nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Nasname

Nasname, ew e ku dide nîşandin ku mirov hemwelatiyê welatekî ye û di derbarê mirov de zanînên mirov têde cih digirin. Bi wê yekê re, weke karetekê ya. Lê di sedsale me de bi elektronîkî jî hatina pêşxistin. Bi vê yekê, nasnameyên elektronîkî jî hatine pêşxistin. Di hundirê wan de çîpeke elektronîkî bi cih dikin û ew çîp, hemû zanînên mirov di xwe de diparêzê. Her wusa, dema ku mirov dervî welat jî be, ew çîp, dikare sinyalê bide şandin ku mirov dervî welat e.

Zanîn û zanebûnên der barê de

Di nasnameyê de, pêşî nav, paşnav, ol, hijmar û hwd tên nivîsandin. Mîkroçîpa ku têde hatî bicihkirin jî, di wê de hemû zanîn di derbarê de tên bicih kirin. Di derbarê, zanîn fizîkî, rêçtilî û hwd, hemû tişt di wê de tê bicihkirin. Ji kîjan herêmê ye û ji kîjan olê ya ew jî têde tên nivîsîn. Nasname, bi hemû rewşên xwe yên ku bi wê re, tenê weke belgeyeke (binatereke) neteweyî ye. Tenê di hundirê welêt de dibuhure.

Pasport

Pasport, piştî şerê cîhanî yê yekem, di jiyane mirov de bicih dibin. Pasport, herî zêde ne tenê weke binetareke weke nasname ye. Ji wê zêdetir, pasport weke nasnema navneteweyî ya. Bi wê dikarê rêwîtîyê nav welatan were kirin. Pasport jî, weke nasnameyê, xwediyê heman awayê, hemû zanîn ku di nasnameyê de bicih in, di wê de jî tên bicih kirin. Ew jî, bi mîkroçîp e.

Nasnameyên kart

Weke kart nasname, di jiyane mirov de, bi pêşketina teknolojiyê re bicih bû. Bi wê re bi çîpên di hundirê wê de, xwediyê hemû zanîna mirov e. Bi wê re jî, kart bi rengê xwe jî zêlde bûn. Gelek awayê wê derketin li holê. Karta bankê, karta nasname, û hwd, weke van awayê wê gelek cûre û awayên wê di jiyanê de zêde bûn. Weke ku çawa, nasname ji welatekî heta welatê din guharîn li gorî welatan di wan de heya, bi heman rengê di kartan de jî cudabûn û cihêrengiya wan heye. Kart jî û nasname jî, yên hemû welatan ne tijbihina hevdû.

Çavkanî

Nasnema
Agahîyên mirov ên keseyetî
 Binaterên keseyetî
Binaterên Navnetewî ên rêwîtîyê
Binaterên Netewî
Zankoy Sellahedîn

Zankoy Sellahedîn yekêk le zanko gewrekanî Kurdistane ke le şarî Hewlêrî paytexte, em zankoye yekem car le şarî Slêmanî drustikra le sallî 1968, bellam gwastrayewe bo şarî Hewlêr le sallî 1981, zankoy sellahedîn endame le komelley zanko nêwdewlletîyekan. Corî xwêndinî xorrayî ye û serokî zanko d.Ehmed Enwer Dzeyî ye. Kolêjekanî zanko brîtîn le:

Kolêjî zanist
Kolêjî kiştukall
Kolêjî endazyarî
Kolêjî berrêwebirdin û abûrî
Kolêjî hunere cwanekan
Kolêjî perwerde
Kolêjî yasa û ramyarî
Kolêjî zman
Kolêjî perwerde
Kolêjî şerî'e
Kolêjî zaniste mrovayetîyekan
Nûpelda (kovar)

Kovara Nûpelda, ji sala 2009'an û vir ve bi zimanê kurdî weşana xwe dike. Li bajarê Wanê tê amade kirin. Sê mehê carekî dertê. Kovareke çandî û hunerî ye. 
Diruşme ya wê « bêndera çand û hunerê » ye. Bi nivîsên wêjeyî, dîrokî, çandî û dînî ve naverokeke wê ya dewlemend heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.nupelda.net 
 

Kovarên kurdî
Kengawer

Kengawer an jî Kengwer (bi kelhûrî), navçêyeke Kirmaşanê ye. Gelheyê Kengawer nêzîke 80.000a ye pirraniyan wan kurd in.

Kirmaşan (parêzgeh)
Tolhildan (kom)

Tolhildan yekemîn koma hip-hopê ye ku cara ewil hip-hopa underground a nêzikî rapa DYA'yê dike. Kom ji çar ciwanên kurd pêk tê: Afo, DJ Mo Mat, Ramin û Zimanbaz.

Endamên komê 
Zimanbaz yek ji damezirênerên koma Tolhildan e: ew bi xwe kurdê Dîlokê (Eyntabê) ye û di sala 95an de rastî çanda Hip-hopê hatiye. Ji xeynî wî, kom ji Afo (rihayî), Ramin (urmiyeyî) û DJ Mo Mat (duhokî) pêk tê.

Zimanbaz û Afo bi rêya înternetê li hev rast hatin û piştrev Ramin tevli komê bû. Afo û Ramin wek Zimanbaz solîstên komê ne. DJ Mo Mat beatên (muzîk ên bingehîn ên) Rap ê çêdike. Her endam bi taybetiyên xwe yên balkêş rengeke cûda dide komê.

Navê komê 
Afo pêşniyar kiribû ku bila navê komê bibe Tolhildan. Ev nav xweş li muzîk û tarza wan tê: Li hemberî Rap ê klasîk kom giraniyê dide Hip-hopa/Rapa Underground ("Hip-hopa Binxet"). Ev beş bi israr xwe ji Hip-hopa klasîk vediqetîne û wek rûyê reş û tarî yê muzîka rapê tê nasîn.“

Ji bo endamên komê, navê Tolhildan xwediyê wateyeke mezin e, ji ber ku cend sed sal in gelê Kurd di bin zext û zordariyê de ye. Navê Tolhildan lewra tê maneya berpêyî û protestoyê li hemberî sîstemên dagirker.“

Yekemîn klîba koma Tolhildan: Dem Hat 
Yekemîn klîba komê, hêrs û qehra li dijî sîstema înkarkirinê dike mijar. „Navê yekemîn klîba me Dem Hat e û di meha kanûna paşîn de hat kişandin. Me ev klîp bi timî bi îmkanên xwe kişandiye.“ Klîba Dem Hat ji aliyê teknîkê ve xwediyê qalîteyeke gelek bilind e û bi naveroka xwe qet wek klîbên klasîk ên kurd xuya nake. Ji vê behtir klîbên profesyonel ên rapper ên mîna Azad tîne bîra meriv. „Me di klîpa xwe de bi taybetî konsepteke nu bikaranî da ku di hundirê muzîk û Rap a kurdî de rûpeleke nu bête vekirin.“

Yekemîn albûma komê 
Koma Tolhildan bi rêya medyayên civakî anî ziman ku yekemîn albuma wan wê di kanûna paşîn a 2013an de derkeve piyasê.

Girêdanên derve 
 Kanala fermî ya komê li ser Youtube

Komên muzîkê yên kurd
Hip-hopa kurdî
Zimanên tîbetî

Zimanên tîbetî zimanên nefermî yên herêma Tîbeta Çînê ne, zimanine ji malbeta zimanên tîbetî û burmanî ne.

Çavkanî 
 Malpera wîkîpediya ya îngilîzî

Malbatên zimanan

Zimanên Pakistanê
Baba Merdûxê Rûhanî

Baba Merdûxê Rûhanî (jdb. 1923 − m. ) di sala 1923an de li gundê Kaşterê yê li herêma bajarê Kamyaran ji dayik bû. Wî xwendina zanista kon ji berdestê bavê xwe destpê kir. Dwatir ew ji bo peredana bi zanista xwe çû lay hendêk ji mamostayên mezinên çaxa xwe. Baba Merdûx piyawekî here zana bû li zanistanî fiqih, tefsîr, zanist, matematîk û hwd. Binavbangtirîn pirtûka vî pirtûka Dîrokê navdaranê kurd e ku be zimanê farisî hate nivîsandin.

Baba Merdûx bi dway temamkirina zanistên kon, ji Sine çû bo Tehran navenda welatê Îran. Li Tehran çû nav Zanîngeha Tehranê û li vî destî be xwendina zanistên ekademîk kir. Bi temamkirina zankoyê ev hatewe bo Kurdistan û destî kird be vane wtin li xwendingeha bajara Sine.

Baba Merdûx li sala 1989an li Tehranê bi hoy nexweşiye şêrpence wefat kir. Tenê wî li bajarê Sine bi xak espêrdra.

Berhemên Baba Merdûx 

  Tarîxî Meşahirî Kurd

Çavkanî 

Jidayikbûn 1923
Mirin 1989
Matematîknasên kurd
Kesên sedsala 20an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Kesên ji Sineyê
Rengîn FM

Rengîn FM radyoyeke kurdî ya herêmî ye. 

Navenda Rengîn FMê li Qoserê ye û bi cêgayî li ser pela FMê li derûdora Mêrdînê weşanê dike, her weha bi rêya internetê jî li seranserê cihanê weşanên xwe belav dike. Ji xeynî reklam û bernameyeke bi navê "Renklerin Dili" ango "Zimanê Rengan" hemû bernameyên radyoyê seranser bi kurdî ne. Dirûşmeya radyoyê jî ev e: "Rengîn FM: rengê we, dengê me."

Bernameyên wê 
 Reng û Deng, Çêker: Metin Yıldırım
 Kaniya Strana, Çêker: Ruhan Aslan
 Beybûna Rengîn, Çêker: Umîd Qoserî
 Keyfxweş, Çêker: Ahmet Aslan
 Siya Jîn, Çêker: Leyla Sürer
 Tava heyvê, Çêker: Halil Tunç
 Rengên Dengbêjan
 Rengên Azad
 Rengên Jînê
 Deng û Rengên Dîrokî
 Tenduristî
 Pêkenok û Çîrok
 Renklerin Dili, (Zimanê Rengan), bi zimanê tirkî ye
 Ol û Civak

Girêdanên Derve 
 Malpera Rengîn FMê, ziman: tirkî 

Radyoya kurdî
Tank

'Tank an jî zirêpûş ', bi teybetî amûreka topavêtinê ya Leşkerî ya. Cûra bi cûra awayên tankan hatina Çê kirin. Bi teybetî, Tankên zirhî û hwd jî hena. ev cûraya wan, çend ku gûla û ankû top li wan bikeve jî zêde zirerê nadê wan. Bi wê re, awayê tanka ku di karin di bin avê re herin lê av neçê hundurê wan jî hatina çê kirin. Tank, bo ku karibê di bejehîyê de jî were ajotin û herê hatina pêşnûma kirin. 

Tank, weke amûreka leşkerî ya artişa bejehî ya lêxistinê ya. Hêza lêxistina wê jî, li gorî biçekkirin û cûreyên çekên ku têde bicih kirina mazin a. Bi teybetî, di şerê cihanê ê duyemin de, pirr modelên wan ên ku hêza lêdane wan xort bû hatibûbûna çê kirin. Hingî, awayê tankan ên ku dikarîn li bejehîyê û li deverên ku ne rast in weke rêyan re ku dikarîn werina ajotin hatina çê kirin.

Girêdanên derve 

Çek
Şehram Şokûhî

Şehram Şokûhî muzîkvanekî îranî ye ku stranbêjî û bestekarî dike. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1966an de li bajarê Tehranê hatiye dinyayê.

Perwerdeya wê ya muzîkê û Navdarê Fars ê Bêt
Şehram Şokûhî di navbera salên 1993 û 1996an de dest bi perwerdeya muzîkê kir. Li peyre programa ku "Navdarê Fars ê Bêt" de hûnera xwe nîşan da û fînala nîv de hate dawîtin. Di 2010an de jî dest bi stranbêjiya profesyonal kir.

Modara
Albûma wê ya yekem di 2011an de li Îranê hate weşandin. Gellek rexne li ser wê hate kirin, lê albûma herî kirî ya sala 2011'an derket. Di albûmê de deh stran heye û evna di cureya klasîkên farisî û flamenko de ne.

Naveroka albûma Modara
01. Dele Divone
02. Delam Khoone
03 - Modara
04 - Mano To
05 - Asiri ( Gheseye Eshgh)
06 - Asire Eshgh
07 - Leili
08 - Nago Miram
09 - Golo Khaar
10 - Jadoye Cheshme To

Diskografî

Albûmên kargehê

 2011: Modara
 2013: TBA

Stran

 2011: Sofreye Bi Ria (Ev strana ji bo programa "Bimin re Nîvê Bixwe" -rêzeyên yekem- hat bikaranîn )
 2012: Ay Donya (Ev strana ji bo rêzeya TV aMihmanan-e-Vijeh hat bikaranîn )
 2012: Rang-e-Shakibayi (Rêzgiriya Khosrow Shakibai)

Çavkanî 

Stranbêjên îranî
Jidayikbûn 1966
Kesên ji Tehranê
Bestekarên îranî
Hêwedan

Hêwedan (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Paxnîg

Paxnîg (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Sindama Jêr

Sindama Jêr (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Sindama Jor

Sindama Jor (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şevket Arman

Şevket Arman (jdb. sala 1918 li Xelfetî; m. 17ê adara sala 1979 li Riha) yek ji yekemîn wênesazên hunermende nûjên ên Tirkiyê ye.

Kurtejiyan 
Şevket Arman di sala 1918an de li bajarê Xelfetiyê jidayik bû. Wî di sala 1937an de li Stenbolê mamostetiyê qedand û di sala 1940an de jî beşa Karên nîgarkêşî li Enstîtuya Perwerdehiyê ya Gazî mezun bû. Dema di sala 1949an de li Lîseya Mersînê mamostetiya karên tabloyê dikir, ji aliyê MEBê ve destûr stend ku ji bo du salan biçe Fransayê. Ew li Parîsê di Academie National Superieur des Beaux Arts de weke xwendevanê mêvan tevlî atolyeya Jan Sanverbi û akademiya Andre Lhote bû. Ew bi xebatên xwe yên derbarê nîgar û pentura nûjên xebatên serkeftî bi dest xist û piştî ku ji her du akademiyan sertîfîka stend vegeriya welatê xwe. Dema li Fransayê bû, wî ser li muzeyên hunerê yên Brîtanya, Îtalya û Holandê xist û li hunera wê demê koliya. Piştre vegeriya welat û li lîseyên Mersîn û Edîrneyê mamostetiyê kir.

Bi îşqalkirina bakurê Kîprosê ya ji aliyê dewleta romî, ji bo mamostetiya nîgarkêşiyê ya dibistana navîn û lîseyê Şevket Arman şandin Kîprosê. Arman di sala 1959an de vegeriya erka xwe ya Edîrneyê. Di sala 1960an de ji bo fêrbûna teknîka seramîk bi înîsiyatîfa xwe ve çû Parîsê û li wir salekê ma. Di sala 1961ê de li koleja Ebqerê ya Navenda Perwerdehî ya Tirkiyê dest bi mamostetiya nîgarkêşiyê kir. Di sala 1962an de ji aliyê MEBê ve dîsa erka xwe stend û ji bo Îzmîrê hate tayînkirin. Li wir wî beşa nîgarkêşiyê û atolyeyên pêwîst ava kir û wek serokê beşê bi erka xwe berdewam kir. Di sala 1968an de ew bi daxwaza xwe derbasî Enstîtuya Perwerdehiyê ya Stembolê bû û li wê derê di beşa nîgarkêşiyê de 10 sal xebitî. Di îlona 1978an de ameliyateke ziravê (safra) derbas kir û piştî xizmeta 33 salî emekdar bû.

Hunermend Şevket Arman di roja 17ê adara 1979an de çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî 
Wênesazên tirk
Kesên ji Xelfetiyê
Jidayikbûn 1918
Ûranis

Ûranis an jî Ûrûnûs () gundekî girêdayî ser navçeya Tetwanê ye. Ev gund di 19'ê adara 1994'an de ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Qêçiyan

Qêçiyan (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qeceran, Mêzgir

Qeceran (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Weliyan

Weliyan (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Hasorîg

Hasorîg (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Temirtax

Temirtax (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Kaştûn

Kaştûn (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qocwanîs

Qocwanîs (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Çet, Mêzgir

Çet (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Ferec, Mêzgir

Ferec (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şêxik

Şêxêk (?) an jî Şêxik (?) (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Goman

Goman (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.

Gelhenasî 
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Goman 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 399 e.

Mijarên têkildar 
 Gundistana Gewirkî nellên
 Bexşa Weznê
 Şaristana Serdeştê

Gundên Serdeştê
Komik (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:

 Komik, gundekî girêdayî Qabilcewzê
 Komik, gundekî girêdayî Kemaxê
 Komik, gundekî girêdayî Zêtkayê
 Komik, gundekî girêdayî Xorxolê

Binêre 
 Gomik
 Kom
Yaneya futbolê ya Coritibayê

Yaneya futbolê ya Coritibayê (wekî Korîtîba bixwîne) yan jî Coritiba Foot Ball Club yaneyeke navdar a futbolê li rojavayê bajarê Curitibayê li Brezîlê ye, ku di sala 1909'an de hatiye damezrandin.

Stadyûma wê 

 Navê tev: Major Antônio Couto Pereira
 Bernavk: Alto da Glória
 Temaşevan: 37.182 temaşevan

Malperên têkilîdar 
 Malpera fermî ya Coritiba

Yaneyên futbolê
Brezîl
Leyla Şaylemez

Leyla Şaylemez, di çapemeniyê de wekî Leyla Söylemez jî tê nivîsandin, 1'ê kanûna mezin a 1989'an de li Mersînê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Fidan Doğan bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.

Binihêre 
 Suîqesta kurdan a li Parîsê

Çavkanî 
 Malpera kurdîpîdya

Çalakvanên kurd
Jidayikbûn 1989
Mirin 2013
Fidan Doğan

Fidan Doğan, wekî Fidan Dogan jî tê nivîsandin, 17'ê kanûna mezin a 1982'an de li Albistanê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.

Binihêre 
 Suîqesta kurdan a li Parîsê

Çavkanî 

Çalakvanên kurd
Jidayikbûn 1982
Mirin 2013
Sakîne Cansiz

Sakîne Cansiz, bi tirkî wekî Sakine Cansız‎ jî tê nivîsandin, di 1958an de li mezreya Taxtala (Korkes) Dêrsimê hatiye ser dinyayê, femînîst û çalakvaneke kurd bû ku di 9ê kanûna mezin a 2013an de li Parîsa Ferensayê ligel Fidan Doğan û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin. Sakîne Cansiz yek ji danerên PKKê bû.

Binihêre 
 Suîqesta kurdan a li Parîsê

Çavkanî 

Neteweperwerên kurd
Çalakvanên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1958
Mirin 2013
Siyasetmedarên kurd
Endamên PKKê
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Jinên kurd di siyasetê de
Îlalî

Îlalî an jî Îlano (?) (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şomî

Şomî (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Alxan, Mêzgir

Alxanan an jî Alxan (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Alxan

Çend cihên bi vî navî hene:

 Alxan, gundekî ser Melediyê ye.
 Alxan, gundekî ser Mêzgirê ye.
Nîjnî Novgorod

Nîjnî Novgorod, anku Novgoroda Jêrîn (, navê berê Gorkî) — bajarekî Rûsyayê ye, serbajarê parêzgeha Nîjêgorodskaya Oblast e, navend û bajarê herî mezin ê Eyaleta Federal a Prîvolyskê ye. Bajar li rasteya Ewropaya Rojhilat, li cîhê ku çemên Oka û Volga dibin yek, hatiye avakirin. Çemê Oka bajar dike du paran. Ji sala 1932'an heta 1990'an navê bajêr Gorkî bûye (bi navê nîvîskarê rûs Maksîm Gorkî). Ji sala 1959'an heta 1991'ê bajar ji bo ziyaretkirina biyaniyan girtî bûye. 
Bi gelheya xwe ve Nîjnî Novgorod bajarê Rûsyayê yê pêncemîn e.

Nîjnî Novgorod li rojhilatê Moskowê û 400 kîlometreyan dûrî wê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Rûsyayê
Kazan

Kazan (bi tatarî: Казан, Kazan), paytexta Komara Teteristanê, benderekî mezin li berava çepê ya çemê Volgayê. Yek ji mezintirîn navendên aborî, siyasî, zanistî, perwerdehî, çandî û werzîşî yên Rûsyayê. Kremlîna Kazanê di lîsteya Nirxên cîhanî yên UNESCO'yê de cîh digire. Bajar di fermiyetê de wek paytexta Rûsyayê ya sêyemîn hatiye tomarkirin. Fermî û nefermî wek peytexta federalîzma Rûsyayê û paytexta teterên cîhanê tê binavkirin.  Di sala 2005an de 1000-saliya bajêr hat pîrozkirin.

Taybetmendiyên fîzîk-cografî yên bajêr

Erdnîgarî 

Dirêjahiya bajêr ji bakur heta başûr 29 km ye, berahiya ji rojava heta rojhilat 31 km ye. Li rojava, navend û başûrê rojavayê xwe bajar xwe disipêre çemê Volga. Li Kazanê pireyeke ku li ser çemê Volga re derbas dibe, heye. Di nav bajêr re çemê Kazanka derbas dibe û bajar dike du paran. Herdu parên bajêr bi pireyan û xetên metro ve tên girêdan.

Erdê bajêr raste û girî ye. Li navenda bajêr rasteyên bi navê Zabûlaçyê, Prêdkabanyê, Zakabanyê, Arskoyê polê û girên bi navê Kremlyovskî, Marûsovskî, Fêdoseyevskî, Ametyevo, Çiyayê yekemîn û duyemîn û her wek din, hene.

Bajar pirr avî ye, ji derveyî çemên Volga û Kazanka û şaxên wan gelek gol û lîtav hene. Sê golên herî mezin: Kabana jorîn, Kabana navîn û Kabana jêrîn; golên din: gola Lêbyajyê, gola Glûbokoyê, gola Hêşîn, golên sunî: gola Îzûmrûdnoyê, gola Komsomolskoyê û yên din.

Avhewa 
Avhewaya Kazanê kontînental û navîn e. Di taybetmendiyên avhewaya bajêr de qers û germahiyên mezin tune ne, lewma kêm caran çêdibin. Herî pirr ba ji başûr û ji rojava tên. Bilindahiya berfê navîn e, herî pirr di mehên sibat û adarê de berf bilind dibe û digihîje 38 sm.  Hejmara rojên sayî, ewrahî û girtî, 40, 169 û 149 e. Meha herî ewrahî çiriya paşîn e, yên herî sayî tîrmeh û tebax in. Biharê û payîzê mij çêdibin, di tevahiya salê de mij 16 rojan didomin. Germahiya navîn havînê +17-20 °C, zivistanê −12-9 °C.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Rûsyayê
Mewlûda Melayê Batê

Mewlûda Melayê Bateyî an Mewlûda Kurdî helbesta Melayê Bateyî ye ku di hemû mihrîcanên rojbûna Muhemmed Pêxember de tê xwandin. Ev helbest dîrokî û wêjeyî ye. Her neteweyek bi zimanê xwe mewlûd gotiye û ev jî ya kurmancî ye. Ya zazakî jî Ehmedê Xasî gotiye. Seydayê Tîrêj jî mewlûdek kurmancî gotiye lêbelê Mewlûda Batê ji hemûyan girîngtir e

Mewlûda Melayê Bateyî

Çavkanî

http://www.scribd.com/doc/31266575/Mewluda-Melaye-Bate

Dîn
Îslam
Pirtûkên kurdî
Gundikê Evdî

Gundikê Evdî yan jî Gundikê Ebdî gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de ye. Li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Gundikê Îso, Seletê û Cirêfê he ye.

Gundên Bismilê
Abdullah Varlı

Abdullah Varlı, ango Mele Ebdullah Varlî (1ê nîsanê 1939 li Patnosê − 2ê sibatê 2012 li Enqereyê), nivîskar, alim û lêkolînerekî kurd bû.

Nivîskar di 1ê nîsana 1939 an de, di gundekî navçeya Patnosê yê bi navê Hesar de ji dayik xwe bûye. Di sala 1946 an de li gundekî wê navçeyê; Nenecanî de wekî hemû zarêd Kurdistanî, cara yekemîn li bal bavê xwe Muhammed (Hoko) xwendiye. Paşê çûye di pir medreseyên welêt de xwendiye. Di meha îlona sala 1957 an de, di Emîniye ya Şam de xwendina xwe qedandiye. Di di navbera 12ê tîrmehê 1964 - 1976 an de, di saziya Diyanetê de, di karên cur bi cur de li navçeya Erdişê xebitiye.

Di sala 1976an de ji aliyê wê saziyê ve ji welatê xwe hatiye dûrxistin. Ewê saziyê debirvan şandîne herêma Trabzonê ku heta pênc salan nezîviriye welatê xwe. Di sala 1977an de, li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye û derbasî saziya Vakıflar Genel Müdürlüğü, bûye. Debîrvan di arşîva wê saziyê de karmendiya wergerandinê kiriye. Di sala 1978an de, ji aliyê wê saziyê ve ji herêma Enqereyê hatiye dûrxistin û şandine herêma Edirneyê. Debîrvan di heman salê da li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye, derbasî şalyariya çandê (Kültür bakanlığı) bûye.

Ewê şalyariyê debirvan di kevinxaneya (muzexane) Etnoğrafyayê de, bi karmendî xistiye berpirsiyarê Şerî' sicîleri û nivîsarên kevin û pirtûkxaneya wê saziyê. Di sala 1984an de, di heman şalyariyê de, ji wê saziyê hatiye dûrxistin û derbasî pirtûkxaneya Êlxelq Kutûpxanesî? bûye.

Di wê pirtûkxaneyê de bûye karmend û berpirsiyarê beşa nivîsarên kevin. Di sala 1990an de, di heman şalyariyê de bûye endamê saziya bi nav A.P.K (Pisporî lêkolîn neqişkirin pêşva anîn)? Di sala 1993an de, di heman Şalyariyê de, di saziya bi navê Halk Kültürü Araştırma Geliştirme Genel Müdürlüğü de, bûye serokê beşa fêrihtekirin û rêberkirinê. Di heman salê dê, ji ber hinek sedeman, di dîroka 18ê nîsana 1993an de bi keddarî ji karmendiyê raqetiyaye.
Çapkirî ne çapkirî bi giştewarî: 32 berhemên wî hene.

Ebdullah M. Varli  di 2ê sibata 2012an de li Enqereyê, li nexweşxaneya İbn-i Sînayê çû rehma Xwedê.

Berhem 
 Qur'ana pîroz û Arşa wî ya bilind, Sipan Yayınları, 1997 (werger)
 Dîwan û gobîdeye Ehmedê Xanî yed mayîn, Sipan Yayınları
 Dîwan û jînevarîya Ehmedê Xanî, Sipan Yayınları
 Dîroka Dugelên Kurdan (Cîlt-1), Sipan Yayınları, Stenbol, 1997
 Kürt-Ermeni ilişkileri, Sipan Yayınları,  V. T. Mayevsrıy, Stenbol, 1997  (werger)

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Lêkolînerên kurd
Kesên ji Agiriyê
Mêr
Jidayikbûn 1939
Mirin 2012
Xeraba Sor

Xeraba Sor (), bajarokekî ser bi navçeya, Mûşê, Milazgirê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Şênê Ezîz Ako

Şênê Ezîz Ako (an jî Shene Aziz Ako) (z. 1994, Silêmanî) yekem şahciwana Kurdistanê ye ku di 29ê tîrmeha 2012an de li bajarê Hewlêrê hatiye hilbijartin. Şênê Ezîz bi xwe ji Ranyayê ye, lê bi malbata xwe re li Norwêcê dijî. Di beşa dawî ya pêşbirkê de tevlî Şênê Ezîz dozdeh keçên kurd hebûn. Hinga ew hate hilbijartin 19 salî bû. 

Şênê Ezîz 171 cm dirêj e û 55 kîlo ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Şahciwana Kurdistanê diaxife 
 Ciwan bi rêya Facebook û telefonê doza zewacê ji min dikin

Şahciwana Kurdistanê
Modelên kurd
Kesên ji Silêmaniyê
Jinên kurd
Jidayikbûn 1994
Soya

Soya ango fasulyeya soyayê (bi navê xwe yê zanistî: Glycine max (L.) Merr.), nebateke xwarinê ji famîleya baqilan e (Leguminosae - Faboideae). Nebat navê xwe ji peyva japonî shōyu stendiye ku tê wateya "sosa soyayê".

Hatiye tespîtkirin ku soya ji bo xwarinê heta 1700-1100 B.Z. li bakurê Çînê hatiye çandin. Îro soya li ser 6% rûerda cotkariyê ya cîhanê tê çandin û bi vî awayî toxûmê rûnê ya herî girîng e. Çandiniya soyayê ji bo xwarinê bi taybetî di salên 1970'iyan de her ku çû mezintir bû. Di sala 1960'an de hê 17 mîlyon ton dihate hilberîn. Ev jimar di sala 2010'an de gihîste 261.6 mîlyon ton. Fasulyeya soyayê xwediyê 18% rûn û 38% proteîn e. Qalîteya proteîna nebatê bi ya ajalan hema hema wekhev e, ku girîngbûna soyayê li gorî nebatên din jî ji wir tê. Ji aliyê mirovan ve 2% ya soyayê wek fasulye tê xwarin. Pirraniya beşa din jî ji bo çêkirina rûna soyayê tê bikaranîn. Rûna soyayê him ji bo bikaranîna di pêjgehan de, him jî ji bo çêkirina Bio Diesel tê bikaranîn. Goşta ku ji çêkirina rûna soyayê ber dimîne wek xwarina ji bo ajalan tê bikaranîn.

Pêşangeh

Çavkanî 

Famîleya baqilan
Zengilok (xwarin)

Zengilok şîraniyek ji pêjgeha Rihayê ye. Arda ku bi av û dims tê tevdan di rûna zeytê ya kelandî de tê qewirandin û bi qewirandin û qehweyîbûna havîrê zengilok pêk tê.

Pêjgeha kurd
Şîranî
Germiya pincaran

Germiya pincaran navê xwarinek ji pêjgeha kurd e û bi kelandina pincarên teze yên ku li zozanan hatine komkirin tê çêkirin. 

Ji bo amadekirina germiya pincaran divê pincarên teze bên komkirin û şûştin. Piştre rûn (rûna zeytê) û av di tewayeke kûr de li ser agirê nerm tê germkirin û pincar hêdî hêdi li ser tê talkirin. Serê tewayê tê girtin ji bo ku pincar nerm bibe û vîtamîna xwe winda neke. Car caran pincar tê tevdan, heya ku pincar giş şil û nerm bibe. Yên ku dixwazin hinkî xwê û baharatên din lê dikin. Gava germiya pincarê diqede divê germe-germî bê xwarin.

Germî
Pincar
Xwarin
Pêjgeha kurd
Paul McCartney

Paul McCartney (wekî Pol Mekatnî bixwîne), di 18'ê xizîrana 1942'an de li Liverpool, Brîtanyayê hatiye ser dinyayê, kompozîtor, gîtarîst û vokalîstekî brîtanî ye. McCartney endamekî koma berê ya bi nav û deng a brîtanî The Beatles bû. 

Gellek albumên wî yên solo jî hene. Ew bi nasnavê Sir Paul McCartney jî tê naskirin. 

The Beatles
Single

Single, bi pirhejmar singles (ji îngilîzî single, tenê, yek, tek) ew sêlikên ji vînîlê ne ku li her aliyekî wê stranek hatiye tomarkirin. 

Tomarkirina muzîkê
Êrtaşa Jor

Êrtaşa Jor () gundekî navçeya Parsîna Jêr a bi ser Erziromê ve ye. Di dema borî de li gund ermenî û kurd tev dijiyan, niha gelek kes ji gund koçber bûne. Gelek kes li Stembol û bajarên mezînên Tirkiyeyê dijîn. Navê gund ji Kela Xar hatiye. Gund ji Xoresanê re 43 km dûr e. Li gund çanda kurd didome.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Pasîna Jêr
Camila Morgado

Camila Ribeiro da Silva, (jdb. 12ê nîsanê 1975 Petrópolis, Rio de Janeiro, Brezîl) lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e ku di sala 1975an de li Petrópolisê ji dayik bûye.

Aktrîsên brezîlî
Jidayikbûn 1975
Mirovên zindî
Henas

Henas, kovareke kurdî ye, bi zaravê kirmanciya tîpên erebî dihête nivîsîn û li herêma Kurdistanê heyvane weşanê dike. Kovara Henas bo yekem car di çiriya pêşîn a 2012'an de hatiye belavkirin. Kovareke ronakbîrî û giştî ye, babetên weke hunerî, edebî û dîdar digel hunermendan diweşîne. Dirûşma kovarê ev e: « Henas: Henasedaneke di jiyaneke neçarçovekirî de ».

Desteka kovarê 
 Xwedanê îmtîyazê: Cotyar Lawend Nihêlî
 Sernivîskar: Warhêl Sergelî

Desteka nivîskariyê 
 Derav Guherzî
 Zêdan Sibhî
 Jiyan Rêkanî
 Nîhad Oremarî
 Rojhat Seîd

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Kovara Henasê li ser Facebookê

Kovarên kurdî
Hay Dil (albûm)

Di vê albûma ku stranên bi zaravayên cihê yên zimanê kurdî tê de cîh digirin, pirsgirêkên jiyana herêmên gund û bajaran bi hev re tên pêşkeşkirin. Disa di vê albûmê de Şivan Perwer cara yekem li gel tenbûrê, amûrên kevneşopî yên muzîkê yên wek erbane, bilûr, mey û kemanê jî bi kar aniye. Ev di heman demê de, di albuman de bûye wek îşareta destpêka heyama aranjekirinê jî.

Taybetmendiyeke din a vê albûmê jî ev e: mînaka yekem a ‘vegotina çîrokan bi şêweya destanî’ li vir tê dîtin. Şivan Perwer dê salên dû re jî vê şêweyê pir bi kar bîne. Di strana ‘Xwedê da’ de veguherîna ramanî ya gundiyên ku ji gundan koçî bajaran kirine û li gund û bajaran ferqên ku pirsgirêkên civakî pêktînin, bi şêweyeke estetîk deng vedide.

Berhemên Di Albûmê De 

 Lemilanim Ke (Sorani)
 Dayê Dayê
 Megri
 Dilo
 Cotkaro
 Hay Dil
 Xwedêda

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Yezdanîtî

Yezdanîtî, anku ayîna yezdanî, ayîneke kevn e kurdan e. Yezdanîtî ola melekan e .

Yezdanîtiya di nava kurdên roja îro de
Yezdanîtî (Yarsanîzm/elewîtiya kurdan) di nav kurdan de ji sê dînan pêk tê:

 Yaresanîtî (Yarsan) 
 Êzîdîtî (Êzidî)
 Çinarîtî (Işıkçılık)
 Elewîtî (Elewî)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ayîna melek û firîşteyan  http://www.kurdistanmemory.com/site/english/culte_ange.html 

Kurdistan
Çanda kurdî
Dîn
Ronahî TV

Kanala Kurdan Ronahî TV a ku bi dirûşima « Dengê aştî û Azadiyê » weşanê dike bi armanca ku bibe dengê gelê Rojavayê Kurdistanê

Dîrok
Bi pêşketina şoreşa azadiyê ya li Sûrî û Rojavayê Kurdistanê, televizyona Ronahî TV jî dest bi pêvajoya amadekariyên berfereh kir. Ji bo rastiya bûyerên şoreşê ji raya giştî re werin ragihandin televizyona Ronahî dest bi qonaxa nû ya weşana xwe dike. Rêveberiyaya Ronahî TV ragihand ku ew ê di nava demeke kurt de jî, ji bo weşana 24 saetan bi bernameyên xwe yên nû û dewlemend weşanê bike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ji bo weşana zindi u agahiyen zedetir ronahitv.com

 Rûpela Facebook

 Rûpela Facebook bi zimanê erebî

 Rûpela Twitterê

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Rojavaya Kurdistanê
Dêra Mor Kuryakos

Dêra Mor Kuryakos (di nava suryaniyan de wek 'Mor Kuryakos' tê zanîn) dêreke suryaniyên Midyadê (Tur Abdînê) ye û li gundê Enhilê () hatiye avakirin.

Ji aliyê plana xwe ya mîmarî ve dişibe çend dêrên din ên li gundên Mêrdînê. Di bunyeya xwe de xwediyê gelek taybetmendiyên bedew e. Derbasgehek ji pêşiya dêrê heya rojhilatê dirêj dibe û bi Beth Slutho'yekê diqede. Xuya ye ku ev avahî ji bo duakirin û ayînkirinên rihet hatiye lêkirin. Eniya dêrê bi pencereyên bi şeklê nalên hespan hatiye xemilandin. Ezîznameyeke ji çaxa navîn destnîsan dide ku dêr ji bo zeytûnkirê bi navê Mor Şemun ê ku di sala 735'an de jiyana xwe jidest daye hatiye lêkirin.

Li Mor Kuryakosê pêşkêşgeheke darîn a boyaxkirî peyda ye ku tê texmînkirin di sedsala 18'an de hatiye qewartin û ew mînakek ji bo hunera dewlemend a berê ye. Herwiha, tê bawerkirin ku pêşkêşgehên Mor Kuryakosê ji bo belawbûna pêşkêşgehên kevirî yên li herêmê jî bûne mînak. Li gundê Enhilê ji xeynî dêrên Mor Kuryakos û Mor Eşayo şeş şapel jî hene ku wan ji bo dayka Meryem, ezîz Petrûs û Pawlos, Eliyo, Şmunî, Gevergis û zeytûnkkr Şemun hatine nezirkirin.

Dêrên suryaniyan
Dêrên Mêrdînê
Midyad
Beth Slutho

Beth Slutho navê meydana derve ya ayînkirin û duakirina dêrên suryaniyan e.

Dêrên suryaniyan
Vahram Papazyan

Vahram Papazyan (bi zimanê ermenî: Վահրամ Փափազեան) yek ji du atletên ermen e ku di sala 1912'an de li Stockholmê paytexta Swêdê cara ewil împeratoriya Osmanî di Lîstikên Olîmpiyadê de temsîl kiriye. Papazyan tevlî beza mêran a 800 metran û beza mêran a 1500 metran bûbû. Vahran Papatyan û Migirdîç Migiryan ew du werzişvanên tenê bûn ên ku li ser navê împeratoriya Osmanî tevlî yekemîn lîstikên Olîmpiyadê bûbûn.

Kurtejiyan 
Vahram Papazyan weke zarokê malbatekî ermenî (ku bavê wî xwediyê dikanekê bû) hate dinyayê. Di zarokatiya xwe de ew her berbanga sibê ji qada xwe ya bi navê Bebekli ya li Stenbolê dibeziya heta Babiali ji bo ku nûçeyan werbigire û bigihîne dikanê bavê xwe. Piştî ku Papazyan ew karê xwe diqedand, ew diçû Koleja Robert, li cihê ku perwerdehiya we didît.

Di sala 1906'an de Vahran Papazyan cara ewil tevlî lîstikên sporê yên Atînayê bû, beza 800 metran û ya 1500 metran kir lê tenê xwe gihande raya 8'em.

Gava împeratoriya Osmanî di sala 1911'an de bû endamê Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyadê, serokê komîteyê ya împeratoriya osmanî daxuyanî li rojnameyên Ikdam û Sabahê belav kir ku atletan ji bo lîstikên Olîmpiyadê yên 1912'an ên li Stockholmê bibîne.

Papazyan jî hema serlêxist û daxwaza xwe ya ji bo tevlîbûna yariyan diyar kir. Ji bo ku karibe xercên seyahetê bigire, Vahram Papazyan weke endam daxwaza aborî li navenda sporê ya ermenî Ardavast kir. Li ser vê yekê navenda sporê Ardavast şanoyek di Tiyatroya yewnanî ya Arnavutköyê de amade kir û bi vî havî pere hate komkirin. Hêjayî gotinê ye ku Papazyan bi xwe jî roleke biçûk di sanoyê de lîst. Bi serkeftina şanoyê, xercên seyahata Papazyanê ji bo Olîmpiyayê hatin girtin.

Piştî ku tevlî yariyên Olîmpiyadê bû, Papazyan vegeriya welatê xwe. Dema ku komkujî li dijî ermeniyan dihat kirin Papazyan jê filitî û xwe li Beyrûtê bi cih kir.

Piştre Vahram Papatyan koçî DYA'yê kir û li wir çavên xwe ji jiyanê re girt.

Lîstikên olîmpiyadê yên 1912'an 
Di olîmpiyada havînî ya 1912'an de Vahram Papazyan tevlî revên mêran a 800 metran û ya 1500 metran bûbê jî, her duyan jî nikaribû bi dawî bikira. Li gorî wezareta ciwantî û werzîşê ya tirk, di her du revan de Vahram Papazyan reveke lezgîn û rewşedar pêşkêş kir û xwe gihande raya yekemîn, lê piştî 20-25 metran serê xwe viz bû û hişê xwe winda kir. Herwiha, li gorî neviyê Vahram Papazyan sedema neqedandina revan ji ya fermî pir cuda ye.
Nevî di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje: 
Ji aliyeke din ve, rojnameya Agos derxiste holê ku Vahram Papazyan, dema ku li Beyrûtê bû di nameyekê de xemgîniya xwe tîne ziman, ji çi re ku alaya romî ji bo xemilandinên olîmpîk ên Stockholmê nehatiye bikaranîn. Li gorî nameyê, Papazyan çûye balyozxaneya romî û li wir nerazîbûna xwe ji vê yekê re aniye ziman.

Çavkanî 

Atletên ermenî
Werzişvanên ermenî
Jidayikbûn 1892
Mirin 1986
Çiyayê Qertewîn

Çîyayê Qertewînê di navbera sê bajarokan, İntab, Panos û Milazgirê de ye. Para wê yê herî mezim li ser Seregolê ye. Seregol,herema herî mezin û fireh ya İnrabê ye. Sînorê wê, ji İntabê destpê dike te digihîje Milazgir û Panosê. Çîyayê Qertewîn xemla Seregolê ye,ji sînorê Panosê destpédike tê Seregola İntabê, ji wir jî diçe digihîje çend gundê Milazgirê. 

Di binpêşa Qertewînê de Cemalverdi, Qereqûyî, Gundé Elî, Melehesen, Hacîbotî û Hacîusif hene ku ji çend gundên Seregola İntabê ne. 

Gundên din yên binpêşa Qertewîn de Hasûna, Melebag û Gundê Teze ne ku

 li ser Milazgirê ne. Xêncî van, gundê Qizqapan ya Panosê jî digihîje pêşa Qeretwînê 

Çiyayên Kurdistanê
Milazgir
Gokcebîl

Gokcebîl an Gocebel (), navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Ji eşîra Qoçgiriyê, hoza Saran-Sarikî ye.

Gundên Macîranê
Siwariyan

Siwariyan an Siyaran an Saran (), navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Ji eşîra Qoçgiriyê, hoza Sefan-Sefikî ye.

Gundên Macîranê
Eskîqepûmehmûd

Eskîqepûmehmûd an Jarolar () gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Gundên Macîranê
Xoskêx

Xoskêx (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Germîsî

Germîsî (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Gewan

Gewan (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Papa Benedîkt XVI

Papa Benedîkt XVI, Benedîktê 16em, Benedîktê şazdehem (bi latînî: Benedictus XVI; jdb.  - m. ) li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hat ser dinyayê. Bavê wî polîs bû; ji aliyê yekî nazî ve di sala 1941ê de hat kuştin. Benedîktê 16em di 19 nîsana 2005an de weke papa hat bijartin li Vatîkanê. Di salên 1950î de weke teologê navdar hatibû nasîn jî. Gelekên wî şîrove dikin, di tijbihênina Yûhena Pawlos II. Di gelek zanîngehên Almanyayê de weke profesor jî kar kir. Bi vê rengî, di demeka kin de weke yekî akademîsyen hat nasîn. Bi vê yekê, weke metranekî zana, di sale 1977an de hat nasîn. Bi wê zanîna xwe bû papa ji dêra katolîk re.

Jînenîgarî 

Weke mirovekî ji malbateke oldar î bi navê Joseph Alois Ratzinger di 26 nîsana 1927an de li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hatiye ser dinyayê. Kurê Joseph û Maria Ratzinger bû. Nayika wî weke navê keçkaniyê navê Peintner dihat nasîn. Dayika wî, bixwe ji Tirolê bû ku îro ewder di nava axa Îtalya de ye. Bavê wî, perwerdehiya keşetiyê girt. Lê ji ber ku dij Adolf Hitler bû, hat kuştin. Benedîktê 16em bixwe jî, perwerdehîya felsefeyê û teolojiyê hilda ye. Piştî ku mezin bû, bi birayê xwe re çû dibistane keşetiyê û piştre xwandina li Romayê domand. Di sale 1958an de bû profesorê wê.  Li zanîngeha Wilhelms li Bonnê 1959–1963 û li zanîngeha Westfälische Wilhelms li Münsterê 1963–1969, bi profesorî kar kir. Di 24ê gulana 1977an de bû metranê serek li ber destê Papa Yûhena Pawlos II zû pêşket. Di heman salê de derket mertebe kardînaliyê jî. Karê kardînaliya Polonyayê hilda ser xwe û kir. Piştî mirina Yûhena Pawlos II, wî serektî kir. Piştre jî, dema ku çûna bijartinê bû jî, êdî ew bû papa di 19ê nîsana 2005an de.

Di nava karê xwe yê papatiyê û ê berî wê de jî, wî karê nivîsandinê jî dimeşand û ser 31 pirtûkî re nivîsand. Weke papa, rêwîtiyên wî jî gelek bûn.

Di 10ê 2013an de, denezend ku ew ji ber pîrîtî û êdî ku laşê wî ranakê û xwe ji karê papatiyê dikişêne. Di 1ê adara 2013an de ji awayekî fermî xwe kişand.

31 Berfanbera 2022yê di 95 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

 Der Spiegel: Helpless in the Vatican: The failed papacy of Benedict XVI", 2010 - http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,687374-4,00.html

Girêdanên derve 

Benedîkt XVI
Jidayikbûn 1927
Katolîkî
Zimanê Kurdî: Rêziman

Zimanê Kurdî: Rêziman navê gramera zimanê kurdî ya kurdîzan û profesor Qanatê Kurdo ye.

Rêzimanên din ên Qanatê Kurdo 
 Gramatîka zimanê kurmancî ya kurt, 1946, Rewan.
 Gramera zimanê kurdî (kurmancî-soranî), 1990, Koral, Stembol.

Çavkanî 
 Qanatê Kurdo (1981). Zimanê kurdî: rêziman. Komkar, Frankfurt.

Pirtûkên kurdî
Hezîrgeh

Hezîrgeh (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Kelê, Mêzgir

Kelê (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Papa Benedîkt XV

Papa Benedîkt XV, Benedîktê 15em, Benedîktê pazdehem (navê jidayîkbûnê: Giacomo della Chiesa) (jdb.  li Genova - m.  li Roma) ji 3ê kanûna pêşîn a 1914an heta mirina xwe (sala 1922an) papatî kiriye.

Ji malbataka ji çîna serdest tê dunê. Xwandina xwe li Vatîkanê dike. Xwandina xwe ya bilind li watîkanê di beşa dîplomasiya vatîkanê de dike. Berî ku wê xwandina xwe bike û bidawî bike, weke karkerê berkursiyî papa kar kir. Di sale 1907an de weke dîplomat li Bologna bû pîskopos. Di sale 1914an de bû kardînal. Di vê demê de dema şerê cihanê ê yekemin bû. Li wir, wê dêr çi bike û berpirsiyarê wê çina ew li ser wê sekinî û kir ku bêne ser ziman. Weke di 3ê êlonê de Giacomo della Chiesa hat hilbijartin û bû papa û navê Benedîkt XV hilda. Wî, daîreyek vekir di dema şer de û têkilî bi wê bi hemû dilên şer re danî û têkiliya wan jî bi malbatên wan jî da danîn. Ji bo şeklê civake nû di wê demê de xabitî. Di 22ê kanûna paşîn a 1922an de çû berdilovaniya xwe.

Papa Benedîkt XV weke papayê yekem dihê zanîn ku care pêşî hikimeta Îtalya li ber wî alên xwe hanîn li nêvî.

Piştî wî re jî weke Benedîkt XVI di 2005an de hat hilbijartin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Benedîkt XV
Katolîkî
Jidayikbûn 1854
Mirin 1922
Kirzî

Kirzî (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Mezra Began

Mezra Began (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qerextepe

Qerextepe (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qûrçik

Qûrçik (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Reşmezre

Reşmezre (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Papa Benedîkt I

Benedîkt I, Benedîktê 1'em, Benedîktê yekem dema jidayikbûn: 2´ê hezîrena 575, mirin: 30. tirmeh: 579´a. Kurê mirovekî ku bi navê "Bonifatius" bû. Tê gotin ku girekîyan bi navê "Bonosus" bakirinê de. Çar sal û 28 rojan weke papa ma. Karên kifşkirinê ê keyê romayî ê demê wî jî di wan weyn leyistiya.

Giredanên derve 

Benedîkt I
Katolîkî
Papa Bonîfas VI

Papa Bonîfas VI, Bonîfasê 6em, Bonîfasê şeşem der barê dema wî ya bûyînê de tiştekî pir nayê zanîn. Di 11ê nîsana 896an de weke papa hat hilbijartin. Tê gotin ku di 26ê heman mehê di çûye ser dilovaniya xwe. Di 898î de, di bin papa Yûhena IX, ew weke yê ne fermî hat bijartin, lê navê wî di lîsta papayan de heye. Hat gotin ku piştî ji aliyê yê ku piştî wî re tê Stefan VI ve hat kuştin. Lê ew ne hat zanîn û ne hat kifşkirin. Weke din jî tê gotin ku bi enfeksîyonekê miriye. Yanî bi nexweşîyekê ket û ji wê xilas nebû û ne jiya.

Girêdanên derve 

Bonîfatiyûs VI
Katolîkî
Şordê

Şordê (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Talebûran

Talebûran (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Tarpasor

Tarpasor (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Papa Piyûs X

Papa Piyûs X, Piyûsê Dehem (bi latînî Pius X, z. 2'ê hezîrena 1835 - m. 20'ê tebaxa 1914'an) papayekî ji papayên Vatîkanê bû. Ew ji 9´ê tebaxa sale 1903´an ve bû papa heta ku mirov li 1914´an. Pîyûs X, piştî Piyûs V, yê dawiyê ku weke "azîz" hatibû denezend bû. Li Riese ku li dora Weneto ya hat dunyê. Navê wî yê din jî "Giuseppe Melchiorre Sarto" Navê dayika wî Margarita û bavê wî Giovanni Battista Sarto bû. Di sale 1858´ê de bû kese. Wî, di dema xwandina xwe de, her wî zêde fikrên Thomas Aquinas û mafê azîzeyan xwand û xwe bi wan perwerde kir. Di sale 1884´an de bû metran. Û di sale 1893´an de jî bû kardînal. Li Venezîya bû bi erk.

Li îtalya di wê demê de mafekî rayadaran hebû ku ew andaman hilbijerêrên. Bi vê re jî, hin pirsgirêkên wî bûn.

Ewli dijî bû ku bi navê "modernîte" werên ser ziman. Bi vê yekê, bertekexwe bi awayekî vekirî da nîşandin. Li firanse jî, kar kir- Hingî wî çûna Serokwezir ya li cem key Viktor Emanuel ku keyê Îtayla bû, li dijî wê derketina wî bû sedeme "krîzekê" di katolisma di firanse de. 

Piştre ji aliyê Pius XII ve di sale 1954 wek azîz ha denezendin.

Girêdanên derve 

Piyûs X
Katolîkî
Jidayikbûn 1835
Mirin 1914
Gundê Kelê

Gundê Qelê an Qelekoy û bi navê kevn Kela Kurd (bi tirkî: Kalebalta köyü) gundekî Axsereyê û kurmancî ye. 1800 nifuse xwe heye. Ji bajare navende 40 km, ji navçeye 20 km ye.

Binêre 
 Kurdên Anatolyayê
 Kurmanc
 Aksaray
 Anatolya navîn

Gundên Aksarayê
Bilan

Bilan (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Mestan

Mestan (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şîlk

Şîlk (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Xiştan

Xiştan (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Axkilîse, Mêzgir

Axkilîse (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Papa Klemens X

Klemens X (Emilio Bonaventura Altieri, jdb. 13ê tirmeha 1590, m: 22ê tîrmeha 1676an) ji 29ê nîsana 1670an heta 22ê tîrmeha 1676an bû papa.

Girêdanên derve 

Klemens X
Jidayikbûn 1590
Papa Lûkiyûs II

Lucius II, di nava salên 1144-1145´an de bû papa. Navê ku ew pê hatî waftizkirin ´Gerado´ bûya. Li Bologna hatîya dunyê. Lucius II, papa duyemin bû ku navê wî hebû.

Girêdanên derve 

Lucius II
Katolîkî
Mirin 1145
Papa Gregor V

Gregor V, bi eslê xwe ji ´Brun û an jî ´Bruno´ li Kärnten di nêzî 972 - 18. sibata 999´an. Ji dema 3´ê gulana 996´an bû papa heta ku mir, Kurê hertug Otto bû. Newîyê key(kayser) "Otto´yê mezin" bûye. Ew li dûv Johannes XV hat û ku hê 24 salî bû. Ew, li keseyê malê li cem mala bavê xwe Otto III´min. Wî Otto III, ew weke papa pêşnîyar kir û bû papa. 

Gregor V, papayê ku bi eslê alman bû û almanê pêşî bû ê ku bûbû papa. Wî bi politikî, gelek derfet ji afirand ji dêra alman-roma. Wî Otto bitaç kir weke kayser di 21 gulane 996´an de.

Girêdanên derve

Gregor V
Katolîkî
Canîg

Canîg (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Coşik

Coşik (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Dirban, Mêzgir

Dirban (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Karê

Karê (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Mankireg

Mankireg (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qurqurik

Qurqurik (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şowag

Şowag (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Xirêwe

Xirêwe (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Xoşê

Xoşê (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qizilcix

Qizilcix (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qere Ûsif

Qere Ûsif (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Lamkî

Lamkî (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Kurikan

Kurikan (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Çelxadan

Çelxadan (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Goydepê

Goydepê (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Mirad, Mêzgir

Mirad an jî Îwê Mamud (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Demirciyan

Demirciyan (?) (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Îsmaîlî, Mêzgir

Îsmaîlî (?) (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
1977

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
22ê îlonê – Ali Sunal lîstikvanê tirk

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bêstûn

Bêstûn bajarekî rojhilatê Kurdistanê ye. Bêstûn dikeve şehristana Harsîn a li parêzgeha Kirmaşanê.

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Papa Leo V

Leo V, dema ji dayikbûna wî nayê zanîn. Lê dema mirina wî di meha razbera 903´an de ya. Bû papa ji tirmehê heta ku mir. Tenê, weke mehekê wek papa li ser taxt ma. Leo V, ji Prîapî ya li Adrea li Îtalya bû. Di dema ku ew bû papa, ew kardînal bû û li dervî Îtalya digerîya. 

Leo V, di sale 903´an de dimirê. Lê tê bawerkirin û gotin ku ew ji aliyê Kardînalê bi navê Krîstoforus ve hat kuştin.Krîstoforus, piştre xwe weke papa denezend. Lê ew, ji aliyê Papa Sergîus III ve hat biderve kirin di 904´an de. Lê li ser vê bi darve kirinê ve, gelek dîroknas, ne diheman hizrê de na. Hinek ji wan dibêjin ku dema ku ew hatgirtin û hat avêtin li zindanê, di zindanê bi awayekî xweza mir. 

Leo V
Katolîkî
Papa Martîn I

Martîn I, (m.13´ê nîsana 655an) Bû papa di 649´an de. Martîn I, li todî li Ûmbrîya li Îtalya hat dunyê. Piştre bû dîyakon li roma. Ji ber biaqilbûna wî ew bû nimînrê Apocrisarius çû Konstantînopel. Di 649´an de weke papa hat bijartin piştî papa Teodor I. Di heman salê de konsol kifş kir li roma. Wî mamoteyê teologîya xiristîyaniyeyê piştre denezend bi fêrkirinê. Ew jî, împaratorê romayî Kostans II ve piştgirkirin. Martîn I, piştgirî jêre hebû ji matranên li Afrîka, Spanya, Înglistan, û hed. Piştre hatgirtin i Maximus nasên wî re. Piştgirî jê re ji keyê Konstantînopolîs hebû.   

Karên wî li dora Konstantînopolîs û wanderan bûn. Ew li wanderan li gelek deveran gerîya. Rastî gelek astengî û ne başîyan hat. 

Martin I, piştî ku mir, weke pakrawan hat denzend in. Mirina wî di 655´an de bû.

Çavkanî 
«Martin I» i Martin Farmer Oxford Dictionary of Saints, Oxford University Press, New York, 2004, s.352. ISBN 978-0-19-860949-0

Girêdanên derve 

Martîn I
Katolîkî
Jidayikbûn 598
Mirin 655
Papa Klemens XII

Klemens XII, ji dayikbûyîna wî: 7´ê Nîsana 1652´an, mirin: 6´ê sibata 1740´î ya. Navê wî yê ku bi wê ji dayikbûya jî Lorenzo Corsînî ya. Di salên di navbera 1730-1740´î de papatî kir.

Girêdanên derve 

Klemens XII
Katolîkî
Jidayikbûn 1652
Mirin 1740
Papa Vîktor I

Vîktor I, Vîktorê 1'em, Vîktorê yekem (jdb. ? -m. sala 198/199 tê zanîn). Bi eslê xwe, tê bawer kirin ji Afrîqa ya. Li afrîa jidayikbûya. Di derbarê wî de çend ku zêe zanîn nebin jî, di derbarê kirinên wî ên weke pîrozkirina "çejna paskalya" û girêdanbûna wî ya bi key Hyginus ve tê zanîn. Ev dema wî de tên ser ziman. Weke yekî ku pirr bi rêez tê nasîn. Ji wê rêgezîya wî, yên ku di karê xwe de jidilba, wî ji kar jî dihilda. Bi vê aliyê xwe ve jî dihat zanîn. Ji ber vê, tê gotin ku wî gelek oldar ji karê wan ên oldariyê kirîya. Dema wî, weke demeka giring a xiristiyatîyê jî ya. Di vê demê de zimanê latînî weke zimanê dayik ê olê jî bûya. Bi zimanê latînî bineter bidest nivîsandina wan hatîya kirin. Viktor I, weke papayê yekem ku bi zimanê latinî dinivîsand jî û bi wî zimanî gelek bineter jî nivîsandina tê zanîn. Çend ku zimanê latinî heta sadsale 4´min bi tememî ji aliyê hinek oldaran ve nayê pejirendin jî, lê piştî wê gava Viktor I re, wê êdî hin bi hin were herê kirin. Piştî sadsale 4´min jî, wê piştre hin bi hin were pejirendin. Di derbarê dîroka wî de zêde nayê zanîn. ne di derbarê ji dayikbûna wî de û ne jî di derbarê mirina wî zêde dîrok nayê zanîn. Li gorî hin dîrokzanna tê gotin di salên 198/199 hatîya bikarhanîn. Lê dîroka mirina wî, weke 201 jî ji aliyê hin dîrokzanna hatîya bikarhanîn.

Ev dema ku ew têde dijî, hê jî, xiristiniyatî weke oleka fermî nayê dîtin û hê jî, leşkerên roma ku wan dibînin digir in.

Vîktor I
Katolîkî