nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Îbrahîm Yûnisî

Îbrahîm Yûnisî wergêr û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1917/1925/1926'an de li Baneyê (Rojhilatê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.
Wî doktoraya aboriyê di  Zanîngeha Sorbona ya Parîsê de xwendiye. Ji ber çalakiyên siyasî di sala 1954an de tê girtin û 8 sal ceza lê tê birrîn. Ew di zindanê de hînî zimanên Îngilîsî û Fransî dibe.

Nivîskarê navdar bi dehan berhem nivîsandine û xwedî 60 berhemên wergerê ye, bi taybetî, ji înglîzî û fransî bo farisî.

Îbrahîm Yûnisî yê ku 86 salî bû, di 8'ê reşemiya 2012an de li Tehranê koça dawî kir û di roja 10'ê reşemiyê de jî termê wî li goristana Silêman Begê ya Baneyê spartin axê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.aknews.com/ki/aknews/1/289186/ 
 http://www.peyamner.com/Kurdi/PNAnews.aspx?ID=266015
 http://pukmedia.com/kurdi/index.php?option=com_content&view=article&id=10397:bane-dr-yunisi-cu-ser-dilovaniya-xwe&catid=30:kurdistan&Itemid=389

Nivîskarên kurd
Qewlê Hespê Reş

Qewlê Hespê Reş destaneke zaneyê kurd Feqiyê Teyran e.

Destanên kurdî
Feqiyê Teyran
Pirtûkên kurdî
Qiseya Bersivayî

Qiseya bersivayî, berhemek ji wan berhemên Feqiyê Teyran e.

Helbestên kurdî
Feqiyê Teyran
Şivan

Şivan, mirovê ku xwedî sawal û ku li ber wan a li Çolê ya. Şivantî, li kurdistanê, xwediyê awayekî jîyanî ya. minaq, Koçertî, jîyane wan, jîyane şivantiyê ya. Mirovê şivan, di derbarê, xweza û dordora ku ew diçiyê de, wê nas dike û zane ku wê çi bike. Li Kurdistanê, di van demên ku şer li kurdistanê di domê de, şivanît, hatîya ber windabûnê. Wekî din jî, şivantî, ji ber ku li ser temenê bûna xwedisawaltiyê ya, êdî ku derfet ji mrovan re namêne ku sawalan xwedî bikin, êdî ji holê dirabê. Di demên berê de, şivantî, taybetmendî û xosletekî jîyane kurdistanê ya berê bû.

Girêdanên derve 

Pîşe
Kewên Qaqba

Kew, cureyekê teyrikê ku li Kurdistanê dijî ya. Ji kêwan, ji cureyê wan yê bi huner û ku asîl in, ji wan re « kewên qaqaba » tên gotin. Her mîr, weke kevneşopiyekê, li Kurdistanê, di demên berê xwe de ku xwediyê çend keçikan ba, wilqas kew li male wî li ber destê wî hebûn. Ku keça xwe di zewicand, êdî wê kewekî ji wan kewê xwe bide mirovê ciwanê ku bi keça wî re zewicîya. Di destana Mem û Zînê de jî, Ahmedê Xanî, vê yekê jî bi vî rengê tînê ser ziman.

Çîrokên kurdî
Bersîsê Abid

Bersîsê Abid an jî Bersîs, berhemeke Feqiyê Teyran e ku ji 422 malikan pêk tê.

Destanên kurdî
Feqiyê Teyran
Sîseban

Sîseban, navê berhemeke zanist û fîlozofê kurd Feqiyê Teyran e.

Feqiyê Teyran
Xan Dimdim

Xan Dimdim an Kela Dimdim an jî Dimdim, yek ji wan berhemên din ên tê gotin, pirr dirêj e. Di derbarê wê de, pirr vegotin, hene. Gotineke bi vî rengî, li herêma botanê li ser vê berhema Feqiyê Teyran tê gotin. Tê gotin, ku "sê şevan ku her şev ji devera ku jê hatî qarandin, ji wir were dest pê kirin, hatiye gotin lê bidawî nebûye." Bi vê re ev gotin jî tê gotin. Tê gotin ku "di dema ku vegotinê de, di cihna de bi gotinî dihat gotin û di cihna de bi vegotinî dihat gotin." Bi vê yekê, tê xwestin ku were gotin, ku ev berhem pirr dirêj e. Lê mixabin, ev awayê dirêjiyê û vegotiniya ku di nav de ku çawa dihat gotin û vegotin, ew di derbarê wê de, îro di destê me de wisa zêde ti agahî nîn in. 

Destanên kurdî
Feqiyê Teyran
Têt

Têt, berhemeke Elî Herîrî ye. Eslê vê berhema wî, bi qasî ku tê zanîn pirr dirêj e. Beşek ji wê ku heta roja me hatiye.

Helbest

Çavkanî 

Helbestên kurdî
Elî Herîrî
Barkiranî

Barkiranî (Barkirî) an  Koçertî (koçerî) an jî Çadirê rûniştiyan, li Kurdistanê jîyane kurdên ku bi sawal ve mijul dibin û di nav deşt û zozanan de diçin û tên in. Ev şeklê jîyanê, li kurdistanê bi hezar salan doma ya. Bi serê xwe koçerî, ku jê re koçertî jî tê gotin, xwediyê sistemeke xwe ya teybetî ya jîyanî a bi xwezayê re ya. Koçerên kurd, konên wan hena û reş in. Sawalên wan yên ku bi wan bar dikin û yên ku bi wan dijîn ên weke mih û hwd hena. Bi teybetî, her sal ji herêma kurdistanê ya Serhadê, wê bi sadsan malbatên ku koçerî dikirin dihatin ber Diclê û li wir, demsalekê di man û piştre ku demsala wan buhurt, êdî divegerîyan male xwe.

Girêdanên derve 

 
Antropolojiya çandî
Galdîrîk

Galdîrîk navê xwarineke lazan e. Bi pincara ji çiyan tê berhevkirin galdîrîkê tê çêkirin. Ev pincar ji koma Borago officinalis a ji malbata boraginaceaeyê ye. Li Kurdistanê li cihên germ, parêzgehên başûr tê dîtin. Li herêma Deryaya Reş a Tirkiyeyê tirk jî ji lazan fêrî vê xwarinê bûne û navê galdîrîkê guhertine, kirine kaldirik, ango tirkîze kirine.

Berkelî 
 1 kg riweka galdîrîk
 2 serî pîvaz
 3 hêk
 1 KX (kevçiyê xwarinê) merge
 Xwê û îsota reş (filfil)
 1/2 SA (stekana-qedehe avê) rûnê ron (runê riwekan)
 1 SA şîr

Çêkirin 
Galdîrîkê bişon, ava wê bidarivînin û hûrik hûrik hûrbikin. Pîvazan jî hûr bikin di quşxane yan verokekê de biqelînin. Mergeyê berdin navê û tevdin. Hêkan biçelpînin navê, dîsa tevdin. Galdrîrîka hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsota reş pê werbikin. Şîr bedin serê, bi qasî çend deqeyan tevbidin, derxûnê bigirin, hinekê bidin sekinandin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha laz
Şahmeran (pirtûk, 1998)

Şahmeran, navê pirtûka nivîskarê kurd Bavê Barzan (Goran Candan) e. Çîroka vê pirtûkê ji hêla Bavê Barzan ve li herêma Diyarbekrê  hat berhevkirin. Pirtûk di sala 1998'an de derket û bo hin zimanên din hat wergerandin.

Wergerên çîrokê 
 Shamaran: Ormarnas drottning (kurdisk folksaga), bi swêdî
 Şamaran (Efsaney Şamaran), bi soranî
 Xamaran, la reina de les serps (Contes i rondalles del Kurdistan), bi katalanî, 2004

Çîrokên kurdî
Keçelan

Keçelan (), navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.

Dîrok 

Navê eslê xwe gund di ketina Gund û beriyê gîyayê Keçelê Bilind tê nas kirin. Keçelê Bilind yanî ji  Kura Keçel  vî Navê girtîye  Keçelan , vî Gundî Dewlet nas dike ku bi Tirkî tê politikayê û Nav lê  Karlıca  kir.

Erdnîgar 
Navçeya Erzîrom re 198 km, navçeya Tatos'ê re 47 km Dure.

Gelhe

Aborî 
Li Gund da Heywan tê xudî kirin u ji wan rûn, Torax u Pênir pê çê dibe.

Muxtar 
 2004 - Yusuf Özel - Usîv Ozel
 1999 - Abdulhakim  Yıldız - Ebdilhekîm Yildiz
 1984 - Hasan Yıldız - Hesen Yildiz

Hasan Yıldız û Hüseyin İlbeyi demê kevn de mixtarî kirine.

Çavkanî 

Gundên Tatosê
Salih Begê Hênî

Salih Begê Hênî (jdb. 1868/1869 -  li Amedê) zana, olnas, helbestvan, siyasetmedar û pêşawayekî kurdan bû. Bi tevî Şêx Seîd, 47 kes ji aliyê kemalîstan ve tên dardekirin.

Jiyan  
Navê bavê wî Seîd Beg e. Hêj 6-7 salî ye bavê wî jiyana xwe jidest dide. Bapîrê wî (bavê diya wî) Şêx Ehmed wî xwedî lê derdikeve, dişîne medereseyan. Salih Beg dema li ser cinazê bavê xwe digirî, kalikê wî Şêx Ehmed wiha dibêje jê re: "Megrî Salih megrî, heger Xwedê bixwaze, çawa ku di nava şûran de, yê misirî navdar e, dê Salihê min roja mehşerê di nava mîran de wisa navdar be".

Salih Beg perwerdeya olî ya medreseyê li cem xalê xwe Şêx Merûf digire, di demekê kurt de dibe olzanekî hezkirî. Sê kurên (law) wî dibin; Hesen, Seîd û Emer. Di dema Osmanîyan de bi salan qazîtî û miftîtiya Erxenî, Madenê dike. Bi damezrandina komara Tirkiyeyê ve îstîfa dike. Sedemê îstîfaya xwe wiha bilêvdike: "Ez ji vê desthilatê re miftîtiyê nakim. Heger bikim, dibim gunehkar, li nik Xwedê dibim mesûl".

Sala 1909ê tevlî rêxistina Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê dibe. Di weşanên vê rêxistinê de bi zaraveyê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî), helbest û gotaran dinivîsîne. Bi Ziya Gökalp re dibe heval ku wê demê Gökalp xwe bi giştî ji kurdan dûr negirtiye.

Di serhildanê de 
Salih Beg di serhildana Şêx Seîd de xebatên birêxistinkirinê dike, girîngiyê dide lojîstîk û propagandayê. Salih Beg jî wekî Şêx Seîd bo destpêkirina serhildanê, giringiyê dide amadekarî û perwerdeyê. Herdu jî dixwazin beriya serhildan destpê bike, amadekarî bidawî bibin lê serhildan zû destpê dike. Bi gotineke din kurd provoke dibin, zû dikevin şer.

Bi têkçûna serhildanê ve Salih Beg bi tevî hin kesên ji malbata xwe ve bi birîndarî dîl tê girtin. Guleyê ji lingan ve dixwe. Kesên ji malbata wî hatine girtin, Hesen Beg (14 salî), birayê Salih Beg Hecî Elî, kurê wî Mistefa Beg (53 salî) û lawê wî Mehmûd Beg (19 salî). Hevjîna Mistefa Beg Qedriye Xanim, keça wî Hemîde Xatûn, xebatkara mala wî Xetîce Xatûn û kurê wî Hesen (13 salî).

Beriya Salih Beg îdam bikin li ber çavên wî kurê wî Mehmûd Beg ku hêj zarok e, îdam dikin. Kurê wî yê din Hesen Beg bi cezayê 15 salan cezadikin.

Malikên wî 
Bi çavê îbretê mêze ke hîvê
Ku daîm piştî bedrê ew hîlal e

Dema ku diçe ber sêpiya mirinê, bi zimanê osmanî vê meytê dixwîne:

Gerçi enzar-ı ehibbadan dahi dûr olmuşuz
Rahmet-i Rahman'a yaklaşmakla mesrur olmuşuz.

Bi kurmancî:
Eger çêkî ji bo cehşe kerê ra
Ji zêr afir, li nêv eywanê qesra

Gotina dawî 
 Embazenê xo şîret kerdo, ke camêrd bîn, mêtersin. (Di nava kesên tên îdamkirin de zarok hene, ji bo zarok li ber îdamkirina bavê xwe negirîn bi dengê bilind wan temî dike)

Girêdan 
 Ji Orhan Zuexpayic agahiyeke berfireh  (bi romî)

Siyasetmedarên kurd
Helbestvanên kurd
Mirin 1925
Serhildana Şêx Seîd
Mêr
Kurdên hatine dardekirin
Kesên hatine dardekirin
Xwûdê, çi zatek ehsan e

Xwûdê, çi zatek ehsan e  yan jî Ellah çi zatek ehsen e, helbesteke Feqiyê Teyran a pirr dirêj e. Tê gotin ku ev helbesta wî, "çend danan, dihat gotin lê bidawî nedibû. Di kurdî de "dan"a, di vir de di wateya "wakîtekê" de tê bikarhanîn. Beşek ji wê helbesta dirêj û giranbûhar û pirr bi qiymet û hêja ev e.

Berhem

Çavkanî 

Feqiyê Teyran
Şêx Ebdullahê Melekan

Şêx Ebdullahê Melekan, Şêx Evdilayê Melekan, (z. 1886/1887 - m. 29'ê pûşperê 1925 li Amedê) siyasetmedar, olzan, fermandar û pêşawayek kurd e ku di serhildana Şêx Seîd de têkoşiyaye û bi tevî 47 kesan hatiye dardekirin. Di serhildanê de fermandarê xeta Mûş û Gimgimê ye.

Jiyan 
Bingeha şêxên Malekanê digihê Melê Kal (Mele Mistefayê Cizîrî) ku ji Botanê ne. Navê gund jî ji wir tê, Melekan, Malekan an Melon dibêjin. Dibêjin 10 zarokên Melê Kal hebûne. Melekan gundekî gelek girîng e, di warê olî de wekî navendek e. Olzanên wî terîqeta Neqşebendiyê dihewînin.

Şêx Ebdulla Efendî di destpêka 1900'î de li Mûşê li cem miderîs Îlyas Samî Beg dest bi perwerdeya medreseyê dike. Îlyas Samî, wê demê yek ji giregirên rêxistina Îtihat ve Terrakî ye. Mebûstiya Bidlîs û Mûşê kiriye. Ji ber tewanbariya tevkariya nîjadkujiya ermenî li girava Maltayê sirgûn dimîne. Li kolanên Amedê di nava xizanî û birçîbûnê de dimire. Mamosteyê Şêx Evdila yê yekem Mele Hesenê Kûk e. Dewleta tirk paşnava Söylemez li malbata Mele Hesen dike.

Du xanimên Şêx Ebdullah hebûne. Keça Îzedîn Begê Mûşî Nafiye Xanim û keça Şêx Seîd Xeyriye Xanim. Piştê serhildanê ji Melekan bi dehan kurd tên kujtin, koçberkirin. Bi hezaran kesên herêmê bi salan li çiyan xwe vedişêrin, fîrar dimînin an rêça xwe li biyaniyê winda dikin. Tekane keça şêx a li jiyanê dimîne Amîne Xatûn e.

Şêx Ebdullah di şerê osmanî û rûs parastina Kurdistanê dike. Di serhildanê de karên birêxistinkirinê de dixebite. Bi tevî Şêx Seîd li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl tê girtin. Fermandarê tirkan ê Gimgimê wê demê Osman Nurî Paşa ye. Ji êla Xormekan hin axa û cerdevanên çerkezan jî tevlî operasyona dîlgirtina wan dibin.

Girêdan 
 Lêkolîna Orhan Zuexpayic (bi romî)

Siyasetmedarên kurd
Serhildana Şêx Seîd
Mirin 1925
Mêr
Alimên kurd
Kurdên hatine dardekirin
Kesên hatine dardekirin
Keleha Wanê

Keleha Wanê  an jî  Kela Wanê, ji kelehên ûrartûyan ya herî mirês e. 

Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin.

Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “Nivîskên Horhor” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.

Wêne 

Dîmenin ji keleha Wanê

Çavkanî 

Kelehên Wanê
Dêra Lîmê

Dêra Lîmê yan Dêra Sencorc li girava Lîmê (navê wê bi tirkî Adır lê kirine) ye û li nêzikî gundê Adirê () ye û li qeraxê Gola Wanê cih digire. Keşîşxane di sala 1305'an de hatiye avakirin. Paşê jî di sala 1621'ê de Dêra Sencorc û di sala 1766an de jî gavît (jametûn) û şapel (kapel) lê hatine zêdekirin.

Dêrên Wanê
Dêrên ermeniyan
Dêra Çixatanê

Dêrika Çixatanê an jî Dêrika Ktuts (bi ermenî: Կտուց , Ktuts, bi wateya "nikil") yek ji dêr û keşîşxaneyên herêma Wanê ye. Girava ku dêrik li ser e nêzîkî gundê Anavanik () ye û ev gund jî girêdayî Wanê ye. 

Dêrika Ktuts bi ser navê Surp Karapet ji aliyê bakurê giravê hatiye çêkirin. Ev dêr ji gavîta ku aliyê rojava û şapela (kapel) li aliyê rojhilatê bakûr pêk tê. Dîroka keşîşxaneyê heta sedsala 9an diçe.

Dêrên Wanê
Dêrên ermeniyan
Dêra Bartolomeyo

Dêra Bartolomeyo (bi ermenî: Surb Bartoghomeos) yek ji dêrên ermenî yên parêzgeha Wanê ye.

Xirbeyên dêr û manastira kevn îro nêzîkî gundê Dêra Elbakê ne. Dibêjin girê ku dêr ser hatiye avakirin cihê şehîdketina şandî Bartolomeyo bû. Ev bûyer di sala 71'ê de çêbûye û pişt re şandî li wir veşartine. Paşê jêmayên Bartolomeyo birine Romayê. 

Tê texmînkirin ku ev dêr di navbera salên 17’an û 19’an  ji aliyê ermenên gregorî ve hat avakirin. Dibêjin jî ku adetekî manastirê xwedîbûna gamêşekî spî û çavşîn bû.

Çavkanî 

Dêrên Wanê
Dêrên ermeniyan
Keleha Aspeşînê

Keleha Aspeşînê () yek ji kelehên Wanê ye.

Keleha Aspeşînê li Aspeşînê ye. Aspeşîn gundekî Payizavaya li ser Wanê ye. Di nav gel de navê vê kelê Aspeşîn e. Aspeşîn bi Êrmenkî “Haîka Şen” e. Ev peyva Haîka-Şen di nav Kurdan de hatiye tewandin û bûye Aspeşîn. Bi Êrmenkî tê wateya “Bajarê Yezdan” an jî “Bajarê ku Yezdan tê de hatine Afirandin”e. Di cîhanê de sê kesên ku Ûrartûyî dizanin hene û yek ji wan jî nobedarê vê kelê ye . Keleha Aspeşînê ji Wanê 25 km’yan ji Payîzavayê jî 10 km’ yan dûr e. Li ser rêya Wan û Colemêrgê ye.

Dîrok 
Ji aliyê Keyê Ûaratûyan Sardûrê duyem ve B.Z di navbera salên 764 û 735an de hatiye çêkirin. Ev keleh ji jêr û jor du beşan pêk tê. Ji ber çêkerê xwe bi navê Sardûhîhnî tê binavkirin.

Erdnigarî 
Keleh ji berên mezin û berên bixur hatiye çêkirin. Keleha jor 30 mêtroyan ji ya jêr bilindtir e. Di navê de jî perestgeha Xaldî, Perestgeha li derve, bîr, kîler, gov, qesrên avahiyan, sarinc, nîvîserên bizmarî hene. Her wiha qesra kelehê jî di nav kela jêr de ye. Dirêjahiya bircên kelê dorpêç dikin 800 mêtro ye. Sûrên dîwarî bi blokên kevirên kilsînî hatine çêkirin. Ev blok jî rasterast li ser zemîn hatiye rûniştandin.

Gelerî

Çavkanî 
Kelehên Wanê
Keleha Ayanisê

Keleha Ayanîsê yek ji kelehên Wanê ye.

Keleha Ayanisê 35 km’yan dûrî Wanê û li gundê Ayanisê ye. Ji aliyê Rûsayê kurê Argîştî ve B.Z di navbera salên 645 û 643’ an de hatiye çêkirin. Ji bo dema Ûrartûyan a dawî bê zelalkirin ev kele zehf girîng e. Li nêzikî Gola Wanê hatiye avakirin. Li gor nivîsteka nivîsa bizmarî Keleha Ayanisê ji aliyê kurê Argîştî Rûsa ve B.Z. di salên 645-643’an de hatiye çêkirin. Deriye têketina vê kelê li aliyê başûr di navbera du dîwarên kelê de ye. Li vê derê dîwarên kelê bi kevirên andezît û beşên din jî bi kevirên kilsînî hatine honandin. Di beşên jor de salona payedar û perestgeh cihekî girîng digire. Nivîsteka Ûrartûya li pêşiya perestgehê ku li ser kevirên andezît hatiye nivîsîn, piştî nivîsteka bi gor Horhor û nivîsteka Analikiz di dîroka Ûrartûyan de nivîsteka herî dirêj tê zanîn. Dirêjahiya nivîstekê bi tevahî 16 metre ye. Keleha Ayanisê, li gel avahîsaziya xwe, ji ber ronîkirina merheleyên dawî yên dîroka Ûrartûyan girîngiya xwe diparêze.

Kelehên Wanê
Kel-ax

Kel-ax () keleheke li derdora Wanê ye û û tê peşbînîkirin ku  ji dû hezar salan kevntir e.

Dîrok 
Li rojhilatê navenda Wanê li ser girekî ku girêdayî rêzeçiyayê Zimzimê hatiye avakirin. Keleh ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyem ve B.Z di navbera salên 685 û 645an de hatiye çêkirin. Duyem serbajariya Ûrartûyan kiriye. Di kelehê de perestgeha li derve, sarinc, û pêpelûkên wê yên bi hostetiya kevirbiriyê hatine çêkirin hene. 

Li bakurê rojhilata deşta Wanê ku berdewama sîlsîleya zinarên Zimzimê, ji aliyê bakûr-başûr ve 400 m.’yan dirêjahî, 60–70 m. firehî û 200 m’yan jî bilindahiya vê kelê heye. Ev keleh serdestî seranserî Wanê ye. Keleh ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyem ve B.Z di salên 685-645’an de hatiye çêkirin. 

Ji ber ku ji aliyê Rûsayê Duyemîn ve hatiye çêkirin. Navê Rûsahîniyî jî lê hatiye danîn. Piştî Tûşpayê cihê rêvebirinê ev der e. Piştî Keyê Asûrî Tîglat Pleserê Sêyemîn B.Z 735 kela Wanê dagir kir. ji ber şert û mercên ewlehî û parastinê wê ku baştir e Kele-Ax (Toprakkale) duyem paytext hate hilbijartin. Derdora kelehê bi blokên kilsînî pêk hatiye û derdora wê bi bircan hatiye rapêçan. Du têketinên kelê hene. Ji van yek li goşeyê başûrê rojava, bi kûleyan hatiye destek kirin. Têketina perestgeh û qesrê ji vê derê re çêdibe. 

Têketina din jî, li aliyê bakûr e û ev têketin deriyê atolye, embarên şerab û deriyên cihên din vedike. Tê de sarinceke avahîsaziya wê ji kevirî hatiye kolan, ji aliyê bakûrê rojava perestgehek ku ji bo Yezdan Xaldî hatiye çêkirin û şûnwarên dîwarên kerpîç peyda dibin. Perestgeha Xaldî, sarinc, embarên şerab û deriyê Meherê B.Z di sedsala 4’an de, di dema Keyaniya hevpar a Îspûînî û kurê wî Menûa ve hatiye çêkirin, qadên pîroz derxistine holê. Kele, bi avahîsaziya xwe, bi berhemên biçûk ên madenî û diranfîl ên ku mûzeyên derveyê welat de peyda dibin bala mirov dikişîne.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Kelehên Wanê
Keleha Zernekê

Keleha Zernekê yek ji kelehên Wanê ye.

Tê gotin ku kele, ji aliyê Mîrên Zernekê, Îbrahîm Beyoglû ve hatiye çêkirin. Ji ber ku nivîsteka wî nebûye, mêjûya çêkirina wê jî nayê zanîn. Kela Zernekê li rojavayê gund, li ser zinarekî asê hatiye çêkirin. Ji ber ku kele keleyek hundirîn e, tenê rêveber û giregir tê de dikarin rûnin. Keleha ji koşk, harem, xwaringeh û hemaman pêk tê. Ji aliyê rojhilat-rojava ve dirêj dibe. Koşka, bi aliyê rojhilatê kelê ve ye ji bo Mîrê Zernekê hatiye veqetandin. Koşk çar qat e û tevahiya koşkê bi kevirên xurdek hatiye çêkirin. Lê mixabin beşek wê ya giring hatiye xirakirin. Di aliyê bakûrê koşkê de, ji bo her qatê sê şibak û qata jor jî du şibakên mezin hene. Têketina koşkê ji aliyê bakûr ve çêdibe. Derî, ji der ve lakêşe ye û di hundir jî bi kember e. Piştî derî, ji bo çûyîna qatan pêlekanên darîn peyda dibin. Jêrzemîn jî çar odeyan pêk tên. Taybetiyên qata yekem û jêrzemîn weke hev în. Têketina jêrzemînê jî bi pêlekanên darîn pêk tê. Qatên koşkê yên duyemîn û sêyemîn li gor qatên din pirtir xerabûne. Harem li rojavayê kelê, li pişt xwaringehê cih digirie. Di hemama bakurê koşkê de, di roja îroyin de bi tenê derîyekî bi kember ma ye. Beşeke mezin ya avahiyê hatiye xirakirin.

Çavkanî 

Kelehên Wanê
Kelehên Anzafa Jor û Jêr

Kelehên Anzafa Jor û Jêr du kelheyên dîrokî yên Wanê ne.

10 km’yan li aliyê rojhilatê bakûr li nêzikî rêya Wanê û Qerqeliyê ye. Ji keleha jor û jêr du beşan pêk tê. Ji aliyê Keyê Ûrartî Îşpûnî ve B.Z di navbera salên 830 û 810’an de hatiye çêkirin. Îşpûnî ji bo ku rêya leşkerî û bazirganiyê ya herêma Ûrnîyeyê bigire bin kontrola xwe ev kele daye çêkirin. Keleha jor 600- 700 mêtroyan li başûrê kela jêr hatiye çêkirin. Ev der di dema Menaû de B.Z di navbera salên 810 û 786’an de hatiye çêkirin. Di her du kelehan de jî sûr, birc, atolye, kîler û kîtabe hene. Deriyê Pagan’ê Ev derî li Yeşîlaliç (Pagan) a ku girêdayî navçeya Serayê ji aliyê Ûrartûyan ve hatiye çêkirin û deriyekî kevirîn e. Li ser nivîskeke ji bo Îşpûniyê kurê Sardûriyê Yekem hatiye nivîsîn heye. Kevir li ser girekî bilind hatiye çêkirin.

Deriyê Meher Ev deriyê kevirîn Deriyê Meher, ku ji bo Keyê Ûrartûyî Îşpûnî hatiye çêkirin 5 km’yan li aliyê rojhilatê Wanê cih digire. Çavkaniya herî girîng a vê nivîskê ew e ku di derbarê Dewleta Ûrartûyan de agahiyên olî tên dayîn. Navê hemû Yezdanên di nav dewletê de pîroz in û hemû qurbanên ji bo van Yezdanan hatine dayîn li ser vê nivîskê hatiye rêzkirin.

Deriyê Pîrî Hazîneyê 300 m’yan di aliyê başûrê Kela Zivistana Jor de cih digire û ev jî 12 km’ yan bi aliyê başûrê paytexta Tûşbayê ve ye. Ji aliyê xelkê ve tê bawerkirin ku di pişt vî derî de gencine heye û ku dê rojekê bê vekirin . Ji ber vê yekê ev nav lê kirine. Ji aliyê rojavayê vî kevirî hatiye sererastkirin û wekî deriyekî hatiye birîn. Ev derî 6 m’yan fireh û 28 m’yan jî bilindahî nîşek jê çêbûye. Ji ber ku ev deriyê kevirîn ê dema pêşîn a Ûrartûyan e bi qasî yên din berhemeke baş lê derneketiye. Çiqas xwestine ku derî bi yek çarçoveyî çarçove bikin jî lê ev pêknehatiye. Bi nivîsa bizmarî li ser derî “ Ev bax û baxçeyan ji aliyê Îşpûniyê kure Sardûr ve saz bûne”hatiye nivîsîn. “Ji bo ezbenî ev nivîsk da çêkirin” nivîsiye.

Kelehên Wanê
Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif

Çerkez Hemîd kurê Ûsiv, Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif, Çerko (jdb. ? - m.  li Amedê) yek ji têkoşerên serhildana Şêx Seîd bû ku di nava 47 pêşawayên serhildanê de hat darvekirin.

Bi xwe ji baweriya elewî bûye. Di darizandinan de berê bi cezayê 15 salan tê cezakirin. Lê ew viya layîqê xwe nabîne û ji dadgehê tika dike ku cezayê îdamê bidin wî jî.

Çerko bi romiya (tirkî) wê demê (osmanî) di dadgehê de ji dadgeran re wiha diqîre:

"Şeyh Sâîd`in olmadığı, İslâmsız bir dünyada, benim için hayat haramdır. Zîllet altında yaşamaktansa, izzetlice idâm sehbâsında ölmek daha evlâdır."

(ku. Di cîhana Şêx Seîd ne lê ye, di erdxaneke bêî Îslamê de jiyan, bo min heram e. Ji jiyana di bin zîletê de be, mirina li sêpaya mirinê ya bi îzetê çêtir e.)

Serhildana Şêx Seîd
Mirin 1925
Mêr
Heftdêr (Wan)

Varagavank an jî Heftdêr keşexaneya ermeniyan a Varagavankê ye. 

Ev dêr li gundê Varagê () nêzîkî navenda Wanê ye. Ji van heft dêran re bi giştî Varagavank tê gotin. Li quntara Çiyayê Reş û di sedsala 8an de hatiye avakirin.

Varagavank wek Heftdêr an Heft Kilîs  ji tê nasîn, ji ber ku ji heft dêran pêk hatiye: Surp Sopi (981), Surp Hovhannes, Surp Astvatsatsin (dêra sereke ye), Surp Nshan, Surp Khash (1817), Surp Sion (1849) û Surp Gevork. 

Manastir cihê serokmetranê Wanê û keşexaneya herî navdar û dewlemend a Vaspurakanê bûye. Keşexane 10 km’yan ji rojhilatê bakurê bajarê Wanê û nêzikî quntara başûr a çiyayê Erekê bûye. Navê kevn ê çiyayê Erekê Varag bûye. Rivayet dikin ku ev keşîşxane ji aliyê keyê Vaspurakan Senekerîm Hovhanes ve di dema hikumdariya wî de (1003-1022an) hatiye avakirin. Lê beriya vê dîroke ji vir ve hin avahiyên din hebûne.

Dêrên Wanê
Dêrên ermeniyan
Muhamere

Muhamere muhemere ji xurinî û fitûran (taştê) e. Pirranî li parêgehên Dîlok, Rihayê tê zanîn û xwarin. Ji pêjgeha asûrî derbasê pêjgeha kurd bûye.

Berkelî 
 1/2 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1/2 KX mergeya îsotê
 5 kerî nanê hişk
 1 SA (stekana-qedeha avê) kakilê gûzê
 1 SA îsota sor (îsota pûlpelî, îsota tûj)
 1/2 SA rûnê zeytê (dikare hinek jî zêde be)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) reşke (kemyon)
 Hinekê îsota reş (filfil)
 Xwê (solin)
 Ava 1 lîmonê (yan jî 1 KX dimsa hinarê)
 1 KÇ şekirê toz

Çêkirin 
Kakilê gûzê bipişirînin an bihêrin. Nanan di avê de şil bikin, bidin kêlekê. Îsota pûlpelî, reşke, îsota reş, ava lîmonê tevlîhev bikin, wê jî bidin kêlekê.

Nanên nermijî bûne bikin badiyekê yan binikekeke mezin. Kakilê gûzê, şekir, îsot, rûne zeytê, xwê, mergeyan tevlî nan bikin, bistrên. Bi qasî 1,5 - 2 katjimêrî bidin sekinandin.

Taştê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha asûrî
Tirşîna kelema sor

Tirşîna kelema sor ji tirşînên sereke yên pêjgeha kurd e. Kurd pirranî kelema spî bikartînin lê heger di malê de kelema sor hebe, ji ya spî tercîh dikin.

Berkeliya (melzemeyê) tirşîna kelema sor 
 Ava 1/2 lîmonê, ango nîv lîmonê
 Xwê (solin)
 3 dd (dendik) sîr
 1/4 SA (stekana-qedeha avê) sirke
 1 serî kelema sor (bila biçûk be, ne pirr mezin be)
 1/2 kg fringî (bacanê sor, tomatos)
 4-6 heb îsota dirêj a tûj (kesên madeya wan dişewitin an nikarin bixwin, dikarin îsota dirêj a ne tûj/no jî bikarbînin)

Dagirtina wê 
Kelemê hûrik hûrik hûr bikin, bi 2 SA avê nîvco bixaşînin. Kelema nîvcoxaşiyaye bikin badiyeke kûr an teşteke biçûk, bihêlin bila sar bibe. Ava wê nerijînin. 

Sîr, îsota dirêj (dikarin dedindikên wê derînin, bi kêfa xwe ne) û fringiyan li makîneyê bidin. Sirke û ava lîmonê berdin serê û tevlî kelemê bikin.

Baldarî: Baştir e hîn vê tirşînê di nava hefteyekê bixwin. Ev ne terîfeya standard e. Hûn dikarin hin bihabêhnan tevlî bikin an lê kêm-zêde bikin.

Tirşîn
Pêjgeha kurd
Şorbeya fringiyê ya Botanê

Şorbeya fringiyê ya Botanê ji şorbeyên pêjgeha kurd ên herêma Botanê ye. 

Standardeke wê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike. Taybetiya şorbeyên Botanê ew e ku, botanî pirr qîmetê didin şorbeyan, ne tenê wekî xwarineke sivik an bo taştêyê dibînin, gelek zad û zebzeyan bikartînin.

Berkeliya (melzemeyê) şorbeyê 
 1 serî pîvaz
 2 dd (dendik) sîr 
 5-6 heb fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamik)
 4-5 pelên merzekewê (firincemişk, rihan)
 2 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)
 5 SA (stekana-qedeha avê) ava goşt
 Têra xwe xwê
 Hinekê îsota reş (filfil)
 Li ser daxwazê hinekê îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)

Çêkirin 
Qalikên firingiyan bigirin, dendikên wan derînin, kûbîkê (wekî zarê) hûr bikin. Pîvaz û sîran bikin 4 parçe berdin quşxaneyê. Ava goşt berdin nava quşxaneyê bidin ser agir. Baldar bin bila ardê we girikî nebe, bihele.

Xwê, îsota sor, rihan û ardê tevlîhev bikin hinekê avê berdin ser, tevdin. Berdin nava quşxaneya bi ava goşt dikele. Firingî nermîjî bûn, bi kefgîrê derînin, bipelçiqînin yan li makîneyê bidin, dîsa berdin quşxaneyê kelekî din jî pê bînin. 

Dema we servîs kir, hûn dikarin nanê hatiye biraştin an penîrê qaşar jî bipişirînîn navê. Êdî amade ye ku were ser destexaneyê (sifre).

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pisîka Wanê

Pisîka Wanê, (Felis catus) cûreyeke taybet a pisîka malê ye ku li herêma Gola Wanê ya çiyayên Bakurê Kurdistanê hatiye dîtin.

Pisîkên Wanê 25 roj piştî zayînê çavên wan vediguhere rengekî din. Bi awayekî normal mezin in xwedan pirçên spî yê û carinan bi rengê sor li ser û pişta wan hene. Çavên wan ên şîn an qehweyî an jî heterokromiya ku ji her çavek bi rengek cuda ye, heye. Pisîka Wanê wekî "pisîka avjeni" tê binavkirin ku hatiye dîtin li Gola Wanê avjeniyê kirine.

Tîpa pisîka Wanê ya ku bi xwezayî diqewime, di nav gel de tê bawer kirin ku bingeha nîjada Wanê ye, ji hêla gelek rêxistinên pisîkên ve hatiye standardîzekirin û hatiye nas kirin.

Dîrok
Her çiqas ne diyar be jî tê pêşkêşkirin ku Pisîka Wanê bi sedsalan e ku li derdora bajarê Wanê û li seranserê herêma Gola Wanê dijîn. Lêkolînên genetîkî destnîşan dikin ku cisnê Pisîka Wanê ji pisîka çolê ya afrîkî (Felis lybica), ji bo kontrolkirina mişkan, bi qasî 9000 sal berê li Rojhilata Nêzîk, dema ku civakên nêçîrvan-berhevkar derbasî çandiniyê bûne, hatiye kedîkirin.

Taybetmendî

Pisîkên Wanê bi tevahî spî ne. Lê bi kêmasî li hinek cûreyên pisîkên Wanê bi piranî spî ne û li dora poç û guhên wan îşaretên qehweyî hene. Li gorî belgefîlma BBC ya sala 1991ê, Pisîk ku ji hêla Roger Tabor ve hatiye nivîsandin û pêşkêş kirin, şêniyên herêma Wanê tenê tîpa tev spî wekî pisîkên Wanê nas dikin. Taybetmendiya wan a genetîkî ya herî berbiçav çavên wan ên bi rengê cûda ne ku çeva rastê şîn û çeva çepê jî zer e.

Endamên herî bi nirx ên celebê cûreya tev spî û yek çavek zer e û yek çavek şîn e.

Tevger
Pisîkên Wanê bi avjeniya gola Wanê têne naskirin. Lushington wiha diyar dike: "Ji xeynî kapasîteya wan a mezin a ji bo hezkirin û hişmendiya hişyar, taybetmendiyek wan ê berbiçav ev e ku bervajî yê pisîkên din, hezkirina wan ê avê ye. Ew ne tenê di nav avê de dizivirin û pê dilîzin, lê tê zanîn ku ji bo avjeniyê jî dikevin avê". Belgefîlma BBC ya Tabor dibêje: "Sedema wanên navûdengiyê ev e ku wekî 'pisîka avjenger' têne zanîn.

Çavkanî

Wan
Felis
Guhandarên li Kurdistanê
Faunayê Kurdistanê
Tirbeya Helîme Xatûnê

Tirbeya Helîme Xatûnê, tirbeyeke dîrokî ya Wanê ye.

Tirbeya Halîme Xatûnê a li Westanê ji aliyê Melîkê Selçûqiyên Anatoliyê Îzetîn ve di sala 1335anan de, ji bo keça wî Halîme Xatûn hatiye çêkirin. Tirbe, bi mînakên hostetiya kevirîn ve girîng e, û li cihê tirbeyê gorên Akoyûnî û Karakoyûnî jî balê dikişîne.

Di sedsala 14’an de li ser navê Xatûn Helîmeya keça Îzedîn Şîr ve hatiye avakirin. Şopa mîmariya kumbeta Selçûqiyan hildigire. Di nava goristana dîrokî ya navçeya Westanê de û 40 km’an dûri Wanê ye.

Çavkanî 

Wan
Tirbe
Tirbeyên Kurdistanê
Tirbeya Hesen Beg a Xoşabê

Tirbeya Hesen Beg a Xoşebê, yek ji tirbeyên dîrokî yên Wanê ye.

Di sala 1585’an de, odeyeke medreseyê rakirine û tirbe li tenişta mizgeftokê ve goşeya başûrava ya medreseya Hesen Begî ve çêkirine ji ber şehîd ketina Hesen Begî ya Tebrîzê de gora wî anîne Xoşebê û ew di vê tirbeyê de veşartine. Tirbeya ku deriyê wê hewşa medreseyê re vedibe, planekî çargoşeyek yekqatî û serê wê bi qubeyê ve pêçayî ye. Rûbera serê wê bi temamî herifi ye. Tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û paceyên wê vedibin eniyên başûr û rojaveyê. Her wiha di qeraxên wan de xemilandnên geometrîkî cih digirin.

Çavkanî 

Wan
Tirbe
Tirbeyên Kurdistanê
Tirbeyên Pîzanê yên li Elbakê

Tirbeyên Pîzanê, du tirbeyên dîrokî yên Wanê (Elbakê) ne.

Du tirbeyên nêzikî hev ve pêk hatine û quntara bakûrê Pîzanê ne. Wek tirbeya jorîn û tirbeya jêrîn tên binavkirin. Tirbe nîvê sedsala 17’an de hatine avakirin. Tirbe bi plana goşeya yekqadî ye û serê wan bi qûbeyan ve pêçayî ne. Her du tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û di hundirê wan de gor hene. Kêlikên goran kesan jî didin diyarkirin. Nemaze di tirbeyên jêrîn de gorên begên Pîzanê hene.

Wan
Kumbeta Zortûl

Kumbeta Anonîm (Zortûl) a Ercîşê, bermahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Di nava zeviyên nezikî gundê Zortûla Ercişê de cih digire. Ji ber nebûna nivîsteka wê ne diyar e ku ev kumbete kî çêkiriye û ji aliyê kê ve hatiye avakirin. Lê tê texmînkirin ku di serê sedsala 15’an de ji şexsîyetekî girîng a Qaraqoyiniyan re hatiye avakirin. Bi qaîdeyekî çargoşe ya kumbetê heye û di ser de jî qewdeyekî donzdehgoşeyî heye. Rûyê wê ji kulehek bi piramîdî ve hatiye pêçandin. Deriyekî dikeve aliyê bakûra gewdeya wê û hin pace jî vedibin aliyên din. Rûbarên ku mayîne di navberê de jî bi qewartiyên sêgoşeyî ve hatine tevgerandin. Nimûşên çûkan, şer û teyrê duser wek nimûşên xemlandi di kumbetê de cih digire û balê dikişîne li gel van xemlên nebatî û rêzek nivîsê ji bin kulehê heye.

Wan
Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê

Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Kumbet qeraxa rêya Ercîşê ye. 1458’an di dema Cîhan Şahê ji Qaraqoyiniyan e de ji aliyê Rûstem Begê Emîrê Mezin re, ji bo Eliye Emîr Yar, Mistefa Şah, Sevik Şah, Elî Şah û diya wan Xatûn Paşaya Qadem hatiye çêkirin. Kumbet piramidi ye, du qatî û qewdeyek donzdehgoşeyî ye û bi kevirên qutkirî ve hatiye avakirin. Deriyekî wê bi awayê kemereke tûj çêkirine û ev deriyê ku eniya bakûr dinêre xistine nava çarçoveya Qewartiyên sêgoşe navbera rûyan re vedibin, pace jî vedibin aliyên din û hê jî li ser piyan in.

Wan
Kumbeta Silêman Beg a Xoşabê

Kumbeta Silêman Beg a Xoşebê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Di Xoşebê rojhilatbakûra goristana Gevirxan de ye. Tê texmînkirin ku ev tirbe ji aliyê Silêman Begê, ku ev kele jî çêkiribû, nîvê sedsala 17’an de hatiye çêkirin. Ev avahî li ser erdekî xar hatiye avakirin û bi qaîdeyekî goşeyî ve ji aliyê wê yên bakûrê hatiye bilindkirin. Rûbera serê kulehê devre ye û temamiya wê û nêzikî nîvê qubeya di hundir de ji herifî ye. Deriyê eniya bakûr ji derve û ji hundir de xistine nava çarçoveyek geometrîkî de, ji her sê aliyan jî bi awayekî cuda pace hatine vekirin.

Wan
Kumbetên gundê Qubikê yê Bazîdaxayê

Kumbetên gundê Qubikê yê Bazîdaxayê avahiyeke dîrokî ya Wanê ye. Kumbet 5 km dûrî gundê Qubikê () yê Bazîdaxayê ne. 

Tê texmînkirin ku avahî ji ber ku bê nivîstek in di nîvê sedsala 17’an de hatine çêkirin. Li bakur û başûr du kumbeten yekqatî û nêzikî hev hatine çêkirin. Kumbeta bakur ji gewdeyeke heştgoşeyî, ya başûr jî ji gewdeyeke nehgoşeyî ye. Rûyên kumbetan yên ji derve bişkivîne.

Wan
Qisir

Qisir mezeyek ji girarê (savarê) ye. Mirov dikare bixe bin koma xwarinên şîvê jî. Qisir ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurd, romî (tirk), azerî û ermenîyan (Hay) bûye. 

Qisir ji savar, fringî (bacanê sor), merge û sîrê tê çêkirin. Lê mirov dikare dendikên hinarê jî lê zêde bike. Qisira kurd dixwin, xwerû dişibe ya asûriyan. Li parêzgehên bakurê Kurdistanê Meledî, Dîlok, Sêwas û Mêrdînê bêhtir tê zanîn û xwarin. Standardeke vê mezeyê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike.

Berkeliya qisira Melediyê 
 Pelên kahoyê (xes, xas jî dibêjin)
 1 serî pîvaz
 Li ser daxwazê biharbêhn (bi kêfa xwe ne)
 2 lîmon
 2 SA (stekana-qedeha avê) savara hûrik
 5-7 ta pîvaza heşîn
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya firîngiyê (şamik, tomatos)
 1 baq hêliz (pîjinda, şiwît)
 1 baq bexdenûs
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)
 Hinekê rûnê zeytê (bo mînak 1 SA)
 Li ser daxwazê xwê

Çêkirin 
Savarê bikin badiyekê, 2-3 stekan avê verdin serê, devê badiyê por bikin bila bisekine, nermijî bibe. Zebzeyan hûrik hûrik hûr bike, merge û xwêyê tevlî bike. Biharatê pê werbike, ava lîmonê jî û baş bistrê.

Li ser pelên kahoyê tê servîskirin. Ango pelên kahoyê daynin ser binikan û qisirê jî berdin serê.

Meze
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha asûrî
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha ermenî
Şorbeya kartolê

Şorbeya kartolê kêm be jî di pêjgeha kurd de tên kelandin. Kurd kartolê bêhtir di hêyavk, tiyanan de bikartînin. Li herêmên soranîaxêvan, Botan, Tolhildanê bêhtir tên zanîn û kelandin. Dîsa kurdên Cihû jî dixwin. 

Standardeke vê şorbeyê nîne. Mirov dikare lê kêm-zêde bike.

Berkeliya şorbeya kartolê ya Botanê 
 1 SA (stekana-qedeha avê) şîr
 1 hêk
 1,5 kg ard (arvan)
 1,5 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 9-11 SA ava goşt
 2 serî pîvaz
 3-4 kartol
 Xwê (solin)
 Hinekê îsora sor (îsota pûlpelî, îsota tûj)
 Li ser daxwazê hinekê biharbêhn (bi kêfa xwe)

Çêkirin 
Hêkê bixaşînin dê zerika wê ji we re lazim be. Pîvazê li rêşkerê bidin, di rûnbirêşkê de biqijilînin. Ardê berdin navê, tevdin. Kartolan li rêşkerê bide, di nava ava goşt de bikelîne. Bi kefgîrê kartolan bigire bidarivîne, xwê pê werbike. 

Zerika hêkê derîne, di nava şîr de biçelpîne û wê jî berde nava xwarinê. Îsot an biharatên ku hûn bixwazim pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Lîm

Lîm an jî girava Lîmê, yek ji çar giravên gola Wanê ye. Li giravê xirbeyên Dêra Lîmê ne.

Giravên gola Wanê
Kilora şilavkî

Kilora şilavkî, kilora şîravkî navê kiloreke gelên îranî ye ku kurd, faris, romî (tirk), ermenî, asûrî tevahiya gelên herêmê dizanin û dixwin. Bêhtir li Mêrdîn û Behdînanê tê xwarin.

Xaşandina pelhevîrkê (şikeva) û cureyên xwarinên wiha di nava gelên îranî (faris, kurd, belûcî, gilakî ûêd) de bipêşketiye. Tirkan navê Su böreği lê kirine, ev ji wergera şilavkî ye. Bi bandora asîmîlasyonê lu bakurê Kurdistanê carcaran kurd navên xwarinan bi tirkî bilêvdikin.

Berkeliya şilavkiya Botanê 
 2 hêk
 20-25 gr hevîrtirş
 100-110 gr rûn
 1kg ard (arvan)
 600 gr goştê kişandî (berx be baş e)
 1 SA (stekana-qedeha avê) şîr
 150 gr bexdenûsa hûrkirî
 Li ser daxwazê xwê (solin)

Çêkirin 
Hevîrtirş berdin nava şîr, xwê pê werbikin, biçelpînin, hinekê avê lê zêde bikin û di nava wê de hevîr bistrên. Hevîrê xwe bi qasî 40-50 deqeyan bidin sekinandin.

Quşxaneyê bînin, rûn bikinê. Goştê kişandî, bexdenûsa hûrkirî berdin navê û biqijilînin. Ji hevîrê pelhevîrkên (şikeva) gelek tenik vebikin, li sêniyekê yan tiyanê rabixin. Pelhevîrkên xwe bi kêrê bikin 4 parçe, di nava ava dikele de bixaşînin.

Ji parçeyên pelhevîrkê wekî heftbirrî yan kilorên din, li ser sêniyê kilorê rabixin, qatên wê ji têkela goştê kişandî û bexdenûsê dabigirin.

Hêkê li rûyê qata ser bidin, bavêjin argûnê (firne, firûn). 

Kilor
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha asûrî
Meze

Meze () (yewnanî:μεζές}}, pirrjimar: μεζέδες mezedes), bulgarî: mese (bixwîne meze), serbî/makedonî meza (Мезa), romî (tirkî) meze, erebî: mezze (مزة) ji xwarin-vexwarinên sivik ên beriya xwarinên giran tên xwarin re dibêjin. Meze herwiha bi vexwarinên alkolî re tê xwarin. Ji Yewnanistana kevn belav bûye û di gelek zimanan de jê re meze tê gotin. Meze ji bo bitehmkirinê ye jî.

Hin ji mezeyên pêjgeha kurd 
 Piyaz
 Babaxanûç
 Ecîn
 Hin cureyên sivik ên kufte û kutilkê
 Mast
 Penîr
 Zeytûn, bo mînak bi îsota sor û lîmonê
 Qisir
 Cacix
 Gindor û zebeş
 Seleteya bazirganan
 Gelek cureyên seleteyan
 Haydarî
 Muhamere

Meze
Pêjgeha kurd
Meftuneya kerengê

Meftuneya kerengê, dilikiya kerengê, qeliya kereng û goştê berxê navê xwarineke bigoşt a pêjgeha kurd e. Meftune tê wateya dildayîn, dilikî, dildarbûnê. Li Botan, Xerzan û Serhedê kereng pirr in, bi biharê ve kereng tên berhevkirin û ji wan gelek xwarin tên çêkirin. 

Standardeke vê xwarinê nîne, lê goşt û kereng divê hebîn, bêî wan nabe.

Berkeliya meftuneya kerengê ya Serhedê 
 1 kg kereng
 250 gr goştê berxê
 1/2 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) simaq
 1/2 dd (dendik) sîr
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Kerengan amade bikin (bişon, hurbikin). Goşt tîke bikin. Têxin quşxaneyê yan rûnbirêşkeke kûr, bikelînin. Kerengan jî paşê tevlî bikin, xwê pê werbikin.

Kereng û goşt peritîn, ava simaqê, sîra kutayî, merge û avê tevlî bikin. Bila ava wê ne pirr be, 1-2 tilî (bêçî) ji ser re be. Kereng nermijî bûn, ango keliyan, êdî xwarina we jî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Qelî

Qelî an jî sêleqelî xwarin û berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) goşt e. Ji lêkera qelandinê tê. Ji bêjeya qeliyê, bêhtir qeliya goştê sor (pez-dewar) tê fêhmkirin, lewra li Kurdistanê gelek navdar e. Bo zivistanê qeliyê amade dikin, vedişêrin, dema pêwîstî bû, germ dikin dixwin an di xwarinekê de bikartînin. Teknîkeke gelek kevn a dirêjxwedîkirina goşt e. 

Romî (tirkî) kavurma dibêjin lê ev ne bi tirkî ye, ji bêjeya korma ya farisî ye, tirkan hinekê tirkîze kirine. Li Hindistan, Pakistan, Efxanistan, Kurdistan, Îran, Tacikistan, Tirkiye, Ermenistan, Bulgaristan, Azerbaycanê tê zanîn û xwarin. 

Ji qelandina goştê masiyan re jî qelî dibêjin (bo mînak qelandina deqsorê re herwiha qelî dibêjin) lê ew nayên veşartin masiyan bo zivistanê hişk dikin.

Amadekirina qeliyê 
Goşt hûr an mezin hûrbikin, gorî pêdiviyê bikin verok, kilince, quşxane, beroş, sîtil an dîzekê. Heya hestiyan berdan dirêj bikelînin.

Hestiyan derînin, goştê bêhestî xwê bikin û di nava rûn de biqelînin. Edî ji xwarinê re amade ye. Pirranî hema naxwin, bo zivistanê vedişêrin.

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd 
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha Tirkiyeyê
Hûr û rodî

Hûr û rodî (rovî, loqle) di gelek xwarinên kurdî de tên bikaranîn. Têkirina (tijekirina) wan, benî, sosîs, şirdan ûêd. Li rojhilatê Kurdistanê, Mûş, Sêrt, Qers, Çewlîg, Bidlîs û Wanê pirranî rodiyan tijedikin. Serhedî ji wan xwarinên cudareng çêdikin. Lê dîsa jî gorî gelekan têkirinên herî çêjdar ên Botanê ne. Helbet ev nêrînek e, tehma devê her kesê ji xwe re ye. Hûr û rovî berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) girîng e di pêjgeha kurd de û li tevahiya herêman tê xwarin.

Ferhengok 
 Loqle, rodiyên ajalan, rodiyên herwiha hevwateya rodî (zimanzanên kurd kîjan kîjan e, standaed nekirine)
 Rodî, rodîk (her hinekê hûrik an ziravik be)
 Rovî, rêvî, rûvî ji devokan e, hevwate bi rodî re
 Rovî, rêvî, ajalek e, boçika wê dirêj e
 Mûmar, şirîta rodiyan
 Hûr, madeya ajalan
 Hûr, biçûk, hûrik
 Hur, cureyek tiriyê ye, gûşîdirêj e
 Hûrek, çavbirçî, kesên têr naxwin
 Hûrgir, bizik, kesên zikên wan mezin bûne

Berkeliya (melzemeyê) têkirina botaniyan 
 2 SA (stekena-qedeha avê) riz (birinc)
 1 kg loqle (rodî, rovî)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) pûjan (tihtavik)
 Xwê (solin)
 1 KX mergeya îsotê 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş
 1 KÇ îsota sor (îsora tûj, îsota pûlpelî) 

Bo tîrkirinê (terbiyekirin);
 2 KÇ pûjan
 1 KX xwê
 1 KX rûnê nivîşkî
 4-6 SA av

Çêkirin 
Badî yan teştekê de merge, riz, pûjan, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlîhev bikin û tevdin, têkela dagirtinê amade bikin. Verok an quşxaneyeke din de, di nava şoravka kelî de roviyan pakij bişon, bila bakterî bêziyan bibin.

Rodiyan bi wê têkela we amadekiribû tijebikin, dabigirin. Roviyên tijekirî di nava şoravkê de bişon. Berkeliya bo terbiyekirinê (tîrkirinê) di quşxaneyekê de tevlîhev bikin, paşê roviyan jî têkin navê. Bi qasî 50-70 deqeyê (li ser agir e) bikelînin. Ev xwarin bi germî tê ser destexaneyê (sifre).

Gotin 
 Hûr û pizûr para xezûr.

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd
Hêyavka bamyeyê

Hêyavka bamyeyê yek ji xwarinên bamyeyê ye. Hêyavk ji xwarinên quşxaneyê yên zebzeyan re tê gotin. Di hin devokan de bo hêyavkê tirşik jî dibêjin lê tirşik bi xwe jî hêyavkek e, bi taybetî li Botan, Amed û Xerzanê tê xwarin. Navê bamyeyê bi latînî: Hibiscus esculentus e.

Berkeliya hêyavka bamyeyê ya Amedê 
 1/2 kg firingî (bacanê sor, şamik, tomatos)
 1/2 kg goştê berxê
 1 kg bamye
 Rûnê zeytê
 3-4 dd (dendik) sîr 
 Xwê (solin)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)
 1 lîmon

Çêkirin 
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê, sîra kutayî, firingî (gir hûrkirî), goşt, bamye, xwê, îsota tûj tevlî bikin, bidin ser agir. Bila dirêj bikele, goşt biperite, kewa xwarinê bigire.

Beriya ku ji agir bigirin, bi ava lîmonê re herwiha hinekê bikelînin. Xwarina we amade ye, dikare bê servîskirin.

Hêyavk
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Xerzanê
Qaso

Qaso (navê fermî: Kasım Ataç) (jdb. li gundê Qulan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m.) serdarekî osmanîyan bû. Hevçengê (hevzava, hevling, hevbûk) pêşawayê kurd Şêx Seîd bû. Sîxuriya komara romiyan (tirk) a nû hatibû avakirin dikir.

Sala 1918yê wekî serdar ji artêşa osmaniyan malnişînî (teqaût) dibe. Li Gimgimê bicih dibe, sîxuriya dewletê dike. Jê re Qasoyê dirêj jî dibêjin, lewra bejna wê gelek dirêj bûye. Piştî sirgûnê, sala 1950yê vedigere Kurdistanê, bo demekê li Xarpêtê jî dimîne. Hevjîna wî Gulê, bi kerb û qehiran dimire lewra Qaso birayê wî jî daye kujtin.

Şêx Seîd û serokatiya serhildanê nedixwestin beriya ku amadekariyan bidawî bikin, li dijî tirkan serî hildin. Lê sîxur û zilamên dewletê provokasyonan lidardixin, kurdan zû radikin serhildanê. Serhildan bisernakeve. Şêx Seîd dixwaze xwe û serokatiyê bifilitîne, herin rojhilatê Kurdistanê (yan jî binxetê-Sûrî) li wir bo serhildaneke nû amadekariyan bikin. Lê sîxurê dewletê Qaso cihê wan gilî dike û serokê kurd û hevalên wî li ser pira Evdirehmanpaşa dide girtin.

Wê demê fermandarê Gimgimê yê romiyan (tirk) Osman Nûrî Paşa ye. Qaso bi nameyekê ji tirkan efûkirina xwe û malbata xwe dixwaze û xeta ku serokê kurd li ser e rave dike, giliyê wan dike. Jixwe ji berê ve jî wî birêkûpêk raport didabûye dewletê.

Tirk Qaso sirgûn dikin 
Piştî têkçûnê, tirk canê Qaso efû dikin lê wî sirgûnê nava tirkan, navçeya Aydınê Sökeyê dikin. Qaso û malbata wî li Kurdistanê bêrûmet dibin, nikarin bijîn. Navê wî dikin Qasoyê kor, Dêlo Qaso û di gelek stranan de cihê xwe digire.

Ji qeymeqamê Sökeyê re îtîrafan dike, paşê ev îtîraf hemî wekî pirtûk tên weşandin.

"Kurmê darê" 
Kurmê darê ne ji darê be, dar narize. Ev gotineke pêşiyên kurdan e. Dema di civatekê de behsa vê gotinê bê bikirin, navê Qaso jî derbas dibe. Wê demê yek ji endamên dadgeha serxwebûnê ya rojhilatê jî Elî Salîbê kurê Emînê Rewanî jî kurdekî ji Kerkûkê bû. Elî Salib dibe parlamenterê tirkan ê Rihayê.

Kevneşopiya kurdan 
Kurd dema yek ji neteweya xwe re îxanetê bike navê wî di nava xwe de qedexe dikin, nadin zarokan. Bo mînak Rayber, Bekoyê Ewan jî ji ber ku îxanet kiribûn, kes navên wan li zarokên xwe nake.

Malper 
 Bi zimanê romî agahî li ser girtina Şêx Seîd û rola Qaso
 Agahiyeke berfireh bi zimanê romî 

Artêşa tirk
Serhildana Şêx Seîd
Heşîna bêrîvanan

Heşîna bêrîvanan, sifreya bêrîvanan, dolmeha bêrîvaniyê, kutilkek (dolmeh) e kurdî ye. Di pêjgeha kurd de dolmeh ne tenê bi îsot û pelên rezê tên çêkirin, kundir, bacanreşk, fringî, pîvaz ûêd gelek zebze tên bikaranîn. Li tevahiya herêmên Kurdistanê dolmehên wiha tên xwarin.

Çima gotine ya bêrîvanan? 
Heger di yek xwarineke dolmehê de, çend zebze bi hev re bên bikaranîn di wêjeya devkî de jê re heşîna, dolmeha bêrîvanan, sifreya bêrîvanan dibêjin. Ev nav çawa derketiye nayê zanîn. 

Bi texmînî di riyên dûr ên bêrîvaniyê de bêrîvanan xwarinên xwe, herwiha dolmehên xwe bi hevre dixwarine, li ser sifreye radixistine, ev nav jî wisa derketiye. Ango yekê ji malê kutilka îsotê, yekê ya pîvazê yan a pelên rezê aniye, li ser sifreyê cureyên wê pirr bûne. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin. 

Ev ne xwarineke standard e. Mirov dikare bi dilê xwe sebze, biharbêhnan bibijêre.

Berkeliya terîfeyekê (pêşniyar e) 
 1 kg goşt
 4 serî pîvaz
 4 îsotên dirêj û tûj (no)
 Têra xwe kundirên dirêj, bacanreşk, kelem an pelên rezê
 2 KX (kevçiyê xwarinê) xwê (solin)
 2 KX biharbêhn (bi dilê xwe)
 Rûn
 1/2 kg fringî (bacanê sor, şamik, pamîdor, tomatos)
 1 kg riz (birinc)
 100 gr simaq
 4 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)
 2 KX mergeya fringiyê

Çêkirin 
Berê berkeliya (melzemeyê) hundir amade bikin. Ango goşt, pîvaz, îsot, fringî hûrbikin, berkeliya hatiye dayîn bi giştî tevlîhev bikin, ava simaqê pê bidin xwarin. Hûn dikarin di nava ava simaqê de hinekê bikelînin jî. 

Zebzeyên xwe (li gor kêfa xwe bacanreşk, kundir, îsot, fringî, kelem ûêd) bînin, hundirê wan bo dolmehê derînin. Ji têkela hundir, hundirê zebzeyan dagirin (tije bikin). Ava simaqê berdin ser. Giraniyeke pan bidin ser dolmehên di quşxane yan beroşê de hatine bicihkirin û bihêlin bila bikele.

Kel bidawî bû, ji agir bigirin, bi qasî 10-15 deqeyan derxûnê (qalpaxa, devanga quşxaneyê) venekin, bila di hilmê de bimîne. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Binêrin 
 Kutilk
 Kufte

Kutilk
Pêjgeha kurd
Bazara Ûrûsî

Bazara Ûrûsî, yek ji bajarên nas ên Wanê ye.

Hûn dikarin sûkên bi navê bazara ûrisî û bazara ewrupayê bigerin û tiştên ji bo diyarî û li tiştên curbicur lê binêrin. Di van sûkan de peydakirina rûnê hêkên moriyan jî pêkan e. Ev rûnê ku kêri hin nexweşiyan tê, çêkirineke Îranî ye. Ziynetên zîv, bi teknîkeke kevn a bi navê “savat” tên nexşandin û ji bo diyariyan alternetîfeke xweş pêşkêş dike. Her wiha xalîçe û berikên Wanê jî hêjayî dîtinê ne.

Li vê derê tişta herî baş ew e ku heke hûn ji wênekêşiyê hez bikin hûnê wenêkêşekê bi destê xwe bigrin, sûk û kolanên Wanê bigerin. Pêkan e ku mirov li vê derê rastî gelek avahî û berhemên kevin bê.

Wan
Coka Menua

Coka Menua, Coka Semîramîs-Şamranê an jî Cihoka Menua, ciheke dîrokî yê Wanê ye.

50 km ji başurê deşta Payizava ku ava zelal tîne deşta Wanê, Paytexta Ûrartûyî jî ku li wê derê ye û xakên ku têre derbas dibe jî zîndewar dike. Li derdora chokê baxçeyên hilawîstî ku Key Menûa (B.Z. 810-786) ji bo hevsera xwe Tariria, di hêla Kadembastiya îro, bi awayekî banoke çêkiriye, hêmanî baxçeyên hilawîstî yên Keybanûya Asur Semîramîs ku ji heft bedewiyên cîhanê yek jî ew tê hesibandin dîtiye û bi awayekî efsanevî hatiye jîyandin.

Taybetiyeke din a choka Menûa ev e ku, li ser dîwarên piştevan û cihên nêzî choke bi giştî panzdeh nîvîstekên avahî yên bi bizmar hatine bicihkirin. Heta niha mirov rastî ewqas nivîstekên Ûrartûyan nehatiye. Ji nivîstekan hin jê kurt û hin jê dirêj in. Ji ber ewlehiya windabûn û xirabûna nivîstekan naveroka wan wekhev in. Di nivîstekên kurt de ev tên xwendin:
 Bi saya qudreta Xweda Xaldî, kurê Îşpvînî Menua ev chok vekir navê wê choka Menua ye.

Li ser çar hênenên dirêj de jî ev tên xwendin:
 Kî vê bibîne, kî bibêje xelkê “ev chok min vekiriye” ew ji aliyê Xweda Xaldî, Xweda Teîşîba Şîvînî û ji aliyê hemû xwedayan ve bê herimandin û ji ronahiya rojê bê hiştin.

Wan
Wanadokya

Wanadokya an jî Perîkulek , cihekî xwezayî yê Wanê ye. 

Ev herêma perîkulekan lê li navçeya Elbakê li gundê Taxikê () ye. Çêbûna wan dişibe perîkulekên herêma Kapadokyayê û navê Vanadokyayê lê hatiye kirin. Ji ber ku ev cih bi taybetiyên xwe ve dişibe kulekên perî yên Kapadokyayê û xuyaye ku herêm bibe navenda geştiyariyê jî.

Çavkanî

Wan
Elbak
Deşta Ûrmiyeyê

Deşta Ûrmiyê, li bakurê rojavayê Îranê dikeve nêzî deryaya şor a Ûrmiyê. Ev deşt di hundirê xwe de Kurdan, Azeriyan, Ermeniyan û Asûriyan dihevîne.

Ûrmiye
Erdnîgariya Îranê
Nîsanî

Nîsanî tayifeyekî mezin ya Şikakan e ku di navçeya Soma biradostan û Şipîran ê û di bajarê Ûrmiyê dijîn. Serokatiya vê tayifê di destê Hacî Îrec da bû. Lê piştî mirina wî ket destê Îsaxan.

Ûrmiye
Îrec Mêhrbexş

Îrec Mêhrbexş helbestvanekî kurd e ku di sala 1983'an de li bajarê Ûrmiyê navçeya Mirgewerê hatiye dinyayê. Wî heya niha gelek helbest nivîsîne û navê diwana wî Rojîn û Birîndar e.

Mijarên têkildar 
 Rojîn û Birîndar

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên ji Ûrmiyeyê
Jidayikbûn 1983
Rojîn û Birîndar

Navê dîwana helbestên Îrec Mêhrbexş e ku li sala 2011 li ser internetê hatiye belav kirin.

Çavkanî 

Helbest