nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lîsteya eşîrên Luristanê

Lîsteya eşîrên li parêzgeha Îranê ya Luristan.

Cûdakî 
 Axarizayî 
 Axamîrzayî

Derekwen

Mîr 
 Mîralîxanî
 Mîrawas

Baharwen 
 Meralîwen
 Kurdalîwen

Xalawen 
 Metawen
 Şonwen
 Mîrzawen

Papî 
 Hadi 
 Meneser

Çengînî 
 Tilawî
 Amî
 Hayatxeyivî

Tarhan û Romeşgan 
 Amreyî
 Sorî
 Azadbextî
 Koşkî
 Adinehwen
 Gerawen

Segwen 
 Alîxanî
 Delwen
 Kayîrahmat
 Yarahmed
 Arwen

Bayrawenî 
 Alahînan
 Malasî
 Malxawa
 Şemseyî
 Daşayînan

Dilfan

Mîrwag 
 Malmûmah
 Șahivend
 Îtivend
 Olad Xowa
 Niralî
 Kakawen
 Sencabî
 Felekodîn
 Çowarî
 Karamalî

Hesenawen (Husnawen) 
 Dolaşa
 Mifar
 Kakolwen
 Xawanîn
 Pûla
 Zevdar (Zivdar)
 Siyahpûş

Silsile

Kuliwen 
 Farûkşa
 Asloşa
 Bemarşa
 Keramşa

Yûsifwen 
Çahartoxma
 Pirka
 Tirkeşwen
 Haxnoyîr

Xelayî 
 Haşîm
 Yara
 Ehmad
 Lorka

Galehdar 
 Molow
 Keram
 Xamiswen
 Sahreyî
 Veyîswen

Rokrok 
 Delî
 Zalvag
 Zayûn
 Gorzgorzî
 Orangî
 Kakî
 Vatehzardî

Sedat 
 Şahanşahîwen
 Tahirwen
 Kasimwen
 Xelefwen 
 Nadirwen
 Şarûxwen
 Cezayerî
 Tabatabeyî
 Zarunî
 Çamdawid

Lûtî 
 Lalka (bi Çengîniyan re dijîn)
 Bisawen
 Konar (bi Xelayiyan re dijîn)
 Heyder (bi Cûdakiyan re dijîn)
 Şamseh (bi Papî û Segweniyan re dijîn)
 Yadegarî (bi Silsileyiyan re dijîn)
 Marasel (bi Tarhanan re dijîn)
 Şamerî (bi Mîran re dijîn)
 Rûzbîn (bi Bayraweniyan re dijîn)

Çaharleng (Bextiyarî)

Mehmûdsalihî 
 Momzayî
 Mehmûdsalihî
 Amele Cet
 Miyankûh

Mamîwen 
 Îswen
 Basak
 Poladwen
 Odalon

Kanorsî 
 Zengene
 Kord/Kurd
 Boyalwesî
 Kurd Zengene
 Canekî
 Manjinî
 Mombênî

Zalaxî 
 Talî
 Hezarrosî
 Zalaxî

Çavkanî 
 Lîsteya eşîrên Luristanê, Kurdica

Eşîr
Eşîrên luran
Eşîrên lek
Luristan
Lekistan
Fruktoz

Fruktoz (bi latînî: fructus, tê wateya "fêkî") an jî şekirê fêkiyê.   Di nav hegzozan da şekira herî tehmşirîn fruktoz e. 
Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin 
heye, fruktoz wekî şekira fêkî jî tê bi nav kirin. Hingiv û 
nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin. 
Şekira çayê(sukroz) ji fruktoz û glukozê pêk tê. 
Fruktoz di kezeba  mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çê dibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê, glukoz û glîkojenê çê bibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn. Fruktoz cureyek monosakkarîd e. Formula wî ya kîmyayî C6H12O6 ye. Cudahiya wê ji glukoz ew e ku şekirê fêkiyê kêton şûna aldehîd pêve ye.

Biyokîmya
Baberketin

Baberketin (latînî: Flatus), navê gaza ku di hundirê zik de çêdibe û bi riya rûviya stûr ji gurmikê ve derdikeve derve ye (wek gazên mêtan, karbondiyoksîd û yên din ên genîbûnê). Ji gaza bi deng re tir, ji ya bêdeng re jî fis tê gotin.

Heger gazên di hundirê zik de kombûyî dernekevîn, zik kare biêşe.

Çavkanî

Sîstema hezmê
Bîdrî

Bîdrî (carnan Bedirxanî) êleke erebîaxiv li Bakurê Kurdistanê.

Dîrok

Çand

Cerdewanî û Bîdrî

Girêdayinê derve 
 Asiretler ve koruculuk (romîkî) 

Eşîr
Eşîrên Motkî
Koma kulîlksîwanan

Koma kulîlksîwanan (an kulîlksîwankiyan) (Apiales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Li tevahiya parzemînan mirov dikare rast li riwekên vê komê bê. 7 famîle, nêzîkî 500 cins, bi qasî 5500 cureyên vê komê hene.

Formula kulîlkan:

Sîstematîk 
Koma Apiales di nava Euasteriden IIyan de xuşkekoma Monophylum (Paracryphiales + Dipsacales) e. Ev famîle aîdê koma kulîlksîwanan in:

 Famîleya bexdenûsan (Apiaceae)
 Famîleya lavlavkan (Araliaceae)
 Griseliniaceae
 Myodocarpaceae
 Pennantiaceae
 Pittosporaceae
 Torricelliaceae (tevlî Aralidiaceae, Melanophyllaceae)

Çavkanî 

 Apiales di APWebsite (îngl.)
 Überblick zur Ordnung von der Uni-Hamburg.  (almanî)

 
Riwekên kulîlkdar
Koma kulîlkselikan

Koma kulîlkselikan an koma stêrawayan (Asterales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Fosîlên hin riwekên vê komê yên 29 milyon salî ne, hatine vedîtin.

Sîstematîk 
Koma kulîlkselikan di nava Euasteriden IIyê de ye. Ev famîleyên riwekan li ser koma kulîlkselikan tên hejmartin:

 Alseuosmiaceae
 Argophyllaceae
 Famîleya stêregulan (Asteraceae)
 Calyceraceae
 Famîleya gulezengilan (Campanulaceae) (tevlî Lobeliaceae)
 Goodeniengewächse (Goodeniaceae)
 Famîleya arguda bej (Menyanthaceae)
 Pentaphragmataceae
 Phellinaceae
 Rousseaceae
 Stylidiaceae (tevlî Donatiaceae)

Çavkanî 
 Koma kulîlkselikan di APWebsite (îngl.)
 Informationen zur Ordnung von der Uni Hamburg.  (almanî)

Girêdan 

 Agahi di Tree of Life Projekt, versiyona 1ê kanûna paşîn a 2002an  (îngl.)

 
Riwekên kulîlkdar
Koma narewanan

Koma narewanan (Fagales) komeke riwekan e, di çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) de cih digire.

Sîstematîk 
Koma narewanan li ser Eurosiden Iê tê hejmartin, xuşkekoma die  Cucurbitales e. Ev famîleyên riwekan aîdê koma narewanan in:

 Famîleya darberk û gurganan (Betulaceae)
 Casuarinaceae 
 Famîleya narewanan (Fagaceae)
 Famîleya dargûzan (Juglandaceae) tevlî Rhoiptelea
 Myricaceae
 Nothofagaceae 
 Ticodendraceae

Çavkanî 
  Agahî di APWebsite

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Koma darşimşîran

Kom darşimşîran (Buxales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar Magnoliopsida) de cih digire. Li ser riwekên Eudikotyledonen tê hejmartin.

Sîstematîk 
Di vê komê de tenê 2 famîleyên riwekan hene:

 Famîleya kevotan (Buxaceae), tevlî Didymeles
 Haptanthaceae

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Koma komelînayan

Koma komelînayan, navê zanîstî yê latînî Commelinales, komeke riwekan e, di çîna (cûna) Monocotyledonan (Liliopsida) de cih digire.

Sîstematîk 
Di vê komê de 5 famîleyên riwekan hene:

 Famîleya komelînayan, (Commelinaceae)
 Famîleya hemodorayan, Haemodoraceae
 Famîleya hanguanayan, Hanguanaceae: Bi yek cinsekê xwe:
Hanguana
 Famîleya fîlîdrayan, Philydraceae
 Famîleya pontederiyayan, Pontederiaceae

Çavkanî 
Koma Commelinales di APWebsite. (îngl.)
 Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger – Lehrbuch der Botanik, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3827414557: Commelinales: S. 866-867. (almanî)
 Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir  Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chirs Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: Multigene analyses of monocot relationships : a summary., in Aliso, Volume 22, 2006, S. 63-75.
 Agahî ji wiki-DE

Girêdan 

 Steckbrief des Botanischen Gartens Tübingen. (almanî)
Mezelê Nebî Nûh

Mezelê Nebî Nûh, li Cizîrê ye. Mezelê Nûh, ser dirêjahiya du mirovan re xwediyê dirêjahiyekî ye. Mezela Nebî Nûh, weke cihekî pîroz e. Tê gotin ku berê deriyên wê yên ku hatibûbûna çêkirin, li ser wan ku tefsîr û gotinên pîroz hatibûbûne nivîsandin, ji zêr bûya.

Nebî Nûh, li gorî bawermendan, piştî ku diçê ber dilovaniya xwe li wir li cihê ku ew jê bûya tê bicihkirin. Tê gotin ku Nebî Nûh, ji aliyekî din ve jî li wir bi jiyaneka sermedî dijî. Di helbesta Feqiyê Teyran ya bi navê Ey av û av de, Feqiyê Teyran di wê qasîda xwe de bi avê re dipeyive û ava Dicle ji wî re di peyîvtina xwe de dibêje, ku xwedê rêya wê bi vir ve da da qana sileve wê ji wî nebîyî mazin re hebe.

Binihêrin jî 
 Mizgefta Nûh Pêxember

Çavkanî 

Cizîr
Ziyaretgeh
Cazê

Cazê, navê jina Simayîlxanê bavê Elîxanê bapirê Simkoyê Şikak bû ku bi dû mirina Simayîlxanê mezin ji ber wê ku Elî xan hê zarok bû serokatiya êla Şikakan bo demekî nêzî heft salan girt destê xwe. Wê di wê demê de êla Şikakan rêberî kir û bê ku çi şaşî yan astengî çê bin piştî mezin bûna Elî xan rêberiya êlê derbasî wî kir.

Çavkanî 

Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Jinên kurd
Koma kulîlktehlan

Koma kulîlktehlan (Gentianales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cihê xwe digire. Di formên cuda de diçên, dar, devî yan riwek.

Sîstematîk 
Koma kulîlktehlan li ser Asterîdan, Euasterî I'ê tê hejmartin. Di vê komê de, 5 famîleyên riwekê hene:

 Famîleya kinfan (Apocynaceae)
 Gelsemiaceae
 Famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae)
 Famîleya loganyayan (Loganiaceae)
 Famîleya sorindaran (Rubiaceae)

Çavkanî 
  Koma kulîlktehlan, Gentianales di  APWebsite.
  Agahiyên riweknasiyê li ser Gentianales. 
  www.biologie.uni-hamburg.de

Girêdan 

  Agahî li ser gafiş, melvaş ûêd

 
Riwekên kulîlkdar
Koma pelkevçiyan

Koma pelkevçiyan, koma beqewaran (Alismatales) komeke riwekên monokotîledon yekçenik e. Riwekên aviyan in. Fosîla herî kevn a ji van riwekan hatiye vedîtin, 110 - 120 milyon salî ye. Hin endamên vê komê tên xwarin an di çêkirina dermanan te tên bikaranîn. Gelek ji wan jî bo baxçewanî, masîdankê (akvaryûm) tên çandin.

Systematik 
Koma Alismatales sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di Analyse des Familles de Plantes (avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent. Imprimerie de J. Casterman, Tournay), 54'ê de hatiye binavkirin.

Di vê komê de 13 famîleyên riwekan hene:

 Famîleya beqewaran (Alismataceae)
 Aponogetonaceae: Tenê yek cinsek e, bi qasî 43 [cure]]yên wê hene:
 Famîleya leqatên aviyan (Aponogeton)
 Famîleya kardî û zîlgurzan (Araceae)
 Butomaceae): Tenê yek cureyek e:
 Kulîlka qubeqazê (Butomus umbellatus)
 Cymodoceaceae
 Famîleya geza beqan, famîleya avgonîkeran (Hydrocharitaceae)
 Famîleya gihaşoran (Juncaginaceae)
 Posidoniaceae
 Posidonia
 Famîleya gihaçoranan (Potamogetonaceae)
 Ruppiaceae: Tenê yek cinsek:
 Çîma werdeka kovî (Ruppia)
 Scheuchzeriaceae: Tenê cureyekê xwe heye:
 Çîmsar, çîmtorf (Scheuchzeria palustris)
 Famîleya berfiya avevekan (Tofieldiaceae)
 Famîleya mêrgaviyan, famîleya çayira avê (Zosteraceae Dum.)

Çavkanî 
 Koma Alismatales di APWebsite.  (ne bi kurdî ye)
 Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger - Lehrbuch der Botanik, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3827414557: Alismatales: S. 853-855. (almanî)
 Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir  Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chris Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: Multigene analyses of monocot relationships : a summary., in Aliso, Volume 22, 2006, S. 63-75. (almanî)
 Thomas J. Givnish, J. Chris Pires, S. W. Graham, M. A. McPherson, L. M. Prince, T. B. Patterson, H. S. Rai, E. H. Roalson, T. M. Evans, W. J. Hahn, K. C. Millam, A. W. Meerow, M. Molvray, P. J. Kores, H. E. O'Brien, J. C. Hall, W. J. Kress & K. J. Sytsma:. Phylogeny of the monocots based on the highly informative plastid gene ndhF : Evidence for widespread concerted convergence, in Aliso, 22, 2006, S. 28-51. (îngilîzî)
Xiaoxian Li & Zhekun Zhou: Phylogenetic studies of the core Alismatales inferred from morphology and rbcL sequences, Progress in Natural Science, Volume 19(8), 2009. (îngilîzî)

Girêdan 

William J. Hahn: Alismatanae, 1997  beim Tree of Life Projekt.
 Famîleyên floraya Çînê, di Flora of China, Volume 23 - Online.

 
Riwekên kulîlkdar
Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan

Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan an bi kurtî koma adirgeyiyan (Ranunculales) komeke riwekên ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) e. Riwekên wê dar û giha ne. Fosîlên wê yên hatine vedîtin 70 milyon salî ne.

Sîstematîk 
Di vê komê de 7 famîleyên riwekan hene:

 Famîleya zerîşkan (Berberidaceae)
 Circaeasteraceae
 Eupteleaceae
 Famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae)
 Famîleya bizirheyvan (Menispermaceae)
 Famîleya bûkaniyan (Papaveraceae) 
 Famîleya adirgeyan (Ranunculaceae)

Çavkanî 
 Koma Ranunculales di APWebsite. (îngl.)
 Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: Strasburger – Lehrbuch der Botanik., Begründet von E. Strasburger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008 (36. Aufl.) ISBN 978-3-8274-1455-7 (almanî)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Koma guhûşk û gihanavinciyan

Koma guhûşk û gihanavinciyan an koma guhûşkan (Cornales) komeke riwekên ji çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ne. Riwekên wê devî, giha, lavlavk in.

Sîstematîk 
Koma Cornales ji van famîleyên riwekan pêk tê:

 Famîleya guhûşkan (Cornaceae) tevlî Nyssaceae
 Curtisiaceae
 Grubbiaceae
 Famîleya gihanavinciyan (Hydrangeaceae)
 Hydrostachyaceae 
 Famîleya kulîlkgezokan (Loasaceae)

Çavkanî 
 Koma Cornales di  APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Tevineka serrûyî a henaseyî

Tevineka serrûyî a henaseyî (bi inglîzî: Respiratory epithelium) tevinekek taybet ya ku dîwarê hindirrî rêyên henaseyê dadigire. Ew ne bo veguhastina gazên henaseyê lê bo pakkirina keşê ye.

Pêkhatin 
Tevineka serrûyî a henaseyî ew e, tevinekeke serrûyî ya pirrqorra bilind û bi bijang (cilium) e. Di nav şanên serrûyî tek bi tek qedehşane (Goblet cell) hene. Qedehşane 15-20% ji serrûyê tevinka serrûyî a henaseyî dike û ew gilêz (mucus) derdirije. Di bin tevinekê de betana bingehî (basal membrane) heye.

Erk 
Tevineka serrûyî a henaseyî keş şil û pak dike. bijangên şaneyên serrûyî dilivin wek pêlan û qirêjên ku bi ber dikevin ligel gilêz ji hindirrî pişikê derdixin derve ber bi gewrîyê ve. Gilêz bo parastinê girîng e, ji bo ku IgA û keristeyên hûrjînewerdij tê de heye.

Peydabûn 
Tevineka serrûyî a henaseyî li ev beşan peyda dibe:

 Rêyên henasryê jorîn :
 Korta pozê
 Kortên berpozê
 Gewriya pozê
 Qirrik

 Rêyên henaseyê jêrîn:
 Qilqancik
 Bronş
 Bronşik

Tevinekzanist
Însest

Însest ji cotbûna di navbera endamên malbatê ya ku li gor kevneşopa ayînî yan civakî mara wan nabe de pêk tê re tê gotin.

Însest bi piranî dema ku cot dibin ê/a dixwaze a/ê yek naxwaze bi darê zorê an jî bi xapandinê cotbûnê pê dide pejirandin wek îstîsmar tê pejirandin.
 
Têkiliyên însest bi piranî di navbera bav û keç, dayik û kur an jî bira û xwişk de pêk tê. Li her welatî têkiliya însest wek sûc tê dîtin.

Çavkanî
Famîleya gezikan

Famîleya gezikan (Ericaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ji êla riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Di vê famîleyê de bi qasî 126 cins û 4000 cure hene. Li seranser erdxanê rast li endamên vê famîleyê tên. Hin riwekên wê bo baxçevaniyê, hin jî bo xurdemenî, dermanfiroşiyê tên çandin.

Famîleya gezikan (Ericaceae) sala 1789'ê bi navê „Ericae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum, rûpel 159–160'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê: Vacciniaceae Lindl. Monotropaceae Nuttall, Pyrolaceae Dum., Siphonandraceae Klotzsch. ne.

Cinsên wê

Çavkanî 
 Agahî, sîstematîk û belavbûyîna famîleya gezikan di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Mingyuan Fang, Ruizheng Fang, Mingyou He, Linzheng Hu, Hanbi Yang, Haining Qin, Tianlu Min, David F. Chamberlain, Peter Stevens, Gary D. Wallace & Arne Anderberg: Ericaceae in der Flora of China, Volume 14, S. 242: Online. (îngl.)
 Gordon C. Tucker: Ericaceae in der Flora of North America, Volume 8, S. 370: Online. 
 Die Familie der Ericaceae ohne die Monotropoideae bei DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (îngl.)
 James L. Luteyn & Paola Pedraza-Peñalosa: Neotropical Blueberries - The Plant Family Ericaceae: Malpera New York Botanical Garden.
 Kathleen A. Kron & James L. Luteyn: Origins and biogeographic patterns in Ericaceae: New insights from recent phylogenetic analyses., in Biologiske Skrifter, 55, 2005, S. 479–500.
 James L. Luteyn & Robert L. Wilbur: Flora Costaricensis: Family #172 Ericaceae, in Fieldiana Botany, 45, 2005 S. 1–104: Online.

Wêje 
 K. A. Kron, W. S. Judd, P. F. Stevens, D. M. Crayn, A. A. Anderberg, P. A. Gadek, C. J. Quinn & J. L. Luteyn: A phylogenetic classification of Ericaceae: Molecular and morphological evidence. Di: Botanical Review 68. 2002, S. 335–423. (Zusammenfassung)
 Ericaceae-Homepage von Kathleen A. Kron. (îngilîzî)

Girêdan
Koma gezik, çay û çûxan

Koma gezik, çay û çûxan an bi kurtî koma gezikan (Ericales) komeke riwekan e, di nava êla riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên vê komê dar, devî, nîvdevî, lîan û giha ne. Pirranî, kulîlkên wan pênclibî ne.

Sîstematîk 
 Famîleya kîwiyan (Actinidiaceae)
 Famîleya enzerûtan, famîleya balsamînan (Balsaminaceae)
 Clethraceae
 Cyrillaceae
 Diapensiaceae
 Famîleya ebenûsan (Ebenaceae)
 Famîleya gezikan (Ericaceae)
 Fouquieriaceae
 Famîleya panosan, famîleya fêkîquşxanekiyên guldankan (Lecythidaceae)
 Marcgraviaceae
 Mitrastemonaceae
 Pentaphylacaceae
 Famîleya şînzerkan  (Polemoniaceae)
 Famîleya çuxan (Primulaceae) tevlî Maesaceae, Myrsinaceae û Theophrastaceae
 Roridulaceae
 Famîleya sahagan, famîleya gulsahagê (Sapotaceae)
 Famîleya gihamisînan, famîleya gihazirneyan (Sarraceniaceae)
 Sladeniaceae
 Famîleya darstoraksan (Styracaceae)
 Symplocaceae
 Tetrameristaceae
 Famîleya çayan (Theaceae)

Çavkanî 
 Koma Ericales di APWebsite (îngl.)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Famîleya kîwiyan

Famîleya kîwiyan (Actinidiaceae) famîleyeke riwekan e, li ser koma gezik, çay û çûxan (Ericales) tê hejmartin. Bi taybetî li herêmên tropîk ên başûrê rojhilata Asyayê diçên. 

Li Kurdistanê hin deveran hatiye ceribandin, diçê, lê nebûna aramiyê rê nedaye ku kurd di gelek warên çandiniyê de xwe bigihên asta cîhanê. Li Afrîkayê di xwezayê de nayên dîtin. Navdara vê famîleyê kîwî ye. Hin riwekên famîleyê xwarbar in, hinan jî bo baxçevaniyê diajon.

Sîstematîk 
Famîleya Actinidiaceae sala 1925'ê ji aliyê Ernest Friedrich Gilg & Erich Werdermann ve, di Die natürlichen Pflanzenfamilien, çapa duyem, 21, rûpel 36'ê de hatiye binavkirin. Navekê din ê vê famîleyê jî Saurauiaceae Griseb. e.

Di famîleya kîwiyan Actinidiaceaeyê de tenê 3 cins û girêdayê wan jî 350 cure hene:

 Saurauia Willd.: Bi kasê 300 cureyan.
 Actinidia yan kîwî (Actinidia Lindl.): Bi qasî 55 heya 60 cureyan. 
 Clematoclethra (Franch.) Maxim.: Tenê yek cureyek:
 Clematoclethra scandens (Franch.) Maxim.

Çavkanî 
 Famîleya kîwiyan Actinidiaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Die Famîleya Actinidiaceae  de DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  
Jianqiang Li, Li Xinwei & D. Doel Soejarto: Actinidiaceae di Flora of China, Volume 12, 2007, S. 334: Online. (îngl.)
 S. Dressler, C. Bayer: Actinidiaceae. In: K. Kubitzki (weşan.): The Families and Genera of Vascular Plants. Band 6, weşanxaneya Springer, Köln 2004, r. 14-19. ISBN 3-540-06512-1

Girêdan 

 Agahî ji baxçeyên riweknasiyê yên Tübingenê. (almanî)

Famîleya kîwiyan
Koma gezik, çay û çûxan
Rijenê kor

Rijenê kor an rijenê bêcog (bi inglîzî: endocrine gland) cureya rijênê ye, ya ku rijeya (secret) xwe yekser di xwînê de der dide. Ew dijî rijênê cogedar (exocrine) bê coya borandinê ye. Ji bo ku hemî hormonan ji rijênên kor tên derdan, hemî rijênên kor ji boy sîstema hormonan kar dikin.

Toşpiyên navrijîner 
Sîstema hormonan
Famîleya enzerûtan

Famîleya enzerûtan (Balsaminaceae yan carnan Impatientaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Riwekên salane yan pirrsalane ne. Ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Bi taybetî li nîvkadar bakur, li Afrîka, Madagaskar û başûrê rojhilatê Asyayê diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin, bi taybetî Balsamina hortensis û Impatiens walleriana.

Sîstematîk 
2 cins û bi qasî 1000 cureyên famîleyê hene. Navdara famîleyê, cinsê enzerût (Impatiens) e.

Li Ewropayê ev cureyên cinsê In Impatiensê hene:

 Enzerûta Balfourê (Impatiens balfourii Hook. f.), ji Hîmalayayan belav
 Impatiens balsamina
 Enzerûta zerê pehtî (Impatiens capensis Meerb.; Syn.: I. biflora Walter), ji bakurê Amerîkayê belav bûye
 Enzerûta hindî (Impatiens glandulifera Royle; Syn.: I. roylei Walpers), ji Hîmalayayan hatiye
 Dest nede min (Impatiens noli-tangere L.), welatê wê Ewropa ye
 Enzerûta pelbiçûk (Impatiens parviflora DC.), li navenda Asya û Ewropayê

Cureyên din (bijarte):
 Impatiens hawkeri W. Bull
 Impatiens niamniamensis Gilg
 Enzerûta şeqî (Impatiens walleriana Hook. f.)

Çavkanî 
 Famîleya enzerûtan, Balsaminaceae di APWebsite (îngl.)
 Die Agahî di DELTA.  (îngl.)
 Beschreibung der Familie in der Flora of China. (îngl.)
 David Moresby Moore: Impatiens L. In: Thomas Gaskell Tutin u.a.: Flora Europaea. c. 2, r. 240-241. Cambridge University Press 1968

Girêdan 

 Agahî di GRIN .
Kirdarî êrgetîv

Le zimannasî da, kirdarî êrgetîv kirdarêke ke detwanê têperr yan têneperr bê û bikerekey eger têneperr bê legell berkarekey eger têperr bê yekêke. Kirdarî êrgetîv xoy debête dû beş. Yekem êrgetîvî kamill û dûhem êrgetîvî pisaw. Le êrgetîvî kamill da kirdar le hemû katekanî da tayetmendiyekanî serewey heye bellam le êrgetîvî pisaw da wa niye.

Le kurdî da 
Le zimanî kurdî da bo wêne le kurdîy bakûrî da û le katî rabirdû da, kirdar êrgetîve. Bo wêne lem zaraweye da:
 ez çûm.
 te ez dîtim.
Lêreda her wekî dyare bikerî kirdarî têneperrî "çûn" legell berkarî kirdarî têperrî "dîtin" yekin û kirdar êrgetîve.

Serçawe 
 دانش‌پژوه، فاطمه، ارگاتیو در زبان کردی، تهران، نشر داستان، ١٣٨٩

Corekanî kirdar
Çiyayên Gewr

Çiyayê Gewr (bi yewnaniya kevn: Ἁμανός, amanos; bi tirkî Nur Dağları) çiyayek di parêzgehê Xetay (senceqa Iskanderûn) de li Kurdistana bakur. Navê wî gewr e, ji ber rengê berfê li ser. Bilindiya wî li girê boz 2.240 metre ye.

Çiyayên Kurdistanê
Famîleya akebiyayan

Famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (Ranunculales) de cih digire. Di vê famîleyê de 9 cins û 36 (heya 50) cure hene. Pirranî, li Korê, Çîn, Şîle û Japonê cihwarbûyî ye. Tevahiya riwekên vê famîleyê darokî ne: Lîan û devî.

Sîstematîk 
9 cins, 36 heya 50 cure li ser vê famîleyê tên hejmartin:
 Akebiya (Akebia Decne.): 5 cure.
 Archakebia C.Y.Wu: Tenê cureyek:
 Archakebia apetala (Q.Xia, J.Z.Suen & Z.X.Peng) C.Y.Wu
 Boquila Decne.: Tenê cureyek:
 Boquila trifoliolata DC.
 Decaisnea Hook.f. & Thomson: 2 cure.
 Holboellia Wall.: Bi qasî 20 cureyan.
 Lardizabala Ruiz & Pav.: 1 an 2 cure.  
 Sargentodoxa Rehder & E.H.Wilson: Cureyeke monotîpîk:
 Sargentodoxa cuneata (Oliver) Rehder & E.H.Wilson
 Sinofranchetia (Diels) Hemsl.: Cinseke monotîpîk bi tevî 1 cureyekê:
 Sinofranchetia chinensis (Franchet) Hemsley
 Stauntonia DC. (Syn.: Parvatia Decne.): Bi qasî 25 cureyan. 
 ''Stauntonia hexaphylla (Thunb. ex Murray) Decne.

Wêne 
Îlustrasyon:

Çavkanî 
 Famîleya akebiyayan / Lardizabalaceae di APWebsite. (îngl.)
 Agahî li ser famîleyê, DELTA.  (îngl.)
 Agahî ji Flora of China. (îngl.)
 Agahî ji Flora of North America. (îngl.)

Girêdan 

 Botanischer Garten Uni Tübingen.  (almanî)
Famîleya adirgeyan

Famîleya adirgeyan, famîleya çûngan, famîleya pêmirîşkan (Ranunculaceae) famîleyeke riwekan e ku, ew jî di koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (Ranunculales) de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 62 cins û 2525 cure hene. Bi giranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye. 

Ji ber ku di riwekên vê famîleyê de protoanemonîn heye, bo mirov û ajalan axûdar e, bijehr e.

Cinsên wê

Hin ji cureyên li Kurdistanê diçên 
 Zilîçkeya zer, qurûteya zer (Thalictrum flavum)
 Zilîçkeya pêkotir, qurûteya pêkotir (Thalictrum aquilegiifolium)
 Gulbirîn (Eranthis)
 Gulfem (Adonis)
 Xinûs (Helleborus)

Pêşangeh

Çavkanî 

 Famîleya adirgeyan / Ranunculaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Agahiyên berfireh li ser Ranunculaceae  bei DELTA ji L. Watson & M.J. Dallwitz. 
 Kyle M. Meyer, Sara B. Hoot & Mary T. K. Arroyoy: Phylogenetic Affinities of South American Anemone (Ranunculaceae), including the Endemic Segregate Genera, Barneoudia and Oreithales, In: International Journal of Plant Sciences, Volume 171, Number 3, März 2010, S. 323-331:  Fulltext-PDF. (almanî)

Girêdanên derve 

 Alan T. Whittermore & Bruce D. Parfitt: Ranunculaceae in der Flora of North America, 1997: Online. (îngl.)
 Wencai Wang, Dezhi Fu, Liang-Qian Li, Bruce Bartholomew, Anthony R. Brach, Bryan E. Dutton, Michael G. Gilbert, Yuichi Kadota, Orbélia R. Robinson, Michio Tamura, Michael J. Warnock, Guanghua Zhu & Svetlana N. Ziman: Ranunculaceae, in der Flora of China, 2001: Online. (îngl.)
 Kleiner Überblick wichtiger Merkmale in der Familie von der Uni-München.  (almanî)
 Steckbrief von der Uni-Ulm.  (almanî)
 Die Familie Ranunculaceae in der New South Wales Flora Online.
Çemê Reş

Çemê Reş çemek li rojavaya Dîlokê hildavêje û li ber gundê Meydan Ekbez sînor navbera Sûriyê û Tirkiyê çê dike. Paşê di deşta Hemqê dibore. Ew û Çemê Efrîn di Gola Amikê de diherrikin.

Çavkanî 

Çemên Sûriyê
Çemên Tirkiyeyê
Adrênalîn

Adrênalîn (ji latînî ad „zêde“ an „bi ser de“ + ren „gurçik“) hormonek ji dendikê toşbiya bergurçik çê dibe. Ew ji pola hormonên katekolamîn e.

Hormon
Glukagon

Glukagon hormonek ji giravên langerhans di pankreas de çê dibe. Ew dijbera însulîn e.

Hormon
Akebiya

Akebiya yan akebî (Akebia) cinsekê riwekên famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae) e. 5 cureyên vê cinsê hene, li cihên bilind ên rojhilatê Asya, Japonê diçê. Li Kurdistanê jî digihên an na, ne diyar e. Riwekên wê leflefokî (lavlavk û darokî ne. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.

Fêkiyên wan bi qasî 5 heya 10 cm dirêj, şîrîn, mor û helesor in. Li Asyayê çaya pelên wan jî tê vexwarin û di bijîşkiya gelêrî de sûd ji van riwekan tê wrgirtin.

Cure 
Di cinsê Akebia de 5 cure hene:
 Akebia chingshuiensis T.Shimizu
 Akebia longeracemosa Matsumura
 Akebiyaya pelpêçîk (Akebia quinata (Houtt.) Decne.)
 Akebiyaya pelnefel (Akebia trifoliata (Thunb.) Koidz., Syn.: Akebia lobata Decne.)
 Akebia × pentaphylla (Akebia trifoliata × Akebia quinata)

Çavkanî 
 Agahî li ser cinsê Akebiya di Flora of China. (îngl.)

Girêdan 

Famîleya akebiyayan
Lardizabalaceae
Çirnûkê gur

Çirnûkê gur an bizinkuj (Aconitum) cinseke riwekên famîleya adirgeyan (Ranunculaceae) e. Riwekek pirr axûdar (bijehr) e. 

Navê wê yê latînî ji mîtolojiya grekî tê. Tê texmînkirin ku ev nav jî bingeha xwe ji çiyayê Akonîtos ê li Pontûsê ye girtiye. Herkûles segê serî yê Hadesê (gorî mîtolojiya grekî dojeh) Kerber (Zerberus) xapandiye, deraniya erdxana ronahî. Kerber vereşiyaye, li cihê vereşa wê lê rijiyaye ev giha hêşîn bûye. 

Çirnûka gurê sala 2005'ê wekî riweka axûdar a salê hatiye hilbijartin. Bi qasî 400 cureyên wê hene. Li Kurdistanê jî hin cureyên wê diçên.

Cureyên çirnûkê gurê 

 Aconitum alboviolaceum Kom.
 Bizinkuja axûdar (Aconitum anthora L.)
 Aconitum baicalense Turcz. ex Rapaics
 Aconitum barbatum Pers.
 Aconitum bisma (Buch.-Ham.) Rapaics (Syn.: Aconitum palmatum D.Don)
 Aconitum brachypodum Diels
 Aconitum ×cammarum L.
 Aconitum carmichaelii Debeaux (Syn.: Aconitum chinense Paxton)
 Aconitum columbianum Nutt. (Syn.: Aconitum noveboracense A.Gray ex Coville)
 Aconitum coreanum (H.Lév.) Rapaics
 Aconitum degenii Gayer:
 Bizinkuja Degen (Aconitum degenii Gayer subsp. degenii):
 Bizinkuja panîkûlî (Aconitum degenii subsp. paniculatum (Arcang.) Mucher, Syn.: Aconitum paniculatum auct.) 
 Aconitum delphiniifolium DC.
 Aconitum falconeri Stapf
 Bizinkuja Himalayayan (Aconitum ferox Wall. ex Ser.)
 Aconitum fischeri Rchb. (Syn.: Aconitum sinense Sieb. ex Lindl. & Paxton )
 Aconitum forrestii Stapf
Aconitum ×fusungense SheHuaLi & Y.HueiHuang
 Aconitum gymnandrum Maxim.
 Aconitum hemsleyanum E.Pritz.
 Aconitum henryi E.Pritz.
 Aconitum heterophyllum Wall. ex Royle
 Aconitum jaluense Kom.
 Aconitum japonicum Thunb.
 Aconitum krylovii Steinb.
 Aconitum kusnezoffii Rchb.
 Aconitum lycoctonum L.:
 Bizinkuja zer (Aconitum lycoctonum subsp. lycoctonum, Syn.: Aconitum excelsum Rchb., Aconitum septentrionale Koelle) 
 Çirnûkê gur ê Kurdistanê (Aconitum lycoctonum subsp. vulparia (Rchb.) Nyman, Syn.: Aconitum lycoctonum auct., Aconitum vulparia Rchb.)
 Aconitum maximum Pall. ex DC.
 Aconitum nagarum Stapf (Syn.: Aconitum dielsianum Airy Shaw)
 Çirnûkê gur ê şîn (Aconitum napellus L.)
 Aconitum orientale Mill.
 Aconitum pendulum N.Busch
 Bizinkuja tantiros (Aconitum pilipes)
 Bizinkuja nûrandî (Aconitum plicatum)
 Aconitum reclinatum A.Gray (Syn.: Aconitum vaccarum Rydb.) 
 Aconitum scaposum Franch.
 Aconitum sinomontanum Nakai
 Aconitum spicatum (Brühl) Stapf
 Aconitum sungpanense Hand.-Mazz.
 Aconitum tauricum
 Aconitum ×tokii Nakai
 Bizinkuja rengîn (Aconitum variegatum L.)
 Aconitum uncinatum L.
 Aconitum vilmorinianum Kom.
 Aconitum volubile Pall. ex Koelle

Çavkanî 
 Alan T. Whittermore & Bruce D. Parfitt: Ranunculaceae in der Flora of North America, Volume 3, 1997: Aconitum - Online. (ne bi kurdî ye)
 Wencai Wang, Dezhi Fu, Liang-Qian Li, Bruce Bartholomew, Anthony R. Brach, Bryan E. Dutton, Michael G. Gilbert, Yuichi Kadota, Orbélia R. Robinson, Michio Tamura, Michael J. Warnock, Guanghua Zhu & Svetlana N. Ziman: Ranunculaceae, in der Flora of China, 2001: Aconitum - Online.

Girêdan 

 www.giftpflanzen.com
 Zur Heilwirkung der Aconitum-Arten, am Beispiel von Aconitum napellus.  (almanî)

Famîleya adirgeyan
Riwekên axûdar
Helec

Gundê Helecê kevtiye binê çiyayê Hawiroki yê rojavaya Mirgewerê. Nêzî sed malan di vî gundî de dijîn. Ava Helecê ji çend gundên din re jî dicê û bûye sebeba şinahiya wan gundan.

Pêdiviyê gotinê e ku pêşî cenazeyê Mela Mistefayê Barzanî di vî gundî de hat defin kirin lê piştî mesayîlên ewlehiyê der xistin. Ciyê wê niha jî maye û dora wê hisarê hesin çêkirine. Rêya Helecê  ji Zêwe, Holistane û Giriki derbaz dibe.

Gundên Mirgewerê
Hawirok

Çiyayê Hawirok ketiye rojavaya Mirgewer û nezî 3200 metrowan bilinde. Ev çiya sinûrê Îran û Turkiyeê  ji hev cuda dike.

Mirgewer
Çiyayên Kurdistanê
Enzerût

Enzerût (Impatiens) bi 900 cureyên xwe, cinsekî riwekên Famîleya enzerûtan (Balsaminaceae) pêk tîne. Tevahiya cureyên enzerûtê dema teze ne (hêşîn), axûdar in (bijehr). Di bijîşkiya gelêrî de jê sûd tê wergirtin, derman tê çêkirin. Li Afrîka, Madagaskar, rojhilatê Asyayê cihwarbûyî ne. Li Kurdistanê jî çend cureyêm wê diçên.

Cure (bijarte) 
Di cinsê Impatiens de bi qasî 900 cure hene:
 Impatiens auricoma Baill.
 Enzerûta Balfourê (Impatiens balfourii Hook f.)
 Balsamine (Impatiens balsamina L.)
 Enzerûta zerê pehtî (Impatiens capensis Meerb.)(edgeworthii Hook.)
 Enzerûta hindî (Impatiens glandulifera Royle)
 Impatiens hawkeri W. Bull
 Impatiens hians Hook. f.
 Impatiens marianae Rchb. f. ex Hook. f.
 Impatiens niamniamensis 
 Dest nede min (Impatiens noli-tangere L.)
 Impatiens pallida Nutt.
 Enzerûta hûrik yab enzerûra kulîlkhûrik (Impatiens parviflora DC.)
 Impatiens platypetala Lindl.
 Impatiens pseudoviola Gilg
 Impatiens repens Moon
 Impatiens sodenii Engl. & Warb. ex Engl.
 Impatiens walleriana Hook. f.

 Çavkanî 
 Agahî ji Flora of China. (îngl.)
 W. Erhardt u. a.: Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7 (almanî)

Wêne

Girêdan 

 Informationen zur Verbreitung (von Impatiens glandulifera) in Deutschland 

Famîleya enzerûtan
Famîleya ebenûsan

Famîleya ebenûsan (Ebenaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ev kom jî yek ji endamên riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Di vê famîleyê de 4 cins, bi qasî 490 cure hene. Cinsê herî navdar; dara ebenûsê (Diospyros) e ku navê xwe jî daye famîleyê. Welatê ebenûsê Afrîka ye û ji cihên tropîk hez dike.^

Sîstematîk 
Famîleya Ebenaceae sala 1891'ê de ji aliyê Robert Louis August Maximilian Gürke ve, di Die Natürlichen Pflanzenfamilien, 4(1), rûpel 153'yê de hatiye binavkirin. 

Di vê famîleyê de, 2 serefamîle, bi qasî 4 (3 heya 6) cins, 490 cure hene:
 Lissocarpoideae Wallnöfer: Tenê cinsekê wê heye:
 Lissocarpa Benth.: 8 cure.
 Ebenoideae Thorne & Reveal: 3 cins:
 Diospyros an carnan Cargillia R.Br., Cavanillea Desr., Ebenus Kuntze, Embryopteris Gaertn., Guaiacana Duhamel, Idesia Scop., Maba J.R.Forst. & G.Forst., Mabola Raf., Macreightia A.DC., Noltia Thonn., Paralea Aubl., Pimia Seem., Rhaphidanthe Hiern ex Gürke, Ropourea Aubl.,, Tetraclis Hiern): 475 heya 485 cure.
 Euclea L.: 12 heya 20 cure.
 Royena L.

Çavkanî 
 Famîleya Ebenaceae di APWebsite. 
 Famîleya Ebenaceae di DELTA.  (îngl.)
 James E. Eckenwalder: Ebenaceae in der Flora of North America, c. 8, r. 247: Online.

Girêdan 

 Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. (almanî)

 
Koma gezik, çay û çûxan
Wekhevî

Wekhevî termek zimanê matematîk û zanistî ye. Nîşan dide ku du pirranî yan jî mezinahî yeksan in. Di nivîsandinê de herdu pirranî li du aliyê nîşana wekhevyê (=) tên martin. mînak:

Termînolojî 
Bila  wekhevîyek be. Li vir
 a û b                           (en: coefficient)
 x û y guherrbarên wekheviyê ne  (en: variable)
 c                               (en: constant)
 = nîşana wekheviyê ye

Tîpên wekheviyan 
 Wekheviya cebrî
 Wekheviya dirust
 Wekheviya dîferensiyel
 Wekheviya întegral

Çavkanî 

Matematîk
Wekhevî
Xwînhênera rûviyan a jorîn

Xwînhênera rûviyan a jorîn, xwînhênera rûviyan a serve (bi latînî: Vena mesenterica superior) xwînhêner e, ku xwînê ji rûviya zirav, rûviya stûr, aşik û pankreas digihêne derîdemarê.

Cureyên xwînhêneran 
Xwînhênerên ku têde diherrikin:
 Xwînhênera aşik-pêşgîrê a rast (vena gestro-omentalis dextra) 
 Xwînhênerên pankreas-dozdehgirêkê  (venis pancreaticoduodenales)
 Xwînhênera zeblotê a navîn (vena colica media)
 Xwînhênera zeblotê a rast (vena colica dextra)
 Xwînhênerên rûviyê birçî (venis jejunales)
 Xwînhênerên rûviyê badayî (venis ileales)
 Xwînhênera rûviyê badayî-zeblotê (vena ileocolica)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xwînhêner
Sîstema gera xwînê
Mêzîn (komstêr)

Mêzîn, Terazî an jî Terazû komstêreka di çembera bircan de ye. Ew di navbera, li roava, Simbile û li rohelat Dûvpişkê de dimîne.

Mêzîn yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalkirî bû û ew ji demên Babîlan ve dihat zanîn û ew wek sembola dadweriyê dihat nasîn. Ew yekane komstêra di çembera bircan de ya ku tiştekî jîndar nîşan nade ye. Roj di navbera 31'ê kewçêrê û 22'ê sermawezê di vê Teraziyê de dimîne. Di astrolojiyê de jî ew di navbera 23'ê rezberê û 22'ê kewçêrê di birca Mêzînê de ye.

Stêrên mêzînê

Çavkanî

Girêdan 

Komstêr
Xwînhênera spilê

Xwînhênera spilê an xwînhênera faterşkî (bi latînî: vena splenica) xwînhênerek, ku xwîn ji fatereşk, aşik, şêlav û rûviya stûr digihîne derîdemar.

Cureyên xwînhênerên ku tê de diherikin 
 Xwînhênera aşik-pêşgîrê a çep (vena gestro-omentalis sinistra) 
 Xwînhênerên pankreas-dozdehgirêkê  (venis pancreaticoduodenales)
 Xwînhênerên aşikê yên kurt (venis gastricae breves)

Erk

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
  - "Fatereşk"
 Xwînhênera fatereşkî  - medterms.com

Xwînhêner
Fatereşk
Şêr (komstêr)

Şêr (Termê Vajî ) komstêreke di çembera bircan de ye ku li rojavayê wê komstêra Kêvjalê û li rohilatê wê komstêra Simbileyê hene. Nîşana wê . Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalkirî û yek ji 88 komstêrên îroyîn e.

Di komstêrê de çend stêrên geş hene; Qelb el Esed (α Leonis, dilê şêr); Zenûb el Esed(β Leonis, boça şêr); û El Cebhe (Henî). 

Şêr yek ji komstêrên herî zû ve tên zanîn e. Ew li mezopotamyayê ji 4000 b.z. virve tê zanîn. Stêrnasên Babîlî ew wek UR.GU.LA - 'şêrê mezin'; bi nav dikirin.

Roj ji 10'ê gelawêjê de heta 10'ê rezberê di komstêr Şêrê de dimîne Di astrolojiyê de jî ji 23'ê tîrmehê de heta 23'ê gelawêjê wek birca Şêr tê hesibandin.

Çavkanî

Komstêr
Şêrê Biçûk (komstêr)

Şêrê Biçûk komstêreka biçûk e. Ew ne komstêreka kevin e û di sala 1687'ê de ji hêla Johannes Hevelius hatiye çêkirin. Ew li bakura komstêra  Şêr e. Ew ji du an sê stêran pêk tê û stêrên wê qedra çarem zenûntir in.

Girêdanên derve 

Komstêr
Dinya

Cîhan (dinya)
Dinya (gerstêrk)
Gakkoş

Gakkoş an Kakkoş binavkirina herêmî ya rûnişvanên bajarê Elazîzê ye. Ev navkirin ji peyva kurdî ya kako (biçûkkirina kekê an kaka, wateya vê qûnde an qûnek e) hatiye afirandin. Gakkoş bi pirranî her çiqas kurdên zaza bin jî, bi kevneparêzî û nijadperestiya romiyan ve meşhûr in.

Bide ber 
 Dadaş

Elezîz
Hevkêşeya dîferensiyel

Wekheviya dîferensiyel ji wekheviyên fonksiyonan û derîvatîvên wan dihewîne re tê gotin.

Di zanist û endezyariyên nûjen da pirr giring in. Çimkî wekheviya dîferensiyel kanin bûyerên natûrel bi modêlan teswîr bikin. Van modêlan ji guherrbarên fîzîkî fonksîyonên matematîkî peyda dikin. Bo van fonksiyonan modêlên matematîkî tê gotin.

Derên cudabûna çendanîyekê bi cudabûna yek an jî çend hebên din diguherre, kanin bi wekheviya dîferensiyel bêne modêlkirin. Ji ber ku di zimanê matematîkê de  îfade dike ku cudahiya  bi cudahiya  çiqas diguherre. Û wekheviya vê îfadeyê an jî ên mîna wê dihewînin jî wekheviya dîferensiyel in. Wek manend, lezgîniya (v) tiştekî ji jor dikeve kane wek fonksiyonek zeman () bête nivîsandin. Hêzên li ser vê objeyê giraniya wê (F = mg) û hêza ku ji alyê hewayê ve tesîrî wê dike ne (γv). Yanî hêza net kane wek  F = mg-γv bête nivîsandin.
Ji qanûna Newton a duyem em zanin ku:
 ye.
Dûra mirov kane van herdu wekhevya bide berhev:
 − γ, ew jî dibe:    g − γ.

Nermalav
· ExpressionsinBar 
· Maple: dsolve 
· SageMath 
· Xcas: desolve(y'=k*y,y)

Cûreyên wekheviya dîferensiyel
Wekheviya dîferensiyel bi çendîn awayî kanin bêne sinifandin.

Çend wekheviyên dîferensiyel

Fîzîk û endezyarî
 Qanûna Newton a Duyem di dînamîkê de
 Wekheviya Maxwell di elektromanyetîzmê de
 Wekheviya Schrödinger di mekanîka kuantûm de

Çavkanî

Matematîk
Wekhevî
Wergir (jînkîmya)

Wergir (bi latînî: receptor ji recipere tê wateya wergirtin) protînek di parzûna xaneyê de an di hindirrî xaneyê de ye, ya ku peyaman werdigire bo nimûne hormon.

Biyokîmya
Biyolojiya xaneyî
Panos (riwek)

Panos an paranos (Bertholletia excelsa) riwek darî yê famîleya panosan (Lecythidaceae) e. Heya 50 metreyê bilind dibe. Li cihên tropîk, germ û bibaran diçê. Bo baxçevaniyê jî tê çandin. Proteîn, rûn, mîneralên wekî kalsiyûm, hesin, magnezyûm, selenyûm, çînkoyê dihewîne. 

Ev cure cara pêşîn sala 1808'ê ji aliyê Aimé Bonpland ve hatiye binavkirin.

Wêje 
 Pieter A. Zuidema, René G. A. Boot: Demography of the Brazil nut tree (Bertholletia excelsa) in the Bolivian Amazon: impact of seed extraction on recruitment and population dynamics. Di: Journal of Tropical Ecology, Bd. 18, S. 1–31, 2002.

Girêdan 

 S. A. Mori, G. T. Prance: The Lecythidaceae Pages. The New York Botanical Garden, Bronx, New York. Bertholletia excelsa

Famîleya panosan
Koma gezik, çay û çûxan
Fêkî
Dar
Rezê cangoçkê

Rezê cangoçkê, şînzerk (Cobaea scandens, carnan bi şaşî Cobea scandens) riwekek ji Famîleya şînzerkan (Polemoniaceae) ye. Ji Meksîkayê belav bûye. Gihasirêş ev e yan na ne diyar e. Riweknasên kurd xebatekê li ser floraya Kurdistanê nekirine.

Çavkanî 
Cobaea scandens di Flora of New South Wales Online. (îngl.)

Girêdan 

 Agahiyên berfireh, bi taybetî derbareyê kulîlka wê de, di Botanischen Gartens der Universität Wien.  (almanî)
 Hinweise zu Aufzucht und Pflege bei Gardora.at und Pflanzen-im-Web.de (almanî)

Famîleya şînzerkan
Peptîd

Peptîd zincîrek ji tirşeyê amînî ya ku bi bestina peptîdê bi hev girêdayî ne.

Biyokîmya
Emmental

Emmental (bi kurdî: Wadiyê çemê Emme) navê herêmeke bi qot a Swîsrê ye û dikeve nava kantona Bernê.

Erdnigarî 
Emmental ji der û dora çemên Emme destpê dike û ji çiyayê Hohgant ber bi bajarê Burgdorf heya sînorên kantona Solothurnê ve diçe. Herwiha, Emmental xwediyê herêma îdarî ya bi heman navê ye jî. Pir caran navçeya berê ya bi navê Konolfingen jî wek perçeyeke Emmentalê tê hesibandin. Bajarên herî mezin ên herêmê Burgdorf, Langnau, Sumiswald û Huttwil in. Dîmena herêmê ji mêrg û çêregehan pêk tê. Taybetiyeke din a vê herêmê qotên mil bi mil in. Li ser gelek qotan daristanên bi darên pelstrî hene.

Aborî 
Cotkarên vê herêmê bi pirranî jiyana xwe bi ajaldariyê derbas dikin. Bi taybetî çêlek têne xwedî kirin, û bi şîra wan penara navdar a bi navê Emmentaler Käse (Penara Emmentalê) tê çêkirin. Ev penar ji bo vê herêmê taybet e û yek ji penarên herî bi nav û deng ên Swîsrê ye. Li çend gundên herêmê ev enar hê jî bi awayê kenveşopiyê tê çêkirin. Malên cotkariyê yên herêmê pir mezin û fireh in. Avadana ew malan ewqas mezin in ku li her milên çep u rastê pir nêzikî erdê ne.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Swîsre
Emme

Emme navê çemeke Swîsrê ye û di nava kantona Bernê de diherike.

Nav 
Navê çeme dibe ku ji peyva Galyayî- Keltî ambis ( = çem, bi latînî amnis ) tê .
Çem
Burgdorf

Burgdorf (, bi almaniya swîsrî ya Bernê: Burtlef, bi kurdî tê wateya Gundê bi kelhe) navê bajar û şaredariyeke swîsrî ya di kantona Bernê de ye.

Jêgirtinek ji malpera fermî ya bajêr: Burgdorf ne gund e, bajar e. Lê kel peyda ye, bes jê re seray tê gotin.

Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Swîsre
Bajarên Swîsreyê
Thalma de Freitas

Thalma de Freitas, di 14'ê gulanê 1974'an de li Rio de Janeiro, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Stranbêj
Stranbêjên brezîlî
Aktrîsên brezîlî
Jidayikbûn 1974

Mirovên zindî
Koma zencefîlan

Koma zencefîlan (Zingiberales) komeke riwekan e, di êla riwekên bi kulîlk de cih digire.

Li cihên tropîk diçên. Gelek cureyên wan bo baxçevaniyê tên ajotin. Herwiha hin jî wekî biharbêhn tên bikaranîn. Navdara vê komê mûz e. 

Qewareya kulîlkên wan:

Sîstematîk 
Ji aliyê genetîkî ve lêzimê koma komelînayan (Commelinales) e. Di vê komê de 8 famîleyên riwekan hene:

 Costaceae
 Famîleya gulkîsikan (Cannaceae): Tenê cinsekê wê heye:
 Gulkîsik (Canna)
 Famîleya helîkonyayan (Heliconiaceae): Tenê cinsekê wê heye:
 Helîkonya (Heliconia)
 Lowiaceae: Tekane cins e:
 Orchidantha 
 Famîleya peltîrikan, famîleya pelkêran (Marantaceae)
 Famîleya mûzan (Musaceae)
 Famîleya doçika tûtiyan (Strelitziaceae)
 Famîleya kakule û zerdeçalan (Zingiberaceae)

Çavkanî 
 Koma zencefîlan (Zingiberales) di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Koma zencefîlan Zingiberales  di [http://www.mnh.si.edu/ National Museum of Natural History (NMNH) a Smithsonian Institution. 
 W. J. Kress, L. M. Prince, W. J. Hahn & E. A. Zimmer: Unraveling the evolutionary radiation of the families of the Zingiberales using morphological and molecular evidence, In: Systematic Biology, 50 (6), 2001, S. 926-944.
 W. J. Kress & C. D. Specht: The evolutionary and biogeographic origin and diversification on the tropical monocot order Zingiberales., in J. T. Columbus, E. A. Friar, J. M. Porter, L. M. Prince & M. G. Simpson (Herausgeber): Monocots: Comparative Biology and Evolution. Excluding Poales., in Aliso, 22, 2006, S. 621-632.
 W. S. Judd, C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens & M. J. Donoghue: Zingiberales, Plant Systematics: A Phylogenetic Approach, 3. Auflage, Sunderland, Massachusetts: Sinauer Associates, 2007, S. 301-302. ISBN 978-0-87893-407-2.
 Kurzer Überblick der Ordnung und der dazugehörenden Familien. (almanî)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Deimos (peyk)

Deimos yan jî Mars II, ji yewnanî: Δείμος yanî "Tirsîn", duyem heyva gerstêrka Behramê ye. Hem Deimos û hem jî Fobos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.

Nav 
Deimos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî Mars (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine Deimos. Deimos cewiyê Fobos e. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê Deimos tê wateya "tirsîn".

Çavkanî

Behram
Würzburg

Würzburg bajarek di herêma Bayern li Almanyayê ye.

Galeriya Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Almanyayê

Würzburg (navçe)
Famîleya doçika tûtiyan

Famîleya doçika tûtiyan, famîleya strelîtzan (Strelitziaceae) famîleyeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire. 

Di vê famîleyê de 3 cins û 7 cure hene. Navê vê famîleyê yê botanîkê ji keybanû Charlotte von Mecklenburg-Strelitz (1744 - 1818) tê. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.

Sîstematîk 
Di famîleyê de 3 cins hene, du ji wan monotîpîk, bi hev re  7 cure:
 Doçika tûtî (Strelitzia Ait.): 5 cureyên wê hene:
 Doçika tûtî ya spî (Strelitzia alba (L. f.) Skeels, Syn.: Strelitzia angusta Thunb.) 
Doçika tûtî ya bilindcihan (Strelitzia caudata R.A.Dyer)
 Natal-, an Doçika tûtî ya darokî (Strelitzia nicolai Regel & Koern.)	 
 Strelitzia juncea Link 
 Guleçûka bihuştê (Strelitzia reginae Aiton)
 Ravenala Adans.: Tenê cureyekê xwe heye:
Dara rêwingan (Ravenala madagascariensis Sonn.)
 Phenakospermum Endl.:  Cureyek:
 Phenakospermum guyannense (L.C.Rich.) Endl. ex Miq.

Wêne 
Dara rêwingan (Ravenala madagascariensis):

Çavksnî 
 Famîleya doçika tûtiyan, Strelitziaceae di APWebsite. 
 W. J. Kress, L. M. Prince, W. J. Hahn & E. A. Zimmer: Unraveling the evolutionary radiation of the families of the Zingiberales using morphological and molecular evidence, in Systematic Biology, 50 (6), 2001, S. 926-944.

Girêdan 

 Eintrag in der Flora of Madagascar. (englisch)
 Agahî ji Flora of Zimbabwe. (îngl.)

 
Koma zencefîlan
Nürnberg

Nürnberg bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Almanyayê
Koma gindorikên keyan

Koma gindorikên keyan (Zygophyllales) komeke riwekan e. Riwekên wê giha, devî yan darokî ne.

Sîstematîk 
Di koma gindorikên keyan de 2 famîle hene:

 Famîleya pelgerdeniyan (Zygophyllaceae)
 Krameriaceae

Çavkanî 
 Koma gondorikên keyan, Zygophyllales di APWebsite (îngilîzî)

Girêdan 

 
Riwekên kulîlkdar
Famîleya peltîrikan

Famîleya peltîrikan, famîleya marantayan (Marantaceae) [famîle]]yeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire. Navê xwe ji riweknasê îtalî yê sedsala 18em Bartolomeo Maranta digire. 31 cins, 525 heya 550 cureyên vê famîleyê hene. Ji xeynî Awistraliya, li cihên tropîk belavbûyî ye.

Sîstematîk 
 Afrocalathea K.Schum.: Cureyek:
 Afrocalathea rhizantha K.Schum
 Ataenidia Gagnep.: Mit nur einer Art:
 Ataenidia conferta (Benth.)
  Marantaya selketûrî (Calathea G.Mey.): Tevlî Thymocarpus Nicolson et al. bi qasî 300 cureyan.
 Cominsia Hemsl.: 3 cure.
 Ctenanthe Eichler: 10 cure.
 Donax Lour.: 3 cure.
 Halopegia K.Schum.: 4 cure.
 Haumania J.Léonard: Tenê 2 cure.
 Hylaeanthe  A.M.E.Jonker & Jonker: 5 an 6 cure.
 Hypselodelphys (K.Schum.) Milne-Redh.: Dibe ku Trachyphrynium binekomek be. Bi qasî 5 cureyan.
 Ischnosiphon Körn.: 35 cure.
 Koernickanthe L.Andersson: Cureyek:
 Koernickanthe orbiculata (Körn.) L.Andersson.
Maranta (Maranta L.): Bi qasî 25 cureyan.
 Marantochloa Brongn. ex Gris: 15 heya 20 cure.
 Megaphrynium Milne-Redh.: 4 heya 6 cure. 
 Monophrynium K.Schum.: 3 cure.
 Monophyllanthe K.Schum.: Tenê 2 cure.
 Monotagma K.Schum.: Bi qasî 37 cureyan.
 Myrosma L. f.: Bi qasî 20 cureyan.
 Phacelophrynium K.Schum.: 6 cure.
 Phrynium Willd.: 20 cure.
 Pleiostachya K.Schum.: 4 cure.
 Sanblasia L.Andersson: Tekane cure:
 Sanblasia dressleri L.Andersson
 Saranthe (Regel & Körn.) Eichler: 10 cure.
 Sarcophrynium K.Schum.: 16 cure.
 Schumannianthus Gagnep.: 3 cure.
 Stachyphrynium K.Schum.: 10 cure.
 Stromanthe Sond.: 15 cure.
 Thalia L.: 7 cure.
 Thaumatococcus Benth.: Tekane cure: 
 Thaumatococcus daniellii (Benn.) Benth.
 Trachyphrynium Benth.
 Trachyphrynium braunianum (K.Schum.) Milne Redh.

Çavkanî 
 Famîleya peltîrikan, Marantaceae di APWebsite. (îngl.)
Helen Kennedy: Marantaceae di Flora of North America: Online. (îngl.)
Delin Wu & Helen Kennedy: Marantaceae di Flora of China, Volume 24, 2000, S. 379: Online. (îngl.)
 L. M. Prince & W. J. Kress: Phylogenetic relationships in the Prayer Plant Family (Marantaceae): Insight from plastid DNA sequence data., in Taxon 55, 2006, S. 281-296.
Lennart Andersson: The neotropical genera of Marantaceae. Circumscription and relationships, in Nordic Journal of Botany, Volume 1, Issue 2, 1981, S. 218-245.
Lennart Andersson & M. W. Chase: Phylogeny and classification of Marantaceae, Botanical Journal of the Linnean Society, 135 (3), 2000, S. 275-287.

Girêdan 

 
Koma zencefîlan
Regensburg

Regensburg bajarek di herêma Bayern de li Almanyayê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Almanyayê
Unix

Unix (bixwîn: yunîks) pergala xebitandinê a komputerê ye. Di sala 1969an de ji aliyê çend xebatkarên AT&T, ên di Bell Labs de bûn, ve hatiye afirandin. Dennis Ritchie  xebatkare herî navdar e. Cara pêşîn temamî bi assembly hatibû nivîsandin. Paşê di sala 1973an de gişt ji nû ve bi zimanê C hat nivîsandin. Unix temelê GNU/Linux, Android û Mac OSê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://spectrum.ieee.org/computing/software/the-strange-birth-and-long-life-of-unix/1  "IEEE Spectrum"

Pergala xebitandinê
Glîsîn

Glîsîn an Glycin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Alanîn

Alanîn an Alanin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Valîn

Valîn an Valin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Leusîn

Leusîn an Leucin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Îsoleusîn

Îsoleusîn an Isoleucin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Sêrîn

Sêrîn an Serin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Trêonîn

Trêonîn an Threonin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Mêtîonîn

Mêtîonîn an Methionin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Sîsteîn

Sîsteîn an Cystein tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Asparagîn

Asparagîn an Asparagin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Glutamîn

Glutamîn an Glutamin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Fênîlalanîn

Fênîlalanîn an Phenylalanin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Tîrosîn

Tîrosîn an tyrosin tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Trîptofan

Trîptofan an Tryptophan tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya
Prolîn

Prolîn an prolin tirşeyek amînî ye.

Girêdan 

Biyokîmya
Tirşeya aspartî

Tirşeya aspartî an asîda aspartî tirşeyek amînî ye.

Biyokîmya