nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanê derî

Zimanê derî an Farsiya derî an farsiya nû, farisiya ku piştî çêbûna Silsileya Seffarî û têk çûna farisiya navîn bi kar hati. Farisiya Derî wate farsiya fermî ku di derbar yan qesrên şahan de dihat bi kar anîn. Ev farisî niha jî di Efxanistanê zimanê fermî ye. Farisiya niha li Îranê tê axivtin Farisiya nûjen e.

Çavkanî 

Derî
Zimanên Îranê
Laurasiatheria

Laurasiatheria taxek yan grûpek gelek mezin e ji guhandarên Placentalia ku ji başûrê joreparzemîna Laurasia hatiye gor baweriya zanyaran.Guhandarên vê grûpê wek: Perçemk,yûnis,jîjo û gele guhandarên goştxur yan ji Carnivora .

Joreçîn û çînên nemayî 

 Meridiungulata
 Condylarthra
 Dinocerata
 Mesonychia
 Creodonta

Çavkanî

Girêdanên derve 

Guhandar
Perçemka mêwexwer a taczêrîn

Perçemka mêwexwer a taczêrîn (Acerodon jubatus), cureyekî guhandaran ji cinsê  Acerodon ji famîleya  Pteropodidae ji koma Chiroptera ango perçemkan e. Perçemka mêwexwer a taczêrîn, ew perçemkê tewrende ku girstir û mestir li ser riwê erdê ye.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Perçemka mêwexwer
Chiroptera
Faunaya Asyayê
Qaza qîjîner

Anhimidae yan qazên qîjîner, famîleyek e Firindeyan ji koma Anseriformes li parzemîna Amerîkaya Başûr dijî.

Ji mêj ve,ev balinde ji koma Galliformes dihate hesibandin ji ber ku nikulê wê wekî nikulê mirîşkan,lê bêtir nêzî famîleya qazan e bi rastî.Sedema navkirina qazê qîjîner (bi îngilîzî screamer) ku dema ev Firinde dikeve xeterê û tên herrêşkirin,qîjîniyek e Firinde pê dikeve û direve.

Cins û Cure 
Du cinsên û sê cureyên qazê qîjîner hene:
 Cinsê Anhima
 Cinsê Chauna
 Qaza qîjînerê şaxdar   (Anhima cornuta),
 Qaza qîjînerê başûrî (Chauna torquata) 
 Qaza qîjînerê bakurî yan qaza qîjînerê qirik reş (Chauna chavaria)

Çavkanî  
 Carboneras, C. (1992). Family Anhimidae (Screamers). pp. 528–535 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. Handbook of the Birds of the World, Vol 1, Ostrich to Ducks Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-09-1

Girêdanên derve 

 Screamer videos  on the Internet Bird Collection

Qaza qîjîner
Famîleyên balindeyan
Faunaya Amerîkaya Başûr
Qaza qijik

Anseranatidae, famîleyekî dirûvê qazan e.Cinsê Anseranas tenê jê vê famîle mayî ye û ji vê cinsê, qaza qijik hatiye danasîn.Anseranatidae li bakurê Awistralyayê û li Papua Gîneya Nû dijî.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Balindeyê dirûvê qazan
Faunaya Okanûsiyayê
Colton Haynes

Colton Lee Haynes an jî Colton Haynes (jdb. 13ê tîrmeha 1988 li Wichita, Kansas) model û lîstikvanekî amerîkî e.

Fîlmografî

Fîlm 

 2007: Transformers
 2009: Always and Forever

Rêzefîlm 

 2007: CSI:Miami (beşa 6x04)
 2007: The Hills (2 beş)
 2008: Privileged (beşa 1x05)
 2008: Pushing Daisies (beşa 2x04)
 2009: Melrose Place (beşa 1x08)
 2010: The Gates (10 beş)
 2010: LOOK - The Series
 2011-2012: Teen Wolf
 2013-: Arrow

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1988
Mirovên zindî
Joseph Smith

Joseph Smith, Jr. (z. 23ê kanûna pêşîn a 1805 li Sharon, Windsor County, Vermont, DYA - m. 27ê hezîranê 1844 li Carthage, Illinois, DYA) damezrînerê ola mormontî û ji aliye  bawermendên  vê olê ve ew wek  pêxember tê pejirandin.

Jiyan 
Joseph zarokê çarem di nav yazdeh zarokên Joseph Smith, Sr. û Lucy Smith (bi paşnavê keçiktiyê Mack) de bû û li Sharon, Vermontê (DYA)  hat cîhanê. Malbata wî oldar û  bawermendên Încilê bû. Dê û bav wekî bazirgan û cotkar xebitîn. Malbat bi gelemperî rastî zehmetiyên aborî hat. Ji ber têkçûyînên karsaziyê û têkçûnên çandiniyê, ewna gelek caran li hundirê rojhilata bakurê Dewletên Yekbûyî çûn, bi hêviya ku piştî her destpêka nû jiyanek baştir bibînin. Malbata Smith bi saya  gencînegeriya diravî debara xwe ya kêm baş kir.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Xiristiyan
Jidayikbûn 1805
Qalikdarên nerm

Qaqiledarên nerm yan malakostraka (Malacostraca), çînek e canewerên avî mezin ji binfîlûma qaqiledaran yan krûstestiyan (Crustacea) ku kevjal bi gelek cins û cureyan jê ye û li derya û avên Cîhanê dijî .

Etîmolojî 
Navê malakostraka (Malacostraca) ya latînî ji zimanê yewnanî hatiye ku (μαλακός:malakós ango nerm û ὄστρακον:óstrakon ango qaqil, qalik yan sedef.).

Dabeşandin 
Çîna Malacostraca Latreille, 1802 
 Binçîna Phyllocarida Packard, 1879
 † Archaeostraca Claus 1888
 † Hoplostraca Schram, 1973
 † Canadaspidida Novožilov in Orlov, 1960
 † Hymenostraca Rolfe, 1969
 Leptostraca Claus, 1880
 Binçîna Hoplocarida Calman, 1904
 † Aeschronectida Schram, 1969
 † Archaeostomatopoda Schram, 1969
 Stomatopoda Latreille, 1817
 Binçîna Eumalacostraca Grobben, 1892
 Jorekoma Syncarida Packard, 1885
 † Palaeocaridacea Brooks, 1979
 Bathynellacea Chappuis, 1915
 Anaspidacea Calman, 1904
 Jorekoma Peracarida Calman, 1904
 Spelaeogriphacea Gordon, 1957
 Thermosbaenacea Monod, 1927
 Lophogastrida Sars, 1870
 Mysida Haworth, 1825
 Mictacea Bowman et al., 1985
 Amphipoda Latreille, 1816
 Isopoda Latreille, 1817
 Tanaidacea Dana, 1849
 Cumacea Krøyer, 1846
 Jorekoma Eucarida Calman, 1904
 Euphausiacea Dana, 1852
 Amphionidacea Williamson, 1973
 Decapoda Latreille, 1802

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malacostraca , Tree of Life Web Project
Introduction to the Malacostraca, University of California, Berkeley
"Malacostraca" by Thomas Roscoe Rede Stebbing, Encyclopædia Britannica Eleventh Edition
Malacostraca, The Paleobiology Database
Malacostraca image key - Guide to the marine zooplankton of south eastern Australia , Tasmanian Aquaculture and Fisheries Institute

Crustacea
Canewerên avî
Segmasî

Segmasî an semasî (Selachimorpha), jorekomek e masiyên hov bi qîqên an qeltaxê kartîlacînosî ku bêtir 470 cureyên wî hene û li deryayên erdê dijî. T.
Ji segmasiyên nas: segmasiyê spiyê mezin, segmasiyê piling, segmasiyê hêşîn, segmasiyê mako û segmasiyê sermîrkut.

Şayes

Reftar

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Shark pictures by Wolfgang Leander
 Shark Diversity by The Smithsonian Institution: Ocean Portal
 Sharks.org.za  A detailed study
 BBC Nature:  Shark news & video clips from BBC programmes past & present
 South African Marine Predator Lab a research institute studying marine top predators

Segmasî
Rêza Rûmeta Neteweyî

Rêza Rûmeta Neteweyî,  xelata leşkerî ya Hêzên Çekdar ên Komara Çînê, artêşa Komara Çînê ye. Di 11'ê sermaweza 1937'an de hatiye damezrandin.

Komara Çînê
Xelat û nîşanên leşkerî
Nîşanên neteweyî
Kevjalk (famîle)

Famîleya kevjalan, kevjarkan yan nîfropîdayî (Nephropidae), famîleyeke mezin a canewirên avî ji Binfîlûma qalikdaran e ku ji taybetmendiyên wê dûvikê dagirtî goşt û kulabên mezin ku têne xwarin wek cinsê Homarus ku gelek girîng e ji aliyê aborî û bazirganî .

Cins û cure 
Cins û cureyên kevjalkan.

Acanthacaris 
Acanthacaris caeca A. Milne-Edwards, 1881
Acanthacaris tenuimana Bate, 1888
Dinochelus Ahyong, Chan & Bouchet, 2010
Dinochelus ausubeli Ahyong, Chan & Bouchet, 2010
Eunephrops Smith, 1885
Eunephrops bairdii Smith, 1885
Eunephrops cadenasi Chace, 1939
Eunephrops luckhursti Manning, 1997
Eunephrops manningi Holthuis, 1974
Homarinus Kornfield, Williams & Steneck, 1995
Homarinus capensis (Herbst, 1792) 
Homarus Weber, 1795
Homarus americanus H. Milne-Edwards, 1837 
Homarus gammarus (Linnaeus, 1758) – 
Metanephrops Jenkins, 1972
Metanephrops andamanicus (Wood-Mason, 1892) 
Metanephrops arafurensis (De Man, 1905)
Metanephrops armatus Chan & Yu, 1991
Metanephrops australiensis (Bruce, 1966) 
Metanephrops binghami (Boone, 1927) 
Metanephrops boschmai (Holthuis, 1964) 
Metanephrops challengeri (Balss, 1914) 
Metanephrops formosanus Chan & Yu, 1987
Metanephrops japonicus (Tapparone-Canefri, 1873) 
Metanephrops mozambicus Macpherson, 1990
Metanephrops neptunus (Bruce, 1965)
Metanephrops rubellus (Moreira, 1903)
Metanephrops sagamiensis (Parisi, 1917)
Metanephrops sibogae (De Man, 1916)
Metanephrops sinensis (Bruce, 1966) 
Metanephrops taiwanicus (Hu, 1983)
Metanephrops thomsoni (Bate, 1888)
Metanephrops velutinus Chan & Yu, 1991
Nephropides Manning, 1969
Nephropides caribaeus Manning, 1969
Nephrops Leach, 1814
Nephrops norvegicus (Linnaeus, 1758) 
Nephropsis Wood-Mason, 1872
Nephropsis acanthura Macpherson, 1990
Nephropsis aculeata Smith, 1881 
Nephropsis agassizii A. Milne-Edwards, 1880
Nephropsis atlantica Norman, 1882
Nephropsis carpenteri Wood-Mason, 1885
Nephropsis ensirostris Alcock, 1901
Nephropsis holthuisii Macpherson, 1993
Nephropsis malhaensis Borradaile, 1910
Nephropsis neglecta Holthuis, 1974
Nephropsis occidentalis Faxon, 1893
Nephropsis rosea Bate, 1888
Nephropsis serrata Macpherson, 1993
Nephropsis stewarti Wood-Mason, 1872
Nephropsis suhmi Bate, 1888
Nephropsis sulcata Macpherson, 1990
Thaumastocheles Wood-Mason, 1874
Thaumastocheles dochmiodon Chan & Saint Laurent, 1999
Thaumastocheles japonicus Calman, 1913
Thaumastocheles zaleucus (Thomson, 1873)
Thaumastochelopsis Bruce, 1988
Thaumastochelopsis brucei Ahyong, Chu & Chan, 2007
Thaumastochelopsis wardi Bruce, 1988
Thymopides Burukovsky & Averin, 1977
Thymopides grobovi (Burukovsky & Averin, 1976)
Thymopides laurentae Segonzac & Macpherson, 2003
Thymops Holthuis, 1974
Thymops birsteini (Zarenkov & Semenov, 1972)
Thymopsis Holthuis, 1974
Thymopsis nilenta Holthuis, 1974

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Atlantic Veterinary College Lobster Science Centre

Kevjalk
Canewerên avî
Dehpê

Dehpê, koma dehpiyan (Decapoda), komeke canewerên avî ji qalikdaran (Crustacea) û ji çîna qalikdarên nerm (Malacostraca) ku pir cins û cureyên nas wek kerevîd (Astacus) yan îstakoz, kevjal, kevjalk, canberî û gelekên din. Koma dehpiyan (Decapoda) ji nêzî 15000 cure di hindir 2700 cins da hene li hemû deryayên Cîhanê dijîn û teve nêzî 3300 cureyên fosîlan.

Dabeşandin 
Asteya vê dabeşandina li gor De Grave et al.

Koma dehpiyan Decapoda Latreille, 1802
Binkoma Dendrobranchiata Bate, 1888
Penaeoidea Rafinesque, 1815
Sergestoidea Dana, 1852
Binkoma Pleocyemata Burkenroad, 1963
Jêrînekoma Stenopodidea Bate, 1888
Jêrînekoma Caridea Dana, 1852
Procaridoidea Chace & Manning, 1972
Galatheacaridoidea Vereshchaka, 1997
Pasiphaeoidea Dana, 1852
Oplophoroidea Dana, 1852
Atyoidea De Haan, 1849
Bresilioidea Calman, 1896
Nematocarcinoidea Smith, 1884
Psalidopodoidea Wood-Mason, 1874
Stylodactyloidea Bate, 1888
Campylonotoidea Sollaud, 1913
Palaemonoidea Rafinesque, 1815
Alpheoidea Rafinesque, 1815
Processoidea Ortmann, 1896
Pandaloidea Haworth, 1825
Physetocaridoidea Chace, 1940
Crangonoidea Haworth, 1825
Jêrînekoma Astacidea Latreille, 1802
Enoplometopoidea de Saint Laurent, 1988
Nephropoidea Dana, 1852
Astacoidea Latreille, 1802
Parastacoidea Huxley, 1879
Jêrînekoma Glypheidea Winckler, 1882
Glypheoidea Winckler, 1882
Jêrînekoma Axiidea de Saint Laurent, 1979b
Jêrînekoma Gebiidea de Saint Laurent, 1979
Jêrînekoma Achelata Scholtz & Richter, 1995
Jêrînekoma Polychelida Scholtz & Richter, 1995
Jêrînekoma Anomura MacLeay, 1838
Aegloidea Dana, 1852
Galatheoidea Samouelle, 1819
Hippoidea Latreille, 1825a
Kiwaoidea Macpherson, Jones & Segonzac, 2005
Lithodoidea Samouelle, 1819
Lomisoidea Bouvier, 1895
Paguroidea Latreille, 1802
Jêrînekoma Brachyura Linnaeus, 1758
BeşaDromiacea De Haan, 1833
Dromioidea De Haan, 1833
Homolodromioidea Alcock, 1900
Homoloidea De Haan, 1839
Beşa Raninoida De Haan, 1839
Beşa Cyclodorippoida Ortmann, 1892
BeşaEubrachyura de Saint Laurent, 1980
Binbeşa Heterotremata Guinot, 1977
Aethroidea Dana, 1851
Bellioidea Dana, 1852
Bythograeoidea Williams, 1980
Calappoidea De Haan, 1833
Cancroidea Latreille, 1802
Carpilioidea Ortmann, 1893
Cheiragonoidea Ortmann, 1893
Corystoidea Samouelle, 1819
Dairoidea Serène, 1965
Dorippoidea MacLeay, 1838
Eriphioidea MacLeay, 1838
Gecarcinucoidea Rathbun, 1904
Goneplacoidea MacLeay, 1838
Hexapodoidea Miers, 1886
Leucosioidea Samouelle, 1819
Majoidea Samouelle, 1819
Orithyioidea Dana, 1852c
Palicoidea Bouvier, 1898
Parthenopoidea MacLeay,
Pilumnoidea Samouelle, 1819
Portunoidea Rafinesque, 1815
Potamoidea Ortmann, 1896
Pseudothelphusoidea Ortmann, 1893
Pseudozioidea Alcock, 1898
Retroplumoidea Gill, 1894
Trapezioidea Miers, 1886
Trichodactyloidea H. Milne-Edwards, 1853
Xanthoidea MacLeay, 1838
Binbeşa Thoracotremata Guinot, 1977
Cryptochiroidea Paul'son, 1875
Grapsoidea MacLeay, 1838
Ocypodoidea Rafinesque, 1815
Pinnotheroidea De Haan, 1833

Herwiha binêre 

 Qalikdar (Crustacea)
 Qaqiledarên nerm (Malacostraca)

Çavkanî

Girêdanê derve 

 Decapod Crustacea "Tree of Life" page at the Natural History Museum of Los Angeles County

Dehpê
Canewerên avî
William Bailey Howland

William Bailey Howland (1849-1917), sernivîserê The Outlookê bû û weşînerê The Independent û  The Countryside Magazinê bû û serokê Pargîdaniya The Independent. Yek ji endamê Encûmena Amerîkayî ya Sedsalî ya Aştiyê bû.

Jiyanname 
Li  Ashland, New Yorkê ji dayik bû, û di sala 1917an de mir û li Kinderhook, New York ê hate veşartin

Jidayikbûn 1849
Mirin 1917
Jidayikbûn 1848
Cinsê kerevîdan

Kerevîd yan îstakoz (Astacus), cinsek e canewrên avî ji famîleya kerevîdan e, ji koma Decapoda ,ji çîna Malacostraca û ji binfîlûma Crustacea ye. Bêjeya îstakoza ji zimanê yewnanî hatiye  (αστακός:astacós,ango kevjalk yan kerevîd ).

Cure

Astacus astacus 
Astacus astacus, the "kerevîda ewropî".

Astacus leptodactylus 
Astacus leptodactylus, kerevîda tirkî".

Astacus pachypus 
Astacus pachypus, yan kerevîda kaspiyanî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Crayfish Taxon Browser 

Famîleya kerevîdan
Kerevîd

Kerevîd, famîleya kerevîdan (Astacidae), famîleyeke canewerên avê çîrîn yan avê çem û rûbaran ji binfîlûma qalikdar (Crustacea) e ku jê cinsê kerevîdan (Astacus) tê nasîn.

Cure 
Famîleya kerevîdan (Astacidae) 12 cureyan di 3 cinsan de hene.

 Cinsa Astacus
Astacus astacus 
Astacus leptodactylus
Astacus pachypus

Cinsa Austropotamobius
Austropotamobius italicus
Austropotamobius pallipes 
Austropotamobius torrentium

Cinsa Pacifastacus
Pacifastacus chenoderma
Pacifastacus connectens
Pacifastacus fortis
Pacifastacus gambelii
Pacifastacus leniusculus
Pacifastacus nigrescens

Çavkanî

Girêdanên derve 

Famîleya kerevîdan
Canewerên avî
Berdestîtiya biyolojîk

Berdestîtiya biyolojîk (bi îngilîzî Bioavailability) di dermannasî an farmakolojiyê de, binepol an binekategoriyek absorbsiyonê ye û fraksiyona doza neguheriye ku gehiştî geranê li laşê mirov, taybetmendiyek dermanan ya serekeyên farmakokînetîkê. Ji bo nasînê; dema derman întravenoz tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk a wê %100 e. Her wiha, dema derman bi rêyên din(bo mînak bi rêya oral, devkî) tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk]]a wê bi gelemperî kêm dibe (ji ber sedema kêm absorbsiyonê û metabolîzmaya buhurîna yekemîn (first-pass metabolisma) de) an jî li gor her nexweşiyeke diguhere ev rewş. Berdestîtiya biyolojîk, amûreke serekî ya farmakokînetîkê ye, dema ku doza dermanî ya ku hatiye bikaranîn bi riyek non-întravenoz tê hesabkirin, divê Berdestîtiya biyolojîk li ber çav be.

Danasîn

Di Dermansî an Farmakolojiyê de

Di Zanistên Hawidoran de

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Routes of Drug Administration 
 Berdestîtiya biyolojîk ya Dermên 

Kîmyaya bijîşkî
Farmakolojî
Çîn (biyolojî)

Çîn (bi latînî classis) di zanista biyolojiyê de rêgareke taksonomîk a di nav dabeşandina biyolojîk yan zanistî de ye wek: jiyan, sercîhan, cîhan, filûm (yan pol), kom, famîle (yan malbat), cins (yan celeb) û cure. Çîn dikeve nav filûm û komê de û rêgara jêr çîn wek bineçîn tê nasîn.

Hiyerarşiya rêgaran 

Nimûneke ji canewernasî yan zoolojiyê

Çavkanî 

Taksonomî (biyolojî)
Êl (biyolojî)

Êl (latînî: Tribus) di dabeşkirinê de navê hiyerarşiyek e. Di taksonomiya biyolojîk de ji binekomên famîleyê re dibêjin. 

Da dabeşkirina biyolojîk, ango taxsonomiya jîneweran de herwiha bêjeya êl tê bikaranîn. Jê re di zimanê zanistiyê de Tribus dibêjin. Êl û  cins bi hev re famîleyekê pêk tînin.

 
Taksonomî (biyolojî)
Riweknasî
Zoolojî
Çîn (cudakirin)

Çend peyvên bi vî navî hene:

Welat 
 Komara Gel a Çînistan
 Komara Çînistanê an jî Taywan

Taksonomî 
 Çîn (biyolojî)
Deşta Cûmê

Deşta Cûmê li herêma Efrînê bi cih dibe. ew di navbera Çiyayê Kurmênc û Çiyayê Lêlûn de ye û Çemê Efrîn têre diherrike.

Efrîn
Erdnîgariya Sûriyê
Tesîra borîna yekê

Tesîra borîna yekê (her wisa wek metabolîzmaya borîna yekê an jî metabolîzmaya presîstematîk tê nasîn) fenomeneke metabolîzmaya dermanan e bi rêya kêmbûna konsantrasyona dermanî ye berî ku ew bigehe sîrkûlasyona sîstematîk.Ew fraksiyona wendabûna dermanî ye di dema pêvajoya absorbsiyonê de ku giştî li gel têkiliya mêlak û dîwarê rûvîk.Dermanên balkêş ku yên xwedî tecrûbeyeke girîng ya tesîra borîna yekê ev in : îmîpramîn,morfîn,propranolol,buprenorfîn,dîazepam,mîdazolam,demerol,sîmetîdîn û lîdokaîn e.

Piştî darqutandina dermanî , ew tê mêjîn (absorbekirin) ji layê sîstema dehan(digestive system) û diçe nava portal sîstema hepatîk.Ew tê neqlkirin  bi venê portal bo nava mêlak berî ku ew bigehe nava wûcud.

Farmakolojî
Sîstema dergehî ya kezebî

Sîstema dergehî ya kezebî di anatomiya mirov de ev sîstem e ku ji  derîxwînhênera kezebê û şaxên wê pêk tê.

Anatomî

Erk

Nexweşînasî

Herwiha binihêre 
 Derîxwînhênera kezebê
 Sîstema xwînhêneran ya biserûber
 Sîstema xwînhênerên pişikê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.le.ac.uk/pa/teach/va/anatomy/case5/frmst5.htmlAnatomiya û Fîziyolojiya kezeba reş
 Sîstema dergehî ya kezebî
 Kimball Pages, Sîstema dergehî ya kezebî 
 VIRTUAL Liver, an interactive liver anatomy tool (Contains rich media; Flash player and Javascript required)

Xwînhêner
Zik
Girê Spî

Girê Sipî an jî Til Ebyed (), bajarekî kurdan e, ya li Rojavayê Kurdistanê. Ew li ser sînorê di navbera Sûrî û Tirkiyeyê de ye, li hemberî bajarê Kaniya Xezalan yê li aliyê Tirkiyê. Li Girê Sipî bi piranî kurd, hinekî jî ereb û ermenî dijîn.

Mijarên têkildar 
 Kaniya Xezalan (Akçakale)

Girêdanên derve 
 Zazaki.net: Ronîkirin li Ser Bajarê Til-Ebyedê (Bedirxan Elî)

Bajarên Sûriyê
Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê
Paramore

Paramore  yek ji grûbên rock ên îngilîzî ye ku di sala 2004'an de çêbûye. Ew di dîroka muzîka rock de yek ji grûbên herî navdar e. Paramore ji vokalîst Hayley Williams, gîtarîst Josh Farro û debilvan Zac Farro.

Albûmên Paramore (dîskografiya) 
 All We Know Is Falling (2005)
 RIOT! (2007)
 Brand New Eyes (2009)
 Paramore (2013)
 After Laughter (2017)

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya Paramore

Paramore
Eshed Cangîr Şahîn

Eshed Cangîr Şahîn (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Ashat Jangir Shahin) (jdb. 1958 − m. 28ê tebaxa 1988ê), pêşmergeyekî kurd bû.

Jiyanname 
Es´hed Cangîr Şahîn şehîdê nemir li sala 1958ê li gundê Derkar Ecem ji bine maleka rênjber û kurdperwer hatiye duniyayê.

Her ji zarokîniya xwe dibit palpişt û harîkarê dayik û babê xwe ji bo paşeroj û cih hatina armancên di xêzana wî barê wî de dine xandinê ta gehite rêza 5ê seretayî. Li wî demî şehîdê nemir di qonaxa destpêka gencatiya xwe de herdem dikevita gel rîdan û pêşhatin ne çaverêkirî li ser şoreşa gelê Kurdistanê û şehîdê nemir ji wakî hizaran genc û lawên wî miletî. Rastî pîlan reftarê ne mirovane dûr ji destên mirovatî yê rejêma be´his ya ji nav çûy bit bi taybetî piştî rêkeftina xiyanet karên Cezaîrê li sala 1975ê. Bo berhangariya siyaseta rijêmê û hewildan bo qetelkirina mirovê kurd ji wê rewşê û cewisan dine şehîdê nemir mil bi milê 100 mêrxasên wê deverê rêka xebatê û berxwedanê da helibijêrt û destpêka Şoreşa 26ê gulana peywendî bi rêzên Partiya Demokrat a Kurdistanê dikit her zû di bite pêşmerge.

Jiber zîrekî û lêhati û şahirezaiya Şehîdî Piştî Bestina Kongreya 9ê ya Partî Dîmokratî Kurdistan li sala 1979ê de Ête dest nîşan kirin wekî amir mefreze di gel Rêkxirawa Şehîd Şehbaz Salih ser bi Lijina Devera Zaxo ve. Shehid Es´hed dinav xêzan û kes û kar hevalên xwe de mirovak rih sivik û gelek xoştivî cihê rêz girtinê bî û gelek heş mêhvan û Dost û Dikir li ÇavakÎ dikir.Jiber Rolê Wî Yê Karigir û Berçav Peşdarî Kirin Bi Çendîn Çalakiyên Şoreşgêrî da wekî Lêdana Herdu Baragayên Sirrî Leşkerî yê rijêmê Nêzîk Bêrsivê û Hindavî Derkar ´Ecem û Ber Sîng Girtina Hêrişa Rijêmê, Bo Ser Baragayên Lijina Zaxo û Dayna ya Çandin Bozayan Bi Rêka refên Sopayiê Rijêmê Da Li Ser Rêka Serekî ya Zaxo Bo Batîfa û 10e han Çalakî û Dastan dî yê Qehremaniyê û Pêşmergatiyê.Li Sala 1984 de Êta Veguhastin Bo Rêkxirawa Inzala weku amir mefreza û li Sala 1986 Di Bite cêgirê Berpirsê Rêkxirawê û li Sala 1987 ji De Bite Berpirsê Rêkxirawa Cutiyaran ser Bi Lijina Devera Zaxo ve. Şehîd Es´hed miroveke Çav ne tirrse û dilsoz cihê baweriyê rêz girtina taybet bî jiber ku herdam Peşmergekê Bi dil û mêlak ji Rast barda fermanê, Serkirdatatiya Şoreşê Boye û Hemî Armanc û Hîviyên Wî De Jiyanê de Azadiya Miletê Kurdo serkeftina Rebaza Parti Dîmokratî Kurdistanê. Jiber Xweragirtina û Dilsoziya wî heta Rojên Dumahiyê ji leheshtin Enfalên Reş li sala 1988 Şehîd Es´hed Bê Umêd Nabit Her Diviya Berxodanê Bikit û Li Wê Rêkê da Mixabin Piştî Dever ji Layê Supayê Rijêma Faşiya Bexda ve Êta Dorbêç kirin Çi rêk na minin û Şehîdê Nemir Gel Xêzana Xwe Wekî 100edan Bê Rêk Kulanên Wî Miletî De Ketine Destê Rijêmê Da û di Êta girtin û Deste ser kirin. Piştî Hatiye Veguhastin Bo keliha Nizarkê Li Dihokê Şehîd Es´hed Cangîr Ji xêzana wî de Ête veqetadin û di gel hizaran Genc û lawên Xuîn Gerim û têhniyên Bayê Azadiyê ji layê rijêma Diktatora bexda De Ête Bê Ser û Şînkirin û Xêzana Wî Jik Li ordîgayê Behirikê De Êta Akincî Kirin. Hizar Silav Li Giyanê Şehîdê Nemir Es´hed Cangîr Şahîn Silav Li Giyanê Paqijê Hemî Şehîdên bizava Azadîxaza Kurdistanê.

Çavkanî 

 Hekar Tahir Sindî

Pêşmerge
Jidayikbûn 1958
Mirin 1988
Dirbêsî, Hesîçe

Dirbêsî an jî Dirbêsiyê bajarekî Rojavayê Kurdistanê. Ew li ser sînorê di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de ye, li hemberî gundê Dirbêsî yê li aliyê Tirkiyê. Bakurê bajarê Hisiça bi 85 km û rojavayê bajarokê Amûdê ye. Bajar di sala 1931 de ji aliyê ferensiyan ve hat avakirin. Îro piraniya xelkê wê Kurdên êla kîkan in û hinek Suryan

Bajarê Dirbesiyê ku li rojhilatê wê Amûdê, li bakûrê wê Qoser, li başûr Hesekê û li rojava jî Serêkaniyê dikeve bi her hawayî di destê kurdan de ye. Tenê 15 kîlometre dûrî navçeya Qosera Mêrdînê ye. Her wiha ewqas di nava hev de ye tenê bi xeta hesinê trênê ji Dirbêsiyêya serxetê diqete. Depoyên zîreetê yên Tirkiye û Sûrî li hember hev wek 2 avahiyê yek bajarî ne. Li Dirbesiyê heya salên 1980'yî derê sînor hebû lê piştre hatiye girtin. Li navenda Dirbesiyê nêzî 40 hezar kes dijîn. Tevlî gunda nufûsa Dirbêsiyê tê gotin ku li derdora 50 hezarî ye. Ji ber wek van deverên din dema sînor hatiye damezirandin malbat bune du şeq, navê hin gundê Dirbêsiyê û Qoserê jî wek hev in. Wek gundê Heramreş û Dikûk li her dû aliya jî hene.

Li Dirbêsiyê ji bilî Kurdan, welatiyên Xirîstiyan jî dijîn. Dêrên wan û mizgeftên Misulmanan li kêleka hev in. Li navenda bajêr hema bêje Ereb qet tunene.

Di 10'ê Tîrmeha 2012'an de navenda çandê ku wekî Navenda Çanda Ereban dihat nasîn, tabelaya wê hate daxistin û li şûna wê tabelaya Navenda Çand û Hunerê hate daliqandin. Di 8'ê Îlona 2012'yan de Navenda Perwerdehî û Zanistiyê ya Jnina hate vekirin. 

Di 2012'yan de piştî Şoreşa Rojava, gelê Dirbesiyê jî bi derfetên xwe dibistana dewletê desteser kir û wekî navê Dibistana Mela Abdullahê Timoqî guhert. Li koridora dibistanê wêneyê Mela Ebdullahê Timoqî û posterê Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan daleqandîne.

Di sala 1993'yan de di navbera malbata Hesê Meşkînê û malbateke Xirîstiyan de şer derdikeve û di şer de keseke Xirîstiyan jiyana xwe ji dest dide. Li ser vê yêkê ji malbata Hesê Meşkînî Bilind, Mistefa, Kemal, Ebdi û Ferad Heso têne girtin û dişînin Girtîgeha Hasekiyê. Piştî demekê 60 girtiyên siyasetmedarên kurd ên ji ber fikir û ramanên xwe hatine girtin bi 5 endamên malbata Heso ve digirin dibin odeyekê û derî li ser wan digirin. Di 23-24'ê Adara 1993'yan de di dema ku li bajarên kurdan pîrozbahiyên Newrozê dihatin kirin, girtîgehê didine ber agir û 65 kurd bi zîndî dişewitin û jiyana xwe ji dest didin. Di nav kesên hatin şewitandin de siyasetmedarên kurd ên weke Cemîl Cewzatî, Abdurrahman Dêrikî, Remedan Remo, Ebdulbarî Mele Mehmûd û gelek siyasetmedarên kurd ên din hebûn.

Gundê Berkevir dema ku mirov diçe Serêkaniyê li milê çepê dikeve û girêdayî Dirbesiyê ye. Gund ji 95-100 malan pêk tê. Li vî gundî gora Mela Evdillahyê Timoqî ku di sala 1992'yan de jiyana xwe ji dest da ye heye. Li derdora gora Mela Evdillahê Timoqî wek goristana şehîdan hatiye çêkirin û Endamê Konseya KCK'ê Rustem Cûdî yê ku di sala 2011'an de jiyana xwe ji dest da li vê goristanê spartine axê. Li gund goristana kesên di têkoşîna gelê kurd a azadiyê de jiyana xwe ji dest dane heye û navê Şehîd Rustem Cûdî li goristanê hatiye kirin.

Çavkanî

Serê Kaniyê, Hesîçe
Bajarên Sûriyê
Rojavaya Kurdistanê
Girê Xurma

Girê Xurma (), bajarokekî li Rojavayê Kurdistanê ye. Asûrî, kurd û ereb lê dijîn.

Çavkanî 

Hesîçe

Bajarên Sûriyê
Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê
Pelikdar

Pelikdar, koma pelikdaran, koma bipelikan (bi latînî: Squamata), komeke gelek mezin ji xijendeyan ku dihewîne mar û marmarokan e ku pir ji wan bijehr in wek margîskan.

Dabeşandin 

Ev koma bi awayekî klasîk li sê binekoman belav dibe:

 Lacertilia, marmarok
 Serpentes, mar
 Amphisbaenia, mamarokê kurmî

Bi awayek feretir:
 Binekoma Serpentes (mar)
 Binekoma Iguania (gumgumok, margîse, îguana, hwd.)
 Jêrekoma  Anguimorpha û jê:
 Famîleya Varanidae (pezmij, teve ejdehayê Komoroyê)
 Famîleya Anguidae (marmarokên dirûvê alîgatoran, marmarokên belûrî, hwd)
 Famîleya Helodermatidae (lawira Hîla û marmarokê meksîkî)

Lîsteya famîleyên mayî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Squamata
Mîrza Ẍulam Ehmed

Mîrza Ẍulam Ehmed (bi ûrdû: مرزا غلام احمد‎) (z. 13'ê reşemiyê 1835 li Qadiyan - m. 26'ê gulanê 1908 li Lahor, Pakistan) damezirînerê terîqeta Ehmediyeyê ye.

Jiyan 

Ehmediye
Jidayikbûn 1835
Qaz

{{Taxobox
| name = Qaz
| image = Goose.JPG
| image_width = 250px
| image_caption =

| regnum = Ajal
| phylum = Stûnpiştdaran
| classis = Firinde
| superordo = Firindeyên dirûvê qazmirîşkan
| ordo = Firindeyên dirûvê qazan
| familia = Anatidae
| subfamilia = Anserinae
| tribus = Anserini
| tribus_authority =
| subdivision_ranks = Cinsan
| subdivision =
Anser
Branta
Chen
}}
Qaz (Anserini), êlek e (tribus) mezin e ji Firindeyên avî ji famîleya qazan yan Anatidae ku pir cinsan tê da hene. Cinsên êla qazan, Anser (qaza boz), Branta (qaza reş) û Chen'' (qaza sipî).

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Anatidae media  on the Internet Bird Collection.

Qaz
Faunaya Kurdistanê
Anserinae

Anserinae, binefamîleya Anseri, qû û werdekan yan mîravan ji famîleya qazan yan Anatidae.

Sîstematîkan 
Qû - êla Cygnini
 Cinsa Cygnus - qû yê rast
 qazên rast - êla Anserini
 Cinsê Anser - qazên gewr
 Cinsê Chen - qazê sipî 
 Cinsê Branta - qazê reş

Çare nehate dîn
 Cinsê Coscoroba - Qû yê Koskoroba

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qaz
Farmakolojî

Dermannasî an farmakolojî (ji Yewnanî φάρμακον, farmakon, di yewnanîya klasîk de jehr;di yewnanîya modern de derman; û  -λογία,  -logia "study of", "knowledge of") kategoriyeke dermansazi (medicine) û biyolojîyê ye ku bi xebatên çalakiyên dermanî ve têkel, li vir derman wek mirov-çêker,siruştî an jî endojenîk molekûl ku bi awayeke zêdebûna tesîra biyokîmyayî û fîzyolojîk li ser hucre, raçînk(tissue),organ an jî organîzmayê. Bi taybetî jî ; xebateke têkiliyan e di navbera organîzmayên zindî û madeyên kîmyewî de ku fonksiyonên normal û anormal yên organîzmayê diguhere.Eger made xwedî taybetmendiyên tibbî be, wê demê ew wek derman tên pejirandin.

Beşên Farmakolojiyê

Farmakolojiya Klînîk 

Zanistiya esasî ya farmakolojiyê ye ku li gel sepandina rêgezên farmakolojîk û rêbazên medîkal klînîk ê û lênêrîna nexweşan û li gel encamên wan.

Dermannasiya rehikî (Nîrofarmakolojî) 

Tesîrên dermanî li ser fonksiyonên nêrvûs sîstema navendî(santral) û derdorî(perîferal).

Dermannasiya psîkolojîk (Psîkofarmakolojî) 

Tesîrên dermanî li ser rih ;çavnêriyên li ser guhurîna beden û hiş, û bûyerên molekûler çawa li ber çavin li ser formên tevgeran yên ku tên pîvan

Farmakogenetîk 

Testên klînîk yên varyasyonên genetîk ku bersivên cûrbicûr didin dermanî

Farmakogenomîk 

Sepandina teknolojiyên genomîk  li ser dermanên nû keşfkirî û ji bo zêde karakterîzasyona dermanên kevn.

Farmakoepîdemiyolojî 

Xebata tesîrên dermanî li ser gelek mirovan.

Toksîkolojî

Farmakolojiya Teorîk 

Xebata pîvanên li ser farmakolojiyê

Posolojî 

Çend derman tê doz kirin. Her wisa girêdayî hinek cureyên faktoran wekî temen, seqa , giranî, zayend û hwd.

Farmakognozî

Farmakolojiya Tevgeriyê

Farmakolojiya Derdorê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 American Society for Pharmacology and Experimental Therapeutics.
 British Pharmacological Society.
 Pharmaceutical company profiles at NNDB.
 International Conference on Harmonisation.
 US Pharmacopeia.
 International Union of Basic and Clinical Pharmacology.
 IUPHAR Committee on Receptor Nomenclature and Drug Classification .

 
Biyokîmya
Somaya Serî (gundistan)

Gundistana Somaya Serî navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Somaya Serî (), gundistanek li bexşa Somayê ye ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan ji hewayek pirr xweş û dilweker behremende. Navenda vê gundistanê Memekan e.

Gundên Somaya Serî 
Gundên di vê gundistanê de ev in:
 Bêçecik
 Saka
 Mîrava
 Ceter
 Îngêce
 Rîkava
 Sîdan
 Hesenava
 Beresipî
 Kêlesû
 Berdiyan
 Bajêrge
 Memekan
 Mastekan
 Gelexir
 Mêngol
 Sormanava
 Kanîreş
 Qurmik
 Xezen
 Xanik
 Qunî
 Bastekan

Çavkanî 

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Somaya Binî (gundistan)

Gundistana Somaya Binî navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Somaya Binî (), gundistanek li bexşa Soma yê ye ku dikeve bakûra rojavaya Ûrmiyê. Rûbarê Bêrdûkê di nava wê gundistanê de diherike.
Navenda vê gundistanê gundê Heştiyan ê ye.

Gundên Somaya Binî 
Gundên di vê gundistanê de ev in:
 Cilxera
 Gêçê
 Bava
 Kanîmîran
 Berdereş
 Qesirk
 Cûhnî
 Merne
 Howesn
 Cûcehî
 Axçeqel
 Xerregoş
 Bêrdûk
 Koran
 Sînava
 Godel
 Hesenî
 Sultanî
 Heştiyan
 Sofiyan
 Pîrancix
 Kanîsipî
 Ewdîbeg

Çavkanî 

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Biradost (gundistan)

Gundistana Biradost navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Biradost' (), gundistanek e ji gundistanên bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Navenda vê gundistanê bajarê taze yê Sêro (سرو) ye. Ji aliyê rojavayê ve digehe Esendereya Tirkiyayê.Ji ber ku ev Gundistan dibe derwazeya di navbera Asiya û Ewropa, girîngiyek taybet didin vê gundistanê.

Gundên gndistana Biradostê
 Kanîsipî کانسپی
 Îşkesû ایشکه سو
 Xeylan خلیان
 Awdîlan آودیلان
 Post پست
 Qirnêse قرنسا
 Zengekan زنگکان
 Sofîkanî صوفی کانی
 Şikeftik شکفتیک
 Dêman دمان
 Xoşalan خوش آلان
 Goranava گوران آباد
 Qereqaç قره آغاج
 Rewend روند
 Omerava عمرآباد
 Gundikmela گندک ملا
 Eskenderava اسکندرآباد
 Masteka مستکان
 Derbend دربند
 Çerre چره
 Melûne ملونه
 Nêçelan نی چالان
 Kanîşurk کانی شوریک 
 Şeşmal شش مال
 Asingiran آسنگران
 Mîrdawûd میرداوود
 Kurane کورانه
 Hingirwan هنگروان
 Misafiran مسافران
 Qesirk قصریک 
 Exyan اخیان
 Sêro سرو
 Imamkendî امام کندی
 Rebet ربط
 Hevsaran هفت ساران
 Xanik خانیک
 Goleşêxan گول شیخان
 Alûsan آلوسان
 Golegenî گول گنی
 Mêrgereş مرگرش
 Gengeçîn گنگچین
 Gunbed گنبد
 Keynîsî کنیسی
 Berdîzî برده زی
 Siyark سیارک
 Firîziya فیروزیان
 Heleqoçk هله قوش

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Şahkobra

Şahkobra (Ophiophagus hannah), cureyekî marên mertal e ku ew marê jehrî mezintir li ser rûyê Erdê ye.

Belavbûn û jîngeh 
Şahkobra li deverên Hindistanê û başûr-rojavayê Asyayê belavdibe û daristanan dijî ye.

Şayes 

Şahkobra, ew marê jehrî tewrê dirêj di Cîhanê, ku dirêjiya wî dighê 5,7 m. Ev cureyê ku bi taybetî marên din dixwe, li gelek daristanên Hindistanê têne dîtin. Tevahiya ku navê wî kobra (cobra), lê ne ji cinsê kobra (Naja) ye. Serê şahkobra pehn û nizm e. Rengê paşiya wî qehwe-zeytûnî an reş û rengê pêşiya wî zer e.

Reftar

Xwarin

Ji navê cinsê vî şahkobrayî de xuya dike, anku navê Ophiophagus (ophio-, mar; -phagus, -xwer) ji zimanê yewnanî hatiye, ku wateya wê "marê marxwer". Şahkobra, marê cirdon di pir caran dixwe, lê ta maregîskên (marên jehrî) din dikane bixwe.

Pirbûn
Şahkobra bi hêkan pir dibe. Şahkobrayê mê di navbera 20- 50 hêk dike di mehên Avrêlê, Gulan an Pûşperê û piştî 60-90 rojan wan hêkan ji qalikên xwe derkevin. Di vê demê de mê hêlîna xwe dihêlî ne û çêlikên wê bi xwe xwedî dikin.

Jehr 

Jehra şahkobra pêşî ji nîrotoksînan çêdibe, lê tê de kardiyotoksîk jî heye û hinek beşên din. Dirûvê afirandiyên jehrawî yên din, hêmanên jehrî di hindur vî jehr ê bi gelemperî ji proteîn û polîpeptîdan çêdibin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ophiophagus_hannah/
http://www.iucnredlist.org/details/177540/0
http://www.arkive.org/king-cobra/ophiophagus-hannah/ 
http://www.youtube.com/watch?v=oni1VwObchQ| Vîdiyoek ser Şahkobra

Marên mertal
Xijendeyên Asyayê
Faunaya Asyayê
Apapika Kurdistanê

Apapika Kurdistanê (Asaccus kurdistanensis), cureyekî apapikên ku bipêçî belge. Apapika Kurdistanê li parêzgehê Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê li Îranê dijî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Asaccus kurdistanensis di Lîsteya Sor a IUCN de

Apapik
Faunaya Kurdistanê
Sêro

Sêro (), bajarekî taze di gundistana Biradostê di bin bexşa Somabiradot ê de ye ku navenda wê gundistanê û herwiha bexşê te hisab. Ev bajar di sala 1379 koçiya rojî bi hevdana çar gundên Sêro, Nocewan, Bihîk û Korava çê bû. Dûratiya vê bajarî ji bajarê Ûrmiyê 55 km e. Vî bajarî hewayek sar û xweş heye û di nav çiyayan cî girtiye. Ev bajar nêzê 1634 metroyan ji asta deryayên azad bilindtir e. Xellkê vî bajarî bi giştî kurdên kurmancin.

Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Çûkreşê çengsor

Çûkreşê çengsor yan baskesor (Agelaius phoeniceus), cureyekî fîkaran e ku li pir waran li parzemîna Amerîkaya Bakur û navîn dijî ye.

Girêdanên derve 

 Red-winged Blackbird videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Red-winged Blackbird  – eNature.com
 Red-winged Blackbird Bird Sound

Çavkanî 

Çûkê reş
Faunaya Amerîkaya Bakur
Dodo

Dûdû an jî dodo (Raphus cucullatus), cureyekî balindeyên nemabûyî an nemayî ye ji sedsala 17′an ji cinsê Raphus ji famîleya Columbidae kevokan ku berê li girava Mauritius dijî bû.

Pêşangeh

Herwiha binihêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Dodo – The merging of myth and reality: Half-hour video interview with expert Julian Hume about the white Dodo
 Painting the dodo: Two-minute video about Julian Hume's modern interpretation of Roelant Savery's Dodo
 Aves3D – Raphus cucullatus : Interactive 3D scans of various Dodo elements

Cureyên nemabûyî
Mihemedê Canşah

Mihemedê Canşah, dengbêjekî navdar ê kurd bû.

Canşah di 11ê sibatê 1933an de li Qereyaziya Erzîromê li gundê Dêlikan hatiye rûyê dine. 

Bi 31 salan ve çûye Almanyayê. Piştê çend salan li Almanyayê ziviriye welêt. Mala xwe barê Stembolê kiriye. 

Di 5ê nîsana 2003an de li Stembolê çûye ber dilovaniya xwedê.

Çavkanî 

Dengbêj
Kesên ji Qereyaziyê
Kesên ji Erzîromê
Jidayikbûn 1933
Mirin 2003
Reso

Reso, Resoyê Gopalan, Resoyê Qilîwelo dengbêjekî kurd e û yek ji şagirtên Evdalê Zeynikê ye. A rastî ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Evdalê Zeynikê, Sêwî Silo (Şêx Silo) û dengbêj Gulê mamostayê hemî dengbêjên Serhedî ne. 

Reso li Kelê (Milazgirê) di zaroktiya xwe de ji şagirtê Evdalê Zeynikê Ferzê perwerdeya dengbêjiyê girtiye û bi destûra Ferzê bûye dengbêj. Gorî hin kesan Reso di salên 1890´î de ji dayîk bûye û bi eslê xwe ji Elegeza Rewanê bûye û di salên 1960´î de jiyana xwe ji dest daye. Li ev hesab bi texmînî ye, sedî sed kes nizane. Lewra Reso mîrê şagirtên Evdal bû, kesekî pirr welatparêz bû û ev yeka han dibû sedem ku îstihbarata dûgela Tirk rika xwe berde wî. Bi dehan kasêt û plak ên bi gramofon an hatibû tomarkirin ji aliyê dewletê ve tê windakirin. Carekê li Qamişloyê ji hin peyayên dewleta Tirk ve Reso tê jehrkirin lê ji mirinê difilite. Li ser vê bûyerê dengê wî yê oktav bilind û zîz xirab dibe. Pirraniya stranên wî yên hatine tomarkirin bi vê dengê nebaş hatine tomarkirin.

Gorî dengbêj Zahiro dibêje, plak û kasetên wî yên bi dengê berê hatine tomarkirin niha cem parlamenterê Mûşê yê dewletê Kazim in û ew ji malbata Şêx Marûf e. Ji ber ku ne keseke welatparêz e wan nade der ku Reso ji aliyê Kurdan ve were jibîrkirin.

Reso ji eşîra Redkî û ji Mala Hozikê ye ji gundê Gopalan a Xinûsê yê ye lê bi pirranî li gundên Kop a Mûşê jiyaye. Li gundê Pagê ji hin kesên tarî ve bi keviran tê birindarkirin û li ser vê bûyerê bi kula şêrpenceyê nexweş dikeve. Bi alîkariya hezkiriyên wî dibin nexweşxaneyeka Enqereyê, mixabin li wir jiyana xwe ji dest dide. Laşê wî li gundê Pagê tê veşartin. Reso 3 carî dizewice. Navên jinên wî Gulê, Êmê û Saniye ne. Li ser jinên xwe gelek stran çêkirine.

Stranên wî 
Stranên wî ye welatparêzî gelek in. 
Metê, 
Quling, 
Êmê, 
Gula Min, 
Ji Tewrêzê heya Tehranê Kurdistan e, 
Mîrê Min, 
Siyabend û Xecê, 
Mem û Zîn, 
Dêrsim e, 
Axçîk pîçûk e, 
Evdalê Zeynikê, 
Gola Xamirpêtê, hwd bi sedan stranên dengbêjiyê afirandiye. Şagirtên wî wekî Şakiro stranên wî gotine.

Çavkanî 

Dengbêj
Kurdên Ermenistanê
Kesên ji Xinûsê
Jidayikbûn 1890
Mirin 1960
Xinûs
Derî (devok)

Derî ji zimanê zerdeştiyên li Yezdê û Kermanê re tê gotin. Derî bi tevayî ji aliye rûniştvanen Yezd û Kermanê yên zerdeştî û cihû ve tê axavtin. Navên din ên ku li vê zimanê tene kirin Behdînî yan Gebrî ne.

Çavkanî 

Zimanên îranî
Kaviyayê berazî

Kavî, berazê Gîneya, an kaviyayê berazî (Cavia porcellus), cureyekî kojerên Amerîkayê Başûr in.

Bikaranîna mirovan 
Kaviyayê berazî ji bo lêkolîna zanistî tê bikaranîn li parzemîna Amerîkayê Başûr dijî.

Şayes

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 
 ACBA – American Cavy Breeders' Association
 Domestic Guinea Pig Genome
 View the guinea pig genome 

Kavî
Faunaya Amerîkaya Başûr
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Marê mertal

Marê Mertal an Elapidae (ji yewnanî ἔλλοψ, éllops, "masiyê behrî" an masiyê deryayî), famîleyekî marên jehrî ye.

Belavbûn 
Marê mertal li warên germ li parzemînên Asya û Afrîka tên dîtin.

Şayes û Taksonomî 
Marê Mertal jehrî ye ji ber peydabûna dirantûjên wî. Cureyên marê mertalê ji dirêjiya 18 cm ta 5,6 m hene nolê şahkobrayê. Famîleya marên mertal, ku jê 325 cure û 61 cinsan hatine dabeşandin heta niha.

Hinek cinsên marên mertal

Acalyptophis: Marê avê stûnserî
Acanthophis: Marê mirinê.
Aipysurus: Marê avê zeytûnî.
Austrelaps: Marê serîpaxir.
Demansia: Tajangmar.
Dendroaspis: Mamba an marê devreş.
Hemachatus: Marê rînkal
 Naja: Kobrayê.
 Notechis:Marê pilingê

Çavkanî

Herwiha binihêre 
 Mar
 Şahkobrayê

Girêdanên derve 

 Ser cinsên Elapidae 

Marên Mertal
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Marên mertal
Anhidrit

Anhidrit, di pêkhata kaciyum sulfat a bêavî de berbesek taybet a berd (kevir) çêker e.

Çavkanî 

Mîneral
Zîrka - Masîkê

Zîrka û Masîkê di bingehexweda tax ninin ew 2 günde dorubere dihokene pisti bajare dihoke mazin buy weke tax di nav dihokede mane

Dihok (navend)

Giredanê dervê
Marê mirinê

Marê mirinê an maregîska mirinê (bi îngilîzî death adder) (Acanthophis), cinsekî marên mertal an Elapidae ji xijendeyên jehrawî li Awistraliya û Gîneya Nû dijî. Ji cinsê marê mirinê, heft cure hatiye dabeşandin gor Sîstema Întegrasiyona Agehiyên Taksonomî (ITIS).

Taksonomî

Cure

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 A severe case of stomatitis (canker or mouthrot) in a Death Adder (Acanthophis antarcticus) associated with a reovirus infection. Boydii (Autumn 2004):16-17. Treatment
 Husbandry and breeding of Death Adders
 WCH Clinical Toxinology
 Acanthophis antarcticus
 http://ku.wiktionary.org/wiki/adder.
 http://www.turkcekurtcesozluk.com/index.php/term/T%C3%BCrk%C3%A7e+K%C3%BCrt%C3%A7e+S%C3%B6zl%C3%BCk+%28Ferhenga+Tirk%C3%AE-Kurd%C3%AE%29,engerek.xhtml
Marên mertal
Naxçivan

Naxçivan an bi fermî wekî Komara Xweser a Naxçivanê (bi azerî: Naxçıvan Muxtar Respublika) tê zanîn, komareke xweser a Azerbaycanê ye. Li başûrê Naxçivanê Îran e û li bakurê wê Ermenistan e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Azerbaycan
Nasir Fekûhî

Nasir Fekûhî  (, Nasir Fekouhi, jdb. 1956, Tehran, Îran), mirovnas û nivîskar û wergêrekî îranî ye. 

Fekûhî doktoraya xwe li ser mirovnasiya ramyarî di sala 1993an de ji zanîngeha Parîsê[Ji kîjan zanîngehê?] wergirt.

Çavkanî 

Nivîskarên îranî
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Maregîska Ûrmiyê

Maregîska Ûrmiyê an wagnerî (Vipera wagneri), cureyekî maregîskan yan marên bijehr ê ku xwe cihê çiyayên Kurdistan, bi taybetî rojhilata Tirkî û bakurê rojavayê Îranê ye. Tu binecure ji vî maregîskî nehatiye nasîn.

Herwiha binêre 
 Maregîsk
 Famîleya margîskan

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.iucnredlist.org/details/22998/0.

Famîleya margîskan
Xijendeyên li Kurdistanê
Xijendeyên Asyayê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Xan Ehmed Xanî Gêllanî

Xan Ehmed Xanî Gêllanî (,  942–1005 k.m) dwayîn karkiyay xanedanî kiyayiyekan le gêllan bû. Le yek sallî da û le dway mirdinî bawkî Karkya Sulltan Hesenî duwem be hikûmet geyîşt, heta 985î k.mi beser byepîş û paşan gişt gêllan hikûmetî kird. Be firmanî şa tehmasb mezhebî dwazde îmamî le birrîy zeydye dana, bellam katêk destî be peywendî girtin legell usmaniyekan kird û wîstî bo pelamar bo qezwîn, serbaz binêrête şîrvan û lahîcan, leber çawî şa kewt. Lem salleda be firmanî şa tehmasb gîra û le qellakanî qehqehe û îstexir zîndanî kra. Le 975î k.m û le serdemî sulltan mihemmed xudabende berbû û dîsan be hikûmet geyîşt. Hêzekanî şa ebas bo zalbûn beser awrîşim û şwênî cugrafîy taybetîy gêllan û kotayî pêhênan be hikûmetî xan ehmed xan ke drêjey be peywendîy legell usmaniyekan dabû le sallî 1000î k.m pelamaryan birde ser gêllan û xan ehmed xan ray kirde şîrvan. Xan ehmed xan paşmawey jiyanî xoy le estembull û bexday usmaniyekan rabward û peleqajegelêkî bêsûdî bo gerranewe bo hikûmet kird. Le sallî 1005î k.m le bexda koçî dwayî kird û le necef nêjra. Le xan ehmed xan wekû siyasyekî zêdexwaz, jîr, ajaweçî, tollestên, dillçerrên û şa'îrêkî terrdest û hogrî mosîqa bas kirduwe. Derbarêkî hunerperwery hebû û şa'îran, mosîqajenan û zanayanêk wek fexfûr lahîcîy şa'îr û ustad zeytûn çehartarîy mosîqajen le xizmetî da bûn.

Serçawekan 

Jidayikbûn 1537
Mirin 1596
Acrophoca

Acrophoca longirostris ,cureyek e fok an gamasiyên girs, goştxwer, pêşdîrokî û nemabûyî ye ku hatiye diyarkirin li Pîro û Çîlî, ku bi gumana canewernasan,ew bapîra fokê leopar an fokê pars e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
http://coastalpaleo.blogspot.com/2009/06/new-skeletal-drawing-acrophoca.html
http://paleodb.org/?a=basicTaxonInfo&taxon_no=72219

Fok
Ghandarên pêşdîrokî
One Piece

One Piece ( Wan Pīsu) animeyek e, navê xwe ji rêzeya manga girtiye ku ji aliyê Toei Animation a Fuji Television ve hatiye weşandin. Beşa yekem di 20ê çiriya pêşîn a 1999an de hat belavkirin. Ji niha nişandin 600 beş, 12 fîlm, 6 beşên taybet û 3 OVA ve berdewam dike.

Çavkanî 

Anîme
Cinawira Gîlayê

Lawira Hîla (Heloderma suspectum), cureyekî qirtîşên ku li başûr û rojhilata DYA û Meksîkê dijî ye.

Etîmolojî 
Navê Lawira Hîla ji navê çema Hîla li Arîzona li Amerîkayê hatiye,ku ji mêjve ev çem bi Lawirên Hîla yê tijî bû..

Xwarin 
Lawira Hîlayê dikanê beq, qirtîş, balindeyên biçûk, mêş û mûr bixwe.

Jehr û jehritî 

Lawira Hîla, jehr di toşpiyên gilêzî di çeneyê wê jêrîn de peyda dike, lê ne wekî marên ku di çeneya xwe ya jorîn de peyda dikin. Tevî ku jehrê Lawira Hîla wekî maregsîka mirarî an mircanî deranîn dike ji neyrotoksîn,lê bi qasên hindik saz dike. Gezên Lawira Hîla ne sehm an xeter e ji bo mirovên mezintir.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gila-monster/

Qirtîşên jehrî
Faunaya Amerîkaya Bakur
Richard Nixon

Richard Nixon (bilêvkirin:Rîçard Nîkson), siyasetmedarekî Amerîka ye ku ji sala 1969 heya 1974ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Richard Nixon
Jidayikbûn 1913
Mirin 1994
Cinesker

Cinesker an jî  Cin'esker  (; ; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Erens

Erens (1928: عرنس /  'Erens ; 1946: Arens; ), bajarokekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Herfas

Herfas an jî Ḧerfas (1928: حرفاس / Ḧerfas; 1946: Harfas; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Şimiz

Şimiz, gundê Şimzê (1928: شمز / Şimiz; 1946: Şimiz; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qubînê
Marmarok

Marmarok (Lacerta), cinsekî marmaroka dîwaran Lacertidae, ku jê 40 cure li pir warên Cîhanê hatine dabeşandin.

Dabeşandin 
 Cinsê Lacerta
Marmarokê axê (L. agilis)
Marmarokê latên Anadolî (L. anatolica)
Marmaroka Andreansky (L. andreanskyi)
Marmaroka keskê rojavayî (L. bilineata)
Marmarokê Anadolî (L. cappadocica)
Marmarokê zikesk (L. chlorogaster or Darevskia chlorogaster)
L. cyanisparsa
Marmaroka Omman (L. cyanura)
Marmaroka Danford (L. danfordi)
Elburs lizard (L. defilippii)
L. dryada  [Darevskia dryada (Darevsky & Tuniyev, 1997)]
Marmaroka dîwara Madeiranî  (L. dugesii)
Marmaroka Fraas (L. fraasii)
Marmaroka latên Yewnanî (Lacerta graeca)
L. herseyi
Marmaroka latên ya Horvath (L. horvathi)
Marmaroka Jayakar  (L. jayakari)
L. kulzeri
Marmaroka Libnanê (Lacerta laevis)
L. media
L. oertzeni (also Anatololacerta oertzeni)
 Marmarokê latên poz-tûj (L. oxycephala)
L. pamphylica
Marmêlkeyê ensûsk (L. parva or Parvilacerta parva)
Iberian emerald lizard (L. schreiberi)
L. steineri
Caucusus emerald lizard (L. strigata)
Marmaroka keska Balkanî (L. trilineata)
Marmaroka keska Ewropî  (L. viridis)
L. zagrosica
Berê ji cinsa Lacerta bû
 Marmaroka latên ya Bedriaga (Archaeolacerta bedriagae)
 Marmaroka latên ya Mosor  (A. mosorensis)
 Marmaroka latên ya Aran  (Iberolacerta aranica)
 Marmaroka latên ya Aurelio' (I. aurelioi)
 Marmaroka latên ya Pyrenean  (I. bonnali)
 Marmaroka latên Îberî  (I. monticola)
 Marmaroka dîwaran ya gelemper (Podarcis muralis)
 Marmaroka pî (Timon lepidus, berê L. lepida)
 (Zootoca vivipara).

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.iucnredlist.org/details/157288/0.

Marmarok
Xijendeyên li Kurdistanê
Xijendeyên Afrîkayê
Xijendeyên Asyayê
Xijendeyên Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Şelpe û Sêv

Şelpe û Sêv pirtûkeke ku ji aliyê Yehya Elewîferd  ve ji bo zarokan hatiye nivîsandin. Ev pirtûka helbestan ji aliyê weşanxaneya 
Emû Elewî ve di sala 2012'an de hatiye çapkirin.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Helbestên kurdî
Gerald Ford

Gerald Ford, ramyarekî Amerîka ye ku ji sala 1974 heya 1977ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.heya niha ew tenê serokdewletê Amerîka ye ku bê hilbijartin bûye serokkomar.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gerald Ford
Jidayikbûn 1913
Mirin 2006
Foka kevjalxwer

Foka kevjalxwer an gamasiya kêvjarxwer (Lobodon carcinophagus), cureyekî guhandarên deryayî ji cinsê Lobodon ji famîleya fokan an Phocidae li parzemîna Antartîka dijî.

Şayes 
Foka kevjalxwer dirêj e ku qasî 2.6 m û girse ku giranya wê 220 kg e. Wek ji navê wê xuya ye (Lobodon carcinophagus), ev cinsa fokan dikane qalikdar û qalikdarên nerm wek kevjal û kevjalkan bixwe ji ber ku diranên wê gelek tûj ku hatiye pêşketin ji bo erka xwarin û hêrandinê.

Reftar

Pêşangeh

Çavkanî

Herwiha binêre 
 Fok
 Foka leopar

Girêdanên derve 

 http://www.pinnipeds.org/seal-information/species-information-pages/the-phocid-seals/crabeater-seal

Fok
Faunaya Antarktîkayê
Ronald Reagan

Ronald Reagan, ramyarekî Amerîka ye ku ji sala 1981 heya 1989ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Richard Nixon
Jidayikbûn 1911
Mirin 2004
Rushdy Abaza

Rushdy Abaza, ango Ruşdî Abaze, an jî Rushdy Said Bughdady Abaza (jdb. 3 gelawêj 1926 li al-Mansura, Misir - m.  27 tîrmeh  1980 li Misrê) lîstvanekî misrî bû.

Jiyana wî 
Diya Rushdy Abaza îtalî bû û bavê wî jî misrî bû. Di ciwantiya xwe de diçû Collège Saint Marc a li Eskenderiyeyê.

Aktorê misrî di 1948an de kariyera xwe bi fîlmê "Milyonerê biçûk" (al-Millionaira al-saghira) dest pê kir û heta mirina xwe aktorekî bi nav û deng bû.

Rushdy Abaza di 53 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.

Fîlmografî 

Lîstikvanên misrî
Jidayikbûn 1926
Mirin 1980
Mêr