nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şîraniya bipenîr a Rihayê

Şîraniya bipenîr a Rihayê cure şîraniyeke herêma Tolhildanê ye. Bi taybetî li parêzgeha Rihayê tê xwarin. Li Amed, Xarpêt, Meledî û Mûşê jî heman şîranî tê zanîn lê di ya wan deveran de şîr zêde ye.

Bertevî (melzemeyê tên tevlîkirin) 
 50 gr mast
 1 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 75 gr penîrê bêrûn
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê û karbonat
 1 hêk
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê

Ravek (terîfe) 
Rûnê zeytê, mast, hêk, penîrê rêşkerkirî di badiyekê de baş tevlîhev bikin. Xwê û ardê jî tevlî bikin û dîsa li hev bixin. Herî dawiyê karbonatê berdin navê.

Bêî ku bidin rawestandin, ji têkelê pariyan bigirin, di kefa destê xwe de, bi bêçiyê (tilî) nava wan kun bikin (qul). Yan jî di dirûvê kufte yan gilolikan de têkin nava rûnê diqijile, biqijilînin.

Bi kefgîr an kevçîngê derînin, bavêjin nava doşaviya sar. Pênc deqe bihêlin û derînin. 

Heger hûn servîs dikin, ango dixwin bikin nava şerbetê. Divê di nava doşavî ango şerbetê de pirr nemîne.  

Şîranî
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Şîraniya devtiyê

Şîraniya devtiyê (ji devtiyê re nîşa, nîşaste jî dibêjin) yan tene, yek ji şîraniyên pêjgeha kurd e. 

Jê re teneşîr jî digotin, ango şiraniya tene - teneşîranî, lê ji ber ku teneşîr cihê miriyan e, yekê dilê xwe bigirta jî digotin, "heyran mirov bila teneyê bixwe, bila bimire". Amedî ji helîseya (lepe) bi pîvazê re jî tene dibêjin. Bi texmîni ev jî navê xwe ji şîraniya devtiyê digire. Tê zanîn ku kurd xwarinên pirr hezkirî û çêjdar bi navên şîraniyan bibîr tînin. 

Wekî şîraniyeke herêma Amedê tê zanîn. Li parêzgeha Semsûrê di rûnbirêşkê de tê pijandin, paşê jî di nava rûn de tê sorkirin.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê) 
 1 SA (stekana-qedeha avê) dims (mot)
 1/2 SA rûnê malê yê bêxwê
 1 SA devtî
 1 SA av

Ravek (terîfe) 
Av û dimsê tevlîhev bikin. Devtiyê berdin nava badiyekê û hêdî-girankî dimsê berdin navê, li hev bidin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Têkelê berdin nava rûnê qijilandi. Heya ku bu tene tene li hev bidin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Ziwan-Kom

Komeleya Ziwan-Huner û Kulturî (Ziwan-Kom) seba averberdişê lehçeya kirdkî (zazakî)serra 2010 de Diyarbekir de ronîyaya. 

Ziwan-Kom seba ziwan, huner û kulturê kurdkî, bitaybetî seba averberdişê lehçeya kirdkî û arêdayîş, pawitiş, averberdiş, geşkerdiş, newe ra xuliqnayîşê û zêdnayîşê huner û kulturê na lehçe şuxulîyeno. Rojnameyê Newepel bi nameyê na Ziwan-Komî vejîyeno. Ziwan-Komî Diyarbekir de  hetanî ewro 6 heb kursê zazakî dayî.

Serekê îdareyê komele nika Bîlal Zîlan o.

Girêdanên derve 
 Ziwan-Kom Kongreya Xo ya Yewine Virazeno
 Dîyarbekir de Kursê Kirdkî Dest Pêkeno 

Navenda çandê
Amed
Helawa guvişk

Helawa guvişk, helawa girik a Semsûrê, cure helaweke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê di şîna miriyan de belav dikin. Girikên wê biçûk an mezin tên amadekirin. Didin ser nan an patîleyê yan wekî çopê (balol) dixwin.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê) 
 1 SA (stekana-qedeha avê) kakilê gûzê
 2 SA ard (arvan)
 1/2 SA rûnê malê (bêxwê)
 1 SA dims (mot)
 1/2 SA av
 1/2 SA kuncî

Ravek (terîfe) 
Nîvê rûnê xwe bihelînin, kunciyan û ardê berdin navê. Hinekê zerayî pê ket valakin nava tepsiyeke çînko ya misê (paxir).

Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de, dims, av (1/2 SA) û nîva din a rûn tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin û ji ser agir daynin. Viya hêdî hêdî û bi tevdanê berdin nava ardê qelandî.

Kakilê gûzê hûr bikin an bipişirînin wê jî berdin navê. Heger destên we naşewite bi destan bistrên û girikan amade bikin. Hûn dikarin bêî û girikan çêbikin jî, di tepsiyê de bipelixînin û wekî kiloran bi kêrê bifeliqînin.

Helaw
Pêjgeha kurd
Derîxwînhênera kezebê

Derîxwînhênera kezebê, derîdemara kezebê, derîdemar, xwînhênera dergehê ya kezebî an jî xwînhênera derê cegerê, xwînboriyeka ku xwînê ji aşik, rûviyan û sipil digihêne kezebê.

Cureyên derîxwînhêneran 
Xwînhênerên ku tê de diherikin:
 Xwînhênera aşikê ya rast û çep (Venae gastricae dextrae et sinistrae)
 Xwînhênera serdevka aşikê (Vena pylorica)
 Xwînhênera zeravdankê (Vena cystica)
 Xwînhênera dornevikê  (Venae paraumbilicales)
 Xwînhênera rûviyan a jorîn (Vena mesenterica superior)
 Xwînhênera rûviyan a jêrîn (Vena mesenterica inferior)
 Xwînhênera spilê (Vena splenica)

Erk

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xwînhêner
Kezeba reş
Zik
Xwînhênera rûviyan a jêrîn

Xwînhênera rûviyan a jêrîn (bi latînî: vena mesenterica inferior) xwînborî ye, ku xwîn ji beşên dawî ên zeblot û destpêka tortorîk digihêne xwînhênera spilê 70% an xwînhênera rûviyan a jorîn.

Xwînhênerên ku têde diherrikin:
 Xwînhênera zeblotê a çep (vena colica sinistra)
 Xwînhênerên zeblotê s-şêweyî (venis sigmoideae)
 Xwînhênera tortorîkê a jorîn (vena rectalis superior)

Sîstema gera xwînê
Şîraniya mastê

Şîraniya mastê cure şîraniyeke Amedê ye. Wextekê jê re delîlxan jî digotine. Dibe ku navê xwe ji xana navdar Xana Delîlan girtibe. Lewra em dizanin di xanên li ser riya karwanan de ji ber ku enerjiyê dide, şîranî gelek dihatibûne xwarin. Xana Delîlan westgeheke heciyên misilmanan bûye ku diçûne hecê. Helbet ev angaştek e.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)  
 1 hêk
 1 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 2 SA rûnê zeytê (bo sorkirinê)
 75 gr mast
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) darçîn
 1 KX (kevçiyê xwarinê) kakilê gûzê (pişirandî)
 1 KX karbonat

Bo doşaviyê:
 1 SA av
 1,5 SA şekir

Ravek (terîfe) 
Av û şekirê ango şerbetê bidin ser agir. Piştî kelînê bi qasî 2 deqeyan bihêlin û ji ser agir daynin, bicemidînin.

Di badiyekê de hêk, mast, rûnê zeytê û darçînê biçelpînin. Ard û gûzê jî berdin navê û baş tevbidin. Dawiyê, karbonatê jî tevlî bikin û wê jî pê bidin xwarin.

Bidin ser kefgîra ser tepsiyê û bavêjin nav doşaviya cemidî. Di nav şerbetê de bi qasî 5 deqeyan bihêlin û servîs bikin.

Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Sipil

Sipil, bi înglîzî navê sipilê “spleen”e, bi erebî jî “thal” e(طحال). Li nav gel de ev endam (organ) wekî spil,  didanxoşk, fatereşk ,  xalxalk an jî dêdik jî tê nasîn. Sipil bi sîstema gera xwînê û bi koendama bergiriyê ve tekîldar e. Sipil xirokên sor embar dike, xaneyên xwînê yên di kotayiya jiyana xwe de ne, di sipil de tên hilweşandin. Herwiha sipil dijaten berhem dike û  bergiriya laş dirûst dike.

Sipil endama herî gewrê ya sîstema lîmfê ye. Li jorê  valahiya zik de li aliyê çepê, li binê navpençikê de cih digire. Li nêzê sipilê, gede, pankreas û gurçika çepê heye. Qebareya sipil bi qasê kulma (mist) mirov e . Giraniya sipil a asayî 200 gram e. Dirêjiya sipilê 12 cm, firehiya wî 7 cm, stûriya (qalinî) sipilê 2,5 cm ê.  Korpele (dergûşa hîn di zikê dayika xwe de)  hetanê pênc mehî li sipil xirokên sor û xirokên spî berhem dike, sipila korpeleyê, piştî pênc mehî karê berhemanîna xaneyên xwînê radiwestîne, edî moxê hestî dest bi çêkirina xaneyên xwînê dike. 

Spil bi xaşeya ji bestereşane hatiyê pêçandin. Di hundirê xaşeyê de du cureyên şaneya sipilî heye, kiroka sor û kiroka spî.

Kiroka sor 
Kiroka sor a sipilê li gel xaneyên makrofajê, xaneyên monosît ên xiroka spî jî li xwe digire. Bi taybetî, dema birîndarbûyînê de sipil gelek ji xaneyên monosîtê der dide. Xaneyên monosîtê bi navbeynkariya gera xwînê,  xwe digihînin cihê birîndarbûyî, li vir ji bo rêkxistina bergiriya laş û pakkirina birînê kar dikin. Li gel parzûnkirina xwînê, kiroka sor a sipilê  karê hilweşandina xirokên sor jî pêk tîne. Temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e. Xirokên sor ên têkçûyî (temenê xwe temam kirî) an jî yên xirabûyî, di nav sipil de tên hilweşandin û dûrxistin. Ji hilweşandina hemoglobîna xirokên sor, bîlîrubîn û hesin peyda dibe. Ev herdu madeyan ji kezebê re tên şandin. Hesin ji boy berhemkirina hemoglobîna nû, dubare tê bikaranîn.

Kiroka spî 
Kiroka spî ya sipilê pêkhateyên lîmfê yên wekî xaneyên plazmayê, lîmfosît, girêkên lîmfê li xwe digirê. Herwiha kiroka spî lîmfosîtan jî çê dike. Xaneyên makrofaj jî di sipil de li hember bakterî û dijepeydakeran (antîjen) parastina laş pêk tînîn, bakterî û hokarên nexweşiyê yên nav xwînê parzûn dikin. Herwiha ji bo dirûstkirina dijeten, koendama bergiriyê hişyar dikin. Xaneyên makrofaj ên sipilê, hem li kiroka sor hem jî li kiroka spî de kar dikin.

Alîkariya wê ya nexweşiyan 
Sipil bi anatomiya xwe ve dikare hin cureyên bakterî û mîkroban bikuje.

Mezinbûna Sipilê 
Sipil ji ber hin sedeman mezin dibe. Yek ji wan sedeman nexweşiyê xwînê ne ko lîmfosît zêde çê dibin û li wir kom dibin. Sedemek din karê pirr e ko di hin nexweşiyan de ji bo bêhtir bişixule xwe mezin dike. Wekî din di hin nexweşiyên xwînê de anatomiya xaneyan ne normal e û wan parçe dike, li vir çêkirina xwînê û parçekirina xwînê dikevin şerrekî û ji ber vê sedemê jî sipil mezin dibe.

Çavkanî 

Zik
Endam (biyolojî)
Rijên
Fatereşk
Qendole

Qendole, qende, aqîde berhemeke ji şekirê, beşek ji şekiroyan e (sakaroz, berhemên ji şekirê) ye. Şekir û têkel tên dakirin, dapalandin ango krîstalîzekirin. Ji kurd û gelên îranîyan derbasê ereban bûye.

Heya destpêka sedsala 20em li Kurdistanê gelek kargehên şekiroyan, bi taybetî yên qendoleyan hebûn. Niha nînin, cihê xwe dane şekiroyên serdema nûjen, bo mînak kanfêt û bonbonan. Bêjeya qendole îro tenê di stran û pêkenokan de derbas dibe, pirr nayê bikaranîn. Ji ereban jî derbasê grekiyan û Ewropayê bûye. Wextekê bijîşkên çavan wekî derman didane nexweşên xwe. Ji vir sed balê li Ewropaê fabrîkên qendoleyê hatine avakirin. Bo rengdarkirinê gelek tişt tên bikaranîn. Bi taybetî lîmon, kuncî, fêkîyên din, biharat ûêd.

Kirtikî, awayekê çayvexwarinê ye 
Li Kurdistan pê çay vedixwarin. Bi taybetî li Serhedê îro jî şekirê kirtikî dikin, davêjin devê xwe û pê çayê vedixwin. Lê îro bêhtir şekirê çayê bikartînin. Şekirê Erzîromê li bakurê Kurdistanê deng vedaye. Ji vê awayê çayvexwarinê re kirtîkî yan bi bandora asîmîlasyonê kirtleme dibêjin. Di vê binavkirinê de kirt, ji kirtikê tê û paşpirtika -leme jî bi romîkî (tirkî) ye.

Cureyên hilberînê (yên nûjen) 
 Qendoleya tatayî, qendoleya ta bi ta, qendoleya şirikî
 Qendoleya şivkî
 Qendole çovkî
 Qendoleya kubîk
 Qendoleya qalikî
 Qendoleya hûrik, qendoleya pişrûg
 Qendoleya savarkî

Şekiro
Şîranî
Lolê

Lolê, lolîpop, mêtole cure şekirek, berhemek ji şekiroyan e. Navê wê ji zimanê îngilîzî tê. Li Kurdistanê zarok herwiha jê re topitop, şekirê bi darik jî dibêjin. Di destpêka 1920'ê de dest bi firotina lolêyê hatiye kirin.

Bêjeya lolîpop cara pêşîn sala 1789'ê li Brîtanyayê hatiye bikaranîn. Îdiayek e ku ev şekiro ji romanan (çîgan) belav bûye, wan sêv û şekiroyên sêvê bi darikan didane devê xwe û jê re "lolî papa" digotine.

Şekiro
Şîranî
Hindok

Hindok, hindo, biskufît, biskuwît, piskewît (, ji , „du car pijiyayî [nan] ango nanê ducar hatiye pijandin“) cure şîranîyek e. Hin kes hindoyê wekî şekiro jî dibînin û dikin bi kateoriya şekirokê. Bêjeya biskufît ji fransî derbasê osmanîyan, ji wan jî derbasê kurdî bûye. Niha li Kurdistanê bêjeya hindo yan hindokê kêm tê bikaranîn. Di hin devokan de piskuvêt, piskiwêt jî tê bikaranîn. 

Ji têkelên dipoxpoxînin (hevîr diwerimînin), xwê (solin), ard (arvan), rûnê nivîşkî, şekir, têkelên perû yên wekî toza kakaoyê, fruktoz, şîrê toz, penîr ûêd tê çêkirin.

Ji van têkelan hevîr tê strîn, dirûv pê dixînin û dipijînin. Îro pirranî di fabrîkan de hilberîna wê tê kirin.

Girêdan 

Hindok
Şîranî
Pêjgeha Ewropayê
Rûviya birçî

Rûviya birçî  (bi latînî: jejunum) yek ji sê beşên rûviya zirav e. Ew li piştî dozdehgirêk tê û li paş wê rûviya badayî tê. Rûviya birçî heta 2 m dikare dirêj be.

Anatomî 
Rûviya birçî ji çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî (Duodenojejunal flexure) destpê dike. Xwîn digihêne wê bi rêyê xwînberên rûviyê birçî, ya ku ji xwînbera rûviyan a jorîn derdikeve. Gorra 4-5 xwînberên rûviyê birçî hene û ew bi hev tên girêdan wek torek ji xwînboriyan çê dikin. Ev xwînboriyan di (mesentery) de ne, ya ku rûviya birçî û a badayî bi dîwarê hindirrî zik girê dida. Xwînhênerên rûviyê birçî li kêleka xwînberên wê diçin û di xwînbera rûviyan a jorîn diherrikin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîstema hezmê
Çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî

Çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî (bi latînî: flexura Duodenojejunalis) cih e, ku dozdehgirêk diçeme û dibe rûviya birçî.

Sîstema hezmê
Chris Pine

Chris Pine (jdb. 26ê tebaxê 1980) muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1980an de li bajarê Los Angeles yê Kalîforniyayê ji dayik bûye.

Aktorên amerîkî

Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî
Rûviya badayî

Rûviya badayî (bi latînî: Ileum) beşa dawî ye, ya rûviya zirav.

Şayes 
Di dawiyê rûviya badayî de derîçeya rûviyê badayî (ileocecal valve) heye. Rûviya badayî di navbera 3-4 m dirêj e.

Çavkanî 

Rûviya badayî
Sîstema hormonan
Sîstema hezmê
Derîçeya rûviyê badayî

Derîçeya rûviyê badayî (bi latînî: valva ileocaecalis) deriçeyek ku navbara rûviya badayî û rûviya kor e.

Sîstema hezmê
Zeblot

Zeblot (bi latînî: colon) beşek ji rûviya stûr e, ya ku ji rûviya kor destpê dike û heta Tortorîk dikêşe. Zeblota mirovan wek tîpek U bervajî ye.

Beşên zeblot 
Çar beşên wê hene:
 Zeblota hilkêşayî (Colon ascendens)
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a rast (Flexura coli dextra) çêdike.
 Zeblota berwarî (Colon transversum)
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a çep (Flexura coli sinistra) çêdike.
 Zeblota dakêşayî (Colon descendens)
 Zeblota S-şêweyî (Colon sigmoideum)

Çavkanî 

Zik
Sîstema hezmê
Endam (biyolojî)
Famîleya dartehlokan

[[Wêne:Quassia_amara_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-117.jpg|thumb|Quassia amara, îlustrasyon]]

Famîleya dartehlokan (Simaroubaceae) famîleyeke riwekan e, di koma Sapindalesê de cih digire. Li navenda Ewropayê bo baxçevaniyê tên çandin. Navdara vê famîleyê dara girdîgaran (Ailanthus altissima) e. Hin ji vê famîleyê dar in, hin jî devî.

 Sîstematîk 
Famîleya Simaroubaceae sala 1811'yê ji aliyê Augustin-Pyrame de Candolle ve, di Nouveau Bulletin des Sciences, publié par la Société Philomatique de Paris, 2, rûpel 209'ê de hatiye binavkirin. Cinsê herî navdar ê vê famîleyê Simarouba ye. Di famîleyê de 21 heya 22 cins, 95 heya 100 cure hene:

 Dara girdîgaran (Ailanthus Desf.) (Syn.: Hebonga Radlk.): Bi 10 cureyan li Asya û bakurê Awistraliyayê. 
 Amaroria A.Gray: Tenê cureyek:
 Amaroria soulameoides A.Gray 	
 Brucea J.F.Mill.: 6 heya 7 cure, li Afrîka, Asya û Awistraliya.
 Castela Turpin: 15 cure li DYA.
 Eurycoma Jack: Sê cure li başûrê rojhilata Asyayê:
 Eurycoma longifolia Jack
 Gymnostemon Aubrév. & Pellegr.: Tenê cureyek:
 Gymnostemon zaizou Aubrév. & Pellegr.
 Hannoa Planch.: 5 heya 7 cure li Afrîka.
 Iridosma Aubrév. & Pellegr.: Cureyek: 
 Iridosma letestui (Pellegr.) Aubrév. & Pellegr. 	
 Laumoniera Noot.: Tene cureyek:
 Laumoniera bruceadelpha Noot.: Li Îndonezyayê.	
 Leitneria Chapm.: Tenê cureyek:Leitneria floridana Chapm.: Li DYAyê.
 Nothospondias Engl.: Cureyek:
 Nothospondias staudtii Engl.: Afrîka.
 Odyendea  Pierre ex Engl.: Cureyek:
 Odyendea gabunensis Engl.: Afrîka.	
 Perriera Courchet: 1-2 cure li Madagaskarê.
 Picrasma Blume: 9 cure li Asya û cihên germ.
 Picrolemma  Hook. f.: 2 cure li Perû û Brezîl.
 Pierreodendron Engl.: 2 cure li Afrîka.
 Quassia L. (tevlî Samadera Gaertn.): 2 cure li Afrîka û hin giravên Pasîfîkê.
 Samadera Gaertn.: 5-6 cure li Afrîka, Asya, Awistraliya.
 Simaba Aubl.: 25 cure lu Amerîkayê.
 Simarouba Aubl. 
 Soulamea Lam.: Bi qasî 13 cureyan li Nû Zelenda, Polînezya û devedoran.

Ev jî berê li ser Simarobaceae dihatin hejmartin lê lêkolînên molekûlarbiyolojiyê pê derxist ku ji Ixonanthaceae ne:
 Alvaradoa Liebm. ji Picramniaceae  Desbordesia Pierre ex Tiegh. ji Irvingiaceae Harrisonia R.Br. ex A.Juss. ji cinsê Rutaceae Irvingia Hook. f. ji IrvingiaceaeKirkia Oliv. ji KirkiaceaeKlainedoxa Pierre ex Engl. ji Irvingiaceae Picramnia Sw. ji Picramniaceae Pleiokirkia ji Kirkiaceae Recchia Sessé & Moc. ex DC. aîdê Surianaceae

 Çavkanî 
 Famîleya dartehlokan Simaroubaceae di  APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Famîleya Simaroubaceae  di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  
 W. Clayton Joshua, Edwino S. Fernando, Pamela S. Soltis & Douglas E. Soltis: Molecular phylogeny of the tree-of-heaven family (Simaroubaceae) based on chloroplast and nuclear markers, In: International Journal of Plant Sciences, Volume 168, Issue 9, 2007, S. 1325–1339. 
 Hua Peng & Wm. Wayt Thomas: Simaroubaceae, S. 100 textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (weşan.): Flora of China, Volume 11 - Oxalidaceae through Aceraceae'', Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 18. April 2008. ISBN 978-1-930723-73-3. (îngilîzî)

Girêdan
Dara girdîgaran

Dara girdîgaran (Ailanthus altissima) cinseke darên famîleya dartehlokan (Simaroubaceae) e. Welatê wê Çîn û Viyetnam e, ji wir belavbûye. Di nîvê sedsala 18em de li Asya, Ewropa û Awistraliyayê belavbûye. 

Ji avhewaya hinekê germ hez dike. Ji bo baxçevaniyê û sûdwergirtina ji darên wê tê çandin. Bêhna wê bi xweşî gelekan naçe. Belgên wê vîtamîna C dihewîne, qalikên wê tehlokî ne. Di bijîşkiya gelêrî de, çaya wê bo vartoyîbûnê (îshel) tê pêşniyarkirin.

Wêje 
 Ingo Kowarik: Biologische Invasionen - Neophyten und Neozoen in Mitteleuropa. Eugen Ulmer, Stuttgart 2003. ISBN 3-8001-3924-3 (almanî)
 Ailanthus altissima (Mill.) Swingle. In: Ingo Kowarik, Ina Säumel: Biological Flora of Central Europe. In: Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics. Amsterdam 8.2007,4, 207-237. 
 Mario Ludwig, Harald Gebhard, Herbert W. Ludwig, Susanne Schmidt-Fischer: Neue Tiere & Pflanzen in der heimischen Natur - Einwandernde Arten erkennen und bestimmen. BLV Verlagsgesellschaft, München 2000. ISBN 3-405-15776-5 (almanî)

Girêdan 

 Yek ji riwekên axûdar, dara girdîgaran (almanî)

Famîleya dartehlokan
Girdîgar
Famîleya darberk û gurganan

Famîleya darberk û gurganan (Betulaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma Fagales de cihê xwe digire. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye. Li cihên tropîk jî, li çiyayan diçê. Endamên vê famîleyê dar an devî ne.

Sîstematîk 
Famîleya Betulaceae sala 1822'yê ji aliyê Asa Gray ve, di A Natural Arrangement of British Plants, 2, 222, 243'yê de hatiye binavkirin. Di famîleya Betulaceaeyê de 2 êl, 6 cins û 110 heya 200 cure hene:

 Êla darberkan (Betuloideae Gray), 2 cins û bi qasî 60 heya 100 cureyên wê hene:
 Daralînka sor, alînkdar (Alnus Mill.): Bi qasî 25 heya 40 cureyan li Amerîka û Ewrasyayê. Li Kurdistanê jî tên dîtin.
 Darberk, betûl (Betula L.):Bi qasî 35 heya 60 cure.
 Êla bindeqan (Coryloideae Koehne), 4 cins û bi qasî 50 heya 80 cure:
 Gurgan (Carpinus L.): 25 heya 50 cure, li Ewrasya.
 Findiq (Corylus L.): Bi qasî 15 heya 20 cureyan.
 Gurgana çînî (Ostrya Scopoli): Bi qasî 5-6 cureyan.
 Ostryopsis Decaisne: Tenê 2 yan 3 cure li Çînê.

Wêne

Çavkanî 
 John J. Furlow: Betulaceae in der Flora of North America, Volume 3, 1997: Online. (îngilîzî)
 Pei-chun Li & Alexei K. Skvortsov: Betulaceae in der Flora of China, Volume 4, 1999, S. 286: Online.

Wêje 
 Z.D. Chen, S.R. Manchester & H.Y. Sun: Phylogeny and evolution of the Betulaceae as inferred from DNA sequences, morphology, and palaeobotany, In: American Journal of Botany, 86, 1999, S. 1168-1181. Fulltext-Online.

Girêdan 

 Die in Österreich vorkommenden Arten mit Links zu Steckbriefen. (almanî)
 „Betulaceae“ bei Plants for A Future in Suchmaske eingeben.  (îngilîzî)
Taylor Lautner

Taylor Daniel Lautner (jdb. 11ê sibata 1992an li Grand Rapids, Michigan) lîstikvan, model û dûblajvanekî  amerîkî ye.

Fîlmnîgarî

Girêdanên derve 

Aktorên amerîkî

Mirovên zindî
Glukoz

Glukoz () an şekirê tirî () monosakkarîdek e. Di siruşte de şekira herî belavbûyî glukoz e.Formula kîmyayî ya glukozê C6H12O6 e. Navê din a glukozê dekstroz e. Her wîsa glukoz wekî şekira xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekira tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. Hingiv ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakkarîd ji molekulên glîkozê pêk tên.

Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peydakirina enerjiya ATP yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav xaneyê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê lîpîd an jî proteîn ji bo çêkirina ATP tên bi kar anîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina lebatokên xaneyê, hin cureyên asîdên amînî (aa), û hin cureyên vîtamînan jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin glîkojen an jî lîpîdan. Loma mirov bi xwarinên (xurekên) bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji adanên bikarbohîdrad digirin. Wek mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van xurekan nîşa digirin û bi enzîmên hilweşîner, nîşayê parçe dikin û dikin glukoz.

Xaneyên mêjî yên mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav xwîna me de glukoza serbest tevbigere. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye.(Ji boy asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek(qedeha avê) xwîn bi qasi 1 desî lîtreye û divê di nava wê da bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz hebe). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagon ve tê westar kirin. Însulîn glukozê ji parzûna xaneyê derbasê nav xaneyê dike. Eger xaneyên pankreasê bi têra xwe însulîn çê nekin, nexweşiya şekir (şekirmizî, dîyabet) pêk tê. Mirovên bi nexweşiya şekir in, di nav xwîna wan da asta glukozê pir zêde dibe.

Riwek û hin cureyên bakterî glukozê di nav xaneyên xwe de bi fotosentezê çê dikin. Molekulên glukozê, di xaneyên zîndeweran de bi awayekî kîmyayî bi hev tên girêdanê û  molekulên wekî maltoz, glîkojen, nîşa û seluloz çê dibin.
Ku di we gotarek de an jî de gotarek zanistî yede Glukoz bê  pêş nav hate be nivîsandin, ango D-Glukoz anjî L-Glukoz nê hate be  nivîsandin, li vire ji D-Glukkoze te  qal kirin. L-Glukoz isomerike ne zêde girînge.

Pircure îzomerê  Glukoze

Çavkanî 

Biyokîmya
Biyolojî
Adan
Ecac

Ecac an jî ecacok, bayeke bi toz û dûman e.

Çavkanî

Ba
Hewa
Eşo Mamedî

Eşo Mamedî  ya Erşed Mamedî (ارشد مامدی) yek ji navdarên dewera Ûrmiyê û Selmasê e ku pêş serhildana Îranê di sala 1348 mişextiya rojî de ji ber zextên Emniyeyên Şahê Îranê SAVAK) ser bi çol û çiyayan dana û di dawî da hat û ew kesên ku casûsiya wî kiri bûn di mizgevta gundî de ser nivêja înê kuştin. Jimara wan kesan 51 nefer bûn. Piştî vê bûyerê Eşo Mamedî  dijî dewleta şah şoreş kir û daxwaziyên ramyarî (siyasî) ji hukometê kir. Di dawî de jî xayînek xizmê (kurmam) wî ew xist kemîna dewletê û hat kuştin.

Kesên ji Ûrmiyeyê