nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Koma çavmarkan

Koma çavmarkan (Asparagales) komeke riwekan e, li ser yekqalikan tê hejmartin. 14 famîleyên riwekan di vê komê de cih digirin. Pirraniya riwekên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Hin jî tên xwarin. Bo mînak çavmark, sîr, pirasa, pîvaz.

Famîleyên vê komê 
 Famîleya nêrgizan (Amaryllidaceae, bi tevî cinsê sosinên zêr û ziber (Agapanthoideae) û Famîleya sîr û pîvazan)
 Famîleya çavmarkan (Asparagaceae, bi tevî famîleya simbilan, jêrefamîleya Laxmanniaceae, jêrefamîleya havlêkan am saqola, siqavîlan (geziya stûr, geziya rêxê) (Nolinoideae) û Themidaceae)
 Asteliaceae
 Blandfordiaceae
 Boryaceae
 Cinsê Gulriman, carnan wekî famîle jî tê binavkirin Doryanthaceae
 Famîleya çokdaniyan (Hypoxidaceae)
 Famîleya sosinan (Iridaceae)
 Cinsê sosina aysbergê (Ixioliriaceae
 Tekane cure Lanaria plumosa ya cinsê Lanaria ya Lanariaceae
 Famîleya orkîdeyan an famîleya sehleban (Orchidaceae)
 Tecophilaeaceae
 Famîleya darçîmenan (Xanthorrhoeaceae, tevlî jêrefamîleya Asphodeloideae û jêrekoma gihatavan (Hemerocallidoideae)
 Xeronemataceae

Çavkanî 
 Koma çavmarkan, Asparagales di APWebsite. (îngl.)
 Asparagales. Di: Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger – Lehrbuch der Botanik. Begründet von E. Strasburger. 36. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1455-7, S. 856–860. (almanî)
 Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, Peter K. Endress, Mark W. Chase: Asparagales. In: Phylogeny and evolution of angiosperms. Sunderland, Sinauer Associates, 2005, S. 104–109.
 D. J. Bogler, J. C. Pires, J. Francisco-Ortega: Phylogeny of Agavaceae based on ndhF, rbcL, and ITS sequences: Implications of molecular data for classification. In: J. T. Columbus, E. A. Friar, J. M. Porter, L. M. Prince, M. G. Simpson (Hrsg.): Monocots: Comparative Biology and Evolution. Excluding Poales. In: Aliso. 22, 2006, S. 313–328.
 J. C. Pires, I. J. Maureira, J. P. Rebman, G. A. Salazar, L. I. Cabrera, M. F. Fay, M. W. Chase: Molecular data confirm the phylogenetic placement of the enigmatic Hesperocallis (Hesperocallidaceae) with Agave. In: Madroño. 51, 2004, S. 307–311.
 Mark W. Chase, Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, P. J. Rudall, M. F. Fay, W. H. Hahn, S. Sullivan, J. Joseph, M. Molvray, P. J. Kores, T. J. Givnish, K. J. Sytsma, J. C. Pires: Higher-level systematics of the monocotyledons: An assessment of current knowledge and a new classification. In: K. L. Wilson, D. A. Morrison (weşan.): Monocots: Systematics and evolution. 2000, r. 3–16.

Girêdan
Şorbeya sînemiliyan

Şorbeya sînemiliyan, cure şorbeyeke ji xelkê êla sînemilî yê li peravên Deryaya Navîn û hin deverên Kîlîkyayê cihwarbûyîne ne, belav bûye. Navekê wê yê din jî şorbeya mamanê ye.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 1 SA (stekana-qedeha avê) kuncî (qelandî û hêrayî]
 1 SA savar (girar, girara hûrik)
 1 SA fistiqa binerdî (qelandî û hêrayî)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya îsotê
 3-5 pelikên kelemê (xaşandî û hûrkirî)
 3-5 pelên kahoyê (hûrkirî)
 3 pîvazên teze (hûrkirî)
 Xwê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) naneya hişk, ango biharbêhnî
 1 serî pîvaz (zirav hûrkirî)
 1 KŞ îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor) 
 2 lîmon (ava wê)
 2 fringî ango bacana sor, tomatos, pamîdor (rêşkerkirî, rendekirî) 
 2 Arûf an xiyar (bi ziravî hûrkirî û bê qalik)
 1 baq (qevçe, pirnag) bexdenûsa hûrkirî

Ravek (terîfe) 
Di badiyeke kûr de, fistiq, savar, merge, kuncî, nane û pîvazê tev bidin, xwê pê werbikin. Ji aliyekê ve avê bikelînin. Vê ava kelandî bi ser melzemeyên xwe bikin, daku girara we biwerime, binepixe. Sar bû, dîsa tev bidin.

Pîvazên teze, bexdenûs, fringî û xiyarê jî tevlî bikin. Avê berdin serê (kêm an zêde li ser daxwaza we ye). Herî dawî kaho û kelemê jî berdin navê, tev bidin û bo servîsê li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Commelinidae

Commelinidae navê şaxeke riwekan e, li ser yekqalikan a di nava riwekên kulîlkdar de cih digire, tê hejmartin.

Sîstematîk 
Li ser Commelinidaeyê 4 kom û 1 famîleya ku girêdayî ti koman nîne tên hejmartin:

 Dasypogonaceae: Li ser vê famîleyê gotûbêj didomin. Lêkolînên nû yên molekûlargenetîkê vawêrkirinên (tesnîf) berê diguherîne.
 Koma palmiyeyan (Arecales)
 Koma komelînayan (Commelinales)
 Koma genim û kurtîjan (Poales)
 Koma zencefîlan (Zingiberales)

Çavkanî 
 Angiosperm Phylogeny Group: An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III Botanical Journal of the Linnean Society, b. 161, 2009, r. 105-121. (îngl.)

Girêdan 
 APWebsite, lêgerîna 10ê çiriya paşîn 2007.

Riwekên kulîlkdar
Koma genim û kurtîjan

Koma genim û kurtîjan, koma çîmenên xozanan (Poales) komeke riwekan e, li ser Commelinidae ya yekqalikan tê hejmartin. Ji riwekên kulîlkdar e.

Sîstematîk 
Famîleyên vê komê:

 Anarthriaceae
 Famîleya bromeliyayan (Bromeliaceae)
 Centrolepidaceae
 Famîleya zil û çîqan (Cyperaceae)
 Ecdeiocoleaceae
 Eriocaulaceae
 Flagellariaceae: Tenê yek cinsêk:
 Flagellaria
 Joinvilleaceae: Tenê yek cinsek:
 Joinvillea
 Famîleya şiv û çîtikan (Juncaceae)
 Mayacaceae: Tenê yek cins:
 Mayaca
 Famîleya genim û kurtîjan (Poaceae)
 Rapateaceae
 Restionaceae
 Thurniaceae
 Typhaceae (tevlî Sparganiaceae)
 Typha
 Sparganium
 Xyridaceae

Çavkanî 
 Kom di APWebsite. (îngl.)
 Kåre Bremer: Gondwanan Evolution of the Grass Alliance of Families (Poales), in Evolution 56(7), 2002, r. 1374-1387: Online.
 H. Peter Linder & Paula J. Rudall: Evolutionary History of the Poales. in Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 36, 2005, r. 107-124.

Girêdan 

 Steckbrief der Poales des Botanischen Gartens Tübingen.  (almanî)
Proteales

Proteales komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên vê komê ji derve ji hev cuda tên xuyandin. Lêkolînên nûjen ên molekûlarbiyolojîk rê da ku lêzimtiya di nava cureyan de bê dîtin.

Sîstematîk 
Di vê komê de 3 famîle, 82 cins û 1610 cureyên riwekan hene:

 Proteaceae 
 Nelumbonaceae
 Cinsê çinarê, yan famîleya çinaran (Platanaceae)

Girêdan
Aydin Rengîn

Aydin Rengîn di sala 1977an de li Nisêbînê ji dayîk bûye.

Aydin Rengîn dibistana seretayî û navîn û lîse li Nisêbînê xwend. Sala 1996an ji bo xwendina beşa Biyolojî çû bajarê Wanê.Wî li Stenbolê dersên îngîlizî wergirtin û piştrê mamostetiya zimanê îngîlîzî kir. Wergerên wî yên kurteçîrokên îngilîzî yên ji wêjeya cihanê di kovarên weke Nûbîn, Kovara W, Tîroj û kovara Hawara Botan, Kovara Psychology kurdî û Tabula Rasayê de weşiyan.

 http://www.kurdilit.net/?p=2705&lang=en

http://www.kurdilit.net/?p=2705

Wergerên wî
Komediya Mirovahiyê (Human Comedy) William Saroyan

https://urun.n11.com/cagdas-turk-ve-dunya-edebiyati/komediya-mirovahiye-P211391619

Ji Hejariyê Berev Dewlemendiyê Marc Swanepoel

https://www.amazon.co.uk/Hejariye-Berev-Dewlemendiye-Marc-Swanepoel/dp/6059823246

https://www.dr.com.tr/Kitap/Ji-Hejariye-Berev-Dewlemendiye/Foreign-Languages/Other-Languages/Kurtce/urunno=0001742067001

Çavkanî

Wergêrên kurd
Dûpişk (komstêr)

Dûpişk (bi latînî: Scorpius) komstêreke di çembera bircan de ye û nîşana wê ya astronomiyê ♏ ye. Ew di navbera li bakurê Terezî û li rohelatê Keywanê de ye. 

Komstêra Dûpişkê yek ji komstêrên herî balkêş a li nîvkada başûr kûreya ezmên e. Gelek stêrên geş ser û pençika wê pêk tînin û pişka wê bi jor de bilind dibe. Ew nêzî navenda kadizê ye. Roj di navbera 23'ê kewçêrê û 30'ê kewçêrê di komstêra Dûpişkê de dimîne û ew mideta tewrî kurt a ku roj di birceke de dimîne ye.

Komstêra ji demên sumeriyan vir ve dihat zanîn û ew bi xwedewanda Išḫara ve dihat eleqedar kirin. Lê mehneya wê ya îroj ji Yewnana antîk dertê. Ew yek ji 48 komstêrên ku Ptolemaîos qala wê kiribû.

Mîtolojî 
Di mîtolojiya yewnanî çend efsaneyên li ser dûpişkê tên gotin.

Artemîs, xwedawenda seydvaniyê fermanê dide dûpişkê ku Oryonê, seydvanekî jêhatî û pirr mezin ê ku bi gotina ku ez ê hemû heywan û kêziyan bikujim ve hêrs lê rakirî , bikuje. Gorî riwayeteka din yê ku dûpişk şandî Apolo ye, çima ku dilê Artemîs ketiye Oryonê. Lê paşê ew bi kuştina hevalê xwe poşman dibe û wî, Oryonê, li ezmanê bi cih dike. Gorî hin riwayetên din Hêra, jina Zeus, Oryon bi dûpişkê dide kuştin çima ku ew rabeziye ser Merope. Li ser vê hatina hember hev riwayetên cûr bi cûr hene. Gorî hin gotinan Oryon bi pêgirtina ji pehniyê re dimire, gorî hin gotinan jî Oryon dûpişkê dikuje. Ew herdu li ezmên qasî ku bi hev negihîjin tên bi şûn kirin. Kînga Oryon heltê, dûpişk dihere avan.

Stêrên Dûpişkê 

Stêra tewrî geş Antarês navê xwe ji yewnanî girtiye. Navê wê Anti-ares, ango antî-mars, çima ku rengê wê bi Marsê ve dişibe hevdu hana hatiye bi nav kirin ku merîv dikare bona rengên wan wan şaş bike. Navê wê yê erebî Qel el-Eqreb jî berbelav e.

Girêdanên derve 
  Mîtolojiya komstêra dûpişkê
  Mîtolojiya komstêra dûpişkê
  Komstêra dûpişkê

Komstêr
Antarês

Antarês an Qelbuleqreb an jî α Scorpii (Alpha Scorpii) stêra tewrî geş a di komstêra dûpişkê de ye. Ew 550 salên roniyê dûrî dinê ye. Navê wê tê mehneya dijê(antî)-Marsê. Xwedewanda yewnanî Arês, ji hêla romiyan wek Mars dihat binavkirin. Çima ku rengê Antarês dişibe rengê Marsê meriv dibe wan şaş bike, bi taybetî gava ku komstêr nêzîkî eklîptîk dibe, hana hatiye binavkirin. Navê wê yê din Qelbuleqreb (, "dilê Eqrebê") jî ji erebî derhatiye. Ew bi Deberan, Spica û Regulus ve yek ji çar stêrên geş ên nêzikî eklîptîk in.

Taybetmendiyên fizîkî

Geşî 
Bi qedra zahirî ya 1,09 ew 15emîn geştirîn stêra li ezmana şevê ye. qedra wê ya mitleq jî -5,3 e û bi vê ve dorê 10.000 car ji rojê geştir e. Rûyê wê rêjeyî sar e û tenê 3.400 kelvîn e û vê lomê rûyê wê rengekî tirincî nîşan dide û pirr tîrêjên înfrarûj diçûrisîne ku bi çavên merivan nayên dîtin.

Mezinahî 
Eşkêla wê nêzî 1144 milyon kîlometre ye û ev nêzî 850 car ya rojê ye. Giraniya wê jî 15 car ya rojê ye . Bi va eşkêla xwe ve bihata danîn şûna rojê wê şûneka heta Mars bigirta.

α Scorpii B 
Antarês bi stêreke li kêleke ya nebalkêş ve stêrcêwiyeke pêk tîne. Qedra wê ya zahirî 5,5 mag e. Bi vê ve ew xweyî geşiyeke 1/370 a Antarês e û xweyî geşiyeke 170 car a rojê ye. Ew dorgerra xwe 878 salan, ango  550 yekeya astronomîk, de temam dike.

Raçavkirin 
Gava ku Antarês nêzikî eklîpktîk dibe, ji hêla roj, hîv û gerstêrkên din ve pêşî dikare li wê bê girtin. Pêşîlêgirtina paşîn a gerrstêrkekê 17ê îlonê 525 berî zayînê ji hêla tebaxê ve hat pêkanîn, ya nêziktir jî ê 17ê çiriya pêşîn 2400î de dîsa ji hêla tebaxê ve bê pêkanîn. Lêbelê ew ji hêla hîvê ve 31ê tîrmeha 2009an de pêşî lê hatiye girtin.

Antarês hersal di roja 31ê gulanê de hema di mideta şevê gîşê de dîtbar e. Ew bi roçûna re li dûv rojê, bi rohelat re hema li ber rojê heltê. Ew li dor 30ê çiriya pêşîn du-sê hefteyan li esmana şevê, çima ku xwiyayî nêzika rojê ye, ne dîtbar e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Qiyaskirina mezinahiya wê ya bi cismên din ên esmanî ve
  Di derbarê Antares de agahiyên kûrtir

Dûpişk (komstêr)
Hedar

Hedar an Betaya Kentaurî yan jî β Centauri (Beta Centauri) duyemîn stêra tewrî geş a di komstêra Kentaurî de ye. Qedra wê ya zahirî 0,61 e. 

Hedar 530 salên roniyê dûrî dinê ye. Ew yekane stêra hêşin-spî ya ku qedra xwe 10.000 carî ji ya rojê zêdetir e. Ew stêrcêwiyeka ku cara siftê di sala 1935'an de J.G. Voute hevalcêwiya wê kifş bûye. Hevalcêwiya wê ya biçûk Hadar B xwedî qedra zahîrî ya 4,1 e û ew 1500-car ji rojê geştir e.

Hedar 10'emîn stêra tewrî geş a li ezmana şevê e. Ew herçiqas esasen ji Alfaya Kentaurî gêştir e jî, çima ku ew ji Alfaya Kentaurî dûrtir e ji wê zenûntir e. Ew bi Alfaya Kentaurî ve stêra Gacrux a di komstêra Xeça başûr de nîşan dide û loma li nîvkada başûr baş tê zanîn.

Çavkanî

Kentaur (komstêr)
Xaç (komstêr)

Xaç (bi latinî Crux) komstêreke li esmana başûr e. Xaç komstêra biçûk, lêbelê komstêreke pirr balkêş û naskirî ye. Çar stêrên xwe yên geş xaçeke balkêş nîşan dide. Ew di rê kadizan de dimîne. Komstêr bi rojhilat, rojava û bakur bi Kentaurê ve cîran e. Ew ji Ewropaya Navîn pê ve li bakur nayê dîtin.

Xaç ne ji 48 komstêrên ji hêla Betlemyûs ve qal bûye. Ew di wan deman de li Yewnanistana kevnare dihat dîtin, lê bi ser Kenaturî ve dihat hesibandin. Lê ji ber "liva tewereya dinê" (bi îngilîzî Axial precession) ew bi başûr ve liviya.

Nîşandana Başûr
Çima ku li başûr tu stêrên wek stêra bakurê ya ku qutba başûr nîşan dide tune ew wek dîtina alîyan muhîm e.

Gava deryavanên ewropî di sedsala 16'an de ber bi başûr ve derketina gerr û seyehatan Xaçê bala wan kişand û wan bawer kir ku ew Xaça pîroz a xiristiyaniyê dibînine. Tewereya wê ya tîkane (emûdî) başûr nîşan dide û ew bona dîtina aliyên erdnîgarî gelek muhîm e. Di sala 1501'ê de Amerigo Vespucci giringiya wê ya bo dîtina aliyan dîtibû û cara siftê Andrea Corsali di sala 1515'an de ew bi dirêjî tearîf kiriye. Wek komstêr cara siftê di sala 1589'an de ji hêla Petrus Plancius ve wek komstêrek li ser giroverek hat nîşandan.

Stêrên Acrux (Alfaya Xaçê, α Crucis) û Gacrux (Gamaya Xaçê, γ Crucis) dikare aliyê başûr nîşan bide. Gava merîv xêza ji Gacrux de dertê û ber bi Acrux ve dihere teqîb bike ew hema hema qutba başûr nîşan dide.

Navên çar stêrên geştir Acrux, Becrux, Gacrux û Decrux ji navên wan ên binavkirina Bayerê Alpha, Beta, Gamma û Delta û kurtkirina navê komstêrê Crux de tê. 

Acrux sîstemeka stêran a ji sê stêran pêk tê ye.
Gacrux stêrcêwiyek e.

Alên ku lê komstêra Xaçê heye
Alên dewletên wekî Awistralya, Samoa, Nû Zelenda, Papua Gîneya Nû û Brezîlê hene ku lê komstêra Xaçê nîşan didin. Ji xeynî vê hin herêmên li van welatan ku ew li ser ala xwe bişûn kirinî jî hene.

Çavkanî 

  http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Crux.php 
  Wîkîpediyaya almanî

Komstêr
Kudurru

Kudurru, kevirê kudurru, kevirekî ku li ser nivîsên bi rêgezî hene ye. Wekî din jî, weke "kevirê sînorê" jî tê binavkirin. Di ber sînorê de, herdemî kevirekî ku kifş hebû. Li ser wî peyam di hatina nivîsandin. Ev "kevirê sînorê", wateya wê ev e. Wekî din jî di kurdî de ji wê re kêl jî tê gotin. Xudaya jin, ya navê wê Gula, hem weke parastvanê wê tê zanîn û hem jî weke peyamnêrê wê tê nasîn. Ji ber wê jî êdî tê gotin "Kudurruyê Gulayê", anku bi kurdî "kevirê Gulayê" jî.
   
Kudurru, weke kevirê ku li ser gotinên weke "peyman" ku hatina nivîsandina jî. Yên ku pêl wê peymanê bikin jî tên lenetkirin. Kudurru, ew peymane wê li ser lewheyekê jî hatiye nivîsandin. Ev lewha anku kêvilbar, di 1784an de li nêzî Bexdayê ji aliyê botanîknasê frensî André Michaux ve hate dîtin û nuha di Pirtûkxaneya Neteweyî ya Frensayê (Bibliothèque nationale de France) tê ragirtin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Orhan Basî

Orhan Basî helbestnivîsekî kurd e ku di sala 1977an de li gundê Basa Mila yê Dihê, li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. 

Orhan Basî di sala 1985an de koçî Ewropayê dike. Îro li Almanyayê jiyana xwe berdewam dike.
 
Orhan Basî di sala 1995an de helbesta xwe ya pêşîn a bi navê Kinê nivîsandiye. Di 2013an de pirtûka wî ya helbestan Bêdengiya şevê li Stembolê derket.

Çavkanî

Bîbliyografî
Bêdengiya şevê, Weşanên Ar, Stembol, 2013.

Girêdanên derve
Berhema wî ya bi navê Bêdengiya şevê di 2013an de derket. 
Malpera wî ya helbestan.
 Facebooka Orhan Basî

Nivîskarên kurd
Acrux

Acrux stêra tewrî geş a di komstêra Xaçê (Crux) de ye û stêra 12'emîn geştirîn a di ezmana şev de ye . Çima ku ew pirr li başûra ezmên dimîne tu navên wê yên kevnare tune û navê wê kurtkirina Alpha Crux e. Herwiha navên çar stêrên din ên geş ên di komstêrê de jî bi vî hatine bi nav kirin: Becrux û Gacrux û Decrux.

Qedra wê ya zahîrî 0,77 mag. e. Sîstema stêran a ji gelek stêran pêk tê ye û nêzî 320 salên roniyê dûra dinê ye . Du endamên wê yên optîkî ji hev cuda dibin α¹ Crucis û α² Crucis, goşeyekî 4,29" pêk tînin. Qedra wê ya zahîrî ya α¹ Cru 1,33 mag e û ya α² Cru 1,71 mag. e.

Çavkanî 

Xaç (komstêr)
Becrux

Becrux an Mîmoza duyemîn geştirîn stêra di komstêra Xaçê de ye û 19'emîn stêra geştirîn a di ezmana şev de ye. Ew nêzî 300 salên roniyê dûra dinê ye . Qedra wê ya zahîrî 1.25 e .

Charaktaristika 
Becrux stêrcêwiyeka ku hevalcêwiyên wê encax bi teleskopê tên ji hev cuda kirin e. Ew 5 salan carê li mesafeyeka 8 YE de di dor hev re dizivirin.

Çima ku Becrux pirr li başûr dikeve tu navên wê yên gelerî tune ne. Tê gotin ku navê wê yê mîmoza cara siftê ji hêla John Bayer ve hatibû dayîn. Lêbelê baweriyeka ku navê wê yê "Mîmoza" bona rengê wê yê spî-hêşin tê bikaranîn jî heye.

Çavkanî 

Xaç (komstêr)
Sabiaceae

Sabiaceae famîleyeke riwekan a bi serê xwe ye, îzolekirî ye. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li endamên famîleyê li herêmên tropîk ên rojhilat û başûrê rojhilata Asya û navenda Amerîkayê diçên. Riwekên wê lavlavk (leflefok, lian), devî û dar in.

Sîstematîk 
Sabiaceae ji aliyê genetîkî ve lêzimê Proteales e, lê ev agahî bi giştî nehatiye mîsogerkirin, lewra kêm lêkolîn hatine kirin.

Di vê famîleyê de 3 cins, 80 heya 160 cure hene:

 Meliosma 
 Ophiocaryon 
 Sabia

Çavkanî 
 Koma Sabiales di APWebsite. (îngl.)
 Agahî ji Flora von China. (îngl.)
 Agahî ji Flora von Pakistan. (îngl.)

Girêdan 

Riwekên kulîlkdar
Sabiaceae
Koma pelpîltanan

Koma pelpîltanan (Gunnerales) komeke biçûk a riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Di nava famîleyên vê komê de, gelek cudahî hene. Ango riwekên wan ji derve naşibin hevûdu, lê ji aliyê genetîkî ve lêzim in, ji bingehekê belav bûne.

Sîstematîk 
2 famîleyên vê komê hene û her yek ji wan jî xwedî cinsekê ne:
 Gunneraceae bi Gunnera (cinsê ribêsa hûthûte)
 Myrothamnaceae bi Myrothamnus

Girêdan 

Riwekên kulîlkdar
Koma pelpîltanan
Famîleya gulsêvikan

Famîleya gulsêvikan (Dilleniaceae) famîleyeke riwekan a serbixwe ye. Ango girêdayî ti komê nîne. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li cihên tropîk û subtropîk diçên.

Sîstematîk 
Famîleya gulsêvikan, Dilleniaceae sala 1806/7ê ji aliyê Richard Anthony Salisbury ve, di The Paradisus Londinensis, sub, 73yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê: Delimaceae Martius, Hibbertiaceae J.Agardh, Soramiaceae Martynov. in.

Di famîleya Dilleniaceae de 4 jêrefamîle, 12 cins, bi qasî 65 cure hene:

 Curatella Loefl.: Tekane cure:
 Curatella americana L.
 Davilla Vand. (Syn.: Tigarea Aubl.): Bi qasî 25 cure.
 Doliocarpus Rol.: 45 cure.
 Pinzona Mart. & Zucc.: Tenê cureyek:
 Pinzona coriacea Mart. & Zucc.: Lavlavk (leflefok) e.
 Jêrefamîleya Dillenioideae Burnett: 5 cins û 75 cure:
 Acrotrema Jack: 9 heya 14 cure.
 Didesmandra Stapf: Tekane cure:
 Didesmandra aspera Stapf.
 Gulsêvik (Dillenia) L. (Syn.: Neowormia Hutch. & Summerh., Wormia Rottb., Reifferscheidia C.Presl): 58 heya 65 cureyên gulsevîkê hene.
 Pachynema R.Br. ex DC.: Devî ye.
 Schumacheria Vahl: Bi qasî 3 cureyan.
 Jêrefamîleya Hibbertioideae J.W.Horn: Tenê cinsek:
 Hibbertia Andrews (Syn.: Adrastaea DC., Trimorphandra Brongn. & Gris, Trisema Hook. f.): Bi qasî 225 cure.
 Jêrefamîleya Delimoideae Burnett: Tekane cins:
 Tetracera L. (Syn.: Delima L.): Bi qasî 40 heya 50 cure.
 hêj li ser famîleyekê nehatiye hejmarti, gotûbêj û lêkolîn didomin:
 Neodillenia Aymard: Cara pêşîn sala 1997ê ev cins hatiye tesnîfkirin û 3 cureyên wê hene.

Çavkanî 
 Koma fulsêvikan, Dilleniales di APWebsite. (* Famîleya Dilleniaceae  di ''DELTA von L. Watson û M.J. Dallwitz.

Girêdan 

 Agahî ji Flora of Madagaskar. (îngl.)
 Agahî di Uni ya Hawaii.

Riwekên kulîlkdar
Famîleya gulsêvikan
Spica

Sîmak el Ezel (), Spica (bi latînî simbile) an α Virginis, stêra geştirîn a di komstêra Simbile de ye û stêra 15'emîn geştirîna li ezmana şev e. 
Spica di komstêrê de simbileya di dest xamayê de pêk tîne.

Ew stêrcoteka du stêrên xwe di dor hev re bi peryodeka 4,0145 rojan de dizivirin in û pê re geşiya wê di navbera +0,92 û +0,98 mag. de diguhere, lê ew bi çavên rût nayê ferq kirin. Ew 250 salên roniyê dûra dinyayê ye.

Stêra ji stêrcotê ya geştir xweyî germiyeka 22.400 K a li ser rûyê xwe ye û ew xweyî geşiyeka 13.500-carî ya rojê ye. Eşkêla wê 7,8-car ya rojê ye û giraniya xwe 11-car ya rojê ye. 
Stêra zenûntira stêrcotê xweyî germiyeka 18.500 Ka li ser rûyê xwe û geşiya xwe 1.700-carî ya rojê ye. Eşkêla wê 4-car ya rojê ye û giraniya wê ji 7-carî ya rojê hindikekî kêmtri e.

Çima ku Spica nêzika eklîptîk e, ew dikar ji hêla hîv û carcara gerstêrk ve bê pêşî lê girtin. Cara paşin 10'ê kewçêrê 1783'a de ji hêla Gelawêjê pêşî lê hat girtin û ew ê carekî din 2'ê rezberê 2197'a dîsa ji hêla gelawêjê ve pêşî lê bê girtin.

Çavkanî 

Simbile (komstêr)
Riwekên xemlê

Riwekên xemlê ji riwekên ku mirov bo xemlê çandiniya wan dikin re tê gotin. Şaxekî sereke yê bexçevanîyê ye. Riwekên xemlê di bexçe, zevî, guldank, kolan, akvaryûm (masîdank) ûêd de tên çandin. Çi devî, çi darokî, lavlavk (leflefok), zilî, dar, kefzer, çi jî giha ne. 

Riwekên xemlê hobiya gelekan e. Mirov tenê yan bi hevalan, biliyê çandinê dibin. Ji ber ku li Kurdistanê nêzîkê 100 sal in, aramî nîne, daristan hatine rûxandin û aboriya gel xirab bûye, kêm kes bi vê hobiyê dema xwe derbas dikin. Li cihên ku hinekê aborî baş e, kurd mal, şaneşîn, bexçe û xozanên xwe bi kulîlk û riwekên din ên xemlê, kok dikin.

Riwekên xemlê bi giştî di van kategoriyan de tên rêzkirin:

Gihahaş an riwekên guldankê 

Riwekên guldankê mal, salon, bûro û kargehan dixemilînin. Standardiyeke wan nîne, çi giha ne, çi jî dar. Du pîvanên wê hene, divê ziyanê nedin hundirê malê (bêhnên nebaş, alerjî hwd) û ne pirr mezin nebin ango li cihê çandin bên. Ew jî di nava xwe de wiha tên bikategorîkirin:

Riwekên kulîlkdar 

Riwekên bo kulîlkên wan di guldankan de tên çandin. Bo mînak:
 Çingê meryem a kurdî yan çingê meryem a îranî (Cyclamen-Persicum-Hybriden)
 Binevşa afrîkayî (Saintpaulia ionantha)
 Orkîde (Orchidaceae)

Riwekên kesk an ên bo pelên wên tên çandin 

Bo mînak:
 Monstera deliciosa
 Palmiyeyên malê (Arecaceae)
 Cure koknar, çamên malê, bo mînak (Araucaria excelsia)

Riwekên lat û şaneşînê 

Bi mînak:
 Tolgîn, pirr caran bi geranyayan re tê tevlîhevkirin, (Pelargonium-Zonale-Hybriden), (Pelargonium-Peltatum-Hybrid), Pelargonium-Grandiflorum-Hybrid)
 Guharok (Fuchsia-Cultivars)
 Petûnya, gulkovik (petunia)
 Scaevola aemula

Riwekên di guldankên mezin an distan de tên çandin

Kulîlkên diyarî, cejn û pîrozkirinê 

Bo mînak

 Dawidî yan giyadawidî (Chrysanthemum, Dendranthema)
 Mêxek an mêxe, mêxik (Dianthus)
 Gul (Rosa-Hybriden)
 Alstroemeria

Riwekên glover û girêkî 

 Tule (Tulipa-Hybriden)
 Nêrgîz (Narcissus pseudonarcissus)
 Sinbul (Hyacinthus orientalis)
 Hippeastrum-Vitatum-Hybrid 
 Klivie (Clivia miniata)

Deviyên xemlê

Çîmenên sûsê 

 Saz (riwek) (Carex sp.)
 Pennisetum sp.
 Cortaderia selloana

Riwekên darokî

Hin ji deviyên sûsê 
 Gul
 Rhododendron

Darên xemlê 
Çend mînak:
 Manolya
 Şambelot
 Darspî
 Dartule, dara tuleyê
 Dara bîcadê ya amerîkayî

Girêdan 

 Bundesverband Zierpflanzen  (almanî)
 Riwekên xemlê yên jehrdar (almanî)

 
Riwek
Kelbajar

Kelbajar (, ), bajarekî ji bajarên kurdên Qefqazê ye. Di salên 1923 û 1929'an de bi Kurdistana Sor ve girêdayî bû û nişteciyên vî bajarî bi seranser kurd bûn.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qerebaxa Jorîn
Kurdistana Sor
M²

m² kurtenavê metre çargoşe ye.

Yeke
Kurtenav
Bexçevanî

Bexçevanî, ji xeynî cotemenîyê, (çandinî, zîreet, werzêrû) pîşe û pêmijûliyên bi çandina riwekan re têkildar e, hemiyan dihewîne. Kesên ku perwerdeya bexçevaniyê nedîtine jî, wekî hobî dikarin bi vê karê re bilî bibin. Zebzefiroşî û fêkîfiroşî (xwedikariya yan cenaniya fêkiyan) jî karê bexçenêran (bexçevan) e.

Çandina riwekên xemlê, riwekên holê ûêd jî li ser vê pîşeyê tên hejmartin. Darvanîtî, karê bexçevaniya goristan, xemlandina kolanan, xemlandina hewşeng, kargeh, balafirgeh hwd bi bexçevaniyê re rasterast têkildar in.

Girêdan 

 National Gardening Association (DYA) (îngl.)
 Eco friendly Gardening (îngl.)

Bexçevanî
Çandinî
Koma berbiran

Koma berbiran (Saxifragales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin.

Sîstematîk 
Ev famîleyên riwekan di koma berbiran (Saxifragales) de cih digirin:

 Altingiaceae
 Aphanopetalaceae
 Famîleya dardilan, famîleya darên katsûra (Cercidiphyllaceae)
 Famîleya pelstûran (Crassulaceae)
 Daphniphyllaceae
 Famîleya kişmişan, famîleya cûrikê çivîkan (Grossulariaceae)
 Famîleya hezarpelan (Haloragaceae)
 Famîleya ançêreyan (Hamamelidaceae)
 Iteaceae, inklusive Pterostemonaceae
 Famîleya gula sor û bilêcanan (Paeoniaceae)
 Penthoraceae
 Peridiscaceae, tevlî Medusandraceae û Soyauxia
 Famîleya berbiran (Saxifragaceae)
 Tetracarpaeaceae

Çavkanî 
 Koma Saxifragales di APWebsite.

Girêdan 

 Eintrag im Tree of Life Projekt.  (îngl.)
Berberidopsidales

Berberidopsidales komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Komeke biçûk e, tenê 2 famîleyên riwekan girêdayî vê komê ne. 

Di xwezayê de tenê li Şîle û Awistraliyayê tên dîtin lê niha li gelek cihan tên çandin. Riwekên wê, dar û devî ne. Pelên wan sade ne.

Sîstematîk 
Koma Berberidopsidales bi Santalales, Caryophyllales re lêzim e. 2 famîleyan dihewîne:

 Aextoxicaceae 
 Berberidopsidaceae

Çavkanî 
 Kubitzki, K. Flowering Plants, Eudicots, Band 9 in der Reihe The Families and Genera of Vascular Plants, Springer Berlin Heidelberg, 2007, ISBN 978-3-540-32214-6
 Koma Berberidopsidales di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

Berberidopsidales
Koma sendelan

Koma sendelan (Santalales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Dara sendelê (Santalum album) him tê bikaranîm, him jî sûd ji rûnê wê tê wergirtin. Rûnê sendelê di parfûmerî û gelek waran de kêrbar e.

Dêhane (Viscum) riwekeke nîvlamij (kurtêlxur, mişexur, parazît) e. Li ser darên din xwe xwedî dike. Li Kurdistanê jî tên dîtin. Tenê li cihên germ diçên. Bi taybetî li cihên cihwarbûyî ne. Riwekên vê komê pirranî devî ne, kêm be jî cureyên wê yên lavlavk (leflefok) û dar jî hene.

Sîstematîk 
Ev famîleyên riwekan li ser koma sendelan tên hejmartin:
 Balanophoraceae 
 Riemenblumengewächse (Loranthaceae)
 Misodendraceae
 Famîleya sendelan (Santalaceae)
 Olacaceae
 Opiliaceae
 Schoepfiaceae

Çavkanî 
Koma Santalales di APWebsite. (îngl.)

Girêdan
Koma mêxikan

Koma mêxikan, koma qerenfîlan (Caryophyllales) komeke riwekan e. Di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) cih digire. Di vê komê de, 33 famîle, 692 cins û kêmzêde 11.155 cureyên riwekan cih digirin. Riwekên xwarbar siyale, silk, bazû (dîw, silka biyanî), ribês hwd jî di vê komê de ne.

Sîstematîk 

 Achatocarpaceae
 Famîleya xişrûkên qeşayê, famîleya piştî nîvroyan  (Aizoaceae)
 Famîleya boçika rovî, famîleya gihaxemriyan (Amaranthaceae) (tevlî Chenopodiaceae) 
 Anacampserotaceae
 Ancistrocladaceae
 Asteropeiaceae
 Barbeuiaceae
 Famîleya siyaleya Malabarê (Basellaceae)
 Famîleya kaktûsan (Cactaceae)
 Famîleya mêxikan, famîleya qerenfîlan (Caryophyllaceae)
 Didiereaceae
 Famîleya pelçangilan (Dioncophyllaceae)
 Famîleya gihaxavan (Droseraceae)
 Famîleya pelxavan (Drosophyllaceae)
 Frankeniaceae
 Gisekiaceae
 Halophytaceae
 Limeaceae
 Lophiocarpaceae
 Microteaceae
 Famîleya zembereyan (Molluginaceae)
 Montiaceae
 Famîleya misînê frîşteyan (Nepenthaceae)
 Famîleya kulîlkên xasbaxçeyan, famîleya gulên Zînê (Nyctaginaceae)
 Physenaceae
 Phytolaccaceae 
 Famîleya minaran (Plumbaginaceae), minar: Plumbago europaea 
 Famîleya tirşo û rêwasan (Polygonaceae)
 Famîleya pirpîrînan (Portulacaceae)
 Rhabdodendraceae
 Sarcobataceae
 Simmondsiaceae
 Stegnospermataceae
 Talinaceae
 Tamaricaceae

Çavkanî 

 Philippe Cuénoud, Vincent Savolainen, Lars W. Chatrou, Martyn Powell, Renée J. Grayer, Mark W. Chase: Molecular phylogenetics of Caryophyllales based on nuclear 18S rDNA and plastid rbcL, atpB, and matK DNA sequences. In: American Journal of Botany, b. 89, Nr. 1, 2002, r. 132-144, 
 Reto Nyffeler: The closest relatives of Cacti: insights from phylogenetic analyses of chloroplast and mitochondrial sequences with special emphasis on relationships in the tribe Anacampseroteae. In: American Journal of Botany, b. 94, Nr. 1, 2007, s. 89-101, 
 G. Heubl, G. Bringmann, H. Meimberg: Molecular phylogeny and character evolution of carnivorous plant families in Caryophyllales – Revisited. In: Plant Biology, Band 8, Nr. 6, 2006, S. 821-830, 
 Bastian Schäferhoff, Kai F. Müller, Thomas Borsch Caryophyllales phylogenetics: disentangling Phytolaccaceae and Molluginaceae and description of Microteaceae as a new isolated family. In: Willdenowia - Annals of the Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem, Band 39, Nr. 2, 2009, S. 209-228, DOI: 10.3372/wi.39.39201.
 Koma mêxixan APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 Ausführliche Beschreibung der Ordnung beim Botanischen Institut der Uni Hamburg  (almanî)
 Der Stammbaum der Caryophyllales im Tree of Life Projekt (îngilîzî) 
 Pressemitteilung  der FU Berlin zur Neubeschreibung der Microteaceae (almanî)
Berdêlî

Berdêlî navê kevneşopeke zewacê ya kurdan e; bi vî kevneşopî malbatek keça xwe dike bûk û, wek berdêl, ji heman malbatê ji xwe re jî bûkekê distîne.

Peyva berdêl bi koka xwe peyveke kurdî be jî ketiye nav ferhenga fermî ya tirkî.

Di sala 1925an de ji zewacên li Kurdistana bakur 5% bi riya berdêliyê hatibûn kirin. Di sala 2006an de ji hemû zewacên li gundên Amedê 16% zewacên berdêlê bûn. Dîsa li Kurdistana bakur ji sed zewacan 4 bi riya berdêlê hatine kirin.

Ji holê rakirina vê kevneşopê yek ji siyasetên fermî yên dewleta tirk e.

Sedem û armancên berdêlê 
Sedemên bingeh ên berdêlê pirsgirêkên aborî ne. Bi vî havî malbat mecbûr namînin pereya serikê (bûkê) bidin û her du malbat jî rastî qeybên aborî nayin. Di heman demê de, têkîliya her du malbatan bi her haviyê xorttir dibe.

Dewleta tirk hewl dide ku bi riya perwerdeyê him kevneşopa berdêlê, him jî zewaca bi zorê ji holê rake. Herwiha, berdêl bû mijara fîlma bi navê Berdel a Atıf Yılmaz.

Çavkanî 

Folklor
Kevneşop
Lîstika Xezalê

Taybetiya vê lîstikê ew e ku hew bi şêvê dihê lîstin û li ser lêdanê hatiye avakirin. Zarok li hev dicivin û du birra ji hev çêdikin. Hejmara birra ne bi rêzikekê ve ye carina her birrek çar, pênc ya jî ji şeş kesa pêk dihê.Her birrek nûnerek wê heye. Navê birrekê şil ya din ziwa ye seba ku lîstik bihê lîstin bi kevirê şil û ziwa kî yê seknêyê kî yê revêyê dihê nîşandan. 

Gavê em ferz bikin ku birra şil biserketi be ji pêşbirka kevirê şil û ziwa. Her dû birr bi hev dişêwirin, taktîkê xwe bi şêwrê girêdidin û dest bi lîstikê dikin. Birra şil berî ku bazbidin di nava tariya şevê de winda bibin bi nûnerê xwe baş didin fêhmkirin tevdêrên xwe û biradî jî ciyê veşartin û rêgeha xwe. Birra ziwa jî li quncekekê disekine. Dema ku birra şil edî bicî hate zanîn ku têra xwe dinava tariyê de winda bûn û ji pozberê xwe têra xwe bi dûr ketin nûnerê bira ziwa baz dide û dide dû şopa birra şil û nûnerê birra şil jî pêre.

Pêwira nûnerê ziwa ew e ku gav berî gavê di tariyê de ciyê birra şill bibîne û kifş bike da ku birra xwe ji xeteriya lêdanê biparêze.Pêwira nûnerê birra şil jî ew e ku dema nûnerê pozber nêzîkî birra wan bû biqêre bêje XEZALÊÊÊ.Hingê wê birra şil fêhm bike ku nûnerê pozber nêzîk bûye û wê tavilê ciyê xwe biguherîne.Ger ku nûnerê birra ziwa ciyê birra şill tesbît neke birra şill xwe bi hawayekî digihîjîne birra ziwa ya ku li quncikekê sekinandîne, çawa ku xwe gîhandin birra ziwa bi pîhîn û hindika birra ziwa nerm dikin helbet tu heqê birra ziwa tuneyê ku xwe biliîvînin jî hew sekinandî têra xwe koteka xwe dixun.

Dema ku birra şil çawa xwe gihand birra ziwa birra ziwa biqîreqîr û barebar dibêjine XEZALÊÊÊ da ku dengê wan here nûnerên wan, ku nûner çawa hawara birra xwe bihîste tavilê berbi birra xwe ve dihere nûnerên din jî bo ku birra xwe hişyar bike ew jî diqêre dibêje XEZALÊÊ.Ger ku nûnerê birra ziwa xwe bigihîne qada şerr û birra pozber bibîne lîstik diqede û edî her dû birr cî diguherînîn ji bo lîstikeke nû ger ku negihêje qada şerr bi hişyariya nûnerê xwe birra şil dîsa di nava tariya şevê de winda dibe û lîstik bi vî hawî didomîne ta ku ciyê birra şil bihê kifş kirin. 

(Lîstikek hovane be jî li ser dilê zaroka gellekî şêrîne û car carina ev lîstik bi rojê jî dihê lîstin)

Çavkanî 
Gundê Minsûriyê-Mêrdîn, (Evdirehman Xelef di koma "Zimanê Kurdî" ya li ser Rûnameyê de, 09/08/2012)

Lîstik
Koma germeşoyan

Koma germeşoyan (Celastrales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar tê hejmartin. Riwekên wê darokî yan giha ne.

Sîstematîk 
Koma germeşoyan (Celastrales) komeke biçûk e, 2 famîleyên wê hene:
 Famîleya germeşoyan (Celastraceae)
 Lepidobotryaceae

Referans 
 Kom di APWebsite. 
 Agahî ji Botanischen Garten Tübingen. (almanî)

Girêdan
Famîleya tirşoyan

Famîleya tirşoyan (Polygonaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma mêxikan (Caryophyllales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên wê pirranî giha ne, hin ji wan jî devî, dar û lavlavk (leflefok) in.

Cinsên famîleyê 
2 binekomên vê famîleyê û 43 cins, 1110 jî cureyên wê hene:

 Afrobrunnichia
 Antigonon
 Aristocapsa
 Atraphaxis
 Brunnichia
 Calligonum
 Centrostegia
 Chorizanthe
 Coccoloba
 Dedeckera
 Dodecahema
 Emex
 Eriogonum
 Fagopyrum
 Fallopia
 Gilmania
 Goodmania
 Gymnopodium
 Harfordia
 Hollisteria
 Knorringia
 Koenigia
 Lastarriaea
 Leptogonum
 Muconea
 Muehlenbeckia
 Nemacaulis
 Neomillspaughia
 Oxygonum
 Oxyria
 Oxytheca
 Parapteropyrum
 Persicaria
 Podopterus
 Polygonella
 Polygonum
 Pteropyrum
 Pterostegia
 Rheum
 Rumex
 Ruprechtia
 Stenogonum
 Symmeria
 Systenotheca
 Triplaris

Çavkanî 
 Famîle di APWebsite. (îngl.)
 Agahî di DELTA.  (îngl.)
 Agahî ji Uni-Ulm.  (almanî)

Girêdan 

 Famîle di GRIN. 

 
Koma mêxikan
Archaeplastida

Archaeplastida yek ji 6 komên Eukaryotan e ku bi forma candarên bi şaneyên dendikî, di nava sazûmaniya Eukaryotan de xwe dide pêş. Di nava candarên Archaeplastida de riwek, kevzên kesk (Chlorobionta) û kevzên sor (Rhodophyta) cih digirin.

Sîstematîk 
Adl ûêd Archaeplastidayê bêî rêzkirina klasik, dikin 3 kom:

 Glaucophyta
 Kevzên sor (Rhodophyta)
 Kevzên kesk (Chloroplastidaplastida) 
 Chlorophyta 
 Ulvophyceae
 Trebouxiophyceae
 Chlorophyceae
 Chlorodendrales
 Prasinophyceae
 Mesostigma
 Charophyta, koma wê ya herî girîng:
 Streptophytina
 Kevzên findankî (Charales)
 Riwek (Plantae)

Wêje 
 Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Mark A. Farmer, Robert A. Andersen, O. Roger Anderson, John A. Barta, Samual S. Bowser, Guy Bragerolle, Robert A. Fensome, Suzanne Fredericq, Timothy Y. James, Sergei Karpov, Paul Kugrens, John Krug, Christopher E. Lane, Louise A. Lewis, Jean Lodge, Denis H. Lynn, David G. Mann, Richard M. McCourt, Leonel Mendoza, Øjvind Moestrup, Sharon E. Mozley-Standridge, Thomas A. Nerad, Carol A. Shearer, Alexey V. Smirnov, Frederick W. Spiegel, Max F. J. R. Taylor: The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists. The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; Rûpelêm 399-451 (Kurtayî û tevahiya agahiyê) (ne bi kurdî ye)

Girêdan 

 
 
Riwek
Kevzên kesk

Kevzên kesk (Chlorobionta, yewnanî "Chloros" kesk), şaxeke ji kevzan e. Bi qasî 20.000 cureyên wê hene. Bi fotosentezê dijîn. Kevzên kesk ew kewzan e ku ji candarên Chloroplastida ne û nikarin ser ser axê bijîn. Candarên kladîstîk (parapîletîk) in.

Wêje 
 Sina M. Adl et al.: The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists. The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; rûpelên 399-451 (Agahiyên berfireh) (ne bi kurdî ye)
 Louise A. Lewis, Richard M. McCourt: Green Algae and the origin of land plants: American Journal of Botany 91 (10), 2004, rûpelên 1535-1556. Agahiyên berfireh

Girêdan 
Nanotûpên karbondar bo kevzên sor ne jehrdar in (almanî

Kevz
Riwek
Koma tirşengan

Koma tirşengan, koma keta şêran, koma nefeltirşan (Oxalidales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. 

Endamên vê komê ji derve pirr naşibin hevûdu lê lêkolînên molekûlargenetîkê dupat kiriye ku lêzim in, ji heman bingehê ne. Di vê komê de cinsê herî mezin tirşeng (Oxalis) ku nêzîkî 800 cureyên wê hene. Bi giştî jî 1800 cureyên riwekan dihewîne. Oxalidales cara pêşîn sala 1927'ê ji aliyê August Heintze ve hatiye binavkirin û bikategorîkirin. Lê paşê ji nû ve hatiya sîstametîzekirin.

Sîstematîk 
Famîleyên di koma tirşengê de cih digirin:
 Brunelliaceae
 Connaraceae
 Famîleya bêdrokên Ehremên (Cephalotaceae)
 Famîleya bizî û darkevçiyan (Cunoniaceae)
 Elaeocarpaceae
 Huaceae
 Famîleya tirşengan (Oxalidaceae)

Referans 
 Merran L. Matthews, Peter K. Endress: Comparative floral structure and systematics in Oxalidales (Oxalidaceae, Connaraceae, Brunelliaceae, Cephalotaceae, Cunoniaceae, Elaeocarpaceae, Tremandraceae) Di: Botanical Journal of the Linnean Society, 140, 2002, r. 321–381.
 Agahî li ser komê, di APWebsite

Girêdan
Lîsteya rojnameyên kurdî

Rojnameyên kurdî (2004) 

 XEBAT Rojnameyek rojaneye li Kurdistana Başur derdikeve. Navenda wî li Hewlêre. http://www.xebat.net 
 Kurdistanî Nwê Rojnameyek rojaneye li Kurdistana Başur derdikeve. Navenda wî li Silêmanîye. http://www.pukmedia.com/kurdistaninwe.htm  
 Peyama Kurd Rojnameyek ku li Ewropa derket.
 Dema Nû Rojnameyek panzdehrojîye. Li Kurdistana Bakur derdikeve. http://www.demanu.com.tr 
 FIRATTA YASAM Rojnameyek hefteyîye li Kurdistana Bakur derdikeve. http://www.firattayasam.net  
 Azadiya Welat Rojnameyek hefteyîye li Kurdistana Bakur derdikeve. http://www.welat.com  
 Roja Welat Li Kurdistana Bakur di heftêyê de 2 rojan derdikeve. http://www.rojev.com/rojawelat 
 NÛ AZADÎ Li Kurdistana Bakur Derdikeve.
 AGIRÎ Li Kurdistana Rojhilat tê derxistin. http://www.kurdistanmedia.com  
 DENG Rojnameyek Başurê-rojavayî Kurdistanê ye. http://www.deng.wz.cz  
 EVRO Li Kurdistana Azad (Başûr) derdikeve (2008).-Duhok- http://www.eduhok.net/evro/index.htm 
 HAWLATÎ Li Kurdistana Azad(Başûr) derdikeve. http://www.hawlati.com  
 HEFTENAME-GULAN Li Kurdistana Azad(Başûr) derdikeve. www.gulan-media.net 
 EMRO Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.amroo.com  
 PAŞKO Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.puk.org 
 REGAYÊ KURDISTAN Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.iraqcp.org/reg…
 MÎDYA Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.ydnk.com  
 ALAY AZADÎ Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.ktp.nu/ala.htm  
 RESEN Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.ktp.nu/resen.htm  
 YEKGIRTU Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.kurdiu.org 
 DAHENAN Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.kurdiu.org
 SERDEMÎ NÛ Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve. http://www.sardam.info  
 ROJHILAT Li Kurdistana Rojhilat de derdikeve. http://www.rojhelat.com
 AŞTÎ Li Kurdistana Rojhilat de derdikeve.
 SÎRWAN Li Kurdistana Rojhilat de derdikeve.
 KURDISTAN Li Kurdistana Rojhilat de derdikeve. http://www.kurdistanmedia.com 
 KURD Rojnameya Kurdên Avustûralya. www.geocities.com/ku...
 Dîplomat Rojnameya Kurdên Azerbaycanê.
 HÊVÎYA BERBANGÊ Rojnameya Kurdên Qefqasya. http://www.micagitk.com  
 MESOPOTAMIA Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve.
 ROŞNAYÎ Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve.
 XWENDINÎ LÎBERAL Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve.
 KURDISTAN SPORT Li Kurdistana Azad(Başur) derdikeve.
 JAMAWAR Li Kurdistana Azad (Başur) derdikeve.

Hin Rojnameyên Cîgayî(Mehellî) 

 
TAERÎB Li şarê Kurdistana Azad(Başur) XANEQÎNê derdikeve.

KANÎYA SPÎ Li bajarê Kurdistana Azad(Başur) MUSILê derdikeve.

SÊRTA AZAD Li bajarê Kurdistana Bakûr SÊRTê derdikeve. http://www.dengebotan.com 

MEHABAD Li bajarê Kurdistana Rojhilat MEHABADê derdikeve. http://www.taerib.8m.com 
c4kurd سایتێكی تایبه‌ت به‌ كۆمپیوته‌رو ئینته‌رنێت. http://www.c4kurd.com
One Direction

Kesên di One Direction de ji Birîtanîyayê ne, Gava xwe qeyd kirin bo Boy Band Li Londonê bî li sala 2010 , Kesên di One Direction de evin :- Niall Horan , Zayn Malik , Liam Payne , Harry Styles û Louis Tomlinson. ewan sitran got ji Simon Cowell li Rîkorda Syco Records  , Hûnera wan Pop rock e.
Hewa (kes)

Hewa, bi îbranî: חַוָּה‎, Ḥawwāh (îbraniya klasîk), Khavah (îbraniya modern), erebî: حواء‎, suryanî: ܚܘܐ, tigrînya: ሕይዋን Hiywan), angorî çîroka çêkirina cîhanê ya olên îbrahîmî (fileh, misliman û cihû), jina pêşîn a cîhanê ye ku ji aliyê Xwedê ve hatiye afirandin û angorî Peymana Kevin a filehan li baxçeyê Edenê tevî Adem dijiya.

Çavkanî

Dîn
Lucy

Lucy, anku Lûsî, an jî AL 288-1, navê bi sedan hestiyên mayî yên fosîleke Australopithecus afarensis e ku di sala 1974'an de li Hadarê, li newala Awash a depresyona Afarê (Etiyopya, Afrîka) ji hêla tîmeke geolog û antropologan ve hatiye dîtin. Bawer dikin ku Lucy berî 3,2 milyon salan dijiya û li ser her du lingên xwe dimeşiya. Navê wê ya katalogê û zanistî AL 288-1 e û hestiyên wê ku hatine dîtin 40% ji hemû hestiyên cureyekî mirovkî australopîtekus in.

Binihêre jî 
 Lîsteya fosîlên mirovî

Çavkanî 

 Wikipedia bi zimanê îngilîzî, 13.08.2012

Fosîl
Ashley Massaro

Ashley Marie Massaro, pitir tê nasîn wekû Ashley Massaro, di 26'ê gulana 1979'an de li Babylona New Yorkê ji dayika xwe bûye, model û dansvan û aktor û gemşevaneke amerîkan bû.

Gemşa profesyonel
Jidayikbûn 1979
Mirin 2019
Rey Mysterio

Oscar Gutierrez (11'ê kanûnê 1974) Gemşevanekê meksîkîe Emrîkîe, gelek bi nav u denge bi navê Rey Mysterio û li WWE yarîê dikit.
Jidayikbûn 1974
Mirovên zindî
The Undertaker

Mark William Calaway (z. 24'ê adarê 1965), gemşevanekî amerîkî yê gelek bi nav û deng e. Weke The Undertaker (kurdî:Gorçêker) tê zanîn û ew li WWE yariyê dike.

Gemşo
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Dave Batista

David Michael Bautista, Jr., Dave Batista yan jî bi tenê Batista di 18'ê çileya 1969'an de li Arlington, Virginia (DYA) hatiye dinê, gemşevan, leşciwan û aktorekî amerîkî yê berê ye. Batista bi paşnavê xwe yê rastî li WWE'ê kar dikir.

Batista nuha (2012) li Washington D.C. dijî.

Çavkanî

Wikipedia bi zimanê spanyolî, 17.08.2012.

Gemşo
Amitabh Bachchan

Amitabh Bachchan di 11'ê çiriya 1942'an de li Allahabada Hindistanê hatiye rûyê cîhanê, aktorekî hindistanî ye. Li gorî heyranên Bachchan, ew êk ji baştirîn aktorên Bollywoodê ye.

Bachchan nuha li Mumbaiyê dijî.

Çavkanî 

Aktorên hindistanî
Jidayikbûn 1942

Mirovên zindî
Titanic

Titanic (wekî Taytanîk bixwîne) keştiyeke geştyarî ya brîtanî bû ku di 15ê nîsana 1912an de dema ji bajarê Southampton ber bi New Yorkê ve diçû li deryaya Atlantîk a bakur bi çiyayê seholê ket û niqon bû. Di encamê de 1.502 kes xendiqîn.

Çavkanî

Wikipedia bi zimanê îngilîzî, 17.08.2012.

Keştî
Rûdanên keştiyan
Instagram

Instagram malpereke parvekirina wêneyan e. Di vê malperê de mirov dikare wêneyên xwe parve bike.

Instagram di çiriya pêşîn a 2011an de hatiye sazkirin. Ew sepan di ser de têne di iPhone de dihat bikaranîn lê edî êdî di Androîdê de jî tê bikaranîn. Îro 400 milyon bikarhênerê Instagramê heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî

Malperên parvekirina Civakî
Platformên Meta Platformsê
Karûbarên torên civakî
Lykke Li

Lykke Li (jdb. 18ê adarê 1986 li bajarê Ystad), bi navê xwe yê fermî Lykke Li Timotej Zachrisson, stranbêjeke swêdî  ya muzîka Inde ye.

Jiyan 
Lykke Li, li bajarê Ystadê weke keça du hunermendên bi navên Kärsi Stiege û Johan Zachrisson jidayikbû.
Ji ber jiyana wan a alternatîf malbata wê pir li ser seyahatan bû. Wê bi 19 saliya xwe zû biryar da ku di warê hunerî de pir tecrûbe kom bike û lewra mala xwe barî New Yorkê kir..

Lykke Li biryar dayîna xwe ya ji bo muzîkê wiha tîne ziman:
Ez fikirîm, ka kare moda an jî nîgarekarî be, heya ku min muzîkê weke rêya ziman anîna hunera xwe hilbijart.
 Yekemîn albuma wê ya bi navê 'Youth Novels' bi rêya şîrketa a wê 'LL Recordings' di destpêka sala 2008'an de li Swêd û Brîtanyaya Mezin hat weşandin. Ev album di çapemeniya swêdî de cihê xwe girt û di hezîrana heman salê de li hemû Ewropa hat belawkirin. Album ji aliyê Björn Yttling, endamê koma Peter Bjorn and John hat kişandin, Lasse Mårtén jî hevkariyê kir.

Stîla albumê kare di beşa Indy/Indipendent (muzîka beşa serbixwe) de bê bicihkirin. Di albumê de ji bilî enstrumanên elektronîk, piyano û gîtar çend enstrumanên oryantal ên wek perkusyon, tambourîn, kastanyet (castagnettes) û çoyên dengdar (claves) hatin bikaranîn. Dengê Li di beşên hêdîtir de dişibe dengê Stina Nordenstam. Duwemîn albuma wê ya bi navê Wonderful Rhymes (Qafiyeyên rewşedar) di sala 2011'an de hat weşandin. Versiyona 'Magician Remix' a strana I Follow Rivers (Ez çeman dişopînim' li piyasa muzîkê ya Belçîqayê cihê yekem girt. Li Elmanyayê ev stran ji ber bikaranîna bona wesanên zindî yê UEFA Champions League 2011/12 nas bû, kete nav Top 5 aiTunes-Charts û di tîrmeha 2012'an de gihîste cihê yekem.

Dîskografî

Album 
 2008 – Youth Novels
 2011 – Wounded Rhymes

EP 
 2008 – Little Bit

Klîp û stranên weşandî 
 2008 – Tonight
 2008 – I’m Good. I’m Gone
 2008 – Breaking it Up
 2009 – After Laughter (Comes Tears) / (At Your Best) You Are Love
 2010 – Get Some
 2011 – I Follow Rivers
 2011 – Sadness Is a Blessing

Projeyên din 
 digel Shout Out Louds
 Our I’ll Wills (2007)

 digel Kleerup
 Until We Bleed (2009)

 digel Röyksopp
 Miss it so Much (2009)
 Were You Ever Wanted (2009)

Yên din 
 Possibility - - Muzîka fîlma New Moon (2009)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lykke Li li ser MySpace

Stranbêjên swêdî
Jidayikbûn 1986
Kurdon

KurdON.com bazarê online e bû bazirganîyê di navbera xelk û kompanîya da û her wesa di navebera kesan da. Kurdon.com li seranserê Îraqê dihêt bi kar înan. Ew portaleke kû firoşîyar kerestên xwe radgehînin û rêklam diken bû bikira, da kû ew tiştê wan hez li ser hebît bibînin û bikirin. Tiştên serekî yên firotinê destê dûyê ne lê kerestê yên nû jî dihên eriz kirin.

Kurdon  malpereke bû kirîn û firotinê li Îraqê. Lojîka wê pêkhatîye ji nexşeyeka Îraqê, ku li wêrê ew kesên seredana malperî diken dikarin bi rêya nexşeyî cihê ew hezdiken helbijêrin û ew alavê/tiştê wan bivêt lêbigerin û bibînin.

KurdON  yekem car li sala 2008 belav bû wek pirojekê testê. KurdON li nîsanê (meha çar a) sala 2012 hat ragehandin, û ji wî demî ta nuke meha tebaxê (meha heşt) 2012 zû dest bi mezinbûnê kir. Êk ji sedemên mezinbûna wê ewe kû pitir û pitir ji hawlatîya dest bi karînana înternêtê diken.

18% ji kesên seredana KurdON diken jinin û 82% zelam in. Giropê herî mezinê bikarînerên jin dinavbera 18-24 salî da ne, û zelamên temenê wan dinavbera 18-34 pitirîn kesin ku serdana vî malperî diken.

KurdON  zû gelek mezin bû di medîa ya sosîal da. Di sala 2012 da, rêveberên wê ew ji 2500 endama di laperê xwe yê facebookê li meha adarê (meha sê) 2012 kirin 76500 endam li meha tebax (meha 8) 2012.

Ev core malperên belavkirina kel û pelan rolekê giring di bînin ji bo pêşkeftin a  civakî. Kurdon  se corên serekî yên pêşkeftina Îraqê bi xwe ve digire kû birîtîne ji pêşkêşkirina teknolociya yên nû, pêşkeftina abûrî bi rêka peyadekirina derfetên nû bû kû xelk kel û pelên xwe bifiroşît, pêşkeftina parastina jîngehê bi dirêjkirina jiyê tiştan kû li şûna mirov tiştê xwe bavêje dê firoşe kesekê dî.

Kurdon bi zimanê Kurdî 
Kurdon bi zimanê Erebî 
Kurdon bi zimanê Ingilîzî 

Malper
Îslam Zaxoyî

Îslam Zaxoyî hunermendekî kurd e ku di 1ê çiriya pêşîn a 1982ê de li Zaxo (Badînan, Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê .

Li sala 1997ê dest bi karê hunerî kiriye. Li sala 2000î yekem stran tomar kiriye û klîp kiriye bi navê "Ez nahêlim welatê xo".

Li sala 2003ê bi strana "Evro spêde" hate naskirin.

Albûmên wî 
Bejna yara min, 2006.
Piştî çi, 2008.
Nama evînê, 2012.

Îslam Zaxoyî gelek aheng û konsêrt encam dane li hemî Ewropa û Amerîkayê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Îslam Zaxoyî stranek li ser berxwedana Efrînê got (vîdeo)

Hunermendên kurd
Sheamus

Stephen Farrelly 28'ê çileyê 1978 hate Cîhanê. Ew Gemşevanek Îrlandîe. Kû bi navê Sheamus li WWE Yarîê dikit.
Jidayikbûn 1978
Mirovên zindî
Jason Statham

Jason Statham (jdb. 26ê tîrmehê 1967), aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.  Di sala 1967an de li bajarokê Shirebrookê ji dayîk bûye.

Fîlmên wî

Çavkanî 

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1967
Randy Orton

Randal «Randy» Keith Orton 1'ê nîsanê 1980 hate cîhanê. Gemşevanek Emrîkîe kû bi navê xwe yê Rasti Yarîê li WWE dikit, û gelek kes dibêjinê The Viper(corekê Marîe). Him bapîrê wî Bob Orton senior him jî bavê wî Bob Orton Jr. gemşevan bûn. 

Gemşo