nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xiyasvend

Xiyasvend eşîreke kurdên lekîaxiv li parêzgeha Qazwênê ye.

Dîrok 
Eşîra Xiyasvend di dema Xanedana Qeceran de (1780) ji Kurdistanê hatiye koçberkirin. Qebîlên Xiyasvendî evîn: Komasî, Dervîşvend, Salxurî û Muhammed Begî. Heta îro jî eşîreke kurd bi navê komasî li herêma Merîwanê, li sînorên Îraqê heye. Pirraniya eşîra Xiyasvend niha gawêstî ne û li kenarê çemê Qizil Usen dijîn. Ên ku koçer mane, zozanê wan li serdestê çemê Yuzbaşî Çay ne. Serjimara Xiyasvendiyan di 1920an û 1930î de 1200 malbat bûye, di 1970yî de tenê 850-900 mabûne.

Bide ber 
 Kurdên Dilêmanê

Çavkanî 

 EIr: Giatvand

Eşîrên lek
Mîralay Seîdê Simbêlreş

Mîralay Seîdê Simbêlreş, bi tirkî Miralay Sait Karabıyık, şoreşger û serfermandarekî kurd bû.

Di sala 1863an de li Payîzavaya Wanê hatiye cîhanê. Ji eşîra ertoşî mamedpîran bû. Di dibistana eşîrî ya osmaniyan de dixwîne. Ew demekî li Şamê erka leşkerî de dixebite. Dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem diqevime vedigere Wanê, fermandariya artêşa siwariyên ertoşî dike.

Li dijî rûsan şer dike û paye (rûtbe) wî dibe mîralay. Dikeve nav hewldana rêxistina kurdan, piştgirtina serhildanên kurd dike. Mîralay Seîd ji bo neteweya kurd dest bi xebatê dike.

Di sala 1922an de tevlî rêxistina Azadî dibe, di warê birêxistinê de ristek mezin dilîze. Lê mixabin hîn derfetên lêkolînên li ser vê rêxistinê nîne û hîn gelek tişt baş nayê zanîn.

Pişt ve de diçe Şamê û salên dirêj lêrê xebata neteweyî dike. Vedigere Kurdistanê piştgirtına serhildana Şêx Seid dike, rêbertiya eşîra ertoşî dike, ji bo dozek e axê mêrekê dikuje deme ke kurt dikeve zindanê û azad dibe di sala 1940î de li Wanê jiyan xwe dide. Gora wî li gundê Zaxosk a Payîzavayê ye.

Çavkanî 

Mîralay Seîdê Simbêlreş (1930), Bîranî, Şam.?

Dîroka Kurdistanê
Şehîd
Şoreşger
Kesên ji Wanê
Jidayikbûn 1863
Mirin 1940
Kurd
Celîlavend

Celîlavend eşîreke kurdên lekîaxiv e. 

Gorî Ensîklopediya Iranica ev eşîr di dema Xanedana Zendiyan ji Farsê koçberê Kurdistanê bûye. Niha li Kirmaşanê eşîreke bi navê Celîlavend heye. Gelek kesên ji vê eşîrên ji destê zilma olî di sedsala 19'mîn de koçberê parêzgeha Qazwênê bûne. Gava ku çûne vê herêmê ji 800 malbatê pêk hatine, belê serjimara wan bere bere kêm bûye û herwuha di 1930yan de ji 300 malbatê û 1960î de ji 150-200 malbat mabûne. Niha li Qazwênê li navçeya Qazqazanê li gundên wek Akçakend, Başgol, Qarabax û Yangija Pa dijîn. Celîlavend Yarsan in.

Bide ber 
Kurdên Dilêmanê

Çavkanî 
EIr: Jalilavand

Eşîrên lek
Mamedpîran

(Mamedan yan jî Mehmedan) Mamedpîran milekî eşira Ertoşî ye. 
Başurê Kurdistan bi navê Mamedan yan jî Mehmedan navdare. Ev eşira li başurê Kurdistanê û bajarê Wan li Nordizê, Dihok ê, Sêmêl ê û Zaxo yê dijîn. Bi girsehi milé Ertoşi a heri mezine.

Milén Mamed Pîran
*XelefîSeîydaQulyaSîmaîlaGîyadînî''
Şêx Mehmudî
Bertêrkî
Kalotî
Pîrtoyî

Kesên navdar ji eşîra Mamedpîran 
 Muhammedê Xelef
Li Başurê Kurdistanê mina:
 Şêx mis ehmed 
 Osmanê Rêşo mêskî Pêşmergekî çeleng bî
 Heji Hemdî  Pêşmergekî çeleng bî
 Hesen Teib Gofki
 Xaidê Musa bildêşî

Endamén Konfederasyona Ertoşî 
 Mamedpîran an jî (Mahmedan)
 Alan
 Xelîlan
 Xawiştan
 Şîdan an ji Seidayi an ji Seîydanî an ji Seîyda
 Şerefan
 Gewdan
 Mamxuran
 Zêdkî 
 Zêwki 
 Qeşûrî
 Îzdînan

Eşîr
Êla Ertoşî
Kurdên Pontosê

Kurdên Pontosê ev kurdên ku li herêma Pontosê bi warin, bi piraniya xwe di sedsala 17 û 18an de, di çarçoveya polîtîkaya îskanê ya dewleta Osmaniyan de li bakurê Anatolyayê û herêma Deryaya Reş hatine bicîhkirin.

Dîrok 
Muhemmed Emîn Zekî dibêje ku dîroka kurdên van herêman gelek kevn e û digîje sedsala 16'mîn. Di we demê de gelek êl û eşîrên kurdan ên rojavayê Kurdistanê bibûne mebesta polîtîkaya Osmaniyan a îskanê. Êl û eşîrên kurdan ji welatê xwe hatine herivtin û li Anatoliyayê hatine belavkirin. Herêmê ku lê hatine bicîhkirin de êlên tirkmenan zêde bûne û piraniya kurdan bere bere di nav tirkmenan de ve asîmîle bûye. Tenê çend komên piçuk li deverên çîyawî çanda xwe ya kurdî parastine.

Gorê zanyarê romî Servet Mutlu gelheya kurdan li van parêzgehan ve di 1992 de bi texmînî ewa bû: 
 Çankiri: 3.500, 
 Çorum: 23.700, 
 Amasya: 2.700, 
 Kastamonu: 1.100, 
 Sinop: 2.100,
 Tokat: 12.200
 komkirin(43,200)

Gund û taxên kurdan

Amasya

Bolû

Çankiri

Çorim 
lacin,camlipinar köyü.karasoku köyü.isitma köyü.kürtce lacin karapinar köyü.karasogi köyü.elehaciye.

Duzce 
 Taxa Camîkebîr
 Ballîca
 Bahçe
 Paşakonax
 Îçmeler
 Tinaz
 Mamure

Gumuşxane

Kastamonu

Karabuk

Sakarya  
Li parêzgeha Sakaryayê kurdên Şêxbizinî li gundên navçeya Golyazî dijîn.
 Taxa Bedilkazanci
 Kumkopru
 Teketaban(Çeşmebaşi)
 Yüksel(Yoğuthan)
 Potuklar
 Yazılıgürgen
 İsmobedil
 Uzunçınar
 Karaçalılık
 Kazancı
 Erdoğdu

Samsûn 
dededagi köyü

Sînop

Tokat

Baybûrd 
Li Baybûrdê li navenda navçeya Kisanteyê (Demirözü) û gundên Nîv (Arpalı), Êrgî (Taşocağı) û Pilûrek (Yelpınar) kurdên ji eşîra redkî dijîn. Piraniya wan bi kurdî dizanin û têkiliya wan bi xizmên wan ên li Serhedê re heye.

Êl û eşîr 
 Atmanîkan
 Badilî
 Canbegî
 Kawî
 Lolan
 Maxanî
 Millî
 Qurêşan
 Şadiyan
 Şêxbizin
 Şêxhesenan
 Şêrdî
 Têrikan
 Ûruqçî
 Ûxçîçemî
 Xormekan
 Zirkan
Redkî

Navdarên kurdên Pontosê 
 Bulent Ecevît ji Kastamonû ye.
 Bekir Bozdağ Ji Tokat ye

Çavkanî

Girêdayinê derve 
  Malpera Şêxbiziniyan 

Pontos
X

Ji manayên X ya x:
 Tîpa  X, seke X (tîp)
X (manga)
Q

Ji manayên Q ya q:
 Herfê Q, seke Q (tîp)
Eyn (tîp)

Eyn yan jî 'eyn  (ع) herfa hejdehem a alfabeya erebî ye. 

Di alfabeya kurdî ya latînî de bi piranî nayê nivîsandin. Hin caran, wextê go bilêvkirin muhîm e, bi apostrof ('), yan jî işaret (`) tê nivîsandin.

Nivîsandin  

ع
'
Zîlanlî

Zîlanli navê eşîreke kurdên Azerbaycanê ye. Gorê gotegotê ev eşîr di sedsala 16' an jî 17'mîn de ji êla Zîlan a ku li bakurê Kurdistanê bi ware, qetiyaye û koçberê Azerbaycanê bû ye. Zîlanli niha li navçeya Qûbadlî, li gundê Zilanli yê ku nêzikî 2000 nifûsê vî heye, de rûdinên.

Kurdên Azerbaycanê
Eşîr
Mîlanlî

Mîlanli navê gundekî kurdên Azerbaycanê ye. Ev gund ê ku li navçeya Qûbadlî dikeve, xuya ye ku navê xwe ji êla Mîlan (an ku Millî) girtiye.

Çavkanî 

Kurdên Azerbaycanê
Alxaslî

Alxasli navê gundekî nîvkurdîaxêv li navçeya Laçînê ya Azerbaycanê ye. Mimkûn e ku navê xwe ji eşîra Alxasî girtî be. 

Kurdên Azerbaycanê
Gundên Azerbaycanê
Bizenka

Bizênka gundekî ser navçeya Heskîfa Êlihê ye. Ji ber sedemên ewlekariyê di sala 1993'an de hate valakirin.

Gundên Êlihê
Keremê Cewo

Keremê Cewo, dînekî navdar ê Gogsiye bû. Li gundê Alûcarê yê navçeya Qereyaziyê ji dayîk bibû, lêbelê mirov dikare bibêje jiyana xwe hema hemî li herêma Gogsiye derbaskir, ji ber ku kesê wî li Alûcarê de nemabû, çimkî yek xwengeke wî hebûye ew jî ji destê Kerem barê Stenbolê kiribû. Îcar Kerem mîna koçeran sal duwanzdeh meh di navbera gundên herêmê de digeriya. Li her gundê mêvanxaneke û dilketiyek wî hebû. 10-15 nav jiberkiribû û van navana li her kesî dikir (zêdeyî Litfî û Emîn), navê tu kesî durist nedigot. Hinek angaşt jî derbarê merivatiya wî bi Evdalê Zeynikê re hebûn, Kerem her hal pê hatibû bawerkirin xwe wek dengbêj dizanibû. Lê dengbêjtiya Kerem di nav an jî destpêkan kilaman de qût dibû. Kilamên Kerem ji navên kilaman ve pêk dihat in. Kilamên xwe de destpêkên kilaman û navên keçên gundiyan li hevdixist. Gelê herêmê jê gelek hez dikir. 

Kerem di 2010'an de çû dilovaniya xwe.

Giredayinên derve 
Videoyek Keremê Cewo

Çavkanî û nîşe 

Dînên navdar
Kesên ji Qereyaziyê
Mirin 2010
Lyndon B. Johnson

Lyndon Baines Johnson (jdb. 27ê tebaxê 1908 li Stonewall, Texas; m. 22ê kanûna paşîn 1973 li heman cihê), gelek caran navê wê wekî LBJ dihat kurtkirin, ji sala 1963 heya 1969ê serokdewletê DYAyê bû. Johnson 36em serokdewlet û siyasetemdarekî ji Partiya Demokrat bû. Di hikûmeta John F. Kennedy de cihgir bû. Piştî kujtina Kennedy, di hilbijartinên sala 1964ê de bi dengên pirraniya amerîkanan bo serokdewletiyê tê hilbijartin.

Sala 1934ê bo meclîsa federedewleta Texasê tê hilbijartin. Sala 1948ê ji Texasê tevlî senatoyê dibe. 1960 dibe cihgirê Kennedy. Di êrîşa kujerî ya 22ê çiriya paşîn 1963, Kennedy jiyana xwe jidestdide û riya Johnson a serokdewletiyê jî vedibe.

Wî nedixwest Amerîka tevlî şerê bakur û başûrê Viyetnamê bibe lê bi têkçûna başûrê Viyetnamê re tirs hebû ku YKSS bêhtir xurt bibe. Di dema wî de DYA dikeve şerê Viyetnamê. Lyndon B. Johnson bi navê (Great Society - Civaka mezin) projeyek bo baştirkirina jiya hevwelatiyan dabû destpêkirin lê şer rê nade xeyalên wî bicih bên.

Herwiha li dijî xizanî û nîjadperestiyê têdikoşiya. Di baştirkirina mafên çermereşan de rola wî mezin e.

Çavkanî 

Washington, George
Jidayikbûn 1908
Mirin 1973
Mêr
Tevgera mafên sivîl
Sembîsek

Sembîsek, kilorek ji pêjgeha kurd e. Du awayê wê qijilandinê hene, sembîseka di rûnbirêşka derxûnvekirî (qalpaxvekirî) de tê çêkirin û ya derxûngirtî de. Cemşîd Bender wekî sembîseka vekirî, sembîseka girtî, binavkiriye. 

Bi bandora asîmîlasyonê li bakurê Kurdistanê jê re şam boregi jî dibêjin. Boreg di kurdî de navê cureyekê kilorê ye ku jê re bi romî (tirkî) kürt böregi (kilora kurd) dibêjin. Gelek tevlîhevî derdikevin. lewra zimanzanên kurd nav û têgînên pêjgeha kurd standard nekirine.

Cureyên sembîsekê yên navdar 
 Sembîseka bihelîse, bilepe, bipure
 Sembîseka firneyê
 Sembîseka ertoşiyan

Berkeliya (melzemeyê) 'sembîseka vekirî' 
 1 hêk
 2,5 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 1/2 SA av
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 SA rûnê zeytê

Bo hundirê wê;
 1 serî pîvaz (hinekê mezin)
 250 gr goştê kişandî yê mihê
 1 hêk
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor
 1 KÇ îsota reş
 1 KŞ xwê
 1 KX (kevçiyê xwarinê) av

Çêkirin 
Di badî yan teştekê de, goştê kişandî, pîvaza ziravkî hatiye hûrkirin û melzemeyên din ên bo têkela hundir in, tevlîhevbikin. Ard li bêjingê bidin, bila ardik, girar, gilorik tê de nebin.

Nava ardê vebikin, xwê, hêk û berdinê. Ji devedorê ard bikin li ava navê zêdebikin, bi vî awayî bistrên. 20 girikan amade bikin. Potek (çat, caw) şil bavêjin ser girikan, bila girikên hevîrê 20 deqe di bin de bimînin.

Girikan vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Ji pelhevîrkan gloverikên bi qasî binika stekana (qedeh) çayê çêbikin. Nava van gloverika bi têkelê dabigirin. Perê wan bi ser de bigirnijînin (qat bikin. Di rûnbirêşkê de bi rûnê zeytê biqijilînin.

Sembîseka girtî 
Derxûn ango devanga quşxane yan rûnbirêşkê tê girtin, bi vî awayî tê sorkirin. 

Kilor
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Ḧ (tîp)

Ha yan jî hê  ( ح ) herfa şeşem a alfabeya erebî ye. 

Di alfabeya kurdî ya latînî da bi piranî bi tîpa h tê nivîsandin. Celadet Alî Bedirxan di Hawarê de, bona vî dengî nîşana Ḧ - ḧ pêşkêş dike û bi kar tîne, lê nexiste alfabê.

Nivîsandin  

ح
Ḧ
Ẍ (tîp)

Ẍ (bixwîne: ẍê) nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ɣ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa  غ  (ẍeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.

Girdek û hûrdek 

Tîpên latînî
Rr (tîp)

rr (rêya xurt, rêya tûj) ji bo nivîsandina dengdara diranî ya herikiya lerzok a xurt [r] tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cih nagire. 

Ev karakter boyê vî dengê [r] ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڕ   dinivîsin, tê bikaranîn.
 
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi rr tê nivîsandin, lê di destpêka peyvekê de bi vê awayî nayê nivîsandin ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e. 

Hinek zimannas wê mîna dengên din ên enfatîk (ḉ, ḱ, ṕ, t́) bi karaktereke cuda wek Ŕ - ŕ nivîsandinê pêşniyaz dikin. Bo mînak binihêre: alfabeyên kurdî

Girdek û hûrdek 
 Tîpa girdek: RR (di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e).
 Tîpa hûrdek: rr

Nimûneyên dengê rêya xurt 
 Radyo, reklam, reng, reş, rind, roj, rû û hwd.
 Pir (pirr) = gelek, ker (kerr) = guhgiran, şer (şerr), birrîn (jêkirin/ker kirin), qîrrîn û hwd.

Tîp
Ll (tîp)

ll ji bo nivîsandina dengê l yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cê nagrê. 

Ev karakter boyê vî dengê /lˁ/ ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڵ   tê nivîsandin, tê bikaranîn. 
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi ll tê nivîsandin. Bo mînak binihêrre: alfabeyên kurdî

Girdek û hûrdek 
 Tîpa girdek: LL (Di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, jixwe di destpêkê da nayê bilêvkirin jî, ji ber ku herdem tenike)
 Tîpa hûrdek: ll

Nimûneyên dengê lêya xurt  
 gellek (pirr, zêde); kull (birîn, derd, ẍem); gulle (fîşeng); sille (şeqam, şirmaq); melle/mella; hellandin; ... 
 Peyvên ku bi soranî bi vî dengî têne bilêvkirin herdem bi kurmancî li hev nayên: bi soranî gull (گوڵ) >< bi kurmancî gul --> gula min... 

Tîp
Adalet Ağaoğlu

Adalet Ağaoğlu, jidayikbûnê Sümer (jdb. 1929 li Nallıhan a parêzgeha Enqereyê - m. 14ê tîrmehê a 2020 li Stembol) nivîskareke romî (tirk) ye. Nêrîn û helwesta wê ya bo bicihanîna daxwazên kurdan, neyînî ye. Wekî oryentalîstan kurdan dinirxîne. Di hevpeyvînên xwe yên navneteweyî de tevahiya paşdemayînên Tirkiyeyê dike para kurdan.

Jiyan 
Fatma Inayet („Adalet“) Sümer li Nallıhanê dibistana seretayî, li navenda Enqereyê ya amadeyî bidawî dike. Di ciwaniya xwe de pirr di bin bandora Reşat Nuri Güntekin de maye. Di zanîngeha Enqereyê de, perwerdeya ziman û wêjeya fransî dibîne.

Di saziya radyo-televîzyonê TRTê de dest bi kar dike (1951). Sala 1955 bi endezyar Halim Ağaoğlu re marî dibe (dizewice). Li DYAyê dimîne (1957–1959). Bi nasên xwe ve bi navê „Meydan Sahnesi - Dika meydanê“ şanoyekê vedikin. Heya sala 1970yê di TRTê de dimîne.

Piştre xwe dide romanê. Yekem romana wê sala 1973yê tê weşandin. Tevlî gelek konferansên navneteweyî dibe. Li wan deran pesnê kemalîzm-modernîzmê dide. Zanîngeha Ohio State University, ji bo xatirê wê konferansekê bi navê „Modernism and Social Change: In Honor of Adalet Ağaoğlu“ lidardixe. Di heman konferansê de kurd û daxwazên kurdan tên rexnekirin, gotûbêjkirin.

Çavkanî 
 Erika Glassen: Nachwort zu Sich hinlegen und sterben
 Gülperi Sert: Formen des Selbstbewußtseins der Frau in den Romanen von Erica Pedretti, Barbara Frischmuth und Adalet Agaoglu. Phil. Diss. (Masch.) Ege Universität 1991

Weblinks 
 Kurtejînenîgarî li Unionverlag 

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1929
Jinên tirk
Mirin 2020
Mehmet Aktaş

Mehmet Aktaş di sala 1967'an de li parêzgeha Îdira Bakurê Kurdistanê hatiye ser dinyayê, derhênerê belgefîlman, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Li Almanyayê dijî, xwediyê Mîtosfilmê ye.

Li Stenbolê di fakulteya hiqûqê de dixwîne, di sala 1990'î de koçî Germanistanê dike. Sala 2002'yê li Almanyayê yekem festîvala fîlmên kurdî li dar dixe. Mehmet Aktaş ji xeynî belgefîlman fîlmên dirêj jî çêdike.

Fîlmografî

Fîlm
 2012: Legend Of The Ugly King - Yilmaz Güney; Rejî: Hüseyin Tabak - tê kişandin -
 2011: Siyar's Way; Rejî: Hisham Zaman 
 2009: No One Knows About Persian Cats (Kasi az Gorbehaye Irani Khabar Nadareh); Rejî: Bahman Ghobadi
 2009: Après La Chute; Rejî: Hiner Saleem
 2008: Land Of Legend; Rejî: Rahim Zabihi
 2008: Dol; Rejî: Hiner Saleem

Belgefîlm
 2007: Close up Kurdistan; Rejî: Yüksel Yavuz
 2005: Traces (Le peuple du Paon); Rejî: Binevsa Bêrîvan
 2003: Daf - Tambourine; Rejî: Bahman Ghobadi
 2004: The War Is Over; Rejî: Bahman Ghobadi

Çavkanî

Girêdan 
http://www.mitosfilm.com

Derhênerên fîlman ên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1967
Mêr

Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Duygu Asena

Duygu Asena (jdb. 19ê nîsanê 1946 li Stembol; m. 30ê tîrmehê 2006 li heman cihê) rojnamevan û nivîskareke tirk bû. Di tevgerên femînîst de cih digirt, bo mafên jinan têdikoşiya.

Wekî gelek çalakvanên tirk ên mafên mirovan û tevgerên jinan, xwe ji kurdan dûr digirt. Di salên 1990î de li bakurê Kurdistanê kurd dihatin kujtin, windakirin û koçberkirin. Bi taybetî jin û zarok dibûn mexdûrê şer. Lê Asena û femîstên tirk guhên xwe ji jinên kurd re digirtin, îgnore dikirin.

Sala 1978ê di derxistina yekem kovara jinan Kadinca - Jinkîyê de cih digire. Bi hevalên xwe ve di salên 1980yî de kovarên Onyedi-Hivde û Kim - Kê dertînin. Sala 1987ê yekem romana wê tê weşandin: Kadının adı yok - navê jinê nîne.

Sala 2006ê ji ber tûmora mejiyê jiyana xwe jidest dide.

Girêdan 

Jidayikbûn 1946
Mirin 2006
Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jinên tirk
Nedim Şener

Nedim Şener (jdb. 1966 li Almanya) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Adara 2011an ji ber endametiya rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, bi tevî Ahmet Şık hat girtin û adara 2012an jî berdan. Darizandina wî didome, nehatiye beraetkirin. Şener li Mengen a parêzgeha Boluyê mezin dibe. Sala 1991ê di rojnameya "İlkhaber" (nûçeya yekem) de dest bi rojnamevaniyê dike. 1992 - 1994 di rojnameya Dünyayê (Erdxan, dinya) de kar dike. 1994an derbasê Milliyetê dibe.

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Ergenekon
Jidayikbûn 1966
Mêr
Rojnamevanên alman
Mirovên zindî
Ahmet Şık

Ahmet Şık (jdb. 1970 li parêzgeha Edeneyê), rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê de tê darizandin. Di 3ê adarê 2011yê hat girtin, 12ê adarê 2012yê de berdan. Ji doza endametiya rêxistina Ergenekonê nehatiye beraetkirin. Di beşa rojnamegerî ya zanîngeha Stenbolê de dixwîne. Yekem car di rojnameya Milliyetê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di nava salên 1991 - 2007 di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite.

Di rojnameyên Evrensel, Radikal, Yeni Yüzyıl û kovara Noktayê de dixebite. Deemekê bo ajansa Reutersê wênekêşiyê dike.

Rojnamevanên tirk
Ergenekon
Jidayikbûn 1970
Mêr
Mirovên zindî
Rıfat Ilgaz

Mehmet Rıfat Ilgaz (jdb. 1911 li Kastamonu - m.  li Stenbol), helbestvan, nivîskarekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya Hababam Sınıfı (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên kurdan nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya Tirkiyeyê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

Nivîskarên tirk
Helbestvanên tirk
Jidayikbûn 1911
Mirin 1993
Mêr
Romannivîsên sedsala 20an
Şemseddîn Samî

Sami Frashëri (jdb.  li Frashër, Albanya; m.  li Stenbol) wêjevan û çalakvanekî tevgera azadiya albanî bû. Li Tirkiyê Samî Frashëri ye bi navê xwe yê kevneşop Şemseddîn Samî tê naskirin. Hêdî hêdî împeratoriya Osmanî belav dibû, gel azad bûn. Sala 1899'ê bi nivîsara xwe ya Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet (ku.: "Albanya – çi bûbû, çi ye û dê çi bibe") balê dikişîne ser azadiya gelê albanî, avakirina neteweyeke nûjen. 

Ew bi xwe yek ji zana û pisporê zimanê romî (tirkî) bû. Yekem ensîklopediya tirkî wî nivîsîbû. Herwiha bi xwe gelek ferhengên tirkî jî amade kiriye. Ji bi ziman û wêjeya tirkî, ew kesekî gelekî girîng e. 
 
Ji ber ku gelek xizmet ji tirkî re kiriye, di avabûna nêrîna neteweperwer a tirkî de keda wî mezin e, neteweperwerên tirk albanbûna wî û helwesta wî ya bo azadiya albanan ji çavan dûr digirin. Di hin çavkaniyên tirkan de bêî ku behsa albanbûna wî bê kirin, wî wekî neteweperwer û osmanîperwerekî didin nîşandan.

Berhem 
 Taaşşuk-i Tal’at ve Fitnat (Evîna Tal’at û Fitnat, Roman) - 1872
 Besa yahud Ahde Vefâ (Drama) - 1875 
 Kamus-i Fransevî (fransî-romî/tirkî û romî-fransî, ferheng) - 1882 & 1885
 Abetare e gjuhës shqipe - 1886 
 Shkronjtore e gjuhës shqipe (gramatîka albanî) - 1886
 Dheshkronjë - 1888
 Kamusü´l-A´lâm (yekem lexikona bi tirkî) - 6 cîld. 1889-1896
 Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet. Mendime për shpëtimt të mëmëdheut nga reziket që e kanë rethuarë. 
 Kamus-i Türkî (fergenga tirkî) - 1901

Çavkanî 
 Peter Bartl: Die albanischen Muslime zur Zeit der nationalen Unabhängigkeitsbewegung - Misilmanên alban di dema hewlên serbixwebûna gelan de (1878-1912). Wiesbaden 1968. (almanî)
 Mathias Bernath u.a. (Hrsg.): Bibliographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. Bd. 1. München 1974.
 Bülent Bilmez: Sami Frashëri or Semseddin Sami? Mythologization of an Ottoman Intellectual in the Modern Turkish and Socialist Albanian Historiographies based on "Selective Perception". In: Balkanologie. 7(2003), Heft 2. 
 Johannes Faensen: Die albanische Nationalbewegung. Wiesbaden 1980.

Girêdan 
 Robert Elsie: Sê birayên Frashëri  (PDF; 106 kB)
 Sami Frashëri: Përhapja e Islamit (alb.) - Rewşa îslamê, erebî nivîsa orjînal: Hîmmetul-hîmam fî neşrîl-îslam. Stenbol 1884.

Nivîskarên alban
Jidayikbûn 1850
Mirin 1904
Nivîskarên zimanê tirkî
Romannivîsên sedsala 19an
Elif (tîp)

Elif  ( ا ) herfa yekem a alfabeya erebî ye. 

Di destpêka peyvê da boyê dengdêran (a, e, i, î, u, û) tê bikaranîn, di nav peyvê da boyê dengê a tê bikaranîn.

Nivîsandin

Hemze 

Hemze  ( ء ) di alfabeya erebî da herfeke xweser nîne, herfa Elif ya bi hereke ye.

Hemze bi tenê yan jî bi herfên Elif, Waw, Ye va tê nivîsandin. 

ا
Be (tîp)

Be  ( ب ) herfa duwem a alfabeya erebî ye. 

ب
Te (tîp)

Te  ( ت ) herfa sêyem a alfabeya erebî ye. 

Ev herf mîna dengê t yê kurdî tê bilêvkirin.

ت
Se (tîp)

Se  ( ث ) herfa çarem a alfabeya erebî ye. 

ث
Cîm (tîp)

Cîm  ( ج ) herfa pêncem a alfabeya erebî ye. 

ج
Xe (tîp)

Xe  ( خ ) herfa heftem a alfabeya erebî ye. 

Di alfabeya kurdî ya latînî da ev deng bi tîpa x tê nivîsandin.

خ
Ẍeyn (tîp)

Ẍeyn  ( غ ) herfa nozdehem a alfabeya erebî ye. 

Bi kurdî jî, ev deng tê bilêvkirin. Di alfabeya kurdî ya latînî da bi pirranî bi tîpa x tê nivîsandin. 

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da, bona vî dengî nîşanka Ẍ - ẍ pêşkêş dike û bikartîne.

Nivîsandin  

غ
Dal (tîp)

Dal  ( د ) herfa heştem a alfabeya erebî ye. 

Ev herf mîna dengê d yê kurdî tê bilêvkirin.

د
Zal (tîp)

Zal  ( ذ ) herfa nehem a alfabeya erebî ye. 

ذ
Re (tîp)

Re  ( ر ) herfa dehem a alfabeya erebî ye. 

ر
Ze (tîp)

Ze  ( ز ) herfa yanzdehem a alfabeya erebî ye. 

Ev herf mîna dengê z yê kurdî tê bilêvkirin.

ز
Sîn (tîp)

Sîn ( س ) herfa donzdehem a alfabeya erebî ye. 

Ev herf mîna dengê s yê kurdî tê bilêvkirin.

س
Şîn (tîp)

Şîn  ( ش ) herfa sêzdehem a alfabeya erebî ye. 

Ev herf mîna dengê ş yê kurdî tê bilêvkirin.

ش
Sad (tîp)

Sad  ( ص ) herfa çardehem a alfabeya erebî ye. 

ص
Dad (tîp)

Dad  ( ض ) herfa panzdehem a alfabeya erebî ye. 

ض
Ta (tîp)

Ta yan jî tê  ( ط ) herfa şanzdehem a alfabeya erebî ye. 

ط
Za (tîp)

Za yan jî zê  ( ظ ) herfa hevdehem a alfabeya erebî ye. 

ظ
Fe (tîp)

Fe  ( ف ) herfa bîstem a alfabeya erebî ye. 

ف
Qaf (tîp)

Qaf  ( ق ) herfa bîst û yekem a alfabeya erebî ye. 

ق
Kaf (tîp)

Kaf yan jî kef  ( ك ) herfa bîst û duwem a alfabeya erebî ye. 

ك
Lam (tîp)

Lam  ( ل ) herfa bîst û sêyem a alfabeya erebî ye. 

ل
Mîm (tîp)

Mîm  ( م ) herfa bîst û çarem a alfabeya erebî ye. 

م
Nûn (tîp)

Nûn  ( ن ) herfa bîst û pêncem a alfabeya erebî ye. 

ن
He (tîp)

He  ( ھ,ه‎‎ )  herfa bîst û şeşem a alfabeya erebî ye. 

ه
Waw (tîp)

Waw  ( و ) herfa bîst û heftem a alfabeya erebî ye. 

و
Ye (tîp)

Ye  ( ي ) herfa bîst û heştem û dawîn a alfabeya erebî ye. 

ي
Dewlet Xatûn

Dewlet Xatûn ji 1316'an heta 1320'an melîka (keybanûya) dewleta xurşîdiyan.

Ev pîreka melîkê xurşîdiyan ê 12'em Îzedîn Mihemed bûye. Gava ku merê wê dimire, kurên wan ê şehzadeyê berbijarê text, zarokek 8 salî bûye. Ji ber wê dayika wî Dewlet Xatûn 4 salan di şûna kurê xwe de serweriye li dewleta xurşîdiyan (Lûrên Kûçik) dike. Piştê 4 salan textê ve dewletê derbasê ezbeteke din, ya mala bavê Dewlet Xatûn dibe. Birayê we Îzedîn Mihemed II dibe melîkê Lûristana piçûk.

Çavkanî 
Kurdica (almanî)

Dîroka Kurdistanê
Luristan
Jinên kurd
Mehmet Altan

Mehmet Hasan Altan (jdb. 1953, li Enqere), rojnamevan, akademîker û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Kurê (lawê) Çetin Altan, birayê Ahmet Altan e.

Dibistana seteratayî, amadeyî û bilind li Stembolê bidawî dike. Sala 1979ê bo perwerdeya doktorayê diçe Fransayê. Sala 1980'yê ji zanîngeha Paris I. Pantheon Sorbonne destûrnameya pisporiyê digire. Angaşta wî têkiliyên Tirkiye û IMFê bû. Bi angaşta li ser têkiliyên bi YKSS û DYAyê re jî, destûrnameya doktoriyê digire. Li Parîsê bo rojnameya kemalîst Cumhuriyetê dixebite. Sala 1984ê vedigere Tirkiyeyê.

Yek ji giregirên nêrîna "komara duyem" e. Gorî wan komara yekem a di sala 1923yê de ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve hatibû damezirandin, divê ji nû ve bê sazkirin. Heger Tirkiye viya neke, bi vî awayî ev komar bi xwe dibe belaya serê hevwelatiyan û jixwe bûye jî. Divê komareke demokratîk hebe ku bikêrî hemî gel, kom û berên Tirkiyeyê bê.

Altan niha di zanîngeha Stembolê de, wekî profesorê aboriyê kar dike.

Berhem 
 Kanatlı Karınca (Gêle/moriya bibask), weşanên Nisan 1985
 Süperler ve Türkiye (Superan û Tirkiye), weşanên AFA 1986 
 Marks'tan Sevgilerle (Xoşewîstî ji Marks), weşanên Güneş 1989 
 Darbelerin Ekonomisi (Aboriya derbeyan/cûntayan), AFA 1990 
 Matadorun Ölümü  (Mirina matador), Nisan 1992
 'Köylüler Ne Zaman Manşet Olur' (kengî gundî dibin sernûçe), Zaman Kitap
 İkinci Cumhuriyet'in Yol Hikayesi (Çîroka rê ya komara duyem), HayyKitap, 2008

Girêdan 
 Mehmet ALTAN, malpera fermî  (romî)
 Mehmet ALTAN, nivîsarên hefteyî  (romî)

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1953
Mêr
Mirovên zindî
Kesên ji Enqereyê
Roni Margulies

Roni Margulies, (jdb.  li Stembol) nivîskar, wergêr , weşanger û rojnamevanekî       navdar ê Tirkiyeyê ye. Yek ji demokrat û sosyalîstan e.

Jiyan 
Piştî dibistana amadeyî li Robert Kolejiyê (Koleja Robert), diçe Brîtanyayê. Li wir li ser aborînasiyê perwerde dibe. Margulies ji aboriyê bêhtir xwe dide polîtîka û wêjeyê, bi taybetî helbestê.

Çepa tirk û Margulies 
Margulies çepa tirk rexne dike ku xwe ji kemalîzmê dûr nagirin, di babeta kurd de statukoparêz û di qada navneteweyî de neteweperwer in. Bi pêşketina tevgera kurd re, çepgir û sosyalîstên tirk pirranî xwe dan aliyê dewletê û bûn dijberên kurdan. Margulies viya wekî "çepa tirk nebûye, tirkê çep hebûye" şîrove dike.

 li Stembolê ji aliyê alîgirên partiya çepgir ÖDPê, êrîş lê hate kirin. Margulies endamê partiya DSİPê ye û di rojnameya Tarafê de dinivîse. Margulies bi eslê xwe ji gelê cihû ye.

Helbestvanên tirk
Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Cihûyên Anatoliyayê
Mirovên zindî
Attila İlhan

Attila İlhan (jdb.  li Menemen; m.  li Stembol) helbestvan, nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Birayê aktrîst Çolpan İlhan e. Xwedî nêrînên tirkperwer-çepgir bû, gelek aliyên kemalîzmê dipesinand. Di babeta bicihanîna daxwazên kurdan de, helwesta wî neyînî bû. Xwe ji kurdan dûr digirt.

Carnan pesnê derbeyên leşkerî dida, li dijî tevlîbûna Tirkiyeyê bo YEyê derdiket, berevaniya planên girtiyên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê dikir. Dema ew jiyana xwe jidest dide, ergenekonî nehatibûn girtin lê planên xwe dimeşandin ku esker dest bidin ser hikûmetê, modela dewleta kemalîst xurt bikin.

Lê gava jê bihata pirsîn xwe wekî sosyalîst, marksîst, komunîst binavdikir. Di salên 1990î de ku kurd dihatin qirrkirin wekî pirraniya ronakbîrên tirk, wî jî dengê xwe dernedixist, kirinên dewletê normal didît.

Bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide.

Hin ji berhemên wî 
 Duvar (Dîwar - 1948)
 Sisler Bulvarı (Boulevarda mijê - 1954)
 Yağmur Kaçağı (Firarê şilîbarabê - 1955)
 Ben Sana Mecburum (Neçarê te me - 1960)
 Bela Çiçeği (Kulîlka serqedayê - 1961)
 Yasak Sevişmek (Bihevşabûna qedexe - 1968)
 Tutuklunun Günlüğü (Rojnivîska girtî - 1973)
 Böyle Bir Sevmek (Wiha hezkirinek - 1977)
 Elde Var Hüzün (Di dest de xemgînî ma - 1982)
 Korkunun Krallığı (Keyaniya tirsê - 1987)
 Ayrılık Sevdaya Dahil (Cihêtî tevlî evînê ye - 1993)
 Kimi Sevsem Sensin (Ji kê hez bikim tu yî - 2002)
 Allah`ın Süngüleri-Reis Paşa (Singûyên Xwedê - Reis Paşa (ango Atatürk) - 2002)
 Allah`ın Süngüleri-Gazi Paşa (Singûyên Xwedê - Gazi Paşa (ango Atatürk) - 2006)
 Hangi Atatürk (Kîjan Atatürk? - 1981)
 Sultan Galiyef - Avrasya`da Dolaşan Hayalet (Sultan Galiyev - Pêrewê/xeyaletê li Ewrasyayê diger - 2000)
 Yıldız, Hilâl ve Kalpak (Stêr, heyv û papax - 2004)

Helbestvanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1925
Mirin 2005
Mêr
Romannivîsên sedsala 20an
Namık Kemal

Namık Kemal, Namiq Kamal, navê rastî Mehmed Kemal (jdb. , Tekirdağ (Combos); m.  li girava Xîos), helbestvan, nivîskarekî osmanî bû. Bandora wî li Genc Tirkan, neteweperweriya romiyan (tirk) dibe.

Jiyan 
Kemal, di malbateke zadegan de tê jiyanê. Di zaroktiyê de fêrî zimanên erebî, farisî, fransî dibe. Bo hikûmeta osmanî karê wergeriyê dike.

Helbestên wî yên pêşîn di stîla klasîk a dîwanê de ye. Paşê İbrahim Şinasi dixwîne, dikeve bin bandora nêrîn û çanda rojavayî. Sala 1865 dibe xwediyê rojnameya Tasvir-i Efkâr. Berhemên Victor Hugo, Jean-Jacques Rousseau û Charles-Louis Montesquieu werdigerîne romî (tirkî), wan bi osmaniyan dide nasandin. Demekê rojnameya Hurriyetê (ne ya niha) jî dertîne.

Demekê li sirgûnê dimîne, li vegerê, rojnameya „Îbret“ê dertîne. Di heman demê de çîrokên şanoyê û komediyê jî dinivîsîne. Hêdî hêdî dibe mîzahnûseke navdar. Piştgiriyê dide komeleyên Masontiyê.

Çavkanî 
 Nermin Menemencioğlu; Namık Kemal Abroad: A Centenary; in: Middle Eastern Studies, Vol. 4, No. 1 (Oct., 1967), S 29-49 (îngilîzî)
 Vaterland oder Silistria!: Ein Theaterstück in vier Akten, Manzara Verlag, Darmstadt 2010 ISBN 978-3-939795-04-9 (almanî)

Girêdan 

Nivîskarên osmanî
Weşangerên osmanî
Jidayikbûn 1840
Mirin 1888
Mêr
Mihri Belli

Mihri Belli (jdb. 1916 li Silivri nêzîkî Stenbol; m.  li Stenbol) yek ji siyasetmedarên komunîst, çepgirên tirk bû. Li dijî serxwebûna kurdan bû, dixwest kurd bi tirkan re di bin desthilatdariya Tirkiyeyê de bijîn. Herwiha bo kurdan federalî û xweserî jî zêde didît. Çareseriya "pirsgirêka kurd" di demokratîzekirina zagonan de didît. Ji ber wê ji aliyê gelek kurdan ve ew dihate rexnekirin.

Kemalîst bû yan sosyalîst? 
Malbata wî ji parêzgeha Rihayê çûye Stenbolê. Di koleja zarokên dewlemendan lê dixwînin, Robert Koleji de dixwîne. Li zanîngeha Stenbolê perwerdeya aborînasiyê dibîne.

Sala 1936ê diçe DYAyê li  zanîngeha Mississippi perwerdeyê bidawî dike (sala 1939). Li Amerîkayê li ser marksîzm, tevgerên ciwanan û birêvebirina wan, îdarekirina komên karkeran, kontrol û birêvebirina çalakiyên sîvîl hwd perwerdeyên taybet dibîne. Ji bo çi van kûrsan dibîne û ji aliyê kê ve tên dayîn, îro jî ne diyar e.

Sala 1940ê vedigere Tirkiyeyê û tevlî partiya komunista tirk TKPê dibe. Di nava du salan de ji endametiyê dikişe komîteya navendî, 1942yê dibe endamê komîteya navendî. Gorî rêznameya partiyê ev ne gengaz e lê dîsa jî dibe.

1943–1944 wekî asîstent li Stenbolê cem profesor Fritz Neumark dixebite. Sala 1944ê li ser daxwaza Almanyayê li dijî TKPê û sosyalîstên tirk operasyon tên lidarxistin û Belli jî digirin. Herçendî endamê komîteya navendî û serokê rêxistina ciwanan Ileri Genclikê ye jî, tenê lê 2 sal ceza tê birîn û bo demekê di zîndanê de dimîne. Gorî hin îdiayan çend hefteyan di zîndanê de maye. Demekê derdikeve derveyî welat, têkilî bo rêxistinên yewnan re datîne. Heya sala 1960ê ne aktîv e.

Ji salên 1960ê ku li seranser cîhanê tevgerên ciwanan dadikevin lolanan, Belli jî bi kovara Aydınlık a Doğu Perinçek derdikeve meydanê. Bi Perincek û koma wê re li dijî Mahir Çayan û Deniz Gezmiş têdikoşe.

Di derbeya/cûntaya  pirraniya çepgir û komunîstan tên girtin lê Belli nayê girtin, derbasê Filistînê dibe. Wê demê hin komên çepgirên kurd û tirk li Filistînê ne. Cunta bidawî bû vedigere Tirkiyeyê, lê namîne, derbasê Ewropayê dibe.

Sala 1979ê di êrîşekê de auf Mihri Belli giran birîndar dibe. 1981ê disa derdikeve Ewropayê.Têkilî bi devedorên PKKê re datîne. 1996ê partiya ÖDP û 2002yê jî ya SDP dadimezirîne, tevlî damezrandinê dibe.

Berhem 
 Eine Analyse der türkischen Linken (almanî)
 Tirkiye: Struktur, pirsgirêka neteweyî (Türkiye: Yapı, Ulusal Sorun (tirkî-îngilîzî) 
 Min mirov naskirin (İnsanlar Tanıdım 1997) 
 Têbiniyên biyanistanê (Gurbetten Notlar 1998) 
 Şoreşa demokratîk a neteweyî (Milli Demokratik Devrim 1968)

Girêdanên dervê 
 Turkish Socialist Leader Mihri Belli Passes Away Netzwerk Bianet vom 17. August 2011

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1916
Mirin 2011
Mêr
Jidayikbûn 1915
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Mîrektiya Kilîsê

Mend an  Mîrgeha Kilîsê (1260-1847) mîrgeheke Kurd li herêma Kilîsê, Dilok, Efrîn û Heleb bû ye.

Dîrok 

Gôrê Şerefname ya Şerefxan ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11'mîn de ji devera Colemêrg hatî bû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan  Colemêrg , û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.

Mîrên Kilîsê 
Mend (1260-1277)
Ereb (1277-1301)
Cemal (1301-1344)
Ehmed (1344-1351)
Habîb (1351-1388)
Kazim(1388-1421)
Şêx Îzedîn (1421-1467) 
...

Mijarên têkildar 
 Kurdên Kilîsê
Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
Dîroka Kurdistanê
 Kilîs

Çavkanî 

Mîrgehên kurdî
Kilîs
Êzîdîtî
Erçîvan

Erçîvan (bi azerî: Ərçivan) navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn û gundê herî mezin di navçeyê de ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Gîlekeran

Gîlekeran navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Gundên Astara, Azerbaycan
Gîleparqo

Gîleparqo (bi azerî: Giləparqo) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleparqo bi gundê Mîkî ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Gulyatan

Gulyatan navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Gundên Astara, Azerbaycan
Hamoşam

Asxanakeran navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Klînbî, Rîvadîla û Riqloba bi Hamoşam ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Ali Bayramoğlu

Ali Bayramoğlu (bixwîne Alî Bayramoẍlu), (jdb. 1956 li Gelibolu, Çanakkale, Tirkiye) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di rojnameya tirkperwer-îslamperwer Yeni Şafakê (berbanga nû) de dinivîsîne.

Sala 1973'yê dibistana amadeyî Iskenderun Lisesi bidawî kiriye. 1979ê ji înstîtuta zanînên polîtîk Grenobleyê destûryar dibe. Perwerdeya bilind li zanîngeha Stembolê fakulteya aboriyê û doktorayê jî li înstîtuta zanînên civakî ya heman zanîngehê, bidawî dike.

1981 - 1999, di zanîngeha Marmarayê, beşa birêvebirina gelemperiyê de dersdariyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl û Starê de nivîsiye.

Xwedî nêrînên lîberal e jî. Di nava tixûbên fermî yên Tirkiyeyê de, bêî statuyeke polîtîk, çareserkirina bicihanîna daxwazên kurdan, an bi gotina siyasetmedarên romî "pirsgirêka kurd", gengaz dibîne. Bo naskirina komkujiya Ermeniyan jî gelek caran nivîsiye û daxwaz kiriye ku Tirkiye lêborînê bixwaze.

Girêdan 
Bayramoğlu li ser AKPê (şîroveya bi wêne)

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1956
Mêr
Nivîskarên tirk
Mirovên zindî
Hejo

Hejo navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Gundên Astara, Azerbaycan
Hesîn

Hesîn (bi azerî: Həsin) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Hesîn bi gundê Siyakû ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Yeni Şafak

Yeni Şafak (tê wateya "Berbanga Nû") rojnameyeke Tirkiyeyê ye. Navenda wê li Stembolê ye. Rojnameyeke rastgir, tirkperwer-îslamperwer e. Li dijî bicihanîna daxwazên kurdan ên polîtîk e. Di babeta kurd de, statukoparêz e, daxwazên kurdan ên siyasî, bi cudaxwaziyê tewanbar dike. Hin nivîskarên wê vê siyasetê nepejirînin jî, nêrîn û helwesta rojnameyê ev e.

Rojname dema hikûmetên AKPê de ji bo kurdan gotinên xwe hinekê nerm kir, lê bi guhertina siyaseta hikûmetê re, niha bûye parçeyek ji şerê psîkolojîk. Wekî Star û Zamanê, pesindariya AKPê dike.

Girêdan 
 Malpera rojnameyê

Rojnameyên tirkî
Kîjoba

Kîjoba (yan jî Kîjebe) navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn. Kîjoba bi geştvaniya li ser zeviyên çay navdar e.

Gundên Astara, Azerbaycan
Klinbî

Klinbî navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Klînbî bi gundê Hamoşam ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Evrensel

Evrensel (kurdî « gerdûnî ») rojnameyeke Tirkiyeyê ye, rojane dertê. Sala 1995ê dest bi weşanê dike. Nêrîn û helwesta rojnameyê sosyalîzmeke neteweyî ye. Ji ber wê jî ji cîhanê bêhtir pirsgirêkên karkerên û çînên kedkarên ên romî (tirk) tîne ziman. Di babeta kurd de, nêrîna rojnameyê erênî ye, problemên kurdan dibînin û tînin ziman. Lê çareserkirinê jî di nava statuko û forma unîter a Tirkiyeyê de digerin. Ango baştirkirina rewşa aborî ya kurdan, rakirina qedexeyên li ser çanda kurdî ûêd bo "pirsgirêka kurd" kafî dibînin.

Rojnamevan Metin Göktepe di vê rojnameyê de dixebitî ku li ser kar, ji aliyê polîsan ve hatibû lînckirin, jiyana xwe jidest dabû. Tîraja rojnameyê li dora 5-7 hezarê ye. Evrensel bo ciwan, pirtûkan birêkûpêk pêvekan dertîne.

Girêdan 
 Rojnameya Evrensel
 Malper bo Ewropa 

Rojnameyên tirkî
Can Dündar

Can Dündar (jdb. 16 hezîran 1961, Enqere) lêgerîner, rojnamevan, derhênerê dokumanteran ê tirk e.

Jiyan
Dibistana amadeyî li Lîseya Enqereyê ya Ataturk bi dawî kiriye. 1982yê ji Fakulteya Zanistên Siyasî yaa zanîngeha Enqereyê destûrdar bûye. Wî di çapemeniya tirkî mîna Yankı, Hürriyet, Nokta, Haftaya Bakış, Söz û Tempo de nivîsiye. Sala 1986ê li Brîtanyayê di dibistana London School of Journalism de dixwîne.

Di Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn‎ (ODTÜ) beşên zanînên aborî - gerînendeyî û birêvebirina gelemperiyê de, perwerdeyê dibîne.

Sala 1988ê dikeve medyayê, ti saziya fermî ya dewletê TRTê de dest bi kar dike. Herwiha di kovarên Aktüel û Yeni Yüzyıl û rojnameyên tirkî Sabah û Milliyet de nivîsiye. Niha jî di rojnameya Milliyet de kar dike.

Armanca xwe
Gorî hinekan ve ew kemalîstek e. Gelek jî wî wekî demokratek bibîrdixin. Dixwaze astengiyên pêşiya çand û zimanê kurd rabin. Lê bo tayînkirina çarenusa kurdan, wekî kemalîst û çepa tirkî difikire. Ango qedera kurdan bi berjewendiyên tirkan ve girê dide.

Çavkanî

Girêdan 
 Can Malpera fermî ya Dündar

Jidayikbûn 1961
Rojnamevanên tirk
Mirovên zindî
Kesên ji Enqereyê
Ragıp Duran

Ragıp Duran (bixwîne Ragip Duran) (jdb. 1954 li Stembol) nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Bi giranî di kovar û rojnameyên kurdan de dixebite, birêveberiyê dike.

Di kovara Doğu Perinçek, Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Vê kovarê ji ber ku îxbara çepgir, kurd û sosyalîstên tirk dikir, ji aliyê gelekan ve wekî "kovara deşîfrekirin û hedefnîşandanê" dihate binavkirin. Doğu Perinçek ji ber darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, di girtîgehê de ye.

Duran dibistana amadeyî Galatasaray Lisesi (lîseya Galatasarayê) bidawî dike, li Fransayê perwerdeya dadê dibîne. Di rojnameya Hürriyet, Cumhuriyet, Gündemê de xebitiye. Ji bo AFP, Libération  û BBCyê nûçegihanî kiriye.

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1954
Mêr
Heşîna çîrê

Heşîna çîrê, dolmeha çîrê, kutilka qeysiya hişkkirî xwarineke herêma Tolhildanê ye, bi taybetî li Semsûrê pirr tê xwarin.

Çiye çîr û çima kutilk e? 
Gorî norm û pîvanên pêjgeha kurd ev ne kutilk (dolmeh), xwarineke sêniyê (tiyan) ye. Lewra devên/perên qeysiya hişkkirî, wekî heşînên din an pelhevîrkê (şikeva) nayê girtin, gelek dijwar e.

Lê Cemşîd Bender ew kiriye bin kategoriya kutilkê. Dibe ku wextekê ne ji çîrê (qeysiya hişkkirî) lê ji qeysiya teze (zerdele, şelane, mişmiş, arûnga Melediyê, qeysî, bi latînî: Prunus armeniaca) dihatibûye çêkirin û têkel wekî dolmehê dixistibûne nava qeysiyê ku wê gavê pêçîn jî hêsan dibe. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên wê nehatine standardkirin.

Wekî pêşniyarek, navê vê xwarinê bibe çîrqeliya Semsûrê baştir dibe.

Berkeliya (melzemeyê) çîrqeliya Semsûrê 
 250 gr çîr (qeysiya hişkkirî)
 1 SA (stekana-qedeha avê) şekir
 1/4 SA av
 1/2 SA kakilê gûzê
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê yê bêxwê (bêsolin)

Çêkirin 
Çîrê di nava avê de nermijî bikin. Rûn li binê sêniyê (tepsî, mersef) bidin. Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. 1 KX şekir tevlî kakikê bikin, tevbidin û berdin nava çîrê.

Wekî dolmehê devê qeysiyan bigirin, li sêniyê rêz bikin. Av û şekirê bi ser de bikin, bavêjin firneyê.

Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tolhildanê
Kutilk
Hebenîska Amedê

Hebenîska Amedê bi danê spî û goştê pîlê yê bihestî (yê mihê) didin ser. Hebenîsk xwarineke kurdistanî ye, li tevahiya herêman kêm-zêde terîfeya wê yek e. Li vir terîfeya ya herêma Amedê tê dayîn. 

Ji bo vê xwarinê darkumikên, qemçikên bacanê reş ên hişkkirî pêwîst e. Li gelek deverên Kurdistanê viya bo zivistanê hişk dikin, di xwarinan de bikartînin. Bi taybetî li herêma Tolhildanê.

Berkeliya (melzemeyê) hebenîska Amedê 
 1/2 kg goştê pîlê yên bihestî (mih)
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) danê spî
 1/2 SA nîsk
 1/4 SA nok
 10 heb darkumikên bacanreşkê (qemçika serê bacanê) yên hişkkirî
 1/4 SA rûnê malê
 2 serî pîvaz
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringiyê (tomatos, pamîdor, bacanê sor)
 1 KX gijnîj, şemujek (latînî coriandrum sativum) 
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)
 1 KŞ îsota reş
 1 KŞ xwê (solin)

Çêkirin 
Goştê hûrkirî berdin quşxaneyê, dan û nîska şûştî jî û bidin ser agir. Du caran kel pê bînin û kefa wê bigirin. Qemçikên bacareşkê hûr bikin, berdin navê.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hûrkirî biqijilînin, mergeyê jî. Piştî qemçikên bacanê, viya (ango rûnbirêşkê) berdin nava goşt.

Gijnîj, xwê, îsota pûlpelî û îsota reş tevlî bikin, bihêlin bila bikele heya tehma xwe girt.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Amedê
Higtaba Semsûrê

Higtaba Semsûrê jî wekî higtabên din patîle yan bi gotina ewropayî, pîza ye.

Ji mehelmiyan an asûriyan hatiye? 
Xebateke zanistî nehatiye kirin lê bi texmîni ji gelê cîran mehelmî yan asûrîyan, ku herdu gel jî samî ne, xwedî heman rehên çandê ne, derbasê pêjgeha kurd bûye. Ji higtaba bi hêkê re, hêktev tê gotin.

Cureyên navdar ên higtabê 
 Higtaba bi penîrê
 Higtaba bi qeliyê
 Hêktev (higtaba bi hêkê)

Berkeliya (melzemeyê) higtaba Semsûrê 
 Patîle (bi qasî ku têra têkela we kir)
 200 gr goştê qelandî yê tîkegoşta mihê, yan qeliya zivistanê
 2 serî pîvaz
 2 KX (kevçiyê xwarinê) bexdenûsa hûrkirî
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)

Amadekirina patîleya wê 
Ard (arvan) berdin teştekê, nava wê vebikin. Hevîrtirşê bi şîrê bişekir bihelînin, ron bikin. Viya berdin nava vekirî ya ardê. Rûn, du hêk û xwê jî tevlî bikin û hêdî hêdî hevîr bistrên.

Hûn bi dilê xwe ne lê girik bi qasî hêkê bin baştir e. Bi destan vebikin.

Çêkirin 
Tîkegoşt an qeliyê hûrbikin, pîvazê jî ziravkî. Biharbêhnê (biharat) tevlî bikin, tavbidin. Li ser pîdeyê (yan pîdeyan) rabixînin û navêjin firneyê, bila bipije.

Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Patîle û pîza
Loqmeya bexdenûsê

Loqmeya bexdenûsê, li herêma Amedê deng vedaye lê li rojhilatê Kurdistanê bêhtir tê xwarin.

Berkeliya (melzemeyê) loqmeya bexdenûsê ya Amedê 
 Rûnê zeytê (bo qijilandinê)
 1 fîncan bexdenûsa hûrkirî
 1 fîncan mast
 3 fîncan ard (arvan)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê (solin)
 1 KÇ karbonat
 1 Hêk

Çêkirin 
Hêkê biçelpînin badiyekê, xwê, mast, bexdenûs û ardê tevlî bikin, tevbidin. Karbonatê jî bavêjinê.

Di rûnbirêşkê de rûnê zeytê bihelînin, ji têkela we amadekiriye bi kevçiyê pariyan bigirin, berdin nava rûn, biqijilînin. 

Xwarinên rûnbirêşkê
Loqme
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Occo Mahabad

Occo Mahabad (jdb. 1977, li Wanê) helbestvan, bernamenivîs, wergêr û nivîskarekî kurd e.

Jînenîgarî 
Occo Mahabad di sala 1977an de li Wanê hatiye dinê. Zanîngeha Stembolê qedandiye. Di kovarên wekî Çirûsk, Asiva, Pengav de nivîs û helbestên wî hatine weşandin, dîsa di çend malperan de nivîskariyê dike. Pirtûka wî ya yekem Helbestên Dînik e. Pirtûk ji Weşanxaneya AVAyê derketiye. Ji xêynî helbestan ji bo fîlmên biyanî binnivîsan amede dike. Albûmên xwe yên helbestan bê mafên telîfan di înternetê de parve kiriye. Mîna WinRAR û Defragglerê gelek bernameyên kombersan kurdî kiriye. Ji bo standardkirina têgihên kurdî yên ser teknîkî bi navê Nivîsên Teknîkî û Ferhenga Termên Kompîtûrê ceribandinek amade kiriye.

Berhem 

Albûmên wî
 Helbestên Dînik
 Dem
 Helbestên Bijare

Pirtûkên wî
 Helbestên Dînik (Weşanên Ava 2012)
 Êşên Qehbik (Weşanên Do 2013)
 Rondikên Binevşê (Weşanên Do 2016)
 Dem (Weşanên Na 2017)
 Bi Dizîka Were (Weşanên Na 2018) Antolojiya Helbestvanên Nûjen - Helbestvanên Bakur (Weşanên Na 2019)
 Gotinên Pêşiyan û Nifirên Kurdan (Weşanên JJ 2020)''

Çavkanî 

 https://www.antoloji.com/m/occo-mahabad-2/hayati/
 https://occomahabad.wordpress.com/biography/
 https://www.bernamegeh.org/2019/07/29/jiyana-occo-mahabad/

Girêdanên derve 
 Malpera şexsî ya Occo Mahabad (Wordpress.com)
 Bloga şexsî ya Occo Mahabad (Blog)
 Malpera teknîkî ku Occo Mahabad saz kiriye (Bernamegeh.org)

Wergêrên kurd
Bernamenivîsên kurd
Kesên ji Wanê
Jidayikbûn 1977
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Zerza

Zerza (ji kurdî: Zarzerî, zar- û zerî, zarên zerî) eşîreke kurdên kurmancîaxev e. 

Zerzayî eşîreke mezin a herêma başurê Gola Wirmiyê ye. Bi eşîrên wek Dimilî, Herkan, Biradostan û Dirî ve gelheyê kurdî yê vê herêmê pêk tînin. 
Di Şerefname de behsa mîrgeheke bi vî navê tê kirin, belê dîroka we naye şayesandin. Her wuha ev eşîr yek ji pevratiyên dewlata Eyûbiyan di nav êl û eşîrên kurdan de bû ye. Gelek pispor û alimên di dema Eyûbiyan li Misirê peşnavê wan Zerza ye. Mumkun e ku ji vê eşîrê bin.

Çavkanî  

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Hozan Comert

Hozan Comerd hunermendeke Kurd e. Bi eslê xwe Kurmancê Dêrsimê Dêp ê ye û Kurdên Zerdeşt - Elewî ye. Bi dehan sal in di koma nasyar a bi navê Koma Berxwedan cîh digire.

Di sala 2007an de Hozan Comerd albûma xwe ya ewil ya bi navê Car Caran derxist û bi strana Car Caran serkeftineke mezin bidestxist.

Kurekî Hozan Comerd tevlî Gerîla bûbû û Şehîd ket. Tê gotin ku wî strana bi navê Ez şehîd im li ser kurê xwe nivîsî ye.

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Kawî

Kawî an Kavî an jî Kovî navê eşîra kurdên elewî yên Çorimê ye. Li gelek herêmên Kurdistanê (Semsûr, Riha, Dêrsim) û li Xorasanê jî eşîrên bi vî navê hene. 

Eşîr
Fatê

Fatê (Hozan Fatê) ( jdb . 1973, Ermanes (Wan) hunermendeke kurd e.

Hozan Fatê xwe di hevpeyvînekê de wiha dide nasîn: Ez biraza Kato, keça Kemalê Xanî, ji malbata Ehmedê Xanî me.

Ew di sala 1973an de li gundê Ermanas a Wanê jidayikbû. Di zarokatiya xwe de dest bi xwendina stranan kiriye. Bandora apê wê Kazo gelek li ser wê bûye. Ji ber ku stran xwendina jinan di civatê de biyanî hatiye dîtin, wê di destpêka kariyera xwe de bi tenê di komên biçûk ên jinan de destpêkir. Wê bi gelemperî stranên apê wê Kazo û kilamên nas ên herêmê dixwend.

Di sala 1986an de ew digel ap û pismamê xwe Koma Şîrvan dadimezirîne. Kom bi taybetî li herêma Wanê aktîf bû û hunera xwe di def û mîhrîbanên kurd de dianîn ziman. Bi ji holê rakirina qedexeya li ser zimanê kurdî kom di sala 1991an de dest bi kişandina yekemîn albuma xwe dike.

Navê yekemîn albuma komê Zimanê kurdî bû û di sala 1992an de hat weşandin. Strana komê ya bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye rastî gelek ecibandine tê û dibe straneke klasîk a komê.

Fatê di sala 1994an de ji koma Şîrvan vediqete û navberek dide muzîkê. Di sala 1994an de koçî Elmanya dike.

Girêdanên derve 
 Arguvanturkufestivali.com: Festival 'e Katılan Sanatçılar; Hozan FATE 

Hunermendên kurd
Kesên ji Wanê
Jidayikbûn 1973
Mickie James

Mickie Laree James (z. 31'ê tebaxê,1979 Vîrjînya) gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e.

Gemşê
Maria Kanellis

Maria Louise Kanellis (z. 25'ê reşemiyê, 1982) strannivîs, stranbêj, aktrîs, model û gemşvana amerîkan e.

Gemşê

Modelên amerîkî
Jidayikbûn 1982
Mirovên zindî
Jillian Hall

Jillian Faye Fletcher (jdb. 6ê îlonê, 1980 Kentucky) ku çêtir bi bernavka xwe ya gemşê Jillian an jî Jillian Hall tê nasîn,  gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e. Ji sala 2003an heta 2010an, ew bi berdewamî di pêşandanên WWEyê de xuya bû. Serkeftina herî mezin a karîyera wê wergirtina WWE Divas Championship ye. Berê, Fletcher ji sala 1998an ve wekî Macaela Mercedes-ê ji sala 1998ê ve di qada lîgeyên cuda yên serbixwe de çalak bû.

Agahîhên kesane 
Fletcher ji 1995 û 1998 ve beşdarî Dibistana Bilind a Greenup County li Greenup, Kentucky, li ku ew wekî keça ponponê  û di werzişa  jimnastîkê de çalak bû. Li dû dibistana navîn, ew ji bo demek kurt beşdarî zanîngehê bû, lê ji ber kariyera xwe ya gemşê ji zanîngehê derket. Di 2009an de, Fletcher bi gemşvan John Toland ("Tank Toland") dergistî bû.

Gemşê
Jidayikbûn 1980
Cûdîkan

Cûdîkan navê eşîreke Reşî, li Qonyeyê ye. Cûdikan li Yunak û Qulûyê dijîn. Navê xwe ji Çiyayê Cûdî girtine. 15 gundên Cûdikanî li herêma Yunak û Qulûyê hene. Ji zaravayê wan re Cûdîkanî tê gotin. Li Îlamê jî eşîreke bi vî navê heye, belê ew bi beşî Lurî diaxivin..

Çavkanî 

Eşîr