nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Da Nang

Da Nang (bi viyetnamî: Da Nang), serbajarê herema Nam Trung Bo ya Viyetnam e. Bajar 750 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 880.000 (2009) ye.

Viyetnam
Poxînka sîrî

Poxînka sîrî, poxîna bi sîrê navê poxîneke pêjgeha kurd e. Di kurdî de ji helawên ardê (arvan) re, li hin deveran jî bo xwarinên ji danê tê bikaranîn. Ji kufteyên hûrik re herwiha poxînk (di hin devikan de poxnîk) dibêjin. 

Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Semsûrê hatiye dayîn.

Ferhengok 
 Poxînk, ji bo kufteyên hûrik jî tê bikaranîn
 Pox (tiştê ne munasîb), ji bandora romî (tirkî)  
 Poxaça, kateyên hevîrê wê poxpoxandî ye, derbasê tirkî jî bûye û tirk dibêjin  poğaça  
 Poxaçafiroş, kesên poxaçayan difiroşin  
 Poxaçeker (ê ku poxaçeyan çêdike)   
 Poxan, hewlî, antre, hewşa hundirê baxçeyê malê  
 Poxan (ji bo tiratên werzîş û ezmûnan), pont, puan, point  
 Poxang, avdankên, arîdankên mezin (xwelîdankên mezin)  
 Poxîn, xwarinên ji danê yan helawên ardê  
 Poxpoxandin, hevîr an tiştekê poxpoxandin, bi bayê werimandin, hesinê di germiyê de werimiyê ûêd  
 Poxpoxî, hatiye poxandin 
 Poxpoxîn, cihnavka lêkera poxpoxandinê

Berkeliya poxînka Semsûrê 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor
 1 KÇ îsota reş
 1 pîvan têkela kufteya kolostîkê (bi tirkî kirine kolotîk) a bi mast
 2 serî pîvaz
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 10 pelên pûjanê
 1 KX biharbêhna (biharat) pûjanê
 2 dd (dendik) sîr
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 2 KX ava lîmonê
 8 SA (stekana-qedeha avê) av

Çêkirin 
Têkele kufteya kolostîkê bistrên. Kufteyên xwe yên hûrik (bi qasî bindeqê) amade bikin. Van kufteyan di nava ava şor de bixaşînin. Pîvazan hûr bikin (xelekî yan wekî ya seleteyê), di nava rûnê de biqijilînin (zerayî pê ket bes e). Kufteyan berdin nava pîvazên qijilandî.

Îsotan bavêjinê. Yek-du kel pê ket, pûjanê hûr bikin, wan jî bavêjinê. Sîrê bikutin û tevlî bikin. Dawiyê de ava lîmonê jê pê werbikin û bi qasî 4-6 deqeyan bikelînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Sênîkufte

Sênîkufte, kufteya sêniyê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha gelê cîran suryanî jî dizanin û dixwin. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê tê dayîn.

Sênî û hevwateyên xwe 
Ji sêniyê re berkêş, mersef, mejmexe, macme, lapir, cifnî, sifrî dî dibêjin. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, ji van binavkirina kîjan navê hevwate, kîjan cure ne, ne kivşe ye.

Berkelî 
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya îsotê
 1 pîvan têkela kufteya Rihayê bo derveyê kufteyê (ya bo kutilkan jî tê bikaranîn)
 1 pîvan têkela kufteya Rihayê bo hundirê kufteyê
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) rûnê zeytê

Çêkirin 
Têkela kufteyê amade bikin. Sêniyekê bi rûn bikin. Nivê têkela kufteyê ya bo derveyê kufteyê bigirin, li ser sêniya rûnkirî raxînin. Têkela hundir jî li ser raxin. Derê kufteyê bi ser hundir de bînin, wekî xingalê, bidewisînin.

Berê mergeyê paşê jî rûnê zeytê bi ser de werbikin, bidin xwarin. Bavêjin firneyê (firûn) bipijînin. Hûn dikarin destexaneyê (sifre) gorî kêfa xwe bi hêşînahiyê bixemilînin.

Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Mêrdînê
Tepetep

Tepetep navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Bidlîsê belav bûye lê îro bêhtir li Sêrt, Amed, Wan û Dîlokê tê xwarin.

Berkelî 
 1 SA (stekana-qedeha avê) girara hûrik (savara hûrik) a bo kufteyê
 25 gr goştê kişandî yê cîgerê
 25 gr goştê kişandî yê pişikê
 25 gr goştê kişandî yê dilê
 1 SA girara hûrik an ardika hûrik
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1 KŞ mergeya îsotê
 1 KŞ xwê
 1 KŞ îsota sor
 1 KŞ îsota reş
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûn

Çêkirin 
Girara kufteyê û girara hûrik (an ardika hûrik) bi 1 SA avê şil bikin, ser wê por bikin, heger di badiyê de devanga wê, heger di quşxaneyê de ye derxûnê bigirin. We dît poxpoxî bûye (werimiye, bel bûye) melzemeyên xwe (berkelî) tevlî bikin. Heya bi hev ve zeliqî bistrên.

Gilolikên (kufteyên hûrik) bi qasî gûzekê amade bikin. Di nava ava şor de bixaşînin, li binikên servîsê parve bikin. Rûnê xwe biqijilînin, îsota sor (pûlpelî, tûj) biqelînin (baldar bin bila neşewite) û berdin ser kufteyan.

Kufte
Pêjgeha kurd
Kufteya Norxanê

Kufteya Norxanê, kufteya hêkê, kufteyeke pêjgeha kurd e. Norxan navê navçeyeke Sêwasê ye ku navê wê bi romî (tirkî) kirine Yildizeli. Kufteyê navê xwe ji vê navçeyê girtiye. Li Rihayê pirr tê xwarin. Rihayî jê re kufteya hêkê yan kufteya bi hêk dibêjin.

Aşpêjekî Norxanî ev navdar kiriye?  
Li pirraniya herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Lê li aşpêjxaneyeke Norxanê aşpêjekî ev navdar kiriye. Vî zilamî gelek biharbêhnên teze (biharat) bikardianiye, kufteyên wî deng vedane. Ev agahî ji gotin û suhbetên civakê ye, çendîn rast û bingeha xwe heye, nayê zanîn.

Berkeliya variyanta Rihayê 
 4 hêk
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) pîvaza hûrkirî (gelek hûrik)
 1/2 SA bexdenûsa hûrkirî
 1 SA girara hûrik a kufteyê
 100 gr pîvaz (pîvazeke mezin)
 4 dd (dendik) sîr
 1 KŞ (kevçiê şîraniyê) îsota sor (pûlpelî, tûj)
 1 KŞ îsota reş
 1 KŞ xwê (solin)
 1 KŞ mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1 KŞ mergeya îsotê
 6 KX (kevçiyê xwarinê) rûn

Çêkirin 
Îsota tûj bi kevçiyekê avê şil bikin, bi qasî 5 deqeyan bila di nava avê de bimîne. Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, sîrê bikutin. Li ser sêniyekê girar, pîvaz, sîr, xwê, îsota reş û sor, mergeya fringî û îsotê bistrên.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, hêkan li rûn bixin. Hêk qeliyan, jê bigirin, rûnê wê jî berdin ser kufteyan, hinekê bi wê rûnê jî bistrên. Bexdenûsê (li ser daxwazê hinekê pîvaza hêşîn jî) tevlî bikin, pirr hindik bistrên. Hêkên qelandî jî bersin navê.

Kufteyên mezin ên bi qasî oranjê (portajal) çêbikin, li binikan belav bikin. Rûnê wê çiqas pirr be, ewqas baş e. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kufte
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn 
Pêjgeha Tolhildanê
Bûmbar

Bûmbar navê xwarineke bigoşt, ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha asûrî de herwiha cihê bûmbarê heye, tê gotin ku ev xwarin ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurdan bûye.

Peyvên hevwate 
 Bûmbar 
 Lûmbar
 Kîbe, kîbik
 Rûdiya-rûviya-rîviya heşandî (pez, dewar)
 Zimbiloq
 Rûdiya-rûviya-rîviya stûr (pez, dewar)

Awayên bûmbarê yên kurdî 
 Bûmbara Sêrtê
 Bûmbara Amedê
 Bûmbara Şingalê

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha asûrî
Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê 
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Baneşan

Mirov hestên xwe yên germ û gur bi alîkariya baneşanan dide der.Ew hest dibe ku gir û kîn an jî kêxweşiyekeke jidil be.Hin baneşan di binyata xwe de baneşan in.Mîna:ax!, wax!, hey!, lo!, hey lo!, lê!, erik!, ey!, ox!, oxweş!, hey wax!, de! û hwd.

   Mînak:

 Ax dilo, wiha meke!
 Wax kurê min wax!
 Hey lo hevalo!
 Oxweş! Dijminên me pergî/rastî belayê hatine.
 Hey wax! Felekê te çima li me wiha kir?!
 Wî! Kurê min tuçima wiha dikî?!
 De! Em vegerin gundê xwe.
 Ha ho! De werin li vê ecêba giran binêrin.
 Of! Tu zanî ez çi qas tengav bûme?!
 Hoşt! Segê heram, biqeşte here hi vir!
 Ço, ço! Kera reş em li pey heval û hogiran man.

Hindek peyvên ferman, hişyarî û hestên tund dema ku bi dengekî bilind û bi awayekî tund hate gotin, dibin baneşan.

 Kuro rabe! Xêr e te xwe li erdê dirêj kiriye!
 Bira wiha nabe! Divê em rabin ser xwe û tê bikoşin.
 Bavo zû were!
 Gelî hevalan, guh bidin min!
 Xwedêyo, mala te ava be!
 Dayê, tu meke melezîne!

Her wiha hinek peyvên ji dengên siruştî û teqlîdî jî wekî baneşan têne pejirandin.

   Mînak:
 vizz!
 gurm!
 teeeq!
 virrr!
 gurrr!
 ring!
 çirîng!
 tirîng!
 piss!
 zing!
 hwd., ...

Rewşa banglêkirinê 

Di kurdî de ligel rewşa xwerû û tewandî ya navdêran, rewşa banglêkirinê ya navdêran jî heye.Di rewşa banglêkirinê de navdêrên ku qertafên banglêkirinê digirin, dibin baneşan.Qertafên ku ew digirin li gorî zayend û mêjerê ji hev vediqetin.Navdêrên nêr qertafa -o digirin, navdêrên mê -ê û navdêrên pirjimar jî -ino digirin.

Dema ku em dibêjin; Hevalê!, em qala hevaleke keç, dema dibêjin, Hevalo!, em çêlî hevalekî xort û dema em dibêjin, Hevalino! jî em çêlî çend hevalan dikin.Bi şêweyekî din afirandina baneşanên pirjimar bi alîkariya peyva gelî û bi qertafa tewangê ya pirjimariyê -anê çê dibe.Mîna:Gelî hevalan!''   Mînak:

 Birako te çi zû xwe de dest!
 Bavo wisa nabe!
 Keko rabe! Mala te hilweşiya.
 Lo dengbêjo, dengê xwe bilind bike!
 Keçê! Te xêr e, tu çi ji me dixwazî?!
 Hevalê, bêyî te xebat nameşe!
 Birano! Dev ji xebatê bermedin!
 Zarokino! Hûn li hêviya me ne.
 Gundîno, guh medin cehş û nokeran!
 Gelî hevalan! Zû em ji vir dûr bikevin!
 Gelî karkerên cîhanê! Bibin yek.
 Gelî''' hişmendan! Aqilê xwe bidin serê xwe.

Silavên Germ ji Mastfiroş

Rêziman
Gihanek

Her wekî ji navê wê jî diyar e, gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê bêjeyan, komek û hevokan bi hev ve girê didin, an jî peyvekê, komekê bi hevokekê ve girê didin.Bo nimûne, dema em dibêjin; Hogir û Evîn xwîşk û birayê hev in., û li vê derê gihanek e û her du navan digihîne hev.Dîsa gava ku em bibêjin; Piling çû malê, lê Zarîfe li bal xaltika xwe ma. îcar peyva lê dibe gihanek û her du hevokan (Piling çû malê-Zarîfe li bal xaltîka xwe ma) digihîne hev, wan bi hev ve dibestîne.

Dema ku em baş bala xwe bidinê em ê bibînin ku di warê wateyî de di navbera gihaneka û û gihaneka lê de cudahiyek heye.Gihaneka û ji aliyê wateyî ve tu bandorê li hevokê nake, lê belê gihaneka lê balê dikişîne ser nakokiyekê.Bi piranî gihanek bi tenê peyv û hevokan bi hev girê nadin, pê re ji aliyê wateyî ve jî wan tekûztir dikin.Çend heb gihanekên sereke yên di kurmancî de ev in:bes, çawa... wisa, jî, her çend... ew çend, çi qas... ew qas, lewre, dibe ku, heke na, nexwe, dema ku, heta ku, hew, mixabin, di ser de jî, ji ber ku, lê, lê belê, û, qet nebe, an... an jî, ango, çi... çi, hem... hem jî û hwd.

   Mînak:
 Tu kengê têyî tu bi kêfa xwe yî, bes tu were.
 Tu çi bixwazî, ez ê bidime te, hew zêde galegalê bike.
 Tu here, dibe ku ew jî li pey te were.
 Her çend zêde bin, dê ew çend kar bikin.
 Divê tu zû vegerî, heke na ez ê giliyê te bikim.
 Şêr şêr e, çi jin çi mêr e.
 Dema ku tu çûyî,ji min re nameyan bişîne.
 Ew çû malê, lê belê kes bi xwe re nebir.
 Piştî ku hat, nema çû.
 Min tu dîtî, lê mixabin te ez nedîtim.
 Wî li min xist di ser de jî giliya min li bal bavê min kir.
 Dayika min ji ber ku karê wê hebû, nehat.
 Wan agahî nedan me, lewre jî em ketin kemîna neyaran.
 Tu nehatî, lewma ez jî çûm.
 Te mala me xira kir, qet nebe dev ji me berde.
 Tu ji vir diçî, nexwe tu yê biçî dibistanek din.
 An Zerin an jî Ferzende divê bên alîkariya min.
 Dimilkî ango zazakî zaraveyekî kurdî ye.
 Carinan ew tê bal me, carinan jî em diçin serdana wan.
 Tu him tiştekî nadî mirov him jî fortan dikî.
 Tu çawa hatî, wusa jî biçe.
 Her çend te got jî, min ji te bawer nekir.
 Xalê min çû bajêr, her wiha birayê min jî pê re çû.
 Çima ku min alîkariya wî kir, ji min xeyidî.
 Çer ku hat, pirsa te kir.
 Hate malê, da ku karê xwe bike.
 Geh ew tê geh ez diçim.
 Ne ew dixwaze ne jî ez diçim.
 Her wekî min got, îsal çandinî ne baş bû.
 Ku zû were, dê bigihêje min.
 Xwest were, lê belê karê wî zehf bû.
 Hey tu hatiye, îşev li vir be.
 Çend caran got ez ê werim, dîsa jî nehat.

Silavên germ ji Mastfiroş.
Bi hêviya hin sûd wergitina we, serwextbûna we.

Rêziman
Yasemin Çongar

Yasemin Çongar (jdb. 22'ê berfanbarê 1966) nivîskar û rojnamevaneke tirk e. Bi nêrîn û helwesta xwe ya lîberal tê naskirin.

Jiyan 
Diya wê piyanîst Gülay Uğurata, bavê wê endezyarê jeolojiyê Behiç Çongar e. Li DYAyê dibistana amadeyî bi dawî dike. Sala 1984'ê di ajansa nûçeyan ANKAyê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di heman demê de li zanîngehê, perwerdeya aboriyê dibîne.

Di zanîngeha Georgetownê (DYA) li ser etûdên amerîkan perwerdeya bilind dibîne. Demekê di weşanên Partiya Karker a Tirkiyeyê de peywirdar dibe. Ji ber van xebatên xwe tê darizandin lê beraet dike. Paşê derbasê rojnameya radîkal kemalîst Cumhuriyetê dibe.

Di destpêka 1990'î de diçe Brîtanyayê, li Londonê di BBCyê de kar dike. Vegerê, li Stembolê di fîrmayake lêpirsînê de (Strateji-Mori) birêveberiyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl, Milliyetê de dinivîsîne. Dibe nûçegihana Milliyetê ya Washingtonê. Ji sala 1995'ê ve li Washingtonê rojnamevaniyê dike. 

Bi kesên navdar ên wekî Orhan Pamuk, Paul Auster, Salman Ruşdî re hevpeyvînan dike. Li Washingtonê nûnertiya kanala CNN Türkê dike. Niha di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.

Marî bûye (zewiciye) diya keçekê ye.

Pirtûk 
 Çok Sevdiklerimiz, Yarım Bıraktıklarımız - Pirrhezkiriyên me, nîvçehîştiyên me

Çavkanî 

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1966
Jinên tirk
Mirovên zindî
Murat Belge

Mehmet Murat Kadri Belge (jdb. , Enqere) nivîskar, werger, siyasetmedar, akademîker û rojnamevanekî tirk e. Bi nêrînên xwe yên çepgir û lîberal tê naskirin.

Jiyan 
Kurê karsaz û parlamenterê Partiya Demokrat Burhan Belge, xwarziyê nivîskar Yakup Kadri Karaosmanoğlu ye. Li taxa Nişantaşı ya Stembolê di High Schoolê dixwîne, bi bursê diçe DYAyê li federedewleta Massachusettsê xwendina xwe didomîne. Sala 1966ê ji beşa ziman û wêjeya îngilîz a zanîngeha Stembolê destûrdar dibe. Li heman zanîngehê master û doktorayê jî dike, wergera pirtûkan dike.

Di cûntaya leşkerî ya 12ê adarê (1971) de du salan di girtîgehê de dimîne. Sala 1974ê vedugere zanîngehê. Bingeha hin kovarên sosyalîst, çepgir davêje. 1981ê ji zanîngehê vediqete. Sala 1983yê gerînendetiya giştî ya kovara Yeni Gündem û weşanxaneya İletişim Yayınlarıyê dike.

Ji sala 1996ê ve dersên wêjeyê dida, di rojnameya Radikalê de dinivîsî. Sala 2008ê dawî dide Radikalê, derbasê Tarafê dibe. Di heman demê de di radyo û TVan de bernameyan jî amade dike.

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1943
Mêr
Mirovên zindî
Kesên ji Enqereyê
Uğur Dündar

Uğur Dündar (jdb. 1ê kanûna paşîn 1943 li Silivri, Stembol) rojnamevan û moderatorekî romî (tirk) ye. Dündar xwedî nêrînên kemalîst e.

Jiyan 
Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha Stembolê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî TRTê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li Kanal Dyê ya bi navê Arena bernameyekê çêdike.

Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên kurdan înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya kemalîzm û statukoparêziyê dike.

Çavkanî

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1943
Mêr
Mirovên zindî
Metin Göktepe

Metin Göktepe (jdb. 10ê nîsana 1968 - m. 8ê kanûna paşîn a 1996, li Stembolê) rojnamevanekî  tirk bû. Di binçavkirinekê de, bi destê polîsan hate kujtin. Xwedî nêrînên çepgir bû.

Jiyan 
Metin Göktepe li Girîna parêzgeha Sêwasê ya bakurê Kurdistanê tê jiyanê. Dibistana amadeyî li Stenbolê bidawî dike. Sala 1989ê xwe qeydê beşa aboriyê ya zanîngeha Stembolê dike. Di kovara bi navê Gerçek (Rastî) de dest bi karê rojnamevaniyê dike û sala 1995ê tevlî rojnameya Evrenselê dibe.

Di 8ê kanûna paşîn a sala 1996ê bi tevî 1000 kesî ji aliyê polîsan ve tê binçavkirin. Polîs bi lêdanê wî giranbirîndar dikin, di destên wan de jiyana xwe jidest dide. Polîs serî de înkar dikin, lê paşê dipejirînin. Sala 1999ê 6 polîs bi cezayê 7 sal û 6 mehan tên cezakirin lê 1 sal û 8 meh di girtîgehê de dimînin, bi efûya giştî tên serbestberdan.

Xelata Rojnamevaniyê ya Metin Göktepe 
Bûyera nûçegihanê wê Metin Göktepe, ku piştî ragirtina wî ji aliyê yanzdeh polîs ve hate qetil kirin di girtinek girseyî de di 8 Çile 1996 de, bala navneteweyî kişand. Di encamê de mirin û yên din hatin beraet kirin protestoyên navneteweyî derket. Pênc efserên polîs yekem kes bûn ku bi kuştina rojnamevanek li Tirkiyê hate darizandin. Lêbelê, piştî salek û heşt mehan di binçavkirinê de, ew li ser bingeha efûyê hatin berdan.

Girêdan 
 Malper 

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1968
Mirin 1996
Mêr
Rojnamevanên kurd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Ertuğrul Kürkçü

Ertuğrul Kürkçü (jdb. 5ê gulanê 1948 li Bursa) siyasetemdar, rojnamevan, nivîskarekî romî (tirk) ye. Bi piranî mêla wî li ser kemalista ye, pir Bi nêrîn û helwesta xwe ya sosyalîst tê naskirin. Parlamenterê BDPê ye.

Jiyan 
Di salên 1960'î de tevlî tevger û rêxistinên ciwanan dibe. Bo demekê serokatiya DEV – GENÇê dike. Di êrîşa çekdarî ya Mahir Çayan û hevalên xwe tên kujtin de, bi saxî tê girtin. Bi cezayê îdamê tê cezakirin lê cezayê wê sala 1974ê (efûya giştî) dikin 30 sal. 14 salan di zîndanê de dimîne, sala 1986ê tê berdan.

Di hilbijartinên giştî yên 12ê hezîranê 2011'yê de, tê hilbijartin û dibe parlamenter.

Girêdan 
 Malpera fermî ya Ertuğrul Kürkçü
 Agahyiên girîng, malpera meclîsa tirk 
 Nivîsên wî di bianet.org'ê de 
 Hevpeyvîn bi Ertuğrul Kürkçü re (romî), Milliyet 18ê tebaxê 2008

Jidayikbûn 1948
Siyasetmedarên tirk
Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Mêr
Mirovên zindî
Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Uğur Mumcu

Uğur Mumcu (jdb. 22ê tebaxê 1942 li Kırşehir − m. 24ê kanûna paşîn 1993 li Ankara) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.

Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kujtina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.

Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.

Berhem 

 Mobilya Dosyası - Dosyaya mobîlyayê (1975), ISBN 975-8084-28-3
 Suçlular Ve Güçlüler (1975) (ku.: Tewanbar û hêzdar), ISBN 975-8084-24-0
 Sakıncalı Piyade - Segmanê/piyadeyê bifikar (1977), ISBN 975-8084-20-8
 Bir Pulsuz Dilekçe - Daxwaznameyeke bêpûl (1977), ISBN 975-8084-22-4
 Büyüklerimiz (1978) (ku.: Mezinên me), ISBN 975-8084-06-2
 Çıkmaz Sokak - Kolana neder, ISBN 975-8084-02-X
 Tüfek İcad Oldu - Tiving îcad bû, ISBN 975-8084-21-6
 Silah Kaçakçılığı Ve Terör - Mişextvaniya çekê û teror (1981), ISBN 975-8084-19-4
 Söz Meclisten İçeri - Gotin ji meclîsê ne der (1981) ISBN 975-8084-18-6
 Ağca Dosyası (1983) (ku.: Dosyaya Ağca), ISBN 975-8084-29-1
 Terörsüz Özgürlük (ku.: Azadiya bêî terorê), ISBN 975-8084-10-0
 Papa - Mafya - Ağca (ku.: Papa - Mafya - Ağca), ISBN 975-8084-15-1
 Liberal Çiftlik - Çewlîka lîberal, ISBN 975-8084-07-0
 Devrimci Ve Demokrat (ku.: Şoreşger û demokrat), ISBN 975-8084-16-X
 Aybar İle Söyleşi (ku.: Hevpeyvîn bi Aybar re), ISBN 975-8084-05-4
 İnkılap Mektupları - Nameyên raperînê, ISBN 975-8084-03-8
 Rabıta, ISBN 975-8084-14-3
 12 Eylül Adaleti (ku.: Dadmendiya 12ê îlonê), ISBN 975-8084-23-2
 Bir Uzun Yürüyüş (ku.: Meşeke dirêj), ISBN 975-8084-11-9
 Tarikat - Siyaset - Ticaret (ku.: Terîqet - Polîtîka - Bazirganî), ISBN 975-8084-12-7
 Kazım Karabekir Anlatıyor (ku.: Kazım Karabekir dibêje), ISBN 975-8084-08-9
 40'ların Cadı Kazanı, ISBN 975-8084-13-5
 Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925, ISBN 975-8084-04-6
 Gazi Paşa'ya Suikast, ISBN 975-8084-09-7
 Sakıncalı Piyade, ISBN 975-8084-27-5
 Söze Nereden Başlasam, ISBN 975-8084-78-X
 Bu Düzen Böyle Mi Gidecek?, ISBN 975-8084-79-8
 Bomba Davası Ve İlaç Dosyası, ISBN 975-8084-81-X
 Sakıncasız ISBN 975-8084-83-6
 Kürt Dosyası (1993), ISBN 975-8084-17-8

Girêdan 
 Weqfa Uğur Mumcu (romî û îngilîzî)

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1942
Mirin 1993
Mêr
Skandala Susurlukê
Soner Yalçın

Soner Yalçın (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1966 li Çorum, Tirkiye) nivîskar, rojnamevanekî romî (tirk) ye. Bi îdîaya endametiya rêxistina rastradîkal û tirkperest Ergenekonê hatiye girtin û tê darizandin.

Xebat 

Di rojnameya Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Di rojnameyên Siyah Beyaz, Sabah, kanalên televîzyonê Show TV, Star TV û CNN Türkê de xebitiye.

Birêveberiya malpera Oda TVyê dikir. Di darizandinên Ergenekonê de navê wî jî derbas bû û hat girtin. Soner Yalçın bi kemalîstiya xwe tê nasîn.

Berhem 
 Hangi Erbakan? - Kîjan Erbakan?, Doğan Kitapçılık, Öteki Yayınevi, Ankara 1996, ISBN 9758012207
 Bay Pipo - Mêr Pipo, Doğan Kitapçılık, İstanbul 1999, ISBN 9789759914301
 Teşkilat'ın İki Silahşoru - Biri Meşrutiyet'in Silahşoru Dede Yakub Cemil Diğeri Cumhuriyet'in Silahşoru Torun "Yakub Cemil" - Çekdarê rêxistinê / Yekê wî çekdarê meşrûtiyetê Dede Yakub Cemil û yê din ê komarê Yakub Cemil, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2001, ISBN 9789759914325
 The Özal: Bir Davanın Öyküsü - The Özal: Serpêhatiya dozekî, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2001, ISBN 9756719907
 Binbaşı Ersever'in İtirafları - Aşartîşên Serdar Ersever, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 9752931294
 Reis - Gladio'nun Türk tetikçisi - Reis / Kujerê Gladiyoyê yê tirk, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 975293093X
 Behçet Cantürk'ün Anıları - Bîranînên Behçet Cantürk, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 9752931170
 Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı - Efendî: Raza (sira) tirkê spî ya mezin, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2004, ISBN 9752932037
 Efendi 2: Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı - Efendî 2: Raza mezin a misilmanên spî, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2006
 Siz Kimi Kandırıyorsunuz! - hûn kê dixapînin!, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2008, ISBN 9789759917098
 Bu Dinciler O Müslümanlara Benzemiyor - Ev olperwer naşibin wan misilmanan, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2009, ISBN 9786051114002

Girêdan 
 Malpera fermî ya Soner Yalçın  (romî)

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1966
Mêr
Mirovên zindî
Aydınlık (rojname)

Aydınlık navê du rojnameyên bi romî (tirk) hatine weşandin e. Ji wan rojnameya ku Doğu Perinçek weşandiye bêhtir tê naskirin. Herdu rojname jî kemalîst in û dijberiya kurdan çi bi taktîkên şerê psîkolojîk, çi jî bi dijberiya aşkera kirine.

Rojnameyên bi heman navê 
 Aydinlik a Şefik Hüsnü di 1ê hezîranê 1921ê de derxistiye. Ev rojname bu tundî dijberiya kurdan dike, dardekirina Şêx Seîd dipesinîne, hin nivîsan de daxwaza komkujiya kurdan dike. Ev rojname di 12ê adarê 1925ê de ji aliyê dewletê ve tê qedexekirin, lewra zagonên bi navê Takrir-i Sükun derketibûn, dewletê dixwest di pişavtina kurdan de biser bike, dilê kurdên bi darê zorê ji Kurdistanê hatine derxistin xweş bigire. Bi viya jî diviyabû dengên cuda û radîkal nebana. 
 Aydinlik a din di salên 1960î (dibe ku 1968) de derdikeve. Di weşana xwe de marksîst-lenînîst bû ev kovar lê navê sosyalîst û çepgiran deşîfre dikir. Gorî gelekan di serî de mîsyona wê provokasyon, sîxurî bûye.

Ergenekon û şerê psîkolojîk 
Di 19ê tebaxê 2011yê de hêzên ewlekariyê digirin ser avahiyê vê rojnameyê. Gelek ji berpirsiyar, nivîskarên wê tên girtin û di doza rêxistina veşarî ya dewletê Ergenekonê de tên darizandin.

Xwediyê rojnameyê Güney Reklamcılık Yayıncılık Matbaacılık Organizasyon Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi ye. Edîtorê niha Hikmet Çiçek e. Tîraja wê li dora 60.000ê ye.

Girêdan 
 Malpera Aydınlık a duyem a di navê wê di darizandinên Ergenekonê de derbas dibe

Rojnameyên tirkî
Ergenekon
Oda TV

Oda TV navê portaleke nûçeyan a romiyan (tirk) e. Sala 2007'ê ji aliyê Cüneyt Özdemir û Soner Yalçın ve bingeha wê hatiye danîn.

Kemalîzm û şerê psîkolojîk 
Gorî gelekan ev portalê girêdayî Ergenekonê, şerê psîkolojîk dimeşîne. Portaleke radîkal-kemalîst e. Di gelek nûçeyên xwe de dijberiya kurdan dike, li dijî kurdan provokasyonan lidardixe û agahiyên nerast belav dike. Herwiha pesnê artêşa tirk dide, lîberal, îslamîstan reş dike, dijberiya partiya Recep Tayyip Erdoğan AKPê dike.

Gorî hinekan jî lê vê portalê neheqî tê kirin, ji ber ku li dijî AKPê û terîqeta Fethullah Gülen e, bi ser de çûne. Ango gorî vê îdîayê di nava dewleta kûr de nakokî û şer heye, Oda TVê jî berevaniya aliyê statûkoparêzan dike.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Oda TVyê

Malper
Ergenekon
Çevik Bir

Çevik Bir (jdb. 1939, Buca, İzmir, Tirkiye), generalekî romî (tirk) ye. Yek ji giregirên artêşê yê di salên 1980-2000î de li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Di doza rêxistina îllegal Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Tê îdîakirin ev navê bikartîne ne navê wî yê berê ye, kodnav e û ji kurtkirina çevik birimler (yekîneyên çeleng) e. Herwiha bi kujtin, êşkencekirin û windakirina kurdan jî tê tewanbarkirin.

Jiyan (jînenîgariya fermî) 
Sala 1958ê ji dibistana serbaziyê destûrdar dibe. Di nava salên 1973-1976ê wekî serbazek di baregehekê NATOyê de dixebite. Sala 1995ê dibe orgeneral. Ji 1995 heya 1998ê cihgirê serkanê artêşê yê giştî ye. 1998-1999, serfermandarê artêşa I. e.

Marî bûye (zewiciye) û lawekî (kur) wî heye.

Lehengê tirkan 
Di nava komên rastgir û tirkperweran de Bir wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Di derbareyê jiyana wî de kêm agahî hene yan jî agahiyên hene ne bibawer in. Îdîa hene ku ew di şerê Kîprosê (tirk-yewnan) de tevlî kujtin û windakirina sîvîlan bûye. Di cûntaya sala 1980yê de yek ji payebilindên li dijî rêxistinên kurd têkoşiyaye ye.

Serbazên tirk
Artêşa tirk
Jidayikbûn 1939
Mirovên zindî
Aczmendî

Aczmendî (nivîsandina romî (tirkî): Aczmendi) ji holdariya (terîqeta) ji Mezrayê belav bûye û serokatiya wê Müslüm Gündüz dike ye. Navê vê komê cara pêşîn di pêvajoya 28ê sibatê ya artêşa tirk dixwast dest bide ser desthilatdariyê û bo wê provokasyon lidardixist de, hat bihîstin.

Cil û bergên Aczmendiyan 
Kom bi cil û bergên xwe yên taybet tê naskirin ku dibêjin ji kevneşopiya sineta îslamê ye. Porên xwe dirêj dikin, herwiha dirêsin jî. Di salên 1990î de tê damezirandin. Propagandaya olî dikin, modela kemalîstan rexne dikin ku şerîet rakiriye. Lê ti carî rasterast Mustafa Kemal Atatürk û kemalîzm rexne nekirine.

Ji bo provokasyonê bûn? 
Hat îdiakirin ku ev kom jî tevlî xebatên anîna cûntayeke nû bûye. Ango hêzên cûntaxwaz ev kom jî bikaranîne. Müslüm Gündüz, 12ê hezîranê 1996ê de di kanala televîzyonê HBBê de wiha diaxive: "Kemalîzm olek e. Xwedayê wê Mustafa Kemal, pêxemberê wê İnönü ye. Demokrasî bêolî (bêdînî) ye. Laîktî jî wisa ye. Em ê werin Tirkiyeyê bidestxin. Qet mereq nekin".

Dema mercên cûntayê bicih tên û riya daxistina hikûmeta Necmettin Erbakan vedibe, hêzên dewletê Gündüz bi Fadime Şahinê ve di rewşeke malî, nîvtazî de tê qefilandin û reşkirin.

Gündüz gelek caran girtina xwe şermezar kiriye, gotiye "mara me hebû, mafê her kesê heye bi mariya xwe re bijî, razê". Hin ji ronakbîrên tirkan jî di wê baweriyê de ne ku li Gündüz neheqî hatiye kirin, Ergenekoniyan ew ji bo berjewendiyên xwe bikaranîne, rê ji wî re vekirine û dema pêwîstî nemaye jî deşîfre kirine.

Terîqet
Ergenekon
Veli Küçük

Veli Küçük (jdb. , li gundê Türkmen köyü ya, Gölpazarı, Bilecik) mîrlîwayê malnişînîbûyî, girêgirê kontrgerîlla û hêzên operasyonên taybet ê artêşa tirk e. Di têkoşîna bi PKKê, şewitandina gundên kurdan de xwedî erk bû. Niha girtî ye, bi endametiya Ergenekonê, skandala Susurlukê, kujtin û windakirina hin karsazên kurd tê darizandin.

Wekî fermandarê hengê li Kurdistanê li parêzgehên Agirî, Wanê xebitiye, tevlî operasyonên artêşê yên başûrê Kurdistanê bûye. Bi giregirên kontrgelîlla yên wekî Abdullah Çatlı, Yeşil re xêbitiye. Navê wî di derbeyên leşkerî yên Azerbaycanê de derbas dibe. Ji gelek kujtin, windakirin, êşkence û operasyonên dijî mafê mirovan û zagonên şer in de derbas dibe.

Girêdan 
Boris Kalnoky:Warum Nobelpreisträger Pamuk um sein Leben fürchten muss In: Die Welt online vom 1. Februar 2007 (almanî)

Leşkerên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1944
Mêr
Ergenekon
Mirovên zindî
Skandala Susurlukê
Awir

Awir, carekê bi nêht, serê li tihêla xwe ya rastê û yan jî li çapê li ser milê xwe re zivirandin û meyîzendin e. Bi nêht, yanî, ku di dil de, hêrsbûnek hebe û yanî jî zexeliyek û hwd hebe. Di demên berê de di kurdî de, gotina awir, bi gotina zexeliyê re hemahema bûbû yek. Di deme meyîzendinê de, ku nêrîn dirêj ne ket, hingî dibêt awir, lê ku dirêj ket, hingî, jê re tê gotin "nêrînek". "Lê ser re nerîn", "li bin re nerîn" û hwd jî hingî gotinên ku bi bêja awirê re bûna qalib in. Mînak, hin gotinên ji wan deman yek wan ev e, "awirên te çi zaxfadar in" û hwd. Lê bi hizrî jî, di wate, nerînê de û yanî hizra xwe li ser mijare ku çav lê hat dayin û nerîn û awir pêk, hanîna ser ziman jî, ew hanîna li ser ziman, weke awirekê jî dihêt ser ziman. 

Bêje
Gosartmetiya Susurlukê 1996

Gosartmetiya Susurlukê yan skandala Susurlukê ji qezaya hatûçûyê ya li ser riya Balıkesir-Bursayê di 3ê çiriya paşîn a 1996ê de rûdayî re tê gotin ku bi xwe re gelek skandalan derxistibû holê. Di qezayê de têkiliyên mafya, cerdevan, polîs û kujerên dewleta veşarî (dewleta kûr, dendikê dewletê) derketibûn holê. Yek ji skandalên herî mezin û sosret ên Tirkiyeyê ye.

Qezaya trafîkê 
Parlamenterê partiya Süleyman Demirel DYPê yê Rihayê sercerdevan Sedat Edip Bucak, giregirê gerîndetiya ewlekariyê û gerîndeyê dibistaneke polîsan Hüseyin Kocadağ, bi nasnameyeke sexte (Mehmet Özbay) kujerê dewletê û pisporê şerê taybet Abdullah Çatlı, xanimeke ji cîhana bezmê ya bi navê Gonca Us, di otomobîlekê de (kodplaka wê 06 AC 600) qeza derbas dikin, dikevin binê kamyonekê.

Di qezayê de Hüseyin Kocadağ, Abdullah Çatlı û, Gonca Us jiyana xwe jidest didin, Sedat Bucak birîndar difilite.

Qeza bû yan operasyon 
Li ser qezayê gelek angaşt hatin gotûbêjkirin. Dozgeran doz vekirin, meclîsê lêpirsîn da destpêkirin. Lê ti encamekê bidest nexistin, lewra rêç diçûn ser saziyên dewletê. Kesên di otomobîlê de bûn ne mirovên ham û tam bûn. Hemî jî dijî PKKê têkoşiyabûn. Van kesan li Kurdistanê bi hezaran mirov dabûn kuştin, windakirin. Bi hezaran gundên kurdan vala kiribûn, şewitandibûn.

Evan kesan bi JİTEM û rêxistinên din ên kontrgerîllayê re dixebitîn, li Ewropa li wan doza eroînfiroşiyê hatibû vekirin. Metmet Catli fîrar bû û dewlet lê digeriya. Gorî gelekan ev bûyer ne qezayek bû. Dewleta kûr ev kesana bo berjewendî û karên xwe yên kirêt bikaranibû û ji ber ku wan gelek bi sirên dewletê dizanîn, niha jî ew ji holê radikir.

Girêdan 
 Dosyaya Susurlukê  (bi zimanê romî)
 Susurluk Dosyası, Radikal (romî)
 12 yasak sayfa , Taraf (romî)

 
1996 li Tirkiyeyê
İbrahim Şahin

İbrahim Şahin (jdb. 1956, Tokat) gerînendeyê malnişînî, giregirekî kontrgerîlla û hêzên taybet ên Tirkiyeyê ye. Di gosartmetiya Susurlukê de ceza xwar li sala 2001ê ji aliyê serokkomar Ahmet Necdet Sezer ve hat efûkirin.

Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta kûr Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Hêj darizandin bidawî nebûbûn, ji girtîgehê serbest hat berdan. Ji ber berdana wî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan AKP, ji aliyê ronakbîran ve hat rexnekirin.

Jînenîgariya fermî 
Sala 1976ê ji akademiya polîs destûrdar dibe û li Sinopê dixebite. Sala 1980yê (dema derbeya 12yê îlonê) li Nevşehirê kar dike. Heman salê hêzên taybet tên avakirin (Özel Harp Dairesi - saziya şerê taybet)  û wî jî tevlî dikin. Sala 1994ê li Almanyayê perwerdeya salariyê (GSG-9) dibe. 1987ê jî kûrsa antîterorê bidawî dike.

1988ê li Sêrtê dest bi kar dike. 1990ê li Stenbolê peywirdar dibe. Di dema wî de bi sedan mîlîtan û kadroyên rêxistinên çepgir ên tirk tên kujtin (bo mînak ên DEV SOLê). Dema Mehmet Ağar dibe gerînendeyê giştî yê ewlekariyê ew jî li Kurdistanê dijî PKKê têdikoşe û li dibistana perwerdekirina tîmên taybet a li Balıkesirê bo şerê li Kurdistanê tîmên taybet perwerde dike.

Kariyera xwe li Kurdistanê kiriye 
Ew bi kirinên xwe yên li Kurdistanê navdar bûbû. Birêveberiya hêzên polîs ên pisporên şerê taybet in dikir. Bi JİTEMê re hevkarî dikirin. Di dema wî de laşên meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin, daristanên Kurdistanê dihatin şewitandin. Têkiliyên wî bi Tansu Çiller, Mehmet Ağar, Sedat Edip Bucak, Abdullah Çatlı, Korkut Eken, Veli Küçük, Çevik Bir û gelekên din ên li Kurdistanê bi kirinên xwe yên îllegal û nerewa dihatin naskirin re hebûn.

Girêdan 
1.^ Susurluk Scandal: Mehmet Eymur, Alaattin Cak C, Abdullah Catl, Tansu Ciller, Mehmet A AR, Ayhan Cark N, Ibrahim Ahin. Llc Books (Paperback edition, September 2010) (ne bi kurdî ye)
2.^ "Susurluk verdict: Guilty" (Hürriyet Turkish Daily News, 13 February 2001) (îngl.)
3.^ a b c d e "Şahin Susurluk davasının sanıkları arasında yer aldı" (bi tirkî). Hürriyet. Anka news agency. 7ê kanûna paşîn 2009. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10723060.asp. 7ê kanûna paşîn 2009. 
4.^ "Gladio Meets a Truck" (Hürriyet Turkish Press Scanner, 6 November 1996)
5.^ Turkish police uncover arms cache, The Wall Street Journal, 10ê kanûna paşîn 2009 (îngl.)
6.^ "Ergenekon arms site unearthed in Gölbaşı". Today's Zaman. 9 January 2009. http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163647 . 9ê kanûna paşîn 2009. (îngl.)
7.^ Duvaklı, Melih. "Weapons found in Gölbaşı different from Susurluk rifles" Today's Zaman (10ê kanûna paşîn 2009) (îngl.)

Skandala Susurlukê
Ergenekon
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Korkut Eken

Korkut Eken, (jdb. 1945 li Enqereyê) serheng, giregirekî kontrgerîlla, sîxurî û şerê taybet ê Tirkiyeyê ye. Yek ji birêveberên MİTê ye. Li dijî PKK'ê têkoşiyaye. Di avakirina sazûmaniya cerdevaniyê de xwedî roleke sereke bû. Hate îdiakirin ku ev ne navê wî yê rastîn e, wî jî wekî kadroyên din ên îstîxbaratê kodnavek girtiye û ev jî ji "korku eken - kesê tirsê dide, tirsçandin" tê.

Meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin 
Di dema ew peywirdar bû li Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatin valakirin û şewitandin.  Gorî gotinan 17 hezar sîvîl hatin revandin, êşkencekirin û windakirin. Zevî, zad, ajalên malê, daristan hatin şewitandin. Meytên pêşmergeyên PKKê hatin parçekirin û li ser tank an panzeran hatin teşhîrkirin. Bi gotineke din li Kurdistanê şerekî qirêj hat meşandin. Eken jî ji van kirinan berpirsiyar bû. Demekê hat darizandin lê ti encam bidestneket û ew serbest berdan.

Jînenîgariya fermî 
Sala 1978ê di saziya şerê taybet a dewletê (Özel Harp Dairesi) de kar dike. Ji 1981 heya 1986 di navenda ewlekariya giştî de tîmên taybet û sîxuran perwerde dike. Tevlî gelek operasyonên dizî yên dewletê dibe, perwerdeya sîxurî û şerê taybet dibe.

Navê wî tevlî gosartmetiya Susurlukê dibe, lê doz tê vekirin ku karên nerewa û derqanûnî kiriye, lê doz tê guhertin, serbest dimîne.

Leşkerên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1945
Kesên ji Enqereyê
MİT
Skandala Susurlukê
Şerê psîkolojîk
Komkujiya Gurgumê

Komkujiya Gurgumê, terteleya Mareşê, qirkirina Mareşê ji komkujiya di 19'ê berfanbarê 1978 heya 26'ê berfanbarê 1978'ê li perêzgeha bakurê Kurdistanê, Gurgumê li dijî kurdên elewî pêk hat e. Qetlîam ji aliyê hêzên rastradîkal, Gurên Boz, tirk-îslamîst û hin komên polîs û leşkeran ve tê kirin.

Ferhengok 
Mixabin zimanzanên me têgînên krîmînolojiyê standard nekirine. Gelek tevlîhevî derdikevin. Pêşniyar ev e;

 Tevkujî: Ji kujtina hejmarekê mirovan re tê gotin. Bo mînak kujtina 33 kurdan ji aliyê general Mustafa Muglali ve.
 Komkujî: Heger di kujtinê de komekê homojen hedef bê girtin, li cih an herêma ku kujerî lê hatiye plankirin pirraniya endamên vê komê bên kujtin. Ji aliyekê ve ev jî tevkujî ye, lê xwerû elewî hedef hatine girtin (ango koma homojen). Herwiha Helebce (bajarek bûye hedef).
 Nîjadkujî: Bo mînak genosîda Hayan (Ermeniyan) û li Ewropayê qelandina ûrtê cihûyan nîjadkujî ne.

Ziyan zêde bûye 
Di terteleyê de 289 dikanên kurdan tên rûxandin û talankirin, agir berdidin 552 malên kurdan. Gorî daxuyaniyên fermî di nava 7 rojan de tenê 150 kes hatine kujtin lê tê texmînkirin ku zêdetirî 2500 kes jiyana xwe jidest dane yan windabûne. Elewî ji bajêr direvin, malên xwe bardikin û tirk dest didin ser xaniyên wan. Pirraniya elewiyan êdî venagerin. Tê zanîn siyaseta cihgirê Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ew bû ku parêzgehên di sînorê Kurdistan û Tirkiyeyê de ji kurdan bide valakirin, qet nebe li van parêzgehan nifûsa kurdan bide kêmkirin. Bi vê komkujiyê xeyalekê Inönü jî bicih dihat.

Darizandinên dewletê 
Wekî gelek caran di vê bûyerê de herwiha dewleta tirk nahêle dadmendî pêk were. Darizan 23 salan didomin, hin kes tên cezakirin (paşê jî efûkirin), lê 68 berpirsiyar û kujer rêça xwe winda dikin, hêj jî nehatine girtin û darizandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Dîroka Tirkiyeyê
Komkujiyên li dijî kurdan
Kezebtirşa Sêrtê

Kezebtirşa Sêrtê, kezebê tirşî navê xwarineke Sêrtê ye. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Ji parêzgeha Sêrtê belav bûye, yan jî wisa tê zanîn.

Berkelî 
 200 gr pîvaz
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringî û îsotê (tevlîhev)
 5 SA (stekana-qedeha avê) av
 1 SA ava bi simaqê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1/4 pîvan têkela kufteyê ya Rihayê
 1 kezeb û pişa (ceger, pişik) mihê
 1 dilê mihê
 1 SA nok (xaşandî)
 50 gr (2 KX) rûn

Çêkirin 
Jî têkela kufteyê gilolikan (kufteyên biçûk) amade bikin. Kezeb, ceger û dil tîke bikin (tîkegoşt), bişon, heya ava xwe kişand di quşxaneyê de biqelînin. 

Rûn berdin navê, pîvaza hûrkirî jî û biqelînin. Hinek jî bi mergeyê biqelînin. Nok û avê tevlî bikin, heya goşt keliya bikelînin. Bi xwêyê kelekî pê bînin, kufteyan bavêjinê. Hêj kufte baş nekelîne ava bisimaqê tevlî bikin û kufte keliyan jî ji ser agir daynin.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Wêne

Wêne li ser rûpelê kaxezê çêkirina dîmeniya xwe ye an jî çêkirina xwe ya. Wêneyê ku bidest bi boyaxê têne çêkirin ew ji wan re tê gotin "wêneyên ku hatine çêkirin", lê wêneyên ku bi makîneyan jî, ew jî wêneyên ku hatine kişandin. Di sadsala 18'an de, bidest kişandina wêneyan hat kirin. Lê çêkirina wan bi nîgarî û hwd jî, dîroka wê bi hunerî jî pirr kevn e. Wêne, tişta ku ket ber de, di nava xwe de weke ku heya di wê kêlîkê de dide nîşandin. Lê jiyane, weke xwe namêne. Ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku ew wêneya ku ku hatiye kişandin û yan jî hatiye çêkirin, weke dîmeneka demî êdî dimêne. Di wêneyan de, hertimî, dîmenekê ku hatiye cemindandin ji jiyanê heye. Fîlm, ji wêneyên ku li dûv hevdû rêz in diafirê.

Binere jî 
 Fîlm

Wêne
Dîmen
Çavik

Çavik an berçavk an jî çawîlke/ çavêlke, ji bo ku dûv û yan jî nêzîkatiyê dîtinê û an jî dîtina çavan baş bibe, dihê dayîn li berçav. Çavê mirov, di roja me de, bi xwandinê û kirina tiştên din bê, êdî di demeka kin de bidest baş ne dîtinê dike. Wekî din jî, çavên pirr mirovan hê ku ji nû ve tên dunyê, xirabûyî dibe. Herdû çav, ne li dehma hevdû di sekin in. Êdî rast nayê dîtin, Ew jî, jê re tê gotin hawlîtî. Hawlîtî, weke çavxirabûneka ku ji bûnê ve heya. Yan jî Hawlîtî, bi ne li dehma hevdû reşîka çavên mirov re dihê li holê. Rewş ku herî zêde zêre tê gotin hawlîtî, ev a. Hawlîtî, hin xîrabûnên ku di genetik çavan de jî bi xwe re dihawêne. Hin mirovên ku hawlin jî, piştî ku bûn jî, hawlîtiya wan ji holê narabê, Ji ber ku mejî, li gor wê bûye xwediyê konsantrebûnekê. Êdî weke xwe dimêne. Bi vê yekê, êdî mecbûrî, çavik tên bikarhanîn. 

Çav
Dîtin
General Dynamics F-16 Fighting Falcon

F-16 fighting falcon (bi kurdî: bazê şerker), balafira şer ya yek motor û mûltîfonksiyon e. Ji aliyê kompaniya general dynamics ve ji bo hêzên esmanî yên dya hatiye çêkirin. 

Her çiqas weke balafirek sivik-neçîrvan hatibe niqirandin (dîzaynkirin) jî, bo gelek armanca tê bikar anîn. Ji ber kabîliyeta manewra û bikaranîna berfireh ji gelek dewleta hatiye îhraçkirin. Li gelek dewletan çalak tê emilandin. Piştî şerê cîhanê yê duyem, li pey MIG-21 û F-4 an 3. Balafira herî zêde hatiye hilberandin e. Ji tîrmeha 2016an vir de 4.573 heb hatiye hilberandin.

Tê hizirkirin ku ev balafir heya 2025an dê di xizmeta artêşa dya de bimîne. Niha hêzên esmanî ya dya, hêzên esmanî ya tirk, hêzên esmanî ya îsraêl û hêzên esmanî ya misirê vê balafirê çalak bikartînin.

Şerên tê de hatiye bikar anîn 
 Şerê PKK û Tirkiyeyê
 Şerê Îsraîl û Hamas

Çavkanî 

Leşkerî
Balafira şer
Hêzên esmanî
Tiving

Tiving, çeka bi dest a. Çerkên ku bidest tên bikar hanîn ji wan re tê gotin. 

Tiving
Lîstik

Lîstik , du û an jî sê û an jî hê zêdetir mirovên ku bi hev re ji bo ku xwe û dilê xwe xweş bikin û an jî deme xwe vala ne buhurênin a. Lîstik, mirov karê bi dû awayen bêne ser ziman. Awaye pêşî, bi awayê lîstikan ên weke lîyistina Sedrencê û hwd heya. Ya din jî, bi awayê Kordestlêdanêê(jê re gê togin jê jî "korebe") ya. Ev jî, zarok di nav xwe de dileyizin, Yek çavê xwe digirê û yên din jî yên di listikê de xwe di veşêrên û ku wan hevdû dît, bêî ku hê yekî an destê xwe li yê din xistî berî wê, herdû mirovên ku hevdû dîtin yê çavgirtî û yê ku xwe veşartî, ku hevdû dîtin, dibazin ku destê xwe li kevirê ku li ser çavgirtin bûya. Kî pêşî lê xist, ku bêî ku dest lê ket, ew yê ku qizinc kirîya ya. 

Her lîstik, xwediyê vac a xwe ya. Yi çerçova wê vaca wê lîstik tê liyistin. Lîstik, bi gotina wê re, di çerçova aqil û jîra wê de jî dihê ser ziman. Filozof û rewşenbîrên ku serê xwe bi aqil û jîra wê diwastênin, her lîstikek ji bo wan, bi pergalaka aqil heya. 

Liyistik
Aqil
Jîr
Hizir
Muzexaneya Qeçax a Kulturî

Muzexaneya Qaçax a Kulturî, muzexane û projeya zargotinî û çandî ya ku ji hêla pêşmerge û helbestvanê kurd Qader Ebdulezîz Reşîd (Qeçax) ve hat sazkirin. Muzexaneya zargotinî li mala helbestvan a li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ye.

Girêdanên derve

http://www.qecaxmuseum.com/ 

Muze
Dihok (navend)
Komkujiya Çorumê 1980

Komkujiya Çorumê di  de li parêzgeha Tirkiyeyê Çorumê pêk tê. Li dijî elewîyan e û ji aliyê hêzên rastgir, îslamîst, Gurên Boz, hêzên paramîlîter ên romiyan (tirk) ve hatiye kirin.

Gav bi gav berî bi komkujiyê 
Di  li bajarê Eskişehirê siyasetmedarê tirkperwer Gün Sazak tê kujtin. Li seranser Tirkiyeyê Gurên Boz, tirk-îslamîst û rastradîkalên din meş û mîtîngan lidardixin. Gün Sazak yek ji giregirên tirkperweran û partiya wan a legal MHPê bû. 

Li bajarê Çorumê jî mîtîng tê lidarxistin, hawirdor bi pankartên ku elewî û çepgiran wekî hedef nîşandidin, tên arastin. Di , êrîş dibin ser taxên elewiyan. Rayagiştî wekî şerê sunnî û elewiyan binavdike lê di rastiyê de ji bo mercên derbeya leşkerî bicih bên aramiya welat dihate xirabkirin û dixwestin herwiha wekî Komkujiya Gurgumê, li vê parêzgehê jî li elewiyan bidin, wan ji parêzgehê bikin der.

Tê zanîn li parêzgeha Çorumê kurdên elewî yên ji Dêrsimê hatibûn derkirin jî dijîn. Di komkujiyê de çendîn ji qurbaniyan kurd bûn, nayê zanîn, lewra di komkujiyê de hedef ne tenê elewiyên kurd bûye.

Di  de Gurên Boz û tirk-îslamîst, bi alîkariya hin komên polîsan di nava bajar de agahiyekê didin belavkirin ku elewiyan mizgefta Aladîn şewitandine. Ev agahî di kanala televîzyonê ya dewletê TRTê de herwiha tê weşandin. Ev provokasyon sunniyan û xelkê bajêr radike ser piyan. Ji wê rojê heya berbanga 4ê tîrmehê, agir li serê taxên elewiyan tê barandin. Mal û dikanên wan dişewitînin, êrîş dibin ser gundên elewiyan, jin û zarokan didin, gelekan dikujin û birindar dikin.

Gorî agahiyên fermî yên dewletê 57 kes hatine kujtin û bi sedan kes jî birîndar bûne. Hin kes hejmara miriyan zêde û ya birîndaran jî 400 didin. 300 mal û dikan tên şewitandin û talankirin.

Girêdan 
 Bi zimanê romî agahiyeke berfireh 

Komkujî
Elewî
Dîroka Tirkiyeyê
Komkujî li Tirkiyeyê
Devrimci Karargah

Devrimci Karargâh (ku. biryargeha/baregeha şoreşger) navê rêxitineke îllegal a romiyan (tirk) e. Derbarê vê rêxistinê de kêm agahî hene lewra sala 2005ê navê wê hat bihîstin û bi salan jî ti çalakiyeke wê nehat bihîstin. Navê rêxistinê di darizandinên Ergenekonê de herwiha derbas dibe.

Marksîst - Lenînîst e yan kemalîst? 
Medya û çapemeniya tirk vê rêxistinê wekî marksîst-lenînîst didin nasandin û îdia dikin têkiliyên wê bi PKKê re hene. Wêneyên mîlîtanekî vê komê hatin belavkirin ku di nava refên HPGê de wergirtiye. Ev mîlîtan di êrîşeke polîsan de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ev rêxistineke xeyalî ye, girêdayî eniya kemalîst û dewleta kûr e û heger ew pêwîstî pê bibinîn bikartînin an komekê din dertînin.

Hin ji çalakiyên li ser navê vê rêxistinê tên zanîn 
 7ê tebaxa 2008 - Li nêzîkê fermangeha artêşa I. hawan hatin agirkirin, 4 kes birîndar bûn. Êrîşê ti ziyan neda fermangehê. 
 23yê tebaxa 2008 - Bombeyek li goristana Karacaahmet a li taxa Stenbolê Üsküdarê ye, hat dîtin. Gotin ev jî ya vê rêxistinê bûye.
 1ê kanûna pêşîn 2008 - Nameyeke bombeyî ji AKPê re hat birêkirin û teqiya. 12 kes birîndar bûn.
 12ê kanûna paşîn 2009 - Bombeyek avêtin şaxa banxaya bi navê BankPozitifê, ziyan li kesê neket.
 27ê nîsanê 2009 - Mîlîtan Orhan Yılmazkaya hat kujtin, polîs û sîvîlekî jiyana xwe jidest dan, 10 kes birîndar bûn.

Rêxistin
Rêxistinên kurdan
Kamer Genç

Kamer Genç (jdb.  li gundê Remedana Dêrsimê - m. 2016 Stembol) siyasetmedarekî tirk e. Di partiyên cuda de polîtîka kiriye, bi salan e parlamenterê Dêrsimê yê meclîsa tirk e. Niha jî parlamenterê CHPê ye.

Sala 1966an zanîngehê bidawî dike, li Çewlîgê karmendiyê dike. Heman salê wî digirin şuraya dewletê (Danıştay). 1974-1976 li Parîsê ye. Sala 1980î dawî didin karê wê yê di şurya dewletê de. Sala 1981ê wî digirin meclîsa şêwirmendiyê ya cûntayê (derbeya ). Di bin siya eskeran de xebatê dike. 1983-1987 amojgarê darayiyê ye.

Heya îro jî parlamenterê Dersimê ye. Sala 1967an marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene. Genç bi polemîkên xwe yên siyasî, berevaniya kemalîzmê, dijberiya daxwazên kurdan tê nasîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1940
Mirin 2016
Kesên ji Dêrsimê
Siyasetmedarên tirk
Parlamenterên Dêrsimê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Parxana Mêrdînê

Parxana Mêrdînê, xwarina parsûyê ya Mêrdînê, ji koma xwarinên quşxaneyê yên bigoşt e. Di pêjgeha kurd de parsû cihekê taybet digire. Li parêzgehên Amed, Mêrdîn, Mûş, Semsûr, Riha, Sêrtê wekî xwarineke dîlanê tê çêkirin. Li deşta Rewanê, rojhilatê Kurdistanê jî navdar e.

Ferhengok 
 Parasû, parsû qora jor a nêzîkê para stûyê   
 Parsîw, di hin devokan de   
 Parsû, pirranî bo parsûyê mirovan
 Parxan, parxane, parxone, pirranî bo parsûyê ajalan
 Peransû, hemî hestiyên ku qefesê tînin pê 
 Tengal, aliyê binî yê parsûyan (parxanan)

Berkeliya (melzemeya) parxana Mêrdînê 
 2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 3 SA (stekana-qedeha avê) av
 Parxanên mihekê
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya fringiyê
 1/2 SA rûn

Çêkirin 
Parxanan pakij bişon, bidarivînin, mergeyê lê bidin xwarin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin. Heya parxan baş sor bûn biqelînin. Ava wê bikelînin, berdin quşxaneyê (bila ava sar nebe ya kelî be). Xwê bavêjinê. Berê aliyê hestî bînin binî, paşê jî yê bigoşt, wisa bikelînin.

Heya baş keliya, goşt çirr bû, bikelînin (3-6 saet, gorî agirê).

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Ponponkiya parxanê ya Amedê

Ponponkiya parxanê ya Amedê, kutilka parsûyê ya Amedê navê xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Di pêjgeha kurd de xwarinên ji ponponîkirina, tijekirina goştê bi hestî hene. 

Bi bandora romî (tirkî) kurdên bakurê Kurdistanê ji kutilkan re dibêjin dolmeh jî. Di bikaranîna kutilk, kufteyan de tevlîhevî jî ji vir derdikevin. Ji ber ku li ser xwarinên kurdî xebateke zanistî nehatiye kirin û zimanzanên kurd têgînîn pêjgeha kurd standard nekirine, carnan şaşîtî dibin.

Ferhengok 
 Heşandî, tişta hatiye heşandin, dolmeh jî heşandî ye  dolma  
 Îsota giloverik (îsota ku topikî ye û hêşîna wan tê çêkirin)
 Ê heşînê (tiştê ku bi kêrî heşandinê tê)  
 Ponponî, tişta hatiye xurtkirin, werimandin, hinekê dgairtin an tijekirin  
 Tije (ji bo serikên dexl, fêkî û hwd)   
 Tixis (ji bo laşên kutilkî)  
 Têr, têrxwarî, hinekê werimî, xurt (stûr, qelew)
 Tixiskî (kesê piçek kutilkî)

Berkelî 
 2 SA (stekana-qedeha avê) av
 Li ser daxwazê hinekê merge
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
 Parxanên (parsûyên) kar an karikê 
 250 gr pîlê mihê
 2 SA riz (birinc)
 1 SA behîv
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota reş
 1 KŞ xwê (solin)
 1 KX bexdenûsa hûrkirî û rihan (merzekew)
 1 KŞ biharbêhna (biharat) Pimenta racemosa (?)

Çêkirin 
Birincê (riz) bixin nava ava şor, heya av sar bû bihêlin. Goştê pîlê tîke bikin (tîkegoşt), bi tevî 1 stekan avê têxin quşxaneyê, heya ava wê miçiqî bikelînin. Îsota reş û xwêyê bavêjinê. Avê lê zêde bikin, bikelînin.

Di quşxaneyeke din de rûn biqijilînin (2 KX). Birincê bişon, di nava rûn de biqelînin, berdin nava quşxaneya goştê, savareke (pîlaw) nîvcû çêbikin.

Behîvê di avê de bixaşînin, qalikên wan bigirin, bişon, bidarivînin, di nava rûn de biqelînin. Savar, rihana hûrkirî, bexdenûsê û biharata Pimenta racemosayê tevlî bikin, tevdin.

Nava hestiyê parsûyan û goştê wê vebikin, bi vê savara yan têkela we amadekiriye, tije bikin. Ango ponponkî bikin. Ne zêde ne jî kêm tije bikin. Mergeyê bi ser parsûyan de bikin, di nava 1 KX rûnê de biqelînin. 3 SA avê lê zêdebikin, xwêya wê kontrol bikin, derxûnê bigirin. Berê aliyê hestî yê parsûyan bidin jêr, paşê jî yê goşt. Bi qasî 3-6 saetan (gorî agirê we) bikelînin.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Ey Dilberê

Ey Dilberê navê helbesteka Feqiyê Teyran ya navdar a. Ev helbesta Feqiyê Teyran, li ser êşa dilê kecçekê ye ya ku bi navê Dilber-e ku wî dît bû û çêkir bû.

Berhema Ey dilberê 

Helbestên kurdî
Feqiyê Teyran