nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tirşeya glutamî

Tirşeya glutamî an asîda glutamî tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Amîno asîd
Koma gulehingivîn û adoksasiyan

Koma gulehingivîn û adoksasiyan, koma pevjilan, koma strîgulan (Dipsacales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên darokî yan giha ne.

Sîstematîk 
Bi koma Paracryphiales re xûşk in, ango ji aliyê genetîkî ve lêzim in.

 Famîleya adoksasiyan (Adoxaceae)
 Famîleya gulehingivînan (Caprifoliaceae)

Çavkanî 
 Koma riwekan Dipsacales di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Koma kulîlkxaçiyan

Koma kulîlkxaçiyan (Brassicales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cihê xwe digire.

Systematik 
Koma Brassicales bi Malvales re lêzim e. Ango ji aliyê genetîkî ve eqrebayê nêzîk in. Famîleyên li ser vê komê tên hejmartin ev in:

 Akaniaceae tevlî Bretschneideraceae
 Bataceae
 Famîleya selketûrab (Brassicaceae)
 Famîleya şêfeletan (Capparaceae)
 Famîleya dargindoran (Caricaceae)
 Cleomaceae
 Emblingiaceae
 Gyrostemonaceae
 Koeberliniaceae
 Limnanthaceae
 Moringaceae
 Pentadiplandraceae 
 Resedaceae 
 Salvadoraceae
 Setchellanthaceae
 Tovariaceae
 Tropaeolaceae

Çavkanî 
 Koma Brassicales di APWebsite (îngl.)

Girêdan
Koma kundirawayan

Koma kundirawayan (Cucurbitales) komeke riwekan e, li ser êla riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giştî 8 famîle, 131 cins û bi qasî 2300 cure li ser koma kundirawayan tên hejmartin. 

8 famîleyên riwekan li ser koma kundirawayan in:

 Anisophylleaceae 4 cins
 Famîleya begonyayan (Begoniaceae) 2 cins
 Coriariaceae tenê cinsek
 Corynocarpaceae tenê cinsek
 Famîleya kundiran (Cucurbitaceae) nêzîkî 120 cinsan
 Datiscaceae tenê cinsek
 Tetramelaceae 2 cins
 Apodanthaceae 2 heya 3 cins

Referans 
 Li-Bing Zhang, Mark P. Simmons, Alexander Kocyan, Susanne S. Renner: Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution. Molecular Phylogenetics and Evolution, Band 39, 2006, S. 305–322.(pdf)
 Filipowicz, N., and S. S. Renner: "The worldwide holoparasitic Apodanthaceae confidently placed in the Cucurbitales by nuclear and mitochondrial gene trees". BMC Evolutionary Biology, Band 10, 2010, S. 219.

Girêdan 

Secereya komê di Tree of Life Projekt.  (îngl.)

 
Riwekên kulîlkdar
Koma lîliyan

[[Wêne:Lilium martagon 250605a.jpg|thumb|Lilium martagon]]

Koma lîliyan (Liliales) komeke riwekan e, li ser Monokotyledonan tê hejmartin. 

 Sîstematîk 
Famîleyên li ser Liliales tên hejmartin:

 Famîleya sosinên Înka (Alstroemeriaceae, pêve girêdayî Luzuriagaceae)
 Campynemataceae
 Famîleya gihabêdeman (Colchicaceae)
 Corsiaceae
 Famîleya lîliyan (Liliaceae)
 Famîleya leylankên axûdar (Melanthiaceae)
 Petermanniaceae: Tenê cureyek:
 Petermannia cirrosa Philesiaceae
 Rhipogonaceae: Tenê cinsek:
 Rhipogonum''
 Famîleya gihabagurran, famîleya bagurran (Smilacaceae)

Çavkanî 
 Agahî li ser Liliales di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Ragirên tirimpeyên protonan

Ragirên tirimpeya protonan polek ji dermanên ku diristkirina tirşeyê aşikê radigire. Ew karê tirimpeyê H+/K+-ATPase radigire.

Dermanên vê polê
Omeprazol 
Lansoprazol 
Dexlansoprazol 
Esomeprazol
Pantoprazol 
Rabeprazol

derman
Andrew Garfield

Andrew Garfield (jdb. 20ê tebaxê 1983) muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1983an de li bajarê Los Angeles yê Kalîforniyayê ji dayik bûye.

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1983

Mirovên zindî
Dagirên bêta-wergirên adrênalînê

Dagirên bêta-wergirên adrênalînê an bi kurtî Dagirên bêta polek ji dermanan ku wergirên bêta yên adrênalînê dadigire. Bi gelemperrî bo nexweşiyên dil û pestoya xwînê tê bikaranîn.

Awayî kar 
Dermanên dagirên bêta wek antagonît (dijber) li wergirên bêta yên adrênalîn kar dikin. Lê hinek dagirên bêta piçek karî agonîst (hevber) jî dikin. Ji bo ku dirûva wan mîna lasakerên sîmpatîk ne. Ev bendora karî hevber jê re çalakiyên lasakirina sîmpatîk (Intrinsic sympathomimetic activity) tê gotin.
Sê cor ji wergirên bêta (β1, β2, β3) hene.

Wergirên bêta 1 bi taybetî di dil de ne û dihêlin ku hêza dil xurt bibe û bêhtir lêxe. Wekî din wergirên bêta 1 di gurçikê de dihêlin ku rênîn di xwînê de derbirije. Loma ragiritina karî wergirên bêta 1 pestoya xwînê datîne.

Wergirên bêta 2 girdikên (masûlke) dûz ên bronşan û xwînboriyan ditevizîne û dihêle ku hindirrî wan fire bibe. Loma dagirên bêta a ne taybet ne baş in bo mirovên ku bi Asthma bronchial û COPD nexweş in.

Bikaranîn 
 Angîna pektorîs
 Pestoya bilind a xwînê
 Mirina masûlkeyên dil
 Ava reş (Glaucoma)
 Atrial fibrillation
 Cardiac arrhythmia
 Essential tremor
 Migraine prophylaxis
 Mitral valve prolapse
 Phaeochromocytoma, in conjunction with α-blocker
 Hyperthyroidism
 Theophylline overdose

Corên dagirên bêta 
Dagirên taybet bo bêta 1
 Acebutolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Atenolol
 Betaxolol
 Bisoprolol
 Celiprolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Esmolol
 Metoprolol
 Nebivolol

Dagirên bêta yên ne taybet
 Alprenolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Bucindolol
 Carteolol
 Carvedilol (dagirên alfa jî ne)
 Labetalol (dagirên alfa jî ne)
 Nadolol
 Oxprenolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Penbutolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Pindolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
 Propranolol
 Sotalol
 Timolol
 Eucommia bark

Derman
Famîleya gihabêdeman

Famîleya gihabêdeman (Colchicaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma lîliyan (Liliales) de cih digire. Di vê famîleyê de 17 ehya 21 cins, 200 heya 225 cureyên riwekan hene. 

Riwekên wê gihayên pirrsalane ne. Gelek ji cureyan axûdar (bijehr) in. Kurdistan jî di nav de, li welatên avhewaya wan ne awarte ye diçên. Di nava koma lîliyan (Liliales) de Colchicaceae bi Alstroemeriaceae, Luzuriagaceae û Petermanniaceae re û hemî jî bi Melanthiaceae re, lêzim in, ji aliyê genetîkî ve eqrebe ne. 

Formûla kulîlkên wan: 

Hejmara kromozoman: n = 5-12 (-19)

Sîstematîk 

Famîleya Colchicaceae sala 1805'ê ji aliyê Augustin Pyramus de Candolle ve, di Flore Française de hatiye binavkirin.

 Êla Burchardieae J.C.Manning & Vinn.:
Burchardia R.Br.
 Êla Tripladenieae Vinn. & J.C.Manning
Kuntheria Conran & Clifford: Cureyek:
Kuntheria pedunculata (F.Muell.) Conran & Cliff.
Schelhammeria R.Br.: Tenê du cure.
Triplandenia D.Don:
Tripladenia cunninghamii D.Don
 Êla Uvularieae Meisn.: 2 cins:
Disporum Salisb.: Bi qasî 10 heya 15 cureyan.
Uvularia L.: 5 cure.
 Êla Baeometreae: Tenê cinsek:
Baeometra Salisb. ex Endl.: Tenê cureyek:
 Baeometra uniflora (Jacq.) G.J.Lewis 
 Êla Anguillarieae D.Don: 3 cins:
Neodregea C.H.Wright: Tenê cureyek:
Neodregea glassii C.H.Wright
Onixotis Raf.: 2 cure.
Wurmbea Thunb.: Bi qasî 37 heya 50 cureyan.
 Êla Colchiceae Rchb.: 5 cins û bi qasî 170 cure:
Androcymbium Willd.: 55 heya 90 cureyan. Tevlî Erythrostictus Schltdl., bo mînak:
Androcymbium rechingeri
Camptorrhiza Hutch.: 2 cure.
Gulemî (Colchicum autumnale) (Colchicum L.): Tevlî Merendera Ramond û Bulbocodium L., 2 cureyên wê mane: bo mînak pîvoka cotyaran a alpî (Bulbocodium vernum)). Bi qasî 60 heya 100 cureyan.
Taca keybanû (Gloriosa L., inklusive Littonia Hook.): Berê yek, niha 10 cure:
Taca keybanû ya lavlavok (Gloriosa superba): lavlavok e, xwe li daran dipêçe.
Ornithoglossum Salisb.: 8 cure.
Sandersonia Hook.: Tenê cureyek:
Sandersonia aurantiaca 
 Êla Iphigenieae Hutch.: 2 cins, bi qasî 10 cure:
Hexacyrtis Dinter: Tenê cureyek:
 Hexacyrtis dickiana Dinter
Iphigenia Kunth: 9 cure.

Çavkanî 
 Agahî li ser Colchicaceae di APWebsite. 
 Agahî li ser Colchicaceae di DELTA.  
E. Nasir: Colchicaceae di Flora of Pakistan Die Famîleya gihabêdeman - Online. 
Leslie Watson: Agahî li ser famîleya gihabêdeman di Western Australian Flora - Online, 2008.  
 Annika Vinnersten & John C. Manning: A new classification of Colchicaceae, In: Taxon, Volume 56 (1), 2007, S. 163-169.

Girêdan 

 
Koma lîliyan
Gulemî

Gulemî (Colchicum autumnale) , ji cinsê Colchicum riwekek e û di famîleya gihabêdeman (Colchicaceae) de cih digire. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, sûd ji vê riwekê tê wergirtin, jê derman tê çêkirin. 

Ev giha axûdar e (bijehr), bi taybetî bo hesp, dewar, pez, bizin, seg, kitik (psîk), kergoşk, û balindeyan ne baş e. Heger mirov pê bi jehrê ketin divê bi lez xwe bigihînin nexweşxaneyê.

Ev riwek wekî derman li dijî şêrpence û gelek nexweşiyan tê bikaranîn. Bijîşkiya nûjen jî jê gelek dermanan çêdike.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Famîleya gihabêdeman
Famîleya kabombayan

Famîleya kabombayan (Cabombaceae) famîleyeke riwekan e, di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. Li cihên germ û tropîk diçên. Li Japon ê Çînê hin cureyên wê dixwin. Hin jî di masîdankan de tên bikaranîn.

Sîstematîk 
Famîleya Cabombaceae sala 1822'yê ji aliyê Louis Claude Marie Richard ve, di Achille Richard: Dictionnaire classique d'histoire naturelle, 2, rûpel 608'ê de hatiye binavkirin. Navê din ê famîleyê: Hydropeltidaceae Dum. ye.

Du cinsên wê hene:

 Brasenia Schreb.: Cureyekê wê heye:
Brasenia schreberi J.F.Gmel. 
Kabomba (Cabomba Aubl., Syn.: Hydropeltis Michx.): 5 cureyên wê hene.

Çavkanî 
Famîleya Kabomyayan, Cabombaceae di APWebsite. 
John. H. Wiersema: Cabombaceae in der Flora of North America, Volume 3: Online.
Dezhi Fu & John H. Wiersema: Cabomaceae in der Flora of China, Volume 6, S. 119: Online.

Girêdan 

Agahî ji Flora of Zimbabwe. (îngl.)

Famîleya kabombayan
Koma nîlûferan

Koma nîlûferan, koma hengkujan (Nymphaeales) ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) komeke riwekan e. Gihayên av û aviyan in. Pelên wan ên bo ajnêkirina (avjiberî, avjenî, melevanî) binê avê jî hene.

Sîstematîk 
Di vê komê de 3 famîleyên riwekan hene:
 Famîleya kabombayan (Cabombaceae)
 Hydatellaceae
 Famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae)

Çavkanî 
 Koma nîlûferan, Nymphaeales di APWebsite. (îngl.)
 Agahî ji Uni Hamburg.  (almanî)

Girêdan 

 Nymphaeales - Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. 

 
Riwekên kulîlkdar
Nîlûfer

Gulsozan, nîlûfer, hengkuj, avrud, sosina avê (Nymphaea) ji cinsê gulsozanê yê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae) riwekek e. Bi qasî 50 cureyên vê gihayê hene. Ev famîle li ser koma nîlûferan (Nymphaeales) tê hejmartin ku ji riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) ye.

Di zimanê kurdî de 
 Gulsozan, navê cinsê nîlûferan ê giştî ye. 
 Nîlûfer an nîlûfera xatûnan (Nymphaea colorata)
 Hengkuj (Nymphaea tuberosa) 
 Avrud (Nymphaea odorata)
 Sosina avê (Nymphaea candida) carnan wekî navê giştî jî hatiye bikaranîn, ango Nympha.

Sîstematîk 

</div></div></div>

Pêşangeh

Girêdan 

Kulîlk
Nîlûfer
Hengkuj

Hengkuj (Nymphaea tuberosa) (Nymphaea odorata subsp. tuberosa) riwekek cinsê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae), nîlûferê (Nymphaea) ye. Gihayeke av û aviyan e, pirrsalane ye.

Bi qasî 12 heya 18 cm bilind dibe. Di nava mehên hezîran û tebaxê de kulîlk vedide. Li parzemîna Amerîkayê bêhtir tê dîtin. Ji av û avevekên ji rûyê erdê 100 heya 400 metro bilind in, hezdike. Bo baxçevaniyê tên çandin. Çend cureyên xwe hene.

Referans 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

Binêrin li gulsozanên din 
 Nîlûfer
 Avrud
 Sosina avê

Nîlûfer
Brasenia schreberi

Brasenia cinsekî riwekan ji famîleya kabombayan Cabombaceae ye. Ji cihên germ û tropîk hez dike. Li Çîn û Japonê vê gihayê dixwin.

Girêdan 
Washington State Department of Ecology: Brasenia schreberi  
Jepson Manual Treatment
USDA Plants Profile 
Photo gallery

Famîleya kabombayan
Murat Bektaş

Murat Bektaş di sala 25.07.1965 de li Amed ê hatiye cîhanê. Bi eslê xwe ji Merdîn ê, gundê Bafawa girêdayî navça Stewrê  ye. Dema tê ru dinyayê herdu çavên wî nabînin. Murat Bektaş hîn zarok buye, di 7-8 saliya xweda fêrî temburê dibe.

Ew 5 biranê. 
Murat tev û 2 birayên xwe, di sala 1974 da ji xwera komek avadikin û derdikevin dawet û şahiyan.
Bi dengê xwe û bi hunera xwe di demek kin de nav û dengê Murat li welat belavdibe.

Evîna wî ya li ser Huner bi Temburê destpêdike, Tembur jêra dibe dost dibe heval dibe evîndarek mezin tucar ji hev naqetin heya roja mirinê. 
Murat piştî fêrbuna temburê xwe di warê Hunerî da, gerek bi dengê xwe gerek bi pisporiya xwe gelek pêşve dixe.

Her çiqas herdu çavên wî nebînin jî dilê wî weka çemê dîjle diherike, ji bêhtirê temburê (saz), enstrûmanên wek Ud,Mandolina û dudik lêdixe. 
Di warê hunerî da gelek xebatên balkêş dike, di xizmeta hunera kurdî de bi salan dixebite.

Bi stranên gelerî û folklorik berhemên profesyonel pêşkeşî guhdarvanan dike. 
Bi taybetî bi strana Oy Felek nav û dengê wî li hemû deverên Kurdistanê belav dibe.

Murat Bektaş dîsa di salên 92-93 an de bi bilindbuna tekoşîna gelê Kurd, di warê hunerî da cîhê xwe digre.
Dîsa di wan salan de bi proje yên balkêş gelek berhemên giranbuha pêşgeşî gelê Kurd dike.
Murat tev Hunermendên hevalê xwe Hozan Fatê, Şehrîbana Kurdî du berheman tomar dike. Ew herdû berhem ji stranên Folklorik tê avakirin, ji aliyê gelê Kurd gelek tên ecibandin û bi salan tên guhdarkirin.
Murat di sala 2000 de dema ji konserek dizîvire bi qezaya tirafîkê jiyana xwe ji dest dide.
Li du xwe berhemên xwe yên bi dengê xwe yî zelal, jina xwe û herdu zarokên xwe dihêle.
Gelê Kurd dema Hunermendên wan li jiyanê ne, tucar bi giranî lê xwedî dernakevin. Murad jî yek ji wan hunermendane. Herdem dengê wî li cîhanê dijî.
Sala 2006 alîyê Hollywood Music Center Albûma Murat U fatê ser navê 'Kurdistan - Traditional Kurdish Dance Songs' bigerdûnî hat weşandin.

Murat Bektaş: Ew bi fizîkî ji nav me çû lê dengê wî û hunera wî li jiyanê, li jiyana baqî mane.
Xwarzî yê hunermendê me yî nemir û ciwanekî şoreb ji nava stranbêjên me de
ku hêvî bilind kirîye, Serdar Bektaş, wê karên studio da berdewam bike.

Dîskografî 

 Baran Barî (1982)
 Oy Nazê (1989)
 Daweta Me (Murat û Fatê - Daweta Me 1/2/3) (1991)
 Dilan (1992)
 Dîlana kurdî (Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş) (1992)
 Cizîra Botan (1993)
 Sipanê Xelat (1994)
 Hoy Mamo (1995)
 Mem Xunek (1996)
 Dilo Can (1996)
 Oy Felek (1997)
 Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş - Lê Amede
 Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş - Koma Dîlan

Çavkanî 

 Official fan page of Murat Bektaş

Stranbêjên kurd
Dengbêj
Kiel

Kiel (bixwîne:Kîl) peytexta herêmê Schleswig-Holstein li Almanyayê ye.

Bajarên Almanyayê
Erfurt

Erfurter Schnatsch,  Hauptstadt vom Stullen Kaiser und des String-Pendulum

Immanuel Borgia es un Burgermeister de Citye es Erfurt.

Immanuel es un Oberstgruppenführer

Girêdanen derve 

Bajarên Almanyayê
Koma gezika derewîn

Koma gezika derewîn (Lamiales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên pirrsalane û salane ne. Hin cureyên di vê komê de cih digirin, dar û devî ne. Hin jî xwedî pelên parazîtan dixwin in.

Sîstematîk 
Ji aliyê genetîkê ve bi Solanales re lêzimtiya wê heye. Di vê komê de ev famîleyên riwekan cih digirin:

 Famîleya pelkerengan, (Acanthaceae)
 Famîleya pelgoşaran, famîleya pelzirneyan (Bignoniaceae)
 Famîleya gihakeskesoran (Byblidaceae)
 Famîleya gulşimikan, famîleya gulkimikan  (Calceolariaceae)
 Carlemanniaceae
 Famîleya gloksînyayan (Gesneriaceae)
 Famîleya gezika derewîn (Lamiaceae)
 Famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae)
 Linderniaceae
 Famîleya navika fîlan (Martyniaceae)
 Famîleya darzeytûnan, famîleya darzeytan (Oleaceae)
 Famîleya gurgeyan, famîleya gihagurgan (Orobanchaceae)
 Paulowniaceae 
 Famîleya kunciyan (Pedaliaceae)
 Famîleya guldelkbazan (Phrymaceae)
 Famîleya belghewêzan, famîleya pelhewêzan (Plantaginaceae)
 Plocospermataceae
 Schlegeliaceae
 Famîleya gobelo û pojanan, famîleya guhkerokan (Scrophulariaceae)
 Stilbaceae
 Tetrachondraceae
 Thomandersiaceae
 Famîleya şahpesendan (Verbenaceae)

Çavkanî 
 Koma riwekan, Lamiales di APWebsite (îngl.)
 Lîsteya famîle û cinsên vê komê (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Famîleya pelkerengan

Famîleya pelkerengan, famîleya penca hirçê (Acanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. 246 cins, bi qasî 2500 cureyên vê famîleyê hene. Gihayên tropîk, devî û lavlavk (leflefok) in. Ji cihên germ û tropîk hez dikin.

Bi giranî li Afrîka, Malezya, Îndonezya û navenda Amerîkayê cihwarbûyî ne. Li Kurdistanê jî gelek cureyên famîleyê diçên.

Cinsên wê

Pêşangeh

Girêdan 

Famîleya pelkerengan
Famîleya pelgoşaran

Famîleya pelgoşaran, famîleya pelzirneyan (Bignoniaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Riwekên vê famîleyê ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Hin cureyên wê li Kurdistanê jî diçên. Di famîleyê de 82 cins hene. Li ser cins û cureyên gotûbêj hene. 

Cinsên Famîleya pelgoşaran

Wêje 
 E. Fischer, I. Theisen und L.G. Lohmann: Bignoniaceae. In: Klaus Kubitzki, Joachim W. Kadereit (weşan.): Flowering Plants, Dicotyledons: Lamiales (except Acanthaceae Including Avicenniaceae), Springer Verlag, 2004. ISBN 978-3-540-40593-1. S. 9–38.
 Alwyn H. Gentry: Bignoniaceae: Part I (Crescentieae and Tourrettieae). In: Flora Neotropica, Band 25, Teil 1. New York Botanical Garden Press, 19. September 1980. ISBN 0-89327-222-1
 Alwyn H. Gentry: Bignoniaceae. Part II. (Tribe Tecomeae). Di: Flora Neotropica, Band 25, Teil 2. New York Botanical Garden Press, 11. April 1992. ISBN 0-89327-368-6

Girêdan 

 Famîleya pelgoşaran, Bignoniaceae di APWebsite (îngl.)
 Famîleya pelgoşaran, Bignoniaceae di DELTA. (îngl.)

 
Koma gezika derewîn
Pelgoşar (kulîlk)

Pelgoşar (kulîlk) (Campsis) cinsekê ji riwekên famîleya pelgoşaran (Bignoniaceae) e. Bo baxçevaniyê tên çandin.

Sîstematîk 
Herdu cureyên cinsê Campsis:
 Pelgoşara lavlavok a amerîkayî (Campsis radicans (L.) Seem. ex Bureau, navê din: Bignonia radicans L., Tecoma radicans Juss.), ji bakurê Amerîkayê.
 Pelgoşara lavlavok a çînî (Campsis grandiflora (Thunb.) K.Schum., Syn.: Bignonia grandiflora Thunb., Tecoma grandiflora (Thunb.) Loisel), ji Çîn û Japon.

Çavkanî 
 Agahî li ser vê cinsê di Flora of China. (îngl.)

Girêdan 

 Agahî di Plants for a Future. (îngl.)
 Agahî di GRIN. 

Famîleya pelgoşaran
Kadîn (pirtûkfiroşî)

Kadîn, an jî Kadîn: Pirtûk û Kovar, navê dikana pirtûkfiroşiyê ya Qoserê bû ku firotina wê ya pirtûk û kovaran bi temamî bi kurdî bû. 

Kadîn di sala 2011an de li Qosera Mêrdînê (Bakûrê Kurdistanê) hatiye avakirin. Kadîn di 2014an de hate girtin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Kadîn li ser Facebookê

Pirtûkfiroşî
Pirtûkfiroşiya kurdî
Qoser
Famîleya gihakeskesoran

Famîleya gihakeskesoran (Byblis) navê famîle û cinsekî riwekan e. Cinsê Byblis bi serê xwe famîleyek e. Di Koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. 

Yekem cureyê cinsê, Byblis liniflora, sala 1808'ê ji aliyê riweknasê brîtanî Richard Anthony Salisbury ve hatiye binavkirin. Îro 7 cure tên naskirin. Tevahiya cureyên gihakeskesoran li Awistraliya, hin jî li Endonezyayê diçên.

Cureyên gihakeskesoran 
 Byblis aquatica
 Byblis filifolia
 Byblis gigantea
 Byblis lamellata
 Byblis liniflora
 Byblis rorida
 Byblis guehoi

Referans 
 Allen Lowrie: Carnivorous Plants of Australia - Vol. 3, Nedlands, Western Australia, 1998
 Allen Lowrie, John G. Conran: A Taxonomic Revision Of The Genus Byblis (Byblidaceae) In Northern Australia, Nuytsia 12(1):59-74, 1998
 Allen Lowrie, John G. Conran, Jessica Moyle-Croft: A Revision Of Byblis (Byblidaceae) In South-Western Australia, Nuytsia 15(1):11-19, 2002
 John G. Conran: The embryology and relationships of the Byblidaceae. in: Australian Syst. Bot. Melbourne 9.1996, 243-25 
 John G. Conran, R. Carolin: Byblidaceae.  in: Flowering plants, dicotyledons : Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae).  In: J.W. Kadereit (Hrsg.):The Families and Genera of Vascular Plants, Bd 7, Berlin/London 2004, S. 45-49, ISBN 3-540-40593-3

Girêdan 

 
Koma gezika derewîn
Famîleya gulşimikan

Famîleya gulşimikan (Calceolariaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Di vê famîleyê de tenê 2 cins û bi qasî 275 cure hene. Pirraniya wan giha, hinek jî devî ne. Bêhtir li navenda Amerîka diçên. Hin cureyên famîleyê bo baxçevaniyê tên çandin.

Sîstematîk 
Berê ev famîle li ser Scrophulariaceae dihate hejmartin. Xebatên genetîkê yên sala 2001'ê Richard G. Olmstead, Claude W. de Pamphilis, Andrea D. Wolfe, Nelson D. Young, Wayne J. Elisons & Patrick A. Reeves: Disintegration of the Scrophulariaceae, Di: American Journal of Botany, c. 88, r. 348-361'ê de, famîle wekî famîleyeke serbixwe hate ravekirin.

 Gulşimik an gulkimik (Calceolaria L.): Bi qasî 240 heya 275 cureyên wê hene.
 Jovellana Ruiz & Pav.: 6 an 7 cure, li giravên bakur ên Zelanda Nû]]:
 Jovellana guentheri Kraenzl.
 Jovellana punctata Ruiz & Pav.: Li Şîleyê, di bilindiya 1985 heya 3920 metroyê de.
 Jovellana repens Kraenzl.
 Jovellana scapiflora Ruiz & Pav. 
 Jovellana sinclairii (Hook.) Kraenzl.	
 Jovellana tenella
 Jovellana triandra Cav.
 Jovellana violacea (Cav.) G.Don

Pêşangeh

Çavkanî 
 Famîleya gulşimikan, Calceolariaceae di APWebsite. 
 Eva M. Mayr & Anton Weber: Calceolariaceae: floral development and systematic implications, Di: American Journal of Botany, 2006, c. 93, Nr. 3, r. 327-343. Agahî-Online.
 Andrea Cosacov, Alicia N. Sérsic, Victoria Sosa, J. Arturo De-Nova, Stephan Nylinder & Andrea A. Cocucci: New insights into the phylogenetic relationships, character evolution, and phytogeographic patterns of Calceolaria (Calceolariaceae), Di: American Journal of Botany, c. 96, Nr. 12, 2009, r. 2240-2255.

Girêdan 

 Irayda Salinas & Blanca León: Calceolariaceae endémicas del Perú, in Blanca León, Nigel Pitman & José Roque: Revista Peruana de Biología, Número especial 13 (2), S. 921-925: El libro rojo de las plantas endémicas del Perú., 2006, Versión Online ISSN 1727-9933. (span.; PDF-Datei; 258 kB)
 Agahî di GRIN. 

 
Koma gezika derewîn
Carlemanniaceae

Carlemanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Li cihên tropîk ên Asyayê diçên. Hejmara kromozonên wê n = 15, 19.

Sîstematîk 
Famîleya Carlemanniaceae sala 1965'ê ji aliyê Herbert Kenneth Airy Shaw ve. di Kew Bulletin, c. 19, r. 511'ê de hatiye ravekirin û binavkirin. Navê din ê vê famîleyê Carlemannia Bentham. e.

Di famîleyê de 2 cins, 5 cure hene:
 Carlemannia Bentham: 3 cure li rojhilatê Hîmalaya, bakurê Hindistan, Viyetnam, Çîn û devedorê:
Carlemannia congesta Hook. f.
Carlemannia griffithii Benth.
Carlemannia tetragona Hook. f. (Syn.: Carlemannia henryi H.Lév., Carlemannia sumatrana Ridl.)
 Silvianthus Hook. f. (Syn.: Quiducia Gagnep.)
Silvianthus bracteatus Hook. f.
Silvianthus tonkinensis (Gagnepain) Ridsdale (Syn.: Quiducia tonkinensis Gagnepain, Silvianthus bracteatus subsp. clerodendroides (Airy Shaw) H.W.Li, S. bracteatus subsp. tonkinensis (Gagnepain) H.W.Li, S. clerodendroides Airy Shaw)

Çavkanî 
 Fmîleya Carlemanniaceae di APWebsite. 
 Famîleya  Carlemanniaceae  di DELTA.  
 Tao Chen & Anthony R. Brach: Carlemanniaceae ji Flora of China, c. 19, 2011, r. 478: Online.

Girêdan 

Koma gezika derewîn
Dadgeha Ewlekariya Dewletê

Dadgehên Ewlekariya Dewletê (, DGM) cureyekî taybet yên dadgehên Komara Tirkiyeyê ne, ku ji aliyê leşkeriyê ve tên rêvebirin. Di binçavkirin û cezakirina bi hezaran kurdan de Dadgehên Ewlekariya Dewletê roleke berbiçav û neyînî lîstin. 

Di 7'ê gulana 2004'ê de Dadgehên Ewlekariya Dewletê di encama guhertinên di makeqanûna Tirkiyeyê de hatin rakirin.

Girêdanên derve 

Dadgehên Tirkiyeyê
Dîroka Tirkiyeyê
Dagirên coyên kalsiyûmê

Dagirên coyê kalsiyûmê polek ji dermanan ku coya kalsiyûm ya masûlkeyan dadigire.

Dermanên vê polê 
Dihydropyridine:
Amlodipin
Aranidipin 
Azelnidipin 
Barnidipin 
Benidipin 
Cilnidipin
Clevidipin
Isradipin 
Efonidipin 
Felodipin 
Lacidipin
Lercanidipin 
Manidipin
Nicardipin 
Nifedipin 
Nilvadipin
Nimodipin 
Nisoldipin 
Nitrendipin
Pranidipin 
Phenylalkylamine:
Verapamil
Gallopamil
Benzothiazepine:
Diltiazem

derman
Dijberên hîstamînê

Dijberên hîstamînê yan jî antîhîstamîn, antîhîstamînîk polek ji dermanên ku karê hîstamîn radigire bi awayî dagirtina wergirên hîstamînê an diristkirina hîstamînê.

Corên dijberên hîstamînê
Dagirên H1-wergirên hîstamînê (H1-receptor antagonists)
Dagirên H2-wergirên hîstamînê (H2-receptor antagonists)
Dagirên H3-wergirên hîstamînê (H3-receptor antagonists)
Dagirên H4-wergirên hîstamînê (H4-receptor antagonists)
dijberên hîstamînê yên ne taybet (Atypical antihistaminics)
Xweragirên mastşaneyê (Mast cell stabilizers)

Derman
Dagirên H1-wergirên hîstamînê

Antîhîstamîna H1, antagonîsta H1 an jî dagirên wergirên H1 yên hîstamînê cureyek ji dermanên ku wergirên H1 yên hîstamînê dadigire.

Nifşên yekem ên dagirên H1 
Ethylenediamine (Etîlenediyamîn)
Mepyramine 
Antazoline
Bamipine
Tripelennamine
Ethanolamines (Etanolamîn)
Diphenhydramine
Carbinoxamine
Doxylamine
Orphenadrine
Bromdiphenhydramine
Clemastine
Dimenhydrinate
Alkylamines (Alkîlamîn)
Pheniramine
Chlorphenamine 
Dexchlorpheniramine
Dexbrompheniramine
Brompheniramine
Triprolidine
Dimetindene
Piperazines (Pîperazîn)
Cyclizine
Chlorcyclizine
Hydroxyzine
Meclozine
Tricyclics & Tetracyclics (Trîsîklîk û tetrasîklîk)
Promethazine
Alimemazine 
Cyproheptadine
Azatadine
Ketotifen

Nifşên duyem ên dagirên H1
Systemic:
 Astemizole
 Ketotifen
 Cetirizine
 Loratadine
 Rupatadine
 Mizolastine
 Acrivastine
 Ebastine
 Bilastine
 Bepotastine
 Terfenadine
 Quifenadine

Topical:

 Azelastine
 Levocabastine
 Olopatadine

Nifşên sêyem ên dagirên H1
 Levocetirizine
 Desloratadine
 Fexofenadine

Çavkanî

 
derman
Famîleya gloksînyayan

Famîleya gloksînyayan, famîleya gesneriyayan (Gesneriaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Riwekên vê famîleyê ji avhewaya tropîk hez dikin. Li Kurdistanê jî çend endamên famîleya gloksînyayan diçên. Ji aliyê genetîkî ve bi Calceolariaceae re lêzim in.

Cara pêşîn famîleya gloksînyayan an Gesneriaceae bi navê „Gessnerieae“ ji aliyê Louis Claude Marie Richard û Antoine Laurent de Jussieu ve, di Augustin-Pyrame de Candolle: Essai sur les Propriétés Médicales des Plantes, hejmara 2em, rûpel 192'yê de gatiye binavkirin û ravekirin (11'ê gulanê 1816).

Cureyên bo baxçevaniyê tên çandin (bijarte) 
 Binevşên afrîkayî (Saintpaulia)
 Streptocarpus
 Gloksînya (Sinningia speciosa (Lodd.) Hiern)
 Columnea
 Espiscia
 Gulargûr, kulîlka pêtal (Aeschynanthus)
 Devmaç (Nematanthus, Syn.: Hypocyrta Mart., p.p.)
 Hilkat (Achimenes)
 Smithiantha
 Chrysothemis
 Kohleria
 Codonanthe.
 Sêlika zinar (Ramonda)

Cinsên gloksînyayan 
Achimenes
Aeschynanthus
Agalmyla
Alloplectus
Alsobia
Amalophyllon
Ancylostemon
Anodiscus
Asteranthera
Besleria
Boea
Briggsia
Bucinellina
Capanea
Chirita
Chiritopsis
Chrysothemis
Codonanthe
Columnea 
Conandron
Corallodiscus
Crantzia 
Cyrtandra
Diastema
Didissandra
Didymocarpus
Drymonia
Episcia
Eucodonia
Gasteranthus
Gesneria
Glossoloma 
Gloxinella
Gloxinia
Gloxiniopsis
Haberlea
Hemiboea
Henckelia
Isometrum
Jancaea
Koellikeria
Kohleria
Loxostigma
Lysionotus
Mandirola
Mitraria
Monopyle
Nautilocalyx
Nematanthus 
Neomortonia
Niphaea
Nomopyle
Opithandra
Oreocharis
Paliavana
Paraboea
Pearcea
Petrocosmea
Phinaea
Ramonda serbica
Raphiocarpus
Rhytidophyllum
Sarmienta
Saintpaulia 
Seemannia
Sinningia
Smithiantha 
Solenophora
Sphaerorrhiza
Stauranthera
Streptocarpus 
Titanotrichum
Tremacron

Pêşangeh

Çavkanî 
 Famîleya gloksînyayan, Gesneriaceae di 
 Gesneriaceae di DELTA. 
 Anton Weber & Laurence E. Skog: The Genera of Gesneriaceae: Umfassende Webseite zur Familie der Gesneriaceae, 2. Auflage, ab 2007 laufend weiterbearbeitet, Institute of Botany, University of Vienna, Austria & Department of Systematic Biology, Botany, Smithsonian Institution, Washington D.C., USA. (almanî)

Girêdan 

 American Gloxinia and Gesneriad Society - Civaka amerîkanî ya Gesneriaceayan.  (îngilîzî)

Koma gezika derewîn
Famîleya gihagerdebilên aviyan

Famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Di vê famîleyê de 3 cins, nêzîkî 350 cure hene. Hin cureyên vê malbatê ji avhewaya sar, hin jî tropîk hezdikin. Ji Rojholata Navîn heya cemseran li gelek cihan diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin.

Cinsên gihagerdebilên aviyan 
Gihatewaşan (Pinguicula)
Gihadafikan (Genlisea)
Gihagerdebilên aviyan (Utricularia)

Palpiştî 
 F. Kamienski: Lentibulariaceae. In: Heinrich Gustav Adolf Engler û Karl Anton Eugen Prantl (weşan.): Die natürlichen Pflanzenfamilien [...] IV. gemş 3. beş b., 1895, rûpel 108-123 (almanî)
 Robert E. Woodson, Jr., Robert W. Schery, Peter Taylor: Flora of Panama - Part IX - Family 176 - Lentibulariaceae. In: Annals of the Missouri Botanical Garden. Vol. 63, No. 3, 1976, S. 565
 Peter Taylor: Lentibulariaceae. Di: Flora Zambesiaca, Vol. 8, Pt. 3, 1988, Online
 Zhen-Yu Li: Lentibulariaceae. Di: Flora of Taiwan, Vol. 4, 2nd Ed., 1998, S. 718, Online

Girêdan 

 Famîleya Lentibulariaceae di AP Website. (îngl.)
 Famîleya Lentibulariaceae di Delta. (îngl.)
Gihagerdebilên aviyan

Gihagerdebilên aviyan (Utricularia), cinsekî riwekên famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae) e. Bi qasî 220 cureyên wê hene. Gihayên salane yan pirrsalane ne. Pirraniya wan bi qasî 30 cm bilind dibin. Lê cureyên wekî Utricularia humboldtii heya 130 cmyî bilind dibe. 

Bi giranî li başûrê Amerîka û Awistraliyayê cihwarbûyî ne. Hin ji wan di bijîşkiyê de tên bikaranîn, hin jî bo baxçevaniyê tên çandin.

Cureyên li Ewropayê diçên 
 Gihagerdebila nenas (U. australis)
 Gihagerdebila Bremî (U. bremii)
 Gihagerdebila navincî (U. intermedia)
 Gihagerdebila hûrik (U. minor)
 Gihagerdebila zer û çilmisokî (U. ochroleuca)
 Gihagerdebila zerê tarî (U. stygia)
 Gihagerdebila bejî (U. vulgaris)

Çavkanî 
 Peter Taylor: The Genus Utricularia – A Taxonomic Monograph. London 1989, ISBN 0-947643-72-9
 Wilhelm Barthlott, Stefan Porembski, Rüdiger Seine, Inge Theisen: Karnivoren. Stuttgart 2004, ISBN 3-8001-4144-2

Girêdan 

 Gesellschaft für fleischfressende Pflanzen - GFP - zur Gattung  (ne bi kurdî ye)
 Agahiyên berfireh
 Utricularia (îngl.)
 Carnivorous Plant Society  (îngl.)

Famîleya gihagerdebilên aviyan
Linderniaceae

Linderniaceae famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Kêm-zêde li seranser erdxanê tên dîtin. Gihayên salane û pirrsalane ne.

Sîstematîk 
Di famîleya Linderniaceae de 13 cins, bi qasî 195 cure hene:
 Amphiolanthus Griseb. 
 Artanema D.Don  
 Bampsia Lisowski & Mielcarek 
 Chamaegigas Dinter ex Heil  
 Craterostigma Hochst. 
 Crepidorhopalon Eb.Fisch.
 Hartliella Eb.Fisch. 
 Hemiarrhena Benth.
 Legazpia Blanco   
 Lindernia All.) (Syn.: Anagalloides Krock., Bonnaya Link & Otto, Geoffraya Bonati, Ilysanthes Raf., Strigina Engl., Vandellia P.Browne ex L.): Bi qasî 100 cureyan.
 Micranthemum Michx. 
 Picria Lour.  
 Pierranthus Bonati 
 Schizotorenia T.Yamaz. 
 Scolophyllum T.Yamaz. 
 Stemodiopsis Engl.: Tenê 3 cure li Afrîkayê.
 Torenia L.: 40 cure.

Wêne 
Torenia fournieri:

Lindernia crustacea:

Çavkanî 
 Famîleya Linderniaceae di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

Koma gezika derewîn
Famîleya navika fîlan

Famîleya navika fîlan (Martyniaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Gihayên salane û pirrsalane ne. Çend ji wan hinekê darokî ne.

Sîstematîk 
4 cins û 13 heya 16 cureyên famîleya navika fîlan, Martyniaceae hene. Carnan cinsên wê li ser Pedaliaceae jî tên hejmartin. 

 Craniolaria
 Ibicella, monotîpîk e, tenê cureyek wê heye:
 Ibicella lutea
 Martynia,  monotîpîk e, tenê cureyek wê heye:
Navika fîlê ya salane
 Proboscidea: Bi qasî 10 cureyên wê hene.
 Proboscidea louisiana

Belavbûna cinsan

Çavkanî 
 Agahî li ser famîleyê di APwebsite (îngl.) 
 Agahî di DELTA.

Girêdan 

 
Koma gezika derewîn
Navika fîlê ya salane

Navika fîlê ya salane (Martynia annua) tekane cureyê cinsê Martynia yê famîleya navika fîlan (Martyniaceae) ye. 

Navê xwe ji riweknasê îngilîz John Martyn (1699 - 1768) digire. Cureyê herî tîpîk ev e, ji ber wê jî carnan tenê bi navê navika fîlê, Martynia tê binavkirin. Bi qasî 25 heya 80 cm bilind dibe.  Li Afrîka, navenda Amerîka û Antîlan diçê. Bo baxçevaniyê tê çandin, di malan de wekî kulîlkeke payîzê tê bikaranîn.

Girêdan 

Famîleya navika fîlan
Famîleya darzeytûnan

Famîleya darzeytûnan, famîleya zeytûnan an famîleya darzeytan (Oleaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Bi qasî 25 cins û 600 (heya 900) cureyên vê famîleyê hene. Li seranser erdxanê kêm-zêde rast li riwekên  darzeytûnan tên. Pirranî dar û devî ne. Çend jî lavlavk in (liane). Zeytûn yek ji xurdemeniyên girîng ên pêjgeha kurd e. Ji zeytûnê rûn tê çêkirin û di gelek waran de sûd jê tê wergirtin.

Sîstematîk 
Famîleya Oleaceae sala 1809'ê ji aliyê Johann Centurius von Hoffmannsegg û Johann Heinrich Friedrich Link ve, di Flore portugaise ou description de toutes les ..., 1, r. 62'yê de hatiye binavkirin. Navên din: Bolivariaceae Griseb., Forestieraceae Meisn., Fraxinaceae Vest, Jasminaceae Juss., Lilacaceae Vent. nom. illeg., Nyctanthaceae J.Agardh, Syringaceae Horan. in.

Cinsên wê

Çavkanî 
 Famîleya Oleaceae di APWebsite.

Girêdan 

 
Koma gezika derewîn
Hamşen

Hamşen (bi ermenî: Համշենցիները, hamşentsînerî, bi lazî: armenî, sûmexî, bi romî: Hemşinli, rûsî: Амшенцы, amšency) şaxek ji gelê ermenî ye. Li parêzgehên Artvin, Rize, Trabzon yên Tirkiyeyê û Erzîroma bakurê Kurdistanê cihwarbûyî ne. 

Gelheya wan 150.000 heya 1.000.000'ê tê îdiakirin. Gorî hin çavkaniyên ewropayî, nifûsa wan 700.000 e. Baweriya îslamê dihewînin, ji aliyê mezhebî ve, sunî ne. Navê xwe dane bajarokê Hemşinê jî. Parek ji wan, xiristiyan in.

Dîrok 
Ji ber sedemên polîtîk û olî, hejmara hamşeniyan roj bi roj kêmtir dibe. Gelek ji wan koçberê Rûsya, Ermenistan, Gurcistan û bajarên Tirkiyeyê bûne. Ew jî wekî kurdan li dijî ramyariya pişavtinê ya dewleta Romê têdikoşin. Zimanê wan hamşenî, zimanê ermenî bi xwe ye. Cudatiya wan ew e ku bêhtir di bin bandora asîmîlasyona romîkî (tirkî) de mane, gelek bêjeyên romîkî û erebî ketine zimanê wan.

Piştî Nîjadkujiya ermeniyan (1914 - 1915), tirk ermeniyan wekî dijmin binav dikin. Ermeniyên ji terteleyê filitîne, ji bo xwe biparêzin, jiyana xwe bidomînin mecbûr dimînin xwe di jiyana rojane de şûnve bigirin. Newêrin bi hêsanî di nava gel de bi zimanê xwe bixavin. Ev yeka han asîmîlebûna wan zêdetir dike. Herçendî ji aliyê olî ve misilman in jî, rastî pêkutiyan tên ku bi eslê xwe ermenî ne.

Siyaset 
Heya salên 1990'î gorî bîrdoziya fermî ya tirk ew jî wekî kurd, terekeme ûêd tirkên çiyayî bûn. Berê tirk bûne, di nava ermeniyan de heliyane. Di sedsala 15em de ola îslamê pejirandine, lê her li ser zimanê ermenî mane.

Pêşangeh

Mijarên têkildar 

 Laz
 Ermeniyên li Tirkiyeyê

Giredanê dervê 

 hemshin.org

Çavkanî 

Gel
Ermenî
Hamşenî (ziman)

Hamşenî, hemşenî, homşetsî, zaraveyê homşetsî (bi ermenî: Հոմշեցի) an homşetsî lîzû ("zimanê hamşenî") ji zimanê gelê hamşen diaxivin re tê gotin ku yek ji zarave yan devokên kevn ên zimanê ermenî ye. Di nava devokên ermeniya rojava de tê hejmartin. Li ser zarave yan devokbûna wê hêj tê gotûbêj kirin. 

Li Tirkiyeyê herçendî zêdetirî 500.000 hamşenî hebin jî axavtvanên vî zimanî gelek kêm e, gorî hin çavkaniyan 15-20 hezar e. Pirraniya hamşenan hatine asîmîlekirin. UNESCOyê ev ziman kiriye lîsteya "zimanên di bin xetereya windabûnê de ye".

Pirraniya nivşên nû ji xeynî çend bêje, têgîn û diyalogan, bi zimanê zikmakî nizanin.

Girêdan 
 "Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians"  by Bert Vaux (îngilîzî)
 "Ethnographic Materials from the Muslim Hemshinli" Various samples of Homshetsi
 Gertak (We Are Going), a poem in Homshetsi, with Turkish translation from the website Voice of Hopa

Ermenî
Zimanên Tirkiyeyê
Andranîk Ozanyan

Andranîk Toros Ozanyan, Andranîk Paşa, Torosî Ozanyan an Zoravar Andranîk, (bi ermenî: Անդրանիկ Թորոս Օզանյան); jdb. 25ê sibatê 1865 li Şebinkarahisar, Împeratoriya Osmanî; m. 31ê tebaxê 1927 li Chico) general, serhildêr, fermandarekî ermenî bû. Ji aliyê hayan (ermenî) wekî lehengekî tê bibîranîn.

Ozanyan li parêzgeha Giresunê heyfa bavê xwe digire ku ji aliyê romiyan (tirk) ve hatibû kujtin. Direve Stembolê, demekê di girtîgehê de dimîne, tevlî nava refên serhildêrên ermeniyan. Di destpêka 1890ê de li Batûmê dest bi şer dike, li dijî tirkan têdikoşe. Armanca wan îlankirina serbixwebûna ermeniyan û avakirina dewleta Ermenistana Mezin e. Bi hêviya ku cîhana xrîstiyan, bi taybetî rûs û Brîtanya alîkariya wan bikin, êrîş dibin ser baregehên romiyan. Di heman demê de li yekîneyên kurdan jî didin.

Sala 1904ê bo tevlîbûna şerê Balkanî diçe Swîsreyê, derbasê Balkanê dibe sala 1912-1913yê li aliyê bulgaran li dijî romiyan (tirk) şer dike. Bi derketina şerê cîhanê yê I. ve. di bin siya artêşa rûs de li 20 cihan osmaniyan têk dibe.

Lê dema li Rûsyayê şoreşa bolşevîkan biserdikeve, artêşa rûs ji vedikişe, ermenî bê alîkarî dimînin. Tirkiye xwe li ser gelek nakokiyan bi îngilîz û fransîyan ve li hev dike, ew jî alîkariyê nadin ermeniyan. Tirk firsendê dibînin, Komkujiya Ermeniyan pêk tînin.

Sala 1919yê diçe DYAyê. Li wir jiyana xwe jidest dide. Sala 1928ê gora wî dibin Parîsê.

Wêje 
 Antranig Chalabian: General Andranik and the Armenian Revolutionary Movement. Michigan, 1988, ISBN 0-9622741-1-9
 Zôravar Andranik kẹ xôsi (Զօրավար Անդրանիկ կը խօսի) [bi ermenî.] Los Angeles, 1974
 Catowr Agayan: Andranik : darašrǰan, depk'er, demk'er [bi ermenî.] Erevan, 1994
 Vardgês Aharonean: Andranik : mardẹ ew ṙazmikẹ (Անդրանիկ : մարդը եւ ռազմիկը) [bi ermenî.] Boston, 1957; Nachdruck Teheran, 1982
 Ṙowben Simonyan: Andranik : Sibirakan vašti odisakanẹ [bi ermenî.] Erevan, 2006
 Hrač'ik Simonyan: Andraniki žamanakẹ. 2 Bände [bi ermenî.] Erevan, 1996
 Andranik Č'elepyan: Zoravar Andranik ev hay heġap'oxakan šaržowmẹ [bi ermenî.] Erevan, 1990

Dîroka ermenî
Ermenî
Jidayikbûn 1865
Mirin 1927
Mêr
Paulowniaceae

Paulownia (Paulownia) yekane cinsê famîleya riwekan Paulowniaceae ye, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Ango him cinsek e, him jî famîle. Riwekên vê famîleyê dar in. Pirranî li rojhilat û başûrê Asyayê cihwarbûyî ne.

Sîstematîk 
Pêşem binavkirina cinsê Paulownia sala 1835'ê ji aliyê Philipp Franz von Siebold û Joseph Gerhard Zuccarini ve, di Flora Japonica, 1, r. 27'ê de hatiye kirin. Navê Paulownia bo xatirê kaybanûya rûs Anna Pavlovna (Pawlowna) hatiye dayîn.

7 cureyên Paulownia hene:

 Paulownia catalpifolia T.Gong ex D.Y.Hong
 Paulownia elongata S.Y.Hu
 Paulownia fargesii Franchet
 Paulownia fortunei (Seemann) Hemsley
 Paulownia kawakamii T.Ito
 Paulownia taiwaniana T.W.Hu & H.J.Chang
Paulownia tomentosa Thunb.) Steudel):
 Paulownia tomentosa (Thunb.) Steudel var. tomentosa
 Paulownia tomentosa var. tsinlingensis (Pai) Gong Tong

Çavkanî 
Famîleya Paulowniaceae di APWebsite *Deyuan Hong, Hanbi Yang, Cun-li Jin, Manfred A. Fischer, Noel H. Holmgren & Robert R. Mill: Scrophulariaceae di Flora of China, b. 18, 1998, r. 8: Paulownia - Online.

Girêdan 

Paulowniaceae
Ivar Aasen

Ivar Andreas Aasen (bixwîne wek Îvar Andrêas Osên, jdb. 5ê tebaxa, 1813 li Ørsta - m. 23ê îlona, 1896 li Kristiania) yek ji wan zimannas û helbestvanê norwêcî bû. Gelek helbestên ku wî nivîsandina jî ji wî mana. Weke yek ji wan mirovên sereke ên ku zaravayê norwêcî nynorsk ku pêşxistiya tê zanîn. Weke çêker û avakerê wê jî tê nasîn. Ev zaravayê norwêcî, weke zaravayê pêşî jî tê zanîn. Li navçeya ku jê re Åsen ku dikeve ber bajaroka Hovdebygda ku dikeve ber Sunnmøre. Ivar Aasen, kurê Ivar Jonsson bûye. Bavê wî, yekî ku xwedi ard bû û bixwe, bi karê çandin û berhevkirinê ve diçû û dihat bû. Di biçûkatiya xwe de, bi tenê bû. Zêde ne yekî ku bi dora xwe têkilî didanî bû. Bi xwandina Încilê re mazin bû. Di 1826´an de bavê xwe winda kir. Ew birayê 8 xwûşkan bû. Piştî ku di demeke kin de li ser hevdû wî dê û bavê xwe winda kirin, piştre wî xwe da karê malê. Bi wê yekê re, êdî derfete wî nebû ku ew zêde pêş bikeve û pêde herê bi zanebûna xwe re. Lê yê ku Ivar Aasen bale wî dikişêne xwe keşe ya. Piştî ew alîkariyê diyê de. Piştre ew cara pêşî, ew zaravayê ku ew pê diaxivê yê bi navê Sunnmørske bidest lêkolînên li ser wê dike.

Piştî ku Ivar Aasen bidest lêkolînên xwe yên li ser ziman dike. Piştre, ew diçê bajarê Norwêcê yê mazin yê bi navê Bergenê. Jacob Neumann ku pîskopîsek bû li cem wî dimêne û lêkolînên xwe yên li ser zimên didomêne. Pîskopos jî, ji wî karê wî û tahba ku ew dide xwe, bale pîskopos dikişêne û ew taqdîr dike. Piştre li ser pêşniyara pîskopos, ew karê nivîsandinê û derketina rojneme ku li vî bajarî derdikeve ya bi navê Bergens Stiftstidende parve dike.

Piştre bi sayaserê heman pîskoposî alikarî ji bo lêkolînên xwe ji Vitenskabsselskabet i Trondhjem ji bo ku bikeve rê de û lêkolîna xwe ya li ser ziman bike.

Berhemên wî yên ku derketin 
 Fem Viser i søndre Søndmørs Almuesprog (1842)
 Det norske Folkesprogs Grammatik (1848) 
 Ordbog over det norske Folkesprog (1850)
 Søndmørsk Grammatik (1851)
 Prøver af Landsmaalet i Norge (1853) 
 En liden Læsebog i gammel Norsk (1854)
 Ervingen (syngespel, 1855, ny versjon 1873) 
 Norske Ordsprog (1856, endelig utgave 1881)
 Symra (1863, endelig utgave 1875) 
 Norsk Grammatik (1864) 
 Norsk Ordbog (1873) 
 Heimsyn (1875)
 Norsk Maalbunad (1876,9
 Norsk navnebog eller Samling af Mandsnavne og Kvindenavne (1878)

Berhmenên wî yên ku piştî wî re hatina weşandin 
 Norske Minnestykke (1923) –
 Brev og Dagbøker (1957–1960)
 Reise-Erindringer og Reise-Indberetninger 1842-1847 (Di 1917 hat weşandin)

Çavkanî 

Helbestvanên norwêcî
Zimannasên norwêcî
Jidayikbûn 1813
Mirin 1896
Zimanê nynorsk

Nynorsk ankû Landsmål (bixwîne: landsmol), yek ji wan herdû zaravayên norwêcî ên ku heta roja me tên axiftin a. Zaravayê din jî jê re bokmål (bixwîne bûkmol) tê gotin. Nynorsk, di naqabîna ji sadî 10 û an jî 15 de tê axiftin. Weke "zimanê vegotinê (talemål)" jî tê binavkirin. Berî ku jê re dihat gotin nynorsk, jê re dihat gotin landsmål. Bi teybetî, di roja me de, nynorsk, di norwêcê de, weke zimanê ku di pirtûkê perwerde de tê jiyîn a. Wekî din jî, weke zaravayekî teybetî ê ku di sazîyê dewletê ên fermî de tê bikar hanîn a jî. Di nava welêt de nynorsk di têkildanîn de tê bikar hanîn. Ivar Aasen, weke yê ku di temenê vê zaravayê avêtîya jî tê nasîn.

Di nava xalkê de, pirr devokên cuda hene. Her herêm lê ji yekê zêde û heta ku mirov karê bibêje ku pirr devok lê hene. Bi vê yekê re, gotinaka ku pirr tê nasîn tê gotin ku "Bi zaravayan biaxive, lê bi nynorsk binivîse! («Snakk dialekt – skriv nynorsk!»)" Çend ku î ro herî zêde li dibistanan bi zavarayê bokmolê jî tê axiftin. Lê li dibistanan, zaro, xwandin û nivîsandina nynorskê jî fêr dibin. Ev yek, weke pêwîstiyeka ku mirov di jîyane kar de biserketî jî bê li welêt di nava mirovan de tê dîtin. Di televizyon û radioyan de jî, hertimî bi zavarayên ku tên axiftin bi vî zaravayî jî  bermene tên çêkirin.

Korta dîroka wê 
Nynorsk, weke zaravayê norwêcî ku ji deme "norwêciya kevn (gammelnorsk)" maya tê dîtin. Norwêcîya kevn, bi şûnpêya xwe re tê gihandin li ziman Îsland ku jê re Îslandsk jî tê gotin. Norwêciya kevn jî, ji temenê xwe ve tê gihandin "deme Wiking (Wikingstid)" ê. Norwêciya wê demê, ku weke ya pêşî tê dîtin jê re Noront (Nørront). Piştî norwêciya kevn re, ya piştre ku diafirê û tê heta deme nynorskê û ji wir jî heta deme bokmolê jê re norwêciya navîn (mellomnorsk) tê gotin. Ivar Aasen bi nivîsandinên xwe re vê zaravayî dike zimanê nivîsandinî jî. Di aslê wê de, nynorsk, di lev tîpan û bi wê nivîsandina bêjeyan re, ji bokmola norwêcî çend ku hinekî di deng û nivîsandinê de cudahiyên wê hebin jî, di cewherê wê de, di tijbihina hevdû. Yekî ku baş nynorsk biaxivê wê zaravayê bokmolê yên ku wê diaxivin wê fahm bike. Her wisa ji bo yên ku bokmol diaxivin jî wisa ya.

Berhemên Ivar Aasen ên bi navê "Det norske Folkesprogs Grammatik" ku di sale 1848´an de weşîya, "Ordbog over det norske Folkesprog", ku di sale 1850´î de weşîya. "Prøver af Landsmaalet i Norge", ku di sale 1853´an de weşîya, "Norsk Grammatik", ku di sale 1864an de weşîya û "Norsk Ordbog" di 1873an de, temenê pêşketina wê û bûna zimanê nivîsandinê û yê nivîsandinê afirandin.

Pêşketina wê nynorsk 
Di roja me de, li ser axiftin wê bi pêşketina wê re çend nifş buhurîna. Hin bi hin, di wê deme ku buhurtîya de jî têgihiştinek di wê de jî bi perwerdekirina wê afirîya. Di roja me de, weke du zimanan jî, nêzîkatî li wan hatîya kirin, Nynorsk û bokmol, di salixkirina tiştan de êdî dibina alîkarê hevdû di pêşketina zimanekî hevbeş yê norwêcî de. Di roja me de, bêhtirî ev herdû zaravayên nêzîtirî hevdû na. Di sazîyên fermî de bi serekeyî tê bikarhanîn.

Çavkanî

Ziman
Norwêc
Garryales

Garryales yek ji komên riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên vê komê bi giranî li rojava û navenda Amerîka, Karîbîk, rojhilat û başûrê Asyayê diçên. Riwekên darokî ne, ango devî û dar in.

Sîstematîk 
Tenê 2 famîleyên vê komê hene:
 Garryaceae
 Eucommiaceae

Çavkanî 
 Rêzkirina riwekên komê di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Austrobaileyales

Austrobaileyales yek ji komên riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar de cih digire. Tenê 3 famîleyên vê komê hene. Riwekên wê pirranî darokî û lavlavk (leflefok) in.

Sîstematîk 
3 famîle di vê komê de cih digirin:
 Austrobaileyaceae
 Famîleya stêrawayan (Schisandraceae)
 Trimeniaceae

Çavkanî 
 Koma Austrobaileyales di APWebsite. (îngl.)

Weblinks 

Agahî di Tree of Life-Projekt.  (îngl.)

 
Riwekên kulîlkdar
Canellales

Canellales yek ji komên riwekan e, di nava Magnolîdiyan (Magnoliids) de cih digire. Tenê 2 famîleyên riwekan dikevin vê komê. Riwekên wê darokî, bêpirtik in. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giranî li nîvkada başûr tên dîtin.

Sîstematîk 

Sala 1957'ê ji aliyê Arthur John Cronquist ve, bo cara yekem hatiye binavkirin û ravekirin. 2 famîleyên wê hene:

 Canellaceae
 Winteraceae

Çavkanî 
 Kom di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

Canellales
Riwekên kulîlkdar
Piperales

Koma bîberawayan, koma bîberkiyan (Piperales) yek ji komên riwekan e, di nava Magnolîdiyan de cih digire. Di vê komê de 5 famîle hene. Riwekên wan darokî yan giha ne.

Sîstematîk 
Koma bîberawayan (Piperales) ji 5 famîlean pêk tê:
 Famîleya zirnevanan, (Aristolochiaceae)
 Famîleya bîberên reş (Piperaceae)
 Famîleya dûvdîlmaran (Saururaceae)
 Hydnoraceae
 Lactoridaceae

Çavkanî 
 Kom di APWebsite 
 Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger – Lehrbuch der Botanik. Begründet von E. Strasburger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008 (36. Aufl.) ISBN 978-3827414557 S. 851 (Abschnitt Beschreibung) (almanî)

Girêdan 

 Agahî di malpera Uni Hamburg. 
 Steckbrief des Botanischen Gartens Tübingen.  (almanî)

 
Riwekên kulîlkdar
Magnolîdiyan

Magnolîdiyan, magnoloiids (carnan "magnoliid complex") ji qismekê komên riwekan ên di çîna riwekên kulîlkdar de cih digirin re tê gotin. 

Ev binavkirin sala 2009'ê ketiya riweknasiyê. Bi îngilîzî Magnoloiids, tê wateya "wekî magnolyayan, wekî magneliyan, wekî manolyayan". Mirov dikare tenê bineçîna Magnoliidae jî bikarbîne. Gelek dar, giha û devî dikevin nava magnolîdiyan.

Sîstematîk 
Li ser magnolîdiyan (Magnoliids) 4 kom tên hejmartin:
 Koma magnoliyayan (Magnoliales)
 Koma qaran (Laurales)
 Canellales
 Koma bîberawayan (Piperales)

Wêje 
 P. Sitte, H. Ziegler, F. Ehrendorfer, A. Bresinsky: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. Begründet von E. Strasburger ... Gustav Fischer, Stuttgart 1998 (34. Aufl.) (almanî)

Riwekên kulîlkdar
Koma qaran

Koma qaran, koma defneyan (Laurales) yek ji komên riwekan e, li ser jêreçîna magnolîdiyan (Magnoliids) ku ji riwekên kulîlkdar e, tê hejmartin. Di vê komê de 7 famîleyên riwekan cih digirin. Riwekên wan darokî yan dar in. Ji avhewaya tropîk hez dikin. Famîleya qaran pirranî li devedorê Deryaya Navîn (Kurdistan jî di nav de) diçê.

Sîstematîk 
 Atherospermataceae
 Famîleya gulçanaxan (Calycanthaceae)
 Famîleya yaneya Gomortega (Gomortegaceae)
 Hernandiaceae
 Famîleya qaran (Lauraceae)
 Monimiaceae)
 Siparunaceae

Wêne 
 Susanne Renner: Circumscription and phylogeny of the Laurales: evidence from molecular and morphological data. American Journal of Botany 1999, Band 86, S. 1301-1315. agahî ne bi kurdî ye

Girêdan 

 Kom di APWebsite (îngl.)

 
Riwekên kulîlkdar