nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Cîhanbeglû

Cîhanbeglû an jî Canbeglû eşîreke esilkurd, mazenderîaxev a li Mazenderan ye. Ev eşîr di dema Qeceran de ji Kurdistanê, ji herêma Wirmiyeyê hatiye koçberkirin. Beşeke wan li Farsê (Kelûn Abdû) beşeke wan jî li Mazendaran, li bakurê Sariyê û li navenda Sariyê hatiye bicîhkirin. Cangeblû û Modanlû (Motikan) heta demeke nêzik de bi eşîrên tirkomanî yên Giraylî û Ûşalû êleke bi navê Kurd û Tirk li Mazendaran pêk dianîn. Canbeglû heta destpeka sedsala 20'mîn bi Kurmancî axiviye, belê berebere asîmîle bûye û gorê çavkaniyên 1960an ve de bi mazendarî diaxivin.

Çavkanî 

Eşîr
Kurd û Tirk

Kurd û Tirk (farisî: Kord-o-Tork) navê êleke kurdan û tirkan, di sedsala 19. û 20. de li herêma Mazenderan de bû. Eşîrên vê êlê ev bûn: Cangeblû, Modanlû, Ûşanlû û Giraylî. 

Eşîr
Talebanî

Talebanî an Talabanî an jî Talbanî ezbet û terîqeteke li Kurdistanê ye. Koka vê ezbetê digijê alimekî îslamî bi navê Mele Ehmed Zenegene (1717 Kerkuk), ji êla Zengene. Li herêma Kerkûkê xwedan tesîreke mezin in. Di serî de girêdayî terîqeya Qadirî lê paşî bûn endamên Neqişbendî.

Navdarên vê binemalê
 Celal Telebanî

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Modanlû

Modanlû eşîreke mezin e. Modanlû esilkurd in, belê mazendarî diaxivin. Ev eşîr şaxeke dîrokî ya êla kurdan Motikan ne. Bi Canbeglûyan ve, di dema Qeceran de li bakurê Îranê, Mazenderan hatine bicîhkirin. Niha bi piranî mazenderî diaxivin. 

Eşîr
Dêlikanlû

Dêlikanlû eşîreke esilkurd a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilatê ye. Piştî Serhildana Canbolatan a dijî Osmaniyan ve, bi Canbolatan re ji Kilîs û Dilokê koçberê Îranê bûne. Her wuha li Kilîsê hîna jî eşîreke bi navê Dêlikan heye. Delikanlû niha li nêzê 20 gundên herêma Xalxalê dijîn. Tirkî diaxivin û şiî ne.

Çavkanî 

Eşîr
Babalî

Babalî an Babayî eşîreke Kurdên Azerbaycanê ye. Babalî berê şerê ermenî û azeriyan li çend gundên Kelbecer û Zengilan de dijiyan.

Çavkanî 

Eşîr
Farixkanlî

Eşîra Farixkanlî pêşiya Şerê Qerebaẍê li gundên Kelbecerê, li Azerbaycanê, dijiya. Niha ji warê xwe hatine dûrketin.

Çavkanî 
Farixkanli (almanî)

Eşîr
Kurdên Azerbaycanê
Yûsif Siltan

Ûsiv Siltan an jî Yûsuf Soltan damezranêrê Mîrgeha Bocnûrdê û bavikê ezbeta îlxanên êla Şadlû. 

Dema akincîkirina kurdan li Xorasanê Şah Ebas Sefewî, Şah Elî Xan ji êla Çemişgezegê dike serdarê (êlxan) êlên kurdên akincî û waliyê Qûçanê. Piştê çend salan dubendî dikeve navbera Şah Ebas û peyrewê wî Şah Elî Xan û ev ji serdariya êlê tê girtin. Şûna wî de di sala 1627'an de Şah Ebasê Sefewî, Ûsiv Siltan, ê ku bi eslê xwe gurcî bû ye û di qesra şah de mezin bibû ye, tayine serdariya êla Çemişgezegê û walîtiya Qûçanê dike. Ûsiv Siltan her çiqas di fermî de serdarê êlê ve jî, kurd vî wek serdar qebûl nakin û malbata Zaferanlûyan, a Şah Elî Xan wek serdarê xwe dihesibînin. Di vê deme de bi kirarî du serdarê êlê hene. Ûsiv Siltan paşê bi pîrekeke ji eşîra Şadî re dizewice û Neynikxanê dike navenda malbata xwe. Parçebûna êla Kurdên Xorasanê di vê sedema kargêriyî de ye. Parçeke Çemişgezegan li pêyê Ûsiv Siltan diçin Neynikxaneyê, ên din li Qûçan dimînîn. Ên Qûçanê yên ku xwe li malbata Şah Elî Xan dikîşînin ji vir şûnda de êla Zaferanlû, ên ku koçberê herêma Neynikxanê dibin û bajarê Neynikxanê avadikin jî êla Şadî (an jî bi paşgira tirkomanî -lû, Şadlû), pêk tînin. Ezbeta Ûsiv Siltan, a Mîrgeha Bocnûrdê, qasî 200 salan li Neynikxaneyê serdarî kirin.

Çavkanî 

Kurdên Xorasanê
Guhar

Guhar, goşare, guşîwar an gar ji zêr û ziberan e ku bi guhan ve (guş, goş) ve dikin. Heger ji kevirên biqîmet bin, dibin gewher. Pirranî bo xemlê dikin guhan. Hin cureyên guharan jî ji nîşaneyên ol û baweriyan in. Li Kurdistanê beriya ola Îslamê him xemla mêran bû, him jî ya jinan. Kurd guhên keçzarokan qul dikin lê van salên dawiyê guharên tên şidandin, kîpkirin jî derketine. Pispor bal dikişînin xetereyên bikaranîne. Werzişkar dema werzişê de pirranî guharan dertînin.

Demên antîk de 
Guharên herî kevn ên hatine vedîtin 7500 heya 8200 salî ne û li Mongolyayê hatine dîtin. Li Mezopotamya cara pêşîn hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) di dirûvê heyvê de hatine bikaranîn. Jinên grekîyan guharên rengîn bikaranîne. Jinên kurd guharên lajwerdî, çermî û ji hestiyên ajalan hatine çêkirin bikaranîne. 

Guharên jinên kurd ne pirr mezin bûn û forma xwe de azad bûn. Îro yên mezin jî bikartînin. Glover, di dirûvê hermî, heyv, çerxe, pelika beybûnê, duxelekî, masî, guşiya tiriyê ûêd de ne. 20 salên dawiyê de guharên polîtîk jî derketin. Bo mînak rengên neteweyî yên kurdî, nişane û logoyên partî û rêxistinên kurd hwd.

Hin awayên sereke 

Guhar
Zêr û ziber
Moda
Balola bi nok

Balola bi nok, çopa bi nok, etora bi nok xwarineke Dîlokê ye. Berê xwarina xizanan bû, lewra li herêma Tolhildanê nok erzan bû. Lê niha xizan jî, dewlemend jî dixwin. Serhedî pirranî bêjeya çopê bikartînin.

Bi bandora asîmîlasyonê (pişavtin) niha li bakurê Kurdistanê peyva romî (tirkî) dürüm (bixwîne dîûrîûm) jî carnan tê bikaranîn. Nav û têgînên pêjgeha kurd roj bi roj winda dibin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê 
 250 gr pîvaza teze
 250 gr nok
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) bexdenûsa hûrkirî
 Patîle

Çêkirin 
Nokan ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê bi avê ve bidin ser agir. Heya nok nerm bûn bikelînin, xwê bavêjinê. 5-6 deqe şûnde ji ser agirin daynin. Bişon û bidarivînin.

Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, li ser patîle (pîde) yan patîleyan rabixînin. Qorekê jî nokên xaşandî raxînin. Patîleyê balol bikin (balor, etor), ango bikin çop û bînin ser destexaneyê (sifre).

Çop
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Xaşîla çortanê

Xaşîla çortanê, helîse/lepeya çortanê yan gorî Cemşîd Bender pelûla çortanê xwarineke herêma Amedê ye lê li gelek deveran tê xwarin. 

Pelûl di wateya lepeya bi dimsê (mot) hatiye çêkirin e. Cemşîd Bender çima ev xwarin wekî pelûl binavkiriye ne diyar e. Lewra dims nakeve viya. Dibe ku demekê dims kî dihatibûye tevlîkirin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 1 SA (stekena-qedeha avê) danê hatiye kutandin an kişandin
 3 SA av
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 SA çortan
 1/2 SA rûnê helandî yê malê
 1 KŞ pûjan

Çêkirin  
Dan pakij bişon, bixaşînin. Xwê pê werbikin û 5 deqe şûnde ji ser agir daynin. Heger ava wê pirr e, bidarivînin, derxûnê bigirin û bi germî wisa demekê bihêlin.

Çortanê bi ava şîregermî nerm bikin, tevbidin bila çortan bibe wekî mastê ron.

Danê li binikên servîsê parve bikin, nava wan vebikin û çortanê berdinê.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pûjanê biqijilînin, berdin ser binikên xwarinê.

Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Girara kardiyê

Girara kardiyê re mirov dikare şorbeya kardiyê jî bêje lê ji ber ku kurd ji xwarinên quşxaneyê yên bi dan, savarê tên çêkirin re girar dibêjin, li vir jî wekî girar hatiye binavkirin. Cemşîd Bender jî wisa bikaraniye.

Ji kardiyê, girara kardiyê ya bi bi danê, girara kardiyê ya bi rizê (birinc), girara kardiyê bi tîkegoştê, girara kardiye ya bi nokê û gelek cureyên didin tên kelandin. Bi taybetî li Serhed, Dêrsim, Xerzanê kardî gelek e û bi hatina biharê re jê sûdê werdigirin.

Berkeliya (melzemeyê) girara kardiyê ya Erzîromê 
 1 kg riz (birinc)
 1/2 kg Kardî (ya hişkkirî baştir e)
 Simaq
 Îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor)
 Xwê (solin)
 Rûn

Çêkirin 
Kariyê di nava ava bi simaqê de bikelînin, bixaşînin bila tûjiya (no) wê here. Hûrbikin û biguvêşînin. Ava wê nerijînin. Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de biqelînin (ne kêm, ne zêde). 

Kardiya qelandî bi tevî rizê berdin nava ava bi simaqê û bi hev re bikelînin. Îsota tûj û xwê yê bavêjinê. Bi germî yan sarî bînin ser destexaneyê (sifre).

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Girar
Ademan (eşîr)

Ademan eşîreke li Serhedê ye. Ademanî li parêzgehên Agiriye û Wanê dimînin. Ji şaxeke eşîrên Dêrsimê yên ku niha wek "demanan" (bi zazakî: demanu) tên binavkirin, di dema osmaniyan de wek ademan hatiye qalkirin. Mumkun e ku pêwendiya navê vê eşîrê bi navê dilêman re hebe.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Cumûr

Cumûr an Cumur an Cumîr, eşîreke li parêzgehên  Hamedan û Kirmaşan û Luristanê ye. Gorî Ensîklopediya Îslamê ev eşîr şaxeke êla Bacelan a ji Mûsilê bû ye. Tê gotin ku 200-300 sal berê koçberê rojavayê Hamedanê bûye. Heta îro jî qebîleke Bacelanî bi navê Cûmur heye. Belê hin etnolog jî diyar dikin ku Cûmurên ku îro di nava Bacelanan de dijîn bi esle xwe Lek in û ji Lekistan koçberê herêma Bacelanan bû ne. Cûmurên li Hamedan û Luristanê xwe Lek dizanin, belê kurdî, kelhûrî diaxivin û şiî ne.

Çavkanî 

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Eşîrên lek
Fes (serpoş)

Fes an Fês serpoşeke gloverkî, pirranî sor, bigulik (rîşik) e ku bi destê osmanîyan heya Balkanê belav bûye. Niha kêm tê bikaranîn. Wekî serpûşa neteweyî ya romiyan (tirk) tê dîtin.

Ji bakurê Afrîkayê belav bûye. Di destpêka sedsala 19em dibe moda, li seranser împeratoriya osmanî belav dibe. Kesên bajarî ji ber ku dişibiya şapkayên rojavayiyan didan serê xwe. Ji 1832 heya 1925ê tevahiya karmendên osmanî diviyabû fes bidana serê xwe.

Atatürk qedexe dike 
Meclîsa romiyan (tirk), bi fermana Mustafa Kemal Atatürk, di 25ê çiriya paşîn 1925ê de ji ber ku ne ji cil û bergên ewropayiyan e, bi qanûnî bikaranîna fesê qedexe dike. Atatürk di heman demê de cil û bergên kurdî jî qedexe dike. Bi hezaran kurd ji ber ku kincên kurdî li xwe kirine tên êşkencekirin, darizandin, heya bigire kujtin.

Serpoş
Oxçiyan (êl)

Oxçiyan an Oxçî Îzedînî an jî Şêx Îzedînî (Romîkî: Okçu İzzedinli) navê êla Kurdên Kilîsê ye û bi eslê xwe heta îro: Kurdên Êzdî, ya ku heta dest pêka sedsala 20'mîn weyneke mezin li herêma Çiyayê Kurmênc û Kilîsê lîstiye. Têye xuyandin ku ev êl, bimebesta kargêriyî di sedsala 16'mîn ji aliyê mîrgeha Kilîsê an jî Mîrgeha Canbolat, Mîr Şêx Îzedîn, hatiye avakirî bû. Oxçîyên niha li Kilîsên, Dîlokê, Ezirmê, Qonye, Dêrsimê, û Rojavaya Kurdistanê hene.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kilîs
Kolosa ewropayî

Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok, kolosa Bowler sala 1860'ê li Londonê ji aliyê Thomas William Bowler ve tê dirûtin û ji wê rojê ve ev serpoş dibe moda. Li Brîtanyayê bi navê Bowler tê navandin. Jê re Coke jî dibêjin lewra yekem car ji zadeganan Thomas William Coke daye serê xwe. Li DYAyê jê re Derby dibêjin.

Melona orjînal reş e. Niha kêm tê bikaranîn. Siwarên hespê di pêşbaziyên werzîşê de didin serê xwe. Herwiha di festîvala bajarê Köln a Almanyayê û li Bolîvyayê jinên çermesoran (Îndiyanan) melonên rengîn didin serê xwe.

Di sedsala 19em û 20em de serpûşeke tîpîkî ya brîtanî bû. Winston Churchill, Charlie Chaplin, Laurel û Hardy, Billy Bevan, Pan Tau, John Steed, Pete Doherty û gelek navdaran melon dane serê xwe.

Serpoş
Berazî (eşîr)

Berazî yek ji êlên kurdên ên herî mezin e. Ew li parêzgeha Rihayê û li Kobaniyê dijîn, navenda wan a kevneşopî Pîrsûs e. Li Xinûs û Dutaxê jî, li devereke ku wek Geliyê Berazan tê binavkirin, komeke Beraziyan dijî. Vana ji Rihayê çûne Xinûs û Dutaxê. Li Kurdistana Rojhilat, li Hamedanê qebîleke Comûrî bi navê Berazan heye, belê mirov nikare derheqe peywenderiya wan bi êla Berazîyen ve tiştekî vebir bibêje.

Li bajerê Sûrî yê Hame malbateke gelekî bibandor a bi navê Elberazî heye. Endamên vê malbatê îro erebî diaxivin, belê pêşiyên wan kurdên berazî bû ne, ew malbatana ji aliyê dewleta Osmanî ve ji Kobanê hatin derxistin ji ber ku wan Baç nedan û li hêla bakûr rojavayê Sûriyê hatin bi cih kirin ji bo ku rawestandina dayîna baç ya ji aliyê gel ve têk bibin.

Navdarên berazî 
 Husnî Berazî (1895-1975, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
 Muhsin Berazî (1904-1949, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
 Elîcan (Serhildêrê kurd)
 Mehmud Berazi Hunermend
 Mezlûm Kobanî Fermandarê Hêzên Demokratik a Sûriye
 Dilbixwin Dara Rojnamevan û nûçegihanê Rûdawê

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Xinûs
Kulax

Kulax serpoşeke kov e, di dirûvê kovikê de. Niha tenê li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê didin serê xwe û ne tenê mêr bikartînin. Berê ji kulavê dihate dirûtin. Li Kurdistanê di demên berê de hatiye bikaranîn ku navê wê di kurdî de heye. Lê bi texmînî gelek kêm hatiye bikaranîn. 

Awayê ku li rojhilat û başûrê rojhilata asyayê didin serê xwe (bo mînak, viyetnamî) jî kulax e lê ev ji ya îskîtî-qefqazî cudatir e, ne binî lê serê li eniyê dişide. Diya îskîtî-qefazî de binê kulavê li eniyê, kiloxa serî dişide. 

Serpoşeke asyayî ye, îskîtî, qefqaziyan pirr dane serê xwe. Bi texmîni ji wan derbasê îraniyan bûye.

Serpoş
Kolos

Kolos serpoşeke kurdî ye. Dişibe papaxê. Papaxê bêhtir faris, qefqaziyan bikaranîne. Papax bi rîçik, gulik e yan bimû, pirçonek e.

Ferhengên kurdî de tevlîhevî hene 
Di hin ferhengên kurdî de ji ber ku xizanan ji kulavê didirûtin û kulax jî ji kulavê bû tê hatiye tevlîhevkirin. Kulax kov e, dişibe kovikê. Kurdan qet nebe sedsalên dawiyê hîç kulax nedane serê xwe. Lê kolos ji cil û bergên kurdî yên folklorîk e. 

Xizanan ji kulav an postên erzan çêdikirin. Dewlemendan ji postên biha, kulavên çermkirî, ebreşûmê didan serê xwe.

Îslamê qedexe kiriye? 
Beriya hatina îslamê kurdan gelek didabûne serê xwe. Kolosên kurt, pêşî yan paşî bi sîber, ên di şiklê kelekê de û naviya wan çal hwd hebûne. Ji ber ku Zerdeşt pêxember jî daye serê xwe û di firawerê de kolos heye û ji ber ku bi kolosan nimêjkirin zehmet e, îslamê wekî peyker, wêne, şerab, înstrumanên muzîkê ûêd ew jî qedexe kiriye. 

Zargotinnas, zimannas û modevanên kurd xebatên zanistî li ser cil û bergên kurdî nekirine.

Kolos û karakterê mêran 
Di civakê de mêr bi serpoşên xwe diharin naskirin. Serpoşên mêran diviyabû bi reng, girêdan û bestîra xwe maqûl ban. Mêran rengên pirr vekirî bikarnedianîn.

Di nava serpoşan de cihê kolosan cuda bû. Kolos xwekirina mêrên jêhatî yan jî dixwestin wisa bên naskirin bû. Kolos diviyabû li serî baş bihata rûniştin. 

Di wêjeya devkî de, di suhbetan de:
 Kolosê mezin, mêrê biçûk dide serê xwe.
 Kolosê xwar, doxînê sist dike.
 Kolos di nav çavê de, Xwedê bike gotina baş nav devê de.
 Kolosê derîne, leçekê (laçik) bide serê xwe.
 Kolosê xwar nabe mêvanê vê kofiyê heyran.
 Ê hawara te hatiye ne mîr kolos e, feqîr ez im.
 Kolosê kurdan û papaxê eceman gulaş girtine, di nav de kumê min ê reben çûye.
 
Di strana "Bavê Şukrî" de:

Serpoş
Papax

Papax serpoşeke mêran e ku li qefqazê navdar e. Yek ji serpûşên neteweyî yên farisan e lê îro faris kêm didin serê xwe. Ji kurkê (porxan) ye. Bimû, pirçonek e. Pirranî ji postê berxê didirûn. Li Azerbaycanê jî gelek didin serê xwe.

Cureyên sereke 
Xebateke zanistî li ser papaxên kurdan dane serê xwe nehatiye kirin. Di edebiyata devkî de navê van papaxan derbas dibe:
 Papaxê reş
 Papaxê biqalib
 Papaxê bêqalib
 Papaxê ûris
 Papaxê eceman

Gotin 
 Ecemê papaxgenî (ji leşkerên farisan ên kurdên sîvîl qirrdikirin re digotin)
 Sipih nakeve serî dikeve papaxê wî. Sipiha feqîr digere serî nabîne.
 Kêç û sipihên gundê me bikevin papaxên gundê we.
 Papaxên romiyan bilind bin, bizanibin malê diziyê ne.
 Çûşoyê min te ne papax, eyar daye serê xwe.
 Papaxê xizan heye, postên mizgeftê bijmêrin / Postê kê winda be ji xizan dipirsin.
 Heger lawê filan kesê bim, wê papaxê bêvan kesê nadim serê xwe.
 Papaxê min bide serê xwe lê serê xwe tê de jibîr neke (ango jibîr neke, şûnve vegerîne). 

Serpoş
Hêratî

Hêratî, şarpe ji serpoş û stûmalên jin û mêran e. Bêjeya şarpe ji fransî  écharpe derbasê kurdî bûye. Pir caran ew şapikek e ku serê por û serê mirov (bi gelemperî jinan) digre û rûyê nepenî dihêle. Ew ji qumaşê sêgoşeyî yan jî qumaşê çargoşeyî yê sêgoşeyî hatiye pêçan û serî pê tê pêçandin. Yên li Kurdistanê jin didin serê xwe ji fîbera sentetîk, ebreşûm an pembûyê ye. Jinên kurd ne bi armanceke taybet didin serê xwe. Ango ne serpoşeke herêmî yan olî ye. Şarpeyên kurdan rengîn in.

Armanc 
Hêratî dikare ji bo mebestên cûrbecûr bê lixwekirin, wek parastina serê an porê ji baran, ba, ax, serma, germahî, ji bo paqijiyê, ji bo mode, naskirinê an cihêbûna civakî; bi girîngiya olî, ji bo veşartina belengazî, ji nefsbiçûkî, an formên din ên peymana civakî. Niha bi giranî ji ber sedemên pratîkî, çandî an jî olî serî li xwe dikin.

Heya dawiya sedsala 20an,  li gelek deverên Ewropa, Asyaya Başûr-rojava, Afrîkaya Bakur, û Amerîka, û hem jî li hin deverên din ên cîhanê, çarşefên serî bi gelemperî ji hêla jinan ve dihatin lixwekirin. Di van dehsalên dawîn de, şapik, mîna şapikan, di çanda rojavayî de ji kêfê derketiye. Lêbelê, ew hîn jî li gelek deverên gundewarî yên Ewropaya Rojhilat û hem jî li gelek deverên Rojhilata Navîn û parzemîna Hindistanê têne lixwekirin.

Kitêba Pîroz a Xiristiyanan, di 1 Korintî 11:4-13 de, ji jinan re emir dike ku serê xwe bigirin. Di nav Xirîstiyanên Anabaptîst de, ev pir caran di forma kapp an perdeya daleqandî de ye - di tevahiya rojê de tê lixwe kirin. Ji bo Xirîstiyanên Ortodoks ên Rojhilatî, dema ku diçin dêrê, şefên bi kevneşopî ji hêla jinan ve têne kirin, û ji hêla dîrokî ve, di nav gel de jî her çend li hin deveran ev yek kêm bûye.

Şêweyekî serşokê ku bi navê hicab tê zanîn, gelek caran li welatên misilmanan tê dîtin û ji kevneşopiyê çêbûye. Ew ji aliyê hin jinên misilman ve tê lixwekirin, ku ew wek fermaneke olî dibînin, û şêwaza wê li gorî çandê diguhere. Hemî Misilman bawer nakin ku hîcab di çarçoveya "serpêçandin" de di Quranê de fermanek olî ye.

Pêşangeha şarpeyan

Çavkanî 

Serpoş
Stûmal
Soryaz

Soryaz, gihasoryaz, suryaz xwarineke herêmî ya parêzgeha Şirnexê ye. Dibe ku gihasoryaz li herêmên din bi navên din bên binavkirin. 

Cemşîd Bender, ev xwarin bi navê suryaz tomar kiriye û di wergerên zimanê romî (tirkî) de herwiha suryaz tê bikaranîn.

Çiye gihasoryaz, soryaz an suryaz? 
Soryaz wekî peyv di wateya melezî, durehî, gibrîdî, zirbûniyê de ye. Bo mînak heger bavê yekê ne kivşe be jê re zirbav dibêjin. Dibe ku ev giya jî dişibe gihayekê din, lewra jî wekî soryaz/gihasoryaz/suryaz hatiye binavkirin. Ango giyayê melez.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Bi qasî hûn dixwazin gihasoryaz
 Girar (savar, bulxur)
 Rûnê malê 
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Soryazê bikelînin, bixaşînin. Bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de rûn bihelînin, soryaz û savarê hinekê biqelînin. Avê berdin ser, xwê pê werbikin û bidin ser. Kel bidawî bû, demekê derxûnê (devanga, kalpaxa quşxaneyê) venekin, bila tehma xwe bigire.

Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Kengur

Kangrû yan jî cirdîxezal giyanewereke humbanî (marsupiyal) e ji famîleya Macropodidae ye. Macropod bi grekî tê maneya "piye fireh, linge fireh". Kangrû cureyekî endemîk î Awistralyayê ye.

Kangrû xweyî lingepaşne fireh û xurt, lingna fireh adapteyi hilpekînena, dûvekî direj bimasulkê (bihencav) jibo balansê, û serekî biçûk.

Kangrû semboleke neteweyî ya Awistralyayê ye. Kangrû giring e jibo kultura Awistralya û wêneye neteweyî.

Her wiha bibînin
Wallaroo
Wallaby

Çavkanî
 Second printing: ISBN 0-8014-8262-3.

Heywan

Gotar
Ferda

Ferda (bi latînî: Efedra) riwekek ji malbata ephedraceae ye. Koma vê riwekê coniferopsida ya ji spermatophytina ya cîhana riwekên tracheophyta. Navê wê bi almanî Meerträubel e. 35 heya 60 cureyên vê riwekê hene. Kîjan li Kurdistanê digihên, nayê zanîn, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. 

Navê wê ji îraniyan (kurd, faris ûêd) derbasê grekiyan bûye lê hinekê hatiye guhertin. Li rojavayê Asyayê, Ewropa, bakurê Amerîka û bakurê Afrîkayê tê dîtin. Di fêkiya wê de vîtamîna S û alkaloîdên wekî efedrîn û pesevdoefedrîn hene. Tehma wê talşîrîn e.

Dermanê kuxînê 

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de fêkiyên vê riwekê li dijî kuxîn û ragirtinên pişê (ceger) tê bikaranîn. Divê ji zarokan dûr bê girtin lewra dikare ziyanên toksîkî bide. Li gelek welatên Ewropayê bêî dermannameyê (reçete) li dermanxaneyan nikarin bên firotin.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Tûşêmî

Tûşêmî (Rubus idaeus) riwekek ji malbata rosaceae ye. Bi kurtî jê re şêmî jî dibêjin. Li perên daristanan, di axa ne pirr avî, ne jî hişk de digihê. Moza yan mêşa hingivê hez ji kulîlkên wê dike. Heger neyê birrîn, her sal li ser rehê xwe aj dide. Gelek kes viya û tûreşkê tevlîhev dikin. Bi rastî jî dijwar e mirov ji hev veqetîne.

Pêlên wê wekî çayê tê bikaranîn. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de sûd ji tûşêmiyê tê girtin. Tûşêmî li Kurdistanê tê berhevkirin. Ji ber şer, qedexe, şewitandina gundan û xizaniyê, kurdan derfetê çandina tûşêmiyê nedîtine.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Di fêkiya wê de glukoz, fruktoz, pentoz, salîsîl, pektîn heye. Vîtamîna C, B û karotînê dihewîne. Fêkiyên wê bi teze werin xwarin baştir e. Çaya fêkiya wê wekî derman bo hin cureyên sermagirtinê tê bikaranîn. Herwiha didin jinên duxeskan (distan).

Çandina wê 
Ajên wê bi zivistanê tên ajotin. Divê di nava ajan de bi qasî 1 m navber hebe û axa wê bikêr be. Zibil bê bikaranîn baş dibe. Sala pêşîn kulîlkên wê tên berhevkirin, rûçikandin ku ajên wê hinekê mezin bibin. Bihar û havînê pirr tê avdan lê payîzê divê kêm bê avdan. Zivistanê şitilên wê di tanga axê de tên birrîn. Şitilên hûr û bêkêr ji rehê ve tên derxistin ku yên din baş bigihên. Pirraniya şitilan bi singan ve tên girêdan. Fêkiyên wên tên qerisandin jî. Ji fêkiyên zêde rîçalê çêdikin.

Cureyên sereke 
 Tûşêmiya bakurî yan a amerîkayî (Rubus arcticus) 
 Tûşêmiya bibêhn (Rubus odoratus) 
 Tûşêmiya şerabê (Rubus phoenicolasius) 
 Tûşêmiya qalikspî (Rubus leucodermis)

Pêşangeha tûşêmiyê

Çavkanî 
 W. Scherer: Schäden an Himbeeren und Brombeeren erkennen, bestimmen – richtig handeln. Scherer, Augsburg 1989.

Riwek
Fêkî
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Sorkirina tolika tirş

Sorkirina tolika tirş, qelandina/qijilandina tolikê li seranser Kurdistanê hezkirî ye. Standardeke qelandina tolikê nîne. Mirov dikare tenê di nava rûn de biqelîne yan bo mînak savarê jî tevlî bike.

Baş neşon nexweşiyê tîne 
Tolik hinekê hez ji cihê germ dike. Axa zêde avî ye, ne baş e bo tolikê. Li Kurdistanê tolik tê berhevkirin, çandiniya wê nayê kirin. Beriya ku bo xwarinê bê amadekirin divê baş bê şûştin, lewra vîrûsa bi navê Potyvirus (‚Malva vein clearing virus‘, MVCV) bi mêşa Aphis umbrella (Aphis malvae Koch) û Myzus persicae, herdu cureyên Aphididae belav dibin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Tolika tirş
 Savar (bulxur)
 Xwê (solin)
 Rûnê malê

Çêkirin 
Tolikê pakij bişon, hûr bikin, bixaşînin û biguvêşin. Savarê hinekê bikelînin û bi tevî tolixa xaşandî bidin ser agir. Tehma xwe girt, rûn berdin serê û bo servîsê ji ser agir daynîn.

Pêjgeha kurd
Jajiya kerengê

Jajiya kerengê pêxwarineke pêjgeha kurd e. Helbet mirov dikare tenê jî bîne ser destexaneyê (sifre). Kereng bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê, Serhed û Xerzanê pirr e. Kereng bi gelek xwarekên xwe pêjgeha kurd dixemilîne.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Kereng
 Xwê (solin)
 Mast

Çêkirin 
Kerengê hûr bikin, bixaşînin, bidarivînin û biguvêşînin. Xwê pê werbikin û têxin eyarê (çalemeşk). Heger eyar nîne bikin kûpekê. Mast berdin navê û devê eyar an kûpê bigirin. Bila bi qasî 10 rojan tê de bimîne. Paşê hûn dikarin wekî pêxwarinekê bikarbînin.

Pêjgeha kurd
Rûpoşa zivistanê

Rûpoşa zivistanê, rûpoşa lekeran, balaklava ji rûpoş û serpoşan e. Heger tenê bo sermayê be navê wê rûpoşa zivistanê ye. Ji ber ku tîmên taybet ên artêşa Romê (Tirkiye) li bakurê Kurdistanê di operasyonên dijî kurdan de bikaranîne, jê re kumê tîman jî dibêjin.

Pirranî vê serpoşê kaşbaz (kaşûnbaz, skîbaz), polîs, tîmên operasyonên taybet ên leşkerî bikartînin. Leşker û polîs wekî rûpoşa kamûflajê (veşartinê) bikartînin. Ên wekî maske, ji xeynî dev û çavan tevahiya seriyê pordikin ku ev ya polîs-eskeran e. Li Ewropayê balaklava dibêjin ku ev peyv ji navê bajare Ûkraynayê Балаклава Balaklavayê tê. Hin cureyên wê yên bayê derbas nakin jî hene.

Bazên motorçerxeyan jî didin serê xwe lê yên wan hinekê cuda ne, dora stûyê stûrtir e. Pîlotên berebez (pêşbaz) rûpoşên nayên şewitandin bikartînin.  

Serpoş
Rûpoş
Kulik

Kulik (hin devokan de kullik) ji serpoşa kulaxê ye. Kulaxa biçûk e. Ji kulaxên erzan ên pirranî ji kulavê dihatin çêkirin re digotin. Berê xizanan kum, poşî, kulik, papax ûêd ên erzan didan serê xwe.

Di destana Kerr û Kulik de navê wê derbas dibe. Forma kulikan jî wekî ya kulaxan kov bû, ango dişibiyan kovikê. Dora wan bi şaşikan (lihêfe, kitanok, mêzere, serpêç) girêdidan an jî hema wisa didan serê xwe. Kulikên bi rîçik, gulik jî hebûne.

Serpoş
Kum

Kum serpoşeke navdar e. Ne wekî kulax û kulikê kov (kovikî) e û ne jî wekî kolos an papaxê mezin û dirêj in. Di kevneşopiya îslamê de takke heye ku ew jî kum e. Ango kum serpoşên forma takkeyê de ne. Herwiha kolos û papaxên ne dirêj, kurt in, kum. Mixabin ji ber ku zimanzanên kurd navên wan standard nekirine, carnan di tevlîhevî derdikevin.

Kum hene tenê serê kiloxa serî digirin. Bo mînak ên oldar didin serê xwe yên spî. Kum hene dirûvê kolosan de ne bi gupik an bêgupik in. Bo mînak kumê bitîftik. Ji van kuman li Amed, Erzîrom, Bîngol û Mûşê gelek didin serê xwe.  

Serpoş
Çargoşeya yeksan

Di çargoşeya yeksan de dirêjahiya kêlekan wekhev e lê ji ber ku goşe ne çik in tenê goşeyên çeprast yeksan in. Li gorî vî şêweyî;

Mijarên têkildar 
Goşe
Çargoşe
Çargoşeya çik
Çarçik
Kelkot

Çavkanî 

Geometrî
Paqijkirina zimanî

Paqijkirina zimanî, xwerûkirina zimanî an jî pûrizma zimanî (ji latînî purus bi wateya "saf, xwerû, paqij"), ji jibartina regezên (peyv, îdiyom û hwd) biyanî li zimanan re tê gotin. Pêvajoyên purîstî li gelek welatan niha jî tên domandin.

Paqijkirina zimanî li Kurdistanê 
Kurdnas Emîr Hesenpûr di konteksta pêşveçûyîna zimanê kurdî de li ser du-sê dilxwaz û tevgerên dîrokî li Kurdistanê disekine. Gorî wî yek ji wanan Elî Teremaxî ye. Ji ber ku Elî Teremaxî di Serfa Kurmancî de peyvên erebî yên termînolojiya rêzimanî bi yên kurmancî ve guherandiye (erebî: ism kiriye kurdî "nav"; erebî: nida kiriye kurdî "gazkirin" û hwd.). Di sedsala 19 û 20em de hinek helbestvan û zanyarên kurd (Celadet Bedirxan, Hecî Qadirê Koyî û hwd) dixwastin zimanê kurdî ji jêgirtên erebî, farisî û tirkî paqij bikin, belê mirov nikare van hewlan rasterast bi "pûrîzm"ê bi nav bike, ji ber ku parastina ziman û sentezkirina zimanê wêjeyî ji zarav û binzaravayên kurdî, ji bo van kesan giringtir bû.

Paqijkirina zimanî li Tirkiyeyê 
Li Tirkiyeyê, damezrekek bi navê Saziya Zimanê Tirkî  heye, ya ku zimanê tirkî ji jêgirtinan paqij dike û jêgirtiyên di zimanê tirkî de bi neologîzman (nûbêjan) ve, yên ku ji ferhengoka zimanên tirkî tên çêkirin, diguherîne. 

Di warê zimanê kurdî de ji xeynî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê tu saziya fermî tune ye, ya ku bala xwe dide ziman û pêşveçûyîna wî.

Her wiha binêhre 
 Tirkiya paqij
 Civaka berdar
 Paqijkirina zimanê îngilîzî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Firat Cewerî: Edebiyat, edebiyat e.

Ziman
Rizyane

Rizyane, cehcehik (foeniculum vulgare) riwekek ji malbata apiaceae ye. Di hin devokan de jê re rizyang, rizyanik jî dibêjin. Bêjeya kurdî/îranî derbasê romî jî bûye û tirkan bi hinekê guhertinê navê wê kirine rezene (di ferhengên berê de rezyane bû). Bejna vê riwekê heya 2 m dirêj dibe. Riwekek dusalane ye. Welatê wê rojavayê Asya û peravên Deryaya Navîn e.

Pelên wê bêpirtik û bizax in (qemçik, şimêl). Darikên wê gundorkî, nava wan vala, tîkane (çikane) ne. Fêkiyên wê kesketarî ne û ji cihên ziwayî, sixre û kevirî hez dikin. Bizirên wê ji aliyê proteînê ve dewlemend in. Ji bizirên wê biharbêhn tên çêkirin, di selete, şîranî û gelek xwarekan de tên bikaranîn.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Li Kurdistanê berê didan zarokên zeîf mane ku madê wan vebe. Dîsa tê gotin şîrê dê zêde dike, serêşa tûreyî der dibe, kilmûçê (belxem) pakij dike. Lê dikare xewê bibe, hin kes dema pirr biharatên wê bikarbînin, nikarin bixewin.

Çavkanî 
 She Menglan & Mark F. Watson: Foeniculum in der Flora of China, Volume 14, S. 134: Foeniculum vulgare - Online. (Abschnitt Beschreibung)
 Gewürzfenchel bei Katzer's Gewürzpflanzen Webseite. 
 Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora, Ulmer Verlag, Stuttgart, 6. Aufl. 1990. ISBN 3-8001-3454-3
 Rudolf Schubert, Klaus Werner & Hermann Meusel (Hrsg.): Werner Rothmaler - Exkursionsflora für die Gebiete der DDR und der BRD. Bd. 2, Gefäßpflanzen. - Volk und Wissen Volkseigener Verlag, Berlin 1983 (12. Aufl.).

Famîleya bexdenûsan
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Hinenîs

Hinenîs an henîs (bi latînî: Alkanna) navê malbateke riwekan e ji binemala boraginaceae. Li Kurdistan, Îran, qefqaz, Anatoliya, başûrê Ewropa û bakurê Afrîkayê cihwar e. 30 heya 50 cureyên we hene. Bi almanî jê re alkanna dibêjin.

Li Kurdistanê berê jê boyax çêdikirin, di bijîşkiya gelêrî de sud jê digirtin. Boyax ji koka riwekê dihate çêkirin. Bi boyaxa xwê hirî dihate boyaxkirin. Herwiha ji koka wê ya hişkkirî û pişirandî tozekê çêdikirin û wê tozê tevlî hin dermanên gelêrî dikirin. Kulîlka ya ku jê boyax çêdikirin mor, ya tevlî dermanan dikirin jî zer bû.

Cureyên wê di zanistiyê de 

Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Hingivîn

Hingivîn, gezika derewîn, riwekek ji famîleya gezika derewîn lamiumalbumê ye. Riwekek salane yan dusalane ye. Pelên wê dişibin gezikê (gezgezok, gezgezk), perên pelan dirûvê birrekê de ne. Di axa bikêr de digihê û di sermayê de wekî gelek riwekan naqerise. 

Li Kurdistanê tê berhevkirin, çandiniya wê hêj jî nîne. Berê di bijîşkiya gelêrî de sûd jê dihate wergirtin.

Cureyên wê di zanistiyê de 
 Lamium album
 Lamium aleppicum  
 Lamium amplexicaule 
 Lamium ambiguum Lamium armenum 
 Lamium barbatum Lamium cariense 
 Lamium confertum Lamium cymbalariifolium Lamium demirizii Lamium ehrenbergii 
 Lamium eriocephalum 
 Lamium galactophyllum Lamium garganicum Lamium gundelsheimeri 
 Lamium x hybridum 
 Lamium leucolophum Lamium lycium  
 Lamium macrodon  
 Lamium maculatum Lamium microphyllum 
 Lamium moluccellifolium 
 Lamium moschatum 
 Lamium orvala Lamium pisidicum 
 Lamium ponticum 
 Lamium purpureum Lamium sandrasicum 
 Lamium sempervirens  
 Lamium sulfureum 
 Lamium tenuiflorum   
 Lamium tomentosum  
 Lamium truncatum  
 Lamium tschorochense  
 Lamium veronicifolium 
 Lamium violaceo-velutinum 
 Lamium vreemanii'' 

Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Maşik

Maşik xwarineke herêma Tolhildanê ye. Berê ji maşê didabûne ser, lewra jî navê wê maşik e, lê niha bi rizê (birincê) dikelînin. Li Edene, Mêrsînê îsota kutilkê (îsota gloverik a dolmehê), li Meletî û hin deveran bi îsota dirêj didin ser. Divê îsot (bîber) ne tûj (no) be. Çêkirina wê gelek hêsan e.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Têra xwe îsota dirêj an îsota giloverik a heşînê, dolmehê
 1 SA (stekana-qedeha avê) riz (bo 5-6 îsotên gloverik, 8-10 îsotên dirêj)
 Xwê (solin)
 Îsota pûlpelî (îsota sor, îsota tûj)
 Li ser daxwazê qevdek pûjan
 Li ser daxwazê 1 KÇ (kevçiyê çayê) ava lîmonê
 Rûnê malê

Çêkirin 
Îsotan di quşxaneyê de bikelînin. Ava wê vala bikin, bidarivînîn û îsotan berdin quşxaneyê. Rûn tevlî bikin û biqelînin lê bila neşewitin.

Ava pakij a germ berdin navê û rizê tevlî bikin, bikelînin. Birinc keliyan, xwê, îsota tûj, ava lîmon û pûjanê tevlî bikin û bi tevbidin bila di nava hev de bihele. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tolhildanê
Jajiya hêlizê

Jajiyê hêlizê li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn. Mirov dikare tenê jî bixwe lê ev pêxwarineke pêjgeha kurd e. Ango pirranî bi xwarinên din re tê ser destexaneyê (sifre).

Ji hêlizê re pîjinda, şiwît (şiwêt, şewid) jî dibêjin ku di zanistiyê de navê wê anethum e.

Hêliza bejî û bêxwedîtiya pincarên Kurdistanê 
Hêliza bejî jî heye ku ew pincareke gelek biqîmet e, ji çiyayan berhev dikin. Mixabin ji ber ku li Kurdistanê çandiniya van pincarên giranbiha nayê kirin û kurd tenê berhev dikin, gelek pincar winda dibin, hêliza bejî (kinkora bûkê, hevliz jî dibêjin) jî li ber windabûnê ye.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Hêliz
 Mast
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Hêlizê bixaşînin û 2-3 rojan di nava avê de bihêlin, bila taliya wê here. Paşê derînin, biguvêşînin û bidin ber tavê yan bi awayekê din hişk bikin.

Hêliza hişkkirî bikin nava ava germ bila nermijî bibe. Bidarivînin, biguvêşînin, xwê pê werbikin û bikin nava eyarê. Heger eyar nîne, bikin kûpekê. Mast berdin navê û devanga wê bigirin. Bila 10 rojan bimîne.

Gava we pêdivî dît, derînin û wekî pêxwarinekê bînin ser destexaneyê.

Pêjgeha kurd
Vokatîv

Vokatîv an forma bangkirinê yan jî forma gazîkirinê di gelek zimanên hind û ewropayî û herwuha di zimanê kurdî de formeke tewandî ya cînavan e. Di zimanê kurdî de vokatîv bi du awayan tê realîzekirin.

Awayên forma bangkirinê
 Bi paşbendikan; paşbendikkirina vokatîv a di kurdî de gorî zayenda rêzimanî ya di zimanê kurdî de (nêr û mê) cuda ye: nêr -o, mê -ê. Mînakî forma gazîkirina navê Azad (nêr) di tewîna vokativî de dibe Azado! Gazîkirina navê Bêrîvan (mê) dibe Bêrîvanê!.
 Bikaranîna vokatîvê bêpaşbendik û bi hokeran (lo/la (nêr), lê (mê)). Mînakî vokatîva navê Azad dibe "lo Azad!". Ya navê Bêrîvan dibe "lê Bêrîvan!".

Çavkanî
Samî Tan (2005). Rêziman û rastnivîsa zaravayê kurmancî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

 Rêziman
Dîwarê Berlînê

Diwarê Berlîn, ku bi almanî jê re Berliner Mauer tê gotin, di 13 tebaxa 1961´ê de dest bi çêkirina wê hatiye kirin, bi wê dîwarî Almanya bû du parçe. Aliyê Almanya ku jê re Almanyaya Rojhilat tê gotin wê bi yekîtiya Sovyetê (Sovyeta bi hizra komînizmê pêşdikeft) ve girêdayî bimêne û Almanyaya Rojava, wê ji derveyî wê bimêne. Bi wî dîwarî re, wê Almanya bibe du Parçe. Ew ji hev cuda bûn, heta ku Şerê Sar ku di navbera rojhilat û rojava de qewimî, wê bimêne. Di sala 1991´ê de, yekîtiya sovyetê hilweşiya  û niştecihan berê xwe dan dîwar û wî anîn xwarê. Dîwarê Berlînê, weke sembola dema Şerê Sar ê di navbera rojava û yekîtiya sovyet jî were dîtin. Ew qetbûn, wê di salên piştre de jî bandora wê hebe.

Çavkanî 
Dîroka Rasteqîn a Almanya yê

https://de.wikipedia.org/wiki/Berliner_Mauer

Dîroka Almanyayê
Tule

Tule, lale (latînî: Tulipa) navê komekê kulîlkên ji malbata liliaceae ye. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. 2-8 pelên wê hene. Li ser darikekê yek an du gupik hêşîn dibin. Tuleyên Kurdistanê bêhtir sor in, lê yên zer û bi rengên vekirî jî hene.

Welatê bav-kalê yê vê kulîlkê rojavayê Asyayê, Efxanistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Îran e, ji wan deran belav bûye. Li Kurdistanê bi taybetî li cihên deştî digihên. Li Mûş, Îdir, Bidlîs û Wanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin.  

Li seranser erdxanê (dinya) tule tê diyarîkirin. Li Ewropa, bi taybetî Holendayê bazara wê mezin e. Li wir bi teknîkên nûjen 1200 cureyên tuleyê tên ajotin û firotin. Cureyên Ewropayê Tulipa gesneriana, Tulipa kaufmanniana, Tulipa greigii û Tulipa fosteriana ne.

Cureyên wê yên li Kurdistanê 
Mixabin kîjan kîjan e, navê wan ên zanistî çine, florîstên kurd rave nekirine. Navên li deşta Rewanê derbas dibin ev in: 
 Gagîvas, gagîwas
 Tuleya bişkovî
 Alale, alalok
 Tuleya ecem, laleya Îranî 
 Tuleya taldeyan
 Gagiro
 Şilêr
 Tûleya spî

Cureyên wê di zanistiyê de

Galeriya tuleyên ewropayî 
 

Kulîlk
Gorij

Gorij, goriş (Peucedanum) komekê riwekan e ji famîleya bexdenûsan (apiaceae) e. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. Li Kurdistan, gelek welatên Asya, Ewropa û Afîkayê tê dîtin. 170 cureyên wê hene. Lê çend ji wan li Kurdistanê digihên ne diyar e. Li Ewropayê 29 cureyên wê tên dîtin.

Cureyên sereke yên li Ewropayê 
 (P. alsaticum L.)
 (P. austriacum (Jacq.) W.D.J.Koch)
 (P. carvifolia Vill.)
 (P. cervaria (L.) Lapeyr.)
 (P. officinale L.)
 (P. oreoselinum (L.) Moench)
 (Peucedanum ostruthium (L.) W.D.J.Koch)
 (P. rablense W.D.J.Koch)
 (P. verticillare (L.) W.D.J. Koch ex DC.)

Galerî

Çavkanî 

 Siegmund Seybold (Hrsg.): Schmeil-Fitschen interaktiv (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)

Famîleya bexdenûsan
Birinc bi silkê

Birinc bi silkê xwarineke hêsan e. Riz (birinc), silk û xwê pêwîst e. Ji silkê re bi bandora dengên erebî silq jî dibêjin ku navê yê latînî beta vulgaris e. Ji serikên vê riwekê şekir çêdikin. Cemşîd Bender ev xwarek bi navê birinca bi silq tomar kiriye û di terîfeya wê de pûjan an biharbêhenkê din nîne.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Riz
 Silk
 Xwê (solin)
 Li ser daxwazê qevdek pûjan

Çêkirin 
Pincarê (silk) pakij bişon, qalikan bigirin û hûr bikin. Gorî pîvanê verok, quşxane, rûnbirêşk, beroş, kilince, dîz an sîtilekê bînin, avê berdinê, bikelînin.

Riz û silkê tevlî ava dikele bikin, xwê pê werbikin, bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû li ser agir an di binikên xwarinê de rûnê qijilandî berdin ser û servîs bikin. Heger bi pûjan an biharbêhneke din dixwazin, di nava rûn de kêmtirî 1 deqe biqelînin, baldar bin bila neşewite.

Pêjgeha kurd
Qehweya kurdî

Qehweya kurdî ,Qehweya kezwanan, kafêya kezwanan di dîwanên kurdî de nedihate vexwarin lê dîwan belav bibûya didan ser. Lewra sedsalên dawiyê qehweya erebî bûye mode. Ji kezwanê re şengêl, şînok jî dibêjin lê di rastiyê her yek ji wan cureyekê kezwanê ye. Navê zanistî yê vê darê Pistacia terebinthus e.

Çêkirin 
Ji darên kezwanê hebikên wê tên berhevkirin. Dara kezwanê payîzê ber dide. Hebik di nava sac an rûnbirêşkê de tên qelandin. Paşê hebik tên hêrandin. Çêkirina wê ji kafêyên din ne cuda ye. Heger mirov vê kafêyê berde nava ava dikele, kelê pê bîne, baştir e ku bi ava sar bidin ser agir.

Dîrok 
Ev vexurik zêdeyî sed sal e ku li deverên wekî Amed, Semsûr, Mêrdîn û Elih tê çêkirin. Fêkiyên biraştkirî û hêrankirî ji destpêka sedsala 20an û vir ve ji bo Ewropa û cîhanê têne hinartin. Li Fransa wekî "Chicorée au Kurde " an cîgirê qehwê dihat firotan. Her weha wekî taybetmendiyek kevneşopî ya Dîlokê tête hesibandin. Di van salên paşîn de, berberên pêvajoyê yên di forma pasteyek zeytî de wekî hilberek marqebûyî di nav tenekavan de an deveran de xuya dikin.
Pêjgeha kurd
Vexwarin
Savar bi tûzîkê

Savar bi tûzîkê, savara tûzikê xwarekeke botanî ye. Tûzik li Serhed, Dêrsim û Xerzanê jî hezkirî ye. Mixabin li Kurdistanê çandiniya tûzikê jî nayê kirin, kurd berhev dikin û roj bi roj pincarên Kurdistanê tune dibin. 

Ji bo vê xwarinê tûzik, savar, rûnê malê û xwê (solin) pêwîst in. Amadekirin ne dijwar e. Li ser daxwazê dikarin qevdek biharbêhnê (kîjanê bixwazin) lê zêde bikin.

Tûzikê pakij bişon. Dikarin bêî hûrkirinê jî bikarbînin. Avê berdin firaqê (gorî pîvanê, quşxane, verok, beroş ûêd), xwê pê werbikin û bidin ser agir. Savarê (bulxur, girar) tevlî bikin.

Hinekê keliya tûzikê jî berdinê û tevbidin. Bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, rûn bikin rûnbirêşkê, li ser daxwazê biharatê jî, rûnê qijilandî berdin ser savarê û servîs bikin.

Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Slavoj Žižek

Slavoj Žižek (bixwîne Slavoy Jîjek) di 21'ê adara 1949'an de li Ljubljanayê ji dayika xwe bûye, psîkoanalîst, felsefevan, rexnekerê slovenî ye. Žižek niha felsefevanê marksîstî yê herî populer e. Tehsîra rexner û ramanên wî yên derheqê çanda populer de, li ser tevgêra çepgir, gelekî mezin e.

Çavkanî

Slovenya
Jidayikbûn 1949
Kurdşûlî

Kordşûlî (tê wateya Lurên Şolistanê) êleke mezin a luristanê ye. Ev êla demanî ya ku ji lur ve pêk tê, li başurê luristanê, li warê êlên Boyir Ehmedî û Mamêsenî, biwar e. Zozanê kordşûliyan li bakurên parêzgeha Farsê ne.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Gûran (êl)

Gûran an Guran an Goran êleke kurde ku di parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê êlê bajarokê Gehwera ye. Bajar û bajarokên din ên ku gelheyê Gûranî lê heye evin: Kehdûl, Serpêlzahaw û Qesrî Şirîn.

Ziman 
Zimanê êla gûran bi kevneşopî Gûranî ye. Zaravayê êla gûranî gelekî ji zaravaye Gûranî ên dîn (Hewramanî, Bacelanî hwd.) cûda ye. Belê van salên dawîn piraniya Gûranî bi Soranî an jî Kirmaşanî diaxivin. Zimanê Gûranî ji aliye kêm kesan ve tê axavtin.

Ol 
Êla Gûran li aliyê olê de jî taybetmend e. Ev êl seranser Yarsan e û heta navê xwe daye civata yarsanî. Li hinek herêmên Kurdistanê, Gûran û Yarsan hevwate ne. Bajarên gûranan ên Gehwera û Kendûl cîhên pîrozî (hec) yên ola yarsanî ne.

Jê cûda binêrin 
Gûran

Çavkanî 
 Iranica: Gûran

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Chris Benoit

Christopher Michael "Chris" Benoit (z. 21'ê gulanê 1967 - m. 24'ê hezîranê 2007) gemşvanekî gemşa profesyonel ê kanadayî ye.

Gemşo
Jidayikbûn 1967
Rafael Correa

Rafael Vicente Correa Delgado, di 6ê nîsana 1963an de li Guayaquila Ekuadorê hatiye cîhanê, siyasetmedarekî ekuadorî yê Partiya Patria Altiva y Soberana ye. Ew ji 15ê kanûna paşîn a 2007an de 56emîn serokê Ekuadorê ye.

Çavkanî 

Ekuador
Moxilî

Moxilî eşîreke li herêma Serhedê ye.
 
Dîroka eşîra moxilî waha tê zanîn. Di nava eşîra moxilî de gelek malbat hene. Dibêjin mezinên moxilî yên herî pêşîn Basto û Kovo ne. Ew herdû birayên hev in. Moxilî ji van herdû birayan çê dibe.

Kesên moxilî li Gimgim, Kanîreş û Xinûsê jiyan dikin. Bi gaziya Xalid Begê Cibirî van eşîranan: Bilikî, Mala Sûwar, Memikî, Moxilî, Torinî û Şivilî di bin navên Cibirî de dibin yekgirtî li hemberî hikûmata romiyan rol digirê eşîra Xalid Beg Mala Sûwar e.

Çavkanî

Eşîr
Talîjarî

Talîjarî (aloe vera) navê komekê riwekê ji famîleya asphodelaceae ye ji vê kome re aloe tê gotin. Li Kurdistanê bi taybetî li herêmên hewaya wê germ e cihwar e, lê ji ber ku çandiniya wê nayê kirin, gelek kêm tê dîtin. Nêzîkî 300 cureyê vê riwekê hene. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, ji çend cureyên wê sûd tê wergirtin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin lê li Kurdistanê tenê tê berhevkirin. Salê 2-3 car gupik vedide.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Jinan şîreya vê riwekê li porên xwe didan ku porên wan dirêj bibin. 1 KX (kevçiyê xwarinê) ji vê şîreyê, tevlî 4 KX hingiv û 1 KX rûnê kerçikê (gêne) tevlîhev dikirin. Viya li porê xwe didan, bi qasî 30-40 deqe wisa diman, paşê pakij dişûştin. Kê viya hefteyê 2 caran û mehekê bêrawestan bikira, porên wan gelek xweşik dibû, diteyîsî, dirêj dibû û êdî nediweşiya.

Dîsa ji têkela vê şîreyê, hingiv û hin biharbêhnan dermanên ji bo êşa mîdeyê, gîrêtî (qebzîtî) ûêd jî dihatin çêkirin. Mixabin pirraniya van dermanên gelêrî winda dibin, ti saziyeke li wan xwedî derbikeve nîne.

Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Loke

Loke (linum usitatissimum) navê komekê riwekan ji famîleya zegerekan (Lamiaceae) e. Çend cureyên vê komê li Kurdistanê digihên. 15–60 cm bilind dinin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin. Di bizirên wê de 40-45 % rûn heye. Ev rûn di hilberîna boyaxan de tê bikaranîn. Bizirên ku rûnê wan hatine girtin, didin ajalên malê.

Heger çandiniya wê bê kirin, li seranser Kurdistanê digihê. Di mehên adar-nîsan û îlon-çiriya pêşîn de tê ajotin. Axa wê bi zibil be baştir e. Bi hezaran salan in çandiniya tê kirin. Rûsya û Poland welatên herî zêde çandiniya lokeyê dikin in. Ji bizirên wê re kirkirk,  bizirkitan an bizrê zegerekê dibêjin.

Cureyên zegerekê yên li Kurdistanê tên naskirin 
 Loke
 Zegerek
 Bezerek
 Zegereka bejî
 Qerqer
 Zegereka bejinbihost
 Zegereka zer

Riwek
Famîleya zegerekan
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Îşkok

Îşkok (polygonum) komekê riwekan ji famîleya polygonaceae ye. Di hin devokan de îşkik, îşkîşk jî dibêjin. Li Kurdistanê di warê bijîşkiya gelêrî de tê bikaranîn. Carekê bê ajotin, çend salan li ser koka xwe digihê. Li ser qemçikekê yek an gelek gupik vedidin.

Li ser 3 rehan nêzîkî 300 cureyên wê digihên, lê florîstên nûjen niha hejmarê wekî 65 didin, ên din wekî hev dibinîn. Hin ji cureyên wê ev in:

 Polygonum argyrocoleon Steud. ex Kunze 
 Polygonum aviculare L. 
 Polygonum equisetiforme Sm. 
 Polygonum erectum L. 
 Polygonum hickmanii H. R. Hinds & Rand. Morgan 
 Polygonum idaeum Hayek 
 Polygonum oxyspermum C.A.Mey. & Bunge ex Ledeb 
 Polygonum polygaloides Meisn.: 
 Polygonum polygaloides subsp. kelloggii (Greene) J. C. Hickman 
 Polygonum polygaloides subsp. polygaloides 
 Polygonum ramosissimum Michx.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Vê riwekê li ber tavê hişk dikin, dipişirînin. Li dijî ragirtinên riya mîzê, kanalên gurçikê bikartînin. Di nava xwarinê de didan zarokan jî. Lê têkela wê çawa bû niha kêm kes dizanin.

Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Canekî

Canekî an Canêkî navê eşîreke li parêzgeha Îranê, Xuzestanê ye. Her çiqas di hin çavkaniyan de wek kurd derbas bibejî, Canekî bi eslê xwe Bextiyarî ne. Canekî heta sedsala 19'mîn torinê êla bextiyarî bûne. Paşê ji bextiyaran qetiyane û li bakurê Xuzestanê bicîhbûne.

Eşîrên luran
Hirçkî

Hirçkî, hirçikî, hirçokî yan xiyar paşa navê xwarineke herêma Tolhildanê ye. Ji qalikê xiyarê tê çêkirin. Navê xwarinê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin hirçikli. 

Cemşîd Bender ev xwarin bi navê Qaşlixsiya Rêhişkirî tomar kiriye. Dibe ku di çapkirina pirtûka wî de şaşîtiyek bûye, yan jî ev binavkirineke herêmî ye. Li Meledîyê hirçkî yan bi bandora asîmîlasyonê paşpirtika tirkî +li pêve dikin, hirçikli tê bikaranîn.

Gotina xiyar paşa ji henekan derketiye û ev nav demekê li gundên Erxewanê hatiye bikaranîn. Terîfeya xiyar paşayê de carnan goştê kişandî nebû, xizanan ev dixwarin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Goştê kişandî
 Mergeya fringiyê (pamîdor, şamî, tomatos, bacanê sor)
 Qalikên xiyarê yên hişkkirî
 Xwê (solin)
 Îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)
 Îsota reş
 Pîvaz
 Rûnê malê

Çêkirin 
Qalikan bikelînin, bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hurkirî (ne ya teze, ya serî) berdin navê sor bikin. Goştê kişandî tevlî bikin (xavî yan xaşandî li ser daxwazê ye), bi hevre biqelînin.

Qalikên xiyarê yên guvaştî tevlî bikin, merge, îsota tûj, îsota sor, xwê jî û tevbidin, biqelîni. Bi qasî 30 deqe bikelînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tolhildanê
Mêlak bi savarê

Mêlak bi savarê, savara mêlakê yan wekî Cemşîd Bender tomar kiriye mêlaka savarê xwarineke hêsan e. Mêlak navê kezeb û pişikê ye. Lî Mêrdînê bêhtir tê xwarin. Terîfeya wê de mêlak û savar bingehîn in, lê berkeliyên din ne standard in. Li vir terîfeya herêma Mêrdînê tê dayîn.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Cîger (piş)
 Cîgera reş, kezeb 
 Rûnê malê
 Xwê (solin
 Şemujek, gijnîj (latînî:Coriandrum sativum)   
 Savar (bulxur, girar)
 Îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor)

Çêkirin 
Piş(ik) û kezebê bi hev re hûr bikin, bikelînin û sor bikin. Savarê bikelînin, xwê, îsota reş û sor, gijnîjê tevlî bikin. Kel bidawî bû, rûn bihelînin, berdin ser savarê.

Savar û mêlakê tevlîhev bikin, li binikên servîsê belav bikin.

Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Pîlvank (eşîr)

Pîlvank navê eşîr û ocaxeke Dêrsimê ye. Eşîra Pîlvank li Dêrsimê bi taybetî li navçeya Pêrtagê dijî, belê gundên pîlvankî li Mazgêrd û Mamekîye jî hene. Hin şaxên vê eşîrê koçberê Şîranê (Gumuşxane) û Avşînê (Gurgum) bûne. Gelheyê pîlvankan tenê li Dêrsimê qasê 10.000an tê texmîn kirin. Pîlvankî hemû Qizilbaş (Elewî) in û bizedêyî bi zaravayê Kurmancî diaxivin, hinek jî bi Kirmanckî.

Bêjenasî 
Pîl-veng « denge gir »
 pîl: bi kirmanckî « gir » an « mezin ».
 vang: bi Ermeni « dêr » .

Qebîlên Pîlvankî  
 Seyîdî an Xelîfan (vana yek ji ocaxên seyîdên qizilbaşan e. Kurmancî û Kirmanckî diaxivin)
 Silêmanî 
 Pîranî (bi vî navê li gelek herêman eşîr û qebîlên kurd hene)
 Kêşkexurî

Efsaneya eşîrê

Navdar 
 Ferhat Tunç

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Pilvenk'e Gizemli Bir Yolculuk I  - II  - III  - IV 
 Pilvenklilerin 45 yıllık gelini anlatıyor! 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Şêx Hesenan

Şêxhesenan yek ji êl û eşîrên Dêrsimê ye. Şêxhesenanî li rojhilata Dêrsimê, li Pulurê, Melkişê û Xozatê dimînin.

Eşîrên/Qebîlên Şêxhesenan li Dêrsimê ev in: Ebasan (eşîra Seyîd Riza), Ferhadan, Qerebelan û Qirxan. Li Sêwas û Gumuşxaneyê eşîreke akincî bi vî navê heye.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Hozan Serdar

Hozan Serdar (1955 li Dêrsimê) stranbêjekî kurd e.

Jiyana wî 
Hozan serdar dibistana dest pê kê, ya navîn û dibistana amadehiyê li Dêrsimê dixwîne û paşê jî li zanîngeha Ezirmê dest pê dike ku mamosteyî ya zimanê Almanî bixwîne. Belê wan salan de ji sedemên ramyarî pênaberê Almanyayê dibe. Ji wê demê vir de (1978) li Almanyayê dimîne. 
Hozan Serdar di huner jiyana Dêrsimê de xwedî cîhekî girîng e. Di berhema wî de kelepora folklorî ya Dêrsimê bi şîn û şahiya xwe ve hatiye şixulîn, ji ber wî mirov dikare bibêje ku yek ji hunermendên Dêrsimê yê efsanewî ye. Hozan Serdar bi zêdeyî bi Kirmanckî distirê. Xeynî vî H. Serdar endamê Koma Berxwedan ê bingehî ye.

Berhem 
Derdê Ma Duşuncê Ma (197X)
Çayê Berbena (198x)
İsyan (1985)
Welat (1987)
Dersim (198X)
Da da Alî (1990)
Koê Muzıriyo (1996)
Xilveşo (2001)
Cenet Dersimo (2003)
Wurze (2007)
Vîlike (2009)

Albumên Grubî (Koma Berxwedan) 
Bingol Şewitî (1984)
(strana ku wî bidengkiriye:) Cane Cane

Dilan (1985)
Pirode Birayê Mi

Gula Cîhanê (1987)
Malê Min

Kanîya Welat (1987)
Lorê lorê lora mi na
Qebqebo

Peşmerge (1988)
Mihemedo
Çayê berbena

Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1955
Okalîptûs

Okalîptûs dareke ji malbata myrtaceae ye ku li Kurdistanê jî digihê. Zêdetirî 700 cureyên vê darê hene ku pirraniya wan li Awistraliyayê tên dîtin. Çend cureyên wê li Kurdistanê hêşîn dibin, ne diyar e. Herwiha şewitandina daristanên bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Romê (Tirkiye) ve bandoreke çawa li okalîptûsan kiriye jî. Lewra li ser floraya Kurdistanê lêkolînên zanistî kêm in, ên hene jî ne aktuel in.

Okalîptûs darên herî dirêj in, bilindiya wan ji 100 m derbastir dibin. Dareke gihîştî ya okalîptûsê 200 heya 1000 lt avê dihewîne. Okalîptûs ji avê hez dikin. Li cihên avevek (hezek, avzêl) diajon ku axê ziwa bike. Li cihê ku dara okalîptûsê hatiye ajotin, demekê dirêj darên din hêşîn nabin, lewra madeyeke kîmyayî berdide axê. Divê demekê derbas bibe, heya axê xwe pakij kir.

Şaxên vê darê yên sereke 
 Binekoma eudesmia: Nêzîkî 20 cure. 
 Binekoma nothocalyptus: Tenê yek cureyek. 
 Binekoma symphyomyrtus: Dora 450 cureyan. 
 Binekoma monocalyptus: Nêzîkî 140 cure.

Çavkanî 

Dar