nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Gulxenderan

Gulxenderan (mormordica charantia) riwekek ji malbata kundiran cucurbitaceae ye ku li cihên tropîkal digihê. Lê Kurdistanê kêm be jî tê dîtin. Li hin deveran bi taybetî zarok jê re xiyara gezende (gezokî), kundirê keran dibêjin. 

Havînê gupîk vedide. Gupîkên mê û nêr li ser heman qemçikê ne. Kulîlka wê zer e. Fêkiya wê berê kesk e, giha rengê wê tirincî-sor dibe. Herikbara rehê wê tal e. Rûyê fêkiyên wê pirtîkî, pizronekî ye. Dema digihê qalikên wê berepaş dikişin, fêkiyan ên sor, spî, çakar (qehqeyî, kafêyî) xwe didin der. Pelên wê ji aliyê mîneral, vîtamînan ve gelek dewlemend in. Kalsiyûm, hesin, fosfor, vîtamîna B dihewînin.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Ji reh û dendikên wê melhemekê tê çêkirin ku ev bo hemorhoîdê bikêr e, derdibe. Heman melhem dijî ragirtin, kunêran jî dihate bikaranîn. Ji vê riwekê bo jinên nezayok jî derman dihate çêkirin. Têkala ku rûnê zeytê jî tê tevlîkirin, bo derbirina egzamayê kêrbar e. 

Bi rûnê zeytê û hingivê re bê tevlîhevkirin, ev têkel bo kesên nexweşiya şekir bi wan re hene baş e. Ev têkel bi qasî 5-6 mehan tê hîştin, paşê tê bikaranîn. Bi xurînî rojê kevçiyekê xwarin him pêdiviya şekir bicih tîne, him jî şekirê wê bo diyabetîkan ne ziyandar e, lewra rûnê zeytê pirraniya şekirê ziyandar dikişîne xwe, bêziyan dike.

Pêşangeha gulxenderanê 
 

Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Gindor
Pûjan

Pûjan, tihtavik, mîntavik, nane (latînî: mentha) komeke riwekan ji malbata lamiaceae ye. 20-30 cureyên pûjanê hene ku gelek ji wan li Kurdistanê jî digihên. Pûjan yek ji biharbêhnên sereke yên pêjgeha kurd e.

Cureyên wê yên li Kurdistanê, bi kurdî  
 Tihtavik (Mentha aquatica)
 Nane (Mentha spicata)
 Pûjana ajgulî (Mentha longifolia)
 Mîntavik (Mentha x piperita)
 Pûng (Mentha pulegium)
 Pûjana çîmenê (Mentha arvensis)

Cureyên wê bi giştî

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Ji têkelên pûjanê gelek derman dihatin amadekirin. Bo serêş, hezmê gelek bikêr e. Kurman diweşîne. Şewata mîdeyê derdibe, gaza wê vala dike. Di sermagirtinê de kêrbar e, kuxînê kêm dike. Şîrê dê zêde dike, bêhna devê xweş dike.
 
Pûjan
Biharat
Riwek
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Tihtavik

Tihtavik (mentha aquatica) wekî nane, mîntavik ûêd cureyek ji pûjanê ye. Pûjan navê koma vê riwekê ye ku ji famîleya gezika derewîn e. Bi almanî ji vê cureyê re Wasserminze dibêjin.

Ji vê pûjanê re pûjana aviyan jî dibêjin lê ji xwe navê wê di wateya "tixên tayî yên li axa avî hêşîn dibin" e. Tix herwiha ji darikên hevrêsîn, honandinê re jî dibêjin. Dibe ku eslê vê peyvê tixtavî be. Li Kurdistanê jî gelek e, lê bêhtir li Ewropayê tê dîtin. 

Pûjan
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Nane

Nane (Mentha spicata), wekî tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê ye. Li Kurdistanê ji xeynî naneyê, cureyên pûjanê yên navdar tihtavik (Mentha aquatica), pûjana ajgulî (Mentha longifolia), mîntavik (Mentha x piperita), pûng (Mentha pulegium) û pûjana çîmenê (Mentha arvensis) ne. Navê famîleya wan famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, Lamiaceae) e.

Cureyê herî naskirî yê pûjanê ev e. Di macûna diranê, benîşt de bikartînin. Tevlî şîraniyan dikin. Nêrî û pelên wê tên hişkkirin û hêrandin ku wekî biharbêhn an di dermanan de bikartînin. Wekî çay vedixwin, tevlî sosan dikin.

Pûjan
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Darçîn

Darçîn, (cinnamomum) navê darekê ji famîleya qaran e ku li Kurdistanê jî ji aromaya wê sûd tê wergirtin. Bi hezaran salan in, wekî biharbêhn (biharat) tê zanîn û bikaranîn. Ji sedsala 16em heya 18em biharata herî biha bû li Ewropayê. 300-350 cureyên vê darê hene.

Qalikên darê tên bikaranîn. Qalikan hişk dikin. Biharbêjn ji nava qalikan tê çêkirin. Bêhna wê xweş, tehma wê talşîrîn e. Fêkiyên wê jî heman in. Fêkî di çêkirina şîranîyan de kêrbar e. Darçîn di hin vexwarinan de herwiha tê bikaranîn.

Darçînên navdar 
 Darçîna îndonêzî yan darçîna Padangê (C. burmannii (Nees & T.Nees) Blume)
 Dara kamfûrê, dara jê kamfûrê tê bidestxistin, darkamfûr (C. camphora) 
 Kasya (C. cassia, C. aromaticum), darçîna Çînê 
 Darçîna viyetnamî, darçîna Saygonê (C. loureirii Nees), 
 Tamala (C. tamala) 
 Darçîna Seylanê (C. verum)

Famîleya qaran 
Biharat
Dar
Fotêr

Fotêr, fedor(a), borsalîno serpoşeke ewropayî ye. Di nava salên 1910-1920'ê de derketiye û wê demê bûye moda. Versiyonekê serpoşan ê dişibe viya, di sedsala 18em de hatiye bikaranîn. Orjînala wê ji kulavê ye.

Navê xwe ji ji lîstika Victorien Sardou ya sala 1882'yê digire ku di wê lîstikê de karaktera bi navê keybanî Fédorayê serpoşeke heman dida serê xwe. Di fîlman de karakterên ganster, sîxur viya didin serê xwe. Di salên 1950-1960'î de qîmeta fotêran kêm bû. Di salên 1980'yî de Michael Jackson hinekê da hezkirin.

Girêdan 
Hat etiquette 
Article about the popularity of hats

Serpoş
Kurhesinî

Kurhesinî navê eşîreke li bakurê Gola Ûrmiyeyê ye. Kuresûnî bi esle xwe acem/azerî in/ne û hetanî sedsala 19an de tenê bi zimanê azerî axivîne. Paşê xwe li eşîrên kurdan dikişînin, ji ber ku ev eşîr sûnî ye, eşîrên azerî yên din hemû şiî ne. Di despêka sedsala 20în de kurhesinî kurdize dibin û heya beşdarê serhildana Simko jî dibin. Kurhesinî niha bi kurmancî diaxivin û xwe kurd dizanin.

Berbelavbûn
Hinek kurhesinî koçberê parêzgeha Wanê bûne. Ew jî niha li bajarê Wanê û Xoşavê dimînin. Ev şax bi kurdî û azerî diaxive. Li Wanê kurhesinî cîhcîh wek hemwateyî bi etnonîm azerî jî tê bikar anîn. Li rojavayê Xoyê, ji Razî, Qetûrê heta li ser sînorê di navbera Tirkiye û Îranê jî hene.

Çavkanî 

 

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Goyan (eşîr)

Goyan navê eşîreke kurda ye. Eşîra goyan bi taybetî li navçeya Şirnexê ya Qilebanê û li Başûrê Kurdistanê, li navçeya Zaxoyê biwar e. Gelheyê Qilebanê %98 goyî ye u Sindi ne. Di 1990'dan de gelekî goyî ji destê zilma romê xwe parastin Wargeha Mexmûrê, niha li we derê wek penaber dijîn. zımane eşira goyi çıkas kurmanci  be ji kurmanciya wan ne weki tu kurmanca ya ye. ev ji nişaneya zenginya çand u hunera eşira goyiyane.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Darcêwî

Darcêwî, akasya (latînî: Acacia) komekê riwekan ji binekoma mimosoideae ya malbata famîleya baqilan e. Tenê li Awistraliyayê 900 heya 1000 cureyên vê komê digihên. Li seranser erdxanê (dinya) 1350-1450 cureyên wê digihên. Ji cihên germ hez dikin.

Pirranî gupikên wan zer, carnan jî sor vedidin. Hin cureyên wê bo xemla baxçeyan tên çandin. Li Bîrmanya û Çînê dara cureyê A.catechu tê kelandin, ji wê bo boyaxkirina bestiran sûd tê wergirtin. Ji A.arabica û A.senegal jî, şîrêz tê çêkirin. Qalikên darcêwiyê di çermvaniyê de tên bikaranîn.

Hin cureyên wê yên li Kurdistanê belavbûyî ye 
 Darcêwiya zîvzêrkî (acacia dealbata) 
 Darcêwiya gupikrojkî, dara zanzîbarê, darcêwiya hindî/erebî (acacia arabica)
 Darcêwiya şîrêzê, xasheb (acacia senegal)

Cureyên navdar 

Riwek
Famîleya baqilan
Darcêwî
Hîçhar

Hîçhar, îsota heşînê, bîbera dolmehê, bîbera spanî (capsicum annuum), bîberek ji koma capsicum a famîleya balîcanan (solanaceae) ye. Li Kurdistanê gelek cureyên bîberê digihên, îsot, bîbera reş jî bi tevî hîçharê di pêjgeha kurd deç cihekê taybet digirin. Hîçhar biharbêhneke pêjgeha kurd e.

Li Kurdistanê çandiniya wê tê kirin. Rengê wê berê kesk e, paşê sor dibe lê hin cureyên wê hene ku dema digihên rengên wan mor, zer an çakar  dibin. Ji hewaya germ, axa ne zêde avî hez dike. Tehma wan gorî cureyê şîrîn, tûj (no) an nîvtûjî ye.

Welatê vê bîberê parzemîna Amerîkayê ye ku piştî vedîtina Amerîkayê belav bûye.

Çavkanî 
 Harald Zoschke: Das Chili Pepper Buch – Anbau, Rezepte, Wissenswertes, Suncoast Peppers GmbH, Kressborn, 1997, ISBN 3-924685-05-3. (almanî)

Bîber
Famîleya balîcanan
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Bîber

Biber, îsot (Capsicum), navê komekê riwekan ji famîleya balîcanan (Solanaceae) e. Ji ber ku li herêmên Kurdistanê cureyên wê yên cuda tên çandin, carnan di bikaranîna navan de tevlîhevî derdikevin. Îsot, bîbera reş, hîçhar ûêd tên tevlîhevkirin, navên cureyan wekî navê komê tên bikaranîn. Bîbera kesk ji aliyê vîtamîna Cyê ve dewlemend e. Bîbera sor jî vîtamîna A. Di bîberê de herwiha vîtamînên B6, E, potasyum, manganez jî hene.

Ferhengoka bîberê 
 Bîber, navê komê, navê giştî ye
 Hîçhar, wekî biharat, cureyên wê yên ne tûj in jî di kutilkan dolmehan de tê bikaranîn.
 Bîberiye, filfil
 Îsot, di wateya bîberê de tê bikaranîn
 Îsota reş, wekî biharat tê bikaranîn, navê zanistî piper nigrum e ji koma piperaceae.
 Îsota pûlpelî, îsota sor, îsota tûj biharbêhna ku ji îsotê ye, rengê wê sor e. Tûj (no) e.

Cureyên wê yên li Kurdistanê navdar in 
 Hîçhar
 Bîbera reş
 Îsota dirêj, bîbera dirêj
 Çarlîston, çeşîdek îsota serî tûj û stûr 
 Filfil
 Îsota kundirkî, li Ewropayê Dulce Italiano jî dibêjin
 Îsota dirêj a panikî, jê re li Ewropayê Corno Di Bue jî dibêjin
 Bîbera sor a biçûk, bîbera sor dişibe fringiyê (pamîdor, tomatos, bacanê sor) a ku biçûk e. Ne tûj e. Li jê re Blocky jî dibêjin.
 Îsota heşînê, bu kutilk, dolmehê
 Paprîka, îsota gelek tûj, biçûk a ewropayî

Cureyên wê di zanistiyê de 
 Capsicum annuum 
 Capsicum baccatum 
 Capsicum chinense
 Capsicum frutescens an Capsicum minimum
 Capsicum pubescens
 Capsicum angulosum
 Capsicum brasilianum
 Capsicum breviflorum
 Capsicum buforum
 Capsicum campylopodium
 Capsicum cardenasii
 Capsicum chacoense
 Capsicum ciliatum
 Capsicum chlorocladium
 Capsicum coccineum
 Capsicum cordiforme 
 Capsicum cornutum
 Capsicum dimorphum
 Capsicum dusenii
 Capsicum exile
 Capsicum eximium
 Capsicum galapagoense 
 Capsicum geminifolium
 Capsicum hookerianum
 Capsicum lanceolatum
 Capsicum leptopodum
 Capsicum luteum
 Capsicum microcarpum
 Capsicum minutiflorum
 Capsicum mirabile
 Capsicum parvifolium
 Capsicum pendulum
 Capsicum praetermissum
 Capsicum schottianum
 Capsicum scolnikianum
 Capsicum stramonifolium 
 Capsicum tetragonum 
 Capsicum tovarii 
 Capsicum villosum

Galerî

Çavkanî
IBPGR. 1985 Solanacaea.  Romae: International Board for Plant Genetic Resources.

Girêdan
 "Capsicum and Chillies: Commercial Cultivation"  apud situm dpi.qld.gov.au (DPI&F Queensland, Australia)
 "Capsicum pepper factsheet" apud situm hort.purdue.edu (Purdue Guide to Medicinal and Aromatic Plants)
 "Capsicums: Innovative Uses of an Ancient Crop: History, Botany, Breeding, and Pungency" apud situm hort.purdue.edu
 "Descriptors for Capsicum (Capsicum spp.)"  apud situm bioversityinternational.org

Bîber
Famîleya dendûreşkan
Bazincan

Bazincan navê eşîreke kurdan a dîrokî ye. Navê vê eşîrên di çavkaniyên îslamî û di şahnameyê de derbas dibe. Gorî Mesûdî (di sala 943an d) û Îştaxrî (951î de) êv eşîr li herêma Îsfehanê hatibû bicîhkirin. Firdewsî di şahnameyê de îdia dike ku kurd ji pênc eşîran Ciloya (Kuhgîlu an Celalî), Sîwan, Lawalîcan, Kariyan û Bazincan û 500.000 nefêran pêkhatibûn e. Di eynî çavkaniyê de tê gotin ku kurd hemû di şerrên hember artêşên îslamê ve hatibûne qirkirin, xeynî yekê bi navê Alak, ê ku bibû misilman û xwedî zuret bû. Bi guman ev eşîr bi piraniya xwe asîmîle bûye û îroyî  bi farisî diaxive. Navê vê eşîrê bi dawî di lîsteya Mardux Kurdistanî ya êl û eşîrên kurdan de derbas dibe.

Çavkanî 

Eşîr
Serdû

Serdû an serdûya eşîreke esilkurd li parêzgeha Kirmanê ye. Serdûyî ji aliyê Xanên Zend ve li Kirmanê hatine bicîhkirin.

Eşîr
Çahardowalî (eşîr)

Çahardowlî an Çardowlî an bi kurdî Çerdawrî an  Çerdawru  navê eşîreke kurd e. Ev eşîr biesil ji parêzgeha Îlamê ye, heta îroyî jî li Îlamê, li ŝaristana Çerdawel (navçe) , kesên ji vê eşîrê dijîn. Hin şaxên çardowalî jî berê 200 salan serdema qajar li parêzgeha Azerbaycana Rojava, li bajêristana Şahîndij, û li parêzgeha Kurdistanê, li bajêristanê Qurwe, parêzgeha Hemedan bajêristanê Ased Abad u Melayêr hatine bicîhkirin .

Eşîrên lek
Gêjnak

Gêjnak, bexdenûs, bexdenoz(petroselinum crispum), navê komekê riwekan ji famîleya bexdenûsan e. Rengê wê kesk e, di seleteyan de, yan xwarinan de çi bi xabî, çi jî wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Divê mirov bi gêjnaka biaxû (aethusa cynapium) re tevlîhev neke. Gêjnaka biaxû gelek jehrîn e. Li Kurdistanê ji vê gêjnakê re giyayê tûj/teyîsî, mendika maran jî dibêjin.

Riwekeke dusalane ye. Bilindiya wê 30-100 cm, kulîlkên wê spî de. Axa avî dixwaze. Hundirê qemçika wê vala ye. Bizirên wê hurik, çakarî (qehweyî) ne. Pelên wê jî tên xwarin, kok û fêkiyên wê jî. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo derbirina kinêr û perçan tê pêşniyarkirin.

Di Greka antîkî de gêjnak di tenduristiyê de dihate bikaranîn. Bijîşkên wê demê xwarina wê pêşniyar dikirin.

Cureyên wê yên li Kurdistanê navdar in 
 Bexdenoz an bexdenûs, bi taybetî di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Pirranî bi tevahiya gêjnakan tê bikaranîn, lewra ya li Kurdistanê herî zêde tê xwarin ev e.
 Cehperî, pelikên wê hûrik, qurçimokî, strîlokî ne, wekî hêliz, kinkorê. Bi almanî jê re Krause Petersilie tê gotin.
 Gêjnaka bikok, (Petroselinum crispum subsp. tuberosum (Rchb.) Soó), li bakurê Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Wekî silkê kokên wê hene û ew kok tên bikaranîn. Bi almanî jê re Wurzelpetersilie dibêjin.

Gêjnak
Famîleya bexdenûsan
Biharat
Xavlêcan

Xavlêcan (alpinia officinarum), ji famîleya zencefîlan (zingiberaceae) ye. Welatê wê Hindistan, başûrê rojhilata Asyayê ye. Bi qasî 30 cm bilind dibe, kulîlka wê spî an helesor e. Di xwarin û tenduristiyê de tê bikaranîn. Yek ji biharbêhnên pêjgeha kurd e.

Dişibe zencefîlê (zingiber officinale) lê tehma wan ne yek e. Xavlêcan tehl e.

Riwek
Biharat
Famîleya zencefîlan
Awîşen

Awîşen, ezbûwe, zembûr, catirî , anux li nav kurdên xurasanê (Thymus vulgaris) navê komekê riwekan ji famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, Lamiaceae) ye. Navê giştî yê catirî (cehter) û zembûrê ye. Navê van cureyan ê zanistî ne diyar e, lewra zimanzanên kurd li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nekirine, nav û têgînên wê standard nekirine. Li Kurdistanê pirranî tê berhevkirin.

Ji vê riwekê rûnekê tê çêkirin. Dîsa wekî çay û biharbêhn jî tê bikaranîn. Ji germê hez dike. Bêhna wê gelek xweş e. Di Greka antîkî de bo xatirê xwedaya bedewiyê Afrodîtê dihat vêxistin, bixura wê dihate bêhnkirin. Ji aliyê vîtamîna C ve dewlemend e.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Bi tevî hingivê tê tevlîhevkirin, ev ji bo derbirîna birînên mîdeyê bikêr e. Bo nexweşên ku çermên wan dixurên, diweşin jî tê pêşniyarkirin. 

Biharat
Famîleya gezika derewîn
Mêxek

Mêxek, qernefîl (dianthus caryophylllus) navê darekê ye ku darik û gulîkên wê tên bikaranîn. Bejna darê 10-15 m bilind dibe. Di pêjgeha kurd de, di gelek xwarin-vexwarinan de tê bikaranîn.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Hezmê hêsantir dike. Bêhna devê derdibe. Bi şîr tevlîhev bikin û bixwin daxwaza seksê zêde dike. Dijî sermagirtinê kêrbar e. Bo lêdana dil, astma, depresyonê jî tê pêşniyar kirin. Belxamê dibe, madeyê vedike. Ji ber ku di laş de avê kêm dike, divê ji pêdiviyê zêdetir neyê bikaranîn.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Biharat
Dar
Mehemdiyan

Mehemdiyan êleke êzidî yên li Ermenistanê ye. Êla mehemdiyan li du koman belavdibe: Mehemdiyan û Memreşan. Mehemdiyan di 1828an de ji herêma Wanê li ser Îranê ve reviyane Ermenistanê, herêma Aparanê û li vê derê bicîhbûn e.

Çavkanî 

Kurdên Ermenistanê
Eşîrên êzdiyan
Eva ku divê bê gotin (helbest)

Eva ku divê bê gotin (bi almanî Was gesagt werden muss) navê helbesteke siyasî ya nivîskar û helbestvanê alman ê xwedî Xelata Nobelê ya Wêjeyê Günter Grass e.

Ev helbest di 4ê nîsana 2012ê di rojnameyên Süddeutsche Zeitung, New York Times, La Repubblica û El País de hatiye weşandin. Günter Grass di vê helbestê de Îsraêl ji bo krîza atomî li hember Îranê bi zimanekî tund rexne dike û dibêje ku Îsraêl aşitiya cîhanî hereşe dike. Berpeyiyên çapemenî gelekî xurt bûn. Hinekan gotin ku gotinên wî dirust in, ên din jî gotin ku nedirust in û Günter Grass antîsemîtîzmê (dijminiya cihûyan) dike.

Çavkanî 
 Ne Îran, Îsrael talukeye 
 Grass präzisiert Kritik an Israel

Günter Grass
Helbest
Baxçiq

Baxçiq, anku Baxçix navçeyel Gundekî Kurdê Komara Îraniyê Bocnurdê ye. Nifûsa xwe 4000 (2000) e. bi 8 km'yî dûrî Bocnurdê ye. Elîxan beg kurê Husênxan Îlxanî Yarmuhemmed xan Şadlû li Qebîleya Bûxanlû ji wî Gunda ye.

Sernasên Baxçiqê 
 Elîxan beg Îlxanî Eşîreya Bûxanlû
 Yehya Elewî Ferd Helbesvan
 Yehya Baxçixî stranbêjê strana Blûrê
 Mistefa delîrîyan Codoker
 Mijteba Baxçixî Codoker
 Mehdî Baxçixî Codoker
 Mella Neqdelî Baxçixî Dengbêj û Mella
 Yedilla Baxçixî stranbêjê strana Dutar
 Neqelî Elewî Ferd Endazyar Nivîskar
 Omîd Baxçixî stranbêjê strana Dutar
 Ferhad Baxçixî stranbêjê strana qûşmi
 Sîamek îmanpûr wêneger
 Benûşe Elewî Ferd Nivîskar
 Mehdî Elewî Ferd wergêr
 Qasim Baxçixî peliwan
 Ferhad Baxçixî peliwan
 Misirxan Baxçixî peliwan
 Ezîz emanî peliwan
 şehbaz Baxçixî peliwan
 Qenber Baxçixî peliwan
 Sefer delîrîyan peliwan
 Berateli emanî peliwan
 Mohemed eli Baxçixî peliwan
 Ezîm hemîdî neseb verzişwan
 Rehîm hemîdî neseb verzişwan
 Husin şojaê zadih verzişwan
 Berat Baxçixî verzişwan
 Ismet Baxçixî verzişwan
 Nimetollah bihjeti şorayi Xorasanê
 Eliriza Baxçixî şorayi Bujnûrt

Girêdanên derve 
 Malpera Gundê Baxçiqê
 Malpera Baxçiqê Îro 
 Malpera Şorayên Baxçiqê

Kurdên Xorasanê
Demanan (eşîr)

Demanan eşîreke mezin e li Dêrsimê. Warê eşîra demanan li navçeyên Xozat û Pilûrê dikeve. Pêwendiya navê "demanan" bi ademan ve heye. Ev eşîr yek ji eşîrên êla Dêrsima rojava ya şêxhesenî bûye.

Galerî

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Şeylanlî

Şeylanlî (bi azerî: Şeylanlı tayfası) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr Şeylanlî) diman. Ev eşîr yek ji qebîlên ela Kurdên Azerbaycanê ya dîrokî bi navê Qereçorlû ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin.

Çavkanî 

Kurdên Azerbaycanê
Eşîr
Dîroka Kurdistanê
Eşîrên Kurdistanê
Qerebaxa Jorîn
Mil û Zil

Mil û Zil du bendên eşîrên kurdan ên xwederî (menşeyî) ne. Gorê efsaneyê Mîl û Zil du bira bûne. Yek ji wanan ji başur yek ji rojhilatê hatiye Kurdistanê. Kêm û zêyde baweriya hemû eşîrên kurdên kurmancî- û kirmanckîaxiv ewe ku koka wan ji van herdû birayan hatiye. Herwiha li Kurdistanê du êlên kurdan ên mezin, bi navên Mîllî (Mîlan) û Zillî (Zîlan) hene. Bênden eşîrên kurdan ên xwederiye din Botî, Mehmedî, Babanî (Bebeyî), Silivî, Xorkan û Cûwana ne.

Êl û Eşîrên Zillî 
 Celalî
 Redkî
 Cemaldînî
 Geltûrî
 Birûkî
 Siwêdî
 Delkî
 Dilxêran
 Pîrexalî
 Mamzêdî
 Kurdkî

Êl û Eşîrên Millî 
 Canbegan
 Îzolî
 Şêxhesenan
 Dirêjan
 Hesenan
 Dekûrî

Çavkanî 

Eşîr
Assembly

Assembly (bixwîne esêmblî), zimanekî bernamesaziyê ye. Ew zimanekî asta nizm e. Jibo kodên bernameyan ji aliyê mirovan de kanibin bên xwendin hatiye peydakirin. Prosesên CPU bi bêjeyên mirov fêm dike tên nîşandan, û ji van bêjeyan ra mnemonîk tê gotin.

Dîroka Assembly 

Bernameyên pêşîn bi destan li komputeran dihatin barkirin. Bi vî awayî lazimbû ku bernamesaz hemû instrakşin-set (en: instruction set)ên CPU
bizane. Serê dorê pirr xeta çêdibûn û gere hertişt ji nû ve destpêkira. Dûre bi pêşve çûna teknolojîyê bername bi rêya monîtorekê dihatin barkirin.
Ji bo asankirina bernamesaziyê fikrê ku mere bernameyek ku kane kodên bernameyê bi awayê dosyekê bigire û bizivirrîne zimanê makîneyê binivîse derket.
Bi xêra vê bernameyê:
 Xeta kêm dibûn
 Êdî bername zûtir dihatin barkirin
 Guhartina bernameyan dibû asantir
Vê bernameyê assembler bû ku bernameyên bi zimanê assembly hatine nivîsandin wek dosyekê digirt û mnemonîkan jixweberê vedigerrand instrakşin setên makîneyê.

Assemblir

Assemblirên asta bilind

Bikaranîna îroyîn

Çavkanî 

Komputer
Zimanê bernamekirinê
Zimanê asta nizm ê bernamesaziyê
Ûştinî

Ûştinî navê mîrgeheke kurdan li herêma Şemzînan, a ku Şerefnameyê de derbas dibe ye. Ev mîrgeheka ku ji aliye ezbeta Nehrî ve hatiye avakirin, li Ûştinê (îroyî Stûnê?) bi navendbûye û heta destpêka sedsala 17'mîn hebûna xwe parastiye.

Çavkanî 

Mîrgehên kurdî
Kakao

Kakao (theobroma cacao), riwekek ji famileya tolikê (malvaceae) ye. Bejna darê 4-8 m bilind dibe. Bizirên wê di hilberîna şîranîyê de tên bikaranîn. Ji vê riwekê rûn jî tê çêkirin. Kakao wekî vexwarinek jî tê bikaranîn.

Welatê wê başûrê Amerîka, rojavayê Afrîka û herêmêm tropîkal e. Ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê (îndiyanayî, çermesor) derbasê ewropayiyan bûye. Li Kurdistanê çandiniya wê gengaz e yan na, ne diyar e.

Hilberîna kakaoyê

Pêşangeh

Çavkanî 
 Heinrich Fincke: Handbuch der Kakaoerzeugnisse. 2. Auflage. Springer-Verlag, Berlin, 1965 (almanî)
 Allen M. Young: The chocolate tree - a natural history of cacao. Smithsonian Inst. Press, Washington 1994, ISBN 1-56098-357-4 (îngilîzî)

Famîleya tolikê
Kakao
Dar
Kubêba

Kubêba, îsota Seylanê, çaya Çînê ya bîberî (piper cubeba), riwekek ji famîleya îsota reş (piperaceae) ye. Welatê wê Îndonêzya û Çîn e. 

Li Kurdistanê demekê di bijîşkiya gelêrî de gelek dihatibûye bikaranîn, bi taybetî wekî çayê. Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên wê tê çêkirin. Riwekeke pirrsalane ye. Qaçaxçî û etaran, ji Îranê dianîn, difirotin. Xelkê pirr kêm bikardianî, wekî çayeke dermanî dihate dîtin. Jê re pirranî îsota/çaya Seylanê gotinê.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Belxamê pakij dike, êşa serî derdibe. Mîkroban dikuje, bo ragirtinên bronşan (bronşît) baş e. Li dijî ragirtinên riya mîzê û vagînayê, dijî prostatê bikêr e. Bêhna devê derdibe. Bizirên wê di nava avê de tên kelandin, tehma xwe didin avê. Ev av rojê 2-4 caran tê vexwarin. Êşa qirikê kêm dike, bo ketina dengê kêrbar e.

Biharat
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Famîleya îsota reş
Reşke

Reşke, zîre, kemyon (cuminum cyminum), riwekek ji famîleya bexdenûsan (apiaceae) e. Bejna wê 40-60 cm bilind dibe. Riwekeke salane ye, Rojhilata Navîn belav bûye. Di pêjgeha kurd de kêm be jî tê bikaranîn.

Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên hişkkirî tê çêkirin. Dendikan dihêrînin. Vê biharbêhnê di xwarinên bigoşt û hevîrê, kebab, vexwarinan de bikartînin. Li Kurdistanê, ji ber ku şer aborî û çandinî serobino kiriye, çandiniya wê pirr kêm e. Li Hindistan, Meksîk, Şîle, Misir, Îran, Tirkiye û gelek welatan tê çandin.  

Famîleya bexdenûsan
Biharat
Tarxûn

Tarxûn (artemisia dracunculus) riwekek ji famîleya beybûnan (asteraceae) e. Riwekeke pirrsalane ye. Li cihê ku hatiye ajotin, 8-10 salan beî problem ber dide. Ji Sîbîryayê belav bûye.

Bejna wê 120-150 cm bilind dibe. Wekî biharbêhn (biharat) di pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Bi taybetî tevlî hin hêyavk, şorbe û seleteyan dikin. Di pêjgeha fransî de cihekê girîng digire.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd de 

Tehma wê gelek xweşe e, teze yan hişkkirî tê xwarin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de li dijî kêma mîdeyê (gastrît) dihate bikaranîn. Gazê dertîne, kurman dixîne, mîzewaqiyê kêm dike.

Çavkanî 

Famîleya stêregulan
Biharat
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Zerdeçal

Zerdeçal, zerdeçav (curcuma longa), ji famîleya zencefîlan (zingiberaceae) riwekek kulîlkzer, pelmezin û pirrsalane ye. Ji başûrê Asyayê belav bûye.

Bikaranîn 
Di boyaxkirina çermên tenik, bestirên ebreşûmî tê bikaranîn. Wekî biharbêhn (biharat) jî tê bikaranîn lê divê beriya wê di avê de bê kelandin. Yek ji kulîlkên malê ye jî. Kokên kelandî ziwa dikin, dihêrin. Ev biharbêhn di pîlaw, hin hêyavk û şorbeyan de tê bikaranîn. Tevlî sosan jî dikin.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd 

Di kevçiyekê toza ê de nêzîkî 30-90 gr kurkumîn heye ku ev bûjen dijî şêrpenceyê ye. Herwiha li Kurdistanê behs tê kirin, zerdeçav hestiyan bihêz dike, sîstema parastina laş xwedî dike. Kêm û ragirtinên sîstema hilmijê (tenefûs) derdibe, bênhngirtinê hêsan dike.

Famîleya kakule û zerdeçalan
Biharat
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Zencefîl

Zencefîl (zingiber officinale), riwekek ji famîleya zencefîlan (zingiberaceae) e. Ango zencefîl navê famîleyeke riwekan e lê cureyê wê yê bi navê zingiber officinale bêhtir tê naskirin û bikaranîn. Bejna wê heya 1 m bilind dibe. Pelên wê zirav û dirêj in, kulîkên zer-sor vedidin. Ji avhewaya tropîk an nîvtropîk hez dike. Li Çîn, Hindistan, Viyetnam, Îndonêzya, Japonê gelek digihê.

Bikaranîn 
Wekî biharat, pirranî di kilor, kateyan de tê bikaranîn. Tevlî tirşînan jî dikin. Tê gotin ji nexweşiyên madeyê re bikêr e. Vîtamînên C û B dihewîne. 80 %ê vê riwekê ji avê, 2 % proteîn, 1 % rûn, 12 % devtî , kalsiyum, hesin, fosfor ûêd e.

Madeyê vedike, gazê dertîne, hilmijê hêsantir dike. Barê demaran sivik dike, laş germ dike. Di xwarinan de gelek tê bikaranîn. Tevlî şorbe, kutilk, hêyavk, selete, kulîçe, xurabî, sosîs, biraşteyên kartol û goştê ûêd dikin. Kesên madeyên wan li hev dikevin, zencefilê davêjin devê xwe, derdibe.

Famîleya kakule û zerdeçalan
Biharat
Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Pûjana ajgulî

Pûjana ajgulî (mentha longifolia), wekî nane, tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê (mentha) ye ku ev koma riwekê ji famîleya gezika derewîn (lamiaceae) ye.

Çavkanî 
 Haeupler/Muer: Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands, Ulmer Verlag, Stuttgart, 2000, ISBN 3-8001-3364-4
 Adler, Oswald, Fischer: Exkursionsflora von Österreich. Ulmer Verlag, Stuttgart und Wien, 1994, ISBN  	3-8001-3461-6
 Binz, Heitz: Schul- und Exkursionsflora für die Schweiz, Schwabe & Co. AG, Basel, 1986, ISBN 3-7965-0832-4
 Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora, Ulmer Verlag, Stuttgart, 1990, ISBN 3-8001-3454-3
 Garcke: Illustrierte Flora, 1972, Verlag Paul Parey, ISBN 3-489-68034-0

Pûjan
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Pûjana çîmenê

Pûjana çîmenê, pûjana mêrgan (mentha arvensis) jî wekî nane, tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê (mentha) ye. Pûjan navê vê komê ye ku ji famîleya gezika derewîn (lamiaceae) ye.

Çavkanî 
 Haeupler/Muer: Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands, Ulmer Verlag, Stuttgart, 2000, ISBN 3-8001-3364-4
 Adler, Oswald, Fischer: Exkursionsflora von Österreich. Ulmer Verlag, Stuttgart und Wien, 1994, ISBN 	3-8001-3461-6
 Binz, Heitz: Schul- und Exkursionsflora für die Schweiz, Schwabe & Co. AG, Basel, 1986, ISBN 3-7965-0832-4
 Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora, Ulmer Verlag, Stuttgart, 1990, ISBN 3-8001-3454-3
 Garcke: Illustrierte Flora, 1972, Verlag Paul Parey, ISBN 3-489-68034-0

Pûjan
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Fistiqên çaman

Fistiqên çaman, fisdeqa qajê, gangnûz (pinus pinea) ji gûzikên (gangnûz) darûkê (dara çamê) re dibêjin ku ji viya biharbêhn (biharat) jî heye. Gangnûzên (gûzik) hişk tên şikênandin, hundirê wê tê bikaranîn. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin. 

Li Kurdistanê bi taybetî li Erdêxan, Qers, Erzîrom, Îdirê daristanên çaman hene. Lê pirraniya wan di bin kontrola dewletê de ne. Ji dema osmanîyan ve heya niha darên xetên telefon û elektrîkê ji daristanên Kurdistanê tên birrîn. Li aliyê romiyan (tirkan) daristan tên parastin û daristanvan hene. Lê li Kurdistanê ev nîne û Tirkiyeyê pirraniya daristanên bakurê Kurdistanê di salên 1990'î de şewitand. Ji ber wê çandiniya gûzikan (gangnûz) nîne.

Biharata gûzika darûkê (dara çamê) di gelek xwarinan de tê bikaranîn, di pêjgeha kurd de cihê wê heye. Bikaranîna vê biharatê ya zêde ne baş e, dikare ziyanê jî bide.

Girêdanên derve 

Biharat
Thun

Thun (), navê şaredarî û serbajarê îdareya Thun a li herêma Bernê (Swîsre) ye. Bajar li ber behra Thunê hatiye avakirin, li cihê ku çemê Aare ji behrê diherike hêla bakur-rojhilatê. Ji xeynî turîzmê, bajar ji ber makîne- û cîhazfiroşî, weşankarî û leşkeriyê xwediyê aboryeke taybet e.

Herwiha, Thun leşgergeha herî mezin a Leşkeriya Swîsrî ye.

Erdnigarî 
Navenda dîrokî ya bajêr ji perava behra Thunê nêzî kîlometrek dûr e û li ber çemê Aare hatiye damezirandin.

Navenda bajêr ji Schlossberg (çiyayê bi seray), Untere Stadt (bajarê jêr), ziqaq bazarê û girava bi navê Bälliz pêk tê. Li Schlossbergê kel û dêra bajêr peyda ne. Girava Bällîz di nava çemê Aare de disekine, ya ku ji behrê diherike ber bi Bernê. Ev girav ji sedsala 14emîn pê ve perçeyeke bajêr e. Ji sala 1988'an pê ve Bälliz herêmeke peyatiyê ye. Girav îro him ziqaqê herî giring yê danûstendinê ye, him jî weke navenda çandî ya bajêr tê qebûlkirin.

Mehelleyên nû yên bajêr li ser meydana  hatine damezirandin, ya ku li bakur-rojavayê behra Thunê disekine. Ev meydan ji herriya çemê Kanderê hatibû avakirin, beriya ku çem di sala 1714'an de ber bi behrê hate beralîkirin. Sînora bajêr li bakur digihêje sînorên şaredariyên cîranî Steffisburg û Schwäbis. Gundên berê yên bi navê Dürrenast û Gwatt, yên ku - wek başûr-rojavayê Thunê - li ber kenarê behrê disekinin û bi sînorên xwe digihêjin başûrê bajêr. Ew jî êdî bûne perçeyeke bajêr. Li rojavayê mehelleyên Lerchenfeld, Allmendingen Allmend, ya ku ji aliyê leşkeriya Swîsrî weke meydana leşkeriyê tê bikaranîn, hene. Rojhilata bajêr dikeve nava warê qotan û gundê Goldiwil dixe nava sînorên xwe. Şaredariya Hünibach bi rojhilata bajêr yek bûbe jî, ne perçeyeke Thunê ye. Ew dikeve nav sînorên Hilterfingen.

Dîrok 
Şûna ku bajarê neha hatiye damezirandin bi hezar salan e weke derê xwe bicihkirinê hatiye bikaranîn (ji 2500 B.Z. pê ve). Navê 'Thun' peyveke keltî ye, ji gotina dunum (ango dun) hatiye beralîkirin û tê wateya 'cihê bizmar kirî'. Navê bajêr di çavkaniyên  Fredgar de derbas dibin: ew rahîbeke frankî bû û di 7emîn sedsalê de jiya. Kela bajêr di salên 1200'an de ji aliyê dukên Zähringen ve hate lêkirin. Di sala 1264'an de Thun bi awayeke fermî werdigere bajarekî, ji aliyê kantona Bernê ve tê kirîn û bi vî havî dibe perçeyeke Bernê. Di dema Helvetîk de, ji sala 1798'an heta 1802'an Thun paytexta kanton Oberland ('Welatê Jorîn') bû, lê ew kanton piştrev belaw dibe û tevlî kantona Bernê dibe. Bajrokê Goldiwil di sala 1913'an de, Strättligen jî di sala 1920'an de tevlî bajêr dibin û werdigerin mehelleyên wê.

Derên turîstîk 

 Seraya Thun, digel muzeya dîrokî li ser Schlossbergê
 Mala şaredariyê ya ji sedsala 16emîn
 Dêra bajarê
 Behra Thunê, digel dîmena çiyayên Alpê
 Parka Schadau digel Seraya Schadau û dêra Scherzlig
 Birca Strättlig
 Avtenga Choleren
 Muzeya hunerê ya Thunê
 Muzeya panzeran li Thun

Pêşangeh

Çavkanî 

Swîsre
Bajarên Swîsreyê
Gormiz

Gormiz, xerdel navê komekê riwekê ji famîleya selketûran an famîleya teviran (brassicaceae) e. Di pêjgeha kurd de wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Dendikên gormizê tên hişkkirin, hêrandin. Tevlî sosan jî dikin. 

Kurd vê biharatê dikirrin, çandiniya wê nakin. Lewra ji ber ku floraya Kurdistanê gelek dewlemend e kurd viya jî berhev dikin, an dikirrin. Tevlî tirşînê dikin, bi gormizê masî û xwarinên din ên ji çêjên deryayê ne, tên amadekirin.

Dendik bêî hêrandinê jî tên bikaranîn. Hêrayiya wê ne zêde tehl e. Di amadekirina xerdelê de baştir e ava sar bê bikaranîn. Avê tevlî dendikên gormiza hêrayî dikin. Ji bo bêhn û taliya wê biçe, sirkeyê jî tevlî dikin.

Cureyên sosa gormizê yên sereke 
 Gormiza çêjdar, xerdela nîv-tehl e
 Gormiza Dijonê, ji bajarê fransî Dijonê belav bûye
 Gormiza xwarina masî û çêjên deryayê, xerdele tehl
 Gormiza şîrîn, xerdela sosîsan 
 Rotisseur-gormiz, xerdela biraşte û kebabê
 Gormiza îngilîzî, pirr tehl e lewra tiştekê nayê tevlîkirin
 Gormiza Kremsê, ji bajarê Almanya Kremsê belav bûye, hinekê şekir, şerabê jî tevlî dikin
 Mostî, ava triyan û sirke jî tevlî dibe 
 Moutarde violette de Brive, xerdeleke markayî ya fransî ye

Gormiz
Biharat
Famîleya teviran
Gormiza Dijonê

Gormiza Dijonê, ji bajarê Dijon a Fransayê belav bûye. Ev sos sala 1856'ê ji aliyê Jean Neigeon ve hatiye çêkirin. Neigeon ne sirke lê qurî tevlî kiriye. Axa Dijonê ji bo gormizê gelek bikêr e.

Gormiza Dijonê berê sade bû, têkelekê tevlî nedikirin. Îro jî sade ye, tenê ji dêl quriyê ve şerab, sirke yan ava fêkiyan tevlî dikin. Hin cureyên wê yên aromayî jî hene.

Gormiz
Pêjgeha fransî
În, Xozat

În (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Êrgan

Êrgan (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Bargînî

Bargînî (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Axûçan in.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Pixamî

Pixamî (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Eşîra Mîlan lê dijî.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Vanîlya

Vanîlya (vanilla planifolia) riwekek ji famîleya salepan (orchidaceae) ye. Welatê wê girava Madagaskar, Meksîk e. Ji herêmên tropîkal hez dike. Dirêjiya fêkiyên wê 15-20 cm ye. Fêkiyên wê bibêhn û tehl in. 

Nêzîkî 150 cureyên vanîlyayê hene. Çandiniya wê gelek dijwar e. Neh mehan li benda fêkiyên wê dimînin. Divê bê hişkkirin jî. Çandiniya wê bi destan tê kirin. Piştî [[zeferan (riwek)]ê, bihatirîn biharbêhn e.

Kevnexwediyên Amerîkayê (îndiyanayî, çermesor) vanîlyayê bo dûrxistina rewanên bed (ruhên nebaş), bêhnxweşkirina axê diajotin. Meksîkaniyan vanîlya xistin nava vexwarinên xwe. Piştî vedîtina Amerîkayê derbasê Ewropayê jî bû.

Famîleya salepan
Biharat
Bayram

Bayram an bay ram (pimenta racemosa, herwiha pimenta acris an di tomarkirinên kevn de caryophyllus racemosus), ji famîleya myrtaceae riwekek e ku ji Amerîkayê belav bûye. Peyva bayram ji îngilîzî yan jî zimanekê din ê ewropayî ye. Bi îngilîzî jê re West Indian bay tree dibêjin. Bi almanî Bay e.

Di dema osmanîyan de derbasê Kurdistanê jî bûye, wekî biharbêhnek bikartînin, lê di pêjgeha kurd de kêm cih digire. Bizirên vê riwekê hişk dikin. Biharateke bibêhn û hinekê jî tûj (no) ye. Tevlî kufte û tirşînê dikin ku çêjdar bike.

Riwek
Biharat
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Wasabi

Wasabi (bixwîne wasabî) (eutrema japonica yan wasabia japonica) riwekek ji famîleya selketûran (brassicaceae) e ku wekî biharat jî tê bikaranîn. Di demên dawiyê de derbasê pêjgeha kurd jî bûye, di aşxaneyên lûks de li gel suşî û hin xwarinên masiyan tê xwarin. 

Tehma wê dişibe gormizê. Tê gotin ku kurmên rodîkan (lople, rovî) dikuje. Di pêjgeha Ewropayê de herwiha cih digire.

Famîleya selketûran
Biharat
Pêjgeha Japon
Rûl

Rûl, jale, ziqûm (nerium oleander) riwekek ji famîleya apocynaceae ye ku axûdar e (bijehr). Di nava mehên gulan û rezberê de kulîlk vedidin. Kulîlkên wê spî, sor, zer, helesor an ji rengê kremê ne. Bejna wê 2-5 m bilind dibe. Devên çeman, axa avî dijî. Zû bi zû hişk nabe, bi zivistanê pelan naweşîne. Di baxçeyan de bo dekorasyonê jî diajon. 

Herçendî axûdar e jî, di bijîşkiyê de tê bikaranîn. Tevlî dermanên mîzewaqiyê sax dikin, dikin. Di kardiyolojîyê de herwiha sûd jê tê wergirtin. Tevlî kremên girê (gurî) derdibin jî dikin. Goştê ajalên ku bi rûlê mirine jî, bijehr e.

Ferhengok 
 Zeqnepûrt, ji kulîlkên wê re dibêjin 
 Lûrik
 Hîlor, dara rûlê, dara ziqûmê
 Jale, navê kulîlka rûlê ya baxçeyan dixemilîne ye

Çavkanî 

Famîleya kinfan
Riwekên axûdar
Giyajehrk

Giyajehrk, zirgêjnok (conium maculatum) ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae) riwekek e. Gelek cureyên vê riwekê hene. Di zimanê kurdî ji zirgejnok ji giyajehrka aviyan re (cicuta virosa) tê gotin. Lê ji ber ku li herêmên Kurdistanê cureyên cuda digihên, bi giyajehrkê re tê tevlîhevkirin. Di ferhengên kurdî de wekî hevwate hatine tomarkirin lê ev ne rast e. Heya niha zimanzanên kurd xebatekê birêkûpêk û zanistî li ser floraya Kurdistanê nekirine.

Di bijîşkiyê de, dijî êşa siyatîk, epîlepsî (adir, fê, adiroyî), tregemînal nevraljî, tetanos û spazman tê bikaranîn. Lu Ewropa, bakurê Afrîkayê û gelek deverên Asyayê digihê. Li Kurdistanê bi taybetî li herêma Xerzanê tê dîtin. Bejna wê 80-200 cm bilind dibe. Hin cureyên wê hene bilindtir jî dibin.

Kerr û lal dike 
Di wêjeya devkî ya kurd de bo giyajehrkê dibêjin "kerr û lal dike". Bi rastî jî wisa ye, jehra wê beriya beriyê bandora xwe li sîstema tûreyê dike, ziyanê dide fonksiyona axavtin, bihîstinê. Herwiha kê xwar nikare tiştekê daqultîne, ziyanê dide vê fonksiyonê jî.

Sê cinsên wê yên sereke hene: 
 Cins : Cicuta
 Cure : Cicuta bulbifera
 Cure : Cicuta douglasii
 Cure : Cicuta maculata
 Cure : Cicuta virosa
 Cins : Conium
 Cure : Conium chaerophylloides
 Cure : Conium maculatum'')
 Cins : Oenanthe Cure : Oenanthe crocata - ya herî axûdar Oenanthe'' ye.

Riwekên axûdar
Famîleya bexdenûsan
Kulîlk

Kulîlk an çîçek formeke riwekê ye. Kulîlk organên nûvejîna, hilberîna riwekan dihewînin. Ango di kûlîlkekê de organên ji bo gihan û hilberînê hene. Kulîlk bi pel (belg), histrî (dirî), qalik ûêd organên hilberînê diparêze, nahêle ziyan li wan bikeve daku riwek bê hilberîn, ûrtê, eslê wê kor nebe, ji holê ranebe.

Çawa ku mirov an ajal dizên (tên jiyanê), mezin dibin û ji bo eslê xwe berdewam bikin bi riya organên zayendî cot dibin, riwek jî wisa ne. Dê û bav pitik û zarokan diparêzin, xwedî dikin, nahêlin ziyan bigihê wan. Ev behremendiya xwezayî bi riwekan re jî heye.

Organên zayendî yên kulîlkê 
 Organê nêrtiyê, yan fîlament
 Organê mêtiyê ku ji 3 paran pêk tê: Hêkela kulîlkê (ovaryûm), nêriya riwekê (stîlûs) û sernêrî (stîgma)

Parînekên kulîlkê yên din 
 Gupik
 Qemçik, pedîsel
 Pel (belg)
 Reh

Cotbûna kulîlkê 
Di kulîlkê de erka gupikê (ango serê kulîlkê) cotbûn e ku viya bi xwe, bi alîkariya bayê û ajalên firende, bi taybetî mêş û mozan dike. Hin kulîlk vî karî bi xwe dikin. Polenên ji organê nêrtiyê diqetin, xwe digihînên organên mêtiyê yên kulîlkên din. Heger ba têr bike bi bayê dibe, heger têr neke mêş û moz vê karî dikin. Li cihên ku kêm ba hebe û mêş-moz nikarin jiyana xwe bidomînin, jiyana kûlîlkan dikeve xetereyê. Jixwe, kulîlk forma xwe gorî avhewayê digirin, her kulîlk li her derê najî.

Riwek
Berfî

Berfî, zembeq navê komekê riwekên kulîlkdar e ji famîleya lîliyan (Liliaceae) ku pîvaz, tule jî dikevinê.

Ji binekoma Lilium. Riwekeke werzane (demsalane) ye. Nêzîkê 110 cureyên vê riwekê hene. Berfî pirranî bo baxçeyan tê çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin. Li hin deveran bi şaşî jê re leylank jî dibêjin lê leylank ne ji vê komê ye, ne ji berfiyan e.

Cureyên berfiyên yên li Kurdistanê navdar in 
Mixabin ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin, navê van cureyan ên latînî çine ne diyar e.
 Zembeq, sosina spî (Lilium candidum) 
 Berfiya sor (Lilium pomponium)
 Berfiya martagî (Lilium martagon)
 Berfiya belek ?
 Pûlik ?
 Berfiya qamîşan (Lilium bulbiferum)
 Berfiya Kranjskayê, berfiya Karniyolayê (Lilium carniolicum)

Sosin
Kulîlk
Famîleya lîliyan
Zembeq

Zembeq, sosina spî (lilium candidum), navê sosineke navdar e ku li Kurdistanê jî gelek e. Ji malbata famîleya tuleyan an famîleya pîvaz, pîvok û sosinan (liliaceae) e. Bejna wê heya 1 m bilind dibe, riwekeke pirrsalane ye. 

Di mehên gulan-pûşperê de gupik vedidin. Pirr ji aviyan hez neke. Li bejiyan, axa kevirî digihê. Kulîlkên wê spî ne lê yên rengê kremê de ne, herwiha tên dîtin. Li ser gûşiyekê 3-6 kulîlk mezin dibin. Bêhna wê hezkirî ye.

Galerî 

Sosin
Kulîlk
Biraşka Edeneyê

Biraşka Edeneyê an jî kebaba Edeneyê , gelek dişibe biraşka Kerkûkê, heya bigire mirov dikare bêje ew e jî. Jixwe em dizanin kebab li Rojhilata Navîn, Kurdistan û Îranê derketine û belav bûne. Xwarinên ereb û asûriyan gelek dewlemend in, gelek ji wan derbasê pêjgeha kurd jî bûne.

Bûye marka bêî destûrê hilberîna wê qedexe ye 
Biraşka Edeneyê  ji aliyê Odeya bazirganiyê ya Edeneyê û saziya patentê ya Tirkiyeyê ve wekî marka hatiye naskirin û girtine bin parastinê. Bêî destûra Odeya Bazirganiyê ya Edeneyê kes nikare hilberîna wê bike, qedexe ye. 

Ji goştê nêrî û berxan tê çêkirin. Goşt bi kêreke mezin an satorê tê çêtîkirin. Mergeya îsotê, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor) û dûmê (dûvê mihê) tê amadekirin. Xwê (solin) jî dikeve têkela wê. Ti biharbêhneke (biharat) din nakevê. Ev biraşk (kebab) bi seleteya pîvaza bi simaqê û xiyarê re tê servîskirin.

Divê betan bên girtin, goşt baş bê hûrkirin. Têkel tê strandin, di stûrî 0,5 cm, berayî 3 cm, dirêjî 90-120 cm de li şîşan tên xistin. Tevî şîşan bi qasî 1 katjimêr tên hîştin ku kewa xwe bigire. Bi agirê darberûyê tê pijandin.

Çavkanî 

Kebab
Pêjgeha Tirkiyeyê
Cûcikkebab

Cûcikkebab, cûcekebab, biraşkek (kebab) ji goştê ferîk û zîxankan, ango bêçeyan (çêt, ferûc, şelûvk, varik) e. Di orjînalê de bi goştê cûcikê bûye, navê xwe ji wir girtiye. Faris jūje-kabāb (farisî: جوجه‌کباب‎) dibêjin. Bi heman navê derbasê romiyan (tirk) jî bûye, li Tirkiyeyê jê re cüce kebap dibêjin. Di pêjgeha Azerbaycanê de bi navê Cücə kabab derbas dibe. Li Îranê kebabeke navdar e.

Berpijiya (melzemeyê pijînê) vê kebabê 
 285 gr goştê ferûcê yan di wê giraniyê de ferûcek (bêçe, varik)
 1 serî pîvaz
 1/2 lîmon (ava hinarê jî dibe)
 10-15 gr to
 Xwê (solin)
 Qevdekê yan li ser daxwazê zêde gijnîj (10-15 gr, pêşniyar)
 Qevdekê yan zêde bexdenûs an cehperî (ji gêjnakan) (10-15 gr, pêşniyar)
 Îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)

Amadekirin 
Varika xwe amade bikin, pakij bişon û bikin du qet. Xwê, biharatê pê werbikin, li şîşan bixin. Toyê li rûyê goşt bidin, bidin ser mantêzê (manqel).

Binikên xwarinê bînin, goştê pijiyayî parve bikin. Lîmonê ziravkî kerî bikin û pîvazê xelekî hûr bikin, bi vana binikan bixemilînin. Bo servîsê amade ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Cûcikkebab.

Kebab
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha Azerbaycanê
Çekuç û das

Çekuç u das nîşanêke u begiştî pêwendî be komonîzmewe heye. Çekuç şanderî kare le pîşe da u dasîş nwênerî kare le werzêrî da. Le hendêk lew willataney ke hîzbî komonîst nayasayîn, em nîşaneye pawan krawe. Em willatane birîtîn le: Mecaristan, Latvya u Polend.

Yûnîkod 
Kodî U+262D le Yûnîkod da nîşanî çekuç u dase ().

Komûnîzm
Bendawî Mehabad

Bendawî Mehabad bendawêke le nizîkî şarî Mehabad. Bendawî Mehabad le dway şorrişî îslamîy Êran u be dest endazyaranî Yûgoslavya drust krawe. Em bendawe yekêke le 10 bendawe pirrawekanî willatî Êran.

Serçawe 
دریاچه سد مهاباد 

Mehabad
Mehabad
Zimanî pallewî

Zimanî Pallewî (Herweha: Pehlewî) zimanêke ke le serdemî eşkaniyekan u sasaniyekan da baw bû. Zimanî pallewîy eşkanî ke hendêk car «pallewîy bakûrî» ya «partî» pêdellên le sallî 250y ber le zayîn u dway hatine ser karî Eşkî yekem dest pêdeka u heta sallî 224î dway zayîn u ruxanî destellatî eşkaniyekan zimanî fermî buwe. Le dway em zimane, zimanî pallewîy sasanî ke hendêk car «pallewîy başûrî»şî pêdelên zimanî fermî buwe. Em zimane le sallî 651î dway zayîn be kujranî dwayîn padşay sasanî, Yezdgurd kotayî pêdê.

Emaneş bibîne 
 Zimanî pallewîy eşkanî
 Zimanî pallewîy sasanî

Serçawekan 
 Nanewazade, Elî, Ferhengî pehlewî, Taran, Çapemenî tewekulî, l 5, 2002, ISBN 964-5821-15-0
 Zebîhî, Ebdurrehman, Qamûsî zimanî kurdî, Wirmê, Nawendî bilawkirdinewey ferheng u edebiyatî kurdî, l 25 u 26, 1367

pallewî
pallewî
Becwanî

Becwanî an becwenî an jî baceronî navê terîqeteke şiî ye (ẍûlatî). Becwanî şaxeke dîrokî ya êla Bacelan a li xaneqînê ne, û rêxistina wan a civatî heta îro jî eşirî (trîbal) ye. Bacwanî li Başurê Kurdistanê, li gundên 45-50 km li başûrê rojhilata Mûsilê dijîn. Wana ola xwe wek yarsantî dizanin, belê gelek kurdolog bawer dikin ku ola becwanan cûda ye, lê hemanên yarsantî, qizilbaşî û şebekî di nav de hene.

Çavkanî 

Yarsantî
Kellhurrî

Kellhurrî nawî yekêk le binşêwezarekanî şêwezarî kurdîy başûriye. Zor caran be helle be şêwezarî kurdî başûrî dellên Kellhurrî, ke çî Kellhurrî xoy likêke le likekanî kurdîy başûrî. Kellhurrî le rojhellatî kurdistan da le şarekanî wek kirmaşan, bîcar, qurwe, geylan, şabad, qesr, eywan, serpêl zehaw, kirên, îlam, bedre, u le başûrî kurdistan da le şarekanî wek xaneqîn, kelar, mendelî u nawçey germiyan be giştî heye.

Naw 
Kurdanî Kellhurr be şêwezarî xoyan goranî dellên, belam zimaninasanî nûjen em şêwezare be Kellhurrî u wekû likêkî kurdîy başûrî naw deben. Şerefxanî bedlîsîîş le kitêbî şerefname da kurdanî Kellhurr be goranekan naw debat.
Muzeya Îsraêlê

Muzeya Îsraîlê (îbranî: ‏מוזיאון ישראל‎ „Muze'on Yisrael“) di sala 1965'an de li Îsraêl weke muzexaneya neteweyî hatiye avakirin. Muzexane li Orşelîmê hatiye avakirin.

Galerî

Girêdanên derve 
 Israel Museum (bi îngilîzî)

Çavkanî 

Îsraêl
Muze
Ceferqulî Zengêlî

Ceferqulî Zengêlî (jdb. 1855 - m. 1897), helbestvanê navdar ê kurdên Xorasanê. Ceferqulî di 1855an de li Goglînê, gundekî Qûçanê, hatiye dinê. Jiyane xwe tevayî li vê herêmê derbas kiriye. Ceferqulî Zengêlî bi kurdî, tirkomanî û farisî gelekî helbest nivîsandine. Kurdên Xorasanê ji vî helbestvanê gelekî hez dikin. Jê dîwaneke bi navê "şiîrên kurdî" hatiye çapkirin û li nav kurdên Xorasanê belav bûye.

Parçeyek ji helbestên Ceferqulî Xan

Çavkanî 

Jidayikbûn 1855
Mirin 1897
Kesên sedsala 19an
Kurdên Xorasanê
Helbestvanên kurd
Elfûbêy turkî

Elfubêy turkî elfubêyekî latînîye ke bo nûsînî zimanî turkî kellkî lê‌werdegîrê. Em elfubêye le 29 pît pêkhatuwe.

Pîtekan 
Pîtekanî elfubêy turkî birîtîn le:

Lem 29 pîte, 8î bizwênin (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) u 21î tirîşî bê‌dengin.

Zimanê tirkî
turkî
Tuleya ecem

Tuleya ecem (Eschscholzia), tuleya/laleya îranî kulîlek ji famîleya bûkaniyan (Papaveraceae) e. Herçendî navê wê tule (lale) ye jî, ev kulîlk ne ji koma tuleyê ye. Çima li hin deveran wekî tule binavkirine ne diyar e. Dibe ku şibandina tuleya bejî. 

Ji dehê zêdetir cureyên vê kulîlkê hene. Hin ji wan kulîlkên salane, hin jî pirrsalane ne. Di zanistiyê de bi navê vebînerê wê Johann Friedrich von Eschscholtz (1793-1831) hatiye navandin. Kulîlkên wê zer an tirincî ne.

Cureyên wê 
 Xacxacoka zer (Eschscholzia caespitosa)
 Tuleya îranî ya Kalîforniyayê (Eschscholzia californica)
 Tuleya îranî ya bijare (Eschscholzia elegans)
 Eschscholzia glyptosperma
 Eschscholzia hypecoides
 Tuleya îranî ya lîmonî (Eschscholzia lemmonii)
 Eschscholzia lobbii
 Eschscholzia minutiflora
 Eschscholzia palmeri
 Eschscholzia parishii
 Eschscholzia ramosa
 Eschscholzia rhombipetala

Kulîlk
Famîleya bûkaniyan
Gula çolistanê

Gula çolistanê (Adenium) navê riwekek ji famîleya aposînasiyan, bi gotineke din famîleya kinfan (Apocynaceae) ye, li Afrîkayê gelek tê dîtin. Li çolter û çolistanan digihê, koka wê ji nava xîzê tê derxistin, pirranî kulîlk bi giştî jî di nava qûmê de dimîne, xwe vedişêre.

Pêşangeh

Çavkanî 

Famîleya kinfan
Famîleya bûkaniyan

Famîleya bûkaniyan (famîleya papaverasiyan, Papaveraceae), ji desteya riwekan Papaverales famîleyeke riwekê ye. Li cemsera bakur û li cihên avhewaya wê subtropîkal in digihê. 26 cins û 250 cureyên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Bi texmînî 30-40 cureyên wê tên dîtin.

Hin cinsên wê salane, hin jî pirrsalane digihên. Hin cureyên wê li deviyan dijîn. Pirraniya wan avzêyek (xwizî, îfraz) zer an sor didin der. Pelgên wê lobikî ne. Ji vê desteyê Androkeum 16 – 60 stamenan dihewînin, anterên wê bazîfîkî ne. Ji Papaver somniferum efyon tê bidestxistin û çandiniya wê tê kirin. Gulebûk (Papaver rhoeas) riwekek salane ye, mêrg û deviyên Kurdistanê dixemilîne. Xaşxaşik (Papaver somniferum) jî salane ye, ji viya heşîş tê çêkirin.

Girêdanên derve 
 Famîleya bûkaniyan di APWebsiteyê de. (almanî)
Mingli Zhang, Zhiyun Su, Magnus Lidén & Christopher Grey-Wilson: Papaveraceae s.l. in der Flora of China, Volume 7, 2008, S. 261: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
Robert W. Kiger: Papaveraceae s.l. in der Flora of North America, Volume 3, 1997: Online. (Abschnitt Beschreibung)
 Agahî li ser famîleya bûkaniyan û floraya Pakistanê. (îngilîzî)
Famîleya gulehingivînan

Famîleya gulehingivînan (caprifoliaceae), navê famîleyekê riwekê ji koma gulehingivîn û adoksasiyan dipsacales e. Bi giranî li cemsera bakur cihwar e. 18 cins, nêzîkî 400 cureyê wê hene. Çend cins û cureyên wê li Kurdistanê digihên, ne diyar e.

Celebên wê 
 Heptacodium
 Heptacodium miconioides
 Leycesteria
 Leycesteria crocothyrsos
 Leycesteria formosa
 Lonicera (gulehingivîn)
 Lonicera alpigena
 Lonicera altmannii
 Lonicera caerulea
 Lonicera calcarata
 Lonicera caprifolium
 Lonicera carnosifolia
 Lonicera chrysantha
 Lonicera confusa
 Lonicera dasystyla
 Lonicera deflexicalyx
 Lonicera dioica
 Lonicera etrusca
 Lonicera ferdinandi
 Lonicera fragrantissima
 Lonicera giraldii
 Lonicera gracilipes
 Lonicera graebneri
 Lonicera gynochlamydea
 Lonicera hemsleyana
 Lonicera henryi
 Lonicera heteroloba
 Lonicera hispida
 Lonicera hispidula
 Lonicera iberica
 Lonicera inconspicua
 Lonicera involucrata
 Lonicera japonica
 Lonicera koehneana
 Lonicera maackii
 Lonicera maximowiczii
 Lonicera microphylla
 Lonicera modesta
 Lonicera morrowii
 Lonicera myrtillus
 Lonicera nervosa
 Lonicera nigra
 Lonicera nitida
 Lonicera orientalis
 Lonicera periclymenum
 Lonicera pileata
 Lonicera prostrata
 Lonicera pyrenaica
 Lonicera reticulata
 Lonicera rupicola
 Lonicera ruprechtiana
 Lonicera sempervirens
 Lonicera similis
 Lonicera sovetkinae
 Lonicera spinosa
 Lonicera standishii
 Lonicera subsessilis
 Lonicera syringantha
 Lonicera tangutica
 Lonicera tatarica
 Lonicera tragophylla
 Lonicera vesicaria
 Lonicera xylosteum
 Pterocephalodes
 Pterocephalodes hookeri
 Symphoricarpos
 Symphoricarpos albus
 Symphoricarpos hesperius
 Symphoricarpos occidentalis
 Symphoricarpos orbiculatus
 Symphoricarpos sinensis
 Triosteum
 Triosteum angustifolium
 Triosteum aurantiacum
 Triosteum himalayanum
 Triosteum perfoliatum
 Triosteum pinnatifidum
 Triosteum sinuatum
Elfûbêy azerbaycanî

Elfubêy Azerbaycanî elfubêyekî Latînîye ke bo nûsînî zimanî Azerbaycanî kellkî lê‌werdegîrêt. Em elfubêye le 32 pît pêkhatuwe.

Pîtekan 
Pîtekanî elfubêy Azerbaycanî birîtîn le:

Lem 32 pîte, 8î bizwênin (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) u 24î tirîşî bê‌dengin.

Perawêz 

Zimanê azerî
Azerbaycanî