nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ronesans

Ronesans, ronêsans (, ji ) demek e ku di navbera sedsalên 15'an û 16'an de ajot. Ev dem, weke dema "ji nû ve bûyîn" û ankû weke dema Reformasyonê jî tê zanîn. Berî zayinê di dema antikê dema Atena de, bi felsefê re demeka pêşketî jîya bû. Piştre ku dem tê serdema navîn, wê bandûr û afirînerîya wê demê, wê weke ku ji holê ra bibe. Bi wê re, serdema navîn, ku ji sadsala 5'an û heta sadsala 13'an û ankû sadsala 14'an ku tê hasibandin, wê tenê bixwandin û fêrbûna li ser pirtûk, nivîsar û hwd ên wê dema antikî re bi buhurê. Di wê demê de awandanî û ankû mîmarîtî, felsefe, zanist û çand û hwd wê pêş bikeve. Lê piştre, ku ev dema serdema navîn b uhurt, êdî wê demeka nû destpêkê bike û jêre were gotin Ronesans. Ev dem, wê bi teybetî, wê di destpêekê de weke ku wan demên berê bibîr dike, pirtûkên wan dixwêne û ji nû ve dike ku weke wê demê bi zanebûn jî, ji ber vê yekê, jê re tê gotin ronesans û ankû bi wate gotinê vejiyan an jî jinûvebûyîn.

Destpêka Ronesansê û pêşketina wê 
Destpêka Ronesansê, li bajarên wê demê ên ku di rêye xwe ya pêşketinê de bûn, ên weke Firenze, Wênîs û hwd de destpê dike û piştre hin bi hin li hemû rojava belav dike. Piştî ku paytaxta Romê Konstantînopolîs hat fetih kirin, êdî hemû zanist û zaynariyên wir jî, barî rojava dikin, wê bandûra vê jî di wê pêşketina ronesansê de bibe. Ji ber ku piştî fetihkirina Konstantînopolîsê êdî ti zanist li vir ji xwe re mafê xwe hanîna ser ziman û pêşketinê nabînê. 

Pirtûkên Aristo, Platon, wê weke ku ji nû ve werina kifşkirin û xwandin. Wê dibistanên bi navê wan di wê demê de ji nû ve werina vekirin. Zanyarin weke Aresmus wê derkevin. Avadanî, û ankû mîmarî, çand û huner û hwd wê ji nû ve bidest pêşketina xwe bide. Mirov, wê weke ku ji nû ve ji xewê rabê wê lê were.

Bi olê re jî, oldarên weke Martin Luther, wê destpêka protestantiyê ku weke mezhebê xiristiyanîtiyê re û li dijî keyê Şarkhan bi xwepêşandinê dest pê dike, û êdî bi wê re wê navê protastan li xwe bike wê pêş bikeve. Li ser wê re ol, wê êdî bikeve pêvajoya xwe re raformê de. Şerên Sihsalî, wê di wê demê de destpêkê bikin û mirovên weke Thomaz Munzer, wê di wê demê de weyneke xwe bileyizin. Ev hemû, wê bina temenê raformê. Piştre, êdî felsefe pêşketina xwe dike û êdî pêşşengtiya wê rewşê dike. Êdî bi aqil û mentiq, wê ji nû ve bêne ser ziman. Li ser wê re, weke ast û pîvana mirov, wê mentiq, were derxistin li holê û bi wê werênin ser ziman. Bi vê re, êdî pêşketina zanistê hin bi hin wê destpê bike. Dem, ji nû ve weke ku aqil kifş dike û bi kifşkirina wê û nivîsandina wê re, êdî xwe ji nû ve weke ku di afirêne ji her aliyê ve.

Mirovên weke Ibn Ruşd bixwe jî, ji wê pêşketina ronesansê re kedaka wan ya mazin heya. Ji ber ku Ibn Ruşd li rojava derdikeve li pêş ew li wir bi navê Averroes tê nasîn.

Dawiya Ronesansê

Çavkanî 

 
Serdemên dîrokê
Michelangelo

Michelangelo Buonarroti yan jî bi tenê Michelangelo (wekî Mîkelancelo bixwîne, jdb. 6ê adara 1475 – m. 18ê sibata 1564), di dema ronesansê de jiyaye, avahîsaz, peykelvan û nîgarvanekî îtalyan bûye. 

Navê wî bi temamî  jî Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni ye. Michelangelo, di 6ê adara 1475an de, li Arezzo li nêzî Caprese tê dunyê. Hê di zaroktiya wî de malbata wî barî Floransê dike. Dayika wî ku hê ew 6 salî bûya mirovya; piştî mirina dayika xwe, heta 13 saliya xwe li Floransa li cem Domenico Ghirlandaio xwandikê dike. Di dema Bertoldo di Giovanni de, ku malbateka Medici ya, li cem wan baxçevaniyê dike ku li wir di wê demê de bi Lorenzo re ku ew jî Medici ya hevnasiyê dike.

Hê ku 6 û ankû 7 saliya peykelê dawûd çê dike. Bi wê re balê dikişêne ser xwe. Ev peykel, weke berhemeka dema ronesansê ya pirr gihanguha jî tê dîtin. di 1505an de, ku ankû di dema Papa Julius II de, li dêrê bidest çêkirina nîgarkirinê dike. Hizrên di incilê ên di derbarê Adem û Hewa de li wir xîz dike. Di derbarê tûfana nûh jî xîzkrinê di wan nîgarên xwe yên dêrê de dike. Peykel û nîgarên ku ew çê dike, bi vê yekê re, wê êdî di temenekî pîroz de, heyîna xwe bi parêzên û barî pêşarojê bikin û wê qadrê wî jî maztir bike. Wî di hemû nîgarên xwe de, tiştên ku di pirtûkên pîroz de di buhurin xîzkirin.

Şewazê Michelangelo li ser hunermendên din mîna Raphael bû bandor û wekî din bandorê Michelangelo li ser şewazê çekirina dêrên Xristîyan bandorekî mêzin çekir.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Ronesans
Îtalî
Jidayikbûn 1475
Mirin 1564
Miguel de Cervantes

Miguel de Cervantes Saavedra (z. 29'ê îlona 1547, li Alcalá de Henares, Kastîlya − m. 23'ê nîsana 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê Don Kîşot re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî osmaniyan tekoşiyaye û di pevçûna Lepantoyê (Înbextiyê) de ji singê xwe jî birîndar bûye.

Berhem 
 El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha (1605): Berga yekem ya Don Kîşot
 Novelas ejemplares (12 çîrok, 1613):
 La Gitanilla
 El Amante Liberal
 Rinconete y Cortadillo
 La Española Inglesa
 El Licenciado Vidriera
 La Fuerza de la Sangre
 El Celoso Extremeño
 La Ilustre Fregona
 Novela de las Dos Doncellas
 Novela de la Señora Cornelia
 Novela del Casamiento Engañoso
 El Coloquio de los Perros
 Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha (1615): Berga duyem ya Don Kîşot
 Los Trabajos de Persiles y Sigismunda (1617)

Girêdanên derve 

Nivîskarên spanyol
Jidayikbûn 1547
Mirin 1616
Nivîskarên spanî
Hîlkecîk

Hîlkecîk () yan Hêlkecîk Aksaray de yew mintiqa ya ke tede kurdî ciwîyenê. 

Na mintiqa nameyê xo koyê Hîlkecîkî () ra girewto. 39 dewanê Hîlkecîkî de bi kurdkî qisey beno. Nînan ra 24 hebî bi kurmancî, 15 hebî zî bi dimilkî qisey kenê.  Dewa Qilorî (tr: Gökkaya) girêdayeya Ortaköyî (Kürt Mahmadlı) ya. Dewê bînî pabesteyê merkezê Aksaray ê.

Çimeyî 

Gundên Aksarayê
Gotara bi zazakî
Xiwarî

Xiwarî, gundê Xiwarî dikevîte Herêma Kurdistanê, parêzgeha Dihokê, devera Rêkanî ya li ser sinorê Tirkiyeyê, êk e ji kevintirîn gundên deverê yê berniyas e bi berhemên xo yên kiştokalî û şînwarên kevin herwesa yê berniyas e bi ava kaniyên zelal û sar u siruştê xo yê ciwan. Ev gund pêk dihêt ji 75 serokxêzana û nifûsa gundî nêzîkî 300 kes e. Li sala 1976'ê hatîne rakirin li ser gundî û noke piranya wan li nehiyeya Şêladizê dijîn û hindek jî li Dihokê û hindek ji wana çoîne ji derveyî welatî.

Gundên Dihokê
Sonda Hîpokratî

Sonda Hîpokratî, sondek e ku dema bijîşk dest bi kar û erka xwe dikin dixwin e. Navê wê, ji navê Hîpokrat tê. Hîpokrat zanyarekî Serdema Kevnare ku ji Îyonê bû. Rêgezên wê, li ser hizrên Hîpokrat tê rûnandin. Her bijîşk, di dema ku ev sonda xwe û bidest erka xwe kir, hingî, divê ku ya rast çi wê bike. Divê ku erka xwe bi xirabî bikar neyêne. Divê ku her mirovê nexweş ku pêwîdiya wan bi alikariyê bû, divê ku alikariyê bide wan.

Çavkanî 

Bijîşkî
Systemic lupus erythematosus

Systemic lupus erythematosus yan bi kurtî SLE, nexweşiya Lupus Erîtematosus a sîstemîk. (Lupus) bi zimanê latînî yanî Gurg ,u (Erythma) bi zimanê Grêkî yanî sor, nexoşiyeka domdirêj a bi kulbûn (înflamasyon) û bi hûnik (rumatîzm) e. Ev nexoşiya çê dibe heko sîstêmê berevanya beden yêk yan çend organêt beden digre, kul û înflamasyon çê dibe. Lê ber çi mirov vê nexoşiyê digre, diyar niye. Li hindek binemala ev nexoşiye ya zor e, yanî rolê êrsî dewrê xo heye. Her li deh nexoşan neh jin in, bi zorî li temenê biçîk bonê dest pê diket yanê 15-40 salî.

Cixarekêşan rolê neyînî (negatîv) li ser vê nexoşiyê heye. Hindek derman jî dibine sebeba vê nexoşiyê.

Nîşanêt nexoşiya SLE'yê 

Nîşanêt nexoşiya SLE'yê bindin ka nexoşiyê çi organêt beden girtine. Ev nexoşiye  wek gelek nexoşiyan e, li ber hindê nîşan û berjeng (teşxîs) ne asan e. Bedenê nexoş înflamasyon heye dibît ev nîşane li nexoş diyar bin.
Mandîbûn
Hatina tayê
Êşa cumgan
Êşa masûlkeyan
Sorbûna pêstê ser û çavan (butterfly rash)
Kêmbûna kêşa leş
Bê êşthay
Pirç weryan
Birîn li nav dev hatin
 

Eve û gelek yêt dîş li sereketirîn nîşanêt vê nexoşiyê ye. 

Ev nexoşiye dibit perdê ser sîpelka û perdê ser dil jî bigri ko dibênê serosît (serositis). Li hindek nexoşan birîn li nav dev çê dibît, pirç diwerît, nexoş neşêt li ber rojê bît. 

Eger nexoşî giran bo dideta goçîlkan yan mêjiyê nexoş.

Êşnasîn, teşxîs û diyagnoz 

Ji ber ko SLE dibît wek gelek nexoşiyêt dî bît, teşxîsa wê renge ya aloz bît.
 
Nexoş pêdiviya biçîte layê doktorê şareza. Doktor baş guhdarî nexoş diket ka nerehetiya nexoş çi ye (anamnez), paş nexoş fehs diket.

Gelek taqî û testêt xwînê hene bo nîşêdana vê nexoşiyê wek ESR, CRP, TPK, Hb, ANA, dsDNA, C3, C4 û gelekêt dîş.

Eger perdê ser dil yan sîpelkan (pişikan) girtbît ew pêdivî rontgenê ye. Eger guçîlk duçar bibin, biyopsiya guçîlkan lazim e.

Çarekirina nexoşiyê û şîret bo nexoş

SLE nexoşiyeka domdirêj e. Derman giraniya nexoşiyê (înflamasyonê) kêm diken. Bo vê nexoşiyê gelek derman hene.  

Ya li hemya serekîtir kortîson e ku dermanekê bihêze bo kêmkirina înflamasyonê. Dermanêt dî wek NSAID, dermanêt dijî malarya, Azathioprin ,Cyclophosphamide,... 

Nexoş pêdivîye cixara nekêşît, neçîte ber rojê yan krêma parastina pêst bikar bînît, nexoşê jin hebêt dijî biçûkbûnê nexot. 

Eger nexoş palpestoya zor ya xwînê (hîpertansyon), nexoşiya dil yan şekirê hebît baş çare biket. 

Nexoş xo ji stresê biparêzît.

Çavkanî 

Oxford Handbook of Rheumatology.
Vårdguiden Stockholms läns landsting.

Girêdanên derve 

Nexweşî
Santa Cruz de Tenerife

Santa Cruz de Tenerife, paytexta Giravên Kenariyê û serbajarê Parêzgeha Santa Cruz de Tenerife ye, li Tenerife (Spanya). Hejmara niştecihên bajêr 206.965 kes e.

Cihên geşt û guzarî yên giring  
 Salona konseran a Tenerifeyê (Auditorio de Tenerife)
 Meydana Spanyayê
 Torres de Santa Cruz
 Dêra Matriz de la Concepción
 Playa de las Teresitas

Galeriya wêneyan

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya bajêr 

Bajarên Spanyayê
Nukleotîd

Nukleotîd yekeya asidên nukleyî (ADN û ARN) û adenozîna trîfosfatê (ATP) ne. 

Di nav xaneyên zîndeweran de heşt corê nukleotîdan heye. Ji vana çar cor di çêkirina ADNyê de, çar cure jî di çêbûna ARNyê de cih digirin. Di pêkhateya ATPyê de tenê yek cor nukleotîd heye.

Beşên nûkleotîdê 

Nukleotîdek ji sê bêşan pêk tê.

Koma fosfatî 

Ji bo hemû corên nukleotîdan, tenê yek corek koma fosfatî heye. Koma fosfatî ji asîda fosforî (H3PO4) pêk te, dema bi şekira pentoz ve tê girêdanê, hîdrojen jê diqete û dibe PO4 -2. Tu bandora komeleya fosfatî li ser corebûna nukleotîdan tune ye.

Şekira pênckarbonî (pentoz)  
Du corên şekira pênckarbonî heye. Di nukleotîden ADNyê de navê şekira pênckarbonî (pentoz) deoksîrîboz e. Di nukleotîdên ARNyê de navê pentozê rîboz e. Di Şekira  ADNyê de oksîjenek kêm e. Loma ev pentoz, wekî rîboza kêmoksîjênî (deoksîrîboz) tê navkirin. 

Formula kîmyayî ya şekira rîbozê C5H10O5 e. Formula kîmyayî ya şekira deoksîrîbozê C5H10O4 e. Loma  ev şekir kêmoksîjenî ye.

Baza nîtrojenî 
Bazên nîtrojenî yên nukleotîdan penc cor e. Adenîn, tîmîn, guanîn, sîtozîn, urasîl

Purîn 
Adenîn û guanîn molekulên cot xelekî ne, van herdu bazên nîtrojenî wekî purîn tên navkirin.
Ev herdu baz hem di pêkhateya ADN hem ji di ya ARNyê de cih digirin. ATP baza adenînê li xwe digire.

Pîrîmîdîn 
Sîtozîn, urasîl û tîmîn molekulên yek xelekî ne, van hersê bazên nîtrojenî wekî pîrîmîdîn tên  navkirin.
Sîtozîn hem di pêkhateya ADN hem ji di pêkhateya ARNyê de cih digire.

Adenîn di pêkhateya ADNyê û ATPyê de, urasîl jî tenê di pêkhateya ARNyê de cih digire.

Girêdanên derve 
 
 

Biyolojî
Adam Sandler

Adam Richard Sandler (z. 9ê îlona 1966) lîstikvan mîzahvanekî amerîkî û hilberînerekî fîlman e.

Piştî tevlî Saturday Night Live bûye, Sandler bû yek ji stêrên Hollywoodê. Fîlmên wî gihiştin $2 milyar li derameta nesafiyê. Herçiqas di fîlmên Billy Madison (1995), Happy Gilmore (1996), The Waterboy (1998), Big Daddy (1999), û Mr. Deeds (2002) de bi komîkbûna xwe pir navdar be jî, fîlmên wî yên dramatîk jî hene. Di sala 1999an de, Sandler şirketa Happy Madison bidest xistiye.

Jiyana wî 
Sandler li Brooklyna New Yorkê ji dayik bûye. Ji malbata Stanley e, endaziyarê elektrîkê ye û Judy Sandler, mamosteya dibistana zarokxanê e. Malbata wî Cihu ne, ji her dû alîyan ve muhacirên ji Rûsyayê ne. Dema ew pênc salî bû, malbata wî bar kir Nû Hampshire a Manchesterê. Beşdarî Manchester Central High School bû. Di sala 1988an de Sandler ji beşa Tisch School of the Arts ya Zanîngeha New Yorkê derçûye.

Pîşe

Karê Pêşkêşkirinê  

Di destpêka kariyera xwe de di sala 1980an de Sandler li ser bernama The Cosby Show (1987–1988) rola hevalê Theo Huxtableî, Smitty, lîst. Dema ew 17 salî bû, piştî cesaretdanên birayê wî, Sandler di cihên komêdiyê de bername pêşkêş dikir. Ew bi komîkên  Dennis Miller hat keşif kirin, Dennis Miller  ewe ê ko Sandler kirî Aktor li Los Angeles. Miller ew pêşnyiar kir bo Saturday Night Live hilberîner Lorne Michaels.li sala 1990 Sandler nivîskar bû ji bo SNL'ê û bû pêşkêşkerê jêhatî li van salan, navek ji xwere çêkir bi cîh anîna keyf kirina stranê li bernamê de, wekî "The Thanksgiving Song" û "The Chanukah Song"..</ref> Sandler’î  go  Conan O'Brien li  The Tonight Show tu tenê ne maîy. li sala 1995 Kenala NBC ew qewirand ji bernamê û herwiha Chris Farley jî.

Li sala 1994 hevrê bû li Airheads bi ‘’ Brendan Fraser’ û Steve Buscemi re. bi kompanîya  Billy Madison'' li sala  (1995) re fîlm çêkirin û heya niha jî, di ser hindê re jî, mêrik salên xwendinê ji sinifa 1–12 dîsa dixwîne ji bo ku hirmeta babê xwe bîne cîh ve.

Çavkanî 

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Çanda Biradostî

Çanda Biradostî (bi îngilîzî Baradostian culture), destpêka dema paleolîtîka jorîna çanda hilberana keviran a sîleks e.

Herweha 
 Çanda Zarzî

Çavkanî 

Arkeolojî
Şûnewarên Kurdistanê
Zekeriya Husênî

Zekeriya Husênî, yan Dilbixwîn (nav bi farisî, ذکریا 
حسینی, Zakariya Hosseini), helbestvanekî ciwan ê kurd e ku di sala 1371ê şemsî, anku 1992ê zayînî de, li Belecuka Xoyê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) ji dayîk bûye.

Berhem

Jiyan
Li gorê jiyan nigariya Dilbixwîn, ew bi eslê xwe kurd ê gundê Belecukê bi ser bajêrê Xoyê ye, li malbateke welatparêz de ji dayîk bûye. Malbata wî ji eşîra memêkî ye ya ku bigodêna wî ji tirkiyê koçber bûnê Îranê.
 
Dilbixwîn dibistan li gundê xwe û navîn jî li bajarên Xoy û Ûrmiyeyê kuta kir û dû re  jî li bajêrê Tewrêzê li zanîngehê de beşa endazîyariyê qetand. Li ser helbesta bi zimanê kurdî û farisî gele xebat berhev kirine û heta niha gelek helbest gotî lê belê helbestên wî hîn nehatine veşandin.

Çavkanî 
 
 Kürt Şiiri Antolojisi
Helbestên Farisî yên Zakariya Huseynî

Helbestvanên kurd
Kesên ji Ûrmiyeyê
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Jidayikbûn 1992
Nivîskarên kurd
Mehmed Selîm Uzun

Mehmed Uzun yan Mehmed Selîm Uzun (z. 1953 Palî, Xarpêt) serra 1953 de yew dewa Palî de ame dinya. Mektebo verên dewa xwo (Ardurêk- Gökdere) de wend. Wendişê xo yo orteyin Xarpet de qedêna. 1976 ra heta 1980 Akademîya Îlmanî Îktîsat û Tîcaretî yê Bursa (Bursa Iktisadi ve Ticari Ilimler Akademisi) de wend. 

Teqrîben yew serre badî cûnta faşîst a eskerî ya pê, 1981 de, xebata xo ya sîyasî vero welat ra vecîya. 1990 ra pey sey multecîyo sîyasî ha Swêd de maneno. Swêd de yew deme ekonomî ser o wendişê xo dewam kerd. Zewecnaye yo û yew lacê ey esto: Mîran. Heta nika çend kovar û gazetan de bi îmza û bê îmza tirkî, kirdkî (zazakî) û kurmanckî nuşteyî (meqale û broşurî) nuştî. Mehmed Uzun, Selim Mûrat, Nedîm Cîhat, M. Zaza, Rodî, Serhat înan ra çend name yê. Nuşteyê ey hina zaf sîyaset, ekonomî, kultur û ziwanî ser o yê.  Xebata xo ya sîyasî û kulturî muhacireyî de dewam keno. Mehmed Selîm Uzun endamê Redaksîyonê kovara Vate yo.

Nivîskarên kurd
Gotara bi zazakî
Jidayikbûn 1953
Fahriye Evcen

Fahriye Evcen, şanogereke tirk e ku li Almanyayê hatiye dinyayê. Bihîm ji Bafraya Samsunê ye. Dema wê li Düsseldorfê zanîngeh dixwend bo rêzefilmek pêşniyarek girt û çû Stenbolê. Navdariya wê ji rêzefilmê bi navê Yaprak Dökümü hate naskirin.

Çavkanî 

Aktrîsên alman
Jidayikbûn 1986
Mirovên zindî
Antonio Banderas

Antonio Banderas (navê wî yê rastî José Antonio Domínguez Banderas e) (jdb. 10ê tebaxa, 1960, li Málaga, Spanya) aktor û fîlmçêkerekî spanî ye. Banderas stêrekî Hollywoodê ye.

Çavkanî

Aktorên spanî
Jidayikbûn 1960

Mirovên zindî
Melanie Griffith

Melanie Griffith  (z. 8'ê rezberê 1957) aktrîseke amerîkan e. Ew di meha rezbera 1951'ê de li New York City ji dayik bûye. Melanie Griffith keça aktrîsa navdar Tippi Hedren e û herwiha hevjîna aktorê spanî Antonio Banderas e.

Çavkanî

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1957

Mirovên zindî
Daniel Craig

Daniel Craig (, li Chester) aktorekî îngilîz e. Bi taybetî, ji sala 2006an ve Craig di rola xwe ya cesûsê brîtanî James Bond de bi nav û deng e.

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1968
Rowan Atkinson

Rowan Atkinson (z. 1'ê rebendana 1955), aktorek û komedyenekî înglîz e ku pirî caran bi sitkom û fîlmên wî yên bi navê Mr. Bean û Blackadder navdar e.

Çavkanî 

Aktorên îngilîz
Jidayikbûn 1955
Desteya Bilind a Kurd

Desteya Bilind a Kurd, bi kurtî DBK, rêxistineke siyasî û rêveberî ya kurdên Sûriyê ye. Desteya Bilind a Kurd di 11'ê tîrmeha 2012'an de bi encama Rêkeftina Hewlêrê hat damezrandin ya ku bi alîkariya serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bû. Endamên desteyê deh kes in, ya ku bi nîvî navbera Meclisa Gel a Rojavayê Kurdistanê (MGRK) û Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê (ENKS) hatî parvekirin.

Endamên Desteyê

Çavkanî

Partiyên siyasî yên Sûriyê
Rojavaya Kurdistanê
Rêxistinên kurdan
Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê

Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê (Yekîtî) bi kurtî PYDKS Partiyek siyasî ya kurdên Sûriyê di sala 1990 de bi rêberiya Ismaîl Umer hat demezrandin û niha Mihyedîn Şêx Alî rêberê partî ye. Dirûşmeya partî Aştî, Azadî û wekhevî ye. Xebata partî wek ku ew xwe di bernameya xwe de dida nasîn:

Xebat ji bo:
 Zordarî ji ser gelê me yê kurd li sûriyê rabe.
 Azadiya demokrat û rêzgirtina mafên mirovan.
 mafên gelê kurd yên netewî di çarçewa yekîtîya walêt de.

Navgînên ragihandinê ya partiya Yekîtî 
 Rojnameya Newroz (bi kurdî)
 Rojnameya Elwehdê ()
 Kovara Pirs (bi kurdî)
 Kovara Hîwar ()

Malper 
 Malpera fermî
 

Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê

Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê (ENKS) di 26'ê kewçêra 2011'an de li Hewlêrê hat demezrandin bi alîkariya serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî.

Partiyên encûmanenê

Çavkanî

Partiyên siyasî yên Sûriyê
Rojavaya Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Mesut Özil

Mesut Özil, (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1988an li Gelsenkirchen, Almanya), lîstikvanekî futbolê yê Almanyayê ye ku bi eslê xwe tirk e. 

Mesut Özil lîstikvanê yaneya (klûba) Arsenal FC e. Ew di navîn ê de yariyê dike û êk ji futbolîstê welatê Almanya ye. Wek lîstikvan Özil di gelek yaneyên din de jî lîstiye berî bikeve di nav yaneya Arsenal de, wek klûba Rot-Weiss Essen, FC Schalke 04, SV Werder Bremen û Real Madrid CF.

Di qehramaniya Kasa Cîhanê 2010 de li Afrîkaya Başûr Mesut Özil bi awayekî gelek baş hat naskirin û serkeftî bû. Di maç a navbera Almanya û Ghanayê de Özil gola yekê ya lîstikê ji bo tîma xwe tomar kir.

Çavkanî 

Futbolvanên alman
Jidayikbûn 1988
Mirovên zindî
Selena Gomez

Selena Marie Gomez (jdb. 22ê tîrmeha 1992 li Grand Prairie, Teksas ,DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

Fîlmnîgarî 

 2003: Mission 3D
 2005: Walker, Texas Ranger
 2006: Brain Zapped
 2008: Horton Hears a Who! (deng)
 2008: Another Cinderella Story
 2009: Arthur and the Revenge of Maltazard (deng)
 2009: Princess Protection Program
 2009: Wizards of Waverly Place: The Movie
 2010: Arthur 3: The War of the Two Worlds (deng)
 2010: Ramona and Beezus
 2011: Monte Carlo
 2011: The Muppets
 2013: Springbreakers
 2012: Hotel Transylvania (deng)
 2013: The Getaway
 2014: Behaving Badly
 2014: Rudderless
 2015: 13 Reasons Why

Rêzefîlm 

2002–2003: Barney & Friends
2006: The Suite Life of Zack and Cody 
2007–2008: Hannah Montana (3 beş) *2007–2012: Wizards of Waverly Place 
2009: The Suite Life on Deck 
2009: Sonny with a Chance 2011: So Random! 
2011: PrankStars

Albûm 

 2009: Kiss & Tell
 2012: A Year without Rain
 2011: When the Sun Goes Down
 2013: Stars Dance

Stranbêjên amerîkî
Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1992
Mirovên zindî
Demi Lovato

Demetria Devonne Lovato an jî Demi Lovato (jdb. 20ê tebaxê 1992 li Albuquerque, New Mexico, DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

Fîlmnîgarî

Fîlm 

 2008: Jonas Brothers: Living the Dream 
 2008: Camp Rock
 2009: Jonas Brothers: The 3D Concert Experience
 2009: Princess Protection Program
 2010: Camp Rock 2: The Final Jam

Rêzefîlm 

 2002-2004: Barney & Friends
 2006: Prison Break (beşa 2x04)
 2007: As the Bell Rings
 2007: Just Jordan (beşa 2x06)
 2009-2011: Sonny with a Chance
 2010: Grey's Anatomy (beşa 6x22)
 2011: Keeping Up with the Kardashians (beşa 6x15)
 2012: Punk'd (beşa 9x06)
 2012: The X Factor (Televîzyon)

Albûm 

 2008: Don't Forget
 2009: Here We Go Again
 2011: Unbroken
 2013: Demi
 2015: Confident
 2017: Tell Me You Love Me
 2021: Dancing with the Devil... the Art of Starting Over
 2022: Holy Fvck

Aktrîsên amerîkî
Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1992
Femînîstên amerîkî
Mirovên zindî
Dianna Agron

Dianna Elise Agron (  li Savannah, Georgia, DYA) lîstikvan , stranbêj û danserekeamerîkan e.

Fîlmnîgarî 

 2005: Talkers Are No Good Doers
 2006: Drake & Josh (Televîzyon)
 2006: Close to Home
 2006: CSI: NY (Televîzyon; 3x07)
 2006: Shark (Televîzyon)
 2006-07: Veronica Mars (Televîzyon)
 2007: Heroes (Televîzyon)
 2007: Skid Marks
 2008: Numbers (Televîzyon)
 2009: Celebrities Anonymous (Televîzyon)
 2009-: Glee
 2010: The Romantics
 2010: Burlesque
 2011: I am Number Four
 2011: The Hunters
 2011: Glee: The 3D Concert Movie
 2012: Punk'd (Televîzyon; 9x03)

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1986
Mirovên zindî
Nina Dobrev

Nikolina Konstantinova Dobreva (bi bulgarî:  Нина Константинова Добрева) an jî Nina Dobrev (z. 9ê kanûna paşîn 1989 li Sofya, Bulgaristan) aktrîsa bulgar e.

Fîlmografî 

 2006: Away From Her
 2006: Playing House
 2006-2009: Degrassi: The Next Generation (Televîzyon)
 2007: Fugitive Pieces
 2007: How She Move
 2007: Too Young to Marry
 2007: The Poet
 2007: My Daughter’s Secret
 2008: Repo! The Genetic Opera
 2008: Mookie’s Law
 2008: Never Cry Werewolf
 2008: The American Mall
 2008: The Border (Televîzyon; 1x13 û 2x07)
 2009: Chloe
 2009: Eleventh Hour (Televîzyon; 1x12)
 2009: Merry Madagascar (deng)
 2009: The Vampire Diaries (Televîzyon)
 2011: The Roommate
 2011: Arena
 2012: The Perks of Being a Wallflower

Xelat 

 2010: 3x Teen Choice Award
 2012: People’s Choice Award
 2012: Teen Choice Award

Çavkanî 

Jidayikbûn 1989
Aktrîsên bulgar
Mirovên zindî
Beautiful Creatures (fîlm 2013)

Beautfiul Creatures fîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013an de hatiye kişandin. Senaryoya fîlm ji pirtûka Kami Garcia û Margaret Stohl hatiye girtin.

Çavkanî 

Fîlmên amerîkî

Fîlmên 2013an
Emmy Rossum

Emmanuelle Grey „Emmy“ Rossum an ji Emmy Rossum (jdb. 12ê îlonê 1986 li New York City, DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

Fîlmnîgarî 

 1999: Genius
 2000: Songcatcher
 2000: It Had to Be You
 2000: The Audrey Hepburn Story
 2001: An American Rhapsody
 2001: Happy Now
 2002: Passionada
 2003: Nola
 2003: Mystic River
 2004: The Day After Tomorrow
 2004: The Phantom of the Opera
 2006: Poseidon
 2009: Dare
 2009: Dragonball Evolution
 2011: Shameless (Rêzefîlm)
 2011: Inside
 2013: Beautiful Creatures

Albûm 

 2007: Inside Out
 2007: Carol of the bells
 2012: Sentimental Journey

Aktrîsên amerîkî
Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1986
Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Mirovên zindî
Qozlûce, Xozat

Qozlûce (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Bianca Bin

Bianca Franceschinelli Bin, di 3ê îlonê 1990an de li Jundiaí, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Jidayikbûn 1990
Aktrîsên brezîlî
Jinên brezîlî
Mirovên zindî
Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê

Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê komarekî Sovyet a ermenî ji sala 1922 heya 1992an de bû. 

Ev heya ku di 5ê kanûna pêşîn a 1936an de belav bû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991ê de Ermenistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

Gelhe (1979) 

YKSS
Dîroka Ermenistanê
Yaneya Dihokê ya werzişî

Yaneya Werzîşê ya Dihokê ya tepa pêyî, yan jî bi fermî Yana Dihok ya werzişî yaneya werzişî û futbolê ya Dihokê (herêma Kurdistanê, Îraq) e ku di sala 1970î de hat sazkirin. Di werzeyê 2012-2013an de yaneya Dihokê ya futbolê hem li xula Kurdistanê û hem jî li Xula Îraqê dilîze. Rengên mayoyê yaneyê zer û hêşîn in. Yarîgeh û stadyuma yaneyê yarîgeha Dihokê ye ku heta 25.000 temaşevanî digire. Di 2013an de kaptanê yaneya goga pê Xalid Muşîr e.

Beş û tîmên Yaneya Dihokê ya Werzişî 
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa pêyî (goga pê, futbolê)
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya basketbolê
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya voleybolê
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa destî (goga destî, hentbol)
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa serzuyî
 Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa mêzê (goga maseyê, tenîsa maseyê)

Yarîkerên yaneya Dihokê ya tepa pêyî (futbolê)

Yarîkerên wên yên navdar 

  Ahmad Mnajed
  Noor Sabri
  Ahmad Salah
  Anas Hijah
  Nasrat Al Jamal

Rengên yaneyê

Darayîvan û sponsorên fermî yên yaneyê 
 Korek Telecom 2009-2010
 Newroz Telecom 2012-2013

Çavkanî 

 Malpera yaneya Dihokê ya werzişî 
 War Sport, Dihok, 2013.

Yaneyên futbolê
Yaneyên futbolê yên Îraqê
Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Şiwan Sidîq Mehmûd

Şiwan Sidîq Mehmûd le 15î gullanî 1983 le gerekî Kanî 'Aşqan le şarî Hellebce le dayk buwe. Le sallî 1988 dway kîmyabarankirdinî Hellebce rûy kirdotewe Êran, le heman sallda gerawinetewe bo Silêmanî duwatir be birryarêkî hikumetî be'sî 'Êraq enfal kirawin bo heşt mang le bendîxaney Nuger Selman legell xêzanekey destbeser kirawe, le sallî 1989 gerawinetewe bo Hewlêr.

Seretay karkirdinî le biwarî rojnamewusîda degerêtewe bo seretay sallanî 2000 le rojnamey Pirs, Mîdya, Hawllatî, Bedirxan, Barzan, govarî Sivîl, govarî Hellbûn, rojnamey Rizgarî, rojnamey Hewall babetî rojnamenûsî bllawkirdotewe û karî rojnamewanî bo zorbeyan encam dawe.

Serçave 

Jidayikbûn 1983
Rojnamevanên kurd
Selîm Temo (kirmanckî)

Selîm Temo yan zî Selim Temo Ergül (b. 27ê Nîsane 1972, Êlih) nuştox, akademîsyen, helbestvan û çarnayoxo kurd o. 

27ê Nîsane 1972 de dewa Mêrîna ke girêdayeyê Êlihî ya de ameyo dunya. Mektebo verên dewa xo de, yê mîyanên zî Batman (Êlih) de qedêna. Serra 1992 de dest bi beşa Etnolojî (Fakulteya Ziwan, Dîrok û Cografîya) kerd. Master û doktoraya xo Zanîngeha Bîlkentî, beşa Ziwanê Tirkî de temam kerd. Serra 1997 de xelata helbesta Yaşar Nabi Nayır, serra 1998 de zî xelata romanê ya Halkevleri girewt.  Serra 2009 de Zanîngeha Artuklu ya Mardînî de sey doçento ardimkar dest bi karî kerd.

Kitabê Ey

Şîîre 
 O, Deniz ve İntihar/O, derya û xokiştiş  (Tirkî-tîyatro, 1994)
 Ah! Tamara (Tirkî-şîîre, 1995)
 Kırgın Nehirler Meseli/Meseleya çemê şiknayeyî (Tirkî-şîîre, 1997)
 Uğultular/Gazegaz (Tirkî-şîîre, 2000)
 Türk Şiirinde Taşra/Di şîîra Tirkî de teber (teoriya edebîyatî, Tirkî, 2011)
 Jübile/Dawî   (heme şîîrî, Tirkî, 2011)
 Sê Deng   (şîîre, Kurdkî, 2011)

Roman 
 Çiftlere Cinayet Dersleri/Seba zewncan dersê kiştişî (Tirkî-roman, 1998)

Çarnayîş 
Amidabad; Göç, Çocuk ve Irmak (Çarnayîşê "Amîdabad"a Fawaz Husên seba tirkî, 2004)
Solgun Romans (Wergera çîrokên bijartî yên Firat Cewerî, seba  tirkî 2005)
Abdalın Bir Günü (Wergera "Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê" ya Mehmed Uzun seba tirkî, 2005)
Sen (Wergera "Tu" ya Mehmed Uzun seba tirkî, 2006)
Yaşlı Rindin Ölümü (Wergera "Mirina Kalekî Rind" ya Mehmed Uzun seba tirkî, 2006)
Yitik Bir Aşkın Gölgesinde (Wergera "Siya Evînê" ya Mehmed Uzun seba tirkî, 2006)
Aşk Gibi Aydınlık Ölüm Gibi Karanlık (Wergera "Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê" ya Mehmed Uzun seba tirkî, 2006)

Sanikê domanan (tutan) 
Bi nameyê “Serê Şevê Çîrokek” rêzepirtûk, 12 pirtûk, 2006-2010. Hetê Belediyaya Sûrî ya Amedî ra belaş ame vilakerdiş.

Antolojî 
Kürt Şiiri Antolojisi/Antolojiya Helbesta Kurdî (Kurdî-Tirkî, Weşanxaneyê Agora, 2 Cîld, 1610 rîpel, Êlule 2007)

Xelate 
1997. Xelata Şîîre ya Yaşar Nabî
1998. Xelata Romanî ya Halkevleri

Çimeyî 

Keyepelê Selîm Temoyî 

Wergêrên kurd
Helbestvanên kurd
Gotara bi zazakî
Tofana Nûh

Tofana Nûh, ku tê gotin di dema Nûh de bûye ye. Ev mijara tofanê di pirtûkên pîroz de pirr hatiye ser ziman. Li ser tofanê, ku ji dema sumeriyan e, bineterek jî bi nivîskî bi rengê nivîsên bizmarî hat dîtin. Di wê de jî, behsa bûyîna tofanê dike. Lê tê bawerkirin ku ji wê bineterê jî, pirraniya agahiyên ku di pirtûkên pîroz de hatiye hildan. 

Di nava zanyar û aliman de jî, li ser gotina "tofanê" pirr nîqaş bûna. Li ser wê nîqaş kirina ku ka tofan bûya û ankû nebûya. Di vê temenê de, li birhanan lê hatîya lêgerin. Hemû pirtûkên pîroz bahse bûyîna wê dikin. Lê zanistên roja me jî, bo wê li birhanan digerihin ku ka tofan ya û ankû nabûya û ku bûbê çawa bûya, li wê digerihin. 

Li gorî ku bi efsaneya tofanê tê gotin ku ew a ku ´xwûdê bo ku mirovan bo gunehên ceza bike tofan kir. Hemû der û dever di bin avê de hişt." Bi tofanê re, hemû tişt û jîndayên li jîyanê li helekê çûn. Piştre, xwûdê cardin, jîyan li dunyê bicih kir û têgihiştina tofanê jî, di nava mirovan de were fêrekê bicih bikir ku lê biner in û êdî nekevina rêya şaş de." Di vê temenê de bahseka wê heya. Ev rengê vegotinê, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûya. Pêxemberê ku di wê demê de jîya Nebî Nûh a. Nûh, Î ro jî, ku hê jî tirba wî dimêne li kurdistanê li Cizîra bota ya. 

Efsaneya tofanê, weke efsaneyak bingihîn a. BI wê re bahse "Keştiya Nûh" tê kirin. Di dema ku tofan rabû, Nûh bi fermane xwûdê ew kestîya xwe çê kir û tişt, jînda û jîyanên ku wê ji tofanê bên xilaskirin ku li ber helekê neçin, wê têde bicih kiriban. ..

Di kurdî de gotina tofanê

Di kurdî de bi nav û wate baûbahoz. Baûbahoz, dema ku bi hatina ba re ku baran jî barî û hemû tişt û jîyan di bin xwe de hişt, ji wê re tê gotin. Lê ev gotin, bi gelek wateyên din jî hatîya bi navkirin û hatîya ser ziman.

Tirba Nebî Nûh li Cizîra Botanê ya

Nûh, navê wî wateya wê di kurdî de ew ku ya "nû", "nûh" û hwd a. Yanî bi navê wate wê bahse tiştekî nû ku bûyî û ankû afirî dibe. Bahse wê kêlîka ku têde tê jîyîn jî dike. Nûh, di weke ´nebî´yekê tê bi nav kirin. Nûh, bixwe jî ji Cizîra bota ya. Tirba wî ku heta roja me jî hatîya parastin û li Cizîra Bota bota ya. Ji ber vê yekê jî, hertimî Cizîra Bota, weke navendeka olî û dîrokî a şariştanî jî bûya û rol leyistiya. 

Li ser bûyina tofana Nûh, li dor û serê çiyayê Çûdê bixwe jî, berî serdema me jî, li ser tofanî li vê çiyayê kurdistanê lêkolîn jî hatina kirin û heta ku hatîya ku gotin di serdema navîn oldarna dema ku lêkolîn kirina, rastî birhanên bûyîna tofanî hatina û rastî qatên ji keşîtya Nûh jî hatina. Weke Çiyayê Cûdî, ku li kurdistanê ya, çîyayê Araretê jî weke cihekî ku navê wê bi tofane Nûh re bûhûrtîya.

Destana Gilgamêş de bahse navê Utnapîştim di buhurê û ew weke Nûh tê binavkirin. Gilgamêş bixwe jî, keyê bajar-welatê Urûkê ya û ev bajar-welat jî di wê xate di nava Dîcle û Firatê de ya. Yanî, ew herême ku bajar-welat lê ya, ne dûrî herêma çiyayê Cûdî ya. Ev jî, hemû bal û heyan dide li ser wir û dora Cizîra Bota. Bûyîna Tirba Nebî Nûh ya li Cizîra Botan, weke nîşanaka wê ya ku hemû tişt li dora Cizîra Botan li ber çemê Dîcle qawimî ya.

Çavkanî

https://www.bernamegeh.org/2019/07/24/efsaneya-tofana-nuh/

Mîtolojiya Kurdistanê
Mîtolojiya Mezopotamyayê
Tofan
Zerdeşt Ismail Heybet

Zerdeşt Ismail Heybet (z. 11'ê pûşperê 1962) ku bi navê xwe yê di Rizgar Aydin-Cizîrî tê nasîn di 11'ê pûşpera 1962'an de li bajarê Dêrika Hemko yê rojavayê Kurdistanê hatiye dinê. Ew helbestvan, nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Dêrika Hemkoyê
Jidayikbûn 1962
Akif Hesen

Akif Hesen Siyasetmedarekî kurde li gundê qeserdîbê yê biser bajarê Dêrikahemo li Rojavayê Kurdistanê hatiye dinê.

Siyasetmedarên kurd
Rojavaya Kurdistanê
Çanda Zarzî

Çanda Zarzî, çanda arkeolojîk a paleolîtîk (dema kevirên kevin)a dereng û mezolîtîk e.  Ev çand dest bi girava mixara gundekê kurd Zarzî kiriye, cihê gundê Zarzî 50 km li bakurê-rojhilatê bajarê Silêmanî ye.

Dema vê çand ji 20.000/18.000 sal berî zayînê taha 8.000 berî zayîn bû. Girînga çanda Zarzî gelek mezin e, ji ber ku ev delîla/berjenga jiyanekê kevn li Kurdistan bû

Herweha 
 Çanda Biradostî

Çavkanî 

Arkeolojî
Şûnewarên Kurdistanê
Wêjeya zimanê pehlevî

Wêjeya zimanê pehlevî yan jî wêjeya farisiya navîn ji wêjeya bi zimanê pehlevî, ku zimanê fermî yê sasaniyan bû, re têt gotin. Zimanê pehlevî û wêjeya wî gelek di bin bandora baweriya zerdeştî û pirtûka wê ya pîroz avesta de maye.

Wêjeya pehlevî
Tekstên bi zimanê pehlevî hatine nivîsîn ji aliyê mijarên xwe ve ji sê beşan pêk tên. 
 Zend-evista ku wergerra pirtûka pîroz a zerdeştiyan, avesta, ye.
 Pirtûkên li ser mijarên dînî hatine nivîsîn.
 Pirtûkên li ser meseleyên din hatine nivîsîn.

Wergerra evista bi pehlevî
Di dewra sasaniyan de evista tê wergerandinî zimanê pehlevî. Ji van wergeran re zend-avesta tê gotin.

 Vendîdad
 Afringan-i Gahanbar
 Yesna
 Haptan Yaşt
 Nirangistan
 Sroş Yaşt Hadoxt
 Viştasp Yaşt
 Sirozak I, II
 Visperad
 Frahang-i Oim-evak
 Xurşit Nyayiş
 Ahuramazd Yaşt
 Aban Nyayiş
 Bahram Yaşt
 Afringan-i Dahman
 Hadoxt Nask
 Afringan- Gatha
 Aogemadaecha
 Xurşit Yaşt
 Çitak avistak-i gasan
 Mah Yaşt
 Ataxş Nyayiş
 Viçirkart-i Denig
 Afaringan Fravartigan
 Mah Nyayiş

Nivîsên li ser babetên dînî
Ji bilî zend-evistayê, pirtûkên derbareyî dîtinên dînê zerdeştî yên ku derheqê mijarên mîna afirandina cîhanê, cejnên dînî, karûbarên ayînî û hwd. de hatine nivîsîn jî hene.
 Rivayat
 Shikand-gumanic Vichar
 Shayast ne-shayast
 Bundheshn
 Dana-i Menog Khrat
 Mah farvardin Ruz khordad
 Arda-Viraf Namag
 Jamasp Namag
 Zand-i Wahman yasn
 Matigan-i Yosht-i Fryano
 Shabuhragan
 Andarz Ushnerdanak
 Andarz-i Bozorgmehr Bukhtegan 
 Matigan-i gujastak Abalish

Nivîsên nedînî
Di vî qismî de nivîsên mîna yadîgarî, helbest, ferhengên pehlevî û hwd. hene.

 Matigan-i Hazar Datistan
 Cities in the land of Iran (?)
 Karnamak-i Artaxshir-i Papakan
 Shahrestanha-ye Eranshahr
 Vizarishn- i Chatrang ud nahishn-i new Ardashir
 Yatkar-i Zariran
 Drakht-i Asurig
 Khusro-i Kavatan and his Page
 Frahang-i Pahlavig
 Wonders of the land of Sagastan
 Forms of Epistles
 Namak-i Tenser nameya tenser
 Şah zenan şahê jinan

Çavkanî

Girêdanên derve
Gilbert Lazard, The Poetics of Middle Persian, Encyclopædia Iranica
Avesta-Zoroastrian Archives, nivîsên ayînê zerdeştî û wergerra wan bi ingîlizî
Scholar Raham Asha's website, includes many texts in original and English translation (some also on the parsig.org )
Internet sacred text archive

Wêje
The Vampire Diaries

The Vampire Diaries ( bi wateya rojnnivîskên vampîr)  rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2009'an de hatiye kişandin. Senaryoya rêzefîlmê ji pirtûka L. J. Smith hatiye girtin.

Karakterên rêzefîlmê 
Nina Dobrev bi rola Elena Gilbert
Ian Somerhalder bi rola Damon Salvatore
Paul Wesley bi rola Stefan Salvatore
Katerina Graham bi rola Bonnie Bennett
Zach Roerig bi rola Matt Donovan
Candice Accola bi rola Caroline Forbes
Michael Trevino bi rola Tyler Lockwood
Steven R. McQueen bi rola Jeremy Gilbert

Girêdan 

 Rêzefîlmên amerîkî
Paul Wesley

Paul Thomas Wesilewski an jî Paul Wesley (z. 23'ê tîrmehê 1982 li Nû Brunswick, Nû Jersey) aktorekî amerîkan e.

Fîlmnîgarî 

 2001-2002: Wolf Lake (Rêzefîlm)
 2002: Criminal Intent (Rêzefîlm;2x06)
 2002: Minority Report
 2002-2005 American Dreams (Rêzefîlm)
 2003: Smallville (Rêzefîlm;2x15)
 2003: O.C. California (Rêzefîlm;1x05)
 2003-2004: 8 Simple Rules
 2003-2004: Everwood
 2004: CSI: Miami (Rêzefîlm;3x07)
 2005: CSI: NY (Rêzefîlm;2x02)
 2005: Law & Order: Special Victims Unit (2 beş)
 2005: Roll Bounce
 2006: Crossing Jordan (Rêzefîlm;5x18)
 2006: Cloud 9
 2006: Peaceful Warrior
 2006: Fallen: The Beginning
 2007: Shark (Rêzefîlm;2x11)
 2007: Fallen 2
 2008: Fallen 3
 2008: Killer Movie
 2008–2009: Army Wives (5 beş)
 2009-2010: 24 (4 beş)
 2009- : The Vampire Diaries
 2009: Small Town Secret
 2010: Beneath the Blue
 2012: The Baytown Disco

Girêdan 

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1982

Mirovên zindî
Katerina Graham

Katerina Alexandre „Kat“ Graham an ji Katerina Graham (jdb. 5ê îlonê 1989 li Jenev, Swîsre) aktrîs û stranbêja amerîkan e.

Jiyan 
Graham li Jenevê hat cîhanê û li Los Angeles, Kalîforniya, mezin bû. Bavê wê Joseph  bi eslê xwe ve  lîberyayî ye, diya wê Natasha bi eslê xwe ve rusî û polonî  û bi ola xwe  cihû ye. Bavê wê ji bo demeke dirêj wek rojnamevan ji bo Neteweyên Yekbûyî  xebitî û di heman demê de berbavê du zarokên Quincy Jones e. Dê û bavê wê dema ku ew pênc salî bû, ji hev veqetiyan. Biramakê wê bi navê  Yakov he ye, ku li Tel Aviv a Îsraîlê ji dayik bûye. Bapîrê wê ev 40 sal e wekî balyozê Neteweyên Yekbûyî li Holenda, Swêd, Romanya û Kenya kar kiriye. Graham çû li  Hebrew School û  îngilîzî, spanî û fransî, û piçek portûgalî û îbranî dikare bipeyve.

Kariyer 
Berî serkeftina wê wekî cadû Bonnie Bennett di rêzefîlmê wêneguhêzê The Vampire Diaries  2009an de, ew gelek rolên piştgiriyê lîst, di nav de di fîlma serkeftî 17 Again - Back to High School bi Zac Efron di rola sereke de. Di fîlma Honey 2 de, Graham ji bo cara yekem di rola pêşeng wekî dansvan Maria Ramirez de xuya bû., Di  fîlmê The Holiday Calendar ku di sala 2018an de weşandî bû, rola sereke Abby Sutton lîst. Digel xebata xwe wek lîstikvan, ew wekî muzîkvan jî dexibit e.  Mînakî, ew berê ji bo Will.i.am û Nelly re stran  nivîsand. Herwiha ew di vîdyoya muzîkê ya Nellyê de ji bo Just a Dream hat dîtin. Di sala 2009an de ew strana Sassy tomar kir, di sala 2010an de  vîdyoya hevkariyê jî derket.

Di 2' ê hezîrana 2017an de albûma wê Love Music Funk Magic derket, ku ew hem bi xwe nivîsand û hem jî hilberand. Di adara 2017 de, yekem serbestberdana yekane carinan xuya bû, ku ew bi Kenny "Babyface" Edmonds re nivîsand.

Fîlmnîgarî

Rêzefîlm 

 2002: Lizzie McGuire (beşa 2x13)
 2003: Strong Medicine (beşa 3x21)
 2003: Malcolm in the Middle (beşa 5x02)
 2004: Joan of Arcadia (beşa 1x17)
 2004: Like Family (beşa 1x18)
 2004: Grounded for Life (beşa 5x06)
 2006: CSI: Crime Scene Investigation (beşa 6x20)
 2006: The O.C (beşa 3x18)
 2007: Greek (beşa 1x03)
 2008: Hannah Montana (3 beş)
 2009: The Vampire Diaries

Fîlm 

 1998: The Parent Trap
 2007: Hell on Earth
 2008: Our First Christmas
 2009: 17 Again
 2011: The Roommate
 2011: Honey 2
 2011: Dance Fu

Vîdeyoya Muzîkên 

 2005: Akon – Lonely
 2010: Justin Bieber – Somebody to Love
 2010: Nelly – Just a Dream
 2011: Diddy-Dirty Money feat. Usher – Looking for Love
 2011: Kevin Hammond – Broken Down
 2011: Beyonce - Sweet Dreams

Çavkanî

Girêdanên derveyî

 
 

Aktrîsên amerîkî
Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1989
Mirovên zindî
Steven R. McQueen

Terrence Steven McQueen II an jî Steven R. McQueen (z. 13'ê tîrmehê 1988 li Los Angeles, Kalîforniya) aktorekî amerîkan e.

Fîlmnîgarî

Rêzefîlm 

 2000: Emergency Room (22x07)
 2005: Threshold (1x03)
 2005-2006: Everwood (7 beş)
 2008: Numb3rs (4x16)
 2008: Without a Trace (7x04)
 2008: CSI: Miami (7x08)
 2009-2013: The Vampire Diaries

Fîlm 

 2006: Club Soda
 2008: Minutemen
 2010: Piranha 3D

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1988
Mirovên zindî
Zach Roerig

Zach Roerig (z. 22'ê reşemiyê 1985 li Montpelier, Ohio) aktorekî amerîkan e.

Fîlmografî

Rêzefîlm 

 2004: Law & Order (15x09)
 2005-2007: As the World turns (274 beş)
 2006: Reba (5x21)
 2008-2009: Friday Night Lights (6 beş)
 2009-: The Vampire Diaries

Fîlm 

 2008: Assassination of a High School President
 2008: Official Selection
 2009: Strawberry Wine

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1985
Mirovên zindî
Bridgit Mendler

Bridgit Mendler (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1992 li Washington D.C, DYA) stranbêj û lîstîkvaneke amerîkî e.

Fîlmografî 

Stranbêjên amerîkî
Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1992
Mirovên zindî
Xurrem Siltan

Xurrem Xasekî Siltan (bi osmanî: خرم سلطان, Khurrem Sultan;  tirkî: Hürrem Haseki Sultan), Roksolana yan jî Aleksandra Lisowska (z.? 1500 li Rohatyn, Keyaniya Polonyayê - m. 15'ê avrêla 1558) xanima Siltan Silêman I û dayîka Şehzade Mehmed, Mihrimah Sultan, Selîm II, Şehzade Beyazid û Şehzade Cîhangîr bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1500
Mirin 1558
Defiance (rêzefîlm)

Defiance rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013'an de hatiye kişandin.

Karakterên rêzefîlmê 

Rêzefîlmên amerîkî
Mîr Meqes

Mîr Meqes kesekî ku li ber mîrê Botan ve serî rakirbû. Ji aliyê sê birayên Spîvyanî ve hate kuştin û mîrê Bota jî Spîvyan weke xelatekê da va her sê birayan.

Botan
Frîgya

Frîgya (; ; ) paşageheke li rojavayê Anatolyayê bû ku di nav salên 1200 û 680î yên berî zayînê de nêzîkî çemê Sakaryayê hatiye danîn.

Dîrok 

Frîgiyayî gelekî hind û ewropî bûn û li Trakyayê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina dewleta Hîtîtî, ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe Gordion li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya Aryo Barzanê Frîgyayî bû.

Zimanê frîgî 
Li gorî zimanzanan  frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî yewnanî, ermenî û zimanên îranî ye, û herwiha bi albanî, zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.

Çavkanî 

Dîroka Anatolyayê
Frîgya
Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Keyaniyên berê
Çemê Sakaryayê

Çemê Sakaryayê (, Sangários; ) robarekî mezin û dîrokî ye ku li rojavayê Anatolyayê yê Tirkiyeyê dest pê dike, ber bi bakur diçe, di herêma Sakaryayê ve dibore û pişt re digihe Deryaya Reş. Dirêjbûna wî li dor 824 km ye.

Paşageha dîrokî ya Frîgya di sala 1200î ya berî zayînê de li derdora çemê Sakarya hatiye danîn.

Çemên Tirkiyeyê
Çemên Anatolyayê
Gordion

Gordion (, Górdion; ), paytexta paşageha kevnare ya Frîgyayê bû. Cihê wê nêzîkî bajarê îroyîn ê Yassıhüyük e ku dikeve herêma Polatliyê, 70-80 km li başûrê rojavayî Enqereyê paytexta Tirkiyeyê. Li herêmê gelek girên dîrokî hene.

Çavkanî 

Cihên dîrokî
Frîgya
Tirkiye
Seher Resayî

Seher Resayî, nivîskareke kurd e ku di sala 1980yî de li bajarê Merîwanê, li rojhilatê Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ew îro derveyî welêt dimîne û ji sala 2003yan ve li Stockholma patexta Swêdê dijî.

Seher Resayî bi soranî û farisî dinivîse, lê yekem pirtûka wê ya kurteçîrokan a bi navê Kesî bi qasî min ji te hez nekir ji layê Osman Mehmed ve hate wergerandin bo kurmancî û bi tîpên latînî

Pirtûka wê ya pêşîn Kes wek min toy xoş nawê (Kesî bi qasî min ji te hez nekir) li başûrê Kurdistanê ji Weşanxaneya Aras belav bû. Herwiha pirtûkeke wê ya hevbeş ligel Hîwa Qadir heye ku ji nameyên evînî pêk tê bi navê Bonî şerab le henasem dêt (Bêhna şerabê ji nefesa min tê).

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Pira Keliya

Pira Keliya yêk ji şînwarên herî kevin yên Kurdistanê ye.

Dîrok 

Pira Keliya hatiye avakirin li ser rûbarê Zêyê Mezin di nav Geliye Reşava de li devera Nihêlê.
Heta nûke çi lêkolîn ne hatine kirin li ser vê pirê ka jiyê vê pirê vedigere bo kîjan salê û ka di sala çendan de hatiye ava kirin.

Pira Keliya bi muxabinî ve wek gelek ji cih û şînwarên din yên Kurdistanê, hatiye bombebaran kirin ji aliye dewleta Tirk û dewleta Îraqê ve. Ku niha jî dewleta tirk ya berdewam e bi vî karê xirab. Nûke ev pire nahêt bikarînan û maye wek şînwarekê bê xudan.

Galerî

Çavkanî 

Mehêl Nihêlî

Pirên Kurdistanê
Amêdî
Binav

Binavê, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Gundên Amêdiyê
Sêrî

Sêrî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Neemetallah nihêlî helbestvan

Gundên Amêdiyê
Kurko

Kurko, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Gundên Amêdiyê
Sêgûzan

Sêgizan () ji gundê Şaglordiyan e û gundekî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.Sé heb tax hene.taxa yékemin Koçkan'e ya duyemin taxa Kaniya Rûni'ye ya séyemin zozana Memberiyan'e.pişti zozana memberiyan Mérga Müsyan'e u gelek heb zozan hene minak Tengi,Xanemir,Kanireş,Astenga Leylo,Kora Hespan u minak van zozanan hene. Çemé Segizan xwel nav Avaşin dide u destpéka vi çemi Sipela Tengi heye.Niha li Tengi bingeha kela Ermeniyan héja maye.

Gundên Geverê‎
Candice Accola

Candice Accola (jdb. 13ê gulana 1987 li Houston, Texas, DYA) lîstikvaneke amerîkan e.

Fîlmnîgarî

Fîlm 

 2007: Pirate Camp
 2007: Juno
 2008: Dead Girl
 2008: Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert
 2009: Hannah Montana: The Movie
 2010: Kingshighway

Rêzefîlm 

 2007: How I Met Your Mother (beşa 2x21)
 2009: Greek (beşa 2x20)
 2009: Supernatural (beşa 4x13)
 2009-: The Vampire Diaries
 2010: Drop Dead Diva

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1987
Mirovên zindî
Şener Şen

Şener Şen (z. 26'ê berfanbarê, 1941 li Edeneyê) sînemavan û şanogerekî tirk e.

Di sala 1975'an de di filmê Ertem Eğilmez ê ku bi navê Hababam Sınıfı de roleke pir giring lîstiye û bi rola Badi Ekrem hê jî binavûdeng e. Wî digel Kemal Sunal di gelek filman de rol girtiye û herdû bûne wek dubendî di sînemaya tirkan de.

Fîlmografî

Girêdanên derve 
 Şener Şen, Fîlmên tirkî bo îngilîzî-axivan 

Aktorên tirk
Jidayikbûn 1941
Mirovên zindî
Belecuk

Belecuk (), gundekî li herêma Kotolê ya bi ser bajarê Xoyê ve ye, ku dikeve Rojhilatê Kurdistanê. Şêniyên gund bi kurmancî diaxivin û gelhe 750 kes e.

Navdarên gund  
 Zekeriya Husênî

Gundên Xoyê
Perwaz Hisên

Perwaz Hisên an jî Perwaz Husên  (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Parwaz Hussein, bi erebî wekî Barwas Hussein jî tê naskirin; z. 16'ê çiriya pêşîn a 1988'an, li Hewlêrê, Başûrê Kurdistanê, Îraqa Federal) stranbêjeke ciwan a kurd e ku bi dengê xwe yê xweş di werzeya duyem a bernameya televizyonê ya kanala MBC a bi navê Arab Idol  2013 de pişkdar e û li gorî çend çavkaniyan bû "balyoza muzîka kurdî bo nav cîhana erebî".

Yekem car e ku di pêşbirka Arab Idol de kesekî ne ereb û ne erebîaxiv tê de beşdarî dike û Perwaz di 2013'an de li Kurdistanê û Rojhilata Navîn bû keseke bi nav û deng.

Di 17'ê gulana 2013'an de Perwaz yek ji deh fînalîstên pêşbirkê bû û vê gavê diçe pêş. Wekî din, hejmara pişkdariyê ya stranbêja hewlêrî ya 6 (şeş) e.

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera fermî ya Perwazê li ser Facebookê
Malpera bernameya Arab Idol

Kurd
Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Arab Idol
Jidayikbûn 1989
Kesên ji Hewlêrê
Kaniya Mezin

Kaniya Mezin an jî Kanîmezin (1946: Kanimezzin [sic]; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Dîrok 
Kaniya Mezin gundekî dîrokî ye. Girêdayiyê Heskîfê ye. Pir kevn e; ji berî Heskîfê de hebûye.

Ezbeta gundê Kaniya Mezin

Yasîn, Ramazan, Ahmid û Tahir kurê Ferman in; Usîv, Brahîm, Remezen, Hecî, Hesen, Xelîl û Ferman kurê Ahmid in; Ahmid kurê Hesen e, Hesen kurê Osman e, Osman kurê Silêman e, Silêman kurê Hesen e, Hesen kurê Silêmman e, Silêman kurê Xelîd e, Xelîd kurê Cafer e, Cafer, Mucteba, Hıdır, Seyfedîn, Gohreş, Kesim û Xelîl ew heft bira gund bi wan hatine nav kirin kurê Elî ne. Elî ji Şêx Şamera Sûrî ye eslê wî Ereb e.

Erdnîgarî 
Di navbera sinê avzêmê, sinê girê berana, sinê mêşê û lata kelehê de di nîvê newalê de ye. Li bakûrê çiyayê Mava dikeve. Gundekî wusan e ku bi dara hatiye xemilandin. Rezê tirî, hêjîr, arung... têde gelek in. Ava gund bol e. Kaniya gund kaniyeke esîl e. Ava wê zivistanê germ û havînê cemidî ye. Gundên dora wê Mebiya, Alînê, Xanika Seyida Heştwan, Berdahol, Sîra û Xerbekûr in. Sînorên çiyayê wê pir fereh e. Çiyayê wê gelek asê ye, bi dar û bere û gelek şikeft tê de hene. Kelha wê keleke dîrokî ye. Hê lêkolîn lê netine kirin. Jiber wî jî nayê zanîn bê ka ji teref kî de hatiye avakirin. Gund 5 km nêzî çemê Dîcleyê ye.

Gelhe 

Gundekî şên bû. Berî ku xera bibe 600-700 kes lê dijiyan. Piştî vegara gel anha gelhe li derûdora sediye. Di gel ku koka teva yeke jî bûne heft bavik. Tev de pismamên hev in. Gel debara xwe bi xwey kirina sewalan û firotina tirî û hêjîran dike.

Rewşa Hewayê 
Havîna hênik e. Zivistana sar e û bi şilî derbas dibe.

Çavkanî 

Hemwelatî Hemdinê kurê Hacî Huseynê ji malbata Ferman.

Gundên Heskîfê
Xelîl

Çend peyvên bi vî navî hene (bi kurdî Xelîl, bi tirkî Halil):
 Xelîl Duhokî
 Mano Xelîl
 Xelîl Xemgîn
 Cibran Xelîl Cibran
 Têmûrê Xelîl
 Abid Xelîl
 Hec Xelîl
 Xelîl Cindî
 Delikiya Xelîl
 Îbrahîm Xelîl Yildiz
 Îbram Xelîl Baran
 Dua Xelîl Aswed
 Brahîm Xelîl Sirûcî
 Mele Xelîl, Wêranşar

Halil 
 Halil Çavgun
 Halil Uysal