nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hêştirme

Hêştirme, wiştermir an jî çûkhêştir (Struthio camelus), cureyekî balindeyên ku nafirin e ku îro bi tenê cinsek ji wan a bi navê Struthio mayî ye.

Belavbûna erdnîgarî 
Hêştirme li hinek warên parzemîna Afrîkayê dijî ye, bi taybetî navîn û başûra vê parzemînê. Berê hêştirme li gelek welatên Afrîka, Rojhilata Navîn û Asyayê biçûk hebû.

Şayes 
Giraniya hêştirmeyê bi gelemperî, derdorî 160 kilograman e. Dirêjiya hêştirmeyê nêr di navbera 2,1 - 2,8 m û dirêjiya mê di navbera 1,7 - 2,1 m.Jiyana wê ya hevbeşî digihêje ji 40 ta 45 salan. Serên mê û nêr rût in. Rengê dûvikên hêştirmeyan spî ne û pûrtê wê reş û piçekî spî ye.

Xwarin 
Hêştirme dikanê gelek cureyên giyanan dixwe, lê carinan xijende û kêzan dixwe. Hêştirme ax an herî dixwe ji bo alîkariyê givêrandin an hezmê xwarinê.

Binecure 

Pênc binecureyên hêştirmeyan hatine nasîn:

Hêştirme (Struthio struthio):
S. c. australis, hêştirmeya başûrî, li Afrîkayê başûr dijî.
S. c. camelus, hêştirmeya Afrîkayê bakurî yan hêştirmeya qiriksor, li bakurê Afrîkayê bi cureyên gelek tewrende dijî. 
S. c. massaicus, li Rojhilata Afrîkayê dijî.
S. c. syriacus, hêştirmeya erebî, hêştirmeya Rojhilata Navîn yan hêştirmeyê sûrî, berê li Rojhilata Navîn dijî bû. Berê ev hêştirme gelek hebûn li Pargiravê Erebistanê û Sûriyê ku di sala 1966an de nema bûye.
S. c. molybdophanes, hêştirmeya somalî, li Somalî û başûrê Etiyopyayê dijî.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.ostriches.org/ 
 http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/ostrich/

Hêştirme
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Navkirina dumend

Navkirina dumend yan jî navê zanistî (binominal nomenclature), rê an awayekî nûjen e di biyoloj da ku pergalê nav lêkirin a cins û cure yên canewer û riwekan serast bike gor şêwe an formên rêzimanî yê latînî.

Nimûne 
Di canewernasî da
Navê gelemper an nas ya canewerkî goştxwer wek:
Piling
Navê zanistî an du-beşî:
Panthera tigris
Navê pêşî ya cins e û navê paşî ya cure ye. 
Di riweknasî da
Navê gelemper an nas:
Şîlan
Navê zanistî:
Rosa canina

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Curiosities of Biological Nomenclature
 The Language of Horticulture 

Zanist
Taksonomî (biyolojî)
Kêdil

Kêdil (1946: Kedil; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Hanikan

Hanikan, Hanika, anku Ḧanikan (1928: Ḧanikan; 1946: Hanika; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Wezrîn

Wezrîn (1946: Vezrin; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Debara gund weke gelekê gundên çiyê bi rez û berhêm rezan û bi firotina gûz, behîv û Simaqê ye. Rêya gund a ku di Reşiyê re derbas dibe teng be jî asfalt e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Reşê

Reşê an jî Reşiyê (), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye. Gundekî kevin e. Nêzîkê sed malî têde heye. Gund li başûrê Heskîfê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Dêrhaf

Dêrhaf an jî Dêrhav (1928: Dérhaf; 1946: Derhaf; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Keferelb

Keferelb, anku Kefer'elb (), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Girkebîr

Girkebîr, Gêrê  (1946: Girkehir [sic]; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Hîzo

Hîzo (1946: Hizo; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Defnê

Defnê an jî Difnê (1946: Difni; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Gundê Diyar

Gundê Diyar (1946: Gündidiyar; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Gundê Gulan

Gundê Gulan an jî Gundê Kolan (1946: Gündiköla; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
America Ferrera

America Georgine Ferrera an jî America Ferrera (  li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) aktrîsa amerîkan e.

Fîlmnîgarî

Fîlm 

 2002: Real Women Have Curves
 2002: Touched by an Angel
 2002: Gotta Kick It Up
 2005: Lords of Dogtown
 2005: The Sisterhood of the Traveling Pants
 2007: La Misma Luna
 2008: The Sisterhood of the Traveling Pants 2
 2008: Tinker Bell (deng)
 2010: How to Train Your Dragon
 2010: Our Family Wedding
 2012: End of Watch

Rêzefîlm 

 2004: CSI: Crime Scene Investigation (beşa 5x03)
 2006-2010: Ugly Betty
 2011: Good Wife (3 beş)

Xelat 

 2002: Sundance Film Festival: Special Jury Prize
 2006: Imagen Awards
 2007: Teen Choice Awards
 2007: Screen Actors Guild Awards
 2007: Satellite Awards
 2007: 2x Imagen Awards
 2007: Golden Globe Awards
 2007: Emmy Awards
 2007: ALMA Awards
 2008: NAACP Image Awards
 2010: Imagen Awards

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1984
Mirovên zindî
Mişk

Mişkan (Muridae), famîleyek e gelek mezin ji guhandaran e. Ev famîle ji bêtirî 600 cureyên hene wek cirdon, jerbû û mişkan.

Binfamîleyên mişkan 

 Deomyinae (Mişkê dirî, Cirdonê pûrtî)
 Gerbillinae ( Cirdonê axê)
 Leimacomyinae (Mişkê Togo)
 Lophiomyinae (Cirdonê bi laçik)
 Murinae (Cirdon û miîşkên yê Cîhanê Kevin).

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_%281920%29/Mouse.

 
Guhandar
Heywan
Foka leopar

Foka leopar an gamsiyê pars (Hydrurga leptonyx), cureyekî fokên bêguh (Monachinae) ku goştxwer û hov e. Foka leopar li parzemîna Antartîka dijîn.

Şayes 
Foka pars lawirekî avî qelew, girse û hêzdar e. Rengê paşîiya foka pars gewrê tarî ye û rengê zik gewrî vekirî ye. Rengê qirika fokê spîavî ye ni lekeyên reş li ser wê , ku loma navê pars li vê fokê kirine. Mê ji nêr girsetir e.Dirêjiya foka pars di navbera 2.4–3.5 m û giraniya wê di navbera 200 - 600 kg.
Diranên pêşî tûj wekî diranên goştxwerên din, lê diranên aş bi hevre girtî ne ku alîkariyê bêjinga kerevîd an krîlê antarktîktî ji avê bike wekî awaya foka kevjalxwer.

Belavbûn 
Foka pars bi gelemperî li deverên parzemîna Antarktîkayê dijî, lê eger li beravên Awistralya, Tazmanya, girava Lord How û Afrîkayê Başûr were dîtin.

Reftar

Parêzî

Têkiliyên bi mirovan re 
Fokên leopar bi rastî ku canewirên bi gelek herreşeyên di têkiliyên xwe bi mirovan re . Lê bi kêm ku fokên leopar mirovan dikujin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Best Wildlife Photos of 2005 – "Underwater World" Winner: "Leopard Seal Pass"
 Antarctic Connection.com 
 Under-water close-up photos of leopard seals
 National Geographic coverage of leopard seal photography assignment

Fok
Faunaya Antarktîkayê
Faunaya Okanûsiyayê
Foka keşîş

Foka keşîş yan gamasiyê keşîş (bi latînî Monachus), cinsekî ji sê cureyên tewrende û kêmpeyde yên fokên bêguh e, ku rewşa hebûnê van cureyan ne baş e.

Şayes

Reftar

Cureyên foka keşîş 
 Foka keşîş a giravên Hawayî Monachus schauinslandi (bilindtirîn xetereya nemabûnê)
 Foka keşîş a Deryaya Navîn Monachus monachus (bilindtirîn xetereya nemabûnê)
 Foka keşîş a karîbî Monachus tropicalis (nemabûyî)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Monachus Guardian
 Monk Seal Foundation
 NOAA Monk Seal Info

Fok
Foka birî

Foka birî (Erignathus barbatus), cureyekî bi mezinahiyeke navinçî ji foka bêguh ye ku li nêzî okyanûsa Antartîkayê dijî.

Şayes

Reftar

Jîngeh

Belavbûn

Çavkanî 

Fok
Kuneyn

Kuneyn (1946: Küneyin; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Lepîne

Lepîne (1946: Lepin...(baş nayê xwendin); ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Mebya

Mebya (1946: Mebiye; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Mişkên kor

Mişkên kor (Spalacidae), famîleyek e mezin ji jorefamîleyê Muroidea ango Wek mişkan ku di bin erdê dijî. Mişkê kor li rojavayê Asyayê, Rojhilata Navîn, başûr-rojhilatê Ewropayê û Qoça Afrîkayê dijî.

Çavkanî 

Jansa, S. A. and M. Weksler. 2004. Phylogeny of muroid rodents: relationships within and among major lineages as determined by IRBP gene sequences.  Molecular Phylogenetics and Evolution, 31:256-276.

Michaux, J., A. Reyes, and F. Catzeflis. 2001. Evolutionary history of the most speciose mammals: molecular phylogeny of muroid rodents. Molecular Biology and Evolution, 17:280-293.

Steppan, S. J., R. A. Adkins, and J. Anderson. 2004. Phylogeny and divergence date estimates of rapid radiations in muroid rodents based on multiple nuclear genes. Systematic Biology, 53:533-553.

Girêdanên derve 

Mişkê kor
Faunaya Kurdistanê
Koma kojeran

Kojer (Rodentia), komeke guhandaran mîna sihor, dormişk,berazê avê û gelek din.

Şayes 
Kojer bi cotek tenê ji diranên pêşî (didantûj), yê jêr û yê jor, tim mezin dibe di devên wê.

Bêtirî 40% ji cureyên guhandaran ji kojeran (Rodentia)e, li hemû parzemînan dijîn ji bilî parzemîna  Antartîka.

Dabeşandin 

Koma kojeran 
Binekoma Anomaluromorpha
Famîleya Anomaluridae
Famîleya Pedetidae
Binekoma Castorimorpha
Jorefamîleya Castoroidea
 Famîleya Castoridae
Jorefamîleya Geomyoidea
FamîleyaGeomyidae
Famîleya Heteromyidae: Cirdonê Kangrû
Binekoma Hystricomorpha
Famîleya incertae sedis Diatomyidae
Jêrekoma Ctenodactylomorphi
Famîleya Ctenodactylidae
Jêrekoma Hystricognathi
Famîleya Bathyergidae:Mişkê korê Afrîkanî
Famîleya Hystricidae
Famîleya Petromuridae
Famîleya Thryonomyidae
Parvorder Caviomorpha
Famîleya †Heptaxodontidae
Famîleya Abrocomidae
Famîleya Capromyidae
Famîleya Caviidae: wek kavî û berazê avê.
Famîleya Chinchillidae
Famîleya Ctenomyidae
Famîleya Dasyproctidae
Famîleya Cuniculidae
Famîleya Dinomyidae
Famîleya Echimyidae
Famîleya Erethizontidae
Famîleya Myocastoridae
Famîleya Octodontidae
Binekoma Myomorpha
Jorefamîleya Dipodoidea
Famîleya Dipodidae: Cirpoq.
Jorefamîleya Muroidea
Famîleya Calomyscidae
Famîleya Cricetidae: hamster
Famîleya Muridae: Mişk û cirdon.
Famîleya Nesomyidae
Famîleya sihoranPlatacanthomyidae
Famîleya sihoran Spalacidae
Binekoma Sciuromorpha
Famîleya  Aplodontiidae
Famîleya  Gliridae
Famîleya  Sciuridae: sihor

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Website on African rodentia
 Rodent Photos
  Rodent Pests chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences  National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
Can Rodents be trained not to gnaw?

Kojer
Kovara Çand

Kovara Çand kovareke çandî û edebî ya bi kurdî bû ku bi du hijmaran li Urmiyeyê derketiye.

Hejmara duyem a kovara kurmancî ya Çand sala 2011'an li Urmiyeyê rojhilatê Kurdistanê derket ku ji aliyê Enstîtûya Çandî û Hunerî ya Endîşeya Ehmedê Xanî li Urmiyê dihat weşandin. 
Kovara Çand bi awayekî navxwe ji aliyê enstîtûya navborî dihat çap û belavkirin û xwerî kurmancî ye.

Rêveberiya kovara Çand
Desteya Weşana kovara Çand ji çend nivîskar û wêjevanên kurmanc pêk tê ku kovarê rêve dibin.

Helbestvan Celaledîn Nizamî, Ezîz Neimetî, Mihemed Sefayî, Yûsif Klûnkzade û Ayhan Husênî. 

Sernivîskarê kovara Çand Eskender Ceiferî bû û rêveberiya nivîsînî jî Yûsif Klûnekzade bû.

Hijmarên kovarê
Pişt re ew kovar di hejmara duyem de ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve hat qedexekirin.

Wêneyekî hijmara duyem a kovara Çand (2011)

Çavkanî

Kovarên kurdî
Rojnamevaniya kurdî
Başkerdî

Başkerdî yan jî başkurdî, zimanekî hind û ewropî ye, ji malbata zimanên îranî yên bakurê rojava ye. Cîhê başkerdan li başûrê rojhilata Îranê de, li Kerman, Sîstan û Belûçistanê. Li gorî zimannas zimanê başkurdî zimanekî belûçî ye, lê li gorî hin zimannasên din jî başkurdî zimanekî lorî ye.

Hin minak ji zimanê başkerdî 
 Bodo kār-om hä (De were, karê min heye!)
 Çay äxwardenəm (Ez çay vedixwim)
 Şoma çay naxwarî? (Hûn çay venaxwin?)
 Köwtäm pā­-m därd-i ke (Ez ketim, piyê min diêşe)
 Mā čīz-i nä m-kerden (Min tu tişt nekir)
 Mä dǖš kār-om ke (Min duhî kar kir)
 Mon-et dīst-om (bakurê başkurdî) , men-et dīt-īn (başurê başkurdî) (Min tu dîtî).
 Bar (birin)
 Bast (bestîn)
 Go (gotin)
 Ger (girtin/dagir kirin)
 Gergaw (girîn); bêgeryew! (bigirî!)
 Şkan (şkandin/qir kirin)
 Ûst (rawastîn)
 Xow (xewtin/raketin)
 Xwar (xwarin û vexwarin).

Çavkanî 

Zimanên îranî
Zimanên Îranê
Aloziya Parka Geziyê

Bûyera Parka Geziyê ya Taksîmê li Stembolê (Tirkiye) di roja 28'ê gulanê 2013'an de dest pê kir dema komeke li derdora 50 çalakvanên hawirparêz li meydana Taksîmê (Teqsîmê) ji bo parastina Parka Geziyê (Gezi Parkı) û li dijî birrîna darên parkê dest bi çalakiyên rûniştinê û protestoyan dikirin û polîsan bi gaza çavsotîner êriş anî ser wan û kesên din ên sivîl. Di encamê de gelek kes birîndar bûne. Yek ji birîndaran parlamenterê BDP'ê Sırrı Süreyya Önder bû. Pişt re li Stembol, Enqere û Îzmîrê û li gelek bajarên din ên Tirkiyeyê xwepêşandan û protesto berdewam bûn. 

Di 16'ê îlona 2011'an de meclîsa Bajarvaniya Stembola Mezin biryar daye projeya avakirina Malleke mezin bi cih bîne ku di cihê parkê de dê were çêkirin. Di navbera sala 1806 û 1940'î de li vê derê Leşkergeha Taksîmê (Leşkergeha Topvanan a Xelîl Paşa) hebû û ev projeya nû jinûvekirina avahiya qişleyê ye. Lê belê Dadgeha Stembolê destûr hîn nedaye ev proje were bicihanîn. Tevî wê jî, makîneyên kolandînê di 28'ê gulanê de dest bi karê xerakirina parkê bikira. Tevî protestoyên Komeleya ji bo Parastin û Ciwankirina Parka Geziyê ya Taksîmê jî, serokwezîrê tirkî Recep Tayyip Erdoğan wisa got: "De bikin, bila hûn çi bixwazin bikin. Me li ser biryar daye û emê ava bikin." 

Projeya nûkirina Qişleya Taksîmê di çarçoveya çêkirina cihên ji bo peyayan a Bajarvaniya Stembolê de ye.

Bûyerên Parka Geziyê ya Taksîmê roj bi roj

Pêşangeh

Çavkanî 

Ji malpera Diyarname

Girêdanên derve 

Hawirparêzî
Stembol
2013
Kevjala qehweyî

Kevjala qehweyî, kevjarê qaqiledar yan kevjalê xwarinê (Cancer pagurus), cureyekî kevjalan  ji cinsê Cancer ji famîleya Cancridae ku rengê wê mor e û tê xwarin. Kevjala qehweyî li Deryaya Navîn û Deryaya Bakur nêzî Okyanûsa Atlantîk dijî.

Pêşangeh

Girêdanên derve 
 
 Dressed crab, recipe from BBC Food

Famîleya kevjalan
Kevjala avjenîker a gewr

Kevjala avjenîker a gewr (bi latînî Liocarcinus vernalis), cureyekî kevjalên biçûk in ji famîleyê Portunidae (Kevjalên avjenîker) li beravê rojavaya Afrîkayê ta Deryaya Bakûr dijî.

Çavkanî

Famîleya kevjalan
Kevjalk

Kevjalk, kêvjark,lobister an kevjalê deryayê (Homarus), cinsekî ji kevjalan e ji famîleya lobisteran Nephropidae ku li gelek deryayên cîhanê dijî û têne xwarin wek kevjalka amerîkanî (Homarus americanus).

Cureyên fosîlê kevjalkan 
Homarus americanus H. Milne-Edwards, 1837 – Pleistocene
Homarus brittonestris Stenzel, 1945 – serdema Turonian jêrîn
Homarus davisi Stenzel, 1945 – serdema Turonian jêrîn
Homarus hakelensis (Fraas, 1878) – serdema Cenomanian
Homarus lehmanni Haas, 1889 – serdema Rupelian
Homarus mickelsoni (Bishop, 1985) – serdema Campanian jêrîn
Homarus morrisi Quayle, 1987 – Eocene
Homarus neptunianus Polkowsky, 2004 – serdema Oligocene
Homarus travisensis Stenzel, 1945 –  serdema Albian navîn

Galerî

Girêdanên derve 

Famîleya kevjalan
Goştxwer

Goştxwer (Carnivora), komek gelek mezin e ji çîna guhandaran e ku bêtirî 280 cureyan hene. Wek ji navê wê ya latînî Carnivora xuya ye ku van canewerên yan lawirên guhandar goştê ajalên din dixwin wek famîleya pisîkan û gelek lawirên din.

Şayes

Dabeşandin 

Koma goştxweran li 15 famîleyên mayî hatiye dabeşandin
 Koma Goştxweran (CARNIVORA)
 Binekoma Feliformia ("dirûvê pisîkan")
 Famîleya †Stenoplesictidae
 Famîleya †Percrocutidae
 Famîleya †Nimravidae: (5–36 mya)
 Famîleya Nandiniidae: cureyekî tenê heye.
 Jorefamîleya Feloidea
 Famîleya Prionodontidae: 2 cureyan di cinsekî tene.
 Famîleya †Barbourofelidae (6–18 mya)
 Famîleya Felidae: pisîkan; 40 cureyan di 15 cinsan.
 Jêrekoma Viverroidea
 Famîleya Viverridae: 36 cureyan di 14 cinsan.
 Jorefamîleya Herpestoidea
 Famîleya Hyaenidae: keftar û gurê erdê; 4 cureyan di 3 cinsan.
 Famîleya Eupleridae: Malagasy carnivorans; 10 cureyan di 8 cinsan.
 Famîleya Herpestidae: banbanke; 33 cureyan di 14 cinsan.
 Binekoma Caniformia ("dirûvê kûçikan")
 Famîleya †Amphicyonidae: Kûçik-hirç (9–37 mya)
 Famîleya Canidae: Kûçik; 35 cureyan di 12 cinsan.
 Jêrekoma Arctoidea
 Jorefamîleya Ursoidea
 Famîleya †Hemicyonidae: (2–22 mya)
 Famîleya Ursidae: hirç; 8 cureyan di 5 cinsan.
 Jorefamîleya Musteloidea
 Famîleya Ailuridae: pandayê sor; cureyekî tenê heye.
 Famîleya Mephitidae: zerban û kurebeşkê genî; 12 cureyan di 4 cinsan
 Famîleya Mustelidae: kûze  57 cureyan in 22 cinsan
Famîleya Procyonidae: Rakûn ; 15 cureyan di 6 cinsan.
 Jorefamîleya Pinnipedia
 Famîleya †Enaliarctidae: (23–20 mya?)
 Famîleya Odobenidae: walrus; cureyekî tenê heye.
 Famîleya Otariidae: fokên bi guh; 15 cureyan di 7 cinsan
 Famîleya Phocidae: fokên rast; 18 cureyan di 13 cinsan

Dara fîlogenetîk

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Carnivora/
 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Carnivora/pictures/collections/contributors/kay_holekamp/Cheetah_nodate/
 http://www.hyaenidae.org/the-hyaenidae/aardwolf-proteles-cristatus.html
Ian Somerhalder

Ian Joseph Somerhalder an ji Ian Somerhalder (jdb. 8ê kanûna pêşîn 1978 li Covington, Louisiana) aktorekî amerîkan e.

Fîlmnîgarî

Fîlm 
 1998: Celebrity
 2001: Anatomy of a Hate Crime
 2001: Life as a House
 2002: Changing Hearts
 2002: The Rules of Attraction
 2004: In Enemy Hands
 2004: The Old Man and the Studio
 2004: Recess
 2004: Fearless
 2006: TV: The Movie
 2006: Pulse
 2006: The Sensation of Sight
 2007: Marco Polo
 2008: The Lost Samaritan
 2008: Lost City Raiders
 2009: Wake
 2009: The Tournament
 2009: Fireball
 2010: How to Make Love to a Woman
 2013: Caught On Tape
 2013: Time Framed

Rêzefîlm 

 1997: The Big Easy, (beşa 2x13 The Black Bag)
 1999: Now and Again, (beşa 1x07 A Girl's Life)
 2000: Rawley High (8 beş)
 2002: CSI:Vegas (beşa 3x01)
 2003: Law & Order: Special Victims Unit (beşa 4x20)
 2003: CSI: Miami (beşa 2x05)
 2004: Smallville (6 beş)
 2004–2007, 2010: Lost (30 beş)
 2007: Tell Me You Love Me (6 beş)
 2009-: The Vampire Diaries

Jidayikbûn 1978
Aktorên amerîkî
Mirovên zindî
Pisîka pars

Pisîka pars yan leopar (Prionailurus bengalensis), cureyeke pisîkên kovî yan bejî yê biçûk e. Pisîka pars ji guhandarên goştxur e.
Pisîka pars wek pars yan leopar xuya dike ji bo deqên ku li ser laş û miwê wê, lê bi rastî pisîka pars ne ji cinsê parsan (bi latînî Panthera) ye.
Pisîka pars li rojhilat û başûrê Asyayê dijî.

Çavkanî

Girêdanên  derve 

Pisîk
Pisîka kovî

Pisîka kovî, pisîka kûvî yan pisîka bejî (Felis silvestris), cureyekî pisîkên biçûk (Felis) in, ku li gelek warên Cîhanê Kevin (Asya, Afrîka û Ewropayê) dijî.

Şayes

Reftar

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 IUCN/SSC Cat Specialist Group: European Wildcat 
 IUCN/SSC Cat Specialist Group: African Wildcat 
 UNEP Global Resource Information Database: Felis silvestris Schreber, 1777 

Felis
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Felis

Pisîka biçûk (Felis), cinsekî pisîkan ku ji famîleya pisîkan (Felidae)e. Ew li gelek parzemînên Cîhanê dijî ye.

Cure 
 Felis chaus (Schreber, 1777) – pilingê ravrav
 Felis margarita (Loche, 1858) – pisîka axê
 Felis nigripes (Burchell, 1824) – pisîka bi nigreş
 Felis silvestris (Schreber, 1775) – Pisîka kovî
 Felis catus (Linnaeus, 1758) – pisîka kedî
 Felis attica (Wagner, 1857) – (nemabûyî)
 Felis lunensis (Martelli, 1906) – Martelli's cat (nemabûyî)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.iucnredlist.org/details/8543/0
 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Felis_catus/
Hirçê biberçavk

Hirçê biberçavk, hirçê xwedî berçavk yan hirçê çiyayên Andê ku wek xuya ye ji navê wî ya înglîzî (Spectacled Bear), cureyekî guhandarên goştxwer ên biçûk e ji famîleya hirçan (Ursidae) li Başûrê Amerîkayê dijî.

Şayes 
Dirêjiyê hirçê biberçavkê 1.3-2 m û giraniyê wî 60-200 kg.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Tremarctos_ornatus/
 http://www.iucnredlist.org/details/22066/0

Hirç
Faunaya Amerîkaya Bakur
Felinae

binefamîleya Pisîkan (Felinae), binfamîleyekî guhandarên goştxweran ji pisîkên biçûk e û bi mezinahî navinçî û hinek pisîkên mezin wek şîpa nêçirvan û kûgar ji famîleya pisîkan (Felidae) ye.

Cinsên Felinae 

 Cinsê Acinonyx Brookes, 1828
 Acinonyx aicha Geraads, 1997 †
 Acinonyx intermedius Thenius, 1954 †
 Acinonyx jubatus Schreber, 1775 – şîpa nêçirvan
 Acinonyx kurteni Christiansen and Mazák, 2008 †
 Acinonyx pardinensis Croizet e Joubert, 1928 † – şîpa nêçirvan ê dêw
 Cinsê Caracal Gray, 1843
 Caracal caracal Schreber, 1776 – Gureşk
 Cinsê  Catopuma Severtzov, 1858
 Catopuma badia Gray, 1874 – Pisîkê Beravê
 Catopuma temminckii Vigors & Horsfield, 1827 – Pisîka Zêrîn ê Asyayî
 Cinsê Felis Linnaeus, 1758
 Felis attica  Wagner, 1857 †
 Felis bieti Milne-Edwards, 1892 – Pisîka çiyanê Çîn ê
 Felis catus Linnaeus, 1758 – Pisîk
 Felis chaus Schreber, 1777 – Pisîka dehlan
 Felis lunensis Martelli, 1906 † – Pisîka Martelli
 Felis margarita Loche, 1858 – Pisîkê Çolê
 Felis nigripes Burchell, 1824 – Pisîkê ling reş
 Felis silvestris Schreber, 1775 – Pisîka kovî
  CinsêLeopardus Gray, 1842
 Leopardus braccatus Cope, 1889 – Pisîka Pantanal
 Leopardus colocolo Molina, 1782 – Kolokolo
 Leopardus geoffroyi d'Orbigny & Gervais, 1844 – Pisîka Geoffroy
 Leopardus guigna Molina, 1782 – kodkod
 Leopardus jacobitus Cornalia, 1865 – Pisîka çiya yê Andîn
 PLeopardus pajeros Desmarest, 1816 – Pisîka pampas
 Leopardus pardalis Linnaeus, 1758 – ozelot
 Leopardus tigrinus Schreber, 1775 – Onzilya
 Leopardus wiedii Schinz, 1821 – Margay
|
 Cinsê Leptailurus Severtzov, 1858
 Leptailurus serval Schreber, 1776 – serval
 Cinsê Lynx Kerr, 1792
 Lynx canadensis Kerr, 1792 – Weşekê Kenada
 Lynx lynx Linnaeus, 1758 – Weşekê Ewroasyayî
 Lynx pardinus Temminck, 1827 – Weşeka Îberî
 Lynx rufus Schreber, 1777 – Pisîkê bob
 Cinsê †Miracinonyx
†Miracinonyx trumani
†Miracinonyx inexpectatus
†Miracinonyx studeri
 Cinsê Otocolobus
 Otocolobus manul Pallas, 1776 – Pisîka Pallas 
 Cinsê Pardofelis Severtzov, 1858
 Pardofelis marmorata Martin, 1837 – Pisîka xarkirî
 Cinsê Prionailurus Severtzov, 1858
 Prionailurus bengalensis Kerr, 1792 – Pisîka pars
 Prionailurus iriomotensis Imaizumi, 1967 – Iriomote cat
 Prionailurus planiceps Vigors & Horsfield, 1827 – Pisîka serî pehn
 Prionailurus rubiginosus Geoffroy Saint-Hilaire, 1831 – Pisîka girêj pitikî.
 Prionailurus viverrinus Bennett, 1833 – Pisîkê masîgir
 Cinsê Profelis Severtzov, 1858
 Profelis aurata  Temminck, 1827 – Pisîka zêrîn a Afrîkayî
 CinsêPuma Jardine, 1834
Puma concolor Linnaeus, 1771 – Kûgar
Puma yagouaroundi Geoffroy, 1803 – Jaguarûndî

Çavkanî 

 Wozencraft, W. C. (2005). "Order Carnivora". In Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Mammal Species of the World (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 532–545. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
 Johnson, W.E., Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W.J., Antunes, A., Teeling, E. & O'Brien, S.J. (2006). "The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment." (abstract). Science 311 (5757): 73–77. doi:10.1126/science.1122277. PMID 16400146.

Girêdanên derve
Guhandarê rast

Eutheria yan guhandarên rast (bi grêkî ευ- / eu- ango "rast" û θηρίον / theríon ango "canewiran"" yan ""lawiran"), jêrçîneke mezin ji çîna guhandaran e.

Şayes

Dabeşandin 
Eomaia
Placentalia
Superorder Xenarthra:
Cingulata 
Pilosa 
Superorder Afrotheria:
Afrosoricida 
Hyracoidea 
Macroscelidea 
Proboscidea 
Sirenia 
Tubulidentata 
 Euarchontoglires:
Dermoptera (
Lagomorpha 
Primates
Rodentia 
Scandentia 
 Laurasiatheria:
Carnivora 
Cetartiodactyla 
Chiroptera 
Erinaceomorpha 
Pholidota 
Soricomorpha 
Perissodactyla

Çavkanî

Girêdanên derve 

Guhandarê rast
Hêmin Mûkrîyanî

Hêmin

Hêmin yan zî Hêmin Mûkrîyanî şaîr û nustox û açarnayoxê Kurdan bi. Nameyê ey o rast Muhemmedemîn Şêxulîslamî Mukrî yo. 

Hêmin Rojhilatê Kurdistan de, mintiqay Mûkrîyan de, dewa Laçîn de ameyo dinya. Bi hevalê xo Hêjarî rey de, bi azayê Komeley Jiyanewey Kurdistan. Komara Kurdistan de bi nameyê "şaîro netewî" sinasîya.

Eserî ey (Bivurîne)

Tarîk û rûn
Naley cudayî
Paşerokî mamosta Hêmin
Yûzpiling

Yûzpiling, yûz, şîpa nêçirvan, kurebesk, şekê nêçîrvan yan çîta (Acinonyx jubatus), cureyekî pisîkên mezin ji binfamîleya ( û berê wek  ango êl) Felinae ye ku li gelek waran li parzemîna Afrîka yê dijî, lê berê li Asyayê, Rojhilata Navîn.

Şayes

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Jîngeh

Bincureyên şîpa nêçirvan 
 Şîpa nêçirvan a asyayî (Acinonyx jubatus venaticus)
 Şîpa nêçirvan a tanzaniyayî (Acinonyx jubatus raineyii)
 Şîpa nêçirvan a bakûrê rojavayî Afrîkayê (Acinonyx jubatus hecki)
 Acinonyx jubatus raineyii 
 Acinonyx jubatus jubatus :Şîpa nêçirvanê gelemper.
 Acinonyx jubatus soemmeringii 
 Acinonyx jubatus velox

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şîp
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Binefamîle

Binfamîleya (bi înglîzî subfamily û berê wek tribe ango êl) beşek e ji famîle yan malbat ji dabeşandina zanistî yan biyolojîk .

Çavkanî

Girêdanên derve 

Biyolojî
Taksonomî (biyolojî)
Kûgar

Kûgar, pûma, şêrê amerîkanî yan şêrê çiyan (Puma concolor), cureyek e ji cinsê puma ji  binfamîleyê pisîkên mezin yan Felinae, ji famîleya pisîkan yan Felidae.
Kûgar guhandarek e goştxur e ku li beşê rojavayî ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Keneda yê, parzemîna Amerîkayê Navîn û parzemîna Amerîkaya Başûr dijî.

Bincureyên Kûgarê 
Der dorî 32 bincureyên kûgaran hate dabeşandin di dehsala 1980 yan û ji wan bincureyan :

 Kûgarê Arcentînayê  (Puma concolor cabrerae)
 Kûgarê Koste Rîkayê (P. c. costaricensis)
 Kûgarê rojhilatî başûrê Amerîkanî (P. c. anthonyi)
 Kûgarê başûrê Amerîkanî (P. c. couguar) 
 Kûgarê bakûrî-başûrê Amerîkanî (P. c. concolor)
 Kûgarê başûrî-başûrê Amerîkanî (P. c. puma)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 IUCN 
 Information on Pumas 

Puma
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Amerîkaya Bakur
Kûçik (Canidae)

Famîleya kûçikan yan famîleya segan (Canidae), famîleyeke mezin ji guhandarên goştxwer e wek kûçik, gur, keftar, rûvî û gelek cureyên din ku li hemû parzemînên Cîhanê dijîn.

Taksonomî û cureyên kûçikan

Binfamîleya kûçikan 
 Kûçikên rast ên êla Canini
 Cinsê Canis
 Gur, Canis Lupus (2.723 Mya heta îro)
 Kûçik, Canis lupus familiaris
 Kûçikê dîngo, bi pirranî wekî Canis lupus dingo tê dabeşandin. 
 hinek bincureyên din
 Gurê amerîkanî yan Kayotî, Canis latrans 
 Gurê etiyopî, Canis simensis 
 Wawikê zêrîn, Canis aureus
 Wawikê bi alîxêz, Canis adustus
 Wawikê piştreş, Canis mesomelas
 Cinsê Cuon
 Kûçikê kovî yê asyayî yan dihole, Cuon alpinus yan Canis alpinus 
 Cinsê Lycaon
 Kûçikê kovî yê afrîkî, Lycaon pictus 
 Cinsê Atelocynus
 Kûçikê kurteguh, Atelocynus microtis
 Cins Cerdocyon
 Rûviyê kevjarxur, Cerdocyon thous
 Cinsê Dusicyon †
 Gurê Giravê Fuklandê, Dusicyon australis †
 Cins Lycalopex (Pseudalopex)
 Culpeo, yan Kulpeo, Lycalopex culpaeus
 Rûviyê Darwîn, Lycalopex fulvipes
 Rûviyê başûr-amerîkanî yê gewr, Lycalopex griseus
 Rûviyê Pampasê, Lycalopex gymnocercus
 Rûviyê Sekûra, Lycalopex sechurae
 Rûviyê Horî, Lycalopex vetulus
 Cins Chrysocyon
 Gurê xwedî şeh, Chrysocyon brachyurus
 Cinsê Speothos
 Kûçikê bîşe, Speothos venaticus
 Rûviyên rast ên êla Vulpini
 Cinsê Vulpes yan rûviyan
 Rûviyê arktîk yan rûviyê berfîn, Vulpes lagopus
 Rûvî, Vulpes vulpes (1 Mya heta îro)
 Swift fox, Vulpes velox
 Kit fox, Vulpes macrotis
 Corsac fox, Vulpes corsac
 Cape fox, Vulpes chama
 Pale fox, Vulpes pallida
 Rûviyê bengalî, Vulpes bengalensis
 Tibetan sand fox, Vulpes ferrilata
 Rûviyê Blanford, Vulpes cana
 Rûviyê Ruppellî, Vulpes rueppelli
 Fennec fox, Vulpes zerda
 Cinsê Urocyon (2 Mya heta îro)
 Rûviyê Gwer, Urocyon cinereoargenteus
 Island fox, Urocyon littoralis
 Cozumel fox, Urocyon sp.
 Cinsên ku di esasê de Caninae ne
 Cinsê Otocyon (dibe ku cinsekî nêzîkî Urocyon be)
 Rûviyê parçemk guh, Otocyon megalotis
 Cinsê Nyctereutes
 Kûçikê rakûn (kûçikê dirûvê rakûnan), Nyctereutes procyonoides

Pêşangeh

Çavkanî 

 Xiaoming Wang, Richard H. Tedford, Mauricio Antón, Dogs: Their Fossil Relatives and Evolutionary History, New York : Columbia University Press, 2008; ISBN 978-0-231-13528-3

Girêdanên derve 

Kûçik
Kûçikê rast

Canis (wekî Kanîs bixwîne), anku cinsê gur û kûçikan, cinsekî ji 10 cureyên ji famîleya kûçikan yan Canidae ye wek kûçik, gur, gurê amerîkî yan kayotî, wawik û çend cureyên nemayî.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kûçik
 
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kalaş

Kalaş an jî Kilaş, navê berhemeke pêlav (solên) kurdan e.  Ew berhemeke kurdî  ya xweser û klasîk e. Bi taybetî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin. Kalaş xwediyê  dîroka çandeke  gelek kevn e.  Dîroka çêkirina Kalaşê bêtirî 1000 salî ye.

Kalaş bi destan tê çêkirin, karekî gelek zehmet e, ked û xwêdan dixwaze. Madeyê wê yên xam ji qumaş û postên dewaran e. Solbend qumaş û çermên dewaran zirav zirav jêdikin, dihunên û piştre bi çaqûç û amûrên taybet dikutin, didirûn û dinexşinin.  Westayekî heri baş û çalak di hefteyeke de bi tenê dikare cotek kalaş çêbike.  17 metre qumaş di paniyên cot pêlav de dikutin û bi kar tînin. Weha li ser dixebitin ku ev 17 metre dibe yek perçe û dimîne. Temenê Kalaşê pênc  sal in. Lê tamîrkirana kalaşa kevn 10 xulek (deqîqe) digire.

Hûn dizanin niha kopiya tiştan ji ber destê çiniyan rizgar nabe. Lê kalaş kareki weha zehmet e ku çînî jî nikarin kopî bikin û sexteyê wê çêbikin. Kalaş îro jî li Başûr û Rojhilat di nav kurdan populer e. Ji bo çêkirinê mirov dikare bi mehan bikeve dorê.

Taybetiyên kalaşê 
Mirov dikare  taybetiyên kalaşê weha bi rêz bike: Ji ber ku ne yek perçe ye û di nav hev de hûr hûr hunadiye hewa digire. Lingên mirov rehet dikin. Bi taybetî ji bo welat û herêmên germ gelek baş e û lingên mirov bêtir xwêdan nadin.
 Nerm in, elastikî ne û lingê naêşine.
 Zihm in û li gorî herêmên çiyayî ne.
 Ji bo lingên şehîk gelek pêkan in û baş in.
 Ji bo ku rast û çepên wan nêzîkî hev in û zarok di dema pêlêkirinê de zahmetiyê nakşinin.
 Ji bo ji bendên qumaş postên dewaran tên amade kirin ji  êşa piştê re gelek baş e.

Pêlav
Çanda kurdî
Nax

Gelê Nax malbata gelan a Kafkasa bakur e. Li nava malbata Nax gelên Îngûş û Çeçen hene.

Dîrok 
Li gorî pirraniya dîroknas û arkeologan, netewa Naxê (Çeçen+Îngûş) ji Mezopotamya çûn li Kafkasya

Dîn

Ziman 

Zimanê Naxan Vaynaxe, yanî Çeçenî û Îngûşî ne.

Bajarên Naxan 
 Şehrnax (şehra Naxê)
 Naxciwan (civana Naxê)
 Naxcivan (civana Naxê)

Çavkanî 

Qefqasya
Çeçenistan
Silîvana (nahiye)

Silîvana, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.

Nahiyeya Silîvana (), yan jî nahiyeya Silîvana sê gundistanên Mirgewer, Tirgewer û Deştê di xwe de dihewîne. Silîvana ber gundê Silîvana visa hatiye binavkirin. Wateya wê rîşeya latînî ya silvan ("daristan") e. Helbet dibe ku ji bilêvkirina kurdî ya navê Silêman, "Silêvan", jî hatibe girtin. Ancax ne diyar e.

Dabeşkirina nahiyeya Silîvana 
Bajarek û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Bajar:Silîvana
 Mirgewer 
 Tirgewer 
 Deşt

Çavkanî 

Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
Deşt (gundistan)

Gundistana Deşt navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Silîvanayê ku bi Navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Gundistana Deşt (), di nava gundistanên Mirgewer û Tirgewerê ser bi  navçeya Silîvana ye ku dikevin başûra rojavaya Ûrmiyê.

Ev gundistan bajarê Silîvana û gundê Rajanê di xwe de bi cî dike.

Gundên Deştê 

 Dezgir 
 Rajan 
 Selîm beg 
 Silîvana 
 Mîreva 
 Beresor 
 Dolepêsan 
 Pişkile 
 Noşan a Serî 
 Noşan a Binî 
 Pîrhedî 
 Zerîxan 
 Qesirk 
 Tûyê 
 Kowê 
 Gocar 
 Helefele 
 Xoşeko 
 Derbend 
 Qerayî 
 Tilû 
 Çeman 
 Sûlik 
 Bêtkara 
 Cêrmê 
 Zengilan 

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Silîvana

Silîvana, navê yek ji bajarên navçeya Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Silîvana () gundekî kêm male ku bûye bajar. Ev gund dikeve başûra rojavaya Ûrmiyê ku ji aliyê rojava digihîje çiya û ji aliyê rojhilatê baraj e, û navenda gundistana Deştê ye.
Panthera

Panthera yan cinsê parsan, cinsek e pisîkên kovî mezin e ji famîleya pisîkan yan Felidae ku cureyên mayî yan zindî: şêr, piling, pars û jagîwar, jaguar yan parsê amerîkanî.

Cureyan, bincureyan û gelheyan

Taxa 

Nemayî ye ji cureyan û bincureyan e ku bi sembolê † hatine nîşan kirin.

Cinsê  Panthera
Panthera atrox - Şêrê amerîkanî †
Panthera crassidens  †
Panthera gombaszoegensis  †
Panthera leo (Şêr)
Panthera leo spelaea  †
Panthera leo azandica 
Panthera leo bleyenberghi
Panthera leo europaea  †
Panthera leo fossilis  †
Panthera leo hollisteri 
Panthera leo kamptzi
Panthera leo krugeri
Panthera leo leo 
Panthera leo melanochaita  †
Panthera leo massaica 
Panthera leo nubica  
Panthera leo nyanzae
Panthera leo persica 
Panthera leo roosevelti 
Panthera leo sinhaleyus  †
Panthera leo somaliensis 
Panthera leo senegalensis 
Panthera leo vereshchagini   †
Panthera leo verneyi 
Panthera onca (jaguar yan parsê amerîkanî)
Panthera onca arizonensis
Panthera onca centralis
Panthera onca goldmani
Panthera onca hernandesii
Panthera onca onca
Panthera onca palustris
Panthera onca paraguensis
Panthera onca peruviana
Panthera onca veracrucis
Panthera onca mesembrina  †
Panthera onca augusta †
Panthera palaeosinensis  †
Panthera pardoides †Panthera pardus (Pars)Panthera pardus adersi Panthera pardus delacouri Panthera pardus fusca Panthera pardus jarvesi Panthera pardus japonensis Panthera pardus jarvisi  Panthera pardus kotiya Panthera pardus melas Panthera pardus nimr (Parsa Erebî)Panthera pardus orientalis Panthera pardus panthera Panthera pardus pardus Panthera pardus pernigra  Panthera pardus saxicolor (Parsê Farisî)
 Panthera pardus sickenbergi (Parsê Ewropî) †Panthera pardus tulliana Panthera (Viretailurus) schaubi (Owen's panther † - may not be a pantherine)Panthera schreuderi (prehistoric felid † - probably junior synonym of European jaguar )Panthera tigris (piling yan babir)Panthera tigris altaica Panthera tigris amoyensis Panthera tigris balica  †Panthera tigris corbetti Panthera tigris jacksoni  Panthera tigris sondaica  †Panthera tigris sumatrae Panthera tigris tigris Panthera tigris trinilensis  †Panthera tigris virgata  †Panthera toscana  †Panthera uncia or Uncia uncia (Parsa berfîn)Panthera youngi  †Panthera zdanskyi †

 Çavkanî 

 A. Turner: The big cats and their fossil relatives''. Columbia University Press, 1997.ISBN 0-231-10229-1

 
Guhandar
Çapulîng

Çapulîng, peyveke çêkirî ye ku tê wateya karê çalakvanên ku dijî sistemê ne. Piştî rûdanên Parka Geziyê ya Stembolê di sala 2013'an de derketiye holê. 

Peyv ji peyva tirkî çapul- (talan) û paşgira îngilîzî -ing (-karî) pêk tê, anku "talankariya ser sîstemê" yan '"talankirina ser sîstemê" û di medyayên sosyal de hatiye belavkirin û ketiye gelek zimanan.

Çavkanî 

Neolojîzm
Puma (cins)

Puma yan pûma, cinseke pisîkên mezin ên kûvî guhandar û goştxur e, ji binfamîleya Felinae ji famîleya pisîkan (Felidae) ye ku jê kûgar û kûgarê jagourûndî li parzemînên başûrê Amerîkayê û Amerîka Navîn dijîn.

Cure
Kûgar (Linnaeus, 1771)  Puma concolor
Puma pardoides (Owen, 1846) – Parsa Owen
Jaguarûndî (Geoffroy, 1803)  Puma yagouaroundi

Çavkanî

Girêdanên derve
 
 

Famîleya pisîkan
Felinae
Parsa jaguarûndî

{{Taxobox
| name = Jaguarûndî
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| image = Jaguarondi portrait.jpg
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Mammalia
| ordo = Carnivora
| familia = Felidae
| genus = Puma
| species = P. yagouaroundi
| synonyms =
{{collapsible list|bullets = true
 |title=Species synonymy
 |Felis yagouaroundiGeoffroy, 1803
 |Felis unicolorThraill, 1819
 |Felis eyraFischer, 1814
 |Felis cacomitliBerlandier, 1859
 |Felis apacheMearns, 1901
 |Felis fossataMearns, 1901
 |Felis panamensisAllen, 1904
 |Puma yaguaroundi Lacépède, 1809
 |Puma yagouaroundi Desmarest, 1816}}
}}
Jaguarûndî yan  Kûgarê Jagourûndî (Puma yagouaroundi), cureyek e kûgarên biçûk e di mezinahî wan de.Kûgarê Jagourûndî ji cinsê Puma ji binfamîleyê Felinae û famîleya pisîkan yan Felidae ye ku li parzemînên Amerîkayê Navîn û Başûr dijî. Kûgarê Jagourûndî lawirek e kûvî ye ku guhandar û goştxur e. Navên ev pisîkê kûvî gelekin wek di zimanê espanî: gato colorado, gato moro, león brenero, onza, tigrillo û leoncillo.

 Bincureyan P. y. yagouaroundi (Geoffroy, 1803) 
 P. y. armeghinoi (Holmberg, 1898) 
 P. y. cacomitli (Berlandier, 1859) 
 P. y. eyra (G. Fischer, 1814) 
 P. y. fossata (Mearns, 1901) 
 P. y. melantho (Thomas, 1914) 
 P. y. panamensis (Allen, 1904) 
 P. y. tolteca'' (Thomas, 1898)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Stock photographs with a variety of examples from both coat phases
 Jaguarundi page and photos at bigcatrescue.org
 http://ds.dial.pipex.com/agarman/bco/jundi.htm 
 Smithsonian Institution - North American Mammals: Puma yaguaroundi
 Smithsonian Wild: Puma yagouaroundi

Puma
Faunaya Amerîkaya Başûr
Parsa Owen

Parsa Owen yan Puma pardoides, cureyekî pisîkên pêşdîrokî yên mezin û nemayî ye ji aliyê zanyar Richard Owen ve di sala 1846'an de hat dîtin. Parsa Owan ji cinsê Puma, lê berê ji cinsê parsan yan Panthera ji mêj ve hatibû nêrîn.

Fosîlên vê parsê ku temenê wê 2 milyon sal in hatibû diyarkirin li Fransayê.

Çavkanî 

Puma
Canewerên nemayî
Pantherinae

Pantherinae, binfamîleyeke pisîkên mezin ji famîleya pisîkan (Felidae) ku di sala 1917'an de bi riya Reginald Innes Pocock hate nasîn.

Dabeşandin 

Cinsên Pantherinae
 Cinsê Panthera
 Piling (P. tigris)
 Şêr (P. leo)
 Jaguar (P. onca)
 Pars (''P. pardus)
 † Pilingê Lung-tan (''P. zdanskyi)
 Cinsê Uncia
 Parsa berfîn (U. uncia or P. uncia)
 Cinsê Neofelis
 Parsa ewravî (N. nebulosa)
 Parsa ewravî ê Sunda (N. diardi)

Çavkanî 

Pantherinae
Famîleya pisîkan
Guhandar
Uncia

Uncia (wekî Ûnsiya yan Ûnkiya bixwîne), cinsê parsên berfîn ji binfamîleya Pantherinae ji famîleya pisîkan (Felidae) ku guhandarê goştxur û xwecihî çiyayên Asyayê Navîn e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Snow leopard photo gallery at National Geographic
 ARKive – images and movies of the Snow leopard (Uncia uncia) 
 PBS Nature: Silent Roar: Searching for the Snow Leopard 
 Snow Leopard Network
 Snow Leopard Trust
 Snow Leopard profile 
 Video footage from the BBC including a Snow Leopard hunt 
 WWF snow leopard species profile
 Wildlife Times – editorial on the need for snow leopard conservation

Pantherinae
Guhandar
Parsa berfîn

Parsa berfîn an  pilingê berfê (bi latînî Uncia uncia), cureyekî parsan ji cinsê Uncia, binfamîleya Pantherinae û ji famîleya pisîkan (Felidae) ku li çiyayên Asyaya Navîn dijî wek Qazaxistanê.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Snow leopard photo gallery at National Geographic
 ARKive – images and movies of the Snow leopard (Uncia uncia) 
 PBS Nature: Silent Roar: Searching for the Snow Leopard 
 Snow Leopard Network
 Snow Leopard Trust
 Snow Leopard profile 
 Video footage from the BBC including a Snow Leopard hunt 
 WWF snow leopard species profile
 Wildlife Times – editorial on the need for snow leopard conservation

Uncia
Panthera
Jaguar

Jaguar, Jagîwer yan parsa amerîkanî (Panthera onca), cureyekî pisîkên mezin e.

Belavbûn 
Jaguar xwecihî herdu parzemînên Amerîka (Başûr û Bakur). Jaguar yê sêyem di mezinahî di Felidae pê piling û şêr, ku niha pisîkeke nemabûyî ye li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.

Şayes

Etîmolojî 
Navê Jaguar ji zimanê portûgalî ku bi rola wê ji zimanê tupî hatiye ku wateya wê: lawirê goştxwer an kûçik têne wergerandin. Tupî yek ji zimanên gelên Amazoniyan (Tupî–Guaranî) li Brezîl ê.

Xwarin 
Jagîwar, goştxwer e gelekî hov e ku dikane nêzî 87 cureyên canewerên giyanxwer û goştxweran bixwe jê: ask, berazê avê, cirnîsa kaymên, kûçik, beq, armadîliyo, masî, rûvî, tapîr, kîsel, hirçê tenbel, mişk, balinde, meymûn, hesp, dewar û heta marê anakonda.

Pêşangeh

Bincure 

 Panthera onca onca
 Panthera onca peruviana 
 Panthera onca hernandesii 
 Panthera onca centralis 
 Panthera onca arizonensis 
 Panthera onca veraecrucis: 
 Panthera onca goldmani 
 Panthera onca palustris

Çavkanî

Girêdanên derve 

 More pictures and information from Arkive 
 BBC videos on Jaguars 
 People and Jaguars a Guide for Coexistence 
 Felidae Conservation Fund

Pars
Faunaya Amerîkaya Başûr
Tapîr

Tapîr yan tapir (Tapiridae), famîleyekî yeksiman Perissodactyla e (bi îngilîzî odd-toed ungulate) .

Şayes 
Tapîr dirûvê berazan,lê bi bêhvilek wek xortûmek e kurt e dikanê tiştan hilgire.

Belavbûn 
Tapîr e xwecihî parzemîna Amerîka yê Başûr û Navîn, lê li başûr rojhilatî Asyayê dijî.

Bincure 

Tapîra Baird, Tapirus bairdii
Tapîrê Brazîlî  Tapirus terrestris
Tapîrê Malayê , Tapirus indicus
Tapîrê Çiyan , Tapirus pinchaque
Tapirus californicus †
Tapirus copei †
Tapirus merriami †
Tapirus polkensis †
Tapirus veroensis †

Pêşangeh

Çavkanî 

 American Heritage Dictionary of the English Language, 3rd edition, 1992, p. 1348

Girêdanê derve 
 IUCN/SSC Tapir Specialist Group
 The Tapir Gallery at The Tapir Preservation Fund website
 World Tapir Day website
 Baird's Tapir Project of Costa Rica 

Tapîr
Only God Forgives

Only God Forgives (Tenê xwedê lê dibihure) navê filmekî fransî û danîmarkî ye ku di sala 2013'an de derket. Derhêneriya fîlm ji hêla Nicolas Winding Refn ve hatiye kirin. Lîstikvanê kanadayî Ryan Gosling rola sereke dilîze.

Çîroka fîlm
Çîroka wê bi kurtî behsa mêrekî bi navê Julian dike ko ji ber xweparêzî kuştina bave xwe revîyaye Taylendayê. Li wê derê klûbeka boksanê (mistanê) dimeşîne. Birayê Julianî keçeka kêm-emr a namûsfiroş dikuje. Polîs dihêle ku bavê wê keçê birayê Julianî bikuje, û paşê jî destê bavê wê jê dike (dibirre) ji ber ko pir şiddet bikar anîbû di kuştina birayê wî da. Dayika Julianî dihê Taylendayê ji bo wergirtina termê kurrê xwe, û dixwaze Julian tola birayê xwe bistîne. Julian dizane ko birayê wê tawanbar e, kujerê brayê xwe dibihure. Lê dîya wî ko serdestîya komeka gangesterî dike kujerê kurrê xwe dikuje. Paşî bûyer wesa diqewimin ko her tişt li dijî wan dizivire û Julian şerrê wî polîsî dike, lê hêza polîsî gelek e, û Julian bi wî nikare û dikeve ber mirinê. Dîya wî ji Julianî dixwaze ko harîkarîya wê bike heta ko ji Taylendayê derkeve, û di aynî demî da kesekî dişîne ko malbata wî polîsî û polîsî bi xwe jî bikuje. Julian keça biçûka polîsî diparêze piştî ko hindek dereng dimîne jina wî jî biparêze. Polîs dîya Julianî dikuje. Julian dizane ko wî dereqeta hêza wî polîsî niye, û amadeyê mirinê dibe. Lê pêşî diçe ser termê dîya xwe ya mirî û zikê wê dikelêşe û wekî hêmayek dixwaze careka dî bikeve nav malzarok (zik)ê dayka xwe da. Piştî beramber (rûbirû) bûna Julianî û wî polîsî, fîlm bi starn gotina wî polîsî bi dawî dibe û wê yekê ji bo temaşevanî dihêle ka Julian keft ber lê bihurîna polîsî an jî hat kuştin.

Lîsteya rolan

Çavkanî

Fîlmên 2013an
Fîlmên aksiyonê
Hesp (cins)

Equus, cinsê hespan e ji famîleya hespan yan Equidae ji koma Perissodactyla ye.

Pêşangeh

Çavkanî 

 Burke, et al. 2003. The systematic position of Equus hydruntinus, an extinct species of Pleistocene equid. Quaternary Research 59(3):459-469.

 
Cinsên guhandaran
Dirûvdanê çivîkan

Psittacopasserae, taksonek yan komeke ne eşkere ye ji balindeyan e, ku jê Passeriformes (wek fîkar û cîq) û Psittaciformes wek tûtî hatiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Passeriformes
Berazê avê

{{Taxobox
| name = Berazê avê
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| image = Hydrochoeris_hydrochaeris_Zoo_Praha_2011-3.jpg
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| subphylum = Vertebrata
| classis = Mammalia
| ordo = Rodentia
| subordo = Hystricomorpha
| familia = Caviidae
| subfamilia = Hydrochoerinae
| genus = Hydrochoerus
| species = H. hydrochaeris'
| binomial = Hydrochoerus hydrochaeris| binomial_authority = (Linnaeus, 1766)
| range_map = Hydrochoerus hydrochaeris range.png
| range_map_caption = Belavbûn
}}
Berazê avê yan kapîbara (Hydrochoerus hydrochaeris), cureyekî guhandaran e ji cinsê Hydrochoerus, ji famîleya Caviidae  û ji koma kojeran yan Rodentia e.

 Şayes 

Berazê avê,ew kojera tewr dêw yan girs ser riwê zemîn yan erdê.
 Etîmolojî û navkirin 
Navê kapîbara (Capybara) yê îngilîzî ji zimanê portugalî ku ka'apiuara û bi rola xwe ji zimanê tupî hatiye ango giyanxwer e. Lê navê zanistî Hydrochoerus hydrochaeris ji zimanê yewnanî yan grêkî hatiye (ὕδωρ, hydor "av" û χοίρος, choiros'' "beraz").

Belavbûna erdnîgarî 

Berazê avê yan kapîbara li welatên parzemîna Amerîkaya Başûr dijî ye wek Brezîlê.

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Animal Diveristy Web Hydrochoerus hydrochaeris

Kavî
Faunaya Amerîkaya Başûr
Cîqê Cîhanê Kevn

Cîqê Cîhanê kevn ("Sturnidae"), famîleyek fîkarên bera (Passeri) ne ku li parzemînên Cîhanê Kevn wek Asya, Afrîka û Ewropayê dijî.

Cins û cure

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanê derve 

 Starling videos  on the Internet Bird Collection
 A murmuration of starlings (video)

Cîq
Fîkarên bera
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Zimanê tupî

Tupî, tupiya kevn an jî tupiya klasîk, zimanekî nemayî ye ku  ji hêla gelê tupiyan yê xwecihî li herêma Amazonê li Brezîlê dihat axîvtin.

Hin nimûneyên zimanê tupî
Capiuára, kapîbara anku berazê avê.
Pirá, masî.
Piránha, masiyên piranya ku goştxwar in.
Paragoá, tûtî.
Paragoá y' , çemê tûtiyan, navê welatê Paraguay e.
Çavkanî: Gonçalves Dias (1858/1970), Dicionário da Língua Tupi, Livraria Sao José, Rio de Janeiro.

Çavkanî

Girêdanê derve 
 Tupi Swadesh-vocabulary list (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
 "Abá nhe'enga oîebyr – Tradução: a língua dos índios está de volta", by Suzel Tunes  essay in Portuguese.
 A Course of Old Tupi  (in Portuguese)
 Ancient Tupi Home Page
 
 
 Tupi–Portuguese dictionary  (with non-standard Tupi spelling)
 Sources on Tupinambá at the Curt Nimuendaju Digital Library

Ziman
Heywan

Heywan (ajal, lawir, rawir, giyanewer, canewer û ajel jî tê gotin) heyîneyên jînewer ên pirşaneyî ne yên ku organîzmayên jînde yan mirî dixwin. Bi giştî, lawir masûlke û sîstemeke tûre hene û di laşê de valahiyek e ji bo helandina xwarinê heye.

Heywanên li Kurdistanê 
 Amfîbyûmên li Kurdistanê (Amphibia)
 Balindeyên li Kurdistanê (Aves)
 Mêş û mûr (Insecta)
 Guhandarên li Kurdistanê (Mammalia)
 Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê (Osteichthyes)
 Xizindeyên li Kurdistanê (Reptilia)

Heywanên kedî li Kurdistanê 

 Cureyên segan li Kurdistanê

Bi hezaran sal in ku canewer tên kedîkirin. Xelkê ji bo fêda xwe, heywan xwedî kirine. Dibêjin kûçik heywanê herî pêşî e ku kedî bûye. Kûçik dikarin malê bipên, nêçîrê bikin, kerî û garanan li hev ragirin. Wek nimûne, meriv dikare gerdûman bavêje pey hespan, lê siwar be û pê kar bike. Meriv mange, mîh û bizinan jî ji bo goşt, şîr, çerm û hiriyê xwedî dike. Mirîşk hêkan dikin. Merivan mêşhingiv jî ”kedî” kirine. Hin heywan jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Piştî kedîkirinê hin ajel hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî (celebeke) nû.

Heywanên malovî 

Hesp, mih, mange, mirîşk, beraz, werdek, gamêş, bizin, qaz, hêştir û ker çend ji heywanên navmalê ne ku li gelek welatan hene. Piraniya wan li welatên germ dijîn.

Gamêş li Hindistanê û li gelek ciyên din hene. Ew heywanên barkêş in, lê meriv wan ji bo şîr jî xwedî dike. Li gelek welatên Asya û bakûrê Afrîkayê hêstir hene. Hêstir ji bo kar û barkêşiyê tên xwedîkirin, lê meriv dikare li wan siwar be jî. Ker, bêtir li derûdora Deryaya Spî û Rojhilata Navîn hene.

Heywanên navmalê 

Hin ajelên navmalê bi piranî di hundirê malê de ne. Hin ji wan ne kedî ne, ger meriv wan berde der, diçin û venagerin. Heywanên navmalê, bêtir ji bo hogiriyê tên xwedî kirin. Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedî kirin. Wek nimûne, bi piranî çûkên evînê, mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.

Heywanên derveyî malê 

Hin lawirên kedî, normal li derveyî malê dijîn. Wek nimûne, bi qasî ku sebra kêrguh, kûçik û pisîkan li hundirê malê tê, hewqas jî kêfa wan ji derveyî malê re tê. Pisîk li gor kêfa xwe diçe der û tê hundir.

Hinek heywanên din 

 Axtapot
 Babiyan
 Beq
 Beqbejî
 Beqerî
 Beraz
 Berazê kovî
 Bilbil
 Bizin
 Canî
 Cirdon
 Çûk
 Darkutok
 Delfîn-Yûnis
 Dînozor
 Dûvmeqesk
 Dik
 Ejdiya
 Elok
 Eylo
 Fîl
 Şêrê avê
 Fok

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Tree of Life Project
 Animal Diversity Web – University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
 ARKive  – multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
 Scientific American Magazine (December 2005 Issue) – Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.

 
Cîhan (biylojî)
Farisiya nûjen

Farisiya nûjen, farsiya ku niha li Îranê tê axivtin. Piştî li nav çûna farsiya derî di serdema meşrûtiyet di Îranê de zaravaya Tehranî ya farisî bû zaravaya standard û bêje û hevokên erebî heta astek baş ji nav der avêtin. Di zaravaya Tehranî bi ciya "e" di dawiya bêjeyan de dibêjin "ê" mînak: "madde" bû "maddê" ya jî "heste"  bû "hestê". Hin ciyawaziyên din jî yên vê zaravayê hene.

Çavkanî 

Zimanên îranî