nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Devik

Devik Ankû devok, bi englîzî subdialect  devok
axiftinên cura ên di hundur û di nava sînorê Zaravayan de ku tên axiftin têne ser ziman. Minaq, di zaravayê  kurmancî de devoka botkî, devoka alîkî, devoka serhedkî, devoka omerkî û hwd, hebûna devokan têne ser ziman. 

-language = Eanku Ziman, bo mînek zimanê kurdî an Arbî an Farisî.

-Dialect = Anku Zarava,Zarava biçûktir ji Ziman, bo mînak Zaravê Kurmancî an Zazakî an Sorani. 
 
-Subdialect = Anku Devok, Devok biçûktir ji zaravay, bo mînak Serhed kî an Badînî an Efrînî. 

Asta di axiftinê de ya di bin zarava re ku heya bi gotina devokê tê ser ziman. Weke astaka axiftina cuda devok tên dîtin. Weke Astaka axiftinê ya li ser devokan re di ziman de zarava tên dîtin. Piştre jî, ziman tê ser ziman. 

Li Kurdistanê, bi sereke ku di asta zaravayan de tê ziman, bi sereke çend zaravayên sereke hene. Minaq, Kurmancî, Zazakî, Soranî , Goranî, Hewramî, Kelhorî, Lorî û hwd. Hê zaravayên din ku mirov wan bi navî bêne ser ziman hene. Di tehere pêşketina zimên de, pêşî devok diafirin. Piştre ew devok ku pergalîya xwe herêmkî çêkirin wê bina zarava û bi ber zimantîyê ve herin. Piştre jî, bi pêşketinên ku di xwe de bi pergalî û gramatikî dide çêkirin, weke Ziman tê ser ziman. Di zaravayê kurmancî de, hin devokên ku mirov karê wan bêne ser ziman ev in:

Devokên zaravayên kurdî

Kurmancî 
Torî
Xerzî
Farqînkî
Devoka navendî (Amedî)
Behdînî
Hekarî
Surçî
Şengalî
Herkî
Şîkakî

Soranî 
Erdelanî
Mukrî

Kelhûrî 
Gerrusî
Lurî
Şêxbizinî

Lekî 
Xecewenî

Hewramî 
Şebekî
Sarlî

Kirmanckî (Zazakî) 
Ginî
Kirmanckî

Zarava
Kurmancî
Soranî
Hewramî
Lekî
Zazakî
Kelhûrî

Ziman
Kurdî

Ji xaynî van devok, zarava û ziman jî, mirov karê hê lê zêdetir bike. Bi teybetî, li rojhilatê kurdistanê, Bakûrê kurdistanê, weke navendeka devok û zaravayên zimanê kurdî ya. Piştre, hin bi hin başûrê kurdistanê jî, bûya weke nevendek jî.

Çavkanî 

Ziman
Cêlolix

Bûyera komkujiya Azeriyên Îranê di sala 1918’an de bi destê Êrmeniyan bi alîkariya Ûrisan bi navê Cêlolix tê nas kirin. Di vê komkujiya jakawane de nêzî 200000 nefer ji Azeriyan bi pistirîn şêve hatin kuştin. 
Wergêran ji Farisî li sayta http://www.armaniirani.blogfa.com

Dîroka Îranê
Teoriya Zimanê Hetavê

Teoriya Zimanê Hetavê yan jî Nêrîna Zimanê Hetavê, bi tirkî Güneş Dil Teorisi, nêrîneke ku dibêje zimanê tirkî zimankî herî yekem di diroka dinyayê e. Ev nêrîn li layê Mustafa Kemal Atatürk ve hate piştewanîkirin û pêş ve çû. Lê pisporên ziman ev nêrîn nedipejirandin û di demekî kurt de girîngiya xwe winda kir. Bi dû mirina Atatürk ev nêrîn jî mir.

Çavkanî
 Ji Wîkîpedya tirkî

Zimanê tirkî
Erling Folkvord

Erling Folkvord (jdb. 15ê hezîrana 1949'an de li Levanger), rewşenbîr û ramyarekî norwêcî ye. 

Folkevord di donema 1993-1997´an de bû parlamenter jî li Parlamena Norwêcê. Li bajarê Norwêcê ku bi mezinahiya xwe îro xwedî naveyê Trondheim, dibistana xwe xwand. Li zankoyê li beşa civaknasiyê xwand. Wî sosyonom xwand. Weke mirovekî demokrat  weke yekî li pirsgirêkên civatê berpisiyarî tevgeriya ya. Li Norwêcê, di dema ku ew kete parlamanê de weke parlamenter, hingî ji partiya Partiya Karker û Komunîst a Norwêcê (AKP) ketibûyê de. Folkevord, weke mirovekî zane, li Norwêcê di komitiya aborî ya finanse û civaknasiyê de kar dike. 

Folkevord, ji aliyê civaknasiyê yekî pîspor a. Di kar û barê perwerdekirin de jî karên ku ew dike hene. Li ser gelek pirsgirêkên civaknasî û politîkî jî pirtûk nivîsandin. Li ser pirsgirêka kurd jî wî lêkolîn kirina û pirtûk nivîsandine.  Bi pirtûka xwe ya ku navê wê "Kurdistan, dîrok, gel û pêşaroj (Kurdistan – om fortid, folk og framtid) nivîsand. Di derbarê tekoşîna kurdan ya ji bo azadiya xwe jî, ji xaynî pirtûkên xwe, pirr nivîsên ku nivîsandin jî bûna.

Berhemên wî yên ku heta îro derketina 

 Vår korrupte hovedstad (2011)
 Operasjon Heilomvending (2007)
 Urent farvann! – ei bok om triangelet Color Line, Sjømannsforbundet og Staten (2006)
 Stopp tjuven! en redningsaksjon for velferdsstaten (2005)
 Oslo 2005: Velferd for alle – eller fortsatt rått og blått (2004), 
 Kurdistan – om fortid, folk og framtid (2002), 
 Kurdistan i Golfkrigens skygge (1999), 
 Rødt! På barrikadene for AKP og RV (1998)
 Livet bak murene (1997) (red.)
 Jorda rundt på 1. klasse – reise i norsk byfornying 1976–1993 (1993), 
 Sannheta om boblebadet – korrupsjon i Norge 1991 (1991), 
 Rapport frå rottereiret – korrupsjon i Norge 1990 (1990)
 Det store pensjonistranet og andre fortellinger – hverdagskrim fra Oslo rådhus (1987)
 Sosialsentralen – en historie om maktmisbruk (1984), 
 Arbeidarrörsla, dei frivillige avholdsorganisasjonane, staten og rusgiftspörsmålet (1974).

Çavkanî

Norwêcî
Jidayikbûn 1949
Mirovên zindî
Linkin Park

Linkin Park komeke muzîka rock a amerîkî ye. Ji Agoura Hills, California ye. Kom di sala 1996an da hate sazkirin. Bi albûma xwe ya bi navê Hybrid Theory bû navdarê navnetewî.

Endamên komê
 Chester Bennington (1998–ana)
 Rob Bourdon (1996–ana)
 Brad Delson (1996–ana)
 Dave Farrell (1996–1998, 2000–ana)
 Joe Hahn (1996–ana)
 Mike Shinoda (1996–ana)

Endamên berê 
 Mark Wakefield (1996–1998)
 Kyle Christener (1999)
 Scott Koziol (2000–2001)

Dîskografî
 Hybrid Theory (2000)
 Meteora (2003)
 Minutes to Midnight (2007)
 A Thousand Suns (2010)
 Living Things (2012)
 The Hunting Party (2014)
 One More Light (2017)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Linkin Park
 Linkin park li ser twitter
 Linkin park li ser facebook

Amerîkî
Şerê Sîbernetîk

Şerê Sîbernetîk, weke gotinaka ku di sadsale me de yanî di sadsale 21´ê de derketîya li pêş a. Bi teybetî, ev gotin, şerê ku li ser beşên teknolojîyên ên weke Înternetû û hwd re ku tê meşandin a. Minaq, avêtina vîrûsran, sabotajkirina malperan, xûrûxandina pergel(sîstem)ên teknolojikî û hwd, dikevina nava vê gotinê de. Minaq, di roja me de, malperên ku bi kurdî weşanê dikin, rastî hêrîşên sîbernetîkî ên ku dewleta tirkî ji navendê xwe dike tên. Bi wê armanc, tê kirin ku bi kurdî hem gihiştina wê were astangkirin û hem jî pêşî li pêşîya were girtin û hem jî afirîna wê ji holê were rakirin. 

Bi teybetî ku mirov bibêje, ji navendên weke ên Emarika, Îseal, Ingilistan, Almanya û hwd, cihane înternetê hem ku weke jîyane teybet ku mirov karê wê bêne ser ziman û hem jî hemû karûbarên din ên li ser internettê dixwên in. Bi vê yekê re, mirov karê bibêje ku li ser internetê ti cihane veşartî tûneya. Ji bo Sehêt(kontrol)kirina wê jî, pergalên internetî ên teybet afirandina. dewletên weke tirkî jî ku xwe digihijênina van pergalan êdî bi vî rengî li dijî kurd û hwd bikar dihênin.

Şer û Hêrîşên li Sîbernetîkî ên li ser Înternetê ku dibin 
Bi teybetî, li ser internetê re ji bo kontrolkirin, astangkirin, binkontrolkirin ji holê rakirin, veşartina zanîna ji holê rakirin û hwd, ku mirov karê ji pirr aliyên din ve hê bêne ser ziman, kontrolkirina wê heya. Şerê ku pergalên dewletan di jîyane asayî de didin li cdijî xalkan barî vê navengê tê kirin.

Şerê Sîbernetîkî ê li ser Peykan re
Perk, ji bo avakirina pergala parastinê, kontrolkirina herêman. Fêrbûna çûn û hatina mirovan û hwd, di bin çav de digirê. Wekî din jî, bi armanca parastinê pergalên li ser temenê teknik û teknolojikê jê bi wê re li ser wê re tê ava kirin.

Di têkildanînê de teknolojî 

Minaq, telefon û hwd, ku hê gelek cûrayên bi vî rengîn têkiliyê hatina kifşkirin li ser teknolojiyê re tê kirin. Bi vê yekê re, mirov karê bibêje ku ji aliyekî ve jîyane mirov bni têkildanîne re hesantir kir û ji aliyekî din ve jî bêhtirî kira bin sehêtê de. Hemû dan û standinên ku ser re tên kirin, tên kontrol kirin.

Çavkanî
Aja

Aja ankû Aya, xwûdayaka jin ya deme Babilîyan tê dîtin. Lê wilo tê bawer kirin ku Aja ji dema Xanadanaa sêyemin a Ur maya. Ji ber ku ev navê wê bi teybetî, navekî ku navdar a li cem wan. Di dema Sûmerîyan de Xwûdaya jin ya bi navê Şerîda ku weke hevjîna Utu jî tê nasîn û zanîn, beremberê wê ya. Di dema Şêerîda, di tefsîrkirina wê de weke "aliyekî rojê" jî tê ziman. Bi têgihiştina bi vî rengî tefsîrkirina Aja jî hatîya kirin û di hin tefsîrna ku ji demên piştre ma de, di wan de weke hevjîna Şamaş jî hatîya tefsîrkirin. Şamaş weke xwûdayê mazin ê rojê tê zanîn.

Di tefsîra wê de, weke ku Aja beremberê Şerîda a ku di dema sûmerîyan de ya. Ku mirov li mîtolojiya Sûmerîyan dinerê, mirov dibîne ku piştre Ku Înanna beremberê Îştar a, Nanna beremberê Sîn a, Utu beremberê Şamaş. Bi vî rengî, çanda wan dem bi dem ku di demê re buhurtîya hinek navdayînên nû bûna û hatina ser ziman. Lê Aja, di wate "tîrêja serê sibehê ku hê nûka derdikeve û dide" jî tê tefsîrkirin. Heta ku di dema Akadîyan de, bi vê rengê jî tefsîrkirina wê bûya û ew di kêvîlbarên nivîskî de tê ser ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Astabîs

Astabîs, weke yazdanekî cengê tê ser ziman. Yazdanê deme Hûrîyan a. Di dema Hûrîyan re jê re Astabîs ankû "Astabî" tê gotin. Bandûra wî di dema wî de mazin bûya. Heta ku tê gotin ku bandûra çûya û di nava Hîtîtan jî jê re berg kirina û parastgeh çêkirina. Hîtîtan tê gotin ku ji wî "Zababa" digot. "Nîn-Ur" navê Nînûrta di dema Sûmerîyan de ya. Dagerî û ankû sembolên Ninûrta yê ku weke xwûdayakî şer jî tefsîrên der barê de hene, bi Astabîs re tên dîtin. Astabî, bi teybetê weke ku xwûdayê bajarwelatê Kîşê ya. Lê navê Zababa, di demê de li herêmên Mezabotamya bi teybetî bi navê "Ur-Zababa" ankû "Ur-Zababa"´yê Kişî tê ser ziman. 

Lê bikaqasî ku ji tefsîrên der barê wî de ku hatina kifşkirin, ji wan tê fahm kirin ku ew bandora wê li Akadîyan jî û li Babîlîyan jî bûya û di nava wan de jî çanda wî biçih bûya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hesenawen

Hesenawen an Husnawen eşîreke Lek li Luristana Piştê Kûh (Lekistan) e.

Nav 
Ev eşîr bi du navan tê naskirin. Hesenawen û Husnawen. Navê vê eşîrê di Şerefnameye de derbas nebe jî, li Kurdistanê gelek êl û eşîrên bi navê Husnawî, Husnanî hwd. hene. Navê vanan paşê yan li navên îslamî hatine lêanîn, wek Hesenan, an jî hatine guhartin, wek Xoşnawî. Di listeya Şîbab al-Din al-Umarî ya ji sedsala 14'emîn de eşîreke kurdan a bi navê Hasnanî tê binavkirin.

Dîrok 
Navê vê eşîrê cara evil di sala 1870yan de bi 16 qebîlên (tîreyên) xwe ve li başurê rojavayê Xurremabadê tê hildan. Di wê demê de gelheyê hesenaweniyan bi hezrî 2.500 malbat bûye. Sî sal şûn ve ev qasê 500 malbatan zêde bûne. Gorî H.L. Rabino di 1916an de hejmara malbatên wan gihîjtibûye 4.000an. Di 1930yan de gelheyê wan bibû qasê 5.000 malbatan, belê paşê eşîr pêde lihev belav bû ye, 1960an de tenê 1.500 malbatên hesenawenî li bakurê Xurremabadê mabûn. Hesenawen niha li dahestanên (gundistan) bakurî yên Xurremabadê yên bi navên Hasanvend (navê vê eşîrê bi farisî), Honam Bastam, Rîmala û Dehpîr dijîn.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Netewe çi ye? (pirtûk)

Netewe çi ye? () êseyek e ku ji aliyê fîlozof û zanistê fransî Ernest Renan ve hatiye nivîsandin. Renan di vê nivîsê de li ser bêjeya netewe (nation) disekine. Digerre ku wateyek gerdûnî bo nation bîne holê û hebûn û çêbûna neteweyan sirove ke.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên fransî
Felsefeya siyasetê
Teoriyên siyasetê
Radio Studio 54 Network

Radio Studio 54 Network an jî Studio 54 Network îstgeheke radyoyê ya îtalyanî ye ku di 6'ê pûşpera 1985'an de li Locri, Kalabriya (Îtalya) dest bi weşana xwe kir.

Girêdanên derve 
Malpera Radio Studio 54 Network

Çavkanî 

 Îstgeha îtalî Radio Studio 54 Network

Radyoya îtalî
Yûsifwen

Yûsifwen an yûsifawen eşîreke kurdan a lek, li Luristanê ye.

Eşîrên lek
Osmanawen

Osmanawen an osmawen an jî ûsmawen  navê eşîreke kurdên lek e. 

Eşîrên lek
Mir Multimedia

Mir Multimedia şîrketeke mezin a muzîka Kurdî ye û di sala 2008'an de weke yek ji şîrketên ewil ên muzîka kurdî hate damezirandin. Herwiha, di nava civata kurd de Mir Multimedia bi nav û deng e.

Hunermend
Mîr Multimedia heta neha bi gelek hunermendên nas ên hunera kurdî re hevkariyê kiriye û ji gelek hunermendên Kurdistanê re album kişandiye.
Endamê Hunermendên di Mir Multimedia

Çend hunermendên ku bi hevkariya Mir Multimedia re albumên xwe derxistin piyasê:

 Hozan Dino	
 Aram Tîgran	
 Koma Berxwedan
 Xelîl Xemgîn	
 Hozan Diyar	
 Beser Şahîn	
 Xemgîn Bîrhat	
 Hozan Serhat	
 Zinar Sozdar	
 Rotînda	
 Hozan Kawa	
 Hozan Şemdîn	
 Cewadê Merwanî	
 Hozan Dilgeş	
 Mikaîl Aslan	
 Hozan Bangin	
 Hozan Aydin	
 Hozan Gulê	
 Hozan Canê	
 Agirê Jiyan	
 Koma Amed	
 Koma Asmîn	
 Koma Azad	
 Koma Gulên Xerzan	
 Koma Çiya	
 Vengê Sodirî	
 Koma Carnewa	
 Hozan Natalya	
 Xêro Abbas	
 Hozan Brader	
 Koma Mizgîn	
 Hozan Nadjmadin Ghoulami	
 Hozan Seyîdxan	
 Hozan Sosin	
 Hozan Onder	
 Hozan Maruf		
 Zarîfe Zerrîn	
 Ahmet Aslan	
 Adnan Kerîm	
 Rozerîn Besta	
 Hozan Rozerîn	
 Hozan Sena
 Gulîstan Perwer
 Hozan Armanc

Çavkanî
Mir Multimedia
Dewrêşê Ewdî

Dewrêşê Ewdî, navê kurmîrekî kurd ê ku bi eslê kurd e û di sedsala 17an de jîya ye. Navê Dewrêşê Ewdî, di nava kurdan de bi lehengî derketiye li pêş. Hinekî jî, Navê dewrêşê Ewdî, weke navekî ku bûye sembol ji lehengîyê re jî. Dewrêşê Ewdî, navê bavê wî Ewdê kurê Mihlêm<ref>Abdusamet Yigit,  Destana Dewrêşê Ewdî, ISBN 978-3-94273597-23-0", Rûpel 12</ref>a. Jê re Ewdê Mihlêm tê gotin. Ewdê Mihlêm, serokê eAşîra xwe ya ku Êzîdî bûya. Li Herême Riha Jîyane na. Pêşîyên ewdê Mihlêm, ka ji kengî ve berê çûna Şingalê. Piştre Bav û bavkalê Ewdî yanî bavê Dewrêş têne herême Reha Wêranşarê û li wir dema ku ew tên jî Mîr Temir ku li wir xwedi desthilatdar a û bi avakirina konfadarasyonaka. Dewrêş, dikeve ber wan de û bi wan re şer dike. "Lê hêza Osmanî çi dike û nakê nikarê li ber wî mêrî bi ser bikeve. Piştre, Planekê çê dikin û berê haspê wî yê ku navê wê Hadham bûya dikina navê ardekê ku zêde têde Qûlmişk hene, êdî lingê haspê dikeve qûlmiskekê de û ku dişikihê, êdî ew jî dikeve ardê û li wir êdî wî karîn têk bibin.<ref>Abdusamet Yigit,  Destana Dewrêşê Ewdî, ISBN 978-3-94273597-23-0", Rûpel 122</ref>." Tê gotin ku ne bi vî rengî ba, wê ti carî nikarîban ku wî ji ser haspê wî bikin û bidina ardê.

Çavkanî 

Dewrêşê Ewdî
Destanên kurdî
Kesayetên di destanên kurdan de
Adûlê

Adûlê, keça Mîr Temir ku di destana Dewrêşê Ewdî de tê ser ziman û behsa evîndariya wê ya bi Dewrêş re tê kirin. 

Adûlê, weke jinên din ên ku di destanên kurd de navê tên ser ziman û weke sembol in di nava civata kurd de; Zîn di Mem û Zîn de, Binavşa Narîn di Binavşa Narîn û Cembeliya Mîrê Hekarî de û hwd ku navê navê pirr mazin derketiye li pêş e. Her wisa di jiyana Dîlberê ku navê di deme Feqiyê Teyran de jiyaye û Feqiyê Teyran li ser qasîda jî çêkiriye û haniye ser ziman jî bûye.

Çavkanî 

Dewrêşê Ewdî
Kesayetên di destanên kurdan de
Sadûn

Sadûn, di destana Dewrêşê Ewdî de navê wî di buhurê û birayê Dewrêş e. Ku behse wî di destanê de tê kirin, bi mêîraniyeka ku wî daya nîşandin û ku ji mêraniya Dewrêş ne kêm mêraniya tê ser ziman. "Dewrêş sûwarê Hadham bû. ...lê Sadûn jî sûwarê Kûmyêt bû<ref>Abdusamet Yigit,  Destana Dewrêşê Ewdî, ISBN 978-3-94273597-23-0", Rûpel 121</ref>.''" Hadham navê Haspê Dewrêş a. Kûmyêt jî navê haspê Sadûn ê birayê wî ya. Di wê demê de jî û di demên berî wê de jî, ku weke kevneşopiyekê bû., kurdan haspên xwe bi nav dikirin weke merivan navê dihildan.

Çavkanî

Dewrêşê Ewdî
Kesayetên di destanên kurdan de
Gêsa

Gêsa, navê eşîreka ku ereb bûya û navê wê di Destana Dewrêşê Ewdî de dibuhurê. Aşîra gêsa weke eşîreka di wê demê de cengekî wê hatîya kurdistanê û girêdana xwe bi Mîr Temir ve hanîya ser ziman. Di destanê de biqasî ku tê ser ziman, herême ku ew lê serwer e ji sînorê riha bi ber herême ereban ya Îskenderûn û bi ber Şamê ve diçêt.

Çavkanî 

Dewrêşê Ewdî
Îskenderûn

Îskenderûn yan jî Îskenderon bi kurdî Îskelê ( "Alêksandrêtta: Alêksandriya biçûk"; dîrokî Alêksandrêtta û hem jî Skenderûn;  "Iskenderone"; ser navê Îskenderê Mezin) bajarek li navçeya Xetayê li qeraxa Deryaya Navîn e.

Dîrok 
Îskenderûn bi navê Alêksandriya (Ἀλεξάνδρεια) hate avakirin jibo herzindîkirina serkeftina Îskenderê Mezin li pêş Dariyûşê Siyem di şerrê Îsosê de sala 333 bz.

Erdnîgarî 
Ev bajar li kenara rojhelatîn ya Deryaya Navîn, li Kendava Îskenderûnê, li binya Çiyayê Gewr (Çiyayê Emanosê) dikeve.
Tevî ku yek ji du bajarên herî mezin yên Xetayê ye, yek ji mezintirîn keştîgehên Tirkiyê li ser Deryaya Navîn û navendek pîşesazî yî giring e.

Navdarên Bajêr 
 Uğur Şahin
 Serkîs Soxanaliyan
 Yalçın Küçük
 Helenus of Alexandria (Cilicia)
 Zekî el-Arsûzî

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Kadîna Ka

Kadîn, cihê ku ka lê tê berhevkirin. Di dema ku palayî hat kirin û genim û ankû nîsk û hwd hatina berhevkirin û hatina patozkirin, êdî wê genim, nîsk û hwd ji Kayê cûda bibe. Ka, pişt re wê were berhevkirin û bê kirin li kadînan û pişt re wê bê dayîn li sewalan. Mînak, kaya nîskî û kaye genim jî yek bi yek kadînên wan hena.

Çavkanî
Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî (destan)

Binevşa Narîn û Cembelî Mirê Hekarî yek ji destanên kurdan e.

Binevş û Cembelî
Binevş, keçeke kurd ya ji malbateke ku malmîr bû. Kurmamê wê Dewrêş hêzê dike. Lê malbata keçê nadinê de. Lê Dewrêş jî yekî ku bi zilm bû. Pişt re bavê wê Mîr Ferîz, male ji herême ku dibêjin ji ber çiyayê Qerejdax dildidê û tê Hekarî û li wir xwe disipêrina Mîr Cembelî. Lê Dewrêş ji wê yekê di hêrs dibe û hêzekê dişeêne bi wir de û pêşî her heft birayên wê dikuje. Malbata Binevşê ku van jîn dike, pişt re mêrî hekarî bi Cembêlî re biryara zawaca Binevşê tê dayîn. Mîr Cembelî, hêzeke wî ya mazin hebû. Wî weke sembola xwe û ya hêza xwe û herême xwe jî li ser alê qertelê du serê heya, weke sembola wî û Hekarî tê dîtin. Lê Mîr Cembelî jî zewiciya. Jina wî heya. Lê piştî ku jina wî dibihîzê ku Mîr Cembelî biryara zewacê bi Binevşê re daya, êdî ew aqilê wê ji serê wê diçê û tê gotin ku dîn dibê.

Çavkanî 

Destanên kurdî
Binevşa Narîn

Binevşe Narîn, navê keçmîreke kurd ya ku di destana kurd ya bi navê Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî de ye jî. Navê Binevşe Narîn, bi teybetî, bi wê destana kurd re êdî derketiye li pêş û hatiye naskirin. Binevşa Narîn, keça mîrê kurd Mîr Ferîz e. Navê Binevşa Narîn, weke navên Zînê, Adûlê, Dîlberê û hwd ku hê gelek navên din, di nava civatê de li pêş e.

Çavkanî 

Kesayetên di destanên kurdan de
Dîlberê

Dîlberê, navê keçmîreka kurd ku di dema Feqiyê Teyran de tê ser ziman. Serborîya wê, weke ya Zînê, Adûlê û hwd, di nava kurdan de deng veda ya. Biqasî ku tê gotin, Dîlberê keçikaka keçmîr bû û dilketibû kurmemê xwe de. Lê malbatên wan ji ber ku ne levbûn, êdî ew jî hevdû di revênin û tên û xwe Yekî bi navê Reşîd beg li wî digirin. Piştre, ew jî çav diber Dîlberê û kurmemê wê yê ku wê hêzê kirîya û navê wî Dilşad bûya wî dikujê. Piştre, Dîlberê xwe ji destê Reşîd beg xilas dike û xwe di sipêrê Çiyayê Sipî. Piştre rêya Feqiyê Teyran bi wir dikeve û ew keçikê dibîne û piştre hem dibe şahidê hemû serborîya wê ya ji wir û pê de, û hem jî alî wê dike, heta ku ew ji wê dema ku ew wî nas dike û pê de. Bandora Keçikê li ser Feqiyê Teyran jî çê dibe û ji ber wê yekê êdî ew qasîdeyeka bi navê "Ey Dîlberê" jî dide çêkirin.

Çavkanî 

Kesayetên di destanên kurdan de
Girê Cindirêsê

Girê Cindirêsê cihê bajarekî kevnar li nêzî bajaroka cindirêsê ye. Di sala 38 berî mesîh li vir cengeke navbara romîyan û parsan peyda bûye û pakur yekem jiyana xwe ji dest daye. Kilîseyeke girêdayê katolîka roman bi navê (Gindarus) li vê bajarê bû.

Çavkanî 
 Norbert Kramer: Gindaros. Geschichte und Archäologie einer Siedlung im nordwestlichen Syrien von hellenistischer bis in frühbyzantinische Zeit. Leidorf, Rahden Westfalen 2004, ISBN 3-89646-313-6, (Internationale Archäologie 41), (Zugleich: Konstanz, Univ., Diss., 2001).
 Binêre wîkîpedia almanî bo agahiyên zêdetir

Efrîn
Çiyayê Lêlûn

Çiyayê Lêlûn çiyayeke li rojhilatê herêmê Efrînê ye. Li rojavaya wî Çemê Efrîn.warê Êlê kurd Robaran (Robarî) û Şêrewan ne. Gelek gund û cihên kevnar lê ne.

Gundên Çiyayê Lêlûn 
Beradê, Bircê Hêdrê, Basûfanê, Kîmarê û gelek gundên din.  

Efrîn
Çiyayên Sûriyê
Çiyayên Kurdistanê
Kudurruyê Gulayê

Kudurruyê Gulayê, kevirê kudurru yê Gulayê, kevirekî sînorê yê xudaya jin a bi navê Gula ji sedsala 14em û 13em a berî zayînê ye. Di tefsîre wê de ku Kudurruyê bi Gulayê re li ser rûniştgehê ye. Lê di tefsîrê de weke ku bi sayakî re rûniştîya tê nîşandin. Ji ber vê yekê mirov karê bêje ku heya ku kudurru tê wateya "kevir" jî. Lê kudurru, navê kevirekî taybet ku weke destûrên nivîskî li ser hene jî. 
 
Navê xudaya jin Gula di deme qasîtan jî heye. Bandora çanda Gulayê, di wê dema qasîtan de tê berçav.

Navê Kudurruyê Gulayê, weke ku tê wateya "kevirê Gulayê".

Çavkanî

Xwedawendên Mezopotamyayê
Mîr Farîz

Mîr Ferîz, di destana Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî de bavê Binavşê ye. Her wisa, mîrekî kurd e jî.

Çavkanî 

 

Kesayetên di destanên kurdan de
Kesayetên honakî
Mem

Mem, navê kurmîrekî kurd ê di destana Mem û Zîn de ye. Li gorî destanê Mem kurê Alpaşa (paşayê Muxur Zemînê) bû.

Çavkanî 

Kesayetên di destanên kurdan de
Roja dayikê

Roja dayikê, rojek e ku tê de dayik tê pîrozkirin û birûmetkirin. Ev roj, di cihanê de û cih bi cih jî tê pîrozkirin û dayik di wê rojê de tê birûmetkirin. Di sedsala me de, bi taybetî, weke rojeke dayikê hatiye binavkirin. Di nava kurdan de, ku mirov li dîroka wan dinerê, mirov dibîne ku qadrek ji dayikê re hatiye dayîn. Rêz û hûrmet li dayîkê bi gotinî û bibinxatkirin hatiye ser ziman. 

Di dîrokê de li ser axa Kurdistanê, çanda Îştar hatiya afirandin. Ev çand, weke çandeka mazin ya pîroz tê ziman. Lê di sedsala me de, piştî ku kurdan statûya xwe li ser axên xwe li herêmên xwe windakirin, êdî pişt re pirsgirêkên civatê û zayandî jî bi bi pirsgirêka wan ya neteweyî re xwe dan rû. 

Dayik, weke rûmete jiyane ye. Ew hertimî jî, bi wî rengî hatiye dîtin. Ew, dayîka jiyanê ye. 

Di roja me de, ev roj bûya rojeka bo tekoşîna zayandî ya jinê jî ku têde doza azadî û wekheviya xwe ya di nav civate xwe de dike. Rojên dayikê ku li gor welatan tê ser ziman bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.

Li gorî welatan roja dayikê ku di wê de dayik tê birûmetkirin

Çavkanî 

Cejn
Panorama Azadî

Panorama Azadî, ango parka Panoramaya Azadiyê cihekî panoramîk ê bajarê Duhokê (Bakurê Kurdistanê) ye. Yek ji projeyên herî giring ên navenda bajarê Duhokê ji bo geşt û guzarê û xelkê Duhokê ye ku di gulana 2010'an de hatiye vekirin. 

Di nav parkê de avahiya Panoramayê heye, li ser vî cih du peykerên bronzî hene ku bi destê nîgarkêş û peykersazê amêdiyî Ednan Şîno hatine duristkirin. Di avahiyê de jî pêşangeh û hola Panorama Azadiyê ye.

Peykerên Panorama Azadiyê

Galeriya wêneyan

Çavkanî
Ednan Şîno (2009). Panorama Azadî, Duhok. 

Dihok (navend)
Antîgonî (pirtûk)

Antîgonî  navê wergera Tahirxan Giravî ya trajediya Sofoklês e ku di 2020an de ji nav çapên weşanên Avesta ve hate der.

Berhema Sofoklês Antîgonê () di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya Sê Şanoyên Tebesê ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn..

Karakter
 Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene
 Keyê Tebes: Kreon
 Pêxemberê kor: Tayrîsîas

Çavkanî

Girêdanên derve
 SparkNotes (bi îngilîzî)
 The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)

Pirtûk
Şano
Cêwî (komstêr)

Cêwî komstêreke di çembera felekan de ye. Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qala wan kirî bû û yek ji komstêreka 88 komstêrên îroyîn e. Navê wê cêwî ji du stêrên wî yên di mîtolojiya yewnanî de bi Castor û Pollux ve eleqedar ve tê. Nîşana wê  () ye.

Cîhê xwe ya li ezmên 

Cêwî di navbera li roava komstêra Ga û li rohelat komstêra Kevjalê, li bakur komstêra Erebevan û komstêra Werşeq û li başûr komstêra Tekqiloç û komstêra Kûçikê Biçûk de dimîne.

Roj di komstêra Cêwiyan de di navbera 21ê hezîranê û 21ê tîrmehê de dimîne. Bi nîvê meheya tebaxê re komstêra Cêwiyan li ber rohelat li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrê baş di meheyên kanûna paşînê û sibatê de tê dîtin. Di meheyên nîsan û gulanê de jî ew hema li dûv roava re li asoya roava xwiya dibe.

Dîtina komstêrê ya tewrî hêsan, bi ditîna stêrên wê yên geş ên Castor û Pollux a bi rêya şiklê “V” ya ber bi rohelat ve ya ji komstêra Gayê û sê stêrên kemera Oryonê ye. Rêyeke din a dîtina komstêrê ya li ezmên kişandina xêzeka xeyalî ya ji Komika Sêwiyan de ber bi geştirîn stêra  komstêra Şêra Qelbê Şêr (Regulus) ve ye. Bi vî hawî xêz komstêra Cêwiyan di nivî re dibire û ew jêra herdu stêrên wê yên geş, Castor û Pollux, re derbas dibe.

Stêr 
Du stêrên wê yên tewrî geş  Castor û Pollux in. Herçiqas Castor gorî binavkirina Bayer wek "Alpha" tê binavkirin jî ew ji dûv Pollux re duyemîn stêra herî geş a komstêrê ye. Castor sîstema stêran a ji şeş stêran pêk tê ye. Pollux xweyî peykekê ye ku li dor viz dibe.

Komstêr
Kîş

Kîş, (bi sumerî:𒆧𒆠 Kiški) bajarekî dîrokî ye ku li parêzgeha Babilê (Iraq) cihekî arkeolojîk a girîng e. Cihwarê Kîşê ji serdema Ubeyd heta heyama Helenîstîk hatiye dagirkirin. bajarekî ji dema sûmerîyan a. Li ber babilê dikeve. Di dema ku babilî li herêmê serdestbûn, ew bajer bû weke bajerekî wan jî. Lê Kîş, li ber ava firatê dikeve. Di rêzê de di xate bajarê ku li ber avê dikevin piştî Kîşê re Nîppûr tê. Piştî Nîppûrê re jî Ur´ tê. Weke bajarê li ber ava firatê.
Keyaniyên berê
Husnî Zeîm

Husnî Zeîm an jî Husniyê Zeîm (; z. 1897 − m. 14.08.1949) leşker û siyasetvanekî sûrî bû.

Husnî Zeîm di malbateke kurd de jidayik bûye. Dema osmaniyan de fermandarê artêşên osmanî ye, piştê hilweşandina dewleta osmanî dikeve karûbarê fransiyan. Bi serxwebûna Sûriyê re ve ew dibe serkana giştî ya leşkerî yê artêşên komara ereb ya Sûriyê. Zeîm di sala 1948'an de bi Edîb Şîşeklî (Adib Shishakli) û Samî Hinawî (Sami al-Hinnawi) cûntakek çê dike û dest dide ser hikûmeta Şukrî Quwetlî (Shukri al-Quwetli) û bixwe dibe serokkomarê Sûriyê.

Husnî Zeîm çar mehan şûnva, piştê cûntaya Hinawî hate hepskirin û paşê jî îdam kirin.

Çavkanî

Kurd
Kesên ji Sûriyê
Jidayikbûn 1897
Mirin 1949
Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Celalawenî

Celalawen eşîreke mezin a kurdên lek e. Ev eşîr li sînorê bakûr ê warê lekan, li rojavayê parêzgeha Kirmaşanê û li bakûrê Îlamê belavbûye. Zarê celalaweniyan kurdiya lekî û kelhûrî ye.

Eşîrên lek
Abdelmalikî

Abdelmalikî eşîreke lek li herêma Mazenderan e.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Pollux (stêr)

Pollux an jî Betaya Cêwiyan (β Gem, β Geminorum, Beta Geminorum) stêreke di komstêra Cêwiyan de ye. Pollux stêreke dêwane ya tirincî ye. Bi qedra zahirî ya 1,1 ve ew li pêş Castor geştirîn stêra di komstêrê de ye. Ew 33,78 salên roniyê dûrî dinê ye. Di sala 2006'an de hat kifşkirin ku ew xweyî peykekê ye ku li dor dizivire. Pollux bi giraniyê duqatî, bi nîvêşkela xwe nehqatî rojê ye.

Nav
Navê Pollux ji mîtolojiya yewnanî de tê. Castor û Pollux, du lawên Ledaya di mîtolojîya yewnanî de ye. Ew bi wergera navê wê yê erebî er-Ras et-Tûam el-Mûexer (), ango 'Seriyê Cêwiyê Paşîn' jî derbasa hin zimanan bûye. Castor û Pollux navê xwe dane komstêra Cêwiyan a ku ew têde ne jî.

Çavkanî 

  Wîkîpediyaya îngilîzî

Cêwî (komstêr)
Ehmedewenî

Ehmedewenî eşîreke akincîh a kurdên lek, li başurê rojavayê parêzgeha Kirmaşanê ye. Ehmedewenî li pênc gundên gundistana Dorû Faraman dijîn. Ev eşîr yek ji eşîr lek ên ku li pêye Kerîm Xanê Zend çûbûne Şîrazê bû ye. Piştî hilweşandina dewlata zendiyan, ehmedewenî zivirîne Kurdistanê û li warê xwe yê îroyî bicihbûne. Ehmedewenî şiî ne û lekî diaxivin.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Castor (stêr)

Castor (Kastor, Alfaya Çêwiyan, α Geminorum, α Gem, Alpha Geminorum) duyemîn stêra herî geş a di komstêra Cêwiyan de ye. Herçiqas ew ji stêra Pollux a ku herduya tev navê xwe dane komstêra Cêwiyan zenûntir e jî binavkirina Bayerê de li pêş wê wek α Geminorum (Alfaya Cêwiyan) hatiye binavkirin.

Ew heta demeke wek sîstema stêrcêwî dihat zanîn, lê esasen ew sîstema stêrana ku ji 6 stêran pêk tê ye. Lê ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe û bi vî hawî xweyî qedra zahirî 1,5 e. Ew 49,8 salên roniyê dûra dinê ye.

Navê wê bi Pollux ve ji cêwiyên Castor û Pollux ên di mîtolojiya yewnanî de tên. Navê wê yê , ango Seriyê Cêwiya Pêşîn e.

Çavkanî 

Cêwî (komstêr)
Cêwî (cûdakirin)

Çend wateyên Cêwî hene.
 Cêwî, komstêra cêwî
 Cêwî, birca cêwî
 Cêwî, fîlmekî Arnold Schwarzenegger
Kakewen

Kakawen eşîreke lekî yê li başûrê rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê ye. Herwiha şaxeke vê eşîrê dused sal berê li Qazwênê hatiye bicihkirin. Dîsa di nava eşîrên lekî- û kelhûrîaxiv de gelekî qebîlên bi navê kakawen an kakayî hene.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Kakawen (navçe)

Kakawen qezake (bexş) navçeya Dilfu ya li parêzgeha Luristanê ye. Navê xwe ji eşîra lekan a kakawen girtiye. Gelheyê vê qezayê di sala 2006an de tevayî 23,598 kes bûye. Qeza li çar gundistanan belav dibe: Kakawena Rojhilatî, Kakawena Rojavayî, Îtîwena Bakurî û Îtîwena Başurî. Gelê qezayê hemû kurdên yarsan ên lekîaxiv in. 

Lekistan
Luristan
Çapa qewartinê

Çapa qewartinê, qewartinçap, an jî gravur azîneke grafîkî ye.

Ev metoda herî kev ya çêkirina grafîkan e ku mijar an jî nîgara grafîkê wek muhrekî li ser materyalên wekî dar, (di dema me da) lînoleum (ku ew bi xwe jî madeyekî plastîk e) û tiştên bi vî rengî têne kolandin û qewartin, ji viya re “qalib”, “mak” an jî “deq” tê gotin, paşê bi bageranekî plastîk an jî kauciq yê ku ne zêde nerm e, ev maka hanê bi hibra çapxaneyî tê hibirkirin û paşê jî ev maka hibirkirî li ser kaxid tê çapkirinê. Berhema grafîkî ne ew mak e, lê ew nîgar e ku li ser kaxid hatiye çapkirin.

Çavkanî

Teknîkên hunerî
Asîdnivîs

Asîdnivîs azîneke grafîkê ye.

Ev azîna ku ji bo çêkirina wê, asîdên cûrbecûr li ser metalên anagor (sifir, çinko, hesin, tunc, pola û hwd) tên bikaranîn. Hunermend nîgarên xwe bi alîkariya asîdê li ser metal çêdike, asîd tenê ew cih û awayên ku hunermend dixwaze metal dixwe û dihimine. Maka (qaliba) metal li vir berevajiyê qewatinçapê, ne wekî muhreke qewartî ye lê wekî dest an jî dîwarekî bi xêz û terkên kûr e. Hibr tenê wê bikebe nav wan terk û xêzikan. Hunermend bi presekê ku bi destan tê bikaranîn wê vê maka metal li ser kaxizekî taybetî çap bike.

Çavkanî

Teknîkên hunerî
Şîrêznivîs

Şîrêznivîs an jî kolagrafî (wekî kolografî jî tê nivîsandin), azîneyeke nû ya grafikê ye. 

Nîgar bi alîkariya şîrêzê (zamq) li ser makê (qalibê) tê çêkirin. Li vir, mak dikare mişambe, dar, kaxizê kartonê an jî tiştekî din be. Encama çapê dişibe metoda asîdnivîsê (bi îngilîzî etching). Ji bo çapkirina vê azînê jî pêdivî bi preseke destî û bi kaxizên taybetî heye.

Çavkanî

Teknîkên hunerî
Kolaj

Kolaj (ji zimanê fransî Collage tê wateya tiştên pevre zeliqandî, coller, zeliqandin), teknîkeke bi taybetî di hunerên dîtbarî de ye.

Di berhemên bi vî awayî de hunermend hin tiştên wekî kaxiz, parçeyên berhemên din û materyalên cûrbecûr dibire û li ser rûyê berhemê ve bi şîrêzê dizeliqîne.

Navê collage di destpêka sedsala 20'an de ji aliyê hunermendên Georges Braque û Pablo Picasso ve hatiye bikaranîn û bi vî awayî wekî şêweyeke di hunera nûjen de hatiye pejirandin.

Çend teknîkên din ên kolajane yên ku di hunerê de tên bikaranîn ev in: dekûpaj, fotomontaj, kolaja dîjîtal, eKolaj (kolaja elektronîk) û hwd.

Çavkanî

Teknîkên hunerî
Mafî

Mafî yek ji eşîrên kurdên yarsan ên lekîaxiv e. Warê vê eşîrê yê bingehî başurê parêzgeha Kirmaşan e. Ev eşîr bi êla lekan a bayrawenî pêwendî ye. Hin şaxên mafiyan ji aliyê Şah Ebbas ve li Mazenderan û Qazwênê hatine bicîhkirin û li vê herêmê mane, herwiha mafî yek ji eşîrên mezin ên Kurdên Dilêman in.

Navdarên eşîra mafî 
 Hisênqulî Xanê Mafî (1832-1908), wezîr, û serokwezîrê Îranê. 

Eşîrên lek
Siltanî

Siltanî, li Dewleta Osmanî ji sala 1908'an bi şûn de dibistana ku hevtayî dibistana amadeyî ya roja îro ye 

Siltaniya herî navdar Mekteb-i Sultanî (Dibistana Siltaniyê) ya Konstantînopolîsê bû, ya ku îro Lîseya Galatasarayê ya Beyogluya Stenbolê ye.

Çavkanî

Perwerdehî
Dibistan
Împeratoriya Osmanî
Doxîn

Doxîn, bi soranî bendexön, cure pêgirêdaneke honandî ji bo şal, şalwar û derpêyî ye. Ji benê rîs ê xweşreng tê vehandin; lê belê roja îro bi piranî doxînlastîk tê bikaranîn.

Cilûberg
Famîleya gulçanaxan

Famîleya gulçanaxan (Calycanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma qaran (Laurales) de cih digire. Navê vê riwekê ji yewnanî tê û di wateya „gula çanaxî“ de ye. Bi giranî li bakurê Amerîka, rojhilatê Asyayê diçên û devî ne.

Sîstematîk 
2 binekomên Calycanthaceaeyê, 3 heya 4 cins û bi qasî 11 cureyên vê famîleyê hene:
 Binekoma Calycanthoideae: 3 heya 4 cins:
 Gulçanax (Calycanthus L., an Butneria Duhamel û hin riweknas jî dibêjin Sinocalycanthus (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang): Tenê 2 cureyên wê hene û bo baxçevaniyê tên çandin:
 Gulçanaxa belavbûyî (Calycanthus floridus L., Syn.: Calycanthus glaucus Willd., Calycanthus fertilis Walter, Calycanthus nanus (Loiseleur-Deslongchamps) Small, Calycanthus brockianus Ferry & Ferry f., Calycanthus mohrii (Small) Pollard), deviyeke havînî ye
 Gulçanaxa kalîforniyayî (Calycanthus occidentalis Hook. & Arn.)	
 Kulîlka zivistanê (Chimonanthus Lindl.): Bi qasî 4 heya 6 cureyan li Çînê:
 Chimonanthus campanulatus R.H.Chang & C.S.Ding
 Chimonanthus grammatus M.C.Liu
 Chimonanthus nitens Oliver
 Kulîlka zivistanê ya çînî (Chimonanthus praecox (L.) Link, Syn.: Calycanthus praecox  L.): bo baxçevaniyê tê çandin.
 Chimonanthus salicifolius S.Y.Hu
 Chimonanthus zhejiangensis M.C.Liu
 Sinocalycanthus (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang: Tenê cureyek li Çînê:
 Sinocalycanthus chinensis  W.C.Cheng & S.Y.Chang

 Binekoma Idiospermoideae: Tenê cinsekî monotîpîk:
 Idiospermum: Tenê cureyek li bakurê Awistraliyayê:
 Idiospermum australiense (Diels) S.T.Blake (Syn.: Calycanthus australiensis Diels)

Endamên famîleya Calycanthus alkoloîd, Calycanthinê dihewînin û axûdar (bijehr) in.

Wêne 
Gulçanaxa belavbûyî (Calycanthus floridus):

Kulîlka zivistanê ya çînî (Chimonanthus praecox):

Çavkanî 
 Famîleya gulçanaxan, Calycanthaceae di APWebsite.  * Famîleya Calycanthaceae di DELTA.  
 George P. Johnson: Calycanthaceae di Flora of North America, c. 3: - Online. (îngl.)
 Bingtao Li & Bruce Bartholomew: Calycanthaceae di Flora of China, Volume 7, S. 92: Agahî li ser famîleyê - Online. 
 Yannick M. Staedler, Peter H. Weston † & Peter K. Endress: Comparative Gynoecium Structure and Development in Calycanthaceae (Laurales), di International Journal of Plant Sciences, c. 170, Nr. 1, 2009, rûpel 21–41.

Girêdan 

Koma qaran
Koma manolyayan

Koma manolyayan (Magnoliales) komeke riwekan e, li ser Magnolîdiyan tê hejmartin. 6 famîleyên vê komê hene. Riwekên darokî ne.

Sîstematîk 
 Famîleya manolyayan (Magnoliaceae)
 Famîleya hûrgûzên hind (Myristicaceae)
 Famîleya bihokên hindî (Annonaceae)
 Degeneriaceae
 Eupomatiaceae
 Himantandraceae

Çavkanî 
 Kom di APWebsite (îngl.)
 Agahî di Uni Hamburg.  (almanî)
 Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen.  (almanî)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Eylo (komstêr)

Eylo komstêreka li bakura nîvkada bakur e.

Komstêra Eylo çend dereceyan li bakura ekwatora ezmên dimîne. Stêra [Teyr (stêr)| Teyr]], serê sêgoşeya havînê ye û vê lomê ew bi hêsanî li ezmên dikare bê dîtin. Ew di rêya Kadizan de ye û tewrê çêtir di demsala havînê de tê temaşekirin. Ew bi gelemperî wek qertelekî tê nexşandin. Sê stêrên li ser rêzeka rast baskên qertelê temsîl dikin. Stêra li orteya wan û ya tewrî geş stêra Teyr e.

Dîrok 
Eylo yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qal kiribû û ew yek 88 komstêrên îroyîn e.

Stêr 

 Teyr (Alfaya Eylo, α Aquilae): ew yek ji stêrên htewrî nêzik a ku 17 salên roniyê ye. Ew ji gotina erebî "el-nesr el-teyr", ango "firîna eylo" hatiye. Qedra wê ya zahirî 0.76 e.
 El şayn (Betaya Eylo, β Aquilae): stêraka gelekmezin a bi Qedra zahîrî 3.7 ye û ew 45 salên roniyê dûra dinê ye. Navê wê ji yê wê yê erebî Şahînî terazû tê.
 Terezî: stêreka gelek mezin a bi qedra zahirî ya 2,7 û ew 460 salên roniyê dûra dinê ye. Navê wê yê ji wê yê erebî Terezî ye. 
 ζ Aquilae: stêreka bi qedra zahîrî ya 3,0 e û 83 salên roniyê dûra dinê ye.
 η Aquilae: stêreka gelekmezina 1200 salên roniyê dûra dinê ye. Qedra wê ya zahîrî guherbar e û di peryoda 7,2 rojan navbera 4,4-3,5'a de diguhere.

Komstêr
Liliopsida

Yekqalikan (Liliopsida, Monocotyledonae) navê qismekê komên riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida, berê  Angiosperma yan Magnoliophyta) tê hejmartin. Monocotyledonae bi grekî tê wateya yekqalik, yekqemûşk, lewra tovên van riwekan tenê qalikekê dihewînin.

Pirranî riwekên salane ne, kulîlk in. Di vê qismê riwekan de nêzîkî 60.000 riwek hene. Li Kurdistanê bi sedan riwekên vê qismê nebatê diçên.

Sîstematîk 

Ev komên riwekan li ser yekqalikan tên hejmartin:
 Acorales
 Acoraceae
 Alismatales
 Alismataceae (tevlî Limnocharitaceae)
 Aponogetonaceae
 Araceae 
 Butomaceae
 Cymodoceaceae
 Hydrocharitaceae
 Juncaginaceae
 Posidoniaceae
 Potamogetonaceae
 Ruppiaceae
 Scheuchzeriaceae
 Tofieldiaceae
 Zosteraceae
 Petrosaviales
 Petrosaviaceae
 Dioscoreales
 Burmanniaceae
 Dioscoreaceae
 Nartheciaceae
 Pandanales
 Cyclanthaceae
 Pandanaceae
 Stemonaceae
 Triuridaceae
 Velloziaceae
 Liliales
 Alstroemeriaceae (tevlî Luzuriagaceae)
 Campynemataceae
 Colchicaceae
 Corsiaceae
 Liliaceae
 Melanthiaceae
 Petermanniaceae
 Philesiaceae
 Rhipogonaceae
 Smilacaceae
 Asparagales
 Amaryllidaceae (tevlî Agapanthaceae, Alliaceae)
 Asparagaceae (tevlî Agavaceae, Aphyllanthaceae, Hesperocallidaceae, Hyacinthaceae, Laxmanniaceae, Ruscaceae, Themidaceae)
 Asteliaceae
 Blandfordiaceae
 Boryaceae
 Doryanthaceae
 Hypoxidaceae
 Iridaceae
 Ixioliriaceae
 Lanariaceae
 Orchidaceae
 Tecophilaeaceae
 Xanthorrhoeaceae (tevlî Asphodelaceae, Hemerocallidaceae)
 Xeronemataceae

 Commeliniden 
 Dasypogonaceae
 Arecales
 Commelinales
 Poales
 Zingiberales

Wêje 
 Systematische Botanik, Dahlgren et.al., Springer Verlag, 1987
 Botanische Bestimmungsübungen, Stützel 1. Aufl., Verlag Eugen Ulmer (UTB), Stuttgart, 2002 ISBN 3-8252-8220-1 (almanî)
 Tree of Life web project (ToL), bi îngilîzî 
 Botanik Online (Online-Lehrbuch der Universität Hamburg)  (almanî)

Weblinks 

Riwekên kulîlkdar
Erkan Emerînî

Erkan Emerînî sala 1989an li gundê li ser navçeya Cizîrê li Emerinê ji dayik bû ye. Hez kirîna dengbêjiya wî hê biçûktî dest pê dikê. Di zarokatiya xwe de wî jî mîna hemû zarokên Cizîrê guhdariya kilamên herêmî dikir û wa kilaman li ser wî bandorek mezin kirî bû. Her çiqas xwest li ser vê dengbejiya xebatan pêk bînê lê mixabin tengasiyên jiyanê destûr ne dida ku hunera xwe bi afirînê. Bi çend qanalén kurdên herêma ji Kurdistanê rê têkili çêbûn lé mixabin ji ber ku piştgiriyên aborî çê ne bûn vî kaski navber da xebatên albumên xwe.

Hunermendên kurd
Kesên ji Cizîrê
Dengbêj
Dioscoreales

Dioscoreales komeke riwekan e, li ser yekqalikan (Liliopsida) tê hejmartin. Kêm ji riwekên vê komê, kêrbar in, ango ji aliyê mirovan tên sûdjêgirtin.

Formûla kulîlka wan:

Sîstmatîk 
Di vê komê de, 3 famîle hene:

 Burmanniaceae (tevlî Thismiaceae)
 Dioscoreaceae (bi tevî Taccaceae)
 Nartheciaceae

Çavkanî 
Agahiyên li ser koma riwekan Dioscoreales di APWebsite. 
 Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger - Lehrbuch der Botanik, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3827414557: Dioscoreales: S. 856. (almanî)
 Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir  Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chris Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: Multigene analyses of monocot relationships : a summary., di Aliso, c. 22, 2006, r. 63-75. 
 Thomas J. Givnish, J. Chris Pires, S. W. Graham, M. A. McPherson, L. M. Prince, T. B. Patterson, H. S. Rai, E. H. Roalson, T. M. Evans, W. J. Hahn, K. C. Millam, A. W. Meerow, M. Molvray, P. J. Kores, H. E. O'Brien, J. C. Hall, W. J. Kress & K. J. Sytsma:. Phylogeny of the monocots based on the highly informative plastid gene ndhF : Evidence for widespread concerted convergence, di Aliso, 22, 2006, r. 28-51. 
 P. Schols, C. A. Furness, Vincent Merckx, P. Wilkin & E. Smets: Comparative pollen development in Dioscoreales, di Internat. J. Plant Sci., 166, 2005, r. 909-924.
 Lizabeth R. Caddick et al.: Yams and their allies: Systematics of Dioscoreales., in: K. L. Wilson & D. A. Morrison (Weşanger): Monocots: Systematics and Evolution., Melbourne, 2000, r. 475-487.
 Lizabeth R. Caddick, Paul Wilkin, Paula J. Rudall, Terry A. J. Hedderson & Mark W. Chase: Yams reclassified: a recircumscription of Dioscoreaceae and Dioscoreales., di Taxon, 51 (1), 2002, r. 103-114.

Girêdan 

William J. Hahn: Dioscoreales, 2001  di Tree of Life Projekt.

 
Liliopsida
Riwekên kulîlkdar
Rubunûs

Rubunûs (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Navrezan

Navrezan (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Li herêmê ev gunde, bi herêmê xwe ya ku têde ya mezin e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Qleşk

Qleşk () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Xiyal

Xîyel navê herêmeka li Şemzînanê ya. Her wisa, navê wê li Kûprûya wê herêmê jî ya mezin hatîya dayîn. Bi tirkî jî Hayal tê gotin.

Gundên Şemzînanê
Teyr (stêr)

Teyr an Elteyr an jî Alfaya Eylo (α Aquilae) geştirîn stêra di komstêra Qertelê de ye û ew 12'emîn geştirîn stêra ezmana şev e. Qedra wê ya zahîrî 0.77 ye ew sergoşeyê sêgoşeya havînê ye û bi Deneb û Vega ve vê asterîzmê pêk tîne. 

Teyr 16,7 salên roniyê (5,13 parsecan) dûra dinê ye û yek ji stêrên herî nêzika dinê ya ku bi çavên rût tên dîtin e. Giraniya teyr 1.8 carî, û geşiyê wê jî 11 carî ya rojê ye. Ew pirr bi lez di dor xwe re dizivire û leza wê ya li ekwator nêzî 286 km/s û ew zivirîna xwe ya di dor xwe re 9 saetan careke temam dike. Bona qiyasê: Roj di dor xwe re encax 25 rojan de dizivire. Bona leziya vê zivirînê ew ji qutban de pehn e.

Navê el Teyr ji serdema navîn virve tê bikaranîn. Navê wê ji kurtkirina navê erebî , en-nesr eṭ-ṭayr ("Firîna Eylo") de tê.

Girêdanên derve 

  earthsky.org, Stêra Teyr
  www.britannica.com, Stêra Teyr
  stars.astro.illinois.edu, Stêra Teyr
  www.constellationsofwords.com, Stêra Teyr

Eylo (komstêr)
Koma ceredaran

[[Wêne:Pandanus.jpg|thumb|Pandanus tectorius]]

Koma ceredaran, koma darboxrîkiyan, koma palmiyeyên cerkirî (Pandanales), herwiha Pandanan komeke riwekan e, li ser yekqalikan ên riwekên kulîlkdar tê hejmartin. Endamên vê komê riwek, dar an devî ne.

 Sîstematîk 
Pandanales ji aliyê genetîkî ve lêzimê Dioscoreales e. Famîleyên vê komê ev in:

 Famîleya lavlavkên pevjel (Cyclanthaceae)
 Famîleya ceredaran (Pandanaceae)
 Stemonaceae
 Triuridaceae
 Velloziaceae

 Referans 
 Mark Chase: Monocot relationships: An overview. American Journal of Botany, Band 91, 2004, S. 1645-1655.
 P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website. Version 9, Juni 2008 [and more or less continuously updated since]. 2001ff. (Agahî li ser Pandanales), lêgerîn 14'ê gelawêjê 2008.

 Girêdan 

 Wêneyên tevahiya famîleyên komê, herwiha îlustrasyon û fosîlan.

 Wêje 
 Carol A. Furness, Paula J. Rudall: Comparative Structure and Development of Pollen and Tapetum in Pandanales''. International Journal of Plant Sciences, 2006, Band 167, rûpel 331–348.
Famîleya lavlavkên pevjel

Famîleya lavlavkên pevjel, famîleya kulîlklakan, famîleya gulsêlikan (Cyclanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma ceredaran (Pandanales) de cih digire.

Kêm ji endamên vê famîleyê darokî ne. Devî yan lavlavk (daralînk) û giha ne. Li Darmstadtê fosîlên wan ên 47 milyon salî hatin vedîtin.

Sîstematîk 
Navê Cyclanthaceae sala 1824'ê ji aliyê Pierre Antoine Poiteau ve, di Achille Richard: Dictionnaire classique d'histoire naturelle, 5, 222'yê de hatiye lêkirin. 2 binekom, 12 cins û 225 cureyên vê famîleyê hene:

 Cyclanthoideae: Tenê cinsek:
  Cyclanthus Poit.ex A.Rich.:
 Lavlavka pevjel (Cyclanthus bipartitus Poit.): Riwekeke pirrsalane ye, dişibe palmiyeyê.
 Carludovicioideae: 11 cins, 224 cure:
 Asplundia Harling: Bi qasî 100 cureyan li Amerîka.
 Carludovica Ruiz & Pav.: 4 cure li Amerîka.
 Chorigyne R.Erikss.: 7 cure li Amerîka.   
 Dianthoveus Hammel & Wilder: Tenê cinsek:
 Dianthoveus cremnophilus Hammel & G.J.Wilder: Welatê wê Kolombiya û Ekwador e.
 Dicranopygium Harling: Bi qasî 50 cure.
 Evodianthus Oerst.: Tekane cure:
 Evodianthus funifer (Poit.) Lindm.: Bi 2 jêrecinsan li Amerîka.
 Ludovia Brongn.: 3 cure.
 Schultesiophytum Harling: Cureyek:
 Schultesiophytum chorianthum   
 Sphaeradenia Harling: Bi qasî 52 cureyan li Amerîka.  
 Stelestylis Drude: 4 cure.
 Thoracocarpus Harling: Tenê cureyek:
 Thoracocarpus bissectus (Vell.) Harling

Wêne 
Carludovica rotundifolia:

Çavkanî 
 Cyclanthaceae di  APWebsite. 
 Cyclanthaceae di DELTA.  
Roger Eriksson: Cyclanthaceae  di Neotropical Families ji Royal Botanic Gardens, Kew.

Girêdan 

 
Koma ceredaran
Çem (komstêr)

Çem an jî Erîdanus komstêreka li başûra ekwatora ezmên e.

Çem komstêreka mezina li ezmên berbelav e. Ew wek zincîrekê ji Oryonê de ber bi jêrên nîvkada başûra ezmên dikişe. Çima ku tenê çar stêrên wê ji 3. sinifa qedra zahîrîya stêran geştir e. Li Ewropaya navîn pê ve tenê beşa wê ya bakur dîtbar e. Stêra ε çem tenê 10,7 salên roniyê dûrî dinê ye û ew yek stêrên herî nêzika rojê ye.

Çem yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû.

Di mîtolojiya yewnanî de Erîdanus çemekî mîtolojîk ê ku ji avên Aquarius dizê bû. Ew di efsaneyeka din de ew bi Phaeton, lawê xwedawendê rojê Helios, ve tê eleqedar kirin. Gava rojeke Phaeton erebeya bavê xwe ya rojê bi dest dixe û rastî bêtarê tê. Ew rê şaş dike nêzika dinê dibe û çermê xelkên li Efrîqayê Bakur dijî direwisîne û çermê wan reş dibe. Zeusê hêrsbûyî bi brûskekê ve Phaeton dikuje. Komstêra çêm va rêya ku erebeyê di mideta vê seyhatê çûyî nîşan dide.

Esasen komstêra çêm bi stêra Axrnehr (θ Eridani) ve xelas dibe û navê wê ji erebiyê bi mehneya dawiya çêm tê.

Girêdanên derve 
  Komstêra çemê

Komstêr
Binama, Bismil

Binama gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Qoşê, Melemûs û Gundikê Melê hene.

Gundên Bismilê
Burmanniaceae

Burmanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma Dioscoreales de cih digire. Famîle sala 1830'yê ji aliyê Carl Ludwig Blume ve hatiye binavkirin û ravekirin. Nêzîkî 100 cureyên riwekan hene di vê famîleyê de û pirranî jî monotîpîk in. Ji cihên tropîk hez dikin. Bi taybetî li başûrê Asya, navend û rojavayê Afrîka diçên.

Sîstematîk

Cinsên wê 

Di famîleya Burmanniaceae de gorî agahiyên dawî 9 cins û 95 cure hene.

 Apteria Nutt.
 Burmannia L.
 Campylosiphon Benth.
 Cymbocarpa Miers
 Dictyostega Miers
 Gymnosiphon Blume
 Hexapterella Urb.
 Marthella Urb.
 Miersiella Urb.

Wêje 

Agahiyên vê gotarê ji van çavkaniyan hatine berhevkirin:

 Hiltje Maas-van de Kamer: Burmanniaceae. Di: Klaus Kubitzki (Weşan.): The Families and Genera of Vascular Plants b. 3. Berlin 1998, ISBN 3-540-64060-6.
 Traudel Rübsamen: Morphologische, embryologische und systematische Untersuchungen an Burmanniaceae und Corsiaceae (Mit Ausblick auf die Orchidaceae-Apostasioideae). 1986, ISBN 3-443-64004-4. (almanî)
 Dianxiang Zhang: Systematics of Burmannia L. (Burmanniaceae) in the Old World. Di: Hong Kong University Theses Online, Thesis (Ph. D.). University of Hong Kong, 1999
 Fredrik Pieter Jonker: A monograph of the Burmanniaceae. Meded. Bot. Mus. Herb. Rijks Univ. Utrecht 51: 1–279, 1938.
 P. J. M. Maas, H. Maas-van de Kamer, J. van Bentham, H. C. M. Snelders, T. Rübsamen: Burmanniaceae. In: Flora Neotropica, Monogr. 42:1–189, 1986.

Girêdan 
 Malpera lêkolînan li ser Burmanniaceae 

 
Dioscoreales