nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Marmitako

Marmitako, Marmitaco, bi baskî Sorropotún, Marmita yan li herêma Kantabriya Marmite xwarineke quşxaneyê ya masiya orkînos, kartol, pîvaz, îsot û firingiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos) ye. Hêyavkeke baskî ye. Li Welatê Baskî, Spanya û Fransayê tê xwarin.

Navê xwarinê ji zimanê baskî tê. Marmita navê quşxaneyeke bi derxûn a masîvanên baskî ye. Xwarin ji masîgirên baskî belav bûye, ev nav jî wisa maye. Di orjînalê de xwarin ji masiya orkînosê tê çêkirin lê îro bo masiya somon (latînî: Salmo salar) jî didin ser.

Girêdan 
 Terîfeya  Marmitako (bi almanî ye)

Pêjgeha baskî
Pêjgeha spanî
Hêyavk
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Qeregêçî

Qeregêçî an Qergêçî, navê eşîreke kurdan e. Eşîra an jî eşîrên qeregeçî an qergêç, eger ku ev heman eşîr bin, him di nav eşîrên berazî de, him jî wek eşîrek tenhayî li Amedê, Rihayê û Serhedê belavî ye. Dewlata Romê û silehşorên wê yên asîmilasyonê îdia dikin ku ev eşîr bi esle xwe ji birek tatarên anadoliyê (tirkmen), ya bi navê 'Karakeçili' hatiye qetandin. Lê ew vê gavê îdiayên bê bingeh ne. Jixwe ku bi wan be, li dinyayê kurd tunin, eger ku hebin jî esiltatar (tirkmen) in.

Eşîra qeregêç di dîrok û çanda eşîrtiya Kurdistanê de xwediyê cîhekî balkêş e û di vê dîrokê de jî gelek baş kok daye. Eger ku behsa êşîrtî bi tevahî an jî ya folklor û irf û edetên Kurdistana eşîrtîyê hat kirin, qeregêç vê deme di navenda vê behsa de ne.

Di dema osmaniyan de nahiyeke bi navê "karakeçili" li herema qerejdaxê hebûye. Vê eşîrê navê xwe ji navê wê nahiyê ya ji dema osmaniyan girtiye. Ji eşîrên kurdan ên ku li vê nahiyê jiyabûne re Qeregêçî gotine.

Çawa ji navên qebîlên qergêçan jî diyar e, ev pirranî eşîr û teyifeyên kurd in, ên ku xwe parastine Qerejdax û Sêwregê û di bin vî navê de li hev kom bûne. Pirraniya qeregêçan bixwe idia dikin ku ji pêşiyê wan ji Serhedê an jî ji Amedê hatine. Arîstokrat û axayên qeregêçan weke eşîrên serhedî ji qebîla torinî bûne.

Çavkani 

 Eşîra Qeregêçan kurd e? (romî)

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Pêjgeha swêdî

Pêjgeha swêdî sade ye û çêkirina xwarinên wê jî ne dijwar e. Penîr, nan, sosîsên malê, xwarinên masiyan, goştê kişandî, goştê şivira kedî, şîranî û tiyan (taweyên firneyê) sereke ne. Her diçe ku bandora pêjgeha fransî, xwarinên amerîkayî û asyayiyan zêde dibe. 

Xurdemeniyên herêmî yên ji kuvark, biharbêhn (biharat), heşînî, zebze, şîr û fêkiyan, bi hazirî tên kirîn û bikaranîn. Ji ber ku li Swêdê havîn kurt û zivistan jî dirêj in, pêjgeha swêdî jî gelek cih daye xurdemeniyên demekê dirêj xirab nabin. Li hin deverên Swêdê cuda bin jî, swêdî jî sê danên rojê dixwin. Taştêyeke sivik (frukost), navroj (lunch) û şîv (middag an kvällsmat).

Dab û nêrîtên destexaneya (sifre) swêdî 
Li Swêdê pirranî nan, rîçal û berkeliyên din (melzemeyên xwarinê) di malê de tên çêkirin. Nan, penîr ûêd bêî ku kerî bikin tînin ser destexaneyê, dihêlin ku her kes gorî xwe kerî bike. Swêdî jî wekî kurdan heya ji wan tê binikên xwe xilas dikin. Ango xwarinê îsraf nakin û hev yek bêrêzî tê dîtin.

Di vexwarinan de mêvan li hêviyê dimînin ku xwediyê malê Skål (noş, noşîcan be) bêje.

Xwarin-vexwarinên navdar 
 Biff à la Lindström biraştina goştê kişandî bi krema, pîvaz, hêk, kartol (yan nanê ponponî û pincar-silk-dîbsorê)
 Flygande Jacob („frende Yakob“, ji navê derander Jacobsson, pîlot bû) cureyekê gulaşê ye ji goştê mirîşkê, mûz û fisteqê, di salên 1980'yî de navda bû
 Gravad lax, ji somonê
 Kufteyên swêdî ji girikên goştê û sosê tê amadekirin
 Lutfisk, ji masiya hişkkirî
 Pyttipanna (ji „pytt i panna“, gicika-hûrika di rûnbirêşkê de) ji kartol, pîvaz û goşt
 Surströmming ji masiyên cemisîbûyî, meyîbûyî.

 
Çanda swêdî
Kufteyên swêdî

Kufteyên swêdî (bi swêdî: köttbullar wekî "çwêtbuler" bi lev bike) kufteyeke ji pêjgeha swêdî ye. Pirranî bi goşt kartol, rîçala belalûkê (şindî, helhelok) tê servîskirin.

Têkela kufteyê ji goştê kişandî, nanê kartû, pîvaz, hêk, şîr û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin. Ji dêl şîr ve krema, ji dê nan jî heliseya (purê) kartolê jî tê bikaranîn. A tehma xwe dide kufteyê sosa wê ye ku aşpêjên baş vê sosê di pîvanên wê de çêdikin, her kes nikare.

Hin variyantên vê kufteyê hene. Ev kufte wekî xwarineke neteweyî ya swêdî jî tê dîtin.

Pêşangeha kufteyên swêdî 

Kufte
Pêjgeha swêdî
Çopa lolasê

Çopa lolasê, etora maşê yan balola lolasê çopeke kurdî ye. Çop, etor yan balol (balole, balîloçk) ji pariya xwarinê ya dikeve nava nan re tê gotin. Li parêzgeha Rihayê deng vedaye, wekî xwarineke Rihayê tê zanîn. Di nava etor an patîleyê de tê servîskirin. Li Rihayê pirranî bi patîleyê (pîde) servîs dikin.

Têgîneke pêjgeha kurd e. Li Serhedê pirranî çop, li gelek deverên bakurê Kurdistanê jî etor, balol tên bikaranîn. Bi romî (tirkî) jê re dürüm dibêjin. Lolas an maş jî riwekek ji koma fasûliyan (lobiye, lovî) e, bi latînî jê re vigna sinensis dibêjin.

Etora, balola, çopa Lolasê 
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) bexdenûsa hûrkirî
 250 gr maş (lolas)
 25 gr pîvaza teze
 2 KÇ (kevçiyê çayê) xwê (solin)
 5 SA av

Çêkirin 
Lolasê pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Sibeyê dîsa bişon, berdin quşxaneyê. Avê bikin ser, bixaşînin. Xwê bavêjinê û bi tevî xwêyê jî bi qasî 4-5 deqeyan bikelînin. Ji agir daynin, bidarivînin, bişon.

Qorek lolas, ser de pîvaz û bexdenûsê bikin nava nanê patîle, bikin çop û servîs bikin.

Çop
Pêjgeha kurd
Jet d’Eau

Jet d’Eau (gotin: [ʒɛ do]; bi zimanê fransî tê wateya "avpîjên") şirşirik ango avpîjêneke di behra Cenevreyê de ye û bi pijiqandina xwe heta 140 metreyan ber bi jor dipijiqe. Sembola bajarê Cenevreyê ye.

Girêdanên derve 

Avpîjên
Swîsre
Badilî (eşîr)

Badilî yek ji eşîrên kurdan ên mezin e. Xelqên vê eșîrê bi piraniya xwe li Riha, Erzîroê, Agirî û Qersê dijîn. Nîjadperestên romî îdia dikin ku êv eșîr bi eslê xwe eșîra tirkomanan a Bagdilû ye, belê li gorî Îzadî navê Badilî bi kurdî ye. Badilî tê wateya yekê xwedî dilekî wek ba.  Li sala 1521an hatiye nivisandin ku navê gundekî li ser Sancaka Îzmîtê Bedil e.

Li gor rapora ji alî serokwezîrê Tirkan Celal Bayar ve li ser bindestkirina Kurdan hatîye amadekirin tê gotin kû Kemal Badilî yê kurê serokê Badilîyan Seîd Aga Kurdperwerekî îdealîste

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Qers
Armanc

Armanc, deme ku Mirov di temenê hizrekê û Bawerîyekê de tiştek kira serê xwe de ji bo kirin û bicih haninê ya. Armanc, ji bo plan û bernama, Pêdivî bi pê heya. Rêya ku mirov têre diçê, ku li pêşîya mirov ku di serê mirov kifşa ku mirov wê herê û bigihê çi. Armanc, weke gotinaka ku felsefik jî, li ser pirr hatiya danûstandin. "Armanca kirinê", "armanca bûnê" û hwd, çend ji wan gotinên ku dihên bi karhanîn. Heta roja me jî, di serê Filosofan de, li ser "armanca jîyanê" hizir hatina meşandin. "Ji ber çi jîyan bûya?", Ev pirs, weke Pirseka ku pirr mazin li pêşîya hizirvanan a lê hertimî, bêbersiv maya. Herikîn felsefik ên Îdealîst, bi hebûn gotina Xwûdê re armanc hanîna ser ziman. Di felsefên herikîna Metalyalîst de jî, têgihiştin û hizreke "ji xwe re bûnê" afirîya û hatiya ser ziman. Li ser fahmkirina armancê, bi vê yekê, mirov karê bêje ku pirr hizir hatina ser ziman. Minaq, rêxistinek, deme ku armancek danî pêşîya ji bo kirinê, wê li gor wê Plan û Bernema xwe çê bike û fikrê xwe dêne li holê. Minaq, weke hevokeke ku em weke şablomê ji bo gotina armancê bi kar bênin weha em karin ava kin, "gelê kurd, ji bo ku bigihijê azadiya xwe Çalakîyên xwepêşandanan li dar dixe." Bi vê yekê re, armanc, tê ser ziman. Li gorî felsefe û têgihiştina armancê, hertişt bi armanc re tê û dibe. 

Rêxistin
Bawerî
Xwestek

Xwestek, deme ku mirov Tiştek dilê mirov kişand û mirov xwest, hingî, ew xwestek e. Xwestek, li ser hin hêstên temenê wê diafirênin re tê û dibê. Di xwestekê de Dil, li pêş e. Bi vê yekê re, Hîs û Ajo, di wê de û di bûna wê de, xwediyê rol in. Xwestek, hertimî hatiye gotin ku "ji dil tê". bi vê yekê re bahse xwezabûnekê bi wê re hatiye kirin. Hêst hatiye derxistin li pêş. "Xwestek û hêst" û "xwestek û hîs" û hwd, hin gotinên taybet ku bi aliyê felsefik ve li ser hatiye sekinandin. Kant, di pirtûka xwe bi navê Rexneya li aqlê selim", wê de bi têgihiştina felsefê re li ser xwestekê di sekinê û wê weke "pêdivîyeka jîndî ya ajoyî" têne ser ziman.

Xwestek
Felsefe
Jiyan
Baweriyên xurafe
Kevneşopî

Kevneşopî, di jiyanê de anku jiyan li gor xalna zagonî de dide birêve birin. Di jiyanê de kevneşopî bi demê re tê afirandin. Jiyana mirovan a demên berê di roja me ya îro de dibê kevneşopî. Mirov û karên wan ên berê wek kevneşopî tê nasandin. kevneşopî  di temenê wê de Hizir, aqil, (Exlaq rewîst) û hwd heya. Bi taybetî, mirov dikare bêje ku xal, zagon û destûrên civakiyê bi xwe re diafirêne. Wê mirov çawa bijî ku wê civak  xwediyê nêzîkatiyên çawa bê, wê cihê mirov di civatê de çawa be berpirsiyariyên mirovan wê çî bin di nav civatê de ku mirov di nav de ye an jî jê ye û hwd, ev hemû xal bi xal di kevneşopîyê de tên diyarkirin. Kevneşopî hertimî bûye xalaka taybetî bi demê re. Di roja me ya îro jî de. bahse "Modernîte"yê tê kirin. Modernîte bi xwe jî, ew ji gelek aliyan ve kevneşopiyê bi nerîna xwe ya ku bi awayê wê re lê dinerê re dike temenê xwe de. Ahlaq, destûr û nêzîkatiyên civatê bi kevneşopiyê re diafir in û li ser lingan in.

Dîroka kevneşopiyê bi pêşketina civakê re

Kevneşopî, dîroka wê, ji aliyekî ve dibe dîroka civatiyê û pêşketina wê jî.

Di kevneşopiyê de exlaq

Kevneşopî, di temenê wê de, tê kifşkirin ku mirov wê çawa li hevdû bi nerê û nêzîkatiyê bike. Ahlaq, aliyekî wê yê giring ê ji binî ya.

Ûrf û adetên keseyetî û civatî

Di jiyana civatî de, çand û nêzîkatiyên çandî hene. Bi devkî bê û bi nivîskî bê, li gorî ku jiyangerî û an jî serpêhatî hatina jînkirin tên ser ziman.

Çand û kevneşopî

Çand, bi devkî bê û bi nivîskî bê, hanina li ser ziman ya wê kevneşopîyê ya.

Kevneşopî û dîn

Ol, bi qasî ku xwediyê kevneşopiya xwe bi demê re diafirê ya, ewçendî jî, ji kevneşopiyên civatî ên xalkê jî hizir û nêzkatiyên ku dike nava xwe de hene.

Kevneşopiyên ji hev cuda

Herêm bi herêm, kevneşopiyên jev cuda diafir in. Bi wê re bi heman rengî mirov karê bêje, gelek xalk hatina û çûna bi demê re di dîrokê de. Her xalkê ku hatiya û çûya ziman û kevneşopî û çandaka wan ya li gorî jiyan û jiyandina wan bûya.

Dem bi dem kevneşopiyên ku hatine û bihurîne

Bi demê re, car bi car li gor demê hin kevneşopî tên jîn kirin. Lê ji wê demê bîhurî ne, êdî hin kevneşopiyên din diafir in û dijîn. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku her dem li gorî xwe kevneşopiyên wê ku ew wan çêdike bi jiyana civatî û ya mirovî re hene û wan dijî û li gor wan jiyandin dibêt.

Kevneşopiya kurdan ên demên berê

Kurd, dîroka wan ya demdirêj ku bûya, bi wê re, kevneşopiyên wan yên ku wan weke destûrên ku li gor wan jînbûna afirandina. Dem bi dem, guharin jî di wan de kirina. Lê bi awayekî destûrî bi kevneşopiyên xwe re bi hezar salan jiyina.

Kevneşopiyên demên Hûrî û Mîtaniyan

Kevneşopiyên demên Gûtiyan

Kevneşopiyên demên Lorî û Qasîtiyan

Kevneşopiyên demên Qardoxiyan

Kevneşopiyên demên Mediya

Kevneşopiyên demên Şadadiyan

Kevneşopiyên demên Merwaniyan

Kevneşopiyên demên Eyûbiyan

Kevneşopiyên ji deme Eyûbiyan û heta deme me li Kurdistanê

kevneşopiyên xalkên cihanê ên din ên cuda

Her xalkek, bi dîroka xwe ya ku jînkiriya û bi jiyana xwe ya ku buhurandiya re, xwediyê kevneşopîyna ku li gor wan dijî û li gor wan di rêya xwe de di jiyanê de dimeşê ya.

Civak
Destûr
Exlaq
Felsefe
Dab
Pêjgeha Moldovayê

Pêjgeha Moldovayê parçeyek ji pêjgeha Romanyayê ye. Gelên li peravên Deryaya Reş cihwar in, pirranî xwarinên hevpar dixwin. 

Bandora xwarin-vexwarinên slavî, yewnanî, romî (tirkî) li yên moldovî bûye. Di nava herêmên Moldovayê de kêm cudatî hene. Penîrê mihê û lazût pirr tên bikaranîn. Herçendî lazût di sedsala 17em de li herêmê belav bûye jî, moldovî lazûtê wekî xwarineke neteweyî binavdikin. Lazûtê di helîse (pure), şorbe û şîranîyê de bikartînin. Lê moldovî ji nanê lazûtê na, yê genimê hez dikin.

Li Moldovayê gelek zad û zebze tên çandin. Nîsk, îsot, frîngî (bacanê sor, tomatos, pamîdor), fasûlî (lobiye, lovî) hema li her herêmê tên çandin, hêyavk û şorbeyên wan tên kelandin. Xwarinên bigoşt ên moldovî bêî şeraba sor û mergeya fringiyê nabin, ango bêî wê naxwin. Ji goştê yê dewar, kedanî (mamir, permalî) û berazê bêhtir dikevin malên moldoviyan. Bandora pêjgeha Tirkiyeyê xurt e.

Vexwarina şeraba spî, sor, lîkorên Nistriju û Doina divê mirov jibîr neke.

Wekî xurînî û xwarinên sivik, şorbeyên hinekê bi biharbêhnên (biharat) tûj, şorbeya Potroace ya ji nav-dile goştê kedaniyê, şorbeya ji jajiyê, drop (girikên hevîrê hi nav-dilê pezê dagirtî), benî û sosîsên klasîk, tiyanên (tawe) goşt û kartolê, kilor û xingalên herêmî ûêd ji tehm û rengên pêjgeha moldovî ne.

Sosên (çênc) moldovî 
 Kesad (sûravk, şorav, salamûra) 
 Sosên ji sîr û ava goştê (mûşdej)
 Skordolja, bi sîr, sirke, rûn, kakilê gûzê û nanê spî
 Mergeya frîngiyê bi kremayên tirş

Çavkanî 
 Pochljobkin, W. W.: Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker - Pêjgehên neteweyî. Hunera xwarinên gelên Sovyetê. Moskow/Leipzig 1984, S. 101 - 113 (wergera almanî)

Pêjgeha Moldovayê
Mămăligă

Mămăligă (ûkraynayî Мамалига, yan Кулеша; rûsî Мамалыга (кукурузная каша "xaşîla lazûtê"); polonî Mamałyga; macarî Puliszka, "xaşîla lazûtê") xaşîleke (helîse, lape) lazûtê yê. Dişibe polentaya îtalî, li Romanya, Moldova û gelek deverên balkanê tê xwarin. Romanyayî wekî xwarineke neteweyî dibînin.

Li Kurdistanê jî xaşîl (lape, helîse) û gevolên (gebol) lazûtê tên çêkirin. Ardê (arvan) lazûtê berê xwarina xizanan bûye, lê niha bûye ya dewlemendan. Ev xaşîl jî ji ardikê lazûtê (bi romanî: mălai) tê çêkirin. Ardikê dikin quşxane yan beroşê nava şoravkê, dikelînin. Divê bêrawestan were li hev dan.

Mămăligă bi xwarinên masiyan û hêyavkan pirr tê xwarin. Bo mînak bi gulaşê (romanî: tocană). Wekî henekpêkirinê li Romanyayê gotina "mămăliga din mălai (mămăliga ji lazûtê) tê bikaranîn.

Galerya

Hin variyantên wê 

 Mămăligă cu brânză și smântână - Bi penîrê mihê ye, ango penîr tê tevlîkirin.
 Mămăligă cu lapte - Di taştê û şîvê de tê xwarin, şîr tê tevlîkirin.
 Cocoloși - Mămăligă wekî kutilkê bi penîrê tê dagirtin.

Pêjgeha Romanyayê
Pêjgeha Moldovayê
Pêjgeha balkanî
Garnîtur
Nûriye

Nûriye, şîraniyek ji herêma Amedê ye. Di pêjgeha ereb de her wiha cih digire. 

Enstîtuya patentê ya tirk ev şîranî jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên Kurdistan û Anatoliyayê bi navê "xwarinên tirkî" patent kiriye, girtiye bin parastina zagonî. Ango heger yek bo mînak, bi vê navê dikanekê li ser xwarinên kurdî vebike, dikarin dozê lê vebikin. Navê wê bi romî (tirkî) kirine "sütlü nuriye türk tatlisi". Xwarin-vexwarin nabin mal û milkê neteweyan lê Tirkiye tevahiya xwarekê kurdî kiriye milkê dewletê. Nûriye bêjeyeke erebî ye, di wateya "roniya îlahî" de ye.

Berkeliya (melzemeyê) nûriyeya Amedê 
 1/2 kg ard (arvan)
 10 hêk (tenê spîka [[hêk]ê)
 Zerika 1 hêkê (tenê 1/4ê wê)
 250 gr rûnê nivîşkî
 200 gr behîv (bêî qalik)
 400 gr av
 1 KX (kevçiyê xwarinê) şekir
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) darçîn
 1 kg şîr
 Dîsa 750 gr şekir

Çêkirin 
Spîka 10 hêkan û 1/4 zerika hêkekê di badiyekê de biçelpînin, bi 500 gr ardê bistrên, hevîrekê hişkî çêbikin. 12 girikên hevîrê jê derînin, girikan vebikin. Ango bikin pelhevîrk (şikeva).

Pelhevîrkan li sêniyê raxînin, ser wan rûn bikin, qatekê behîv bikin. Viya bo dubare bikin. Ango nava pelhevîrkan bi rûn û behîvê bikin. Rûnê nivîşkî biqijilînin, bi ser qata jor de bikin, bavêjin argûnê (firneyê).

1 kg şîrê xwe bikelînin, bi ser sêniya pijiyayî de bikin, dîsa bavêjin firneyê. Hevîr baş pijiya û şîr kişand xwe, doşaviya (şerbet) we bi 750 gr şekir, 400 gr avê, bi kelî berdin ser sêniya sar nebûye û servîs bikin.

Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha ereb
Pêjgeha Tirkiyeyê
Xavier Naidoo

Xavier Kurt Naidoo (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1971an li Mannheimê, Almanya) hunermendeke alman ê Soul û R&B yê ye.

Ji bilî kariyera xwe ya soloyê, di nava koma alman a bi navê Söhne Mannheimsê cih digire û yek ji damezrênerên komê ye. Herwiha, ji bo avakirina Akademiya Pop ya Württemberg ê jî xebat kir û tê de weke mamoste xebitî. Di heman demê de xwediyê şîrketên muzîkê yên bi navên Beats Around the Bush û naidoo records

Baweriya Naidoo bi Xrîstiyantiyê heye, lewra stranên Naidoo bi gelemperî derheqê olperweriya Xrîstiyantiyê, qiyametê, xêrxwazyê û dijberiya nijadperestiyê hatine nivîsandin.

Naidoo, bi nivîsên stranên xwe, daxuyaniyên siyasî, belavkirina teoriyên komployê û hêmanên îdeolojîk ên Tevgera Hemwelatiyên Reich û hem jî homofobî, dijcihûyî û populîstê rastgir heta pêşniyarên nîjadperest û her weha daxuyaniyên dij-zanist, bû sedema gelek nîqaşan. Mînakî, wî gelek caran bi eşkere pandemiya COVID-19 înkar kir.

Naidoo ji ber gotinên stranên xwe çend caran xelat stendiye, herî dawî di sala 2003an de xelata Fred-Day-Preis ê hatiye hatiye wergirtiye.

Herwiha, Naidoo di gelek projeyên hunerî û civakî jî cih girtiye (weke di projeyên 'Brothers Keepers', 'Rock gegen Rechts', '4 Your Soul', 'Rilke Projekt' û 'Fourtress' de).

Albuma ewil ya Naidoo ya bi navê Nicht von dieser Welt (Ne ji vê cîhanê) di sala 1998an de derket piyasê û ji mîlyonek car zêdetir hate firotin.

Naidoo albuma xwe ya dûwemîn (Alles für den Herrn/Her tişt bo Rab) di sala 2002an de, û ya sêyemîn (Telegramm für X/Telegram ji X re) di sala 2005an de derxist piyasê. Wî bi her du albumên xwe yên nû heman serkeftinê bidestxist û di sala 2009an de albûma xwe ya çaremîn (Alles kann besser werden/Har tişt kare baştir be) weşand.

Dîskografî

Albumên wî

Yên studyoyê 

</onlyinclude>

Çavkanî 

 Malpera fermî ya Xavier Naidoo

Jidayikbûn 1971
Stranbêjên alman
Mirovên zindî
Tundraw

Tundraw an jî radîkal, gotineke ku ji kokê hişkbûnê dihêne ser ziman e. Di roja me de, di temenê hişkbûna diherikên hizrî de jî hatîya ser ziman. Bo mînak, "tundrawiya olî, tundrawiya ramyarî (tundrawiya polîtîkî)" û hwd tê ser ziman. Bi vê yekê, weke gotinaka Bîrdozî jî gotina tundrawiyê hatiya ser ziman. Di roja me de, bi navê tundrawizitiyê herikên jî afirîne û hatina ser ziman. Bi înglîzî, ji wan re hatiye gotin "radikalîzm".

Tundrawîtî, weke ku di kurdî de tê gotin, mirovê ku ji gotina xwe ya ku got ku ji wê newê xwerê re jî tê gotin. Ku gotina xwe got, êdî piştre kî çi bêjiyê de ew ji ya xwe nayê xwerê. 

Tundrawî
Rûpelên cudakirinê
Xewna hişar

Xewna Lusîd (bi îngilîzî: Lucid dream) di dema ku mirovek di xewnê de dibîne û di ferqê de bê, ji wê rewşa xewndîtinê re tê gotin. Xewn, ji aliyê psîkolojiyê ve, pirr awayên wê yên têne salixkirin hene. Ev rewşa xewnê, yek ji wan rewşan e. Bi taybetî, li ser vê awayê xewnê, pirr cerb hatine kirin û ji ber vê yekê, bûye gotinake ku hatiye nasîn di qada zanyariyê de.

Xewn
Xewn

Xewn, rêzek dîtin, raman, hest û rewş e ku bi gelemperî di hinek qonaxên xewê de bê îrade di hişê mirovan de çêdibin. Mirovên razayî şevên ku xwen dibîne, bi navînî di dema razana xwe de bi qasî du saetan bi xewnan derbas dikin. Her çiqas xewnerevan dikare xewnê ji vê yekê pir dirêjtir bibîne jî her xewnek li dora 5 heta 20 xulekan didome. 

Naverok û fonksiyona xewnan di serdema dîroka tomarkirî de bûne mijarên balkêş ên zanistî, felsefî û dînî. Şirovekirina xewnan  di hezarsala sêyemîn a BZ de ji hêla Babîliyan ve û ji wan kevintirîn jî ji hêla Sumeriyên kevnar ve hatiye kirin. Şîroveyên xewnan di dema Babilî û Sumeriyan de di çend kevneşopan de di nivîsên dînî de bi girîngî cih digire û di psîkoterapiyê de rolek sereke lîstiye. 

Li ser xewnê, hin hizrên ku hatine ser ziman weha ne, hin zanist dibêjin ku di deme ku mirov westahî bê, hingî, mejiyê mirov pirrtir û bêhtirî bi tevger û aktîv ê û hingî, êdî ji xêva mirov dîmen û dîtinên ku têde hatina qaydkirin tên berçavên mirov. Lê mirov nikarê bi tememî, hingî wan kontrol bike, ji ber ku mirov ji hêz ketiye. Hizreke din jî, ya ku tê ser ziman weha ye, tê gotin ku xewn, hin aqil û an jî jîrîn ku xêve mirov çê dike ne. 

Di demên berê ên kevn de, xewn, weke hin peyemên ku ji xwûdê ji mirov re bûn dihatine şîrovekirin û ser ziman. Di deme Medya de di nav kurdan de remildar hebûn û wan xewn teswîr dikirin. Ji mirovran digotin ku xewna wan tê çê watê û manê.

Binere 
 Hişar
 Xewna hişar
 Xêv

Çavkanî 

Xewn
Çeveng
Kanorsî

Kanorsî eşîrek lûrên bextiyarî ye, a ku ji qebîlên kurdîaxiv pêk tê. Çawa navên qebîlan jî eșkere dikin, ev eșîr ji șaxên eșîrên kurd, ên ji Kirmaşan û Hamedanê koçberê Lûristanê bûne, pêk hatiye.

Qebîlên Kanorsî 
Zengene
Kord/Kurd
Boalvasî
Kurd Zengene
Canekî
Manjinî
Mombênî

Girêdaniyên derve 
 Kurdica: êlên lûristanê

Eşîrên luran
Dilbixwîn Dara

Dilbixwîn Dara rojnamevan û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1967 li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Kobanê ji dayîk bû ye.

Jînenîgarî 
- Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- Almanya)

- Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994)

- Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê  de MED-TV (1995, li Brukselê). 

- Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. 

- Wî di televîzyonên Medya TV û Tishk TV,  Kurdistan Tv, amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine.

- Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike.

- Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net 

- Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com 

- Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û wêjeyî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine.
 
- Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Bernameya heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike

- Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1967
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Helawa ardikê

Helawa ardikê li Dîlok, Erdêxan, gelek deverên herêma Serhedê pirr tê çêkirin. Pirranî penîr tê tevlîkirin. Hezkiriyên helawa ardê (arvan) ya bi penîr jî gelek in. Helaw ji şîraniyên sereke yên pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta helawa Dîlokê hatiye dayîn.

Berkeliya (melzemeyê) helawa ardikê ya bi penîrê 
 1 SA (stekana-qedeha avê) şîr
 1,5 SA şekir
 250 gr penîrê Dîlokê yan penîrê kêrko (penîrê deştiyan, penîrê Sêrtê, penîrê kilorkî, penîrê ku ji şîrê mihan tê çêkirin û bêxwê û rûn e, bi tirkî dil peyniri)
 1 SA ardik
 1/4 SA rûnê malê

Çêkirin 
Penîrê qetît bikin (bifeliqînin, şêrt bikin, zûl bikin, çênî bikin, tozî bikin), bikin nava avê bila demekê bimîne. Paşê derînin, bidarivînin.

Rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, ardikê berdin navê, heya zerayî pê ket biqelînin, berdin badiyekê.

Îcar dora doşaviya wê ye. Şekir, şîr û avê bikelînin, ardika qelandî û penîrê berdin navê. Derxûna verok an quşxaneyê bigirin. Kel pê ket, agirê wê nizm bikin. Paşê ji ser agir daynin, hinekê bidin rawestandin. Beriya li binikên servîsê parve bikin, tevbidin.

Helaw
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Tolhildanê
Çêkeçêk

Çêkeçêk, Çêke çêke, yan çêk çêk navê piloreke kurdî ye, li Rihayê navdar bûye. Navê wê tirkîze kirine, bi navê çek çek türk bulamaci ji aliyê saziya patentê ya romiyan (tirk) ve wekî şîraniyeke tirkan hatiye patentkirin.

Berkeliya (melzemeyê) vê pilorê 
 1 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)
 1 SA (stekana-qedeha avê) dims (mot)
 1 KX devtî (nîşa, nîşast)
 1 SA av

Çêkirin 
Av û dimsê bidin ser agir. Di tas an badiyekê de ard û devtiyê baş tevbidin. Gava dims keliya viya berdin navê. Heger tîr bû, daynin. Heger hûn hinekê rontir dixwazin avê tevlî bikin, heger tîrtir dixwazin devtiyê.

Pilor
Pêjgeha kurd
Pilora qûşî

Pilora qûşî, pilora Wanê ji pilorên pêjgeha kurd e, li parêzgeha Rihayê deng vedaye. 

Heman pilor li Botanê jî hezkirî ye, lê botanî jê re pilora dims û savarê yan jî pilora Wanê dibêjin. A rastî ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin û zimanzanên kurd jî nav û têgînên xwarin-vexwarinên kurdî standard nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e nayê jihevderxistin.

Berkeliya (melzemeyê) pilora dims û savarê 
 1 SA (stekana-qedeha avê) dims (mot)
 1 defneya hindî (bahbûn, baybûn, pimenta racemosa, bi romî/tirkî yenibahar)
 3 SA av
 1/2 SA savar (girar)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) devtî (nîşa, nîşast)
 1 KŞ ard (arvan)
 1/4 SA kuncî
 1/4 SA kakilê gûzê
 Qevdekê yan hebikekê darçînê
 5 heb mêxek (qernefîl, karyofîl, latînî: dianthus caryophylllus)

Çêkirin 
Av û dimsê bi qasî 10-12 deqeyan bikelînin. Darçîn. savar, defneya hindî û karyofîlê (qernefîl, mêxek) tevlî bikin, bikelînin. 

Gava savar nermijî bû, devtî û ardê di tas an badiyekê de bi avê tevlîhevbikin, viya berdin ser savarê. Dîsa kakilê pişirandî, kunviya qelandî jî. 

Tîr bû, li binikên servîsê parve bikin. Viya bo zivistanê jî çêdikin. Heger hinekê din jî tîr (bi ard û devtîyê) bê çêkirin, mirov dikare di sêniyê de bavêje zorsarincê (kûrsarinc, sarincên zêde diqerimînin) û pêwîstî bû, bikarbîne.

Pilor
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
William Howard Taft

William Howard Taft (jdb. 15ê îlonê 1857 li Cincinnati, Ohio; m. 8ê adarê 1930 li Washington D.C.) dadnas û siyasetmedarekî amerîkayî yê ji partiya Komarger bû. 27em serokdewletê DYAyê bû, ji 4ê adarê 1909 heya 4ê adarê 1913yê li ser textê serokdewletiyê maye.

Jiyan 
Di malbateke bijarte de hatiye jiyanê. Bavê wî Alphonso Taft dîplomat û burokratek bû, di serokdewletiya Chester A. Arthur de, wekî balyozê Awistriya-Mecaristanê kar kiriye.

Di  Zanîngeha Yaleyê û dibistana dadê Cincinnati Law Schoolê de xwendiye. Demekê kurt parêzerî kiriye. Ji 1890 heya 1892 di saziya bilind a dadê de (United States Solicitor General) peywirdarî kiriye. 1886ê bi mamosteya muzîkê Helen Herronê re marî bûye (zewiciye) û 3 zarokên wan bûne. Dema hevjîna wî tê Palasa Spî (koşka spî), hêj 17 salî ye.

 Çavkanî 
 Henry F. Pringle: The Life and Times of William Howard Taft. A biography. 2 Bände. Farrar & Rinehart, New York NY u. a. 1939, (Neuauflage: American Political Biography Press, Newtown CT 1998), (jînenîgariyeke berfireh). (îngilîzî)
 Gustavo A. Mellander, Nelly Maldonado Mellander, Charles Edward Magoon: The Panama Years. Editorial Plaza Mayor, Río Piedras Puerto Rico 1999, ISBN 1-56328-155-4.
 Gustavo A. Mellander: The United States in Panamanian Politics. The Intriguing Formative Years. Interstate Publishers, Danville IL 1971.
 Ralph Eldin Minger: William Howard Taft and United States Foreign Policy. The Apprenticeship Years 1900–1908.'' University of Illinois Press, Urbana IL 1975, ISBN 0-252-00427-2 (derbareyê siyaseta derveyî ya hikûmeta Taft de agahî).

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1857
Mirin 1930
Mêr
John Bardeen

John Bardeen (jdb.  li Madison, Wisconsin; m.  li Boston) fîzîknasekî amerîkî bû. Du caran guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.

Jînenîgarî 
Kurê (lawê) profesorê anatomiyê Charles R. Bardeen û mamoste  Althea Harmer e. Diya wî sala 1920ê dimire ku wê demê ew 12 salî ye. Bavê wî bi Ruth Hames a ji Milwaukee, Wisconsinê ye re marî dibe (dizewice). Di dibistanan de zîrekiya wê tê dîtin û gelek caran bêî ku polekê bixwîne, derbasê ya jor dibe. Li zanîngeha Wisconsinê li ser fîzîk, matematîk û elektroteknîkê perwerde dibîne.

Bardeen lîsana xwe sala 1928 û masterê jî sala 1929ê bidawî dike. 1933yê li Harvardê, herwiha li Institute for Advanced Study a li Princeton Universityyê dixwîne. Bi giranî xwe dide xebatên mekanîka quantê. Sala 1936ê li cem Eugene Paul Wigner doktoraya xwe bidawî dike.

Ji 1938 heya 1941 Bardeen wekî profesorê asîstan li University of Minnesota ya Minneapolisê kar dike. Di pêvajoya şerê cîhanê yê duyem de, li laboratoriya U.S. Naval Ordnance Laboratory a li Washington, D.Cyê ye, dixebite.

Laboratoriyên Bell û transîstor 
Wekî fîzîknasekî di Bell Telephone Laboratories a Murray Hill de dixebite (New Jersey, 1945–1951).

Bi tevî William B. Shockley û Walter Brattain komekê xebatê ava dikin û li ser metalên kêmbuwar (kêmgihîner) dixebitin, bi alîkariya krîstala germaniyûm di  de transîtorefektê vedibînin û yekem bîpolartransîstorê ava dikin.

Hersê heval bi vê xebatê sala 1956ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê digirin. Sala 1972yê jî Bardeen, bi têvî Leon N. Cooper û  John R. Schrieffer, bo cara duyem heman xelatê digire. Yekem mirovê ku heya niha du caran Nobel girtiye ye.

Çavkanî 
 Bernhard Kupfer: Lexikon der Nobelpreisträger. Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1 (almanî)
 Peter Neulen: Brockhaus, Nobelpreise: Chronik herausragender Leistungen. Brockhaus, Mannheim/Leipzig 2004, ISBN 3-7653-0492-1 (almanî)

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1908
Mirin 1991
Mêr
Destavêtina li zarokên kurd

Destavêtina zarokên kurd, di mihe sibatê a 2012'an de ji Girtîgaha Bozantiyê ket Rojevê de. Li Kurdistanê di çerçova şerê ku tê meşandin de, zarokên kurd, carna deme ku panzer û an jî wesayîtên polisan dibînin Keviran diavêjina wan. Di ancama wê kevir avêtinê de, bi hezaran zaroyên kurd ji aliyê Dewleta Tirk ve hatina girtin û hatin şandin li Girtîgehan. di girtîgehan de, destavêtina wan ya cinsî ji aliyê hem rayadarên dewletê ve û hem jî ji aliyê hin girtiyên ku rayadarên girtîgehê wan zaroyan teslimî wan dike ve dibin. Bi vê yekê re, piştî ku bûyar hat rojavê û di ajansa kurd a DIHA de cih girt, piştre derket li holê ku li sadan zaroyan ev kirên qirêt ji aliyê rayadarên dewletê ve hatina kirin. Piştî ku bûyar hat bihîst û ket Çapamenîyê de, êdî rayadarên dewlet û hukumete tirk revakirinên ku bûyarê ji rêzê bidine nîşandin ketina rojevê de. Piştre ku di raya giştî a kurd, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku berteken kêm bikin û bêbandûr bikin, gotin "emê zaroyan ji girtigeha Bozaniyê buhurênina li Girtîgeha Sîncanê." Lê piştre derket li holê ku li gelek girtêgahên din jî heman buyar bûna. Piştre derket li holê ku li "Girtîgaha bayrampaşa" jî heman kirin hatina kirin. 

Ev kirin ku hatibûbûn kirin, ji bo ku hem çavtirsandinê bidina kirin di nav raya giştî ya kurd de. Û hem jî, weke hêrîşeka ku li keseyetiya civata kurd bû. Bi teybetî û bi plan ev kirin hatibûbûna kirin. Piştre zimanê ku di çapemeniyê de hatibûbûna bikarhanîn, ji wê hat fahm kirin ku kirinaka bi plan a.

Sîyesetmederan çi got 
"Ne ji ber îdîayan, lê ji ber şert û mercên fîzkî wê were girtin(Girtîhega Bizanti)", Berdevkê hukumet û alikarê serokwezir Bilant Arinc.

Çavkanî 

Gotarên Rojane
Dîroka Kurdistanê
2012
Seleteya kuzelê

Seleteya kuzelê ji seleteyên klasîk e. Kuzel (bi latînî: Eruca sativa) an bi bandora zimanên din roka;, him wekî heşînayî, him jî di seleteyan de tê xwarin. Kuzel riwekek ji malbatae Eruca vesicaria ye ku ew ji koma Brassicaceae ye. Jê re rûkola jî dibêjin. Di pêjgeha kurd de cihê vê heşîniyê heye.

Standardeke vê seleteyê nîne, yan jî ji ber ku li ser pêjgeha kurd lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, nayê zanîn.

Berkelî (melzeme) 
 1 Hinar
 2 baq kuzel
 1 arûf (xiyar)
 1/2 SÇ (stekana-qedeha çayê) rûnê zeytê
 Xwê (solin)
 2-3 KX (kevçiyê xwarinê) ava hinarê
 1 SÇ kakilê gûzê (pişirandî)

Çêkirin 
Kokên kuzelê jêbikin, pelên wê bikin nava ava bi sirkeyê carekê bi vê avê bişon. Paşê yek-du avê bişon, bidarivînin. Xiyarê bi tevî qalikên wan (an bêî qalik) wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin.

Badiyekê de rûnê zeytê, xwê û ava hinarê biçelpînin. Kuzelê pencemorkî (ango 2-3 cm) hûrbikin, xiyar û sosa seleteyê (li ser daxwaza we ye) jî tevlî bikin, tevbidin. Ser wê bi kakilê gûzê û hebikên hinarê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Seleteyên pêjgeha kurdî
Li Kurdistan û Ewropayê greva birçîbûnê

'Li Kurdistanê', destpêka ketina 2012´an de, girêvên birçîbûnê li kurdistanê dest pê kiribûn. Berî wê, li Kurdistanê û Tirkiye girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Piştre bi ketina sale 2011´an de li ewropa jî kurdan bi girseyî bidest girêvên birçîbûnê kirin. Biteybetî li ewropa li gelek bajer û paytaxtên wê girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Lê bi teybetî Srasbourgê li dêra Sanmorê ya, weke girêva navendî derket li pêş. Kurdan, di wan girêvên birçîbûnê sê xwestekên xwe sereke hanîn ser ziman, 1, şerê ku kurdistanê bê bidawî kirin, 2. statûya kurdistanê were naskirin, 3. qaxadaya li ser zimanê kurdî were rakiirn û perwerdehiya bi zimanê dayikê bê kirin û serokê gelê kurd birez Abdullah ocalan tecrida li ser were rakirin û azadiya wê were kirin, bû. Ev her çar xwestek di temenê girêvên birçîbûnê de bû. 

Dem bi dem, parlamanterên partiya kurd ên BPD jî, ji bo ku balê b8ikişêne ser wan girêvan û ji bo zîyan û windahîya jîyanan nebê, ket girêvên birçîbûnê ên demkin de. 

Xwestekeka girêvvanan ew bû ku balê bikişênina şerê li kurdistanê û piştgirîya jê re ku ji welatên ewropa ên weke Firansa, Almanya, Inglistan û Emarika ji wan heya. Lê bi teybetî, du xal sê xal bi teybetî derketina li pêş, qadaxa li ser zimanê kurdî bê rakirin û perwerdehiya bi zimanê dayikê bibe. şerê li kurdistanê bi dawî bibe û statûya kurdan were naskirin.

Gotarên Rojane   
Kurdistan
Dîroka Kurdistanê
2012
Pêjgeha Ewropayê

Pêjgeha Ewropayê, yan bi gotineke din pêjgeha rojavayî, binavkirineke giştî bo xwarin-vexwarin, çand, teknîk, dab û nêrîtên pêjgeha parzemîna Ewropayê ye. 

Sînorên Ewropayê û pêjgeha Ewropayê hevûdu nagirin, lewra ev binavkirin ji bo hêsankirinê ye, mirov nikare pêjgehan bi sînorên welatan ên fermî re bisînor bike. Bo mînak bakurê Amerîkayê jî bi giranî ji pêjgeha Ewropayê dixwe lê herçendî parçeyeke axa Tirkiyeyê di Ewropayê de ye, pêjgeha Tirkiyeyê gelek cuda ye. Herwiha ya Rûsyayê jî.
 
Bingeha xwarin vexwarinên ewropayî jî Asya ye. Pêjgeha Asyayê kevintirîn û dewlemendtirîn e. Gelek hevparî hene. Bi pêşketina teknîkên aşpêjiyê ve, xwarina bilez, bikaranîna xurdemeniyên di fabrîkan de hatine hilberîn û hêsan, xwe didin pêş. Bi taybetî li Ewropa û bakurê Amerîkayê wisa ye.

Hin dab û nêrîtên destexaneya ewropayî 
 Li ser mase, kursî, rûniştek û kursîpalekan xwarinê dixwin, wekî ereb, japon û gelekan li erdê naxwin. Kurd li ser mase yan destexaneya glover dixwin. 
 Ewropayî kêm bi destan dixwin. Li bakurê Ewropayê carnan nan jî bi çetel, kêrê dixwin. Di vê babetê de fransî, spanî û rûs xwe aciz nakin, wekî kurdan biraşte, parî, bîftek, heşîniyên ser destexaneyê (sifre) û carnan jî kufte, kutilk, kiloran bi destan dixwin.
 Li bakurê Ewropayê kêm be jî, carnan kêr heya çetel bi hevparî jî tên bikaranîn.
 Bingeha alavên pê xwarin tên xwarin Asya ye. Ewropayiyan heya sedsala 17em çatel bikarneanîne, lewra nedizanîbûne. Bo wê şivikek darî yan metalî yê yektilî (yekbêçî) dianîne ser sifreyê. Bêjeya çatel ji çar tilîyê tê, xwerû kurdî/îranî ye. Derbasê romî (tirkî) jî bûye ku tirk jî çatal dibêjin. Kevçî jî derbasê tirkî bûye, bo kevçiyên mezin kepçe (ango hesk) dibêjin.
 Bo pijandinê alkol jî tê bikaranîn.
 Li Kurdistan û rojavayê Asyayê, di xwarinê de sîstematîkek heye, berê şorbe, xwarinên sivik û hêyavk tên xwarin, şîranî jî dawiyê de. Lê li Ewropayê ev sîstematîk kêm an nîne.

Pêjgehên Ewropayê 
  Pêjgeha albanî‎
  Pêjgeha alman‎
  Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
  Pêjgeha bulgarî‎
  Pêjgeha ermenî‎
  Pêjgeha fînî‎‎
  Pêjgeha fransî
  Pêjgeha gurcî‎
  Pêjgeha îtalî‎‎
  Pêjgeha Kîprosê‎
  Pêjgeha Kosovoyê
  Pêjgeha kroatî‎
  Pêjgeha mecar
  Pêjgeha makedonî‎‎
  Pêjgeha Moldovayê‎‎
  Pêjgeha polon‎
  Pêjgeha portûgalî‎‎
  Pêjgeha Romanyayê‎‎
  Pêjgeha serb‎
   Pêjgeha spanî‎‎
  Pêjgeha swêdî‎
  Pêjgeha yewnanî

Galerî
Pêjgeha îtalî

Pêjgeha îtalî (îtalî: Cucina italiana) gelek dewlemend e lewra bingeha wê gelek kevn e. Bi hezaran salan romayiyan li sê parzemînan desthilatî kirine, danûstendin bi gelan re kirine, xwarin-vexwarinên wan wergirtine. Di pêjgeha îtalî de rêçên pêjgeha Îranê, pêjgeha kurd, pêjgeha cihû, pêjgeha Anatoliyayê, pêjgeha ereb, pêjgeha hindî, pêjgeha yewnan, pêjgeha Afrîkayê hene û îro jî bi hêsanî tên dîtin.

Bi vedîtina parzemîna Amerîkayê, hatina kartolê ve, wekî tevahiya Ewropayê li Îtalyayê jî jiyan gelek guherî. Bo cara pêşîn çandiniya kartolê pêşket, xwarin-vexwarin hatin guhertin. Îtalî ji gelek aliyan ve dişibin kurdan. Hez ji bi hevrexwarinê dikin, li ser destexaneyê (sifre) suhbetê dikin.

Di nava herêman de hin cudatî hene. Herêmên Îtalyayê yên başûr hinekê xizan in lê dîsa jî ji bakur bêhtir xwedî li xwarinên neteweyî derdikevin. Li bakur fastfood zêde ye. Penîr û şerab cihekê girîng digirin. Dîsa kafê (qehwe), espresso jî ji rengên destexaneya (sifre) îtalî ne.

Sedsala 4em b.z. Arkestratusê ji girava Sîcîlyayê, li Siracusayê li ser xwarin-vexwarinan nivîsiye. Di vê berhema xwe de behsa parastina xurdemeniyan, dab û nêrîtên masîgeran û xwarina masiyan, bikaranîna biharbêhnan (biharat) dike. Dîsa sedsala 1em b.z. De re coquinaria tê weşandin. Agahî li ser 470 biharbêhn û gelek teknîkên amadekirina berkeliyan (melzemeyên xwarinê) tê dayîn.

Danên rojê 
Danên rojê 3 ne. Lê heger derfet û dem hebin, îtalî jî wekî kurdan, xurînî, tehmkirin, û xemkujiyê (vexwarina alkolî) lê zêde dikin, şîranî, selete û kafêyên (qehwe) xwe cuda dixwin.

 Aperitivo (xurînî, xwarinên sivik). Bo mînak campari, cinzano, aperol, prosecco ûêd. 
 Antipasto, (tehmkirin)
 Primo (berê, binika xwarinê ya pêşîn), pirranî xwarineke germ e, bo mînak meqarne, şorbe ûêd
 Secondo (duyem, xwarina giran)
 Contorno (paşxwarin, wekî selete, şîranî
 Formaggio e frutta (penîr û fêkî)
 Dolce (şîranî), kulîçe, bestenî, pilor, helîlik ûêd.
 Caffè (kafê), pirranî espresso
 Digestivo (vexwarin), di wêjeya devkî de bo vexwwarinê xemkuj, bade, slav li xaltîka Felekê dayîn jî dibêjin. Îtalî lîkorên rengîn vedixwin. Bo mînak (grappa, amaro, limoncello, sambuca ûêd.

Çend ji destexaneya îtalî 

Meqarneyên navdar:
 Pîza 
 Lasagne 
 Tortellini 
 Ravioli 
 Risotto 
 Polenta 
 Bruschetta 
 Focaccia 
 Piada (piadina) 
 Gnocchi 
 Caponata 
Şîraniyên navdar ên îtalî:
 Panna cotta 
 Tiramisu 
 Panettone 
 Pandoro 
 Cannolo 
 Granita 
 Zabaglione 
 Spremuta 
Penîrên navdar:
 Mozzarella 
 Gorgonzola 
 Mascarpone 
 Ricotta 
 Pecorino 
 Grana padano 
Şerabên klasîk û navdar:
 Marsala 
 Chianti 
 Frascati

Pêjgeha îtalî
Mozzarella

Mozzarella, penîrê navdar ê îtalî ye. Ji şîrê bi rûn ê mih an dewarê tê çêkirin. Di zimanê îtalî de Mozzare tê wateya "birrîn"ê. Penîr heger teze be rengê wê spî, kartû be hêdî hêdî zer dibe û dihele.

Ji ber ku birûn e, penîrekî nerm e. Divê di rojê de were bikaranîn an kartû dibe. Lê teknîkên ambalajê vê derfetê dide, hin variyantên kêmrûnî, di ambalajên bivakûm de, heya 6 mehan jî xirab nabin. Mozarela di taştê, di nava selete û pîzayan de, di meqarne û hin xwarinan de tê bikaranîn.

Variyantên wê 
 Mozzarella di Bufala Campana Bi muhra D.O.P. tê firotin, ango „rastîn“, ji aliyê YEyê ve wekî Mozzarellaya bîzonê tê parastin.
 Fior di latte ji şîrê dewarê ye
 Bocconcini girikên wê biçûk in, ê dewarê ye, pirranî di nava sûravkê (kesad) de tê firotin
 Bufala Provola, fûmekirî, ê bîzonê, girikên wê wekî sîlindîrê ne
 Mozzarella affumicata, hişk e, girikên wê mezin in
 Mozzarella Sticks, pirranî glover, xuriniyan de dixwin
 Scamorza, dirûvê hirmîyê de, hişkkirî

Penîrên îtalî
Kerebîç

Kerebîç (Gypsophila) riwekek ji malbata mêxekê (Caryophyllaceae) ye. Him riwekeke salî ye, him jî salanî. 

Nêriyên wê bi hev re digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de kokên wê tên bikaranîn. Herwiha ji kokên vê riwekê biharbêhnê (biharat) jî çêdikin. Gelek cureyên wê hene. Pelên wê şîn-kesk, nêriyên wê spî ne. Tê gotin li cîhanê 100 cureyên vê kulîlkê hene, pirranî li rojhilatê Deryaya Reş tên dîtin. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene, ne diyar e, lewra lêkolîneke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin û navên riwekan nehatine standardkirin. Dibe ku li hin deveran bi navên din bê binavkirin. Li bakurê Amerîka, Awistraliyayê jî hêşîn dibe.

Li cîhana rojavayî du cureyên wê di baxçeyan de pirr tên çandin (G. paniculatum û G. elegans).

Ji vê riwekê demekê bo şuştinê sûd dihat wergirtin, sabûnê de dihat bikaranîn.

Çavkanî 
 Gordon Cheers (Hrsg.): Botanica. Random House Australia 2003. Deutsche Ausgabe: Tandem Verlag GmbH 2003, ISBN 3-8331-1600-5.
 Werner Rothmaler: Exkursionsflora für die Gebiete der DDR und der BRD. Band 2: Gefäßpflanzen, 14. Auflage. Volk und Wissen, Berlin 1988, ISBN 3-06-012539-2. (ne bi kurdî ye)
 Otto Schmeil, Jost Fitschen, Werner Rauh: Flora von Deutschland und seinen angrenzenden Gebieten. 84. Auflage. Quelle & Meyer, Heidelberg 1968. (almanî)

Girêdan 
 Flora of North America - Gypsophila
 Flora of China - Gypsophila

Riwek
Tavče Gravče

Tavče Gravče (makedonî: Тавче гравче, yewnanî: Φασουλοταβάς) xwarineke neteweyî ya Makedonyayê ye. Tiyana (taweya) fasûliyan (lobiye, lovî) e. Ne tenê makedonî, yewnan jî hez ji vê xwarinê dikin. Tiyanên wiha di pêjgeha kurd e jî hene.

Berkeliyên (melzemeyên) vê xwarinê 
Li Kurdistanê goştê sor jî tevlî tiyana loviyê dikin. Çend variyantên vê xwarinê hebin jî, ev berkelî divê hebin, standard in:
 Fasûlî (lobiye, lovî)
 Pîvaz
 Rûn
 Bîbera sor a hişkkirî
 Îsota sor û reş (biharbêhn)
 Xwê (solin)
 Bexdenûs

Amadekirin 
Fasûlî û lovî tên pakijkirin, şuştin, di nava ava sar de bi qasî 3 katjimêrî tên nermijîkirin. Di quşxaneyê de tên kelandin. Kel bi avê ketm ava wê tê guhertin. Ango ava yekem tê rijandin.

Di rûnbirêşkekê de pîvazeke hûrkirî û îsota reş di nava rûn de tên qelandin, dema lovî têra xwe keliyan, quşxaneyê vala dikin nava dîzekê û taweyê jî vala dikin dîzê. Dîzê dikin argûnê (firne, firûn), di germiya 220 ° Cyê de tê pijandin. Berkeliyên xwarinê tehma xwe dan hev, ji argûnê tê derxistin û servîskirin.

Pêjgeha makedonî
Pêjgeha yewnanî
Leon N. Cooper

Leon N Cooper 28ê sibatê 1930 li New Yorke hatiye dînye. Fîzîknasekî amerîkan bû. Sala 1972yê gunavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin. Cooper zanîngeha Columbia University (lîsans 1951, master 1953), sala 1954ê bidawî dike. Teza wî "atomên mu-mezonîk û elektromanyetîk radyûsa dendikî (Mu-Mesonic atoms and the electromagnetic radius of the nucleus) bû. 1954/1955ê ew li Institute for Advanced Study û heya bis 1957 jî li University of Illinois at Urbana-Champaign e. 1957 dibe asîstan-profesorê zanîngeha Ohio State University û 1958 Associate Professor, ji 1962yê jî profesorê zanîngeha Brown University ya li Providence (Rhode Islandê).

Ji sala 1966ê ve li Henry Ledyard Goddard University profesor û ji sala 1974ê Thomas J. Watson Senior Professorê zanistiyê û ji sala 1992yê ve gerînendeyê Înstîtuta zanistiyên nû (Institute of Brain and Neural Systems) ye.

Giraniya xwe daye angaşta-BCSyê. BCS-Teorî di nava salên 1955 û 1957ê de ji aliyê John Bardeen û John Robert Schrieffer ve hatibû avakirin. Paşê xwe dide lêkolînên ser mejî, neuron û biyologiya fêrbûnê.

Nîvîs (li kurdî nehatine wergerandin)
Cooper u.a. Theory of cortical plasticity, World Scientific 2004
Cooper Memories and memory - a physicists approach to the brain, Int.J.Mod.Phys. A, Bd.15, 2000, S.4069
Cooper Origins of theory of superconductivity, IEEE Transactions Magnetics, Bd.23, 1987, S.376
Cooper An introduction to the meaning and structure of physics, Harper and Row, 1968, 1970
Cooper How we learn, how we remember: toward an understanding of brain and neural systems. Selected papers of Leon Cooper, World Scientific 1995
Cooper On the pairing interaction in the theory of superconductivity, in: Cargese Lectures, Gordon and Breach 1967
Bardeen, Cooper, Schrieffer Theory of Superconductivity, Physical Review, Bd. 108, 1957, S.1175
dieselben Microscopic theory of Superconductivity, Physical Review, Bd. 106, 1957, S.162
Cooper Bound electron pairs in a degenerate electron gas, Physical Review, Bd.104, 1956, S.1189

Girêdan 
Jînenîgarî li APS 
Homepage

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1930
Mêr
Mirovên zindî
BMW

BMW (Bayerische Motoren Werke AG - Fabrîkên Motorê yên Bayernê PH/Pardariya Hevpişk) fîrmayeke alman e ku hilberîna otomobîl, motor, motorçerxe û duçerxeyan dike. 

BMW herwiha xwediyê fîrmayên Mini û Rolls-Royceê ye. Zêdetirî 100 hezar kes di van fîrmayan de dixebitin. Ciroya sala 2007ê 56,018 milyar € ye. BI markaya BMWê heman salê hilberîna 1.302.774 otomobîlê, bi giştî jî 1.541.503 otomobîlê hatiye kirin. Dîsa heman salê hilberîna 103.396 motorçerxeyê hatiye kirin. Zimanê fermî yê fîrmayê îngilîzî û bengewazî jî 'sheer driving pleasure' (kêfa ajotinê ya rastîn) e. 

Fîrma sala 1913yê ji aliyê Karl Friedrich Rapp li Münchenê hatiye damezirandin. Dalên pêşîn tenê hilberîna motorên balafiran hatiye kirin, sala 1928ê bi kirrîna Fahrzeugtechnik Eisenach A.G.yê ve dest bi çêkirina otomobîlan jî kirine. Sala 1929ê bi otomobîla 3/15 PSyê derketine bazarê. 

Di şerê cîhanê yê duyem de fabrîkên wê hatine rûxandin, heya sala 1948ê ku motorçerxeyên erzan çêbikin, li ser karê hilberîna alavên pêjgeh û baxçevaniyê rawestiyane. Di salên 1960î de di bazarê de ji xwe re cih çêkirine.

Ji ber ku berê hilberîna motorên firokeyan dikirin, amblema fîrmayê de şîn rengê esmanê, spî jî baskên firokeyê temsîl dikin. Herwiha ev reng ên Bayernê ne jî. Ango di ala federedewleta Bayernê de spî û şîn hebe.

Pêşangeh

Girêdan 
 BMW Almanya
 BMW Otomobîl
 BMW Motorçerxe
 BMW Group 
 BMW Classic
 Arşîva fîrmayê
Seleteya Bazîdê

Seleteya Bazîdê seleteya artîşok, hêliz û kundirê ye. Ji artîşokê (latînî: cynara scolymus) re neynoka bûkê jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji hêlizê re pîjinda (latînî: anethum) yan  re şiwît (şiwêt, şewid) jî dibêjin.

Berkeliya (melzemeyê) vê seleteyê 
 5-6 artîşok
 1 kundir
 2 KX (kevçiyê xwarinê) mayonez
 Tirşîn
 Hêliz
 1 KX ard (arvan)

Bo ava wê:
 1 lîmon
 2 SA (stekana-qedeha avê) av
 1 KÇ (kevçiyê çayê) rûnê ron (rûnê gulberoj an zeytê)

Bo ser seleteyê:
Li ser daxwazê ye. Salam, tirşîna lazûtê hwd.

Çêkirin 
Rûnê ron, av, ard û ava lîmonê di badiyekê de tevlîhev bikin. Artîşokan bikin 4-5 qetî berdin navê, bikelînin. Artîşok nermijî bûn, kundirên hûrkirî tevlî bikin, bila bikele. Baldar bin bila kundir pirr zêde nekelin, neperitin.

Kelîn bidawî bû, zebzeyên xwe ji nava avê derînin, avê sar bikin. Mayonezê tevlî ava sarbûyî bikin, biçelpînin.

Tirşîn û hêlizê tevlî kundir û artîşoka bikin, ava we mayonez tevlîkiribû, wekî sosê berdin ser ser. Ser seleteyê jî bi salam, tirşîna lazûtê ûêd bixemilînin û servîs bikin.

Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Seleteyên pêjgeha kurdî
Cehzêr

Cehzêr seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê wê di wêjeya devkî de derbas dibe ku ji ceh, sîr û mastê bûye. Terîfeya li vir hatiye dayîn ne ya orjînal e. Li vir bo tehmê, ne ceh lê şehriyeya dirûvê cehê de hatiye tercîhkirin, gizêr û tirşîn jî lê hatine zêdekirin.

Xela û şeran de ceh dibû zêr 
Li Kurdistanê ceh û sîr erzan bûne, lê di demên xela, şer de ceh bûye wekî zêr. Bi texmînî navê xwe ji vir girtiye. Mixabin xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgîn nehatine sererastkirin.

Berkelî (melzeme) 
 2 xiyarên bi qasî bêçiyê
 1 pakêt şehriyeya dirûvê cehê de
 2 gizêr
 8 kornîşon (xiyarên tirşînê) 
 6 KX (kevçiyê xwarinê) mast
 5 dd (dendik) sîr
 2 KX mayonez

Çêkirin 
Şehriyeyê (şekîre, cehek) bixaşînin. Gizêran li rêşkerê (rende) bidin. Xiyaran bêî ku qalikên wê bigirin, li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin.

Xiyarên tirşînê dirêvê zarê de (kûbîkî) hûrbikin, sîrê bikutin, mayonez û mastê jî bînin, giştî tevlîhevbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Selete
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha kurd
Kartol û mast

Kartol û mast an patata bi mast navê xwarineke bigoşt a Dîlokê ye. Li Amedê jî demekê navdar bûye. Ji ber ku Amedê gelek caran para xwe ji şer û serhildanan girtiye, aboriya wê xirab bûye, gelek xwarinên Amedê jî li cihên din deng vedane. Ev ji bo Dîlok û herêmên din jî wiha ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê "petata bi mast" li ser navê Dîlokê tomarkiriye.

Berkeliya (melzemeyê) xwarinê 
 250 gr tîkegoşt
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) nok
 1/2 kg kartol
 250 gr mastê parzûnkirî
 1 hêk
 Xwê (solin)
 100 gr rûnê nivîşkî
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) pûjan

Çêkirin 
Nokê 8 katjimêr berê bikin nava avê. Goşt bişon, bi tevî nokê di nava 3 SA avê de bixaşînin. Hêj nekeliyaye tîkegoşt û kartolên hûrkirî tevlî bikin. Heya kartol nermijî bûn bikelînin. Xwê bavêjinê, bi wê jî 5 deqe bikelînin.

Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bikin tas an badiyekê, mastê berdin nav û hêkê biçelpîninê, tevbidin û berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin, li binikên servîsê belav bikin.

Di nava rûn de pûjanê biqelînin, berdin ser binikan. Baldar bin bila pûjan neşewite.

Çavkanî 
 Cemşîd Bender, Kürt mutfak kültürü ve Kürt yemekleri (ku. Çanda pêjgeha kurd û xwarekên/xwarinên) kurd, weşanên Berfîn, 2003, r. 205. Çapa yekem ji weşanên Melsa, 1992

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Guernica (tablo)

Guernica (bixwîne Gernîka), navê yek ji tabloyên herî nasyar ên Pablo Picasso ye. Tablo di çarçoveya Zervos IX 065 Picasso-Project 37-155 4 di hezîranê 1937an de bi rengên rûnî li ser tualê hatiye boyaxkirin. Mezinahiya tabloyê 349 cm × 777 cm e.

Wênekar Picasso vê tabloyê weke reaksiyon li dijî bombekirin û hilweşandina bajarê bask Gernika, ya ku di roja 26ê nîsana 1937an de çêbûbû, boyax kir. Balafirên elman û îtalyayî bi alîkariya hêzên nasyonalîst ên spanî ve bajar di Şerê navxwe yê Spanyayê de bombebaran kiriye, rûniştvanên sivîl kuştine û tunekirine. Herwiha, ev êrîş weke Legion Condor yê elmanan jî kete dîrokê.

Îro ev tablo digel koleksyona gelek pêşnumayan li Madridê di muzexaneya Reina Sofia de bidarxistî ye.

Tablo