nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Arşevê Oskan

Arşevê Oskan (jdb. 1967 - m. ) rojnamenivîs, helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1967an de li gundê Birkînêsê ku dikeve di navbera Dirbêsiyê û Serê Kaniya Binxetê de hatiye dinê.

Wî xwendina xwe ya despêkê (seretayî) li gundê xwe kir û ya navçeyî li bajarê Dirbêsiyê û herweha lîse li bajarê Hesîçeyê.

Di sala 2001ê de wî û hin kesên din biryara derxistina kovara Zevî da û Oskan bû sernivîserê wê. Heyanî dawiya 2003an deh hijmar jê derketin û bi derketina nivîskar ji welêt, ew jî rawestiya.

Nivîskarê birkînêsî di salên dawî de li Almanyayê dijiya, zewîcî û bavê sê zarokan bû.

Arşevê Oskan ku bi nexweşiya pençeşêrê ketibû, di 25ê çiriya paşîn a 2012an de li bajarê Hambûrgê (Almanya) çû ser dilovaniya xwedê.

Berhemên wî 
 Hêviyên Birîndar, Helbest, 1995
 Kê Gul Çinî?, Helbest, 1999
 Berbang Qedexe ye, Helbest, 2001
 Xewnistan. Helbest, Weşanên Do, 2010
 Keştiya Penaberan, Roman, Weşanên Do, 2010
 Awazên Evînê, Helbest, 2012

Çavkanî
Diyarname.com .

Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1967
Lolan Tanêr

Lolan Tanêr an jî Lolantanêr (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Mijarên têkildar 
 Tanêr

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Tanêr

Tanêr (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.  Li vî gundî, eşîra Bextiyaran dijî.

Gelhenasî

Mijarên têkildar 
 Lolan Tanêr

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Çemê Bilqilênê

Çemê Bilqileynê () yek ji milên robarê Dîcleyê ye. Çavkaniya wî dikeve rojavayî çiyayê Cotela (Akçakara), ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe, heta ku li rojhilatî Êgilê dirije nav çemê Dîcleyê. 

Tejaneya çemên Kendava Farsê
Çemên Kurdistanê
Çemên Tirkiyeyê
Ti-Grace Atkinson

Ti-Grace Atkinson (jdb. 9ê çiriya paşîn a 1938 Baton Rouge) nivîskareke femînîst a amerîkî ye. Di sala 1938an de li federedewleta Louisianayê ji dayik bûye.

Berhemên wê 
 The Institution of Sexual Intercourse (Saziyên têkiliyên zayendî) (pamphlet, 1968, published by The Feminists)
 Vaginal orgasm as a mass hysterical survival response (pamphlet, 1968, published by The Feminists)
 Radical Feminism (Femînîzma Radîkal) (pamphlet, 1969, published by The Feminists)
 Radical Feminism and Love (Femînîzma Radîkal û Evîn) (pamphlet, 1969, published by The Feminists)
 Amazon Odyssey (Odîseya Amazon) (1974)
 Why I'm against S/M liberation, in Against Sadomasochism: A Radical Feminist Analysis, ed. Robin Ruth Linden (East Palo Alto, Calif. : Frog in the Well, 1982.), pp. 90–92

Çavkanî 

Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1938
Mirovên zindî
Kâzım Koyuncu

Kâzım Koyuncu (jdb. 7ê çiriya paşîn 1971 li Hopa, Artvîn − m. 25ê tîrmeha 2005an li Stembol) hunermendekî laz bû.

Kurtejiyan 

Di sala 1992an de wî bi hevalên xwe Cafer Gürsoy Tanc, Ugurcan Sezen, Zulfîkar Murat Dilek, Mahmut Turan, Metin Kalac û Mehmed Ali Baris Besli yekemîn koma rocka lazî Zuxaşî Berepe (bi kurdî: Zarokên behrê) avakir. Yekemîn albuma komê ya bi navê Va Mîşkunan (bi kurdî: Em nizanin) di sala 1995an de, dûwemîn album Îgzaz (Diçe) jî di sala 1998an de hatin weşandin. Albuma wan a dûwem di heman demê de albuma dawî ya komê bû.

Piştî belavbûna komê Kâzim Koyuncu di sala 2001an de dest bi kariyera xwe ya solo kir. Hê nu dest bi serkeftinên muzîkî dikir ku di sala 2004an de bijîşkan li canê wî yê ciwan kanser tespît kirin.

Kâzim Koyuncu di roja 25ê hezîranê 2005 de jiyana xwe ji dest da û laşê wî li gundê xwe yê ku tê de hat dunê hat defnkirin.

Muzîka wî 

Meriv kare bêje ku di dengê Kâzim Koyuncu de girêdayiyeke bi xwezayê deryaya reş re heye: ev deng, weke hewa, ba û barana herêmê him qert e, him jî mîna sîsên li ser daristanên herêmê nerm e.

Muzîka wî guhdarvanan ewqas dixe bin bandora xwe ku, gava meriv çavên xwe digire xwe weke li Behra Reş hîs dike.

Piştî wefaatkirina wi, muzîka wî li hemû welêt dengveda û muzîka lazî û hemşînî gihande asteke populer. Bi rêya fîlma 'Auf der anderen Seite' (Yaşamın Kıyısında/Li Ber Qeraxa Jiyanê) ya derhênerê tirko-elman Fatih Akin dengê wî li Ewropa jî hate naskirin.

Di fîlmê de, gava strana Koyuncu ya bi navê 'Ben senî sevdugumî' (Tu ya ku min ji te hezkirî) tê leystin, petrolfiroşek bal dikişîne ser mirinên ji qanserê yên ku - li gorî herêmên din ên Tirkiyê - li dorên deryaya reş zêdetir pêk tên û mirina Kâzim Koyuncu bi felaketa Çernobîlê girêdide.

Dîskografî 
Digel Zuxaşî Berepe
 1995: Va Mişkunan 
 1998: İgzas
 1998: Bruxel Live

Digel Grup Dinmeyen
 1996: Sisler Bulvarı

Albumên wî yên solo
 2001: Viya
 2004: Hayde
 2006: Dünyada Bir Yerdeyim (piştî mirina wî hate weşandin)

Jidayikbûn 1971
Mirin 2005
Hunermendên laz
-stan

stan paşgirek e ku navên cih û welatan pêk tîne, mîna daristan (cihekî bi daran), goristan (cihekî bi goran), Kurdistan (welatê kurdan) û hwd.

Peyva "stan" 
Koka navê stan qet ne diyar e, lê hin zimannas dibêjin ku peyv ji zimanê farisî ango ji zimanên arî yan îranî tê , lê li gor hin çavkaniyên din ew ne nihêrîneke bêalî ye. Protohindoewropî yan hind û ewropiya kevn zimanekî gelek kevn û êdi êdî ev ziman bûye bavê zimanan wekê înglîzî, rûsî, latinî, hindî, kurdî û hwd.
Li gor hin pisporan koka peyva kurdî stan ji zimanê protohind û ewropî *stâ  tê. Wergera *stâ bi kurdî "li ser piyan man, rawestin"
Peyva protohind û ewropî *stâ di gelek zimanên hind û ewropî de tê dîtin. Bo mînak:

Malbata zimanên germanî
Bi îngiliziya kevin “standan” û bi îngiliziya-îroyin “to stand”. Bi almanîya-kevin “stân”. Bi îslendî “standa” . Bi norwêcî “sta”, bi holendî “staan” .

Malbata zimanên latînî
Bi latinî "stare, bi rûmenî "stare/stat". Bi spanî "estar".

Malbata zimanên iranî
Bi farisî nabêjin "stan", lê dibêjin "ایستادن" = "istadan", bi Zimanî tacîkî "istodan", bi hindî "avasthâ" . Bi sanskrîtî "tiṣṭhati" = "tishth-hati"

Malbata zimanên slavî
Bi zimanê ûkraynî "stan", bi polonî "stan", bi serbî "stane", bi çekî "stât".

Navê welatan 

 

 Hindistan

 (Hayastan)
 Erebistan

bide ber
qertafa van 
qertafa der

Çavkanî
Batêl, Sêmêl

Batêl dkavta l nav bayna qaza Semela w qaza Zakho w dkavta (dashta slevanaya) ta salet 1986 batel b roy edareva lsar qaza Zakho va be balae bare Batel bta nahe < naheak de habe dgotne (asehe) (slevanay) yan (asehe) w  ptrea xalke vere (slevanay) na w kemak j kuchar w barwarea w nerwaya l sar xake slevanaya djen w nahea (batele) galak kshtukal w daxl w dane dkn w nahea batel pek hatea j (8 komalgaha w 24 gonda) w nezike (65,000) kasa le djen.

Nave Batel 
Dibejîn Batêl li sêr dema Împaratorîya Osmanîya hatê avakirin ji bo slevanaya li sêr dema Împaratorîya Osmanîya (telaka telefonê) ji Zaxo diçû ji bo Bexda w l Batêle re diçû w dibejîn navê Batêle ey ji ve kare hatê  ba = hawa  w tel = telefon  = Batêl

Aynet l Batel
1 - Ptrea gele we (Misilmanan) w kemak) j (masehea) w (Yezda) li dijen .

ji navdaren Batele 
 Ali Beg.
 Haje Hukmat.
 Mala Tayeb.
 Hasan Silemane : Seroke Yekitiya nvesaret Kurd lqa Duhok.
 Sebre Silemane. Nvesar.
 Hakim Mihemed Silemane.
 Salame safe. Navdare smayel ava.

Çavkanî 

 Bikarhêner Yousif Salam Slevanay

Gundên Sêmêlê
Batîl

Batîl (bi erebî: باطل) peyvek îslamî ye ku tê wateya derewîn, û dikare ji bo ravekirina karekî betal an peymanek li gorî şerîetê were bikar anîn. Di heman demê de dikare ji bo destnîşankirina kiryarek zordar an neheqî were bikar anîn.

Çavkanî 

Termînolojiya îslamê
Ermenistana rojava

Ermenistana rojava gotineke siyasî ye ku ermenî ji bo herêmên li rojhilata Împaratoriya Osmanî bi kar tînin. Ermeniyên bi vê gotinê çend wilayetên osmanî (bi taybetî Wan, Erzirom, Mamuretülaziz/Xarpêt, Bêdlîs, Diyarbekir û Sêwas) bi nav dikin û dibêjin heta sedsala 20'emîn nifûseke mezin a ermenî li wan deran dijiya. 

Îro jimara ermeniyan a li wan deran ji ber pêkhatina komkujiya ermeniyan pir biçûk e.

Dîroka Ermenistanê
Suroyo TV

Suroyo TV (bi suryanî: ܤܘܪܝܐ ܬܘܝ) kanaleke satelaytê ya aramî/suryanî ye.

Suroyo TV ji aliyê suryaniyên diyasporayê ve di roja 10'e cotmehê 2004'an hate damezirandin û weşana xwe ji bajarê Södertälje (li Swêdê) dike.

Suroyo TV dixwaze bi weşanên xwe xizmetê li nasnameya suryaniyan bike û mîras, dîrok û zimanê suryaniyan biparêze. Kanal weşanên xwe bi 5 zimanan dike: suryanî, erebî, swêdî, îngîlîzî û tirkî.

Gelek bernameyên taybet ên kanalê hene: Ji bernameyên ji bo zarokan, yên siyasî û çandî bigire heta yên werzîş, dîrok, belgefîlm, perwerdehî û olê gelek bername hene. Taybetiyeke din a kanalê ev e ku mîhrîcanên suryanî bi weşanên zindî tîne ber ekranan û fîlmên sînemayê jî bi dublajên suryanî diweşîne. Herwiha, muzîk jî beşeke girîng a weşanên kanalê digire. Her roj nûçeyên rojanê bi zimanê suryanî (bi zarevayên rojavayî û rojhilatî) tên amadekirin û dûbareya wê bi erebî tê weşandin. Bi vî havî Suryoyo TV hewl dide ku xwe bigihîne gelek suryanî/keldaniyên hemû cîhanê.

Suroyo TV bi weşana xwe ya rojane ya 24 saetî ciheke girîng di weşanên suryanî de digire. Kanal li ser du satelaytan kare bê temaşekirin û bi vî havî xwe digihîne 85 welatên Asya, Ewropa û Emerîkayê.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya kanalê

Televîzyon
Suryanî
Filistîn (herêm)

Filistîn herêmeke dîrokî ya li ber kenarên rojhilata Deryaya Navîn ye. Îro dewletên Îsrael, Golan, Şirîta Xezeyê, Urduna rojava û Urdun dikevin nava vê herêmê.

Dîroka vê herêmê gelek kûr û tijî ye û navên wê yên cûda girîngbûna dîrokî ya wê tîne ber çavan. Navên din ên Filistînê, Kanaan, Eretz Israel û Terra Sancta ne. Di çavkaniyên Misira kevnare de navê herêmê weke Retenu an Retinu derbas dibe. Ji bo dînên cihûtî, xirîstiyantî û îslamê Filistîn warekî pîroz e.

Pêşangeh

Çavkanî 

 
Herêmên dabeşkirî
Erdnîgariya Îsraêlê
Herêmên dîrokî
Herêmên Asyayê
Hespistan

Hespistan (), gundekî girêdayê navçeya Qerqelîya Wanê ye.

Gundên Qerqeliyê
Xereşîk

Xereşîk (; ), gundekî Bêgirî, Bakurê Kurdistanê ye.  

Xereşîk berpala çiyayê Hecî Xelil de ye. Ev gunda di navbera gundê Îswêran û Komisê de ne. Her wiha ev gund li ser rêya ku ji Wanê û Erdîşê tê diçe Bêgirî-Çildêran û Bazîdê ye. Du heb zozanê vî gundî hene. Gundekî beroj e, hêşînahî û dar tê de hene. 7 km durê Bêgirî ye û 3 km dûrê behra Wanê ye. Niştecihên vî gundê debara xwe bi cotkarî û sewalkariyê dikin.

Vî gundî navê xwe kîjan demê ji kîjan zimanî hildaye hêj nayê zanîn. Ji ber ku li ser navê vî gundî lêkolîn nehatiye kirin. Di vî gundê de beriya Şerê Cîhanî yê yekem ermen rudiniştin. Kurd pêşiyê Mêlixa ku di nav sînorên vî gundî ye jiyane. Piştê ermen koç kirine çûne, xanî û malên xwe di Xereşîkê de çêdikin li wir cih dibin.

Malbatên Xereşîkê 
Kurdên ku tên ewil li Mêlixê (Mêlux) pişt re di Xereşîkê cih dibin malbata Koço ye. Pişt re xizm û pismamê wan tên cih dibin û gund mezin dibe.

Eşîr û êl 
Eşîra ku pêşiyê hatiye vî gundî êla Kalkiyan e. Navê vê eşîrê bi Şikakiyan ve girêdayî ye. Ev eşîr ji di nav konfederasyona Evdoyiyan de ye. Eşîra Şikakî serdema Şerê Cîhanî ya yekem de eşîreke mezin ya Kurdistanê ye. Ev eşîr piranî li rojhilata Tirkiyê di Kurdistanê de herêma Serhedê li rojava bakûr a Îranê derdora bajarê Salmasê de ne. Lê ev eşîr di navbera Îran û Tirkiyê hatiye du perçe kirin. Dîsa jî serî de çûyin û hatinên vî eşîrê di navbera Îran û Tirkiyê pir bûne. Di serdema Şerê Cîhanî ya yekem û piştê vî şerê pêşengiya eşîra Şikakiyan Simko Axayê Şikakî yê Elîxanê Cazê kiriye. Di roja me ye îroyîn de têkiliyên vî eşîrî di navbera Îran û Tirkiyê gelek sist bûne. Eşîra ku ewil hatiye vî gundê Xereşîkê Kalkî ne û ev eşîr mêjû nayê zanîn lê ji Cizîrê ji herêma Botan koç kirine hatine aliyê Bakurê Rojhilata Kurdistanê cih bûne. Êla Kalkiyan li Tirkiyê bi taybet Ercîş, Bêgirî û Agirîyê wekî eşîrtî hebûna xwe didomînin.

Bavikên vê malbatê
 Îngî ( Engî)
 Mistefa, Simo
 Mistefa-Hecî Resûl-Ewlo (Eylo), Kasim- (Koço, Selmo)...
 Simo-(Mîrza Ûsip, Şewêş Axa)-H.İsan...

Çavkanî 

Gundên Bêgiriyê
Endek

Endek  (), gundekî bi ser navçeya Parsîna Jêr a Erzîromê ve ye. Gund li 13 km bi dure qezaye. Dema bori de li wi gundi fille dijiyan.

Gundên Pasîna Jêr
Çorşên

Çorşên an jî Çorşîn (1928: Çorşîn, 1946: Çorşin, pişt re bi tirkî navê Düzcealan lê kirine) gundekî Tetwana Bidlîsê ye ku li hemberî Gola Wanê û çiyayê Sipanê ye.

Di sala 1904an de li Çorşênê 12 mal hebûn: heft ji wan kurd bûn, pênc jî ermen.

Di destpêka sala 90î de, Çorşên ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hate şewitandin û ji 10 salan bêtir ma vala. Paşî gundî dîsa hêdî hêdi vegeriyane warê xwe, a niha (2012) nêzikî deh mal hene.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Cejna Êzîd

Cejna Êzîd an jî Eyda Êzîd an Eyda Êzîdê Sor, yek ji cejnên herî mezin ên êzdiyan e. Ev cejin dikeve roja îniyê û meha kanûna pêşîn tê derbazkirin.  

Berî sê roja wê cejnê êzdî rojî digirin ji bo biranîna Siltan Êzîd, ew wek Şêx Adî û Melekê Tawûs tê pejirandin û naskirin. Rojî di roja duşemê dest pê dibe heya roja pêncşemê, pey wê re cejn pîroz dikin.

Taybetiya cejnê 
Êzdiyên Bakur, Rojava an jî Başûr berî du hefteya pêşa rojiya Êzîdê Sor rojiya nûr Şêşemis digirin, pey wan roja hefteyek pişt re sê roj bi navê xudanê malê rojî digirin. Her sal rojên Cejna Êzîd tê guhartin, çûnkî ew taybetiya salnameyên gregorî û julianî ne.

Çavkanî 

Cejnên dînî
Cejna êzdiyan
Êzîdîtî
Dîjle TV

Dîjle TV, televizyoneke kurdî ya satelaytî ye. Ji ser turksate weşane dike. Navenda wî li Amede ye.

29ê îlona 2016an de, kanala têlêvîzyonê hat qedexe kirin Tirkiyê ya 2016an de bi gelek saziyên ku bi zimanê kurdî  weşanê dikirin, ji aliyê dewleta tirk ve di sala  2016an  de hate girtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Dîjle TV 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Roja Alaya Kurdistanê

Roja Alaya Kurdistanê, roja 17´ê çileya pêşîn a her sal roja alaya Kurdistanê ye. Di sala 2011'an de desthilatdariya Başûrê Kurdistanê biryar da ku di vê rojê de roja alaya pîroz a hemû rêxistinên pîşeyî, parlamen û hikûmeta herêma Kurdistanê be.

Çavkanî 

Başûrê Kurdistanê
Şerrî Kirman

Şerrî kirman yan karesatî kirman rûdawêkî mêjûyiye ke le sallî 1208î koçî mangî le şarî kirman da pêşhat. Hokarî em rûdawe penadan û pallpiştî xellkî kirman le Lutf Elî Xanî Zend bû. Lem rûdawe da be firmanî Axa Mihemmed Xan hemû xellkî kirman kwêr kran û tallanî şar û destdrêjî be jinan azad rageyênra.

Paş em rûdawe 20000 cût çaw pêşkêşî Axa Mihemmed Xan kra. Hendêk em jimareye be 70000 cût dezanin.

Perawêz 

Komkujî
Yekmal, Azarpêrt

Yekmal (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Tequixquiac

Tequixquiac an Bajarê Santiago Tequixquiac, serbajar û bajarê.

Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Tequixquiac di 2010'an de 33.080 kes bû.

Çavkanî

Meksîk
Bajarên Meksîkê
Tacî

Tacî, bajêrkokekê naverrasta Îraqêye ku dkevîte dûrîya 25 kîlometran li bakûrê Bexdayê paytextê û ser bi parêzgeha selahedînêye û dnav sêgoşa sunîyane, zorîna rûberê vê bajêrê zevyê kiştukallîye û êlên ereba sunîyan lê aknicîne, dyartirîn êlên ku li vêrê aknicîne evanene (muşahede, dlêm, zewbe', cbur, 'qîdat, benî temîm, qîsîwn û komeleka dî ji êlên bçîk).

Jmarên aknicîyan 
Be guteyên rjêma dnavçûy jmarên akincya tacîyê nzîka 600,000 kesane, lê paşî ruxana rjêmê li sala 2003yanda bi guteyên berpirsa Neteweyên Hevgirtî jmarên akincyê wî bajêrî 300,000 kese.

Dîrok 
Tacî li serdema rjêmê binkeha kargehên serbazî bûye û mezintrîn cbexaneyên çekê kîmayya û kargehên drust kirna çekên kîmayya rjêmê li vêrê bûye.

Pêşangeh

Besterên derve 
 Iraq Image - Taji Satellite Observation 

Bajarên Iraqê
Sêgoşa sunî

Sêgoşa sunî, zaraveke ku debêjne navçeyeka ji navrraste Îraqê û bakûr û rojhelat û rojavaya Bexdaya paytext, zorîna akincyê vê deverê erebê sunene.

Ev devere pêkdivêt ji çar parêzgehên îraqê ke evanene (parêzgeha Diyalayê, parêzgeha Bexdayê, parêzgeha Enbarê, parêzgeha Selahedînê).

Erdnîgariya Iraqê
Siyaseta Iraqê
Sabin Arana

Sabin Polikarpo Arana Goiri, navê wî bi spanyolî Sabino Arana (z. 26ê kanûna paşîn, 1865 - m. 25ê çiriya paşîn, 1903), nivîskarê bask û damezerînerê Partiya Neteweperest a Baskî (EAJ-PNV) ye û bi babê ruhiya gelê bask dadinire.

Girêdanên derve 

Nivîskar
Welatê Baskî
Jidayikbûn 1865
Mirin 1903
Hilêlok

Hilêlok (1946: Hilülük, dû re bi tirkî navê Gölgelikonak lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dihê
Girê Hesênî

Girê Hesênî, Girhiseynî (1946: Girhüseyin, dû re bi tirkî navê Çeltiksuyu lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Goveşil

Goveşil (1946: Güveşel, dû re bi tirkî navê Ekinyolu lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Qadê

Qadê, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund dikeve di navbera Girê Hesênî û Goveşilê de.

Gundên Dihê
Herêma Xweser a Baskî

Herêma Xweser a Baskî (bi baskî: Euskal Autonomia Erkidegoayan, bi spanî: Comunidad Autónoma Vasca), herêmeke xweser a Spanyayê ye ku dikevite bakurê wî welatî.

Binihêre jî 
 Welatê Baskî

Herêmên Spanyayê
Welatê Baskî
Dolores Ibárruri

Dolorês îbarrurrî (bi baskî: Dolores Ibarruri, bi spanî: Dolores Ibárruri Gómez), Navê tewaw "Isidora Dolores Ibárruri Gómez" ,Nasrav bi "La Pasionaria"; (jdb. Bîzkaya(eu), 9ê kanûna pêşîn 1895 - m. Madrîd, 12ê çiriya paşîn 1989).

Ramyar û şoreşgerekê komûnîstê spanî bi eslê baskî ye, ku ji bnemalleka hejar û kem deramet li Herêma Otonom a Baskî li spanyayê ji hatîte dinyayê, ku hemî endamên mallbata wî karkerên kanî bûn.

Li sala 1917 pêvendî kird bi partiya havbeşya kakerên spanî(en) û paşî wî çuwe rîzên partiya komonîsta spanî(en), ku ji layên kakerên şorrşigêrr hatbuwe damezrandin. Û paşî li sala 1925 dest kird bi nvîsîna babet û gutaran ji rojnama krêkariya navxoyan bi navekê xwazraw ku "Pasionaria" ye ku paşî hengê bi vî navê navdar bû û buwe naznawê wî.

Nivîskar
Siyasetmedarên baskî
Jidayikbûn 1895
Mirin 1989
Hannibal

Hannibal, (z. 247'ê BZ - m. 183/182'ê BZ)  kartacayî, serekfermandar û siyesetmedarek bû. Li dijî Romayê şer kir. Herî zêde kirina wî ya ku bûya mal dîrokê, ew a ku wî artêşa xwe li ser hîspenîya û pîrenê re û li ber çîyayê Alpan re di nava Îtalya de birîya ya. Bi wê awayê, taktik û teknîkên wî ên leşkerî ên ku bikarhanîna, ta roja me weke yên hûnera leşkerî tên zanîn. Hannbal, yek ji wan mirovên ku di hûnera xwe ya leşkerî de weke zaneyekî mezin tê dîin a jî.

Jîyangerî
Hanîbal, kurê  Hamilcar Barca ye. Hemilcar Barca, berîzayinê di 247´an de hat dunyê. Dema wî de, Qartaca, weke demeke xwe ya xweş buhurand. Wî, li gorî têgihiştineka hemdemî welatê xwe pêşxist. Di dema bavê Hanîbal de, hin êrîşên roma li axa Kartaca dibin. Lê bi sernakevin. Piştre ku dem hat dema Hanîbal, bavê hannibal, ji ber ku wî fahm kiribû ku wê hirêşên roma li axa wan bidom in êdî wî kurê xwe ji aliyê hunerî ve pêşxist ku piştî wê re karibê li ber wan biser bikeve. Bavê Hannibal, di dema wî de gelek êrîşên roma li axa wan bûbûn û di wan herîşan de gelek windahiyên wan bûbûn. Ji ber wê jî, ew pirr bi hêrs bûbû. Ji ber wê yekê, tê gotin ku bi "hêrsa tolhildanê", bavê Hannibal ew mezin kir ku bersiva wan bide.

Piştî ku  Hannibal hat li dewsa bavê xwe, piştre axên pêşî didestê wan de bûn ên weke Hîspeniya û pîrene, ku weke beşek ji Îtalya roja me na jî, ji bo bi şûn de hildê cara pêşî bi 9 hezar leşkerî ket cengê de û bi ber Pîrenê ve diçê. Di wê demê de, ku bakûra Spanya roja me jî hin herêmên wê di nav de, wî kirina bin kontrola xwe de. Bi wê re, li ber çiyayên alpan, hebûxwe diparêzê. Piştre li wir, bi artişeka 38 hezar leşkerî, ew biplan herîkîna didomêne. Gelek herêman jî ji bin kontrola Roma rizgar dike. Li gelek deveran wan dişikêne.

Çavkanî 

Generalên kartacayî
Siyasetmedarên kartacayî
Euzko Gudarostea

Eusko Gudarostea (bi kurdî: Artêşa baskî), supayekê hûkmeta baskê bû li demê şerrê navxoya spanya yê, ku ji layen havbeştvanan (sosyalîst) û komonîst û nîştîmanperwerên baskî pêkhat, bi serperşitîya ji layen entonyo xosêwe.

Dîroka Welatê Baskî
Artêş
Euskadi Ta Askatasuna

Euskadi Ta Askatasuna, bi kurtasî ETA (bi kurdî Nîştîmanê Bask û Azadî), weka rêkixrawekê ramyarî (siyasî) li sala 1959'ê damezra (hate damezirandin), û be têperrbûna demê geşey kird û guhera ji bo bizaveka cudaxwazê çekdar.

Yekem çalakî ev rêkxistne ji sala 1968'ê bû ku hewlla kuştina rêvebera hewallgirîya Spanyayê ji bajêrê San Sebastián (Donostia) li herêma bask bi serkeftî bi encam geyand.

Armancên vî rêkixrawî 
Armancên aşkrayê vî rêkixrawî cuda bûna herêma baskê bakûr (herêma baskê fransa) û Herêma Otonom a Baskî (herêma baskê Spanya) ji wan dewletan û çêkirdina dewleta serbexoyê baskan, û azadkirina bend kiravên vî rêkixrawî ji aliyên dewleta Fransa û Spanya da.

Şerrawestin û ETA li sala 2010'ê
Ji sala 2010'an vê tevgerê biryar da ku dest ji xebata çekdarî helbigire.

Çavkanî

Welatê Baskî
Rêxistin
Gaskonya

Gaskonya (; ; ); devereka welatê Fransa ye ku dkevîte başûrê rojavaya wî welatê û zorîna akincyên vê deverê baskin.
Getaria

Getaria (bi spanî: Guetaria), bajêrkokeka roxî (kenaravî) ye ku dikevîte devera Gipuzkoayê ku ser bi Herêma baskê li bakûrê Spanyayê ye.

Demografiya 
Hejmarên akiniciya vî bajêrkokî li sala 2011'an bi gota peymangeha niştîmanî ji bo serjimêrîya Spanyayê  2.666 kes dibin.

Pêşangeh

Bester bo derve 

 Pêgeha fermî ya bajêr ku zanyarî bi zimanên spanî, fransî, baskî bilav diket.

Bajarên Spanyayê
Welatê Baskî
Xarîga Binêne

Xarîga Binêne (), gundekî navçeya Nazmiyeyê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Cahîliye

Serdema nefamî, ne famtî, nezantî an jî cahiliye () ji Serdema pêşiya Îslamê re têye gotin û bi hatina Îslamê ve hate ra kirin. 

Di vê serdemê de gellê ereb yê Erebistanê bi nezantî ve dixeniqîn ji ber ku keçên ku teze dihatin dinyayê ji bo bavê wan şerma herî mezin bû, Îcar ewan jî keçê wan dema dibûn 5-6 salî bi saxî ve dikirin gorê dikuştin. Jina jî weke xulam diditin, Piştî ku ji Muhemmed re pêxembertî hat û Muhemmed evî nezantiyê qedexe kir.

Xwedê di Quranê de di sureya Tekwîr de qala evî serdemê dike. Di ayeta 9an de ji bo wan zarokên keç dibêje; ("Bi eyyî zenbîn qûtîlet") Ji bo kîjan sûcê ew dihatin kuştin ?

Çavkanî 

Îslam
Francisco Mujika Garmendia

Francisco Mujika Garmendia (wekî Fransîsko Mûxîka Garmendiya bixwîne) nasrav bi Pakito an ji Artapalo (di 19ê çiriya paşîn a 1953an de li bajarê Ordizia, Welatê Baskî, Spanya hatiye dinê), serkerdeka serbazî ya rêxistina ETA'yê ya baskî bû û berpirsa cîbcî krin û nexşe danana êrşên vî rîkixtnî bû.

Li sala 1992an de ji bajêrê Bidartê digel José Luis Álvarez rêbera ramyarî (syasî) ya rêkxistinî ETA'yê û José María Arregi Erostarbe fermande ya locsitî hatiye dest bi serkrin.

Pakito ji alyê dadgeha Spanyayê sizayê 96, 109, 743, 1128 û 2354 sal bend kirdnê bu derçûye, û ta niha li bendîxaneka welatê Spanya ye, û li sala 2004 ji Pakito û hnek ji hevela wî li bendîxanê namek bo serkirdatî ya ETA'yê nard û dawa kird ku rêkxistin dest li xebatê çekdar berden.

Endamên ETA'yê
Zêwe

Çend cihên bi vî navî hene:

Bakurê Kurdistanê (Tirkiye)
 Zêwe, gundekî ser Pêrtagê ye. 

Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Îraq)
 ZêweRojhilata Kurdistanê (Îran)
 Zêwe, gundekî ser bajêristana Mehabadê ye.
 Zêwe''', gundekî ser gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye.

Binêre ji 
 Zêwê
 Zêw
Bendava Bêrecûkê

Bendava Bêrecûkê yek ji bendavan e ku di çarçoveya projeya GAP'ê de di sala 1999'an de li ber çemê Ferêt li bajarê Rihayê Bêrecûk hate avakirin.

Bendava Bêrecûkê ku perçeyeke projeya GAP'ê ye ji bajêr 9 km dûr e û di sala 1999'an de, gava lêkirina bendavê hatibû qedandin, bi bilindbûna ava çemê Ferêt bajarê kevnar ê romayî Zeugma daqultand. Çend mozaîkên ku hatin xelaskirin li Bêrecûkê, lê yên herî bi nav û deng jî li Dîlokê di Muzeya Mozaîkên Zeugmayê de peyda ne, wek mozaîka xwedayê çemê Acheloos.

Bendavên Firatê
Bêrecûk
Lodê

Lodê (bi romî: Ballıkavak), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Helbestvan û pêşmergeyê botî Sebrî Botanî di 1925'an de li Lodê ji dayika xwe bûye. Gund bixwe yê Ehmê Temer bavê Sebrî Botanî bu. Herwiha birkik bi navê ‘Birka Temer’ jî lê ye. Çar kûrên Ehmê Temer hebûn. Sebrî, Ferman, Hebeş û Mirad.

Gundên Dihê
Kûşê

Kuşê (1946: Küşi, dû re bi tirkî navê Yerliçoban lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Elezîz, Dih

Elezîz (1946: Elaziz), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Xaniyê Nizêr

Xaniyê Nizêr, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Bawerneker

Bawerneker, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Balak

Balak (1946: Balak), mezrayeke navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Seyfî

Seyfî, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Di ber gundî re ava Botan digehe ava Diyarbekrê.

Gundên Dihê
Bûtehran

Bûtehran, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund raserî Dîcleyê ye.

Gundên Dihê
Lepikê Şêr

Lepikê Şêr an jî Lepikşêr, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Serderinc

Serderinc, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Koxikan

Koxikan, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund li ber Kowê Babîs e.

Gundên Dihê
Girdaran

Girdaran an jî Girdara (1946: Girdara, dû re bi tirkî navê Ormanardı lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Li hember gundê Girdaran Çiyayê Reş heye. Yek jî Gola Bêrmê heye.

Gundên Dihê
Germav

Kanî yan jî birka ku ava wê germ e û ji bo nexweşiyê an jî saxlemiyê baş e.

Çend cihên bi vî navî hene:

 Germav, gundekî ser  navçeya Kerboranê ye.
 Germav, gundekî ser  navçeya Elkê ye.
 Germav, gundekî ser bajarê  Mûşê ye.
Fizîka teorîk

Fizîka teorîk yek ji beşên fizîkê ye ku bo bûyerên siriştî şirove bike modêlên matematîkî bi kar tîne. Teoriyên berê ên ku hatine pesindkirin û wekhevî û awayên matematîkî bo avakirina teoriyên nû rêbazek bigehîn e.

Dîrok

Fizîknasên navdar 
Galileo Galilei (1564–1642)
Christiaan Huygens (1629–1695)
Isaac Newton (1643–1727)
Leonhard Euler (1707–1783)
Joseph-Louis Lagrange (1736–1813)
Pierre-Simon Laplace (1749–1827)
Joseph Fourier (1768–1830)
Nicolas Léonard Sadi Carnot (1796–1842)
William Rowan Hamilton (1805–1865)
Rudolf Clausius (1822–1888)
James Clerk Maxwell (1831–1879)
J. Willard Gibbs (1839–1903)
Ludwig Boltzmann (1844–1906)
Hendrik A. Lorentz (1853–1928)
Henri Poincaré (1854–1912)
Nikola Tesla (1856–1943)
Max Planck (1858–1947)
Albert Einstein (1879–1955)
Milutin Milanković (1879–1958)
Emmy Noether (1882–1935)
Max Born (1882–1970)
Niels Bohr (1885–1962)
Erwin Schrödinger (1887–1961)
Louis de Broglie (1892–1987)
Satyendra Nath Bose (1894–1974)
Wolfgang Pauli (1900–1958)
Enrico Fermi (1901–1954)
Werner Heisenberg (1901–1976)
Paul Dirac (1902–1984)
Eugene Wigner (1902–1995)
Robert Oppenheimer (1904–1967)
Sin-Itiro Tomonaga (1906–1979)
Hideki Yukawa (1907–1981)
John Bardeen (1908–1991)
Lev Landau (1908–1967)
Anatoly Vlasov (1908–1975)
Nikolay Bogolyubov (1909–1992)
Subrahmanyan Chandrasekhar (1910–1995)
Richard Feynman (1918–1988)
Julian Schwinger (1918–1994)
Feza Gursey (1921–1992)
Chen Ning Yang (1922– )
Freeman Dyson (1923– )
Gunnar Källén (1926–1968)
Abdus Salam (1926–1996)
Murray Gell-Mann (1929– )
Riazuddin (1930– )
Roger Penrose (1931– )
George Sudarshan (1931– )
Sheldon Glashow (1932– )
Tom W. B. Kibble (1932– )
Steven Weinberg (1933– )
Gerald Guralnik (1936–)
Sidney Coleman (1937–2007)
C. R. Hagen (1937–)
Ratko Janev (1939– )
Leonard Susskind (1940– )
Michael Berry (1941– )
Bertrand Halperin (1941–)
Stephen Hawking (1942– )
Alexander Polyakov (1945–)
Gerardus 't Hooft (1946– )
Jacob Bekenstein (1947–)
Robert Laughlin (1950–)
Edward Witten (1951– )
Savas Dimopoulos (1952– )
Lee Smolin (1955– )
Brian Greene (1963– )

Teoriyên pesindkirî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.ejtp.com/  "Kovara elektronîk a fizîka teorîk (bi îngilîzî)"

Fizîk
Fizîka teorîk
Bername NET

Kovara Bername NET ji aliyê Komeleya Lêkolîn û Pêşvebirina Çand û Ziman (Karger) ve hatiye derxistin.

Di zaravayê kurmancî de bi tîpên latînî duyemîn kovara înternet û komputergeriyê ye. Di çiriya paşîn a 2006an de hejmara yekem derketiye û jê û pê ve derneketiye. Berî vê hejmarê heman kesan bi navê PCKurd dîsa kovareke înternet û komputergeriyê derxistine, ku ew jî tenê hejmarek derketiye.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Hejmara Yekem a Kovara Bername NET

Kovarên kurdî
1

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
2

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
3

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
4

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
5

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
6

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
7

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
8

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
20

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
12

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
21

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
9

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
10

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
11

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
14

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
15

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
13

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
16

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
17

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
18

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
19

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tirs

Tirs halekî derûnî yî mirov e û hestekî ji hestên bingehîn  ên mirov û giyaneweran e.

Tirs ji hestên mirovan yên girîngan yek e. Mirovên tirsonek jî, mirovên netirsonek jî xwedî hesteyê tirsê ne. Tirs her çiqas pir caran nebaş bê dîtin jî ji bona berdewamkirina jîyanê hesteyek zaf lazim/girîng e. Hesta tirsê mirovan hember tehlûkeyan hişyar dike, ji bona xwe paraztinê xeberdar dike . 

Tirs hestek wisaye ku bi xwestin û nexwestina mirov dernakeve ortê û wenda nabe. Ew bi xwe gor şert û şurtên mirov otomatik derdikeve holê, li ser mirov tesîr dike. Mirov tenê dikare li hember tirsê ji xwe re rîyekî bibîne û bikare hal û hereketên xwe kontrol bike. Di saya hesta tirsê mirov tedarîka xwe dibîne, dibe kifşker û hêzdar. 

Mirovî tirsonek li hember tiştên an jî halên jê ditirse hinî xwe paraztinê nebûye, nizane çer hareket bike, xwe di emnîyetê de nabîne, ditirse. Mirovî natirse hinî xwe paraztinê bû ye, dizane çer hereket bike, xwe di emnîyetê de dibîne û natirse. Bi tecrûbeyan mirov hinî hal û tiştên ji bo wan nenas dibe. Bi naskirina wan hal û tiştan mirov êdî xwe emnîyetê de dibîne, natirse. 

Tehlûke dîtin û revandin saya hesteya me ya tirsê derdikeve ortê. Ji ber hestê tirsê tu mirov nikare were niqaşkirin û şermezarkirin. Niqaşkirin û şermezarkirina hesteyê tirsê neheqîyek li wî mirovî kirin e. Çimkî ji tiştekî an jî halekî tirsîn ne tiştekî di destên mirov da ye. Tê zanîn ku tirs hîssekê derî xwestin û ramanên mirov e. Tirs hesteyekî derhiş e.

Tirs parçeyek giringî jiyanê ye. Domandina jiyanê bê tirs nabe, lê ew tirsa ger tirsek bi pîvan be.

Çavkanî

Binihêre
Anksiyete

Derûnnasî
Tirs
Tell Kurdu

Tell Kurdu ango Tilkurdû yan jî Girê Kurdû şûnwarine dema kalkolîtîk a kevn û navîn (5-6 hezar salî berî zayînê) in ku roja îro dikevin ser deşta Amuqê, li Rihaniyê (Reyhanlı), li parêzgeha Xetayê (Tirkiye). Li gorî hin serçaviyan dibe ku niştecihên şûnwarên dîrokî yên Tell Kurdu bi kurd û îbraniyên îroyîn ve girêdayî bin. Bi tirkî, navê Tell Kurdu, Kürttevekkeli e .

Etîmolojî 
Bi îbranî em dibêjin "tel / תל" ji bo "girên biçûk, evrazî, yan nişîvî". Weke "Tel Avîv". Bi erabî dibêjin  tall, tell, till.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Wêneyên bermayiyên şûnwarên Tell Kurdu 

Cihên arkeolojîk
Yandex

Yandex (bi rusî : Я́ндекс) yek jî motora lêgerînê û portala rûsî ye, behtirîn ji aliyê rûsîaxêv tê bikaranîn. Motora lêgerîne di sala 1997an de li Moskowê ji aliyê Arkady Volozh hatiyê çêkirin.

Girêdanên derve 
  Portala Yandex , www.yandex.ru or Яндекс.рф
  Yandex English-only search engine
  Yandex today

Malper
Motora lêgerînê
Motora lêgerînê

Motora lêgerînê yan jî Makînaya lêgerînê bernameyê ku bikarhênerê înternetê ra derfeta peydakirinê çavkanî (Wêne, Vîdeo, belge û hwd) li ser malperên webê dide ye.

Mînak: Google, Aoohe, Yahoo! yan jî Bing bikarhêner ra îmkana lêgerîn didin û bi vî awayî bikarhêner bi peyvên têkilî malperan peyda dikin. Malper pirranî bi riya motora lêgerîn tên serdan.

World Wide Web
Bing

Microsoft Bing, ji berî wek Live Search, Windows Live Search û MSN Search tê nasîn, yek jî motora lêgerînê ji aliyê şîrketa Microsoft hat çêkirin.

Girêdanên derve 
  Malpera fermî
 

Motora lêgerînê
Malper
Microsoft
Yahoo!

Yahoo! yek jî malperên behtir nasîn û  motora lêgerînê ye.  Esasî Yahoo! tenê fihristeke Webê bû.

Girêdanên derve 
  Malpera fermî
 

Motora lêgerînê
Malper
War

War an welat an jî nîştiman navê axa ku mirov jê ye. Ji ber vê yekê jî tê gotin cih û warê mirov. Gotina war, ji dema ji dema hûrîyan maye. Di wê dema hûriyan de jî bi rengê wār û an jî "awar-ra" ji dema hûriyan ji nivîsên bizmarî tê xwandin. Gotina war, gotinaka bi têgihiştinî, ku bahse cihê ku mirov jê ya û lê hatîya dunyê têne ser ziman. Bahsa wê dike. Di kurdî de gotinaka ku bi vê re pirr hatîya nasîn heya. Ew jî, dema ku kurd ji hevdû re diaxivin dibêjin "warê bavûkalan" a. Bi teybetî, di kurdî de jî, weke gotinaka pirr kevn û ku pirr tê nasîn a.

Car bi car jî, ji dêla ku bipirsin û biêjin ku ka ´tû ji kuderê yî?´, dihat gotin "tû ji kîjan warê yî" jî. Ev gotinên ku di nava gel de li kurdistanê ku pirr dihatina nasîn bûn. Di nava jiyane civakan de, hin gotin bi demê re pirr zêde tênbikarhanîn. Bi wê re jî, ew pirr baş tên nasîn. Gotina ´war´ û an jî ya ´warê bavûkalan´ yek ji wan gotinan a, ku pirr tên nasîn in.

Çavkanî 

Neteweperwerî
Netewe
Şewata Sînemaya Amûdê

Şewata Sînemaya Amûdê an jî Agirê Sînemaya Amûdê di dîroka kurdan de bûyereke reş û giran e ku di 13'ê sermaweza 1960'î de li Amûdê çêbû. Di şeva 13'ê çiriya paşîn de agir ket Sînemaya Amûdê û di encamê de 180-283 zarok di nav pêtên agir de mirin. 

Ji bo piştgiriya şoreşa Cezayirê fîlmekî bi navê Cerîmet nisif el-Leyl ("Cerîmeya nîvê şevê") ji aliyê dewleta Misirê ve hatibû çêkirin û li pêşkêşî zarokên Amûdê hat kirin. Sînema ku têra 200 zarokî dikir 500 zarek hewandibûn. Wexta 500 zarok di sînemayê de agir dest pê kir. Deriyê salona sînemayê girtî bû. Di vê bûyera kesertijî de 180-283 zarokên kurd jiyana xwe ji dest da. 

Li gorî gelek kesan dewleta Sûriyê ev bûyer pêk aniye, lê li gorî hin şahidên şewatê jî agir bi xwe ji ber elektrîkê derketiye.

Agirê Sînemaya bajarê Amûdê wek semboleke zilm û neheqiya li gelê Rojavayê Kurdistanê hîn jî hildibe.

Mihemedê Seîd Axayê Deqorî di vê bûyerê de xelaskerê gelek zarokan bû. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek di ser de hat xwarê û canê xwe ji dest da.

Navên hin goriyên Agirê Sînemaya Amûdê

Çavkanî

Binihêre 
 Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê
 Mihemedê Seîd Axayê Deqorî

Girêdanên derve 

 www.amude.net: Şewata Sînemaya Amûdê  13.11.1960  
 www.kulturname.com: Gotareke Fawaz Husên a li ser şewata sînemaya Amûdê

Amûde
Hevalên derewîn

Hevalên derewîn an jî hevalên çewt (bi înglîzî: false friends) hin peyv hene ku bi temamî yan pirr wek hev in lê ziman yan zaravayên cuda de yan jî li deverên cuda maneya wan cuda ye. Mirov bawer dike ku ew peyvên nas in lê dibe ku mirov xelet wan fehm bike. Navê peyvên wisa "hevalên derewîn" yan "hevalên çewt" e.

Nimûneyine hevalên derewîn
Bo nimûne, peyva pirr di kurmancî, soranî û zazakî de heye lê di kurmancî de wateya wê gelek e lê di soranî û zazakî de maneya wê tijî, tije, dagirtî ye.

Dîsa peyva mil di kurmancî de maneya "beşa jorîn ya destan" dide lê di soranî û zazakî de wateya stû dide.

Di kurmancî de peyva kin li hin deveran heye û maneya "kurt, ne dirêj" dide. Kin di hin devokên soranî de jî heye lê maneya "(li) ba, (li) cem, (li) nik" dide.

Di kurmancî de peyva kir ji lêkera "kirin" e. Lê di zazakî de kir maneya kîr ya kurmancî dide.

Di kurmancî bi xwe de jî bo nimûne peyva poz li hin deveran maneya "difin, bêvil, kepî, organa bêhnkirinê" dide lê li hin deran jî maneya wê qûn e. Wateya peyva pêsîr li hin deran "bersîng, paxil, memik, çiçik" e lê li hin deran jî ew maneya "navran, navbera herdu piyan" dide.

Di înglîzî de gift maneya "diyarî, hediye" dide lê di almanî de maneya wê jehr e û di swêdî de jî zewicî ye.

Çavkanî

Zimannasî
Neqşbendî

Neqşbendî terîqeteka sofîtîyê ya Îslamî ye ko Behaedîn Neqşbendî yê Buxarî damezrînerê wê ye. Ev terîqet bi xwe tayek ji terîqeta Xwacekanî ye ko damezrînerê wê jî Xwace Yusifê Hemedanî bû.

Di cihana Îslamî da, ev terîqet yek ji terîqetên herî berbelav yên sofîtîyê ye û nemaze li Hindistana dema desthilatdarîya mexolan da gelek belav bû. Gelek ji sofîyên Kurdistanê bi rêya Mewlana Xalidê Kurdî bûn neqşbendî.

Saloxetên wê 
Gelek kes dibêjin ko mirov nikare bi rastî biblje ko Neqşbend damezrînerê vê terîqetê ye, ji ber ko ew her berdewamiyeka terîqeta Xwacekanî bû.
Di vê terîqetê da, zikirê bi dengê bilind, xelwetkirin û sema nîne. Ev bervajî terîqeta Qadirî ye ko têda sema heye û bi dengê bilind zikir dihêt kirin.

Alîgirên wê 
Di nav şopînerên Şêx Xalid de du kes hebûn ku di dîroka Kurdistanê de bûn sedema rolên mezin. Yek ji wan Seyîd Ebdullahê Nehrî bû yê din jî damezrînerê malbata Barzaniyan Şêx Tacedîn bû

Behaeddînê damezrînerê vê terîqetê bi xwe ji mirîdên Ebdulxaliqê Xecduwanî bû. Piştî damezirandina terîqeta neqişî jî, du mirîdên wî, (Xwace Elaedînê Ettar û Xwace Mehmedê Parsa) di belavkirina terîqetê da pirr xebitîn.
Ev terîqet bi rêya Mewlana Xalidê Neqşbendî yê Şehrezorî gehişt Kurdistanê jî.

 Şêx Salam Al Husseini Al Neqşbendî 
 Ebdurehmanê Camî 
 Şêx Ehmedê Barzanî
 Şêx Seîd
 Şêx Ubeydullahê Nehrî
 Binemala Telebaniyan

Çavkanî 

Neqşîbendî
Terîqet
Îslam
Hector Berlioz

Hector Berlioz (wekî Êktor Bêrlyoz bixwîne) di 11ê kanûna pêşîn a 1803an de li La Côte-Saint-André, Isère, nêzîkî Grenoble, Fransa, ji daykbûye û di 8ê adara 1869an de li Parîsê giyanê xo ji dest daye, danerê muzîk û awazdaner û nivîskar û rexnegirekê binavûdeng ê fransî bû.

Yek ji binavûdengtirîn senfoniya wî "Senfoniya Fantastîk" e ku bi serkeftineka gelek mezin bi destê xo ve hîna û navûdengeka gewre ji cîhanê hunera muzîkî ji bo xo peyda kir.

Çavkanî

Awazsaz
Jidayikbûn 1803
Mirin 1869
Rojnamevanên sedsala 19an
Suîqesta kurdan a li Parîsê

Suîqesta kurdan a li Parîsê, di roja 9´ê çileya 2013'an de pêk hat. Di suiqestê de, sê siyasetmedarên kurd bi navê Sakine Cansız, Fidan Doğan û Leyla Söylemez tê de hatina kuştin. 

Suîqest, di dema ku di çapamenî û rojevê de behsa "hevdîtinên" ku li Îmraliyê di serokê kurd Abdullah Ocalan û dewleta Tirk de pêk hat. Suîqest, di dema ku hat şîrovekirin, weke "suîqesteke ku bi armanca sabotekirina hevdîtinan" jî hat şîrovekirin. Lê weke nîşaneke konsepteke nû ya ku dewleta tirk ku bi piştgirîya NATO û welatên endamên wê ku pêşxistiya jî hat şîrovekirin. Piştî komkujiya Robozkê, balyozê Amerîkayê Francis Ricciardongotibû ku "me modela Bin Ladin" pêşnîyarî Tirkiyeyê kiriye."" Bi vî rengî, weke nîşaneke konsepteka nû ku Amerîka weke ku di operasyonên din de îstibahatê dide Tirkiyeyê ku di wê de jî daye Tirkiyeyê jî hat şîrovekirin. 

Gelê kurd, piştî ku suîqest hat bihîstin li her qadê derket qadan û suîqest bi awayekî pirr mazin lenet û şermezar kir. Serokwezirê Fransayê François Hollande jî li ser suîqestê axift û got "bûyereke hişmet e" û "kujtinên hov in". Hollande bixwe jî, gotibû ku ku qastî Fîdan Dogan dikir, got ku "min jî ew nas dikir. Pirr caran me bi hev re hevdîtin kirîya." 

Di roj 12´ê çileya 2013´an de, li Gare de l’Est, li hev civiyan bi hev re ketine meşê de. Herî kêm ku ne bin sad hezarî re bû, kurd li Parîsê lev civiyan. Siyesetmedar, rewşenbîr û gelek keseyetiyên kurd û fransayî û ji gelek miletên din li qadê bo piştgiriya ji kurdan re amade bûn. Suîqest, bi girseyî hat şermazar kirin.

Çavkanî 

Şerê li dijî gelê kurd
Parîs
2013
2013

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 9'ê çileyê – Suîqesta kurdan a li Parîsê

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirine.)
Zheng He

Çîng xa an ji  çîng xixha anîş jîng ho (bi çînî: 鄭和) nasnav ji cîhana îslamiyê bi hacî mehmud şemseddîn (1371 – 1433) deryavan, dîplomatkar, dozerewe, bazirgan û siyasetmedarekî çînî bû. Ku bi regez li neteweya misuilmanê (huy)î bû ke neteweyekin ji kerta "îwnan"ê başûrê rojavaya welatê çîn dijîn.

Deryavanên çînî
Kaşîf
Jidayikbûn 1371
Mirin 1430î
DêrsimTV

DêrsimTV keyepelê multîmedya bi kirmanckî (zazakî) yo ke zafane vîdeoyî kultur û xeberan ser o pêşkêş keno. Seba îrtîbatkotiş, keremê xo ra adresa ma info@dersimtv.com rê e-maîl birusnê. Şima şikînê jê (sey) qayîtkerdox/e fikr, rexne û nuşteyê xo ma rê binusê.

Zono (ziwano) ke verê tehlukeyê vîndîbîyayîş der o, gerek her cayê heyatî de bibo vila ke bireso mezgê qiseykerdoxanê xo. Wendiş û nuştiş ra zîyade kî multîmedya, yanî medyaya dîyayîşkî-heşnayîşkî (audîo-vîsuel) muhîm o. Veng û rîyê her zonî (ziwanî) esto, gerek nê kî vîndî mebê. Keyepelê DêrsimTV no hedef rê wazeno ke arşîv û portalê vîdeoyan bi kirmanckî bibo ke şarê mayê kirmancan besebikero bi zonê (ziwanê) xo keyfê xo kî formato ewroyên de bîyaro.

DêrsimTV karêde kolektîf o, vîdeoyî cayanê cîya-cîyayan ra yenê, hetê rastnuştiş û tercumekerdişî ra sermîyanîya keyepelê xeberan DêrsimInfoyî ardim keno. Labelê no gure de kî destekê qayîtkerdoxanê ma lazim o ke faydeyê nê projeyî bibo zaf. Aye ra ricaya ma şima qayîtkerdoxanê eryayeyan rê o yo ke şima keremê xo ra vîdeoyê ke bi zonê (ziwanê) ma estê, çinayî ser o yê wa bibê, ma rê birusnê ke DêrsimTV serkewte bimano.

Girêdanên Derve 
 Malpera Dêrsim Tv yê
 DêrsimInfo: Xeberê Kirmanckî Zazakî

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Gavir

Gavir yan Gawir le zimanî kurdî da manay corbecorî heye. Kontirîn manay gawir bo amaje kirdin be zerdeştiyekan buwe bellam dwatir be felekanîş witrawe. Em wişeye be manay kafirîş (xwanenas) bekarhatuwe.

Wişey gawir le zimanî kurdî da wekû "gewr"îş be kar gîrawe w be manay zerdeştî hatuwe û nawî hozêkî kurdîşe. Le zimanî pallewî da wişey "gebr" be manay  pûç, qûllke û mindalldan hatuwe. paş serdemî sasanîyekan, em wişeye be sûkayetî bo amaje kirdin be zerdeştiyekan bekargîra. Le zimanî aramî da "gebre" be manay pyaw û le beramber jin da hatuwe. Êsta zerdeştiyekan be pyaw dellên "gewr" û be zimanî xoşan dellên "gewrî".

Ebdullrrehman şerefkendî şa'îr û nûserî benawbangî kurd nawî hozî gewrey kurd goran debatewe bo wişey gawir û "gawiran" û sebaret be hozî gewrikîş dellê: "Hozêk  le mellbendî mukrî le nizîk serdeşt nîştecên, ewîş gewirkyan pê dellên; axo em dû nawe xizmin? Eger xizmin em hemû deşit û kêwane bo çî kewtote nêwanyan? Pirsêke weramî dewê."

Perawêz

Serçawekan 
 نانەوازادە، عەلی، فەرھەنگی پەھلەوی، تاران، چاپەمەنی تەوەکولی،  ٢٠٠٢، ISBN 964-5821-15-0
 ھەژار، ھەنبانە بۆرینە، تاران، چاپەمەنی سرووش، ١٣٨٨، ISBN 978-964-376-516-3
 اوشیدری، جھانگیر. دانشنامەی مزدیسنا، واژەنامەی توضیحی آیین زرتشت. تھران: نشر مرکز، ۱۳۷۱. ISBN 964-305-307-5.
 MacKenzie D.N. A Concise Pahlavi Dictionary.Oxford University Press,London, 1971,ISBN 0-19-713559-5
 ھەژار، مێژووی ئەردەڵان، ھەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٢، ISBN 978-964-376-516-3

Zimanê kurdî
Zerdeştî
François Hollande

François Gérard Georges Nicolas Hollande an jî bi kurtasî François Hollande di 12'ê tebaxa 1954'an de li Rouen, Seine Maritime (Fransa) ji dayik bûye, serokkomarê Fransayê ye (2013). Li dijî serokkomarê berê Nicolas Sarkozy bi serket û bû serokkomar di hilbijartinên 6´ê gulana 2012´an de. Hollande, serokê partiya sosyalîst a Fransayê ye. Ji sala 1997'an heta 2008´an serokê vê partiyê bû. Bi wê re jî, ji 2001'ê heta 2008´an şaredarê Tulleyê bû. Di salên 1981-1993 û 1997-2012, weke yekbûna neteweyî çê kir jî hatîbû bijartin. Hollande bû serokkomarê 7´min bo komare 5´min ya Fransayê. 

Hollande li Rouenê di sala 1954´an de hatiye ser dinyayê. Navê bavê wî Georges Hollande e û bavê wî doktorek e. Hê ku Hollande 13 salî ya malbata wî barî Neuilly dike. Ev herêm, weke herêmeka dewlemend jî tê zanîn. Û ev herêm li dervî Parîsê ya. Navê Hollande bixwe jî, navê koka wî ya. Malbata wî malbateke kalvînî bû. Malbata wî ji Holandê barî Fransayê kiriye di sedsala 15´min de. Hollande bixwe jî, weke yekî katolîk mazin bû. Hollade bixwe li Institut d'études politiques de Paris xwendiya û beşa zanyariyê û li cem wê jî ya aboriyê xwendiye.

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên fransî
Serokkomarên Fransayê

Jidayikbûn 1954
Mirovên zindî
Zhu Xi

Zhu Xi, wekî Çû Şî bixwîne (bi çînî: 朱熹), hunermend û feylesof û damezirînerê "nûkonfusyusîtiyê" bû li Çînê, maweyê jiyana wî (1130-1200). Bîrokeyên wî bûne sedema damezirandina nûkonfusyusîtiyê û serhildana şorişa şînhay ji sala 1911'an li Çînê.

Girêdanên derve 

 

Çînî
Mêr
Fîlozofên çînî

Jidayikbûn 1130
Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana

Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana (bi portûgalî: Universidade Estadual de Feira de Santana) zanîngeheke dewletî ya Feira de Santanaya Brezîlê ye. 

Di sala 1976an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Universidade Estadual de Feira de Santana

Zanîngehên Brezîlê
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê

Zanîngeha Federal a Minas Geraisê (bi portûgalî: Universidade Federal de Minas Gerais) zanîngeha dewletê ya Belo Horizonteyê ye.

Di sala 1927an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Universidade Federal de Minas Gerais

Zanîngehên Brezîlê
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Minas Geraisê

Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Minas Geraisê (bi portûgalî: Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

Zanîngehên Brezîlê
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Celso Suckow da Fonseca

Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Celso Suckow da Fonseca (bi portûgalî: Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca) zanîngeheke ji zanîngehên dewletê yên Rio de Janeiroya Brezîlê ye.

Di sala 1917an de hat damezirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca 

Zanîngehên Brezîlê
Zanîngeha Federal a Bahiayê

Zanîngeha Federal a Bahiayê (bi portûgalî: Universidade Federal da Bahia) zanîngeha dewletê ya Salvadora Brezîlê ye. Zanîngeh di sala 1946an de hat damezirandin.

Binêre herwiha 
Brezîl

Çavkanî

Girêdanên derve
Universidade Federal da Bahia

Zanîngehên Brezîlê
Alken

Alken (berê bi şêwazeke din olefîn) hevgirtiyên organîk ên ku di binyata xwe de herî kêm du cotbaqe karbon-karbon (c=c ) dihewînin. Ji ber ku di binyata alkenan de cotek baqê bi hîdrojenê re baq çêbikin dikevine kategoriya hevgirtiyên netêr. Di rewşa ku di binyata alkenan de tenê yek cot baqê karbon-karbon peyda bibê rêzên homolog pêk tînin an jî çêdibin. Formûla rêzên homolog bi şêweya CnH2n ye. Li vir mercik heye; divê “n” herî kêm dido (2) bin. Li jêr ligel şêweyên alkenên herî hêsan eten bi navê belave etîlen ên ku bi modelkirinên cur bi cur hatine xêzkirin şêweyên nivisandinê şêweyên cur bi cur ên alkena jî hene.

Pirtûk
Harold Hart (Autor), Leslie E. Craine (Autor), David J. Hart (Autor), Christopher M. Hadad (Autor); Nicole Kindler (Übersetzer): Organische Chemie, 3. Auflage, Wiley-VCH, Weinheim 2007, ISBN 978-3-527-31801-8, S.85

Hîdrokarbon
Hevgirtiyên organîk