nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Famîleya gezika derewîn

Famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, Lamiaceae) famîleyeke riwekan e. Pirraniya celeb û cureyên vê malbatê bibêhn in. Salane yan pirrsalane ne, hin ji wan li deviyan digihên. 36 celeb, nêzîkî 190 cureyên vê malbatê hene.

Pelên wan rûbirû, kulîlkên wan duperikî, qemçikên wan pirranî çargoşekî ne. Di pelên wan de avzê hene, runekê bêhndar dide der. Pûjan (herwiha nane, tihtavik, pûng jî), berzeling (Lavandula angustifolia) ûêd ji vê famîleyê ne.

Ji ber ku pelên wan rûnê aromatîk dide der, di dermanfiroşî, endustriya parfumeriyê de gelek sûd jê tê wergirtin. Wekî biharbêhn tên bikaranîn, hin cureyên wê baxçeyan dixemilînin.

Cureyên wê

Galerî
Achariaceae

Achariaceae (famîleya axariyasiyan), famîleyeke riwekan ji desteya Malpîgiyalan (Malpighiales) e. Nêzîkî 30 celeb û 145 cureyên vê famîleyê hene. Hinek zanist bi awayekê din bikategorî dikin û ji xeynî 3 celeb û 40 cureyê, yên dixin bin kategeriyên famîleyên din. Lê hejmara wan gelek hindik e.

Li başûrê Afrîkayê cihwar e. Gelek hevparî bi famîleya kundiran (Cucurbitaceae) û famîleya selketûran / famîleya tevran (Brassicaceae) re hene.

Komên vê famîleyê

Galerî
Famîleya kundiran

Famîleya kundiran, famîleya dolmikan (Cucurbitaceae), ji koma kundirawayan (Cucurbitales) famîleyekê riwekan e. Ji cihên germ hez dike. 100 cins, 850 cureyên riwekên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend ji vana digihên, çandiniya kîjanan tê kirin, ne diyar e, lewra statîstîkên Kurdistanê ne di destên kurdan de ne û sazî, dezgehên kurdan jî xwe ji xebatên wiha dûr digirin.

Hin cureyên wê salane, hin jî pirrsalane ne. Giyayên leflefok, lemlemok (ango lem davêje, xijende ye) in, hin ji wan li deviyan digihên.

Cinsên wê yên sereke 
 Bryonia
 Citrullus
 Cucurbita
 Cucumis
 Ecballium
 Lagenaria
 Luffa

Cureyên navdar 

 Gindor (qawin, petêx) (Cucumis melo)
 Dolmik, kundir (Cucurbita)
 Cehik (xiyar, arûf) (Cucurbita sativus)
 Gelek cureyên Kundirê, bo mînak (Luffa cylindrica) 
 Kundirê avî, kulindê avî (Lagenaria siceraria) 
 Xiyarê keran (Ecballium elaterium) 
 Feltîşok, henzel (Citrullus colocynhis) 
 Zebeş (Citrullus lanatus)

Çavkanî 
 Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006

 
Koma kundirawayan
Famîleya adoksasiyan

Famîleya adoksasiyan (Adoxaceae) ji pevjilan (Dipsacales) famîleyekê riwekan e. Gelek cinsên vê famîleyê hene. Nêzîkî 220 cureyên riwekan dihewîne û li cemsera bakur cihwar e. Hin cureyên wê, darî ne, li deviyan dijîn.

Sala 1839'ê Ernst Heinrich Friedrich Meyer vê famîleyê rave dike û 198 cureyan dixe bin kategoriyekê. Celebên wê yên sereke Adoxa,  Sinadoxa, Sambucus, Viburnum in. Guloka berfê ji bazgeyê re dibêjin, ji cinsê Vibirnum, devî ye. Jê re murwer an jî mûrîwer/morîwer (Sambucus) jî tê gotin û li Kurdistanê jî digihê.

Pêşangeh
Famîleya beqewaran

Famîleya beqewaran (Alismataceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya beqewaraniyan (Alismatales de cih digire. 11 cins, nêzîkî 95 cureyên wê hene. 

Li cihên germ û hênik ên cemsera bakur digihên. Bi almanî jê re "famîleya kevçiyên beqan" dibêjin. Ji ber ku hin cureyên wê wekî baqê (qevçe, pirnag) digihên, mirov dikare wekî binekom, bi navê koma baqeweran (wekî baqê) binav bike. Ji ber ku xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin, carnan tevlîhevî derdikevin.

Cinsên wê 
 Alisma
 Baldellia
 Burnatia
 Caldesia
 Damasonium
 Echinodorus
 Limnophyton
 Luronium
 Ranalisma
 Sagittaria
 Wiesneria
Elfûbêy gurcî

Elfubêy gurcî (ქართული დამწერლობა) sîstimêkî nûsîne ke bo nûsînî zimanî gurcî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le çepewe bo rast denûsrê.

Pîtekan 
Elfubêy gurcî le 33 pît pêkhatuwe. Pîtekanî elfubêy gurcî birîtîn le:

Elfûbêy gurcî
Îlana Eliya

Îlana Eliya, () stranbêjeke kurd a îsraelî ye ku muzîka xwe ya etnîkî û weke hunermenda muzîka cîhanê ya Îsraelê tê naskirin.

Îlana di sala 1992an de yekem albuma xwe ya solo bi navê "Cebaliyo" (ji peyva kurdî-erebî Cebel, ku tê maneya "kurê çiyan" derxist. Taybetmendiya vê albûmê ew e ku hemû stran bi amûrên muzîka klasîk hatine tomarkirin û ji nû ve nehatine çêkirin. Gelek stranên wê yên ku hatine gotin xwe dispêrin muzîka gelêrî ya kurdî û bi şêwaza wê ya nû hatine şîrovekirin. Di stranên Eliya de peyamên siyasî yên weke azadiya Kurdistanê û azadiya jinê hene û stranên din jî li ser evîn û şahiya jiyanê ne ku bi taybetî bi deng û strana wê diyar dibin.

Jînenîgarî
Malbata Îlana Eliya bi eslê xwe ji Başûrê Kurdistanê bû û piştî demeke kurt a piştî damezrandina Îsraîlê koçî Orşelîmê bûne. Di zarokatiya xwe de, bi giranî ji karîyera muzîk û helbestên bavê xwe bi bandor bûye.

Di ciwaniya xwe de tu derfet tune bû ku li Rojhilatê Qudsê perwerdehiya muzîkê bibîne. Ji ber vê yekê, dêûbavên wê ew şandin YMCAyê ku li wir ariyan distira û nivîsara pîroz dixwend.

Wê di wê demê de bal kişand ser muzîka olî ya Cihûyan. Piştre dest bi xwendina etnolojiyê dike û bi koka xwe ya kurdewarî re eleqedar dibe. Herî dawî piştî mirina bavê xwe, di sala 1988an de, eleqeya wê bi muzîka kurdî re zêde dibe, ev jî dibe sedem ku di 37 saliya xwe de dest bi karê muzîkê dike.

Şêwaz
Şêwaza muzîka Îlana Eliya ji muzîka etnîkî, bi folklora kurdî û muzîka cîhanê ya Îsraîlî ve têkel e. Gelek caran stranên kevneşopî yên kurdî bi şêweyekî nû û hinek bi bandorên mûzîka Îsraîlî distirê ku ji ber vê yekê ye, stîla wê di muzîka kurdî de taybetmendiyeke taybet çêkiriye. Ji ber ku di stîla Eliya û koma wê, şêwazên rojhilatî û rojavayî tevlî hev e, bandora muzîka kurdî û îsraîlî di berhema wê de têne naskirin.

Dîskografî
 Cebeliyo - 1992
 Ilana Eliya - 1996

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî 

Hunermendên kurd
Kurdên cihû
Mirovên zindî
Android

Android (ji peyva yewnanî androides bi wateya wek mirovan) yek ji pergala xebitandinê ji bo guhêzbar e wek smartphone û komputera tablet. Ev pergaleke Open Source e, ji aliyê Open Handset Alliance ve hatiyê pêşvêbirin û bi Google tê birêkirin. Bingeha xwe Linux-Kernek e.

Larry Page di 13ê adara 2013an de aşkere kir ku êdî li hemû cîhanê ji 750 mîlyon pirtir guhêzbar bi rêya Androidê dixebitin û Eric Schmidt di nîsala 2013an de diyar kir ku ev jimar her roj bi 1,5 mîlyon guhêzbarên nû zêde dibe.

Dîrok 
Di havîna 2005an de Google şirketa Android a ku di havîna 2003an de hatibû damezirandin kirî. Di wê demê de Android hê nedihate nasîn. Tenê dihate zanîn ku evya pergalan ji bo telefonên bêrikê amade dikir.

Di 5ê çiriya paşîn 2007an de Google da nasîn ku ewê bi hevkariya 33 endamên Open Headset Alliance ji bo telefonên bêrikê pergaleke xebitandinê ya bi navê 'Android' pês bixe. Ji 11'e çiriya pêşîn 2008an pêve Androîd êdî bi awayeke fermî ji raya gistî re amade ye.

Yekem guhêzbarê ku bi alîkariya pergala xebitandinê ya Android kar dikir smartphone a bi navê HTC Dream bû û ev di 22ê çiriya pêşîn 2008an de li DYAyê bi rêya T-Mobile G1 kete piyasê. Yek ji taybetiyên vê smartphoneê ev bu ku karibû Global Positioning System bikarbîne û xwediyê sensorên hereketê bû jî. Herwiha, ev taybetî heta îro beseke bingeh a Androidê ye. Ji wir û pê ve gelek guhêzbarên reng bi reng ên sîrketên cuda hene û bi Androidê kar dikin. Ji sala 2010an heta îro Google êdî guhêzbarên xwe yên Androidê jî bi xwe amade dike, wek guhêzbarên Nexusê.

Ekran û bikaranîna wê 

Bikarhênerên Androidê wê bi rêya touchscreen (ekrana destdayînê) û çend tûşên software an jî hardware bikartîne. Ji vê bêhtir gelek sepanên cuda hene, yên ku digel birêvebirîna axaftinê karin bên bikaranîn. Rûyê bingeh ê ekranê ji 3 heta 7 ekranên destpêkê pêk tê û her yek ji wan rûyê guhêzbarê tijî dike.

Kenarê jorîn wek 'perpaza agahiyan' kare bê dîtin: Li milê xwe yê rastê agahiyên derheqê saet, rewsa sarjê, girêdana înternetê, bluetooth û WLANê nîsan dide. Li milê xwe yê cepê jî agahiyên derheqê pergalên aktîf û peyamên cûr bi cûr (wek ên pergalê) hene.

Çavkanî 

Pergala xebitandinê
Famîleya sosinên înka

Famîleya sosinên înka (Alstroemeriaceae) navê famîleyeke riwekan e, di desteya sosiweran (sosinkî) Lilialesê de cih digire. Du şax, çar cins (celeb), 170 cureyên vê malbatê hene. 

Ji ber ku bi vedîtina parzemîna Amerîkayê re gelek cureyên wê derbasê Ewropa bûne, hin riweknasan bi navê înka bi nav kirine. Hin cureyên vê malbatê, ketine xetereya tunebûnê. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê tên naskirin an çandin ne diyar e.

Sîstematîka sosinên înka 
Barthélemy Charles Joseph Dumortier sala 1829ê famîleya Alstroemeriaceae wekî binekomekê Iridarieae tomar kiriye. Bi Alstroemeria salsilla sala 1762yê, cinsê Alstroemeria ji aliyê Carl von Linné ve di bin navê Planta Alströmeria hatiye rêzkirin û ji bo bîranîna Claus Alstroemer (1736–1794), navê wê di riweknasiyê de Alstroemeriaceae maye.

Du şax û çar cinsên îro hene û winda nebûne 

 Şaxa Alstroemerieae bernhardi: Du cins 165 cureyên vê şaxê hene û di deh salên dawiyê de hebûna wan jî ketiye xetereyê:
 Sosina înka (Alstroemeria L.): Bi qasî 65 cureyan.
 Bomarea (Bomarea Mirb.): Bi qasî 100 heya 110 cureyan. 
 Şaxa Luzuriageae Bentham & Hooker (Syn.: Luzuriagaceae Lotsy): Du celebên wê hene:
 Drymophila R.Br.: Du cureyên wê hene.
 Luzuriaga Ruiz & Pav. (Syn.: Enargea Banks ex Gaertn.): Sê cureyên xwe hene.

Çavkanî
Amborella trichopoda

Amborella trichopoda, ji malbata Amborellaceae  riwekek e tekane ne, monotîpîk e. Biçûk, her dem hêşîn e, heya hişk bibe. Pelên wê dikarin hinekê ji hev cuda bin. Fêkiyên wê dema digihên sor dibin. Li Kurdistanê digihên an çandiniya wê tê kirin, ne diyar e. 

Riwekên monotîpîk
Amborellaceae
Famîleya bihokên hindî

Famîleya bihokên hindî, famîleya annonayan, famîleya şûşedaran, famîleya sêveweran (sêvkiyan) (Annonaceae) navê famîleyeke riwekan e. Di desteya manolyayan (Magnoliales) de cih dîgîre. 

Her guşîyeke wê de 1-8 heya carnan 12 fêkî hene. Fêkiyên wê çêjdar in, bi taybetî sêvdarçîn (Annona squamosa). Dîsa çerîmoya (Annona cherimola), annonaya tehl (Graviola, Guanabana, Annona muricata) jî. Li Ewropa û DYAyê di plantasyonan de çandiniya papûaya sêgepî (Asimina triloba) tê kirin.

Cinsên vê malbatê

Çavkanî 

 
Koma manolyayan
Famîleya kinfan

Famîleya kinfan, famîleya axûya segan, famîleya kûçikkujan (Apocynaceae) famîleyeke riwekan e, di koma kulîlktehlan (Gentianales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar tê hejmartin. 

Hin cinsên vê malbatê dar, hin devî, hin jî giha ne. Hin endamên komê li cihên avhewaya wê tropîkal, nîvtropîkal e, cihwarbûyî ne. Pirraniya riwekên vê malbatê avzê didin der. Gelekên wê jî axûdar in, bijehr in. 5 binekom, 380-424 cins (celeb), dora 1500 jî endamên, ango cureyên vê famîleyê hene.

Sîstematîka famîleyê 
Cara pêşîn sala 1789'ê ev famîle ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Apocineae“ hatiye ravekirin û navandin. 

 Binekom Apocynoideae Burnett
→ Şax: Apocynoideae

 Binekom Asclepiadoideae R.Br. ex Burnett
→ Şax: Ebreşûmiyan (Asclepiadoideae) 

 Binekom Rauvolfioideae Kostel.
→ Şax: Rauvolfioideae

 Binekom Periplocoideae R.Br. ex Endl.: Bi 33 cinsan: 
 Atherandra Decne.
 Baroniella Costantin & Gallaud
 Baseonema Schltr. & Rendle
 Batesanthus N.E.Br.
 Buckollia Venter & R.L.Verh.
 Camptocarpus Decne.
 Cryptolepis R.Br.
 Cryptostegia R.Br.
 Decalepis Wight & Arn.
 Ectadium E.Mey.
 Epistemma D.V.Field & J.B.Hall
 Finlaysonia Wall.
 Gymnanthera R.Br.
 Hemidesmus R.Br.
 Ischnolepis Jum. & H.Perrier
 Kappia Venter
 Maclaudia Venter & R.L.Verh.
 Mondia Skeels
 Myriopteron Griff.
 Omphalogonus Baill.
 Pentopetia Decne.
 Periploca L.
 Petopentia Bullock
 Phyllanthera Blume
 Raphionacme Harv.
 Sacleuxia Baill.
 Sarcorrhiza Bullock
 Schlechterella K.Schum.
 Stomatostemma N.E.Br.
 Streptocaulon Wight & Arn.
 Tacazzea Decne.
 Telectadium Baill.  
 Zygostelma Benth.

 Binekom Secamonoideae Endl.: Bi 8 cinsan.
 Tribus Secamoneae G.Don.
 Calyptranthera Klack.: Bi qasî 10 celeban li Madagaskarê.
 Genianthus Hook. f.: Bi qasî 16 celeban li Asyayê. 
 Goniostemma Wight: Du celeb li Çîn û Hindistanê.
 Pervillaea Decne. (Syn.: Menabea Baill.): Die etwa vier Arten kommen in Madagaskar vor.
 Secamone R.Br.: Herwiha Rhynchostigma Benth. dora 90-100 celeb, li gelek deverên erdê.
 Secamonopsis Jum.: Tenê 2 celeb, ji Madagaskarê.
 Toxocarpus Wight & Arn.: Bi qasî 50 celeb li Asyayê.
 Trichosandra Decne.: Ji Madagaskarê belav bûye.
Eşkewtî Şaneder

Eşkewtî Şaneder dekewête qezay Mêrgesor û ser be parêzgay Hewlêre. 2200 pê berze le astî rûy zeryawe, dekewête ser berzayî lutkey çiyay Biradost û mêjûy em eşkewte degerêtewe bo serdemî berdînî kon bo 80000 sall ber le zayîn û be kontirîn û gewretirîn eşkewt dadenrêt le Êraq da. Le berzayî (18 m) û drêjayî (40 m) û panayî (27 m) ke frawan debêt bo nawewe ta degate nizîkayî (60 m). Le sallî 1951 ta 1961 hellkollînî seretayî têda krawe le layen zana Ralph Solecki be pallpiştî berrêweberayetî giştî şwênewar lew kate da, em hellkollîneş tewaw nekrawe û le encamî em hellkolîneş çwar çîn dozrawetewe.

Besterî derekî
 http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/shanidar.html (Be îngilîzî)
 http://www.bakhawan.com/kurdipedia/Default.aspx?q=795

Cihên arkeolojîk
Şûnewarên Kurdistanê
Zarawe

Zarawe (be îngilîzî: dialect) beshêkî biçûtir le zimane ke taybetmendiyekanî xoy heye. Zarawekanî her ziman legell yek peykerey ew zimane drust deken.

Zarawekan detwanin legell yek cyawaz bin:
le wişekan da: (bo wêne be mukiryanî dellên mizgewt bellam be erdellanî dellên mizgit).
le go kirdin da: wişekan wekû yek denûsrên bellam cyawaz go dekrên le layen axêweranî corawcorewe.
le rêziman da: (bo wêne be mukiryanî dellên le dûr ra bellam be erdellanî dellên le dûrewe).

Ziman
Gerrûsî

Gerrûsî yek ji binzaravayekên zimanê kurdî ye. Ev binzarava bêhtir li deverên Bîcar û Qurwe tê axiftin. Kurdiya Gerrûsî pîreke di navbera soranî û kelhûrî de ye.

Çavkanî 

Kelhûrî
Elfubêy îbrî

Elfubêy îbrî elfubêyeke ke bo nûsînî zimanî îbrî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le 22 pît pêkhatuwe.

Pîtekan 
Pîtekanî elfubêy îbrî birîtîn le:

Zimanî îbrî
îbrî
Sosina înka

Sosina înka, berfiya înka, zembeqa înka (Alstroemeria) navê cinsekê riwekan ê famîleya sosinên înka (Alstroemeriaceae) ye. Ji aliyê Carl von Linné ve bo xatirê riweknasê swêdî Claes Alströmer (1736–1794) bi navê Alstroemeria hatiye navdandin. 40 heya 65 endamên vê riwekê hene. 

Ji welatên înkayan belav bûye. Beriya ku parzemîna Amerîkayê bê vedîtin, li Amerîkayê wekî înka û maya gelek şarezayî pêş ketibûn. Alstroemeria riwekeke pirrsalane ye ku demsalane (werzane) hêşîn e. Ji bo cinsê xwe berdewam bike, kokên xwe zêde dike. Li welatê înkayan ê Perûyê gelek tê dîtin. Hin celebên wê jî tên xwarin.

Çavkanî 

Famîleya sosinên înka
Spartakûs

Spartakûs (; ) (z. 109ê berî zayînê – m. 71ê berî zayînê), gladyator û serdarê koleyan bû ku berî zayînê li Romayê bi koleyan re li dijî komara Romayê serhildan pêk anî.

Serhildêr
Serdema kevnare
Serdema helenîstî
Axûçan

Axûçan yek ji ocaxên qizilbaşî yên Dêrsimê ye. Navenda Axûçanan li Bargînî, gundekî Xozatê ye, belê wek ocax li warên kurdên qizilbaş, li Ezirganê, Mereşê, Semsûrê û Sêwasê jî belavbûne. Çar şaxên axûçanan hene: Murşît, Koca Seyîd, Kose Seyîd û Seyîd Mencik.

Bêjenasî 
Axûçan (axû + içen) « ê ku axû vedixwe » (li gorî efsaneya Axûçanê):
 axû: bi kurmancî ye.
 içen (içmek): bi tirkî « vexwarin ».

Efsaneya Axûçanê 

Tê gotin ku kalikê axûçanan yekê bi navê Mehmûd ê ku hemdemê Siltan Mecîd bû ye. Mehmûd xwe di nav gel de zana dide pejirandin û gelekî mirêdan li xwe dicivîne. Belê hinek ji kirinên wî aciz dibin û gilîye wî li ba Siltan Mecîd ê Osmanî dikin. Siltan Mecîd wî dibe Stenbolê û dixwaze wî bi jehrê (axû) bikuje. Belê gava ku siltan jehrê pê dide vexwarin, ew li vî tu karîgeriye nake. Ji ber wî yekî jê re bi romikî "axû îçen" yane "ê ku axûyê vedixwe" gotine. Herwiha axûçan di kurmancî de kakofoniya axû îçen e. Ev kerameta tesîreke mezin li ser siltan dike û siltan wî ef dike û bi dused hev zêran ve dişîne Dêrsimê.

Çavkanî 

Eşîrên Dêrsimê
Seyda Perînçek

Seyda Perînçek (jdb. 1975, Derik, Mêrdîn, Bakurê Kurdistane), hunermendê kurd e.

Jiyan
Seyda Perînçek di sala 1978an de li Dêrika Çiyayê Mazî ji dayik bûye û ji zarokatiya xwe pê ve bi hunerê re eleqedar e. Heta niha nêzî 800 helbest û kilamên wî hene.

Ew besteyên ku wî bi xwe afirandine bi saz û dengê xwe yê bêhempa pêşberî gel dike. Ji xeynî vê jî berdevkê navenda çanda Mêrdînê ye, li NÇMê mamostetiya muzîkê dike û perwerdehiya baxlemê dide.

Ev besteyên ku Seyda Perînçek bi xwe afirandine, tevî notayên wan, kiriye pirtûk. Niha pirtûka besteyên Seyda Perînçek di destê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de ye.

Albûm
Tu Wateyî (2010)
Berxo (2019)
Evîna Windayî
Kolan

Klîb
 Oy Xezalê
Çar Demsal (Bi Pinar Şahîn re dibêje) (2017)
Çev Zeytûna Min (2019) (Akustîk)  
Ez yekim (2017)
Derdo (ft Havin - 2022)

Single 

 BAZ Û KEVOK
 Qehwa Mira yê

Çavkanî
https://www.youtube.com/c/seydaperincek

Stranbêjên kurd
Stranbêj
Kurdên Urdunê

Kurdên Urdunê yek ji gelên kêmjimarî yên li Urdunê ne. Hejmara kurdan li Urdunê li dora 40  hezarî ye û paşnavê piraniya wan "kurdî ye" û yên hinekan li gorî navê eşîrên wan e.

Dîrok 
Mirov dikare şopa hebûna kurdan li Levantê hetanî sedsala 12'mîn bikişîne. Gava ku xanedana Eyûbiyan hember Xaçperestan şerdikin, gelekî şervanên kurd jî di nava artêşên wan de hene. Hinek ji wan şervanan li vê herêmê dimînin, ziman û çanda Ereban de asîmîle dibin. Belaviya navên kurdî di topografiyê de Wadî el-Ekrad (newala kurdan) îspata hebûneke kevn a kurdan li vê herêmê ye.

Belê pêşiyên kurdên ku îroyî li Urdunê dijîn ne ev in. Kal û pîrên wan mamûr û leşkerên osmaniyan bûne û piştê wezîfe bi malbatê xwe ve li Urdunê dimînîn. Niha pirraniya wan li paytexta vê dûgelê, li Ammanê dijîn, û tê zanîn ku cîvakî gelekî rind entegre yê cîvaka urdunî bûne. Di aliyê ziman de piraniya wan asîmîle bûne, kêm kes dikarin bi kurdî biaxivin.. Belê çalakiyên çandî ji 1960an vir de hene, çanda kurdî di nava malbatan de têye parastin. Piştî şerê Îraqê yê yekem jî gelekî kurd ji Başûrê Kurdistanê penaberê Urdûnê bûne.

Çavkanî 

Urdun
Urdun
Şeqaqî

Şeqaqî yek ji êlên esilkurd, ên azerîaxiv e. Ev êl a ku aliye olê de şiî ye, niha li hemû cografiya azerîaxiv a li Îranê belavbûye. Herwiha li Filistîn jî malbateke bi navê Şeqaq heye, mumkun e ku pewêndiya wan bi vê êlê re hebe.

Dîrok 
Gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl ji Finikê an jî ji qezaya Kilîsê koçberê rojhilata Gola Wirmê bûye. Şeqaq an Şeqak di kurdî de navê heywaneke ku di lingê xwe ve seqet e. Mînorsky diyar dike ku ev êl di dema Baraniyan (Aqkoyinlî) de barê Transqefqasyayê kiriye. Ji xwe ji navê tayifên wan jî belû ye ku ev êleke kurdan a qizilbaş bû ye: Palûkan, Goran, Zaferan, Şatran hemû navên êl û eşîrên kurdan in. Di dokumentên rusan ên serê sedsala 19'mîn ev êl derbas dibe. Gorî J. Morier serjimara Şeqaqan li Erdebîl, Xalxal û Zenganê di 1814'an de 50.000 mal bû. Hin şaxên vanan jî bi eşîrên kurdan ve li Xorasanê hatine bicîhkirin. Şeqaqî bi taybetî di dema Zendiyan de yek ji êlên bihêz bûn. Mîrê Serabê Elî Xanê Şeqaqî xwedî rutbekî artêşiya giring bûye. Kurê wî Sadiq Xanê Şeqaqî mîrê Serabê ji aliye Qeceran ve hatiye kuştin.

Binêr 
 Xanedana Serab

Çavkanî 

Dîroka azeriyan
Dîroka kurdan
Eşîr
Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê

Lîsteya eşîrên êzidiyan li Başûrê Kurdistanê

Eşîrên Êzîdî Li Şingal 
Eşîrên êzîdî yên li herêma Şingalê li du bendên menşeyî belavdibin. Vana Xorkan û Cûwanan in.

Xorkan 
 Aldexî
 Adiyan
 Aldîn
 Bekiran
 Cefrî
 Çêlkan
 Dilkan
 Heskan - Şerqan
 Hewîrî
 Helîqî 
 Kurkurka 
 Mendikan
 Mûsanî
 Mehirkan
 Musqora
 Mala Bakê
 Qîçkan
 Qîranî
 Reşkan
 Simoqî
 Şerqiyan
 Şehwanî

Cûwanebî 
 Aqosî
 Bekiran
 Çûkan
 Dilkan
 Emeran
 Hebaban/Hebabat (Hecbanî?)
 Howêrî
 Hilêqî
 Heskan – Simal
 Kizan
 Korkorkî
 Mashekî
 Mihirkan / Mehirkan
 Xinan
 Mala Xalitê
 Miskora
 Qîçikan
 Hesenan
 Nukrî
 Eldinan
 Ûsivan
 Xosî
 Elî Sorka
 Xifshan
Xidir Xelef / Dasinî

Eşîrên ezdiyan li Şêxan
 Belesinî
 Basidkî
 Birîmenî
 Dina
 Dumilî
 Hekarî
 Heraqî
 Mamûsî
 Misûsan
 Pêdayî
 Qaîdî
 Qirnayî
 Rûbanistî
 Tirk
 Xaltî
 Xetarî

Çavkanî 

 Kurdica: Eşîrên Êzîdiyan, 21.04.2012
Elfubêy tacîkî

Elfubêy tacîkî elfubêyekî kîrîlîye ke bo nûsînî zimanî tacîkî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le 35 pît pêkhatuwe.

Pîtekan 
Pîtekanî elfubêy tacîkî brîtîn le:

Zimanê tacîkî
tacîkî
tacîkî
Lîsteya eşîrên Dêrsimê

Lîsteya êl û eşîrên Dêrsimê.

Jêrenot: (K) = Kurmancîaxiv, (Z) = Kirmanckîaxiv, (K/Z) an jî (Z/K) herdû zaravayê jî tênê axavtin.

Êl 
Li Dêrsimê ev êl hene.

Qurêşan 
Li bakûr û rojhilatê Dêrsimê (Aşqele, Baybûrd, Çat, Tercan, Redki)
 Qursî (K/Z)
 Şadiyan (K)
 Balaban (Z)
 Badilî (K)

Koçgirî 
Ji warê vê êle re yê ku li rojhilatê Sêwasê û rojava û bakurê Ezirganê dikeve, bi kenvneşopî Koçgirî têye gotin. Bixwe îda dikin ku şaxeke êla Şêxhesenan in. (K)
 Saran
 Barlan
 Şaran
 Îban
 Zaza
 Laçîn
 Soran
 Zerikan

Şêxhesenan 
Ev êl ya eşîrên rojavayê Dêrsimê ye.
 Bextiyarî (K/Z)
Reşik (K)
Rûtan (K)
 Lolan (li Xozatê; Z)
 Seydan (Z)
 Şêxmemedan (Z)
 Ebasan (Z)
 Îksor (K)
 Ferhadan (K/Z)
 Qerebalan (K)
 Qirxan (Z)

Eşîr 
Ligel êla Şêxhesenan a Dêrsima Rojava, van eşîrên jêrê, yên ku xwe wek « dêrsimiyên binkî » (yerlî) dizanin, heta sedsala 18emîn êleke bi navê "Dêsiman" pêk anîne. Belê ev êl di sedsala 19emîn de li çend hev êlên piçûk belav bû ye: Wana Kûzûçan, Qurêşan, Çarekan, Pîlvank û Xormekan bû ne, yên ku di pêşketina sedsal a piştî de rêxistina xwe ya cîvakî de karakter û saziyên eşîrî girtine.

 Axûçan (K)
 Alan (Z)
 Alxan (K)
 Arî (Z)
 Aslan (Z)
 Aşûran (Z)
 Atmanî (K)
 Avdalan (Z)
 Balan (K)
 Bava Mansur (K/Z)
 Bêrîtan (K)
 Bîrman (Z)
 Beyt (Z)
 Bezgar (Z)
 Botan (Z)
 Bûtikan (K)
 Bozûkan
 Canbegan (K)
 Çarekan (Z)
 Caferan (Z)
 Ciban (Z)
 Dêlikan (K)
 Demanan (Z)
 Dilmaqan (Z)
 Dimilî (Z)
 Derwêş Cemal (Z/K)
 Derwêş Gewr (Z/K)
 Gew (Z)
 Gelabî (Z)
 Kûzûçan (Z)
 Gûran (Z)
 Ginîyan (Z)
 Xiran (K)
 Heyderan (Z)
 Hesenan (K)
 Xormekan (Z/K)
 îzol (K)
 Karsan (Z)
 Kez (Z)
 Keçelî/Kalan (K/Z)
 Kikoran (Z)
 Kimsor (K)
 Koçan (Aşiq/Qereçî) (K/Z)
 Kurmeşan (K)
 Kolik (Z)
 Qûbat (Z)
 Lolan (Z)
 Maksûd (Z/K)
 Mamekan (Z)
 Mîlan (Z/K)
 Nenikan (K)
 Oxçiyan (K)
 Parçikan (K)
 Pîlvank (K)
 Pîran (Z)
 Palî (Z)
 Pezgoran (Z)
 Qerebaş (K)
 Sari Saltik (Z)
 Sawalû (Z)
 Soran (K)
 Şekak (Şavak) (K)
 Şam (Z)
 Şemkan (K)
 Sînemilî (K)
 Sisanî (K)
 Topuz (K)
 Ûsuvan/Yusufan (Z)
Famîleya begonyayan

Famîleya begonyayan, famîleya pelvajiyan (Begoniaceae) navê malbateke riwekan e, di desteya kundiriyan (kundirkî) (Cucurbitales) de cih digire. Tenê cinsekê vê malbatê ku 1400 heya 1500 endamê wê hene Hillebrandia sandwicensis aîdê cinsê begonyayê nînê. Pirraniya endamên vê famîleyê ji yek cinsekê (cinsa Begonyayê) ne. Hin celebên begonyayê tên xwarin.

Kulîlka begonya bo baxçevaniyê tê çandin. Li Kurdistanê jî tê dîtin lê ev famîle ji avhewaya tropîkal hez dike. Li başûrê parzemîna Amerîkayê cihwar e. Famîleya Begoniaceae sala 1820'ê ji aliyê Friedrich Graf von Berchtold û Jan Svatopluk Preslem bi navê Begoniae hatiye tomarkirin. Sala 1824'ê jî Carl Adolph Agardh navê Begoniaceae lê kiriye. Agardh di Aphorismi Botanici de hejmara endamên vê famîleyê 200 daye.

Bi qasî 1400 endamên vê famîleyê di 63 heya 66 koman de tên rêzkirin. Hillebrandia Oliv. cinsekê monotîpîk e. 

 
Koma kundirawayan
Zimanî pallewîy eşkanî

Zimanî pallewîy eşkanî yan zimanî partî ke hendêk car "pallewîy bakûrî"şî pêdellên zimanî hozî part bû. Em zimane le serdemî împratorêtî eşkanîda, yanî le sallî 250y ber le zayîn û hatine ser karî eşkî yekem heta sallî 224î dway zayîn û ruxanî destellatî eşkanîyekan zimanî resmî buwe. Le dway pallewîy eşkanî, zimanî pallewîy sasanî cêgay em zimaney girtewe.
Zmanî pallewî eşkanî likêke le zimane hîndu-urûpayîyekan û ser be zimanekanî êranîy bakûrî rojawaye û legell zimanî kurdî yek binemallen.

Hellsengandinî zimanî pallewî eşkanî legell zimanî kurdî

Emaneş bibîne 
Zimanî pallewî
Zimanî pallewîy sasanî

Serçawekan 
Nanewazade, Elî, Ferhengî pehlewî, Taran, Çapemenîy tewekulî, l 5, 2002, ISBN 964-5821-15-0
Zebîhî, Ebdurrehman, Qamûsî zimanî kurdî, Wirmê, Nawendî billawkirdnewey ferheng û edebyatî kurdî, l 29

pallewîy eşkanî
pallewîy eşkanî
Famîleya kevotan

Famîleya kevotan, famîleya darşimşîran (Buxaceae) famîleyeke riwekan ji desteya kevotiyan (kevotkî), bi navekê din desteya darşimşîriyan (Buxales) e. Pên cins, bi qasî 70 endamên vê famîleyê hene. Li başûrê Spanya, navenda Ewropayê cihwar in. Li Kurdistanê jî tên dîtin.

Sîstematîk 

Du şax, pênc cins, bi qasî 70 endamên famîleyê hene.

 Şax Sarcococceae:
 Notobuxus Oliv.: Welatê wê ji navend heya başûrê Afrîkayê ye.
 Pachysandra Michx.: Sê heya pênc celeb.
 Sarcococca (Lindl.): 15 heya 20 celeb, başûrê rojhilata Asyayê.
 Styloceras A.Juss.: Bi sê celeban, li başûrê Amerîkayê.
 Şax Buxeae: Bi yek cinsekê:
 Darên kevotê (Buxus L.): 30 heya 70 celeb.

Girêdan
Famîleya genim û kurtîjan

Famîleya genim û kurtîjan, famîleya genim, famîleya biqurfan (Poaceae = Gramineae) navê famîleyeke riwekan e ku li seranser erdê, di tevahiya rewşên avhewayê de endamên vê famîleyê kêm-zêde digihên. Di desteya genimiyan (genimkî) Poales de cih digire. 

Çend ji endamên vê komê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin. Li parêzgeha Dîlok, Riha, Amedê, li deşta Mûşê û Rewanê çandiniya genim, ceh pêşketî ye.

Giyayên bi hazaran salan in, ji aliyê mirovan ve çandiniya wan tên kirin in. Genim, ceh, tarîgan (şilêl), baçîk (xamkêsan), riz (birinc), garis (gilgil) ûêd di vê malbatê de cih digirin ku bo mirov û ajalanên xurdemeniyên sereke ne. 650 cins û bi qasî 10.000 endamên vê komê hene. Ji vê famîleyê re famîleya giyayên şîrîn ên mêrg û çîmenan jî tê gotin.
Bûtikan

Bûtikan an Bûtkan (yek caran jî wek Pûtikan tê bilevkirin. Eşkere ye ku butikan formeke navê "Botî" (Botan) ye.) li Kurdistanê bi vî navê çend hev eşîr hene. Yek ji wan li Dêrsimê û Serhedê dijî, kurmancîaxiv û elewî ye. Bûtikaniyên Dêrsimê, bi taybetî li bakûrê Dêrsimê, li Tercanê, Aşqeleyê û Oxlêyê, berê demeke nêzîk de ji Xinûsa Ezirmê koçberê wan devêran bûne. Pêşiya koçberiya wan a Tercanê, butikan bi Xormekan, Çarekan û Şadiyan ve yek ji eşîrên elewî yên mezin li Xînûsê, Xolxolê û Gêxîyê bû ye.

Eşîrên Dêrsimê
Famîleya dargindoran

Famîleya dargindoran (Caricaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya pelxaçkiyan (Brassicales) de cih digire. Bi qasî 4-6 cins, 34 endamên vê komê hene.

Sîstematîk 
Carica – 1 endamê wê heye Carica papaya, li Amerîkayê digihê 
Cylicomorpha – 2 endam, li Afrîka
Jacaratia – 5 endam, li Amerîka
Jarilla – 3 endam, li Amerîka
Vasconcellea – 20 endam, li Amerîka
Commelinaceae

Commelinaceae (famîleya komelînayan), famîleyeke riwekan ji desteya komelînayan (komelinakî) Commelinales e. Navê xwe ji riweknasên holandî Jan Commelin (1629–92) û Caspar Commelin (1667–1731) girtiye. Çend ji celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên ne diyar e.

Li cihên subtropîk û tropîk cihwar e. Çandiniya hin endamên vê malbatê tê kirin. Herwiha hinekên wan jî baxçeyan dixemilînin.

Sîstematîk 
Du binekomên vê famîleyê hene. Her yek ji wan du şax û bi qasî 40 celeban dihewînin. Bi giştî 652 endamên vê famîleyê hene (agahiya dawî, tîrmeh 2009):
 Commelinoideae Eaton: Du şax, 38 celeb, 640 endam:
 Şaxa Commelineae(Meisner) Faden & D. Hunt: Pênc celeb:
 Aneilema R.Br.: Bi 65 endaman.
 Anthericopsis Engl. 
 Buforrestia C.B.Clarke
 Tagblumen (Commelina L.): (bi tevî Phaeosphaerion Hassk., Commelinopsis Pichon) bi 170 endaman.
 Dictyospermum Wight: Çar heya pênc endam, li deverên tropîk ên Asyayê.
 Floscopa Lour.: Pantropîk, bi qasî 20 endaman.
 Murdannia Royle: Bi 50 endaman li Asyayê.
 Pollia Thun.: Bi qasî 17 endaman.
 Polyspatha Benth.
 Pseudoparis H.Perrier 
 Rhopalephora Hasskarl: Bi 4 endaman li Madagaskar û başûrê Asyayê.
 Stanfieldiella Brenan
 Tricarpelema J.K.Morton: Bi qasî 7 endaman li Hîmalaya, Îndonêzya û Filîpînan. 
 Şaxa Tradescantieae (Meisner) Faden & D.Hunt: Bi 7 celeb û bi qasî 25 heya 34.
 Binekom Palisotinae Faden & D.Hunt: Tenê yek celebek:
 Palisota Reichb.
 Binekoma Streptoliriinae Faden & D.Hunt: Bi sê celeban:
 Aetheolirion Forman
 Spatholirion Ridl.: Bi sê endaman li Viyetnam, Tayland û Çînê.
 Streptolirion Edgew.: Tenê yek celebek:
 Streptolirion volubile Edgew.: Li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê.
 Şaxa Cyanotinae (Pichon) Faden & D.Hunt: Du celebên monofîletîk:
 Cyanotis D.Don (tevlî Amischophacelus R.Rao & Kamm.): Bi 50 celeban li Afrîka, Asya û Awistraliyayê.
 Belosynapsis Hassk.: Sê celeb li Asyayê.
 Binekoma Coleotrypinae Faden & D.Hunt: Bi sê celebên monofîletîk:
 Amischotolype Hassk.: 20 endam, Afrîka, Asya.
 Coleotrype C.B.Clarke
 Porandra D.H.Hong: Sê endam li rojhilatê Asyayê.
 Binekoma Dichorisandrinae (Pichon) Faden & D.Hunt: Pên celeb:
 Cochliostema (Lem.): Du endam.
 Dichorisandra J.C.Mikan
 Geogenanthus Ule
 Plowmanianthus Faden & C.R.Hardy: Pênc celeb.
 Siderasis Raf.
 Binekoma Thyrsantheminae Faden & D.Hunt: Pênc celeb:
 Gibasoides D.Hunt
 Matudanthus D.Hunt
 Thyrsanthemum Pichon
 Tinantia Scheidw.: Bi 14 endaman.
 Weldenia Schult. f.
 Binekoma Tradescantiinae Rohw.: Bi 6 celeban:
 Gibasis Raf.: Bi 11 endaman.
 Elasis D.Hunt
 Tradescantia ( L.): Bi 70 endaman.
 Callisia Loefl. (inklusive Aploleia Raf., Cuthbertia Small, Hadrodemas H.Moore, Leiandra Raf., Leptorhoeo C.B.Clarke ex Hemsley, Phyodina Raf.): Bi 20 endaman li Amerîka.
 Callisia repens 
 Tripogandra Raf.
 Sauvallea Wright
 Cartonematoideae G.C.Tucker: Du şax, her yek ji wan bi ceebek, tevî hev 12 endam:
 Şaxa Cartonemateae:
 Cartonema R.Br.: Awistraliya.
 Şaxa Triceratelleae:
 Triceratella Brenan: Li Zîmbabwe.
Famîleya tolikê

Famîleya tolikê (Malvaceae) navê famîleyeke riwekan e. Di desteya tolikiyan (tolikkî) (Malvales) de cih digire. 9 binekom, 243 celeb, 4.225 heya 4.300 endamên vê famîleyê hene. Li seranser erdê kêm-zêde tê dîtin. 

Kakao û pembû jî ji vê komê ne ku çandiniya wan tê kirin. Gelek celebên vê famîleyê park û baxçeyan dixemilînin. Tolik li Kurdistanê hezkirî ye, di gelek xwarinên pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Ji xeynî tolikê kîjan celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin.
Kurêşan

Kurêşan yek ji êl û ocaxên Dêrsimê ye.

Ocax 
Vana her çiqas wek êl an eşîr bêne dîtin jî, ji ber ku serjimara wan gorî hemanan (ocaxên din) gelekî zêde ye, bi rastî yek ji ocaxên seyîdên qizilbaşan e. Bi taybetî eşîrên rojhilatê Dêrsimê bi piraniya xwe girêdayinê vê sulala mistîqî ne. Şaxên Qurêşan ên seyîd Aliyan, Qaziyan, Heman hwd. ne.

Êl 
Mark Sykes di gotara xwe derheqê êl û eşîrên kurdan ên ku li erdê împeratoriya osmaniyan de dijiyan, êleke bi navê Qurêşan jî lîstedike. Gorî wî êla Qurêşan, a ku çawa tê xuyandin li rojavayê Dêrsimê biwar bûye, ji van eşîran pêk hatiye: 
 Qursî
 Şadiyan
 Balaban
 Badilî

Navdar 
 Sey Qajî
 Seyder
 Kemal Kiliçdaroẍlû
 Derviş Îsmaîl

Çavkanî 

Eşîrên Dêrsimê
Xinûs
Famîleya kokayan

Famîleya kokayan, famîleya kokaweran (Erythroxylaceae) famîleyeke riwekan, ji riwekên Malpighiales) e. Navdar û ya navê xwe daye vê famîleyê, koka  (Erythroxylum coca) ye ku him di gastronomî, him jî tenduristiyê de tê bikaranîn.

Sîstematîk 
Di nava riwekên Malpighiales de, Erythroxylaceae û Rhizophoraceae nêzîkên hev in. Ev famîle sala 1822'yê ji aliyê Karl Sigismund Kunth ve di Nova Genera et Species Plantarum, çapa 4em, rûpel 175'ê de bi navê „Erythroxyleae“ hatibû tomarkirin. 

Di vê famîleyê de 4 celeb hene. Bi giştî bi qasî 300 endamên vê famîleyê hene:

 Erythroxylum P.Browne: 230 heya 250 endam (bijarte):
 Erythroxylum coca
 Kokaya bolîvyayî yan Huanuco-Coca : Erythroxylum coca var. coca
 Kokaya Amazonan: Erythroxylum coca var. ipadu
 Erythroxylum novogratense:
 Kokaya kolombiyayî: Erythroxylum novogratense var. novogratense
 Trujillo-Coca: Erythroxylum novogratense var. truxillense
 Erythroxylum catuaba
 Erythroxylum vacciniifolium
 Erythroxylum zeylanicum
 Aneulophus Benth.
 Nectaropetalum Engl. (tevlî Peglera Bolus)
 Pinacopodium Exell & Mendonça

Famîleya kokayan
Famîleya zîrfonê

Famîleya zîrfonê, famîleya parzînê, Famîleya exlamûrê, famîleya çorgehê, (Tiliaceae) navê famîleyeke riwekan ji desteya Malvales e. 41 celen û nêzîkî 400 endamên vê famîleyê hene. Navê xwe ji navdara malbatê tiliayê digire. Ango dara çorgehê (exlamûr,zîrfon).

Çavkanî 
 Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. Kaliforniya, 2006

Girêdan 
 Tiliaceae 
 Çoke (exlamûr, zîrfon)

Famîleya zîrfonê
Famîleya stêrawayan

Famîleya stêrawayan (Schisandraceae) navê famîleyeke riwekan e. Ji Srî Lankayê belav bûye. Li başûrê rojhilata Amerîkayê, Îndonêzya, Meksîkoyê cihwar e. Navdara vê famîleyê anixa stêrkî (Illicium verum) ye. Binavkirinên din ên vê famîleyê Illiciaceae (Berchtold & Presl.) û Kadsuraceae (Radogizky) ne.

Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nîne, kîjan in û navên wan ên latînî çine, ne diyar e.

Di famîleyê de sê celeban de, bi qasî 92 endam hene.  
 Anix, anesûn (Illicium L.): Bi 42 cureyan.
 Selikkerî (Schisandra Michx.): Bi qasî 30 cureyan li Amerîka û Asyayê.
 Gulebabet, timtêlgule yan kadsûra (Kadsura Juss.): Bi 28 cureyan li rojhilatê Asyayê.
Famîleya giyagezkan

Famîleya giyagezkan (Urticaceae) navê famîleyeke riwekan e. Bi 54 heya 56 celeban, 2625 endamên vê famîleyê hene. Li seranser erdê kêm-zêde digihên. Li Kurdistanê gelek endamên vê malbatê tên dîtin. Navdara vê famîleyê giyagezk (Urtica) ye.

Cinsên wê

Pêşangeh
Famîleya gulkîsikan

Famîleya gulkîsikan, famîleya bitûrikan, (Canna) tekane celebê famîleya riwekan Cannaceae, Canna ye û navê xwe jî daye famîleyê. 10 heya 20 cureyên vê celebê hene. Pirraniya kulîlkên Canna, bo park û baxçeyan an xemla malê tên çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin, tehma wê dişibe kartolan.

Cinsên wê 
 Canna bangii Kraenzl.
 Canna flaccida Salisb.
 Canna ×generalis L. H. Bailey – 
 Canna glauca L.
 Canna indica L. – Gulkîsika hindî
 Canna iridiflora Ruiz & Pav.
 Canna jaegeriana Urb.
 Canna liliiflora Warsz. ex Planch.
 Canna paniculata Ruiz & Pav.
 Canna pedunculata Sims
 Canna tuerckheimii Kraenzl.
Azam Ali

Azam Ali (bi farisî: ‏اعظم علی‎, Azam Alî) stranbêjeke îranî ye ku di 1970î de li Tehranê (Îran) ji dayika xwe bûye û nuha li Kanadayê dijî.

Kurtejiyan 
Azam Alî li Tehranê paytexta Îranê ji dayik bû, lê bi çar saliya xwe malabata wê koçî Hindistanê bû. Lewra wê umrê xwe yê ciwantiyê li herêma Maharastra li bajarê Pancganî (Panchgani) derbas kir. Wê li wir dibistana xwe dît û piştî 11 salan qedand. Ji ber bandora çand û hunera zelal a hindî ew biryar dide ku piştî dibistana xwe ya bingehîn derbasî zaningehê bibe û beşa Muzîka Hindî bixwîne. Di çarçoveya pewerdehiya zaningehê de bala wê ya ji huner û ruhaniyetê her ku diçe meztir dibe. Lewra ew dixwaze bi alîkariya hunerê ji guhdarvanan re rêyek nîşan bide bo qezenckirinên manewî.

Şoreşa Îslamî ya Îranê jiyana wê û ya hemwelatên wê bi tevahî diguhêrîne. Êdî ew û malbata wê dizanin ku ewê nikaribin vegerin welatê xwe. Digel vê rastebîniyê dayika wê di sala 1985an de biryar dide ku tev malbatê koçî Kalîforniya (DYA) bikin. Di wê demê de Azam hê keçeke 15 salî ye. Ji vê rojê pê ve ew jiyana xwe diyarî hunerê dike û fêrî santûrê dibe, bo ku karibe xebatên xwe yên li ser muzîka farisî û hindî firehtir bike. Bi vî havî Azam, ya ku heta neha bi xwendina kilaman xwe dabû hunerê, êdî dest bi leystina enstrumanên çandî yên oryantal dike û bi alîkariya mamosteyê farisî Manoocher Sadeghi giraniyê dide santûrê. Mamoste Sadeghi 8 sal perwerdehiya santûrê dide Azam Alî, lê Azam êdî fehm dike ku ew nikare tenê bi rêya santûrê hemû hestên xwe bîne ziman.

Rojek di dema waneyê de mamoste cara ewil guhdarî dengê wê dike û wiha rastî potansiyela dengê Azam dibe. Sadeghi dixwaze ku bila Azam êdî girainyê bide dengê xwe jî. Bi pêşniyariya mamoste Sadeghi Azam hewl dide dengê xwe binase. Azam êdî perwerdehiya strankirinê distînê û wiha xwe di kilamgotina klasîk, hindî, farisî û Ewropaya Rojhilat xwe pêş dixe. Armanca Azam ev e ku bila mirov bi rêya stranan hemû sînorên ol, ziman, erdnigarî û siyasetê derbas bike û nêzî hev bibe, ji ber ku ew dengê mirovan weke enstrumaneke pîroz û xurt dibîne.

Dîskografî

Solo 
 2002 - Portals of Grace (Deriyên Merhametê)
 2006 - Elysium for the Brave (Bextyarî ji şervanê re)
 2007 - "300"
 2011 - From Night to the Edge of Day (Ji şevê heta berbanga rojê)

Digel Vas 
 1997 - Sunyata
 1998 - Offerings (Cangorî)
 2000 - In the garden of Souls (Bi bexçeya canan de)
 2004 - Feast of Silence (Pîrozbahiya bêdengiyê)

Digel Niyaz 
 2005 - Niyaz
 2008 - Nine Heavens (Neh ezman)

Duet 
 2005 - Buckethead Enter the Chicken

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Azam Ali
 Malpera fermî ya koma Vas
 Malpera fermî ya koma Roseland 
 Malpera fermî ya koma Niyaz
 Malpera fermî ya Axiom of Choice 
 Malpera fermî ya Tyler Bates
 Malpera Six Degrees Records 

Stranbêjên îranî
Jidayikbûn 1970
Mirovên zindî
Aşî karwan

Aşî karwan, xwarineke herêma Soran e. Mirov dikare di bin sernivîsa arxavkê de rêz bike. Li Serhed û Dêrsimê jî arxavkên wiha bi pîvazê tên xwarin. Amadekirina wê hêsan e.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 3 hêk
 2 pîvaz
 1-2 kerî nanê hişk an hinekê kartû
 Simaq
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Pîvazan li rêşkerê bidin, berdin nava rûnbirêşkê. Heya zerayî pê ket, biqijilînin. Hêkan bêî ku biçelpînin, hûr bikin navê. Nan bipişirîninê. Li ser daxwazê dikarin, nan kerî jî bikin.

Simaq û xwêyê pê werbikin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.

Arxavk
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Singûsîr

Singûsîr, singosîro xwarineke Botanê ye. Ji parxanê ango singê berxê tê amadekirin. Orjînal ev e, lê di demên dawiyê de bêhtir qelî tê bikaranîn.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 Parxanê berxekê yan pîvanê quşxaneyê de qelî
 Sîr (pîvanê verokeke normal 1/2 serî sîr, pîvanê quşxaneyê seriyek, pîvanê beroşê 1,5)
 Simaq (pîvanê quşxaneyê 2 qevd, lê bi kêfa xwe ne)
 Xwê (solin)
 Îsota pûlpelî

Amadekirin 
Di badiyekê yan teştekê de av û simaqê tevlîhev bikin. Parxan an qeliyê berdin quşxaneyê û ava bi simaqê jî berdin serê, bikelînin.

Sîrê kutayî, xwê, îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor) tevlî bikin. Bi hev re bi qasî nîv saetê bikelînin û bo servîsê bînin ser destexaneyê (sifre).

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Famîleya bîberên reş

Famîleya bîberên reş (Piperaceae) famîleyeke riwekan, ji desteya bîbera reşiyan (filfilkiyan) Piperales e. Bi pênc cinsan, 3600 endamên vê famîleyê hene. Di hin tomarkirinan de hejmara cinsan 12 hatiye tomarkirin. Navdara vê malbatê bîbera reş e ku wekî biharbêhn tê bikaranîn.

Sîstematîk 
Berê celebê Peperomia bi serê xwe wekî famîleyekê dihate binavkirin, famîleya Peperomiaceae (A.C.Smith). Niha ev celeb jî tevlî Piperaceae hatiye kirin. Famîleya Piperaceae sala 1792yê ji aliyê Paul Dietrich Giseke ve, di Praelectiones in ordines naturales plantarum, r. 123 û 13ê hezîranê 1824ê ji aliyê  Carl Adolf Agardh ve, di Aphor. Bot., r. 201yê de bi navê îro hatiye binavkirin.

 Piperoideae Arnott (Syn.: Peperomioideae): Bi du cinsan, 3600 endam:
 Peperomia (Peperomia Ruiz & Pav.): Bi qasî 1600 cure.
 Bîbera reş (Piper L., Syn.: Anderssoniopiper Trel., Arctottonia Trel., Artanthe Miq., Chavica Miq., Discipiper Trel. & Stehlé, Lepianthes Raf., Lindeniopiper Trel., Macropiper Miq., Ottonia Spreng., Pleiostachyopiper Trel., Pleistachyopiper Trel., Pothomorphe Miq., Trianaeopiper Trel.): Bi qasî 2000 endaman.
Zippelioideae Samain & Wanke: Bi du cinsan û şeş endaman.
 Zippelia kulîlk: Tekane cure:
Zippelia begoniifolia kulîlka Schultes, binavkirina kevn & J.H.Schultes li herêmên tropîk ên Asyayê.
 Manekia Trel. (Syn.: Sarcorhachis Trel.): Bi çar cureyên Neotropis.
Verhuellioideae Samain & Wanke: Tekane celeb:
 Verhuellia Miq.: Bi sê cureyan li Kuba û Hîspanyola.

Çavkanî 
Famîleya Piperaceae li APWebsite. (ravekirin û rêzkirin) (ne bi kurdî ye)
Yung-chien Tseng, Nianhe Xia & Michael G. Gilbert: Piperaceae di Flora of China, beşa 4em, 1999, S. 110: Online. 
David E. Boufford: Piperaceae in der Flora of North America, Volume 3, 1993: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
Beschreibung der Familie bei DELTA; dort ohne Peperomia. 
 M.C. Tebbs: Piperaceae in Klaus Kubitzki et al.: The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons., Springer-Verlag: Berlin, 1993. ISBN 3-540-55509-9
 M.A. Jaramillo, S. Paul, P.S. Manos & E.A. Zimmer: Phylogenetic relationships of the periantless Piperales reconstructing the evolution of floral development., in International Journal of Plant Science, Vol. 165, Nr. 3, 2004, S. 403-416.
Famîleya şêfeletan

Famîleya şêfeletan, famîleya gepariyan, famîleya keweran  (Capparaceae) ji riwekên pelxaçiyan (Brassicales) famîleyeke riwekan e. Gupik û pelên kulîlka kewerê (geparî, kevirî, şêfelet, kepere) tê xwarin jî. 

Li devedora Deryaya Navîn cihwar e. Li Kurdistanê jî tê dîtin. Salê 10.000 ton biharbêhna vê giyayê tê hilberîn û firotin. Famîleya Capparaceae xwedî 16 heya 29 celeb, 480 heya 650 endaman e.

Cinsên wê 
 Apophyllum
 Apophyllum anomalum
 Boscia
 Boscia madagascariensis
 Buchholzia
 Buchholzia coriacea
 Capparis
 Capparis acutifolia
 Capparis amplissima
 Capparis callophylla
 Capparis cynophallophora
 Capparis flexuosa
 Capparis frondosa
 Capparis hastata
 Capparis lanceolaris
 Capparis masaikai
 Capparis membranifolia
 Capparis odoratissima
 Capparis sandwichiana
 Capparis spinosa
 Capparis tenuisiliqua
 Capparis tomentosa
 Capparis verrucosa
 Crateva
 Crateva adansonii
 Crateva odora
 Crateva palmeri
 Crateva religiosa
 Crateva tapia
 Dactylaena
 Dactylaena pauciflora
 Dipterygium
 Dipterygium glaucum
 Euadenia
 Euadenia eminens
 Maerua
 Maerua angolensis
 Maerua kirkii
 Morisonia
 Morisonia americana
 Ritchiea
 Ritchiea capparoides
 Steriphoma
 Steriphoma paradoxum
 Thylachium
 Thylachium africanum
 Thylachium pouponii
 Tirania
 Tirania purpurea

Çavkanî 
 Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006
Famîleya giyakitikan

[[Wêne:Valeriana sambucifolia Sturm51.jpg|thumb|Valeriana sambucifolia]]

Famîleya giyakitikan, famîleya simbilê cebele (Valerianaceae)'' ji desteya Dipsacales famîleyeke riwekan e. Li herêmên germ ên cemsera bakir digihê. Li Kurdistanê çend celebên wê digihên ne diyar e, lewra li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin. 13 celeb, 370 cureyên vê famîleyê hene.

Cinsên wê 
Centranthus
Fedia
Nardostachys
Patrinia
Plectritis
Triplostegia
Valeriana
Valerianella

Çavkanî 
Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006
Zelal Gökçe

Zelal Gökçe (jdb. 1980 li Tetwan , Bidlîs , Bakurê Kurdistanê)  stranbêjeke kurd e.

Perwerdehî 
Wê di lîseya Pera Güzel Sanatlar (Hunerên Zelal ên Perayê li Stembolê) de ji aliyê hunermenda operayê Marsel Adamadze ve perwerdehiya şam stend. Piştre derbasî İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarı (Konservatuara Dewletî ya Muzîqeya Tirkî ya Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê) bû û digel perwerdehiya dengê beşa Muzîka Gel a Tirkî qedand.

Xebatên wê

Kariyera muzîkî 
Bû endama Koma Azad û di xebatên albûma duyem ya komê 'Bihûşta min' de cih girt. Wê di albûmên bi navê 'Şahiya Stranan 1 & 2' de kilamên gelêrî yên ' Ax lê Nûrê', 'Dera sorê' û 'Zara' xwend. Piştre di Koma Asmîn de weke solîst cih girt û digel komê tevlî festîval û konserên li derveyî û hundirî welat bû.

Herwiha, wê di albûma 'Homegrown Istanbul Volume 1' de strana 'Dilo' û di albuma 'On Dilde On Şarkı' (Bi deh zimanan deh kilam) de jî strana 'Qumrikê' xwend. Wê ji bo telenovelaya tirk a bi navê 'Seher Vakti' kilama 'Seher Vakti' strî. Li Îtalyayê di çarçoveya projeja 'Giriyên Jinan' de tevlî Festîvala Carovana bû. Di çarçoveya projeya Dîwana Dubeytî de ji bo helbestên Baba Tahîrê Uryan kilaman amade kir û di gelek konserên komê de çû ser dikê.

Albûma wê ya yekem: Solîn
Yekem albûma hunermendê ya bi navê Solîn di gulana 2012an de ji aliyê Kom Mûzîkê ve hat weşandin. Albûm rêbaza jiyanê, destan, kilam, lorîn û evînên li Mezopotamya û Anatolyayê vedibêje û ji 11 berhemên hilbijartî pêk tê. Taybetiyeke albûmê ev e ku stranên bi zaravayên kurdî (kurmancî, soranî û kelhûrî) û stranên bi ermenî û yek jî bi tirkî tê de cih digirin.

Kariyera televîzyonê 
Wê ji bo IMC TV xebat kir û di gel Burcu Yankin, Feryal Öney û Özlem Taner amadekarî û pêşkêşkeriya bernameya 'Kadinlarin dilinden' (Ji zimanê jinan) kir. Wê di belgefîlma alman a muzîkê ya bi navê 'Türkei - Die Kinder der Sonne' (Tirkiye - Zarokên rojê) de weke karaktereke sereke cih girt. Belgefîlm ji aliyê kanala alman  Südwestrundfunk (SWR) ve tê amadekirin.

Girêdanên derve 
 Zelal Gökçe li ser myspace.com
 Zelal Gökçe li ser twitter.com

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1980
Bêrîvan Arîn

Bêrîvan Arîn (jdb. 1981, Xelfetî, Riha) stranbêjeke kurd e.

Kurtejiyan 
Bêrîvan di sala 1981ê de li navçeya Xelfetî (Riha) jidayikbû. Bi 13 saliya xwe digel malbata xwe koçberiya Swîsreyê dike û perwerdehiya xwe li wir diqedîne. Ji zarokatiya xwe pê ve dildariya wê ya herî mezin muzîk e, lewra di salên lîseyê de bala xwe dide muzîkê.

Wê ji sala 2000an heta sala 2004an solîstiya Koma Arîn kir û digel komê di sala 2003an de albûmek bi navê Bengiya Rojê derxist. Dii albûmê de çend awazên Bêrîvanê jî – wek Berfîn û Bêrîvanê - cih digirin. Piştî belawbûna koma Arînê ya di sala 2004an de wê li ser navê xwe bi muzîkê berdewam kir.

Di sala 2006an de hunermendê tirk Mehmet Ali Demren (Mali) bi wê re duetek kişand: navê stranê Kürdüm (« Kurda min ») e û li ser evîndariya lawekî tirk û keçeka kurd yên ku evîna wan ji aliyê malbatên her duyan ve tê qedexekirin hatiye nivîsandin. Strana Kürdüm di albûma Mali ya bi navê Işte böyle (« Fermo, wiha ») de cih digire.

Bêrîvan car caran tevli bernameyên çandî yên kanalên kurd dibe û di sala 2009an de cara ewil hunera xwe li welêt (Amed, Şirnex, Wan, Sêrt û Riha) pêşkêşî guhdarvanan dike. Di sala 2010an de ew klîpa xwe ya ewil ya bi navê Gazinc dide kişandin. Ev stran ji aliyê hozan Dîno ve hatiye nîvîsandin. Bêrîvan di sala 2011an de ji bo stranên Berfîn, Cano û Zeyno - Zêriyê klîban dikişîne. Taybetiya van sê klîban ev e ku, her sê li welatê wê Xelfetî hatiye kişandin û dîmenên hêja yên xweza û dîroka Xelfetî dike mijar.

Dîskografî

Albûm
 Bengiya Rojê (2001), digel Koma Arîn

Duet û hevkariyên bi hunermendên din re
 Kürdüm (Kurda min), digel Mali (2006)
 Vokalîstî ji bo albûma dawî ya Dîno (2011)
 Şemmamê (verziyona Hiphopê), digel  Rêzan Cemal (2012)

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîna Rudaw.net bi Bêrîvan Arîn re

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1981
Famîleya zegerekan

Famîleya zegerekan, famîleya bezerekan, famîleya kitanan (Linaceae) famîleyeke riwekan e. 10 heya 16 celeb û 290 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî digihên.

Navên celeban di devokan de 
Di hin devokan de ji zegerekê re, bezerek, kitan, zererek, qerqer jî dibêjin. Di rastiyê de kitan, zegerek, bezerek û qerqer navên celebên (cinsên) vê riwekê ne.

Cinsên zegerekê 
 Bezerek (Anisadenia)
 Cliococca
 Durandea
 Hebepetalum
 Hesperolinon
 Hugonia
 Indorouchera
 Zegerek, kitan (Linum)
 Philbornea
 Radiola
 Zegereka bejinbihost (Radiola linoides Roth) li Ewropa, bakurê Afrîka û Asyayê.
 Reinwardtia
 Roucheria
 Sclerolinon
 Tirpitzia
Zegerek

Zegerek, kitan (Linum) navê celebekê riwekan ê famîleya zegerekan (Linaceae) ye. Nêzîkî 200 cureyên vê giyayê hene û hin ji wan li Kurdistanê jî digihên. 

Rîçalên (rehik, lûf) wê bi qasî 6-10 hezar salan berê jî wekî îro dihate bikaranîn. Li gelek welatan tê çandin û rûnê wê di boyaxan de tê bikaranîn. Li bakurê Kurdistanê jê sûd nayê wergirtin, nayê çandin.

Cureyên zegerekê bi kurdî 
 Zegereka bejinbihost
 Zegereka zer (Linum flavum)
 Bezerek
 Loke(Linumusitatissimum) 
 Qerqer

Pêşangeh

Cinsên wê di zanistiyê de 
 Seksiyon Linum 
 Zegereka mêrgan (Linum usitatissimum)
 Zegereka dusalane (Linum bienne, Syn.: Linum angustifolium Huds.), zegereka bejî.
 Zegereka awistriyayî (Linum austriacum)
 Zegereka pirrsalane (Linum perenne)
 Linum narbonense L.
 Loraynî (Linum leonii)
 Zegereka Alpan (Linum alpinum)
 Zegereka sor (Linum grandiflorum)
 Linum mesostylum
 Linum baicalense
 Linum amurense
 Linum decumbens
 Linum lewisii
 Linum altaicum
 Linum meletonis
 Linum monogynum
 Linum sibiricum

 Seksiyon Dasylinum 
 Linum hirsutum
 Zegereka zeliqok (Linum viscosum).
 Linum hypericifolium
 Linum bungei

 Seksiyon Linastrum 
 Zegereka peravan (Linum maritimum)
 Zegereka pelzirav (Linum tenuifolium)
 Linum setaceum
 Linum trigynum
 Linum tenue
 Linum corymbulosum
 Linum chamissonis
 Linum paposanum
 Linum macraei
 Linum volkensii
 Linum keniense
 Linum strictum
 Linum carratracensis
 Linum appressum
 Linum suffruticosum
 Linum salsoloides

 Sektsiyon Cathartolinum 
 Zegereka mushîlê (Linum catharticum)
 Linum rigidum
 Linum sulcatum

 Seksiyon Syllinum 
 Linum capitatum
 Linum dolomiticum
 Zegereka zer (Linum flavum)
 Linum album
 Linum arboreum
 Linum campanulatum
 Linum cariense
 Linum elegans
 Linum mucronatum
 Linum nodiflorum
 Linum pamphylicum
 Linum persicum
 Linum tauricum
 Linum thracicum
 Linum vuralianum

 Seksiyon Cliococca 
 Linum selaginoides

Zegerek
Famîleya zegerekan