yên ku mirovan kêfxwes dikin.

Bi derbasbûyîna demê pîlot û Mîrzayê Biçûk dibin hevalên hev, lê Mîrzayê Biçûk pê dihese ku divê dîsa vegere ba gula xwe. Bi vî havî her du vedigerin warên xwe û soz didin hev ku ewê ti car hev û din ji bîr nekin.

Wergerên kurdî yên pirtûka Mîrzayê Biçûk

Mîrzayê Biçûk (1995), ji aliyê Fawaz Husên ve hate wergerandin bo kurmancî.
Şazadey Çikole (2001), ji hêla Aso Ebdulla Hesenzade ve hate qulipandin bo soranî.
Şazadeo Qickek (2009), bi destê Asmêno Bêwayir hate kirin bo zazakî.

Girêdanên derve 
 Pirtûka Mîrzayê Biçûk wek PDF û EPUB

Çavkanî

Pirtûk
Pirtûkên Werger
Pirtûkên fransî
Wêjeya zarok û ciwanan
Hiqûqa navneteweyî

Dada navneteweyî an jî dada gelemper a navneteweyî mirov dikare wek, tevahiya rêzikên hiqûqê yên têkiliyên di navbera endamên civaka navnetewî de bi rêk û pêk dike, pênase bike. Ango kesên an jî kirdeyên dada navnetewî dewlet û rêxistinên navnetewî ne. Kirdeyên sereke dewlet in û dada navneteweyî bi vîna dewletan çêdibe. Rêxistinên navneteweyî jî kesên/kirdeyên ji aliyê dewletan ve hatine çêkirin in.

Mijarên têkildar 
 Jus Cogens

Çavkanî

Têkiliyên navneteweyî
Cîhanîbûna çandî
Dadweriya giştî
Ehmed Axayê Ewînî

Ehmed Axayê Ewînî axayê gundê Ewîna yê Stewra Mêrdînê û xwediyê 33 gundên din ên herêmê bû. Avahiyên dîrokî yên Ewîna giş bi navê Ehmed Axa hatine binavkirin, weke Qesra Ehmed Axa, Havîngeha Ehmed Axa...

Kuştina wî
Ehmed Axa ji aliyê xulamê xwe Reşo Kûrî ve li navenda Mêrdînê hate kuştin. Li gor hin çavkaniyan di 1920an û li gor hin çavkaniyan jî di 1922an de hatiye kuştin.

Çavkanî

Axayên Kurdistanê
Dîrok
Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî

Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî di vê tabloyê de hatiye diyarkirin.

*  Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî derbasî zimanê kurdî bûne, lewra zimanzanên kurdî wan dengan wek fonem nanirxînin. Dema ku şûna dengên [ʕ], [ħ], [ʁ]  dengên kurdî [æ], [h], [x] tên bikaranîn wateya gotinan nayê guhertin (îstîsna: hûr [huɾ] – ango biçûk û hûr [ħuɾ] – hundurê zikê mirov û ajalan. Bi pêşkeftina wêjeya kurdî dengên kurdî yên resen [æ], [h], [x] careke din tên vejiyandin.

Çavkanî 
 Kurdoyev Q.K. Грамматика курдского языка (корманджи) М.-Л., Академия Наук СССР, 1957 г.  .
 Gîlyarevsky R.S., Grîvîn V.S. Определитель языков мира по письменности. М., 1961 .

Nîşe 

Alfabe
Zimanê kurdî
Benjamin Franklin

Benjanin Franklin  ( li Boston, Massachusetts  ; m.  li Fîladelfiya, Pensîlvanya dahêner, ramyar, nivîskar, zanyar û fîlozofeke amerîkan bû. Benjamin Franklin nava 17 xwişk û birayan de yê 10. bû.3 zarokên wî hebûn,William Franklin, Francis Folger Franklin,Sarah Franklin Bache.
Dema ku Benjamin 12 salî bû weşanxana wî hebû û ew jî kargerê wê weşanxanê bû.Sala 1736an de bû siyasetmedar.Benjamin muzîk,sedrenc û zanist pirr hezdikir.Benjamin xwediyê haceteke muzîkê ye ku destê xwe ve çikirî bû(Cam Armonica).Damezrenêrê Paratonerê(cîhaz a ku mirovan li ber birûskê diparêze) ye.Benjamin yek li van mirovên ku daxûyaniya serxwebûna Amerîkayê îmze kiribû.Sala 1776'de bû endamê Kongreya Amerîkayê.Benjamin li Amerîka û cîhanê de gelek navdar e,ewqas ku şikilê wî li ser 100 dolarê amerîkî de ye.

Dahênerên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Siyasetmedarên amerîkî
Fîlozofên amerîkî
Mêrên amerîkî
Endamên Royal Society
Telîyagustîlkê

Telîyagustîlkê, telîya gustîlk têxistinê ya. Di dest de ji aliyê rastê ve ku dikeve rêza çaremin de ya. Di dema zawacê de jî, gustîlk, tê xistin wê de. TelîyaGustîlkê, piştî zawacê gûstîlk tê xistinê de. Di serdemên berê de jî, ev hebûya.
The Picture of Dorian Gray

The Picture of Dorian Gray romaneke Oscar Wildeê ku li ser têkilîyên Dorian Gray, Basill Hallward û Lord Henry hatiye nivîsandin. Ew roman li hundirê xwe de gelek têkilîyên hevzayendî cih dike. Basill Hallward nîgarvanê ku wêneyê Dorian çêkirîye û Lord Henry jî hevalê Basill Hallward e. Evê romanê dêhna wêjenasan pir kişandîye û pir rexne hatine nivîsandin li ser vê romanê. Zimanê romanê bi fermî îngilîzî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Pirtûkên inglîzî
Pirtûkên 1890an
Roman
Charles Dickens

Charles John Huffam Dickens, Charles Dickens (/ˈtʃɑrlz ˈdɪkɪnz/; 7 sibat 1812 – 9 hezîran 1870) nivîskar û rexnegirê inglîz e. Di nava nivîskaren serdema Vîktoryayî de wek nivîskarê herî mezin dihat pejirandin. Charles li bajarê Portsmoutha Înglistanê çêbûye. Ji bo deynên bavê xwe ketiye  bendîxaneyê. Charles Dickens hertim ji bo mafên zarokan têkoşiye û li ser pirsgirekên civakî nivîsandiye. Nivîskar bi romana xwe ya ku di sala 1836an de hatiye weşandin, navdar bûye (The Pickwick Papers). Di sala 1858an de ji jina xwe qetiyaye û di sala 1870an de jî jiyana xwe ji dest daye. Gora wî li Londonê ye.

Berhemên wî 
 A Tale of Two Cities ("Çîroka du bajaran")
 The Pickwick Papers
 Oliver Twist
 David Copperfield
 Great Expectations ("Hêvîdariyên Mezin")

Çavkanî 

 
Nivîskarên îngilîz
Jidayikbûn 1812
Mirin 1870
Rojnamevanên sedsala 19an
Dîroknasên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Great Expectations (pirtûk)

Great Expectations ("Hêvîdariyên Mezin") yek ji romanên Charles Dickens yên herî navdar e. Ev roman sala 1861ê de hatiye nivîsandin an jî weşandin. Charles Dickens bi vê romanê ve gelek bal kişandiye li ser xwe. Zimanê romanê inglîzî ye û li ser çîroka vê romanê di 2012an de fîlmek ji aliyê Mike Newell ve hatiye çêkirin.

Karakterên romanê 
Pip, Estella, Magwitch, Wemmick, Joe Gargery.

Çîrok
Romanê de jiyana Pip ê ku sêwî maye û li cem  xwîşka xwe dimîne hatiye nivîsandin. Hevalê wî yê herî  mezin  mêrê  xwîşka wî ye (Joe Gargery). Pip li bajêr de dibe evîndarê Estella yê û xanim Havisman re dibe heval. Pip dema ku diçe gora dê û bavê xwe, li goristanê de Pip û mirovek hev nasdikin,gelek wext lê şûndatir Pip evî mirovî dîsa dibîne û hemû jiyana Pip tê guherandin. Vê romanê de gelek cudatiyên di navbera jiyana gundan û bajaran de hatiye nirxandin.

Çavkanî 

Charles Dickens
Pirtûk
Friedrich Schiller

Johann Christoph Friedrich von Schiller (jdb. 10ê çiriya paşîn a 1759, Marbach am Neckar - m. 9ê gulana 1805, Weimar), nivîskar, helbestvan û fîlozofê alman bû. Schiller pirranî bi nivîsên xwe yên li ser şanoyê tê naskirin. Schiller ligel Wieland, Herder û Goethe nivîskarê klasîk ê alman ê herî girînge.

Jiyan 
Bavê Schiller bijîşk bû, ji nava 5 xwîşkan de tena yek bira bû. Schiller cara yekem bi zora malbata xwe çû akademiya leşkerî dûv re li ser dadê perwerde bû. Paşê jî li ser bijîşkiyê perwerde bû. Di sala 1805an de gorî çend zanyaran li Weimarê jiyana xwe ji dest daye û gora wî jî li wir e.

Têkiliyên di navbera Goethe û Schiller 
Goethe û Schiller kovara Horen bi tevahî damezrandin, vê demê şûndatir bûne heval û Schiller li cem Goethe du hefteyan sekinî. Paşê têkiliyên di navbera wan de xirab bûn û her nivîskaran jî li ser hev helbest û şano nivîsandın.

Rêbiran an jî Haydûtan 
Dibêjin Rêbiran mezintir û navdartirîn dramaya Schiller e.

Berhemên Schiller 

 Dek û Evîn
 Rêbiran
 Noqav
 Pesn ji Dilşadiyê re(Ode An Die Freude)
 Könners Vormittag

Çavkanî 

Jidayikbûn_1759
 
Jidayikbûn 1805
Nivîskarên alman 
Helbestvanên alman 
Mêr
Fîlozofên alman

Mirin 1805
Dîroka ronakbîrî
An die Freude

An die Freude, navê helbesteke navdar ya helbestvanê alman Friedrich Schiller. Sala 1785an de hatiye nivîsandin. Niha jî wekî sirûda Yekîtiya Ewropayê tê naskirin. Nehem sînfoniya bestekarê Ludwig van Beethoven jî ye.

Helbest

Wergêra kurdî

Çavkanî

Helbest
Ciwanmerd Kulek

Ciwanmerd Kulek an jî Yunus Eroğlu wergêr û nivîskarekî ciwan ê kurd e ku di sala 1984an de li gundê Dêrîşê yê qezaya Stewra Mêrdînê hatiye ser dinyayê. Wî di sala 2004an de dest pê kir bi kurdî binivîse û heta niha (2014) çar pirtûk nivîsandine û çend pirtûkên ji sê zimanên cuda wergerandine bo zimanê kurdî. Ji bilî zimanê xwe ew bi îngilîzî, spanî û tirkî jî dizane. 

Ciwanmerd Kulek ji 2014an û vir ve li Stembolê dimîne.

Pirtûkên wî
Nameyek ji Xwedê re, 2007
Otobês, 2010
Zarokên ber çêm, 2012
Defterên pirridankan, 2014.
 Çar yek, 2015
 20:39, 2016

Wergerên wî
Hetîketî, John M. Coetzee
Li ber sikratê, William Faulkner
Çîrokên dublîniyan, James Joyce
Serencama mirinekê, Gabriel García Márquez
Keleha Spî, Orhan Pamuk.
Beriya şewitî, Juan Rulfo
Li çiyayên Andê, Mario Vargas Llosa
Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb, Lewis Carroll 
Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Robert Louis Stevenson

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Komkujiya Sêwasê 1993

Komkujiya Sêwasê yan Komkujiya Madimakê an jî Bûyera Madimakê, bûyerek e ku di 2ê tîrmeha 1993yan de li bajarê Sêwasê qewimî. 

Li Sêwasê hoteleke bi navê Hotel Madimak heye ku bi destê komên nîjadperest û faşîst hate agirberdan û di encamê de 33 nivîskar, hunermend û rewşenbîrên elewî û du heb ji xebatkarên hotelê hatin kuştin. Li nava van mirovên qetilkirî Hasret Gültekin (22) jî hebû yê ku stranên kurdî û tirkî digot. Di ewî awayê dê 33 mêvanê hotêlê, 2 xebatkarên hotele, 2 êrîşkar hatin kuştin.

Lîsteya mirovên ku tê de hatin kuştin 
 Hasret Gültekin
 Muhlis Akarsu (45 salî), hunermend
 Muhibe Akarsu (45) 
 Gülender Akça (25)
 Metin Altıok (53), helbestvan, nivîskar û feylesof
 Mehmet Atay (25), rojnamevan
 Sehergül Ateş (30)
 Behçet Sefa Aysan (44), helbestvan
 Erdal Ayrancı (35)
 Asım Bezirci (66)
 Belkıs Çakır (18)
 Serpil Canik (19)
 Muammer Çiçek (26), aktor
 Nesimi Çimen (62), helbestvan û nivîskar
 Carina Cuanna Thuijs (23), rojnamevana holendî
 Serkan Doğan (19)
 Murat Gündüz (22)
 Gülsüm Karababa (22)
 Uğur Kaynar (37)
 Emin Buğdaycı (18)
 Asaf Koçak (35), karîkatorîst
 Koray Kaya (12)
 Menekşe Kaya (15)
 Handan Metin (20) 
 Sait Metin (23)
 Huriye Özkan (22)
 Yeşim Özkan (20)
 Ahmet Özyurt (21)
 Nurcan Şahin (18)
 Özlem Şahin (17) 
 Asuman Sivri (16)
 Yasemin Sivri (19)
 Edibe Sulari (40), hunermend 
 İnci Türk (22)
 Cengizhan Demir (22)

Xebatkarên otêlê 
 Ahmet Öztürk (21)
 Kenan Yılmaz (21)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sêwas
Mentiq

Mentiq (ji erebî: منطق, mentiq), jenk, vac ,lojîk (bi fransî: logique) bikarînan û lêkolîna li ser hizirîna dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di felsefeyê, matematîkê û zanistên kompûterê de gellek berçav e.

Mentiq di şehrewarîyên kevinên mîna Çînê, Îranê, Hindistanê û Yewnanê de berbelav bû. Li Rojavayê kesê ko mentiq damezirand Aristoteles bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di Çaxên Navîn de, mentiq her wesa digel rewanbêjî û rêzimanê para sêyê ji dersên destpêkî bû. fîlozofên misilman yên mîna Farabî û Îbn Sîna gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.

Xwandina jenkê

Dîroka jenkê

Coreyên jenkê

Çavkanî

Felsefe
Hizirîna rexnegir
Zanistên formal
Dîroka felsefeyê
Dîroka ronakbîrî
Mantiq
Mantiqa felsefî
Raman
Arthur Schopenhauer

Arthur Schopenhauer (jdb. 22ê sibatê 1788 li Danzig (Gdańsk) − m. 21ê îlonê 1860 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

Girêdanên derve 
 Schopenhauer-Archiv der Universitätsbibliothek Frankfurt am Main  
 Schopenhauer-Gesellschaft e. V. 
Nivîskar
Fîlozofên alman
Jidayikbûn 1788
Mirin 1860
Alfred Schmidt

Alfred Schmidt (jdb. 19ê gulanê 1931 li Berlin − m. 28ê tebaxê 2012 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

Berhemên wî 
 Der Begriff der Natur in der Lehre von Karl Marx. Frankfurt am Main: Europäische Verlagsanstalt, 1962.
 Herbert Marcuse, Alfred Schmidt: Existenzialistische Marx-Interpretation. Frankfurt am Main: Europäische Verlagsanstalt, 1973, ISBN 3-434-20055-X.
 Goethes herrlich leuchtende Natur. Philosophische Studie zur deutschen Spätaufklärung. München: Hanser, 1984, ISBN 3-446-14141-3.
 Die Wahrheit im Gewande der Lüge. Schopenhauers Religionsphilosophie. München; Zürich: Piper, 1986, ISBN 3-492-10639-0.

Girêdanên derve 
 Nachlass Alfred Schmidt an der Universitätsbibliothek Frankfurt am Main 
 Nachruf der Schopenhauer-Gesellschaft  
 Obituaries: Alfred Schmidt (The Times, London) 

Fîlozofên alman
Mekteba Frankfurtê
Nivîskar
Alman
Jidayikbûn 1931
Mirin 2012
Hans-Georg Gadamer

Hans-Georg Gadamer (jdb.  li Marburg − m.  li Heidelberg) fîlozofekî alman bû.

Berhemên wî 
 Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philosophischen Hermeneutik. Tübingen 1960.
 Gesammelte Werke. Tübingen: Mohr, 1985−1995. (10 Bände)

Girêdanên derve 
 Gadamer Bibliographie  
 Jeff Malpas: Hans-Georg Gadamer (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 
 Roswitha Grassl: Breslauer Studienjahre: Hans-Georg Gadamer im Gespräch (PDF; 6,6 MB) 

Fîlozofên alman
Nivîskarên alman
Jidayikbûn 1900
Mirin 2002
Dîroka felsefeyê
Dîroka ronakbîrî
Kofia

Kofia navê komeke muzîkvan e. Li bajarê Goteborgê ji aliyê erebên hemwelatiyên Swêdê hatiye damezrandin. Di navbera salên 1970-1980 de çalak bû. Bi stranên bo piştgirî dayina doza Filîstînî navdar bûye. 10 endamên vê kom ê hene lê ti agahî di derheqa wan de nîne.

Dîskografî 
 Palestina, mitt land (1976)
 Mitt hemlands jord (1978)
 En hälsning till mitt folk (1984)
 (r)-arnas största hits (1998) (samlingsskiva)
 Framåt! - För Palestinas befrielse (2002) (samlingsskiva)

Girêdanên derve 
Kofia - Leve Palestina, krossa sionismen, youtube

Komên muzîkê
Muzîka swêdî
Filistîn
Max Horkheimer

Max Horkheimer (z. 14'ê reşemiyê 1895 li Zuffenhausen (Stuttgart) − m. 7'ê tîrmehê 1973 li Nürnberg) fîlozofekî alman bû.

Berhemên wî 
 Gesammelte Schriften. Bände 1–19. Herausgegeben von Alfred Schmidt und Gunzelin Schmid Noerr. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1985-1996.

Girêdanên derve 
 J.C. Berendzen: Max Horkheimer (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 
 Nachlass Max Horkheimer an der Universität Frankfurt 

Fîlozofên alman
Mekteba Frankfurtê
Nivîskar
Alman
Jidayikbûn 1895
Mirin 1973
Civaknasên alman
Bruno Liebrucks

Bruno Liebrucks (jdb. 12ê çiriya pêşîn a 1911 li Budupönen, Ostpreußen − m. 15ê kanûna paşîn a 1986 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

Berhemên wî 
 Sprache und Bewußtsein, 7 Bände. Frankfurt 1964-1979.

Girêdanên derve 
 Bruno-Liebrucks-Webseite 
 Max Gottschlich: Leben, Werk und Wirkung von Bruno Liebrucks) 
 Nachlass Bruno Liebrucks an der Universität Frankfurt 
Nivîskar
Alman
Fîlozofên alman
2015

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Çîrokên keçelok 3 (pirtûk)

Çîrokên Keçelok 3 berga pirtûka çîrokên keçelok a sêyemin a ku nivîskarê kurd Abdusamet Yigit nivîsandîya. Pirtûk, bi navarokeka dewlemend hatîya nivîsandin. Navaroka wê dîrok, çand, felsefe û civatîtîya civate kurd tînê ser ziman.

Çavkanî
Murad Dildar

Murad Dildar nivîskar û çîroknivîsêkî kurd e.

Di sala 1986an de li Diyarbekirê, li gundê Elîparê  hatiye dinyayê. Dibistana pêşîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Li zanîngehê li ser felsefeyê xwend. Heta niha du berhemên wî yên ji bo zarokan hatine çapkirin. Ji bilî çîrokên zarokan çarînan jî dinivîse û çarîn û çîrokên wî di kovara Nûbiharê û di malpera Kulturnameyê de her weha nivîsên wî yên li ser felsefeyê jî li malpera Felsefevanê belav bûne. Mûrad Dildar vê gavê li ser Felsefeyê perwerdehiya masterê dibîne. Kurê nivîskar Receb Dildar, birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Azad Dildar e.

Pirtûkên wî 
 Qesra Spî (pirtûk), 2009, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 32 rûpel
 Dara Sêvê (pirtûk), 2012, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 40 rûpel
 Stêrka Piçûk (pirtûk), 2020, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 152 rûpel

Girêdanên derve 
 Hemû nivîsên wî yên di malpera Felsefevanê de 
 Pirtûkên wî yên di Pirtukakurdi.comê de. 
 Video: Qesra Spî, Xwendin: Rêşad Sorgul
 Dendikên Zebeşan, Kulturname, 11ê Adara 2011an

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1986
Xarî

Xarî yan jî gundê Xarî, gundekî pir kevnar û dîrokî ye li Başûrê Kurdistanê. 

Gundê Xarî ji (2) ucaxan an ku (2) Binamalan pêk were, yek Binemala Xelîl u ya din jî Binemala Celal,  
Gund yê navdare bi siruşt û kiştukalî weke gûz, behîv, sêv, tirî û herwisa derametê avî weke birinc, genmok, garis û hwd, çunke avek pir temîz û zur hebû, derbarê cugrafîya gundî di kevîte ser sînor di navbera Kurdistana Bakur û Başûr. Nifûsa vî gundî nêzî 350 kes e û ji kevin da kesên maqul û zana hebon mîna Mela Xelîl, Mela Ese'dê Xarî, Şêxsênê Xarî, Salihê Ehmed û çendîn cihên dîrokî li nava gundî hene mîna Dêra Zal anku Dêra Mar Gurgîs; Kela Mamîsiva ; Dîwana Mîrî û piraniya xelkê gundê Xarî li nahiya Şêladizê jiyan diken û hinek mal li Dihokê jî hene, herwisa gundê Xarî gundek xanvane ye gelek ji wan xwedî bawername ne weke Nojdar, Endezyar, Mamoste û hwd, ji wan bawernameyan Diktora û Master jî hene.

Gundê dikeve kuderê
Gundê Xarî dikeve Devera Rêkan.

Mixtar
Sebrî Hesen Şêxîn

Cografiya gundî
Gundê Xarî dikeve ser Sinorê Kurdîstana Bakur u başur ji Alîyê Bakur Gundê Qesirkê u li Alîyê başur Gundê Bircêla u li Alîyê Rojhelat Gundê Sipê u li Alîyê Rojava Gundê Carmenda,Gundekî Çiyaîye u herwisa Kanîyên Avê hene a ji hemuîan Mezintir u xweşiktir Kanîya Hilolîê yê u herwisa li jêrya Gundî Rubarek Biçok u Sar Derbasdibe.

Dîroka gundî

Çavkanî

Gundên Nêrwe û Rêkan
Charlie Hebdo

Charlie Hebdo kovareke hefteyî ya satirîk a fransî ye, ku karîkatur, gotar, polemîk û henek tê de cih digirin. Belavok wekî dijî nîjadperestî, rexnegir, sekuler, û di nav kevneşopiya radîkalîzma çepgir de hate binavkirin û gotarên rexnegir ên pêkenînê li ser rastgiriya tund (bi taybetî Front National, partiya Eniya Neteweyî ya neteweperest a Fransa), dîn (katolîk, îslam û cihûtî), siyaset û çand.

Kovar bûye armanca sê êrîşên terorîstî: di salên 2011, 2015, û 2020 de. Tê pêşbînîkirin ku ew hemû jî wek bersivdana çend karîkaturan bûn, yên ku bi awayekî nakok Muhemmed nîşan didin. Di êrîşa duyemîn de, 12 kes hatin kuştin, di nav wan de rêveberê weşanxaneyê Charb û çend karîkaturîstên din ên navdar.

Charlie Hebdo yekem car di sala 1970an de derket, piştî ku kovara mehane ya Hara-Kiri ji ber tinazê xwe bi mirina serokê berê yê Fransayê Charles de Gaulle hate qedexekirin. Di sala 1981an de weşana wê rawestiya, lê kovar di sala 1992an de vejiya. Kovar her roja çarşemê, bi weşanên taybet bi awayekî bêplan têne weşandin.

Gérard Biard sernivîskarê niha yê Charlie Hebdo ye.[12] Edîtorên berê François Cavanna (1970–1981) û Philippe Val (1992–2009) bûn.

Êrîşa li ser kovara Charlie Hebdo di 7ê kanûna mezin a 2015an de

Di 7ê kanûna mezin a 2015an de êrîşeke terorîstî li ser baregeha kovarê çêbû û di encamê de 12 kes tê de hatine kuştin, 10 ji wan rojnamevan û karîkaturîst bûn û 2 ji wan jî polîs bûn. Kovar ji ber karîkaturên Muhemmed bû armanca êrîşkarên îslamîst, yên ku di bin navê Îslamê de êrîşî baregeha kovarê kiribûn. 

Piraniya welatên cîhanê ev êrîşa terorîstî şermezar kir û diyar kir ku kiryarên wisa nikarin rêgiriyê li dijî azadiya ragehandinê li cîhanê dirust bikin.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Ji Waarmedia.com 

Kovar
Kovarên fransî
Teberistan

Teberistan herêmeke dîrokî li bakurê Îranê li ser Zeryaya Qezwînê ye. Îro parçeyek ji parêzgehên Mazenderan û Gulistan e.

Çavkanî

Mazenderan (parêzgeh)
Ebas Ferhadî Topkanlû

Ebas Ferhadî Topkanlû (bi farisî عباس فرهادی توپکانلو), wergêr û nivîskarekî kurd e.
Ebas sala 1980î li bajarê Qoçanê yê bakurê Xorasanê ji dayik bûye. Ji eşîra Topkanlû û binemala Ferhadxanî ye.

Jiyan û kar 
Ferhadî di sala 2001ê de li zanîngeha Meşhedê endezyariya makîneyan kuta dike û piştre mijûlî xebat li hêzgeha kerebeyî bû. Sa siwarkirina hêzgehên kerebeyê ji bo çend salan li Sûrî û Iraqê xebitî û xwendin û nivîsandina xwe bi kurdiya kurmancî kemiland. 
 
Di sala 2012an de, pirtûka Nîşan û Dawet nivîsa nivîskarê kurd, mamoste Amed Tîgrîs ji kurmancî bi farisî û di sala 2014an de jî pirtûka Serpêhatiyên Kurda nivîsa Seydayê Tîrêj di gel wergera wî ya farisî çap kiriye. Wî di sala 2015an de pirtûka Tarîxa Edebiyata Kurdî jî wergerand ser farisî. Hemî pirtûkên werger a xwe li weşanxaneya Emû Elewî daye weşandin. Ew bi erebî, îtalî û îngilîzî dizane û karê wergeriyê dike. Nivîsarên ku der barê zimannasî û bi taybet Kurdî Kurmancî ne bo farisî werdigerîne û li kovarên Kurdên Xorasanê ku bi zimanê farisî tên weşandin, wek Etrekê, Soweydayê  û Qoçanşinasiyê tên çap kirin. Ji bilî van, li nivîsên xwe der heqê erf û edeta Kurdên Xorasanê li Rizgarî û Zend_(kovar)ê  çanda Kurdên Xorasanê dide nasandin.

Xebatên niha 
Ew niha lêkolînên meydanî li ser zargotin û edebiyata devkî li nav kurdên Xorasanê dike û biryar daye ku lêkolînên xwe wek pirtûk bide çapkirin.

Berhemên wergerrandî 
 Nîşan û Dawet  2012 
 Serpêhatiyên Kurda 2014 
 Tarîxa edebiyata Kurdî berhema Qanatê Kurdo 2015
 Zarok û Çîrok 2016

Berhemên wergerrandî amade ji bo çapê 

 Nehculbelaqe Gotarên H.Elî ji erebî bo kurdî

Çavkanî

http://www.rizgari.com/ebook/gustil%20ebas%20ferhadi%20topkanlu.pdf 

Nivîskarên kurd
Wergêr
Kurdên Xorasanê
Jidayikbûn 1980