nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Qeyxaneya Mêrdînê

Qeyxaneya Mêrdînê jî wekî qeyxaneya Wanê cureyek ji arxavkê ye. Ji arxavkê re bi tesîra fransî li Kurdistanê jî carnan omlet dibêjin. Taybetiya qeyxaneya Mêrdînê,  şîr tevlî nabe. Ango bê şîr e. 

Berê ji bo jinên ducanî ne (hemîle) dihat çêkirin, lewra dims ji aliyê şekirê tiriyê ve (glukoz), zerika hêkê jî kolesterîna baş ve, dewlemend e.

Berkeliya (melzemeyê) vê arxavkê 
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) dims (mot)
 2 Hêk
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) ard (arvan)

Çêkirin 
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Hêk û ardê biçelpînin, berdin nava rûnbirêşkê. Herdu aliyan wekî hev sor bikin. Bi kevçiyê yan kêrê bibirrin û dimsê berdin ser.

Arxavk
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Xurabî

Xurabî ji koma nanikan e. Qurabî, qurabiye jî dibêjin. Bi azerî: قورابیه Qurabiyə , erebî: غرّيبة‎, romî (tirkî): kurabiye, yewnanî: κουραμπιές ye. Lebzîne jî cureyek ji xurabiyên pêjgeha kurd e.

Serpêhatiya xurabiyê 
Bi texmînî ev binavkirin ji herêmên soranîaxêvan belav bûye. Ji ber ku di nava gelên îranî de, faris xwedî dewlet in, rojavayî tevahiya dîrok, çand û hunera gelên îranî (kurd, faris, belûcî, gilakî, mazenderanî ûêd) dikin para farisan. 

Ewropayî xwarinên rojhilata navîn pirranî dikin para ereban an jî îdia dikin ku ji ewropayiyan belav bûne. Ev ji oriyentalîzmê tê. Ji bo xurabiyê îdîa hene ku ji farisan derbasê yewnanan, ji wan jî ereban bûye. 

Bi tesîra asîmîlasyonê li bakurê Kurdistanê ji xwarinên xuriniyê yên ji koma nanikan re kurabiye jî dibêjin. Eslê peyvê xurabî ye, di wateya "xurinî/xwariniyên ji nanikan ên çorsane" ye. Paşpirtika erebî +iye, wateyê plûral (pirane, pirejimar) dide û hinekê jî bêhna bajarîbûnê pê dixe.

Hin ji xurabiyan 
 Polvorón
 Xurabiya Dîlokê
 Xurabiya çorsane
 Lebzîne
 Cookie
 Macarons d'Amiens
 Acıbadem kurabiyesi
 Xurabiyên rengareng ên Latînamerîkayê
 Xurabiyên cihûyan ên bi runê nivîşkî yê nehatiye helandin

Gotin 
 Xurabî çû bajêr, bû xurabiye. Mêrê min jî çû bajêr destvala hat. 

Xurabî
Şîranî
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha ereb
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Bûban (eşîr)

Bûban an baban navê eşîreke kurdên misilman e. 

Ev eşîr li giştî cografiya Kurdistanê ye û qismên wek eşîr an qebîle an jî mal belav bûye. Li Bedlîs û Motkiyê yek ji qebîlên eşîra motkiyan êla rojkî ne, li Paloyê, Amedê û Sêwregê (Babij) jî wek eşîreke bêêl (konfederasyon) in.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên dimilî
Eşîrên Motkî
Pêjgeha Azerbaycanê

Pêjgeha Azerbaycanê (bi azerî: Azərbaycan milli mətbəxi) yek ji pêjgehên dewlemend ên cîhanê ye. Gava mirov behsa pêjgeha welatekê bike, herwiha teknîkên çêkirina xwarinan, dîrok, dab û nêrîtên destexaneyê (sifre) jî dike. Xwarin-vexwarinên azeriyan bi yên gelên devedorên xwe re hevpar in, lê hin ji wan xwerû li Azerbaycanê deng vedane.

Pirraniya xwarinên azeriyan di qada navneteweyî de wekî yên romiyan (tirkan) tên zanîn. Di viya de rola Împeratoriya Osmanî û çûyîna romiyan bo Ewropayê mezin e. Dema tirk li Ewropayê bicih dibin, tevahiya xwarinên gelên herêmê jî li ser wan tên hejmartin. Bo minak lehmecûn xwarineke ereban e, lê li Ewropayê wekî "pîzaya tirk" tê binavkirin. 

Xwarinên ji hevîrê, kufte, kilor, kebab, hêyavk, xwarinên sîr û mastê, selete û kulîçeyên rengîn pêjgeha azerî dixemilînin. Ji ber ku ferhengeke têkûz a kurdî-azerî nehatiye weşandin, dijwar e mirov bizanibe kîjan xwarinê re azerî yan kurd çi dibêjin. Lê gelek xwarin hevpar in.

Hin ji xwarinên pêjgeha azerî 
 Göyəm turşusu
 Şorqoğalı
 Bîşî (kate)
 Heftqelî
 Kesmaşî
 Pitî
 Şəki gürzəsi
 Qisir
 Rişte
 Feyxoa kompotu
 Xavît
 Düşbərə
 Çilav
 Lehmecûn 
 Manna sıyığı 
 Ballıbadı 
 Fesalî
 Dəvə qutabı

Girêdan (îngilîzî) 
 AZ Cookbook: Food from Azerbaijan and Beyond
 Comparison of Cuisine between North and South Azerbaijan , Azerbaijan International, Autumn 2000, pp. 24–27.
 Proverbs about Food in Azerbaijan, Azerbaijan International, Autumn 2000, pp. 36–37.
 Food! Glorious Food!, Special issue of Azerbaijan International, Autumn 2000.
 Azerbaijani dishes: photographs and descriptions
 Azerbaijani cuisine: descriptions of dishes by category on advantour.com
 Cuisine of Azerbaijan based on the book Azerbaijani Cooking  published in Baku 
 Selected recipes from Azerbaijani cuisine
 Azerbaijani Food
Barankî

Barankî (rûsî: баранки), an zûşkî ji koma nanikên pêjgeha rûs e. Mirov dikare bike wekî şîranî, kate, çerez jî binav bike. Lewra rûs him bi çayê re, him di şahî û mêvaniyê de dixwin.

Çapa wê (eşkêl) 4-12 cm e. Pirranî kuncî yan xaşxaşikê tevlî dikin. Cureyên wê yên bi bindeq, vanîlyayê jî hene. Heger bi zencefîlê be jê re pryanîkî dibêjin. Çêkirina wan dişibe ya xurabîyan.

Pêwîst in 
 5 hêk (spîka wê)
 3 SA (stekana-qedeha avê) şekir
 250 gr margarîn
 200 gr kremaya tirş
 1 SA şîr
 Qevdek xwê (solin)
 1,5 kg ard (arvan)
 Têra xwe (2-3 pakêt pudraya kulîçeyan)

Ji van berkeliyan hevîr bistrên, di germiya 210 pileyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.

Girêdan 
 Baranki  auf slovari.yandex.ru (russisch)

Pêjgeha rûs
Kate
Kulîçe
Hannes Alfvén

Hannes Olof Gösta Alfvén (jdb. 30ê gulanê 1908 li Norrköping; m. 2ê nîsanê 1995 li Djursholm) fizîknasekî swêdî bû. Ji ber xebat û îcadên wî yên di warê magnetohîdrodînamîk û fîzîka plazmayê, sala 1970yê guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.

Jiyan 

Dê-bavên wî Johannes Alfvén û Anna-Clara Romanus, herdu jî bijîşk bûn. Apê wî Hugo Alfvén komponîstekî navdar bû.

Ji sala 1926ê ve Alfvén perwerdeya fîzîk û felsefeyê dibîne, 1934ê payeya doktoriyê digire. Sala 1937ê li înstîtuta Nobelê ya bo teknolojiyê wekî profesor dest bi kar dike.

Sala 1935ê marî dibe (dizewice), pênc zarokên wan dibin.

Fizîknasên swêdî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1908
Mirin 1995
Mêr
Pêjgeha hindî

Pêjgeha hindî yan xwarin û vexwarinên Hindistanê, xwedî gelek taybetiyan e û ji gelek aliyan ve pêjgeha hindî bandora xwe li yên gelên cîran kiriye. 

Gava mirov behsa xwarinên Hindistanê bike biharbêhn (biharat) divê neyê jibîrkirin. Heya bigire hin şîranîyên wan jî bi biharbêhnê ne. Goştê mirîşkê ji yê sor bêhtir tê bikaranîn, ev jî ji baweriya hinduîzmê ye. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Bi hindî ji nanê re nan dibêjin. Herwiha ew jî tendûrê dizanin.

Di nava herêmên Hindistanê de ji gelek aliyan ve cudatî hene. Li Hindistanê gelek baweriyên olî û hindikayî hene. Li bakurê welêt bandora xwarinên mongolî tê dîtin. Xwarinên ji berhemên şîr, goştê bizinê û berxê, kakil pirr tên bikaranîn.

Li rojhilatê şîranî pirr tên xwarin. Gelek xwarin li wir bi bendaliyan re hevpar in. Riz, li rojhilatê herwiha navdar e. Li başûr riz, xwarinên ji hevîrê, hêyavk, masî, fêkî navdar in û pêjgeha başûr dişibe ya tamîliyan.

Xwarin-vexwarinên navdar 
 Tendûrî masala
 Vîndalû (vîndaloo, vindalho)
 Lassî
 Alû gobî
 Paratha
 Çapatî
 Pakora (bhaya jî dibêjin)
 Gulava hindî (bi hindî गुलाब जामुन - gulab jamûn)
 Naddû, şîraniyek e
 Kûlfî falûda (bestenî ye)

Pêjgeha hindî
Vîndalû

Vîndalû (bi îngilîzî: Vindaloo; herwiha Vindalu) xwarineke gelek tûj (no), ji pêjgeha hindî ye.

Xwarin ji bajarê Goa belav bûye ku 450 sal peytextî ji mêtîngehiya Portûgalê re kiriye. Portûgaliyan him gelek xwarin ji hindiyan girtine, him jî bandora xwe li xwarinên wan kirine. Ev jî ji wan yek e. Navê vinha de alhos niha bûyevindalho, vîndalû.

Li biyanistanê jî hindistanî vê xwarinê dixwin û dane hezkirin.

Pêjgeha hindî
Xwarinên bigoşt
Morîstan

Morîstan, ji cihê ku morî têde bi hev re bi kolonî û bi malbatî dijîn re tê gotin. Her morî kolonîya wê heya. Bi wê re dijî. cihê xwe yê ku têde dijîn jî, rast û pak dikin. Li derve, ku devê weke qûleke di ardê de ku were dîtin a. Lê hundurê wê qûlê, di wê de jî, weke ku cihanek heya. Ew cihan, cihane morîyan a. Ji derve, xwarin bê, tiştên din yên ku di morîstana wan de ji wan re pêdivî bi pê hebe, ji derve dibin û dikina hundur de. Ew jî, wê yekê bi hev re di hevkarîkariyekê dikin. Yek yek, weke ku karê xwe dizanê, diçê û tê.

Girêdanên derve 

Morî
Pêjgeha îrlendî

Pêjgeha îrlendî, bi pêjgehên gelên cîran re gelek hevpar e. Goştê berxê, mirîşk, hêk, rûnê nivîşkî, berhemên şîr,mîdye, hêyavk pirr tên xwarin.

Di nava salên 1846 - 1851'ê de li Îrlendayê xelayeke mezin rû dide. Zêdetirî milyonek kes jiyana xwe ji dest didin. Salên xelayê tevahiya jiyana îrlendiyan diguherîne. Çandinî tê guhertin, 1,5 milyon kes koçber dibin, diçin Kanada, Brîtanya û DYAyê.

Heya sedsala 20em goşt kêm dihat bikaranîn. Masî cihekê girîng digire. Masî herwiha tên kelandin, biharatkirin jî. Kartol sedsala 16em tê Îrlendayê

Danên rojê

Taştê 

Îrlendî taştêyê goştê mirîşkê yê qelandî, pudîng, kartolê biraştî, kuvark, frîngî û fasûliya qelandî, hêk, hingivê pirr dixwin. Bi goştê nivîşkî tostên rengîn tînin ser destexaneyê. Çay, ava porteqalê, şîr jî divê neyê jibîrkirin.

Navroj 
Masî, kartol, xwarinên giran ên goşt, gulaş, şorbe, hêyavk, cureyên kiloran tên ser destexaneyê. Niha bandora fastfoodê jî gelek zêde bûye. Îrlendî jî wekî kurdan pirranî di hev re tên ser destexaneyê (sifre). Ango di malbatê de, mêvandariyê de bi hev re dixwin. Gizêr, nan, kelem, bamye, lovî cihekê taybet digirin.

Çavkanî 
 Jürgen Schneider: Irische Küche. Gerichte und ihre Geschichte - Xwarinên îrlendî. Xwarin û diroka wan 3. Auflage Verlag die Werkstatt, Edition Diá, Göttingen, 2001, ISBN 3-89533-249-6 (almanî)
 Elisabeth Bangert: Irische Küche. erleben und genießen - Pêjgeha îrlendî, bibin şahîd û tehm bikin 1. Auflage, Verlag EDITION XXL, ISBN 3-89736-141-8 (almanî)

Wergirtin
 Gotara Ireland a di Encyclopedia of Food and Cultureê de
Motikan

Motikan navê êleke kurdan a dîrokî ye. Li gorî Îzadî mumkûn e ku navê xwe ji Medan (Mad>Mot?) girtî be. Mîr Şerefxan motikiyan ji gelê binkî ê Bedlîsê dijmêre û diyar dike ku Motikan yek ji şaxên êla Rojkiyan nin. Îroyî motikan li Bedlîsê (Motkî), Erzirmê, Rihayê, Çewlîgê hwd. bi warin. Li hin herêman Kurmancî û li hin herêman jî Dimilî diaxivin. Navê Motikî (Motikan) li hin herêman wek Motêlî, Modanî an jî Motî/Modî tê bilêvkirin.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên dimilî
Ez (helbest)

Ez berhemeke Feqiyê Teyran a pirr dirêj e. Di deme ku tê gotin de, di nav de ku bi awayekî vegotinî jî tê gotin a. Tê gotin, "ji destpêka heta dawiyê di sê civatan de bi dawî nabê." Lê di roja me de, beşeke wê gihiştîya destê me. Hin gotinên ku bi vê re dihatina gotin ev in. Tê gotin, ku deme ku "Feqiyê Teyran, ketibû înzîwayê û ketibû nava hizran de û piştre ku pirtûkaka xwe ya aqil di nivîsand, piştre ev berheme xwe bi lêv kirîya û hanîya ser ziman." Lê ji bo ku mirov vê gotinê piştrast bike jî, î ro di destê me de, zêde zanîn jî nîn in:

Berhem 
Beşek ji berhemê ku gihiştîya roja me.

Feqiyê Teyran
Sînem

Sînem, berhemeke Feqiyê Teyran ya pirr ku wî ji dil gotiya ya. Ew berheme wî li ser jinake bi navê sînem a.

Berhem 

Beşek ji berhemê ev a. Tê gotin ku hê dirêjtir bûya. ..

(*)şer çû sota Xwedê 

Feqiyê Teyran
Dewlet (Platon)

Komar an jî dewlet (; ) navê pirtûka ku li şûn Platon maya ya. Ev pirtûk, hemû ji danûstandinên ku Sokrates bi mirovên din re dike ya. Lê ew di wan danûstandinên de, li ser hemû mijarên di jîyanê de ku tên aqilê wî, li ser wan disekinê. Ji ber vê yekê ji wan re tê gotin "danûstandinê sokratikî" û an jî "dîyalogên sokratik" jî. Mijarên têde, bi teybetî, felsefe ahlaq, jîyan, ol, xweza, mirov, cihê mirov di jîyanê û hwd, ku hê gelek mijarên din jî di nav de mijarên bi vî rengî ên felsefî di hildê rojava xwe. Sokrates, heta î ro, ti pirtûk ji wî nemana li roja me. Lê ji wan dîyalogan, tê bawerkirin û fikirîn ku ew di serê xwe de xwediyî çi bûya.

Navaroka pirtûkê

Yên ku Danûstandin bi wan re

Mengiwerîya Platon
Metafizîk
Gîyan û sih

Mijarên ku têde li ser dan danûstandin dibêt

Beşa pêşî
Komar; 
perwerde
Destûr û destûrên bigihin
Di desthildadariyê de maf

Beş du
Civak, temen û çînên wê
Hêze hizra filosofan
Hizir û perwerdehîya filosofan

Beş sê
Demokrasî
Tîranîtî
Otokrasî
Brokrasî
Olîgarşî

Beş çar
Nemiritîya gîyanê(rûh)
Di jîyanê de berdêla azadiyê 
Hizir li ser mirinê

Pirtûk
Dadmendî
Rojkî

Rojkî (Rozegî) yek ji êlên kurdan ên dîrokî ye. Navenda êla Rojkî herêma Bedlîsê bû ye. Demeke dirêj li Bêdlîsê serwerî kiriye. Mîrneşîneka Rojikiyan (Şerefxaniyan) ji sala 1182 heta 1847 wek nîvotonom (yek caran jî serbixwe) li herêma Bedlîsê hikm kiriye.

Qebileyên/Komên Rojkiyan 
Li gorî Şerefxanê Bedlîsî êla Rojkî ji 25 qebîlan û du koman (eşîran) pêk dahat. 

 Koma/Eşîra Bilbasî
 Keleçêri= kelşeri **Gewrek
 Xirbelan
 Balkan
 Xiyartan
 Gowri **Gewrek
 Birêşan 
 Sekran
 Karsî
 Bêdoran (Bîdoran)
 Belakurdan

Koma/Eşîra Qewalîsî
 Zerduzan
 Endakiyan
 Pirtavan
 Qewalîsî
 Kurdikan
 Suhreverdiyan
 Kaşaxiyan
 Xaldan (Xaltî?)
 Istukan
 Azîzan

Her wiha 5 eşîr jî ên bînkî li Bedlîsê birê vê êlê bûn
 Modkan (Motikan)
 Qeysan
 Zoqeysî
 Zeydî
 Bayîkan/Baykan

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Şehing

Şehing, qaqlîbaz, peleçemk, kakilê bazan (Laridae), famîleyeke balindeyên beravî û masîxwer e li gelek beravên cîhanê dijîn û li hinek çeman jî têne dîtin.

Şayes

Reftar 
Bi giranî bi masiyên seravî xwedî dibin. Bi qaj-qaja dengê xwe yê bilind navdar in.

Pêşangeh

Dabeşandin 

Ev lîsteya cins û cureyên qalqlîbazan di rêzek e taksonomî. 

Cinsê Larus
 Larus pacificus
 Larus belcheri
 Larus atlanticus
 Larus crassirostris
 Larus heermanni
 Larus canus
 Larus delawarensis
 Larus californicus
 Larus marinus
 Larus dominicanus 
  Larus dominicanus vetula
 Larus glaucescens
 Larus occidentalis
 Larus livens
 Larus hyperboreus
 Larus glaucoides
 Larus glaucoides kumlieni
 Larus thayeri
 Larus argentatus
 Larus heuglini
 Larus smithsonianus
 Larus michahellis
 Larus cachinnans
 Larus vegae
 Larus armenicus
 Larus schistisagus
 Larus fuscusCinsa Ichthyaetus
 Ichthyaetus leucophthalmus
 Ichthyaetus hemprichii
 Ichthyaetus ichthyaetus
 Ichthyaetus audouinii
 Ichthyaetus melanocephalus
 Ichthyaetus relictus

Cinsa Leucophaeus
 Leucophaeus scoresbii
 Leucophaeus atricilla
 Leucophaeus pipixcan
 Leucophaeus fuliginosus
Şehinga boz, Leucophaeus modestusCinsa Chroicocephalus 
, Chroicocephalus novaehollandiae
 Chroicocephalus scopulinus
 Chroicocephalus hartlaubii
 Chroicocephalus maculipennis
 Chroicocephalus cirrocephalus
 Chroicocephalus serranus
 Chroicocephalus bulleri
 Chroicocephalus brunnicephalus
 Qaqlîbazê serreş, Chroicocephalus ridibundus
 Chroicocephalus genei
 Chroicocephalus philadelphia

Cinsa Saundersilarus
 Saundersilarus saundersiCinsa Hydrocoloeus 
 Hydrocoloeus minutus

Cinsa Rhodostethia
 Rhodostethia  roseaCinsa Rissa
 Rissa tridactyla
 Rissa brevirostris

Cinsa Pagophila
 Pagophila eburneaCinsaXema
 Xema sabini

'Cinsa Creagrus Creagrus furcatus''

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Rudy's Gull-index.
 Gull videos.
 Gullpix  Pêşangehek e qaqlîbazan gor cureyan.

Şehing
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Dîcleyê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Famîleyên balindeyan
Badikan (eşîr)

Badikan eşîreke kurdan li Bakurê Kurdistanê ye. Badikî li Farqîn, Pasûr, Bismil û parazgeha Mûş û hin deverên Agiriyê dijîn. 

Lê pirî endamên wî eşîrê  li navenda, paytexta Kurdistanê li Amedê dijîn. Eşîra Badika ji 12 qebîl û gundên mezin pêk te. Ev gund li navçeya Pasûrê li hereme Badika Hewrê ne. 
Navê qebîlên Badikan wiha ye: 
Memikan, Laçikan, Xweşikan, Reşikan, Araşkan, Nasirkan, Welîkan, Axikan, Mala Xerzan, Kerran, Kanikan, Şerefkan û Cimikan e.

Li gor jêderên heremî, ev eşîr navê xwe ji Badê Dostik vergirtiye ku ew damezrênerê Dewleta Merwanî ye. Farqîn û Amed peytextên Merwaniya bûne. Herwiha Pira Mala Badê ku di dema Merwaniyan de hatiye avakirin, li kêleka herema Badika Hewrê ye.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Heyderî (eşîr)

Heyderî yan jî Heyderan navê êleke Kurdên ku li Serhed (Wan, Qers, Agirî, Erzirom), Dêrsim û Semsûrê dijîn e.
Piraniya endamên Dêrsimî bi zaravayê Kirmanckî diaxavin û li bakurê Dêrsimê (Pilemor) belav bûne.
Endamên Serhedî bi devoka Kurmanciya Serhedê diaxavin.
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Berzincî

Berzincî an Berzencî silsileke kurdan a şêxan e. Orijîniya vê silsilê ji herêma Hewraman, nêzê Silêmanî ye. Gelek şêx û alimên Kurdistanê ji vê silsilê bû ne: Mewlana Xalid Bexdayî an jî Şêx Mehmûdê Berzencî ji vê malbatê bûn. Di belavkirana terîqeya Qadiriyan de vê silsilê roleke mezin girtiye. Esle mala şêxên Paloyê, mala şêx Seîdê Paloyê jî digîjê vê silsilê. Her waha gelek malbatê şêxan li Bakûrê Kurdistan jî wek Berzencî bi nav dibin. Kurdên Berzincî ji nesla pêxember Muhemmed in.

Çavkanî 

Malbat
Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Gola Çildarê

Gola Çildarê yan jî Gola Gurciyan (), goleke di nav sînorên parêzgehên Erdexan û Qersê de ye û li sinorê Bakurê Kurdistanê ye. Rûava golê digihêje 123 km² ye. Perava golê bi qasî 60 kîlometre ye û gol ji ber rêgirtina herikîna lavan ku li ser rêya avê milek xwezayî çêkiriye golê av girtiye.

Gola Çildarê bi qasî 1.959 mêtre ji asta deryayê bilind e û bi herêmek çiyayî ve hatiye dorpêçkirin. Gol bi avê kaniyên derdora golê û bi ava berf û barana li herêma golê tê xwedîkirin. Yek derçûna golê heye Çemê Telek e ku li aliyê bakurê rojava golê li ser sinorê Ermenistanê ye.

Ev zeryaçe dikeve herêmeke nêzîkî sînorê Gurcistan, Ermenistan û Tirkiyeyê ye û 40 kîlomêtre ji Erdêxanê dûr e. 

Ava Gola Çildarê ava şîrîn e.

Çavkanî 

Erdêxan
Golên Bakurê Kurdistanê
Zarûşad
Golên Tirkiyeyê
Biljana Krstic

Biljana "Bilja" Krstić (bi sirbî: Биљана "Биља" Крстић) hunermendeke sirb e.

Di 9ê çiriya paşîn a 1955an de li bajarê Niš ji dayik bû. Bi taybetî giranî dide muzîka folklorî ya Serbistana Navîn.

Di destpêka kariyera xwe de Biljana li dibistana muzîkê ya "Dr. Vojislav Vučković" perwerdehiya muzîkê distîne û piştre mala xwe barî Belgradê dike bo ku li wir di Zanîngeha Hunerê ya Belgradê bixwîne.

Pistî qedandina zanîngehê Biljana dest bi kariyera xwe ya muzîkî dike û gelek bi ser dikeve.

Wê heta niha heft albûm derxistiye peyaseyê û xwediyê muzîkê ya fîlmên wek Savior û Zona Zamfirova ye.

Beljana dayika du keçikan e û bi wan re li Belgradê, payxeta Serbistanê, dijî.

Kurtejiyan 
Biljana demeke dirêj di muzîka Pop ya Yugoslav cih girtiye.

Tecrûbeya wê digihêje heta zarokatiyê, dema ku wê weke emdama Koroya Ciwanan xwe bi muzîkê mijûl dikir.

Di salên 70iyan de ew bû endama komên bi nav û deng ên bi navên Suncokret (solîst:Bora Đorđević û Rani Mraz (solîst: Đorđe Balašević).

Pistî belawbûna koma Roni Mraz, Biljana biryar dide ku êdî weke solîst bi hunera xwe berdewam bike, û di sala 1983an de albûma xwe ya ewil derdixe peyasê.

Herwiha, wê ji bo hin albûmên Balašević bû vokalîst.

Dîskografî 
Digel koma Roni Mraz:
 Mojoj mami umesto maturske slike u izlogu (1979)
 Odlazi cirkus (1980)

Albûmên wê:
 Prevari večeras svoje društvo sa mnom (1983)
 Iz unutrasnjeg džepa (1985)
 Loptom do zvezda (1990)
 Bilja (1994)

Digel Bistrik Orchestra:
 Bistrik (2001)
 Zapisi (2003)
 Tarpoš (2007)

Jidayikbûn 1955
Stranbêjên serb
Mirovên zindî
Nûbar (kovar)

Nûbar kovareke hunerî , civakî û sîyasîye ku li Almata ya Qazakîstanê tê weşandin. Bi zimanê Kurdî,Rûsî û Zimanê Qazaxî derdikeve.Alfabeya latînî û Alfabeya Kîrîlî tê bikaranîn. Kovar salê du caran tê weşandin û behsa jiyana Kurdên li çar parçeyên welat, Rûsya û Qafqasya dike.  

Tevahiya nivîsaran bi zaravayê kurmancî têne weşandin. Sedema vê yekê jî ew e ku tevahiya Kurdên Asya Navîn ango Kurdên li Qazakîstan, Ûzbêkistan, Qirgizîstan û Rûsyayê kurmancîaxêv in.

Kovar di sala 1992an de bi navê Kurd derdikeve. Salek paşê ango di sala 1993yan de redaksiyon li hev dicive û navê kovarê dike Nûbar. Sedema vê yekê ne siyasî ye, lê çandî ye. Ji ber ku kovar çandî, edebî û hunerî ye, navê Nûbar baştir tê dîtin. Ji 1992yan heta niha Berpirsiyarê Sereke yê kovarê  Kinyazê Brahîm e. Ew ji bilî vî karî, li zanîngeheke Almata’yê profesor e û Serokatiya Kurdên Qazakistanê jî dike.

Kunya kovarê eve
Redaktorê Sereke:  Kinyazê Brahîm, Koma Redaksiyonê: Oljas Sulemenov, Murad Auezov, Safar Abdullo, Kuznetsov E.A., Eskerê Boyik, Hesene Evdoye Eli, Hejmedîne Ehmed, Sewqi Dursunov, Ezîze Ziyo Bedirxan, Bariye Bala. Edîtor: Hejarê Şamil. Redaksiyon û Rêzkirina Nivîsan: Hesenê Hecîsilêman, Marîna Stukalîna.

Tiraja kovarê 1000'e, ji 96 rûpelê pêk tê û bahayê kovarê 200 Tengeye ku dike 12 Dolara.

Dewleta Qazakîstanê destura weşana Kurdî dide lê alîkarîya aborî nake. Kovar bi alîkarîya karsazên Kurd tê derxistin û belavkirin. 

Çend navên ku heta niha wek nivîskar-helbestvan-lêkolîner di kovarêda nivîsîne ev in: Nadir Nadirov, Kinyazê Îbrahîm, Eskerê Boyik, Mihemedê Misto, Hesenê Hecîsilêman, Salihê Seyadî, Gulnaz Qasimova, Bariyê Bala, Hejarê Şamil, Huseyinê Hemîd, Rustem Biroyî, Ferîdûnê Lele, Hesenê Evdo, Mihemedê Silêman, Mecîdê Silêman, Dûrsûnê Têmir, Ûsivê Feqî Evdile.

Nûbar herêmên wekî Alma Ata, Astana, Taldikorxan, Çimkent, Taras, Qarataw, Qeşqebûlax, Îssîk, Kaskilên û Cambûlê jî di nav de, hema li tevahiya komara Qazakistan û Qirqizîstanê cihê ku kurd lê hene tê belavkirin. Beşek jî diçe nav Kurdên Moskova û Krasnadarê.

Çavkanî
http://berbang-nur.kz/ 
  www.rizgari.com 
 Hejmara 132yemîn ya kovara Rudaw

Kovarên kurdî
Pêjgeha Kîprosê

Pêjgeha Kîprosê yan xwarin-vexwarinên girava Kîprosê, şaxek ji pêjgeha Deryaya Navîn, parçeyek ji pêjgeha yewnanî e. Herwiha di bin bandora gelek xwarin û vexwarinên gelên herêmê de maye.

Îro li girava Kîprosê 80 % ji gelheyê, yewnan, 20 % jî romî (tirk) in. Girav di çerxa dîrokê de di bin deshilatdariya romayî, bîzansî, asûrî, îranî (faris, kurd, gilakî ûêd), ereb û gelekan de maye. Sala 1571'ê osmanî giravê dagir dikin, sala 1878'î jî brîtanî. 1960'ê girav serbixwe dibe.

Kîpros çendîn di bin dagirkeriyê de maye jî, hin tehmên taybet hene ku mirov tenê dikare li vir bibîne. Kîprosiyan biharbêhnên (biharat) tirkan, hêyavkên îraniyan, xwarinên hevîrê yên îtalîyan, sos û xwarinên quşxaneyê yên yewnaniyan bi dilê xwe guhertine, tehma devê xwe dîtine. Ji ber ku gelek çandiniya zebze û fêkiyan tê kirin, hêyavk, xwarinên quşxaneyê pirr tên xwarin. Ji goşt ê berx, beraz, kedanî (permalî, mamir, ango mirîşk ûêd) û mihê tê bikaranîn. Berhemên şîrê, masiyan jî divê mirov jibîr neke.

Xwarin û vexwarinên navdar 
 Helîme, penîrê helî, penêreke bedewiyan-ereban e
 Raviyolî, xingaleke navdar e
 Pûrkûrî, savar e

Çavkanî 
 Lenia und Barnim Heiderich: Zyprisch kochen, Edition diá: Berlin, 1992 (almanî)

Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha Ewropayê
Helîme

Helîme, penîrê jajiyê, yan xalûmî (yewnanî Χαλλούμι) penîreke nerm ê ji şîrê dewar an bizinê ye. Li girava Kîprosê deng vedaye. Ji vir 2000 sal berê jî li vê giravê dihatibûye xwarin. Wekî penîreke kîprosî tê binavkirin lê wan jî ji gelê bedewî girtine.

Bedewî ji şîrê mihê çêdikin. Dişibe Mozzarellaya îtalî. Penîrê jajiyê di arxavkê de, tenê yan bi zebzeyekê tê qelandin jî li mozzarelllaya îtalî pirranî bo taştê yê tê bikaranîn û naqelînin.

Tirkiye û doza helîmeyê 
Dewleta Romê (Tirkiye) sala 2007'ê, bi daxwaza fermî ya wezerata çandiniyê ya bakurê Kîprosê serî li YE'yê dide ku vê penîrê li ser navê tirkan tescîl bike. Daxwazî di tîrmeha 2010'ê te tê redkirin. Tirkiye îcar jî li hundir têdikoşe û di 7'ê tîrmehê 2010ê de, Enstîtuya Patentê ya Tirk jî viya li ser navê "tirkên bakurê Kîprosê" tomar dike û wekî markayek tirk viya bi fermî tescîl dike.

Ji sala 2008'ê ve ji aliyê şaredariya Lefkonîkoyê (Λευκόνοικο, bi tirkî kirine Geçitkale) ve, li ser navê vê penîrê festîval tê lidarxistin. Ev penîr ji bedewiyan belav bûbe jî, her sal di vê festîvalê de wekî penîrekî tirk tê pîrozkirin.

Çêkirin 
Şîrê teze û to di germiya laşê mirov de tê germkirin, av û xwê  tên tevlîkirin û bi hevre dîsa tên germkirin. Ava wê tê darivandin, hinekê tê rawestandin. 

Bi qasê bêçiyê divê stûr be û wekî çargoşeyî tê parîkirin. Parîyên penîrê di nava jajiyê de bi qasî 10 deqeyan dikelînin. Ji nava jajiyê dertînin, xwê û pûjanê pê werdikin. Li bakurê Kurdistanê, li hin deveran bi tesîra zimanên cîranan jê re penîrê teleme jî dibêjin.

Çavkanî 
 Lenia und Barnim Heiderich: Zyprisch kochen. Edition diá, Berlin 1992. ISBN 3-905482-65-7 (almanî)

Penîr
Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha ereb
Pêjgeha fransî

Pêjgeha fransî () pêjgeha neteweyî ya Fransayê ye. Taybetiyên pêjgeha fransî, sala 2010'ê ji aliyê UNESCO'yê wekî dewlemendiyeke cîhanê hat îlankirin û ket bin parastinê. 

Xwarin-vexwarinên fransî di cîhanê de navdar in. Fransî bi dewlemendiya xwarinên xwe, dab û nêrîtên servîskirinê, kalîte û kibariyê tên naskirin. Bo fransiyan xwarin karekî girîng e û di jiyana mirov de cihekê wê yê girîng heye. Fransî bo têrxwarinê naxwin, hewl didin ku destexaneyê (sifre) bixemilînin, xwarinên çêjdar bixwin û xwarinê şên bikin. 

Hîmên pêjgeha fransî bi giranî di serdema navîn de hatine danîn. Fransiyan bi sedsalan kolonyalîstî kirine. Ji seranser cîhanê xwarinên koloniyan anîne, di pêjgeha xwe de ceribandine. Di sedsala 16em de xwarin, aşpêjî û aşpêjan, di nava çînên serdest de qîmeteke mezin dîtine. Dewlemendan dixwestin xwarinên herî xweş bixwin, aşpêjên herî baş ên wan bin. Hêj di sedsala 16em de pêşbaziyeke wiha rûdaye.

Fransiyan tevahiya dewlemendiya pêjgeha Deryaya Navîn di xwe de hewandine, xwarinên wê bikategorî kirine, norm ê terîfeyên wê standard kirine. Bandora pêjgeha fransî gelek li ser pêjgeha Ewropayê heye. Di nava herêmên dîrokî yên Fransayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve cudahî hene.

Taybetiyên pêjgeha fransî 
Penîr, jambon, midye, kevjala deryayê (îstakoz), canberî, masî û çêjên deryayê yên din, arxavk, goştê mihê, parî (schnitzel), kuvark, xwarinên ji hevîrê, hêyavkên rengîn gelek tên xwarin. Aşpêjxaneyên herî bikalîte li navenda Parîsê ne. Şeraba herî bitehm û navdar jî, ya fransiyan e. Gava mirov behsa Fransayê dike, penîr, nan û şerab bibîr tê. Li dora 1000 cureyê penîr tên çêkirin. Li Fransayê dewlet girîngiyeke mezin dide pakijî û hîjyena aşpêjxaneyan (restorant), birêkûpêk kontrolan dike.

Taştê 
Kulîçe, kate (bo mînak croissant), rûnê nivîşkê, kafê (qehwe), kremayên çîkolateyê, herwiha fêkî yan wekî kurdan heşîniyê dixwin.

Navroj 
Fransî heya ji wan tê dirêj dimînin li ser destexaneyê (sifre). Him xwarinê dixwin, him suhbetê dikin. Kurd jî bi zivistanê û demên fireh de, hez ji suhbeta li ser destexaneyê dikin. Bi havînê û demên xebatê de ev derfet bidest nakeve. Li Fransayê jî fastfood roj bi roj bipêş dikeve lê fransî di aliyê fastfoodê de ji welatên din ên Ewropayê cudatir e, kêm bala xwe didin fastfoodê.

Şîv 
Şîv ji sê qoran pêk tê, hors d'oeuvre (ordoêvr) ango xawarina sivik, xwarina sereke yan giran û dawiyê şîranî, nan, selete, penîr an şerab. Kurd şîva germ dixwin. Berê di palasên mîr û dewlemendan de selete, qehwe pirr dihatine bikaranîn.

Girêdan 
 Martin Batzner: Haute Cuisine: Kulturgeschichte der französischen hohen Küche, 2007, ISBN 3-8364-0505-9 (almanî)
 Auguste Escoffier: Kochkunstführer (Original: Le Guide Culinaire), 1921, ISBN 3-8057-0384-8 - Der historische Klassiker der französischen Küche. (almanî)
Qereş

Qereş şîraniyek ji pêjgeha kurd e. Heger ji qeresîyê hatibe çêkirin navê wê dibe qeres, heger ji mewij an qeysiyê be jî qereş. Li ser navê vê şîranîyê lêkonîkekê nîne lê îhtîmal e ku berê tenê ji qeresê dihatibûye çêkirin. Li herêma Amedê bêhtir tê zanîn.

Berkeliya (melzemeyê) qereşa Amedê 
 1 lt av
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) devtî (nîşaste)
 50-60 gr çîr, ango qeysiya hişk (arûng, şelane, zerdeleya hişk)
 200 gr mewija tiriya reş
 200 gr şekir

Çêkirin 
Mewij û çîrê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê tiriyan pakij bişon, bi avê bidin ser agir. Keliya, bipelixînin, li makêşê bixin, avê lê zêde bikin (bila dîsa bibe 1 lt), dîsa bidin ser agir.

Qeysiyan herwiha bişon, tevlî bikin. Qeysî nermijî bûn, şekir berdin navê û du caran kelê pê bînin.

Devtiyê tevlî bikin, bipelixînin, bi wê jî du caran kelê pê bînin û li binikên servîsê yên xwarinê parve bikin.

Gotin 
 Xal bê xalojin, xalojin bê qeres (? qereş) nabe.

Stran 
 Bi awazê kurdî û ji ber asîmîlasyonê bi zimanê tirkî, strana "Zeko Huznîsiz olmaz, pilav qereşsiz olmaz".

Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Jambon

Jambon, kenge, pîltan berhemekê goştê ye. Bêjeya jambon ji fransî derbasê romiyan (tirk), ji wan jî kurdan bûye. Di zimanê kurdî ji bo her berhemekê goşt binavkirineke taybet heye. Ji ber ku zimannasên kurd li ser pêjgeha kurd ti xebatekê nekirine, pîltan, kenge, parî ji van kîjanê mirov dikare bo jambonê bikarbîne ne kivşe ye.

Li Amerîka û Ewropayê pirranî ji goştê berazê tê çêkirin. Goştê pîlê bi xwê (solin), şekir, biharbêhn, nîtrat ûêd tên çêjdarkirin û tenê yan di xwarinan de tên bikaranîn. Jambonên xavî tên xwarin, ên ji goştê kedanî û golikê jî hene. 

Li welatên misilman ji ber ku goştê berazê tabû ye, jambonên kedanî û goştê sor gelek in. Li Kurdistanê jî niha di marketan de jambon tên firotin, pirranî li bajaran dikeve pêjgehên malan.

Cureyên sereke yên kengeyê (pîltan, jambon) 
 Kengeya kelînê. Divê di nava çend rojan de bên xwarin. Tevlî xwarinan dikin.
 Kengeya hişkkirî. Bi hestî yan bê hêstî, bi aroma yan bê aroma tên hişkkirin.
 Kengeya fume. Bi xwê yan hewayê tê hişkkirin.
 Kengeya betan û berhemên din ên goştê.

Jambon
Goştê berazê
Pot-au-feu

Pot-au-feu (gotin: [pɔt‿o fø]; bi fransî tê wateya « quşxaneya li ser agir »), hêyavkeke klasîk a fransî ye. Bi taybetî li bakurê Fransayê tê xwarin. Xwarineke quşxaneyê ya pêjgeha fransî ye. Ji zebze, goştê dewarê ye. Ji ber ku ava wê û goşt-zebzeyê wê cuda tên xwarin, gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, ev xwarin him şorbe ye, him jî hêyavk. 

Gelek variyatên vê hêyavkê hene, lê ya klasîk de divê gizêr, pîvaz, şêlim (binerd, şelxam), pirasa (qurad), bendik (kerefz, kerewîz) hebin. Wekî biharbêhn (biharat) jî îsota reş û garnîturên cuda tên bikaranîn. Ji ziman, parsû, pîlê dewarê goşt tê tîkekirin, pakijkirin. Wekî hêyavkên din berê goştê hindik diqelînin, dikelînin û zebzeyan li quşxaneyê zêde dikin.

Pirranî berê ava goşt, ava vê xwarinê tê servîskirin, paşê jî goşt û zebze. Fransî goşt û zebzeya bêav, bi gormiz (xerdel) û tirşînê dixwin.

Çavkanî 
 William Black: Plats du Jour – A Journey to the heart of French food, Transworld Publishers, London 2007, ISBN 9780552154604. (îngilîzî)

Pêjgeha fransî
Şorbe
Hêyavk
Xwarinên bigoşt
William McKinley

William McKinley, Jr. (jdb. 29ê kanûna paşîn 1843 li Niles, Ohio; m. 14ê îlonê 1901 li Buffalo, New Yorkê) siyasetmedarekî ji Partiya Komarger û 25em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1897 heya mirina xwe, 14ê îlonê 1901ê serokdewletî kiriye.

Sala 1861ê tevlî şerê navxweyî yê Amerîkayê dibe. Ji 1877 heya 1890 di kongreya DYAyê de peywirdar e. 1891 heya 1896 parêzgarê Ohioyê ye.

Di dema serokatiya wî de ji bo koloniyan şer di navbera DYA û Spanyayê de derdikeve. Dawiyê de Kûba serbixwe dibe.Filîpînan, Porto Rîko û Hawaii dikevin bin desthilatiya Amerîkayê.

Ji aliyê kujerekî polonî  Leon Czolgosz ve tê gulekirin û jiyana xwe jidest dide.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1843
Mirin 1901
Mêr
Dudestik

Dudestik, şûrê mezin, şûrê Beraziyan, Berazkî, qirro (li Ewropa pirranî: Zweihänder ango dudestik) yek ji şûrên sereke ye ku kurdan jî bikaranîne. Şûrekî kurdî ye. Di wêjeya devkî de navê wê pirr derbas dibe. Ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser lîteratûra şûrbazî û dîroka şer a kurdan nehatiye kirin, pirr dijwar e ku mirov pê derbixe ka çend cureyên vê şûrê li Kurdistanê hatine bikaranîn.

Agahiyên de destan de hene, yên ewropayiyan in. Gorî tomarkirinên Ewropayê ev şûr beriya beriyê li herêma ku Kurdistan jî di nav de ye, Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Egîptiyan (misir), keltî û yewnanan ji wan girtine û derbasê germanan jî bûye. Li Kurdistanê çima jê re şûrê Beraziyan an qirro gotine ne diyar e, nayê zanîn.

Li Ewropayê cara pêşîn di sedsala 15em de navdar bûye. Şûrê şervanan bûye, giran e. 2-4 kg giran, heya 5 cm biber, heya 180 cm dirêj e.

Şûr
Peyv û gotinên almanî
Xîlok

Xîlok navê şîraniyeke pêjgeha kurd e. Li Amedê nav daye lê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Romiyan (tirk) bi navê deve tabani türk tatlisi, kirine markayeke tirkî û girtine bin parastina înstîtuta patentê ya tirk.

Ferhengok 
 Xîlok, kevirê hûrik ê pan
 Xîlok, di zimanê kolanê de (argo) bo mirovên hinekê gêj 
 Xîlok, di wateya paniya hêştirê de ye
 Xil, kil, ji cihê xwe pekîn
 Xilorîk, berfa morîkî, cure savarek
 Nanê xilt, nanê ku girikî bûye, qurçimiye yan ser wê dilm girtiye, dilmbûyî, nanê sedîman bûye
 Xilt, koremişk, xiltê kor, stêvlok, kosnig
 Xilt, sexte, erzan
 Xilte, cehf, pop, armûşk
 Xilte, girikîbûyî

Berkeliya (melzemeyê) xîloka Amedê 
 1 hêk
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) av
 2-3 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê
 1/2 pîvan doşaviya qedayîfa rêsî
 1 KÇ (kevçiyê çayê) karbonat
 1 KÇ xwê (solin)
 3 SA ard (arvan)
 2 SA rûnê zeytê (bo qelandinê)

Bo hundirê wê;
 150 gr kakilê gûzê
 1 KÇ darçîn
 1 KX şekirê toz

Çêkirin 
Melzemeyan di nava ardê de bistrên. Hevîr 30 deqeyan bidin rawestandin. Pirr tenik vebikin, gûzê pê werbikin. Wekî bexçikê çar goşeyan bi ser de bipêçin. 

Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, bi kefgîrê hevîrê bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê berdin nava doşaviya sar. 5 deqeyan nav de bihêlin. Dikarin li binikên servîsê parve bikin. 

Şîranî
Pêjgeha kurd
Qetmera Dîlokê

Qetmera Dîlokê, gelek dişibe ya Sêwas, Xarpêt û Rihayê. Deverûn, nanê tewikî yê rûnkirî, tewtew, eşîrkî, qatmer hevwate ne. Gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, qetmer him şîranî ye (heger şekir an doşavî bikevê), him jî nîne. Heger bi şikevayê be û ne şîrîn be kilor, heger ji hevîrê çorsane be û pelhevîrkên wê gelek zêde stûr bin, dibe kate. Tenê ji girikên dagirtî be, dive parxaç.  

Pîvanek doşaviya qedayîfa rêsî di ya Dîlokê de carcaran tê bikaranîn lê berê di standardê de nebûye.  Li Meledîyê pirranî ne deverûn lê navê qetmer tê bikaranîn.

Berkeliya (melzemeyê) qetmera Dîlokê 
 150 gr fistiqa Dîlokê
 2,5 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)
 1 SA av
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê helandî
 1 pîvan doşaviya qedayîfa rêsî (di orjînalê de nebû lê niha tê bikaranîn)
 1 KX şekirê toz
 1 SA rûnê zeytê

Çêkirin 
Ardê xwe têxin teşt an badiyekê, nava wê vebikin. Vi av û xwê bistrên, hevîrekî hişk amade bikin. Bi qasî hêkê, 10 girikan çêbikin, nîv saetê bidin rawestandin.

Fistiqê Dîlokê bipişirînin, bipelixînin, şekirê tevlî bikin, tevbidin. Ev ji bo hundirê wê ye.

Pelhevîrkan vebikin, ango girikê xwe vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Wê têkela we ji bo hundirê wê çêkiribû têkin nava pelhevîrkan û bigirnijînin, bipêçin. Ango pelhevîrkan wekî xingalê girêbidin. 

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, bi kefgîrê qetmeran bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê jî di nava doşaviya sar de binoqînin, derînin li binikên servîsê daynin.

Xwarinên ji hevîrê
Şîranî
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Raperîna Babek

Raperîna Babek, di nave salên 816 û 838'an dibêt. Ew Serhildan, Kurdên Hûrrem û Horasane, dikin. Di deme ku Xalifê abbesî Mitasîm, raparîna Babek li ber wî dibêt. Di Serhildanê de, xalîf Abbasî diçê biser babekîyan de. Lê çendî ku diçêt bi wan de. dike û nakê ku wan têk nabê. Piştre gotinên qirêj di derbarê wan de dide derxistin û dide gotin ku "Kur bi dayika xwe re û keç bi bawê xwe re dirazihê". Bi vê gotinên ku ji devê hin alimên oplî re ku dide gotin re dixwezê ku bertekekê li dijî babkiyan bide çêkirin. Lê çê dike û nakê, dikarê wê berteke ku dixwest li dijî wan bide çêkirin. Piştre, bi awayekî xayintî, tê gotin ku serokê raperînê û keyê wan Babekê Xûrremî bixwe digir in. Piştî ku ew hat girtin, êdî pirr êşkenceyên mazin lê dikin. Lê çê dikin û nakin, ew radestî wan nabê. Li ber xwe dide heta dawiya kêlîka xwe. Piştre heredû ling û destê wî bi saxîtî jê dikin. Piştre dikin ku wî li ser hasp  bi wî rengî di nava xalkê de bidina gerandin. Lê ew jî, di wê rewşê de jî ku dest û lingên wî jê dikin jî, ew li ber xwe dide. Berî ku wî bi dest û ling jêkirî, tê gotin babek, ji mirovên ku dest û lingên wî jêkirina, di xwezê ku hinek xwûna wî li rûyê wî bêxistin. Piştî ku ew wilo dibêje, edî yên ku dest û lingên wî jêkirina jê dipirsin ku ka çima ew vê yekê ji wan dixwezê, ew jê vê bersivê dide wan;

"We, dest û lingê min ji laşê min kir, xwûna laşê min hertimî jê dikişihê. Ku xwûn ji laş hat kişandin, wê rûyê min sipî bibe, ji wê jî heya ku xalk bibêjin ku ji tirsa rûyê wî sipî bûya, ji bo ku rûyê min sipî newê xwûyakiirn, hinek xwûna li rûyê min xin,"

deme ku babek dibîne ku ew mirovên dora wê xwesteka wî bicih  neyênin, êdî ew xwe diavêje ardê û rûyê xwe dike nava xwûnê de û bi xwûn dike. Piştre di wê heyemê de Xalîfê wê rewşê dibîne û jê diprsê, babek jî, hinegî ev gotinên xwe yên ku berê wê kêlkîkê gotibûn, di wê heyemê de carek din bi heman rengî ji xalîfe re jî dibêje. Xalifê ku wan gotinan dubara ji wî his dike, êdî pirr di dilê xwe de bi tirs dibe ji wî. ...

Dema raperînê 

Dema raparînê di nava salên 816 û 838 e. piştre jî, çendî ku xalifê bi girtin û kuştina babek xwest ku ancama ku bidest bixe jî ew ancam bidest nexist.

bandûra Raperîn û ancamên wê li ser kurdên raperînvan

Piştî tafisandina raperînê re rewş

Mijarên têkildar

 Babekê Xuremdînî

Çavkanî

Kurdistan
Serhildanên kurdan
Babek Xuremdînî

Babek Xuremdînî (bi farisî: Babak Xoramdin) (z. 798 - m. kanûna paşîn, 838) zaneyekî civatî û serokekî civatî bû. Li dijî xelîfeyê Ebasiyan serî hilda û li berxwe da. Hat girtin û bi dest û lingên jêkirinê re hat kuştin. Kuştina wî di nava kurdan û herêmê re hertimî bi îbretî hat bi bîrhanîn. Pêşeng û mîrê kurdên Xurem bû ku ew li herêma Xorasanê dijîn. Xelîfeyê Ebasî piştî raperîna wan, dawiya wan anî. Piştî kuştina Babek re ji wan û êl û eşîrên wan ti zêde ti kesek sax nema li jiyanê. Wî tenê bi serê xwe raperîneke mezin li darxist. Piştî ku xelîfe li dijî tevgeriyeke mezin dabû dest pê kirin. Piştî wî re, wê di nava kurdan de, êdî tevgeriya wî bimêne. temenê tevgeriya wî jî, têgihiştina wan ya olî ya yarsanî bû ku temenê wê bi Zerdeştîtiyê ava bû. Di serî de, wan xwest ku nirx û olîtiya xwe biparêzin. Bi taybetî temenê serhildana wan di vê xalê de dest pê kiribû. Piştî wî re jî heta sedsala 9an, wê çûna bi ser kurdên êzîdî de çûyin bibe û wê bi hezaran ji wan were kuştin. Ji ber ku olîtî û baweriya wan jev bû, êdî pişt Babek û serhildana wî re, xelîfe xwestibû ku ji wê şeklê baweriyê ti tiştek nemîne. Bi hezaran pirtûk û nivîsên baweriya Êzîdîtiyê û Yarsanîtiyê hingî hatibûn şewitandin. Ev pêvajo, wê kurdan, êdî hin bi hin navenda xalîfetiyê ya Abasiyan êdî sar bike. Piştre temenê dewleta kurdan a Merwaniyan dihê avêtin. Di wê demê de, Babekî, weke dewletekî bûn. Temenê wan, bi dewleta Şedadî ya kurd re hebû. Di nava sînorê wê de dijîn.

Mijarên têkildar 
 Raperîna Babek

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 798
Mirin 838
Dîroka Kurdistanê
Çiyayê Qelemsê

Çiyayê Qelemsê, çiyayekî li navbera Motkî û Hawêlê de ye. Li nêzîkî gundê Çeman, Torxê û Ixîkê ye.

Çiyayên Kurdistanê
Qedayîfa rêsî

Qedayîfa rêsî, cureyeke qedayîfê ye, li Amed, Xerzan û Botanê tê çêkirin. Hewceyê gotinê ye mirov bêje, qedayîf di pêjgeha ereb û pêjgeha asûrî de herwiha cih digire.

Berkeliya (melzemeyê) qedayîfa rêsî ya Amedê 
 300 gr fistiqa Dîlokê
 200 gr rûnê ava wê hatiye darivandin, girtin
 1 kg qedayîf

Bo doşaviyê;
 1/2 kg av
 750 gr şekir

Çêkirin 
Şekir û avê tevlîhev bikin, bo doşaviyê bidin ser agir, kel pê ket, bi qasî 2 deqeyan jî bihêlin û ji ser agir bigirin. 

Fistiqan bixaşînin, qalikên wan bigirin, bidarivînin, ziwa bikin. Qedayîfên rêsî li ser maseya pêjgehê raxînin, fistiqan tevlî bikin. Pê seriyên qedayîfa rêsî bigirin, badin.

Qedayîfa wekî werîsê bûye, bînin ji nava sêniya firneyê ve berî bi dorê bialînin (fetilandin, giloverkî gerandin, spîral). Ango wekî fesalî (kilor)ê bikin. 

Rûnê bihelînin, hinekê germ bû, berdin ser qedayîfê, li ser agirdankê (manqel, mantêz) binê qedayîfê bipijînin. Rûnê wê bidarivînîn, qedayîfê wergerînin, alngo aliyê pijiyayî bidin jor, rûnê wê dîsa berdin serê, aliyê din jî bipijînin. Rûnê zêde bidarivînin.

Doşaviyê bi germî berdin ser qedayîfê (ango qedayîf sar nebûye, berdinê). Dîsa bidin ser agir, hinekê din jî bipijînin. Bila ne pirr be, bi qasî 5-10 deqe. 

Ji ser agirdankê daynin, bihêlin bila sar be û bînin ser destexaneyê (sifre), servîs bikin.

Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha asûrî
Pêjgeha ereb
Rayoşû meketîp

Rayoşû meketîp (? navê rastîn) deverûnek  ji parêzgeha Sêrtê ye. Li ser navê wê lêkolînek nehatiye kirin lê bi texmînî nav ji zimanê gelê cîran mihelemîyan e û di wateya "di dirûvê nameyê-mektûbê de" ye. Mihelemî jî li Kurdistanê dijîn, êleke neteweya ereb in û xwarin-vexwarinên wan pirr dewlemend û rengîn in.

Berkeliya (melzemeyê) vê deverûnê 
 2 hêk
 2 kg ard (arvan)
 Dims (mot)
 1 SÇ (stekana-qedeha çayê) rûnê zeytê
 1 SÇ mast
 Kakilê gûzê (pişirandî, pelixandî)

Çêkirin 
Hêkan biçelpînin nava ardê, bi 1 KÇ rûnê zeytê û 1 KÇ mastê bistrên, ji wê hevîrê pelhevîrkê (şikeva) vebikin. Pelhevîrkê raxînin, kakilê gûzê li ser belav bikin. Heger pelhevîrka we mezin e, hûn dikarin ji hevîrê we straye, du pelhevîrkan derînin.

Pelhevîrkê qat bikin, di dirûvê pêçekê de (zerfa nameyê) amade bikin. Di nava rûnê qijilandî de van pêçekan biqelînin. Paşê di nava doşaviya ku ji dimsê (heger dims nîne şekir) hatiye çêkirin bikin û derînin, servîs bikin.

Doşaviya dimsê ji xwe hêsan e, dimsê berdin nava avê, li hev bidin.

Şîranî
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha ereb
Louis Néel

Louis Eugène Felix Néel (jdb.  li Lyon; m.  li Brive-la-Gaillarde) fîzîknasekî fransî bû, sala 1970yê gundavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin.
 
Xêbat û lêkolînên berfireh li ser fîzîka parçikan û antîferromanyetîzmê dike û xelata Nobelê jî ji ber wê didinê. Di zanîna fîzîkê de hin têgîn bi navên wî hatine binavkirin. Bo mînak Néel-Temperatur û Dîwarê Néel.

Fizîknasên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1904
Mirin 2000
Mêr
Pêjgeha estonî

Pêjgeha estonî gelek di bin bandora pêjgeha rûs, pêjgeha alman û ya skandînavî de maye. Xwarin-vexwarinên Estonyayê gelek dişibin ên gelên cîran.

Heger mirov behsa taybetiya pêjgeha estonî bike, tirşînên ne pirr şor in, goştê berazê, kartol, kuvark û berhemên şîr xwe didin pêş. Estonî jî wekî almanan tirşînên tehma wan ne şor in, heya hinekê jî şîrîn in hez dikin. Alman tirşînê wekî xwarineke neteweyî ya alman didin nasandin, bi taybetî tirşîna kelemê. Dîsa, kremayên tirş, sosîs, şorbe û hêyavk jî tên xwarin.

Estonî ji almanan bêhtir cih didin biharbêhnê (biharat). Biharbêhnê tevlî sosîsan jî dikin. Masî û çêjên deryayê pirr tên bikaranîn. Masiyên xwêkirî, bi kartol xaşandî, kremaya tirş, pîvaza wekî xelekê hatiye hûrkirîn, xwarineke navdar a estoniyan e.

Xwarin-vexwarinên navdar 
 Kama
 Vana Tallinn, lîkoreke estonî ye

Girêdan 
 Estonian Cuisine  – Versiyona înternetê ya broşûra Înstîtuta estonî
 Estnische Küche – bi almanî, li ser pêjgeha estonî û terîfeyan

Estonî
Pêjgeha spanî

Pêjgeha spanî ji xwarinên-vexwarinên Spanyayê re tê gotin. Di nava herêmên Spanyayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve gelek cudatî hene. Masî û çêjên deryayê cihekê sereke digirin. Ji zebzeyan kartol û berê beqleyan navdar in.

Heger bi kurtî behsa pêjgeha spanî bê kirin 
 Xwarinên quşxaneyê yên rengîn û pirranî bi berên beqleyê tên çêkirin
 Ji sebzeyê bêhtir, di xwarinan de goşt, çi goştê sor, çi kedanî, çi masî tê bikaranîn 
 Ji rûnan rûnê zeytê
 Bi temayî bikaranîna biharbêhnan (biharat)
 Piştî kelînê berkelî (melzeme) pirranî hêj jî dîtbar in. Ango spanî kêm pureyê (helîse) dixwin
 Spanî jî wekî kurdan sîrxwur in, ango sîrê gelek bikartînin
 Sos û biharbêhn di seleteyan de kêm tên bikaranîn

Xwarin-vexwarinên navdar

Primer Plato (Xurînî, xwarinên sivik) 
 Alubias, xwarineke quşxaneyê ji lobiyeyê (lovî, fasûlî)
 Cocido
 Fabada Asturiana 
 Fideuà
 Fritada
 Gazpacho Andaluz
 Gazpacho Manchego
 Lentejas, ji nîskê
 Paella
 Pisto manchego
 Salmorejo cordobés
 Tortilla, cureyên arxavkê, Tortilla Española
 Tachos

Segundo Plato (Xwarinên giran) 
 Filete de ternera, cureyek ji pariyê ango schnitzelê
 Carne Guisada, dişibe gulaşê
 Merluza a la romana, ji masîyê
 Pollo asado, biraşkek ji goştê kedanîyê

Postre (Şîv û şîranî) 
 Almendrados
 Arroz con leche, Milchreis
 Crema Catalana, "kremaya katalanî", ya ku li Katalonyayê bi tenê Crema jê re dibêjin. 
 Flan
 Natillas
 Turrón
 Tortas de Aceite
 Herwiha binêrin: Cabello de angel

Sos 
 Alioli, ajoaceite, mayoneza katalanî ya bi şîr û zeyt allioli ye
 Mayonnaise, orjînala navê wê mahonesa ji herêma Mahó a li Menorkayê
 Vinagreta, tevlîhevkirina rûn-sirkeyê

Sosîs û jambon 

Ji benî û sosîsan re bi spanî embutidos dibêjin. Hin ji wan ev in:
 Cecina, 
 Chistorra, 
 Chorizo, 
 Fuet, 
 Lomo embuchado, 
 Longaniza, 
 Morcilla, 
 Salchichón, 
 Jambona Serrano, Jamón serrano, 
 Jambona Îberî, Jamón Ibérico.

Pêjgehên herêmî û yên gelên Li Spanyayê dijîn 
Li Spanyayê jî wekî Tirkiye, Îraq û Îranê ne tenê neteweyek dijî. Li Spanyayê ji xeynî spaniyan baskî, katalanî gelên din jî hene. 
 Pêhgeha Endulusê
 Pêjgeha baskî
 Pêjgeha Galîsyayê
 Pêjgeha Kanaryayê
 Pêjgeha Kastîlya û Leonê
 Pêjgeha katalanî
 Pêjgeha Mallorcayê
 Pêjgeha valensî

Xwarinên navdar ên navneteweyî bûne 

 Rioja: şeraba sor a herêma Riojayê
 Jamón Serrano: Jambona Serrano
 Cava: cava anku kawa, şampanyaya katalanî ya navdar a ji herêma Penedèsê û gelek cihên din ên Katalonyayê ye.
 Turrón: helawa valensî ye, navê wê yê valensî-katalanî turró ye.
 Paella: paelyaya navdar a Valensiya ye.
 Gazpacho Andaluz: gazpaçoya endulusî
 Tapas: mezeyên cuda cuda.
 Horchata: vexurika orxata (valensî-katalanî) ji Valencia ye.
 Tortas de Aceite: ji Sevîlya
 Manchego: penîrê mançego ji herêma La Mancha ye.

Çavkanî 
 Culinaria España - Spanische Spezialitäten. Könemann Verlagsges. mbH, Köln 1998, ISBN 3-8290-1442-2 (almanî)

Girêdan 
 Traditionelle spanische Küche - Kevneşopiya pêjgeha spanî (ne bi kurdî ye)
Kama

Kama têkelek ji tarîgan (çewder), şoqil (baqilê xatûnî, polik), ceh û xamkêsanê (baçîk, xirpûk) ye. Li herêmên Estonyayê, amadekirina vê xwarinê de hin cudatî hene. 

Kama, berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) sereke ye di pêjgeha estonî de. Li Estonayayê di taştêyê di bi şîr, rûnê nivîşkî yan kefîrê tê amadekirin û xwarin. Şekir, hingiv bo şîrînkirinê, îsota reş jî bi tûjkirinê (no) tê pêwerkirin.

Xwarin
Pêjgeha estonî
Pêjgeha baskî

Pêjgeha baskî ji xwarin-vexwarinên Baskistanê (Welatê Baskî) re tê gotin. Gelek hevparî bi pêjgeha fransî re hene. Bandora xwe li pêjgeha spanî kiriye û gelek jî ji wê girtiye.

Taybetiyên destexaneya (sifre) baskî 
 Masî û çêjên deryayê cihekê sereke digirin
 Ji goştê, yê dewar, beraz û kedanîyê. Pirr kêm be jî goştê hespê tê bikaranîn
 Berkeliya (melzemeyê) xwarinên baskî pirr in lê kêm biharbêhnê (biharat) bikartînin

Xwarinên navdar ên Baskistanê 

 Angulas, Glasaale
 Bacalao al Pil-Pil, ji masiya morînayê, bisos e
 Bacalao a la Vizcaina, masiya morîna bi sosa îsotê
 Caracolillos an Karakelas, qepûşka deryayî (balîfa mar, şeytanok)
 Chipirones en su Tinta, ji kalamarê
 Chorizo a la Sidra (şeraba sêvê), sosîsa bîberê di nava şeraba sêvê de tê kelandin
 Chuletón de Vaca, pîrzolayên dewarê
 Cuajada, şîvek ji şîrê mihê
 Goxua, şîveke şîrên ji kremaya pûdingê, kulîçeyên hevîr û karamelayê
 Marmitako, quşxaneya masiya orkînos-kartolê * Merluza en Salsa Verde, ji masiya ku bi îngilîzî navê wê hake ye, sosa ji rûn, ard, polik (baqilê xatûnî, latînî: Pisum sativum) û bexdenûsê, ji vê sosê re "sosa kesk" dibêjin
 Pastel Vasco (fr. Gateau Basque), kulîçeyek ji hevîr. kremayê
 Piperrada, xwarineke bîberê
 Porrusalda, quşxaneya pirase-kartolê
 Rape al Horno, Chicharro al Horno yan Besugo al Horno, li ser agirdank an argûnê pijandina masiyê. Kurd jî hez jê dikin
 Txangurro, kevjal (spanî centollo)

Dab û nêrîtên destexaneya baskî 
Baskî jî wekî kurdan mêvanhez in, hez ji bihevrexwarinê dikin. Bi hev re him dixwin, him jî xwarina dixwin amade dikin. Ango mêvan çû mêvaniyê ne tenê dixwe, dikeve pêjgehê, alîkariyê jî dike. Pirranî di nava mêran de wiha ye, mêr bi mêran re, ji bi jinan re. Lê heger jin çû civata mêran mêvaniyê, nakeve pêjgehê, mêr jê re xwarinê amade dikin. 

Li Baskistanê gelek komeleyên xwarina kollektîv hene. Kê bixwaze, gorî kêfa xwe û tehma devê xwe tevlî komikekê dibe, dibe endam. Wekî endam diçe komeleya xwe, tevlî çêkirin û xwarina xwarekan dibe. Ev him erzan e, him jî mirov dikare bi mirovên tehma devê wan hevpar in re, demên xweş derbas bike.

Aşpêj û aşpêjxaneyên navdar 
 Arzak ji Juan Mari Arzak li San Sebastián (3 Stêr, dûv Guide Michelin)
 Akelarre ji Pedro Subijana li San Sebastián (3 Stêr)
 Casa Nicolasa ji José Juan Castillo li San Sebastián
 Karlos Arguiñano li Zarautz
 Martín Berasategui li Lasarte nêzîkê San Sebastián (3 Stêr)
 Restaurante Guggenheim li Bilbao, ev jî ji aliyê Martín Berasategui ve tê birêvebirin.

Girêdan 
 Malpera Karlos Arguiñano, tê de terîfe jî hene (spanî)
 Malperek li ser civakên gastronomiyê  (spanî)

Welatê Baskî
Pêjgeha baskî
Çanda baskî