nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Komkujiya Kortekê 2011

Kortek, herêmeke ku li Başûrê Kurdistanê li herêma Qendîlê dimênê ye. Balafirên artêşa tirk di 21'ê tebaxê de devera Kortek a di navbera Qendîl û Ranyayê de bombebaran kir, di encamê de 4 jê zarok, jinek ducanî û bi giştî 7 kesên sivîl jiyana xwe ji dest dan. Pişte cenaze di 22'ê tebaxê de ji nexweşxaneya navçeya Ranya ya Silêmanî hate girtin û ji aliyê bi hezaran kes ve li gundê Golê hatin definkirin

Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî, rayedarên partiyên Kurd ên Başûrê Kurdistanê û hemû sazî û rêxistin Kurd ev êriş şermezar kirin. Her wiha rayedarên Herêma Kurdistanê mijar birin rojeva Ewrûpayê.

Piştî ev nûçe di hinek saziyên çapemeniyê de cih girt û bû rojev, Serfermandarî û Wezareta Derve ya Tirk daxuyaniyek da û îdîa kir ku balafirên şer ên artêşa Tirk sivîlan bombebaran nekirine. Serfermandariya Tirk wêneyên ji peykê hatine kişandin ên cihên hatine bombebarankirin li çapemeniyê belav kir û îdîa kir ku ev wesayîta sivîlan ji aliyê balafiran ve nehatiye bombebarankirin. Lê Serfermandariyê derbarê ‘Ev 7 kesên sivîl çawa hatin kuştin’ de jî tu agahî neda.

Çavkanî 

 Malpera ANF (firatnewsagency)

Komkujiyên li dijî sivîlan
Kortek
Kortek
2011
Perihan Mağden

Perihan Mağden (jdb. 1960, Stenbol, Tirkiye) nivîskareke tirk ye. Di gelek rojnameyan de nivîsiye. Bi eslê xwe gurcî ye lê xwe wekî tirkekê dibîne.

Li Koleja Robertê a di Stenbolê ye û di Zanîngeha Bosforê beşa derûnînasiyê de xwendiye. Li gelek welatan geriyaye û li derveyî welat di karên cuda de xebitiye. Di nava salên 1997-2005ê de di rojnameya Radikalê de xebitiye. Payîza sala 2006ê de xwe daye nivîskariya kovaran. Di kovara REDê de nivîsarên wê hatine weşandin. Ji sibata 2007ê ve dîsa vegeriyaye Radikalê.

Ji  ve dest bi qunciknivîskariya rojnameya Tarafê kiriye. Hin romanên wê bûne fîlm jî.

Pirtûkên wê 
 Haberci Çocuk Cinayetleri - Kujeriya zarokê nûçegihan (kurteroman) (1991) 
 Refakatçi - Pêratîvan (roman) (1994)
 Mutfak Kazaları - Darazên pêjgehê (helbest) (1995) 
 Pazartesi Yazıları ya da Hiç Bunları Kendine Dert Etmeye Değer mi? - Nivîsarên duşemiyê yan ji çi re ye evana li xwe bikin derd?  (1997)  
 Kapı Açık Arkanı Dön ve Çık!/Habaset Yazıları - Derî vekiriye vegere û derkeve/Nivîsên nemerdî  (1998)
 Radikal Yazıları ya da Fakat Ne Yazık ki Sokak Boştu - Nivîsên radîkal an mixabin ku kolan vala bû  (1999)
 Herkes Seni Söylüyor Sahi Mutsuz musun? - Her kes te dibêje aya bextewar î? (2001)
 Dünya İşleri - Karên cîhanê  (2001) 
 İki Genç Kızın Romanı - Romana du azeban  (2002)
 Topladım Dağılan Kalbimin Herrr Köşesini - Berhev kir her parçeyeke dilê xwe  (2003)
 Korkma Bu Akşam Gelip Çalmam Kapını - Netirse dê îşev li derê te nedim (2004)
 Best of Perihan Mağden  (2005)
 Aktüel Yazıları ya da Hangimiz Uğramadık ki Haksızlıklara? - Nivîsarên aktual an kê ji me rastî neheqiyan nehat? (2006)
 Politik Yazılar - Nivîsarên polîtîk  (2006)
 Biz Kimden Kaçıyorduk Anne? - Em ji kê direviyan mama? (hezîran, 2007)
  Son Yazılar - Nivîsên dawî (kanûna pêşîn 2008)
 Ali ile Ramazan - Ali û Ramazan(sibat, 2010)

Girêdan

Nivîsarên Radikalê
Hevpeyvîna di Yeni Şafakê de 

Jidayikbûn 1960
Jinên tirk
Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Mirovên zindî
Nûmeyîş

Nûmeyîş, bi armancekê levbûna bikom re tê gotin. Li Kurdistanê, di salên 1967-68-69´an de bi armanca ku hebûna xwe bidina û hebûna xwe bidina nasîn, nûmeyîşên Kurdan bûn. Dewleta Tirk, zimanê wan qedexe kiribû û wan jî, nikarîbû ku hebûna xwe bênina ser ziman. Ji ber vê yekê, li her navçê û bajêr û deverên ku mireovên kurd lê dijîn lev dijîn û ji xwe re gotin "em kurd in" û bi wê armancê meşîn. Ji wan Nûmeyîşan re tê gotin "Nûmeyîşên rojhilat" an jî "Nûmeyîşên li Kurdistanê". di wê demê de Civaknasên weke Îsmail Beşîkçî, bi navê "Nûmeyîşên Rojhilat" pirtûkek jî nivîsand. Ev nûmeyîş, têgihiştineka kurdistanî di nava kurdan de afirand in û kir ku kurd êdî li ber Zilme li ser serê wan ku dewleta tirk dimeşand bikevina tekoşînê de. Hin civaknasan, wilo ev nûmeyîşên li kurtdistanê şîrovekirin û gotin ku "ew rabûna kurdan ya li ser pîyan bû."

Dîroka Kurdistanê
Gel
Kadûn

Kadûn (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Şê, Qilaban

Şê (bi suryanî : Ischy, ), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Sêgirik, Qilaban

Sêgirik an jî gundê Sêgirkê (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Marîstan

Marîstan, di destan û vegotina Şahmaran ji welatê ku Şahmaran bixwe têde dijî re tê gotin. Marîstan, di vegotinê de bi awayekî vegotinî weke bajerekî ku pirr pêşketî tê ser ziman. Ji dunya ku em mirov têde dijîn, bi afsûnê mirov karê herê û bikeviyê de.

Şahmaran
Hasan Cemal

Hasan Cemal (z. 1944 li Stenbolê, Tirkiye), rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Neviyê paşayê osmanî yê endamê rêxistina tirkperwer, Komîteya bo yekîtî û pêşdeçûnê (İttihat ve Terakki)yê, Cemal Paşa ye. Wekî rojnamevanekî kemalîst dihat nasîn lê demên dawiyê de rexneyan li kemalîzmê dike.

Sala 1965'ê beşa zanînên polîtîk a zanîngeha Enqereyê bidawî dike. Sala 1969'ê dest bi rojnamevaniyê dike. Yekem cihê lê dinivîsîne kovara bi navê Devrim (bi kurdî şoreş) e. Di kovara Yeni Ortam, ajansa bi navê Anka Ajansı û rojnameya Günaydınê de dixebite. Sala 1973'yê derbasê rojnameya xwedî nêrînên kemalîst e Cumhuriyetê dibe.

Di nava salên 1981-1992'yê de gerînendetiya giştî ya weşana Cumhuriyetê dike. Di nava salên 1992-1998'ê de di rojnameya Sabahê de dinivîsîne.

 Berhem 
 Barışa Emanet Olun - Raspardeyê aşitiyê bin (2011)
 Türkiye'nin Asker Sorunu - Kêşeya Tirkiyeyê ya leşker (2010)
 Cumhuriyet'i Çok Sevmiştim - Min gek hez ji komarê kiribû (2005)
 Kürtler - Kurd (pirtûk) (2004)
 Kimse Kızmasın, Kendimi Yazdım - Kes hêrs nebe, bi xwe nivîsî (1999)
 Özal Hikayesi - Çîroka Özal (1989)
 Tarihi Yaşarken Yakalamak - Di jiyanê de bi dîrokê girtin (1987)
 Demokrasi Korkusu - Tirsa demokrasiyê (1986)
 Tank Sesiyle Uyanmak'' - Bi dengê tankan hişyarbûn (1986)

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1944
Mirovên zindî
Ertuğrul Özkök

Ertuğrul Özkök  (bixwîne Ertûẍrûl Îozkîok) (jdb. 4ê tebaxê 1947 li Izmir) rojnamevan, nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.

Bi eslê xwe ne tirk, ji malbateke balkanî ye. Çend sal beriya ku Özkök ji diya xwe bibe, malbata wî ji parêzgeha Bulgaristanê Кърджали (Karcalî) tê li Tirkiyeyê bicih dibe.

"Li cem eskeran bi pênûsê êrîş dibir ser kurdan" 
Bi xwe di bernameyeke TVê de digot, "min jî bi pênûsa xwe li dijî hewldana nû ya cudaxwaziya kurdan şer kir, heger hêza çaremîn medya, tevlî şer nebûba, niha Xwedê dizane, navê Diyarbakirê kiribûn Amed" Özkök xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst e. Di salên 1990î de ku gerînendeyê giştî yê rojnameya kemalîst û neteweperwer Hürriyetê bû, giraniya xwe dabû şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan dihat meşandin. Gorî gelekan têkiliya wê bi rêxistinên veşarî yên dewleta tirk re hene, wî perwerdeya endezyariya civakî, sîxurî, şerê psîkolojîk, teknîkên lidarxistina provokayonan ûêd dîtiye.

Di nava salên 1990 - 2009ê de gerînedetiya giştî ya Hürriyetê kiriye ku slogana vê rojnameyê "Tirkiye ya tirkan e!" ye.

Jiyan 
Özkök sala 1947 li bajarê Îzmîr (navê berî Smîrna) hatiye jiyanê. Koçberên balkanî ne. Malbata wî karê çapkirinê dikir. Dibistana amadeyî ya Izmirê bidawî dike, li Parîsê perwerdeyê dibîn.

Girêdan 
 Hin ji nivîsên Özkök ên ji Hürriyetê 

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1947
Kesên ji Îzmîrê
Mêr
Mirovên zindî
Serhildana Agiriyê ya sêyem

Komara Tirkiyeyê destûr hilda ku hêzên xwe heta piştê Çiyayê Agiriyê ye Piçuk ku wê demê di nav sînorên Îranê de bû, bibe. Bi vî avayî rêya Îran ê ji bo serhildêran hat tevxistin. Paşe di navbera Komara Tirkiyeyê û Îran ê da li ser sînor rêkûpêkek hat çêkirin. Bajaroka Kotur a Wanê hat dayîna Îran ê û iyayê Agiriyê ye Piçuk ji aliyê Komara Tirkiyeyê hat hildan.[7] Di 1’ê tîrmeh a 1930 an da ji aliyê Komara Tirkiyeyê dorgirtina Çiyayê Agirî yê hat xilas kirin û di 7’ê Îlon a 1930 an da operasyona mezin hat dest pê kirin. Vê operasyonê heta 25’ê Îlon a 1930 an berdewam kir. Di 14’ê Îlon a 1930 an da Îbrahîm Axa hat kuştin û Îhsan Nûrî Paşa jî çu Îran ê.
 
Paşê di darizandina dadgeha Edene da 34 kes bi cezayê dardekirinê hat ceza kirin. Di sala 1938 an da navê bajarê ku Qerekose bû, hate guhertin û bû Agirî.

Herwiha binêre 
 Serhildana Agiriyê ya yekem
 Geliyê Zîlan
 Komara Agiriyê
 Dîroka Kurdistanê
Serhildanên Agiriyê
Serhildana Oremarê

Serhildana Oremarê ( ), di sala 1930an de bi êrîşbirina ser hêzên dewleta Tirkiyê a ji aliyê eşîra gundê girêdayî Gewerê ya bi navê Oremarê ve pêk hat. Serhildana han bi awayekî hovane hate tefandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Dîroka Tirkiyeyê
Serhildanên kurdan
Emin Çölaşan

Mustafa Emin Çölaşan (jdb.  li Enqereyê), rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.

Bi çavên Naziyan li kurdan dinêrî 
Hez ji kurdan nake, tevlî şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan tê meşandin bûye. Di salên 1990î de bi babirokên artêşa romê li Kurdistanê digeriya, meytên pêşmergeyan nîşan dida, nûçeyên nerast belav dikir. Tê îdîakirin ku têkiliyên wî bi devedorên dewleta veşarî ya Romê re heye, alîkarî didaye Ergenekonê. Xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst, netewperwer e. Di meseleya kurd de, nêrîna wî nîjadperest e. Gelek caran dijûn, tajang li mezinên kurdan dikir.

Jiyan 
Bi eslê xwe ne tirk e. Bav-kalên wî ji aliyê osmanîyan ve hatine devşîrmekirin. Eslê bavê wî ji erebên ku osmaniyan anîne li giravên Yewnanistanê bicihkirine ye. eslê diya wî jî ji yewnanan e. Carekê keyê osmanî Evdilhemîd II bavê bapîrê wî sirgûnê çolterên Lîbyayê. Dibêjin paşnava wî jî ji wir tê (çölaşan tê wateya kesê ji çolteran hatiye, vegeriya, ji ser çolan re hatiye). Bapîrê wî wezîrtiya komarê kiriye.

Li Enqereyê dibistana amadeyî bidawî kiriye, li zenîngeha teknîkê ya bi navê Ortadoguyê (ODTÜ) de perwerdeya zanînên gerînendetiyê dîtiye. Di gelek wezaretiyan û saziyên dewletê de xebitiye. Sala 1977ê ketiye rojnameya Milliyetê, heya 1985ê li vir xebitiye. 1985 heya 2007ê di rojnameya Hürriyetê de nivîsiye.

Ji sala 2009ê ve di rojnameya Sözcü de sernivîskariyê dike.

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1942
Kesên ji Enqereyê
Mêr
Mirovên zindî
Serhildana Raman û Reşkotan

Serhildana Reşkotan û Raman, di sala 1925an de li herêma Qubînê ya Sêrtê ji aliyê eşîrên Raman, Garzan û Reşkotanê li hemberî dewleta Tirkiyeyê weke serhildaneke neteweyî pêk hat. Serhildan bi awayekî hovane hate tefandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî

Dîroka Tirkiyeyê
Serhildanên kurdan
Madîg

Madîg an jî Madîk navê keyekî kurd e ku di pirtûka Karnameya Ardeşêrê Babek de qala şerê di navbera wî û Ardeşêr I de tê kirin.  Ev şer di sala 226'ê piştî zayînê de (an jî çend salan dûvre) pêk hatiye.

Ji beşa pêncem a pirtûkê;
 “Piştre wî (Erdeşêr) gelek leşker û qehremanên Zavulê kom kirin, ji bo şer bi ser keyê kurdan Madîg de çû. Pirr şerê dijwar û xwînrijandin hebû ku di dawiyê de artêşa Ardeşêr têk çû.”

 “Artêşa Madîg pesnê xwe dida: Êdî metirsiya Ardeşêr nema, piştî têkçûnê vêga ew vegeriye Parsê.”

 “Di vê navberê de, Erdeşêr bi artêşeke ji çar hezar zilaman pêk dihat, bi şev weke suprîzekê, êrîş bire ser kurdan. Wî 1000 kurd kuşt û yên din brîndar kirin û dîl girtin; û ji bilî wan, şah Ardeşêr , kurên wî, braderên wî û malbata wî dîl girtin û şandin Parsê.”

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ardashir and the Kurds
 Ardashir I of Persia - Early Years

Keyên kurd
Millî Gazete

Milli Gazete (rojnameya neteweyî) rojnameyeke tirkî ye. Navenda wê li Stenbolê ye. Wekî rojnameya fermî ya tevgera Nêrîna Neteweyî (Millî Görüş) tê dîtin. Ev tevger îslam û berjewendiyên neteweyî yên tirkan li hev dicivîne, di bin siya bîrdoziya tirk-îslamê de siyasetê dike.

Bo daxwaz û derdên kurdan ti pêşniyarek wan nîne, di meseleya kurdan de xwe didin aliyê îdeolojiya fermî ya dewletê û mafên kurdan wekî cudaxwaziyê dibînin, bi tundî li dijî têkoşîna azadiyê ya kurdan derdikevin.

Tevgera Milli Görüş û ev rojname bi pêşengiya serokwezîrê demekê, Necmettin Erbakan hatiye damezirandin.

Siyaseta vê rojnameyê 
Pesnê tevgera Milli Görüşê dide. Pesindariya osmanîyan dike. Li dijî daxwazên kurdan e. Kurdan wekî parçeyekê ji neteweya tirk dibînin. Dijminiya cihû, ermenî, yewnanan dike. Li dijî cîhana rojavayî nûçeyan belav dike lê bo berjewendiyan carnan prînsîbên xwe diguherînin. Mirov dikare bêje nêzîkê mîrnişîniyên erebên kendavê ne. Him sûdê ji berhemên rojavayiyan werdigirin, dan û standinan dikin, him jî dînê Îslamê bi hin elementên dirûvî û tevgerî yên bisînorkirî, dijîn.

 
Ji ber ku demekê komkujiya cihûyan înkar kiribû, ji aliyê saziyên ewlekariyê yê Almanyayê ve ev rojname tê şopandin. Li dijî dînê xrîstiyaniyê, DYA û Îsraelê gelek radiweste. Dijberiya rêxistin û saziyên kurdan dike.

Girêdan

Malpera fermî ya Milli Gazeteyê (bi zimanê romî)
Agahî ji saziya ewlekariyê ya alman (almanî) 
Daxuyaniya serokê saziya ewlekariyê ya federedewleta Niedersachsenê 

Rojnameyên tirkî
Dêra Hînê

Dêra Hînê (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Helal, Qilaban

Helal (1928: Hilal, Helal; 1946: Hilal; 1904/1997: Hilalê) an jî Şêxan (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Seleteya Mîr Mihemed

Seleteya Mîr Mihemed, gorî gotinan seleteya ku mîrê Soran, Mîr Mihemedê Rewandizî pirr dixwaribûye ye. Ji seleteyên Soranan e. Mîr hezkiriyê kuzel, kaho, singê mirîşkê û biharbêhnê bûye. 

Li Tirkiyeyê jê re seleteya bi singê mirîşkê dibêjin ku standardekê vê seleteyê nîne. Hin jî wekî seleteya meksîkayî, seleteya Romayê, seleteya Îranê, seleteya Sezar ûêd" binav dikin.

Mîr Mihemed gelek hez ji kuzelê (roka, bi latînî Eruca sativa) dikiribûye. Di seleteyê de herwiha singê mirîşkê, rûnê zeytê û gelek biharbêhn (biharat) jî hene ku bo tenduristiyê baş in. Ango ne giran û rûnî ye. Mîr carnan parêz jî digirtibûye ku bi xwe, demekê dirêj nexweş bûye. 

 Berkeliya seleteya Mîr 
 1 singê mirîşkê 1 heb cûcika kahoyê 4 pel kuzel 
 4 KX (kevçiya xwarinê) rûnê zeytê 1 heb xiyar 100 gr penîrê qaşar ê hinekê kartû 2 KX rûnê nivîşkî 3 heb nanê tostê Îsota tûj (pûlpelî) Awîşen (cehter)Bo çênca seleteyê; 
 2 dd (dendik) sîr 1 KX mayonez Xwê Îsota reş 
 5 KX rûnê zeytê 2 lîmon 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) gormiz (xerdel)''

Çêkirin 
Cihê hişk ê nan jê veqetînin, ew nayên bikaranîn. Cihê din bipişirînin an kûbîkî hûr bikin. Di rûnbirêşkê, di nava rûnê û awîşen û îsota pûlpelî de biqijilînin. Di rûnbirêşkeke din de, goştê xwe yê rişteyî û dirêjî hûrkirî hindikek biqelînin, bila zerayî pê bikeve.

Kaho, kuzelê bişon di badiyekê de hûr bikin. Penîrê li rêşkerê bidin, berdin navê. Lîmonan biguvêşin serê. Nanê qijilandî, goştê mirîşkê li ser seleteyê rêz bikin.

Di badiyekê de rûnê zeytê, mayonez, gormiz, hinekê ava lîmonê, sîra kutayî, xwê û îsota reş tevlîhev bikin ku ev jî sosa seleteyê ye. Vê çêncê (sos) berdin ser seleteyê. Dikarin bi penîr, fringî (tomatos, bacanê sor), gilyaz û fêkî yan zebezyeke din bixemilînin.

Seleteyên pêjgeha kurdî
John Adams

John Adams (jdb. 19ê çiriya pêşîn, 1735 – m. 4ê tîrmehê, 1826) yek ji damezrînerên sereke yên DYAyê ye ku parêzer, dîplomat û teorîsyenê siyasetê bû. Herwiha John Adams serokdewletê duyem ê DYAyê ye. Di 4ê adara 1797an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1801ê li ser postê xwe dimîne. Bi Abigail Adams (berê Abigail Smith) re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Adams di sala 1826an de li Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1735
Mirin 1826
Mêr
John Quincy Adams

John Quincy Adams (jdb.  – m. ) serokdewletê 6em ê DYA'yê ye. Wî xizmetên dîplomatiyê û senatoriyê jî kirine. Ew kurê serokdewletê amerîkî John Adams û Abigail Adams bû. Di 4ê adara 1825an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1829an li ser postê xwe dimîne. Bi Louisa Adams (berê Louisa Johnson) re zewicî û çar zarokên wî çêbûn. Adams di sala 1848an de li Washington, D.C. çû ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Jidayikbûn 1767
Mirin 1848
Chester A. Arthur

Chester A. Arthur (jdb. 11ê çiriya pêşîn, 1829 – m. 18ê çiriya paşîn, 1886) serokdewletê 21em ê DYAyê ye. Piştî kuştina serokdewlet James A. Garfield ew dibe serok. Di 19ê îlona 1881ê de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1885an li ser postê xwe dimîne. Bi Ellen Lewis Herndon Arthur (berê Ellen Lewis Herndon) re zewicî û sê zarokên wî çêbûn. Arthur di sala 1886an de li New York City çû ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Jidayikbûn 1829
Mirin 1886
James Buchanan

James Buchanan (jdb. 23ê nîsanê, 1791 – m. 1ê hezîranê, 1868) serokdewletê 15em ê DYAyê ye. Di nav serokên DYAyê de, ew tenê ji Pennsylvania ye. Di 4ê adara 1857an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1861ê li ser postê xwe dimîne. Ew ne zewicî ye. Tê gotin ku ew homoseksuel bû. Buchanan di sala 1848an de li Lancaster a Pennsylvaniayê çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî 

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Jidayikbûn 1791
Mirin 1868
George H. W. Bush

George Herbert Walker Bush (jdb.  - m. 2018 Houston) serokdewletê 41em ê DYA'yê ye. Ew herwiha bavê serokdewletê 43em George W. Bush e. Ew li Miltonê ji dayîk bûye. Di  de dibe serokdewlet û heta  li ser postê xwe dimîne. Bi Barbara Bush (berê Barbara Pierce) re zewicî û şeş zarokên wî çêbûn. Di bin serweriya wî de Şerê Kendavê di  pêk hatiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Jidayikbûn 1924
Mirin 2018
Kilora baçik

Kilora baçik, kilora tilîtizê, kilora pêçiyê, kilora sîgarayê cureyek ji kiloran e. Bi tesîra romî (tirkî) niha li hin deveran ji tevahiya kiloran re boreg tê gotin. Di rastiyê de boreg an borek tenê cureyeke kilorê ye û bi romî jê re kürt böregi - kilora kurdî dibêjin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê kilorên wiha tên xwarin.

Kilora baçikê ji Hindistanê heya balkanê tê zanîn û xwarin. Tirk viya wekî xwarineke tirkî didin nasandin, lê di rastiyê de beriya ku tirk werin Anatoliya û herêmê jî pelhevîrk (şikeva) dihatibûye pêçandin. Di pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha ermenî, pêjgeha ereb, pêjgeha Îranê, pêjgeha balkanî û gelekan de cihê xwe digire. 

Li Kurdistanê pirranî li deşta Rewanê, Qers, Erdêxan, Îdir, Erzîrom, Meledî û Rihayê tê xwarin. Pirranî penîrê dadigirin lê li ser daxwazê siyale, kartol an navikeke din jî dikare bê bikaranîn.

Berkelî 
 150-200 gr penîrê spî yê malê
 1 hêk
 Niv baq bexdenûs
 3 pelhevîrk (mezin an biçûk)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota pûlpelî, îsota tûj

Çêkirin 
Di badiyekê de penîr, zerika hêkê, nîv stekan (qedeh) av, bexdenûsa hûrkirî û 1 kevçî îsota tûjê tevlîhev bikin. Pelhevîrkên xwe par bikin, ji her şikevayê 12 be baştir e.

Ji têkela we di badiyê de amade kiribû dabigirin. Bipêçînin, wekî tiliyê (pêçiyê) amade bikin. Van rûloyên xwe di nava rûn de biqijilînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kilor
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha Îranê
Grover Cleveland

Grover Cleveland (jdb. 18ê adarê, 1837 – m. 24ê hezîranê, 1908) serokdewletê 22em û 24em ê DYAyê ye. Cara pêşî di 4ê adara 1885an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1889an li ser postê xwe dimîne. Di hilbijartina piştre de bi ser nakeve lê dîsa jî dev ji siyasetê naberde. Di nav serokdewletên amerîkî de tenê ew piştî binketina hilbijartinê, dîsa bûye serokdewlet. Cara duyem di 4ê adara 1893an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1897an li ser postê xwe dimîne. Bi Frances Folsom Cleveland (berê Frances Folsom) re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Cleveland di sala 1908an de li Princeton a New Jersey çû ser dilovaniya xwe.

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Jidayikbûn 1837
Mirin 1908
Bill Clinton

Bill Clinton (jdb. ) serokdewletê 42em ê DYAyê ye. Clinton li Hope a Arkansasê ji dayîk bûye. Hinga ew bû serokdewlet 46 salî û bi vê re di nav serokên DYA'yê de ew bûbû serokê herî ciwan ê sêyem. Di  de dibe serokdewlet û heta  li ser postê xwe dimîne. Bi Hillary Clinton (berê Hillary Rodham) re zewicî û keçeka wan a bi navê Chealsea çêbû. Ew berî ku bibe serokdewlet, parêzerî dikir. Di hilbijartinên 2008an ji bo xanima xwe ya namzeta serokatiyê, kampanyayên piştgiriyê pêk anîn. Lê Hillary Clinton li hemberî Barack Obama bi ser neket.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Mirovên zindî
Cıvıklı

Cıvıklı (bixwîne civikli), ji koma pîza û patîleyan a pêjgeha Tirkiyeyê, cure xwarinek e. Ji parêzgeha Kayseriyê Develiyê belav bûye, kurdên Anatolyaya Navîn jî dizanin û dixwin. Kurd wan bi navê cuda binav dikin; Lehmecûna stûr, patîleya Remezanê ya bi goştê kişandî ûêd. 

Di firneya kevirî de tê pijandin. Goştê kişandî bi têkela xwe ya taybet li ser pelhevîrê (şikeva) tê raxistin û davêjin argûnê. Navik an têkela dikevê, dişibe ya lehmecûnê û carnan jî gelek biharbêhnê lê zêde dikin. 

Patîle û pîza
Pêjgeha Tirkiyeyê
Calvin Coolidge

Calvin Coolidge (jdb.  – m. ) serokdewletê 30em ê DYA'yê ye. Ew parêzerê aligirê komarger bû. Di 2ê tebaxa 1923an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1929an li ser postê xwe dimîne. Ji sedema mirina Warren G. Harding a ji nişka ve, ew dibe serokdewlet. Bi Grace Coolidge (berê Grace Goodhue) re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Coolidge di sala 1933an de li Northampton a Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên DYAyê
Mêr
Dwight D. Eisenhower

Dwight David "Ike" Eisenhower (jdb.  – m. ) serokdewletê 34em ê DYA'yê ye. Ew di artêşa amerîkî de generalê xwediyê pênc-stêran bû. Di dema Şerê cîhanê yê duyem de wî generaltiya artêşa hêzên Hevalbendan kiriye. Ew herwiha bûye generalê yekem ê NATO'yê. Di 20ê kanûna paşîn a 1953an de dibe serokdewlet û heta 20ê kanûna paşîn a 1961ê li ser postê xwe dimîne. Bi Mamie Eisenhower (berê Mamie Geneva Doud) re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Eisenhower di sala 1969an de li Washington, D.C. çû ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1890
Mirin 1969
Mêr
Kilorîk

Kilorîk, kilora bi kuncî, simît, tevrek, pirranî wekî kilorekê tê pijandin.

Kilor, kulîçe yan nan e? 
Di binavkirinên kurdî de mentiqeke taybet heye. Mirov dikare wekî nan, kilor an kulîçe jî bînav bike. Heger şikeva bê pêçandin û ji wan jî xelekên simîtê bên çêkirin dikeve bin kategoriya kilorê. Heger pê xwarin bê xwarin dibe nan. Ji ber ku kuncî, dimis tevlî dibe, ango navika wê heye, herwiha kulîçe ye. Bi şîr û şekir be şîranî, ji hevîrê stûr (ji patîleyê stûrtir) û çorsane û bi rûn / bê rûn be, dibe kate.

Tirk, balkanî, qefqazî, faris, kurd, yewnan, suryanî û qismen ereb baş dizanin û dixwin. Kilorîka yan simîta herî çêjdar û navdar li Tirkiyeyê tê çêkirin. Herwisa jî wekî xwarineke romiyan (tirk) tê zanîn, lewra ya herî bitehm li bajarên tirkan tê çêkirin.

Di hin devokan de ji kilorê re kulor dibêjin. Tirk simit (sîmît), yewnan κουλούρι (kulûrî) dibêjin. Hin îdia hene kû ev kilor ji balkanê, bi taybetî ji serbistanê belav bûye.

Çêkirin 
Hevîrtirş di avê te helandin, bo biwerime 2-3 katjimêr tê rawestandin. 1 stekan (qedeh) ava şîregermê de 2 kevçî dimis (mot) tê helandin. Ard /arvan di teştê yan kodikê de bo strînê tê amadekirin. Nava, orteya ardê tê vekirin û hevîrtirş bi tevî xwê (solin) tê berdan.

Ava bi dimis hindik hindik tevlî tê kirin. Hevîrekê ne pirr ronm ne jî tîr tê çêkirin. Hevîr amade bû, ji girikan di dirûvê xelekê de simît tên çêkirin. Di badiyekê kuncî, di yekê de ava bi dimis heye. Xelekên hatine amadekirin carekê dikin nava ava bi dimis, carekê ji dikin nava badiya bi kuncî. 

Di germiya 200 pileyê de bi qasî nîv katjimêrê tên pijandin û paşê jî servîskirin.

Nan
Kilor
Kulîçe
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha balkanî
Gustáv Husák

Gustáv Husák (jdb. 10ê kanûna paşîn, 1913 – m. 18ê çiriya paşîn, 1991) siyasetmedarekî slovak e ku serokdewletiya Çekoslovakyayê kiriye û demekî dirêj (1969–1987) weke serokê Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê xebitiye.

Gustav li Dúbravka ji dayîk bûye ku ew navçe wê demê di bin serweriya keyaniya Awistriya-Mecaristanê de bû. Di temenê biçûk de tevlî xebatên komunîstan dibe. Di dema şerê cîhanê yê duyem de ji sedema tevlîbûna nav tevgera komunîstan, ew tê zîndanîkirin. Piştî şer, ew di partiyên komunîst ên çek û slovak de xebatan dike. Lê di sala 1956an de, ji aliyê alîgirên Stalîn ve bi hînceta ew neteweperestê burjuvayê ye, tê dadgehkirin û wî dikine girtîgehê de. Piştî şeş salan ji hepsê diderkeve.

Di sala 1968an de dibe alîkarê serokwezîrê hikûmeta Alexander Dubček. Di dema wan de bi piştgiriya hikûmeta wî YKSS, Çekoslovakyayê dagir dike.

Di 29ê gulana 1975an de dibe serokdewlet û heta îstifa ya xwe (10ê kanûna pêşîn, 1989) li ser vî postî dimîne.

Husák di 75 saliya xwe de li Bratislavayê diçe ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên Çekoslovakyayê
Siyasetmedarên slovak
Jidayikbûn 1913
Mirin 1991
Thomas Jefferson

Thomas Jefferson (jdb. 13ê nîsana 1743 li Shadwell a nêzîkê Charlottesville, Virginia; m. 4ê tîrmeha 1826 li Monticello ku ew jî nêzîkê Charlottesville, Virginia) sêyem serokdewletê DYA ye (1801–1809). Giringiya xebata xwe daye çêkirina makezagonê û sazkirina organên dewletê. Keda wê di nivîsandina danezana serxwebûnê de heye.

Di dema wî de DYA ji Fransayê axa Luizianayê dikirre. Ji partiya Demokrat bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Thomas Jefferson
Jidayikbûn 1743
Mirin 1826
Mêrên amerîkî
Siyasetmedarên amerîkî
James Monroe

James Monroe (jdb. 28ê nîsanê 1758 li Westmoreland County, Virginia, (wê demê koloniya Brîtanyayê bû); m. 4ê tîrmehê 1831 li New York City, DYA), pêncem serokdewletê DYAyê bû (1817–1825).

Jiyan 

Monroe ji ber şerê azadiyê dawî li xwendina xwe ya dadê dide. Tevlî şoreşê dibe. Du sal şûnde dîsa dest bi xwendinê dike. Sala 1782 dibe endamê komîsyona dadê ya civîna Virginiayê. 1790 heya 1794, ew senator e. 1794 heya 1796 dibe balyozê Parîsê.

1799 heya 1802, parêzgarê Virginiayê ye. Sala 1803 dîsa dişînin balyoziya Fransayê, tevlî bazariyên Dewrkirina Luisianayê (1803) dibe. 1810 dîsa dibe parêzgarê Virginiayê û sala 1811yê jî di hikûmata James Madison de dibe wezîrê karê derve. 1816 jî dibe serokdewlet. "Amerîka ya amerîkayiyan e", bangewaziya wî ye ku îro jî tê bilêvkirin. Bi tundî li dijî hebûna koleyan derdikeve.

Monroe sala 1776an bi guleyekê tê birîndarkirin. Birîna wî ziyanê dide laşê wî, bi malaryayê dikeve. Bi felcekê jiyana xwe dide der.

Girêdan 
 Jînenîgariya wî ya di malpera Palasa Spî de - Îngilîzî

James Monroe
Jidayikbûn 1758
Mirin 1831
Mêr
Andrew Jackson

Andrew Jackson (jdb. 15ê adarê 1767 li Waxhaws; m. 8ê hezîranê 1845 nêzîkê Naşvîl, Tênêsî) ji sala 1829 heya 1837, serokdewletê DYA'yê, yê heftem bû.

Yek ji damezîrênerên Partiya Demokrat (DYA) e. Bi bernavkê „Old Hickory“ (gûzê kokim, gûzê berê) dihat bangkirin. Ji ber ku dema dîl dikeve destê brîtanî ji aliyê serbazekî brîtanî ve bi şûrê, ji ser-çavê xwe tê birîndar kirin û cîhê birînê her dimîne. Serokdewletekî bibandor bûye. Yekem serokdewlet, ê ji malbateke bijarte nehatiye ye. Roleke mezin di damezirandina saziyên dewletê û danîna normên wê de lîstiye.

Di dema wê de kevnexwediyên Amerîkayê (îndiyanî, çermesor) gelek hatine kujtin. Ji ber wê, ji Jackson re gotine "neyarê îndiyaniyan". Perwerdeyeke kêm dîtiye. Di 18 saliya xwe de dest bi xebatê (li cem parêzerek) kiriye. 1788, dibe sozger. Tevlî meclîsa ku mekezagona  federedewleta Tênêsiyê nivîsandiye dibe. 1798, di dadgeha bilind Tênêsiyêde dibe dadger.

Ji ber nakokiyên siyaset demekê ji siyasetê vedikişe, ji 1805 heya 1812 xanûmanê xwe birêvedibe, cotyariyê dike. Sala 1806ê di dueloyekê de giran birîndar dibe. Carekê din jî du duşerkiyê de birîndar dibe ku ev gule ziyanê dide mîdeya wî.

Girêdanên derve 
 

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1767
Mirin 1845
Mêr
Martin Van Buren

Martin Van Buren (jdb.  li Kinderhook, Columbia County, federdewleta New York; m.  li heman cihê), heştem serokdewletê DYAyê bû ku ji  heya  postnîşînî kiribû, ango li ser hukim mabû. Bi dotmam (keçap), bilxaltî yan dotxaleke xwe re marî bûye (zewiciye) ku navê wê Hannah e. Di hikûmeta Andrew Jackson de cihgirê serokdewlet bû.

Jiyan 
Malbata wî ji xelkê holandayî bû. Piştî ku makezagona DYAyê hebû, serokdewletê yekem Van Buren bû. Di malbatê de bi holandî diaxivîn (flamanî). Malbata wî ji bijarteyên New Yorkê bû.

Dibe parêzer, têkiliyên wî bi Aaron Burr re çêdibe. Parêzeriyê bêdirav dike ku di warê dadê de xwe bipêşbixe. Dema di Partiya Federalperwer (DYA) de dabeşbûn pêk tê, xwe dide refê fraksiyona DeWitt Clinton. Sala 1812yê dibe senatorê New Yorkê û endamê Court for the Correction of Errors, ku di wextê xwe de dadxaneya herî bilind a dewletê bû. Ji 17yê sibatê 1815 heya , dozgeriya giştî ya New Yorkê dike.

Serokdewletekî kêmbandor, di halê xwe de bû.

 1821, berdevkiya partiya demokrat û senatoriya DYAyê
 1829, di hikûmeta Andrew Jackson de wezîrtiya karê derve
 1832, cihgirê serokdewlet
 1837 heya 1841, cihgirê serokdewlet

Girêdan 
 Jînenîgariya wî di malpera Palasa Spî de  (îngilîzî)

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1782
Mirin 1862
Mêr
Çetin Altan

Çetin Altan (jdb.  li Stembol), nivîskar, rojnamevanekî navdar ê romî (tirk) ye.

Ji sala 1965 heya 1969 nûnertiya Partiya Karker (Tirkiye)yê (Türkiye İşçi Partisi) kiriye. Demekê bûye parlamenterê meclîsa tirkan jî. Altan pirranî bi nivîskarî û rojnamevaniya xwe tê naskirin, mirov dikare bêje êdî siyasetê nake.

Pirtûkên wî (bijarte)

Roman 
 Büyük Gözaltı, 1972 - Binçavkirina mezin
 Bir Avuç Gökyüzü, 1974 - Kulmekî esman
 Viski, 1975 - Vîskî 
 Küçük Bahçe, 1978 - Baxçeyê biçûk

Dramatîk 
 Mor Defter (Lênûsa arîşenî), Tahtaravalli (babûtanî), Dilekçe (Daxwazname), Çemberler (Hevêrk), Bey Baba, Suçlular (Tewanbaran), Yedinci Köpek (Segê heftem), Islıkçı (Fîko, fîkevan), Telefon Kimin İçin Çalıyor (Têlefon bo kê lêdide)
 Toplu Oyunlar 1 (Lîstikên giştî 1)

Nivîsar, Ceribok, jînenîgarî ûêd 
 2027 yılının anıları - Bîranînên sala 2007ê
 Atatürk'ün Sosyal Görüşleri - Nêrînên civakî yên Atatürk
 Nar Çekirdekleri - Dendikên hinarê
 Tarihin Saklanan Yüzü - Rûyê veşartî yê dîrokê
 Aşk, Sanat ve Servet - Evîn, huner, dewlemendî
 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
 Kopuk Kopuk - Qutqutî
 Gölgelerin Gölgesi Portreler - Portreyên siya siyan
 Şeytanın Aynaları - Neynikên ehrîman
 Bir Yumak İnsan - Girikek mirov
 Uçuk - Abzurt, Tewşo mewşo
 Şeytanın Gör Dediği - A ku ehrîman dixwaze bê dîtin
 Kadın, Işık ve Ateş - Jin, tîrêj, agir (ar)
 Yeryüzü Tanrıçaları - Xwedawendên rûyê erdê
 Kullar ve Sultanlar - Bendeyan û Siltanan
 İyiki Şu Köyceğiz Var - Baş e ev gund heye

Nivîskarên tirk
Wêjeya tirkî
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1927
Mêr
Mirin 2015
Parlamenterên Stembolê
Alfaya Çemî

Axirnehr, an Alfaya Çemî (α Eridani), geştirîn stêra di komstêra Çêm de ye û nehem geştirîn stêra di ezmana şevê de ye. Ew stêreka hêşîn e û giraniya wê şeş-heştcar ya rojê ye û ew 139 salên roniyê dûra dinê ye.

Navê stêrê ji  tê û ew tê mehneya "dawiya Çêm" e. Ji ber ku di dema Batlamyûs re ew li Ewropayê ne dîtbar bû, dawiya Çêm Acamar (θ Erdani) bû. Lê ji ber liva tewereya dinê, ew j ipê re li Ewropayê jî dîtbar bû. Ew di demên kevnare de, gava keştîvanan li ser Afrîkayê dikirin ew wek sînor heldigirtin. Ew di sedsalên bêyî de jî ê hîn bi bakur ve hereket bike

Girêdan 

Stêr
Çiyayên Taliş

Çiyayên Taliş (bi farisî: کوههای تالش‎, bi azerî: Talış dağları) parçek ji Çiyayên Elborzê ye. Li bakur digihê kendê Lenkeranê û li başûr digihê çemê Sefîd Rûd. 
Ew herêm bi barana xwe ya pir tê naskirin.

Çavkanî 

Talişistan
Astara, Azerbaycan
Çiya
Bala Şahaxac

Bala Şahaxac (bi azerî: Bala Şahağac)  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Qamişovka bi Bala Şahaxac ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Qamişoba

Qamışoba, Qamişovka navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Qamişovka bi gundê Bala Şahaxac girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Astara, Azerbaycan
Marzese

Marzese (bi azerî: Marzəsə)  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Bîlî, Bîo û Sihekeran bi Marzese ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Bîlî

Bîlî navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bîlî bi gundê Marzese girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Bîo

Bîo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bîo bi gundê Marzese girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Sihekeran

Sihekeran navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Sihekeran bi gundê Merzese girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Birzibend

Birzibend navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Veneşîkeş û Noyabûd bi Birzibend ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Veneşîkeş

Veneşîkeş navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Veneşîkeş bi gundê Birzibend girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Noyabûd

Noyabûd navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Noyabûd bi gundê Birzibend girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Bînabey

Bînabey navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bînabey bi gundê Siyakû girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
William Henry Harrison

William Henry Harrison (jdb.  li Charles City County, Virginia; m.  li Washington D.C.) generalekî amerîkayî bû ku sala 1841ê, bû nehem serokdewletê DYAyê.

Jiyan 
William Henry Harrison, li Colony of Virginiayê di malbateke cotyar û siyasetmedar de çavên xwe vekiriye. Bavê wî Benjamin Harrison îmze avêtibû danezana serxwebûnê ya sala 1776ê û di nava salên 1781-1784ê de parêzgarê Virginiayê bûye. Bo demekê kurt bijîşkî xwendiye, tevlî artêşa DYAyê US Armyyê bûye (1791). Li dijî kevnexwediyên Amerîkayê, Îndiyaniyan şer kiriye. Li bajarokan parêzgarî yan burokratî kiriye.
Sala 1800ê ji aliyê serokwezîr John Adams ve dibe parêzgarê herêma kevnexwedî Îndiyaniyan.

Parêzgarê Çermesoran (Îndiyanî) 

Bajarê Vincennes dike paytextê herêmê. Berê Îndiyaniyan re dijmin, lê diviyabû îcar jî dostiyê bike. Lewra dewletê jê dixwest ku wan qanî bike daku çermespî werin li herêmê bicih bibin. Geh aramî, geh pevçûn dibû. Harrison di riya xapandinê de bisernakeve, dîsa şer û qirkirina Îndiyaniyan destpê dike. Di  de Têkçûna yan Şerê Tippecanoeyê pêk tê. Di bin fermandariya Shawnee, Tecumseh û birayên wî Tenskwatawa de hêzên çermespiyan dişkên, vedikişin. Ji rûbara Ohio River û golên mezin herêm ji çermespiyan tê pakijkirin.

Çavkanî 
 Peter Schäfer: Die Präsidenten der USA in Lebensbildern. ISBN 3-222-12216-4 Verlag Styria, Graz 1993. (almanî)

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1773
Mirin 1841
Mêr
Siltan Sencer

Sencer (1085 – 8'ê gulanê, 1157) siltanê selcûqiyan e. Kurê Melîkşah e. Di sala 1085’an de li Sincarê ji dayik bûye. Di 1157’an de wefat kir. Dema wefat kir 91 salî bû. Li tirba xwe ya bi xwe dabû çêkirin li Mervê hat veşartin. Arîşeya di navbera begên Oguz û selcûqiyan de mezin bû. Li ser vê, di navbera Oguz û selcûqiyan de li wilayeta Belxê di sala 1153’an de şer qewimî. Di encama şer de selcûqî şikestin û têkçûn. Siltan Sencer di şer de êsîr ket destê Oguzan. Lê oguzan Siltan bi roj datanîn ser textê wî û bi şev jî dibirin dixistin qefeseke hesinî. Siltan xwe li vê ranegirt û berî wefata xwe bi salekê ji vê esareta sê salan dewam kirî reviya.

Selcûqî
Siltanên Selcûqî
Lîstika Elî Cengiz

Lîstika Elî Cengiz: Dem û dewranên berê mirovek heye. Ev kes dikare ji rengekî bikeve rengekî din. Ev kes vê jêhatbûna xwe ji bo berjewendiyên xwe yên şexsî bi kar tîne. Mînak dikare xwe li ber malê bike bizin û ji jina xwe re bibêje; ‘bibe li çarşiyê bifiroşe’. Jina wî dibe li çarşiyê difiroşe, lê ew paşê vedigere malê. Xisleteke din a vî mirovê neşîrîn û xwînsar ew e, sirr û razên xwe hînî her kesî dike. Lê piştî ku hîn dike, kesê sirra xwe hîn kiriyê dikuje. Kesê hîn dike eger bibe çivîk ew jî dibe başoke û wî dixwe. Eger ew bibe dar, ew jî dibe agir û wî dişewitîne. Axir em dirêj nekin. Her kes ji destê wî el-eman dike. Keya ferman dike ku kî karibe vî sihêrbazî bide çîzkirin wê keynika xwe bidiyê. Kes newêre derkeve pêşiya wî, lê derwêşekî xizan bi navê Elî Cengiz ji bo vê dibe namzet. Elî Cengiz xwe li nezanî û korfêmiyê datîne û li ber destê sihêrbaz dixebite hînî fen û fûtên wî dibe. Ji ber ku sihêrbaz wî kêmaqil dibîne di hînkirinê de zêde fikaran nake. Di dawiyê de roja wê derkevin pêşberî keya û li ber hev bidin tê. Elî Cengiz xwe dike beran û derdikeve ser dikê. Sihêrbaz jî dibe gurek û tê. Elî Cengiz xwe dike av û dixwaze gur bixeniqîne, lê sihêrbaz xwe kiriye agir û bersiv daye. Herduyan bi vî awayî demekê li ber hev dane. Di dawiyê de Elî Cengiz xwe kiriye gulek û avêtiye destê keya. Sihêrbaz jî xwe kiriye mêşek hungiv bersiv daye. Paşê Elî Cengiz xwe kiriye gilgil û li naverastê belav kiriye. Sihêrbaz jî xwe kiriye mirîşk û dest bi xwarina gilgilan kiriye. Elî Cengiz di vê kêliyê de xwe dike rêvî û mirîşkê dixwe. Ji bo Elî Cengiz û keynika keya çil roj û çil şevî dawet tê kirin. Herçiqasî du tiliyên Elî Cengiz kêmbûne jî dîsa vê yekê pêşî li bexteweriya wî negirtiye. Lê ji hingê ve navê Elî Cengiz bi hîlekarî, fenûfût û dekûdolaban hatiye hildan.

Lîstik
Parlamena Kurdistanê

Parlamena Kurdistanê (wekî Parlamentoya Kurdistanê, Parlemanî Kurdistan jî tê naskirin) li Başûrê Kurdistanê, di sale 1991'ê de bi awayekî fermî avabû. Bi wê re, rêveberîya başûrê kurdistanê, ava bû. Di serdemên nû de, kurd, ew cara pêşî bû ku parlamena xwe ava kiribûn. Berî wê, li Rojhilatê Kurdistanê di dema ku Komara Kurd a Mehabadê ava bû de jî parlamena kurd ava bû. Lê ew zêde li ser lingan nema. Parlamana Komara Kurd a Mehabadê, bi wê re wilo zêde nasînak di nava kurdan de nebû. Lê bi sazîyên xwe re bi awayekî pêşketî ya komarî hebû.

Di dîroka kurdan de û bi taybetî, di nav civate kurdan de, temenê parlameniyê hertimî hebûya. Bi civatan re hebûya. Civat, karûbarekî parlamenî ku di nava aşîrê de ba û bi gelemperî di nav gel de weyn leyistiya. Medî, di dema xwe de, bi zaneyên li dora key re xwediyê parlamenekê bûn. Berî wan, di dema Gûtîyan û Mîtanîyan re hebû. Her weha di dema Urî, Kassît û Lorîyan de jî wilo bû. Lê yê wan bi awayê ku heta roja me jî û di nav kurdan de bi navê "civat"ê tê ser ziman, hebû. Lê Medîyalîyan. Bi hiyarerşîyeka mazin avakiribûn. Di nava wan de, ên weke Remildar, ku hertimî mijar nîqaş dikirin û ew rê û nêzîkatîya lê kifşdikirin hebûn. Piştre, ku dihat asta biryariyê, wê zaneyê li pêş ku ew kalên kurdan yên herî kalbûn, wê bikina biryar û wê bibine ber key û wê herêkirin û pejirandina key hildin û wê bikine fermiyetê de.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Agatha Christie

Agatha Christie (z. 15ê îlonê 1890 - m. 12ê kanûna paşîn 1976) nivîskara roman, çîrokên kurt û lîstikên sûcê ye. Herwiha bi navê Mary Westmacott romanên evîndariyê jî nivîsandine.  Christie di sala 1890î de li bajarokê Torquayê ji dayîk bûye. Ew xwediyê 66 romanên dedektîfiyê û 14 çîrokên kurt e.

Li gorî Rekorên Cîhanê yên Guinnessê ew romannivîsa pirtûkên wê herî zêde hatine firotin e û pirtûkên wê herî kêm wergerandine 103 zimanan. Pirtûkên wê ji çar milyaran bêhtir hatine firotin. Tê gotin ku pirtûkên wê piştî încîl û William Shakespeare di rêza sêyem de ye ku herî zêde li cîhanê belav bûne. Gelek berhemên wê bûne fîlm.

Christie di jiyana xwe de du caran di zewice û bi zilamê xwe re diderkeve gera cîhanê û li welatên Afrîkaya Başûr, Awistralya, Zêlanda Nû û Hawaiiyê digere.

Christie di sala 1976an de li Wallingfordê diçe ser dilovaniya xwe.

Hinek romanên wê

Çavkanî 

Nivîskarên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
John Tyler

John Tyler (jdb.  li Charles City County, Virginia; m.  li Richmond, Virginia) siyasetmedar, serokdewletê 10. ê DYAyê bû. Ji  heya  serokatî kiriye.

Jiyan 
Tyler ji malbatake cotyar û parêzer a dewlemend bû. Ji 1811 heya 1816 û 1821 heya 1825ê parlamenteriya federedewleta Virginiayê kiriye. 1817 heya 1821 di navendê de temsîlkarê Virginiayê ye.

Di nava salên 1825 heya 1827 parêzgarê Virginiyayê, ji 1825 heya 1835 jî cihgirê serokê senatoyê ye. Wekî cihgirê William Henry Harrison tevlî hilbijartinên 1840î bûbû, lê ji ber mirina newext a Harrison, ew dibe serokdewlet.

Serokdewletekî gelek durist û jîrek bûye. Di xebata xwe de heya jê hatiye bi burokrasiyê re têkoşiyaye.

Girêdan 
 Nûçe li ser John Tyler, jina wî û endamên hikûmeta wî, derbareyê skandala Miller Center of Public Affairs  (îngilîzî)
 Jînenîgariya fermî di malpera Palasa Spî de  (îngilîzî)
 Jînenîgarî ji Appleton's û Stanley L. Klos 
 POTUS - John Tyler
 Tyler's letters refusing government intervention, April and May, 1842
 John Tyler's Health and Medical History 

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1790
Mirin 1862
Man
Celal Bayar

Mahmud Celâl (ji sala ku zagona paşnavan derket, ango 1934, paşnava wî kirin Bayar) (jdb. 16ê gulanê 1883 li Umurbey, Bursa; m. 22ê gelawejê 1986 li Stembol) siyasetmedar û sêyem serokkomarê Tirkiyeyê bû.

Bi eslê xwe ne tirk, ji malbateke bulgaristanî bû. Yek ji peyayên Contirkan, Komîteya bo yekîtî û pêşdeçûnê (Ittihat ve Terakki) û dostên demekê yê Mustafa Kemal Atatürk bû. Tevlî birêvebirina Nîjadkujiya Ermeniyan bûye, bo wê wekî sîmbolîk demekê hatiye darizandin jî. Dewleta Romê (Tirkiye) navê Bayar daye gelek wargeh, kolanên Kurdistan û Tirkiyeyê.

Ji sala 1924 heya 1946ê bi qeydê pîşandinî (tayînkirî) geh dibû wezîr, geh burokrat, geh jî parlamenter.

Galip Hoca ev bi xwe ye 
Di bin kod navê Galip Hoca de li dijî gund û bajarên yewnanên Anatoliyayê komkujî, talan organîze dikir. Wê demê yewnan pirranî li herêma Ege û Trakyayê cihwar bûn. Gelek zanayên rojavayî navê Şerê serxwebûna Tirkiyê qebul nakin, dêl wê ve Şerên tirk û yewnanan bikartînin.

Sala 1945î bi fermî sazûmaniya yekpartîtî ya Tirkiyeyê tê tê rakirin. Partiya Demokrat (Tirkiye) (DP) tê damezirandin. Bayar jî xwe dide cem Adnan Menderes. Hin dibêjin viya bi zanebûn kiriye, xwestiya mihalefetê bike bin kontrola kemalîstan. ji ber wê ketiye nava DPyê. Sala 1950yê DP di hilbartinê de biserdikeve. Bayar di  de dibe serokkomar.

Talana xrîstiyanan 

Di bin serokkomariya Bayar de, bi sîstematîkî asîmîlasyona kurdan tê birêvebirin. Herwiha yewnan, ermenî, suryanî, pontûs ûêd jî para xwe ji polîtîkayên kemalîst digire. Di 6 - 7ê îlonê sala 1955î de li Stembolê talana "ne-misilmanan" pêk tê. Bi dehhezaran tirkên rastradîkal û êrîş dibin ser mal, kargehên xrîstiyanan. Dikan û malan dişewitînin, dest didin ser pere û dewlemendiyên wan.

Di cûntaya sala 1960î de ji aliyê eskeran ve tê girtin. Menderes û du wezîr tên dardekirin lê Bayar serbest tê berdan û efûkirin.

Çavkanî 
 Camilla Dawletschin-Linder: Diener seines Staates. Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei - Xulamê welatê xwe Celal Bayar û avabûna Tirkiyeya nûjen. Harrassowitz (2003), ISBN 3-447-04740-2 (almanî)

Serokkomarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1883
Mirin 1986
Kesên ji Bursayê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Mêr
Parlamenterên Stembolê
Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 9an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Dirrikê

Dirrikê (1946: Diriklamerpşe [sic]?; ), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de dimîne, rêya gund asfalt e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Ozan Arif

Arif Şirin an bi binavkê Ozan Arif, (jdb. 10ê xizîrana 1949, Alucra - m. 13ê şiwata 2019, Giresun, Tirkiye) mamoste, stranbêj, helbestvan, awazkarekî navdar ê romî (tirk) ye.

Di nava salên 1970-1979'ê de mamostetî kiriye. Ji 1980 heya 1991 li Almanyayê jiyaye. Wekî "hozanê neteweperwer" tê binavkirin. Di stranên xwe de hezkirina Tirkiyeyê, dijberiya ermenî, yewnan û cihûyan, dijberiya daxwazên azadiyê yên kurdan tîne ziman. 

Helbesta wî ya bi navê "Plan Yapmayın Plan - planan (dek û dolavan) lidarnexin", gelek rexne girt. Lewra di vir de pesnê kujtina ronakbîr û rojnamevanê ermenî yê hat kujtin Hrant Dink tê kirin ku Ogün Samast kujeri pêk anîbû.

Girêdan 
 Malpera Ozan Arif 

Stranbêjên tirk
Helbestvanên tirk
Jidayikbûn 1949
Mêr
Mirin 2019
Necip Fazıl Kısakürek

Necip Fazıl Kısakürek (z. 26'ê gulanê 1904 li Stembol - m. 25'ê gulanê 1983 li heman cihê) nivîskar, helbestvan û ronakbîrekî  tirk bû. Berevaniya împeratoriya osmanî, tirk-îslam û neteweperweriya tirk dikir. Li dijî nîjadperestiyê derdiket, neteweya tirk wekî sentezek didî.

Jiyan 
Malbata wî ji bakurê Kurdistanê, parêzgeha Meledîyê bûye. Li Stembolê di dibistanên amerîkayî û fransî de dixwîne. Li Parîsê, di Sorbonneê de perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Li vegerê bi qasî pênc salan karmendiya bankayekê dike. Di zanîngeha Mimar Sinan, dibistana dewletê ya muzîkê û zanîngeha Enqereyê de, li ser ziman, dîrok û erdnîgariyê perwerde dibe.

Girêdan 
 Jînenîgariya Necip Fazıl Kısakürek (romî)

Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1904
Mirin 1983
Mêr
Neqşîbendî
Bülent Arınç

Bülent Arınç (bixwîne wekî Bîûlent Arinç) (jdb.  Bursa, Tirkiye), parêzer, siyasetmedarekî tirk, parlamenterê parêzgeha Bursayê, serokê berê yê meclîsa tirk û AKPê, cihgirê serokwezîr ê niha ye.

Jiyan 
Dibistana amadeyî Manisayê bidawî dike, sala 1970yê ji beşa dadê ya zanîgeha Enqereyê, destûrnameyê digire. Demekê dirêj parêzeriyê dike. 24ê kanûna pêşîn a 1995ê de li ser navê Refah Partisi dikeve meclîsa tirk. Di 3ê çiriya paşîn a 2002 di lîsteya AKPê de  bo cara sêyem dibe parlamenter.  de li ser navê heman partiye çaremîn car dibe parlamenter.

Di nava AKPê de wekî siyasetmedarekî reformîst tê dîtin. Gelek caran behsa mafên kurdan kiriye.

Girêdan 
 Malpera fermî ya parlamena tirk 

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1948
Mêr
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Numan Kurtulmuş

Numan Kurtulmuş (jdb. 1959 li parêzgeha Ordu, Tirkiye) siyasetmedarekî tirk e ku endamê Partiya Dad û Geşedanê ye. Di 7ê hezîrana 2023an de, ew ji bo Serokê Meclisa Neteweyî ya Mezin hatiye hilbijartin.

Berhem 
 Sanayi Ötesi Dönüşüm ve İnsan Kaynakları Yönetiminde Japonya Modeli - Di birêvebirina veguheriya ji endustriyê wê de û kanên mirov de modela Japon

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1959
Mêr
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 64an a Tirkiyeyê
Abdülkadir Aksu

Abdülkadir Aksu, siyasetmedarekî navdar ê romî (tirk) ye ku di 12ê çiriya pêşîn a 1944an de li Amedê hatiye dinê. Serokatiya meclîsa tirkan û gelek caran jî di hikûmetên cuda de wezîrtî kiriye. Bi eslê xwe Kurd e. Piştî avabûna komara Tirkiyeyê, dewletê ji balkan û qefqazê gelek koçberên misilman anîbû li Kurdistanê bicih kiribû, malbata wî jî yek ji wan malbatan e.

Di tevahiya jiyana xwe ya siyasetê te bi tundî li dijî daxwaz û mafên kurdan derketiye. Di medya û çapemeniyê de gelek caran nûçeyên behsa têkiliyên wî bi hêzên veşarî, nîjadperest û krîmînal re hatiye kirin. Navê wî herwiha di dosyayên kujeriyên kujernediyar ên kurdan de jî derbas dibe. Yek ji damezîrênerên AKPê ye. Di hikûmetên Turgut Özal de, wezîrtî, burokratî kiriye, gelek caran bûye parlamenter. Du caran di hikûmetên AKPê de bûye wezîrê karê hundirîn.

Wikileaks: Heroînfiroş, mafya, xurifiyê keçzarokan e 
Di 29ê çiriya paşîn 2010ê de WikiLeaksê bi sernivîsa "05ANKARA3199", behsa dokûmenta fermî ya amerîkayiyan a 6ê tebaxê 2005ê de hatiye îmzekirin de, bo Aksu wiha agahî dide: "Heroînfiro e, li pey keçikên temenciwan digere. Lawê wî serokekî mafyayê ye". Tê zanîn ku rastiya van tomarkirinên WikiLeaksê, ji aliyê dewleta DYAyê ve bi fermî hatine pejirandin.

Aksu marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1944
Mêr
Parlamenterên Diyarbekirê
Parlamenterên Stembolê
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Neqşîbendî
Kesên ji Amedê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Zara (Neşe Yılmaz)

Zara, Neşe Zara Yılmaz (jdb. 15ê kanûna paşîn 1976, Stembol) stranbêjeke tirk e.

Li zanîngeha teknîkî ya Stenbolê perwerde dîtiye. Sala 1996ê dikeve TRTyê. Sala 1997ê di muzîkala bi navê "Yunus Emre Müzikali" de cih digire. Yekem albûma xwe sala 1998ê dertîne (Avuntu). Sala 2003 dikeve cîhana TVê. Di rêzefîlm û bernameyên dewletê de dilîze.

Ew jî dikeve nava refên asîmîlatoran 
Gelek stran û awazên kurdî, dab û nêrît, çîrok, lîstikên zarokan, metelok ûêd ên kurdî birêkûpêk hatine tirkîzêkirin. Dewleta Romê ev wekî politîkayeke sereke ya komarê meşandiye. Muzaffer Sarısözen, İbrahim Tatlıses, Mahsun Kırmızıgül, Selda Bağcan, Yavuz Bingöl, Edip Akbayram, Belkıs Akkale, İzzet Altınmeşe, Sabahat Akkiraz, Uğur Işılak, Alişan, Emrah İpek, Özcan Deniz, Burhan Çaçan, Muzaffer Akgün û bi dehan stranbêjên din, muzîka kurdî didizin, bi peyvên tirkî ji nû ve pêşkêş dikin. Zara jî yek ji wan e.

Di rêzefîlma Ipsiz Recep, a ku dijminiya yewnan, laz û rojavayiyan dike de, wê jî lîstiye. Medyaya tirkan wê wekî kurd didin pêşkêşkirin. Zarayê heya niha xwe ji kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye. Jiyana xwe de kurdî bikarneaniye.

Girêdan 
 Malpera fermî ya Zarayê 

Stranbêjên kurd
Aktrîsên kurd
Jidayikbûn 1976
Jinên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kerkez

Kerkez (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerqeliyê