nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Yaxniya torevanên Sînemiliyan

Yaxniya torevanên Sînemiliyan, li peravên Deryaya Navîn, li gund û bajarên êla Sînemilîyan lê dijîn dihatibûye xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke dîrokî ya pêjgeha kurd jî binav bike. 

Îro jî tê xwarin, lê tê zanîn bi têkçûna osmanîyan û damezirandina komara Romê (Tirkiye), êlên devedorê Deryaya Navîn bi ferman û komkujiyan tên koçberkirin. Bi taybetî İsmet İnönü viya wekî stratejiyekê dimeşîne. Niha bi navên din tên zanîn. 

Standardiya vê xwarinê nîne. Torevan û masîgirên Sînemiliyan çi biqefilinînan berê yê bihata firotin jê vediqetandin, ên din davêtin beroş an quşxaneya xwe dikelandin. Di vê xwarinê de ji masî û çêjên deryayê çiqas hebin dibe. Di dema xwe de xwarineke erzan û bêqîmet bûye. Lê niha bûye delîkatez, bûye xwarina dewlemendan. Bi pîlawa rizê (birinc) û seleteyan tê servîskirin.

Li vir raveka (terîfe) orjînal na, ya îro li aşxaneyên lûks û wurşedar de tên servîskirin hatiye parvekirin.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) bo çar kesan 
 250 gr canberî (karîdes, Palaemon) 
 Nîv kg kalamar (kalemar), wekî xelekê çêtî bikin 
 Du çêtî ji masîkartûxkê, divê gûseyên wê werin derxistin (di zanistiyê de navê wê Scophtalmus maximus e.) 
 20 mîdye (hundirê mîdyeyê), pakij bişon, bavêjin nava ava kelî bixaşînin, qalikên wê derînin
 1 SA (stekana-qedeha avê) şeraba spî
 1 KX (kevçiyê xwarinê) ava lîmonê
 85 gr kremaya tûj
 1/2 SA kakilê gûzê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KX ard (arvan)
 1 KÇ (kevçiyê çayê) bîbera reş
 2 KX rûnê nivîşkî
 1 KÇ awîşen, catirî, cehter, zembûr (Thymus vulgaris)
 2 KX bexdenûs

Ravek 
Beroşekê bînin, nîv stekan şeraba spî, çêtiyên kalamarê, ava lîmonê, bîbera reş û xwê bikinê, di agirê nîvcoyî de heya kel pê ket germo nermo bikin. Agirê xwarinê kêmtirîn bikin, 20-30 deqe li ser agir bihêlin. Kalamaran bi kefgîr an çatela mezin derînin, bikin binikên servîsê.

Çêtiyên masîkartûxk û nîva din a şerabê (ya mayî) tevlî beroşa xwe bikin, 7-8 deqe nermijî bikin, bipijînin. Masiyan bi kefgîr an çatela mezin derînin, têxin bo mînak nava binikekê.

Ava xwarina di beroşê de ye bidarivînin bikin badiyekê.

Di rûnbirêşkeke mezin de rûnê nivîşkî bihelînin (di agirê nîvcoyî de). Ji ser agir bigirin, 1 KX ardê di rûn de biqelînin (bê rwestan tev bidin). Ava xwarinê û 1 KÇ awîşenê tevlî bikin. Di agirê nîvcoyî de heya nêzîkî kel pê bikeve tevbidin. Paşê binê agir kêm bikin, bi qasî 2-3 deqeyan bikelînin.

Hundirê mîdyeyan, kalamarên we sor kiribû, çêtiyên masiyan, canberî, kakilê gûzê tevlî sosê bikin, 8-10 deqe bikelînin. 

Kremayê tevlî bikin, sosê bi qasî deqeyek germijî bikin.

Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pêjgeha kurd
Nînsun

Nînsun û an jî bi navê wê yê din Nînsûna, di destena Gilgamêş de, weke dayika Gilgamêş jî tê ziman. Keça Anû û Uraş a. Li Lagaş û Gudea, parastgahên bi navê wê hatina kifşkirin. weke xwûdayaka aqil û weseyetê tê dîtin. Bavê Gilgamêş Lugalbanda ya. ew jî, li cihê ku ew lê dimêne, li wêdera ku bi navê wî tê ziman dimêne. 

Nînsun di dema babiliyan de jî bandûra wê heya û pirr mazin a. ew, navê wê, di wê demê de jî, pîrozîya xwe bi awayekî mazin diparêzê.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Ur-Namma

Ur-Nammu û an jî bi navên wî yên ku hatîy akifşkirin Ur-Namma, Ur-Engur, Ur-Gur, berî zayînê di naqabîna di salên  2047-2030 berî zayinî de jîya. Li başûrê Mezopotamya, bandûr û desthilatdarîya wî bû û avabû. Tê gotin ku wî xanadana sêyemin ya Sumer ava kir. Di desthilatdarîya xwe de û bi teybetî di dema xwe de, weke yekî reformkar jî tê dîtin û ser ziman. Ur-nammu, destûrên xwe nivîsandin û bi gelek bajarên sûmerîyan dan herêkirin. Bi leşkerî ti çê bi ser Lagaş û Urukê de û wan jî dike bindest û desthilatdarîya xwe de. Piştre, tê gotin ku wî navê xwe li Larsa, Kîş û Nîppûrê jêî da herê kirin. Kurê Ur-Nammu Şulgî, piştî wî re tê ser desthilatdarîyê. Hem di dem ur-Nammu û hem jî kurê wî de jî, xwest ku li herême Gûtîyan jî bibe serwer. Lê Gûtîyan, di dema ku ew çûna bi ser wan de, ew ketina bin serwerîya wan de.

Çavkanî 

Dîroka Mezopotamyayê
Damu

Damu yezdanê sumerî yê şînatî û vejînê ye. Ew, dike ku bi dema tişta ku çû dîsa were. Dewrûdayimê bi demê re dide kirin û zagona wê ya tê gotin diparêze. Ew, ahengê di nava mirin û jiyanê de çêdike. Bi mirinê çûyin û bi jiyanê hatinê rast dike. 

Damu kurê Enkî ye û weke berdewamiya Temûz jî tê dîtin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Humbaba

Humbaba, di binetêrên Asûran bi navê "huwawa" tê ziman. Di dema Sumerî, akad û babiliyan de jî navê wî heya. tefsîra wî, weke cenawarekî ku rûyê wî weke yê şêrekî ya. Xwûdanan ew xuluqandîya. Humbaba, parastvanîya darîstana ku jê re tê gotin "darîstana Sedîr" dike. ewlakarîya wê dide çêkirin. 

Di destana Gilgamêş de jî navê wî di buhurê û tê gotin ku Di dema ku di rêwîtîyê de Enkîdû, wî dikujê. Îştar, ji ber ku Gilgamêş û Enkîdû ew kuştîya gayê bavê xwe yê ku qiloç mazin di şêne bi ser wan de ku tola wî ji wan hilde. Piştî kuştina wan, hemû beleyên ku di rê de têne serê Gilgamêş û mirina Enkîdû jî, ji wê tê zanîn.

Çavkanî 

Mîtolojiya Mezopotamyayê
Şulgî

Şulgî, ( bi sumerî 𒀭𒂄𒄀 Sul-ge(-r) bi wateya cîwanê sumer )  keyekî sumerî ye. Bi navê "dungî" jî tê nasîn. Berî zayinê di navbera 2029 –1982 de desthilatdarî kir. 8 salî li desthilatdariyê ma. Şulgî, kurê Ur-nammu bû. Ur-nammu, keyê Xanadana Urê ya sêuemin bû. Bavê Şulgî, çûbû bi ser Gûtîyan de. Di serê bi Gûtîyan de miribû. Piştre, kurê wî, Şulgî, xwestibû ku tola wî hilde. Bi vê yekê, wî gelek şerên ku bi Gûtîyan re kiribûn bûn. Lê Gûtî, serdestîya wan hebû. Li parastgahê navê xwe da nîvîsandin û xwe weke xwûdê danedenzand. Perestgeha wî, heta deme babiliyan bi bandor hebûna xwe doma. 

Şulgî bi navî xwe parastgah çêkirin û rêyên wan xweşkirin. Bajerên ku ew çû wan, li wan deran perestgeh bi navê xwe li wanderan vekir.

Çavkanî 

Sumer
Utu-hengel

Utu-hengel, an jî bi navê "Utu-hexel" jî tê nasîn, keyekî Sumerî bû. Li ber rêveberîya Gûtîyan rabû û bi wan re şer kir. Utu-hexel dixwest bibe key. Li Urukê walîtî dikir. Lê li wir, wî keyîtîya xwe piştre danezaned, keyê Gûtî, ev yek pejirend û hêze şand ser wî de. Lê ew hêze ku keyê Gûtî şandî wî têk bir . Piştre keyîtîya xwe denezand. Piştî ji qasra Şulgî yên ku piştî wî re hatibûn ji wan stand. Heta ku tê gotin ku bi keçaka Şulgî re jî zewicî.

Galerî

Çavkanî 

Sumer
Amar-Sîn

Amar-Sîn, keyekî urî bû. Di navbera salên 2029–1982 de jîya. ji Sûlela Şulgî bû. Li Erîdû bi navê Parastgah çêkir. Dema wî, weke weke demeka ku bi pêşketina bi rê ve çûbû bû. Ku her sal dihat li darxistin çejna ekîtû, di wê demê ji aliyê gayekî ku stirhê xwe li ûrê wî dixwe, ew jîyane xwe ji dest dide. Li ser dema wî, zêde, zanîn ne hatina kifşkirin. Navê wî, di lîsteya keyên Sumerî de hat dîtin.

Çavkanî 

Sumer
Kubaba

Kubaba, Keyê Sumerî ê dema Xanadana Kîş ya sêyemin a. Nêzî 100 salî desthilatdarîya wî doma. Piştî ku wî artişa Marî a di bin pêşenge key Şarrûmiter têkbir, piştre, temenê xanada kîşê ya çaremin diavêje. keyê berî wî yê xandanê key Akşak, çawa rastkirina kiribû rê nîşand dabû, ew jî di wê rêyê de meşî.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Sargonê Mezin

Sargon, keyê Sargon, berî zayinê di navbera 2334 -2279 de desthilatî kir. Bi navê "Sargonê Akadî" jî tê zanîn. Bi akadî, jê re "Šarukinu" dihat gotin. Sargon, weke avakerê xanadana Akad jî tê zanîn. Di dema wî de, temenê împaratoriyekê wî avêt. Tê gotin ku yê ku temenê têgihiştina împaratoriya cihanî da avêtin ew bû. Di dema wî de, bindestkirina herêman bû. Wî jî, ji Damascûs heta ku digihişt geleke herêmên anatolîa, kirina, xwest ku bike bidestê xwe de. Wî, xwest ku împaratoriyaka cihanî ava bike. 

Sargon, girîngîya ew bû ku wî dawî li demeka dewletî ya ku bi oldaran dihat bi vê re birin hanî. Wî, temenê dewleteke ku bi memûr û sazîyên dewletê were bi rê ve birin avêt. Ew û cerba wî, bi ilham ji împaratoriyên ku wî piştre werin. 

Lê Sargon, çend ku dilê wî pirr dixwest ku li ser mezopotamya zêde nebû xwediyê desthilatdariyê. Di kevîya mezopotamyan re li ser damascûs re bi ber anatolia ve çû û di gelek şerên ku ew ketîyê de bi ser ket. Hatîian wî ya li ser taxt jî, bi derbeyekê bûya. Tê gotin ku Sargon, muhasabevanê Key Urzababa bû. piştî ku di şerekî de ku pirr wastîyana û di vegerihin, Sargon di qasrê de di sale2350 de tê di ancama derbeyê tê ser taxt.

Sumer
Ukur

Ukur, xwûdayekî ku ji deme Sumerîyan buhurtîya dema Babili û Akadîyan. Ji dunya binêardê de ya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nîndub

Nîndub, yezdanekî herêmî yê Sumeriyan e. Nîndub, weke yezdanê Lagaşê tê nasîn. Lagaş jî, bi wî tê naskirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînegal

Nînegal, xwûdayekî Akadî ya. Ji dema Sûmerîyan maya. Li gorî hin tefsîrên ji dema sumerîyan ku hatîya xwandin tê gotin ku navek ji navê Înanna bixwe jî ya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gula

Gula xwedawendeke  ya dema babîliyan e. Tê gotin ku xudana şîfakirin û başkirinê ye. Bi navê Gula Kuduru jî tê nasîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gîngîra

Gîngîra, bi navên Gingiri, Gurgiru, Egengir jî tê naskirin. Gîngîra, tê wate "mê"tîyê jî. Gîngîra, tê wate ya jin ya ku serî li Îştar dixe jî. Her bajerek, gîngîra wê heya.  

Gîngînî, "Davkî" û "davkîna" jî ji Erûdû berga erûdî dikin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gaga

Gaga, xudawendeke Babîlî ye ku di Enûma Elîşê de pêk hatiye. Bi taybetî, bangewaziya xwesteka Marduk a ji bo şerê Tîamat dide nîşandan. Ew ji aliyê Anşar ve tê şandin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gerra

Gerra, bi navê "girra" jî tê nasîn. Ji xwûdayê Sumerî Gibil ku hatîya afirandin a. Di dema Akad û babiliyan de serdest bûya. Kurê Anu û Antu ye.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Geştu

Geştu, yezdanekî mîtolojiya sumer û akadiyan e. Ew weke êzidokê ragihandin, zanyarî û peyamdanê tê nasîn. Tiştek, ji wî veşartî namêne. Geştu, piştre ji aliyê yezdanan ve hat qurbankirin û ji xwîna wî mirov hatin çêkirin.

Weke xwûdayekî saloxgerîyê jî tê tefsîrkirin di tefsîran de.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gibil

Gibil, xwûdayê sumerî ya. Kurê An û Kî ya. Xwûdayê agir a. Bû Îskur û Sala. Piştre bû xwûdayê akadî Gerra. Ji aliyê Enûma Elîş ve bi aqilkirin û serdest kirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gatumdag

Gatumdag, xwedawenda sumerî ye. Gatumdag weke xwedawenda bereket û dayinê tê nasîn. Ew, keça xwedawenda ezmanan, Anê bû ku diya wê herwiha weke parêzvana Lagaşê dihate zanîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gugalanna

Gugalanna (bi kurdî tê wateya: Gayê Gir ê Bihiştê < gu "ga", gal "gir", an "bihişt", -a "ê"), yezdanekî Mezopotamî ye. Gugalanna yezdanekî sumerî bû ku di roja me de beramberî komstêra Gayê ye. Gugalanna yekem hevserê Ereşkîgal bû. Di tefsîra kêvalbarên sumeriyan de tê gotin ku di dema ku Gilgamêş xwesteka Înanna red kir, êdî ew hat xwarê û xwesteka tolê kire dilê wê de. Sumeriyan, koma stêran di ahenga wan de bi wê tefsîr dikirin. Bi wê yekê, ew weke zanîneke ji stêran jî bû. Di dema ku roj windabû de, wê ew stêr rohnî dikir. Bi wê re, rê jî şanî dida.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Gunara

Gunara, xwûdayekî sumerî ya, di tefsîran de ew weke hevsera Nininsîna û bavê Damuzî ku bi navê "Damu" jî tê zanîn û tefisra tê kirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Emeş

Emeş, yezdanekî şînahiyê yê sumerî ye. Enlîl berpirsiyariya li ser erdê ya dar, zevî, keriyê mihan û rewşa koxan daye wî. "Ew, bi dewlemendiya cîhanê, havînê dide buhurandin."

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Tişpak

Tişpak, xwûdayekî deme Akadîyan yê bajarê Eşnûna ya. Berpirsîyarîya bajarê eşnûna ya wî ya. Bi xwûdayê Hûrîyan Tashup wekhev a û yek a

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Suziyana

Suziyana an jî Suzianna, ku di kurdî bi navê Zozanê tê zanîn û heta roja me navê wê binavê Zozanê maya, hevjîna duyemîn a yezdanê sumerî Enlîl bû. Perestgeha wê li Ekurê hatiye dîtin. 

Zozan, di kurdî de di wate xweşbûnê de jî ya. Kurdên ku koçerî dikin, li cihên şîn û xweş digerihin û li wan demsala xwe lê di buhurênin. ew cihê xweş ku çûnê de jî jê re tê gotin "Zozan" a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Wer

Wer, ku bi Adad û Amurru ve girêdayî, xwûdayê Akadî ya yê bahozê ya. Bi teybetî li başûrê helebê cihê wê ku ew bi navend a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Bülent Gündüz

Bülent Gündüz (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1976, Qereyazî) derhênerê fîlman, senaryonivîs û nivîskarekî kurd e.

Bülent Gündüz li gundê Kosa, li Qereyaziya Erzîromê ji dayik bûye. Piştî perwedeyiya serata li vî gundê, ew lîseyê li Erzîromê diqedîne. Li pey wê Bülent Gündüz li Zanîngeha Gurgumê beşa endazyariya makîneyî de serfiraz dibe. Tecrubeya wî ya ewiliya çapemeniyê nûçegihanî ji bo Radio 16 e. Paşê li gelekî kanalên televîzyonan stajyeriyê dike û li pey wî jî du salan ji bo Kanal 6yê wek nûçegihan kar dike. Di sala 2001ê de diçe Fransayê û li wir hîmê zimanê fransî dibe. Pirtûka wî ya yekem bi navê Generallerin Mikrofonlu Erleri ve Kürtler ya ew ku tê de çapemeniyên li Tirkiyeyê rexne dike, di sala 2007an de tê weşandin. 2010an de belgefîlma wxe ya ewilî bi navê "Evdalê Zeynikê" li ser dengbêjê navdar ê kurdan kişand.

Çavkanî 
 Kameraarkasi.org ()

Derhênerên fîlman ên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Qereyaziyê
Jidayikbûn 1976
Senaryonivîsên kurd
Lahar

Lahar, weke xwûdanê sawalên ahlkirî tê zanîn. Bi birayê wî Aşnan re ji bo ku zadê xwûdayan bidehevdû û çêbike, hatina afirandin. Berpirsîyarî wê heya ku her mirovê ku sawalê wî hebê, sawalê wan bi parezê û bike ku ew jî xwûdayên xwe bibînin û wan jî dilxweş bikin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Agasaya

Agasaya (tê wateya Qîjoker), xwedawendeke semîtîk bû ku di dema şer û pevçûnan qêrîn didan. Herwiha ew weke xwedawenda şer tê zanîn. Piştre ew weke şervana ezmanan a Îştar hatiye şîrovekirin. Tê bawerkirin ku di dema levxistinan de wê dikarîbû bext karê kifş bike. Îştar, ew bihêz dikir.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Aşnan

Aşnan, xudawenda dexlûdan a Mezopotamyayê ye. Ew û birayê wê Lahar zarokên Enlîl in. Ji bo ku zadê yezdanan çê bikin  ji aliyê yezdanan ve hatiye afirandin . Lê di tefsîran de tê ziman ku "ji ber ku wê, ew berpisiyarî bi cih neaniye, êdî yezdanan jî mirov afirandine.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Salambo

Salambo, navekî xwûdayê babiliyan ya Astarte ya. Astarte, weke xwûdayaka Afrodît ya di mîtolojiya girekê de ya.

Çabkanî  

Xwedawendên Mezopotamyayê
Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda (pirtûk)

Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda ("Rêzîman û bêjesaziya zimanê kurdî"), navê pirtûkeke Maurizio Garzoni ye. Di sala 1787'an de li bajarê Roma hatiye çapkirin. Li ser rêziman û ferhenga kurdî ye. Keşeyê domînîk û mîsyoner ê îtalî Garzoni (1734-1804), ji bo xristiyankirina kurdan hatiye Kurdistanê.

Wêneyên Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda

Çavkanî 

 / Agahî li ser Garzoni û pirtûka wî de

Girêdanên derve 

 Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda, r. 1-288
 Enstîtuya Kurdî ya Parîsê 

Îtalî
Pirtûkên îtalî
Rêzimana kurdî
Şamaş

Şamaş, xwûdayekî sumerî ku di dema Akad, babil û Asûriyan de jî bûya xwediyê bandorê. Herdemî, bahse wî û bandora wî hatîya kirin. Hem di dema sumerîyan de û hem jî di demên piştre, çandên xwûdayî, ji wê çanê bandûr girtin. Şamaş, weke xwûdayê rojê bû. Bi wê re tê gotin ku xwûdayê dadîyê jî bû. Di dema sûmerîyan de, Jê re "Utu" jî tê gotin. Piştre, ew navê Şamaş dihilde. 

Di çandê de, pêşketina baweriyê û bi wê re bawerî bi rojê hanîn, wê pêş bikeve. ev, wê di deme babiliyan de, di parastgahê de jî were dîtin. Di dema babiliyan de, Abû Hababa û li Larsa jî Senkerah bi hemdemiyekê tên ser ziman. Gotina "e-barra" û "ebabbabara", têne wate male ku jê rohnî di çirisê. 

Bi dîroka wê re tişta ku bi vê çanda şamaş re tê gotin ev a. Ku Bi Îştar re Nannar-Sin û bi Şamaş re Anu, û bi Enlîl re Enkî, wê çanda xwûdatiyê tênina ziman. Tişta ku ji tefsîran tê fahmkirin, her navê ku dibê piştre ji holê narabê, navê din yên ku diafirin jî, bi wî re dibina navê serdemekê. Minaq, di dama babiliyan hatina Hamûrabî, wê xwe weke peyamnêrê Şamaş, Enlîl û xwûdayên bi nav bike. Ji van navên xwûdayan ên ku di nava xalên wî 282 xalên destûrî yên ku wî nivîsandina, bi wan pîrozîya wan di denezêne. Şamaş, jina wî, Ay bû. Roj, piştre, hêza Şamaş têne ser ziman. Hêz û dadî, bi hev re wê bi wî re, hewl bê dayîn ku wew salixkirin û were ser ziman û di jîyanê de bi temen û cih bibe. 

Şamaş, di dema wî de, Saturn hatîya kifşkirin û têkiliya wî bi Saturnê re tê danîn. Gerwêrka Staturnê, weke tê zanîn gerwêrka herî mezin ji dunyê û gerwêrkên din. 

Di demên piştre, hatina Olên yek-xwûdayî ên weke êzîdîtîyê, Cihûtiyê, Xiristîyanî û Îslamiyetê, wê hin nîşanakên çanda Şamaş, bi bandorî wê di wan de jî were dîtin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Şullat

Şullat, di deme Akad û babiliyan de, xwûdananê ku weke di berdewam û piştî Şamaş re tê dîtin a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Sîrsîr

Sîrsîr, di deme Akad û babiliyan de navê derdikeve pêş. Weke xwûdanê Kiştvan, masîvan û yên ku li ser bahre dijîn a. Wan di parêzê ji belayan. 

Di deme tefsîra nav de, wil zan jî bi mirov çêbûn ku ev navê "Sîrsîr, navê hin pirtûkna ku bi navê vê xwûdayê hatibina nivîsandin jî bê. Navê Sîrsîr, mazîn tê ser ziman û pêşnîyarkirin. Di dema Tefsîrkirina wî de, weke ku Marduk were tefsîrkirin dibê. Sîrsîr, weke efendîyê Tîamat jî tê tefsîrkirin. Ji ber vê tefsîrkirinê, êdî bal û hey diçina ser Marduk.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Tîamat

Tîamat (Bi akadî: 𒀭𒋾𒊩𒆳 DTI.AMAT an 𒀭𒌓𒌈 DTAM.TUM, Bi yûnanî: Θαλάττη Thaláttē), di baweriya Babîla kevnar de xwedawendeka pêşî ya deryaya xwêyî bûye. Ji bo ku xwedawendên teze çêbike, bi Abzû re dizewice. Ji dema sumerîyan e. Navê dê û bavê wê Lahmu û Lahamu ya. Destpêka bûn û hebûnê bi wê tê destpêkirin. Ew destpêk jî, bi "Abzû" re tê destpêkirin. Abzû, tê wate "ava germ". Li gorî wê, çêbûn û hebûn, bi vî rengî çê dike. Ya tirs yanî "xwê" û ya şêrîn yanî "Şîran" tevlî hevdu dibe. Bi hev re zawacekê dikin. Ew, zewaca pêş ya pîroz e. Ji wê zewacê gelek tişt û zindî diafirin. Ejdarha jî wêl bibin. Ew bûyin hemû bi navê Enûma Elîş tê binavkirin û ser ziman. 

Bi rêzî, hinek komkirinên dibin, ev jî bi vî rengî. Pêşî Abzû, Lahmu, Lahamu û Tîamat tê. Piştre "Anşar" yanî azman û Kîşar yanî "ax û ard" tê. Piştre Enkî ku tê tevlîheviyê derdixe. Hin Tîamat, bi hîddetî deng dide û diqîre. Abzû, piştî ku bi awayekî kozmîk, her der tijî av kir û xwest ku hemû xwedawendên din bixwe, êdî Lê enkî Abzû dikuje. Piştre zaroyên Tîamat, agahî didin dê. Ew jî ji binê ardê mişt, mar, dupişk û şeytan derxistin. Piştre xwedawend digihin hevdû ku li ber Tîamat şer bikin. Marduk, bi bayekî ku derxistin, pêşî aligirê Tîamat Kîngu kuşt. Piştre Tîamat, piştre ji herdû çavên Tîamat, ava ku herîkî Dicle û Firat çêkirin.

Nîqaşên ku li ser Tîamat dibin 
Ji ber ku hê gelek beşê Tîmat, ne safî ne û vegotina wê di nava xwe de lev jî nake, pirr nîqaş dibin li serê. Lê di serî de Tîamat, weke ya pêşî tê qebûlkirin û pejirandin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê

Xwedawendên afirîner
Muatî

Muatî, Xwedayekî Sumerî ye, der barê wî de tiştekî pir nayê zanîn. Muatî, di binerê Dilmunê de cig digirê. Bi Nabu re têkiliya wî tê danîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Şulsaga

Şulsaga an jî Sulsaga, xudawendeke mîtolojiya sumeriyan e.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nuska

Nuska, weke katîba Enlîl tê tefsîrkirin. Piştre, weke jina wî ya pêşarojê jî tê ser ziman. Ew jî, li ekurê qeyde wê hatiye kirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hendursaga

Hendursaga, xwûdayê dadê ê dema Sumer, babil û Akad a. wekî din jî, li Lagaş û Gudea, jê re hat gotin "peyamnêrê ardê" jî.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Kakka

Kakka, ji dema sumerîyan navê wî maya, di tefsîra wî de, weke alîkarvan û refeqatvan û wezîr jî hatîya ziman. Di kêvalbarên ku bahse Nergal û Ereşkîgal dikin de navê wî heya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkurra

Nînkurra, di dema sumeriyan de jiya û xwûdayeke jin bû. Nînkurra, keça Enkî û Nînsar e. Bi navê dayika Uttu jî navê wê heye. Xwûda ye, uzvê zeyendî yê jinê ye. Berekete cihê têkiliya zeyendî ya jinê çêdike. wekî din jî, berekete wê sembol dike.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Papîlsag

Papîlsag, bi navê "papîlsan" jî tê nasîn û xwûdayê bajar-welatê Îşîn ê ya. Mêr û hevserê xwûdaya jin Nininsînna ya. Papîlsag, bajarê veşartî Larak wî kifşkirîya. di kêvalbarê Nîbru de weke xwûdayê Nîppurê tê nîşandin û ew dîyarîyan dide Enlîl. Wî koma stêran ya kevanê nîşan da û hanî ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Şara

Şara, weke xwûdayekî piçûk yê şer tê tefsîrkirin. Xwûdayekî ku ji bakûrê rojhilatê Urukê ku dike Ummayê ya. Di kêvalbaran de weke kurê Înanna (Îştar) jî tê ser ziman. 

Di kurdîya î ro de jî hê jî gotina "şer", tê bikarhanîn. Gotina "şer, weke ku ji navê xwûdayê şer "şara" hatîya deranîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Sîrara

Sîrara, xwûdayaka jin a ku di deme Sumer, babil û Akadîyan de jîya. Enkî berpirsîyarî dayê de ku Bahre ku î ro dibêjinê de "bahre hurmuz" bi parêzê.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Muşdamma

Muşdamma, xwûdayê Waqif û xanîyên bilind a. Muşdamma, xwûdayek ji wan şeş xwûdayên ku ji aliyê Nînhursag hatîya afirandin a. Kabta jî, birayê wî ya û xwûdayê Pirîkêtan a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkarnunna

Nînkarnunna, xwûdayê sumer, babil û akadan a. ew dewama Nînurta ya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Abu

Abu, yezdanekî piçûk ê dema sumeriyan e ku ew weke yezdanê riwekan tê zanîn. Ew, yek ji wan heşt yezdanên ku di nexweşiya Enkî de bûne ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Michael Jordon, Encyclopedia of Gods, Kyle Cathie Limited, 2002

Xwedawendên Mezopotamyayê
Yezdanên Kassîtan

Kassîtî, piştî dema sumerîyan wê di destpêkê de nêzî 400 salî desthilatdarîya wan li dar bê. Piştre jî wê bidomê. Î ro ku ku em li wê dime dinerîn, em hê jî, gelek gotinên ku wan weke navê xwûdayê bi kar dihanî rastî wan tê, Minaq, Zînî, Başu, Maşu û hwd, Navê Başu û Maşu, taqabûlî navê Înanna dikin. Navê xwûdayê wan Hudha heya. Hundha, xwûdayekî wan yê li azmana ya. Di tefsîran de, navê Zînî tê ziman. Lê xoslet û teybetmendiya wê xwûdayê çîya, nayê zanîn. Sugurra Beremberî Marduk tê. Surîas, weke xwûdayê rojê, tê tefsîrkirin. 

Navê Mirîas, ku di tefsîrkirinan de, bi navê "mirîzîr" jî ziman, tabûlî Venus tê tefsîrkirin. 

Navê Hala ku beremberî Nusku tê, bi navê wî re gotina "sala adar" tê xwandin. 

Xwûdayê heyvê "Šipak, Šipaq, Šipag"

xwûdayê rojê "Šuriaš"
navê xwûdaya ku beremberî yê Îştar tê "Nanai", an jî "Nanna"

Navekî din ku weke navê xwûdayê rojê tê ziman "Saḫ"

Navê xwûdayekî ku weke "xwûdayê kalîk" tê ziman "Kaššu" an jî "Gal-zu", di vir de vê jî bêjim ku di wê demê de "gal-zû" tê bi kar hanîn, di vê demê de "kal" kurd bikar dihênin. 

Qassîtîyan, navê "Kamulla", "Akmul" tênin ziman, Wate vê gotinê jî ew ku "masîyekî ku xwediyê rûyê mirov"

Navê xwûda, "hala", û "sala" weke navê xwûdayaka jin ku jîyan û malê ya. Sembola wê, "simbileka genim" a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Zu

Zu, di mîtolojiya sumeryan, bi wate "zanîn" û an jî "bihûşt" tê tefsîrkirin. Ji dema sumeriyan di buhurê deme babiliyan û akadiyan jî. Di tefsîrên dema akadiyan de, weke kurê Sîrîs jî tê ser ziman. Zu, bi baweriyaka ku bi wê dinya hatiye afirandin jî tê tefsîrkirin. Minaq, tê gotin ku "dinya bi ava safî ya saf hatiye çêkirin." destpêka jiyan û dunyê, di çanda Zu de, ji avê tê dest pê kirin. Zu, bixwe jî, tefsîra wî, Serê wî, weke yê şêr tê çêkirin. Lê Zu jî û Sîrîs jî, weke teyrê baz hatina hizirkirin. Bi wê re, teyrekî baz ku xwediyê serê şêrekî ya, tefsîra wî hatîya kirin. Zu, biqasî ku tê zanîn di navbera 2550–2500 de jîn bûya. 

Di tefsîra Zu de, tê gotin ku Abzu xwediyê kifşkirinê bû. Kêvalbar (tablatên) baxt, di destê Abzû de na. Ew baxt kifş dike. Lê tê gotin ku xwûdayan Lugalbanda şand ku Kêvalbarên baxt hilde û bêne. Lugalbanda çû û wî Abzû kuşt. Piştre Ea û belet, çûn û kêvalbarên ku baxt kifş dikirin hildan. 

Piştre, weha tê tefsîrkirin; Zu, ku teyrekî pîroz û awr kirina keseyetek. Piştre ew bû Iblîsek, wî teyrî çû û kêvalbarên baxt hildan û birin. Ku ew çûn çiyayekî bilind, ew di nava xwe de veşartin. Piştre Anu, derket û ferman da xwûdayan ku kêvalbarên baxt hildin û bênin. Lê Marduk berî, xwe gihand teyr û wî teyr kuşt û kêvalbarên ku baxt kifş dikin hildan. 

Di vir de, tu tefsîr hene. Di tefsîra duyemin de jî tê gotin ku Marduk, bi tîr hêrîşî Nînurta kir û ew kuşt. Piştre ew bû serwer. Di vê tefsîra duyemin de, ew teyrê ku hat kuştun, weke Abzû tê tefsîrkirin jî.   

Di, dema Babiliyan de, wê ev rewş, weke şerekî di nava xwûdayan de were tefsîrkirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hanbî

Di mîtolojiya sumeriyan de, Hanbî û bi navê wî yên din jî "hanpa", weke bavê Pazuzu te ziman. Zêde, di derbarê wan de tiştek, zêde nayê ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hayasum

Hayasum, xwûdayekî sumerî yê ku wilo zêde mazin nayê ser ziman a. Di deme babil û Akadîyan de jî navê wî heya. Lê wilo zêde, karê wî çi ya, zêde nayê zanîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Zaqar

Zaqar, di mîtolojiya Mezoptamya de, weke peyamnêr tê ziman. Navê wî, bi navê "dzakar2 jî tê ziman. Zaqar, weke peyamnêrê Sîn tê ziman. Sîn, bi navê "Su" û "Nanna" jî dihat ser ziman. Ji yên(mirov) ku mirin li pêşîya wan a, Zaqar, bi rêya xewn û xulubatên ku di xewnan de têne berçacên wan, bi wan peyemên xwûdê radigihêne. Wê jî, bi hêza xwe dike.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Mandanu

Mandanu, weke xwûdayekî deme Sumer tê dîtin. Lê di dema babiliyan de jî navê wê derdikeve li holê. Mandanu, xwediyê qûdreta darizandina pîroz a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Bîrdu

Birdu, xwûdayekî dunya binardê ya. Navê wî bi Nergal re jî tê hildan. Lê tefsîrên di derbarê wî de, hemû, zêde nayêna xwandin. Pirr zirer dîtîna.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Enbîlulu

Enbîlulu, di mîtolojiya Mezopotamyayê de weke yezdanê, çem û cokan bû. Enbilulu, ji aliyê Enkî ve hatibû afirandin û berpirsiyarkirin. Li gorî mîtolojiyê ew li navbera Dîcle û Firatê bû. Weke din jî, ew yezdanê avdanê jî bû. Di dema Sumeriyan de weke kurê Enlîl û Nînlîl tê ziman. Di dema Babîliyan de jî, weke kurê Enkî tê ziman. Enuma Elîş, ji bo Enbilulu, dibêje ku "Enbilulu, xwediyê hemû nepeniyên avê ye." Tiştekî avê ji wî neveşartî ye.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Şakka

Şakka, xwûdayekî ji dema Sumeran maya dema babil û akadîyan, Şakkar, parastvanê Şivanan a. Şakkar, ewlakarîya şîvanan û kerîyên wan dike. Di dema Sumerîyan de bi navê "şakkan" dihat ser ziman. Weki din jî di dema sumerîyan de, weke navê xwûdayên "Amakandu", û "Sumuqan" jî tê ser ziman. weki din jî, di hin tefsîrna de, navê "Lahar" jî, di vê xalê de hatîya ser ziman. Lê zêde zanîn di vê yekê de li ser Lahar nemana.

"Seke" û an jî "keke", di kurdî de weke navê "şivanê serşivan" jî tê ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkasî

Nînkasî, di mîtolojiya sumerîyan de, xwûdayaka jin a. Nînkasî, Keça Enkî û  Nîntî ya. Nînkasî, weke xwûdaya jin ya ku Bîraya vexwertinê kifşkirîya tê ziman. Kêvalbarên wê yên ku gihiştina roja me û di wan de bahse çêkirina bîra dikin hena. 

Ku bahse wê tê kirin, ev hizir têna ziman, "bicih hanîna xwesteka dil", "Têrkirina dil" û hwd têna ser ziman. Nînkasî, weke xwûdaya dilxweşkirinê û bidilkirinê ya. Nînkasî, weke xwûdaya dilbûnê ya. Ku bahse Nînkasî tê kirin, tê gotin ku Nînkasî "Hîm"eka ji mirovan re jî ya. Hîn, di kurdîya î ro de jî, weke gotina ku "bin" û an jî "bingîhînê" têne ser ziman a. Bi wê re, di tefsîran de, weha hatîya tefsîrkirin, "hîma Nînkasî".

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînsutu

Nînsutu, bi navê "Nînkautu" jî tê naskirin. xwûdayaka jin ya di dema sumerîyan de dijî ya. Karê wê, ew a ku mirovan ji nexweşîya wan baş bike. Nînsutu, hevjîna Nînazu ya. Weki din jî, Nînsutu, yek ji wan xwûdayê şeşan a ku ji nexweşîya Enkî ya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Bêlît

Bêlît, tê gotin ku di dema akadîyan de jî ya, ew, di wê demê de bi navên "beltu" û "beltum" jî tê naskirin. Hevjinê wê Bêl a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Mammetun

Mammetun, xwûdayekî dema sumerîyan a. Karê wî ew a ku baxt bide kifşkirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Enten

Enten (Entên), xwûdayekî dema sumerîyan a. Enten, xwûdayê bereketê ya. ew ji aliyê Enlîl ve hat xuluqandin. Enlîl, wasf, karê û berpisîyarîya zabûnê yê sawalên weke Bizin, Ker, Çêlek û hemû teyrikên ku çêlikên wan çêdibin da wî. Zêdebûna wan, Enlîl, kira berpirsîyarîya Enten de.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Enşag

Enşag, bi navê "enşagag" jî tê nasin, Yek ji wan şeş xwûdayên ku Enkî ji nexweşîya xwe xuluqand. Enkî, ew kira efendîyê Dîlmun ê jî.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînmena

Nînmena, bi navê " Nin Me En" jî tê naskirin. Xwûdayaka dema sumerîyan a. Bi Nînhursag re bi hev ve kirina navê wê bûya. Navê Nînmena, weke ku bin a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Druaga

Druaga, xwûdayakî deme sumerîyan a. Serdestîya li dunya binêardê heya. Têlkiliya Druaga, bi Ehrîman re jî tê danîn. Bi navê druaga, pirr vegotin, hatîna vegotin. 

Drug, weke ku di Avesta de ziman, di wate derew´ê de tê ziman. Gotina derew´ê ya ku heta roja me di kurdî de tê ziman jî, ji wê afirîya û xwe daya berdewam kirin, weke ku çawa ku î ro ku em di kurdî de bi kar dihênin gotina "şer" ku ji gotina Şara ku maya ya. Şara, weke xwûdayê şer tê ser zanîn di wê deme sumerîyan de û Şara, weke kurê Îştar jî tê dîtin û wusa di kêvilbarên ku ji wê demê mana de tê tefsîrkirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Bronş

Bronş (bi latînî: bronchus), boriya keşê ya di pişikê de ye. Ew borrî wek çeqên daran di pişikê de belav dibin. Têde veguhastina gazên henaseyê nabe, lê têde keş tê borandin heta beşên ku veguhastinê gazan têde dibe. Ev pergala ji borriya keşê jê re dara bronşî tê gotin.

Anatomî 
Qilqancik di navbera movikê çarem û pêncem ya piştê de, dabeş du çeqan dibe, herdu bronşên sereke yên rast û çepê. Bronşa sereke ya rastê dabeşî sê bronşên parçeyê (bronchi lobares) dibe û ya çepê du bronşên parçeyê. Her bronşeke parçeyê dikeve parçekê (lobus) ji pişikê. Ev dîsa dabeşî bronşên segmentî (bronchi segmentales) dibe ku 10 li pişika rastê û 9 jî li ya çepê ne. Her bronşeke segmentî  6-12 car çeq dibe. Hengî ku qirtik (cartilage) di bronşê de nemîne, ewê bibe bronşik (bronchioli). Ev 3-4 car çeq dibin û paşî dibin bronşikên dawîtî (bronchioli terminales). Ji wir ve beşên veguhastina keşê destpê dikin. Bronşika respiratorî (bronchioli respiratorii) ya ku borriya peqoka pişikê û peqoka pişikê (Alveolus) têde ye.

Erka bronçan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bronş
Sîstema bêhngirtinê
Sîng
Bau

Bau (ba-u, ba´u,), xwûdayeka jin ya dema sumer a. Baba, Ba ba, xwûdayê Lagaş û Gîrsu bû. Ew keça Gatumdag bû. ew derbetiya li pêş. ew, derketina wê ya li pêş, weke kevneşoyê tê ser ziman. Di malê de, yê bi temen mazin a, ew piştî dê û bav re derdikeve li pêş. wilo tê tefsîrkirin ku li gorî vê nêzîkatîyê ew bûya. Hevjînê wê Nîngîrsu ya. Nîngîrsu, xwûdayê Lagaşê ya. Li Urê jî, parastgahaka wê hat dîtin. Piştre, bi xwûdayên jin ên şifakirin û başkirinê Gula û Nininsîna re di astekê de hatîya dîtin di nava snorên Lagaşê de. 

Lê di hin tefsîrên cuda de jî, weke hevjîna Nînurta jî tê ser ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Erra

Erra, weke xwûdayekî şer tê tefsîrkirin. Hevjina wî wî Mammî ya. Weke xwûdayekî dunya binêardê di tefsîran de tê ziman. Carna jî, di asta Nergal de tê tefsîrkirin. Zor û şîdet, bi navê wî re tê ser ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Dîmpemekug

Dîmpemekug, Xwûdayekî dema sumerîyan a. Ew, weke xwûdayekî raşîyê tê ser ziman. Wî, aliyê raşîyê nimînêr dikir. Lê yên ku berg jê re bikiran, wî, alîkarî jî dide wan û ew mazin dikir.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Sîrîs

Sîrî, di mîtolojiya mezopotamya de weke xwûdayaka jin ya ku ji "bîra"yê bi berpirsîyar bê tê ziman. Di rastîyê de, ew nayê dîtin, weke gîyanekê heya û wûsa tê hizirkirin. Ji xaynê vê jî, weke xwûdayaka jin ya ku di şeklê teyrekê de hatîya ser ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
SC Corinthians Paulista

Corinthians (Sport Club Corinthians Paulista) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê São Pauloê li Brezîlê ye, ku di sala 1910'a de hatiye damezrandin.

Malperên têkilîdar 
 Malpera fermî ya Corinthians

C
C
Kur (mîtolojî)

Kur, bi navê "kurnugia" jî tê xwandin. Tê gotin ku wate wê "welatê ku vegerî jê nîn a" ya. Kur, bi irkalla re bahse dojehê dikin. di mitolijiya girekê de "Hades" weke beremberê wê tê xwandin. Ji aliyê ereşkîgal û Nergal ve hatina birêvebirin

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Lahamu

Lahamu, Zaroya pêşî ya Tîamat û Apsu bû. Bi Birayê xwe Lahmu re bû. Lahmu û Lahamu jî, bûna dayik ji Anşar û Kîşar re. Di kêvalbarên ji wê demê mana de, Lahamu( ye "mê" ya), carna weke Mar tê xûyakirin. Carna jî, weke Jin tê xûyakirin. Ku weke sembola wê jî tê ser ziman, li ser wê kemberaka sor ku girêdayî ya tê dîtin. Lahmu û lahamu, ti carî jec cuda nabin. Ev jî, weke xosletekî wan tê ser ziman.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Lahmu

Lahmu, weke yekî bi Pirç û parastvan û baş tê ziman. Zaroya Tîamat û Apsu ya. Bi Lahamu re bûya. Lahamu, dayika Anşar û Kîşar a. Lahmu, di hanîna wî ya ser ziman ya di kêvalbaran de weke yekî bi Reh a. 

Tê ser ziman ku Lahmu, li Erîdû parastgaha Enkî û Abzu diparêzê. Bi wan re tê ser ziman ku Azman "bav" a û ard jî "dê" ya. Anşar, bav û kîşar jî dayikê têna ser ziman. Lê di dema ku Lahmu tê ser ziman de, Ga weke sembolaka bi wî re tê ser ziman jê tê xûyakirin. Ga, weke ku tê zanîn, bavê Îştar, di dema ku dibe xwûdayê serek, yê wî ya û Îştar, di destana Gilgamêş de, wî ji bavê xwe dixwezê ku ji bo ku bide hêrîşkirin li ser Gilgamêş û Enkîdû

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Peqoka pişikê

Peqokên pişikê (bi latînî: alveolus) beşên di pişikê de yên ku têde veguhastina gazên henaseyê di navbara xwîn û keş pêk tên.

Anatomî 
Bronşika dawîtî (bronchioli terminales) çeq dida wek goşiya tirî, ku her takek pêve bronşika respiratorî ye û teneyê wê peqoka pişikê ye. Li wêneyê binênre ku hûn bişopînin.

Têreqasa peqokekê ya ku li gorra têhenasedanê û derhenasedanê diguherre, di navbara 50-250 μm. Peqokên ku bi bronşikekê dawîtî ve ne, ligal wan azînus (acinus) tê gotin. Dora her 12 azînus parçikek (lobulus) ji pişikê pêk tînin. Li ser rûyî pişikê sinorê parçika pişikê bi çavan tên dîtin.

Tevîneknasî 
Ruyê dîwarê peqoka pişikê ji du cor şaneyan epîtel pêk tê:
 Pişikşaneya cor 1 (pneumocyte typ 1) ya ku zirav û ruyê wê mezin e. 95 % ji ruyê dîwarê peqokê dadigire û ew beşek ji Kospa keş-xwînê (boold-air barrier) ye.
 Pişikşaneya cor 2 (pneumocyte typ 2) çargoşe e û surfaktant (pulmonary surfactant) dirist dikin.
 Şaneyên daqurtok yên pişikê (alveolar macrophage) li ser ruyê dîwarê peqokê digerrin û gemar û tiştên biyanî dadiqurtînin.

Bin vê şaneyên epîtel tevineka girêdanê heye, ya ku ji şaneya girêdanê û davên kollagen (collagen fibres) yên cor 4 û davên jihevkêş (elastic fibres) pêk tê û gelek hûrxwînborî têde ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Pişik
Ereşkîgal

Ereşkîgal, xwedaya jin ya cîhana binêard bû. Navê wê weke "Kî, ku wergera wê Erd û Ax e . Jê re "xatûna binê erdê" jî hatiye gotin. ereşkîgal, weke "xwîşka Îştar" hatiye tefsîrkirin. Irkalla, ku weke cîhana binêardê ye jî, dem bi dem weke navê xwedayeke jin ya cîhana binêard jî hatiye ziman . Ereşkîgal xwedaya jin ya sereke ya Kutha(Kutha, Cuthah, an jî Cutha), bû. Kutha di demên sumerîyan de bi navê Gudua hatîya bi navî kirin. 

Li gorî, hin lêkolînna hatîya kifşkirin ku Kutha, piştre bûya "Kuthah, kurdaxa, kurdha, kurda". Piştre, gotina "kurdistan"ê jî ji wê hatîya afirandin. 

Ereşkîgal, weke sembola, guharînên di demsalan de jî hatîya ser ziman. Li ser wê re pirr hizir û bawerî hatina afirandin. Wan hizir û bawerîyan, bi awayekî temenê hemû pêşketin û afirandinê mîtolojiya Sumerîyan û Mezopotamya çêkirina. Erekîgal, di vegotina wê ya ku tê ziman de, dunya binêardê, ku "Irkalla" û "Aralu" ku weke nav jê re tê gotin, wê bê xwediyê serwqerîyê. Îştar jî li dunya ser wê bibe xwediyê serwerîyê. di tefsîran de wê piştî serkevtinê dunya were rastkirin. Wê bihûşt, were ava kirin. Ereşkîgal, ku di dema sumerîyan di kêvalbaran bi navê "Allat" jî were seer ziman, wê were dewetkirin li wir. 

Ereşkîgal, dayika Nungal e jî. Namtar, weke Nungal, bi Enlîl re yê wê ya. Weki din jî ereşkîgal bi Gugalana re kurekî wê yê bi navê Ninazu bû.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Kutha

Kutha (Kutha, Cuthah, an jî Cutha; Sumeriyan: Gudua), Bajarekî deme sumerîyan ku li jora Firatê li bakûr û bakûrê rojhilatê Nîppur ê dikeve. Di dema xwe pirr pêşket û bû yek ji wan bajêr mazin û pêşketî yê dema Sumerîyan. Tê gotin ku Kutha, bûya ji 5 bajaran yê herî pêşketî li Mezoptamya.

Herwiha, Kutha, navê paytaxa dunya binêardê ya sumerîyan jî ya. Di demên xwe yên dawiyê bi navê "kuthîm" hatiye bi navkirin. Tê gotin, ji aliyê çandî ve jî pirr pêşketî bi rengî bû.

Di belgeyên Asûran de, di dema Salmanassar jî bahs tê kirin. Key Şulgî ku berê wê bi navê "dungî" jî tê naskirin li wir, parastgaha Nergal ava kir.

Di dema Persîyan de jî, weke "welatê nêzîk Kurdistan" jî hatiye binavkirin.

Çavkanî 

Sumer
Îştaran

Îştaran (Ištaran an jî Gusilim), xwûdayekî sumerî ya. Bi teybetî, cihê ku ew lê Jiya rojhilat Dicle bûya. Weke Xwûdayê Maran jî hatiye bi navkirin. Bi teybetî, di dema sêyemin ya xanadana babiliyan de pirr mazin derketa pêş. Kudurrus weke sembola wî û nimînêriya wî ya. Rêhevalê wî Šarrat-Deria. Tê gotin ku Nîreh, ku xwûdayê Maran a, temsilîyeta wê jî, hin bi hin ketiya destê wî de.

Di dubeniyên sînorî ê benyna Lagaş û Umma de jî, ew weke xwûda, derketiya li pêş, hildaya ser xwe. Li Gudea, Lagaş û Gîrsû de baweriya li wî hatiye kirin di parastgahê de. Hatiya qaydkirin ku li Parastgaha Nîngîrsû, tirba wî hatiye bicih kirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Sîrtîr

Sîrtîr, xwûdayeke jin dema Sumerîyan a. Navê wê, heta dema babiliyan, akadîyan maya. Sîrtîr, weke xwûdaya Meh(min) a, tê tefsîr kirin. Di kêvalbarên ku hatina xwandin de, hin şîroveyên wê hatina kifşkirin. Bi Nînsun re bûya yek.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nîbhaz

Nîbhaz (bi îbranî: Barker), Weke xwûdayekî tê ser ziman di Mitolojiya sumerîyan de. Di şeklê Sayekî de hatîya dîtin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Kus

Kus, xwûdayekî dema Sumerîyan a. Di dema Akad û babiliyan de jî, hatîya kifşkirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Negun

Negun (Lîsîn), xwûdayeka jin ya dema sumerîyan a. Zêde di derbarê teybetmedîya wê de tiştek nayê zanîn. Lê tê gotin ku têkiliya wê Sîrara re heya. Ku weke Birayê wê hat kişfkirin bi bajarên Aşgî, li Edeb û Keş re tê girêdan.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Namtar

Namtar (an jî "namtara  "Namtaru"), weke navê wî yê din a. Namtar, tê wate "baxt" jî. Namtar, di mitolojiya Mezopotamya de, xwûdayakî Dojehê û mirinê bû. Namtar, weke peyamnêrê An, Ereşkîgal,aû Nergal. 

Namtar (an jî "Namtaru", "Namtara"), kurê Enlîl û  Nînlîl bû. Piştî ku bû, Enlîl ew ji bo nexweşî û sawalên birîndar bi berpirsîyar kir. di laşê wî de ku jev nayê beşkirin, ku di awayê Damonan de heftê nexweşî hebûn. Lê ew, ji bo ku wan nexweşîyan pêşî li wan bigirê bû. namtar, xwediyê zanebûna wan nexweşîyan jî bû. Ew, bi navê xwe heta dema Babil, akad û asûrîyan jî tê ziman û bawerî pê tê hanîn. 

Bi bawerî, dihat gotin, ew nexweşî hemû, ji bo hinekan, "ew nexweşî gîyanên xirab" bûn. Bi vê yekê, her nexweşî, weke jîndîyekî hatîya tefsîrkirin û hatîya ser ziman. Piştre ew, weke kurê hêzkirî yê Bêl jî hat ziman. 

Piştre ser ziman ku dema ku ew hata ser rûyê ardê, wê Îştar, Cinûs kir û şêst nexweşê kira laşê wê. Navlêdan ji wan nexweşîyan bi ling, dest, çav û dil bûya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Azîmua

Azîmûa, Xwûdayaka jin ya dema Sumerîyan a. Yek ji wan şeş xwûdayên ku ji nexweşîya Enkî afîrîna na. Ew jina Ningişzida bû. Nîngîşzîda, bi navekî din yê Ninazimua tê naskirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Damon

Damon, di dema sumerîyan de, weke ku navê "şaytan" re tê gotin, weke ku di dojeh de weke cihê damon´an tê ziman.

Çavkanî 

Mîtolojî
Hegîr-Nuna

Hegîr-Nuna (an jî Gangîr), Xwûdayake jin ku di mîtolojiya sûmerîyan de dijî ya. Hengîr-Nuna, yek ji wan heft keçên Bau ya. Ji Lagaşê tê naskirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Urşanabî

Urşanabî, di mitolojiya Mezopotamya de, yê ku di çemê Xabûrê (Hubur)) de mirî di buhurandin bû. Beremberê wî, di mitolojiya Grekê de Charon tê. Di dema Sumeriyan  jê re "SÎ-LU-IGI" Bû. Ev nav ´kirina wî pêşî di mitolojiya Enlîl û Nînlîl de dibê. Piştî ku di destana Gilgamêş de Enkîdû mir, Ew, ji kur a û nemir a. Di dema ku wê Gilgamêş, ji avê bi buhurê û herê û bigihijê utnapîştim, hingî, ew yê ku wê di buhurênê ji avê ya.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hahanu

Hahanu xwedayekî dema Sumeran e.Di dema Akada û Babîliyan de jî navê wî derbas dibe.Lê li ser kar, taybetmendî û erkên wî kêm tê zanîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Hanî

Hanî, weke xwûdayekî piçûk tê tefsîrkirin. Di dema Akad de navî wê tê kifşkirin. Weke xwûdayê bahozê derdikeve pêş. Têkiliya wî bi Adad re tê danîn.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nîndara

Nîndara, xwûdayaka jin ya dema sumerîyan a. Jina Nanşa ya

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Acgî

Acgi (Ašgi an jî Asgi), Lehengek û şervanekî ku bi mêranîya wî navê wî pirr mazin derketîya ya. Kurê Nîntud a. Nîntud, navekaî dî an yê Nînlîl û an jî yê Nînhursag a. Di perestgaha Keşê de di derbarê wî de ev gotinên wasfê wî didin derketina li holê

"Kê yekî weka sipahî û xweşik li keşê hanî û dî? Kîjan dayikê ew lehengekî weke Acgî hanî dunyê? Hinekan jineka weke Nîntud mazin dît?"

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Ennugî

Ennugî, di mitolojiya akadîyan de xizmetkarekî ku taxt bar dike ya. Xizmezkarê taxtbarkirinê ê Enlîl e. Di vê kêvalbarê de, ji navê Enlîl re "Ellîl" jî tê gotin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Adrammelek

Adrammelek (Adrameleq, Adrammelekî), di dema sumerîyan de, weke formaka xwûdayê rojê jî hatîya tefsîrkirin. Cihê ku jê re beg tê kirin, li bajarê Sefarvajîm a. Agir, li cem wî ji bo wî pîroz a. Tê gotin ku ji bo wî zarokên piçûk hatîna danîn ser kevir û di nava agir de. Di tefsîran de, "baal adramelek" jî tê gotin. 

Tê gotin ku jê re zarok dihatina kurbankirin. Zarok li ber peykerê wî yê bronz dihatina danîn û an jî dixistina navê de û dihatina şawitandin. Adrammelek, di damên dawîyê de, di demên ku olên semewî ên mazin derketin, ew xirab hata tefsîrkirin. Weke "şaytan" jî hata tevsîrkirin. Di tefsîrna de hat gotin ku "ew, sarekê koma şeytanan a". Lê pêşîya wî, weke ferîsteyekî yanî melekekî jî tê tefsîrkirin. Pêşî di bihûştê de tê tefsîr kirin. Piştre, di olêne semewî de, tefsîra şeytên li ser wî re hat çêkirin.  

Tefsîra wî bixwe, ku gowde wî weke gowde mirov a û serê wî weke serê Qantirê tê tefsîrkirin. Carna jî, weke "teyrê tawis" hatîya tefsîrkirin.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Soma

Soma, gundistana sertir li gundistana Biradost e ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan bi xwe di bin neqşeya bexşa Somabiradûstan de ye. Ev gundistan ji bo rêvebirina hasantir bûye du gundistanên Somaya Serî (صومای شمالی) û Somaya Binî (صومای جنوبی). Xelkê Somayê bi giştî Kurdên kurmanc in. Zaravaya wan jî şikakî ye.

Koka Somayê 
Ev nav ji somiˈe ya ˈerebi  hatiye girtin.

Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Nazê (nahiye)

Nazê, Nazlû an jî Nazlo (), yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.

Dabeşkirina nahiyeyê

Nazê 
Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Bajar:Nuşînşar
 Telatepe (gundistan) 
 Nazlûçay (gundistan)
 Nazlûya Serî (gundistan)

Çavkanî 

Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
Miyanduaw

Miyanduaw an jî Miyanduav (bi soranî: میاندواو, ), tê wateya bajarê di navbera du avan de. Ev her du av jî Zerrîne û Sîmîne ne ku, her du çem diherikine gola Wirmê. Bajarê navendî yê şaristana Miyanduavê ye.

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Borrîhewa

Borrîhewa, trake, qilqancik an jî zengilor (bi îngilîzî: windpipe, trachea), boriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewayê henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe.

Pêkhateya borrihewa 

Borrihewaya mirov  bi qasî 10-12 cm dirêj e. Stûriya wê 2 cm e. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê sîngekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. Borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire.  

Diwarê borrîhewayê ji çar çînan pêk tê.  Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Çîna sêyem ji kirkirag û lûsemasûlkeyan pêk te. Kirkirag borrihewayê zexm dikin û destek didin borrîhewayê ko hertim vekirî bimîne ji bo herrika hewayê. Lûsemasûlke bi girjbûn û xavbûnê firehiya coga borrîhewayê diguherînin. Gava henasedayînê lûsemasûlke girj dibin, coga borrîhewa teng dibe bi vî awayê hewayê pişikan ê henasedayînê bi hêztir û leztir di nav borrîhewayê de diherrike. Girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîhewa, li gor kartêkerên hawirdorê an jî di bin kontrola koendama demarê de rû dide. Derveyê borrîhewa bi çîna bestereşane ya sist ve girtî ye.

Beşên borrîhewayê

Liqê borrîhewayê 
Di sîngekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji yekemîn liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek . Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borrihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn û sêyemîn liqê borrîhewa yê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye.

Borrîkehewa 

Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkehewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye. Sikildanok, pêkhateyên şeweya gûşiya trî ne û bi lûleyên xwînê  dorpêçî ne. Her pişikek bi qasî 1000 borrîkêhewa lixwe digire.

Çavkanî 

Biyolojî
Anatomiya mirov
Sîstema bêhngirtinê
Sîng
Pêşangeha Pirtûkan a Amedê

Pêşangeha Pirtûkan a Amedê wekî Fuara Pirtûkan jî tê naskirin, pêşangeha pirtûkan a ku ji sala 2010'an û vir de bi awayekî salane li Amedê ji aliyê TUYAP (Tüm Fuarcilik Yapim, AŞ) û Yekîtiya Weşankarên Tirkiyeyê ve tê sazkirin. Di Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê de tê pêkanîn.

Pêşangeha Pirtûkan a Amadê 2010-2013
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê ya pêşîn di navbera 18-23'ê gulana 2010'an de çêbûye. Dû re pêşangeha duyem di navbera 17-22'ê gulana 2011'an de û ya sêyem jî di navbera 22-27'ê gulana 2012'an de li dar xistine. Çarem Pêşangeha Pirtûkan a Amadê di 14-19'ê gulanê hat pêkanîn.

Weşanên wekî Aram, Avesta, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, Lîs, Nûbihar, Ronahî, Tîroj, Vate û her wekî din tê de beşdar in. Ji xeynî pêşkêşkirina pirtûkên nûderketî, rêkxerên fuarê bernameyeke tije îmzekirina pirtûkan, panel, helbestxwendin û gotûbêjan jî pêk tînin.

Çavkanî 
 Bernameya Pêşangehê

Pêşangehên pirtûkan
Pirtûk
Amed
Gewriya mirov

Gewrî, gerû (bi îngilîzî: pharynx ).

Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê.Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz (lûtekelên), valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirrikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa (trake) diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê. Xurek di devê mirov de bi cûtinê şil dibe, bi alîkariya diranan pêrçe dibe û tê hêrandin. Xurekê hêrandî wekî loq bi nav dibe. Ziman loqê arasteyê gewrî dike. Ango divê xurek ji gewriyê raste rast derbasî sorsorikê bibe û nekeve valahiya poz an jî qirikê. Gava mirov xurek dadiqurtîne, valahiya poz  ji aliyê nermika azmanê dev û zimanok ve tê girtin bi vî awayê xwarin û vexwarin nakeve nav valahiya poz. Di qirrika mirov de Li ser devê borrîhewayê de pêkhateyek kirkirakî heye. Ev pêkhate wekî zimanê kirkirokê( epîglotîs) bi nav dibe.Bi daqurtîna loqê, borrîhewa ber bi jor bilind dibe, zimanê kirkirokê jî ber bi jêr dilive bi vî awayê devê borrîhewayê ji aliyê zimanê kirkirokê ve tê girtin. Bi girtina devê valahiya poz û devê borrîhewayê, tenê yek rê ji bo loqê dimîne,ew jî sorsorik e. Bi paldana ziman, loqê xurek ji dev derbasî gewrî dibe, ji gewrî jî derbasî sorsorikê dibe.

Anatomî 
Gewrî debaşî sê beşan dibe:
 Gewriya pozê (Nasopharynx)
 Gewriya dêv (Oropharynx)
 Gewriya qirrikê (Larygopharynx)

Pêşangeh

Çavkanî 

Sîstema bêhngirtinê
Sîstema hezmê
Anatomiya mirov
Anatomiya heywanan
Ua-Ildak

Ua-Ildak, xwûdayakê jin ya mezopotamîya ya.Di dema sumerîyan de navê wê tê dîtin. Navê wî di dema babili û akadîyan de jî hat kişfkirin. weke xwûdayê Dar û Çolemergan a.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê