nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xanedana Hecbaniyan

Hecbanî, Hecebanî an Hezbanî  (906-1080), xanedana kurdan a dîrokî ye. Hukumdariya Hadhabaniyan li herêma Hewlêr, Mûsil, Ûrmiye, Rewandiz, Pîranşar û Sine.

Dîrok 

Koka vê êlê ji aliyê Mûsilê, ji herêma Bahdînan bû ye, û gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl di sedsala 11mîn de li herêma Şino, li Rojhilata Kurdistan a îro jî dima. Sedema vê ciguhirînê dubendiyek bi hikûmdarê Hemdaniyan Evdilê bîn Hemdan rê di sedsala 10mîn de bûye. Şaxekeke Hecbaniyan ji Şîno koçberiyê Qefkasiyayê bû ye. Sê dewletê Kurdan a Rewendî (Şikakî?), Şedadî û paşê jî Eyûbî, çimkî Eyûbî digijiyan Şedadiyan, bi eslê xwe Hecbanî bûn e. Tê zanîn ku Rewendî ên pêşiyên Şedadiyan, çi qas navê wan Erebî be jî, ezbeteke Hecbaniyan bûn. Her wiha malbata Eyûbiyan xwedî du nisbeyên (pêşnav)  El-Hecbanî  an jî  Er-Reve(n)dî  bû ye.

Hikûmdar 

 Muhammad lawê Bilal 906-943
 Jafar lawê Shakkoya around 943 - 977, Selmas, Mûsil
 Mir Abu Hija Musk lawê Chako 977 - 1040
 Abu Hidja lawê Rabib al Dawla c. 1040 Ûrmiye,
 Mir Sharraf al-Din Isa lawê Musk c. 1045
 Mir Salar lawê Musa c. 1046 
 Mir Abul Hasan Ali lawê Musk c. 1046–48
 Mir Abu Ali al al-Hasan lawê Musk 1048–63
 Mir Abu Hija II, Husain lawê Abi Ali Al-Hasan 1063-1080

Navê Hecbanî îroj 

Li Kurdistanê û diyaspora Kurdan de çend eşîrên piçûk an jî ezbetên eşîran bi navên Hecbanî hene. Li parêzgehên Tirkiyên Yozqatê û Qeyseriyê eşîreke (beşî asîmîle bûne) piçûk bi vî navê heye. Genzgaze kû ev di bingeha xwe de ezbeteke êla Reşvend be. Li Xoresanê jî ezbeteke êla Zaferanlû bi navê Hecbanî (an jî Hezbanlû) heye.

Çavkanî 

Eşîr
Dîrok
Xanedanên kurdan
Dewletên kurdan
Dîroka Kurdistanê
Eşîrên Kurdistanê
Amerlû

Amerlû (ameranlû, amerî an jî emerî) êleke mezin a kurdan e.  

Ev êl li Gîlanê, Tehranê, Dilêman, Mazendaran û Xoresanê belav bûye. Ameranlû ji aliyê şah Ebasê sefewî ve di sedsala 17em de ji Kurdistanê hatine koçberkirinê bakurê Îranê. 

Di dema qecaran de amerlû yek ji êlên herî bihêz bûn û xinamiye malbata qecar bûn. Ameranlû îro bi taybetî li paytexta Mazendaran, li Sariyê, di dema qecaran de navê taxeke Sariyê Kord Mahalle (taxa kurdan) girtiye, û li navçeya Amerlû li Gîlanê dimînin. Amerlûyên Tehran û Mazendaranê bi beşî asîmîle bûne, herwiha li hin herêman erebî (li vê herêmê eşîrên ereb hene û amerlû di nav wanan de heliyane), li hinekan jî farisî an tirkmenî diaxivin. Li Xoresanê ameranlû yek ji heft êlên kurdan ên mezin in (zaferanlû, şadlû, topkan, kawanlû, qereçorlû û lek).

Çavkanî 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Girara pimparê

Girara pimparê xwarineke quşxaneyê ya Dîlok, Rihayê ye. Li Xerzanê jî didin ser lê dims û rizê (birinc) tevlî nakin. A rastî pirr dijwar e ku mirov ji vê xwarinê re bêje girar, lê Cemşîd Bender ji ber ku nok û girar (savar) tevlî ye, kiriye bin koma giraran. Di vir de şaşî nîne lê di versiyona Dîlok û Rihayê de riz û dimsa simaqê heye, nakokî ji wir tê.

Ferhengok 
 Pirpar, parpar, pirparik, pelpîne, pirpir, pîrqelaçik, pirpirim riwekek ji famîleya pirparê ye. Di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Navê wê yê latînî: Portulaca oleracea ye. 
 Lolas, maş, bi latînî Vigna sinensis, zebzeya vê riwekê
 Dimsa simaqê, mota simaqê, bo çêjdarkirinê tê bikaranîn. Navê darsimaqê yê bi latînî rhus coriafia ye, mêweya vê darê. Dimsa ji simaqê hatiye çêkirin.

Berkeliya (melzemeyê) vê xwarekê 
 250 gr goştê kişandî yê bibez
 1/2 kg pirpar
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KX pûjan
 2 serî pîvaz
 1/4 SA (stekana-qedeha avê) nok
 1/4 SA nîsk
 1/4 SA lolas
 1 KX mergeya îsot û fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
 1/4 SA riz (birinc)
 1/4 SA savar
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)
 1 KŞ îsota reş
 1 KŞ xwê (solin)
 1 KŞ dimsa simaqê (bikin nava badiyeke mezin û 6 SA avê tevlî bikin)
 4 dd (dendik) sîr
 1 KŞ îsota sor a ne tûj (ne no ye)

Çêkirin 
Nok, nîsk û lolasê şevekê berê bikin nava avê, roja din yeko yeko bixaşînin. Di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin, bi hev re biqelînin. Herwiha mergeyê jî tevlî bikin, tevbidin. Xwê û îsotê pê werbikin.

Pirparê pakij bişon, hûrbikin, tevlî quşxaneyê bikin. Lolas, nok û nîska xaşandî berdin navê. Ava simaqê tevlî bikin, derxûnê bigirin, bi qasî 20 deqeyan bikelînin.

Rizê amade bikin, bi tevî savarê tevlî bikin. Heya tehma xwe girt bikelînin. 5 deqe beriya ku hûn ji ser agir daynin, sîra kutayî berdin navê.

Xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Bo ser wê, rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, pûjan û îsota tûj hinekê biqijilînin (neşewitînin), berdin ser binikan.

Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Xerzanê
Girar
Boranîka siyaleyê

Boranîka siyaleyê li Mêrdînê navdar e lê kurdên rojhilatê Kurdistanê û gelek deveran jî dizanin û didin ser. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê hatiye dayîn. Ji siyaleyê re spenax, espenax jî dibêjin.

Berkeliya (melzemeyê) vê xwarinê 
 250 gr goştê kişandî yan jî 3 hêk
 1/2 kg siyale
 2 dd (dendik) sîr
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 SA (stekana-qedeha avê) mastê parzûnkirî

Çêkirin 
Siyaleyê pakij bişon, berdin quşxaneyê, bi hinekê xwê bikelînin. Di nava rûn de goştê kişandî biqelînin, îsota reş û xwê bavêjinê.

Siyaleyên xaşandî berdin nava goştê kişandî, bi hev re biqelînin. Mast di nava avê de biçelqînin, sîrê kutayê tevlî bikin, tevbidin. Viya berdin ser siyaleyê. Xwarin amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).

Gotarên têkilîdar 
 Boranîk

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
John R. Schreiffer

John Robert Schrieffer (jdb.  li Oak Park, Illinois) fîzîknasekî amerîkî ye.  Schrieffer sala 1972'yê bi tevî Leon N. Cooper û John Bardeen guncavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê tê dîtin. Li ser superbuwariyê, gihîneriya super rawestiyaye û mil daye angaşta-BCSyê (BCS-Teorî)yê (Bardeen-Cooper-Schrieffer-Teorî).

Ji sala 1949ê ve perwerdeya elektroteknîk û fîzîkê dibîne, sala 1953'yê li înstîtûta MITê lîsansa xwe li cem John C. Slater biser dixîne. Paşê li cem John Bardeen li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign perwerdeyê dibîne.

1958ê wekî asîstan profesor li  Zanîngeha Chicagoyê û ji sala 1959ê jî li Zanîngeha Illinoisê dixebite. 1962'yê derbasê  Zanîngeha Pensîlvanyayê dibe. 1980'yê dibe profesorê  Zanîngeha Kalîforniyayê ya Santa Barbarayê. 1992'yê profesor e li Zanîngeha Dewletî ya Florîdayê û gerînendetiya laboratoriya National High Magnetic Field Laboratory ye.

Sala 2005ê qezayeke otomobîlê derbas dike, dibe sedemê mirina kesekî û birîndariya heft kesan, bi cezayê du salan tê cezakirin. Di dadgehê de dibêje ku ew di rê xewtiye, li ser dîreksiyonê di xew de çûye.

Nivîs 
 Theory of Superconductivity, Benjamin 1964
Bonesteel, Gorkov (Hrsg.): Selected Papers of Robert Schrieffer, World Scientific 2002

Girêdan 
Jînenîgariya wê di APSê de

Çavkanî 

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1931
Mêr
Mirin 2019
Warren G. Harding

Warren Gamaliel Harding (jdb. 2ê çiriya paşîn 1865 li nêzîkê Corsica, Morrow County, Ohio; m. 2ê tebaxê 1923 li San Francisco, Kalifornien) siyasetmedarekî amerîkî û 29em serokdewletê DYAyê bû. Li ser postê serokatiyê jiyana xwe jidest dide.

Ji partiya Komarger bû, ji rojnamegerî û weşangeriyê hatibû. Jiyana wê ya polîtîk sala 1899ê destpê dike, dibe senatorê Ohioyê. Di 24 saliya xwe de tûşî nexweşiyeke derûniyê dibe, bi tirsê dikeve. Sala 1891ê marî dibe (dizewice). Di dema serokatiya xwe de carcaran xwe rastê skandalên mezin tê. Ji aliyê zagonî ve rewşa jinan baştir dike.

Di gera xwe ya Alaskayê de bi felc û mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide. Sedem jî jehrbûn bûye, xwarina jengarî qeyrana dil û mejiyê tetikandiye.

Çavkanî 

 Noggle, Burl: Teapot Dome. Oil and Politics in the 1920's. 1962* Ferrell, Robert H.: The Strange Death of President Harding. 1996* Müller, Marion G.: Politische Bildstrategien im amerikanischen Präsidentschaftswahlkampf 1828-1996. Berlin, Akademie Verlag, 1997.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1865
Mirin 1923
Mêr
Pêjgeha îslendî

Pêjgeha îslendî, pêjgeha neteweyî ya Îslandê ye. Îsland giravek e û gelê îslendî jî parek ji germanan e. Lê xwarin-vexwarinên wan ji yên germanên din gelek cuda ne. Lewra avhewaya giravê sar û volkanîk e, pirr rê nade çandiniyê. Xwarekên tên kelandin pirr, ên din kêm bipêşketine. 

Biharbêhn (biharat) kêm tê bikaranîn. Hîmê pêjgeha îslendî xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê ye. Li îslandê pez, dewar jî tên xwedîkirin. Goştê hespê, kaklîbaz (qaqlîbaz), balînayê jî tên xwarin.

Penîrê îslendî Skyr bi gelek xwarinan re tê xwarin. Konserve mecbûrî ye lewra havîn jixwe kurt e û Îslanda ji Ewropa û Amerîkayê dûr e. Ango parastina xwarekan girîng e. Dîsa bi xwêyê yan bayê hişkkirîn jî di pêjgeha îslendî de cihekê girîng digire. Li Îslandê fastfood jî navdar e. Vexwareka herî navdar kafê (qehwe) ye (Kvöldkaffi) û tevahiya danan tê vexwarin.

Çeşniyên îslendî
 Rúgbrauð, cureyeke nanê
 Brennivín, vexwarek e
 Serê mihê svið, kurd jî hez dikin
 Hákarl, xwarineke ji semasîyê
 lundabaggar, ji dil û hundirê mihê

Çavkanî 
 Maike Hanneck: Island-Kochbuch. 1. Auflage. túrí, Hvammstangi 2004, ISBN 9979-9641-0-3. (almanî)

Girêdan (ne bi kurdî ne) 
 Vincent Klink: Infernalische Delikatessen
 kurze Übersicht Isländisch essen (mit isländisch–deutschem Glossar)  abgerufen am 14. Oktober 2008
 Artikel über Gammelrochen
Bûgon

Bûgon anku Bûgan eşîr e Kurdên pir kevn e. Li ber we di 2600 salan da, li Herran e da (encame Ruha ye) hatina bajare Navend e. Berê li sêr çîyayen Engîzeke hatina cîh girtine. Li ber vê di 150 salan da, hatina cîhe îrojke; dîyare Memîş e. Baweratîye gund Êzdîtî ya. Li mîrîstane gunde zêdeterîyan lê Ewropa de na. Karkirina gund e cotkarîye fistik e u cotkarîye bax u bostanen turî ye.

Nêzîk bûne we gunde li Bazarcixe 3 km ne. Dûrî bûne li Gurgum e ye 49 km ne.

Çavkanî

Eşîr
Kîmyager (pirtûk)

Kîmyager (navê pirtûkê ), pirtûka destpêkê ya ku Paulo Coelho kiriye nivîskarekî gelek mezin û naskirî, li pêşiyê wî bi tenê 900 dane çapkirin, di piştre bi milyonan daneyên vê pirtûkê hatine firotin, hejmara firotina vê pirtûkê gehişt 65 milyon hebî weke pirtûka herî zêde hatî firotin di dîrokê de, pirtûk bi hûnerekê jêhatî û xepşanek wêjeyî pir delal hatiye nivîsandin.

bi kurdî
Pirtûk di nîva salên 1990î de, ji bo zimanê kurdî jî hatiye wergerandin, nivîskar Zenulabdîn Han ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê Berlîn.
li sala 2009an jî nivîskar Lezgîn Çalî ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê dihokê.

Girêdanên derve
 Wergera kurdî ya pirtûka Paolo Coelho bi destê Dr. Lezgînê Evdirehmanî (2009)

Pirtûk
Herbert Hoover

Herbert Clark Hoover (jdb. 10ê tebaxê 1874 li West Branch, Cedar County, Iowa; m. 20ê çiriya pêşîn 1964 li New York City) 31em serokdewletê DYAyê bû, di nava salên 1929 - 1933yê de peywirdar bû.

Jiyan 

Bav û kalên Hoover, ji Almanyayê (Pfautz, Wehmeyer) hatibûn, êla wan ji almanên Swîsreyê bû. Piştî mirina dê-bavê xwe, li Newberg, Oregonê dijî. Perwerdeya endezyariya erdnasiyê dibîne.

Bi hevjîna xwe Lou Henry re diçe împeratoriya Çînê li wir wekî endezyar kar dike. Sala 1900ê meha hezîranê xwe di nava serhildaneke çîniyan û şerê bi brîtanî de dibîne. Xanima wî jiyana wî difilîtîne. Derbasê Londonê, ji wir jî DYAyê dibe.

Di hikûmeta Woodrow Wilson de gerînendetiya karê xêratê ya dewletê dike. Di dema Calvin Coolidge de wezîrtiya karê çandiniyê dike. Di siyasetê de wekî teknokratekê bi gelek qeyranan re têdikoşe. Viya di dema serokatiya xwe de jî didomîne. Tûşî depresyonê dibe. Giringiyê dide parastina nirxên neteweyî û etîkê.

Sala 1938ê li Almanyayê di trênekê de bi Adolf Hitler re hevdîtinê pêk tîne. Di vê hevpeyvînê de bi aşkereyî dijberiya welatê xwe bo nîjadperestiyê û bîrdoziya Nazîyan tîne. Bi Hermann Göring re pirsgirêkên aboriyê diaxive.

Sala 1948ê serokatoya Komîteya Amerîkî bo Yekîtiya Ewropayê American Committee for a United Europe dike. 90 saliya xwe de ji ber şêrpenceyê jiyana xwe jidestdide.

Berhem 
 American individualism. Garland, Garden City, N.Y. 1979, ISBN 0-8240-9704-1
 The challenge to liberty. Da Capo Press, New York 1973
 Memoiren. (3 cîld) Matthias-Grünewald-Verlag, Mainz 1951 - 1953 (almanî)
 The problems of lasting peace. Doubleday, Garden City, N.Y. 1943
 Herbert Hoover's 1946 - 1947 factfinding mission to Germany.

Çavkanî 
 Hermann Friedrich Macco: Die deutsche Abstammung des Präsidenten der Vereinigten Staaten, Herbert Hoover, in: Der Deutsche Herold, Heft 60, Nr. 6, 1929 und Heft 61, Nr. 2,4,6, Berlin, 1930
 Rice, Arnold S.: Herbert Hoover: (1874-1964). - Dobbs Ferry, N.Y.: Oceana Publ., 1971. - ISBN 0-379-12071-2
 Wilson, Joan H.: Herbert Hoover: forgotten progressive. - Prospect Heights, Ill., Waveland Pr., 1992. - ISBN 0-88133-705-6

Girêdan 
 Agricola's De Re Metallica 

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1874
Mirin 1964
Mêr
Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Leo Esaki

Leo Esaki (jdb.  li Ōsaka) fîzîknasekî japon bû. Bi vedîtina Esaki-Diode navdar e..

Li zanîngeha Tokyoyê perwerdeya fîzîkê dibîne û 1947ê  lîsans, 1959 doktoriyê bidawî dike. Ji sala 1956ê ve di Sonyyê de dixebite. 1960 heya 1992 li IBM di beşa wê ya Thomas J. Watson Research Centerê de kar dine. 1992 heya 1998 birêveberê zanîngeha Tsukuba, 2000 heya 2005 êwar e Shibaura Institute of Technology û ji 2006ê vir de jî yê Yokohama College of Pharmacy ye.

Leo Esaki sala 1973yê bi tevî Ivar Giaever guncavê Xelata Nobelyê ya Fîzîkê tê dîtin. Xelatê bo xebatên wî yên li ser fenomena efekta tunelê didin wî.

Ew jî sala 1976ê vir de endamê National Academy of Sciencesê ye.

Girêdan 
Jînenîgarî li APSê  (ne bi kurdî ye)

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1925
Mêr
Rúgbrauð

Rúgbrauð (bixwîne: Rukprøiθ) nanekî navdar ê pêjgeha îslendî ye, nanê tarîganê ye. Reş û pirranî şîrîn e. Mezin tê çêkirin. Heger nan mezin bê çêkirin, hundirê wî dereng xirab dibe. Ev teknîk di nava kurdan de tê zanîn. Di demên xelayê de bo dirêjdemî bê parastin nan wisa mezin dihatin çêkirin. Ji ardê tarîganê ye (şilêl, çewder).

Ji Danîmarkayê derbasê Îslendayê bûye. Sala 1603yê yekem car bi fermî bazirganî di navbera îslendî û danîmarkayiyan de pêk tê. Bi agirê darê dipijînin. Ji ber ku li Îslendayê volkan û ava kanên avê yên dikelin pirr in, îslendî wekî parêva kurd, nanê xwe herwiha di tendûrên bi tîna volkanan dixebitin de dipijînin.

Pirranî Rúgbrauðê bi rûnê nivîşkî, masî û goştê berxê dixwin. Bi dew jî dixwin. Nanê kartû bi ava lîmon, mestekî (benîştê daran çêjdar dikin, wekî şîranî jî tînin ser destexaneyê (sifre).

Berkeliya (melzemeyê) vê nanê
Hevîrê wê bi ardê tarîgan, hevîrtirş, şîr, xwê (solin) û şekir tê strîn. Kêm be jî, carnan hinekê ardê genimê jî tevlî dikin, lê di orjînalê de genim nîne.

Nan
Pêjgeha îslendî
Nanê tarîganê

Nanê tarîganê herî kêm 90 % ji ardê (arvan) tarîganê tê çêkirin. Li Kurdistanê jî berê gelek dihat xwarin. Kurdan bo çêjdarkirinê hinekê ardê genimê û kakil jî tevlî dikirin.

Nanên reş bo tenduristiyê baş in, qelew nakin, barê dil û demarê giran nakin. Hevîrê wî ji ardê tarîganê, ardika tarîganê, av, hevîrtirş, xwê (solin) û li ser daxwazê biharbêhn (biharat), kakilê tê strîn. Hevîrstrandina wî ji ya hevîrê genimê dijwartir e. Pîvanên berpijiyê (melzemeyê pijandina nan) divê neyên bihartin.

Gotarên têkildar 
Ruisreikäleipä, Fînland
Pumpernickel, Germanistan
Rúgbrauð, Îsland 

Nan
Hêliksan

Hêliksan (), gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qerekoseyê
Bûş

Bûş, navê xwarineke bigoşt ê pêjgeha kurd e. Navê xwe ji devbikenî, rûkeniyê (bûşişin) digire. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlokê bi navê bûş nav daye. Peyva bûş ji kurtkirina bûşişinê ye. 

Înstîtuya patentê ya Romê (Tirkiye) wekî tevahiya xwarekên kurdî ev jî bi navê orman turk aşi patent kiriye. Heger kurd xwarinên xwe bi kurdî bikarbînin, dikarin qedexe bikin, dozê vebikin. Lewra patent di bin parastina zagonan de ne.

Berkeliya (melzemeyê) bûşê 
 2 SA (stekana-qedeha avê) mastê parzûnkirî
 1 SA nok
 1/2 kg goştê bihestî yê mihê
 1 hêk
 5 SA av
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)

Bo ser wê;
 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KX pûjan, îsota tûj an bi kêfa xwe biharbêhneke din

Çêkirin 
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê, goşt pakij bişon, bi tevî nokê bidin ser agir. Keliya, kefa wê bigirin, derxûnê bigirin, heya nok nermijî bû bikelînin. Kelandina goştê jî bidawî bû, 5 deqe beriya ji ser agir bigirin, xwê pê werbikin.

Hêkê biçelpînin nava mast, hinek ji ava xwarinê berdin nav û tevbidin. Viya berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin û bo servîsê li binikan belavbikin.

Di nava rûn de biharbêhnê (biharat) sor bikin, berdin ser binikên xwarinê.

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Şadlû

Şadlû anku Şadilû yek ji êlên kurdên Xoresanî ye. Şadlû yek ji du êlên herî mezin ên Xoresan e, û hejmara mensûbên vê êlê di 1960an de zêdetirê 200.000î bûye.

Dîrok 
Ev êl ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatiye koçberkirin.

Qebîlên Şadlû

Bide ber 
 Şadiyan

Çavkanî 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Zaferanlû

Zaferanlû ankû zafranlû êla herî mezin a kurdên Xoresanê ye. Navê xwe an ji erebî zafer (serfirazî) an jî ji Dêra Zehferanê girtiye. Li gorî Martin van Bruinessen û Mihrdad Îzadî ev êl a dîrokî a Çemişgezegî ye. 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Mîrgeha Bocnûrdê

Mîrgeha Bocnûrdê ya xanedana êlxanên (îlxan) êla Şadlû li bakurê Xoresanê yên ku kêmuzeyde dused salî (1700-1925) wek otonom û yek caran jî serbixwe serwerî li herêma Bocnûrdê kirine ye.

Dîrok

Serdarên Mîrgehe 
 Ûsiv Siltan 1627-? bavikê xanedana Şadlûyan, Şah Ebas vî tayînê serdariya êla Şadlû kiriye.
 Necefelî Beg I. kurê Usiv Siltan
 Emîr Gûne Beg kurê Necefelî Beg I..
 Tûlî Xan I. kurê Emîr Gûne Xan, damezirandarê bajarê Bocnûrdê di 1689 de. 
 Ceferqulî Xan kurê Tûlî Xan I. 
 Necefelî Beg II. kûrê Ceferqulî Beg ?-1725.
 Îbrahîm Beg kurê Necefelî Beg II..
 Ceferqulî Xan kurê Îbrahim Beg. Di şerê hembê Nadîr Şah Avşarî de li Qûçanê hate kuştin.
 Necefelî Xan III. 
 Tûlî Xan II. kurê Necefelî Xan III. (1757-) 
 Îbrahîm Xan II. kurê Tûlî Xan II. (1765-1799). 
 Necefelî Xan Îlxanî kurê Îbrahîm Xan II. (1813-1837) ji Fatalî Xan Qecar inwanê "îlxanî" girt. Ligel vî be şerrkir. 
 Cefer Qulî Xan Îlxanî Sahamodilleh. kurê Necefelî Xan Îlxanî (1838-1858).
 Heyder Qulî Xan Îlxanî Sahamodileh. Birê Cefer Qulî Xan Îlxanî (1858-1871).
 Yar Mihamed Xan Îlxanî Sahamodileh, Serdarê Mûffexam (1838-1903) (ji 1872 heta 1903) kurê Yezdan Qulî Xan Şadlû, biraziye Cefer Qulî Xan û Heyder Qulî Xan. Di dema hukmeta vî de gelek avayiyên balkeş li Bocnûrdê hatin avakirin. 1882'de Nasredîn Şah Qecar di gernama seyahata xwe a li Xoresanê pesnê van avayiyan û Yar Mihamed Xan Îlxanî Sahamodileh dide.
 Elîxan beg kurê Husênxan Îlxanî Yar Mihamed Xan. ji gundê Baxçixê
 Ezîzûleh Xan, Serdarê Mûazzez, kûrê Yar Mihemed Xan Îlxanî (1903-1925) piştê serhildaneke kêmdem ew û birê vî Esedileh Xan Şadlû bi Hisên Qûlî Xan Qereçorlû (bavê Xanlar Xanê Qereçorlû) ve li Meşhedê bi fermana Reza Şah Pehlewî hatin îdamkirin.

Bide ber 
 Şadlû
 Mîrgeha Qoçanê
 Kurdên Xoresanê

Çavkanî 

 Kurdica: Die Bojnurd-Dynastie

Kurdên Xorasanê
Hesenanlû

Hesenanlû yek ji qebîlên êla Zaferanlû ya kurdên Xoresanê ye. Bruinessen di pirtûka xwe ya Axa Şêx û Dewlet de dibê mumkun e, ku êv eşîr bi êla Hesenan a li Kela Xinûsê re ve pêwendîdar be. 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Xinûs
Mîlanlû

Mîlanlû an Milanlû an jî Millî navê eşîreke kurdan li Xoresanê ye. Gorî hin çavkaniyan ev eşîr berê girêdayê êla Zaferanlû bûye. Niha li deverê Jeristan li navçeya Şîrvan û çend gundên Esfarayenê dimînin. Navên gundên Millî evin: Dolatabad, Qasemabad, Partan, Abbasabad, Noşirvan, Ardaxan and Bîdvaz.

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kawanlû

Kawanlû (Keyvanlû, Kowanlû anku Kawî) êleke Kurdên Xorasanê.

Gorî dîroka devkî (oral history) a herêmî Kawanlû ji Zaferanlûyan qetiyan e. Navenda Kawanlûyan devera Redkan e, belê li Çenaran, Qûçan, Şîrvan, Daregaz, Kalat û Laînê jî dijîn. Hin şaxê wan koçerin û zozanê wan li Hezarmescidê û Esfecirê ne. Qişlaxên wan li Hecî, Maraveh-Tepe û Dashte-Taqar nin.

Qebîlên Kawanlû 
 Torsanlû, 
 Govareşkanlû, 
 Xelikanlû, 
 Bûzanlû 
 Pazûkî, 
 Miyanlû, 
 Xalanlû.

Çavkanî 
 Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Qereçorlû

Qereçorlû êleke Kurdên Xorasanê ye. Ev êl li Rojavayê parêzgeha Îranê ya Xorasana Bakur û li Gulistanê dimînin. Navenda wan navçeya Moneh û Samalqan e.

Dîrok 

Di dema Safewiyan de Şah Ebas çend êlên Kurdan ji Kurdistan û Azerbeycanê (Yirmîdortler) koçberî an dinê Tehranê û ji vira jî ê Xorasanê kir. Sedema vê koçberî an dinê êrişê eşîrên Uzbekan ên serhediyên Îranê bûn. Yek ji van êla Qereçorlû (bbn. Şadlû) bû a ji Yirmîdortler, bîst û çar eşîrên Kurdên Qefqasyayê. Çawa ku tê xûyandin Qereçorlû bi Şadlûyan ve li Xorasanê hatin bi cîh kirin û hetanî demeke nêzîkî jî yek ji eşîrên Şadlû bû ne. Piştê veqetandina wan ji êla Şadlû gihiştinê êlên Tirkmenan, her wiha Torinên wan her tim ji ezbetên eslê xwe Tirkmen bû ne. Belqî ji vî sedemê ye jî Qereçorlû gorê êl û eşîrên Kurdan ên din li Xorasanê zêdeyî bişavtine bû û Tirkmenî diaxivin. Qereçorlûyî niha Kurmancî û Tirkî diaxivin.

Çavkanî 

 M. R. Izady: Khurasani Kurdish Exclave in the 19th Century

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê‎
Denganî

Denganî an fonetîk  (ji Yewnanî: φωνή, phōnē, 'deng, sewt') beşeke zimannasî ye ku li dengên mirovî yên axivînê vedikole yan jî aspektên hevber yên nîşanê. têkilîdarî taybetmendiyên fîzîkî yên dengên axivîn yan jî nîşeyên(fon)wê ve têkilîdar e: hilberandina wan ya fîzyolojî, saloxetên wan yên veguhestinî û têgihiştina wan ya bihîstinê û herwiha bi rewşa norofîzyolojî jî ve jî.  Ji aliyekî din ve dengnasî bêtir bi pergala deng û nîşeyan ya razber, rêzimanî û soloxandina wan ve pêwendîdar e.

Beşê denganiyê beşeke zimannasiyê ye ku ji çend binebeşan pêl tê û li ser axivînê disekine. Di axifîna devî de sê beşên sereke yên vê beşê hene:
 Denganiya gotinî: li dengên axivînê yên ku bi rêya buhurka dengî û dengjenerên axiverî tên hilberandin.
 Denganiya veguhestinî: li ser taybetmendiyên fîzîkî yên dengan veguhestina dengan di navbera axiver û bihîzerî de vedikole.
 Denganiya bihîstinî : li ser têgihiştin û awayê wergirtina dengan ji aliyê guhî ve vedikole.
Ev beş bi hev ve girêdayî ne ji ber mekanîzma hevpar ya dengan wek pêldirêjahî (ton),firehî û hemahengî.

Dîrok 
Lêkolîn li ser denganiyê ji sedsala sisiyan berî mîladê ve li jêr-parzemîna Hindî de ji aliyê Pāṇini ve li ser cih û awayê bilêvkirina dengdarên zimanê sanskrîtî hatibûn kirin. elifbêya îndîkî heta roja îroj jî dengdarên xwe li gorî senifandina Pāṇini pêk dihîne.

Nîşe 

Rêziman
Çapanlû

Çapanlû eşîreke kurdên Xorasanê ye.

Ev eşîr bi rastî yek ji qebîlên êla Şadlû ye. Çapanlûyî niha li şaristana Bocnûrdê li beşên Garivan, Nistanah, Firuzeh, Mahestan û li şaristana Maneh va Samalqan diminîn.

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Qerebaşlû

Qerebaşlû qebîlekî êla Şadlû a kurdên Xorasanê ye. Qerebaşlûyî li gundên dedora Bocnûrdê li beşê Garivan, Nistanah, Firuzeh û Mahestan diminîn.

Çavkanî 
 Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kovara Pêngav

Kovara Pêngavê, kovaroka xwendekarên zanîngehan a zanistî, wêjeyî û hunerî ye ku li Stenbolê derdikeve. Hemû nivîs bi Kurdî ne û heta roja îro (2013) deh hejmarên kovarê derketine.

Koma Kovara Pêngavê
Kenanê Nado, [Redaksiyon]
Gernas
Îmad Bernas
Mem Jan
Şevger Cîlo
Peyrew Ronî
Îsmetûllah Ozdag
Nûrûllah Qoserî
Denghat Bîrhat
Bawer Ronahî
Nûhat Deştî
Eliyê Xanê
Fûad Hemedxan
Mam Selam
Şadê Agon
Yasemîn Qoserî
Kenanê Nado
Janda Serfiraz

Çavkanî
Kovara Pêngav, 8, 2012 - Bihar.

Girêdanên derve
Malpera Kovara Pêngavê (bi Kurdî ye)
 

Kovar
Kovarên Kurdî
Rîçala îsotê

Rîçala îsotê ne tenê li başûrê rojhilata Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî mergeyê jî binavbike. Di pêjgeha kurd de, bi taybetî di pêjgeha Tolhildanê de tê bikaranîn. Bîber (îsot) û şekir berkeliyên (melzemeyên) sereke ne. Lê li Rihayê şekir tevlî nakin.

Li ser daxwazê mirov dikare aromayên merzekewê jî tevlî bike. Bi îngilîzî jê re chilli jam dibêjin. Amadekirina wê ne dijwar e, lê divê pîvanên berkeliyan neyên bihartin. Xwarina helîseyan (xaşîl, lepe) çêjdartir dike.

Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) vê rîçal an mergeyê (Riha) 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) darçîn
 1 KÇ xwê (solin)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) mergeya îsotê
 1 KX mergeya fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
 1/2 SA (stekana-qedeha avê) kakilê gûzê
 1 KX rûnê zeytê
 2 dd (dendik) sîr
 1 KÇ pûjan
 1 KÇ biharbêhna kufteyê

Çêkirin 
Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. Sîrê bikutin. Di badiyekê de tevahiya berkeliyan tevlîhev bikin, ewqas.

Merge
Rîçal
Çênc
Biharbêhna kufteyê

Biharbêhna kufteyê yan biharata kufteyê ne standard e. Li gorî têkela kufteyê û herêman hinekê tê guhertin. Bo bitehmkirinê, çêjdarkirinê ye. 

Cureyên biharbêhnan tên tevlîhevkirin ku mirov dikare ji xeynî kufteyan wê di hin kutilk (dolmeh) û xwarinên rûnbirêşkê yên ji goştê kişandî ne, herwiha bikarbîne. Di marketên nûjen de gelek cureyên wê hene, lê ne wekî yên malê sade ne, hin madeyên konservekirinê jî lê zêde dikin.

Li vir terîfeya herêma Xerzanê hatiye dayîn. Pîvan bo 750-800 gr goştê kişandî ye.

Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) biharata kufteyê 
 2 KÇ (kevçiyê çayê) reşke (kemyon)
 2 KÇ gijnîj (şemujek, bi latînî coriandrum sativum) 
 1 KÇ îsota toz a ne tûj (no) e
 1 KÇ îsota toz a tûj 
 1 KÇ awîşena tozî (catirî, cehter, zembûr, latînî thymus vulgaris) 
 1/4 KÇ îsota reş
 1/5 KÇ biharata hindî (latînî pimenta Pimenta racemosa, îngilîzî West Indian bay tree, rûsî Пимента кистевидная)
 Qevdek bexdenûs (li ser daxwazê ye)
 1/2 serî pîvaza pirr hûrik hûrkirî (li ser daxwazê ye)

Biharat
Pagan, Payizava

Pagan () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Piyazmaş

Piyazmaş, piyaza maşê li herêmên Soran û Tolhildanê bêhtir tê xwarin. Mezeyeke ji pêjgeha kurd e, gelên herêmê jî di meze û seleteyên xwe de maşê bikartînin. Navê maşê bi latînî vigna sinensis e. 

Carnan meze û selete tên tevlîhevkirin, lewra birastî jî mirov nikare cudatiyên wan kivşe bike. Bi mînak hin kes piyazmaşê wekî selete jî binavdikin. Cemşîd Bender jî ev kiriye bin kategoriya seleteyê.

Li vir terîfeya variyanta Dîlokê hatiye dayîn.

Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) vê piyazê 
 1 SA (stekana-qedeha avê) maş
 1/2 SA bexdenûsa hûrkirî
 5 heb pîvaza teze
 5 dd (dendik) sîr 
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota tûj, îsota pûlpelî, îsota sor
 1 KŞ xwê (solin)
 1 KX (kevçiyê xwarinê) dendikê hinarê (tirş)
 4 KX ava lîmonê

Çêkirin 
Maşê pakij bişon, bi ava sar bidin ser agir, bixaşînin. Dihevde (gur û şên) kefa wê bigirin. Nermijî bû û keliya bi ava sar sarbikin, bidarivînin.

Bexdenûs û pîvaza teze hûrane hûrbikin, tevlî maşê bikin. Îsota sor û û xwê jî tevlî bikin, tevbidin. Li binikên servîsê parve bikin.

Ava lîmonê berdin ser binikan, bi dendikên hinarê bixemilînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Çavkanî 
 Cemşîd Bender (2003). Kürt mutfak kültürü ve Kürt yemekleri (Çanda pêjgeha kurd û xwarekên kurdî), Berfîn, Stenbol. ISBN 975-6680-34-2. Di rûpela 209'ê de bi navê Maş Pîvaz wekî selete tomar kiriye. (bi zimanê romî) 

Meze
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha mongolî

Pêjgeha mongolî bi xwarekên xwe yên ji masî û berhemên şîrê navdar e. Pirraniya gel hêj jî di jiyana koçerî yan nîv-koçeriyê de dijî. Hespan, dewaran malê, hêştir, pez û gayê tîbetê (yag) xwedî dikin. Goşt an dikelînin û di xwarinên quşxaneyê de bikartînin, an bo zivistanê hişk dikin. Ji to û şîrê gelek xwarin-vexwarinên cuda çêdikin. Di dema sosyalîzmê de, ji ber têkiliyên bi YKSSê re, xwarin-vexwarinên Sovyetê jî ji xwe re cih çêkirin lê bandora wan tenê li navenda bajaran jîndar e. 

Pirraniya xwarinên mongolî ji goşt in. Herçendî goştê sor bixetere ye û bo tenduristiyê ne baş e jî, li Mongolyayê dîsa jî asta nexweşiyên dil-demarê (bo mînak mirina masûlkeyên dil) ne bilind e. Lewra hewa sar e, zivistanê serma heya -40 °Cyê dadikeve û jiyan dijwar e, livînê divê.

Wekî kurdan, mongol jî hez ji xwedîkirina ajalên malê dikin, bêî alîkariya dewletê jiyana xwe didomînin. Mongol di jiyana gundewariyê de, di otaxan de dimînin. Otax herwiha pêjgehên wan in jî. Di otaxan de, li ser sobeyên bi sergînê vêketî, xwarinên xwe didin ser.

Xwarekên navdar 

Xwareka herî zêde tê xwarin goştê xaşandî yê mihê ye. Li bajaran bûûz jî xûşûr gelek tê xwarin ku wekî xingalên mezin in. Ji tevlîkirina masî, riz (birinc), cure rişteyên nehatine hişkkirin gelek xwarinan didin ser. 

Dîsa, goştê marmotayê wekî zirfetê dadigirin, dipijînin, jê re bûûdog dibêjin. Ji şîrê, orom (mongolî өрөм, bixwîne wekî îorîom), xoormog, dew, arxî ûêd gelek vexwarinan çêdikin. Divê mirov çaya şîrê ya bi xwêyê, zûûtayî tzayî jî jibîr neke.

Dab û nêrîtên destexaneya mongolî 

Mongol jî wekî kurdan mêvanên xwe bêî xwarin-vexwarinê venagerînin. Mirov nikare îkramê nepejirîne, vegerîne, bêrêzî ye. Lê divê mirov binika xwarinê vala jî neke. Ango mêvanê biqedir, hinekê di bin binika xwe de dihêle, çavbirçîtiyê nake. Ev edet di kurdan de herwiha heye.

Fîncana vala bû, ji aliyê xwediyê malê ve bilez tê dagirtin. Heger dilê mêvan xwarin-vexwarinê naxwaze jî, baştir e, pariyek tehm bike, qulmekê vexwe. Mongol bi destên rastê xwarinê dirêj dikin, ev edetê wan e.

Pêşangeha pêjgeha mongolî
Pêjgeha Qazaxistanê

Pêjgeha Qazaxistanê jî wekî pêjgeha mongolî bi giranî ji goşt û şîrê sûdê werdigire. Ango goşt û berhemên şîrê cihekê sereke digirin. Qazaxî jî wekî kurdan hin xwarinên xwe di nava malbatê de bi destan dixwin. Bo mînak beşbarmakê (бешбармак, tê wateya pêncbêçî, pênctilî) ew, narîn (xwarin)ê jî kurd bi destan dixwin.

Benî, pîlaw, hêyavk, şorbe, xingalên asyayî ji rengên destexaneya (sifre) kazaxî ne. Kazax goştê hespê û mihê pirr dixwin. Sosîsa goştê hespê казы (kazî), xwarinên ji hevîrê, biharbêhnên (biharat) asyayî, xwarinên quşxaneyê yên pirranî goşt tevlî ne, плов (plov, ango pîlawên riz/birinc û goştê hêştirê ye), vexwarina ji şîrê birûn кумыс (kûmiz), ji şîrê hêştirê шуват (şûvat) ji pêjgeha kazaxî ne.

Bandora xwarinên rûsî jî gelek e. Li Kazaxistanê nêzîkê nivê gelheyê rûs in. Herwiha li Kazaxistanê alman jî dijîn.

Çavkanî 
W. W. Pochljobkin: Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker. - Pêjgehên neteweyî. Çanda xwarekên gelên Sovyetê Moskow, Leipzig 1988. ISBN 3730400533 (almanî)

 Pêjgeha Qazaxistanê
!Pêjgeha Qzaxistanê
Çanda qazaxî
Xûşûr

Xûşûr (bi mongolî: хуушуур) xwarineke navdar ji pêjgeha mongolî ye. Ji biraştina girikên hevîrê yên ji goşt dagirtî ye. Pirranî goştê hêştirê tê bikaranîn. 

Goşt bi pîvaz, sîr, xwê, kuncî û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin, viya dikin nava girikên hevîrê û wan wekî xingalê, girnijandin. Di nava rûn de tên biraştin. Bi destan tê xwarin.

Xûşûr di bijîşkiya gelêrî ya mongolî de herwiha tê bikaranîn. Xûşûra kelî didin ser organê laşê mirov ên ba tê de heye, dijî nexweşiya neurozê jî kêrbar e. Dîsa germkirina şaneyên tûreyê, tê gotin sîstema parastina laş hişyartir dike. Helbet ev gorî baweriyan e.

Xwarinên ji hevîrê
Pêjgeha mongolî
Pêjgeha çînî

Pêjgeha çînî ruh û karakterê çanda çînî dide der. Li Çînê çend herêmên dîrokî hene ku pêjgeha wan jî cuda ne. Gastronom ji ber ku 23 parêzgehên mezin ên Çînê hene, behsa 23 pêjgehan jî dikin. Lê mirov dikare dîsa jî xwarek-vexwarekan di bin 4 sernivîsan de kom bike; Pêjgeha bakur, başûr, rojhilat an Beijing û rojavayê Çînê. Zebze di tevahiyan de havpar e, pirr tê bikaranîn.

Binekomên pêjgeha çînî 
 Pêhgeha Sichuanê hez ji biharbêhnê dike, sosa soyayê û sosên tûj (no) navdar in
 Pêjgeha Hunanê re pêjgeha tûjî/notî/tehl jî dibêjin
 Pêjgeha kantona Guangdongê gelek rengîn û dewlemend e. Gorî kurdan hin xwarinên nexwestî jî didin ser, bo mînak ji goştê segê (kûçik, kutik).
 Pêjgeha Dongbei, dorberê Beijingê bi xwarinên ji hevîrê, masî, kulîçeyên rengîn tê nasîn.
 Pêjgeha Şanghay pirr ji masî û sosên bi biharatê hez dike.
 Pêjgeha herêma ûyguran Xinjiangê bi kartolên biraştî, masî, xwarinên ji pêjgeha ereb û nanên xwe tê naskirin.

Dîsa mirov dikare behsa;
 Pêjgeha palasê (qesr, koşk), Fangshan
 Xwarekên ji malbata zadegan Kong, jê re "xwarinên Konfuçe"
 Xwarekên Tanjiacai (ji malbata zadegan Tan)
 Xweşçeşniyên pêjgeha mançûrî û yên din
 Pêjgeha bijîşkiya gelêrî 
jî bike.

Soya (bi latînî soia hispida) him di xwarinan de, him sosan de cihekê sereke digire. Xingalên çînî, savar, riz, meqarneya ji ardê rizê, kilor, şeraba birincê di qora pêşîn de cih digirin.

Dab û nêrîtên destexaneya çînî 
Li cem çîniyan xwarin girîng e, li ser xwarinê têkilî tên danîn, suhbet dibin. Li ser xwarinê mirçîn, bi dengê bilind axavtin, qirtik, bawîşkîn ûêd gelek normal tên dîtin. Lê poz (bêvil) tevdan bêhurmetî ye. Xwediyê malê wekî kurdan dixwaze ku mêvan pirr bixwe.

Ew jî wekî japonan bi darikan xwarinê dixwin. Darikên wan ji yên japonî dirêjtir in. Îro gelek çînî bi kevçî û çatelê (çartilî) jî dixwin. Çar danên rojê jî şorbe tê xwarin. Heger xwarin şorbe û savar an birinc be, berê şorbe tê xwarin. Gelek qîmetê didin, xemlandina dextexaneyê lê ev baldarî ne ji bo seleteyan e. Selete di binikên hûrik de tê servîskirin.

Çavkanî 
 Thomas O. Höllmann: Schlafender Lotus, trunkenes Huhn. Kulturgeschichte der chinesischen Küche. C. H. Beck, München 2010, ISBN 978-3406605390. (almanî)

Fîlm 
 Eat Drink Man Woman (Yin shi nan nü, 1994)
 Das Bankett des Kaisers (Jin yu man tang, 1995)

Girêdan 
 Terîfeyên sereke (almanî) 
 RezepteWiki  (almanî)
 Xwarin li Çînê: Wêne
 Spiegel-Artikel 15. Dezember 2007 Jochen Schönmann: Lebensmittel-Horror in China (almanî)

 
 Pêjgeha çînî
Girara frîgê

Girara frîgê, savara frîgê li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlok û Semsûrê navdar e.

Frîg çiye? 
Frîg cureyeke genimê ye. Hinekê kesk e û bêhna teniyê jê tê. Qurfên (simbil) genimê hêj teze ne tên jêkirin, wan dikin nava zilan. Zilan hinekê dişewitînin, ev bêhna teniyê jî ji wir digire. Frîg piştî şewitandinê nayê şûştin. Di devokan de, frîk, firîk jî tê bikaranîn.

Berkeliya savara frîgê ya Dîlokê 
 2 SA (stekana-qedeha avê) frîg
 1 SA girar (bulxur)
 1/2 SA nok
 6 SA ava goşt, heger nîne av
 2 serî pîvaz
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 500 gr tîkegoşta mihê
 1 KX mergeya fringiyê (pamîdor, bacanê sor, tomatos, şamî), heger nîne 2 heb fringî
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)

Çêkirin 
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê bi tevî goşt bidin ser agir, heya nermijî bûn, bikelînin. 

Pîvazê hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Bila zerayî pê bikeve. Merge û xwêyê tevlîbikin, tevdin. Berdin nava quşxaneya nok û goştê. Ava goştê lê zêde bikin.

Bi hev re bi qasî 10 deqeyan (mînute) bikelînin. Ava wê kêm bû, lê zêde bikin. Bila ava wê her 6 SA be. 

Îcar frîg û bulxurê (girar, savar) berdin navê, bikelînin. Ava xwe kişand, rûnê qijilandî berdin ser. Ser pîlawa xwe, bi kaxezê sîs ê di bo xwarinan tê bikaranîn, por bikin, derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyê) bigirin, bila bi qasî 20-25 deqeyan bîmîne. Paşê dikarin servîs bikin.

Girar
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tolhildanê
Girara meyxaneyê

Girara meyxaneyê yan savara meyxaneyê bi tîkegoşta pîlê tê kelîn. Divê goştê mihê be. Li Semsûrê deng vedaye. Ji meyxaneyê re badexane, araqgeh, kabare jî dibêjin. Berê li meyxaneyan (dibe ku wekî meze) dihatibûye servîskirin.

Berkeliya savara badexaneyê 
 1/2 kg tîkegoşta pîlê
 2 SA (stekana-qedeha avê) girar (savar)
 4 SA av
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)
 2 serî pîvaz
 2 fringî (pamîdor, şamî, bacanê sor, tomatos)
 1 KŞ îsota reş
 2 KŞ xwê (solin)

Çêkirin 
Goşt bi nîv SA avê bidin ser agir. Goşt ava xwe kişand, pîvaza hûrkirî, îsota sor û rûn tevlî bikin, heya zerayî bi pîvazê ket biqelînin. Qalikên fringiyan bigirin, hûrbikin, berdin navê, tevbidin.

2 SA avê tevlî bikin, heya goşt nermijî bû bila bikele. Ava xwe kişand, du car qasî savarê avê berdin navê û du kelan pê bînin.

Îcar girarê (savar, bulxur) berdin navê, derxûnê bigirin. 3-4 deqe di agirê gurr, 3-4 deqe nîvco û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.

Kel bidawî bû, ser pîlawê bi kaxezê sîs ê di kelandina xwarinan de tê bikaranîn porbikin, derxûnê bigirin, bêhêlin bila bi qasî 20-25 deqeyan sar be. 

Beriya servîskirinê îsota reş pê werbikin.

Girar
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tolhildanê
Perçikilîpîlaw

Perçikilî pîlaw, girara perçikilî, pirrçikilîpîlaw navê pîlaweke kurdî ye. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Rihayê nav daye. Navê wê di wateya "pîlava perên wê pirr hatiye dirûtin/çikilandin". Lewra mirîşka xaşandî û hestiyê wê hatiye girtin tevlî vê pîlavê dikin û perê mirîşkê diçikilînin, didirûn.

Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin. Bi texmînî navê wê yê orjînal ne pirçikilî lê perçikilî ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê Girara Pirçikî tomar kiriye.

Îstîtuta patentê ya tirk ev jî bipatent kiriye 
Bi romî (tirkî) navê wê neguhertine, bi navê pirçikli türk pilavi dewletê ev xwarin bipatent kiriye. Dewleta Romê (Tirkiye) hemî xwarin-vexwarinên kurdî bipatent kiriye ku bi hêsanî bikaribe bikaranîna navên kurdî qedexe bike. Lewra xwarekek bû marka, patenta wê hat derxistin, bêî destûrê kes nikare navê wê bikarbîne, dikarin dozê vebikin. Ji navê xwarinê û herêma lê tê xwarin jî kivşeye ku ev xwarineke kurdî ye.

Berkeliya perçikiliyê 
 1 mirîşk
 2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 250 gr gizêr
 2 serî pîvaz
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 3 SA ava goşt
 2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KX xwê ji bo nermijîkirinê

Çêkirin 
Mirîşkê amade bikin, pakij bişon, bixaşînin, hestiyan derînin, perên wê bidirûn, biçikilînin. Birincê bikin nava ava kelî û şor, heya av sar bû bihêlin. Heya ava zelal jê derket bişon, bidarivînin.

Pîvaz û gizêran bi dirêjkî hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Berdin nava quşxaneyê. Mirîşkê bidin ser, birincê jî ser de û xwê pê werbikin. Hêdî hêdî ava goşt berdin nava xwarinê û bihêlin bila bikele.

Çend deqe şûnde agir nizm bikin. Binikeke mezin bînin û quşxaneyê deverûkî robikinê (vala bikin). Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Girar
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê
Girara subha

Girara subha, subhapîlaw, savara bi mewij cure pîlaweke gelê mehelmî ye, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.

Tirpana asîmîlasyonê li viya jî ketiye 
Vê xwarinê jî para xwe ji asîmîlasyonê Tirkiyeyê girtiye, navê wê jî hatiye tirkîzekirin. Heya salên 1970'yê li Rihayê her kesê bi navê subha binavdikir. Piştî qedexekirinê saziya zimanê tirkî (TDK) navê wê kir üzümlü pilav (pîlawa bi tirî). Lê rihayiyan nedikarîn vê navê bilêvbikin üzümlü kirin üzlemeli.

Înstîtuta patentê ya tirk ev xwarin bi navê üzlemeli türk pilavi bipatent kiriye. Di rastiyê de ne xwarineke kurdî ye, ne jî tirkî, xwarina gelê cîran mehelmiyan e. Mirov nikare xwarina bipatent bike, bike milkê dewlet û neteweyan. Xwarin milkê tevahiya mirovahiyê ye.

Ferhengok 
 Subha, bi erebî navê hebikên dişibin moriyê, tiriyê ye
 Subha, dema di navbera taştê û navrojê de ye. Bi erebî ji vê demê re subha dibêjin
 Subha, nûr û ezamet 
 Subha, nimêja nafîleyê û dia

Berkeliya subhapîlawê 
 2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 3 SA ava goşt
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KX xwê ji bo nermijîkirina birincê
 250 gr tîkegoşta mihê (ji pîlê, bêbez)
 1 SA noka xaşandî
 1 SA mewija zer
 1/2 SA dims (mot)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) darçîn
 1 KÇ ava lîmonê
 3 SA av

Çêkirin 
Nokê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibe. Birincê di bikin nava ava kelî, heya sar bû tê de bihêlin. Bi çend avan bişon, bidarivînin. Rûn bidin ser agir, birincê tevlî bikin, biqelînin. Ava goşt berdin navê, 3 deqe di agirê gurr, 3 deqe di agirê normal û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.

Nokê bixaşînin, bipişirînin, ango qalikên wê bigirin. Bişon, bidarivînin. Mewijan bişon. 

Goşt bi tevî hinekê avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bihêlin. 3 SA avê û 1 KÇ ava lîmonê berdin ser, heya nermijî bû bikelînin.

Nok, mewijê tevlî bikin. Paşê jî dimsê û heya tehma xwe girt bikelînin. Beriya ku ji agir daynin, îsota reş û darçînê pê werbikin.

Pîlawê li binikên servîsê belav bikin, quşxaneya goşt, nok, mewij û dimsê jî li ser pîlawê parve bikin.

Girar
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha mehelmî
Pêjgeha Tolhildanê
Jens Stoltenberg

Jens Stoltenberg (jdb. 16'ê adarê 1959 li Oslo), serokwezirê Norwêcê ye. Li heman demê, serokê Partiya Karkeran a Norwêcê jî ye. Partiya wî, di 2000'î de bi desthilat li Norwêcê weke serokwezirê herî ciwan ê di dîroka Norwêcê de. Weke serokekî îdeal li Norwêcê derket li pêş.

Norwêc
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Henrik Wergeland

Henrik Arnold Wergeland (jdb.  li Kristiansand − m.  li Christiania, Oslo), rewşenbîr, nivîskar û helbestvanekî norwêcî bû. Weke yê ku karûbarê destûra bingehîn ya Norwêcê daye destpêkirin jî tê nasin. Bi gotin û hizrên xwe yên ku hanîn ser ziman, weke mirovê ku temenê Norwêcê hemdem avêt jî tê nasîn. Weke romantîkekî dema xwe jî tê nasin. Li ser Norwêcê û norwêcîtiyê sekinî û destûra wê temenê wê avêt. Levdane li hevdû ya Norwêcê, temenê wê, ji aliyê wî ve tê avêtin.

Çavkanî 

Norwêc
Jidayikbûn 1808
Mirin 1845
Rojnamevanên sedsala 19an
Chimmi

Chimmi bi japonî di wateya xweşçêşnî, çêj/tehma herî xweş de ye. 3 xweşçêşniyên Japon (bi japonî nippon sandai chimmi), uni, karasumi û konowata ne.

Çend mînak ji Chimmi - Xweşçeşniyên japonî

Herêma Hokkaidō 
 Hizunamasu
 Ikanankotsu - ji masiya kalemarê
 Kankai - hişkkirina masîya Komai(Eleginus gracilis). Tenê yan bi mayonez, sosa soyayê û îsota sor tê biraştin.
 Kirikomi
 Matsumaezuke
 Mefun
 Saketoba 
 Tachikama
 Uni - ji jûjiyê avî (echinus esculentus)

Herêm Tōhoku 
 Awabi no Kimo 
 Dompiko - Dilê somonê.
 Momijizuke - Parî (Schnitzel) ji somonên teze.
 Tomburi - Qelandina tovên Hosagi (Kochia scoparia schrad.).

Herêm Kantō
 Ankimo - Ji kezeba masiya Anko (masiya masîgiran) 
 Chikuwabu
 Kusaya - Ji masiya hişkkirî û tirşkirî

Herêm Chūbu
 Fugu no Ranso no Nukazuke
 Hebo
 Ika no Maruboshi
 Inago no Tsukudani
 Konowata
 Kuchiko
 Kurozukuri
 Zazamushi

Herêm Kinki
 Daitokuji Natto
 Funazushi
 Kinzanji Miso

Herêm Chūgoku
 Hiroshimana

Herêm Shikoku
 Chorogi
 Katsuo no Heso
 Shuto

Herêm Kyūshū
 Ganzuke 
 Karashi Mentaiko ji  Fukuoka
 Karashi Renkon ji Kumamoto
 Karasumi ji Nagasaki
 Okyuto ji Fukuoka

Okinawa 
 Tofuyo
 Umibudo 

Pêjgeha japon
Xwarin
Tirkeşvend

Tirkeşwen an Tirkeşvend (farisî: Torkeşvend, xelkên Tirk?) êleke koçer a kurdên Lek e. Ev êl li parêzgeha Hemedanê, li derdora bajarên Ased Abad û Tûyserkan kangavar u sahne u dijî. Demên zozanan de bi birrên xwe ve ji Hemedanê hetanî sînorên Kurdistana Iraqê û Xuzistanê koçdibin. Zimanê Tirkeşweniyan Lekî û Kelhûrî ye. Hin qebilên wan ên ku ciranên eşîra kurd a Cumûr in bi kelhûrî diaxivin, ên din hemû bi zaravayeke lekî taybet ya ku ji kelhûrî û lekî hatiye lihevxistin, diaxivin . Ola Tirkeşweniyan Yarsantî ye.din no shie

Çavkanî 

 Torkaşvand (farisî)

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Eşîrên lek
Pêjgeha japon

Hîmê pêjgeha japon riz (birinc) e ku her danê dixwin. Ji xwarek û xurdemeniyên pê re tên ser destexaneyê (sifre), ango yên xwarinê dibetînin (teqwiye), xurîniyan de tên xwarin û yêdek re okazu tê gotin. 

Kurd bo okazu xurinî dibêjin. Xurînî ne tenê berbangê beriya taştêyê tê xwarin, di nava danên rojê de heger çopek hatibe xwarin, ew jî xurinî ye. Peyv him dişibe xwariniyê (ango ji dêl xwarinê ve), him jî dema mirov birçî dibe, made dikeve xura (xurandina) birçîtiyê, bi zimanê kolanî "dixwirê", ku xwirinî jî di hin devokan de jixwe xurînî ye.

Japon ji birinca kelandî re han, îî yan meşî dibêjin ku ev di heman demê de tê wateya danê (danê xwarinê, danê rojê). Di zimanê dîwanî de gohan, zimanê zarokan de jî mama dibêjin.

Ji ber ku Japonya welateke deryayî ye, girav e, masî û çêjên deryayê di pêjgeha japon de cihekê girîng digirin. Di şerê cîhanê yê II. de nan jî ket malên japonan, beriya wê pirr kêm dihat xwarin. Cudatiya pêjgeha japon ji yên welatên dervedorê, kêmbikaranîna rûn û biharbêhnê (biharat) ye. Japon, bû rûn û biharbêhn, destgirandibin, timatiya wê dikin.

Xwarekên navdar 

 Akaşî-yakî, ji çepilên heştpêyê û hêkê 
 Çanko-nabe ちゃんこ鍋, bi stîla Nabe gulaşgirên Sumo gelek dixwin, ji aliyê proteînê ve dewlemend e.
 Donbûrî 丼, pîlawek ji zebze, goşt û hin têkelan.
 Gyōza 餃子, xwarineke ji hevîrê.
 Îşiyakî 石焼き
 Karē カレー, dişibe Curry a hindî.
 Kûşîage　串揚げ
 Makî 巻き, heşînek ji riwekên deryayê û pîlawê.
 Mîzo 味噌汁, şorbe ye.
 Nabe 鍋 yan O-Nabe, hêyavkeke japonî, bi kelînê re dixwin.
 Oden おでん, hêyavkek e.
 Okonomiyakî お好み焼き, ji hevîr û kelemê.
 Saşîmî 刺身, masiya xav.
 Şabû Şabû　しゃぶしゃぶ,
 Sukiyakî　すき焼き, hêyavk e.
 Suşî 寿司, masiya xav, pîlava tirş û zebze.
 Takoyakî　たこ焼き, ji heştpê û hevîrê.
 Tempûra 天麩羅, biraşteyek ji hevîrê tempûra, zebze û hin çêjên deryayê.
 Teriyakî 照り焼き, sosek e.
 Tonkatsû とんかつ, sos e.
 Yakîtorî 焼き鳥, goştê mirîşkê yê biraştinê.

Vexwarin 
 Ryoku-cha 緑茶, dişibe giyagewrikê, çayeke kesk
 Sen-cha 煎茶, çay
 Mac-cha 抹茶, çay
 Ban-cha 番茶, çay
 Genmai-ça 玄米茶, çay
 Hōji-ça ほうじ茶, çay
 Mugi-ça 麦茶, çaya cehê
 Wūlon-ça ウーロン茶, çaya çînî
 Asahi (bîra)
 Sapporo (bîra) "サッポロ"
 Yebisu (bîra) "ヱビス"
 Suntori (bîra) "サントリー"
 Orion (bîra) "オリオン"
 Mizuwari 水割り 
 Sake　お酒 şeraba birincê (riz)
 Hoppy ホッピー 
 Happo-shu 発泡酒 
 Shōchū　焼酎 
 Umeshu 梅酒 
 Calpis (Calpico) カルピス

Awayên aşpêjxaneyên japonî 
 Chūka Ryōri-ya
 Curry Shop
 Aşxaneya malbatê
 Fugu-Aşxane
 Izaka-ya, barên xwarinên sivik jî servîs dikin
 Kaiten-zushi (Sushi „li ser banda xijende, şemitok“)
 Kissaten (kafé)
 No-pants-kisa-Café Kafê bi servîsa "binê ti tiştî"
 Nomiya(cureyek barê ye
 Okonomiyaki 
 Rāmen-ya (xwaringehên servîsa şorbeyên meqarneyan dikin)
 Robatayaki
 Ryōtei
 Shabu-Shabu-Restaurant
 Shokudō (Kantîn)
 Soba-ya 
 Sushi-ya 
 Tempura-ya
 Teppanyaki

Pêjgeha japon
Miso

Miso (bi japonî: 味噌汁 mîsoşîrû) şorbeyeke japonî ya neteweyî ye. Yên ku tehma xwe didin vê xwarinê dashi (stoka masiyê) û miso (mergeya soyayê) ye. Berkeliya (melzemeyê) bingehîn jî tofu, wakame (kefzera, kevza deryayî ya tenik û kesk) û pîvaza biharê ye. Gorî demên salê (werz) kuvark (bo mînak Shiitake) jî tê tevlîkirin.

Ev şorbe wekî xurînî, pêşxwarinî û xwarina sivik di danên rojê de tê servîskirin. Pirranî taştêyê de dixwin. Serê salê bo nermijîkirina kulîçeya bi navê mochi jî bikartînin. Japon xwarinên xwe pirranî bi darikan dixwin, vê şorbeyê jî. Bi darikan ji nav berkeliya tîr digirin, ava wê jî firr dikin (vedixwin).

Pêjgeha japonî
Şorbe
Henrik Ibsen

Henrik Ibsen an jî Henrik Johan Ibsen (z. 20'ê adarê 1828 li Skien − m. 23'ê gulanê 1906 li Kristiania, Oslo), rewşenbîr û nivîskarekî norwecî ye.

Jiyan
Henrik Ibsen li sla 1828 ji dayik bûye, wî bi teybetî vegotinên ji nava xelkê anî hev û nivîsand. Herî zêde bi lîstika wî ya bi navê "Pitikek malê" (bi norwecî: "Et dukke hjem") tê nasîn. Îbsen romantikekî dema xwe bû. Herwiha, ew li hin welatên ewropa ên weke Îtalya jî gerîya û pêşketina li wan deran nas kir. Weke helbestvan û nivîskarê lîstikan jî tê nasîn. Di wê demê de Norwec hê bi Danimarka ve girêdayî bû. Dema ku Danimarka li ber ingilistan û Swedê dikeve şer, Norwec jî dixwaze bi wê re têkeve şer. Lê dema ku di şer de Danimarka winda dike, êdî Norwec ji Danîmarkayê tê veqetandin û bi Swêdê ve tê girêdan. 

Ibsen jî, di wê demê de dinivîsîne û listikên ku wî nivîsandine ji bo tiyatro û hwd, têgihiştinekê li ser Norwec û xelkê norwecî çêdike. Piştre, Ibsen wek helbestvan û romantikekî dema xwe di gelemperiya Ewropa de jî tê nasîn.

Çavkaî

Norwêc
Jidayikbûn 1828
Mirin 1906
Yelda Ebasî

Yelda Ebasî hunermendeke kurd a Xorasanê ye.

Kurtejiyan 
Yelda Ebasî di sala 1987 li bajarê Şîrvan Xorasana Bakur ji dayik bû. Wê di sala 1978an de perwerdehiya dotarê stend û di sala 1989an de cara ewil di koma muzîkê ya dayika xwe cih girt.

Wê digel hunermend Mohsen Mîrzade albûmek kişand û dengê xwe yê taybet ji cîhanê re da nasîn.

Yelda piştgiriya herî mezin û bedew ji aliyê dayika xwe dîtiye. Armanca Yelda danasîna çand û hunera kurdên Xorasanê ji cîhanê re ye.

Çavkanî

Girêdanên derve  
بیوگرافی یلدا عباسی

Kurdên Xorasanê
Hunermendên kurd
Bokmål

Bokmål (bixwîne bûkmol), zaravayekî zimanê norwêcî ye. Zaravayê din jî ê mazin Nynorsk a. Zaravayê zimanê Norwêcê yê ku nêzî sedî 85'an diaxivin. Ev devok, bi taybetî ji sedsalên 17 û 18'an û pê de, bidest pêketina xwe dike. Devoka ku herî zêde tê axaftin û weke zimanê nivîsandinê jî ye. Bokmål, di deme wê ya wê ya pêşî, destpêka wêji riksmålê ye. Yê bi riksmålê re pêşketina wê da kirin. Di despêkê de, weke zimanê dêrê bû. Hingî salên 1850'î de jê re dihat gotin bogmaal. Hanîna du "a"´ya li dem hevdû dengê "å" derdixe. Riksmål, di eslê xwe de, weke zaravayê ku bi zimanê danmarkî ve girêdayê bû jê re di demên pêşîyê de ji dêla riksmål hatiya gotin dansknorsk jî. Rewşênbîrên norwêcî yên weke Knut Hamsun ku xelata Nobelê jî di qada wêjeyê de hildana bi vî zaravayê dinivîsînin. Di sedsale 18'an de, bidest lêkolinên li ser zimanê tên kirin. Navdarên norwêcî yên weke Henrik Wergeland, derpêş dikin ku bi taybetî zimanê xelkê bê kifşkirin û were bikaranîn. Ew li ser norwêciyeke saf disekinê û dihizirê. Norwêcî, di wê demê de di bin bandûra zimanê danîmarkî de bû.

Nimûneyên norwêciya bokmål 

Norwêc