nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Sînemilî (devok)

Devoka êla Sînemilî yek ji devokên kurmancî yên jêrzaravaya rojava ya ku li rojavayê Kurdistanê, ango li parêzgehên wek Dêrsim, Sêwas, Ezirgan, Riha, Xetay, Dîlok, Efrîn, Gurgum, Adiyeman, Xarpêt û li Anatoliya Navîn û Pontûsê tê axavtin e. Bi vê zaravayê ne tenê Sînemilî, herwiha kurdên elewî yên li Kurecikê, Darendeyê, Melediyê, Girînê, Çêlikanê, Sarizê, Avşînê hwd. jî pê diaxivin.

Deng 
Ev devok ji aliyê fonetîka xwe û veguhêrînên dengî de gelekî balkêş e. Hemû deng di kurmanciya botanî de tê de hebin jî, vana di telafuzê de tênê guherandin. Herwiha dengê [e] dibe [a] an  [æ] (ez -> az). Dîsa bi kêmî [o] dibe [ê], [ê] dibe [î] (navê te -> novî ta) û [a] dibe [û]. Dengê [b] yê di kurmanciya botanî dibe [v] an carnan [w], gerçî ev mêla veguhêrandina dengê b -> v di devoka Serhedê de jî heye. Dîftonga [xw] carnan dihele ser [x]ê ye (bixa <- bixwe). Avahiya fonetîkî ya vê devokê gelekî nêzîkê zaravayên kurdî yên başur e (Soranî, Kelhûrî, Lekî).

Ferheng 
Ferhengoka devoka Sînemîlî jorejêr bi ya jêrzaravaya kurmancî ya rojava re yek e. Lewma ku veguhêrandinên dengî yên di vê devokê de xeynî çend vejartan di kurmancî rojavayî de jî xuyayî ne.

Hejmar 
 1 yak
 2 dudu
 3 sesê
 4 çar
 5 panc
 6 şaş
 7 hawt
 8 hayşt
 9 nah
 10 dah
 11 dah û yak
 12 dah û dudu 
 13 dah û sesê
 14 dah û çar 
 15 dah û panc 
 16 dah û şaş 
 17 dah û hawt
 18 dah û hayşt
 19 dah û nah
 20 bîst
 30 Sî
 40 çell
 50 pîynce
 60 şêst
 70 hawtê
 80 hayştê
 90 nod
 100 sad
 1000 hazar

Çavkanî 

Devokên kurmancî
Stû

Stû, stu, stî, histû , histî an jî gerden, beşa laşê mirov an ajalên movikdar ya ku serî bi sîngî girêdide. Di hindirrî wê gelek endaman û borriyên xwînê û heft movik hene.

Anatomiya stûyê mirov

Anatomiya hestiyên stûyê

Anatomiya tevînkê nerm

Êş û nexweşiyên stûyê

Binêre 
 Qirrik 
 Gewrî 
 Zengelok

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gerden
Anatomiya ser û stûyê mirov
Anatomiya mirov
Qirtika gustîlok

Qirtika gustîlok (cricoid cartilage) beşek ji kakûtî qirrikê ye, ya ku bi şêweyî gustîl e. Ew ji qirtika hyalîn pêk tê. Aliya qirtikê gustîlok ya paşî pantir e û li ser keviya wê ya jorîn  herdu qirtika arytenoîd bi cih dibin.

Anatomî
Xerzî (devok)

Xerzî devoka kurmancî ya ku li herêma Xerzan tê axavtin e.

Devokên kurmancî
Gabelek

Gabelek (bi soranî: perrbellekey qeşan, bi latînî: Lanius nubicus), cureyek e balindeyên kêzxwer e ji cinsa Lanius e.

Şayîs 
Gabelek çûkekî 17 cm dirêj û koçber e. Serserê wî, paşstiyê wî û pişta wî reş, enî û bin zikê wî spî ye. Neksa wî sor e û boçika wî reş e.

Ciyên belavbûn û jiyanê 
Li nav daristanan û gezikên ku pirrtir li ciyê şilorek in dijîn. Hêlîna xwe li ser darê biyan û çinaran çêdikin.

Xwarin 
Bi kêzên mezin, marmarokên biçûk, kulî û carinan jî bi çûkên biçûk xwedî dibin. Weke kêzxwurên din ew jî nêçîra xwe di striyek yan jî guliyekî tûj re radike û bi werê dixwe.

Pirbûn
Bi qasî 16 rojan qurp dikeve û di navbera 4 û 7 hêkan dike. Tenê a mê li hêkan rûdinê. Lê çêl ji aliyê dê û bav tevde dihên xwedîkirin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kêzxwer
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Bêrasbî

Bêrasbî (bi farsî:براسب Brasb) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 117 xane û 815 kes hene.
Bêrasipî bi wateya bêr( ciyê pezdotinê) a sipî ye ji ber ku di wê de axeka sipî heye ku mîna gecêye.

Çavkanî 

Gundên Mirgewerê
Bava

Bava an jî Bavan (bi farsî:باوان Bavan) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 181 xane û 1040 kes hene.

Çavkanî 

Gundên Mirgewerê
Gihaşimşîr

Gihaşimşûr, Gihaşimşîr (Gladiolus) (lat. gladius = "şûr") çîneke riwekên famîleya sosinan (Iridaceae) e. Cureyekê vê çînê şimşûrî (Gladiolus illyricus) ku carnan ji ev wekî navê giştî jî tê bikaranîn. Şimşûr navê cureyekê şûran e. 

Li Kurdistan, başûrê Ewropa, hin deverên Afrîka, Madagaskar, Rojhilata Navîn û devedorê Deryaya Navîn diçê. Li Ewropayê pirranî bo baxçevaniyê tê çandin. Hin jî tên xwarin.

Sîstematîk 
Bi qasî 250 heya 260 cureyên wê hene. Yên navdar ev in:
    
 Gladiolus alatus
 Gihaşimşûra stêrî (Gladiolus callianthus)
 Gihaşimşûra kardînal (Gladiolus cardinalis)
 Gihaşimşûra helesor (Gladiolus carneus)
 Gihaşimşûra cûce (Gladiolus x colvillei)
 Gihaşimşûra nasyar (Gladiolus communis L.)
 Gihaşimşûra xwînsorî (Gladiolus cruentus)
 Gihaşimşûra çûx (Gladiolus dalenii Van Geel)
 Gihaşimşûra mêrgê (Gladiolus imbricatus)
 Şimşûrî (Gladiolus illyricus)
 Gihaşimşûra îtalî (Gladiolus italicus Mill.)
 Gladiolus liliaceus
 Gihaşimşûra kulîlkhember (Gladiolus oppositiflorus)
 Gihaşimşûra avevekê (Gladiolus palustris)
 Gihaşimşûra pepûleyî (Gladiolus papilio)
 Gihaşimşûra yekreng (Gladiolus tristis L.)

Çavkanî 
 Agahî li ser floraya Awistriyayê.  (îngilîzî)
 Agahî li ser floraya bakurê Amerîkayê. (îngilîzî)

Girêdan 

 Li ser gihaşimşûrê, Kew Bibliographic Databases.  (îngilîzî)

Famîleya sosinan
Gasor

Gasor an jî sersorê serhijikan (Lanius senator), cureyekî çûkên ku koçber e.

Şayes 
Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye.

Reftar û Parêzî 
Koçber e, di buharê de dihê û di meha îlonê de dîsa vedigere. Bi pirranî havînan li ciyê darînî dihê dîtin.
Bi kêzên mezin, çûkên biçûk, kulî û marmarok û gumgumokên biçûk xwedî dibe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Vîdeo li ser youtube

Faunaya Kurdistanê
Kêzxwer
Balindeyên li Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Afrîkayê
Canan Korkmaz

Canan Korkmaz an Canan Can Korkmaz (jdb. 1970) şaredara Bazîdê ya Agiriyê ye.

Canan Korkmaz di sala 1970an de li Mansa Ezirganê ji dayîk bûye. Wê dibistana seretaye li Ezirganê, ya navîtayî û lîseyê li Stenbolê xwendiye. Paşê li Zanîngeha Trakyayê di sala 1997an de beşa hekîmtiyê bi serfirazî qedandiye. Ji sala 2004an heta 2009an li Bazîdê bijîşkiyê kiriye. Dr. Canan Korkmaz endamê yekitiya bijîşkên li Agiriyê ye. Di sala 2009an de wek seroka şaredariya Bazîdê ji BDPeyê hatiye helbijartin.

Ew zewicî ye û dayika zarokek e.

Çavkanî 
 Şaredariya Bazîdê  ()

Kesên ji Dêrsimê
Şaredar
Nikilşûr

Nikilşûr yan nikilxencer (bi latînî: Recurvirostra avosetta), cinsekî çûkên koçber in ku bi tenê di dema koçê de çend rojan dihê dîtin.

Şayes 
Ji ber ku nikilê wî wek şûr bi jor ve tewandî ye ji tevê çûkan cihêtir e. Ji çend xetên reş ku li ser bazikên wî, pişta wî û paşstiyê wî pêvtir bi gişê xwe rengspî ye.

Cure 
 Nikilşûrê deqderî (Recurvirostra avosetta)
 Nikilşûrê Amerîkayê (Recurvirostra americana)
Recurvirostra novaehollandiae
''Recurvirostra andina'

Reftar

Pirbûn

Parêzî
Bi nermokên di nav avê de dijîn xwedî dibe.

Jîngeh 
Li derdora golên şor û çiravan dihên dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve  

Nikilşûr
Cinsên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kilig

Kilig an çavmarka bêwanê  an jî merejo (Asparagus officinalis) cureyek çavmarkê ye ku gelek caran kilig bo tevahiya çavmarkan jî tê bikaranîn. 

Ji çavmarkê re herwiha meroje, melajo jî dibêjin. Çavmark di famîleya çavmarkan de cih digire. Berê li Kurdistanê bo nexweşên bi kuxînê ketine dihate pêşniyarkirin. Li Çînê wekî derman, 5000 sal in tê bikaranîn. Herwiha li Greka Antîk û Eqîptê (Misir) jî derman jê çêdikirine.

Di floraya Kurdistan, rojavayê Asya, navend û başûrê Ewropa, Sîbîrya û bakurê Afrîkayê de cihwar e. Li parzemînên din kêm be jî hin endamên vê malbatê tên dîtin. Li gelek welatan, bi taybetî li Amerîkayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha Ewropayê de gelek tê bikaranîn. Ji kiligê vexwareka Tequila amade dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha cihê wê heye. Bi taybetî li herêmên Serhed, Xerzan û Dêrsimê bi biharê re berhev dikin.

Girêdan 

 Karta belavbûnê
 Muzexaneya ewropayî ya çavmarkê, Schrobenhausen 

Çavmark
Sebze
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Famîleya çavmarkan
Famîleya çavmarkan

Famîleya çavmarkan (Asparagaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales de cih digire. Li Kurdistanê pirranî ji çiyayan tên berhevkirin, çandiniya wê nîne. Navdara vê malbatê kilig e ku jê vexwareka Tequila tê çêkirin. Hin endamên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Lêkolînên molekûlargenetîkê pê derxist ku lêzim û endamên vê malbatê gelek bûne lê niha nemane.

Navê Asparagaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum rûpel 40'ê de hatiye lêkirin. 7 binekom, 150 çîn û bi qasî 2500 cure di vê malbatê de hene:

 Aphyllanthoideae Lindl.
 Brodiaeoideae Traub
 Scilloideae Burnett
 Agavoideae Herb.
 Lomandroideae Thorne & Reveal
 Asparagoideae Burmeist.
 Nolinoideae Burnett

Çavkanî û wêje 
 Mark W. Chase, James L. Reveal, Michael F. Fay: A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae. In: Botanical Journal of the Linnean Society. Band 161, Nr. 2, 2009, S. 132–136 (îngilîzî)
 Famîleya Asparagaceae di APWebsite. (îngl.)

Girêdan
Xwarina behîvterkê ya Dîlokê

Xwarina behîvterkê ya Dîlokê xwarineke pêjgeha kurd e. Li Dîlokê deng vedaye lê ji herêma Soranê belav bûye. Ji behîvterkê re terbehîvk jî tê gotin 

Li Colemêrg, Sêrt û Amedê jî tê zanîn û xwarin. Orjînala wê bi tîkegoştê tê çêkirin lê li hin herêman goştê kişandî jî bikartînin. Li Soranê du cure mergeyê bi hev re bikartînin, a fringîyê û îsotê û carnan hin biharbêhnan jî lê zêde dikin. Li bakurê Kurdistanê biharbêhnê tevlî nakin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 500 gr terbehîvk
 500 gr alû 
 500 gr tîkegoşta bibez
 500 gr sîra teze yan sîrim
 2 SA (stekana-qedeha avê) av
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringîyê (ya bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamiyê)
 1 KX mergeya îsotê (bîber)

Ravek 
Tîkegoştê pakij bişon, heya ava xwe dikişîne sor bikin. Deng jê hat, ango qijilî, mergeya bacanê sor û îsotê tevlî bikin, heya pijiya bihêlin.

Behîvterkan bikin du qetî, berdin nava goşt. Behîvterk pijiyan, sîra teze ya hûrkirî (an jî sîrim) tevlî bikin, ew jî pijiyan îcar alûyan tevlî bikin.

Heger dixwazin hinekê bezê qelandî yan jî kevçiyekê rûnê malê jî lê zêde bikin. Helbet ev di terîfeyê de nîne.

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Helawa qespê

Helawa qespê yan helawa xurmeyê cure helaweke pêjgeha kurd e ku li Amedê di meha remezanê de bo fitar û paşîvê didin ser. Qesp li Kurdistanê kêm diçê, biha ye. Li herêma Mêrdînê jî tê zanîn û xwarin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê 
 6 hêk
 1 SA (stekana-qedeha) avê qesp (dendikên wê hatine deranîn)
 1/2 SA av
 3 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî

Ravek 
Xurmeyan hûr bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, av û qespan berdinê, heya nermijî bû sor bikin. Nava xurmeyan vebikin, hêkan biçelpîninê û derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyan) bigirin. Spîka hêkê derket, ango spîka hêkê qijilî, ji ser agir daynin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Helaw
Pêjgeha kurd
Qesp

Qesp, gesp, gespa Îranê, gespa rastîn an xurme (Phoenix dactylifera) riwekek bibelg (bipel), ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Wekî palmiyeyan ji avhewaya tropîk, nermayî û çolistanî hez dike.

Li Kurdistanê kêm be jî diçê. Bo çandiniya wê herwiha axa bikêr û guprekirî pêwîst e. Azot, potasyûm, hesin, magnezyûm, mis, çînko, manganez, borê dihewîne. Hin behoyên ziyandar hez ji darên gespan dikin, divê di çandiniyê de ev neyê jibîrkirin. Di gespa hişkkirî de 17-28,7% av, 62% şekir (bi învert û sakkaroz), 1,9-3% bûjena azotî, 0,2-1% rûn, 3,6% seluloz, 2,9-3,3% pentozan û 1,2-2% bûjenên mîneralî hene.

Pêşangeh

Çavkanî 
 Agahî li ser floraya Pakistanê ji Flora of Pakistan. (îngl.)

Girêdan 
 Kurte agahî

Famîleya palmiyeyan
Rûkeşeşane

Rûkeşeşane, şaneya rûkeş an şaneya epîtelî (bi inglîzî:  Epithelial tissue) corek ji çar corên sereke yên Şaneyên mirov û ajalan. Ev şane li ser rûyî endam û navpoşê endaman de cih digire. Gelek erkên wê hene, wek parastin, derdan (secretion) û wergirtin.

Cureyên rûkeşeşaneyê 
Şaneya rûkeş li gor şêwe û çînên (qatên) xaneyan tê navkirin.

Corên wê ev in:
 rûkeşeşaneya pehn a sade (simple squamous epithelium)
 rûkeşeşaneya şeşpalû ya sade (simple cuboidal epithelium)
 rûkeşeşaneya stûnî ya sade (simple columnar epithelium)
 rûkeşeşaneya stûnî ya zirfireçînî (pseudo stratified columnar epithelium)
 rûkeşeşaneya stûnî ya fireçînî(stratified columnar epithelium)
 rûkşeşeşaneya pehn a fireçînî (stratified squamous epithelium)
 rûkeşeşaneya şeşpalû ya fireçînî  (stratified cuboidal epithelium)
 rûkeşeşaneya guherbar (transitional epithelium)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Biyolojî
Bellge

Bellge pajêk le zanyariye ke dekrê bo rageyandinî şitêk kellkî lêwergîrê. Zor caran kaxezêke ke zanyarî be merkeb têda nûsrawe, bellam emrroke bellgekan herweha detwanin dîcîtall bin.
Belge
Zanista agahiyê
Keravî

Keravî, kelk, an jî kellk  (Pelecanidae), famîleyek balindeyên avî yên mezin gewreye le binemalley kellk. Xorakî masî w gyanleberekanî tirî naw awe. Dû rengî bor û spî heye. Gewretrînyan keravî an kellkî bore.

Şayes

Reftar

Belavbûn

Jîngeh

Dabeşandin

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Pelican videos 

Keravî
Famîleyên balindeyan
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
1 Ceres

Ceres (nîşan: ) yan jî 1 Ceres gerstêrkeke biçûk di nava asteroîdên di navbera Behramê û Berçîsê de ye. Ti heyvê Ceres tine ne. Di 1ê kanûna paşîn sala 1801ê de ji aliyê Giuseppe Piazzi ve wek yekemîn gerstêrka biçûk hatiye dîtin. Navê wê ji Yezdana romî ya paleyê hatiye.

Çavkanî

Stêrnasî
Rêdûr Dîjle

Rêdûr Dîjle (z. 1987 Mêrdîn), helbestvanê kurd ê ji bakurê Kurdistanê ye. Di sala 1987'an de li Mêrdînê hatiye dinê. Li zanîngeha Amedê dixwîne; beşa îktisadê.

Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê Eşêfa Temenekî di 2012'an derket. Niha li Amedê dijî.

Nivîs û helbestên wî di kovara W'yê û kovarên din de tên weşandin.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Solyask

Solyask giyayekî ji famîleya sîr û pîvazan e ku bi pelên xwe dişibe pîvazan û bi koka xwe dişibe sîran. Ev giya wextê biharan li beyaran û li nav zeviyan şîn dibe.
Li Kurdistanê ev giya di çêkirina girar û nanê tenûrê de weke çêjekê tê bikaranîn.

Girêdanên derve 

Famîleya sîr û pîvazan
Erdheja Silopiya 2012

Erdheja Silopiya, erdhejeke ku di 2012an de li navenda navçeya Silopiya Şirnexê çêbû. Gundê Eywanê navenda erdhejê (epîsenter) bû.

Bi şevê di saet 2:10an de dest pê kir û heta saet 5:50 berdewam bû.

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Şaneya demarê

Şaneya demare , demareşane an tevineka demarê (bi inglîzî: nervous tissue) yek ji çar corên sereke yên şaneyên mirovan. Mêjî û demar jê pêk tên. Du cor xaneyên di şaneya demarê de hene, demarexaneane (neuron) û xaneya glîa  (neurogila).

Demarexane pêwendî hev dibin bi rêyê gehînke (synapse). Demarexane sê beşên wê hene, laş (soma), çeqik (dendrite) û tewere (axon). Cihên di mêjî de yên ku laşê demarexaneyan kom dibin, ew gewr tê xuya dibin û jê re keristeya gewr (grey matter) tê gotin. Cihên ku tewereyên demarexaneyê kom dibin, spî xuya dibe û jê re keristeya spî (white matter) tê gotin.

Şêrpençiya tevineka demarî

Çavkanî 

biyolojî
Şal û şapik

Şal û şapik navê cil û bergên resen ên mêrên kurd e. Wek nav jî destnîşan dide, ev cil û berga mêrên kurd ji du beşan pêk tê: ji şal û şapikekî. Lê di bin şapikê gomlekeke spî yê bêbişkok jî li xwe dikin. Şekl û rengên şal û şapikê li gor herêm, ol û civak diguhêre û xwediyê taybetmendiyên cuda ne. Şal û şapik wek cil û bergên resen ên kurdan tê pejirandin û lewra bi giranî ji kurdên pîr an jî welatperwer tê li xwe kirin. Herwiha, şal û şapik cil û bergên resen ên aramiyan (keldanî û nestoriyaniyan) e jî.

Xuyakirin 
Wek hate gotin, şekl, reng û xuyakirina şal û şapikê li gor herêm û ol diguhêre. Şekl çiqas cuda be jî bila bibe, divê rengê her du beşan tim wehev be. Berê qumaşa şal û şapikê tenê bi dest û ji pirçikên bizinên mohayîr (mohair) hatibû çêkirin. Îro qumaşên nujên û prefabrîk jî têne bikaranîn.

Şal 
Şal ango şalwer gelek fireh e, bi taybetî şeqeya şalê. Wateya firehbûna şalan bi timî naye zanîn, lê îxtîmal heye ku eleqeya firehbûnê bi welatê çiyayî yên kurdan re heye: bi şalên firehtir meriv kare gavên meztir bike û lewra siviktir/bêzehmet hereket bike. Pûşiyek li dora qarçeyê wek kember tê girêdan û bi vî rengî sînora di nava şal û şapikê nîşan dide.

Şapik 
Li hemberî firehbûna şalê, şekl û xuyakirina şapikê teng û sist e. Car caran bi berik, car caran bi bişkok û car caran jî bi dir e. Herwiha, li gorî daxwazê xemilandinên wiha (û yên din jî) karin bên pê dûrandin. Mînakek: Serokê hikumeta herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bi giranî şapikên bi dir li xwe dike.

Wateya şal û şapik ji bo kurdan 

Ji ber ku wek cil û bergên resen ên kurdan tê qebûlkirin, şal û şapik perçeyeke girîng a nasnameya kurd e û kare wek cil û bergên neteweyî ya hemû kurdan bê hesibandin. Di sala 1945'an de dewleta romî ji ber heman sedemê li xwe kirina şal û şapikê qedexe kir û wiha xwest hebûna cilên neteweyî yên kurdan ji civaka rojane derxe. Pêşmergeyên ku ji bo rizgariya Kurdistana başûr li dijî rejîma Sedam Husseîn şer dikirin şal û şapik wek cilên leşkerî li xwe dikirin. Ev cara ewil bû ku şal û şapik wek 'cilên fermî' ya rêxistinekê hatin bikaranîn û di şer de ev cil û berg bi awayeke berfireh wek navnîşana hebûna gelê kurd hate bikaranîn. Mesûd Barzanî, serokê hikumeta herêma Kurdistanê, ji bo gelek hevdîtin û civînên navneteweyî şal û şapik li xwe dike û bi vî havî nasnameya kurd ji siyaseta navneteweyî re dide nîşan.

Îro şal û şapik ji nu ve dibe perçeyeka jiyana rojane. Êdî pir caran ciwan jî di rojên neteweyî û yên dîlanê de şal û şapik li xwe dikin. Lewra dukan û derzîkerên ku şal û şapik didûrin û difiroşin her ku diçin zêde dibin. Herwiha, dûrandin û kirîna şal û şapikan biha ye - û evya navnîşaneke din a bedewiya wê ya ji bo kurdan e.

Çavkanî

 R. Benninghaus: Derheqê çêkirin, li xwe kirin û belawbûna şal û şapik li Kurdistana Tirkiyê (bakur), dîtin: 19'ê hezîranê 2012'an
 Kurdica.com: Ensîklopediyeke almanî derheqê kurdan: Şal û şapik, dîtin: 19'ê hezîranê 2012'an

Cil
Famîleya loganyayan

Famîleya loganyayan, an famîleya darçavqajan  (Loganiaceae) famîleyeke riwekan e. Ewropa ne di tê de, li parzemînên din rast li endamên vê malbatê hatin, gengaz e. Li Kurdistanê kîjan cure diçên, ne diyar e. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hez dikin.

Çînên famîleyê 
Bi qasî 13 çîn, 420 cureyên vê malbatê hene:
 Antonia: Tenê Antonia ovata
 Bonyunia: 4 cure.
 Gardneria: 5 cure.
 Geniostoma: 55 cure.
 Labordia: 16 cure.
 Logania: 35 cure.
 Mitrasacme: 55 cure.
 Mitreola: 6 cure.
 Neuburgia: 10-12 cure.
 Norrisia: 2 cure.
 Spigelia: Dora 50 cureyan.
 Çavê qajê ("Strychnos"): Bi qasî 190 cureyan.
 Usteria: Tenê Usteria guineensis

Wêne 
Strychnos spinosa:

Spigelia marilandica:

Zêdetir îlustrasyon:

Çavkanî 
 Die Familie der Loganiaceae bei der APWebsite (engl.)
 Beschreibung der Familie der Loganiaceae bei DELTA  (engl.)

Wêje 
 L. Struwe, V. A. Albert und B. Bremer 1994. Cladistics and family level classification of the Gentianales. Cladistics 10: 175–205.
 Maria Backlund, Bengt Oxelman und Birgitta Bremer 2000. Phylogenetic relationships within the Gentianales based on NDHF and RBCL sequences, with particular reference to the Loganiaceae. American Journal of Botany 87:1029-1043. Online .

Girêdan 

 Danebanka bi navê: Species Profiles for Pacific Island Agroforestry (ne bi kurdî ye)
Çavê qajê

Çavê qajê (Strychnos) çîneke riwekên ji famîleya loganyayan (Loganiaceae) e. Hin endamên wê dar, hin jî devî yan daralînkên tropîk in, agno lavlavkên tropîk. 

Fêkiyên hin cureyan xwarbar in. Hinekê wan jî axûdar in (jehrdar). Cureyên bijehr di dermanan de tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji qajê re herwiha qarqarok, qijik, qirik, qîjalk, qir, qel (yan qela), qerpelase jî dibêjin.

Sîstematîk 
Di çîna Strychnos de bi qasî 190 (170 heya 200) cure hene:

 Strychnos angolensis Gilg
 Strychnos angustiflora Benth.
 Strychnos axillaris Colebr.
 Strychnos cathayensis Merr.
 Strychnos cocculoides Baker
 Strychnos cogens Benth.
 Strychnos decussata (Pappe) Gilg
 Strychnos gerrardii N.E.Br.
 Strychnos gossweileri Exell
 Çavê qajê ya Ignati (Strychnos ignatii P.J.Bergius)
 Strychnos henningsii Gilg
 Strychnos innocua Delile
 Strychnos lucens Baker
 Strychnos lucida R.Br.
 Strychnos madagascariensis Poir.
 Strychnos matopensis S.Moore
 Strychnos mellodora S.Moore
 Strychnos minor Dennst.
 Strychnos mitis S.Moore
 Strychnos nitida G.Don
 Strychnos nux-blanda 
 Çavê qajê ya heyidî (Strychnos nux-vomica L.)
 Strychnos ovata 
 Strychnos potatorum L. f.
 Strychnos pungens Soler.
 Strychnos spinosa Lam.
 Çavê qajê ya axûdar (Strychnos toxifera M.R.Schomb. ex Benth.)
 Strychnos umbellata (Lour.) Merr.
 Strychnos usambarensis Gilg
 Strychnos variabilis De Wild.
 Strychnos wallichiana Steud. ex A.DC.

Çavkanî 
 Agahî di Western Australian Flora de.  (îngl.)
 Agahî di Flora of China de. (îngl.)

Girêdan 

 Agahî di Flora of Zimbabwe de. (îngl.)
 Fruits for the future (PDF-Datei; 1,60 MB)

Famîleya loganyayan
Fat Joe

Fat Joe (bi kurdî: Ûsê Şîşko, z. 19ê tebaxê 1970an wek Joseph Antonio Cartagena) rapvanekî DYAyê ye.

Malbata Fat Joe ji Puerto Ricoyê ye, ew bi xwe di taxên Bronx (New York) de jidayikbû û zarokatiya xwe li wir derbas kir. Wî di destpêka kariyera xwe de çend stranên solo derxist û piştre digel stranbêjên wek Jennifer Lopez, R. Kelly, Ashanti, Ricky Martin û Ginuwine xebatên muzîkî meşand. Herwiha, Joe damezirînerê koma Rapê ya bi navê The Terror Squad e.

Yekemîn beşa navê Fat Joe ji leqabê wî Joe (Ûs) pêk tê. Ya duwemîn jî destnîşana qelawbûna wî dike.

Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1970
Mirovên zindî
Mukrî (êl)

Mukrî navê êleke kurdan li Rojhilatê Kurdistanê ye. Warê vê êlê re bi kevneşopî Mukriyan tê gotin. Du hev eşîrên bi vî navê li Bakurê Kurdistanê (li Wanê) û di nava êl û eşîrên kurdan ên Xorasanê hene.

Çavkanî 

Eşîr
Girê Endarê

Girê Endarê, bi erebî تل عين دارة, Tel Ain Dara, cihekî kevnar e yê ku ji dema hîtîtan e. Ev der li navçeya Efrînê ye, nêzî gundê Endarê. Di navbara 13'emîn û 8'emîn sedsalên berî mesîh hatî avakirin.

Çavkanî 

Efrîn
Nebî Hurî

Nebî Hurî, bi yewnanî: Κύρρος, Kyrrhos, xirabeya bajarekî kevnar li navçeya Efrînê. Di nêzî 300 sal berî mesîh hatî avakirin.

Çavkanî

Efrîn
Çemê Efrînê

Çemê Efrînê çemekî li Rojavaya Kurdistanê ye. Ew 139 km dirêj e. Ji Çiyayê Sofê li rojavaya Dîlokê dest pê dike û paşî dikeve navçeya Efrînê. Li Efrînê 55 km diherike û li paşiya bendava Meydankê li nêzî gundê Meydankê golek mezin çêdike. Çemê Efrînê bajarê Efrînê dike du beş. Di nav deştê Efrînê û Cûmê diherike heta gundê Sifriyê. Paşê dîsa dikeve Xetay û dû re ew û Çemê Reş digihêje Gola Amikê.

Robar û kaniyên Efrînê 
 Ava Sabûnê
 Ava Ziravkê
 Kaniya Basûtê

Çemên Kurdistanê
Efrîn
Lurî (kurdî)

Lurî (bilevkirin: lûrî) an lorî devokek kurdiya başur e û pêwîst e ku bi zaravayên lûrî ve yên ji kurdî behtir nêzîkê farisî ne, neyê lihevxistin. Gorî Blau û Fattah ev devok li herêmên Piştî KoXoram Awa û Hemedanê tê axavtin. Blau diyar dike ku luriya li Piştî Kûhê xwedî wêjeyeke dewlemend a devkî ye.

Bi rastî ev navekî alternatîf ê kurdiya başur e. Kurdên feylî li Îlam (Piştî Kûh), Kirmaşan û Xaneqînê xwe wek lur û her çiqas bi devokên herêmî yên kurdiya başur biaxivin jî wan jî wek lurî binavdikin. Dibe ku sedema vê binavkirina xwemalî binavkirina tevayî ya kurdên şiî ji aliyê farisan ve be. Faris kurdên şiî bi tevayî wek lur an lek binav dikin.

Çavkanî 

Devokên kelhûrî
Xanayê Qubadî

Xanayê Qubadî an Xana Qubadî (jdb. 1700 [[Derne Şarê sêr be Selasê Bawecanî (navçe) Rojhilata Kurdistanê]] m. 1759 an 1778) helbestvan, wêjevan û wergerekî kurd ê Dibistana Gûranî ye.

Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî Qurana pîroz wergerandiye zimanê kurdî, belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng Şirîn û Xusrew e.

Berhem 

 Wergera Qurana kurdî
Şirîn û Xusrew

Çavkanî 

Jidayikbûn 1700
Mirin 1778
Nivîskarên zimanê kurdî
Helbestvanên kurd
Fîlozofên kurd
Wergêrên kurd
Mirin 1759
Helbestvanên zimanê kurdî
Kurdên sedsala 16an
Dibistana Gûranî

Dibistana gûranî an jî rewteka gûranî yek ji kevneşopên wêjeya kurdî bi serzaravaya hewramî ye.

Navenda vê kevneşopê bajarê Sineyê, li erdê Mîrgeha Erdelanê bûye. Ev dibistan e ku ji aliyê Ûsiv Yaska ve (m. 1638) hatibûye damezrandin. Ji sedsala 17'em şûnde kurdên hewramî (Kelawspî) û serzavaya kurdî ya hewramî (gûranî) di Mîrgeha Erdelanê de roleke mezin dilîzin û heya hewramî dibe zimanê dadgehan. Dîsa mîrên Erdelanê dibin destekdanê wêjeya hewramî ya ku di vê demeyê de bi awayeke giring pêşvedikeve. Dibe ku ji vê yekê di qesrên Babanî de Erdelan wek "welatê/dewleta gûranan" hatibûye binavkirin.

Çavkanî

Wêjeya kurdî
Kirdas

Kirdas an kirdaş navkirina kurdên kurmancîaxiv ji aliyê kurdên kirmanc e.

Kemal Badillî û Ziya Gökalp diyar dikin ku kurdên bi zimanê romiyan ve zaza têne binavkirin xwe wek kurdên eslî dibînin û ji kurdên din (kurmanc) bi zarê xwe ve kirdas dibêjin. Badillî dibê kirdas bi romî tê wateya "kürtçük", kurdik. Etnînom (navê gel) kirdas ji du heceyan kird + as tê qewimîn. Beguman peyva kird, ya ku navkirina xwemalî ya kurdên dimîlîaxiv li Amedê ye, bi rêya asîmîlasyona dengî ji kurd hatiye piraştin. Etîmolojiya paşgira -as di tariyê de be jî, gorî vê teoriyê pêwîst e ku ev paşgira biçûkkirinê be. Tezeke din dibêje ku kirdas navê eşîreke kurdên kurmancîaxiv bûye û navê vê eşîrê hatiye dayin ji bo kurdên kurmanc. Heya îro jî eşîreke biçûk bi navê kirdas li Pilûra Dêrsimê heye.
Di civaka kurdên elewî ya Dêrsimê de navê kurdan yê herêmî kirmanc e. Kirmanc, axivên herdû serzaravayên kurdî, kirmanckî û kurmancî, hemû kurdên elewî ne. Kirmanc referansa nasnameya pevrayî ya kurdên elewî ye. Herwiha him tê wateya elewîtî him jî ya kurdîtî ye. Di vê kontekste de yek ji binkategoriyan a kirdas e. Kirdas kirmancên kurmancîaxivin. Zaravaya wan wek kirdaskî tê binavkirin. Di hejmartina gelhê ya di sala 1965an 42 kesan zimanê xwe wek kirdaskî agihandibûn.

Çavkanî 

Dêrsim
Kurmancî
Kurd
Omerî (eşîr)

Eşîra Omeriyan an Omerî, eşîra herî mezin a li Mêrdînê ye.Nasnameya Omeriyan`, ji Mîrsomê ji malbata Mîrê Soma dest pê dike. Li rojhilat û bakûrê Omeriya Tora Hevêrka û Mihelmiyan heye. Li rojhilatê Omeriya Newala Bûnisra ye û li rojava jî bajarê Mêrdînê heye. Herêma Omeriya bi dirêjahiya xwe 60 km û kinahiya xwe 40 km ye. Bi tevahî herêma Omeriyan 2400 km2 pêk tê. Herêm di sêpeya navbêna Midyadê, Mêrdînê û Nisêbînê de ye. Di navbêra Midyadê û Mêrdînê de navçeya Mehsertê jî heye. Omerî xwedî 99 gund in bi navê herêma Omeriya. Li gor çavkaniyên Sempozyûma Navnetewî ya Omeriya û lêkolîner Şerefxan Cizîrî gelhe ya eşîrê herî kêm 1 mîlyon gelhe heye lê ji ber pirsgirêkên li ber çava nayê zanîn. Lê îroyî Omerî her yekî wan belav bûne li gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê, Kurdistan (Rojavayê Kurdistan ; Qamişlo, Dirbespîyê,Amudê  uwd u li Başûrê Kurdistanê heta bi Musulê Libnanê Bêrûtê û Ewropa yê. Li gor rawêjiyê 120 hezar kesê Omerî li Qoserê, 70 hezar kes li Nisêbînê û li navenda Mêrdînê û derdora wê de 40 hezar kes, herwiha dîsa gelek jî barkirine û çûne bajarên mezin yên Tirkiyeyê; Edene, Stembol, Mersîn, İzmir û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.

Gundên Omeriya

Alûca, Bêndermemo, Bêrt, Bizgûr, Cibilgraw, Cinata Hiso, Cinata Miho, Çal, Darê, Dêrcem, Faf, Gewrik, Golyê, Haciya, Hebîs, Herbê, Kafsenor, Kaniya Şêx, Keleç, Kermêt, Kewarêx,  Kûd, Kurik, Kurka Çeto, Kurka Metîna, Kuruma,Mahsertê, Mercê, Mermarê,  Merzeqa, Mesken , Metîna, Miştînê, Mûdê, Qesrik, Qurdîs, Qûzo, Rekê, Risîn, Rişwana, Sada, Sarinc, Serêkanî, Stilîl, Sîtê, Xirbê Şêx Mehmûd, Şêxkir, Taqê,
Terê, Tinatê, Tixûbê, Xanîsorê, Xirbê Qeblo, Xirbê Kêvir, Xirbê Mirîşkê, Xerzikê Erebo, Yestê

Navdarên Omeriya 
Abbas Alkan

Arjen Arî

Bro Omerî

Cihan Sincar

Ehmedê Huseynî

Eslîxan Yildirim

Ebdulrehîmê Semawî

Gulseren Yildirim

Helîm Yûsiv

Hemîd Omerî

Huseynê Omerî

Jan Dost

Kalê Qurdîsî

Mehmet Sîncar

Reşan Yildirim

Serkan Birûsk

Seydayê Keleş

Silêman Demir

Şemseddîn Kaya

Şerefxan Cizîrî

Şerîf Omerî

Yehya Omerî

Selman Omeryanî

Rojin Ulker

Çavkanî 

Omeriya Mirsom

Bide ber 
 Ameranlû

Eşîr
Êzîdîtî
Zimanî tacîkî

Zimanî tacîkî (be tacîkî: забо́ни тоҷикӣ́, zaboni tojikī) zimanêk e ke tacîkekan qisey pêdeken û zimanî fermîy Tacîkistan e.

Elfûbê 

Bo nûsînî zimanî tacîkî sûd le Elfubêy kîrîlî werdegîrêt.

Helsengandin legel zimanî farisî 
Egerçî zimanî tacîkî û zimanî farisî her dûkyan drêjey zimanî farsîy derîn in bellam zimanî tacîkî hendêk taybetmendiy terxankrawî xoy heye ke debête hoy cyabûnewey le zimanî farisî; lewane:

Bizwênekan
Zimanî farsîy derî 8 bizwênî  hebuwe (a, i, u, û, ā, ī, ū, ē, ō) belam êsta zimanî tacîkî û farisî 6 bizwênyan heye; tacîkî (a, i, u, o ,e, ů) û farisî (a, e, o, â, i, û).
Le zimanî farisî da dû bizwênî ē û ōy farsîy derî (yêy mechûl û wawî mechûl) bûnete dû bizwênî drêjî ī û ū belam be pêçewaney zimanî farisî le zimanî tacîkî da dû bizwênî drêjî ī û ū bûnete dû bizwênî kurtî  i, u.
 Le zimanî tacîkîda bizwêne kurtekan (a, i, u) wekû xoyan mawnetewe belam le zimanî farisî da bûnete (a, e, o).
ây zimanî farisî  ke le āy zimanî farsîy derî kewtuwetewe le zimanî tacîkî da buwete o.

Nebziwênekan 
Le zimanî farisî da cyawazîyek le nêwan dû pîtî "x" û "q" niye û em dû pîte wekû yek godekrên belam le zimanî tacîkîda em dû pîte le yekdî cyadekrênewe û derbirînî taybet be xoyan heye.

Wişekan 
Leber ewey ke zimanî tacîkî le şwênêk qisey pêkrawe ke be zimane êraniye rojhelatîyekan û zimane turkiyekanî asyay nawendî nizîk buwe, kewtuwete jêr karîgeriy em zimanane; her boye le zimanî tacîkîda wişey wa heye ke le zimanî farsîda niye yan zor kem be kar dêt, lewane: kûrşebperek, fûtbalbaz, çaycûş, pananc, neẍz, kelan û htd..

Wişegelêkî zorîş le zimanî rûsî wergîrawe ke buwete hoy pitewbûnî wişekanî tacîkî le biwarekanî zansit, komellayetî, çand û htd..

Perawêz

Serçawekan 
 ارانسکی، یوسیف. زبانهای ایرانی، چاپ دوم. تهران: چاپخانۀ توکلی، ١٣٨٦، صص ٢٩، ١١١، ١١٢ و ١١٣ ISBN 964-6961-24-X
 Wîkîpîdyay farsî

Bester bo derewe 

tacîkî
Zimanên Pakistanê
Kelhorî (muzîk)

Kelhorî, stranên karkirinê (xebatê), nêçîr û koçeriyê.

Kelhor an Kelhûr bi rastî navê êleke kurdan, dibe ku ya herî mezin, e. Vê êlê navê xwe daye cûreyek strana kurdî. Her çiqas navkirinê de cûdayî hebin jî, ev cûreya strana kurdî li hemû deverên Kurdistanê wek strana xebatê, nêçîrê û koçeriyê tê nasîn. Taybetmediya kalhorî awaza wê ya hejîn di navbera la û solê û nivîsarî avayiya bendên wê ji 12 rêzan e. Şablona rêzbendiyê jî balkêş e: aa bb cc dd ye.

Çavkanî 
 Al-Salihi, Nour-al-din: Die Musik in Kurdistan. Frankfurt, 1989

Albûmên kurdî
Elî Goran

Elî Goran, dengbêjekî bi nav û deng yê Mirgewerê bû ku bi şêwaza kilasîk Dîwanî û stran digotin. Wî him helbestên kilamên xwe digotin him jî kilamên kesên din bi terza taybet ya xwe digotin. Kasêt û berhemên wî di stiryowên derdora Ûrmiyê peyda dibin. Elî Goran di sala 1991'ê de çû rehma xwedê.

Çavkanî 

Dengbêj
Mirgewer
Famîleya eskalonyayan

Escalloniaceae, famîleya eskalonyayan, famîleyeke riwekan e, di desteya Escalloniales de tê hejmartin. Riwekên wê ji rojhilatê Hîmalayayan belav bûne. Îro li Çîn, başûrê Amerîka, Awistraliyayê diçên. 7 heya 9 çîn, bi qasî 130 cureyên vê malbatê hene. Pirranî riwekên darî, hin jî devî û giha ne, bo baxçevaniyê tên çandin.

Sîstematîk 
Navê Escalloniaceae sala 1829'ê ji aliyê Robert Brown ve di Barthélemy Charles Joseph Dumortier: Analyse des familles des plantes, ...: 35, 37'ê de hatiye lêkirin. Navdara vê malbatê Escallonia ye.

 Anopterus Labill.: Du cureyên wê hene.
 Eremosyne Endl.
 Escallonia Mutis ex L. f.: Bi qasî 40 cureyan.
 Forgesia Comm. ex Juss.
 Polyosma Blume: Bi qasî 60 cureyan.
 Tribeles Phil.
 Valdivia Gay ex J. Rémy

Çavkanî 
 Escalloniaceae di APWebsite - Angiosperm Phylogeny Website. (ne bi kurdî ye)

Wêje 
 Johannes Lundberg (xebata doktorayê): Phylogenetic Studies in the Euasterids II: with Particular Reference to Asterales and Escalloniaceae, Uppsala University, Biology, Department of Evolutionary Biology, Department of Systematic Botany, 2001: ISBN 91-554-5191-8 - Online als PDF (0,9 MB)

Girêdan
Escallonia

Escallonia ji cinsekê riwekên famîleya eskalonyayan (Escalloniaceae) re tê gotin. Ev nav cara pêşîn ji aliyê Robert Brown ve, di Barthélemy Charles Joseph Dumortier (1829): Analyse des familles des plantes: avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent: 35, 37'ê de hatiye binavkirin. Di vê çînê de 147 cure hene.

Dar an deviyên her dem heşîn in. Bilindiya wan digihê heya 10 metroyê. Bo şewatê tên birrîn. Cinsê wan kêm bûne, gelek ji wan li ber windabûnê ne.

Hin cureyên vê famîleyê (bijartî) 
 Escallonia resinosa (Ruiz & Pav.) Pers., auf Quechua çaçakûma yan urqu chachakuma, li Perû.
 Escallonia myrtilloides Mutis ex L. f., auf Quechua t'asta, ji Venezuela heya Bolîvyaye.
 Escallonia rubra (Ruiz & Pav.) Pers., li Şîleyê.

Girêdan 

 Nîgarkirinên Escalloniayê, DELTA 
 Çîna famîleya Escalloniaceae  di DELTA von L. Watson & M.J. Dallwitz. 

Famîleya eskalonyayan
Nanê bigoşt ê Mêrdînê

Nanê bigoşt ê Mêrdînê cure naneke pêjgeha kurd e. Carnan vê nanê wekî patîle jî didin nasandin, lê di patîleyan de têkel û hevîrê nan bi hev re nayên strîn. Cudatiya patîle û şikevayê jî ew e ku, şikeva tenik lê patîle stûr e.

Hema li tevahiya herêmên Kurdistanê nanên bigoşt tên pijandin. Di ya Mêrdînê de bîbera dirêj û [fringî]] (pamîdor, bacanê sor, tomatos, şamî) nayên bikaranîn, ji dêl wê ve îsota reş û ya pûlpelî tên tevlîkirin.

Bertevî (melzemeyê nanê) 
 2 SA (stekana-qedeha avê) goştê kişandî
 2 SA hevîrê tirş, ango ameynkiri (havênkirî, hevîrê cemisî)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor
 1 KŞ xwê (solin)
 1 KŞ îsota reş

Ravek 
Hevîrê havênkirî bikin teşt an badiyekê. Xwê, goştê kişandî, îsota sor û reş tevlî bikin, bistrên. Bi destan an darikê tîrê gloverkî vebikin (stûrî: 1/2 mm heya 2 mm, li ser daxwaza we ye). Herwiha meziniya gloverikan jî bi dilê we ye.

Binê tiyanê yan tebsiyê bi rûn bikin, bavêjin firneyê (firûn). Divê baldar bin ku ne zêde, ne jî kêm bipije.

Nan
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Nanê bigoşt ê Soranê

Nanê bigoşt ê Soranê yan nanê Sînemiliyan cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên elewî yên Gurgum, Meledî û Sêwasê dipijînin. Ji herêma Soranê belav bûye.

Bertevî (melzemeyê nanê) 
Bo hevîrê wê:
 3 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 Hevîrtirş (bi qasî du şekirên kûp)
 1,5 SA ava şîregerm
 1 KÇ (kevçiyê çayê) şekirê toz
 2 KÇ xwê (solin) 
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê ron (bo mînak ê gulberojê)

Bo têkela wê:
 Îsota sor
 Îsota reş
 Xwê
 2 serî pîvaz
 500 gr goştê kişandî yê bibez
 1/2 SA fistiqa dolmehê
 2 heb fringî (bacanê sor, pamîdor tomatos, şamî)
 4-6 heb îsota dirêj a heşîn

Ravek 
Bi melzemeyên hevîrê, hevîr bistrên, bidin rawestandin. Di rûnbirêşkê de pîvaza hûrane hûrkirî û fistiqê sor bikin. Zerayî pê ket, goştê kişandî berdin navê. Hinekê biqelînin (ne pirr), frîngî û îsota hûrkirî, îsota reş, îsota sor, xwê tevlî bikin, biqelînin.

Hevîrê we werimî, kewa xwe girt, bikin 6 parçe, girikan jê çêbikin. Bi darikê tîrê gloverkî û bi qasî binika fîncanê vebikin. Helbet hûn dikarin mezin jî vebikin, li ser daxwaza we ye.

Têkela xwe ya ji goştê kişandî bikin nava şikevayê, bigirnijînin, wergerînin li piyana yan tebsiya binrûnkirî rêz bikin. Bi tevî tiyanê demekê bidin rawestandin. Girikên we nepixîn, kevçeyekê rûnê li ser rûyê wan bidin, bavêjin fireya pileya wê 250 ye. Bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre). 

Nan
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Nanê bigoşt ê êla Xelîkan

Nanê bigoşt ê êla Xelîkan cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên Anatoliyaya Navîn, bi taybetî eşîra Xelîkan (an Xalikan) pirr dipijînin. 

A rastî gelek dişibe nanê bigoşt ê Soranê yan nanê bigoşt ê Sînemiliyan. Tenê bexdenoz û merge zêdetir in. Ji bo terîfeyê mirov dikare li ya Soranê binêre, merge û bexdenozê lê zêde bike.

Binêrin li terîfeya 
 Nanê bigoşt ê Soranê

Nan
Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Pêjgeha kurd
Dole Tirşîn

Dolê Tirşîn, navê zozanan e, ser çiyayê Bozê Sîna yê berz û serbilind di navçeya Mirgewerê xweştirîn war (zozan) e ku li hemû layan ji bo geryan û seyranê tên vî warî.

Ehmed Zêbarî jî di kilamekî xwe de bas ji vî warî dike.

Zozan
Mirgewer
Nûçe TV

Nûçe TV kanaleke pirziman ya nûçeyan e. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye. Kanal bi van zimanan nûçeyan diweşîne; kurmancî, soranî, goranî, dimilî, îngilîzî û tirkî.

Dîrok 
Kanal 6'ê adara 2012'an de dest bi weşanê kir.

Frekans
EUROBIRD 9A (EUTELSAT 9A)
90 Rojhilat
Frekans: 11.843
Polarîzasyon: V
Sîmbol: 27500

Girêdanên derve 
Malpera Fermî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Az (çiya)

Az an jî çiyayê Az, çiyayê lakevtî di rojhilata Mirgewer e. Ev çiya dikeve navbera Geliyê Qasimlû û Mirgewer.

Mirgewer
Çiyayên Kurdistanê
Geliyê Qasimlû

Geliyê Qasimlû, bi farisî دره قاسملو, Dare-ye Qasemlo, geliyekî ku piştî şehîdbûna Dr. Qasimlû bû Geliyê Şehîdan (دره شهدا, Dare-ye Shohada) dikeve başûra bajarê Wirmê. Gundê Qasimlû di vî geliyî de ye.

Çavkanî

Gundên Ûrmiyeyê
Famîle

Famîle (herwiha ) di birêkûpêkiya yan dabeşandina biyolojîk a riwekan de navê hiyerarkiyekê ye. Bêje herwiha di cîhana ajalan de tê bikaranîn.

Ev rêmana han ji Pierre Magnol tê ku sala 1689'ê wî li riweknasiyê (botanîk) zêde kiriye. Riweknasên mezin Linné û Antoine-Laurent de Jussieu ji dêl vê têgînê ve, „Ordines naturales“ (=„pergala xwezayî“) bikaranîne. Lê di sedsala dawiyê de riweknasên nûjen li ser bêjeya famîle bihevkirine, bêhtir wê bikartînin.

Famîle ji cure (riweknasî) yan cins (riweknasî)ên riwekên hevpar, bînan û hevşêwe pêk tê. Famîleyên riwekan bi paşpirtika -ceae û yên ajalan jî bi -dae bidawî dibin. Binavkirinên kurdî pirranî navê xwe ji riweka herî navdar a famîleyê digirin û bi paşpirtika pirhejmariyê -(y)an bidawî dibin. Bo mînak sosin, famîleya sosinan. Ev forma han herwiha di binavkirinên êlên (eşîr) kurd de tê bikaranîn. Navê nêrza Sîn/Sîno, di çerxa demê de bûye navê êla Sînemiliyan. Ango, zarokên Sîn ê Milî/Milanî. Wekî tê zanîn Milan eşîreke mezin e.

Girêdan 
Ann McNeil & R. K. Brummitt (2003). The usage of the alternative names of eight flowering plant families. Taxon, 52 (4): 853-856.
Gerhard Wagenitz: Wörterbuch der Botanik, 2. Auflage, 2003/2008, ISBN 3-937872-94-9, S. 110

Taksonomî (biyolojî)
Cins

Cins, celeb (herwiha ) di birêkûpêkiya yan sîstematîka riwek û ajalan de navê hiyerarşiyekê ye. Cins di nava xwe de cureyan dihewînin. Ji cinsê mezintir famîle ye. Herî kêm du cins dibin famîleyek. 

Binavkirin ji Carl von Linné tê ku sala 1753'ê de di Species Plantarum de bo riwekan bikaranîye. Di dehem çapa Systema Naturaeyê de (sala 1758), ev binavkirin herwiha bo ajalan jî hatiye bikaranîn.

Heger cins ji gelek cureyan pêk tê û di nava cureyên wê hin cudatî hene, di nava xwe de hiyerarşiyeke nû dertîne:
 Çîn () an çîna cinsê. Hinekan binekom jî bikaranîne.
 Seksiyon, liq, hob, beşa çînê 
 Bineseksiyon, binehob, bineliq, binebeşa çînê
 Rêze, serî
 Binerêze, bineserî

Mixabin li ser floraya Kurdistanê xebatên zanistî nîn an kêm in. Di bikaranîna rêmanan de carnan tevlîhevî derdikevin.

Wêje 
 Rüdiger Wehner, Walter Gehring: Zoologie. Thieme, Stuttgart 1990, ISBN 3-13-367422-6, S. 541 ff. (almanî)

Taksonomî (biyolojî)
Riweknasî
Zoolojî
(2) Pallas

Pallas (nîşan: ) asteroîdek di davbera Behramê û Berçîsê de ye. (2) Pallas bi çapa xwe ya 546 km, mezintirîn asteorîda pargala stêra me rojê ye. Periyoda rotasyona wê 7,8 katjimêr e. Şewqvedana rûyê Pallasê 0,16 ye.

Pallas di 28'ê adarê 1802'yê de ji aliyê Heinrich Wilhelm Olbers hatiye vedîtin û bi navê xwedawenda di mîtolojiya yewnanî de Pallas Atînayê hatiye binavkirin. Elementa Palladîûm, sala dûv re hatibû vedîtin û bi heman navê hatibû binavkirin.

Wêje 
B. E. Schmidt et al.: Hubble takes a look at Pallas: Shape, Size and Surface. In: Lunar and Planetary Science 39 (2008), S. 2502 (li vir online ye (PDF)
G. Gerstbach: Die Asteroiden – Dramatik und Schutt im Planetensystem. Sternenbote Dezember 2002, Wien. (almanî)

Asteroîd
Asteroîd (tîpa B)
Narinc

Narinc, nîmo (latînî: Citrus) çînek ji famîleya sipindan (Rutaceae) e. Li cihên tropîk û subtropîk diçên. Fêkiyên wan tên xwarin. Riwekên dar û devî ne. 5 heya 25 m bilind dibin.

Vîtamînên C, P, B, karotîn, şekir dihewînin. 3 % jî rûn. Welatê wê Çîn û Hindistan e. Li Kurdistanê, li cihên germ dikarin biçên, lê çandinî tenê li Erzîn, Îskenderûn, hin deverên Gurgumê tê kirin. Di parfûmerîyê de herwiha tên bikaranîn.

Hin cureyên narincê yan narincên navdar 
Tevahiya wan riwekên ji cinsê Citrus (C.) ne:

Ev jî tê gotûbejkirin. Hin riweknas li ser narincan dijmêrin, hin jî wekî cinsekî Poncirusê.

Çavkanî 

Narinc
Famîleya sipindan
Berçirik

Berçirik (bi latînî: Tetrax tetrax), cureyekî çirgan e, lê ne koçber e. Çûkekî hebûna wê dibin xetarê de ye.Berê li çar alî dihat dîtin lê di van salên dawî de tenê li derdora Mûşê dihên dîtin.

Li beyarên fireh li nav giyayên bilind,li nêzî ciyê betan dijî. Omnîvor e, ango him giyaxwur, him jî goştxwur e. Bi giyayan,bi bizirên giyayan, bi fêkiyan û bi bi ajalên bêmovik û xwêrkişên biçûk xwedî dibe.

Di navbera 3-5 hêkan dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çirg
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Famîleya sipindan

Famîleya sipindan (di hin ferhengan de famîleya sipendan) (Rutaceae) famîleyeke riwekan e, di koma Sapindales de cih digire. 150 heya 183 cins, 1200 heya 1900 cureyên vê famîleyê hene. Cinsê narincê ji bo mirovan cinsê herî girîng e, sûd ji fêkiyên wê tên wergirtin.

Sîstematîk

Çavkanî 
 Famîle di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Agahî li ser famîleya spindan, DELTA.  (ne bi kurdî ye)

Girêdan 

 Beschreibung in der Flora of Pakistan. (îngl.)
 Eintrag bei Plants for a Future.  (îngl.)
 Rutaceae, hin ji fêkî û cureyên vê famîleyê (ne bi kurdî ye)
Famîleya maûnan

Famîleya maûnan an famîleya mahagoniyan (Meliaceae) famîleyeke riwekan e, di koma Sapindales de cih digire. Di vê famîleyê de 48 heya 50 cins, bi qasî 1400 cure hene. Bi taybetî li cihên tropîk diçên. Fêkiyên hin cureyan tên xwarin. Pirranî ji darên wan sûd tê wergirtin.

Sîstematîk 
Famîleya Meliaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di Genera Plantarum, rûpel 263'yê de hatiye binavkirin.

 Aglaia Lour.: Bi qasî 120 cureyan bi taybetî li herêmên tropîk ên Asya û Awistraliyayê.
 Anthocarapa Pierre
 Aphanamixis Blume: 3 cure li Asya û giravên Pasîfîkê.
 Astrotrichilia (Harms) T.D.Penn. & Styles
 Azadirachta A.Juss.: Tenê cureyek:
 Maûna hindî (Azadirachta indica, yan: Melia azadirachta L., Antelaea azadirachta (L.) Adelb.)
 Cabralea A.Juss.
 Calodecarya J.-F.Leroy
 Capuronianthus J.-F.Leroy
 Carapa Aubl.
 Cedrela P.Browne: 8 cure li cihên tropîk û germ:
 Dara tembûrê ya hindî, dara kemançeyê ya hindî (Cedrela odorata)
 Chisocheton Blume: 53 cure li giravên pasîfîk û Asyayê.
 Chukrasia A.Juss.: Tenê cureyek:
 Chukrasia tabularis A.Juss.: Li başûrê rojhilata Asyayê.
 Cipadessa Blume: Tenê cureyek:
 Cipadessa baccifera (Roth) Miquel: Li başûrê rojhilata Asya.
 Dysoxylum Blume: 80 cure li Asya, Awistraliya û giravên Pasîfîkê.
 Ekebergia Sparrm.
 Entandrophragma C.DC.: 10 heya 12 cure li Afrîka.
 Guarea F.Allam.: 42 cure li cihên tropîk, ji wan:
 Guarea thompsonii Sprague & Hutch.
 Heckeldora Pierre
 Heynea Roxb. ex Sims: Tenê 2 cure li cihên tropîk ên Asyayê:
 Heynea trijuga Roxb. 
 Heynea velutina F.C.How & T.C.Chen 
 Humbertioturraea J.-F.Leroy
 Khaya A.Juss.: Bi qasî 6 cure li Afrîka û Madagaskar.
 Lansium Corrêa
 Lepidotrichilia (Harms) J.-F.Leroy
 Lovoa Harms
 Malleastrum (Baill.) J.-F.Leroy
 Melia L.: 3 cure li cihên tropîk, bo mînak:
 Dara tembûrê (Melia azedarach L.)
 Munronia Wight: 3 cure li cihên tropîk.
 Neobeguea J.-F.Leroy
 Nymania Lindb.
 Owenia F.Muell.
 Pseudobersama Verdc.
 Pseudocedrela Harms
 Pterorhachis Harms
 Reinwardtiodendron Koord.: Bi qasî 7 cureyan li Asyayê.
 Ruagea H.Karst.: 7 cure li cihên bilind ên Perû û Gûatemala.
 Sandoricum Cav.
 Schmardaea H.Karst.: Cureyek:
 Schmardaea microphylla (Hook.) H.Karst. ex Müll.Stuttg.: Li cihên bilind ên (1500-3000 m) Venezuela û Perûyê.
 Soymida A.Juss.
 Sphaerosacme Wall. ex M.Roem.
 Swietenia Jacq.: 3 cure li rojavayê Afrîkayê.
 Synoum A.Juss.: Tekane cure:
 Synoum glandulosum (Sm.) A. Juss.: Ji herêmên Awistraliya Queensland û New South Walesê. 	
 Toona (Endl.) M.Roem.: 5 cure li Asya û Awistraliya.
 Trichilia P.Browne
 Turraea L.: Bi qasî 60 cureyan li Asya, Afrîka û Afrîkayê.
 Turraeanthus Baill.: Mit der einzigen Art:
 Turraeanthus africanus (Welw. ex C. DC.) Pellegr.
 Vavaea Benth.
 Walsura Roxb.: Bi qasî 16 cureyam li Asyayê.
 Xylocarpus J.Koenig: 3 cure li herêmên tropîk.

Çavkanî 
 Famîleya Meliaceae di APWebsite. (îngl.)

Girêdan
Maûna hindî

Maûna hindî, dara nîm, Margoz (Azadirachta indica, navên din: Melia azadirachta L., Antelaea azadirachta (L.) Adelb.) yek ji du cinsên Azadirachta ye ku ya din jî Azadirachta excelsa ye. Di famîleya maûnan (Meliaceae) de cih digire. Ji rûnê vê darê di bijîşkiya hindî de hin derman tên çêkirin. 15-20 m (heya 40 m jî) bilind dibin. Heya 200 salan dijî. 

 Wêje 
Almanî

 Ellen Norten und Jean Pütz (Hrsg.): Wunderbaum Niem – Medizin, Kosmetik, Pflanzenschutz aus der Natur. vgs Verlag, Köln 1997, ISBN 3-8025-1322-3
 Sebastian Bödeker, Oliver Moldenhauer und Benedikt Rubbel: Wissensallmende. VSA, Hamburg 2004, ISBN 3-89965-118-9, S. 32–33.
 Heinrich Schmutterer: Niempräparate (Neem, Nim). In: Heinrich Schmutterer, Jürg Huber (Hrsg.): Natürliche Schädlingsbekämpfungsmittel. Ulmer Verlag, 2005, ISBN 3-8001-4754-8

Îngilizî

 Eric R. Boa: A guide to the identification of diseases and pests of neem. (Azadirachta indica). FAO Regional Office for Asia and the Pacific (RAPA), Bangkok, 1995
 Alexander Wudtke (1995) Einsatz von NemAzal T/S gegen Materialschädlinge am Beispiel der Kleidermotte, Proc. of 5th Workshop „Practice Oriented Results on Use and Production of Neem-Ingredients and Pheromons“ in Wetzlar (http://freenet-homepage.de/humboldt), 274 S.
 A. Wudtke (1997) Einsatz von Neem als Wachstumshemmer – Use of Neem as a growth inhibitor, in: Proc. of 5th Workshop „Practice Oriented Results on Use and Production of Neem-Ingredients and Pheromons“ in Wetzlar 1996, 175–176
 Ruparao T. Gahukar: Neem in plant protection. Agri-Horticultural Publishing House, Nagpur, India 1995, ISBN 81-900392-0-2
 Martin Jacobson (Hrsg.): The neem tree. CRC Press, Boca Raton, Fl. 1989, ISBN 0-8493-4101-9
 Heinrich Schmutterer (Hrsg.): The neem tree Azadirachta indica (A. Juss.) and other meliaceous plants. Sources of unique natural products for integrated pest management, medicine, industry and other purposes. VCH Verlagsgesellschaft, Weinheim 1995, ISBN 3-527-30054-6
 Dina Tewari: Monograph on neem (Azadirachta indica A. Juss.). International Book Distributors, Dehra Dun, India 1992, ISBN 81-7089-175-2
 Noel D. Vietmeyer (Hrsg.): Neem. A tree for solving global problems; report of an ad hoc panel of the Board on Science and Technology for International Development, National Research Council. National Academy Press, Washington D.C. 1992, ISBN 0-309-04686-6
 K Vijayalakshmi, K S Radha und Vandana Shiva: Neem. A User’s Manual. Centre for Indian Knowledge Systems, Chennai and Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, New Delhi 1995.
 Katharine Sanderson: Chemists synthesize a natural-born killer. In: Nature''. Band 448, Nr. 7154, 2007, S. 630.

Girêdan 

 Li ser maûna hindî  (almanî) 
 Neem Foundation, India (îngl.)
 International Neem Network der FAO (îngl.)
 Malper li ser maûna hindî, ji aliyê biyokîmyanas Birgit Bradtke, Awistraliya (îngl.)
 Dara Nîm bi awayê terapiya nûjen  (ne bi kurdî ye)

Famîleya maûnan
Dar
Loqme

Loqme, bamik (grekî: λουκουμάδες, erebî: luqmat al-qadi لقمة القاضي, farisî: بامیه bamiyeh ) cure şîranîyek e ku bi ard (arvan), xwê (solin), şekir, havênê hevîrê, rûn û doşaviyê tê çêkirin. Li hin deverên Kurdistanê bêî şerbetê jî tê xwarin. Du cureyên wê yê sereke hene, kadokî (totî, kûrewî) û glover, nava wê qulkî (kun). 

Ji yewnan an ereban belav bûye. Bêjeya luqma bi erebî diw ateya gemş, gep, pariya devê yan loqmeyê de ye. Di pêjgeha Anatoliyayê de cureyekê taybet heye, bi romîkî (tirkî) jê re birtlak dibêjin. Di rojên pîroz û şînan de belav dikin.

Girêdan 

Loqme
Şîranî
Pêjgeha yewnanî
Pêjgeha ereb
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Pêjgeha kurd
2. Bamya çikolata