nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mirin

Mirin an merg, weke ku jidiya zîndî ku dawî li jiyane wê were tê salixkirin. Mirin, di organîzmayê de, di beşekê de û an jî hemûyî de pêk tê. Mirin, bi mirin Şanê re dibê. Şanê, di laş de, hertim û dayimî di mirin û diafir in. di hanîna mirinê ya li ser ziman, tê gotin ku di dema ku mejî, aktîvîteya wê dawî lê hat û gerîna di mejî de gerîna wê dawî lê hat Mirin, mirin hingî lê dibê. Çûn û hatina dimejî de, tevgera "xwûdan mejî ya Sipî]] û xwûdan sor, bêtevgeriya wê têde weke nîşanaka mirinê tê dîtin. Lê tevî ku mirin bû, di mejî de, wê şanê û hin tevgerên ku hebin wû bin.  Ji aliyê bîolojîkî ve pîrbûn û piştre dawî lê hatin a. Mirin, di çerçova peresendina (evolusjon) de, weke pêvajoyaka wê tê ziman. Mirin, di çerçova têgihiştina peresendinê de, weke form guharandina heyînî ya.

Nîqaşên ser mirinê di felsefê de 
Mirin, hertimî, di nav nîqaşên felsefîk de, weke mijaraka ku hertimî li ser hatîya nîqaş kirin. Mirin çawa dibê? Mirov, karê mirinandinê bide sekinandin? Çend ji wan pirsên ku hatina pirsîn in. Salixkirina mirinê, hertimî, hizrên cuda hanîn a.

Mirin di olan de

Mirin, weke dawî li jiyan li dunyeyekê û çûna dunyeka din ya ku jê re "ezîret" jî tê gotin tê salixkirin di olan de. Bi bawerîya ku piştî mirinê jiyane din destpê dikê, di olê de jîyandin û hizirandin tê kirin.

Salixkirinên jiyanê ên cûra

Di felsefê de di nava feylefosan de jî, salixkirinên cûra hatina kirin a. 

Di olan de jî, bi têgihiştinên ku di piştî mirinê de jîyan heya, û jiyanak ji nû dest pê dike, pirr hizrên cûra hatina ser ziman. Lê di olan de, hizir, di naqabîna mirin û dunya ku lê jîyan heya ya piştî mirinê re ku mirov goşî wê dike re diçê û tê.

Çavkanî

Biyolojî
Mirin
Ga (ajal)

Ga, di kurdî de bi navê conega jî tê ser ziman. Dewara nêr e. Dewara wê ya weke hevser, ango ya mê çêlek e. 

Ga, di mêjûya ber Dîcleyê de ya di demên berê de, weke sembola hêz û qûwetê hatiye dîtin.

Heywan
Ciwanên Çepgir ên Solîd

Ciwanên çepgir ên Solîd (bi almanî: Linksjugend ['solid]; 'solid kurtnivîsa sozialistisch (sosyalist), links (çepgir) û demokratisch (demokratîk) rêxistina cîwanan a Partiya Çepgir a alman e. Xwenasiya (xwefêmkirina) rêxistinê sosyalîst, antîfaşîst, femînîst û demokrasiya binyadî ye. 

Rêxistinên siyasî yên Almanyayê
Dagan

Dagan (sumerî: ) an Dagon (fenîkî: , , ) weke xwûdayê bereketê tê ziman. Tê gotin ku kurê Baal a. Ew, di dema Amorîtan de, tê gotin ku navê wî dibê. Lê ew xwûdayekî ku bi teybetî li ber firatê û li ber ava firatê dijî bûya û ê dema sumerîyan a. Di dema Hûrîyan de, ew jê re parastgah hatina çêkirin. Bi teybetî, tê gotin ku li rojhilatê firatê dijî. Carna, weke Enlîl û Baal jî hatîya nasîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Qirtik

Qirtik an kirtik (bi înglîzî: Cartilage) cureyekî ji tevinekê girêdanê ya ku li gelek beşan di laşî mirov de hene wek guh, poz, navbara movikan, qilqancik û bronşan. Ew req e lê ne wek hestî û elastîk e.

Tevinekê qirtikê ji şaneyên qirtikê pêk tê, yên ku di miqdarekî mezin ji matrîksa ekstrasellular (Extracellular matrix) de ne. Di matrîksê de davên kollagen pirranî cor 2 (collagen Type II) û proteoglîkan û hiyalîn (Hyaline).

Sê cor ji tevinekê qirtikê hene, qirtika hiyalîn (hyaline cartilage), qirtika elastîk (Elastic cartilage) û qirtika davê (fibrocartilage).

Boriyên xwînê têde tune ne.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Cartilage.org, International Cartilage Repair Society
KUMC.edu , Cartilage tutorial, University of Kansas Medical Center
Bartleby.com, text from Gray's anatomy
MadSci.org, I've heard 'Ears and nose do not ever stop growing.' Is this false?
CartilageHealth.com , Information on Articular Cartilage Injury Prevention, Repair and Rehabilitation
About.com , Osteoarthritis

Kakûtê mirov
Tevineka girêdanê
Pisikan

Pisîkan (), navê gundekî navçeya Avnîkê ya Erzîromê ye. Navê xwe ji eşîra kurdan a pisîkan girtî ye.

Gundên Parsîna Jorê
Yilanlî

Yilanlî (), gundekî Avnîka Erzîromê ye. Rûnişvanên vî gundê kurdên elewî ne yên ku ji Gimgimê hatine li vî gundê bicîhbûne.

Gundên Parsîna Jorê
Hesenê Jarê

Hesenê Jarê (), gundekî Avnîkê ye.

Gundên Parsîna Jorê
Abgal

Abgal, mavê kalekî ku di dema Sûmerîyan de jîya ya. Di dema Sumerîyan de jê re "abgal" tê gotin. Di dema Akadîyan de jî tê gotin ku jê re "Apkallu". Abgal, bi tememî weke xwûdayekî nayê nîşandî. Weke mirovekî ku nîvxwûda tê nîşandin. Tê gotin ku ew ne xwûdayaka. Lê ji aliyekî Xwûda Enkî ve hatîya afirandin li dunyê ji Dîlmun ê. Şandina wî jî, sedeme wê, ew tê nîşandin ku enkî ew şandîya ku ew şarîştaniyê di nava mirovan de pêş bixe.

Koka gotina Abgal  

Di kurdî de Abgal, taqabûlî gotina "kal" dibê. Weke ku tê zanîn jî, heta roja me, gotina kal, wateya xwe parastîya û di wate "mirovên pîr" de ya. Mirovên pîr, weke mirovna ku ew dayimî bi zane na têna ziman. Ev têgotin, heta roja me jî, di nava kurdan de bi kevneşopî hebûna xwe parastîya û maya. Abgal, Enkî, Şandîya. Lê weke bawermendekî jî tê nîşandin. Ji keyan re û ji yên serdest re, bi aqil, abgal, ji aliyê Enkî ve hatîya şandin ku şarîştaniyê bi wan pêş bixe. Tefsîrkirina wî, di şeklê masî de tê nîşandin. Kar û barê wî û berpirsîyarî wî ew a ku ew a kevneşopî, çand û şarîştanîyê bide mirovan. Bi vê yekê, weke zaneyekî tê tefsîrkirin. Abgal, aqilmendê û şêwirmendê keyan û yê ku rêya şarîştanîyê di nava mirovan de bide nîşandin a. 

Enkî, aqil, weke dîyarîyekê daya wî û ew jî, wê bide mirovan. Tê gotin ku wî, di nava mirovan de, têgihiştin û zanîna zawacê pêşxistîya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Qirtika kirkirokê

Qirtika kirkirokê an kirkirok  (bi inglîzî: thyroid cartilage) mezintirîn e ,qirtikên qirrikê. Ew ji tevinekê qirtika hyalîn (hyaline cartilage) pêk tê. Ew ji du panîkan ne, ya ku pêşî bi hev tên bestin. Qirtika kirkirokê kêlak û pêşiyê dîwarê qirrikê digire. Ligel mêran pêşiya qirtikê kirkirokê mezin û hişk dibe û zengelok jê re tê gotin.

Çavkanî 

Anatomî
Kummannî

Kummannî (Kumaha, Kummuh, veya Qumaha, Qumenu), Navê Cizîra bota yê di dema Hûriyan de ya. Kummannî, di wergerîya wê ya di kurdîya me ya î ro de, dibe "parastgeh". Teşop, xwûdeyekî dema Hûrîyan bû. Li wir, ew çanda wê mazin bicih dibê. Piştî ku dema Asûr û Ûrartûyan tê, ew jî, hem bawerîya xwe bi wî xwûdayê teşop tênin û hem çanda wê ji hûriyan digirin û di nava xwe de jî bicih dikin. 

Navê Kumma, ji bo Cizîre bota, ew jî bikar tênin. xwûdayê ku navê wî Ardînî ya û di nava  Ûrartûyan jî bicih dibê, di temenê wê hevnasînê de di buhurê nava wan û di nava wan de bicih dibe. Navê kummannî, ji keyaniya kurd ya ku navende wê cizîra bota û ev nav lê bû, ji wê tê.

Gotina "kurmancî" jî ji wê dema wan maya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku gotina Kurmancî ji dema Hûrî û mîtaniyan maya. Kummannîyan, bi sadsalan bi welatî li welatê xwe man. Navende wan jî cizîra bota bû. Di dema Gûtiyan de jî Cizîra bota, bi nave xwe yê "Garzû-baqarta" paytext bû ji wan re.

Çavkanî
Zimanê kirkirokê

Zimanê kirkirokê  (bi inglîzî: epiglottis) beşek ji kakûtî qirrikê ye. Gava mirov xwarin dadiqurtin, ew ser derî qirrikê dadigire ku ku xwarin nekeve têde. Ew ji qirtik û bi ser de çermikek tenik. Qirtika zimanê kirkirokê (Cartilago epiglottica) ji tevineka qirtika elastîk pêk tê.

Çavkanî 

Anatomî
Sîstema hezmê
Lêvên deng

Lêvên deng (bi inglîzî: vocal fold) du betanên di hindirrî qirrikê de ne. Her lêvek  bi yek ji cotê qirtikên arytenoîd (arytenoid cartilage) û bi dîwarê qirtika kirkirokê girêdaye. Lêvên deng ji hev dûr dikevin û rê didin bo keşê dema henasedanê. Lê ew nêzî hev dibin dema peyvîne. Ew girîng in bo dengkirinê. Mirov keş ji hindirrî pişikê xwe pif dike û keş li lêvên deng dikeve û diheje, ev heja keş deng dirist dike.

Çavkanî 

Anatomî
Famîleya strîporan

Famîleya strîporan (Dipsacaceae) famîleyek riwekan e, di desteya Dipsacales de cih digire. Li Kurdistanê jî hin endamên vê malbatê heşîn dibin. Bi taybetî li cihên tropîk, devedora Deryaya Navîn, başûrê Afrîkaê tên dîtin.

Sîstematîk 
11 heya 14 çîn, bi qasî 290 cureyên famîleyê hene:

 Bassecoia B.L.Burtt: Welatê wê Çîn e, 2 cureyên wê hene.
 Cephalaria Schrad. ex Roem. & Schult.): Bi qasî 65 cureyan pirranî li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn û Asyaya nêzîk.
 Strîpor (Dipsacus L., Syn. Simenia Szabó): 20 cure, li Kurdistan, rojhilatê Ewropa, devedora Deryaya Navîn, rojhilat û başûrê Asyayê.
 Gula jinebiyê, gulbişkoj (Knautia L., Syn. Trichera Schrad. ex Roem. & Schult.): Bi qasî 60 cureyan li Ewropa, rojavayê Afrîka, Kurdistan û dora Deryaya Navîn.
 Sîrka maran a çîmenê (Lomelosia Raf., Syn.: Pycnocomon Hoffmanns. & Link, Scabiosiopsis Rech.f., Tremastelma Raf.): VDora 40 cureyan li Ewropayê.
 Pterocephalidium G.López: Tenê cureyek:
 Pterocephalidium diandrum (Lag.) G.López: Welatê wê nîvgirava Îberê.
 Pterocephalodes V.Mayer & Ehrend.: Cureyek:
 Pterocephalodes hookeri (C.B.Clarke) V.Mayer & Ehrend.: Welat rojilat û başûrê Asyayê.
 Pterocephalus Adans.: Bi qasî 25 cureyan li devedora Deryaya Navîn, herêmên tropîk ên Afrîkayê, navenda Asyayê, Çîn. Mînak:
 Pterocephalus hookeri (C.B.Clarke) Diels
 Pterocephalus porphyranthus Svent.
 Skabiosen (Scabiosa L., Syn.: Asterocephalus Zinn., manchmal mit Sixalix Raf.): Bi qasî 100 cureyan li Ewropa, Asya, Afrîkayê. Bi taybetî li devedora Deryaya Navînê.
 Sixalix Raf. (manchmal in Scabiosa L.): Tekane cure:
 Sixalix daucoides (Desf.) Raf..
 Teufelsabbiss (Succisa Haller): Mit etwa drei Arten. 
 Succisella Beck: Bi qasî 5 cureyan, mînak:
 Succisella inflexa (Kluk) Beck (Syn.: Scabiosa inflexa Kluk)

Çavkanî 

 Agahî li ser famîleya Dipsacaceae di APWebsite. (îngl.)
 Ravekirina famîleya Dipsacaceae bei DELTA. (îngl.)
 Ravekirina famîleya Dipsacaceae di Flora of Pakistanê de. (îngl.)
 Die Kardengewächse in der Flora Emslandia - Pflanzen im Emsland.
 Eintrag bei GRIN.  (almanî)

Girêdan
Ançêre

Ançêre, gihasêhr (Hamamelis) çîneke riwekên famîleya ançêreyan e. Tenê pênc cureyên ançêreyê hene.

Sîstematîk 
Tevahiya cureyên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Tevahiya wan li nîvkada bakur cihwar in.

Navê Hamamelis sala 1753yê ji aliyê Carl von Linné ve di Species Plantarum, 1, rûpel. 124ê de hatiye lêkirin. Navên din: Amamelis Lem., Lomilis Raf., Trilopus Mitch. in.

Sê cure li bakurê Amerîkayê digihên:
 Ançêreya Vîrjînyayê yan ançêreya payîzê kulîk vedide (Hamamelis virginiana L.) 
 Hamamelis vernalis Sarg.
 Hamamelis ovalis S.W.Leonard 
 
Du cure li Asyayê digihên:
 Ançêreya japonî (Hamamelis japonica Sieb. & Zucc.)
 Ançêreya çînî (Hamamelis mollis Oliv.)

Cueryên hîbrîd (durehî, zir, melez):
Hamamelis × intermedia Rehder (= H. japonica × H. mollis)

Ji ançêreya Vîrjînyayê di warê dermanfiroşiyê de sûd tê wergirtin. Di amadekirina dermanên ku dojeder û kunêran derdidin, bo hemorrhoîdê bikêr in de, tê bikaranîn.

Wêne 
Hamamelis mollis:

Ançêreya japonî:

Ançêreya Vîrjînyayê (Hamamelis vernalis):

Cureyan:

Çavkanî 
Zhi-Yun Zhang, Hongda Zhang & Peter K. Endress: Hamamelidaceae in der Flora of China, Volume 9, S. 32: Hamamelis - Online. (ne bi kurdî ye)
Frederick G. Meyer: Hamamelidaceae in der Flora of North America, Volume 3: Hamamelis - Online. 
 J. Li et al.: Phylogeny and biogeography of Hamamelis (Hamamelidaceae), in Harvard Pap. Bot., 5, 2000, S. 171–178.

Weblinks 

Famîleya ançêreyan
Bijîşkiya gelêrî
Abûrxwazî

Abûrxwazî (be înglîzî: Economism) be hend girtinî abûrî û bijêwî be ser siyaset û xebatî siyasî da. Le kotayiy sedey nozde û seretay sedey bîstem, le hîzbî sosyal dîmukratî sovyet, lagîriyek bo bestnewey xebat be xebatî abûrî (baştir kirdnî îş û kar û ziyad kirdinî mûçe û htd...) hate arawe. Em lagîriye be hîzb û rolî şorişgêranewe bew çeşney ke Lênîn bîrî lê dekirdewe nebû. Lênîn le kitêbî "debê çi bikeyn?" (1902), le dijî em hizre rawesta.

Serçawe
 Ferhengî zansitîy siyasî, ferhengî zarawe û qutabxane siyasiyekan, kurdî-farsî-înglîzî, Ehmed Şebanî, zanistgay Kurdistan, Sine 1388.

Siyasî
Babete siyasiyekan
Teoriyên civakî
Bronşik

Bronşik beşek ji dara bronşan e, ya ku di hindirrî pişikê de ye. Hengî qirtik di dîwarê bronş de nemîne, bronşik jêre tê gotin.

Anatomî 
Bronşik di dîwarê wê de qirtik tune ye. Her bronşikek yek parçika pişikê (pulmonary lobulus) jê pêk tê. Têreqasa bronşikê 1-0,4 mm. Ew dikare têreqasê xwe bi rêya masûlkê dîwarê xwe teng û fire bike. Bi vî awayî bandor li qasê keş di hindirrî peqokê pişikê de dibe.

Çavkanî 	

Sîstema bêhngirtinê
Strîpor

Strîpor (Dipsacus) navê çîneke riwekên famîleya strîporan (Dipsacoideae) e. 

Strîpor riwekeke zilî, gundor û dusalane ye. Bi strî, pûrtik in lê hin cureyên wê de strî nînin. Fêkiyên wan kakilkî ne. Li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, rojhilat û başûrê Asyayê tên dîtin.

Sîstematik 
Çîna Dipsacus sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve di Species Plantarum, c. 1, rûpel 97'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin, ravekirin. Navekê wê yê din jî Simenia ye.

Çîna Dipsacus ji 20 cureyan pêk tê. Hin ji wan ev in:
 Dipsacus comosus Hoffmanns. & Link, tenê li Spanya û Portûgalê tê dîtin
 Strîpora biderzî (Dipsacus ferox Loisel.)
 Çenegincir (Dipsacus fullonum L., Syn.: Dipsacus sylvestris Huds.), u.a. in Mitteleuropa
 Dipsacus inermis Wall.
 Strîpora pelkaşkaşok (Dipsacus laciniatus L.), li Ewropa û hin deverên Anatoliya û bakurê Kurdistanê
 Çenegincira tîrmehê, strîpora bipûrt (Dipsacus pilosus L., Syn.: Virga pilosa (L.) Hill) li navenda Ewropayê. Li Kurdistanê jî digihên lê kêm
 Strîpora bihirî (Dipsacus sativus (L.) Honck.) li Ewropa û hin deverên Asyayê, herwiha kêm be jî li Kurdistanê 
 Strîpora zirav (Dipsacus strigosus Willd. ex Roem. & Schult.) bi giranî li navenda Ewropayê

Wêner

Li ser strîporê 	
 Siegmund Seybold (weşan.): Schmeil-Fitschen interaktiv (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)
 Werner Greuter, H. M. Burdet, G. Long: MED-Checklist. c. 3. Dicotyledones (Convolvulaceae-Labiatae). Conservatoire et Jardin botaniques Genève, 1986. ISBN 2-8277-0153-7

Girêdan 

Famîleya strîporan
Famîleya kombretan

Famîleya kombretan (Combretaceae) famîleyeke riwekan e. Ji herêmên tropîk û subtropîk hez dikin.

Sîstematîk 
Famîleya Combretaceae sala 1810'ê ji aliyê Robert Brown ve di Prodromus Florae Novae Hollandiae, rûpel 351'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin.

Famîleya Combretaceae ji du binekom, du şax, 16 heya 20 çîn, 400-600 cureyan pêk tê:

 Binekoma Combretoideae Beilschmied:
 Şaxa Combreteae Engler: 2 bineşax, 9-12 çîn:
 Bineşaxa Combretinae: 4-5 çîn:
 Calycopteris Lam. (Syn.: Getonia Roxb.): Tenê cureyek:
 Calycopteris floribunda (Roxb.) Lam., Syn.: Getonia floribunda Roxb.
 Kombret (Combretum Loef., Syn.: Aetia Adans., Bureava Baill., Cacoucia Aubl., Calopyxis Tul., Campylochiton Welw. ex Hiern, Campylogyne Welw. ex Hemsl., Chrysostachys Pohl, Cristaria Sonn., Embryogonia Blume, Forsgardia Vell., Gonocarpus Ham., Grislea L., Hambergera Scop., Kleinia Crantz, Meiostemon Exell & Stace, Physopodium Desv., Poivrea Comm. ex Thouars, Schousboea Willd., Seguiera Rchb. ex Oliv., Sheadendron G. Bertol., Sphalanthus Jack, Udani Adans.): Bi qasî 250 cureyan.
 Deviya berzîş (Quisqualis L.), carnan li ser Combretum: Bi qasî 16 cureyan.
 Guiera Adans. ex Juss.: Tenê cureyek:
 Guiera senegalensis J.F.Gmel.
 Thiloa Eichler
 Bineşaxa Terminaliinae: Bi qasî 7 çîn:
 Anogeissus (DC.) Wallich ex Guillemin et al.: Bi qasî 10 cureyan, bo mînak:
 Anogeissus leiocarpa (DC.) Guill. & Perr.
 Buchenavia Eichler: Dora 20 cureyan.
 Bucida L.
 Conocarpus L.: Tenê 2 cure: 
 Conocarpus erectus L.
 Conocarpus lancifolius Engl.
 Pteleopsis Engl.: Dora 10 cureyan. 
 Myrobalanen (Terminalia L., Syn.: Adamaram Adanson, Badamia Gaertner, Buceras P.Browne, Bucida L., nom. cons., Myrobalanus Gaertner, Pentaptera Roxb.): Dora 150 cureyam, li seranserê erdê.
 Terminaliopsis Danguy
 Şaxa Laguncularieae Engler & Diels: 4 çîn:
 Dansiea Byrnes: Tenê 2 cure.
 Laguncularia C.F.Gaertn.: Cureyek: 
 Weiße Mangrove (Laguncularia racemosa (L.) C.F.Gaertn.)
 Lumnitzera Willd.: Du cureyên Mangrove.
 Lumnitzera littorea (Jack) Voigt
 Lumnitzera racemosa Willd.
 Macropteranthes F.Muell.: Dora 5 cureyan.
 Binekoma Strephonematoideae Engler & Diels: Tenê çînek:
 Strephonema Hook. f.: Bi qasî 3 cureyan.

Çavkanî 
 Famîleya Combretaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Die Familie der Combretaceae di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  
 Jie Chen & Nicholas J. Turland: Combretaceae di Flora of China, c. 13, 2007, r. 309: Online.

Girêdan 

Famîleya kombretan
Sol (Behram)

Sol mirov ji navê rojên Behramê re dibêje. Rojeke li ser Behramê (sol) 24 saet, 39 deqe û 35,244 saniye dikin. Bi taybetî zanistvanê emêrîkî û NASA peyva sol bi kar tînin.

Zeman
Behram
Fobos (peyk)

Fobos an jî Phobos (ji yewnanî: Φόβος, Fóvos yanî "Tirs"), ji xeynî Deimos yek ji heyvên Behramê ye. Hem Fobos û hem jî Deimos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.

Nav 
Phobos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî Mars (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine Phobos. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê Phobos tê wateya "tirs".

Çavkanî

Behram
Tutmaş

Tutmaş cureyek şorbeya ji mast e ku ji hevîrê çargoşeyî tê çêkirin. Xwarineke pêjgeha kurd û pêjgeha Îranê ye. Ev şorbe derbasê romiyan (tirk) jî bûye û jê re tutmaç an Sakalasarkan dibêjin.

Şikevaya tutmaşê bi payîzê tê amadekirin, hişkkirin. Divê şikevaya wê tenik be. Wan li ber tavê hişk dikin. Li Çewlîg, Ezirgan, Xarpêt û gelek deverên Sêwas, Erzîromê zivistanê di taştêyê de dianîn ser destexaneyê (sifre).

Şorbeya Bîngolê 
Tirk wekî tevahiya xwarin-vexwarinên kurd, fars, ermenî, asûrî, ereb, balkanî ûêd tutmaşê jî wekî xwarineke tirkan didin nasandin. Herwiha wekî şorbeyeke tirkan bipatent kirine. Li Serhed, Dêrsimê didin ser. Bi taybetî li parêzgeha Bîngolê gelek tê xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke Bîngolê jî bikategorî bike.

Xwarina tutbirkan e 
Bêjenasê dîrokî Mahmud al-Kaşgarî (jdb. 1008; m. 1105) di pirtûka xwe ya navdar Dîwān lughāt at-turk, rûpel 452-453ê de nivîsandiye ku ev ne xwarineke tirkan e, tirkan paşê ew dîtine. Al-Kaşgarî wiha dibêje: "Piştî ku tirkan ev xwarin naskirin jê re gotin tutmaç lê rastiya wê tutimaaş e".

Tut, di lîstik, pêşbirkan de kesên windakirine re dibêjin. Li hin deveran ji tut re mastxwir jî dibêjin. Bi taybetî di lîstikên zarokan de armanc serketin e, xelat e. Tutkirin, dîskalîfiyekirin e.

Ji ber ku ev xwarin gelek bitehm e, çawa ku di salên 1970yî de li bakurê Kurdistanê ciwanan li ser peqleweyê tut digirtin (diketin şertê) bi sedan salan berê jî li ser viya tut dihatiye girtin, şert dihatiye girtin. Kê biser biketa, yan koma biser biketa ev şorbe qezenc. Paşpirtika +aş ji xwe di wateya xwarinê de ye. Ango xwarina (aş) tutgirtinê, tutkirinê.

 Ferhengoka tutmaşê 
 Tut, têkbirin, dîskalîfiye, di pêşbazî û şertgirtinan de têkbirina dijber
 Tut(ik), kesên astengiya wan a axavtinê hene, hinekê vin
 Aş, xwarin
 Aş, hêre, ayre,  alavê hêrandinê
 Aşik, mîde, hûr
 Aşxane, xwaringeh
 Aşpêj', kesên xwarinê amade dikin

Ravekek ji herêma Serhedê:

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 1/2 kg mastê parzûnkirî
 1/2 kg tîkegoşta mihê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 6 dd (dendik) sîr
 1 hêk

Ava xaşandinê:
 5 SA (stekana-qedeha avê) av
 1 KŞ xwê

Hevîrê wê:
 1 hêk
 Li ser daxwazê kêm am hinekê zêde ard (arvan)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê

Bo kerînekê:
 1/2 KÇ xwê
 1 hêk
 3 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 Kêm an li ser daxwazê zêde, ard

Amadekirina kerîneka xwarinê 
Hêk, ard û xwê tevlîhev bikin, tev bidin. Ango hevîr bistrên. Di forma tiliyê (bêçî) de vekin, bigindirînin. Hûrik hûrik, wekî nîskê bibirrin. Van glolikên xwe di nava rûn de biqijilînin.

Çêkirin 
Ji ard, hêk, av û xwê hevîrekê karkarîkî, kerînekî amade bikin. Di binê çatekê şil de bi qasî 20 deqeyan bihêlin û şikevayan (stûrî 3 mm) çêbikin. Şikevayan di forma rişteyê yan jî çargoşekî de bibirrin. Şikevayan di şoravka 5 SA avê de bixaşînin.

Îcar jî goşt amade bikin. Tîkegoştê bixaşînin, kefa wê bigirin. Heya nermijî bû bikelînin. Ava ji bo xaşandina şikevayê ye bînin, mast, sîra kutayî û yek hêkeke xavî tevlî bikin, tev bidin.

Quşxaneyekê de goşt (bi tevî ava xwe), şikevayê tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin. Kerîneka we amadekiriye berdin navê.

Şorbe
Pêjgeha kurd
Berandiz (gundistan)

Gundistana Berandiz navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.

Berandiz () gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li gundistanê kurmanc û azerî dijîn. Navenda vî gundistanê gundê Berandizê ye.

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Dol (gundistan)

Dol navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.

Dol (), gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li ser rêya Mehabadê ye. Di gundistanê de kurmanc, azerî û kuresunî dijîn. Navenda vî gundistanê Dizê ye.

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Zarê Landika Sava

Helbesteke Îrec Mêhrbexş e.

Helbestên kurdî
Deşt "Rajan"

Navçeyeke di navbera navçeyên Mirgewer û  Tirgewer bi navendiya gundê Rajanê.
Çepê

Çepê yek ji gundên navçeya Qereyaziyê ye.

Gundên Qereyaziyê
Wey lo (stran)

Wey lo nave kilameke dengbêj Resoyê Gopalan e. Reso ev kilam avêtiye ser Serhildana Seyîdan û Berazan.

Gotin

Girêdayinên derve 
 Dengbêj Reso: Wey lo
 Nedim Dit: Dengbêj Reso 

Stranên kurdî
Kospa keş-xwînê

Kospa keş-xwînê di beşên veguhastinê gazên henaseyê de ye. Ew kospeke ku di navbara peqokê pişikê û hûrxwînboriyê de ye. Ew ji van qatan pêk tê:
 Pişikşaneyên cor 1 (pneumocyte typ 1) yên dîwarê pişikê 
 Betana bingehî (basement membrane) û davên kollagen cor 4 
 Şaneyên hinavrûyî (endothelial cells) yên hûrxwînborî 

Têreqasa vê kospê 0,2-0,6 μm. Ew bo oksîjen, karbondîoksîd, karbonmonoksîd û hin gazên din derbasbar e.

Sîstema bêhngirtinê
Banûkî

Banûkî (ji farisî: banû = malbat, mal) navê eşîreke kurdan li Amed û Serhedê ye. Eşîra Banûkî li Qersê, Erzîromê, Wanê, Amedê û Agiriyê belavî ye.

Di Şerefnameyê de eşîra Banûkî wekî yek ji eşîrên hozdar ên mîrgeha Silêmanî (Farqîn) tê nîşandin. Gorî Şerefxan mîrên Farqînê serekên êleke mezin a ku eşîra Banûkî jî dipenihand bûn. Şerefname behsa 1000 malbatên Banûkî yên ku bi aẍayê xwe ve ji Farqînê koçberê Bazîdê bibûnê, dike. Herwiha Îsmaîlê Bazîdî di lîsteya xwe de 100 malbatên Banûkî binav dike. Di Ensîklopediya almanî ya P. U. de 6000 kesên Banûkî li Serhedê têne binavkirin.

Çavkanî 
 Banûkî, Kurdica

Eşîr
Mehmûd Kaşxerî

Mehmûd Kaşxerî,  (bi erebî: محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري, Muhammad ibn al-Husayn ibn Mahmud al-Kashghari) (z. 1008 - m. 1105) yek ji zimannas û zanayên sedsala 11'em e ku bi xebatên xwe yên li ser jiyan û çanda tirkan  a serdema xwe tê naskirin. Rojbûyîn û mirina wî bi texmînî ne.

Tê texmînkirin ku malbata wî ji Berzxana nêzîkî Issik-Kulê bûye. Giringiya xebatên wê li ser zarave û devokên tirkî bûye. Pirtûka xwe ya navdar (Diwān Lughāt at-Turk) di nava salên 1072–1094'an de dinivîsîne û li Bexdayê çap dike. Li gel zimanê tirkî, herwiha di pirtûka xwe de li ser bingeha tirkan jî nêrîna xwe dibêje. Gorî wî, tirk ji kurekî Nuh ê bi navê Yafet (an Yafes) peyda û belav bûne. 

Li ser ferhenga tirkî û erebî, li ser çand, erdnîgarî û dîrokê jî rawestiyaye. Zanayên rojava dibêjin ku, bi wî re hinekê kompleksa biçûktiyê hebûye. Di berhemên xwe de serbilindiya koçberan a li dijî xakecihan (akincihan) anîye ziman. Di dema wî de Bexda di destê Selçûkiyan de bûye û tê zanîn Selçûkî împeratoriyeke farisî-romî (tirk) bûye.

Ew wêne (nexşe) ya ku ji aliyê Mehmûd Qeşxerî ve di pirtûka bi navê "Diwān Lughāt at-Turk" (Dîwanî Luxatî Turk) hatiye çêkirin tê de nivîsandiye ku Erdul Ekrad yanê "Erdê Kurdan" û tê wateya Kurdistanê.

Wêje 

 Mahmūd al-Kašgarī: Compendium of the Turkic dialects (Dīwān Lugāt at-Turk), edited and translated with introduction and indices by Robert Dankoff and James Kelly. Turkish Sources VII. Part I–III. Harvard: Harvard University Printing Office, 1982–1985 (îngilîzî)
 Carl Brockelmann: Mitteltürkischer Wortschatz: Nach Maḩmūd Al-Kašgaris Dīvān Lugāt at-Turk. Bibliotheca Orientalis Hungarica 1, Budapest 1928. (almanî)
 Ingeborg Hauenschild: Die Tierbezeichnungen bei Mahmud al-Kaschgari. Eine Untersuchung aus sprach- und kulturhistorischer Sicht. Harrassowitz, Wiesbaden 2003, ISBN 3-447-04721-6 (almanî)

Girêdan 
 Nexşeya Mahmūd al-Kāshgharī
 Türkische Adaption des diwān lughāt at-turk

Çavkanî 
Zimannas
Tirknas
Jidayikbûn 1008
Mirin 1105
Mêr
Jidayikbûn 1005
Mirin 1102
Peqlewe

Peqlewe (carinan, baqlawa, beqlewe yan jî beqlewa) şîraniyeke navdar e ku li Asya, başûrê Ewropayê û bakurê Afrîkayê bi heman navê tê zanîn û xwarin. Hin varyantên wê hene. Varyanta kurdî dişibe ya ermeniyan. 

Li ser derketina vê şîraniyê gelek angaşt hene. Dewleta Romê (Tirkiye) peqlewe jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên ereb, yewnan, kurd, faris, balkanî ûêd, bi navê "xwarin-vexwarinên tirk" bipatent kiriye. Tirk îdia dikin ku ev jî ya tirkan e. 

Di zimanê ermenî de bax tê wateya "dema rociyê, rocîgirtinê". Tê gotin ku navê peqleweyê ji du bêjeyan e, bax û helaw (an halwa). Ango "helawa rociyê". Hin zanayên ereb gotine ku navê wê bi erebî ye, ji baqla (baqil) û halwa (helaw) pêk hatiye, di wateya "helawa baqilê" ye.

Tirkan xwarina baklava dîtin

Tirk jî dibêjin navê wê ji lêkera baglamak (girêdan) e, di wateya "şîraniya tê girêdan".

Lê pirraniya zanayan dibêjin ku ev ne ji tirkan derketiye, lewra gelên koçber tevahiya xwarin-vexwarinan ji yên xakecihî (akincih) digirin, derfeta û jiyana wan rê nade ku xwarinên pirr tişt dikevinê û teknîkên pijsandinê divên, bidin ser. 

Şîraniyeke rû peqpeqî ya hevîrê ye. Standardeke wê nîne. Di peqleweya Meledîyê de ev hene: Şikevaya tenik, fistixa Dîlokê, behîv, findix, gûz, doşaviya hingivê.

Varyantên sereke 
 Li Kurdistan, Ermenistan û Îranê, behîv û fistix pirr dikevinê
 Li Azerbaycan, Tirkiye, Balkan û Rojhilata Navîn bêhtir kakilê gûzê tevlî dikin.
 Li cîhana ereban û Îranê ji doşaviya gulavê hez dikin.
 Li Yewnanistanê doşaviya hingivê, ava lîmon û darçînê tevlî dikin.

Çavkanî 

Şîranî
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha ereb
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha ermenî
Pirasa

Pirasa (carnan pirase, porrîse) (Allium ampeloprasum an Allium porrum) navê cureyek riweka çîna allium e ku di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Navê bi piraseyê ji kurdî/îraniya kevn tê. Di hîtîtî de garassar, di yewnaniya kevn de prasînûs e. Li Kurdistan çandiniya wê kêm e. Kurd bêhtir ji pîvaz û sîrê hez dikin.

Riwekeke dusalane ye, heya 60-80 cm bilind dibe. Xwarbar e, di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Bi taybetî di şorbe, hêyavk û kiloran de. Li Zagrosan, bakurê Mezopotamyayê bo cara pêşîn hatiye xwarin. Karkerên di pîramîdên Egîptê (Misir) de xebitîne jî pirasa dixwaribûne. Yek ji bernavkên Nero, "porrophagus-pirasaxwur" bûye.

Pirase vîtamîna C, K, asîda folîk, kalyûm, kalsiyûm, magnezyûm, mangan û hesin dihewîne. Biharbêhna wê jî tê çêkirin.

Girêdan 

Sebze
Famîleya sîr û pîvazan
Biharat
Famîleya sîr û pîvazan

Famîleya sîr û pîvazan  (Allioideae) famîleyeke riwekan e, binekomeke Alliaceae ye di desteya Asparagales de cih digire. Di desteya Asparagales de, Amaryllidaceae û Agapanthaceae jî cih digirin ku lêzimên vê malbatê ne.

Riwekên pirrsalane ne. Endamên vê malbatê yên wekî sîr, pîvaz, sîrim, solyasik, pirasa xwarbar in, di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe digirin.

Sîstematîk 
Binekoma Allioideae ji 3 şax, 15 (heya 30) çîn û nêzîkî 800 cureyam pêk tê:

 Şaxa Allieae Dum.: Tenê cureyek:
 Allium (Allium L.): (inklusive Caloscordum Herb., Milula Prain, Nectaroscordum Lindl.) Bi qasî 260 heya 780 cureyan, bi taybetî li nîvkada bakur.

 Şaxa Tulbaghieae Endl. ex Meisn. (Syn.: Tulbaghioideae M.F.Fay & M.W.Chase, Tulbaghiaceae Salisbury): Pirranî bi kok in. Tenê çînek:
 Tulbaghia L.: Nêzîkî 22 cureyan.

 Şaxa Gilliesieae (Syn.: Gillesiaceae Lindl., Gilliesioideae Arnott, Ipheieae): 13 çîn û dora 80 cure:
 Ancrumia Harv. ex Baker (carnan di bin Solaria de): Tekane cure:
 Ancrumia cuspidata Harv. ex Baker
 Erinna Phil. (carnan li ser Leucocoryne tê hejmartin): Yek cureyek:
 Erinna gilliesioides Phil.
 Gethyum Phil.: 2 cure.
 Gilliesia Lindl.: 6 cure.
 Gulstêr (Ipheion) Raf. (carnan li ser Tristagma): 3 cure.
 Leucocoryne Lindl. (inklusive: Beauverdia Herter, Erinna Phil., Latace Phil., Pabellonia Quezada & Martic. und Stemmatium Phil.): 20-45 cure.
 Miersia Lindl.: 6 cure.
 Nothoscordum Kunth: 25 cure.
 Schickendantziella Speg.: Tekane cure:
 Schickendantziella trichosepala (Speg.) Speg.
 Solaria Phil. (carnan li ser Ancrumia Harv. ex Baker): 3-6 cure.
 Speea Loes.: 2 cure.
 Trichlora Baker: 2 cure.
 Tristagma Poepp. (tevlî Garaventia Looser): 14 heya 30 cure.

Berê hin endamên Themidaceae jî li ser vê binekomê dihatin hejmartin.

Çavkanî 
 Mark W. Chase, James L. Reveal & Michael F. Fay: A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae, in Botanical Journal of the Linnean Society, Volume 161, Issue 2, 2009, S. 132–136. (Abschnitt Systematik) eingesehen im Januar 2010 (almanî)

Wêje 
 M. F. Fay & M. W. Chase: Resurrection of Themidaceae for the Brodiaea alliance, and recircumscription of Alliaceae, Amaryllidaceae and Agapanthoideae., in Taxon 45, 1996, S. 441–451.
Galikan, Çîçekdaẍi

Galikan (), gundekî navçeya Çîçekdaẍiyê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Gundên Kirşehirê
Tecîra Kurmanca

Tecîra Kurmanca (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Zirka

Zirka (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Avda

Avda (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Mikaîla

Mikaîla (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Koçika

Koçika (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Gundên Polatliyê
Memela

Memela (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Ruta Nevalê

Ruta Nevalê (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Gundên Polatliyê
Sewidî

Sewidî (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

Çavkanî 

Gundên Polatliyê
Pira Parsînê

Pira Parsînê (romîkî: Çobandede Köprüsü) pirek li ser çemê Erez e. Ev pire li mintiqa navbera Parsîn û Xinûsê ku lê ji hevgihîştîna ava parsînê û ava bingolê çemê erez tê afirîn e. Pira Parsînê di sala 1297'an de dema mîrê Îlxaniyan Emîr Çoban ve hatiye avakirin. Pire 200 metre direjê û hin kemberên wê di lehiyên erez de hilşiyabûn, vana di van salan davîn de hatine restorekirin.

Pirên Kurdistanê
Parsîna Jor
Xinûs
Baqilê xatûnî

Baqilê xatûnî, polik, bezelî (Pisum sativum) riwekek ji famîleya baqilan (Fabaceae) ye. Pirranî biharê wekî sebzeyên din ên beragî, nûber tên çandin. Çend cureyên hene. Kulîlka wê spî yan di rengê binevşê de ye. Li Kurdistanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin. Di kurdî/îraniya kevn de ji cureyekê wê re besîle digotine. 

Ji vir 10 hezar sal berê jî dihatiye xwarin. Li bakurê Mezopotamya, Zagrosan belav bûye. Gorî Berthold Laufer di sedsala 3em de derbasê navenda Asyayê. Di zimanê hîtîtî de navê wê gu-tur bûye.  Fosîlên wê yên herî kevn li Sûrîyê hatine vedîtin. Cureyên wê yên bejî jî hene û li Kurdistanê jî tên dîtin.

Cureyên wê û navên wan bi kurdî 
 Baqilê xatûnî ya Bidlîsê, Pisum sativum, speciosum: Ev formeke bejî ye lê ji aliyê mirovan ve tê xwarin û çandiniya wê tê kirin. Bi taybetî li Kurdistan, Îran, Turkmenistan, devedora Deryaya Navîn cihwar e. Di xwarinan de herî pirr ev tê bikaranîn. 

 Polik, Pisum sativum, syriacum: Ev jî formeke bejî ye, bêî çandiniyê jê di xwezayê de gelek tê dîtin. Li Kurdistan, Rojhilata Navîn, Kîpros, Anatoliya, Qefqaz, Îranê di xwezayê de tê dîtin, herwiha çandiniya wê dikin.

 Bezelî, Pisum sativum, transcaucasicum: Bi taybetî li Qefqazê.  

 Şoqil, Pisum sativum, abyssinicum: Li Yemen, Etiyopya. 

 Nokekesk an baqilê xatûnî ya Rihayê, Pisum sativum, asiaticum: Cureyê herî belavbûyî ev e. Ji Spanya heya rojhilatê Asyayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha kurd de baqilê xatûnî û nokekesk bêhtir tên bikaranîn.

 Polika Mêrgê, (Pisum sativum, arvense: Teze jî tê xwarin, hebên hundir hûrik in. Li Ewropa bo êm û qûtê tê çandin.

 Polika glover, (Pisum sativum, medullare): Hebên wê hinekê mezin û glover in. Di xwarinan de hebikên wê yên hişkirî tên bikaranîn. Tehma ard (arvan) dide, hin kes xwerû di seleteyan de bikartînin.

 Bezeliya hişk, di zanistiyê ew jî bi navê (Pisum sativum) tê binakirin. Navekê taybet lê nehatiye kirin. Hebikên wê hindik şîrin û hişk in. Bo xwarinan ne kêrbar e, lewra zû nakele.

 Polika zadeganan (Pisum sativum, axiphium): Bezeliya herî hezkirî ye. Çandiniya wê dîsa jî kêm e. Hinekê qalikê wê mezin û şîrîn e.

Çavkanî 
 Berthold Laufer, Sino-Iranica, rûpel 305

Girêdan 

 Agahiyên berfireh (almanî)

Sebze
Famîleya baqilan
Dadaş

Dadaş an Dedaş (ji farisî: derddaş tê wateya hevparê êşê, di azerî û tirkomanî de bi mecazî bira) ji rûnişvanên bajarê Erzîromê re tê gotin. Dadaş ne êl ne jî eşîr in, piraniya wan piştî komkujiya ermeniyan ji hêla bakûrê Erzîrom re hatine li vî bajarê akincîh bûne. Dadaş pir ji Kurdan diqarin, û li dijî kurdane,
Di nava romiyan de peyva Dadaş bûye hemwate ji bo kesekî ji Erzîromê, ango Erzîromî. Dadaş niha bi piranî binavkirina ezirmiyên romîaxiv be jî, gelekî kurd jî xwe bi vî navî sernav dikin, bi taybetî rûniştvanên kurdên binkî yên Erzîromê. Romiya Dadaşan ji zimanê fermî yê Tirkiyê behtir nêzîkê azeri ye û tê de gelekî jêgirtiyên kurdî û farisî hene. Berf, şûşê, tar, leçek, medek, zenne hwd. pêyvên esilîranî ne.

Dadaş ji 1960an şûnde ve ji bo neteweperweriya xwe meşhûr in, ya ku bi destê dewletê li Erzîromê hatiye çandin. Herwiha êrîşên nîjadperestî ji aliyên Dadaşan ve li dijî kurdan ji 2000an vir de binavberî tên hole. Kêm zêde piştî her pêvçûna mezin a navbera gerîlayên PKKê û Artêşên Tirkiye vana êrîşe Mahalebaşiyê, taẍa kurdan a li navenda Ezirmê, dikin.

Çavkanî 

Erzîrom
Bestereşane

Bestereşane yek ji çar corên şaneye. Ew di tevahiya laşê mirov de ne û beşên laş bi hev girêdidin û sêwe didine. Gelek cor jê hene.

Corên sereke:
 Şaneya kakûtî (hestî û qirtik)
 Şaneya xwînê (xwîn û plazmaya xwînê)
 Şaneya girêdanê rast (Connective tissue proper): tevineka girêdanê kollagenî, tevineka girêdanê torrî, tevineka bez
 Şaneya embîryoyî (embryonic)

Girêdanên derve 
 Encyclopaedia Britannica, Connective Tissue
 Overview at kumc.edu 
 
 Connective tissue atlas at uiowa.edu 

Biyolojî
Tevineka girêdanê
Qesra Dadê

Qesra dadê, avahiya ku ji gelek beşên dadgehan pêk tê ye.

Mijarên têkildar 
 Dadgeh

Dad
Maf
Hiqûqa hawirdorê

Hiqûqa jîngehî, têgehek kolektîv e ku hikmên aliyên hiqûqê yên ku muhafezekirina jîngehê pêşkêş dike digire nava xwe. Hedef digire ku tesîrên negatîv yê însanan a li ser jîngehê, ger hewce be bi sînordarkirin an astengkirina fealiyetên însanan kêm bike an bi temamê ji holê rake.

Çavkanî 

Dadweriya hewirdorê
Parastina jîngehê
Hiqûqa tiştan

Hiqûqa tiştan an bi navekî din "hiqûqa milkiyetê", şaxê hiqûqê ye ku çendîn formên xweditiyê yê di milkiyeta erdê û milkiyeta şexsî birêve dibe. Milkiyeta li vir, milkiyeta fikrî jî tê de, mafên qanûnen muhafezekirî yên wek erd û milkiyeta şexsî îşaret dike. Hiqûqa tiştan, şaxeke hiqûqa medenî ye.

Çavkanî 

Dad
Maf
Hiqûqa karî

Hiqûqa karî, şaxê hiqûqê ye ku li ser îrtîbata di navbera karker, saziyên kardêr, sendîkayan û hikûmetê de disekine. Hiqûqa karî a kolektîv bi eleqedarê îrtîbata sêalî ya di navbera karmend, kardêr û sendîkayê de ye. 

Dad
Maf
Hiqûqa deryayî

Hiqûqa deryayî, şaxê hiqûqa navneteweyî ye ku maf û wezîfeyên dewletan yê di hawirdorên deryayî de birêve dibe. Ew mijarên wekî mafên navîgasyonê, îdîayên xweyîderketina li mîneralên deryayê, û rayeya darazî ya av û qeraxên deryayî eleqedar dike.

Çavkanî 

deryayî
Dîroka deryayî
Dadweriya navneteweyî
Dadweriya deryayî
Hiqûqa tendirustiyê

Hiqûqa tendirustiyê, temamê qaîdeyên hiqûqî diyar dike ku di sektora tendirustiyê de pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê û wergirên xizmetan riayet bikin. 

Hiqûqa tenduristiyê li ser mijarên hiqûqî yên pirsgirêkên di navbera pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê de, rêzikname û rênimayên pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê, pirsgirêkên hiqûqî yên di derbarê têkiliyên di navbera pêşkêşker û wergirên xizmetan de, û mijarên hiqûqî yên derbarê radestkirina xizmetên tendirustiyê, xizmetên çavdêriyê disekine. 

Dad
Maf
Piştşikestî

Piştşikestî xwarineke Botanê ye. Li Amedê carnan wekî kebab jî binavdikin. Romîkî (tirkî) navê wê kirine kazan kebab. Di rastiyê de ev di distê (qazan)ê de nakele, qazan di malan, heya aşxaneyan de jî nayên bikaranîn. 

Li Riha û Mêrdînê têkelên biharbêhnê yên taybet ên bo kebaban in jî tevlî dikin. Pirraniya aşpêjan pesnê versiyona herêma Mêrdînê didin.

Li vir raveka parêzgeha Rihayê hatiye dayîn.

Berkelî (melzemeyên xwarinê) 
 3 fringî (bacanê sor, pamîdor, şamî, tomatos)
 1/2 bacan
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) av
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)

Bo hundirê wê:
 1 Pîvaz
 1 fringî (bila ne mezin be)
 250 gr goştê kişandî
 1 KŞ xwê
 2 îsotên dirêj (kesk, ne tûj)
 1 KŞ îsota pûlpelî (îsota sor, îsota tûj)
 1 KŞ îsota reş
 1 KŞ têkela taybet a biharbêhnê (bi tirkî yenibahar)

Ravek 
Qalikên bacanan bi belekî bigirin. Serî û binî bavêjin, bi qasî tiliyê (bêçî) stûr bibirrin. Di şoravê de bi qasî 20-25 deqeyan bihêlin, pakij bişon.

Pîvaz, fringî, îsotê ziravane hûr bikin, goştê kişandî, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlî bikin, tev bidin. Quşxane yan beroşê de tîkane çêtiyên bacanê rêz bikin. Ango nava çêtiyan bi têkela we ji bo hundir amadekiribû, dabigirin. Heger hûn dîzilê (dîz, dîzik) bikarbînin baştir e, lewra jixwe di orjînalê de jî dîzil heye.

Qalikên fringiyan bigirin, di ser bacanan de hûr bikin. Rûn û avê tevlî bikin, xwê pê werbikin, di agirê zelûl (hindik, kêm) de bikelînin. Goşt û sebzeyan tehma xwe da, nermijî bû, ji ser agir daynin. 

Xwarinên quşxaneyê
Kebab
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Hiqûqa malbatê

Hiqûqa malbatî, şaxeke hiqûqê ye ku bi mijarên malbatî û navmalî ve mijûl dibe. Mijarên sereke yên vê şaxê nîşanîbûn, hikm û şertûmercên zewacê, netîce û şertûmercên hevberdanê, girêbesta pergala mal û milkan, xaniya malbatê, neseb, pêsikandin, sermîyanî, mafê debareyê ya zarokan, raspêrî, qeyimî, kesên mafsînorkirî, debareya alîkariyê ye. Hiqûqa malbatî bi mafên jinan û mafên zarokan ve jî eleqedar e.

Dad
Maf
Hiqûqa bazirganiyê

Hiqûqa bazirganiyê, an bi navekî din "hiqûqa ticaretê", şaxê hiqûqê ye ku li ser maf, îrtîbat û halûhereketên şexsan, taciran û karsaziyan disekine, ku bi ticaretê re, kirînûfirotanê re mijûl dibin. Ew bi gelemperî wekî şaxeke hiqûqa medenî tê hesibandin û him bi mijarên hiqûqa taybet û him jî bi hiqûqa giştî re mijûl dibe.

Çavkanî 

Dad
Maf
Dada parastina civaknasiyê

Dadweriya parastina civaknasîyê, ji aliyê civaknasî ve, jîyane civakî ya mirov, diparêzê. Ji prensiba ku her mirov, mirovekî civaknas a, gav diavêje û mafê parastinê dike. Têkildanîna civatî ya civaknasî û mafê mirov yê têkildanînê têde tê ziman. Wekî din jî, dada parastina civaknasîyê, ji du beşan diafirê, yek, ya beşa keseyetî û beşa duyem jî, beşa komî û komelî ya. Li ser van xalan, rêzgeên xwe li ser civatê û ahlaqê wê û pêşketina wê diafirên.

Dad
Maf
Bakur-amerîkiyên resen

Bakûr-amerîkiyên resen, ji hemû gelên amerîkiyên resen ên qitaya Amerîkaya bakûr re tê gotin. Li Kanadayê ji wan re 'First Nations' (gelên ewil) û li DYA'yê ji bo wan navên 'Native Americans' (Amerîkiyên eslî) ango 'American Indians' tên bikaranîn.

Îro li DYA'yê 562 civatên amerîkiyên xwediyê statu û nasnameya fermî ne. Ji van 225 civat li Alaskayê dijîn. [1] Li Kanadayê jimara civatên ku xwediyê nasnameya fermî ne digihêje 615'an, lê Department of Indian Affairs and Northern Development jimara wan wek 632 nîşan dide. Ji ber ku civatên Hawaii, Inuit, Unangan û Dorset ji hêla jenetîk û çandî ve ji bakur-amerîkiyên resen pir cûda ne, ew ji van jimaran tên veqetandin. Herwiha, hin etnîkên din jî - mîna gelê Méti - nakevin nava bakur-amerîkiyên resen. Taybetiyeke bakur-amerîkiyên resen ev e ku çend civak ji aliyê ziman ve wekhev bin jî, ji aliyê çand û erdnigariyê ve karin pirr ji hev cuda bin.

Di nava civakên resen ên Amerîkaya bakur gelek taybetmendî û cudatiyên çandî hene. Ji hêlekê ve civak hene, yên ku xwe bi haviyeke demokratîk birêxistine, bi konseyeke kal û pîran, konseya civakî û komên agirê - wek li cem ìrokesan. Ji hêleke din ve civak hene xwe wek monarşî birêxistine, wek civakên Wampanoag an jî Powbatan. 
Civakên wek ya Nuu-chah-nulth giraniyê didin nêçirvaniyê, yên din koçberên siwar in an jî karê cotkariyê dikin. 

Rêberê civakekî bi gelek zimanên ewropî hatiye bi nav kirin: Îngîlîzên ku di dema koloniyalîzme de rastî amerîkiyên resen hatibûn, serokê wan wek 'chief', fransî wek 'sachem' û îspanyol wek 'cacique' bi nav kirin. Bi kurdî ew gotin wek 'rêberê qabîleyê/civakê' kare bê wergerandin. Piştre ev gotin ji bo rêberên civakên bêserok hate bikaranîn. Li cem amerîkiyên resen ên çolan (wek ba Absarokee), hemû şervanên jêhatî wek 'chief' tên bi nav kirin.

Gel
Amerîka
Cengeya dîlanê

Cengeya dîlanê, dorpişar, pişêriya Dîlokê, hûrkiriya dîlanê yek ji xwarinên di dîlanan de didin ser ên pêjgeha kurd e. Versiyona Dîlokê deng vedaye lê bêhtir herêma Tolhildanê tê xwarin. Li Mêrdînê jî bi qasî kutilka dîlanê nebe jî, di dîlanan de didin ser.

Li vir versiyona pişêriya Dîlokê tê dayîn. Di dîlanan de bi sîtilan xwarin tên çêkirin. Ev terîfe tenê bo 4 kesan e.

Berkelî (melzemeyên xwarinê) 
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) nok
 500 gr tîkegoşta hestiyê bêrokê (hestiyê pîlê)
 1 SA ava bi simaqê yan ava lîmonê
 500 gr bacan
 2 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos) an merge (li ser daxwazê hûn dikarin kêm am zêde pamîdoran bikarbînin)
 4 bîberên teze
 4 dd (dendik) sîr
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 3 SA av

Bo rûyê wê:
 1 KX (kevçiyê xwarinê) pûjan (nane, tihtavik)
 2 KX rûnê malê

Ravek  
Jê êvar de nokan bikin nava ava germ, bi qasî 7-8 katjimêrî bihêlin bila nermijî bibe. Bi tevî tîkegoştê bidin ser agir, avê berdinê, heya nemirjî bû bikelînin.

Bacanan bi belekî spî bikin (qalikên wan bigirin), bikin 4 parçe, dirêjkî hûr bikin, bikin nava şoravê bila bi qasî 20-25 deqeyan bimînin. Paşê pakij bişon. Bîberan hûr bikin. Qalikên fringiyan bigirin, wan jî hûr bikin.

Bacan, fringî (yan jî merge), bîberên hûrkirî berdin ser goşt, ango quşxaneyê, xwê pê werbikin. Sebze bi nîvcoyî keliyan, sîra kutayî û ava simaqê berdin ser, bila bikele.

Kelîn bidawî bû, ji ser agir daynîn, xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, Naneyê tevlî bikin, bêî ku bişewite (kêmtirîn 1 deqe), sor bikin, berdin ser binikan.

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Risteya bacanê

Risteya bacanê yan ristoka bacanreşkê yek ji xwarinên quşxaneyê yên herêma Mêrdînê ye. 

Bi bandora pişavtinê li bakurê Kurdistanê carnan ji dabiristandina (rêzkirin, qorkirin) goşt an sebzeyan re dîzme jî dibêjin ku bi romîkî (tirkî) di heman wateyê de ye, ti têkiliya wê bi dîzilê (dîz, dîzik) nîne. Bi tirkî jî navê vê xwarinê kirine patlican dizmesi.

Berkelî (melzemeyên xwarinê) 
 500 gr bacan
 500 gr goştê kişandî (bibez be baştir e)
 1 SA (stekana-qedeha avê) rûnê zeytê
 1/2 SA av
 3 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamî)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KŞ îsota reş

Ravek 
Bacanan bi xelekî hûr bikin, di nava şoravkê de 20-25 deqeyan bihêlin. Pakij bişon, bidarivînin. Di nava rûnê zeytê de biqijilînin. 

Goştê kişandî bikin teşt an badiyekê, xwê û îsota reş tevlî bikin, bistrên. Kufteyên panik çêbikin, di tepsiyê de tîkane qorek bacan, gorek kufte rêz bikin. 

Qalikên fringiyan bigirin, hûrane hûr bikin, li ser bacan û kufteya rabixînin. Devangê bigirin, di agirê nizm de bikelînin.

Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Hiqûqa kargêrî

Hiqûqa kargêrî an "hiqûqa îdarî", ew şaxê hiqûqê ye ku fealiyetên dezgehên şaxê cîbicîkar ên hikûmetê birêve dibe. 

Hiqûqa kargêrî, eleqedarê şaxê rêvebirinê ya danîna qaîdeyan (qaîdeyên şaxê rêvebirinê bi giştî wekî "rênima" tên binavkirin), hikmdan an tetbîqkirina qanûnan e. Hiqûqa kargêrî wekî şaxekî hiqûqa giştî tê qebûlkirin.

Çavkanî 

 
Dadweriya rêvebirinê
Dadweriya deyndariyê

Dadweriya deyndariyê, ji dada yê ku mafê wê yê hildanê di berdêl û an jî tiştekî weha de hebe re tê gotin. Dada deyndêr, mafê yên ku wê hildê, dilde ewlatiyê. Minaq, dema ku du mirov bi hev re karkirin û yekî bi yê din re Sened da mohrkirin û piştre, wî mafê xwe ne hilda, hingî, ew li gorî wê senede xwe yê deyndêr a û wê bi dadî li mafê wî werina parastin. Hingî, wê dad aliyê wî bê. Çawa ku di senedê de hatîya ziman, wê li gorê wê, dada deyndêr, rastbibîne ku bêne li cih.

Çavkanî 

Dad
Maf
Dadweriya şirketan

Dadweriya şirketan, dadweriya pardariyan, dadweriya hevalîniyan, an jî dadweriya kompaniyan, beşeke dadnasiyê ye ku li ser pardarî û şirketan dipeyive. Di karekî pardarî de bi senedî ku çend bi hev re bin û an jî bi hev re kar dikin, wê têne ser ziman. Di roja me de, bi pergale kapitalizmê re, pardar û an şirket, pir derketina li holê. Hemû karê jîyanê ket destê wan de.

Pardar, bixwe jî, dibina dubeş, Pardarên dewlwtê û yên taybet. Pardarên Teybet di roja me de, yên ku herî zêde bûna û derketina pêş în. ev jî, bi pergale teybetkirinê û an ya libaralizmê, tên ziman. Pardarên taybet jî û yên dewletî jî, hemû hem di nava wan de û hem jî li der wan, dada wan ya rêveçûnê ya ku li gor wê bimeşîn hene. Dada pardar, di roja me de, bûye du beş, beşek, di qada navnetewî de tê ziman. ev beş, weke beşa ser hemûyan re ku hemû pardar li gor wê bi rê ve biçin û kar bikin a. Lê di nava wan de jî, dada wan bixwe heya. hem dada nava pardaran û hem ya dewletan li gorî wê dada pardarî ya taybet ya sereke û navnetewî tê rastkirin.

Dadweriya şirketan a navxweyî

Dadweriya şirketan a navxweyî dada wan ya hundur ya temenê afirîna wan têne ser ziman. ew dada nexweyî, wê karkar û Karmend, çawa bijîn û kar bikin û mafê wan çi ya, wan tê de têne ser ziman.

Dadweriya şirketan a navneteweyî

Dadweriya şirketan a navneteweyî, bi awayekî pergalî, wan rêgez û prensîbên wan kifş dike. Hemû, Pardarên mazin û piçûk li gorî wê dijîn. Bi vê yekê, rêveçûna dadî ya navnexweyî, yanî ya navneteweyî ku hemû pardar û an şirket ku li gorî wê bi rê ve biçin û bi hev re pêşbaziyê bikin, têne ziman.

Çavkanî 

Dad
Maf
Dada bêş

Dada bêş an "destûra bêş", li hundurê dewletan, karûbarê bêşkirinê têne ziman. Bêşa ku dewlet distêne çawa tê sarifandin, ew temenê wê bi dewletê re tê rastkriin. rêgezên ku li gorî wê tê rastkirin jî, ji wan re dada bêşê û destûra bêşê tê gotin. Bêş, di rêveçûna dewletekê de, di roja me de, weke aliyekî giring ê bidest xistina mesrefên wê tê dîtin. Di tiştên ku tên firotin de, bêşa ku dewlet bistêne heya. di buhurîna di derîyên nav dewletan de, di rêwitîyan de û hwd de, bêş ji bo dewletê heya. Bi kurtasî, mirov karê bêje ku di hemû qadên kirin û jîyanî de, bêşa ku dewlet distêne heya.

Ew jî, bi dada bêşê an destûra bêşê tê rastkirin û adilandin.

Dad
Maf
Dada xerîdariyê

Dada xerîdariyê, dada sarifandin û an xerîdarkirinê têne ser ziman. Xerîdankirin, di roja me de bûya pirralî. Bi vê yekê, êdî li ser navaroka wan tiştên ku mirov wan xerîdan dike û an jî di sarifêne, baş û an ne baş a, çawa ya, wê li berçav digirê. Minaq, tişte ku mirov ji xwarinê û an ji bo li xwe kirinê weke cil kirî, wespa wê çawa ya, baş a û an ne baş a, ew jî, têde tê ziman. Mirov li wê dinerê û dikirê. Di xerîdarkiirnê de li berçav girtina wespê, xalaka ku di vir de, parastina wê, bi dadî were kirin êdî tê dîtin. Her wiha, başbûn û ne başbûna wê jî, ji bo wê jî mirov karê vê bibêje.

Çavkanî 

Dad
Maf
Şul-pa-e

Şulk-pa-e, xwûdayekî dema sumeriyan a. Bi Nînhursag re bûya. Şul-pa-e, weke yê ku gerwêrka jupîter jî bi wê nimînêrkirin û bi keseyetî bi wî re tê ser ziman. Di tefsîra wî de, weke xwûdayê bereketê tê ser ziman. 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Ilabrat

Ilabrat, di mitolojiya sumerîyan de weke xwûdayê azmana tê ziman û serok û rêvebirê welatiyê dike û bi wê re tê tefsirkirin. Rêgezên dewletê jî, dide çêkirin.

Xwedawendên Mezopotamyayê
Kabta

Kabta, xwûdayeke demê sumeriyan de, weke xwûdaya çêker ya Pirîkêtan jî tê ziman. Karê wê, avadankirin e. Ew bixwe jî ji aliyê Nînhursag ve hatiye afirandin. Muşdamma ku wê jê re ji dayikekê ye û kar û barê wan weke hevdû tê ziman jî, weke ku tê ziman, Kabta, cuda tê ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Torî (devok)

Devoka torî devokeke kurmancî ye ku li Midyadê, Kerboranê, Nisêbînê, Stewrê, Rişmilê, Mehsert, Mêrdînê û li çend navçeyên Qamişloyê li Binxetê tê axavtin, yanî devera êla dîrokî ya Hevêrkan li bakur û rojavayê herêma Botan û herêma Torê. Devoka torî bi rêziman, fonetîk û fenhengoka xwe ve dikeve tîpa devokên kurmancî yên jêrzaravaya botanî.

Çend cihêrengên ferhengî 

Devokên kurmancî