nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Guram Zaxarovîç Acoyev

Guram Zaxarovîç Acoyev (jdb.  li Tibîlîsî, Gurcistan) gogbazekî profesyonel ê futbola rûs bû. Bi eslê xwe êzdî e. Dî lîga yekem a Rûsyayê de dilîst. Bejna wê 1.82 m ye, pirranî di qada navîn û êrîşê de gog dibezand.

Kariyer û skor 
1979 FC Metallurg Rustavi   
1980 FC Dinamo Tbilisi 0 (0) 
1980-1981 FC Torpedo Kutaisi 28 (7) 
1981-1983 FC Dynamo Moscow 73 (6) 
1984-1985 FC Spartak Moscow 20 (2) 
1986-1987 FC Metalist Kharkiv 45 (7) 
1987-1988 FC Dinamo Tbilisi 4 (0) 
1988-1989 FC Metalist Kharkiv 51 (6) 
1990 Beitar Jerusalem F.C. 17 (6) 
1991-1993 FC Metalist Kharkiv 41 (9) 
1993-1994 Diósgyőri VTK 46 (6) 
1996-1998 FC Saturn Ramenskoye

Futbolvanê rûs
Kurdên YKKS'ê
Jidayikbûn 1961
Mêr
Futbolvanên kurd
Mirovên zindî
Gulan Avci

Gulan Avci (jdb. , Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke swêdî ye ku bi eslê xwe kurda ji parêzgeha Wanê ye. Giraniya siyaseta xwe daye ser bi fermî nasandina nîjadkujiya ermeniyan.

Di nava Partiya Lîberal de polîtîkayê dike. Di nava salên 1998-2000î de serokatiya komeleyeke ciwanên kurd kiriye. Bi bahaneya ku nîjadkujiya ermeniyan kir para kurdan, gelek rexne lê hatin kirin. Wê bi fermî gelek caran di axavtin û daxuyaniyên xwe de rola kurdan a di nîjadkujiya ermeniyan de, aniye ziman.

Çavkanî

Girêdan 
 Malpera fermî ya Gulan Avciyê 

Siyasetmedarên swêdî
Kurdên Swêdê
Jinên kurd
Jidayikbûn 1977
Mirovên zindî
Rûdana keştiya geştyarî Costa Concordia

Keştiya geştyarî ya mezin a îtalî ya bi navê Costa Concordia (bixwîne: Kosta Konkordiya) di 13ê kanûna paşîn a 2012an de li ber peravê Îtalyayê gelek nêzîkî kenarê girava Giglo (bixwîne: Cîlyo) kir û binê gemiyê gehişte erdê. Ev cihê peravî hemû kevir û ber e. Li ber peravî rawestî û dest bi noqî avê bûnê kir. Di dawiyê de li ser zinaran wergeryayî ma. Di encamê de keştiya geştyarî ji 4.197 rêwiyên xwe hate valakirin.

Bi sedema rûdanê 11 kes mirî bûn, 64 jî birîndar bûn û hêjta 24 rêwî winda ne.

Rêwî û personelên keştiyê 
Li gorî welatîbûna rêwiyan 989 îtalyan, 569 alman, 462 fransî, 177 spanyol, 130 hindistanî, 126–129 welatiyên DYAyê, 127 kroat, 108 rûs, 74 awistriyayî, 69 swîsreyî, 47 brezîlî,<ref name="Veja">"Sobreviventes relatam caos em naufrágio de transatlântico   " Veja (magazine)"</ref> 45 ûkraynî, û 34 holendî; 26 çîn, 25 brîtanî, 21 awistralî, 17–18 arjentînî, 13 taywanî, 12 kanadayî, 12 cîniyên Komara Çînê, 12 polon, 11 mecar, 11 portugalî, 10 romanî, 10 kolombyayî, 10 şîleyî, 9 tirk, 8 bulgar, 8 perûyî, 4 îsraêlî, 4 danîmarkî,, 3 makedonî 2 welatiyên Afrikaya Başûr, 2 paraguayî, 2 fînlendî, û 1 nûzelendî ne. Hejmareke nenas a welatiyên Korêya Başûr, Meksîk, û Îrlendayê jî hebûn.

Welatîbûna personelên keştiyê ne diyar bûye, lê li gorî çavkaniyan ji welatiyên 20-24 welatên cuda pêk tê. Îtalyan (ji wan kaptan û piranya ofîserên gemiyê ne), li dor nîvê personelan 202 hindistanî û 296 fîlîpînî ne. Welatiyên din jî hene wekî 170 îndonesî, 12 brîtanî, 6 brezîlî,Hooper, John. "Captain arrested amid growing anger after Italian cruise ship runs aground." The Guardian. Saturday 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012. 3 rûs û welatiyên kolombyayî, perûyî, spanyol, hondûrasî û çînî.

Qurban û kesên winda yên di rûdanê de

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 
 "Costa Concordia – update " from Costa Cruises
 "Statement Regarding Costa Concordia " from Carnival Corporation & plc, 14 January 2012
 Timeline of events from BBC News,'' Süddeutsche Zeitung (in German), and Tgcom24.it  (in Italian)
 Slideshow and underwater photos, and from Tgcom24.it  (in Italian)
 Last registered track and speed on MarineTraffic.com/Google Maps; AIS navigation log video
 Transcript of telephone call between captain and coastguard 

Rûdanên keştiyan
Mervan Çelik

Mervan Çelik (z. 26'ê gulana 1990) futbolvanekî (gogbazekî) swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ji kurdên Omeroya Kuluyê (Anatolya Navîn) e û malbata wî ji vira koçberî kirine.
 

Di tîma GAISê de dilîze. Piranî di qada navîn a vê yaneyê de dilîze. Bejna wî 1,78 m ye. Cara pêşîn di IF Wartayê de bêşe kiriye. Heya 2007an di BK Häckenê de dilîst. Ji 2007ê û vir de di GAISê de peywirdariyê dike.

Lîstika wî bala yaneyên mezin ên wekî Middlesbrough FC û Fenerbahçe, Gençlerbirliğiyê kişandiye, ji aliyê van yaneyan ve hatiye pesinandin.

Girêdan 
 Mervan Celik  di malpera GAISê de
 Mervan Celik  di svenksfotboll.se
 http://www.genclerbirligi.org.tr/futbol/a-takimi/oyuncular/kerim-zengin/ 
 https://www.facebook.com/pages/Mervan-Celik/180014488714224

Futbolvanên kurd
Futbolvanên swêdî
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1990
Mêr
Mirovên zindî
Dilşa Demirbag Sten

Dilşa Demirbağ Sten bi fermî Dilsa Demirbağ Sten, nivîskar û rojnamevaneke swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew xwe wekî lîberal û xwedênenas bi nav dike.

Jiyana wê 

Dilşa li 10ê çiriya pêşîn a 1969an li gundê Kîrwan, Qowanciyan, Xarpêt (Bakurê Kurdistanê), malbateke koçber a kurd ji dayîk bûye. Bêtir pişt re, digel malbatê li sala 1976an di şeş saliya xwe de çûye Swêdê. Li bajerên Karlstad û Uppsalayê mezin bû. Xêzana wê xwest xama li temen bi kotekî bizewicîne[?]. Lê belê wê nexwest û koçberî kir Stockholmê.

Çar birayê wî yên bi navê Dilba, Dilnarîn, Dilber û Hesen hene.

Nîjadkujiya ermeniyan, kujeriya çîçiyê li cem kurdan 

Mirov dikare bêje Stenê giraniya jiyana xwe daye bi fermî nas kirina Nîjadkujiya Ermeniyan û kujeriyên çîçiyê di nava kurdan de. Xwe ji civaka kurd dûr digire, li ser jiyan û pirsgirêkên kurdan nanivîsîne. Ji bo kesekê li diyasporayê ev mînakeke gelek xerîb tê dîtin.

Bernameyî televîzyon, xebatên û jiyana wê ya ramyarî 

Ji Expressen, Östgöta Correspondenten, Göteborgs-Posten, Dagens Nyheter, Fokus û Axessê re dinivîsîne. Her wiha di kanala TV8'a Swêdê de jî xebatên wê hene. Têkiliyên wê bi gelek sazî û dezgehên humanîst ên swêdî rê hene. Di nava kurdên Swêdî de kêm tê nas kirin lewra piranî wê ne kurd lê tirk dizanin. Ew hûmanîsteke laîk û endamê Mezrandî Kargerî Komele yê Hûmanîstê Swêdê ye.

Perwerdehiye wî  
Li Zanîngeha Stockholmê zanînên peşarîk xwendiye.

Jiyana taybet 
Marî bûye Dilşa Demirbag Sten zewiciye û dû zarokên wê hene.

Xebatên 

Svenska - en nödvändighet 1995 Stift. Non-Violence Sweden Libris
Stamtavlor 2005 Norstedts Norsteds 
Fosterland 2010 Bonniers Bonniers

Çavkanî

Girêdanên derve 

Nivîskarên swêdî
Rojnamevanên swêdî
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1969
Jinên swêdî
Nivîskarên kurd ên jin
Nivîskarên kurd

Rojnamevanên kurd
Mirovên zindî
Helbestvanên swêdî
Dilba

Dilba (navê fermî Dilbahar Demirbag) (jdb. 24ê çiriya paşîn 1971) popbêjeke swêdî ye ku bi eslê xwe ji kurdên bakurê Kurdistanê ye. Xûşka Dilnarîn Demirbag û rojnamevan Dilşa Demirbag Sten e.

Bi tevî malbata xwe çûye Swêdê. Hêj di baxçeyê zarokan (dibistana dê-bavtiyê, hewşa zarokan) de piyano û gîtarê lêdide. Di zaroktiya xwe de hez jî muzîkê dike. Kariyera xwe ya yekem li cem popbêja swêdî Jennifer Brown û popbêj Eric Gadd dike.

Dîskografî 
 Dilba (1996)
 You & I (1999) 
 Live at Lydmar (2002) 
 Revolution (2003)

Popvanên swêdî
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1971
Jinên swêdî
Mirovên zindî
Dilnarîn

Dilnarîn (navê wê yê fermî Dilnarîn Demirbag, bernavk Dee) (jdb.  li Bakurê Kurdistanê) stranbêja pop û dansereke swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Li Stockholmê dijî, xûşka Dilba û Dilşa Demirbag Stenê ye.

Girêdan 
Malpera Dilnarînê (Dee) 

Stranbêjên swêdî
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1973
Jinên swêdî
Jinên kurd
Mirovên zindî
Merziye Ferîqî

Merziye Ferîqî (herwiha Marziya Fariqi) (jdb. 1958 li Merîwan, Rojhilatê Kurdistanê - m. 2005 li Swêdê) stranbêjeke navdar a kurd bû. Hevjîna stranbêjê navdar Nasir Rezazî ye.

Jiyan 
Malbata wê ji xelkê Sineyê bû. Di temenciwaniya xwe de bala xwe berdide muzîkê û gelek hezdike. Guhdariya Radyoya Bexdayê ya wê demê dike ku ji wir gelek stran û awazên Meryem Xan, Nesrîn Şêrwan, Eyşe Şan û Gulbiharê fêr dibe.

Dibe mamoste û li gundekî nêzîk mamostetiyê dike. Sala 1977ê dikeve komeke muzîkê ya herêmê. Salek dûv re marî dibe (dizewice). Sala 1980yê tevlî refên pêşmergeyên Komelayê dibe li wir koma muzîkê ya bi navê Korî Bangewaz dadimezrîne. Ev kom gelek stranan hildiberîne, wekî Silaw bo Pêşmerge, Giyanekam bo asmanî şîn, Maçî Xudayî û Payîz.

Sala 1984ê ew û hevjînê xwe diçin Swêdê, dibin penaber. Di Med TVê de bi navê Jîlemo bernameyekê çêdike. Bi Gulistan Perwer û Beser Şahînê û gelekan re dixebite.

Stranbêjên kurd
Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1958
Mirin 2005
Jinên kurd
Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)
Amîne Kakebawe

Amîne Kakebawe (jdb. 6ê kanûna pêşîn a 1970, li seqiza rojhilatê Kurdistanê) siyasetmedareke çepgir a swêdî ye ya ku bi eslê xwe kurd e. Ji sala 2008an ve li parlamena Swêdê de parlamenter e.

Girêdan 
Amineh Kakabaveh  di malpera Parlamena Swêdê (Riksdag) de

Siyasetmedarên swêdî
Jinên kurd
Jidayikbûn 1970

Kesên ji Seqizê

Femînîstên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Swêdê
Bovar Karim

Bovar Karim, Bovar Mohammed Karim (jdb.  li Parîs) futbolvanekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Di yaneya IF Limhamn Bunkefloyê de gogbaz e.

Bavê wî jî gogbaz bû, di tîma futbolê ya Silêmanîyê de dilîst. Malbata wî ji başûrê Kurdistanê çûye. Bejna wî 1.75 m ye.

Kariyer  
 1995–1999 Malmö FF 
 1999–2001 Feyenoord
 2002–2004 Malmö FF 0 (0) 
 2005 Malmö Anadolu BI 12 (3) 
 2005–2007 SC Cambuur 33 (7) 
 2007–2009 Tromsø IL 7 (1) 
 2010 → Randaberg IL (loan) 6 (7) 
 2010 IFK Klagshamn 10 (3) 
 2010 → IF Limhamn Bunkeflo (loan) 12 (3) 
 2011– IF Limhamn Bunkeflo 33

Futbolvanên swêdî
Futbolvanên kurd
Jidayikbûn 1984
Mirovên zindî
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Fadime Şahindal

Fadime Şahindal (z. 2ê nîsanê 1975, Albistan, Tirkiye - m. 21ê kanûna paşîn 2002, li Uppsala, Swêdê) keçeke kurd bû, ji aliyê bavê xwe ve hate kujtin.

Jiyan
Şahindal li dijî marîbûna (zewaca) bi zorê bû, destgirtiyê xwe bi xwe bijartibû. Bavê wê û xizmên wê dixwazin ew wekî demên berê bi gotina wan bike, kê xwestine bi wî re marî bibe. Nakokî û pirsgirêk zêde dibin.

Gelek caran lêdan û gefan dixwe. Destgirtiyê wê ciwanekî swêdî ye û malbat viya wekî "namûsa me jidest çû" dinirxîne. Di bingehê de kesên din hene yan nayê zanîn.

Malbat dibe lîstika rojname û saziyan 
|Medya û çapemeniya tirk û swêdiyan bi mehan behsa vê malbatê kirin, gelek tişt gotin, gorî berjewendiyên xwe şîrovekirin. Fadîmeyê gelek baweriya xwe bi swêdiyan dianî, xwe dispart bextê sazî û komeleyên jinan.

Çavkanî
Dietz, Mayanna. (February 5, 2002).  Kurd murder sparks ethnic debate.  CNN.com.  Retrieved on March 4, 2007.
Williams, Carol J.  (March 8, 2002).  'Honor killing' shakes up Sweden after man slays daughter who wouldn't wed .  Seattle Times.com.  Retrieved on March 4, 2007.
The honour culture  Axess Magazine, Unni Wikan, 2004
Fadime's speech to the Swedish parliament 
 Akpinar, Aylin. "The honour/shame complex revisited: violence against women in the migration context." Women's Studies International Forum (EN). Volume 26, Issue 5, September–October 2003, Pages 425–442. DOI: 10.1016/j.wsif.2003.08.001.

Girêdan
 Bo bîranîna Fadîmeyê  (swêdî)

Kurdên Swêdê
Jinên kurd
Jidayikbûn 1975
Mirin 2002
Kesên ji Elbistanê
Kuştina rûmet
Xizorî

Xizorî (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Aldûşê
Fadime Şahin

Fadime Şahin (jdb. 1972 li Narmikan a Erxewanê, Meletî) keça kurd a di operasyoneke şerê psîkolojîk a dûrxistina hikûmeta Necmettin Erbakan (serokwezîrê berê yê tirkperwer-îslamîst) de hatiye bikaranîn e.

Jiyan 
Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Bavê wî (Hesen), karker bû û carnan jî xalîçe difirot. Fadîme jî di karên cuda de dixebite, alîkariya bavê xwe dike. Sekreteriyê dike, di fabrikê de dixebite. Fadîme ji zaroktiyê ve bala xwe berdide olê. Baweriya wê bo oldar, îmam, meleyan gelek mezin e. Sedemekê jî ev e ku, Fadîme bikeve vê dafikê.

Niha marî bûye (zewiciye), zarokên wê hene û bi nasnameya xwe ya nû li bajareke herêma Marmarayê dijî.

Ergenekonê çima Şahin bijart? 
Malbata Şahînê jî wekî bi hezaran gundiyên Narmikanê koçber bûbû, li Stembolê dijiya. Niştecihên Narmikanê gelek mêvanperwer, merd in. Li xerîbiyê hevûdu digirin, xwedî li xizanên xwe derdikevin, welatparêz in. Herwiha di meseleya şîrovekirina namûsê de wekî tevahiya kurdan gelek serhişk in, ne bi çavên xirabiyê li xelkê dinêrin, ne jî dihêlin yek viya bike.

Medya û çapemeniyê de amadekariyên cûntayeke leşkerî dihatin kirin. Li ser text Refah Partisi ya Necmettin Erbakan hebû û ew bi nasnameya xwe ya îslamîst, dijberê laîktiyê dihate pêşkêşkirin. Di rastiyê de Erbakan tirkperwer, hezkiriyê artêşê bû. Di siyasetê de newêrek bû. Artêşê bixwestiba dikaribû bi hêsanî hikûmeta wî betal bikin. Lê diviyabû gel amade, gel bihata amadekirin.

Medyayê hin kesayetiyên wekî Müslüm Gündüz, Ali Kalkancı, Seyhan Soylu (bernavk: Sîsî), Ümit Bavbek, Ümit Oğuztan, Prof. Zekeriya Beyaz (Beyaz Hoca) ûêd derxistên pêş, hêd hêdî gel bi bahaneya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" sor dikirin. Fadîme digirî ku destdirêjiya namûsa wê hatiye kirin. Girî û hêstirên wê bo rojan, hefteyan di TVan de tên weşandin. Gel li îslamîstan tê sor kirin, riya cûntayê tê vekirin.

Wekî çawa Rayber, Qaso, Sedat Bucak, Yeşil bikaranibûn, ango di karên xwe yên nebaş de kurd bikaranibûn, îcar jî kurdek pêwîst bû. Ew jî dîtin Fadime Şahin. Fadime Şahin miroveke baş, nefisbiçûk, dilbirehm bûye. Xebatkarên hêzên veşarî yên dewletê, bi gef, xapandin û tirsandinê, ango bi darê zorê wî mecbûrê sîxurî û provokasyonan dikin.

Şahin di çalakiya binçavkirina serokê terîqeta Aczmendî Müslüm Gündüz de tê bikaranîn (kanûna pêşîn a 1996ê). Kamerayên kanalên TVê bi alîkariya polîsan dikevin mala Gündüz û ew di ganecaniyê de (sex) tên qefilandin. Kanalên TVê herduyan di kincên xewê de û nîvtazî pêşkêş dikin.

Artêş biserdikeve, cûntaya, derbeya 28ê sibatê 1997ê bi serketin dawî dibe. Erbakan ji serokwezîrê tê dûrxistin. Tirkiye dikeve bin desthilatdariya Ergenekon, kemalîstên radîkal, artêş, JİTEMê.

Bi nasnameyeke nû, li ber xwe dide 
Piştî ku karê dewletê pê xilas dibe, bo Fadîmeyê rojên reş jî destpê  dike. Bavê wî sala 2007ê di nava xizanî û derdan de jiyana xwe jidest dide. Malbat perîşan dibe. Fadîme nasnameya xwe diguherîne. Ango bi navekî nû dest bi jiyanê dike.

Girêdan 
 Şîroveyek di rojnameya rastgir Yeni Şafakê de (romî)

Jidayikbûn 1972
Kesên ji Erxewanê
Jinên kurd
Bilind Salih

Bilind Salih, li Ewropayê wekî Blend Saleh jî tê nasîn (jdb. 21ê îlonê 1978, Başûrê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e. Popbêj (popvan) e.

Di 6 saliya xwe de dest bi xebata muzîkê dike. Li Hewlêrê diçe dibistanê. Bi zaraveyê kurmanciya Behdînanî distrê. Di TV ya herêmî ya Kerkûkê de distrê, bi enstrûmana xwe ji Tehsîn Taha re sazbendiyê dike. Sala 1991ê bi tevî malbata xwe diçe Swêdê, li wir dibin penaber. Di zanîngeha Uppsalayê de perwerdeya dermanzaniyê dibîne. Di orkestrayên kurd û swêdiyan de cih digire.

15ê adara 2002an de albûma xwe ya pêşîn a bi navê Bêrîvan dertîne. Di sala 2005an de duyem albûma bi navê Lê Canê diderxe. Di albûma duyem de bi zaraveyê soranî jî distrê.

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1978
Mêr
Mirovên zindî
Kesên ji Hewlêrê
Derbeya 28ê sibatê

Derbeya 28ê sibatê, bîrnameya leşkerî ya 1997ê, pêvajoya 28ê sibatê, derbeya postmodern ji pêvajoya ku artêşa Romê (Tirkiye) û hêzên veşarî yên dewletê bi guhertina hikûmetê biencam dane, dewlet ji nû ve û gorî berjewendiyên leşkeran û sazkirine re dibêjin.

Artêşê heya wê demê di derbeyan de dest dida ser dewletê, partî, parlamen digirt, bi xwe dibû hikûmet. Lê di vê derbeyê de leşker, di palnkirina pêvajoyekê de, hêdî hêdî gel ji derbeyê re amade dike, bi memorandûmekê jî digihê armancên xwe, hikûmetê betal mecbûrê îstîfayê dike.

Refah Partisi ya Necmettin Erbakan di hilbijartinên sala 1995ê de wekî partiya yekem tê ser desthilatdariyê. Refah Partisi bi DYPê re koalîsyonê çêdike. Erbakan hinekê zêde guh dide daxwaziyên karsazên Anatoliyayê ku hêdî hêdî ew jî dewlemend bûbûn. Lê ev li dijî siyaseta klasîk a Tirkiyeyê bû. Li Tirkiyeyê sermayeya peravan hebû û ew hevkarê sazûmaniya kemalîst, elîte û serwêrisî (weyasethez, wesayetparêz) bû.

Artêşê biryar da ku pêşî li guhertinan bigire, rê nede sazûmaniya statukoparêz bikeve xetereyê. Ji ber ku Erbakan û partiya xwe xwe wekî îslamîst didan nasandin û bi vê îmajê deng digirtin, artêş jî viya li dijî Erbakan bikartîne. Şerê psîkolojîk destpê dike. Tank derdikevin kolanan, medya û çapemenî dikevin propagandaya reşkirinê.

Fadime Şahin jî di nav de aktorên medyatîk, propagandaya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" tê kirin. Gel li îslamîstan tê sorkirin. Di rastiyê de Erbakan û partiya wê ne şerîetperwer bûn, bi vê îmajê dixwestin werin ser hukim û riya sermayaya Anatoliyayê vekin.

MGK fermanan dide 
Di 28ê sibatê 1997ê de leşker gava dawî jî davêjin û pêvajoyê bi ser dixin. Lijneya Ewlekariya Neteweyî (MGK) memorandumekê îlan dike. Bal dikişîne ser prînsîbên Mustafa Kemal Atatürk. Di belavokê de çarçove jî tê kivşekirin. Divê statukoya heyî were parastin, kes ji riya Atatürk dernekeve.

Erbakan di 13ê adarê 1997ê de vê memorandûmê îmze dike, ango dipejirîne. Di 18ê hezîranê de Erbakan ji serokwezôrtiyê îstîfa dike. Hikûmetê Mesut Yılmaz ava dike (30ê hezîranê 1997), wî dikin serokwezîr ku ew ji statukoparêz bû. Yekem derbeya post modern a ku leşkeran bi memorandûman û şerê psîkolojîk pêk anîne wiha bi ser dikeve.

Derbeyên klasîk 

 Derbeya leşkerî ya 1960ê
 Derbeya leşkerî ya 1971ê
 Derbeya leşkerî ya 1990ê

Derbeyên leşkerî yên Tirkiyeyê
Şerê psîkolojîk
Nasir Sîna

Nasir Sîna yan Nasser Sina (jdb. 1962 li Mahabad, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevanekî kurd-swêdî ye.

Di, Sveriges Radioyê de kar dike. Bi bernameyên xwe yên di Radio Zayeleyê de bêhtir nav daye. Li Stockholmê dijî. Bo radyo û TVên bi zimanê kurdî û farisî xebatan dike. Herwiha di fîlmên dokûmantar de cih digire, carnan ji kovar û rojnameyên li Kurdistanê tên weşandin re dinivîsîne.

Girêdan 
About Nasser
Radio Zayele

Kurdên Swêdê
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1962
Mêr
Kuzey Irak

Kuzey Irak (bixwînin: Kûzey Irak tê wateya "Bakurê Îraqê"), navê ku dewleta tirk (Tirkiye) li Herêma Kurdistanê (başûrê Kurdistanê) kiriye ye. 

Ji ber ku navê "kurd" û "Kurdistan"ê di çapemaniya romiyan (tirk) de demekê dirêj qedexe bû û niha jî bi dilxwazî nayê bikaranîn, binavkirina Kuzey Irak bû serdest. Tirk ji Herêma Federal a Kurdistanê re jî "birêveberiya bakurê Îraqê" dibêjin. Gelek caran wekî heqaretê, ji rayedarên birêveberên başûrê Kurdistanê re "serokên pêşmergeyan" an "serokên eşîretê" dibêjin. Herçendî piştî 2009'ê ev hinekê kêm bûbe jî, didome.

Dîsa di dadgehên tirk de, ji dêvla zimanê kurdî, "zimanî nayê zanîn" dihate bikaranîn. Ji ber ku navê zimanê kurdî neyê bikaranîn û nebe fermî, di tomarkirinên dewletê de cih negire, wisa tevdigeriyan. Hin dadgehan binavkirina "zimanê kurdî" bikaranîbe jî, ev qedexe jî hêj didome. Carnan dadgeh bo kurdî "zimanê jê nehat têgihîştin" jî bikartînin. 

Pişavtin û înkarkirina kurdan di dema hikûmetên AKPê de kêm bûbe jî, didome û siyaseta klasîk a dewletê ya bo kurdan, neguheriye.

Mijarên têkildar 
 Doğulu

Çavkanî

Sansûr li Tirkiyeyê
Neteweperweriya tirkî
Nîstî Stêrk

Nîstî Stêrk an Nisti Stêrk (jdb. ) aktrîs û komedyeneke kurd-swêdî ye.

Stêrk di Şanoya dewletê ya Stockholmê û li Maximteaternê bi karaktera Zeyno navdar bûye. Herwiha di Elektras systrar (Xwişkên Elekrayê) bi destê dîrektor Michael Cocke û di Kabareta Suzanne Östen de cih girtiye. Sala 2006ê bi navê Ramazan från Diyarbakir i Turkiet (Remezan ji Diyarbekir a Tirkiyeyê) pirtûkek bo zarokan nivîsiye.

Sala 2009an Stêrk di kanala TVê ya dewleta tirk, TRT 6ê de, bi navê Gulfiroş Talk Showekê amade dike (bi tevî Berdan Mêrdînî).

Girêdan
Malpera fermî  
SvD - Stark gnista (ne bi kurdî)

Aktrîsên swêdî
Aktrîsên kurd
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1977
Jinên kurd
Mirovên zindî
Reşo Zîlan

Reşo Zîlan (bi tîpên swêdî: Reso Zilan) (jdb. 1947 li Bazîd, bakurê Kurdistanê) nivîskarekî kurd-swêdî ye. Sala 1973yê çûye Swêdê, li wir bi cih bûye. Di Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de xebat kiriye.

Pirtûk
 Translation of Arhuaco Sierra Nevada, by Bengt Arne Runnerström,Kurdiska kulturförl., 54 pp., Stockholm, 1985.  ISBN 91-86146-16-5
 Şev baş Alfons Åberg, Translation of a work by Gunilla Bergström, Kurdiska kulturförl., 24 pp., Stockholm, 1985. ISBN 91-86146-17-3
 Bavo, were derve, Translation of a work by Inger and Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm,  1986. ISBN 91-86146-20-3
 Emîl, mîha nîvçe, Translation of a work by Petra Szabo, Kurdiska kulturförl., 28 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-19-X
 Kundirê helez, Translation of a work by Lennart Hellsing, Kurdiska kulturförl., 27 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-18-1
 Kela jînê, Translation of a work by Veronica Leo, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-22-X
 Sûmiya Zîrek ya hejmar 325, Translation of a work by Astrid Lindgren, Kurdiska kulturförl., 59 pp., Stockholm , 1986. ISBN 91-86146-21-1
 Nebezê li Çiyayê Mazî, Translation of a work by Jens Ahlbom, Kurdiska kulturförl., 29 pp., Stockholm , 1987. ISBN 91-86146-23-8
 Spî û Reş û hemûyên din, Translation of a work by Inger och Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 29 pp., Stockholm ,  1987. ISBN 91-86146-24-6
 Akin di hembêza welatê nû de : zarokeke penaber vedigêre, Translation of a work by Binnie Kristal-Andersson, Kurdiska kulturförl., 39 pp., Stockholm ,  1989. ISBN 91-86146-27-0 ; 91-86146-28-9
 Kino digot: Ka lingê min bicebirîne!, Translation of a work by  Inger and Lasse Sandberg, Kurdiska kulturförl., 32 pp., Stockholm, 1991. ISBN 91-86146-38-6

Li ser ziman
 Svensk-kurdiskt lexikon (nordkurdiska)(Swedish-North Kurdish Dictionary), Statens institut för läromedel (SIL), 311 pp., Stockholm, 1989.  ISBN 91-7688-164-4
 Svensk-sydkurdiskt lexikon (Swedish-South Kurdish Dictionary), Statens skolverk , 309 pp., Stockholm, 1992, ISBN 91-1-925332-X

Çavkanî 

Nivîskarên swêdî
Nivîskarên kurd
Kurdên Swêdê
Jidayikbûn 1947
Mêr
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Risaleyên Nûr

Risaleyê Nûr, tevahiya pirtûkên ku ji aliyê Bedîuzeman Seîd Nûrsî ve hatine nivîsandin. 

Kuliyata risaleyên Nûr ji 14 berhemên Seîdê Nûrsî û jiyana wî pêk tê.

Lîsteya pirtûkan 

Lîsteya eserên Seîd Nûrsî û binavkirina wan a bi kurdî ev e:

Kuliyata Risaleyên Nûr
 Sözler (Kelîmeyan/Goteyan/Peyvan)
 Mektûbat (Nameyan)
 Lem'alar (Lem'eyan)
 Şualar (Şuaan/Şu'a'an)
 Barla Lahikası (Lahiqeya Barla)
 Kastamonu Lahikası (Lahiqeya Qestemonî)
 Emirdağ Lahikası (Lahiqeya Emîrdaẍ)
 Tarihçe-i Hayat (Tarîxçeya Heyat)
 İşaratü'l-İ'caz (Işaratul I'caz)
 Mesnevi-i Nuriye (Mesnewîya Nûriye)
 Sikke-i Tasdik-i Gaybi (Sikkeya Tesdîqa Ẍeybê)
 Asa-yı Musa ('Esayê Mûsa)
 Zülfikar (Zulfiqar)
 Siracü'n-Nur (Siracun Nûr)
 Tılsımlar (Tilisman)

Asarê Bedî'iye (Eserên Seîdê Berê) 
 Muhakemat (Muhakemat)
 Münazarat (Munazerat)
 Hutbe-i Şamiye (Xutbeya Şamê)
 İki Mekteb-i Musibetin Şehadetnamesi (Yahud Divan-ı Harb-i Örfî ve Said-i Kürdî) (Şehadetnameya Du Mektebê Musîbetê Yaxûd Dîwana Herba 'Urfî û Seîdê Kurdî)

Çavkanî

Quran
Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê

Lijneya Ewlekariyê a Neteweyî (LEN) (), sazîya bilind ya ku politikayên Dewleta Tirk kifş dike ya. Hemû şerê ku bi Kurdan re tê dayin di wir de, tê kifşkirin. Di wir de, biryarên şerê li dijî kurdan hat dayin û disa bi bîryarên wê saziyê şerê ku tê dayin tê domandin. Ev sazî, bi serê xwe xwediyê destûrnemayekê ya ku bi navê "Millî Güvenlik ve sîyaset belgesi (bi kurdî: Belgeya millî a ewlakarî û ramyarîyê)" tê nasîn. Du hundurê xwe de, ji çend beşan pêk tê. Her wiha, di hundurê wê de jî, weke "koma dendik" ya ku karê biryaran li ser hemû andamên wê re jî bide heya.

Çavkanî 

Leşkeriya Tirkiyeyê
Siyaseta Tirkiyeyê
Zerikan, Macîran

Çalûrdê an jî Zerikan (), gundekî bi ser navçeya Macîranê ve ye. Gundî elewî ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Macîranê
Girikê Jêrîn

Girikê Jêrîn () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Gundên Macîranê
Girikê Jorîn

Girikê Jorîn () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Gundên Macîranê
Kanîsork

Kanîsork () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Mirovên li gund kurmancên Elewî ne. Li gund kurmancên ji êlên Zerikî, Pervîzî û Qoçgirî dijîn.

Gundên Macîranê
Kerêreşk

Kerêreşk () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Mirovên li gund kurmancên Elewî ne. Li gund kurmancên ji êlên Zerikî, Pervîzî û Qoçgirî dijîn.

Gundên Macîranê
Mîskerîm

Mîskerîm () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Gundên Macîranê
Zimêg

Zimêg (Zımek , , ), gundekî bi ser navçeya Macîrana Sêwasê ve ye. Gund di sala 1700an de ji hêla eşîra zerikan ve hatiye avakirin û elewî ye.

Navê gund 
Zimag an jî zimêg li Serhedê ji daristanên biçûk re dibêjin. Wekî din, dibe ku eslê navê vî gundî zimang be ku bi wateya sî+man+geh e, anku "şûna ku li siyê dimîne"

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Macîranê
Kevreş

Kevreş an jî Kevirreş () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Mirovên li gund kurmancên Elewî ne. Li gund kurmancên ji êlên Zerikî, Pervîzî û Qoçgirî dijîn.

Gundên Macîranê
Mistan

Mistan an jî Mistoyan () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Gundên Macîranê
Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê

Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê, OFNÇ (bi rûsî: Федеральная национально-культурная автономия курдов Российской Федерации, Federalnaya natsîonalno-kulturnaya avtonomiya kurdov Rossiyskoy federatsî) saziya civakî ya tevrûsyayî ye û kurdên li Rûsyayê hildigire nav xwe.
Kongreya avaker a OFNÇyê di 28ê nîsana sala 2000î de li Moskowê pêk hat.

Serokê îroyîn Ferhat Patiyev e.

Armanc û hedef 
Armanc û hedefên Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê di rêziknameya saziyê de hatine diyarkirin. Armanc û hedef, ev in: 
 Vejiyandin, parastin û pêşxistina çanda gelê kurd, zimanê wî, lêkolînkirina dîroka wî;
 Parastina urf û edetên gelê kurd;
 Avakirina mercan ji bo parastin, lêkolînkirin û belavkirina zimanê kurdî di nav kurdên Rûsyayê de;
 Pêşxistina hevkarî û têkiliyan bi saziyê netewên din ên li Rûsyayê;
 Parastina maf û berjewendiyên zagonî yên endamên OFNÇ kurdên FR'ê di saziyên dewletê de di çarçoveya zagonên Rûsyayê de;
 Pêşxistina têkiliyan bi civak û komelên kurdan ên li hundur û derveyî welêt.

Xebata li herêmên Rûsyayê 
Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê xebatên xwe li herêmên Yaroslavil, Moskowa, Îvanovo, Nîjniy Novgorod, Tambov, Saratov, Krasnodar, Stavropol û bajarê Moskowê, herwiha li Komara Adige dimeşîne. Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê xwedî dibistanên yekşem e, perwerdeyên çand, huner û ziman ji bo zarok û ciwanên kurd dide. Rojên dîrokî û cejnên netewî pîroz dike. Rojname diweşîne û xwedî malpera web e.

Serokên Otonomiya federal a neteweyî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê 
Otonomiya federal a neteweyî çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê ji hêla Serokê Konseyê ve tê rêvebirin. Serokê Konseyê di Kongreya wê ji bo du salan tê hilbijartin.

Çavkanî 

Rêxistinên kurdan
Xweseriya demokratîk a kurdan

Xweseriya Demokratîk a Kurdan, di 14 tirmeha 2011´an de hat damezrandin. Kongreya civata kurdistanê, di 14 tirmehê de li ser xweste û pêşnîyarên sazî û civata kurd lev civî û di wê civînê de bîryara denezandina xweserîya demokratik a kurdan da. Ya ku bîryar bi raya giştî re parve kir, hevserokê Kongreya Civata Kurdistanê Aysel Tuğluk kir. 

Gelê kurd, piştî denezanedîna xweserîyê li her deverên Kurdistanê û li her bajarên wê bi girseyî bidest pîrozbahîyan kirin. Pîrozbahyên wê denezandina xweserîya kurdan di nava Kurdan ser 40 rojî re doma. Lê Dewleta Tirk, li ber wê ket hêrîşê de. Dewletê, bi ravakirin û gotinên xwe re yên ku ji devê rayadarên xwe da gotin, rave kir ku ew xweserîya kurdan qabûl nakê û vîna wan nasnekê. Ji xwe, piştî wê denezanedinê, êdî dewletê, bidest hêrîşê li hemû saziyên kurdan kir. Partîya kurd ya andamê kongereya civata kurdistanê bû û li pişta wê Denezandina xweserîya kurdistanê disekinî, Piştî wê denezandinê re di nava çend heyvan de ser 10(deh) hzaran re rêveberên wê hatina girtin. Sazîyên kurdan yên çapameniyê, rêvebirinê yên zimanî û çand ên weke kurdî-der û TZP-kurdî, enstutîya çanda mesopatamya û hwd, hatina girtin û bi dehan rêveberiyên wan hatina girtin. 

Kurdistan
Kurd
Maf
Osman Kader Ehmed

Osman Kader Ehmed (jdb. sala 1962 li Silêmanîyê, Herêma Kurdistanê) wênesazekî kurd-Brîtanyayî ye.

Di nava salên 1980 - 1985ê li Silêmanîyê li ser hunera rind xwendiye. Li Londonê, di kolêja hunera rind a bi navê Camberwell College of Artê de herwiha perwerde dîtiye.

Li Fransa, Îtalya, Îran, Îraq, Almanya, Sûrî û Brîtanyayê pêşangeh vekiriye. Wî herwiha li Brîtanya, Îran û başûrê Kurdistanê dersdariya hunerê jî kiriye.

Pêşangeh 
 2004 Silêmanî, pêşangeha Kurdistan
 2002 Kufa Gallery London
 1992 Kurdistan Hall London
 1991 Lille France
 1991 Ealing Library London
 1985 Silêmanî Gallery (Daboka)
 1983 Muzexaneya Silêmanî
 1980 Înstîtuta hunera rind, Silêmanî

Herwiha 
 2007 -18'ê adarê slayt-show, bo bîranîne Enfal û Helebceyê.
 200 7 -15'yê adarê, semîner li ser Enfalan, komkujiya kurd - Kurdish Holocaust.
 2005 Galeriya bajarê Seqizê
 2005 Galerî Kurdistan, Sîne
 2005 Galerî Amna Suraksa, Silêmanî
 2004 West-eleven Gallery, London.
 2003 Portobello Gallery, London.
 2002 Fulham Broadway Gallery London
 1992 The Willesden Gallery, London
 1992 Strains of War (Greenwich Citizen’s Gallery)
 1991 Frankfurt
 1990 Înstîtuya kurdî ya Parîsê, Fransa
 1989 Galerî Sheraton, Şam, Sûrî
 1989 Galerî Azadî, Tehran.
 1983 Roma, Îtalya

Wênesazên kurd
Kurdên Brîtanyayê
Jidayikbûn 1962
Kesên ji Silêmaniyê
Bero Bass

Bero Bass (jdb. 11ê nîsanê 1980 li Amed; navê berê yê fermî/tirkî Bernas Avşar) rapvanekî kurd-alman e.

Jînenîgarî 
Bernas Avşar sala 1980yê li Amedê tê jiyanê. Malbata wî di dawiya salên 80'yî tê diçe Almanyayê. Bass li Kölnê mezin dibe.

2007ê Bero Bass bi tevî OJ Kingpin fîrmayeke ewlekariyê dadimezrîne La Honda. Tebaxa sala 2007ê yekemîn duo-albûma xwe dertîne, Gorillas im Nebel. Albûm ji aliyê German Dream Entertainment ve tê derxistin û tê de keda Baba Saad, Ceza, Eko Fresh, Farid Bang, Killa Hakan û Summer Cem jî heye. 2008ê duyem albûm derdikeve, La Honda Nostra, di viya de herwiha Azad, Jonesmann, Manuellsen û Valezka cihdigirin. Di hevpeyvîneke xwe de Bero Bass dibêje La Honda „dengê gelê kurd e“.

Di îlona sala 2009ê Bero Bass yekem soloalbûma xwe, Basstime'ê dertine. Ev albûm ji aliyê Carioca Musicê ve tê derxistin.

Bêî dilê xwe tevlî pevçûnekê dibe û tê darizandin. Lê 2 sal cezayê zîndanê û 7000 Euro yê diravî tê birrîn. 21ê nîsana 2011, soloalbûma duyem dertîn Gangstafilm. Di viya de, Şivan Perwer jî cih digire.

Dîskografî 
 Albûm
 2009: Basstime
 2011: Gangstafilm
 2015: Animal

 Kollabo-albûm
 2007: Gorillas im Nebel (bi tevî OJ Kingpin)
 2008: La Honda Nostra (bi tevî OJ Kingpin)

 Freetracks
 2007: Ich bin ein Outlaw (bi tevî Eko Fresh û Outlawz)
 2009: 8 Kammern (bi Manuellsen)
 2009: Playerhater
 2009: San Quentin
 2009: Das Leben ist (Jiyan e)
 2010: Kölner JVA (Zîndana Kölnê)
 2010: Ich mach es (ez viya dikim)

Girêdan 
 Malpera fermî ya ferdî
 Malpera fermî
 Bero Bass im Discogs (îngilîzî)

Rapvanên kurd
Rapvanên alman
Jidayikbûn 1980
Mêr
Mirovên zindî
Kesên ji Amedê
Namoş

Namoş, Namosh an Namosh E. Arslan (z. 8 gulan 1981 li Bietigheim-Bissingen, Baden-Württemberg, Almanya) stranbêj û muzîkvanekî alman ê bi eslê xwe kurd e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.

Jiyan û xebat 
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li Mundelsheimê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li Berlînê dijî. Namosh muzîka xwe wekî "organîk-elektronîk bi Singsang, rapa evînê, Jazzgrunge, Hardcore-a-cappella binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.

Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî Wolfgang Müller, Angie Reed, Peter Thomas û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.

Dîskografî

Muzîk 
 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
 2005: Cold Cream (12", Bungalow Records)
 2005: Messed Up w/ Angie Reed/ Hi-End (12", Metroheadmusic)
 2005: The Pulse (12", Bungalow Records)
 2005: Wolfgang Müller & Namosh / Frieder Butzmann - 25 Jahre Geniale Dilletanten (7", Crippled Dick Hot Wax)
 2006: Dear Diary feat. Hisako / Fine! Adam Sky Remix (7", single, Ltd, Bungalow Records)
 2006: Moccatongue (CD, Double LP, album, enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
 2007: Schocko & Co (limited book-CD, Hybriden Verlag/Mimas Atlas)
 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)
 2011: Keep It For Later (MP3/WAV, Track on the Compilation album  Jerk Off ,  Zingy)
 2018: Music Muscle (CD, LP, MP3/WAV, Album, Weltgast)
 2020: Music Muscle - The Rework (MP3/WAV, Album, Weltgast)
 2021: Moccatongue - The Reroll (MP3/WAV, Album, Weltgast)
 2022: Party Alone (MP3/WAV, Album, Weltgast)

Hilberîn 
 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
 2006: Moccatongue (CD, album, Enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
 2008: Mit ‎- Coda (CD, album, Haute Areal) 
 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)

Û hwd. 
 2005: Angie Reed ‎– Hustle A Hustler (12" or CD, Chicks On Speed Records), (Hustle A Hustler (Namosh Remix))
 2009: Jessie Evans ‎– Is It Fire? (LP or CD, Fantomette Records), (author, bass, keyboards on Black Sand  & choral singing on To The Sun)
 2012: Wolfgang Müller ‎– "Séance Vocibus Avium" & "Wísk Niwáhsen Wísk Nikahseriiè:Take Kanien’Kéha Wa’Katéweienste" Oder "Learning Mohawk In Fifty-five Minutes" (double CD, Intermedium Records), (birdcall on Coturnix Novae-Zelandiae)
 2013: Die Tödliche Doris ‎– Stopp (Der Information) - Unvollendete Version 1983 (12", Squoodge Records), (editing)
 2014: Children's theater play Kleider machen Leute at Theater an der Parkaue in Berlin (musical collaboration)

Girêdan 
 Agahî li ser Namosh di kataloga Deutsches Musikarchivê de
 Malpera fermî ya Namosh 
 Namosh ya IMDB

Çavkanî 
Popmuzîka elektronîk
Hunermendên muzîka dansê ya elektronîk
Muzîkkarên alman
Kurd
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Savaş Buldan

Savaş Buldan (jdb. 1964 li parêzegha Colemêrgê - m.  li axa parêzgeha Boluyê) karsaz, ronakbîrekî kurd bû. Ji aliyê hêzên veşarî yên dewleta Romê (Tirkiye) dîl tê girtin, bi êşkenceyê tê kujtin. Buldan bi tevî Adnan Yıldırım û Hacı Karay, ji ber hotêla bi navê Çınar Hotel a li Yeşilyurtê (li Stenbolê), di  de tên revandin. Du roj şûnde meytên wan li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê tên dîtin. Paşê dewletê jî îtîraf kir wan dane kujtin.

Jiyan 
Beriya derbeya 12ê îlonê (1980) li Colemêrg û seranser Botanê xebata şoreşgeriyê dikiriye. Piştre xwe dide karsaziyê, dibe yek ji karsazên navdar ên kurdan. Wê demê dewleta romiyan (tirk) lîsteyên karsazên kurd belav dike, wan dike hedefa hêzên veşarî. Serokwezîra wê demê Tansu Çiller dibêje "di destê me de lîsteya karsazên kurd ên alîkariyê didin PKKê heye". Bi fermana dewletê karsazên kurd yeko yeko tên kujtin.

Berê di Kapali Çarşi ya Stenbolê de ku wekî navenda zêrfiroşiyê tê zanîn, pirraniya dikanan ên kurd û suryaniyan bûn. Herwiha îhaleyên herî mezin ên şaredariya Stenbolê kurdan digirtin. Kapîtalîstên kurd du gelek waran de sermayeya xwe di wada navneteweyî de jî didan xebitandin. Ev yeka han dewleta tirk ditirsand ku kurd di aliyê aboriyê de bibin hêzekê. Biryar hat stendin ku samana, sermayeya kurd bê wêrankirin, karsazên kurd bên jiholêrakirin.

Goriyên mêrkujiyê
Karsazên kurd
Kesên ji Hekariyê
Jidayikbûn 1964
Mirin 1994
Jidayikbûn 1961
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Nanê tîr

Nanê tîr, nanê tîrî ango nanê sêlê cureyek ji nanên kurdî ye. Ev nan zirav û gilower e û li Rojhilata navîn ji aliyê gelê kurd, suryanî, faris, ereb û cihû ve tê çêkirin. Ev nan gava ku tê çêkirin hişk e. Dema pêdivî bû, av pê tê werkirin, tê nermijî kirin. Gava nanê sêlê tê xwarin, mirov bi destên şil dilopên avê li serê diweşîne. Bi vî havî nan piştî 3-4 deqqeyan nermik dibe û (ji bo amadekiina'etûran) kare bê xwarin.

Çêkirina wê

Berkelî 
 500 gr ard (arvan)
 150 ml av
 1 KX (kevçiya xwarinê) xwê (solin)
 Li ser daxwazê gelek hindik rûnê nivîşkî

Amadekirin 
Xwê di anava ava şîregermî de tê helandin, hêdî hêdî ard tê tevlîkirin. Girik tên çêkirin (îdeal 60-80 gr) û ew di cihekê ku tavê nagire de bi qasî 10-12 deqe tên rawestandin. 

Girik tên vekirin, pelhevîrkên wê (şikeva) li ser kaxezên zirav tên raxistin û di argûnê de (firne, firûn) tên pjandin.

Yan jî 
Bi taybetî berî destpêka zivistanê mirov sibehê ji xew şiyar dibe û derbasî ser agir û sêlê dibe. Hevîr tê stirîn û li ser text girêkên hevîr yên ku hatine amadekirin, tên vekirin heya ku hevîr zirav bibe. Taybetiyeke nanê sêlê ev e ku ziravbûna hevîrê xwe yê vekirî digihêje 1-2 mîlîmetran. Jin ew hevîrê vekirî bi rêya textê diavêjin ser sêlê. Sêla ku di bin de agirê bi ardû hatiye geşkirin û sor bûyî nanê dipijîne. Dema nanê sêlê tê pijandin, zarokên malbatê li kêleka dayîkên xwe yên ku nanê sêlê amade dikin disekinin, ji aliyekî ve xwe germ dikin, ji aliyê din ve jî nanê germ dixwin.

Girêdanên derve 
  Rudaw.net: Bi Wêne: Nanê sêlê germ xweş e

Nan
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Dêrsimê
Kutilka Kerkûkê

Kutilka Kerkûkê, dolmeha Kerkûkê, apraxî Kerkûk navê kutilkeke kurdî ye.

Tevlîheviya kutilk, dolmeh, kufte 
Kutîlk ji xwarinên ku nava wên tên dagirtin (kutandin), tijekirin re tê gotin. Carnan di bikaranîna kufte, kutilk, pêçandinan de tevlîhevî derdikeve. Lewra di demên dawiyê de mirovan xwarinên xwe rengîn kirine, gelek awa di nava havûdu de ceribandine. Bo mînak kufte heye nava wê ji dolmehên hûrik hatiye dagirtin. Hinan ji viya re gotine kufte, hinan jî dolmeh.

Berkeliya dolmeha Kerkûkê 
 2 parsûyê berxê
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê
 50 gr riz (birinc)
 1 KX mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor, mergeya tomatosê)
 4 serî bacanreşk (hûrik be baştir e)
 2 kundirên dirêj (bo dolmehan)
 4 heb îsot
 4 fringî
 2 serî pîvaz
 Pelên rezê
 8 parsûyê goşt
 Xwê, solin
 1/2 KX ava lîmonê
 250 gr goştê kişandî

Amadekirin 
Hêşînahiyan di ava şîregermî de bişon, bidarivînin. Goşt di nava rûnê zeytê de biqelînin. Rizê ava şîregermî de bişon, hêşînahiyan tevlî bikin, tevdin. Goştê kişandî, xwê, mergeyê jî berdin navê.

Hundirê zebzeyan tê vedan û têkela hatiye amadekirin tê dagirtin. Herwiha pelên rezê û parçeyên tenik ên goştê jî tên dagirtin. We dagirtin xilas kir, rûnbirêşkekê bînin, binê wî bi rûn bikin, bidin ser agir.

Rûnê we qijilî, goştê berxê berdinê. Dûv re berê pelên dagirtî û parsûyan berdin navê. Paşê pîvaza hûrkirî, bacanreşk, îsot, kundir û fringiyan tevlî bikin.

1/2 lître avê berdin ser, ava lîmonê pê werbikin. Di germiya zêde de bi qasî 10 deqe bipijînin. Paşê agir nizm bikin, wiha jî 20 deqe bikelînin.

Êdî amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).

Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Kutilk
Şêx Meşhî

Şêx Meşhî navê xwarineke ji başûrê Kurdistanê ye. Xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare him bixe bin koma kutilkan, lewra hundirê zebzeyan tê dagirtin, him jî bin koma hêyavkan.

Navê xwarinê 
Navê xwe ji henek û galegalên civakî girtiye. Ango hinekan zebzeyên dagirtî yê devê wan bi devanga ji firingiyê hatine dagirtin, şibandine cil-bergên şêx û meleyan. Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin.

Berkeliya Şêx Meşhî 
 1 serî pîvaz
 5 kundirê dirêj (bo dolmehan)
 5 bacanreşk
 Hinekê mewij
 Bexdenûs
 400 gr goştê kişandî yê golikê
 Xwê
 Îsota reş
 Çênca (sos) fringiyê
 Fringî
 Ava lîmonê
 Têkela biharbêhnê ya hindî-îranî kîorî

Amadekirin 
Nava zebzeyan bikolin, vedin. Ji bo têkela xwe ya dolmehê pîvaz, goştê kişandî, bexdenûs, îsota reş, xwê, kîorî, sosa firingiyê û mewijan tevlîhev bikin di nava rûn de biqelînin.

Zebzeyên xwe ji vê têkelê dagirin. Devê wan bi çêtiyên tenik ên fringiyê bigirin. Ango bila devanga wan ji kumikên bacanê sor bin. Dolmehên xwe bikin quşxane yan bi dilê xwe beroşekê, avê têxinê. Sosa fringiyê bersin nava avê û di germiyeke nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin.

Pêjgeha kurd
Xwarinên quşxaneyê
Hêyavk
Çiyayên Kurdistanê

Çiyayên Kurdistanê, ev çiya ne ku li Kurdistanê tên dîtin. Çendîn ji wan bi nav û deng in, di serî de Agirî(Ararat), Cûdî û Gabar in. Lê ji xeynî van çiyayan jî gelekên din jî hene, weke Çiyayê Sîpanê ku jê re çiyayê Axlatê jî tê gotin; Çiyayê Spî û hwd jî hene. Wekî din jî, Çiyayê Reş jî heye.

Kurdistan, welatekî çiyayîn e, li ser her çiyayekî pirr vegotin û çîrok û çîvanok jî tên gotin û vegotin. Weke Çiyayê Araratê ku li ser "Efsaneya çiyayê Araratê" ku ji aliyê nivîskar Yaşar Kemal ve jî hatiye nivîsandin. 

Çiyayê Cûdî, bi vegotina Nebî Nûh re jî ketiye pirtûkên pîroz de. Her weha rengî û awayê divê ku mirov behsa çiyayê Araratê jî bike.

Lîsteya çiyayên Kurdistanê

Binere 
 Çemên Kurdistanê

Çavkanî

 
Xwezaya Kurdistanê
Çemên Kurdistanê

Çemên Kurdistanê ev çem û robar in ku li Kurdistanê dizên. Piraniya wan, çemên tejaneya Kendava Farsê ne, wekî Dîcle û Firat ku robarên herî mezin ên Kurdistanê ne. Lê ji xeynî wan çemên serekî jî, çemên Avaşîn, Çemê Mizûr, Çemê Ava Spî hene ku di naqabîna Cizirê û Hazaxê de diherikin û li wê herêmê bi çîrokên ku ew di nav wan de cih digirê jî bi nav û deng in. 

Çemên ku bi zivistanan de dibin û bi havînan re tên berçikînê hêî hene. Minaq, Çemê Bestê ku di naqabîna gundê Xirabê Sosina û Nisêbînê de diherikê hene. Di ber Çiyayên Kurdistanê de çemên weke ên Dîcle û Firatê de ên bi vî rengî ku di zivistana de di rabin û di havînan de kêm dibin jî hene. Bo minak, li Çemê Muradê ku li Herêma Serhadê li Kurdistanê hinekî bi nav û deng e jî, mirov karê hinekî di vir de bi vî rengî bêne ser ziman.

Binere jî 
 Çiyayên Kurdistanê
Şifte biraşk

Şifte biraşk, şiftekebab, kebabî Qaneqîn navê biraşkeke (kebab) başûrê Kurdistanê ye. Yek ji kebabên herêmên Soranan e.

Taybetiyên xwarinên Soranan 
Him çêjdar in, him jî bo tenduristiyê baş in. Mirov dikare bi hêsanî bêje ku Soranan goştê sor an xwarinên giran û bo tenduristiyê ne baş in, bi zebzeyan sivik kirine, him çêjdar kirine, him jî ziyanên wan kêm kirine. 

Tirî, dendikên tiriyê, biharbêhn, singê mirîşkê, kakilê gûzê, spîka hêkê, hinar, hingiv ûêd di pêjgeha soranan de gelek cih digirin û hemî jî bo tenduristiyê bikêr û baş in. Bo mînak henar bo dil-demar baş e. Dendikê tiriyê masûlkeyên dil xwedî dikin, kakilê gûzê rêjeya kolesterînê dadixe hwd

Berkeliya şiftekebabê 
 Îsota sor
 Xwê, solin
 Rûn
 500 gr goştê kişandî yê golikê
 1/2 serî pîvaza hûrkirî
 Bexdenûs
 Nanê pişirandî yan jî li rêşkerê xistî

Amadekirin 
Tevahiya berkeliya xwe tevlîhevbikin, bistrên, bikin wekî hevîrê û bi qasî 20 deqe di sarincê de bihêlin. Ji têkelê girikên kufteyî çêbikin. Di nava runê hinekê zêde de biqijilînin (biraştin).

Bi kêfa xwe binikên servîsê bixemilînin.

Kebab
Pêjgeha kurd
Biraşka Kerkûkê

Biraşka Kerkûkê, Kerkûkkebab, çelokebaba Kerkûkî, biraşka şîşê ya Soranan cure biraşkeke (kebab) kurdî ye. Bi taybetî li bajarên Kerkûk, Silêmanîyê tê xwarin. Dişibe çelokebaba farisî, biraşka şîşê ya bakurê Kurdistanê. Herwiha dişibe Biraşka Edeneyê jî.

Berkelî 
 Xwê, solin
 Îsota reş
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê
 Îsota sor
 500 gr pîvaza serî ya hûrkirî
 250 gr goştê kişandî yê golikê

Amadekirin 
Tevahiya berkeliya xwe tevlîhev bikin, bistrên. Bi qasî 20 deqe di sarincê de bidin rawestandin. Li ser komirê bê pijandin baştir e. Gorî kêfa li şîşê rêz bikin û di agirekê nizm de bipijînin.

Cudatiya wê ji biraşka şîşê ûêd ew e, Kerkûkî zebzeyan tevlî nakin, wan jî dipijînin li binikên servîsê rêz dikin. Ango bi zebzeyên pijandî kebaba xwe dixemilînin.

Çavkanî 

Kebab
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Yanka Kupala

Yanka Kupala (jdb.  li Wyazînka, nêzîkê Mînsk; m.  li Moskow, navê berê Îvan Damînîkavîç Lusevîç) dramatîker, weşanger, wergervan û helbestvanê neteweyî yê Belarûsê ye. Bi tevî Yakub Kolas û Maksîm Bahdanovîç di hişyarbûna neteweyî ya belarûsiyan de roleke sereke lîstiye. Bi belarûsî ji vê pêvajoyê re Ji nû ve bûyîn (Адраджэнне) dibêjin.

Zaroktî û ciwanî 
Di malbateke xizan de tê jiyanê. Dema dibistana amadeyî ya gel bidawî dike, di karên cuda de dixebite. Salên 1903/04ê de yekem car bi polonî helbestan diweşîne. Yekem helbesta wî ya bi zimanê belarûsî di kovara Naşa Nîva de tê weşandin.

Êdî helbestvanekî navdar e 
Sala 1908ê diçe Vîlnayê di redaksiyona Naşa Nîvayê de dixebite. Helbestên wî di kovarên cuda de tên weşandin. Bi hatine şoreşa Bolşevîkan re demên dijwar jî destpê dikin û ew jî para xwe ji viya digire.

Di şerê cîhanê yê I de wî digirin eskeriyê û di avakirina rê û kolanan de dixebite. Sala 1919ê diçe Mînskê, dikeve xebata avakirina şanoya neteweyî ya belarûsî, zanîngeha dewletê û akademiya zanistiyê. Heman salê yekem hejmara rojnameya Звон (ku.: Cangoçk)ê dertînin ku gerînendeyê giştî yê weşanê Kupala bû. Heya sala 1926ê di gelek kovar, rojnameyan de dixebite yan wan dertîne. Ew herwiha berhemên navdar ên cîhanê jî werdigerîne zimanê belarûsî.

"Ji nû ve bûyîn" 
Sala 1930yê êdî ew û hevalên xwe bala xwe berdidin serxwebûn û azadiya Belarûsyayê. Di berhemên xwe de pêvajoya "ji nû ve bûyîn"ê tînin ziman. Rêxistineke polîtîk jî dadimezirînin lê biser nakevin. Kupala carekê dixwaze xwe bikuje lê namire.

Dawiya temenê xwe de li Kazan a nêzîkê Moskowê dijî. Di hotêlekê de ji pêpelûkan dikeve, jiyana xwe jidest dide.

Girêdan 

 Kurtejînenîgarî ji slounik.org
 Jînenîgarî di Ensîklopediya Mezin a Sovyetê de
 Berhemên bijartî  (be/en/ru/ua/)
 Weißrussische Anthologie - Ein Lesebuch (de/be)

Nivîskarên belarûsî
Jidayikbûn 1882
Mirin 1942
Mêr
Yakub Kolas

Yakub Kolas, navê berê: Kanstantîn Mîxaîlawîç Mîskevîç (jdb.  li Akînsî ya Rayon Ştoubzî, Oblast Mînsk; m.  li Mînsk) helbestvan û nivîskarekî navdar ê belarûsî bû.

Wekî klasîkvanekî belarûsî tê zanîn. Bi tevî Yanka Kupala pêşengiya tevgera ji nû ve bûyînê (Адраджэнне) dikin. Di wêjeyê de neteweperweriya belarûsî destpê dike.

Xelat û paye 
Salên 1946 û 1949ê Xelata Stalîn werdigire. Pênc caran jî bi Nîşaneya Lenîn tê xelatkirin. Herwiha gelek xelatên YKSSê yên din jî didinê.

Girêdan 
 Agahî di Ensîklopediya Mezin a Sovyetê de (rûsî)

Nivîskarên belarûsî
Jidayikbûn 1882
Mirin 1956
Mêr
Berkuteyê mezin

Berkuteyê mezin an jî tehtseyok (Sitta tephronota) çûkekî li ciyê bilind û bi teht dijî.

Şayes 
Tehtseyok dişibite berkuteyê biçûk, lê bi qewdê xwe, nikul û serê xwe jê mezintir e û bi brûyê xwe yê reş ku qalind û drêj e jê cudatir e. Drêjahiya wî bi qeysî 16-18 cm'an e.

Reftar 
Li derdora Stewrê ji ber ku dengê wî yê pirr xweş jê re bilbil dihê gotin.

Parêzî
Bi kêz, kurm û meyweyên daran yên hişk xwe xwedî dikin.

Pirbûn
Di navbera 5-7 heft hêkan dikin û qurpmayina wan di navbêhna 12-18 rojan de ye.

Jîngeh 
Hêlîna xwe bi heriyê li ser daran yan jî li ser tehtan çêdikin.

Belavbûn 
Tehtseyok li welatên wekî Ermenistan, Tirkiye, Kurdistan, Îraq, Îran, Sûrî, Azerbeycan, Pakistan, Hindistan, Gorcistan, Qazexistan, Tirkmenistan û  Rûsyayê tê dîtin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Berkute
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Kulîçeya Hewlêrê

Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan navê kulîçeyeke kurdî ye. Pirranî li başûrê Kurdistanê tê xwarin. Cudatiya wê û kulîçeya Şingalê nîne, tenê kulîçeya Şingalê şîrîntir e ya Hewlêrê jî bo tenduristiyê û nexweşên diyabetîkê baştir e.

Berkeliya kulîçeya Hewlêrê 
 Xwê (solin)
 350 gr ard (arvan)
 100 gr rûnê nivîşkî
 1 KX (kevçiyê xwarinê) hevîrtirş an toza hevîrê bel dike
 100 ml şîr

Bo dagirtinê;
 Darçîn
 150 gr gûz
 150 gr şekir
 Kajîle (hêl, latînî: Elettaria cardamomun)
 100 gr gûza hindê (nargîl, latînî: Cocos nucifera)

Amadekirin 
Hevîrê xwe bi şîr, hevîrtirş, xwê, rûnê nivîşkî bistrên. Di cihekê hênik (ne germ) de bidin rawestandin. Heya hevîrê dibe, hûn dikarin têkela bo dagirtina hundirê kulîçeyan amade bikin. 

Gûza hindê ya li rêşkerê hatiye xistin, darçîn. şekir, kajîleyê tevdin. Pêçandina kulîçeyan divê di dirûvê boxçeyan de be. Têkelê bixin navê û wekî xingalê amade bikin. Rûn û hêkê bi firçeyekê li rûyê kulîçeyan bidin. Di pileyeke normal de, di firneyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin. 

Baldar bin, hin firne hilmê didin der, zî dipijînin û dikarin bişewitînin.

Kulîçe
Pêjgeha Soran
Gulava Çemçemalê

Gulava Çemçemalê, gulava sereke ya başûrê Kurdistanê ye. Li hin devaran biharbêhnan lê zêde yan kêm dikin, lê standarda gulava herêmên Soranan ev e.

Berkeliya gulava Çemçemalê 
 1 lt av
 1 lîmon
 1/2 kg şekir
 200 gr pelên gulê (ne hûrkirî, sade)

Amadekirin 
Dema av keliya, pelan berdin navê. Heger quşxaneya we ji misê (paxir, sifir) be baştir dibe. Bi qasî 9-10 katjimêrî bikelînin. Kel bidawî bû, pelên we jê derînin, ango bidarivînîn.

Ava lîmonê û şekir tevlî ava gulê bikin. 10 deqe bikelînin. Êdî amade ye.

Lê dema bê servîskirin divê av tevlî bê kirin. Ango heger di stekanê (qedeh) de tê îkramkirin, divê nîvê stekanê ji ava gulê, nivê din jî ji avê be. Helbet mirov dikare bêî avê jî vexwe.

Di sarincê de bê hîştin û bi sarî bê servîskirin tê pêşniyarkirin.

Pêjgeha kurd
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Soran
Vexwarin