nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hecî Zembûr

Hecî Zembûr, kufteya bi zembûrê ya Semsûrê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin. 

Li rojhilatê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Ezirgan, Qers, Sêrt û gelek deverên başûrê Kurdistanê biharbêhna zembûr di kufteyan de tê bikaranîn.  Ji zembûrê re herwiha cehter, catirî, awîşen jî dibêjin.

Berkeliya Hecî Zembûrê 
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor
 1/2 pîvan têkela kufteyê ya Rihayê
 250 gr tîkogoşt
 1/4 SA (stekana-qedeha avê) nok
 6 SA av
 1 KŞ xwê (solin)
 1/2 SA awîşena (zembûr) hûrkirî
 1/2 kg mastê parzûnkirî
 2 dd (dendik) sîr

Amadekirin 
Ji êvar de nokên xwe bikin avê, bi qasî 8 katjimêrî bila di avê de bimînin. Bi tevî goşt nokan bidin ser agir. Kefa wê bigirin, heya nermijî bûn, bixaşînin. Xwêyê pê werbikin.

Ji têkela kufteyê kufteyên bi qasî bindeqê çêbikin. Di nava ava şor de van kufteyan bi qasî 4-6 deqeyan biqaşînin. Kufteyan berdin nava goştê li ser agir dikele.

Awîşenê tevlî xwarinê bikin, heya awîşen nermijî bûn, bikelînin û ji ser agir daynin. Sîrê bikutin. Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bi wê mast ron bikin. Sîr û masta xwe berdin ser xwarinê û li binikên servîsê belav bikin.

Di nava rûn de îsota sor biqijilînin wê jî berdin ser binikan. Êdî dikare bê servîskirin, xwarina we amade ye.

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Kolostîko mastîko

Kolostîko mastîko, kolostîko bi mast navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin û ji wir belav bûye. Ev nav derbasê romî (tirkî) jî bûye, kirine Kolotiko Yogurtlu Turk Koftesi lê di zimanê romî de ti wateya xwe nîne û ev jî ne xwarineke romiyan e.

Wateya navê kufteyê 
Kolostîk ango kolosê tîk, kolosê xilçkî, ji şibandinê ye. Bo mînak kufteya kolostîk navê xwe ji bacanreşkên ku wekî kolosê mêran ê tîk sekiniye, digire. Kurd gelek xwarinan bi şibandin, rengdêr û henekên civakê binavdikin. Mastîko jî li dengê kolostîko hatiye anîn, tê wateya "bi mast".

Berkelî  
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)
 1 SA (stekana-qedeha avê) savara (girar) hûrik a bo kufteyê
 1 SA dan
 1/2 kg mastê tîr
 2 dd (dendik) sîr
 1 KŞ pûjan
 2 KX rûn

Amadekirin 
Savara hûrik û dan bi qasî 1/2 SA avê şil bikin, xwê pê werbikin. Devê wê bigirin, heya hinekê nepixî (gij bû), bihêlin. Ard tevlî bikin, bistrên.

Kufteyên hûrik çêbikin, di nava ava dikele de bixaşînin. Mastê di nava ava kufteyan de ron bikin. Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mast bikin. Kufteyan li binikên servîsê parve bikin, sîrmastoka xwe berdin ser binikan.

Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser xwarinê. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Nêrgîzyanî

Nêrgîzyanî navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Amedê belav bûye, wekî seleteyeke Amedê tê zanîn.

Berkelî 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê (solin)
 1 KÇ îsota sor
 3 hêk
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) pîvaz hêşîn a hûrkirî
 1/2 SA bexdenûsa hûrkirî

Çêkirin 
Hêkan hinekê pirr bixaşînin, qalikên wan bigirin û sar bikin. Tîke bikin, û têxin badiyeke mezin. Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsotê pê werbikin û bêî ku hêkan bipişirînin, hindik tevdin.

Li ser daxwazê hûn dikarin rûnê zeytê, ava lîmonê yan biharbêhneke din lê zêdebikin. 

Selete
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Rutherford B. Hayes

Rutherford B. Hayes (jdb. 4ê çiriya pêşîn 1822 li Delaware, Ohio; m. 17ê kanûna paşîn 1893 li Fremont, Ohio) general, siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger, 19em serokdewletê DYAyê bû. Di nava 3ê adarê 1877 - 3ê adarê 1881ê de li ser postê serokdewletiyê maye. Du caran jî parezgariya Ohioyê kiriye.

Di hilbijartinên sala 1876ê de berê namzedê Partiya Demokrat bi zêdetirî 250 dengan biserdikeve. Hilbijartin tên rexnekirin ku hîle tevê bûye û li çend federedewletan deng ji nû ve tên hejmartin. Dawiyê de Partiya Komager biser dikeve.

Di dema wî de, sala 1877ê yekem car telefon hatiye bikaranîn. Alexander Bell, ji 21 km yê, telefonê Hayes kiriye. Ew yekem serokdewlet bû ku bi telefonê axiviye.

Washington, George
Jidayikbûn 1822
Mirin 1893
Mêr
Piyaza zeytûnê

Piyaza zeytûnê navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha ermenî, pêjgeha îtalî û pêjgeha balkanî de cihê wê heye. 

Zeytûn seleteyan çêjdar dike. Seleteyên herî bitehm ên Kurdistanê, yên herêma Soranê ne. Dîsa seleteyên rojhilatê Kurdistanê jî ji aliyê dewlemendiya biharbêhn û melzemeyên xwe ve gelek navdar in. Li bakurê Kurdistanê jî seleteyên gelek bitehm tên xwarin.

Berkeliya pîyaza bi zeytûn a Dîlokê 
 25 gr gûz (kakilê wê)
 100 gr tirşîna zeytûna kesk a bi îsota sor
 1/4 SA (stekana-qedeha avê) pîvaza hûrkirî
 2 dd (dendik) sîr
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) dimsa (mot) hinarê yan ava hinarê
 1 KX (kevçiyê xwarinê) dendikên (hundirê) hinarê
 ''Li ser daxwazê 2-3 ta bexdenûs (kêm an zêde jî dibe)

Çêkirin 
Zeytûn, bexdenûs, pîvazê yeko yeko hûr bikin, sîrê bikutin. Hemiyan tevlîhev bikin. Li binikên xwarinê belav bikin. Ava hinarê biser de bikin û bi hebikên (dendikên) hinarê binikan bixemilînin.

Selete
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha balkanî

Pêjgeha balkanî pirranî ji bo xwarin, vexwarin, cure û dewlemendiya herêma Balkanê tê bikaranîn. Pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha albanî, pêjgeha Romanyayê, pêjgeha yewnanî jî bi giştî ya qismen dikevin vê komê.

Pêjgeha balkanî jî di çerxa dîrokê de derketiye holê. Gelek di bin bandora xwarin-vexwarinên rojhilata navîn û peravên Deryaya Navîn de maye. Herwiha xwarin-vexwarinên slav, romî (tirk) û fransîyan jî muhra xwe li pêjgeha balkanî dane.

Beriya ku Osmanî werin herêmê pêjgeha balkanî homojen bû lê di nava sedsalên 14 û 19em de, homojeniya xwe winda dike û bêhtir dewlemend dibe. Lazût, riz, kuncî, kelem, bacanreşk, îsot, sîr, genim, goştê spî (elok, mirîşk ûêd), masî, mast, fringî, sirke, sos gelek tên bikaranîn.

Hin ji xwarinên sereke yên balkanî 
 Kutilk
 Kufte
 Kilor
 Qedayîf
 Peqlewe
 Hêyavkên curbecur
 Lyûtenîka (Лютеница)
 Loqim
 Mamalîga (ûkraynayî: Мамалига)
 Tirşîn
 Tarator (bi sirkeya bimas a bulgarî: Кисело мляко tê amadekirin) 
 Sûvlakî (yewnanî: σουβλάκι)
 Polenta (bulgarî: Полента)

Xwarinên van gelan ji yên balkanî ne 
 Pêjgeha albanî 
 Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê 
 Pêjgeha bulgarî 
 Pêjgeha kroatî 
 Pêjgeha slovenî 
 Pêjgeha yewnanî 
 Pêjgeha Kosovoyê 
 Pêjgeha makedonî 
 Pêjgeha Romanyayê 
 Pêjgeha serb 
 Pêjgeha Montenegroyê 
 Pêjgeha Tirkiyeyê

Çavkanî 
 Alan Davidson: The Oxford Companion to Food, 2nd. ed. Oxford 2006, Artikel Balkan food and cookery, S. 53 f.
 Artikel Balkan Countries in der Encyclopedia of Food and Drink
Xudûr, Mêrdîn

Xudûr yan jî Xidûrî (), gundekî Mêrdînê ye. Li ser rêya Mêrdîn û Amedê ye.

Gundên Mêrdînê (navend)
Pêjgeha albanî

Pêjgeha albanî yan pêjgeha Albanyayê ji xwarin, vexwarinên gelê alban, ji cure û awayên amadekirin, hilberîna xwarin, vexwarinên wan re tê gotin. Pêjgeha albanî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên-vexwarinên albanan de nan, fringî, masî, kartol, kelem, lovî (lobiye) û şîranî cihekê sereke digirin. 

Dema Osmanî tên herêmê, bandoreke mezin lê jiyana wan dikin. Xwarin, vexwarinên wan dikevin bin bandora yên erebî, farsî û romî (tirkî). Xwarinên Anatoliyayê li Albanyayê jî serdest dibin.

Bo albanan dana herî girîng navroj e. Navrojên wan rengîn in. Miheqeq divê selete hebe li ser destexaneyê (sifre). Arû, fringî, zeytûn, sirke, xwê û rûnê gulberojê ji seleteyên wan kêm nabin. Dîsa bo xwarinê jî xwarinên quşxaneyê, riz, kartol, masî û mezeyê pirr dixwin. Kafêya tehl û çayê jî gelek vedixwin.

Li ser destexaneyê 
Beriya xwarin destpê bike Ju bëftë mirë! (alb. bo Noşîcan be!, heger mirov peyv bi peyv wergerîne: Divê baş bi devê we be!) dibêjin, û bi hev re wiha bersivê didin Faleminderit, edhe ju gjithashtu! (wergera peyv bi peyv: Sipas, ji we re jî wisa be!). Gorî dab û nêrîtan divê xwediyê malê (mêr) gelek caran bipirse ka mêvan dixwaze hêj jî bixwe, yan dixwaze tiştekê din bixwe. Dema xwarin bidawî bû xwediyê malê dîsa dipirse: A je ngopur? (werger: Têr bûyî/Te têr xwar?).

Hin ji tehmên devê albanan

Beriya xwarinê 

 Tarator 
 Masiyên hişkkirî
 Qiqra, cureyekî nanê ye
 Çêncên cuda ji sîrê
 Tirşîn
 Penîr
 Gelek cureyên şorbeyê

Xwarin 

 Tavë dheu 
 Tavë kosi - Mast- û gevola rizê bi goştê mihê
 Kilorên albanî
 Petë - cureyeke pîzayê
 Mirîşka ji gûzê dagirtî
 Turli - Hêyavk
 Fërgesë Kavaje - Xwarineke quşxaneyî ji fringî, îsotê ji Kavajayê
 Biftek - Ji goştê kişandî, penîrê mihê dagirtî
 Qofte të skarës
 Şorbeya kartolê bi goşt
 Fasule - Navê şorbeya bi fasûliyê
 Mûsakaya albanî
 Burani - Cure şorbeya fasûliyê
 Lakër - Şorbeya kelemê
 Pêçangeyên, dolmehên albanî

Şîranî 

 Helaw
 Hasude - Hesîde
 Loqim
 Qedayîf
 Helîlika albanî
 Revani 
 Gulol
 Qumështor - Ji şîrê kelî û darçînê
 Peqlewe
 Eklera
 Sheqerpare şekirpareya albanî
 Ballka - Nêzîkê şekirpareyê ye

Girêdan 
 Pêjgeha albanî (Kuzhina Shqiptare)
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê

Pêjgeha Bosniya Herzegovînayê ji xwarin, vexwarinên vî welatî, cure û awayên van xwarin-vexwarinan re tê gotin. Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye, gelek di bin bandora xwarinên Anatoliyayê de maye.

Pirr dijwar e ki mirov behsa taybetiyên xwarinên vî welatî bike lewra ti cudatî ji yên herêmê nîne. Bosniyayî çi ji aliyê etnîkî, çi ziman û kûltûrê ve parek ji slavan in, bi taybetî slavên başûrê ne (yûgoslavya). Tenê di dema Osmanîyan de bûne misilman, bandora romî (tirk), ereban çêbûye li ser wan.

Xwarinên-vexwarinên sereke yên Bosniya Herzegovînayê 

 Ćevapi 
 Loqim
 Hingiv
 Patîle
 Kutilka pîvazê ya serbî
 Helaw
 Kilor
 Kafêya erebî (qehqeya romî jî dibêjin)
 Çay
 Pljeskavica 
 Begova Čorba, cure şorbeyek
 Popara
 Kufte 
 Pîlaw
 Mûsaka
 Benî

Çavkanî 
* Tim Clancy, Bosnia & Herzegovina, The Bradt Travel Guide, 2004, pp. 93–97, ISBN 1-84162-094-7
Pêjgeha bulgarî

Pêjgeha bulgarî (българска кухня / Bălgarska kuhnya) şaxek ji pêhgeha balkanî ye. Ji ber ku bulgar bi xwe ji gelên slav in, di xwarinên wan de rêçên slavî jî hene. Dîsa dema Osmanî tên herêmê, bandora xwarinên Anatoliyayê jî dibe.

Herçendî axa Bulgaristanê digihê deryayê, di peravê Deryaya Reş de ye, di pêjgeha wan de kêm masî û çêjên deryayê cih digirin. Mastê bulgaran gelek navdar e. Pitka ji nanên bulgarî ye û bi biharbêhnê ye. Bulgar şerab, rakiyayê gelek vedixwin. Yahniya navê hêyavkeke wan e. Penîrê spî çi wekî meze çi jî di taştêyê de gelek tê bikaranîn.

Kartol, Pîvaz, siyale, berhemên şîrê, kilor, goştê spî, xingal, şorbeyên û şîranîyên curbecur, sosên welatên li peravên Deryaya Navîn in, seleteyên slavî, seleteyên Anatoliyayê ûêd ji cîhana pêjgeha bulgarî ne.

Çavkanî 
 Alan Davidson: The Oxford Companion to Food, 2nd ed. Oxford 2006, Artikel Bulgaria, S. 112 f.
Pêjgeha kroatî

Pêjgeha kroatî ji xwarin-vexwarin, cure û awayên van xwarin-vexwarinên kroatî re tê gotin. Pêjgeha Kroatiyayê şaxek ji pêjgeha balkanî be jî tê de rêçên slavî, fransî, anatoliyayî û awistriyayî hene.

Pirr dijwar e ku mirov cudatî di navbera gelên slavî yên din de bîbîne, bi taybetî slavên başûr (yûgoslavî). Tê zanîn serb, kroat û bosnayî ji heman gelê ne, herwiha xwarin-vexwarinên wan jî gelek hevpar in. Bandora pêjgeha îtalî û pêjgeha macarî jî heye.

Tehmên neteweyî

Masî û xwarinên giran 

Binavkirinên kroatî:
Ji kebab û grillê re sa roštilja yan s ražnja dibêjin.
 Prženo tê wateya  „biraştin“
 Ispod peke di wateya xwarinên di nava agir de nixumandî dipijin.
 Ćevapčići – biraşkên goştê kişandî
 Ražnjići (şîş)
 Pljeskavica – Kufte

Masî û çêjên deryayê 
 Masiyên hundirê wan dagirtî, hişkkirî ûêd
 Seleteyên masiyan bi taybetî salata od hobotnice
 Rak norveški, škamp (îtalî: scampi)
 Hlap
 Jastog
 Kamenice 
 Mîdye, kroatî: dagnje

Xwarinên quşxaneyê 
 Pašticada 
 Gulaş (kroatî: gulaš,macarî: gulyás)
 Grah 
 Riblji paprikaš – herwiha fiš-paprikaš (masî-îsot) an Čingi-lingi Paprikasch bi macarî: halászlé

Meze 
 Djuveč 
 Blitva dalmatinski 
 Sataraš 
 Mlinci

Herwiha 
 Punjena paprika, îsota dagirtî, macarî: töltött paprika
 Dolmehên cuda
 Arambašići

Sosîs û goştê spî 
 Češnovke 
 Kobasica (macarî: kolbász)
 Pršut 
 Salamiyên curbeur

Penîr 
 Penîrên girava Pagê
 Škripavac) ji herêma Kordun û Lika
 Turoš, penîrek ji Međimurje (li bakurê welat)

Ji hevîrê 
 Kilor
 Patîle
 Pogača

Kulîçe û şîranî 
 Palačinke (macarî: palacsinta)
 Kulîçeyên bi sêvê hatine çêjdarkirin
 Čupavci
 Krofne 
 Kuglof

Şerabên spî 
 Graševina (ji Erdut, Đakovo, ûêd)
 Graševina ji Međimurje
 Malvazija 
 Kutjevački rizling (ji Kutjevo)
 Burgundera spî

Şerabên sor 
 Postup
 Plavac
 Dingač
 Cabernet Sauvignon (ji Poreč)
 Frankovka ya sor ji Ilok
 Barrique ji Poreč
 Muškata sor ji (Poreč)
 Teran ji Motovun
 Burgunder ji Kutjevo
 Maestoso
 Merlota spî

Vexwarinên destexaneyê (sifre) 
 Prošek

Bîrayên kroatî  
 Karlovačko
 Ožujsko pivo, cureyek ji Zagrebačka pivovara.

Likor û vexwarinên alkolî 
 Maraschino 
  Šljivovica 
 Lozovača 
 Travarica 
 Kruškovac 
 Drenovac 
 Pelinkovac 
 Orahovac 
 Medovina 
 Gvirc

Kafê (qehwe) 
Kroatiya welatê kafêvexwiran e, gelek vedixwin. Kafêyê wan û kafêxaneyên wan dişibin ên Awistriyayê. Kafêyên xwe wekî ereb û romiyan (tirk) dikelînin di cezweyê de û li fîncanênên biçûk belav dikin.

Avên mîneralî 
 Jamnica – Serketiyê  AquaExpo Paris (ango Eauscar) bo mîneralavên herî baş 2003
 Jana – ew jî aîdê Jamnica ye, serketiyê sala 2004'ê (Eauscar 2004)

Çavkanî 
 Ivanka Biluš et al.: Kroatien bei Tisch - Kroatî li ser destexaneyê. Zagreb:Alfa, Koprivnica: Podravka, 1996, ISBN 953-168-104-X, 192 S., illustriert in Farbe, (Biblioteka Anima Croatarum, 2) (almanî)
 Fazinić Nevenko, Milat Vinko: Kroatische Weine - Şerabên kroatî (Hrvatska vina). 1994, ISBN 953-173-061-X, illustriert, 159 S. (almanî)
 Davor Butković, Ana Ugarković: Nova hrvatska kuhinja (Pêjgeha nû ya kroatî). Profil international, Zagreb 2005, ISBN 953-12-0164-1, 272 S. (kroatî)

Girêdan 

 *
Pêjgeha serb

Pêjgeha serb, şaxeke ji pêjgeha balkanî ye. Gelek dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên Serbistanê ji yên kroatî, bosnayî veqetîne. Lewra hersê jî ji yek etnîsîte, ziman û çandê ne. Bandora xwarinên slavî, romî (tirkî), îtalî, macarî, fransî û grekî jî heye.

Şorbe (Čorba) 
 Riblja Čorba yan Riblji Paprikaš 
 Teleća Čorba).

Xwarinên giran 
 Ražnjići 
 Ćevapčići 
 Vešalica
 Biraşkên sosîsê
 Šopska salata 
 Kutilkên îsotê
 Pečena kravlja butina an ''Pečeno jagnje
 Pljeskavica 
 Hêyavkên dişibin ên Anatoliyayê
 Đuveč 
 Prebranac 
 Piletina 
 Pečeno pile u slanini
 Ćulbastije
 Leskovačka mućkalica 
 Crevca na žaru 
 Papci u saftu 
 Juneći lovački biftek 
 Uštipci 
 Karađorđeva šnicla 
 Sataraš
 Leskovačka mućkalica 
 Gelek xwarinên quşxaneyê, pirranî dişibin xwarinên kurdan
 Xwarinên ji masî û çêjên deryayê (bo mînak Riblja, Smuđ, Pastrmka)
 Kulîçe û şîranîyên curbecur (peqelewe, gulol ûêd jî di nav de)
 Seleteyên rengîn

Pêşangeha pêjgeha serb

Girêdan 
 Kuvarica.co.yu
Pêjgeha Romanyayê

Pêjgeha Romanyayê ji xwarin-vexwarinên Romanyayê re tê gotin. Divê mirov bi pêjgeha romanî (çîgan, mitirb, roman) re tevlîhev neke, ti têkiliya wan nîne, tenê herdu bêje dişibin hevûdu. Xwarin-vexwarinên Moldovayê jî heman in. Pêjgeha Romanyayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye.

Xarinên navdar 
 Zacuscă ji bacanreşk û îsotê
 Salată de vinete ji mayonez, zebze, bacanreşkê
 Lapte de pasăre ji vanîlya û şîrê
 Pastrami ji goştê dewarê wekî benî
 Ciorbă de burtă cure şorbeyek
 Ciorbă de perișoare 
 Cașcaval penîr e
 Cozonac nanê spî û şîrîn
 Țuică vexwarin e
 Mămăligă

Çavkanî (ne bi kurdî ye) 
 Trish Davies: The Balkan Cookbook. Traditional cooking from Romania, Bulgaria and the Balkan countries. London 1999, ISBN 1-84215-107-X.
 Michael Hiltscher / Delia Dumitriu: An einem Tisch: Küchenrezepte aus Rumänien und Deutschland. Împreunǎ la masă: Rețete din România și Germania. Bukarest: Editura Anima, 2004, ISBN 973-7729-00-5. 
 Nicolae Klepper: Taste of Romania. Expanded edition. New York 1999, ISBN 0-7818-0766-2.
 Eve Landis: Pofta buna: Rezepte aus Rumänien. Meilen, 2003, ISBN 3-9521114-2-2.
Pêjgeha Kosovayê

Pêjgeha Kosovayê ji xwarin-vexwarinên Kosovayê re tê gotin. Pêjgeha Kosovayê ji yên gelên cîran ne cudatir e. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di bin bandora xwarin-vexwarinên albanî, yewnanî, romî (tirkî), slavî, îtalî û gelên cîran serb, kroatî û bosnayî de rengê xwe girtiye. 

Kosova dewleteke serbixwe ya nû ye. Berê parek ji Yûgoslavyayê bû. Niştecihên vî welatî pirranî alban in.

Tava e Prizrenit
Ji xwarinên osmanî ye. Ji goştê berxê, bacanreşk, fringî, pîvazê ye, bi germî tê xwarin. Cureyek ji tiyanên Anatoliyayê ye û gelek tiyanên (taweya firneyê) wiha yên kurdî jî hene.

Çavkanî 

Pêjgeha Ewropayê
Çanda Kosovayê
Hêyavk

Hêyavk di zimanê kurdî de ji bo koma xwarinên quşxaneyê yên avî, ron ên zebzeyan tê bikaranîn. 

Cudatiya navbera hêyavk û şorbeyê ew e ku, pirranî di şorbeyên kurdî de zad, zebze hatine hûrkirin, helandin an pişirandin. Ango teneyên, hebên zad û zebzeyê ne dîtbar in, an jî gelek hûrik in. Lê yên hêyavkê dîtbar in, mirov dibîne, dikare bi kêr-çatelê bixwe, pê bigire.

Tirşik tenê navê komekê hêyavkê ye 
Di hin devokan de peyva tirşik, di wateya hêyavkê, xwarinên quşxaneyê yên avî de tê bikaranîn, lê ev ne rast e, ji ber taybetiyên, hêyavkên herêmê ev binavkirin serdest bûye. Bi taybetî li parêzgehên Mêrdîn, Amed, Rihayê tirşik bo tevahiya hêyavkan tê bikaranîn. Heya bigire hin caran bo şorbeyê jî bêjeya tirşikê bikartînin.

Türlü ya tirkî dişibe hêyavka kurdî 
Bi îngilîzî peyva herî nêzîk Hodge-Podge (soup) ye. Îngilîzan ew kirine binê koma şorbeyan. Lê di îngilîzî de bo xwarinên zebzeyan ên hebikên wan saxî ne yan mezin hatine hûrkirin, binavkirinek nîne.  Almanî Eintopf dibêjin lê ev ji bo tevahiya xwarinên quşxaneyê (çi avî-ron çi ne) ye. Bi romî (tirkî) Türlü dibêjin. Türlüya tirkî û hêyavka kurdî ji aliyê mentiqê ve gelek hevpar e.

Mînak bo hêyavkên kurdî 
 Tirşik
 Hêyavka artîşokê 
 Hêyavka goşt û kixseyê 
 Hêyavka çavmarkê
 Goştekelem

Gelek caran şorbe, hêyavk tên tevlîhevkirin. Mixabin li ser pêjgeha kurd ti xebateke zanistî nehatiye kirin. Zimanzanan jî gorî mentiq û fîlozofiya pêjgeha kurdî, xwarin-vexwarin bikategorî nekirine. 

 
Xwarinên quşxaneyê
Bîftek

Bîftek, çêtîk, steak, pariya goşt a pelî, ziman ji çêtiyên goştê golikê yan dewarê yên pirranî pan in (pehn) re dibêjin. Bîftek bêjeyeke fransî ye, derbasê romiyan (tirk), ji wan jî derbasê kurdan bûye. Ji bo biraştinê ye, goştê biraşte ye. Herwiha tê qelandin, davêjin firneyê jî.

Bîftek ti marketan de pakêtkirî jî tê firotin. Li Ewropa, Rûsya, Çîn û bakurê Amerîkayê bêhtir tê xwarin, lewra jiyana nûjen mirov mecbûrê fastfood û biraşteyan dike. Li Kurdistanê jî fastfood roj bi roj bipêşdikeve, pariyên kurdî cihê xwe ji bîftekên pakêtkirî yên marketan re dihêle.

Çima gotine ziman? 
Li Ewropa û DYAyê aşxaneyên xwerû bîftekan difiroşin hene û bazara bîftekan mezin e. Bîftekên kurdî pelîn û tenik in. Berê bêjeya çêtîk û ji ber ku dişibe zimanê jî, ziman dihate bikaranîn. Bo mînak; "Ka zimanekê sor bike!".

Bîftekên ewropayiyan rengîn in 
 Bîfteka ji goştê golikê
 Bîfteka goştê berazê
 Bîfteka permaliyan (kedanî, mamir, pûngalî, ajalên pînikê mirîş ûêd)
 Bîfteka masiyê

Çavkanî 
 Günther Bischoff, Bernd Schneider, Gerhard Bamberger, Klaus Bippes: Fleischverarbeitung. Fachkunde und Fachrechnen. Schroedel Schulbuchverlag GmbH, Hannover 1996, ISBN 3-507-91412-3 (almanî)

Berhemên goştê
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Ewropayê
Loqim

Loqim an lokim navê şîranîyekê ye. Ji doşaviyên curbecur û şekirê tê çêkirin. Çorsane yan rengîn in.

Dibêjin ji ereban belav bûye û navê wê jî . Doşaviya wê bi saetan dikele. Gulav û gelek aromatîk tên bikaranîn. Kakil, ava lîmonê, ava gupikên dara oranjê (portakal), hin biharbêhn, qeysî ûêd gelek jî di hilberînê de tên bikaranîn. Li cîhana Îslamê pirr tê xwarin. Yewnan jê re λουκούμι (loukoumi) dibêjin.

Li Ewropa dikin para tirkan 
Wekî pirraniya xwarin-vexwarinên rojhilata navîn, welatên ereban, îran, qefqazê, li Ewropa viya jî wekî şîraniyeke romiyan (tirk) binavdikin. Lewra tirkan bi xwe re birine Ewropayê. Bi îngilîzî jê re Turkish Delight dibêjin. Alman jî carnan wekî „Türkischer Honig - Hingiva tirk“ binavdikin.

Galerî

Çavkanî 
 Alan Davidson: The Oxford Companion to Food, 2. Aufl. New York 2001, Artikel Turkish delight (îngilîzî)

Herwiha 
 Helaw

Girêdan 
 Bi almanî agahiyeke berfireh li ser loqimê

Şîranî
Şekiro
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha ereb
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha yewnanî

Ji pêjgeha yewnanî yan pêjgeha grekî mirov xwarin-vexwarinên Yewnanistanê fêhm dike. Tê zanîn grekiyan bandoreke mezin li çanda Ewropa, herwiha ya cîhanê kirine. Çanda yewnaniyan berdewama çanda romayî, bîzansî ye. Herwiha xwarin-vexwarinên yewnanî jî gelek dewlemend in.

Pêjgeha yewnanî ji gelek aliyan ve dişibe pêjgeha kurd û pêjgeha Tirkiyeyê. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên yewnanî de bandora xwarinên peravên Deryaya Navîn, ereb, fransî, slavî jî heye.

Taybetiyên berbiçav 

Wekî tevahiya pêjgehên welatên peravê Deryaya Navîn, di xwarin-vexwarinên yewnaniyan de herwiha zebze, biharbêhn, îsot, darçîn, cureyên çêncê, hêşînahiyên biharê, masî, rûnê zeytê, tiyanên goştê yên bi zebzeyê, hêyavk, şorbe, nanê spî ûêd hene.

Dab û nêrîtên xwarin-vexwarinê 
Yewnan yekî vexwînin xwarinê, wekî kurdan heya bikarin destexaneyê dixemilînin, dilê mêvanê xwe xweş dikin. Beriya xwarinên giran yên sivik dixwin. Li aşxaneyan jî wisa ye. Vîtrînên xwaringehên wan hene, mirov dikare bibijêre.

Li xwaringehên yewnanan kalîte gelek girîng e. Mirov dikare beriya xwarin-vexwarinê bêje hinekê test bike, biceribîne ka çêjdar e yan na. Ne şerm e. Du kes dikarin ji yek binikekê bixwin, ev jî normal tê dîtin ku li Kurdistanê jî wisa ye. Yewnan destexaneyên (sifre) xwe dixemilînin, li ser xwarinê suhbet dikin, kêfê didin xwarinê.

Meze û xwarinên sivik 
 Cacix
 Tarama
 Tîrosalata yan Çitîpîtî
 Skordalya seleteya sîrê
 Dakos
 Seleteya yewnanî dişibe Seleteya cotyaran * Xorta, Chorta
 Soupîa tîganîtî/psîtî tiyanek e
 Kalamarîa tîganîta/psîtî ji masiya kalamarê tiyan an biraşte
 Gavros, ji masiya sardalyayê

Hin xwarinên navdar 

 Fasolakîa, ji fasûliyê
 Brîam, kundir, bacanreşk û îsotê
 Giyûvetsî, Giouvetsi xwarina quşxaneyê
 Mûsaka
 Pastîtsiyo, Pastitsio
 Stîfado,Stifado
 Bîftek

Vexwarin 
 Şerabên çêjdar ji giravên Yewnanistanê
 Bîrayên yewnan
 Ûzo
 Mavrodaphne (Μαυροδάφνη)
 Tsîpûro (yewnanî: Τσίπουρο)
 Metaxa 
 Kafê û çay

!Pêjgeha yewnanî
Pêjgeha makedonî

Pêjgeha makedonî ji xwarin-vexwarinên Makedonyayê re tê gotin. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye û bi pêjgeha yewnanî re gelek hevpariyên wê hene. Herwiha gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav, îtalî de maye.

Girêdanên derve
Blog li ser pêjgeha makedonî ne bi kurdî ye)
Portal li ser pêjgeha makedonî (ne bi kurdî ye)
Terîfên xwainan (ne bi kurdî ye) 

Pêjgeha makedonî
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha Montenegroyê

Pêjgeha Montenegroyê ji ya gelên cîran ne cudatir e, şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Ji taybetiyên xwarin vexwarinên Montenegroyê re tê gotin. 

Gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav û îtalî de maye. Xwarinên bosnayî, serb, kroatan pirranî hevpar in. Xwarinên masî û çêjên deryayê, hêyavk, xwarinên ji hevîrê û şîranî, xwarinên bigoşt ên quşxaneyê, kilor ûêd bi giştî wekî yên Balkanê ne.

Pêjgeha Montenegroyê
Pêjgeha balkanî
Girara bi xêlî

Girara bi xêlî navê cure girareke (pîlaw) parêzgeha Amedê ye. Li herêmên din jî tê zanîn û xwarin, lê bi vî navî li Amedê navdar bûye.

Berkelî 
 1 KX (kevçiyê xwarinê) xwê (solin)
 3 KX rûn
 3 SA (stekana avê) ava goşt
 300 gr riz (birinc)

Bo xêliya wê:
 250 gr goştê kişandî (goştê mihê yê kêmbetan, bêrûn)
 50 gr behîv
 1 KX rûn
 1 KÇ (kevçiyê çayê) darîsot (bi latînî: Pimenta racemosa)
 1 KÇ xwê
 1/4 SA bexdenûsa hûrkirî

Çêkirin 
Birincê bixin nava badî yan teştekê, kevçiyek xwê pê werbikin, tiliyek ser re ava germ berdin ser. Heya sar bû bidin sekinandin. Heya ava pakij û zelal jê kişiya bişon, bidarivînin.

Ava goşt berdin quşxaneyê, 2 KX xwêyê tê werbikin, bikelînin. Keliya birincê carekê tevdin û darxûnê bigirin. Keliya, agirê binî kêm bikin.

Di rûnbirêşkê de rûnê biqijilînin û berdin serê. Darxûnê bigirin, di agirê nim de bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Xêliya wê bidin ser û servîs bikin.

Xêliya wê:
Goştê kişandî di rûnbirêşkê de biqelînin, xwê û biharbêhnê tevlî bikin. Behîvê bila hindik biqele, zerayî pê bikeve. Bexdenûsê hûr bikin û tevlî goştê kişandî bikin.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Girar
Pêjgeha Amedê
Pellk Kurdî Nûs

Pellk Kurdî Nûs (bi tîpên erebî: پەڵک کوردینووس), bernameyek e ji bo guhertina di navbera alfabeyên kurdiyê de tê bikaranîn.

Girêdanên derve 
 projeya pellk Kurdî Nûs li ser SourceForge.net-ê

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Oxîn

Oxîn (), bajarokekî girêdayî navçe Motkiya bi ser Bidlîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Motkiyê
Tap

Tap (), bajarokekî girêdayî navçe Motkiya bi ser Bidlîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Motkiyê
Pêjgeha slovenî

Pêjgeha slovenî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Xwarin û vexwarinên slovenyayê bi gelên din ên ji slavên başûrî ne (bosnayî, serb, kroat ûêd) re hevpar in. Bandora pêjgeha  mecar, awistirî û îtalî jî heye. 

Xwarin vexwarinên slovenî ji yên gelên cîran bêhtir denv vedane li rojavayê Ewropayê. Kekên rengîn, arxavk, benî, sosîs, xwarinên quşxaneyî, hêyavk, şobe, xwarinên ji hevîrê hwd jî cîhana pêhgeha slovenî ne.

Lîsteya xwarin-vexwarinên navdar

Şorbe û dîzî (xwarinên dîzê) 
 Bakalca
 Bograč
 Jota
 Mineštra
 Poljša obara
 Prežganka
 Šara
 Štajerska kisla juha

Xwarinên bêgoşt 
 Ajdovi žganci
 Helîse, helîseyên taybet ên balkanî û awsitriyayî
 Bezgovo cvrtje
 Bloška kavla
 Čompe
 Fižolovi štruklji
 Fritaja
 Frtalja
 Idrijski žlikrofi
 Jabolčna čežana
 Janška vezivka
 Kaša
 Kostelske hrge
 Kostelski želodec
 Krapi
 Ljubljanska jajčna jed
 Maslovnik
 Matevž
 Melda
 Mešta
 Močnik
 Njoki
 Pražen krompir
 Repa s fižolom ribničan
 Smojka
 Štruklji - Pehtranovi štruklji, orehovi-ajdovi štruklji, jabolčni štruklji, sirovi štruklji, 
 Svaljki 
 Všenat zelje

Xwarinên bigoşt 
 Budelj
 Bujta repa
 Bunka
 Furešna
 Jetrnice
 Sosîs, sosîsên herêmî û cure xwarinên ji sosîsê
 Krvavice
 Leteči žganci
 Mavta
 Mavželj
 Meso iz tunke
 Mežerli
 Pečena gos z rdečim zeljem
 Povijaka
 Prata
 Jambon an janbon
 Ričet
 Ščuka s fižolom
 Šivanka
 Švacet
 Tripe
 Zaseka
 Žabji kraki
 Želodec
 Žitna klobasa jeglača

Meqarne û kek 
 Ajdov krapec
 Bobi
 Buhteljni
 Cmoki
 Dražgoški kruhki
 Gibanica (Premkurska gibanica)
 Hajdinjača
 Krhki flancati
 Krofi
 Kruhov krapec
 Krompirjev krapec
 Kvasenica
 Ljubljanski štruklji
 Ljubljanske skutne palačinke
 Miške
 Mlinci
 Ocvirkovica
 Pinca
 Pogača
 Poprtnik
 Posolanka
 Potica - Orehova potica, pehtranova potica, ocvirkova potica, medena potica, 
 Povitica
 Šarkelj
 Škofjeloški kruhki
 Špehovka
 Vrtanek
 Zlevanka

Vexwarin 
 Cviček
 Kislo mleko
 Pinjenec
 Šabesa
 Tolkovec
 Češnjevec
 Slivovka
 Brinjevec
 Teran
 Tropinovec

Pêjgeha slovenî
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha polonyayî

Pêjgeha polonyayî, ji xwarin-vexwarinên Polonyayê re tê gotin. Xwarinên polonyayî, herçendî bi yên skandînavyayî, slavî re gelek hevpar bin jî, xwedî gelek taybetiyan e. Di xwarinên polonyayî de wekî yê kurdan rêça cotyariyê heye. Ango xwarinên ku cotyar ji keda xwe dixwin, hêyavk, xwarinên din ên bi zebzeyan tên çêkirin. Dîsa kurd jî polon jî hez ji benî, şirdanê dikin.

Dab û nêrîtên destexaneya polonan 
Polon jî wekî kurdan carnan du caran taştê dixwin ku kurd jê re xurînî dibêjin. Di taştêyê de nan, sosîs, penîrê spî, arû, fringî, pîvaz (teze yan serî), çay tên ser destexaneyê (sifre). Piştê navrojê çaya kelî (germ) vedixwin. Di navrojê de xwarinên giran, bi germî dixwin. Şîvê wekî ewropayiyên rojavayî, hindik dixwin. Şîv an parçeyeke nan e, yan sosîs, salamî yan jî kartolê xaşandî yan kulîçeyek e. Her wiha xiyarê tirşînê, yan kuvarkê jî.

Polon gelek qîmetê didin rojên neteweyî û olî û di wan rojan de destexaneyên xwe rengîn dikin, dixemilînin. Şeva Pîroz (rojbûyîna Hêja Îsa) de, 12 xwarinan amade dikin lê divê goşt tê de nebe. Bo mînak fasûlî, kuvark, riz, fêkiyên pijandî ûêd. Mêvan divê ji hemiyan tehm bike, heger neke li edeba sifreyê nayê. Lê polon di rojên neteweyî de bi dilê xwe xwarinan çêdikin û alkolê jî vedixwin.

Xwarinên navdar 
[[Wêne:Żywność - 032.JPG|thumb|Bîgos]]
 Bîgos – xwarina neteweyî
 Pîerogî – („Piroggen“) ev jî xwarineke neteweyî ye
 Barszcz cure şorbeyek e
 Żur – şorbe bi sîr, hêk katol û sosîsê
 Zrazy – kutilkek e
 Gołąbki – tê wateya („kerrik“) kutilka kelemê
 Flaki – tê wateya („bi hundir ve, hundirî“) xwarineke bigoşt e
 Kufte – kufteyên goşt
 Pîrzola – ji goştê berazê pîrzolayên curbecur
 Kaszanka – sosîs bi pîvazê tê servîskirin

Herwiha kilorên polon jî rengîn in. Hêyavk, arxavk, masî, xwarinên ji hevîrê jî. Seleteyên Polonyayê berê yên slavî bûne, lê di çerxa demê re bandora seleteyên skandînavî û almanî jî zêde bûye. Şîraniyên polonyayî dişibin ên rûs û almanan.

 Vexwarin bialkol 
 Żubrówka
 Żywiec
 Okocim
 Piast
 Warka
 Lech
 Tyskie
 EB

 Çavkanî 
 Robert Strybel, Maria Strybel: Polish Heritage Cookery. New York 1993, ISBN 0-7818-1124-4. (îngilîzî)
 Bridget Jones: Polnische Küche. Köln 1999, ISBN 3-89508-442-5. 
 Maria Lemnis, Henryk Vitry: Altpolnische Küche und polnische Tischsitten. Warschau 1984, ISBN 83-223-1817-0. (almanî)
 Stanisław Czarniecki: Compendium ferculorum albo Zebranie potraw. (çapa yekem: Krakow 1682).
 Paul Tremo: Nauka dokładna sposobów warzenia i sporządzania potraw. sedsala 18.
 Jan Szyttler: Kuchnia myśliwska. Warşaw 1989 (çapa yekem: 1823). 
 Jędrzej Kitowicz: Opis obyczajów za panowania Augusta III.'' Warschau 1985 (çapa yekem: Vilnius 1840).
Kufteya bi cacix a Dîlokê

Kufteya bi cacix a Dîlokê, zazkufte, kufteya Wanê ya bi cacixê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê hatiye dayîn lê ev kufte ne tenê li Dîlokê, li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Li Sêrt, Mûş û Dêrsimê jî awayên wê hene lê ji ber ku biharbêhnên cuda bikartînin, carnan cureyekî din jî tê dîtin.

Berkeliya variyanta Dîlokê 
Bo cacixê yan ava wê:
 3 dd (dendik) sîr
 10 pelên silkê (pincar, dîbsor) li hin deveran bexdenûs, pirpar
 1/2 kg mastê tîr, parzûnkirî
 1 hêk

Bo kufteyê:
 125 gr goştê kişandî (bê don, ji yê mihê)
 2 SA (stekana-qedeha avê) girara hûrik a kufteyê, savara kufteyê
 1 serî pîvaz
 1 KX (kevçiyê xwarinê) merge (fringî û îsot tevlîhev)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê (solin)
 1 KÇ îsota reş
 1 KÇ îsota sor (îsota pûlpelî, îsota tûj)
 125 gr rûn

Bo rûyê xwarinê:
 Rûnê ji ber biraştinê maye
 1 KÇ îsota sor

Amadekirin 
Savarê bedin sêniyekê, xwê, îsota sor û îsota reş, mergeyê tevlî bikin. Destên xwe bi ava şîregerm şil bikin, hêdî hêdî bistrên. Savar nermijî bû, goştê kişandî jî berdinê, heya bi hev ve zeliqîn, bistrên. 

Kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin, di ava şor a dikele de bixaşînin û bidarivînin.

Pincarê bişon, hûrbikin, bê avê bixaşînin. Di nava kevçiyek rûnê de hindik biqelînin.

Hêk û mastê tevlîhev bikin, biçelpînin, bi ava kufteyê ron bikin. Bidin ser agir, keliya pincarê jî berdin navê. Sîrê bikutin, tevlî bikin û berdin binika servîsê.

Kufteyên xaşandî di nava rûn de biqelînin, bila bi ser mastê bikevin. Di rûnê jibermayî de, îsota sor biqelînin, berdin ser kufteyan.

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Xerzanê
Kuftetirş

Kuftetirş navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li gelek herêman tê zanîn û xwarin lê ya Mêrdîn û Meledîyê navdar e. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê tê dayîn, jixwe kêm-zêde terîfeyên wan yek in, hib biharbêhn lê tên kêm-zêdekirin.

Berkeliya kuftetirşê 
 2 serî pîvaz
 1 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 250 gr goştê kişandî (mih)
 1 KŞ (kevçiya şîraniyê) xwê (solin)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 1 KX mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1 KX mergeya îsotê
 2 KX ava lîmonê
 7 SA av
 Li ser daxwazê biharbêhnên cuda (ji kîjanê hez dikin)

Amadekirin 
Hindik xwê bi birincê werbikin, bi avê bişon, bidin sekinandin. Ava wê bidarivînin. Îsota reş tê werbikin.

Di sêniyekê de goşt, rizê bistrên, kufteyên biçûk çêbikin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin, pîvaza xwe dirêjkî wekî rişteyê hûr bikin, berdin nava rûn û biqijilînin. Zerayî pê ket mergeyê tevlî bikin biqelînin. Avê berdin ser, xwê bavêjinê.

Pîvaz keliya kufteyan berdin navê, ava lîmonê jî. Heya kufte keliyan bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kufte
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Tolhildanê
Liklikî

Liklikî, liklikkufte navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Liklikiya Rihayê jî dibêjin, lewra li Rihayê navdar bûye. Li hin herêmên din ên Kurdistanê jî tê zanîn û xwarin. Tê gotin ji wir 100 sal berê li bajarê Bidlîsê deng vedaye, wê demê wekî xwarineke bidlîsî hatiye binavkirin.

Berkeliya liklikiyê 
 100 gr kakilê gûzê
 250 gr dûmê mihê (daw, don an jî bezê li ser gurçikê)
 1 pîvan têkela kufteyê ya Rihayê (bo kufteyan e)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş
 1 KÇ îsota sor (pûlpelî, tûj)

Çêkirin 
Dûmê hûrik hûrik hûrbikin an li makîneyê bidin. Kakilê gûzê bi kêrê hûrbikin, bi tevî biharbêhn, xwê û dûmê mihê de bistrên. Ji vê têkelê kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin û bavêjin sarincê bila sar bibin.

Ji têkela kufteyê ya Rihayê bigirin, di nava destê xwe wekî qalikê hêkê dirûvê bidinê û gilolikên xwe têxin navê. Ango kufteyê ji kufteyê dabigirin.

Vana di nava ava şor de bikelînin, bixaşînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha laz

Pêjgeha laz ji xwarin û vexwarinên lazan re tê gotin. Li Tirkiyeyê ji ber siyaseta pişavtinê, demekê dirêj hebûna lazan jî dihate înkarkirin, ji wan re Karadenizli - ji xelkê Deryaya Reş digotin. Niha jî bêjeya Karadenizli pirranî bo lazan tê bikaranîn û ji xwarin-vexwarinên lazan re jî herwiha Karadeniz Yemekleri - xwarinên Deryaya Reş dibêjin.

Welatê lazan Lazistan di peravê Deryaya Reş de ye û gelê laz ji aliyê etnîkî, ziman û çandî ve parek ji qefqazê ne. Xwarin vexwarinên wan jî bi qefqazê re hevpar in. Bandora xwarinên romiyan (tirk), ango bandora pêjgeha Tirkiyeyê jî li xwarinên lazan bûye.

Masî, bi taybetî kîlke cihekê giring digire, di xwarinên lazan de. Xwarinên ji hevîrê, berhemên şîr, tirşîn, hêyavk, şorbe, kilor, tiyanên curbecur ûêd pêjgeha laz dixemilînin. Kelem, lazût, lovî (fasûlî, lobiye), îsot gelek tên bikaranîn.

Hin xwarinên navdar ên laz 
 Kilora bi savarê
 Şorbeya kîlkeyê 
 Troklostî, troklostû 
 Sosa alûyê
 Çênca kelemê
 Çakapûlî
 Kilora bi kakilê bindeqê
 Maragyanî
 Şîlofta
 Malahto
 Şorbeya bindeqê
 Gulol
 Nanê lazûtê
 Galdîrîk
 Ziritka yan zirîtka
 Kapça Mçkûdî
Pêjgeha efxanî

Pêjgeha efxanî ji xwarinên vexwarinên gelên li Efxanistanê dijîn re tê gotin. Ji ber ku Efxanistan li ser riya ebreşûmê ye, rêç û şopa gelek çandan jî dihewîne. Xwarin-vexwarinên afxanî gelek dewlemend û rengîn in. 

Bandora pêjgeha hindî, pêjgeha Îranê, xwarin vexwarinên qefqazê û gelên tirk ên asyayî jî gelek e. Efxan bi [nan]]ên xwe yên curbecur tên nasîn. Herwiha şorbe, savar, kebab, masî, mast, berhemên şîrê, kilor, hêyavk, kulîçeyên wan jî navdar in.

Hin xwarinên efxanî yên navdar 
 Çaka
 Ebreşûmkebab
 Bi dehan cureyên pîlawê (palow dibêjin)
 Aşak (Aushak)

Çavkanî 
 Alan Davidson: The Oxford Companion to Food, 2nd ed. Oxford 2006, Gotara bi navê Afghanistan, R. 5 f. (îngilîzî)

 Pêjgeha afxanî
Borşç

Borşç (bi ûkraynayî û rûsî: борщ, borşç, polonî: barszcz) şorbeyek ji şêlimê (binerd, şelxam) ye ku li seranser rojhilatê Ewropayê tê zanîn û xwarin. Xwarineke slavî ye. Bi texmînî navê xwe ji bêjeya slavî ya tê wateya „dardaroka mendoyê, pelên ku dişibin ên mendo yan kerengê“ girtiye. Kurd jî mendoyê dixwin û di serdema navîn de li Rûsyayê tevlî xwarinan dikirine. Kurd mendoyê bi xavî dixwin lê tevlî xwarinan dikin an na nayê zanîn. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e.

Di dema YKSSê de li seranser welatên Sovyetê belav bûye. Herwiha kurdên Sovyetê jî vê xwarinê nas dikin û dixwin. Bo navroj û şîvê ye. Beriya ku bê ser destexaneyê (sifre) bi krema, biharbêhnên teze (pirranî hêliz-pîjinda-şiwît), herwiha sîrim, bexdenûsê tê çêjdarkirin. Ûkraynayî rûnê sîrê yê bi xwêyê bi kar tînin û bi nanê teze dixwin. Li hin heremên Almanyayê jî bi navê Beetenbartsch tê xwarin.

Rûs û ûkraynayî ji kartol, pîvaz, kelema spî, gizêr, fringî û goştê dewarê çêdikin. Polonî bi çend awayên din jî dixwin.

Borşça sarî 
Bi rûsî: холодник, xolodnîk, polonî: chłodnik, lîtvanyayî: šaltibarščiai, letonî: aukstā zupa dibêjin ku ev bi sarî tê xwarin û şorbeyeke havînê ye. Ne goşt ne jî kelemê dixinê, ji kefîr û kremayê amade dikin. Nakelînin, berê şêlimê dixaşînin, bi sarî tevlî xwarinê dikin.

Galerî

Girêdan 
 Olga Martynova «Borschtsch», «Schtschi» und Brodsky:  über die russisch-ukrainischen Kulturdiskrepanzen am Beispiel der beiden Nationalsuppen, «Borschtsch» und «Schtschi». In: Neue Zürcher Zeitung, vom 16. August 2010 (almanî)

Şorbe
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha cihû
Pêjgeha rûs
Pêjgeha polonyayî
Pêjgeha romanî
Qedexe

'Qedexe', pêşîlêgirtin û an jî nehîştin, bi gotinê re wateya astengkirinê tîne ser ziman.

Qedexekirin yek ji têgînên bingeh ên sansûrkirinê ye. Dewlet an dîktator, hez ji mihalefetê nakin, nêrîn û helwestên dijbereyê asteng dikin. Qedexekirin rêbazeke sereke ya sansûrê û têgîneke dadî ye. Di şerê psîkolojîk de herwiha tê bikaranîn.

Qedexekirinê de îgnorekirin, nebihîstin, nedanbihîstin, nedîtin, nedandîtin heye. Qedexeker dixwaze rastî û rastegîniyekê bide jibîrkirin, jiholê rake. Pirranî bi derketina dewletên neteweyî ve hatibe bikaranîn jî, dîroka wê gelek kevn e. Ji Îskenderê Mezin heya Sezar, gelekan sansûr û qedexe bikaranîne. Di pêvajoya Şerê Sar de herdu blokên dijber ên cîhanê, nêrîn û helwestên bera dijber sansûr dikirin. Bo mînak weşanên TVê yên mihalîf qedexe dikirin.

Tirkiye jî di warê sansûr û qedexekirinan de gelek navdar e. Ji avabûna komara Tirkiyeyê ve, her ziman û çanda kurd qedexe bûye. Heya sala 2002yê li kolanan bi kurdîaxavtin jî qedexe bû. Îro jî perwerdeya bi kurdî, bikaranîna navên erdnîgariya Kurdistanê ûêd qedexe ne.

Awayên qedexeyan

Qedexeyên siyasî
Di çarçoveya qedexeyên siyasî de, astengiyên li ser cudahiya nêrîn û helwestan tê ser ziman. Hebûn û mafên gelan, hindikayiyan hêj jî li gelek welatan tên qedexekirin. Mînak, zimanê kurdî, di meclisa tirk de qedexe ye.

Qedexeyên leşkerî
Derveyê kirinên leşkerî, nehîştina kirinên din.

Qedexeyên li ser çapemeniyê
Medya û çapemenî wekî hêza çarem tên dîtin û di jiyana gelan, sazûmaniya dewletan de cihekê sereke digirin. Di serdema nûjen de hêza medya û çapemeniyê carnan ji ya artêş û dîplomasiyê pirrtir e, ji wan bêhtir tê bikaranîn.

Rayedar, desthilatdar her dixwazin dijbere nebin serdest. Sansûr û qedexe dikin. Ev siyaset li ser medya û çapemeniyê jî berdewam e. Mînak, li Tirkiyeyê gorî daneyên kanûna paşîn a sala 2012yê, ser 110ê re rojnemavan girtîne û di girtîgehan de ne.

Qedexeyên destûrî
Kirin û kiryarên ku li dijî destûrê û hwd. dike nava xwe de. Wekî din jî, xalên destûrê yên ku hatina kifşkirin, derketina dervî wan, guneh dibînê. Mînaq, li gor destûra bingehîn a Tirkiyeyê, bikaranîna bêjeyên "kurd" û "Kurdistan"ê ne rewa ne û bi taybetî ya Kurdistanê tê cezakirin.

Gorî sê xalên sereke yên Makezagona Tirkiyeyê, hebûn û mafên kurdan tên înakarkirin. Ziman, kûltûra wan tê qedexekirin û astengkirin. Herwiha hindikayiyên Tirkiyeyê jî tên înkarkirin.

Qedexe
Pêjgeha mecar

Ji pêjgeha mecar mirov xwarin û vexwarinên Mecaristanê fêhmdike. Kurdên YKSSê ji pêjgehê re kûxniya dibêjin. Bi gotina wan kûxniyaya mecar bandoreke mezin li yên gelên devedorê kiriye. Gava behsa pêjgeha mecar bê kirin gulaş, kulîçeya bi navê Esterházy, benî û salamên rengîn ên mecar tê bîra mirov.

Hin binavkirinên destexaneye mecarî 
 Előételek (xurînî, xwarinên sivik)
 Levesek (şorbe)
 Saláták (selete)
 Készételek („xwarinên amadeyî-hazir“)
 Frissensültek (nû hatiye biraştin, bo.Mî. „Pariya Viyanayê (Wienner Schnitzel]]“ (Bécsi szelet))
 Halételek an Halak (xwarinên masiyan)
 Szárnyasok (permalî, kedanî, mamir)
 Tészták (xwarinên ji hevîrê)
 Sütemények (şîranî)
 Sajtok (penîr)

Xwarin-vexwarinên navdar 

 Gulaş (gulyás)
 Bográcsgulyás 
 Pörkölt
 Halászlé (şorbeya masiyê)
 Bajaer (şorbeya masiyê)
 Szegedi halászlé (şorbeya masiyê)
 Hurka (véres hurka: cure sosîs, májas hurka: sosîsa cîgerê, ji xwarinên goştê berazê, hurka û kolbász bi hev re wekî disznótoros tên binavkirin)
 Bableves (şorbeya fasûlyeyê)
 Lúdláb (şîranî ye)
 Málnaszörp (vexwarina alkolî)
 Bîra: Arany Ászok, Kőbányai, Dreher, Soproni Ászok, Borsodi
 Balfi, Visegrádi, Szentkirályi, Fonyódi, Margitszigeti, Theodora

Çavkanî 
 Anikó Gergely: Ungarische Spezialitäten. - Tehmên macarî Könemann, Bonn 1999. (almanî)

Girêdan 
 Till Ehrlich: Gestrudeltes Gemisch – Ungarische Küche jenseits der Paprika. In: taz. 26. Februar 2006.
 Rezepte-Wiki: Kategorie:Ungarische Küche

 
Mecaristan
Girtîgeh

Girtîgeh an jî zindan, cihê ku yekî gunehek kir têxistin lê de ye. Bi xistina wirde, têkiliya wî û an jî wê, ji derve tê birîn. Mafê mirov yê azadiyê jê tê girtin. Ev maf girtin, bi destûr û zagonê tê girtin. Girtîgeh, bi taybetî, di roja me de her rejîma ku heye, weke saziyeke wê ya sereke ye. Bi taybetî, roja îro, rejîm, mirovên ku li dijî xwe dibînin digirin û dikine girtîgehê de. Ev girtîn jî hê re girtiyên siyasî tê gotin.

Awayên girtîgehan

Girtîgehên siyasî 
Mirovên ku mûxalîfên rejîmê ne û li dijî wê derdikevin û ku tên girtin, ew in girtiyên siyasî.

Girtîgehên jinan 
Girtîgehên ku jin di wan de dimênin in. Ev girtîgeh, tê ji jinan tên tijîkirin.

Girtîgehên vekirî

Girtîgehên nîvvekirî 
Girtîgehên nîvvekirî, girtîgehên ku ne weke girtgehên tem girtî ne. Yên ku dikevine van girtîgehan de, wilo zêde xetere nayên dîtin. Dem bi dem ku karin demne xwe li malên xwe jî bibuhêrênin. Mirovên ku demeke kin werina girtin, di wan girtîgehan de tên girtin.

Girtîgehên girtî

Çavkanî 

Girtîgeh
Dadgeh

Dadgeh, cihê ku di nav aliyan de nexweşî û pirsgirêkên ku rûdana, bi dadî digihêne çareseriyê ye. Li dadgehê darizandin tê kirin. Li wir, hola rûniştinê tê li darxistin û bi dozger, serdozger re li hevdû dirûnin û sûcbar tê darizandin. Ew civata ku yek têde tê darizandin, jê re doz tê gotin. Ji bo rêveçûna dozê re jî darizandin tê gotin. Di mijarên şaristanî, cezayî û dadî de ku dadiyê pêkbêne ye. Li gor serdestiya destûrê tevdigerê. Wê serdest dike. Derketina dervî wê jî, biceza dike. Di awa û tevgeriya xwe de, hertimî li gor civakê, pêşketin û hizra wê ya bi temenî ku heya tevdigerihê. Heta nahaka, du awayên weke dadgeha hevbeş û ya dadgeha dadî weke ya Ewropa a "Dadgeha ardî ya sazûmana dadê" û hwd bûna û dertibe pêş. Di herduyan de, birhan têne nîşandin û li ser wan re dadkirin dibê.  Û ew jî li ser navê dewletê têde bicih e.  Di olê de Dadgeha Şerîetê heye.

Çavkanî 

Dadgeh
Maf
Destûra bingehîn
Vejartin

Vejartin, dozaka ku li Dadgehê ku hat dîtin û bi dawî bû, şandina wê ya li Dadgeha bilind a. Hemû cezayên giran ku dihên dayin, ji aliyê dadgahê ve ku bidawî bûn, dihên şandin li Vejartinê. Ku doz çû, hingî, wê ji aliyê Dadgeha bejartinê ve dihê dîtin. Sedeme vejartinê, ji aliyê esasî û ûsûlî ve ku vajî wê bê. Di dozê de, bûyerên pêzavî ku sedemên pêzavî dihîn bi navê kirin, dihên ser ziman. di Dadgeha Kurdistanê(dadgeha başûrê kurdistanê)heta nahaka du sedem, di wê vejartina dozê lê hatiye nerîn. Bûyar û bûyîna wê û awayê gotina wê û hwd. di dozan de, sedeme dûyemin jî, aliyê ku doz li gor wê pêk tê yê dadî ya. Li gor dadiyê çi maf heya û na jî şûcê ku hatiye kirin çi ya û di keve ber kîjan xalê de, ew lê tê nerin. Dadgeha Vejartinê, karê bêje ku didvêt ku doz ji nû ve vere dîtin. ..

Dadgeh
Destûra bingehîn
Zing

Zing an jî çangoçk li dêran ya ku lê dixe û bi wê tê bakirin ku hemû filah li dêrê lev bicivin. Her dêrek, ku li ser serê banê wê bê, zinga wê ya ku di her deme bakirina li dêrê re lê dixe, heye.

Çavkanî 

Hêmana elektronîk
Dîn
 Fileh
Seyda

Seyda, di nav kurdan de, ji pêşengê dînî ya di misilmaniyê de tê gotin. Seyda, wate wê ya wê ya din jî, mirovê dîndar û zane ye. Wekî din jî, di nav civatê de, hertimî wî zarok li dora xwe li mizgefte û an jî cihê ku lê dihate xwandin û ew perwerde dikirin. Yên ku li cem seyda dixwandin jî bi taybetî di kurdî de ji wan re tê gotin feqî an feqih, wateyeka wê ya din jî "xwendevan" e. Pişt re yên dema xwe ya xwendinê bi dawi dikirin, gelekan ji wan ku li pêşiya navê wan di dema bakirina wan de dihat bikaranîn, minak: "Feqiyê Teyran" û hwd.

Mijarên têkildar 
Mele

Çavkanî 

Îslam
Laleşê Nûranî

Laleşê Nûranî, pêxemberê ola êzîdî ye. Ew, li gorî bawermendên êzîdî, pêxemberê ku xwûdê şandiya ser rûyê erdê ye. Êzîdîti, olekê ku herî kevnara ye. Dîroka wê ya olî ji hemû olên din yên ku hatine û çûne re bûye Ilham. Ji ber ku ola êzîdîtiyê berî hemûyan derketiya û hebûya, ji wan re pêşengîtî kiriya ji pêşketina wan re û bi temen bûna wan re.

Jiyangeriya wî

Bi kurtasî dîroka wî 
Li gorî hemû olên dinmirovahî ji Adem û Hewa zêde bûye; li gorî baweriya êzîdiyan mirovahî ji Adem û Hewa ye lê Êzîdî ji Adem û Hewa nîn in. Ji ber ku temsîla mukemeliyetê ne ji Şehîd binî Car in. Êzîdî ji aliyê Xwedê ve wekî qewmê bijarte hatinedestnîşankirin.

Pêxemberê êzîdiyan Şêx Adî ye. Ji bo ku ev ol bê îlankirin Laleşê Nûranî ku bi navê Melekê Tawus navkirin hatiye peywirdarkirin. Ew nivîskarê Kitêba Cilwe ye. Mishefa Reş jî ji aliyê Şêx Hesen ve hatiye nivisandin. 

Kitêba Cilwe (Kîtaba Wahiyê) fermanên Melekê Tawus yanî laleşê Nûranî vedibêje. Mishefa Reş jî rêzik û rêgezênvê olê û avabûna dinyayê, bingeha mirovahiyê, çîroka Adem û Hewayê vedibêje.

Bi kurtasî dema wî ya ku ew lê jiya ye

Êzîdîtî û dîroka wê

Çavkanî 

Êzîdîtî
Kurdistan
Adem û Hewa

Adem û Hewa, li gorî çîroka destpêkirinê ya dînên birahîmî de, weke bav û dayikên hemû mirovatiyê û destpêka wan tên hesibandin. 

Dîroka wan û serpêhatiyan, di pirtûkên pîroz, ên weke pirtûka Cilwe, Tewratê, Încîl û Quran de jî hatiye ser ziman. Hemû, mirov ji wan in. Dîroka mirov û mirovatiyê ji wan tê testpê kirin. Li gor baweriyê, dê bawer kirin ku Adem û Hewa xwûdê ew pêşî ji hariyê çêkirina û piştre ji nurha xwe gîyan daya û jîyane wan bi wan re daya dest pê kirin. Xwûdê wan li bihuştê bicih dike. Piştre, ji ber ku ji dara ku qedexa bû ku jê xwarin, êdî xwûdê, şandina dunyê û li dunyê jîn. Zaroyên wan pirr çêbûn. Du kurê wan ku navê wan " Qabîl û Habîl bûya hevdû dikujin. Qabîl, Habîl dikujê. Piştre bi wê re xwûn rijandina mirov dest pê dike.

Çavkanî 

Dîn
Serpêhatî
Dîrok
James A. Garfield

James Abram Garfield (jdb. 19ê çiriya paşîn 1831 li Orange, Cuyahoga County, Ohio; m. 19ê îlonê 1881 li Elberon, Nû Jersey) siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger 20em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1881 heya mirina xwe, 19ê îlonê 1881ê li ser postê serokdewletiyê maye.

Jiyan 
Bi navê birayê wî yê miribû James Ballou Garfield, tê binavkirine. Dema bavê wî jiyana xwe jidest dide 18 mehî ye. Ji aliyê dê û apê ve tê mezinkirin. Zarokatiya wî di nava xizaniyê de dibore.

Bi Lucretia Rudolph re dizewice  û heft zarokên wan dibin. Kurê wan ê sala 1865ê tê jiyanê James Rudolph Garfield ji sala 1907 heya 1909ê postê wezîrê karê hundirîn werdigire.

Ji 1851 heya 1854 diçe înstîtuta bi navê Western Reserve Eclectic Institute a li Hiram (Ohio)yê. Sala 1856ê ji Williams College a li Williamstown (Massachusettsê bawernameyê digire. Beriya ku bikeve siyasetê mamostetiya matematîkê dike. Sala 1859ê dibe senatorê Ohioyê.

Êrîşa çekdarî 

Li Pennsylvania-Station a Washington D.C.yê, di  de ji aliyê mirovekî nexweşê derûniyê Charles J. Guiteau ve tê gulebarankirin. Nexweş dixwastubûye bibe balyozê Parîsê lê ji ber ku nexweş ketiye, daxwaza wê bicih nehatiye. Ji piştê ve guleyê digire, giran birîndar dibe. Ji wê birînê xilas nabe û jiyana xwe jidest dide.

Mirina wî gelek deng vedide, xelkê xemgîn dike. Navê didin bajarekî, Garfield County.

Girêdan 
 modela plastîk a movika serokdewlet a gule xwaribû  di National Museum of Medicine and Health

Çavkanî 
 Rupp, Robert O. (Hrsg.): James A. Garfield. A Bibliography, (1998). Stellt die Forschungsliteratur bis 1998 zusammen.
 Peskin, Allan: James A. Garfield: A Biography, (1987)
 Clark, James C.: The Murder of James A. Garfield, (1994)

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1831
Mirin 1881
Mêr
Benjamin Harrison

Benjamin Harrison (jdb. 20ê tebaxê 1833 li North Bend, Ohio; m. 13ê adarê 1901 li Indianapolis, Indiana) siyasetmedarekî amerîkî û 23em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1889 heya 4ê adarê 1893yê li ser postê serokdewletiyê maye.

Jiyan 

Benjamin Harrison lawê (kurê) parlamenterê Kongreyê John Scott Harrison û neviyê 9em serokdewlet William Henry Harrison e. Babapîrê (bavê bapîr) wî Benjamin Harrison V yek ji kesên danezana serxwebûnê îmze kiribû ku ew jî kurê Thomas Harrison bû.

Harrison di dibistana Cincinnati de dixwîne, li Miami University a li Oxford (Ohio)yê perwerdeya dadê dibîne û sala 1854an li Indianapolis wekî parêzer dest bi kar dike. Sala 1853an bi Carrie Scott re marî dibe (dizewice), 2 zarokên wan dibin. Dema şerê yekîtiyê de tevlî artêşê dibe, wekî general şer dike.

Dema şer bidawî dibe, li dadgehxaneya bilind a Ohioyê peywirdar dibe. 1881ê dibe senatorê Indiana yê senatoya DYAyê. Piştî serokdewletiyê vedigere Indianapolisê û bo cara duyemîn bi Mary Dimmick re marî dibe.

Girêdan 
 www.whitehouse.gov  Jînenîgarî (îngilîzî)

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1833
Mirin 1901
Mêr