nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Domain

Domain, navper, navê pawanê (bi îngilîzî: domain name) yan jî navê qada înternetê , qada navê înternetê ye. 

Domain nav û navnîşana malperekê dide. Ew navnîşane tune be bikarîner bitenê dikare bi navnîşana IP bigehe malperê.Lê belê navnîşana IP ye bîr anîn u bikaranîn pir zehmetê ji ber vê yekê navandına sazumanê hatiye damezrandin.

Mînak bikarîner wikipedia.org bigere gerok peşiye ev navî verdigerîne  navnîşana IPê, piştî wê ev berî bikarîner den xwediyê komputera navnîşana IPê ye. Kompûter li ser întenetê di siya IP de rastî hev tên.

Çavkanî 

Înternet
Benîştê kerengê

Benîştê kerengê ji qurmê kerengê tê çêkirin. Bi taybetî li Serhed, Xerzan. Dêrsim, rojhilatê Kurdistanê û Amedê tê zanîn. Dema kereng qert dibin, pelên wê zer dibin, qurmên wê tên berhevkirin û ji wê jî benîştê çêdikin. 

Qurm bi kêrê tê qulkirin (qun) ango hinekê jêdikin. Jê şîrê kerengê dikişe, diniqute. Ev şîr hişk dibe. Zarok vê şîrê hişkkirî berhevdikin, pakij dişon, dikin nava ava pakij. Li Kurdistanê malbat jî heger derfetê bibînin benîştê kerengê çêdikin, li sûkê difiroşin. Bi taybetî li bakurê Kurdistanê viya dikin, lewra ji ber qedexeya zozanan, şewitandina gund û daristanan, bi milyonan kurd mecbûr mane li navendên bajaran di nava xizaniyê de bijîn û bo wê jî divê pere qezenc bikin.

Benîştê kerengê diranan pakij dike, goştê diranan qahîm dike. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê di bijîşkiya gelêrî de bo hezimkirina xwarinê tê pêşniyarkirin.

Binêrin 
 Meftuneya kerengê
 Kafêya kerengê

Girêdan 
 Agahî li ser kerengê 

Benîşt
Şorbeya gundiyan a Botanê

Şorbeya gundiyan a Botanê ji ya kurdên Anatoliya Navîn (bnr. şorbeya gundiyan) cudatir e. Ji ava goşt, savar, ard (arvan) awîşen (cehter) û hin zebzeyan tê çêkirin. Li herêma Amedê û çend deverên herêma Tolhildanê jî tê zanîn û xwarin. Mirov nikare bêje ku standardeke vê şorbeyê heye, lewra heger hin zebze û biharbêhn (biharat) kêm yan zêde bin, dibe. Li Amedê gizêr û bexdenûs neguher e.

Berkeliya şorbeya gundiyan a Botanê 
 1 hêk
 Rûn
 Biharbêhna awîşenê (cehter)
 1 gizêr
 1 qevd bexdenûs
 3-4 SA (stekana-qedeha avê) ava goşt
 1 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
 Xwê (solin)
 240-260 gr mast
 150 gr girar (savar)
 1 kartol (patat)
 Pûjan
 Li ser daxwazê qevdek îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)

Çêkirin 
Quşxaneyê bînin, savarê (girar) berdinê. Bi qasî 2-3 SA avê berdin ser girarê hinekê bikelînin. Gizêr û kartola hûrkirî di quşxaneyeke din de hinekê bikelînin. 

Savarê berdin nava zebzeyan, ava goşt jî. Di badî yan binikeke kûr de mast û hêkê biçelqînin, hêdî hêdî berdin nava quşxaneyê. Frîngî û bexdenûsa hûrkirî jî tevlî bikin.

Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin û biharbêhnan berdin navê. Rûn berdin ser şorbeyê û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Şorbeya mirîşkê

Şorbeya mirîşkê, avsîra tûtikê, şorbeya kergeyê, germiya mirîşkê yek ji şorbeyên navdar e ku di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe girtiye.

Ferhengok 
 Balûk an balûl, ji paşiya mirîşkê re dibêjin, anûsa mirîşkê
 Tûtîk, kerge, mirîşk hevwate
 Mirîşka avî, mirîşka reş, mirîşkbejik ûêd cureyên vê ajalê ne
 Dîk, heke, dîkil, kelebab, keleşêr hevwate ne, mirîşkên nêr in
 Cûcik, lîçik, leyîr, çêçik, çîçik, çêlikên ajalên malê

Berkeliya (melzemeyê) şorbeya mirîşka ya Semsûrê 
 2 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 2-3 dd (dendik) sîr
 150 gr ji singê mirîşkê
 1 hêk
 Sirke
 1 SA mast
 Xwê (solin)
 Îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)

Çêkirin 
Quşxaneyê bînin, mast û ard berdinê. Hêkê biçelpînin nava mast, 3-4 SA avê berdin ser. Goştê mirîşkê yê hûrkirî û sîra kutayî tevlî bikin, bikelînin.

Kel bidawî bû rûnê nivîşk û sirkeyê tevlî bikin. Îsota tûj û xwêyê jî pê werbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Bijîşkiya gelêrî
Meftuneya bacanê

Meftuneya bacanê ji meftuneyên pêjgeha kurd e. Meftune yan meftûneyê ne tenê kurd dixwin, asûrî, ereb, romî (tirk) jî dizanin û dixwin. 

Peyva meftune/meftûne di wateya "dildayînê, dilikî, bengîbûn"ê de ye. Ji bacanê re, bacanreşk, bacanê reş (solanum melongena), badincan, balîcan jî dibêjin.

Berkeliya (melzemeyê) meftuneya bacanê ya Xerzanê 
 1 kg goşt
 4 serî îsotên dirêj a tûj
 Xwê (solin)
 2 serî sîr
 100 gr simaq
 1 kg mergeya fringiyê (bacanê sor, pamîsor, şamik, tomatos)
 8 heb bacanreşka normal (ne gir, ne jî mezin)
 2 KÇ (kevçiyê çayê) îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)
 Li ser daxwazê pirr hindik pûjan (ne mecbûrî ye)

Çêkirin 
Bacanan hûr bikin di teştekê de bixin nava şoravkê. Goşt û îsotên dirêj ên tûj di nava rûn de biqelînin. Bacanreşkê pakij bişon berdin nava goşt. Bi qasî 15-25 deqe (li ser agirê we ye) şûnde fringiyên hûrkirî jî tevlî bikin.

15 deqe keliya, îcar sîra kûtayî û ava simaqê berdin ser. Hûn dikarin sîrê nekutin, hûrik hûrik hûr bikin. Li ser daxwaza we ye. Xwê û biharbêhnê (biharat) kontrol bikin. Xwarina we êdî amade ye.

Gotarên têkildar 
 Meftuneya kerengê
 Meftune

Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Şorbeya savarê

Şorbeya savarê, şorbeya girarê, germiya savarê, avsîra girarê wekî ji navê wê kivşe ye, ji girarê (savar) tê kelandin. 

Savar di pêjgeha kurd de cihekê sereke digire re. Bi taybetî li herêma Tolhildanê, deşta Rewanê, Serhed, rojhilatê Kurdistanê, Dêrsimê savar ji rizê (birinc) bêhtir tê xwarin. Ji bo kurdên Meledîyê wiha dibêjin: "Heger 366 xwarinên wan hene, 365 ji savarê ye, ya mayî jî kufteya nîskê ye û para kewaniya malê ye", Helbet ev ji henek û suhbetan e, ne tenê ji bo Melediyan dibêjin. 

Meledî ji aliyê xwarinan ve pirr dewlemend e, bi sedan cureyên xwarinên wan hene.

Berkeliya şorbeya savarê ya Sêwas, Xarpêt û Botanê 
 4 serî pîvaz
 4 SA (stekana-qedeha avê) nîsk
 Pûjan 
 6 îsotên dirêj (li ser daxwazê yên tûj/no)
 2 SA girar (savar)
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşk
 Îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)
 Li ser daxwaza we goştê kişandî (ango pirr an hindik, hûn dizanin)
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Nîsk divê şevekê di avê de bê hîştin, nermijîkirin. Beriya hûn dest bi amadekirina xwarinê bikin, 9-10 SA avê berdin ser û bi qasî 30 deqeyê (mînûte) bikelînin. Li makêşê (safik) bixin.

Îsot û pîvazê di nava rûn de biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin û hinekê bi hev re biqijilînin. Nîska makêşê de ye berdin nava rûnbirêşkê, ango nav goştê kişandî. Hinekê (5-10 deqe) bi hev re biqelînin.

Şorbeyê li binikên servîsê parve bikin, îsota tûj a di nava rûn de qijiliye, berdin ser binikan.

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pêjgeha portûgalî

Pêjgeha portûgalî, pêjgeha portekîzî ji cure û dewlemendiya xwarin-vexwarinê Portûgalê re tê gotin. Masî, fasûlî (lobiye, lovî), goşt, zebzeyên heşîn, riz, kartol gelek tên bikaranîn. Xwarinên quşxaneyê, şorbe pirr tên kelandin. Ji rûnan ê zeytê hezdikin. Pareke dewlemendiya xwarinên portûgalî jî ji mêtingehan e. Tê zanîn bi sedan salan portûgaliyan kolonyalîstî dikirin. Ji çand û hunera koloniyan gelek tevlî ya portûgaliyan bûye.

Şorbe û xwarinên quşxaneyê 

Di aşxaneyan de beriya xwarinê ew jî wekî kurdan xwarinên sivik, bo mînak şorbeyê dixwin. Herwiha nan jî. Caldo verde („ava kesk/heşînî ya goşt“), goştekelem, sosîsa berazê (Chouriço),  Gazpacho, cureyên şorbeyê yên masiyan çend mînak in. Divê mirov xwarina fasûliyan Feijoada'' jî jibîr neke.

Masî û çêjên deryayê 

Xwarinên cuda ji masiya Bacalhau, serşûrmasî (an masîşûr)  (Xiphias gladius), orkînosê di qorên pêşîn de cihê xwe digirin. Ji van masiyan, biraşte, tiyan, şorbe ûêd gelek awayên xwarinan tên xwarin.

Hin ji xwarin-vexwariên navdar 
 Arroz de marisco
 Bolinhos de Bacalhau
 Dulce de membrillo
 Ginjinha
 Francesinha
 Queijo de Azeitão (penîr e)

Çavkanî 

 DUAL Culinária: Portugiesische Küche, Kochbuch. Centro DUAL, DPIHK, Lissabon, 2009, 121 S. (bi almanî)

 

Pêjgeha portûgalî
Pêjgeha fînî

Pêjgeha fînî gelek di bin bandora gelên cîran de maye. Kartol, nan, masî û xwarinên goş cihekê sereke digirin. Ji xwarinên swêdî, rûsî gelek derbasê pêjgeha fînlandî bûne.

Çend ji tehmên fînî 
 Tarta karelî (karjalanpiirakka), cure kulîçeyek e ji gulol an helîseya kartolê çêdikin.
 Fume somon (savulohi), bi germî tê servîskirin
 Sosîsa çûr ((lenkki)makkara), ard (arvan), masî, gormizê tê çêkirin
 Nanpenîr (leipäjuusto), penîrek e
 Polik/şoqil/baqil bi kulîçeyê (hernekeitto ja pannukakku)
 Gelek xwarinên ji goştê şivira kedî
 Cureyên rîçalê
 Kulîçe/pasteyên fînlandî 
 Pulla 
 Kahvi ja munkki kulîçeyek bi kafê re tê xwarin
 Bîraya fînlandî (kotikalja), navê vexwarinek e, ji av,  malt (haveynê bîrayê) û şekirê ye, pirr kêm bialkol (0,5 - 1 % Alkol).
 Kalakukko
 Mustamakkara
 Rosolli, seleteyek e
 Salmiakki, vexwarineke navdar

 

Pêjgeha fînî
Dalanper

Çiyayê bilindê Dalanper dikeve herêma Mirgewer di navbera sê welatên Îran û Îraq û Turkiyayê. Ev çiya nêzî 3300 metrowan bilinde û tuxîbê sê walatan li serê vê derbaz dibe. Ava xweşa Bênarê li vî çiyayî serekanî werdigire. Di bara koka navê vî çiyayî dikarim bêjim ku Ermeniye. Du rayên min hene ya yekê eve ku dalar (wate kesk) û pel (raz û kevir) ku sercem dibe raza kesk. Raya duyem eve ku dalanpr di Ermenî bi serê xwe wate şûra mezin û pan ya şêr dide, ku dibe ku ji ber pergala tûj ya serê vî çîyayî  hati be nav kirin.

"Peymana Sêsînor" li ser çiyayê Dalanper'î hatibû îmzakirin

Çavkanî 

Mirgewer
Çiyayên Kurdistanê
Bênar

Bênar navê geliyek ji geliyên çiyayê Dalanperê ku dikeve başûrê rojavayê navçeya Mirgewer. Di vî gelîyî de ava xweşa Bênarê diherike û seyrangehekî pir xweş çêdike.Bênar ji bêjeya Pinar ya Tirkî bi wateya kanî yan jî şelaleyê heye.

Mirgewer
Bozê Sîna

Bozê Sîna navê çiyayê herî bilind yê Mirgewer e ku li rex çiyayê Dalanper e û dikeve başûrê Mirgewerê. Ser vî çiyayî golên gelek xweş û rêlên pir xweşik hene.

Çavkanî 

Mirgewer
Çiyayên Kurdistanê
Zêwe, Mirgewer

Zêwe navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî  şaristana Wirmê ye.

Ev gund wekî “Mêvan bajarok”ek "مهمان شهر زیوه" ji bo penaberên Barzanî ji aliyê “Rêxistina Bilinda Navneteweyî ya Penaperan” "کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل" hat çêkirin. Gundê zêwe di salên şerê Îraqê di dehsala 1980’an de bi destê Seddam hat bombebaran kirin. Idrîs barzanî kurê Mela Mistefa Barzanî jî di Ordîgeha Zêwe di sala 1982’an de dinya hêla bo zindiyan.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 987 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 188 e.

Bibîne 
 Gundistana Mirgewer
 Navçeya Sîlvana
 Şaristana Wirmê

Gundên Mirgewerê
Kom (êl)

Li hin heremên Kurdistan, bi taybetî li Xinûs û herdû Kelên Hesenan (Kop û Milazgir) ji binmalên (îng. sub-tribe, clan) êlan re kom dibêjin. Peyva kom bi kurdî tê wateya "tîp" an jî "grup". Li heremên din di şûna kom de peyvên wek eşîr, qebîle, ocax, tayfe an jî tîre tên gotin.

Eşîr
Serhildana Seyîdan û Berazan

Serhildana Seyidan û Berazan an jî Serhildana mala Bişar û mala Ûso (bi tirkî, Tutaklı Alican İsyanı an jî Şapka isyanı) yek ji serhildanên kurdan ên herêmî ye. Ev Serhildan a ku ji bo destekkirina serhilderên Agiriyê çêbûye, di 7e tîrmeha 1930 de dest pê dike û heta 7e çiriya pêşîn dikşîne.

Serê bûhara 1930 de Ferzendê Emer diçe Geliyê Berazan, herêmeke li Xinûs'ê Qereyaziya Ezirmê (Erzîrom) û Dûtaxa Agiriyê, ba Elîcanê Bişar axayê eşîra Berazan û jê dixwaze ku bila ji bo welatê xwe bixebete. Piştî du mehan Elîcan bi sî suwarên xwe ve serî hildide. Li nahiya Parsînê Qereyaziye de li Qirxûnderê erişê mifreza romî dike. Di vî şerê de çar hesp, du tifing dest dixe û çar eskeran jî hêsîr digre. Piştî çend ardebê di navbera peşmergên Elîcan û mifreza romî de, Elîcan derbasê Kela Kopê cem Seyîdxanê Kerr, yek ji giregirên êla Hesenan ji koma Seyidan (Seydo) dibe. Gava kû Seyîdxan û biraye wî tevlibûnê serhildanê dibin hêjmara peşmergên kurd digîje 400 merî. Elîcan û Seyîdxan bi lehengî di navbera Bedlîs û Ezirmê de li hember romê û yek caran jî hember eşîrên kurdên elewî (Çarekan), ên ku li aliye dewleta romî kirine, qasê du mehan şer dikin. Dema ku di şerekî de Elîcanê Bişar û bi wî re gelek şervanên kurd tên kuştin, dawî li serhildanê tê. Di vî demê de eskerên romê êriş dibin li ser gundên koma Seyidan li Kela Kopê, Seyîdxan mecbûr dimîne ku mafûye Sûrî bike. Li ser rêya Sûrî li herêma Mêrdînê leşkerê romê jê re kemînên datînin. Seyîdxan di vê kemînê de şehîd dikeve.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî 

Serhildanên Agiriyê
Xinûs
Keremê Qolaxasî

Keremê Qolaxasî an jî Kerem Begê Zîrkanî ( an jî Kolağası Kerem Bey ) yek ji şervanên kurd ên di serhildanên Şêx Seîdê Paloyê û serhildanên Agiriyê ye.

Jiyan 
Kerem di 1880dan de li gundê Qiskaniye, li Qereyaziya Erziromê ji dayîk bûye. Navê bavê wî Ehmed Begê Zirkî ye, ji giregirên eşîran Zirkî. Dayîka wî Cewê Xanim ji toriniyê Hesenan, ji Mala Emer e. Birayê wî Evdal jî weke Kerem şervan bûye. Kerem bi keça Mirad Axayê Dimilî ji gundê Kosa bi navê Hediye re zewicîbûye. Sê keçên wan bi navên Mihtesîme, Xêyriye û Xanim çêdibin.

"Alayê Hemîdiyê" 
Dema avakirana hengên (alayên) Hemîdiye de Kerem dibe Qolaxasî yê alayeke eşîra Zirkî li Qereyaziyê. Di şerê cîhanê yê yekemîn de ew hêla gogsiye li dijî rûsan (ûris) diparêze. Kerem him li hember çeteyên ermeniyan him jî li hember Ûrisan şerên dijwarî dike.

Serhildanên Şêx Seîd û Agiriyê 
Piştî rakirina hengên Hemîdiyeyê, dewlet dixwaze Kerem û birayê wî Evdal tewqîf bike, ji ber ku wî çekên xwe teslîm nekiriye. Ew û birayê wî Evdal demeke dirêj fîrar in, heta ku serhildana Şêx Seîdê Paloyî dest pê dike. Di wê serhildanê de Kerem roleke mezin dilîze ew û siwarên xwe bi Xalid Begê Hesenî ve li herema Kela Xinûsê û Kela Milazgirê şerekî mezin li hember romê dikin. Çawa ku tê zanîn êv serhildan serfiraz nabe, belê Kerem jê saxî difilite. Du salan şûnda bi Ferzendê Emer ve tevli serhildanên Agiriyê dibe. Kerem yek ji şervanên herî giring, ê serhildanen Agiriyê ye. Gorî hin çavkanîyan şervanên kurd dixwazin di 1931'î de derbasê Îranê bibin, li ser sînor îxtîlaf di navbera wan û leşkerên Îranê ve çêdibe û şer dikin. Di vî şerî de Kerem şehîd dikeve.

Kerem di kilamên dengbêjî de 
Gelek kilamên Dengbêj Reso di derbarê Keremê Qolaxasî de hene. Di kilama wî ya "axao", ya ku Reso avetiye ser Kilama Ferzende Beg û şervanên Agiriyê de behsa Kerem jî tê kirin:

Çavkanî 

Jidayikbûn 1880
Mirin 1931
Kesên ji Qereyaziyê
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Serhildanên Agiriyê
Serhildana Şêx Seîd
Noqkirin

Noqkirin an baptîzm (ev gotin, tê gotin bi koka xwe ve ji grekê û tê wate ya "noqkirina li avê" ye), di hin dînan de, weke xaleke bingeh e.

Noqkirina di dînê mesîhî de 
Deme ku Nebî Îsa, tê gotin ku dema ku ji aliyê Yaqûb ve hat noqkirin, giyana Xwedê ket şeklê kevokekê û hat û li ser milê wî danî. Bi wê Xwedê got ku baptîzma wî qebûl bûye. Di filahiyê de piştî ku zaro derket ser cil roja xwe re êdî bi rojaka ku têde dua tê kirin ku tê kifşkirin, zaro ku dê û bavê wê li ber keşe sekinî na, tê noqkirin.

Noqkirina di nav mesîhiyên protestan 
Noqkirin, di mezheba dînî ya filahiyê ya protestanan de, ku keşe sê caran destê xwe di nav avê dike û di dêne ser serê zaro û pişt re ku mûma ku pêxistî dide dayika wî û an jî wê ku weke sembola rohniya xwûdê tê zanîn ev dayin û bi wê re tê wê watê jî ku ew zaro êdî li mesîhiyê hatiye qabûlkirin û êdî filehek e.

Noqkirina di nav mesîhiyên ortodoks de 
Di mezheba ortadoks de jî ku ew ev mezheb di nava xwe de bûya çend mezhebe, di beşeke wê de, zaro noqî avê dikin. Baptîzm, çawa ku mêjkirin di misilmantiyê de şertekê sereke yê bingeh tê tên, wisan di filahiyê de jî baptîzm weke şeretekê sereke tê zanîn û hijmartin.

Noqkirina di dînên din de

Batismiya di êzdîtiyê de 

Dîn
Filehî
Êzîdîtî
Gebola kundirê mîranî û savarê

Gebola kundirê mîranî û savarê, gebola pîrê, çavzerka kundir û savarê ya bimast xwarineke ji kundirê ye. Gebolek (gevol, çavzerk) ji pêjgeha kurd e.

Ferhengok 
 Gebol, gevol, çavzerk, ji xwarinên wekî mehîr, masteve yên ku rûnê qijilandî tê ser tê wekirin re dibêjin. Li hin deveran çavzerk û gebol wekî navê xwarinê tê bikaranîn. Ji ber ku xebateke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin, gelek têgînên pêjgeha kurd standard nebûne. Bi rastî zimanzanên kurd ti bala xwe nedane pêjgeha kurd.
 Gevzol, ji heman kokê ye lê di wateya porên tevlîhev de ye, gijik.
 Kulindê mîran, kundirê mîranî, kundirê zer, kundirê qerewe, kundirê şamî (Cucurbita moschata), kundirê şîrîn hevwate ne.
 Dolmik (Cucurbita) cure kundirek e
 Leter an lêter, cure kundirek e, kundira herî bitehm e
 Kulind, kundira biçûk bo dolmehan
 Kulindir, hevwate ye bi kundir re
 Kundir (ji bo zebeş û petêxên kal û temesarkî)
 Kundir (kesê serût û zelût)    
 Serkundir, serût, sermezin  
 Xirtik (berên vê riwekê)

Berkeliya (melzemeyê) vê gebolê 
 1 kg kundirê mîranî
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê xwê (solin)
 1 SA (stekana-qedeha avê) savar (girar)
 3 SA av
 2 KX şekirê toz

Bo sosa wê:
 4 dd (dendik) sîr
 1 SA av
 1 SA mast
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê
 50-60 gr rûnê nivîşkî

Çêkirin 
Kundiran di dirûvê zarê de (kûbîkî) tîke bikin. Nîvê wê berdin beroş an quşxaneyekê. Nîvê savarê berdin navê. Viya dubare bikin. Ango nîvê din ê kundirê û paşê jî savarê berdin quşxaneyê. Xwê û şekirê pê werbikin, avê berdin ser û derxûnê bigirin. Berê di agirê gurr, paşê jî di yê nizm de her carê bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Kel bidawî bû, hema derxûnê venekin, 5-6 deqe bidin sekinandin. Xwarina xwê tevbidin, berdin badî ya binikeke mezin. 

Îcar dora sosê ye. Sîr û xwê bikutin. Av û mastê jî tevbikin, biçelpînin. Rûn biqijilînin, orteya xwarinê qul (kun) bikin, rûnê qijilandî û paşê jî dewsîrê (dew û sîr) berdin ser. Li ser daxwazê hûn dikarin îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî) jî pê werbikin. 

Xwarinên sîr û mastê
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Lobiya qelandî

Lobiya qelandî, lobîşte, lovîşte, qelandina fasûliya teze bi hêkê tê çêkirin. Fasûliyê re lobiye, lovî, lowî jî dibêjin. Bêjeya lobîşte dibe ku ji lobî+biraştinê (an biraşte) derketibe.

Standardeke lobîşteyê nîne. Mirov dikare bi kêfa xwe amade bike. Lê pirranî bi hêkê diqelînin. Bikaranîna biharbêhnê (biharat) jî li ser daxwazê ye.

Berkeliya (melzemeyê) lobîşteya serhedî 
 2 hêk
 5-6 dd (dendik) sîr
 1 kg lobiya (lovî, fasûlî) teze
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) rûnê ron
 1 KX (kevçiyê xwarinê) xwê (solin)

Çêkirin 
Lobiyan biqeşirînin, di nava ava germ de pakij bişon, hûr bikin (bikin 3-4 qet). Berdin nava rûnbirêşk, beroş an quşxaneyekê, avê têkin ser (bila ava ji ser re derbas be lê ne pirr be). Bikelînin. Kel bidawî bû, ava wê bidarivînin. Hinek ji wê avê têxin tasekê.

Sîrê bi xwê bikutin, bi wê ava we veqetandibî, biçelpînin. Rûn berdin quşxaneyê, hindik biqijilînin, lobiyê berdin navê, paşê jî sîra bi ava lobiyê. Lobiyê biqelînin.

Hêkan li navê bikin, bi hevre hinekê biqelînin. Xwarina amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).

Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên rûnbirêşkê
Helîmeya ard û qeliyê

Helîmeya ard û qeliyê, helîseya Bidlîsê, helîmeya Bîngolê, helîseya ard û qeliyê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Ev helîse pirranî bo mêvanan tê çêkirin.

Berkeliya helîseya ard û qeliyê (Bidlîs) 
 100-120 gr qelî
 50 gr rûnê ron
 1,5 lt av
 100 gr ard (arvan)
 1 serî pîvaz
 1-1,5 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KŞ îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)
 Li ser daxwazê biharbêhneke (biharat) din

Çêkirin   
Nîvê avê berdin beroş an quşxaneyê, ardê berdin navê, tevbidin. Divê ard baş bihele. Ava mayî jî berdin navê û xwê pê werbikin. Kelekî pê bînin û li ser agirê nizm jî bi qasî 10-12 deqe bikelînin. Divê jibîr nekin, her tevbidin.

Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin. Qeliyê wekî zarê (kûbîkî) tîke bikin, berdin nava pîvazê, hinekê biqelînin. Rûnbirêşkê (ango qeliyê) berdin quşxaneyê. Îsota sôr pê werbikin, bi tevdanê bi qasî 5-6 deqeyên din jî bikelînin.

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha kurd
Seleteya Mûsilê

Seleteya Mûsilê, Seleteya pîleweran, seleteya serafan, seleteyeke çorsane ye. Heman selete li Ewropayê jî heye. 

Li bakurê Kurdistanê jî tê xwarin lê di binavkirinan de standardiyekê nîne, her herêm bi navekê cuda binav dike. Pêjgeha kurd de selete pirranî bi rengdêran tên binavkirin. Li bakurê Kurdistanê ji ber asîmîlasyonê, kurd navên hin xwarinan bi romî (tirkî) jî bikartînin. Bi romî jê re türk çoban salatasi dibêjin.

Berkeliya (melzemeyê) vê seleteyê 
 4 pelên teze yên pûjanê
 1 serî pîvaza sor
 2 ta pîvaza teze
 3 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
 4 ta bexdenûs
 Bi qasî spîçkeyek (kibrît, derbik) penîrê spî yê malê
 2 îsotên dirêj ên heşîn (tûj an ne tûj li ser daxwazê ye)
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê 
 1 xiyar
 1 lîmon (ava wê)
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Zebzeyên xwe hûr bikin, xwê, penîr, ava lîmonê û rûnê zeytê tevlî bikin. 

Seleteyên pêjgeha kurdî
Qelandina goştê berxê û kartolê

Qelandina goştê berxê û kartolê bi taybetî li Serhedê ji bo mêvanan tê çêkirin. Li Çewlîgê bêhtir deng vedaye, wekîn xwarineke Bîngolê jî tê zanîn. Qelandinên wiha li başûrê Kurdistanê û Botanê bi tevî hin biharbêhnên (biharat) teze tên bitehmkirin. Her herêm a xwe çêjdartir dibîne.

Berkeliya "kartolkebaba Bîngolê" 
 10 kartol (qompîr, patet, kepole)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê tîr (margarîn an nivîşkî)
 150 gr tîkegoşta berxê
 2 îsotên dirêj ên heşîn (tûj)
 1 KX mergeya fringiyê
 Qevdek îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)
 1 SA (stekana-qedeha avê) savara hûrik (girara hûrik)
 1 serî pîvaz
 2 fringî (pamîdor, bacanê sor, tomatos)
 Li ser daxwazê qevdek biharbêhna merzekewê (rihan)

Çêkirin 
Tîkegoştê bidin ser agirê nizm, heya ava xwe kişand bihêlin. Rûn berdin navê, goşt bi tevî pîvaza hurkirî biqelînin. Fringî û îsota hûrkirî tevlî bikin, heya fringiyan ava xwe kişand biqelînin. Xwê, îsota tûj, merge û kartolê berdin navê, çend kelan pê bînin. 

Savarê tevlî bikin, heya savar bû, bikelînin. Beriya servîskirinê hinekê bidin sekinandin. 

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Daniel Auber

Daniel François Esprit Auber (jdb. 29ê sibatê, 1782 - m. 13ê gulanê, 1871) bestekarekî fransî bû.

Her çiqas ku bavê Daniel bazirganek jî bû, wî ji hezkirina muzîkê xwe gihande Londonê. Piştî perwerdehiya muzîkê ya li Londonê, ew di sala 1804an de vegeriya Parîsê û bi tevahî xwe tevlî hunerê kir. Di sala 1811an de operaya xwe ya yekemîn a bi navê "Julie" qedand. Piştî vê re bi bestekarê navdar ê îtalî, Luigi Cherubini re xebitî.

Jiyana wî bi amadekirina operayan di didome. Ew di sala 1871ê de li Parîsê, di dema Komûnên Parîsê de dimire.

Hinek operayên wî 
 L’erreur d’un moment (1805, Salle Doyen, Paris) 
 Jean de Couvin (îlon 1812, Château de Chimay, Belgiya) 
 Le séjour militaire (27ê sibatê 1813, Operaya Comique, Parîs) 
 Le testament et les billets-doux (18ê îlonê 1819, Operaya Comique, Parîs)
 Le bergère châtelaine (27ê kanûna paşîn 1820, Operaya Comique, Parîs) 
 Emma, ou La promesse imprudente (7ê tîrmehê 1821, Operaya Comique, Parîs) 
 Leicester, ou Le château de Kenilworth (25ê kanûna paşîn 1823 Operaya Comique, Parîs) 
 La Neige, ou Le nouvel Éginhard (8ê çiriya pêşîn 1823, Operaya Comique, Parîs) 
 Vendôme en Espagne (5ê kanûna pêşîn 1823, Théâtre de l'Académie Royale de Musique, Parîs) 
 Les trois genres (27ê nîsanê 1824, Théâtre de l'Odéon, Parîs) 
 Le concert à la cour, ou La débutante (3ê hezîranê 1824, Operaya Comique, Parîs) 
 Léocadie (4ê çiriya paşîn 1824, Operaya Comique, Parîs) 
 Le Maçon (3ê gulanê 1825, Operaya Comique, Parîs) 
 Le timide, ou Le Nouveau séducteur (30ê gulanê 1826, Operaya Comique, Parîs) 
 Fiorella (28ê çiriya paşîn 1826, Comique Operası, Parîs) 
 La muette de Portici (Masaniello) (29ê sibatê 1828 Théâtre de l'Académie Royale de Musique, Parîs)

Bestekarên fransî
Jidayikbûn 1782
Mirin 1871
Elpidio Quirino

Elpidio Rivera Quirino (z. 16ê çiriya paşîn 1890 - m. 29ê sibatê 1956) siyasetmedar û serokdewletê şeşem ê Fîlîpînê ye.

Li bajarê Vigan a parêzgeha Ilocos Sur a Filîpînê ji dayik bûye. Bi Alicia Syquia re zewiciye û ji wê 4 zarokên wî çêbûne. Ev ji bilî siyasetê bi karê parêzeriyê ve mijûl bûye ku wî li ser vê beşê xwendina xwe qedandiye.

Piştî şerê cîhanê yê duyem ew di hilbijartinan de weke alîkarê serokdewlet hatiye hilbijartin. Piştî ku serokwezîr Manuel Roxas dimire ew di sala 1948an de postê serokdewletiyê bi dest dixe. Her çiqas ku cara duyem di sala 1953an de dîsa bibe namzetê serokdewletiyê jî, ew bi ser neket. Bi vê bûyerê re ew li Quezon City bi cih dibe û heta mirina xwe li wir dimîne.

Siyasetmedarên filîpînî
Minare

Minare, ji ser mizgeftê ku li hin mizgeftne qible û li hin mizgeftên mezin çar quba li dorê hene, ew awahîya bikevir çekerî a ku bilind dibê ya. Her mizgeft, têde minereyek heya. Li ser wê jî yek heya. Lê ku li mizgeftekê minere nebe, û hê ne hatibê çêkirin, wê weke sembola wê bi îdereten" tiştekî dênina cihê wê heya ku minere were çêkirin.

Girêdanên derve 

Mizgeft
Hans Albrecht Bethe

Hans Albrecht Bethe (jdb.  li Straßburg; m.  li Ithaca, federedewleta New Yorkê) fizîknasekî alman-Emerîkî (DYA) bû û sala 1967ê Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirt.

Sala 1928ê li zanîngeha Münchenê pewerdeya bilind bidawî dike. Di salên 1930yî de, dema Nazî bihêz dibin, ji Ewropayê bar dike, li DYA'yê bicih dibe. Sala 1935ê li zanîngeha Cornellê wekî profesorê fîzîkê dersdariyê dike. Di heman demê de li ser enerjiya rojê û ya fuzyonê lêkolînan dike.

Dibe birêveberê xebata vedîtina bombeya atomê ya li Los Alasmosê. Piştî şerê cîhanê yê II. Bethe bi tevî Edward Teller li ser bombeya hîdrojenê dixebite.

Ji sala 1956 heya 1964ê wekî şêwirmendê serokdewlet di komîteya şêwirmendiyê de kar dike. 1958ê tevlî çalakiyên xwebêçekkirinê dibe, li dijî bikaranîna bombeyên nukleerî derdikeve. Sala 1975ê ji zanîngeha Cornellê malnişînî dibe.

Berhem 
 Selected works with commentary. world scientific 1997, ISBN 981-02-2876-7
 bi tevî Roman Jackiw: Intermediate Quantum Mechanics, 1964, 1968, 1986
 The road to Los Alamos. American Institute of Physics 1991
 bi tevî G. Brown: How a supernova explodes, Scientific American gulan 1985
 bi tevî Garwin, Gottfried û Kendall: Space based atomic missile defense. In: Scientific American. çiriya pêşîn 1984
 Interview zum 90. Geburtstag in: Physik in unserer Zeit 1996, Nr. 3 (hevpeyvînek bi almanî)

Çavkanî 
 Jeremy Bernstein: Bethe. Prophet der Energie - Bethe. Pêxemberê enerjiyê. Hirzel, Stuttgart 1988, ISBN 3-7776-0442-9.
 Gerald E. Brown: Hans Bethe and his physics - Hans Bethe û fîzîka wî. World Scientific Books, New Jersey, N.J. 2006, ISBN 981-256-610-4.
 Robert E. Marshak (Hrsg.): Perspectives in modern physics. Essays in honour of Hans A. Bethe on the occasion of his 60th birthday. Interscience Publications, New York 1966 (u.a. Aufsätze von Robert Bacher und Victor Weisskopf zu Bethes Karriere bis dahin).
 Silvan S. Schweber: In the shadow of the bomb. Bethe, Oppenheimer and the moral responsability of scientists. University Press, Princeton, N.J. 2000, ISBN 0-691-12785-9.
 Physics Today, 58. Jg. (2005), çiriya pêşîn (nivîsên cuda li ser Bethe, ji Gerald E. Brown, Freeman Dyson, Richard L. Garwin, Kurt Gottfried, John Negele û Silvan S. Schweber).

Girêdan 
 Xebata ku riya xelata Nobelê vedike Energy production in stars (ne bi kurdî ye)
 http://bethe.cornell.edu/ Li ser teoriyên quantûmê, sê nivîsar 
„Hans Bethe, Father of Nuclear Astrophysics, Dies at 98“, The New York Times, 7 adar 2005 (ne bi kurdî ye)
 Jînenîgarî, zanîngeha St.Andrews
 Bîbliyografî 
 Nivîsên cuda li ser Bethe di kovara Resonance, Rajaraman zu nuclear many body problem, Axavtin bi Mermin
kurtejînenîgarî ji Baron
Oral History hevpeyvîn bi Bethe li Caltech 1982, 1993, bi Judith Goodstein, îngilîzî

Stembarên Naziyan
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Fizîknasên alman
Fizîknasên amerîkî
Jidayikbûn 1906
Mirin 2005
Mêr
Beyazit Taş

Beyazit Taş (bi navê fermî: Beyazıt Taş) (jdb. 1959 li parêzgeha Meledî, bakurê Kurdistanê) fîlozof û nivîskarekî kurd e. Taş li Swîsreyê dijî. Demekê dirêj di malpera Nasname (malper)yê de bi romî (tirkî) li ser felsefeyê dinivîsî, niha nake.

Jînenîgarî 
Sala 1981ê li İzmirê dibistana amadeyî Hava Özişbakanê bidawî dike. Ji sala 1989ê ve li Swîsreyê dijî. 2003yê ji zanîngeha Freiburgê, fakûlteya wêjeyê, beşa etîk û fîlozofiyê destûrdar dibe. Sala 2007ê li heman zanîngehê angaşta wî ya doktorayê tê pejirandin. Babeta angaştê, "Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike" bû.

Sala 2007ê li Swîsreyê di weşanxaneya Academic Press / Fribourg de pirtûka ya bi navê “Vom Wächter zum Übermenschen. Das Individuum als vernünftiges und konfliktlösendes Wesen bei Platon, Mill und Nietzsche“ (Ji nator (panêr) heya mirovê raser: Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike) hat weşandin.

Pirtûk 
 Sala 2008ê pirtûka wî ya bi navê Felsefe Mektuplari (ku. nameyên fîlozofiyê) ji aliyê weşanxaneya Kanguru ve hat çapkirin. 
 Sala 2007 ji academic Press/Fribourg "Vom Wächter zum Übermenschen" Das Individuum als vernünftiges und konfliktlösenden Wesen in der Gesellschaft bei Platon, Mill und Nietzsche (ku ji Natur (Panêr)heya mirovê raser: Di Plato, Mill û Nietzsche takekesê wekî heybereke aqilbendî û pozberiyan çareser dike) hat weșanden. 
 Ji heman weşanxaneyê pirtûka wî ya bi navê Faydali Etik (ku. etîka kêrbar) jî çap bûye.
 Sala 2012yê ji Academic Press / Freiburgê, Aufnahmegesellschaft, Migration und Ethik (ku. civaka werdigire, hindikayî û etîk) derkêt.
 Sala 2023 dê pirtûka wî ya bi navê "Felsefe Bahçesi (ku baxçeyê fîlozofiyê) " ji aliyê "wesanxaneya Kanguru" derdikeve.

Girêdan 
 Agahî li ser pirtûka bi navê Aufnahmegesellscahft. Migration und Ethik (almanî)

Fîlozofên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1959
Mêr
Êlxan Penaber

Êlxan Penaber (jdb. li herêma Serhed a bakurê Kurdistanê), rojnamevan û nivîskarekî kurd-alman e. Li Almanyayê dijî. Endamê sendîkayên rojnamevanan ên alman e.

Di malpera Nasname (malper)ê de dinivîse û birêveberiya beşa kurdî ya vê malperê dike. Herwiha di gelek malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Wekî penaber çûye Almanyayê, li wir bicih bûye. Bûye hevwelatiyê vî welatî.

Xwe di malperê de wiha dide nasîn: "..Êlxan Penaber bi rastî jî penaberek e. Li Kurdistana Ewropayê dijî. Ne siyasetmedar e, ne jî dixwaze rojekê siyasetê bike. Li yekîtî û pêşketina kurdan, bi taybetî yên Bakur digere. Dixwaze qet nebe bi çend bêjeyan kurdiya xwe, di Nasnameyê de ji gelê xwe re xizmetkariyê bike. Bi karê rojnamevaniyê re bilî bûye. Kovargerî kiriye. Li hin rojnameyên herêmî yên almanî de, şagirtiya redaktoriyê kiriye. Ne ji aboriyê û 'kebab firotinê' fêhm dike, ne jî mirovekî pispor e. Du xwestokên wî yên ferdî hene: carekê din diya xwe bibîne û başûrê Kurdistanê ziyaret bike.."

Girêdan 
 Agahî li ser Penaber, di Nasnameyê de 
 Nivîsa wî ya bi navê Xwebûn
 "Gel ne tenê welatparêz e, birçî ye jî" 
 Nivîsarek di Newroz.Comê de "De werin bi romiyan re bibin bira" 

Rojnamevanên kurd
Alman
Şorbeya keşkê

Şorbeya keşkê, şorbeya çortanê, germiya keşkê/çortanê, terhane ji şorbeya ku ji keşk an çortanê tê kelandin e. 

Keşk û çortan ne yek in, herdu du cure ne lê li hin deveran çortan û keşk, wekî hevwate tên bikaranîn. Kurd, ermenî, faris, balkanî, romî (tirk) ji keşkê gelek xwarinan didin ser. Şorbeya wê pirranî zivistanê tê xwarin. Keşk û çortan ji havîn an payîzê ve tên hişkkirin. Li Dilok, Meledî, Sêwas, Ezirgan, di nava kurdên Anatoliya Navîn de keşk navdar e. 

Kurd navê terhane bikarnayînin, lê ji ber bandora tirkî, navên xwarinên kurdî jî, roj bi roj tên jibîrkirin.

Berkeliya (melzemeyê) şorbeya keşkê ya Erxewanê 
 600 gr keşk
 12 SA (stekana-qedeha avê) av
 4 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 10 dd (dendik) sîr

Bo sosa wê:
 100 gr margarîn
 2 KŞ biharbêhna (biharat) pûjanê
 2 KŞ îsota tûj, îsota pûlpelî, îsota sor

Çêkirin 
Ji êvar de keşkê bikin nava avê bila nermijî bibe. Lê bila pirr dirêj jî di nava avê de nemîne, 4-5 katjimêr bes e. Bidarivînin, avê berdin quşxane yan beroşê, xwê pê werbikin, bi qasî 30-45 deqe bikelînin.

Ji ser agir daynin keşkê li tevdêrê (mîkser) bidin (berê dipişirandin) û bi qasî 3-4 deqeyan dîsa bikelînin. Heger dixwazin tîr nemîne, bi avê ron bikin, li ser daxwazê ye. Di badiyekê de sîrê bikutin, tevlî şorbeyê bikin.

Îcar dora rûnê ser e. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, îsot û pûjanê berdin navê. Sosa wê li ser binikên servîsê tê belavkirin, nakeve quşxaneyê.

Şorbe
Şorbeyên pêjgeha kurdî
Goşt û savar

Goşt û savar, savara bigoşt, goştar ji xwarinên quşxaneyê yên bigoşt ên koma riz û savarê, xwarinek e. Li tevahiya herêmên Kurdistanê didin ser.

Savar, girar 
Ji savarê re girar jî tê gotin. Girar bêhtir bo savara hebên wî gir in, savar jî yên hebên wê sivik û hûr in re dibêjin. Li gelek deveran savar di wateya girara hatiye kelandin re dibêjin, heger savar ne keliya be, dibêjin girar. Mixabin zimanzanên kurd ti xebatekê li ser pêjgeha kurd nekirine, têgînên wê hêj standard nebûne. 

Dibe ku ji girê ar(d)ê (arvan), girar derketibe. Em dizanin berê genim di aşên prîmîtîv de dihate hêrandin û girikên genimê tê de dima.

Angaştek li ser bikaranîna savar û rizê li Kurdistanê 
Li herêmên bakur ên Kurdistanê savar, li yên başûr jî riz (birinc) bêhtir tê xwarin. Sedemekê wê avhewa ye, başûr deştî û germ e, bo çandiniya birincê destdide. Sedemek din jî bandora xwarinên suryanî û ereb in.

Berkeliya goşt û savara Mûşê 
 4 SA (stekana-qedeha avê) savar
 250-300 gr tîkegoşt (ê berxê be baştir e)
 2 serî pîvaz
 2 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringiyê
 2 îsota çarlîston
 2 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamik)
 6-7 ta bexdenûs
 Îsota reş 
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Hûn dikarin ji dêl tîkegoştê ve qeliyê jî bikarbînin. Qelî nayê kelandin, lewra ji xwe keliyaye. Pîvazê wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin. Îsotê jî herwiha hûrbikin, dendikên wan derînin. Fringiya di ava germ de bişon bila hûn bi hêsanî bikaribin, qalikên wê bigirin, ango divê qalikên pamîdoran bên girtin û wan jî kûbîkî hûrbikin. Bexdenûsê pakij bişon, ziwa bikin, hûrbikin.

Goştê tîkekirî bişon, bi 3-4 SA avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bikelînin. Pîvaz, îsotê di nava rûn de biqelînin, goşt û fringiya hûrkirî berdin navê, biqelînin. Tevdin bila binî û serî yek biqelin. Fringî nermijî bûn, merge, îsota reş, xwê û 8-10 SA avê tevlî bikin, bila bikele.

Savarê berdin quşxaneya dikele, agir nizm bikin, heya savarê avê kişand xwe, hebikên savarê ponponî bûn (werimîn) bikelînin. Bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, bihêlin bila hinekê bisekine. 

Pirranî bi mastê parzûnkirî dixwin. Xwarina we dikare were ser destexaneyê (sifre).

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha kurd
Çîrqelî

Çîrqelî, zerdeqelî, mişmişqelî, qelandina qeysiyê li Serhed, rojhilatê Kurdistanê, herêma Tolhildanê gelek tê xwarin. Xerzanî, botanî jî dixwin. Serhedî bo mêvanan didin ser, lewra qeysî li Serhedê kêm e.

Ferhengok 
 Arûng, hêrûg, hîrog (latînî: Prunus domestica)   
 Mişmiş, qeysî, zerde, kerik, zerdele, şelane hevwate ne
 Çîr, qeysiyên (carnan arûng) hişkkirî

Hin cureyên vê xwarinê 
 Çîrqeliya Mûşê, hêkê tevlî dikin
 Çîrqeliya Melediyê, şekirê toz, fistiqê Dîlokê (latînî: Pistacia vera) tevlî dikin 
 Arûngqelî, qelandina arûngê, standardeke wê nîne
 Qelandina qeysiyê bi hêk û kakil û biharbêhnê (biharat), li Xerzan, Amedê kêm be jî tê çêkirin

Berkeliya qeysîqeliyê (Keferdîz, Meledî) 
 2 SA (stekana-qedeha avê) av
 200 gr çîr (qeysiya hişkkirî)
 Bo ser wê to (toşîr an toxavk, qeymax)
 2 SA şekirê toz
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî
 100 gr fistiqa Dîlokê

Çêkirin 
Qeysiyê di nava avê de nermijî bikin, berdin quşxaneyê. Di nava rûn de hinekê biqelînin. Doşavê (av û şekir) tevlî bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Kel bidawî bû li binikên servîsê parve bikin. 

Kakilê fistiqa Dîlokê ser de werbikin, bi kevçiyê to bidin ser binikan û bînin ser destexaneyê (sifre).

Şîranî
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha kurd
Tîkegoşt

Tîkegoşt ji goştê tîkekirî re dibêjin. Têgîneke pêjgeha kurd e. Di terîfeyên xwarinan de tê bikaranîn. Tîke herwiha kevirê hûrîk ê pîvanê ye ku hostayên dîwarê bikartînin. Bi zimanê gelê cîran romiyan (tirk) jê re kuş başi (serê çûkê) tê gotin.

Tîke, kevirê hûrîk ê hostayê dîwaran bikartîne ye. Ji bo meyla dîwar rast be kevirekê bi serê bend ve tê girêdan û ji jor ve tê daxistin, bi viya meylê kontrol dikin. Herwiha ji kevirên hûrik ên di nava xerca du keviran de bo keysgirtinê re jî tîke tê bikaranîn. 

Hostayên dîwaran jî ev nav ji batiyên zarokên lawîn (gun) girtine, lewra ji batiyên lawikan re tîke tê gotin. Ev nav wekî têgînekê derbasê pêjgeha kurd jî bûye, pirranî bo pîvana goşt tê bikaranîn. Ango divê goşt ne mezin, ne jî biçûk, bi qasî tîkeya hostayên dîwarê, yan batiyên zarokê be.

Ferhengok 
 Tîke, kevirê pîvanê yê hostayên dîwarê
 Tîke , batiyên (gun, gunik, hêlik, hêl) zarokên lawîn
 Tîkegoşt, têgîn û pîvana hûrkirina goşt
 Tîkekirin, di pîvana tîkeyê de hûrkirin

Hostatiya dîwaran
Pêjgeha kurd
Anastacia

Anastacia (jdb.  li Şîkago, DYA) stranbêj, stîlîst, guftekareke amerîkî e.

Jiyan 
Sala 2005ê zêdetirî 20 milyon albûm firotiye. Ji ber ku dengê wê gelek xweş û bilind e ew wekî  "The Little Lady with The Big Voice" ango "xatûna biçûk a hêjadeng" binavkirine. Sala 2003 ji pêsîrê ve bi nexweşiya şêrpenceyê ketiye. Sala 2007ê bi parêzvanê xwe Wayne Newton re marî bûye (zewiciye) lê mara wan sala 2010ê bidawî bûye.

Albûm  
 2000 - Not That Kind 
 2001 - Freak of Nature
 2004 - Anastacia 
 2005 - Pieces of a Dream 
 2008 - Heavy Rotation
 2012 - It's A Man's World
 2014 - Resurrection
 2015 - Ultimate Collection
 1993: One More Chance
 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
 1998: Not That Kind
 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
 1999: I'm Outta Love
 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
 2001: Cowboys And Kisses
 2001: Made For Lovin' You
 2001: Paid My Dues
 2002: One Day in Your Life
 2002: Boom
 2002: Why'd You Lie To Me
 2002: You'll Never Be Alone
 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
 2003: Love Is a Crime
 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
 2004: Left Outside Alone
 2004: Sick And Tired
 2004: Welcome To My Truth
 2004: Heavy On My Heart
 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
 2005: Pieces Of A Dream
 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
 2008: I Can Feel You
 2008: Absolutely Positively
 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
 2009: Defeated
 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
 2012: Dream on
 2012: Best Of You
 2014: Stupid Little Things
 2014: Staring at the Sun
 2014: Lifeline
 2015: Take This Chance

Fîlmnîgarî 
 Concert For Diana (2007) 
 Live at Last (2005) 
 Nelson Mandela's AIDS Day Concert (2003) 
 Anastacia: The Video Collection (2002) 
 Ally McBeal: The Getaway (2001) 
 Ally McBeal: Queen Bee (2001)

Girêdan 
 Malpera fermî ya navneteweyî (îngilîzî)

Popvan
Jidayikbûn 1968
Jinên amerîkî
Stranbêjên amerîkî
Mirovên zindî
Luis W. Alvarez

Luis Walter Alvarez (jdb.  li San Francisco, California; m.  li Berkeley, California) fîzîknas, deranderekî amerîkan bû. Sala 1968ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.

Jiyan û girîngî 
Malbata Alvarez ji latînamerîkayiyan bû. Bavê wî Walter C. Alvarez bijîşk bû. Bapîrê wî jî bijîşk bû û li ser belweşînê pispor bû. Kurê wî Walter Alvarez li Berkeleyê, di zanîngeha Kalîforniyayê de profesorê jeolojiyê bû.

Di dema şerê cîhanê yê duyem de, tevlî xebatên bipêşxistina çekan dibe. Ew jî yek ji endamên Projeya Manhattanê ye ku bombeya atomê çêkiribûn. Komên xebatê yên Alvarez tevlî ye, gelek teknîkên nû yên alavên şer çêdikin. Sala 1945ê xelata Collier a dewletê werdigire ku sîstemeke nû bo dahatinên firokeyan ava kiribû.

Guncavê xelata Nobelê tê dîtin ku bi pelqokên hîdrojenê rewşên rezonansan analîz dikir, riya analîzên rezonansan hêsantir dikir. Li ser qelîna ûrtê dînozoran jî, yekem car wî angaşta lêketina meteoran derxistibû û bi ceribandinan hat çespandin ku teoriya wî rast e.

Çavkanî 
 Luis Alvarez Adventures of a Physicist, New York, Basic Books, 1987, ISBN 0465001157
 ders. A physicist examines the Kennedy assassination film, American Journal of Physics, 1976, S.813
 ders. u.a. Search for hidden chambers in the pyramids, Science Bd.167, 1970, S.832
 ders., Walter Alvarez, Frank Asaro, Helen V. Michel: Extraterrestrial Cause for the Cretaceous-Tertiary Extinction, Science Bd. 208, 1980, pp. 1095-1108. E-Text 
 ders., Walter Alvarez Mass extinctions caused by large bolid impacts, physics today Juli 1987
 Peter Trower (Hrsg.) Discovering Alvarez - Selected works of Luis Alvarez with commentary by his students and colleges, University of Chicago Press, 1988, ISBN 978-0-226-81304-2, Agahiyên zêde:

Girêdan 
 Jînenîgarî (îngilîzî)
 Alvarez, Bloch A quantitative determination of the neutron moment in absolute nuclear magnetons, Physical Review 1940 
 Alvarez The capture of orbital electrons by nuclei, Physical Review 1938 
 Jînenîgarî li APS 

Fizîknasên amerîkî
Jidayikbûn 1911
Mirin 1988
Mêr
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Little Boy

Little Boy (ku. lawik, kurik) kodnavê atombombeya DYAyê di 6'ê gelawêjê 1945'ê de avêtibû Hîroşîmaya (Japon e. Yekem car bû ku çekeke nukleer di şer de dihat bikaranîn. Hêza bombeyê 13 kîloton TNT bû û di encamê de 20 heya 90 hezar mirovan jiyana xwe jidest dan. Heya îro jî ji ber bandora vê bombeyê mîrov dimirin, seqet tên jiyanê. Sê roj şûnde jî amerîkayiyan Fat Man avêtin Nagazakîyê.

Projeya Manhattanê
Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakiyê
Bombe
Hîroşîma
Seleteya kundirê

Seleteya kundirê, seleteya leterê ji kundir û mastê tê çêkirin. Ji kundirê re kulind, kulindir, dolmik jî dibêjin. 

Dolmik kundira dirêj a bo heşînê ye (dolmeh). Leter cureyeke kundirê ye, di wêjeya devkî de bo kundira herî bitehm jî tê bikaranîn, lê zimanzanên kurd rave nekirine ka kîjan e. Vê seleteyê asûrî, kurdên cihû yên Îsraelê jî dixwin. Li parêzgehên Colemêrg, Riha, Dîlok, Mêrdîn û Meledîyê tê zanîn û xwarin.

Berkeliya (melzemeyê) seleteya kundirê ya kurdên cihû 
 1/2 kg kundir
 1-2 KX (kevçiyê xwarinê) mast
 1 heb gizêr
 1-2 kerî nanê kartû
 50 gr kakilê gûzê yê pişirandî
 1-2 dd (dendik) sîr
 1,5 KX mayonez
 Li ser daxwazê hindik xwê (solin)

Amadekirin 
Kakilên gûzê dikarin bidin makîneyê jî, hêsantir e. Kundirê li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin. Herwiha gizêrê jî. Sîrê bikutin. Kundirê di nava hindikek rûnê de hinekê biqijilînîn, gizêrê berdin navê, ava xwe kişand ji ser agir daynîn, bila sar bibe. 

Sîr, mayonez, mast û xwêyê tevlîhev bikin, berdin ser kundir û gizêrê, nîvê kakilê gûzê bavêjin navê, tevdin.

Bi nîvê din ê kakilan ser xwarinê bixemilînin bavêjin sarincê bila bi qasî 45 deqe - 1 saetê bimîne. Paşê hîn dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).

Seleteyên pêjgeha kurdî
Taweşeht

Taweşeht, taweya şehtê xwarineke rûnbirêşkê ye. Di orjînalê de ji goştê bihestî yê erzan dihatiye çêkirin, lê niha ji pîrzolayê ye.

Navê xwarinê û wergera romî (tirkî) 
Tirkan navê wê bi şaşî tirkîze kirine, kirine tarakli turk tavasi. Dibe ku gotine qey koka bêjeyê şeh (tr. tarak) e. Lê ti eleqeya xwe bi şehê nîne. Şeht di wateya felcbûyî, seqet, kelkût de ye. Xwarin li Mûsilê navê xwe yê niha girtiye. Berê ji goştê erzan ên kulekan dihatibûye çêkirin û erzan bûye. Di wateya "exlewika/rûnbirêşka/meqelka ji goştê erzan ê ji ajalên şehtbûyî" de ye. 

Xwarin li bakurê Kurdistanê ji ber bandora asîmîlasyonê carnan bi romî (tirkî) tê binavkirin. Li Mêrdîn, Amed, Dîlokê ji goştê biqîmet, ji pîrzolayê tê çêkirin.

Berkeliya taweşehta Dîlokê 
 1 kg pîrzolaya mihê
 2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 1 serî pîvaz 
 2 SA (stekana-qedeha avê) av
 1 KX mergeya fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
 1 KX mergeya îsotê
 Li ser daxwazê pirr hindik biharbêhnek (biharat), ava lîmonê yan ava hinarê

Çêkirin 
Goşt pakij bişon, bi dilê xwe hûrbikin, bêî rûn bikin rûnbirêşkê. Heya ava xwe ya dayî kişand, biqelînin. Rûn û pîvaza hûrkirî berdin navê, biqijilînin. Zerayî bi pîvazê ket mergeyê (herduyan) tevlî bikin, tevbidin.

Avê berdin ser, xwê bavêjinê. Heya goşt peritî, hat kewa xwarinê, bikelînin. Hûn dikarin pîvazê na lê sîrê bikin xwarinê. Herwiha heger bixwazin dikarin ava limonê yan hinarê jî tevlî bikin.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha kurd
Pilor

Pilor navê komekê şîranîyên ji hevîr tên çêkirin e. Mirov dikare bêje ku di standarda wê de darçîn heye, bêî wê nabe. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser pêjgeha kurd, standardkirina nav û têgînan nexebitîne û lêkolîn nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin. 

Li hin deveran pilor û helîlikê tevlîhev dikin. Li bakurê Kurdistanê roj bi roj navên bi kurdî yên xwarinan winda dibin, ji ber ku aşxane (restoran) navan bi tirkî didin, kurd jî wan bi tirkî bikartînin.

Cureyên pilorên kurdî 
 Çêkeçêk (çêke çêke jî dibêjin)
 Pilora qûşî
 Pilora kovikê
 Pilora bazarê

Berkeliya (melzemeyê) pilora Rihayê 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) darçîn
 1 SA (stekana-qedeha avê) rûnê malê yê helandî
 1 SA ard (arvan)
 1/2 SA şekir
 3 SA av
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê helandî

Çêkirin 
Rûnê helandî bikin rûnbirêşkê, ard berdinê û biqelînin. Zerayî pê ket, avê berdin navê, tevbidin. Tîr bû li binikên servîsê parve bikin. Parçeyên rûnê malê daynin ser binikan, darçîn û şekirê pê werbikin. 

Pilor
Pêjgeha kurd
Serhildana Bûbanan

Serhildana Bûbanan an jî Serhildana duyem a Motkiyê (1934-35) yek ji serhildanên kurdan ên li Bakurê Kurdistanê ye.

Binyada destpêka vê serhildanê çewtiyeke mezin e: Di sala 1934 de eşîra kurdên dimilî ya Bûban li Motkiya Bedlîsê li hember romê serî hildide. Baweriya serekên bûbanan bi xeletî ew e ku serhildaneke mezin a kurdan nêzdibe. Ji ber vê yekê serî hildidin. Sûwarên bûbanî dajone navenda navçeya Motkî û wê gamore dikin. Belê di nava Motkiye de leşkerê romê re bin dikevin û xwe diparêzin çiyayan. Qasî salekî li çiye wek peşmêrgan li hember romê berxwedidin û pasê rom bi êrişeke mezin ve diçe ser wan û serhildanê dewîsandin dike.

Piştê dawiyandina serhildanê zilma romê wek hemû carên xwînxar e. Gelek gund û geliyên li Motkiyê tên şewitandin, axa, şêx û pisporên heremê hemû têne îdam kirin. Dewleta romê malbatên serhildêran ên ku ji vê komkûjê difilitin, sirgûnê Tirakiye û Balikesîrê dike.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî 
 Kurdica: Serhildana Bûbanan (almanî)

Serhildanên kurdan
Simon van der Meer

Simon van der Meer (jdb.  li Den Haag; m.  li Genf) fîzîknasekî holandî bû. Sala 1984ê, bi tevî Carlo Rubbia Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.

Giringî 
Heya sala 1956ê di Philipsê de dixebite. Piştre heya malnişîniya xwe (1990) di CERNê de kar dike. Ji bo kopişîna (tûşîhevbûn) elektron û protonan, li wir bi fîzîknasên din re kana antîprotonê bipêşdixin. Ev sîstem sala 1981ê de tê bikaranîn.

Van der Meer, xeleka CERNê ya di hêta 400 GeVê de ye, him ji bo depokirinê, him jî kopişînê bikartîne. Angaşta Carlo Rubbia, vedîtina parçikên lawaz ên nukleer  W+, W- û Z0 biserdixîne ku ji ber wê jî herdu bi hev re guncavê xelata Nobelê tên dîtin. Herwiha gelek xelatên din jî digire.

Sala 1966ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin.

Çavkanî 
Carlo Rubbia: Simon van der Meer (1925–2011). Di: Nature, Hejmar 472, 2011, rûpel. 170

Girêdan 
Cern Courier hezîran  2011 li ser van der Meer (ne bi kurdî ye)

Fizîknasên holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1925
Mirin 2011
Mêr
Kopişkara Mezin a Hadronê

Kopişkara Mezin a Hadronê, tûşîkara mezin a Hadronê (LHC, bi Îngilîzî: "Large Hadron Collider") navê projeyeke fîzîkî ya CERN e ye ku ji sala 2008'ê destpêkiriye. 

Di sînorê Fransa û Swîsreyê de, 100 m li binê erdê tunela LEP heye ku 27 km dirêj e. Li vir LHC proton û îyonan dertîne nêzîkî hêza tîrêjê û paşê jî wan dikopişîne (tûşîhevtîne, li hev dixe).LHC, protonên bi enerjiya 450 GeV a ji SPSê digire, dertîne 7000 GeV (an jî 7 TeV). Ji bo qevdên protonan berevajî bibin, kehrebarên (kişanek, manyet, miknetîs) raguhêzbar tên bikaranîn. Ji bo manyet gihîner bibin, heya -271 pileyê tên cemidandin. Qevdên protonan bi lezgîniya 40 MHzê de tên kopişandin, ji kopişînê enerjiya 14 TeV rûdide.

CERN