nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Melehesena Jêrîn

Melehesena Jêrîn an jî Kaniya Melehesen (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Parsê

Parsê (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Pîrqal

Pîrqal (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Çamûrlû

Çamûrlû (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Kerpedîl

Kerpedîlê yan Gerpedîlê  (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Naçarava

Naçarava (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê
Özcan Deniz

Özcan Deniz (jdb.  li Enqere), stranbêj û aktorekî Kurd e ku giraniya muzîka wî li ser cûreya arabeskê ye. Özcan Deniz biraziyê Dengbêj Şakiro ye. Niha bi Fahriye Evcen re zewicandî ye.

Jiyan 
Özcan Deniz li parêzgeha Agirîyê hatiye jiyanê. Malbata wî koçberê bajarê Aydın a Tirkiyeyê dibe û li wir diçe dibistanê. Zaroktiya xwe de kilorîkfroşiyê dike. Sala 1988ê diçe Stembolê daku xwe di cîhana muzîkê de biserbixe. Salekê şûnde li Almanyayê di muzîkholekê de, du salan dixebite.

Albûma wî ya yekem Yine Ağlattın Beni (Kurdî: "Dîsa giriyê min anî") pirr nehat firotin. Albûma duyem Meleğim (Ku.: "Firîşteya min") jî herwiha bal nekişand. Di heman demê de ew li ser fîlmekî sînemayê jî dixebitî, Ona Sevdiğimi Söyle (Ku.: "Bêje jê re, ez jê hezdikim").

Wî jî awazên Kurdî tirkîze dikir 
Wekî gelekan Deniz jî awazên kurdî bi tirkî derdixist bazarê û difirot. Hin ji van awazan ne gelêrî, yên hunermendên Kurd bûn ku Deniz bêî destûra wan ew bikardianî. Bo mînak strana Leyla ya Şivan Perwer bi navê Çavuş kizi Leyla derxistibû bazarê.

Di gelek rêzefîlman de lîstiye. Di fîlm û rêzefîlmên xwe de xizanî û dewlemendî, mêrkujî û karesatên namûsê, pirsgirêkên civakê yên sosyal ûêd dianî ziman.

Girêdan 
 Malpera fermî ya Özcan Deniz

Stranbêjên kurd
Aktorên kurd
Jidayikbûn 1972
Mêr
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Özgür Doğan

Özgür Doğan, (jdb. 1978 li Gimgim, Mûş, bakurê Kurdistanê) derhênerekî kurd e. Di xebata xwe de tirkî û kurdî bikartîne.

Jînenîgarî  
Li gundekî Gimgimê tê jiyanê. Beriya zanîngehê perwerdeya xwe li Trabzon û Konyayê bidawî dike. Sala 2001'ê ji beşa ragihandinê ya zanîngeha Enqereyê destûrnameyê digire. Heman salê wekî lêkolîner di zanîngeha teknîkê ya Ortadogu (ÖDTÜ) dest bi kar dike. Sala 2004'ê ji şaxa medya û xebatên çandî ya heman zanîngehê destûrnameya perwerdeya bilind digire.

Fîlm 
 İki Dil Bir Bavul (Du ziman du bahol/çemedan, fîlm bi tirkî ye lê diyalogên kurdî jî hatine bikaranîn.

Derhênerên fîlman ên kurd
Derhênerên fîlman ên tirk
Jidayikbûn 1978
Mêr

Mirovên zindî
James K. Polk

James Knox Polk (jdb.  li Pineville, Mecklenburg County, Karolînaya Bakur; m.  li Naşvîl, Tênêsî) ji  heya , serokdewletiya DYAyê kiriye. Ew serokdewletê yanzdem bû. Beriya wê jî parêzgartiya federedewleta Tênêsî (1839 heya 1841) û berdevkiya meclîsa temsîlkar a dewletê kiriye. Polk ji Partiya Demokrat (DYA) bû.

Di şerê Amerîka û Meksîkê de welatê xwe biserxistiye. Di sazûmaniya bacgirtin, gumrikê de reformên mezin kiriye. Tenê yek werçerxek (heyam) li ser postê serokatiyê maye, nexwestiye cara duyem bê hilbijartin. Wî jî siyaseta "berfirehkirina axa Amerîkayê" meşandiye. Di dema wê rûbera DYAyê 3,1 milyon km² zêde bû. Yekem car di dema wê de li DYAyê pûlên postageriyê hatine bikaranîn.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1795
Mirin 1849
Mêr
Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Zachary Taylor

Zachary Taylor (jdb.  li Barboursville, Virginia; m.  li Washington D.C.) 12. serokdewletê DYAyê bû. Ew herwiha generalek bû. Ji  heya yê, li ser postê serokdewletiyê bûye.

Li çewlîkeke Virginiayê, di malbateke xwedî neh zarok in de hatiye jiyane. Malbata wî xwedî milk û axê bû. 26 kolayên bavê wî Richard Taylor (1744-1829) hebûn. Taylor kêm perwerde dîtibû. Lewra jî di tevahiya jiyana xwe de astengiyên rastnivîsê kişandiye.

Tevlî artêşê dibe. Sala 1810ê bi Margaret Mackall Smith re marî dibe (dizewice), 6 zarokên wan dibin (5 ji wan zû dimirin). Di şerê amerîkî-brîtanî de serketinên wî gelek in. Di werçerxa (heyam) duyem a serokatiya xwe de jiyana xwe jidest dide. Li ser mirina wî gumana jehrkirinê tê tê kirin lê encamekê jê dernakeve. Li dijî koletiye têdikoşe.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1784
Mirin 1850
Mer
Siyakû

Siyakû  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Gîleşe û Bînabey  bi Siyakû ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Gîleşe

Gîleşe (bi azerî: Giləşə) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleşe bi gundê Siyakû ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Çukeş

Çukeş (bi azerî: Çükəş) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Çukeş bi gundê Sîpiyepart girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Sîpiyepart

Sîpiyepart  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Çukeş bi Sîpiyepart ve girêdayî e.

Gundên Astara, Azerbaycan
Çûvaş

Çûvaş navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Çûvaş bi gundê Rîne girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Rîne

Rîne  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Çûvaş, Vileşe û Textekeran  bi Rîne ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Vileşe

Vileşe (bi azerî: Vıləşə) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Vileşe bi gundê Rîne girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Textekeran

Textekeran (bi azerî: Taxtakəran) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Textekeran bi gundê Rîne girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Seleteya bêdiranan

Seleteya bêdiranan, seleteya dirantuneyaneyan, seleteya duqatî ya gizêr û kartolê, navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê xwe ji henekên civatê digire, lewra cûtina vê seleteyê gelek hêsan e, "bêdiran jî dikarin bixwin".

Berkelî (bo çar kesan) 
 1 fîncana kafêyê (qehwe) rûnê zeytê
 1 stekan (qedeh) mast
 1 dd (dendik) sîr
 1 lîmon
 1 baq hêliz (pîjinda, şiwît)
 5 serî kartol (ne pirr mezin, ne jî hûrik)
 5 heb gizêr''

Çêkirin 
Kartolan bixaşînin, qalikên wan bigirin. Bistrên, helîseyî bikin. Ango bikin pure. Rûnê zeytê, ava lîmonê, xwêyê tevlî bikin, tevdin û bikin tiyanekê (sîniya firneyê, tebsiya firûnê).

Gizêran li rêşkerê bidin, bila baş û hûrik bin. Bi qasî 1 stekana avê rûnê zeytê berdin ser gizêran, hindikek xwê pê werbikin, biqelînin.

Têkela gizêrê berdin ser pureya kartolê. Sîr û mastê amade bikin, berdin ser seleteyê. Hûn dikarin bi bêharbêhn an hêşînayiyan bixemilînîn, lê orjînal ev e.

Seleteyên pêjgeha kurdî
Kelerim û xemla xwe

Kelerim û xemla xwe, kelerim û keçikên xwe, seleteya gulkelemê ya bi sebze navê seleteyekê ye. Navê kelerimê yê bi zanistî brassica oleracea botrytis e, romî (tirkî) jê re karnabahar dibêjin.

Di demsalên (werz) bihar û havînê de tê xwarin. Di orjînalê de ava oranjê (portakal, narinc) nîne, lê, lê bê zêdekirin baştir dibe.

Berkelî (bo çar kesan) 
 1 serî kelerim (ne pirr mezin, ne jî biçûk)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) kuzela (roka) hûrkirî
 1 KX pûjana (tihtavik) hûrkirî
 1 KX bexdenûsa hûrkirî
 2 KX ava oranjê (portakal)
 Xwê (solin)
 2 KX ava lîmonê

Çêkirin 
 Kelerimê gupik gupik veqetînin. Bila gupik an girikên wê ne pir hûrik, ne ne jî mezin bin. Di nava şoravkê (ava şor) de, heya nermijî bû bikelînin.
 Di badî yan binikekê de gupikên kelerimê, pûjana, bexdenûs û kuzela amadekirî tevlîhev bikin. Dema we seleteya xwe li binikên servîsê parve kir, di tasekê de ava lîmon û oranjê tevlîhev bikin û berdin ser seleteyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Pêjgeha kurd
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Soran
Selete
Can Bonomo

Can Bonomo (jdb.  li İzmirê, Tirkiye) stranbêjekî pop a Tirkiyeyê ye.

Mêr
Jidayikbûn 1987
Stranbêjên tirk
Pop
Mirovên zindî
Mewlûd Oguz

Mewlûd Oguz  blogger, rojnamevan û helbestvanekî kurd e.

Di sala 1987an de li Batmanê jidayîk bûye. Ji Zanîngeha Firatê ya Elezîzê beşa dîrokê di sala 2011an de, mezûn bûye.

Helbestên wî di Kovara Pêngav,  Çirûsk, Hawara Botan, Asîva, Wenda, Kovara W, the Hall Kurdî û Nûbiharê de hatine weşandin.  Li Stembolê dijî. Endamê PENa Kurd e û IFJyê ye. .

Çavkanî 

 Çirûsk, hj. 15, 2012.
 Kovara W, hj. 44, 2012.

Girêdanên derve 
 https://mevlutoguz.tumblr.com/
 http://mevlutoguz.blogcu.com/  

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1987
Kesên ji Êlihê
Millard Fillmore

Millard Fillmore (jdb. 7ê kanûna paşîn 1800 li Cayuga County, New York; m. 8ê adarê 1874 li Buffalo, N.Y.),  13. serokdewletê DYAyê bû, ji 10ê tîrmehê 1850 heya 4ê adarê 1853yê li ser kar maye.

Leben 
9 xûşk û bira bûne. Bavê wî Nathaniel Fillmore, cotyar bû. Fillmore li cem derzîxaneyek fêrî cildirûnê dibe. Sala 1819yê li Buffalo dest bi xwendina dadnasiyê dike û sala 1823 jî bidawî dike. Sala 1834, li New Yorkê xaneke parêzeriyê vedike.

Jiyana wî ya siyasetmedariyê sala 1828ê destpê dike, bo New York State Assembly tê hilbijartin, heya 1831ê li wir kar dike. Gelek caran bo kongreyê tê hilbijartin. Dema Zachary Taylor nişka ve jiyana xwe jidest dide, ew dibe serokdewlet.

Serokatiya wî de du pêkhatinên girîng dibin:
 Sefere Matthew C. Perry, ya sala 1852 ku wî ew şandibû û 1854 (di dema serokatiya wî de) destpêkirina têkiliyên bi Japon re.
 Hevhatina navdar a 1850 ku di dîroka DYAyê de cihekê girîng digire.

Girêdan 
 Jînenîgarî di malpera fermî ya Palasa Spî de - îngilîzî
 Agahî di Classic Encyclopediayê de (îngilîzî)

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1800
Mirin 1874
Mêr
Xavît

Xavît, xaşîla lazûtê, helîseya Îdirê ya lazûtê cureyeke helîseyê (lape, xaşîl) ye. Kurd, gurcî, laz, yewnan û gelên din ên cîran dizanin û dixwin. 
 

Helîseya Îdirê herwiha xwarineke azeriyan e, li Azerbaycanê jê re quymak dibêjin. Ermenî jî ji lazûtê gelek helîseyan çêdikin. Romî (tirk) jê re kuymak dibêjin û li parêzgehên Samsun, Trabzon, Giresun, Rize, Ordu û Artvinê pirr tê xwarin. Li Gurcistanê navdar e.

Xavît ji ardê (arvan) lazûtê, rûnê nivîşkî, toraqê (an penîrê şor) tê çêkirin. Gelek awayên wê hene. Xavîta kurdî jî gelek çêjdar e.

Xavîta Îdir û Qersê 
Zerdeçalê tevlî dikin. Rûnê dikin rûnbirêşkê, dihelînin, zerdeçalê berdidin navê. Di badiyekê de ard, av û xwê tevlîhev dikin û viya berdidin nava rûnbirêşkê, tevdidin.

Dema keliya, ji agir digirin, çênca taybet a ji darçîn, îsota reş, biharbêhna gizêra spî, qend ûêd tê amadekirin, berdidin ser. Ji vê sosê re xavîtê, sosa Îranê dibêjin. Tirkan navê wê kirine kepleme sosu.

Pêjgeha kurd
Pêjgeha laz
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha gurcî
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha yewnan
Xwarinên quşxaneyê
Franklin Pierce

Franklin Pierce (jdb.  li Hillsborough, Hillsborough County, Nû Hampshire; m.  li Concord, Nû Hampshire), 14em serokdewletê DYA'yê bû.

Jiyan 
Franklin Pierce lawê (kurê) Benjamin Pierce, ê ku sala 1827 û 1830yê du caranz bûbû parêzgarê Nû Hampshireyê. Franklin perwerdeya dadê dibîne, ji sala 1827ê ve, wekî parêzer li Hillsborough dixebite. Ji sala 1829 heya 1833 endamê meclîsa temsîlkar e. Ji 1883 heya 1837ê endamê meclîsa temsîlkar ê Partiya Demokrat e. 1837-1840, senatorê Nû Hampshire ye. Tevlî şerê amerîkî-meksîkayî (1846/48) dibe. 1850, serokê dadxaneya makezagonê yê Nû Hampshireyê ye.

Di dema serokatiya xwe de têkiliyên welatê xwe yên derveyî bipêşdixe. Giraniyê dide ewlekariya Amerîkayê.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1804
Mirin 1869
Mêr
Hûrêj

Hûrêj, şûrê giran ê siwariyan, cureyekî ji şûrên serdema navîn e. Di sedsala 14em de derhatiye, serdama 17em de hêdî hêdî ji holê rabûye. Bi du destan dihatiye bikaranîn, lewra him manewraya bazîna vê şûrê dijwar e, him jî hinekê giran e. Niha di werzîşkariyê de tê bikaranîn. 

Dirêjiya wê 100–140 cm, berayî 5–6 cm, giraniya wê 800-1800 gr bûye. Li Asyayê derhatiye, li Ewropayê navdar bûye. Gelek cureyên wê hebûne. Debana wê bê mertalok e. Mirov dikare bêje şûrekî çorsane û sade ye.

Bi qasî ji wêjeya devkî ya kurdî tê fêhmkirin, di artêşên kurdan de, siwariyan hûrêj bikaranîne. Lêkolînek li ser şûr û şûrbaziya kurdan nehatiye kirin. Agahî ji çanda gelêrî û şîrovekirina wan e.

Ji suhbetên civaka kurd 
  Siwaro hûrêj di dest de, hefsar berda, hefsar ma di dest de.
  Şûrbazê me hûrêj girt, hûrê hespê xwe rijand. Hespê bir, kerê anî.

Şûr
Şûrbanokî

Şûrbanokî, şûrekî dişibe banokiyên gurzgirtinê yên cotyaran. Banokî yan kêr û şûrên wiha, di bihevçûnên pozpozî de her hatine bikaranîn, lê di artêşên bipergal de kêm. 

Bingeha vê şûrê pirr kevn e. Egîptiyan (misir) jê re kepeş gotine. Li Mezopotamyayê derhatiye. Hin cureyên wê li ser milan dihatine girêdan. Îro jî banokî li milê tê daleqîn. Di artêşên birêkûpêk ên împeratoriyan de kêm hatine bikaranîn. Li Ewropayê di bedqestiyan de (suîqest) bo pekîna kiloxa dijber, gelek hatine bikaranîn.

Şûr

Sumer
Şûrsingo

Şûrsingo, mertalşikên (herwiha zirx jî) şûrekî navdar ê artêşên bipergal bû. Ji serdama 14em heya 18em li Ewropayê pirr hatiye bikaranîn. 

Li Kurdistanê şûrsingoyên hinekê kurt (kin) hatine bikaranîn. Di êrîşa ser barîkatên parastinê yên mertalgêran, peyadar an siwariyên zirxlêkirî de kêrbar bûye. Di bihevçûnên peyadar, siwariyan de, di yên pozpozî de, herwiha hatine bikaranîn. Zanayên ewropayî vê şûrê dikin para xwe, lê li seranser cîhanê, pirr berê jî hatine bikaranîn.

Xwerû bo kunkirin, şikênandina mertalan bûne. Formeke wê ya standard nîne, pozê şûr divê bizmarkî ango tûjikokî bin.

Şûr
Ulysses S. Grant

Ulysses Simpson Grant (jdb. 27ê nîsanê 1822 li Point Pleasant, Ohio; m. 23ê tîrmehê 1885 li Mount McGregor, New York; jidayîkbûnê Hiram Ulysses Grant), 18em serokdewletê DYAyê bû.

Ulysses Simpson Grant (navê rastî Hiram Ulysses Grant) generalek bû û tevlî şerê navxweyî bûbû. Piştî serokatiyê rewşa wî ya aborî xirab dikeve. Bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe jidest dide.

Çavkanî 
"Grant, Ulysses Simpson", The Columbia Encyclopedia, çap 6em

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1822
Mirin 1885
Mêr
Şûrcozan

Cozan kêra traşê ye. Ev şûr, ango şûrcozan jî navê xwe ji cozanê digire, lewra dişibe wê. Şûrekî giran e, pirranî bo birrîn, şîkênandin, pekînê ye. Mirov dikare bêje wezîfeya das, bivirê dibîne. Lê di şeran de, şûrên wiha jî pirr hatine bikaranîn. Yekdevî ye, ango denê aliyekê wê bira ye, dibirre. 

Bi îngilîzî jê re Falchion, almanî Malchus dibêjin. Di serdema navîn de li Ewropayê hatiye bikaranîn, lê pirr berê jî hebûye. Şûrekî biber e. Gelek cureyên wê hene. Dibêjin ji romayiyan belav bûye, lê ev îdiaya ewropayiyan e. 80-95 cm dirêj, 900 gr giran e.

Girêdan 
 Agahî li ser Şûrcozanê (almanî)

Şûr
Azadiya ramanê

Azadiya ramanê, bi azad û bêî ku ti sînorana li pêşiya xwe nas bike hizirkirin a. Li ser azadiya ramanê, di vê sadsale me de, pirr nîqaş û danûstandin jî dihên kirin. Lê divêt ku mirov bibêje ku pirr mirov jî, ji ber ku cuda hizirî na, an hatina qatilkirin û an jî, hatina girtin û bi salan di zindanan de mana. Minaq, Musa Anter, ji ber ku kurd bû û li ser mafê civate nivîsand û hanî ser ziman, di sal 20ê îlonê de di sale 1992 î de hat kuştin ji aliyê rayadarên Dewleta Tirkî ve. Nivîskar û rewşenbîrekî kurd bû. Sînorkirina ramanê, di dema ku ne li gor pergealekê hatkirin û ser ziman, dihê kirin.

Rejimên ku totalîter in, li dijî hizrên cuda in. Minaq, Gramski li Îtalyayê, ji ber ku li ber rejime faşîst cuda hizirî, hat girtin û hat avêtin li zindanê. Li tirkî, îro, minaq, bi sadan, rojnamevan, parlamenter, rewşenbîr, bi hezaran kurdan re ji ber ku kurd in û mafê xwe yê azadiyê dixwezin di zindanê de na.

Di beşa azadiya ramanê de, hizir û bi serbestî hanîna ser ziman bi hev re di nav azadiya derbirinê de cih û war digirin.

Minaq, Bi zimanê xwe yê dayikê perwerde dîtin jî, ji pirr aliyan ve dibê beşek ji vê mijarê. Îro, ti zaroyên kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibîn in. Minaq, çend ku li Bakurê Kurdistanê, çend ku ser 25 milyonan re kurd dijîn û tirkî li ser wan metinger a, tenê dibistanek jî ji wan re nîn a. Nikar in behse mafê xwe bikin û bênina ser ziman. Ev jî, temenê wan, tê gotin ku "ne li gor destûrê ya" û hwd. Lê Ku destûr, li gor têgihiştina etnîsîteyekê hatibê nivîsandin û ku tenê li gor mafê wê parastina etnîsîteyê bê, wê hingî, bê temenê qedexekirinan û sensûran. Minaq, destûra tirkî, li gor têgihiştina etnisîteya tirkitiyê hatiya nîvîsandin. Ku kurd, bahse mafê xwe dikin û mafê xwe dixwezin, wê destûrê derdixina pêşiya wan û red dikin.

Çavkanî

Raman
Mafê mirovan
Sansûr
Têgihên siyasetnasiyê
Azadiya ragihandinê

Azadiya ragihandinê  gotineka ku li ser temenê parvakirina zanyariyê ava ya. Bi teybetî jî, di sadsale 20´an de, pirr derket li pêş bi çapameni û hwd re. Îro, di temenê ragihandinê de, pirr tişt tên ser ziman. Teknolojî, weke lingekî di binê wê de ya. Ku tê ser ziman, ev gotin jî bi wê re tên ser ziman. Ku te ser ziman, bi wê re Mafê ragihandinê jî tê ser ziman. Di sadsale me de, gotinaka ku wê, bi hin felsefeyên ku li ser wê re dihên afirandin re, dihê ser ziman.

Gelek awayên ragihandinê hene. Ji Dev bigira, heya ku digihijê hemû amûrên wê yên ku bi tekonolijiyê re dihên afirandin. Rojnema, di ragihandinê re, weke amûrekî pêşî di sadsale pêşiya me ya 20´an de derket li pêş. Piştre Televizyon derketin û bûn. Bi azadiya ragihandinê re, hem mafê yên ku diragihênin û hem jî yên ku ew ragihandin li wan tê ragihandin jî, cuda bi cuda tê ser ziman. Di sadsale me de, hemû ragihandin, di çeçrova pergalên ku serdest in de dibêt. Bi vê yekê re, êdî divêt ku mirov têkiliya ragihandinê û azadiya wê û rêveberî û têgihiştina wê, bi hev re û cuda bide lê bikolê.

Çavkanî 

Raman
Teknolojî
Rojname
Nha Trang

Dong Hoi (bi viyetnamî: Nha Trang), serbajarê herema Khanh Hoa ya Viyetnam e. Bajar 1300 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 330.000 (2009) ye.

Nha Trang - Wikivoyage 

Viyetnam
Ca Mau

Ca Mau (bi viyetnamî: Thành phố Cà Mau), serbajarê herema Ca Mau ya Viyetnam e. Bajar 2100 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 230.000 (2009) ye.

Viyetnam
Ahmet Hakan

Ahmet Hakan Coşkun (1967, Yozgat, Tirkiye) moderator, rojnamevanekî romî (tirk) ye

Jiyan 
Bavê wî ayînzan (miftî) bûye. Ji ber wê, zarokatî û perwerdeya wî li gelek bajarên Anatoliyayê derbas dibe. Di İmam hatipê, fakûlteya teolojiyê (îlahiyat) ya zanîngeha Bursayê de dixwîne.

Di kanala TV ya neteweperwer, adetperest (muhafizekar) TGRTyê de dixebite (1993-1994). Di nava salên 1995-2003yê de wekî moderator, spîker û gerîndeyê giştî yê karê nûçeyan dike. Di rojnameya adetperest Yeni Şafak û ya kemalîst-lîberal Sabahê de dinivîsîne.

Vêgav di kanala CNN Türkê de moderatoriyê dike û rojnameya radîkal-kemalîst û neteweperwer Hürriyetê de quncika wê heye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1967
Mêr
Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Mirovên zindî
Hüseyin Gülerce

Hüseyin Gülerce, (jdb. 1950, Keşan, Edirne, Tirkiye), yek ji nivîskarên rojnameya tirk-îslamîst Zamanê ye. Nivîskar, mamoste ye.

Jiyan 
Dibistana seretayî Enezê ya amadeyî li Keşanê xwendiye. Di dibistana mamostetiyê ya Edirne, beşa matematîkê ya zanîngeha Stembolê de perwerde dîtiye. Di nava salên 1969-1977ê de di kovara Yeniden Milli Mücadele (Ji nû ve têkoşîna neteweyî) û rojnameya Bayrakê de nivîsiye.

Di dibistana amadeyî ya Yalovayê de mamostetiyê fîzîkê û gerînendetî, cihgiriya gerîndetiya perwerdeyê ya Bursayê kiriye. Di nava refên  partiya Turgut Özal de, bo demekê siyasetê dike.

Niha di Zamanê de dinivîsîne.

Pirtûk 
 Türkiye'nin Kimlik Arayışı Marifet - Lêgerana nasnameyê ya Tirkiyeyê marîfet

Jidayikbûn 1950
Mêr
Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Fehmi Koru

Fehmi Koru, (jdb. 1950 İzmir) rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Di rojnameya tirk-îslamîst Zamanê de dest bi nivîsandinê dike. Demekê di Turkish Daily Newsê de dinivîsîne. Niha di rojnameya neteweperwer-adetperest Starê de quncika wî heye.

Li DYA, di zanîngeha Harvardê de perwerdeyê dibîne. Bi bernavka Taha Kıvanç jî di rojnameyan de nivîsên wê derdikevin. Wî demekê di rojnameya neteweperwer-adetperest û îslamîst Yeni Şafakê de jî nivîsibû. Bi erebî û îngilîzî dizane.

Pirtûk 
 Yeni Dünya Düzeni (Beyan) - Sazûmaniya nû ya cîhanê 
 Taha Kıvanç'ın Not Defteri (Timaş) - Lênûsa têbiniyan a Taha Kivanç  
 Tabana Kuvvet (Timaş) - Qewet ji paniyê re
 11 Eylül, O Kader Sabahı (Timaş) - 11yê îlonê, wê beyana (sibeha) çarenûsê (qederê)
 One Column Ahead (Timaş)

Girêdan 
 Qunciknivîsên Fehmi Koru  (bi zimanê romî)

Jidayikbûn 1950
Mêr
Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Mirovên zindî
Mehmet Ali Birand

Mehmet Ali Birand (jdb. 9ê kanûna pêşîn a 1941, Stenbol − m. 17ê kanûna paşîn a 2013, Stenbol), yek ji nivîskar, rojnamevan, spîker, moderatorê TVê yên romî (tirk) ye. Bi eslê xwe Kurd e.

Lawê (kurê) Mürvet û İzzet Birand e. Di dibistana amadeyî ya Galatasarayê de xwendiye. Sala 1964ê di rojnameya Milliyetê de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Piştî mirina  Abdi İpekçi demekê gerînendetiya giştî ya karê weşanê dike.

Di rojnameya Sabah, TRTyê de xebitiye. Di kanala Show TVyê de bernameya bi navê 32. Gün (roja 32yem) birêve dibe ku bi vê bernameyê jî gelek navdar dibe. Ev bername niha di CNN Türkê de tê weşandin. Marî bûye û lawekî wî heye. Bi fransî, îngilîzî dizane. Li gel a Tirkiyeyê, hevwelatiya wî ya Belgiyayê jî heye.

Berhem 
 1984, 12ê îlonê 04.00
 1992, Apo ve PKK - Apo û PKK
 1993, Demirkırat: Bir Demokrasinin Doğuşu, Mehmet Ali Birand, Can Dündar, Bülent Çaplı - Hespê bozê hesinî: Hilhatina demokrasiyekê
 1995, 10 yılın perde arkası 32. gün - Piştperdeya 10 salan 32. gün
 32. Gün 20 Yılın Perde Arkası - 32. Gün piştperdeya 20 salan
 1996, Türkiye'nin Gümrük Birliği macerası (1959-1995) - Serpêhatiya yekitiya gumrikê ya Tirkiyeyê
 1997, Panorama '97 CD-ROM 32. Gün Dünya'da ve Türkiye'de Yılın Olayları - Panorama '97 CD-ROM 32. Gün Bûyerên salê yên cîhan û Tirkiyeyê
 1999, 12 Eylül: Türkiye'nin miladı - 12ê îlonê: Mîlada Tirkiyeyê
 2000, 12 Mart: İhtilalin pençesinde demokrasi - 12ê adarê: Di nava pencên cûntayê de demokrasô
 Emret komutanım - Fermo fermandarê min
 30 Sıcak gün - 30 rojên germ
 Diyet: Türkiye ve Kıbrıs üzerine uluslararası pazarlıklar 1974-1980 - Diyet: Li ser Tirkiye û Kîprosê bazariyên navneteweyî
 The Özal Bir Davanın Öyküsü, Mehmet Ali Birand, Soner Yalçın - The Özal çîroka dozekê
 Türkiye'nin Büyük Avrupa Kavgası 31 Temmuz 1959'dan 17 Aralık 2004'e - Pevçûna mezin a Tirkiyeyê ya/bo Ewropayê
 Türkiye'nin Avrupa Macerası 1959 - 1999 - Serpêhatiya Tirkiyeyê ya bo Ewropayê
 Mehmet Ali Birand

Girêdan 
 Malpera fermî ya Mehmet Ali Birand 

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1941
Mêr
Mirin 2013
Rojnamevanên kurd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Mehmet Baransu

Mehmet Baransu (jdb. 1977), vekolîner û rojnamevanekî kurd e. Vêgav di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.

Jiyan 
Malbata wî ji parêzgeha Îdir a bakurê Kurdistanê ye. Dibistana amadeyî li Erzeromê bidawî dike. Dare Stembolê di zanîngeha danûstanê ya zanîngeha Stembolê de perwerdeyê dibîne. Perwerdeya bilind jî li Zanîngeha Marmarayê dibîne. Di rojnameya Akşamê de dest bi rojnamevaniyê dike. Diçe DYAyê 3-4 salan li wir dimîne. Li vegerê demekê di rojnameya kemalîst-neteweperwer Hürriyetê de dixebite.

Niha di Tarafê de dinivîsîne. Nûçeyên wî li Tirkiyeyê gelek deng vedidin. Bi taybetî li ser kujerî, krîmînaliya di nava artêşa Romê (tirk) de nûçeyên balkêş çêkiriye. Lê gelek doz hatine vekirin.

Pirtûk 
 Karargah - Baregeh
 Mösyö - (di fransî de bo mêran, hîtaba rêzdariyê)

Çavkanî

Girêdanên derve 
Nivîsên wî yên Tarafê de 

Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1977
Mêr
Çalakvanên kurd
Mirovên zindî
Mustafa Balbay

Mustafa Ali Balbay (jdb. , Burdur), qunciknîvîskar û burokratê rojnameya radîkal-kemalîst Cumhuriyetê,  serokê weqfa vê rojnameyê bû. Ji ber endametî û birêveberiya rêxistina girêdayî dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) Ergenekonê, di  de hat girtin û tê darizandin.

Li ser navê partiya bi navê CHPê dikeve hilbijartinan û dibe parlamenterê İzmirê. Lê wî serbest bernadin. Balbay di xebatê xwe berevaniya bîrdoziya fermî ya tirk û kemalîzmê dikir. Bi tundî li dijî daxwaziyên kurdan derdiket.

Rojnamevanên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1960
Kesên ji Burdurê
Ergenekon
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Mümtaz'er Türköne

Mümtaz'er Türköne (z. 1956 Stembol), akademîsyen, nivîskarekî romî (tirk) ye.

Jiyan 
Sala 1978'ê perwerdeya zanînên polîtîk bidawî dike. Master (1986), doktorayê (1990) dike. Sala 1993yê payeya doçentiyê digire. Ni li zanînegha Gazi û zanîngeha Fatihê dersdariyê dike.

Beriya cûntaya sala 1980yê xwedî nêrînên rastgir, neteweperwer bû. Di cûntayê de bo demekê tê zîndanîkirin. Sala 2007ê di kanala fermî ya dewletê TRT 1ê de bi tevî rojnamevan Emre Aköz û spîker  Tülay Tüzün, bi navê Gündeme Dair (derbareyê rojevê de) bernameyêke gotûbêjê çêdike.

Bi qasî 1,5 sal bi tevî rojnamevan Faruk Mercan, moderatoriya bernameya bi navê Endaze (geometrî)yê dike. Ji aliyê serokkomarê Romê (Tirkiye) Abdullah Gül ve bo serokatoya saziya ziman (TDK)yê tê tayinkirin (21'ê berfanbarê 2011) lê ji peywirdariya xwe îstîfa dike.

Derbareyê bicihanîna daxwazên rewa û zagonî yên kurdan, nêrîna wî erênî ye. Bi tundî li dijî PKKê derdikeve, çareseriya kêşeya kurd di nava yekîtî û tixûbên Tirkiyeyê de dibîne.

Pirtûk 
 Siyasi İdeoloji Olarak İslamcılığın Doğuşu - Wekî bîrdoziya polîtîk, hilhatina Îslamperweriyê
 Cemaleddin Afgani
 Siyaset - Polîtîka
 Darbe Peşinde Koşan Bir Nesil 68 Kuşağı - Nivşek di pey cûntaxwaziyê de Nivşa 68'ê
 Sözde Askerler - Qaşo leşkeran
 Türkiye'nin Kayıp Halkası - Xeleka windayî ya Tirkiyeyê
 Türklük ve Kürtlük - Tirkbûn û Kurdbûn
 Türk Modernleşmesi - Nûjenîbûna tirk
 Modernleşme, Laiklik - Nûjenî, laîktî
 Siyasi, Tarihi, Dini ve Kültürel Boyutlarıyla İslam ve Şiddet - Jialiyê polîtîk, dîrokî, olî û çandî ve Îslam û şidet
 Türkler ve İslamiyet - Tirk û Îslamiyet 
 Kürt Meselesi Nasıl Çözülmez? - Çawa nikare pirsgirêka kurd bê çareserkirin

Çavkanî 

Jidayikbûn 1956
Nivîskarên tirk
Mirovên zindî
Oral Çalışlar

Oral Çalışlar (jdb. , Tarsus) rojnamevan, nivîskar, siyasetmedarekî romî (tirk) ye. Beriya li rojnameya Radikalê bixebite, di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dinivîsî.

Jiyan 
Dibistana amadeyî di koleja amerîkî ya Tarsusê û dibistana amadeyî ya Tarsusê de bidawî dike. Salekê di beşa avadaniyê ya zanîngeha teknîkî (ODTÜ)yê de dixwîne, 1966ê de derbasê akademiya aborî û zanînên nazirganiyê ya Stembolê dibe.

Bi pêşengên ciwanan ên wê demê yên wekî Deniz Gezmiş re hevaltiyê dike. Di nava komêm çepgiriya tirk de têdikoşe. Wê demê çepa tirk, ji sosyalîzmê bêhtir, pesnê kemalîzmê didan.

Sala 1968ê xwe qeydê zanîngeha Enqereyê, fakulteya zanînên polîtîk dike. Di rêxistinêm xwendevanan de pêşengiyê dike. Di heman demê de di kovarên sosyalîst, çepgir de dinivîsîne.

Di cûntaya sala 1971ê de tê girtin, heya sala 1974ê di zîndanê de dimîne. Sala 1978ê gerîndetiya giştî ya kovara Aydınlıkê dike, di komîteya navendî ya Partiya Karker û Gundiyên Tirkiyeyê (TIKP) de cih digire.

Di derbeya (cûnta)  de dîsa tê girtin, sala 1988ê serbest dimîne. 1990-1992 li Hamburg a Almanyayê ye. Ji 1992 heya 2008ê di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite. Ji 2008ê virde di Radikalê de dinivîse.

Bi rojnamevan İpek Çalışlar re marî bûye (zewiciye).

Pirtûkên wî 
 Öcalan ve Burkay'la Kürt Sorunu - Bi Ocalan û Burkay re pirsgirêka kurd (1993)
 İslam'da Kadın ve Cinsellik - Di îslamê de jin û zayendîtî (1994)
 Refah Partisi Nereden Nereye - Refah Partisi ji kû heya kû (1995)
 Hz. Ali - Muaviye Çatışması İslamın Doğuşu ve İlk Ayrılıklar - Berberiya Hêja Elî - Muawiye hilhatina Îslamê û veqetînên pêşîn (1995)
 Kadınların İsveç'i - Swêda jinan (1997, Gürhan Uçkan ile)
 Fethullah Gülen'den Cemalettin Kaplan'a - Ji Fethullah Gülen heya Cemalettin Kaplan (1997)
 Portreler - Portreyan (1999)
 Umut Peşinde Mina Urgan'dan Manol Usta'ya - Pey hêviyê ji Mina Urgan bo Manol Usta (2000)
 Sol Geleceği Tartışıyor - Çepbirî paşerojê gotûbêj dike (2000, bi Barış Doster)
 İslamiyet Üzerine Söyleşiler - Mijûlayî li ser Îslamê (2001)
 12 Mart'tan 12 Eylül'e Mamak - Ji 12ê adarê heya 12ê îlonê Mamak (2001)
 Kadınlara Dair - Derbareyê jinan (2002)
 68 Anılarım - Bîranînên min ên 68ê (2003)
 İran Bir Erkek Diktatörlüğü - Îran dîktatoriyeke mêran (2004, bi İpek Çalışlar)
 Ecevit, Türkeş ve Erbakan'la Cezaevi Günleri - Bi Ecevit, Türkeş û Erbakan re rojên girtîgehê  (2004)
 İslamcılığın Üç Kolu - Sê şaxên îslamperweriyê (2006, bi Tolga Çelik)
 12 Eylül ve Andıçlanan Gazetecilik - 12ê îlonê û rojnamevaniya dîrektîfkirî (2006)
 Denizler İdama Giderken - Çûyîna Denizan bo dardekirînê (2008)
 Liderler Hapishanesi - Girtîgeha pêşîkêşan (2008)
 Aleviler - Elewiyan (2009)

Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1946
Mirovên zindî
Kalevi Sorsa

Taisto Kalevi Sorsa (21ê kanûna pêşîn a 1930, li Keuru - 16ê kanûna paşîn a 2004, li Helsînkiyê) yek ji siyasetmedarên fînlendî ye ku çar caran, di navbera salên 1972-1975, 1977-1979, 1982-1983 û 1983-1987 de bûye serokwezîrê Fînlendayê. Berî ku ew bimire, wî hê li ser postê serokwezîrtiyê kar dikir. Herwiha, Sorsa demeke dirêj seroktiya Partiya Sosyaldemokrat a Fînlendayê kiriye.

Serokwezîrên Fînlendayê

Jidayikbûn 1930
Mirin 2004
Fulgencio Batista

Fulgencio Batista y Zaldívar (16ê kanûna paşîn, 1901, li Banes, Kûba – 6ê tebaxê, 1973, li Marbella, Spanya) leşker û dîktatorê Kûbayê ku ji aliyê dewleta amerîkan ve dihate piştgirîkirin. Di navbera salên 1940 - 1944 û 1952 - 1959 de weke serokdewletê Kûbayê yê fermî kar kiriye, heta ku ji aliyê şoreşvanên di bin serweriya Fidel Castro de (Şoreşa Kûbayê) hatiye têkbirin.

Dîktator
Siyasetmedarên kûbayî
Leşkerên kûbayî

Jidayikbûn 1901
Mirin 1973
Şahin Alpay

Şahin Alpay (jdb. 1944 li Ayvalik, Balikesir) nivîskarekî romî (tirk) ye. Niha di di CNNê de moderatoriyê dike û di rojnameya Zamanê de quncika wî heye.

Di zanîngeha Stockholmê de perwerde dîtiye. Yek ji damezrînerên  Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi - Partiya karker û gundiyên şoreşger a Tirkiyeyê bû. Bi Doğu Perinçek re hevaltî kiriye.

Sala 1982yê tevlî rojnameya kemalîst Cumhuriyetê bûye û bi salan jî di rojnameya Milliyetê de nivîsiye. Bo demekê di Sabahê qunciknivîskarî kiriye. Ew bi îngilîzî, swêdî dizane. Marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.

Di heman demê de, li zanîngeha Bahçeşehir a Stembolê de, di beşa zanistiya polîtîk û têkiliyên navneteweyî de dersdariyê dike. Nêrîna Alpay jo bo bicihanîna mafên rewa û zagonî yên kurdan, erênî ye.

Pirtûk 
 2020 Yılında Türkiye - Sala 2020ê de Tirkiye

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1944
Mêr
Pîr Siltan Evdal

Pir Sultan Abdal (kurdên elewî: Pîr Siltan Evdal, navekî din Pîr Heydar) hozan û helbestvanekî navdar ê romî  ye. Ji terîqeta Hecî Bektaşê Welî ya elewiyan e, bîrdozî û stranên wî, ji aliyê kurdên elewî ve jî tên hezkirin.

Pîr peyveke kurdî/îranî ye bo mirovên temendirêj tê bikaranîn ku rêzdariyê nîşan dide. Siltan bi erebî ye, di wateya desthilatdar, serdest de ye. Ew jî bo rêzdariyê tê bikaranîn. Ango mirov dikare ji yekê rê bêje siltan. Abdal ango evdal, di wateya nefisbiçûk, derwêş de ye. Pirranî ev binavkirin bo hozanan tên bikaranîn. Di kurdî de mînaka wê Evdalê Zeynikê ye, ango nefisbiçûkê, bêcih û bêmalê, derbederê Zeynikê (diya Evdal). 

Ji ber wê gelak lêkolîner dibêjin ku Pîr Siltan Evdal binavkirineke bo hozan ê pêşawayên elewiyan e, nêrîna fermî ya dewleta tirk, wekî Melayê Meşhûr Nesredîn Xoce nerast e. Tê zanîn ku îdeolojiya fermî ya dewletê pirranî ji agahiyên nerast hatine ristin, îro tirk bi xwe jî viya dipejirînin.

Pirranî ji Pîr Siltan Evdal, vê profîlê fêhm dikin. Lêkolîneke bêalî û zanîstî nehatiye kirin û ev îdiaya han jî bi zanistî nehatiye pûçkirin. Lê zimanê niha di stran û helbestên Evdal de tê bikaranîn, ne yê sedsala 16em, ê sedsala 18-19em e.

Pir Siltan gorî nêrîna fermî ya dewleta tirk 
Li parêzgeha Sêwasê gundê Banazê hatiye jiyane. Di sedsala 16em de jiyaye. Li dijî împeratoriya Osmanî gelek serî hildaye. Ji aliyê parêzgarê Sêwasê Xizir Paşa ve hatiye dardekirin.

Pîr Siltan ji Çorumê ye? 
Di dawiya sedsala 18em de, hozan û helbestvanekî ji Çorumê tê, li Enqereyê di dergeha Hasan Dede de dimîne. Di demekê kurt de hezkiriyên wê pirr dibin û ne tenê elewî, sunnî jî gelek hez jê dikin. Ev stranên îro wekî yên Pîr Siltan Evdal tên zanîn, distrê. Navê wî jî Heyder bûye. Hin zana dibêjin ev Pîr Siltan Evdalê rastîn e.

Ji Tevrêgehê (Dîvrîgî) ye? 
Li Tevrêgeha (navê îro Dîvrîgî), di sedsala 18em de bi navê Pîr Sultan Abdal hozanekî deng dide, navdar dibe. Stranên îro tên zanîn distrê. Navê wî jî Haydar Xelîl Brahîm (Haydar Halil Ibrahim) bûye. Ev jî tê dardekirin lê di dema wî de Xizir Paşa parêzgar nebûye.

Mînak ji malikên Abdal 

Mêr
Helbestvanên tirk
Hozanên tirk
Elewî
Helbestvanên zimanê tirkî
Karacaoğlan

Karacaoğlan (), hozanekî navdar ê romî (tirk) ye. Gorî nêrîna fermî ya dewletê di sedsala 17em de jiyaye (1606 – 1674). Ji parêzgeha Edene, ji navçeya Kozan an Fekeyê ye.

Jiyan û jînenîgariya wî nayê zanîn 
Derbareyê jiyana wî de bi dehan angaşt hene. Hin dibêjin li parêzgeha Gurgumê, hin Kinikan, Dîlok, Mersînê hatiye jiyane. Dîsa serdema jiyanê jî gelek tê gotûbêjkirin. Hinekan heya gotine ew ji Belgradê hatiye li Anatoliyayê bicih bûye.

Dewleta tirk dixwaze serdema hozanan berî bi paşê bibe, bi viya dîroka zimanê yekbûyî yê niha, kevintirîn nîşan bide. Asîmîlasyon, tirkîzekirin, nivîsîna dîrokeke fermî ûêd, heya 1960'î siyaseta dewletê ya herî sereke bû. Bi awayeke din ew heya 2002'yê jî berdewam kir. Gelek zana û lêkolîner dibêjin ku zimanê Karacaoglan bikaraniye, yê serdema 18em e.

Hozanê xweza û evînê 
Wî li ser xweza, evîn, êşên civakê, rindî û qenciyê helbestên bêhempa nivîsiye. Zimanekê gelek pakij û zîrek bikaraniye. Xwe ji wêjeya dîwanê ya Osmanîyan dûr girtiye, hez ji çanda gel kiriye. Zimanê wî nêzîkê azerî ye, sentezeke turkmanî û tirkiya Anatoliyayê ye.

Mînak ji malikên wî 

Hozanên tirk
Aşık Veysel

Aşık Veysel Şatıroğlu, an pirranî Aşık Veysel bi navê fermî Veysel Şatıroğlu (jdb. 25'ê kewçêrê 1894 li gundê Sivrialan a Şarqijeya parêzgeha Sêwasê − m. 21'ê adarê 1973 li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên romî (tirk) ye. Bi taybetî li ser elewiyan bandora xwe hîştiye.

Jiyan 
Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber têgerekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) etên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dik.
 
Bi lêzîmeke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tnê dimîne lê pitik jî dimire.

Sala 1965'ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di Malên Gel (Halkevleri) de dersdariyê dike.

Niha xaniyê wî kirine muze.

Gotin 
 Derdê xwe nikarim ji mirovên bêderd re bêjim.

Berhemên navdar 
 Uzun ince bir yoldayım - Di riyeke dîrêj û zirav de
 Beni hor görme gardaşım - Min kêm nebîne biracan
 Güzelliğin on para etmez - Rindiya te nake deh pere
 Sazım - Saza min
 Dostlar beni hatirlasin - Dost min bibîr bînin
 Ben gidersem sazim sen kal dünyada - Heger çûm saza min tu bimîne li rûyê erdê
 Mecnunum Leylamı gördüm - Mecnûn im Leyla ya xwe dît
 Karşıkı karlı dağda bülbül - Li çiyayê berfî yê hember bilbil
 Kızılırmak seni seni - Erê Kizilirmak erê (Te Kizilirmak te)
 Ömrüm ömrüm - Temeno temenê min
 Yüce dağ başında - Li lûtkeyê çiyayê berz
 Yine dertli dertli - Dîsa derd bi derdî
 Dilber - Dîlber
 Çiçekler -Kulîlkan
 Hacı Bektaş - Hecî Bektaş
 Sivas ellerinde sazım çalınır - Li diyarê Sêwasê saza min dijene
 Kara toprak - Xweliya reş (axa reş)
 Derdimi dökersem derin dereye - Heger derdê xwe berdim çemê kûr

Çavkanî 

 Murat Bulgan: Asik Veysel (1894 - 1973): Leben und Wirken eines türkischen Volkssängers. Köln, Univ., Diss., 2004 (almanî)

Girêdan 
 Foto, Jînenîgarî (bi romî) û strana "Kara Toprak"

Hozanên tirk
Jidayikbûn 1894
Mirin 1973
Mêr
Sırrı Süreyya Önder

Sırrı Süreyya Önder (jdb. 1962, li Semsûrê) derhêner, aktor, rojnamevan û siyasetmedarekî tirk e. Vêgav parlamenterê HDPê yê Enqere ye.

Jiyan a wî 

Bave wî Önder, yek ji damezîrênerên  Partiya Karker a Tirkiyeyê  TİP bû. Di zaroktiyê de gelek zehmetiyan dikişîne. Dema bavê wî dimire hêj zarok e, pêwist dibîne ku çi karî bibîne, bixebite.

Ji bo Zanîngeha Enqereyê, beşa bi navê  Samanî yê xwe tomar dike lê hatina cûntaya leşkerî ya sala 1980'yê sala 1981'ê tê girtin, zîndanî kirin. Heft salan di girtîgehên cuda de dimîne.

Di sala wî 2006'ê de yekem fîlmê xwe çê dike,  Beynelmilel - Navneteweyî . Ev fîlm gelek deng vedide û xelatan werdigire. Önder di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye, ji bo mînak  BirGün,  Radikal. Di hilbijartinên giştî yê 2015'yê de, wekî parlamenterekî tê hilbijartin û paşê jî derbasê HDPê dibe, dikeve koma vê partiyê ya parlamenê.

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk
Derhênerên fîlman ên tirk
Aktorên tirk
Jidayikbûn 1962
Mêr
Senaryonivîsên tirk

Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kesên ji Semsûrê
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Îlahiyat

Îlahiyat, olnasî an jî teolojî li ser dîn, bawerî, pêşketin û dîroka wê disekine. Bi taybetî, pergala dînî ya felsefî li ser wê disekine. Îro, her dewlet û pergal, di nava xwe de xwediyê saziyeke ku navê dînnasiyê lê dikin. Ev sazî jî, lêkolînan dike. Bi taybetî jî, di zanîngehan de beşa wê hatiye çêkirin. Mirovên ku jê şagirt in jî, dibina weke zanistên dînî. Dînnasî, gotineke ku hemû dîn, bawerî û dîrokên wan dike nava xwe de ye. 

Gotina teolojiyê ji sedsala 19 û 20 min ve, ketiya rojevê. Bi wê gotinê re, êdî dîn, bawerî û hizir û têgihiştin û pêşketinên wê û dîroka wê bi dîroka wê re bûne mijarên lêkolînê. Bi dînnasiyê, di eslê xwe de pisporiya wê ya ku mirov êdî bi zanebûnê û zanistê dike, dihê ser ziman.

Çavkanî 

Îlahiyat
Batûyan

Eşira heri mezın ya herema şilıte nezi 40 basken ve éşire hene jı hınek va evın Basıgi Çemkari Ezdini Feki Kendali Züri Deléyi Zeynali Koçibegi Hemi Ziwıgi Xenceri Salugi Gendi Banbutyani.

Eşira
Nursel Aydoğan

Nursel Aydoğan (jdb. , Yenişehir, Bursa) siyasetmedareke tirk, yek ji damezîrenêrên BDPê (Barış ve Demokrasi Partisi) ye. Di hilbijartinên hezîrana 2011yê de, wekî endameke serbixwe bo meclîsa tirk hat hilbijartin. Paşê di parlamenê de tevlî BDPê dibe.

Jiyan 
Di nava salên 1982-83yê de li zanîngeha Hacettepeyê, perwerdeya endezyariya xurdemeniyê (xurek) dibîne. Bi salan di sazî û komeleyên mihalîf-demokrat de tevlî çalakiyan dibe. Hin si van sazî û komeleyan ev in: SES, Tüm Sağlık Sen, Tutuklu ve Hükümlü Aileleri ile Dayanışma Derneği (komeleya piştgiriyê bo girtiyan û malbatên wan).

Girêdan 

Siyasetmedarên tirk
BDP
Jidayikbûn 1958
Jinên tirk
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Parlamenterên Diyarbekirê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Hikmet Fidan

Hikmet Fidan ( z. 1955, m. 6'ê tîrmehê 2005, li Amed) siyasetmedarekî kurd, yek ji damezîrênerên HADEPê bû. Li Amedê di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ew ji aliyê hêzên PKKê ve hatiye kujtin. Heya niha ev kujerî nehatiye rohnîkirin û bersûc jî nehatine girtin.

Angaşt li ser kujtina wî, PKK an hêzên dewletê? 
Tê gotin ku wî xwestiye li bakurê Kurdistanê partiyeke nû ya alternatîv wekî Partiya Welatparêzên Demokratên Kurdistanê (PWD) ava bike; yan jî vê partiyê di nava gel de birêxistin bike. Lê demekê şûn de di nava vê partiyê de nakokî derdikevin, Osman Öcalan jê diqete.

Fîdan xwestiye bi riyên demokratîk û bêî bikaranîna çekê, têkoşîn bê kirin. Xwestiye rojnameyekê derîne, li parêzgehên Kurdistanê vê alternatîva nû birêxistin bike. Gorî îdiayan PKK ji viya aciz bûye û êrîş biriye der Fîdan.

PKKê ev kujerî nepejirand, bi fermî ragihandin ku wan ev êrîş pêk neaniye. Hinek jî gumanê dibin ser hêzên tarî yên Tirkiyeyê. Tê zanîn di salên 1990'î de ji aliyê hêzên dewletê ve bi hezeran kurdên bijarte ji aliyê dewletê ve dihatin kujtin û dewletê ev kujerî dixist para PKKê.

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1955
Mirin 2005
Mêr
Leyla Güven

Leyla Güven bi kurdî Leyla Guven (jdb. 6ê gulanê 1964an li gundê Kemera) siyasetmedareke kurd e ku li navçeya Canbegê ya parêzgeha Qonyeyê ji dayik bûye. Ji Kurdên Anatoliya Navîn e. Hevseroka Kongreya Civaka Demokratîk e.

Jiyan 
Dibistana seretayî li Kemerayê bi dawî kiriye. Ji heft zarokan a dawîn e. Di nava salên 1980-85ê de li Almanyayê dijî. Bi almanî dizane û du zarokên wê hene.

Sala 1994ê di lijneya birêveberiyê ya HADEPÊ ya parêzgeha Konyayê de cih girtiye. Li heman bajarê serokatiya şaxa jinan a HADEPê kiriye. Sala 2002an di meclîsa partiya DEHAPê de peywirdar bûye. Li Edene û hin navçeyên wê di nava sazî û komeleyên jinan da xebat pêk anîne.

Di sala 2004an de dibe şaredara Küçük Dikili ya Seyhanê. Di 29ê adara 2009ê de bûye şaredara Wêranşarê. 

Di  de Dadgeha Cezaya Giran ya 9an li Amedê ji ber îdiaya "rêveberiya rêxistana terorî" 22 Sal û 3 Meh cezayê zindanê daye wê.

Pêşangeh

Çavkanî 

Jidayikbûn 1964
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Çalakvanên kurd
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Haci Karay

Haci Karay (fermî: Hacı Karay) (jdb. 1950 li Gewer a Colemêrgê) siyasetmedar û karsazekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewleta tirk vê tê revandin û kujtin.

Navê bavê wî Fehîm e. Li ser destpêkirina girevên birçibûnê yên li girtîgehan, kurd çalakiyan lidardixin. Karay jî, bo şermezarkirinê dikana xwe vedigire. Dewletê ji berê ve lîsteya welatparêz, karsaz û kesên civakhez û pêşeng çêdikir, van kesan bi sedema "alîkariya PKKê dikin" an "bêhişkerê difiroşin" dikujt. Navê Karay jî ketibû lîsteyan.

Di adara 1995ê de du xûşkên wî Gulcan û Gulsen Karay tevlî nava refên ARGKê dibin. Bi fermana girêgirên dewleta tirk, di 2ê hezîranê 1994ê de li Hotêla Yeşilyurt-Çınar a Stembolê, bi tevî Savaş Buldan û Adnan Yıldırım tê dîlgirtin.

Cenazeyên wan di 4ê hezîranê 1994ê, li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê (ne li Kurdistanê ye, li Tirkiyeyê ye) tên dîtin.

Karsazên kurd
Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Hekariyê
Jidayikbûn 1950
Mirin 1994
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Medet Serhat

Medet Serhat (z. 1943, Îdir - m. 12ê çiriya paşîn a 1994ê, Stembol) parêzer, siyasetmedarekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewletê ve li ber derê mala wî, hat kuştin.

Ji parêzgeha Îdirê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala 959ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala 1963yê, ji ber ku di kovara Dengê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala 1965ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala 1997ê li welatên pakta Warşawê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala 1978ê dibe nûnerê komeleya bi navê Îttîhadî Watanî Kurdistan ê Stembolê. Demekê di nava CHPê, demekê jî di TKPê de dixebite.

27ê kanûna paşîn a 1981ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên PKKê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya 1983'yê di zîndanê de dimîne. Sala 1990'ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

12ê çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê hêzên çekdar ên dewletê ve, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe jidest dide.

Çavkanî 

Parêzerên kurd
Kuştiyên cengê (PKK)
Mirin 1994
Mêr
Jidayikbûn 1931
Çalakvanên kurd
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Sing û birinc bavêj sarinc

Sing û birinc bavê sarinc, seleteya singê mirîşkê û birincê, navê cureyeke seleteya singê mirîşkê, birinc (riz) û zebzeyê ye. Kurd jî di seleteyên xwe de singê mirîşkê û birincê bikartînin. Seleteya vexwendinan, şîvên taybet e.

Sar bi sarê, germ bi germê 
Heger hinekê di sarincê (sarincok, dolaba cemedê) de bê hîştin çêjdar dibe. Navê xwe ji wir girtiye. Heger we di sarincokê de da sekinandin, jiber ku sar dibe, baştir e û hûn bi vexurbareke sar bixwin. Çay ûêd dikare bi qasî nîv katjimêr pêşî yan paşiya xwarina seleteyê bê vexwarin. Ev pêşniyarek e, dîsa jî hûn bi kêfa xwe ne.

Divê neyê jibîrkirin, ji sing an ranê mirîşkê û birincê gelek awayên seleteyê hene. Standardeke wan nîne. Mirov dikare hin zebze, sos, biharbêhnan lê zêde yan kêm bike.

Berkeliya vê seleteyê =
 1 singê mirîşkê
 3 SA (stekana  (qedeh) avê) ava goştê mirîşkê
 2 SA birinc (riz)
 1 qutî garnîtur (bila ne mezin be)
 2 qutî lazût
 7-8 hebên tirşîna xiyarên hûrik
 Bexdenûs, pîvaza hêşîn, hêliz (pîjinda) ya hûrkirî
 3-5 pel kaho 
 1 lîmon
 1 fîncan rûnê zeytê
 Xwê (solin)
 Îsota reş

Çêkirin 
Berê goştê mirîşkê biqelînin (li ser daxwazê bikelînin), hûrik hûrik çêtî bikin. Bi ava wê birincê bidin ser, bikelînin. Pîlawê kewa xwe girt, hinekê bidin rawestandin. Di wê demê de hûn dikarin amadekariyên xwe bikin, berkeliyên din amade bikin.

Zevahiya hêşînahiyan hûrbikin. Garnîtur û lazûtê bidarivînîn (parzûn bikin), tirşînê jî hûr bikin. Gava pîlaw nermijî bû, ne pir germ, ne jî sar e, tevahiya berkeliyan (melzeme) tevlî bikin, tevdin. Rûnê zeytê û ava lîmonê berdin serê, xwê û biharatê kontrol bikin.

Tê pêşniyarkirin ku hûn bikinên servîsê bo demekê bikin sarincê. Lê bi kêfa xwe ne, êdî selete dikare were ser destexaneyê.

Selete
Pêjgeha kurd
Dozên qirkirina sîyasî

'Dozên qirkirina siyasî', gotinaka ku Kurdan ji wan dozên ku di wan de bi hezaran Siyesetmedar, Parlamenter, Rewşenbîr û Rêveberiyên kurd têde dihatina darizandin re dihat gotin bû. Ev Doz, bi armanca, jevbelavkirina rêxistiniya civake kurd û ji holê rakirina saziyên wan yên siyasî pêk dihatin. Di temenê qedexeyên li ser zimanê kurdî, li ser navê kurdî û navê Kurdistanê pêk dihatin. Di dozan de, hemû girtî kurd bûn û ji yekî jkî mafê xwe parastina bi kurdî ne hat dayin. Zimanê kurdî, bi navê "zimanekî ku nayê zanîn" dihanîn ser ziman, û rayadarên dewletê derbasî belge û dokumentên Dadgahan dikirin. Maf, ji kurdan re ji bo xwe parastinê ne hat dayin. Gelek ji wan girtiyên ku hatin girtin, bi tirkî jî nizanibûn. Lê zimanê wan kurdî jî qedexe bû.

Kurdistan
Maf
Tekoşîn
Alia Shawkat

Alia Martine Shawkat, anku Eliya Şewket (jdb. 18ê nîsanê, 1989 li Riverside, Kalîforniya) aktrîseke amerîkayî ye. Bavê wê Tony Shawkat kurdê Bexdayê ye. Diya wê jî bavekî îrlendî û dayikeke norwêcî ye.

Jiyan 
Sala 1999ê di rêzefîlmekê de rol digire û jiyana wê ya aktrîstiyê jî wisa destpê dike. Heman salê di fîlmê Three Kings ê David O. Russells de rolekê digire. Di nava salên 2001 - 2002an de di rêzefîlma State of Grace de dilîze.

Sala 2005ê xelata Young Artist Awardê digire.

Bapîrê wê (ji dayikê) jî aktor bû, Paul Burke.

Fîlmnîgarî 
 1999: Three Kings
 2000: The Trial of Old Drum
 2001–2002: State of Grace (rêzefîlmê TVê)
 2003–2006: Arrested Development (rêzefîlmê TVê)
 2005: Rebound
 2006: Deck the Halls
 2006: Not Like Everyone Else
 2008: Bart Got a Room
 2008: Prom Wars
 2009: Amreeka
 2009: Roller Girl
 2010: The Runaways
 2011: Cedar Rapids

Xelat û paye 
 Screen Actors Guild Awards
 Xelata Hunermendên Ciwan

Çavkanî

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1989
Mirovên zindî
Nusrat Bhutto

Begum Nusrat Bhutto (bi kurdî: Begum Nusret Bhutto, sindhî: بیگم نصرت ڀھٽو, ûrdû: بیگم نصرت بھٹو) 
(jdb.  li Îsfexan, Îranê - m. , li Dubaiyê) siyasetmedareke pakistanî bû. Hevjîna serokwezîrê berê Zulfikar Elî Bhutto û diya Benazir Bhutto bû. Ji êla kurd a malbata Bhutto ye.

Ji malbata kurd a Bhutto  
 Benazir Bhutto (1953–2007) 
 Murtaza Bhutto (1954–1996) 
 Sanam Bhutto (1957–) 
 Şahnawaz Bhutto (1958–1985)

Çavkanî 

Siyasetmedarên pakistanî
Jidayikbûn 1929
Mirin 2011
Jinên kurd
Kurdên Pakistanê
Siyasetmedarên kurd
Zuhal Demir

Zuhal Demir (z. 2'ê adara 1980 li Genk, Belçîkayê) parêzer, siyasetmedar û parlamentereke belçîkayî yê bi eslê xwe Kurd e. Niha parlamentera Hevgirtina nû ya Flamanî (N-VA) ye.

Malbata wê ji Kurdistanê çûye, ji Kurdên elewî ye. Di 6'ê tîrmeha 2010'an de bûye parlamenter.

Girêdan 

n-va.be 
Malpera fermî ya Demir

Siyasetmedarên belgiyayî
Jinên kurd
Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî
Aslan Ûsoyan

Aslan Ûsoyan (rûsî: Аслан Усоян) herwiha weke Bapîr Hesen tê binavkirin (jdb. 27ê sibatê 1937 - m. 16ê kanûna paşîn 2013) ku yek ji karsaz û çetegerên navdar ê li seranser YKKSê nav daye bû, û êzîdî ye.

Dema Sovyet hilwedişe, gelên Sovyetê dikevin hewla serxwebûnê. Ji ber ku kurd li komarên Sovyetê hindikayî bûn, rastî zordariyan dihatin. Li Ermenistanê, Azerbaycan û Qazaxistanê kurdên navdar dihatin kujtin, dest didan ser milkên wan, ji welat dikirin der. Di şerê azerî-ermeniyan de ziyana herî mezin kurdên Kurdistana Sor dîtin. Lê ji ber ku di qada navneteweyî de dewleteke kurdan nîne, cîhan bêdenga ma.  Aslan Ûsoyan û gelekên din wiha derketin holê.

Aslan Ûsoyan berê li Gurcistanê navdar dibe. Dûv re li gelek welatên YKSSê, Rûsya ûêd. Di nîsana sala 2010an li Ukraynayê tê girtin. Bi bahaneya ku bi rêxistineke mafyayî ya hayan (ermenî) re hevkarî kiriye tê darizandin. 16ê îlonê de li navenda Moskowê tê gulebarankirin û birîndar dibe.

Çavkanî 

Çetegerî
Karsaz
Çetegeriya kurd
Çetegeriya li Gurcistanê
Mirin 2013
Kurd
Jidayikbûn 1937
Kurdên Sovyeta Berê