nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Famîleya gulezengilan

Famîleya gulezengilan (Campanulaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Li seranserê erdxanê endamên vê malbatê tên dîtin. Hin cureyên wê di baxçevaniyê de bo xemlê tên çandin.

Famîleya Campanulaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di Genera Plantarum, r. 163'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê, Cyananthaceae J.Agardh, Cyphiaceae A.DC., Cyphocarpaceae Reveal & Hoogland, Jasionaceae Dum., Lobeliaceae Juss. nom. cons., Nemacladaceae Nutt. in.

Hin cureyên vê malbatê 
 Gulfîncan, gulzengilok (Adenophora liliifolia) 
 Gulezengila azorî (Azorina vidalii, herwiha Campanula vidalii) 
 Gulezengila poşmaniyê (Berenice arguta)
 Sinbêlok (Campanula)
 Gulezengila kanarî (Canarina canariensis)
 Kodonopsîs (Codonopsis)
 Gezîzeya gelemperî (Michauxia campanuloides)
 Gezîzeya Kretayê (Petromarula pinnata, Syn.: Phyteuma pinnatum L.)
 Penca ehrîman, gimşa şeytên (Physoplexis comosa)
 Pistik (Platycodon grandiflorus, Syn.: Campanula glauca Thunb., Campanula grandiflora Jacq. (basionym), Platycodon glaucus (Thunb.)
 Pistika daristanê (Trachelium asperuloides)
 Pistika şîn (Trachelium coeruleum)
 Gulezengila avzêlan (Wahlenbergia, carnan Lightfootia) 
 Palmiyeya hêtûnê (Brighamia insignis)
 Hippobroma longiflora
 Frengî (kulîlk) (Lobelia) 
 Banûya qûman, gulezengila qûmê (Jasione)
 Leptocodon

Çavkanî 
 Famîleya Campanulaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
 Famîleya Campanulaceae  di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (ne bi kurdî ye)
Famîleya çinaran

Famîleya çinaran (Platanaceae), famîleyeke riwekan e. Di desteya Proteales (berê Hamamelidales) de cih digire. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî devî û giya ne. Navdara vê komê dara çinar (dar)ê ye ku navê xwe jî daye vê malbatê. Li pirraniya parzemînan (herwiha Kurdistanê jî) endamên malbatê tên dîtin.

Li nîvkada bakur 6 cinsên vê famîleyê hene, hemî jî di baxçevaniyê de tên bikaranîn. Fosîla vê darê ya 115 milyon salî ye, hatiye vedîtin.

Çavkanî 
 Feng, Y.; Oh, S.-H., & Manos, P. S. (2005). Phylogeny and Historical Biogeography of the Genus Platanus as Inferred From Nuclear and Chloroplast DNA. Syst. Bot. 30 (4): 786-799 abstract
 Nixon, K. C. & Poole, J. M. (2003). Revision of the Mexican and Guatemalan species of Platanus (Platanaceae). Lundellia 6: 103-137 abstract.
Kîlke

Kîlke, hemsî, hamsî yan jî sardela ewropayî (Engraulis encrasicolus) masiyeke hûrik e, di nava masiyên sêld (Clupea harengus) de tê hejmartin, di desteya Clupeiformes de ye. Li bakurê Kurdistanê bi bandora gelên cîran hemsî  bêhtir tê bikaranîn. Kîlke di pêjgeha laz de cihekê taybet digire.

Li gelek deryayan cihwar e. Li Kurdistanê kîlkeyên Deryaya Navîn û Deryaya Reş tên xwarin. Kîlke dikare di avên çeman û avên deryayê yên şoriya wê di navbera 0,5 heya 4,1 %'ê de ye bijî. Heya 20 cmyê dirêj dibin. Di mehên kanûna paşîn û adarê de bo xurdemeniyê nêzîkê peravan dibin. Temenê wan bi qasî 4 salan e. Carekê de dora 40 hezarî hêkan dikin. Bi rojê di kûraniya 30–40 m, şevê jî nêzîkî rûyê avê ajnê dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha ji vê masiyê hin xwarin tên çêkirin.

Masî
Clupeiformes
Xêzimok

Xêzimok, talîşk, kasnî (Cichorium endivia) riwekek ji famîleya stêregulan e. Riwekeke salane ye, wekî sebze tê bikaranîn. Ji sedsala 16em ve li Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Xêzimok navê vê riwekê yê giştî ye. Talîşk û kasnî jî cureyên wê ne. Riweknasên kurd hêj ji hev neveqetandine.

Riwek heya 100 cm bilind dibe. Pelên wê qetqetî ne, kulîlkên wê şînê vekirî ne. Pelên wê çi xavî çi jî di xwarinan de tên xwarin. Bi kasniya spî, talîşka spî (Cichorium intybus) re lêzim e. Li bakurê Kurdistanê, li parêzgeha Dîlokê çandiniya wê tê kirin. Welatê vê riwekê devedorê Deryaya Navîn e lê li çiyayan di bilindahiya 1.500 m'yê de jî tê çandin.

Xêzimok kaliyûm, kalsiyûm, vîtamîna A dihewîne.

Çavkanî 
 Udelgard Körber-Grohne: Nutzpflanzen in Deutschland von der Vorgeschichte bis heute - Riwekên kêrbar ên Almanyayê, ji beriya dîrokê heya niha. Theiss, Stuttgart 1995 (Nachdruck ISBN 3-933203-40-6). (almanî)
 Siegmund Seybold (Hrsg.): Schmeil-Fitschen interaktiv (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)

Famîleya stêregulan]]
Artîşoka spanî

Artîşoka spanî, artîşoka bejî, xarpoş (Cynara cardunculus) cureyekê artîşokê, riwekek ji famîleya stêregulan (Asteraceae) e. Pelên wê bidirî (strîlokî), pirrsalane, bejî ye. Bi qasî 1,5 m bilind dibe. Du cureyên wê hene.

Li Kurdistanê jî digihê. Kurd wekî pincarê biharê berhev dikin, tevlî savarê dikin. Zarok wekî kerengê, ji viya jî benîşt çêdikin. Divê di demekê kurt de bên berhevkirin, lewra qert dibin. Welatê wê devedorê Deryaya Navîn, Kurdistan, Îran, bakurê Afrîkayê ye, lê belavbûyî ye.

Antîdepresîv e? 
Tê gotin ku li dijî depresyonê bikêr e. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo kesên xemgîn û depresîv, cûtina (kayîna) benîştê wê dihate pêşniyarkirin. Lê xebateke zanistî nîne, baştir e, bi gotin û destûra doktoran bê bikaranîn.

Çavkanî 
David J. Keil: Cynara. In: Flora of North America Editorial Committee (weşan.): Flora of North America North of Mexico - Floraya bakurê Amerîka û Meksîkê. Bd 19. Oxford University Press, New York/Oxford 2006, S. 89. ISBN 0-19-530563-9 (îngilîzî)
Silke Göttmann: Einfluss von Sorte, Saatzeit und Standraum auf Blattertrag und Wirkstoffgehalt der Artischocke (Cynara cardunculus ssp. flavescens WIKL.). Dissertation, Universität Gießen 2006. (almanî)
Gabriella Sonnante, Domenico Pignone, Karl Hammer: The Domestication of Artichoke and Cardoon. From Roman Times to the Genomic Age. In: Annals of Botany. New York/Oxford 100.2007,5(4.Juli),1095-1100.  (almanî)

Girêdan 
Rob Fletcher: Listing of Useful Plants of the World, Australian New Crops . - Bibliographie zu "Cynara cardunculus" 1988–2000 (ne bi kurdî ye)

Famîleya stêregulan
Bazge

Bazge, murwer an jî mûrîwer/morîwer (Sambucus) ji cinsê Vibirnum, deviyek ji famîleya adoksasiyan (Adoxaceae) e û li Kurdistanê jî digihê.

Navê wê yê giştî, ango navê cinsê Sambucus sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di Species Plantarum, cild 1, rûpel 269-270'yê de hatiye dayîn. Navdara vê cinsê bazgeya reş (Sambucus nigra) e.

Zêdetirî deh cureyên bazgeyê hene:

 Bazgeya awistraliyayî (Sambucus australis) 
 Bazgeya kanadayî (Sambucus canadensis)
 Murwera bifêkî ya şîn (Sambucus cerulea)
 Bazgeya Çînê (Sambucus javanica)
 Bazgeya meksîkî (Sambucus mexicana)
 Bazgeya reş (Sambucus nigra) 
 Bazgeya kanaryayî (Sambucus palmensis)
 Bazgeya Perûyê (Sambucus peruviana) 
 Bazgeya Floridayê (Sambucus simpsonii) 
 Bazgeya dêmî (Sambucus velutina) 
 Murwera bifêkî ya reş (Sambucus melanocarpa)
 Murwera bifêkî ya sor (Sambucus racemosa)
 Bazgeya sor a Pasîfîkê (Sambucus callicarpa) 
 Bazgeya sor a çînî (Sambucus chinensis) 
 Bazgeya sor a korêyî (Sambucus latipinna) 
 Bazgeya sor a bejî (Sambucus microbotrys) 
 Bazgeya sor a amerîkayî (Sambucus pubens) 
 Bazgeya genî (Sambucus racemosa) 
 Bazegya sor a Japon (Sambucus sieboldiana) 
 Bazgeya sor a qefqazî (Sambucus tigranii) 
 Bazgeya sor a çînî (Sambucus williamsii)
 Bazgeya zer (Sambucus australasica) 
 Bazgeya spî (Sambucus gaudichaudiana) 
 Bazgeya esûsekî ya asyayî (Sambucus adnata) 
 Bazgeya esûsekî ya ewropayî (Sambucus ebulus)

Pêşangeh 
Murwera bifêkî ya şîn (Sambucus cerulea):

Cureyên din ên Sambucus racemosa:

Li ser bazge-murwer-morîwerê 
 Richard Bolli: Revision of the Genus Sambucus. - Dissertationes Botanicae, Band 223. Schweizerbart 1994. ISBN 978-3-443-64135-1
 Gunther Keusen: Holunder Ein Dialog, Salon Verlag, Köln 1997, ISBN 3-932189-04-3
 Joachim Schmidt: Holunderanbau, Leopold Stocker Verlag, Graz 1987, ISBN 3-7020-0525-0
 Peter Schütt u. a.: Enzyklopädie der Sträucher, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-40-X, S. 343-344.

Girêdan 
 Holunderbeeren verhindern Virusinfektion H1N1. (ne bi kurdî ye)

Famîleya adoksasiyan
Beroj Akreyî

Beroj Akrêyî helbestvan û nivîskarê kurd e ku di sala 1963an de li Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. 

Beroj Akrêyî piştî têkçûna Şoreşa Barzanî di sala 1975an de berê xwe daye Îranê û 15 salan wek penaber li Îranê jiyaye. Ji sala 1990î heya 2010an, li Swêdê jiyaye. Ev du sal in hatiye başûrê Kurdistanê û li Hewlêrê rûdine. Beroj Akreyî pênc pirtûkên helbestan bi kurdî-soranî belav kirine. Du pirtûkên çîrokan bi zimanê farisî li Tehranê belav kirine, ku herdu ji bo xelatên edebiyatê yên Îranê hatine namzetkirin. Berhemên Ehmed Şamlû, Huşeng Golşîrî, Firûx Ferrûxzad, Sa‘êdî û... wergerandine zimanê kurdî. Gelek hevpeyvîn jî bi nivîskarên navdar yên Îranê re kirine.

Berhemên wî

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Çûka perlezgîn

Çûkêperlezgîn a di nav famîlîa Trochilidae dene. Ew di nav çûke herî biçuk dene.Mezinatîya gelek tuxma  di nav {7.5-13 cm}deye. Bi misogerî, çûke herî biçuk ji tuxmekî wa ye.Ev çûk perê xwe zaf (pir) zu ledixin. Ev çûk karin li hawaye daleqayî bi mînin, ser jer u serjor bi firin. Ji ber dema go difin himmen tê bi Înglîzî nave wa kirina Hummingbirds,yanî çûke bi wizzen. Li gora tuxm perê xwa di yek çirkenî 12–80 cârî levdixin. Di nav çûka teva da ye perê xwa herî lezgîn levdixe ev çûkin.tuxme wa ye tên zanîn nîvî behtir a li Brazil'ya û Ekwator ê na.
Roja Destûra Bingehîn (Norwêc)

"'roja destûrabingihîn'" û an jî weke ku li norwêcê pirr tê ser ziman "syttinde mai" (hifdihê gûlanê), roja ku têde destûrabingihîn ya Norwêcê hatiya çêkirin a. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja netewî" jî tê ser ziman. Di sale 1814´an di 17 gûlanê de, di pêşawanîya Henrik Wergeland de, li navçeya Norwecê Eidsvolllev di Civîn û bi hev re, yên ku lev gihiştina hevdû û lev civîna, di têgihiştinekê de digihina hevdû. Di sale 1836´an de li ser herêkirin û care pêşî ku ev roja weke roja netewî li Norwêcê hat pîroz kirin, êdî weke rojeka netewî, heta roja me, ew pîrozkirina wê, destpêka wê bê destpêkirin. Piştre, êdî hin bi hin, li gelemperîya norwêcê, bidest pîrozkirina wê têkirin. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja Zarokan" jî tê dîtin û bi navkirin. Her sal, ku ev roj, pîrozbahîyên wê destpê dikin, wê bi meşeka zarokên dibistanê re destpêka pîrozbahîyan were destpêkirin. Wê rojê de, her malên Norwecî, ala norwêcê li ser paçê sor xaç heya, wê pêve were dalaqandin. Jin, Zarok, Mêr, kal wê cilên netewî ku Norwêcî jê re "Bunad" tê gotin, wê li xwe bikin. Ev cil, hem yên ku herkesek li xwe dike, bi teybetî tên çêkirin û li xwe dikin. Her malên norwêcî, berî rojê bi rojekê re dimalên xwe paqijiyê dikin û xwarinên taybet bi pasta û tiştên wilo çê dikin û dixwûn. Pîrozbahî, wê li herderî ku destpêkirin, wê bi Sîrûda Netewî ya norwêcê ya ku navê wê "herê, em hêzê dikin(Navê sîrûdê bi norwêcî:ja, vi elsker dette landet)" re wê dest pê bikin.

Norwêc
Bunad

Bunad, navê cil û bergên norwêciyan ên xelkî ne. Cilên ku, ew di rojên xwe yên taybet de li xwe dikin in. Çawa ku weke ku di nava kurdan de kitan û an jî xiftan hene, di nava norwêciyan de jî, ku jê re bunad tê gotin cilna wan ên ku di rojên xwe yên berê de li xwe dikirin hebûn. Bunad, weke cilên wan ên netewî jî tê binavkirin. Di her rojên xwe yên neteweyî yên weke Syttende Mai yanî bi kurdî "Hefdehê Gulanê" de li xwe dikin. 

Bunad, ew jî, bi taybetî, bi destan çê dikin û bi naqş çê dikin. Bi gelemperî, di çêkirina bunadê, çend ku pirr reng jî werine bikarhanîn jî, rengê reş ve herî zêde yê ku tê bikarhanîn e. Di sadsale 20´an de derket li pêş û pêşket.

Çavkanî

Norwêc
Kitan

Kitan, cilekî kurdî yê kevn a. Bi teybetî, jinên kurd, ên nawserî xwe li xwe dikin. Lê ciwan jî li xwe dikin. Kitan, herdû milikên wê, bi ser dest ve dirêj dibin û bi hev ve tên girêdan û tê avêtin li pişta mil. Li ser re êlekên ku bi naqş û bidil hatina çêkirin, tên li xwe kirin. Kitan, sembola jina kurd a. Bi teybetî, kitan, weke sembola li xwe meyîzendina wê jî hatîya dîtin. Jinaka ku kitan li xwe dikir, lê dihat nerîn û dihata gotin, ku "ew çendî li xwe dimeyîzêne." Jinên Kurd, di kitanên xwe de, hertimî, pirr reng bikardihênin. Kitan, cilên jinên kurd ên netewî ya.

Kurdistan
Çanda kurdî
Xiftan

Xiftan  cureke dilq an tûnîka ye, û bi hezaran salan di gelek çandên cîhanê de tê xemilandin û bi jêdera xwe  ji asyayê ye. Bi zimanê rûsî de, xiftan ji bilî şêwazek taximên dirêj ên zilamên bi piyên kin yên kiras tê navandin . Xiftan ji hêla gelek komên etnîkî yên rojhilata navîn ve tê xemilandin, xiftan di jêdera xwe de ji  Mezopotamyaya kevnare ye (roja îroyî Iraq). Ew dibe ku ji rîs, kaşmîr, herîr an pembû hatî çêkirin û dibe ku ew bi şarekî were xemilandin.

Stîl, bikaranîn û navên xiftan ji çand heya çandê cûda ne. Xiftan bi gelemperî wekî manto an jî sercil tê xemilandin. Piyên milên xiftan dirêjin  û bi gelemperî heta pêgûzekan digihîje. Li herêmên ku hewayek wan germ e, ew wekî kincên sivik, sist tê xemilandin. Di hin çandan de, xiftan wekî sembola şahitî bû.

Çavkanî 

                                             

                                             

                                             

                                             

                                             

                                             

Kurdistan
Mezopotamya
Cil

Cil, tişt in ku mirov, ji boy starkirina xwe li xwe dike. Her mirov, cilan li xwe dike ji xwe bistar bike. 

Di roja me de, ku weke demeke hemdem jî tê binavkirin, ji cilên wê re tê gotin, "cilên hemdem". Ji cilên ku berê mirov li xwe dikir re jî, tê gotin "cilên kevn." Dîroka li xwe kirina cilan, ji deme ku mirov bidest bicihbûnê bûya û bidest bikarhanîna ardê kirîya bi çandin û cotkirinê hwd re dest pê kirîya. Li xwe kirina cilan, weke nîşanaka biaqilbûna mirov jî hatîya dîtin. 

Wateya cilan, hertimî bi çandî û kevneşopî bûya. cil, ji xwe, bi hebûna xwe re, wê gotina çand û kevneşopîyê jî li ser lingan digirê. Minaq, î ro ku mirov li mirovekî nerî û li cillixwekirina wî nerî, mirov wê bizanibê ku ji kîjan herêmê û yan jî ji kîjan koma civatî ya di roja me de ya. Kurd, bi kitan û xiftan û şal û şapikên xwe re tên naskirin. Hinekî jî cil, bi vî rengî, bûya weke rengê nasnema mirov ya civatî, çandî û kevneşopî.

Cilên di nava kurdan de
Di nava kurdan de, mînak, ji cilên jinan re kitan û xiftan hatiye gotin. Ji cilên mêr re jî, şal û şapik hatiye gotin. Her tiştê ku mirov karê wê li xwe bike, dibê cil.

Cilên di nava êzdiyan de

Çavkanî
Çoxsor

Çoxsor navê êlekê an jî komeke eşîrên kurdan ên Botan e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Demanî (eşîr)

Komeke eşîrên kurdan ên akincîh li herêma Botan bi navê demanî tê naskirin. 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Mîran

Mîran navê eşîreke mezin li Cizîra Botan e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Parçikan

Parçikan navê eşîreke kurdan li Xarpêtê, Melediyê, Sêwasê û Parsîna Erzîromê ye. 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Berzanî

Barzanî an Berzanî navê êleke navdar a kurdan. Ku dikeve Bakurê Parêzgeha Hewlêrê. Li Qezaya Mergasor akincî ne. Eşîreta Barzan li Heft Aşîretan pêkdihên ku ew jî: Berojî, Nizarî, Gerdî, Herkî binejî, Dolamarî, Şêrwanî, Mizurî. Berî sedan sala Van eşîran li bin desthilata şêxên Barzan yekgirtin ji bû ku xebatê bû Azadîya Kurdistanê bikin.  

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Cûwana

Cûwana êleke kurdên êzîdî li devera Şingalê ye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Bilbasî

Bilbas navê êleke kurdan a dîrokî ye. Ev êla ku li Kurdistanê binavûdeng e di sedsala 19'emîn de li êlên Pîran , Ako , Meresene , Gewirk , Mengûr û Mameş, belavbû ye.

Çavkanî 
 Bilbas, Iranica

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Ako

Ako navê eşîreke kurdan li Başûrê Kurdistanê ye.

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Delo

Delo navê êleke kurdan li herêma navbera Xaneqîn û Silêmanî ye.

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Çengînî

Çengînî an Çîngînî nave eşîreke kurdan e. Vê eşîrê roleke mezin di etnogeneza kurdan, bitaybetî ji sedsala 15'emîn heta ya 18'emîn, lîstiye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên lek
Leylanî

Leylanî navê eşîreke kurden li Başûrê Kurdistanê ye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Dizeyî

Dizeyî navê êleke navdar li Başûrê Kurdistanê ye.

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Şiwan

Şiwan navê êleke kurdan li bakûrê Kerkûkê ye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Xorkan

Xorkan navê êleke êzîdî li devera Şingalê ye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên êzdiyan
Şerefbeyanî

Şerefbeyanî navê eşîreke kurdan li başûrê rojavayê bajarê Helebçeyê, li Başûrê Kurdistanê ye. 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Gelbaẍî

Gelbaẍî an Gulbaẍî navê êleke kurdan li Rojhilatê Kurdistanê ye.

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Zuqiriyan

Zuqiriyan an Zuquriyan navê êleke êzîdî li Ermenistanê ye.

Çavkanî 

Kurdên Ermenistanê
Eşîrên êzdiyan
Têrikan

Têrikan navê eşîreke kurdan e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Gro Harlem Brundtland

Gro Harlem Brundtland, hat dunyê  li bajarê bakprê Norwêcê Barum(xwendina wê; Bærum) ê. Sîyesetmederê kevn ê partîya karkar a Norwêcê ya. Her wiha serokwezirê berê yê Jin yê Norwêcê ya. Sê domenan serokwezirtî kir. Care pêşî si sale 1981´ê de bû serok wezir. Piştre di deme duyemin ji sale 1986 heta 1989, deme wê ya sêyemin ya serokwezirtiyê jî ji sale 1990´î heta 1996´an a. Gro Harlem Brundtland, weke serokwezirê jin ya pêşî ku li norwêcê serokwezirtî kirîya ya. Di deme xwe de, wê pirr giringî û piştgirîya xwe jî da tevgerîyên jinan. Di sale Zanîngaha Oslo xwandina xwe kir. Di salê 1963´an de, Li Emarika li Zanîngaha Harwerdê mastira xwe kir. Xwandina xwe di dermenîyê de da destpêkirin. Di sale 1965´an de, ku wê xwandina xwe bidawî kir, bû dîrektirê tendurîstiyê di partîya xwe de. Piştre, di sale 1974´an de bû parlaman û cara pêşî çû parlamanê û bû Wezîrê Hewîrdorê. Wê, wezirtîya xwe heta sale 1979´an domand. Di sale 1981´ê de, weke jineka ji xwe bibawer, serokatîya partîya xwe hilda li dest û bû serokê wê. Piştre wê, partîya xwe bira hilbijartinan û biserket. Piştre, wê hikimeta norwêcê ava kir. Ew, jina pêşî bû ku wê karê hikimetekê, li Norwecê hildabû ser milê û biserketî bi rê ve bir. di wê deme serokatîya xwe de, gelek xelatên hêja jî girtin. xelatên weke "Peace Link Woman of Peace" ku di nav de, gelek xelat hildan. di sale 1995´an de, "xelate aşîtîyê" bi navê "Women for peace",li Roma girt. PIştre, wê gelek xelatên din ên bi vî rengî, bi ser ve zêde kirin û hilda. Navê wê, di 2006´an de, ji bo serokatîya "Neteweyên Yekbûyî" derkete li pêş.

Norwêc
Mirovên zindî
Xecevend

Xecewend êleke Lek a li Mazenderan e. Warê êla Xecewend şehristanên Nowşar, Çalûs û Nûr in.

Dîrok 
Ev êl ji aliyê Nadir Şahê Avşarî ve di destpêka sedsala 18'mîn de li herêma Mazenderan hatiye bicîhkirin. Warê Xecewendiyan ê bingehî herêma Gerrûsê. Di dema Zendiyan de beşeke Xeceweniyan dizivirin welatê xwe, Kurdistanê, belê şahên Qeceran wan dîsa tînin li Mazenderan bicîhdikin. Xecewendî bi piraniya xwe Yarsan in, belê sunî jî di nav wan de hene.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Xecewenî

Xecewenî an Xecewendî an jî Xwecewendî zaravayeke lekî ye. Ev zaravaya ji aliyê êla Xecewend a li Mazenderanê têye axavtin.

Zaravayê Xeceweniyan di sedsalên boyirî de gelekî di bin bandora mazenderanî de maye û hinek rengên xwe yên binyadî wendakiriye. Belê dîsa jî bi çend mînakan eşkereye ku ev zaravayek kurdiya lekî ye.
 pêşbendika nîşana dema niha wek di lekî de mi- an me- ye. 
Xecewenî: meçû
Lekî: meşî
Kurmancî: diçe

Xecewenî: mirem
Lekî: mirom
Kurmancî: dirim

Çavkanî 

Devokên lekî
Kurdên Libnanê

Kurdên Libnanê komeke diyasporaya kurdan li rojhilata navîn in.
li berê salê 1985 li Libnan'ê Kurdên hejmara wî derbare pêşbînîyen 75.000 herwiha 100.000 navbera kes bûn.
Îroj, li ser Beyrût bîhezarên Kurdên hene.

Dîroka wî Kurdên Libnan

Herî Libananî Kurdên li salên dawî ji Libnan rê hatin, dîsa jî, Libnan ji alî binemale Eyyûbi Kurd birêvebirin bû dem dema. Civakî Kurd Libnan, heta sedalê 12. dirêjbûn.

Rewş Kû Vêgavê

Bihevra salê 2012, kû li Libnanê hemû Kurdên kêmzêde %40' wî tune hevwelatî Libnan.

Çavkanî 

Libnan
Libnan
Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011

Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011 ji çalakiyên suîkast û bombeyên di sala 2011an li Norwêcê re tê gotin. Di wê salê de êrîşkarê norwêcî yê nijadperest Anders Behrig Breivik di navenda bajarê Osloyê de erebeyek da teqandin û piştre bi cilên polêsan û tebancekî li ser girava Utøya 77 ciwanên sosyaldemokrat kuştin. Sûcdar di 22ê tîrmeha 2011an de hat girtin û sûcê xwe rojek bi şûnde bi awayekî berfireh îtîraf kir.

Sûcdarê 'parastina Norwêcê li dijî Îslamê' û 'marksîzma çandî' wek sedemên suîkastan bi nav kir. Li gorî parastina wî, wî xwest sosyaldemokratên ku welêt birêve dibin "bi awayeke pir xurt ceza bike", ji ber ku ew berpirsyarên "îthalata mezin a misilmanan bo Norwêcê" ne.

Li gorî yekemîn rapora fermî ya 29ê çiriya paşîn a 2011an sûcdar di dema suîkastê de nexweşiya şîzofreniya paranoîd bû û lewra ne xwediyê hêza jêcudakirinê ya (temyîzê) ye. Di roja 16'e nîsana 2012ê de bi sûcên terorîzm û kuştinê doz li wî hat vekirin.

Çavkanî 

Norwêc
Sarlî (devok)

Sarlî devokeke serzaravaya kurdî ya Hewramî ye. Sarlî ji aliyê Sarliyan ve, komeke Kakayiyan li Hewlêrê û Mûsilê, tê axavtin.

Çavkanî 

Devokên hewramî
Xelacî

Xelacî an Hellacî navê zaravayekî kurdî yê li Azerbaycan û Îranê tê axaftin e. Xelacî wek zaravayekî kurdî yê îzole tê hesibandin.

Rewşa sosyolînguîstik 
Xelacî îroyî li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat li şehristana Şabestar û li parêzgeha Astara, gundê Şahağac, li başûrê rojavayê komara Azerbaycanê ji aliyê komeke biçûk ve tê axavtin. Ji axivên Xelecî qasî hezar kesan li Azerbaycanê yên din li Îranê dijîn. Xalecî li Azerbaycanê xwediyê tu statuyeke fermî ninin. Pirraniya wan xeynî zimanê xwe yê zikmakî talişî û azerî diaxivin. Heta nifşa nû tenê talişî û azerî diaxive. Jixwe di navbera xelacî û talişî bendekî kin heye. Li Îranê jî xelacî di nava civaka talişan de dijîn. Ji we yekê ye gelek çavkanî xelacî dipêwendînin.

Hevrastiyên bi zaravayên kurdî re 
Ewil Ferdinand Justi diyar kir ku gelekî hevrastiyên xelacî bi dimilî re hene. Ev hevrastiyan ne tenê xwerista ferhengokî (leksik) ne. Ji vî nêrînê de hevrastî û manendî bi hemî zaravayên kurdî re hene. Mînakî paşbendikkirina lekêran wek di dimilî de bi -an'yê tê qedandin. Herwiha pêşbendiken dema bê jî wekî di kurmancî de bi- ne. Daçekên di û de yên ku mirov ji kurmancî nas dike, di xelacî de jî têne bikaranîn. Çend mînak ji xelacî ligel beranberiyên bi kurdî.

Bide ber 
 Zimanên îranî

Çavkanî 

Zimanê kurdî
Mîrektiya Erdelan

Mîrgeha Erdelanê (1169-1867), bi teybetî ku navenda wê Rojhilatê Kurdistanê bû, mîrnişîneke kurdan bû ku piştî dewleta Merwaniyan a kurd re ava bû. Mîrgeha Erdelanê destpêka wê ji 1169 tê dest pê kirin û heta sale 1867´an tê. Ev welatê kurdan, piştî welatê Merwaniyan û Eyûbiyan re ku êdî serdestî û serweriya Eyûbiyan li başûr rojavayê Kurdistanê û bakûrê ava dibe û Erdelanî jî, ku li gorî Şerefxanê Bidlîsî ji koka xwe ve digihine Merwaniyan, wê rojhilatê Kurdistanê û başûrê Kurdistanê hemûkî bikine qada serwerî û serdestiya xwe.

Çavkanî 

Dewletên kurdan
Dewletên dîrokî
Şamî Kirmaşanî

Şamî Kirmaşahî (Şahmurad Mustaq Kirmaşahî), helbestvanekî kurd. 

Şamî di sala 1889an de li gundekî nêzîkê bajarê Kirmaşahê ji dayik dibe. Di zarotiya xwe de ji roniya herdû çavên xwe dibe. Herhal gava ku ev dibe 3-4 salî bûye: Henûz neşnasûm çep we rasi dest - min hê nizanibû destê çep û rast jihev veqetanda. Ev bûyera xemgîn mijara helbestên Şamî ye. Helbestanvanên kurd Mîrza Elmas Xan, Xûlam Riza Lûr û Seyid Silah bestlêhatên Şamî bû ne. 

Helbestên Şamî yên bi zaravaya kirmaşanî ji aliyê nivîskarê kurd Hejar Mukriyanî hatin berhevkirin û bi navê Çepikê Gull ve hatin weşand.

Çavkanî 
 Sami, Kurdica

Helbestvanên kurd
Kesên ji Kirmaşahê
Jidayikbûn 1889
Şêwezarên Îrana Navîn

Şêwezarên Îrana Navîn ji komeke zaravayên îranî re tê gotin. Ev zaravayên ku xwedî gelekî paralelên rêzimanî û ferhengokî bi zimanê kurdî re ne, ji aliye bajariyên bajarokan li navenda bakûrê (Kurdistan: Hamedan, Lûristan) û navenda başûrê Îranê têne axavtin. Zêdetiya axivên van zaravayan zerdeştî ne û ji ber şerên îslamî reviyane Hindîstanê û îro li wir dijîn. Mumkun e ku ev zaravayan jêmayiyên zimanê medî bin.

Cûre andina navxweyî

Zaravayên Tafreşî 
 Aştiyanî 
 Amorayî 
 Kahakî 
 Vafsî 
 Cihûya Hamedanî 
 Cihûya Wirwirdî 
 Cihûya Nehewendî

Bakûrê Rojhilatê 
 Xûnsarî an Xwansarî û Cihûya Xûnsarî 
 Mahelletî 
 Vanişanî 
 Cihûya Golpeyganî

Bakûrê Rojhilatê  
 Aranî 
 Bîdgolî 
 Delicanî 
 Naşalcî
 Abuzeydebadî
 Qohrudî
 Badrudî 
 Kamuyî 
 Cowşaqanî 
 Meymayî
 Abyanayî 
 Sohî (Soyî)
 Badî 
 Natanzî 
 Farizandî
 Yarandî 
 Kaşayî 
 Tarî 
 Tarqî 
 Cihûya Kaşanî

Başûrê Rojavayê  
 Gazî 
 Sedehî 
 Ardestanî 
 Nohuxî 
 Saczî 
 Carquyayî 
 Rûdeştî 
 Kafrudî 
 Kafrunî 
 Cihûya Îsfihanê

Başûrê Rojhilatê  
 Dariya Zerdeştiyan (Behdînî)
 Parsî (li Hindistanê)
 Yezdî 
 Kermanî 
 Cihûya Yezdî 
 Cihûya Kermanî 
 Nayinî 
 Anarakî 
 Zefrayî 
 Varzeneyî 
 Tudeşkî 
 Keycanî 
 Abçûyayî

Deşta Kevir 
 Xûrî 
 Farvî 
 Farukî 
 Mehrcanî

Sîwendî 
 Sîwendî

Çavkanî 
 Ethnologue

Zimanên îranî
Zanîngeha Osloyê

Zanîngeha Osloyê (; ) zanîngeha Norwêcê ya herî mezin e. Li zanîngehê 27.700 xwendekar dixwînin û ser 6.000 re lê kar dikin. Tevî beşên wê yên lêkolînkirinê, beşên wê yên weke fakûlte ên sereke ev in: Fakûlteyên edaletê, îlahiyatê, matematîkê, beşên zanîna xwezayê, civaknasî, mirovnasî û  odontolojiyê yanî ên dinantiyê û hwd hene.

Zanîngeh di sala 1811an de temenê wê hat avêtin û avakirin. Di demên xwe yên piştre, hin bi hin ava dibe û bi zanîn û beşên xwe dewlemend dibe. Ev zanîngaha ku ji heşt fakûlteyên mezin pêk tê, di nava zanîngehên cihanê de yên giring de cih digire.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Oslo
Norwêc
Mahîdeşt

Mahîdeşt an Maydeşt navê gundistaneke li parêzgeha Kirmaşanê ye. Di 2006an de gelheyê vê gundistanê ji 21.399 kesan, 4.885 malbatan, pêk hatiye. Navenda gundistanê bajarokê Robatî Mahîdeştê. Vê deverê navê xwe ji gelê medî girtiye. Mahîdeşt tê wateya deşta medan (māh < māδa-).

Çavkanî 

Kurdistan
Seyder

Sayder (ji Şah Hayder) an Seycan (mehlasa wî), dengbêjekî zarê Kirmanckî ji Dêrsimê. 

Seyder bi xwar û jêr di sala 1885an (jidayikbûna vî bi duristî naye zanîn) li Pilemoriyeyê li gundê Goma Seydû, nahiya Pirdo Sur, ji dayik bûye. Ji malbata wî re, ya ku bi esle xwe ji ocaxa qizilbaşan a Qurêşanî bû ye, 'Çê Avasî Meşî' hatiye gotin. Di zarotiya wî de malbata wî barê gundê Ciwarikê li qeza Qişleyê dikin. Sayder li vî gundê mezin dibe û neviya helbestvanê navdar Sey Qajî re dizewice. Tê gotin ku Seyder şagirtê Sey Qajî bû ye.

Lêkolîner Huseyin Akar dibe Seyder helbestvanê evînê yê Dêrsimê ye, ji ber ku evîn motîfeke mijarî ya helbestên wî ye. Mebesta wê dilketiyekî cîwanî bûye. Seyder di ciwantiya xwe sewadaliye keçekî dibe, evîna wê jiyan û şiwîna Seyder nişan dike.
Di ciwantiya xwe de li ser Trabzonê re diçe Stenbolê ku pere qezenc bike. Ji dilketiya xwe re gotiye:

Ezê biçime Stenbolê, pera qezenc bikim,
ji xwe re parêzerekî bigirim,
ezê li ser navê dil, evînê li hember te biparêzim. 

Çawa ji helbestên Sey Qajî têye femkirin, Seyder ji Şerê cîhanê yê yekem birîndar dizivirê Dêrsimê û bi emrê 30-31 salî ve dimire. 
Gelek stran û kilamên Seyder ji aliyê stranbêjê kurd Sait Baksi hatin berhevkir û di kasetên wî hatin bidengkirin.

Çavkanî 
 Huseyin Akar, Sayder 

Dengbêj
Kesên ji Dêrsimê
Pilemor
Alîşerwanî

Alîşerwanî an beyreyî navê eşîreke mezin a kurdên feylî ye.

Gorî dîroka devkî ya alîşerwaniyan pêşiyên wan yekê bi navê alîşerwan ji êla sencabî, ya li parêzgeha Kirmaşanê biwar e, bûye. 
Warê kevneşopî yê eşîra alîşerwan herêma trîbal ya Piştî Kûh e. Ev eşîr heta destpêka sedsala 20em bi gelekî eşîrên kurdan ên din ve li ser sînorên Îraq û Îranê wek nîvkoçer jiyaye. Piştî ku li nasmaneyên fermî li Îraqên têne belavkirin, pirraniya vê eşîrê dibe welatiyê Îraqê û li wî welatê têne akincîhkirin.
Alîşerwanî zûda dest ji eşîrtî berdane. Pirraniya wan ji aliyê dîktatorê Îraqê Sedam Huseyn ve ji warê xwe hatine dûrxistin. Niha li Bexdayê dijîn.

Çavkanî 

Eşîr
Îlam (parêzgeh)
Canbolad

Canbolad (romikî: Canpolat) navê ezbetek Kurdan a arîstokratan e.

Dîrok 

Ev malbat cara ewil, piştî hilweşandina mîrgeha Kilîsê, di sedsala 16'emîn dertêye şanoya dîrokê. Gava ku mîrê Kilîsê yê dawîn bêzuriyet dimire, osmanî rêveberiya vê mîrgehe teslîmê mîr Mihemmed dikin, ê ku gengaz e ji malbata Melîkên Hisnekêfê bibûye.

Çavkanî 

Dîroka kurdan
Kilîs
Tealî Nisvan

Tealî Nisvan an Tealî Nisvan-î Kurd, rêxistineke feminîstî ya kurdan a li Stenbolê bû. 

Ev rêxistin di gulana sala 1919'an de li Stenbolê ji bunyewî di nava Cemiyeta Tealiya Kurd e, bi serekiya doktora kurd Encûme Yamûlkî, ji malbata navdar a Yamûlkî, hatiye damezirandin. E. Yamûlkî mehek şûnva di seremoniya vêbûyina komelê de, armanca rêxistana Tealî Nisvan-î Kurd, civata berzkirina jinên kurd, ya pêşverû da nasîn û got yekem armanca wan perîsandina cîvakî ya jina kurd e. Bi rastî jî heta qedexekirina vê rêxistinê ji aliyê Ataturk ve, hin armancên kindemî yên wê hatibûn pêkanîn.

Çavkanî 

Rêxistin
Kilama Arixê

Kilama Arixê straneke şînê ya gelerî ji herêma Koçgiriyê ye. Ev stran piştî dengkirina Nilufer Akbalê di destpêka 1990an de hat nasîn. Serrastkirina qisan û awaz ji aliye Hasret Gultekîn ve hatibûn çêkirin.

Çîrok 
Di erdhejaya Ezirganê ya di sala 1939an de, zêdetirî 30 hezar mirov jiyana xwe ji dest didin. Erdheja ne tenê li Ezirganê, gund û bajaran xirbe dike. Li parêzgeha cîran, li Sêwasê jî xîzan mezin e. Tenê li Arixê, gundekî Macîrana Koçgiriyê, 200-300 kes jiyane xwe ji dest didin. Pîrekek di şîna wan de vê strana şînê dilorîne.

Gotin

Girêdayinê derve 
 Nilufer Akbal: Arix

Koçgirî
Stranên kurdî
Famîleya qajan

Famîleya qajan (Pinaceae) famîleyeke riwekan e, di nava riwekên Coniferales de cih digire. Darên vê malbatê, bo mirovan kêrbar in. Di baxçevaniyê de jî hin endamên vê malbatê tên çândin.

Cureyên vê darê yên ser 
 Koknar, pelk (Abies)
 Sedar, dara erz, erz, serwîzad (Cedrus)
 Qaj (Larix)
 Sîmirk (Picea)
 Çam (Pinus)
 Hêldara zêrîn (Pseudolarix)
 Koknara Duglas (Pseudotsuga)
 Koknara Hemlock (Tsuga)

Bêhtir li nîvkada bakur cihwar in. Çar binekom, deh cins, bi qasî 230 cureyên vê malbatê hene. 

 Binekoma Abietoideae Pilger: Gûzikên wan dirêj in. Şeş cinsên vê binekomê hene:
 Çam (Abies Mill.): Bi qasî 51 cure.
 Sedar (Cedrus Trew): Sê cure.
 Keteleeria Carrière: Sê cure.
 Nothotsuga Hu ex C.N.Page: Cinsê monotîpîk, tekane cins e. *** Nothotsuga longibracteata (W.C.Cheng) Hu ex C.N.Page
 Koknara Hemlock (Tsuga (Endl.) Carrière), bi navê din koknara Schierlingê: Sê cure. 
 Pseudolarix Gordon: Cinsê monotîpîk:
 Hêldara zêrîn (Pseudolarix amabilis (J.Nelson) Rehd.)
 Binekoma Laricoideae Melch. & Werd.: Gûzikên wan kurt, hûrik in. Sê cinsên vê binekomê hene:
 Şirb, darkuşpene (Larix Mill.): Bi qasî 10 cureyan.
 Cathaya Chun & Kuang: Monotîpîk e:
 Darkerr, dara kerr (Cathaya argyrophylla Chun & Kuang)
 Douglasiyan (Pseudotsuga Carrière): Çar cure.
 Binekoma Piceoideae Frankis: Tekane cins:
 Sîmirk (Picea A.Dietr.): Bi qasî 33 heya 35 cureyan.
 Binekoma Pinoideae: Guzikên wan jî dirêjin in, tekane cins.
 Çam (Pinus L.): Bi qasî 111 cureyan.

Navê din ê in Pinaceae Lindl. jî Abietaceae Gray. e.
Şehrezûr

Şarezûr, Şahrîzor an jî Şehrezûr bajarekî li Başûrê Kurdistanê ye ku di navbera Silêmanî û Derbendîxanê de dimêne. Dîroka wê, diçê ta dema Medan. Tê gotin ku ji aliyê Zehaq (Zanhaq) ve hatiye avakirin. Keyê wê yê kurd ku hem navê wî pirr derketiye û dema wî weke demeke zêr hatiye dîtin Yezdankerd e. Kurdên Şahrîzorê, yarsanî ne.

Şahrîzor, weke mîrgeheke ku navê wê di Avestayê de jî bi cih bûye. Heta sedsala şeşem a piştî zayînê Şahrîzorê hebûna xwe domandiye. Di sala 642an de, rastî hêrîşên ereban tê. Bi salan rastî hêrîşê tê û piştre Şahrîzor dikeve. Tê gotin ku dema ku Şahrîzor ket, pirtûkxaneyên wê bi hezaran nivîsar û binatêr hebû jî, ji holê hatine rakirin.

Peyvnasî 
Şahrezûr ji du peyvên îranî tê, "Şah" (key, mîr) û "rezûr" (daristan), yanî "Daristana Şahane" an "Daristana Keyê".

Wateya din jî; "şehr" (keyanî, herêm, welat) "zor" (dijwar) welatê dijwar.

Navdarên Bajêr 
 Mewlana Xalidê Kurdî
 Nalî
 Merûf Nûdhî

Kurdistan

Çavkanî
Xanedana Sadaqiyan

Xanedana Sadaqiyan (dem. 770 - 827/8), mîrgehekî kurdan bû ku di deme xwe de, bandora wê pir mezin e. Navende Rojhilatê Kurdistanê bajarê  Ûrmiyeyê bûye. navê vê mîrgeha kurdan, ji navê mîrê wê Sadaqê Elî tê.

Dirok 
Harûn Reşîd ku weke xelîfe jî, navê wî heya, bi wan re tevgeriya ya û alîkarî ji Sadaqiyan girtiye. Bi destê wan, kiriya ku kontrola xwe li ser herêmên din dêne. Herêmên weke Salmas û Tewrêzê jî, û hê gelek herêmên din, bi destê sadaqiyan hatina bindest kirin û ketina bin destê hêza xalifetiyê de. Ew Artêşa Sadaqiyan ku wan şand ku wan deran bike bin destê wan de,  di bin fermandariya Khazîm de bûye.

Li gor hin belgeyna jî Sadaq bixwe bi navê "Zardîq" hatiya nasîn. Û tê gotin ku ew yekî ku fermandar û bizane bûya. Wî, di bin destê xwe de, artişaka mezin ava kirîya û bi wê, li herêmê dewletek ava kiriye û mazin bûye. Lê li gor hin belgeyna jî, tê gotin Zardîq, kurê Sadaq bûya ku piştî wî re hatîya û ew artîşa mazin ava kirîya û ew dewlet ava kirîya bi wê. Hemû axênku îro li ser Ermenistan ava û heta ku digihijê herêmên Qafqasya hemûyan dike bin destê xwe de. Zardîq, di nava salên 824-827 de hatîya. Ji vê dîrokê jî, mirov bi giranî karê fahm bike ku Zardîq, kurê Sadaq bûye.

Payizbûna xanedan 
Tê gotin ku tenê li herême Mûsîle, Yunisê Azdî yê kurê Seydî hebûye. Piştre, Zardîq, artîşak şandîya ser wî û musil bi xwe ve girêdaya bi têk birina wî re. Ev şerê di navbera artişa Zardîq û Yunis azdîyê kurê Seydî jî di sale 827 de dibê.

Çavkanî 

Kurdistan
Dewletên dîrokî
Dîroka Kurdistanê
Dewletên kurdan
Xanedanên kurdan
Mîr Ceferê Dasnî

Mîr Ceferê Dasinî (jdb. ? - m. 841, li herêma Dasinê) kurê Mîr Hesenê Dasinî yê ji malbata Pîr Hesin Meman bû, û yek ji mîrên devera Dasinê (Dihoka Dasiniya) bû.

Jiyan
Ji malbateka pîra yê ji gundê Mehetê hatiye dinyayê ye. Piştî mirina babê xwe mîrtiya deverê kiriye û navûdangê wî li deverê belav bûye. Di serdema xwe de Mîr Cehfer ketiye di gelek şer û êrişan de. Lê Mîr Cefer bi hemû şiyanên xwe ve li ber sînga wan êrişan girtiye û kariye heya demekî dirêj devara dasiniyan biparêze. Ji wan êrîşa jî êrîşa Dewleta Ebasî ya li ser destê Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî li sala 833 zayînî. Bi leşkerkî 70 hazar şervan ve têne devera dasiniyan û di encamê de Mîr Cehferê Dasinî serkeft û Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî tê kuştin. Lê ji ber giringiya dever dasinî ji Ebasiyan ra. Dîsan piştî du salan şer careke din li sala 834 zayinî de Ebesî bi êrişeka mezintir ve bi serokatiya Îtaxê Turkmanî ve li serdemê xelîfa Mûhtafil bila de êriş tîne bi ser devara dasiniyan ve. Îtaxê Turkmanî bi serokî kirine leşkereke mezin ku ji 150 hezar şervanê pêk dihat tê devera dasinî. Lê ji ber wê hêza meazin ya dijmin Mîr Cefer neçar dibe ber bi çiyên asê yên Kurdistanê ve here hey herdu leşker li devera Bêtnasê digihin hev û di şerekî 3 mehî de, dawî car leşkerê Mîr Cehfer dişikê û Mîr Ceferê Dasinî ji ber wê kuştin ku bi serê xelkê de hetî û wê ziyan û zerera li deverê ketî. Bi vexwarine jehrê dawiyî bi jiyana xwe tîne.
 
Li leşkerê dijmin bi mîretiyî jî cenazeyê Mîr Cefer dibin Semirayê û li wê derê cenazeyê Mîr Cefer ku bi jehrê dawî bi jiyan xwe anî bû li sê dar didin. Ji ber merdî û xwergiriya Mîr Cehferê Dasinî heya roja îro jî bi dehan stran û çîrok li ser tên gotin.

Çavkanî

Mîrên kurd
Mirin 841
Kurdên sedsala 9an
Qaj

Qaj, lorik, darlorik (Larix) navê cinsekê riwekan ji famîleya qajan (Pinaceae) e. Çam û qaj cuda ne, lê gelek caran tên tevlîhevkirin. Çam jî endamê vê malbatê ye. Pirranî li daristanên kevnare yên nîvkada bakur cihwar in. Qaj darekê kêrbar e, ji bo pêdiviyên mirovan tê çandin jî.

Sîstematîk 
Di tasnîfkirina qajê de hin cudatî hene. Riweknas hene cinsên wê bi qasî 10 nîşandidin, hin jî 20. Nakokî pirranî ji binekoma Larix gmelinii derdikevin.

Li Ewrasyayê
 Qaja ewropayî (Larix decidua Mill.)
 Qaja dahûrî (Larix gmelinii (Rupr.) Kuzen.):
 Larix gmelinii (Rupr.) Kuzen. var. gmelinii
 Larix gmelinii var. japonica (Regel) Pilger
 Larix gmelinii var. principis-rupprechtii (Mayr) Pilger
 Larix gmelinii var. olgensis (Henry) Ostenfeld & Syrach Larsen (Syn.: Larix olgensis Henry)
 Qaja Sikkimê, qaja tîbetî (Larix griffithii Hook. f.), li devedor û rojhilatê Hîmalaya
 Larix griffithii var. griffithii
 Larix griffithii var. speciosa, Synonym Larix speciosa, li Çînê, cihên bilindahiya wê ji rûyê avê 2600 heya 4000 m ye.
 Qaja Japon (Larix kaempferi (Lambert) Carriére)
 Larix mastersiana Rehder & E.H.Wilson in Sargent: Li axa 2300 heya 3500 m bilind a Çînê.
 Larix potaninii Batalin: Li ban, newal û geliyên 2500 bis 4600 m bilind ên Çên. Bi çar variyantan:
 Larix potaninii var. australis A.Henry ex Hand.-Mazz. (Syn.: Larix potaninii var. macrocarpa Y.W.Law)
 Qaja Çînê (Larix potaninii var. chinensis L.K.Fu & Nan Li, Syn.: Larix chinensis Beissner, not Miller.
 Qaja Hîmalayayan (Larix potaninii var. himalaica, Synonym Larix himalaica W.C.Cheng & L.K.Fu)
 Larix potaninii Batalin var. potaninii 
 Qaja Sîbîryayê (Larix sibirica Ledeb.)
Li bakurê Amerîkayê
 Qaja rojhilatê Amerîkayê (Larix laricina (DuRoi) K.Koch)
 Qaja zûran (Larix lyallii Parlatore)
 Qaja rojavayê Amerîkayê (Larix occidentalis Nutt.)
Baran (nav)

Baran, li Rojhilata Navîn navekî gedeyan e. Pêşnav jî ye.

Bejênasî 
Baran bi etîmolojîk digîhe etînoma îraniya kevn a vâr- ku tê wateya avê. Di Avestayê de ji wê vâra (baran) û vârantî (ku baran bibare) hatiye afirandin. Di pehlevî dibe vâran, di farisî, mazenderanî û kurmancî de baran e. Di zaravayên kurdî formê waran û varan jî belavî ne. Dîsa hemî peyvên war-, var- û bar- ên ku bi paşbendika -iş ve tên qedandin ji wê etînomê hatine afirandin. Herwiha di kurmancî de bariş, hewramî de variş hwd.

Kesên bi vî navî  
 Sarı Baran (Cihangir Hazır), Baranê Zer, endamê PKK yê kevn
 Baran Rizgar, nivîskar û zimannas
 Jînda Baran, gerîla, şanoger û senarîst
 Ali Serhat Baran, hunermendekî kurd
 Mehmûd Baran, dengbêj
 Tuğçe Baran, rojnamevan

Çavkanî 
 Baran, Kurdica

Navê gedeyan
Ruçiyar û Ayvat

Ruçiyar û Ayvat (yek caran Aqîq û Yaqîq) ji haftan herdû milyaketên dawîn ên yarsanan e.

Çavkanî 
 Kurdica

Yarsantî
Defneya Kurdistanê

Defneya Kurdistanê, qara/defneya Farsê, defneya Azorê (Persea azorica yan Laurus azorica) riwekek ji famîleya qaran (Lauraceae) e.

Defneya Kurdistanê wekî dar an devî ye, bi qasî 15-25 m bilind dibe. Bi zivistanê jî heşîn dimîne. Ji reşemiyê heya gulanê kulîlk vedide. Li giravên Azor û Kanarya, Marokoyê gelek tê dîtin. Welatê wê Kurdistan û Fars bûye lê ji ber gelek sedeman daristanên defneyan nemane. Hêj jî di zanistiyê de li gel Laurus Azorica (defneya Azoran), navê Persea azorica jî tê bikaranîn.

Li ser vê defneyê/qarê 
 Ingrid Schönfelder û Peter Schönfelder: Kosmos Atlas Mittelmeer- und Kanarenflora. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2002, ISBN 3-440-09361-1
 Adalbert Hohenester und Walter Welss: Exkursionsflora für die Kanarischen Inseln. Ulmer, Stuttgart 1993, ISBN 3-8001-3466-7 (bi almanî)

Girêdan 
Defne yan qar di Die Pflanzenwelt der Azoren de. 

Famîleya qaran
Dara kamfûrê

Dara kamfûrê, darkamfûr (li hin deveran kamfûrê re kafûr dibêjin) (Cinnamomum camphora), darek ji famîleya qaran (Lauraceae) e ku bi taybetî li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê cihwar e. Riwekeke temendirêj e, heya 2000 salan jî dijî. Bi qasî 20-30 m bilind dibe. Li welatên tropîk bo hilberîna rûnê kamfûrê çandiniya wê jî tê kirin.

Li Kurdistanê kêm be jî demekê daristanên darkamfûrê hebûne. Niha nemane. Sedemek ji viya pêşketina ajalvaniyê, kêmbûna çandiniyê ye. Kurdan sedsalên dawiyê li cihên bilind ajalên malên xwedîkirine. Tê zanîn li cihên ku ajalvanî bi rêbazên klasîk tê kirin, dar û riwekên zivistanan jî heşîn in, ziyanê dibînin, namînin. 

Bo bidestxistina kamfûrê darên 20-25 salî tên birrîn, rûnê jê dikişe tê berhevkirin. Vê rûnê di qerisînin û bikartînin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, li dijî ragirtinên hundir û derveyê laş, dihate bikaranîn. Singê xitimandî vedikir, birîn dikewand. Wekî melhem an buxr (dûkel) dihate bikaranîn.

Çavkanî 
 Xi-wen Li, Jie Li & Henk van der Werff: Cinnamomum in der Flora of China, Volume 7, 2008, S. 166: Cinnamomum camphora - Online. (îngilîzî)
 Henk var der Werff: Cinnamomum in der Flora of North America, Volume 3, 1997: Cinnamomum camphora - Online. (ne bi kurdî ye)

Famîleya qaran
Dar
Lûtî

Lûtî şaxeke biçûk a romanan li parêzgehên Luristanê, Kirmaşanê û Îlamê ne. Pirraniya lûtiyan bi kevneşopî bi mirtibî li deverên gundewarî li Luristanê di nava êl û eşîrên luran û lekan de dijîn.

Çavkanî 

Luristan
Gûza hindê

Gûza hindê, nargîl, narcîl, kokos (Cocos nucifera) fêkiya cureyek dargespê ye ku ev dar ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Li herêmên tropîk digihê. Gûza hindê tê xwarin, di şîranîyên wekî kulîçe, kek, çoklatayan  de tê bikaranîn. Ji gûza hindê şerabê jî çêdikin.

Dargespa gûza hindê, ango dara gûza hindê bi qasî 20 m bilind dibe. Dar gava bû 7-13 salî ber dide û bi qasî 60 salan fêkiyên wê tên berhevkirin. Heya 100 salan dijî. Gûza hindê ji aliyê magnezyûm, potasyûm, sodyûm, gogirtê ve dewlemend e. Heger bê hişkkirin, kalîteya adanê zêdetir dibe. Asîda mîdeyê kêm dike, hezmê hêsan dike. Herwiha darên wê di çêkirina mobîlyayê de kêrbar e.

 Fêkiya vê darê, ango gûza hindê bi qasî 40 cm dirêj e. Bi tevî nêriyan dirêjiya wê digihê 1 m jî. Vekirina qalikê dijwar e, divê bi vekiroxekê bê vekirin.
 Bêjeya Kokos ji spanî û portûgalî tê, di wateya gûz an biziran de ye. Bêjeya kurdî gûz û cocos (kokos, kokoz) ji heman kokê ne, peyveke îndogermanî ye. Herwiha Nuss (bixwîne nûs/z)  (almanî) jî. Di hin devokên kurdî de goz, gwîz jî tên bikaranîn.

Çavkanî 
 Jutta Beate Engelhard, Burkhard Fenner: Wer hat die Kokosnuss...? Die Kokospalme – Baum der tausend Möglichkeiten. (Ethnologica. Neue Folge, Band 21) Gesellschaft für Völkerkunde, Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln 1996, ISBN 3-923158-30-0. (almanî)
 G. Franke: Nutzpflanzen der Tropen und Subtropen. Band 1, Hirzel-Verlag 1967. (almanî)
 Peter Schütt: Weltwirtschaftspflanzen. Paul Parey Verlag, 1972. (almanî)
 Hilke Steinecke: Wichtige tropische Nutzpflanzen stellen sich vor; Nr. 15 Die Kokospalme: Baum mit 1000 Nutzungsmöglichkeiten. In: Stadt Frankfurt am Main (Hrsg.): Tropische Nutzpflanzen von Ananas bis Zimt. PalmenGarten, S. 75ff. ISBN 3-931621-06-5.
 S. Krist, G. Buchbauer, C. Klausberger: Lexikon der pflanzlichen Fette und Öle. Springer Verlag, Wien 2008, S. 208–213. ISBN 978-3-211-75606-5. (almanî)

Girêdan 
 Informationen zur Cocos nucifera (îngilîzî)
 Gewürzseiten: Kokosnuss bei uni-graz.at  (almanî)
 Pflege und Haltung von Kokospalmen in der gemäßigte Klimazone (Mitteleuropa …)  (almanî)
 Literatur (îngilîzî)

Famîleya palmiyeyan
Fêkî
Famîleya dargûzan

Famîleya dargûzan (Juglandaceae) famîleyeke riwekên darî ye. Bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê hene, ne diyar e. Welatê vê famîleyê yê herî kevn rojavayê Asyayê ye. Hin cureyên wê ji Amerîkayê belav bûne.

Sîstematîk 
Ji aliyê biyolojîk ve lêzimê Rhoipteleaceae ye. Rhoipteleaceae çînek ji famîleya dargûzan e. Du çîn, bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Di desteya Fagales de ye. Riweknasên îro li ser 8 çînan bi hev kirine, bo hinekan jî gotûbêj didomin.
 Binekoma Engelhardioideae
 Çîna Engelhardia Lesch. ex Blume
 Çîna Oreomunnea Oerst.
 Çîna Alfaroa Standl.
 (Çîna Alfaropsis Iljinsk. - tê gotûbêjkirin)

 Binekoma Juglandoideae
 Şaxa Platycaryeae
 Çîna Platycarya Siebold & Zucc.
 Şaxa Juglandeae
 Bineşaxa Juglandinae
 Çîna gûz (Juglans L.)
 Çîna Gûzperik (Pterocarya Kunth)
 Çîna Cyclocarya Iljinsk.
 Bineşaxa Caryinae
 Çîna Hickory (Carya Nutt.)
 (Çîna Annamocarya A. Chev. - tê gotûbêjkirin)

Çavkanî 
 Anmin Lu, Donald E. Stone & L. J. Grauke: Juglandaceae, in: Flora of China, Band 4, 1999, S. 277-285. Science Press, Beijing und Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. (pdf, 153 kB)
 Wayne E. Manning: The Classification within the Juglandaceae. Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 65, 1978, S. 1058-1087.
 Paul S. Manos, Donald E. Stone: Evolution, Phylogeny, and Systematics of the Juglandaceae. Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 88, 2001, S. 231-269.

Li ser dargûzan 
 Horst Schaarschmidt: Die Walnussgewächse. Westarp Wissenschaften, 2. überarb. Aufl. 1999, ISBN 3-89432-311-6.

Girêdan 
 Beschreibung der Familie der Juglandaceae bei der APWebsite. (engl.)
 Donald E. Stone: Juglandaceae in Flora of North America, Volume 3: Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der nordamerikanischen Taxa der Familie. Online. (engl.)
 waldwissen.net: Dossier Nussbäume
Narewan

Narewan, darnize (Fagus) tekane çîna riwekên darî yên malbata Fagoideae ye ku di famîleya narewanan de cih digire. 

Ji bo mirovan dareke bikêr e. Di mobîlyayan de gelek tê bikaranîn. Li Kurdistanê bi şewitandina daristanan ve daristanên narewan ên xwezayî jî neman. Kêm be jî li Serhed, Xerzan ê Amedê tên dîtin. Li hin bajarên Kurdistanê şaredariyan, bo xemla kolan û parkan narewana bigen jî çandine.

Sîstematîk 

Cara pêşîn navê zanistî yê Fagus sala 1753'yê di Species Plantarum, 2, rûpel. 997–998'ê de lê hatiye dayîn. Bi qasî deh cureyên vê riwekê hene.

 Fagus chienii W.C.Cheng
 Narewana bigen, darbûka bikirt, narewana kêrtkêrtî (Fagus crenata Blume)
 Narewana Engler (Fagus engleriana Seemen ex Diels)
 Narewana amerîkan, darbûka pelpelî (Fagus grandifolia Ehrh.):
 Fagus grandifolia Ehrh. subsp. grandifolia
 Fagus grandifolia subsp. mexicana (Martínez) A.E.Murray (Syn.: Fagus mexicana Martínez)
 Narewana Taywanê (Fagus hayatae Palib. ex Hayata)
 Narewana japonî (Fagus japonica Maxim.)
 Narewana çînî (Fagus longipetiolata Seemen)
 Narewana birbisokî (Fagus lucida Rehder & E.H.Wilson)
 Narewana sor (Fagus sylvatica L.):
 Fagus sylvatica subsp. moesiaca (K.Malý) Szafer (Syn.: Fagus moesiaca K.Malý)
 Fagus sylvatica subsp. orientalis (Lipsky) Greuter & Burdet (Syn.: Fagus orientalis Lipsky)
 Fagus sylvatica L. subsp. sylvatica
 Fagus taurica Popl. (Syn.: Fagus ×taurica Popl.)

Di wêjeyê de 
Narewan an darbûk di berhemên wêjeyî de pirr hatiye bikaranîn
 Narewanên cihûyan (Die Judenbuche) romaneke Annette von Droste-Hülshoffê ye.
 Eduard Mörike helbestek li ser narewanan nivîsiye.

Girêdan 
 Weidbuchen im Schwarzwald (bi almanî)

 
Dar
Hûrbîn

Hûrbîn an mîkroskop (ji yewnaniya kevn mîkro= hûr an biçûk,skop= mêze kirin/nêrîn)

Hûrbîn amûrek e ku ew dihêle, tiştên biçûk girstir bên dîtin an pê ve tiştên ku bi çavan neyên dîtin tên xuyandin. Ew gelek giring e bo jîndenasî û bijîşkî pê ve şaneyên mirov, ajal, riwek, hûrjînewer tên berçav.

Alavên optîk
Famîleya narewanan

Famîleya narewanan (Fagaceae) famîleya riwekan e, di desteya Fagales de cih digire. Heşt heya 12 çîn, 670 heya 900 cure hene di vê malbatê de. Bi taybetî li nîvkada bakur a erdê belav bûye.

Sîstematîk 
Famîleya Fagaceae sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di Analyse des Familles de Plantes, 11, 12'ê ye hatiye binavkirin. Navekê din ê vê malbatê jî, Quercaceae Martinov. ye.

Famîleya Fagaceae di bin du binekoman de, wekî 7-12 çîn, 670-1000 cureyan hatiye bikategorîkirin:
 Binekoma Fagoideae K.Koch: Tekane çîn, bi qasî 10 cureyan:
 Narewan (Fagus L.): Bi qasî deh cureyan li rojhilatê Meksîk û DYAyê û Ewrasyayê.
 Binekoma Quercoideae Õrsted: Bi qasî heft çîn û 640 cureyan:
 Kestane, şambelot (Castanea Mill.): Bi 7-12 cureyan li nîvkada bakur.
 Kestaneya Çînê (Castanopsis (D.Don) Spach): Bi 120 heya 200 cureyan li Asyayê.
 Chrysolepis Hjelmq.: Du cure li rojavayê DYAyê.
 Lithocarpus Blume: 120-300 cure li bakurê Amerîka û rojavayê Asyayê.
 Berû (Quercus L.): Bi qasî 400 heya 600 cureyan li nîvkada bakur.
 Trigonobalanus Forman (Syn.: Colombobalanus Nixon & Crepet, Formanodendron Nixon & Crepet): Bi qasî sê cureyan li Kolombiya û Asyayê.

Çavkanî 
 Agahî li ser Fagaceae di APWebsite. (almanî)
 Die Familie der Fagaceae s.l.  bei DELTA von L.Watson & M.J.Dallwitz.  (ne bi kurdî ye)
 Chengjiu Huang, Yongtian Zhang & Bruce Bartholomew: Fagaceae in der Flora of China, Volume 4, 1999: Online. 
 Kevin C. Nixon: Fagaceae in der Flora of North America, Volume 3, 1997: Online.

Girêdan 
 Fagaceae Genomics Website.  (îngilîzî)
 Beschreibung der Familie  (dalmanî)