nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mala Acamê

Mala Acamme, ocaxeke eşîra Sindî ye. Ev ocaxa ji 15 malan pêk hatiye.

Mal 
 Mala Hocayî
 Mala Xalifayî
 Mala Şahbazî (li gundê Bejuhê, li Turkiye)
 Mala Şêxî
 Mala Bohtiyî 
 Mininî
 Mala Yûsifî (Gundê Merge)
 Mala Tahî 
 Mala Axoyî
 Mala Brahimî 
 Mala Bozeyî
 Mala Şenge
 Hedrîşî (Gunde Hedrîş, li Turkiye)
 Yekmali (Gunde  Yekmal, li Turkiye)
 Xabiri (Gunde  Xabir, li Turkiye)

Gund 
Mala Acamme  pêk hatîye ji 12 gundan u evên xarê navên wan gundanin

  Derkar
  Bandro
  Banka Mala Shexe
  Merge 
  Minini 
  Banka Mala Hocay 
 Banka Mala Axoy 
kirannsh 
  Hedrîş
 Bêcûh
  xabir
 Yekmal

Eşîr

Navdarên Icaxa Mala Acamme 
 Omer Salih
 Sadiq Omer
Aliqado
Abdûllah îsa şerîf
Reşide salihe hedrişi 
 Ismail Seifadin
 Abdulaziz Haci ismail
 Izadin Saado
 Shehbaz Salih
 Haci Saado Salih
 Hamid Isa
 Salih Qasim
 Mohammed Mirza
 Redwan Mirza 
 Azhat Jangir
 Said Abdulla
 Qasim Hamed 
 Abdulla Ali Shahin
 Ebdulkarim Hamed
 Ramazan Isa
Tehlo Shahin 
 Ahmed Mirza
 Haci Xazi Saadi

Girêdayinên derve 
 Malpere Eşîra Sindiyan
 Malpere Gunde Derkare
 Serhildan li Derkar
 Hêndak Shehidet Gunde Derkar
Dêsiman

Dêsiman (bi osmanî: Desimlü) navê êleke (federasyon) eşîrên kurdan li rojhilatê Dêrsimê bûye. Bi taybetî eşîrên li qezayên Gêxî, Xinûs, Qişle, Xolxol, Mamekiye, Pilemor, Mazgêrd, Azarpêrt, Çêrme hwd. di vê êlê de yekbibûne.

Eşîr 
 Ariyan
 Alan
 Aslanan
 Beytan
 Çarekan
 Hesenan
 Heyderan
 Lolan
 Karsanu
 Kimsoran
 Şavalan
 Xiran
 Xormekan

Çavkanî 

Eşîrên Dêrsimê
Awdalan
Dîn

Dîn an ayîn an jî ol, pergaleke baweriya bi Xweda yan xwedayan e. Di hemû dînan de xweda nînin lê ew dîn jî hin teoriyên bo çawan peydabûna û mirovan pêşkêş dikin.

Di cîhanê de dînên îbrahîmî (dînên birahîmî) anku xiristiyanî û îslam herî zêde belav bûne û alîgirên wan hene. Ew herdu dîn li ser yekxwedatiyê ava bûne û bingehê wan ji cihûtiyê ye.
 
Tê bawerkirin ku di nav kurdan de berê dînê serekî zerdeştîtî bû. Lê niha pirraniya kurdan misilman in. Herwiha nêzî milyonek kurdan êzidî ne.

Dînên cuda 
 Babîzm
 Bahá'í 
 Brahmanîzm
 Budîzm
 Caynîzm 
 Cihûtî
 Mormontî
 Druid
 Ehmediye
 Gnostîsîzm
 Hinduîzm
 Îslam (sunîtî, şiîtî, elewîtî)
 Konfusiyanîzm
 Manîkeîzm
 Xiristiyanî
 Mithra
 Dînê manî
 Dînê skandînavî
 Dînê xelkê sámî
 Philosophia perennis
 Satanîzm
 Scientolojî
 Sîkhîzm
 Şamanîzm
 Şîntoîzm
 Taoîzm
 Teosofî
 Tevgera Moon
 Wicca
 Yezdanîzm (yezîdîtî, yaresan)
 Zerdeştîtî (mazdaîzm, parsîzm)

Çavkanî

Binere herwiha 
 Mîtolojî
 Pêxember

Dîn
Çand
Gotarên mijarên sereke
Ocax

Ocax (ji romikî: ocak = kuçik, wek ocax ketiye kurdî) peyveke eşîrî ye. Bi rastî, mirov dikare bibêje, ev peyv bi peyva esil Kurdî ya mal ve hemwate ye. Li hin herêmên Kurdistanê di şûna "mal" (mall, çê) de vê peyvê bikartînin. Ev term di nava eşîrên Êzîdî û elewî de gelekî belavî ye. Her wiha li Dêrsimê ji ezbetên/malên seyîdan û pîran re û di nava eşîrên Êzîdiyên jî ji ezbetên Şêx û pîran re ocax têye gotin. Belê ne tenê ew, hinek eşîrên Misilman, bi taybetî li Badînan û Botan, jî vê peyve ji bo binmalên qebîlan/eşîran bikartînin.

Çavkanî 

Eşîr
Haluk Öztürk

Haluk Öztürk di sala 1956a de li Agiriyê qeza Dutaxê gundê Qereqê hatiye cîhanê. Li gundê Berdavê dest bi xwendina dibistana seretayî kiriye. Dûra li Agiriyê dibistana navîn û li Wanê lîse xwendiye. 
Di sala 1979an de hatiye Swêdê û  li Stokholmê dijî. Piştî xwendina Dibistana Bilind ya Mamostetiyê (Zanîngeha Stokholmê), ji sala 1986a heta îro li dibistanên şaredariya Stokholmê mamostetiya zimanê zikmakî (kurdî/kurmancî) dike.

Xebat û berhem 
 Wek redaktorê berpirsiyar ê kovara Roja Nû (1978-2001) û Weşanxana Roja Nû (1980-2012)kar kiriye û dike.
 Di serweriya Komela Kurdan ya herî kevin li Swêdê (1976) KOMKAR-Swêdê de -ku nuha jî komeleyeke çalak e- cî girtiye. Vêga serokatiya komeleya KOMKAR-Swêdê dike. (2012)
 Di Komeleya Nivîskarên Kurd de jî xebitîye û du dewran serokatiya komeleyê kiriye.
 Di rêvebiriya Komîta HEVKARÎ ya hêzên siyasî yên Kurdistanê de cî girtiye û dewrekê serokatiya wê kiriye.
 Bi nasnavên cuda (Xalit Lezgîn, Azad Nûbar, R.Ararat û hwd.)bilî Roja Nû, di gelek rojname û kovaran de (wek ; Azadî, Hêvî, Ronahî, Roja Teze, Dema Nû, Dengê KOMKAR, Berbang û Deng) nivîsîye. 
 Di  amadekirin û derxistina pirtûkên dibistanê de jî xebitiye. Bi navê “Peyvên Me-Hêşnayî û Heywan” (1994), ”Şagird diçin dibistanê” (2002-bi hevkariya çend mamosteyên din), Kurdî-Kurmancî(2014), Heywan (2014) û pirtûkeke zarokan bi navê “Mam Xidir diçe warê hirçan” (Çîrok,2011) berhemên wî hatine çapkirin. Dervayî van xebatan, pirtûkeke helbestên Kemal Burkay bi navê “Berf fedî dike” wergerandiye zimanê swêdî. (2010)

Nivîskar
Lîsteya êl û eşîrên esilkurd

Ev lîsteya ya êl û eşîrên esilkurd e. Evan êl û eşîran hinek bi tavayî hinek jî bi beşî kurd bûne, belê ji sedemên cûda di nava gelên din de asîmîle bûne, yane dev ji kurdî berdane û bi zimanên din diaxivin.

Îran

Îraq

Tirkiye

Sûrî

Qafqasya

Çavkanî 
 Kurdish Tribes

Eşîr
Famîleya hine û hinaran

Famîleya hine û hinaran, famîleya axgeşkeran, famîleya guharxwîniyan (Lythraceae) navê famîleyeke riwekan ji desteya mûrtalan Myrtales e. Navdarên vê malbatê hine û hinarê, navê xwe dane famîleyê jî.

Ev famîle sala 1805'ê ji aliyê Jaume Saint-Hilaire di Exposition des Familles Naturelles, 2, r. 175 de hat ravekirin. Bo vê malbatê herwiha Ammanniaceae Horaninow, Blattiaceae Niedenzu, Duabangaceae Takhtajan, Lagerstroemiaceae J.Agardh, Lawsoniaceae J.Agardh, Punicaceae Horan., Sonneratiaceae Engler, Trapaceae Dum. in.

Li herêmên tropîk û subtropîk hez dikin. Famîle ji aliyê Graham et al. ve, sala 2005'ê wiha hate rêzkirin: Pênc binekom, 31 celeb û 620 heya 650 cure.

Sîstematîka famîleyê 

 Lythroideae
Adenaria
Ammania
Capuronia
Crenea
Cuphea
Decodon
Didiplis
Diplusodon
Galpinia
Gionria
Haitia
Heimia
Hionanthera
Koehneria
Lafoensia
Lagerstroemia
Hene (Lawsonia)
Lourtella
Lythrum
Nesaea
Pehria
Pemphis
Peplis
Physocalymma
Pleurophora
Rotala
Tetrataxis
Woodfordia
Punicoideae 
Hinar (Punica)
Sonneratioideae 
Sonneratia
Duabangoideae 
Duabanga
Trapoideae 
Trapa

Çavkanî 
 famîleya Lythraceae di APWebsite. 
 Haining Qin, Shirley A. Graham & Michael G. Gilbert: Lythraceae in der Flora of China, Volume 13, 2007, S. 274-289: Online. 
 M. Iqbal Dar: Lythraceae in der Flora of Pakistan Online.
 Shirley A. Graham, J. Hall, Kenneth Sytsma & S.-H. Shi: Phylogenetic analysis of the Lythraceae based on four gene regions and morphology, In: International Journal of Plant Science, 166, 2005, S. 995-1017.
 Stefan A. Little, Ruth A. Stockey & Richard C. Keating: Duabanga-like leaves from the Middle Eocene Princeton chert and comparative leaf histology of Lythraceae sensu lato: In: American Journal of Botany, 91, 2004, S. 1126-1139. Fulltext-Online.  
 Shirley Graham & Taciana Barbosa Cavalcanti: Neotropical Lythraceae ba neotropikey. 
 Malbata  Lythraceae , Trapaceae  û Sonneratiaceae  li DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.
Famîleya guhûşkan

Famîleya guhûşkan, famîleya darbelalûkan, famîleya zoxalan, famîleya şivteran (Cornaceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya şivteriyan an guhûşkiyan Cornales de cih digire. Dara belalûkê (guhûşk) li Kurdistanê jî digihê.

Sîstematîka famîleyê 
Du binekomên vê malbatê hene: 
 Cornoideae (ya bisînor): Tenê du celeb û 85 cure.
 Alangium 
 Guhûşk (Cornus)

 Nyssoideae Arnott: 
 Camptotheca
 Davidia
 Diplopanax
 Mastixia
 Darên tûpelo (Nyssa)

 
Koma guhûşk û gihanavinciyan
Famîleya sorindaran

Famîleya sorindaran, famîleya rengdaran, famîleya dara rengê (Rubiaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya yekcureyan (Gentianales) de cih digire. Bi 626 heya 660 celeb û 11150 heya 13150 cureyan, pêncem malbata mezin a riwekên Magnoliopsida ye.

Ji reng (dar)ê (Rubia tinctorum) û gelek cureyên din boyax tên çêdikin. Li Kurdistanê çendên vê malbatê digihên, ne diyar e. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî giya û devî ne. Cara pêşîn bi navê Rubiaceae sala 1789'ê Antoine Laurent de Jussieu di Genera Plantarum, r. 196'ê de binavkiriye. Berê ji vê malbatê re digotin Rubiales Benth. & Hook.f..

Navên din ên bo vê malbatê hatine bikaranîn: Aparinaceae Hoffmanns. & Link, Asperulaceae Cham. ex Spenn., Cinchonaceae Batsch, Coffeaceae Batsch, Cynocrambaceae Meisn. nom. illeg., Dialypetalanthaceae Rizzini & Occhioni nom. cons., Galiaceae Lindl., Gardeniaceae Dum., Henriqueziaceae Bremek., Lippayaceae Meisn., Lygodisodeaceae Bartl., Naucleaceae Wernham, Operculariaceae Juss. ex Perleb, Theligonaceae Dum. nom. cons.

Navdarên vê famîleyê 
 Mitragyna
 Emmenopterys henryi
 Pêneewle, (incertae sedis) 
 Kulîlka êlkî, kalkulîk, Cauliflorie 
 Reng (dar) (Rubia tinctorum) 
 Giyaçîn (Cichona) 
 Nûsek, zimanxûng (Asperula) 
 Qehwe, kafê (Coffea)
 Reng beybûn (Galium)

Çavkanî 
 Die Familie der Rubiaceae bei der APWebsite. (almanî)
 Beschreibung der Familie der Rubiaceae  bei DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (almanî)
 Birgitta Bremer: A review of molecular phylogenetic studies of Rubiaceae. In: Annals of the Missouri Botanical Garden., Band 96, Nr. 1, 2009, S. 4–26, . (îngilîzî)
 Birgitta Bremer, Torsten Eriksson: Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes. In: International Journal of Plant Sciences. Band 170, Nr. 6, 2009, S. 766–793, ISSN: 10585893, ,PDF-Datei.  (Abschnitt Systematik)
 Leslie Watson: Beschreibung in der Western Australian Flora.  (engl.)
 Charlotte M. Taylor: Rubiaceae. In: W. D. Stevens, C. Ulloa, A. Pool, O. M. Montiel (Herausgeber): Flora de Nicaragua. In: Monographs in systematic botany from the Missouri Botanical Garden. Band 85, Nr. 3, 2001, S. 2206–2284.
 Charlotte M. Taylor, Roy E. Gereau: Rubiacearum Americanarum Magna Hama Pars XXIV: New Species of Central and South American Bouvardia, Hillia, Joosia, Ladenbergia, Pentagonia, and Posoqueria. In: Novon. Band 20, Nr. 4, 2010, S. 470-480, DOI:10.3417/2009064. 
 S. Nazimuddin, M. Qaiser: Flora of Pakistan 190: Rubiaceae. University of Karachi, Department of Botany, Karachi 1989, S. 1–145, online.
 Christian Puff, ab 2007: Flora of Thailand: Rubiaceae.
 Niklas Wikström, M. Avino, Sylvain G. Razafimandimbison, Birgitta Bremer: Historical biogeography of the coffee family (Rubiaceae, Gentianales) in Madagascar: case studies from the tribes Knoxieae, Naucleeae, Paederieae and Vanguerieae. In: Journal of Biogeography. Band 37, Nr. 6, 2010, S. 1094-1113, DOI: 10.1111/j.1365-2699.2009.02258.x, PDF-Datei.
Derkar

Derkar (tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî Darkar) an jî gundê Derkarê, gundekî devera Sindiya Zaxoyê ye ku dikeve Badînan, Başûrê Kurdistanê. Roja îro nêzîkî 11.000 kesan tê de dijîn. Derkar 14 km ji Zaxo dûr e.

Derkar û serhildana Behdînan a sala 1991'ê
Gund bi nav û deng e ji bo zirakiya zelamên wî. Serhildana Behdînan li sala 1991'ê ji layê Sadiq Emer ve li nehiyeya Derkarê dest pê kire û bûye pêşeng bo hemî parêzgeha Duhokê. Li vî gundî nêzîkî 140 şehîdan hene û gelek kesên berniyas yên vî gundî heyîn wek Sadiqê Emer, Elî Qado, Azaddin Saedo ,Mohammed Mirza û gelekên dî.

Sinorê cografîk 
 Li rojhelat gundên Bêrsivê û Boselê; 
 Li rojava gundên Nûrdîna û Mêrgê;
 Li bakur gundên Şeranşê û Mamîsa; 
 Li başûr gundên Hizawa, Behrava û Girik Sindî.

Pêşangeha wêneyan

Binihêre jî 
 Derkarecem (Derkar Ecem)
 Derkarnêrî (Derkar Nêrî)

Çavkanî 

 Serhildan li Derkarê
 Hêndek şehîdêt gundê Derkarê

Çend wêneyên şehîdên Derkarê

Girêdayinên derve 
 Malpera Eşîra Sindiyan
 Malpere Gunde Derkare

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Gundên Zaxoyê
Famîleya giyarastikan

Famîleya giyarastikan, famîleya zinargulan, famîleya bixurdanan, famîleya ladenan (Cistaceae), famîleyeke riwekan e. Hin cureyên vê malbatê li Kurdistanê jî digihên. Rastik (cureyekê kilê ye) ji vê malbata riwekê tê bidestxistin.

Sîstematîka vê famîleyê

Cinsên wê 
Şeş heya deh celeb û 175 heya 200 cureyên vê famîleyê hene:

 Laden (Cistus): Li bakurê erdê, bi qasî 18 cureyan.
 Crocanthemum: Bi qasî 24 cureyan.
 Kulîlkderzî (Fumana)
 Kulîlkderziya naskirî (Fumana procumbens (Dun.) Gren. % Godr.)
 Kulîlkderziya tîkane (Fumana ericoides (Cav.) Gandoger)
 Kulîlkderziya pelawîşenî (Fumana thymifolia (L.) Spach)
 Halimium
 × Halimiocistus 
 Rojgul, rojzerî (Helianthemum): Bi qasî 80 heya 100 cureyan (tevlî Atlanthemum).
 Hudsonia 
 Lechea
 Kulîlka qûmê (Tuberaria) (inklusive Therocistus)
 Kulîlka qûmê ya belek (Tuberaria guttata (L.) Fourr.)
Famîleya zirnevanan

Famîleya zirnevanan, famîleya martimtêlan, famîleya duxaskaniyan  (Aristolochiaceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya Piperales de cih digire. Bi qasî heft celeb û 500 cureyên vê malbatê hene.

Sîstematîk 
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di Genera Plantarum de bi navê „Aristolochiae“ hatiye binavkirin. Navên din ên vê malbatê, Pistolochiaceae J.B.Mull., Sarumaceae Nakai ne.

Du binekom û heft celebên wê:

 Binekoma Asaroideae Kostel: Sê celeb û zêdetirî 100 cure.
 Fîrfîrka şivan (Asarum L.): Bi qasî 100 cure.
 Hexastylis Raf.: Bi qasî 10 cure li Amerîkayê.
 Saruma: Tekane curet:
 Saruma henryi Oliv.
 Binekoma Aristolochioideae Kostel.: Çar celeb, bi qasî 400 cure:
 Zirnevan (Aristolochia L.): Li seranser erdê bi qasî 300 cureyan.
 Asiphonia Griff.: Tekane cure:
 Asiphonia piperiformis W.Griffith 
 Pararistolochia Hutch. & Dalzie: Bi qasî 18 cueryan, li Afrîka û Malezyayê.
 Thottea Rottb.: Bi qasî 25 cureyan li Hindistan, Viyetnam, Çîn û devedorê.
Malpighiaceae

Malpighiaceae navê famîleyeke riwekan e. Li herêmên tropîk ên Amerîkayê cihwar e. Tê texmînkirin ku ji vir 68 milyon sal berê li başûrê Amerîkayê derhatiye.

Sîstematîk 

Famîle ji 64 heya 68 celeb û 1250 cureyan pêk tê.
Du binekomên wê hene:
 Malpighioideae: Bi cureyan (bijarte):
 Banisteriopsis: Bi 90 cureyan.   
 Bunchosia: Bi 55 cureyan.  
 Heteropterys: Bi 120 cureyan. 
 Malpighia: Bi 40 heya 130 cureyan.
 Mascagnia: Mit 50 Arten.  
 Stigmaphyllon: Bi 100 cureyan.     
 Byrsonimoideae: Bi celebê:
 Byrsonima: Bi 150 cureyan.

Cureyên navdar 

- Banisteriopsis caapi
- Acerola yan (Malpighia glabra)

Cinsên wê

Çavkanî 
Davis,  C. C., and W. R. Anderson. 2010. A complete phylogeny of Malpighiaceae inferred from nucleotide sequence data and morphology. American Journal of Botany 97: 2031–2048.
  APWebsite. * Malpighiaceae Malpighiaceae – Ravekirin, taksonomî ûêd.
 Ravekirina famîleyê di DELTAyê de.  (îngilîzî)
 Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der chinesischen Taxa in der Flora of China. (îngilîzî)
Famîleya bexdenûsan

Famîleya bexdenûsan (Apiaceae yan Umbelliferae) ji desteya Apiales e. Ev famîleya riwekan ji 434 cins û bi qasî 3780 cureyan pêk tê. Hin ji riwekên vê malbatê bi xavî yan wekî biharbêhnê, tên xwarin. Gêjnak herwiha di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.

Cinsên wê
Famîleya leylankên axûdar

Famîleya leylankên axûdar, famîleya berfiyên biqilonç (Melanthiaceae), famîleyeke riwekan e. Di desteya Liliales de cih digire. 

13 heya 16 cins, bi qasî 170 cureyên vê malbatê hene. Kêm cureyên vê malbatê ji aliyê mirovan ve tên hezkirin û bikaranîn. Lewra ji ber ku hin cureyên vê riwekê bijehr in, bedgumanî belav bûye. Di bijîşkî û dermanfiroşiyê sûd ji hinan tê girtin.

Çavkanî 
 agahî li ser Melanthiaceae li APWebsite. (almanî)
 Wendy B. Zomlefer, Walter S. Judd, W. Mark Whitten, Norris H. Williams: A synopsis of melanthiaceae (Liliales) with focus on character evolution in tribe melanthieae, 2006, in Aliso, Vol. 22, S. 566-578. (îngilîzî)
 Wendy B. Zomlefer & Kent D. Perkins: Phylogeny of the Melanthiaceae (Liliales): Online. (îngilîzî)
 Beschreibung der Familie der Melanthiaceae  und agahî li ser Trilliaceae = Tribus Parideae  bei DELTA.  (îngl.)

Girêdan 
 Malpera Susan Farmer. li ser Trilliaceae û celebê Trillium.
Famîleya binefşan

Famîleya binefşan (Violaceae) famîleyeke riwekan ji desteya Malpighiales e. Navdara vê famîleyê benevş e ku navê xwe jî daye malbatê.

Sîstematîk 
Famîleya Violaceae sala 1802'yê ji aliyê August Johann Georg Karl Batsch ve, di Tabula Affinitatum Regni Vegetabilis de bi navê „Violariae“ hatibû binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Alsodeiaceae J.Agardh û Leoniaceae A.DC. ne. Ev famîle di bin sê binekoman de hatiye rêzkirin: Violoideae, Leonioideae û Fusispermoideae. 23 cins û bi qasî 800 heya 1000 cureyên famîleyê hene.

Binekoma Fusispermoideae Hekking: Tekane celeb:
 Fusispermum Cuatrec.: Sê cure li Panama, Kolombiya û Perû. 

Binekoma Leonioideae: Tekane celeb:
 Leonia Ruiz & Pav.

Binekoma Violoideae Beilschmied: 21 celeb:
Şaxa Rinoreeae: bi çar bineşaxan:
Bineşaxa Hymenantherinae: Du celeb:
 Hymenanthera R.Br.
 Melicytus J.R.Forst. & G.Forst.

Bineşaxa Isodendriinae: Tekane celeb:
 Isodendrion A.Gray

Bineşaxa Paypayrolinae: Pênc celeb:
 Amphirrhox Spreng.
 Hekkingia Munzinger & H. E. Ballard
 Paypayrola Aubl.

Bineşaxa Rinoreinae: Pênc celeb:
 Allexis Pierre
 Decorsella A.Chev. (einschließlich Gymnorinorea Keay)
 Gloeospermum Triana & Planch.
 Rinorea Aubl. (tevlî Alsodeia Thouars, Phyllanoa Croizat, Scyphellandra Thwaites): 160 heya 270 cureyan.
 Rinoreocarpus Ducke

Şaxa Violeae: Deh celeb:
 Agatea A.Gray (tevlî Agation Brongn.)
 Anchietea A.St.-Hil.
 Corynostylis Mart. 
 Hybanthopsis Paula-Souza
 Hybanthus Jacq. (tevlî Acentra Phil., Clelandia J.M.Black, Cubelium Raf. ex Britton & A.Br., Ionidium Vent., Pigea DC.): 90 heya 150 cureyan
 Mayanaea Lundell
 Noisettia Kunth 
 Orthion Standl. & Steyerm.
 Schweiggeria Spreng.
 Binefş (Viola L.) (tevlî Erpetion Sweet, Mnemion Spach): 400 heya 600 cureyan.
Dennis Ritchie

Dennis MacAlistair Ritchie (jdb. 9ê îlonê 1941 Bronxville, Nû York − m. 12ê çiriya pêşîn 2011 Berkeley Heights, Nû Jersey, DYA) zanistekî komputerê yê amerîkî bû. Jiyana wî ya xebatê di Bell Labs da derbas bû. Wî bi Brian Kernighan re zimanê c deranî. Alîkariya wî ya din bo pêşveçûna teknolojiya komputerê jî Pergala xebitandinê ya UNIX e. 70 salî di mala xwe ya li Berkeley Heights, N.J. mir.

Jînenîgarî 
Dennis MacAlistair Ritchie di 9ê îlona 1941ê de li Bronxville, Nû York hatiye dinyayê. Piçûktî û xortaniya wî li Nû Jersey derbas bû. Çimkî bavê wî Alistair E. Ritchie li wê derê di Bell Labs de endazyar bû. Navê diya wî Jean McGee Ritchie ye.

Ritchie di lîseya Summit de xwend. Dûre li zanîngeha Harvardê dewamî xwendinê kir. Pêwendiya wî a komputerê li Harvardê destpêkir. Li wê derê di dersekê de komputera Univac I dît. Dema di Harvard de dixwend li MIT jî dest bi xebata li ser komputerê kir. Êdî ji matematîkê pirtir eleqedarî komputeran dibû.

Pirtûk 
 Berdestnameya Bernamesazên Unix (îng:Unix Programmer's Manual 1971)
 The C Programming Language (1978 bi Brian Kernighan re; bibîn K&R)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://cm.bell-labs.com/who/dmr/  "Malpera Dennis M. Ritchie di Bell Lab de"

Bernamesazên amerîkî
Jidayikbûn 1941
Mirin 2011
Famîleya arguda bej

Famîleya arguda bej (Menyanthaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Famîle ji pênc celeb, bi qasî 40 (heya 60) cureyan pêk tê. Li pirraniya welatan tên dîtin. Arguda bej (Menyanthes trifoliata) a sêpelî navê xwe daye vê malbatê.

Sîstematîk 
 Liparophyllum  
 Arguda bej (Menyanthes): Cureyekî monotîpîk e:
 Arguda bej a sêpelî (Menyanthes trifoliata), herwiha bi navê arguda tûj jê tê binavkirin.    
 Nephrophyllidium: Tekane cure ye:
 Nephrophyllidium crista-galli  
 Donana golan (Nymphoides): Bi qasî 40 cureyan.
 Villarsia: Bi qasî sê cureyan.

Wêne 
Donana golan Ezannos (Nymphoides ezannoi):

Donana golan a hindî (Nymphoides indica):

Çavkanî 
 Malbata Menyanthaceae di  APWebsite (îngilîzî)
 Die Familie bei DELTA.  (engl.)
 Ting-nung Ho & Robert Ornduff: Menyanthaceae in der Flora of China, Volume 16: Agahiyên ebrfireh (îngilîzî)
Para şabaşvan

Para şabaşvan, meze yan berxwarineke pêjgeha kurd e. Di orjînalê de qevdekê pûnga hişkkirî û yek-du pelên qarê (defne) jî heye. Ev terîfe li deşta Rewanê, bi heman navê hatiye tomarkirin. Jê re para şikirdar jî dibêjin. Awayê li herêmê didin ser, ev e:

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 1 baq bexdenûs
 1 kg kartol
 4 hêk
 Ava 1 lîmonê
 1 baq pîvaza teze
 Xwê (solin)
 Îsota reş, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)

Amadekirin 
Hêk û kartolan ji hev cuda bixaşînin. Qalikên kartolan bigirin, kûbîkî (wekî zarê) hûr bikin. Bexdenûs û pîvaza teze ziravkî hûr bikin.

Bexdebû û pîvaza hûrkirî û biharbêhnan (biharat) tevlî kartolê bikin, tev bidin. Ava lîmonê berdin navê û li binikên servîsê belav bikin. Hêkan spî bikin, bifeliqînin, li ser binikan daynin. Bo xwarinê amade ye.

Meze
Pêjgeha kurd
Kalbûnî

Kalbûnî navê xwarineke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê pêjgeha Tirkiyeyê jî bûye û romiyan (tirk) navê wê neguhertine. Navê vê xwarinê di wêjeya devkî ya kurd de herwiha derbas dibe.

Berkelî (melzemeyê xwarinê) 
 1/2 kg tîkegoşta berxê
 2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 1/2 SA cûrikê çivîkan (kişmiş)
 1/2 SA mewij
 1/2 SA tiriya reş a hişkkirî
 5 SA ava goşt
 4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî
 50 gr behîva xaşandî û spîkirî
 1/2 SA fistiqê Entebê (Pistacia vera)
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)
 1 KŞ darçîn

Amadekirin 
Birincê bişon, bidarivînîn. Mewij, cûrika çivîkan û tiriya reş a hişkkirî jî bişon, bikin tasên cuda, di nava avê de bihêlin bila nermijî bibin. 

Goşt bikin quşxaneyê, 3 KX ava goşt berdin navê. Heya ava xwe kişand û sor bû, bila li ser agir be.

Di rûnbirêşkekê de 2 KX rûnê nivîşkî bihelînin, behîv û fistiqan berdin navê, heya zerayî pê ket sor bikin. Mewij, cûrik û tiriya reş a hişkkirî jî berdin navê, tev bidin û ji ser agir daynin.

Rûnbirêşa xwe vala bikin nava goşt, birincê jî tevlî bikin, xwê pê werbikin û bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, binê agir kêm bikin, bila xwarin ava xwe bikişîne.

Rûnê nivîşkiya ji ber ma, sor bikin, berdin ser pîlawê û bi qasî 4-6 deqeyan li ser agirê kêm bihêlin. Quşxaneyê ji ser agir daynin, darçînê pê werbikin, derxûngirtî (derxûn=devanga, qalpaxa quşxaneyan e) 20 deqe bidin sekinandin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Gotin 
Hela binêrin, kalbûnê de, kalbûn me bixwe yan em ê kalbûnê bixwin. *Xwedê bike qismet, hema bila kalbûn bêî goşt be. 
Heger zarok bixêr bin, kalbûnê de, li ser postê nimêjê kalbûnê bi kalên (bapîr û dapîr) xwe didin xwarin.

Pêjgeha kurd
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Seleteya artîşokê

Seleteya artîşokê yan seleteya neynoka bûkê ji seleteyên zadeganên kurd bûye. Li ser xwarin-vexwarinên zadeganên kurd xebateke zanistî nîne. Gelek rêçên wê di wêjeya devkî de tê dîtin. Bo mînak di stran, gotinên pêşiyan, çîrok û suhbetan de behsa jiyana palasên (koşk) key û mîrên kurd tên kirin. Artîşok (Cynara scolymus) jî di seleteyan de dihatibûye bikaranîn. Di pêjgeha kurd de gelek seleteyên wiha dewlemend hebûne.

Îro terîfeya wê hinekê hatiye guhertin. Terîfeya li vir hatiye dayîn, ne ya orjînal e. Bo mînak fringiyên wekî xarê hûrik in, berê tunebûye.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê) 
 Ava 1 lîmonê
 3 heb artîşok
 1 serî pîvaz
 Xwê (solin)
 2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 2 KX (kevçiyê xwarinê rûnê zeytê
 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) şekir
 4 heb, kuvarka teze ya hûrkirî
 5 pelên merzekewê (hûrkirî)
 1/2 baq pîjinda (hêliz, şêwit)
 1/2 SA polik (baqilê xatûnî, şoqil, Pisum sativum)
 1/2 baq pîvaza teze
 4 heb fringiyên (bacana sor, pamîdor) hûrik a wekî xarê 
 1 îsota rengzer
 1 îsota rengsor
 3 SA av

Amadekirin 
Artîşok, pîvaz, ava nîvê lîmonê û xwê berdin quşxaneyê, bi tiliyekê (bêçî) ser re avê berdin navê, heya nermijî bû bikelînin.

Di badiyekê 2 SA birincê di nava şorava germ de, bi qasî 20 deqeyan bidin sekinandin. Paşê ava wê bidarivînin, bi tevî 1 KX rûnê zeytê, 3 SA av û şekir bidin ser agir. Heya ava xwe kişan bikelînin. Ji ser agir daneynin, bila 10 derxûngirtî bimîne, paşê bikin badiyekê.

Artîşoka stûrî hatiye hûrkirin, hêliz, pîvaza teze, kuvark, merzekew, îsota rengzer û rengsor (kubîkî, wekî zarê hûrkirî), polikê tevlî birincê bikin.

Rûnê zeytê ya maye û ava lîmonê jî tevlî bikin, tev bidin. Ser wê bi frîngiyên hûrîk bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifre). 

Seleteyên pêjgeha kurdî
Kurdên Farsê

Kurdên Farsê yek ji komen kurdan  dervewelat ên dîrokî ne.

Dîrok

Serdema Navîn 
Hebûna gelê Kurd li herêma Farsê digîje dewra pêşiya Îslamê. Gorî Îbn Balxî pênc êlên Kurdên li vê herêmê di şêrên hember peresîna Îslamî de hatibûn qirkirin. Mînorskî qirkirina Kurdên a tevahî bêvac divîne û diyar dike ku Kurd heta serdema navîn yek ji hêmanên bingehî yên li herêma Farsê bûne. Di sedsala 12emîn de êlêke Kurdên bi navê Şabankara bakûrê Farsê dike bin bandora xwe du heta navendiya sedsala 14emîn li vê herêmê hukim dikişîne. Paşê, di 1348an de, mîrgehe Şabankaran ji aliye Mizaferiyan ve têye zevt kirin. Ji vir şûnda Kurd rola xwe li vê herêma wenda dikin û bi giranî asîmîle dibin. Belê Şabankara şopa xwe di topografiya herêmê de hiştine. Herwiha îro jî li parêzgeha Bûşêhrê qezake (95 km bakûrê Bûşehrê) û taxeke bajarê Bûşehrê bi vî navê hene. Li bakûrê Şîrazê jî gundekî bi navê Şabankara heye, hinek zanyar bawer dikin ku ev gund paytexta mîrgeha şabankaran bûye. Xeynî vanan gundekî li qeza Meymandê li gundistana Fîrûzabadê jî bi vî navê heye.

Dema Zendiyan û Qeceran 
Beriya ku pêvajoya koçberiya kurdan a duyem di dema Zendiyan de dest pê dike, şahên Sefewî çend malbatên canbegî ji herêma Wirmê akinciye farsê dikin (bb.Kelûn Abdû). Êla Amerlû ya ku ji Kurdistanê mişextê farsê tê kirin, piştî çend salan ji wir tê bi Gîlanê bicîh dibe. Gava ku Kerîm Xanê Zend dibe hikûmdarê îranê, Şîrazê dike paytexta xwe û gelekî eşîrên kurdan (lek) û luran ji bo pişgirtiye bi xwe re dibe li farsê bicîh dike. Vana şaxen êlên/eşîrên bextiyarî, bayrawenî, zengene, zend, kûranî, comûr, bacelanî hwd. bûne. Ew di dema zendiyan de roleke mezin dilîzin. Piştê hilweşandina dewleta zendî hinek ji wan dixwazin dewlata zendiyan dîsa avabikin, belê li hember qeceran ve serfiraz nabin. Hinekên wan dizivirin Kurdistanê, yên din an li farsê dimînin, an jî ji aliyê qeceran ve têne koçberkirinê Xorasanê. Ên ku li farsê dimînin bi pirranî di nava êla Qaşqayî de winda/asîmîle dibin.

Êl û eşîr 
Her çiqas gelek êl û eşîrên esilkurd li herêmê hebîn jî, niha tenê du êlên kurdan ên Kurdşûlî û Zengene li farsê dijîn.. Gorî Oberlieng eşîrên kurd ên Vanda, Lek, Çeginî, Ûriyad ên ku bi Kerim Xanê Zend re hatibûn farsê, vê demê di nava êla qaşqayî de dijîn. Heta tê zanîn ku torinên (begzade) qaşqayiyan ên bi navê Amele bi esle xwe kurdên Feylî ne. Mardux Kurdistanî di listeya xwe ya êl û eşîrên kurdan de qasê 30 eşîrên biçûk ên kurdan li farsê binavdike. 
 Ajkanî
 Mahalî
 Maxanî
 Mobarakî
 Mihamedbaşar
 Modather
 Matlabî
 Mehrakî
 Feratî
 Kajtî
 Kermanî
 Sabayî
 Safarî
 Sîrî
 Şahkanî an Şakanî
 Şahîyarî
 Şahrakî
 Şahwarî
 Ramanî
 Zayîdî
 Salanî
 Salmûnî
 Xosrewî
 Tamadanî
 Celîlî
 Berazdoxtî
 Bandekanî
 Alak
 Aşaqî
 Iştemharî
 Bakilî

Mijarên têkildar 
 Şivankaran

Çavkanî 

Fars
Fars
Kurdên Qazaxistanê

Kurdên Qazaxistanê yek ji komên diyaspora kurdan in. Kurd di 1940an de li Qazaxistanê hatine bicîhkirin.

Kurdên navdar ên Qazaxistanê 
 Nadir Nadirov
 Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv

Çavkanî 

Qazaxistan
Qazaxistan
Kurdên Ûkraynayê

Kurdên Ûkraynayê yek ji komên diyaspora kurdan a Sovyeta kevn in.

Çavkanî 

Ûkrayna
Ûkrayna
Salnameya kurdî

Salnameya kurdî, ev salname ye ku berê ji aliyê kurdan ve dihat bikaranîn.

Salnameya kurdî Newroz (li başûrê Kurdistan ji meha Adarê re Newroz dibêjin) rojeke kifşe û di salnama kurdî de bi "Sersalî" hatiye edilandin. Kurdan bi vê rewşê bi cîranên xwe daye nasîn jî. Ji xwe navê wê her karî ronahî dike û bi kurdî ye: new= nû, roz= roj, newroz= nû roj yanê roja nû, ne ku meha nû ye.

Di 21ê adarê 2016an de, li Newrozê de salnameya kurdî dikî bibî cejnan 1ê 2628.

Salnameya nûjen a kurdan
Gelek navên curbecur ji bo mehan tê bikaranîn. Navên mehên kurdî yên ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ve hatine pejirandindin û di salnama Enstîtuyê de hatine weşandin ev in: Adar, Avrêl, Gulan, Pûşper, Tîrmeh, Gelawêj, Rezber, Kewçêr, Sermawez, Berfanbar, Rêbendan û Reşemî.

Têgiha navên salnameya kurdan
Ev nav hemî kurdî ne, kevn in, û têgihdar in jî. Xweza di her mehê de li gor werza xwe têgih distîne. Bi kurtî têgiha navên wan ev in:

 Adar: Kurtkirina "Avdar"ê ye. Ji xwe hinek herêm Avdarê bikartînin. Têgiha bi av, xwedî av, têrav dide. Him jî têgiha "av dikeve daran" dide.
 Avrêl: Ji peyvên av û rêl (daristana çiyan) hatiye himatê. Di vê mehê de av dikeve rêlan jî. Ango rêl jî şiyar dibin.
 Gulan: Meha gulan. Li Kurdistanê di vê mehê de gul tên çinîn.
 Pûşper: Hevedudaniya ji peyva "pûş" û "per" e. Ji giyayê ne diriyê hişkolek re "pûş" tê gotin. Di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in, ba lê dixe û difirîne. Lewra bi navê "Pûşper" hatiye bi nav kirin.
 Tîrmeh: Hevedudan î û ji wûşên "tîr" û "meh" pêk hatiye. Tîr naveke din ji bo Sirius e. Tîr stêrka herî ronî de ezmanan e. Navê mehê 'tîrmeh' ji vê sterkê tê, ji ber ku di dawiya vê mehê derdikeve.
 Gelawêj: Di vê mehê de, stêrka Gelawêj xwiyadibe û cîhan hêdî hêdî ber bi sermayê ve diçe.
 Rezber: Li Kurdistanê bi piranî tiriyên rezan di vê mehê de tên çinîn. Ji bo çi peyva birîn tê bikaranîn û çinîn nayê xebitandin. Lewra weşiyên (gûşiyên) tirî tên birîn. Ji ber vê yekê "Rezçin" ne rast e. Rezber bê xweşûş rast e.
 Kewçêr: Ji çêrîna kewan hatiye hevedudanî kirin. Di vê mehê de kewên koçber ber bi zivistanwarên xwe ve difirin û bi şev diçêrin. Li gor wê, ev meh weha hatiye bi nav kirin.
 Sermawez: Têgiha navê wê li ser e; sermayê tîne.
 Berfanbar: Ji barîna berfê ev nav lê hatiye kirin. Di vê mehê de gelek berf dibare, hişkî dikeve, serma zêde dibe û di serê mehê de çile zivistanê dest pê dike.
 Rêbendan: Ev nav ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra berê çara berfavêtin û vekirina riyan tune bû. Ji ber vê yekê, gava qasek berf dibariya, pêşî li riyan dihat girtin. Ango dibû mîna bendan û bi hesanî riya derketinê ne dida. Ji xwe di mehên zivistanê de, li Kurdistanê zêde barîna berfê, tundiya bager û bapêçê û ketina şapan (aşîd) tê zanîn. Ev bûyer hemî ji sedemên bendkirina riyan bûn.
 Reşemî: Ev nav ji meha reş hatiye himatê. Her çiqas peyva "reş" bi têgiha peyvî ya ferhengî, rengdêra rengê reş e, lê bi biwêjkî bi têgiha xwerû, saf, sade tê bikaranîn. Wekî, mêrê reş, jina reş, leşkerê reş, zivistana reş û hwd...

Herweha 
 Salname

Çavkanî 

Kurd
Dîroka Kurdistanê
Çanda kurdî
Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê

Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê di sala 1991ê de ji aliyê Mehmed Uzun ve hate nivîsandin.  Ev roman li ser kevneșopa dengbêjiya kurdî hatiye nivisandin û awazê dengbêjan digihîne me. 

Axaftin şiklekî hebûnê ye û dema mirov diaxive, hebûna xwe nîşan dide. Ku mirov bi zimanekî biaxive, ev yek nîşan dide ku mirov di nav wê çandê de gihiştiye û mirov dikare barê wê şaristaniyê bi wî zimanî hilgire. Ji vê yekê dengbêjan ev bar hilgirtine ser xwe û hebûna gelen kurdan bi van gotinên xwe kișandina heta îro. Go merov behsa dengbêjîya Kurdi dike, serê yekemîn dibe navê Evdalê Zeynikê bên gotin. Wî di dîroka kurdan de cihekî weke Homêrosê yûnanî girtiye. Dengbêj dengê bîrê dîroka kurdan bûn. Dengbêjan bîr û baweriya gel, têkoşîna li dijî zilm û  neheqiyan bi gotinên xwe heta îro anîbûn û ji niha pê de di sedsala nûjen de wêjeyê ew erka taybetî bi cih bianiya.

Evdalê Zeynikê. Zeynikê navê dayika wî bo. Ji ber kû bave wî di biçûkatiya Evdal de miribû, wî bi navê dayika wî bi nav dikin. Çanda kurdî, ya ku weke behrekî bêsînor û kûr e, di stran û di gotinên vî dengbejî de bi cih dibe.  Ne bi tenê ji bo fêrbûn û naskirina folklora kurdî, le belê ji bo fêm kirina dîroka kurdistana bakur û bașûr di dema Osmaniyan de jî, xwendina vê romanê pêwîst e. Otonomiya axa kurdan wê demê de bi destên Osmaniyan ve tê merkezîkirin û begên gedirșinas ên ku hêj gelên xwe dikin tên avêtin an jî tên kuștin, tarawgehkirin. Piștre jî xwefiroșên nû dikevin dewsa wan de.Ew doxmanên nû dibine serokên kurdan û wan dikine bin emrên xwe de. Bi vî awayî șer û nexweșiyên kurdan yên dirokî weke neheqî û komkujiya dijî ermen û êzidiyan bi zimanê dengbêjan baș tên naskirin. 

Mehmet Uzun di romana xwe de bi zimanê Ehmedê Fermanê Kiki rojek ji rojên rewșa Evdalê Zeynikê pêșkêșî me dike. Le belê ev roj jiyana Evdal bi tevî dide naskirin. Ehmedê Fermanê Kiki bi daweta Mîrên Celadet Elî ve Kamiran Bedirxan hatiye cem wan û ji wan re çîroka Evdalê Zeynikê têdigihîne.

Di romanê de gelek caran çûn û hatin vegerandin hene. Veguhestina jiyana Evdal bi zimanê Ehmedê Ferman tê pêșkêșkirin. Di nava çîrokê de Uzun gelek caran divegerê ser zimanê Ehmedê Ferman û bi vî halî, di romanê de rênûseke çemberî berdewam dike. Bi vê șêwazê romana Uzun û çîrokên Mewlana Romî û yen Feridüddin Attar dirûvên hev. Ev șêwaza vegotinên Rojhilata Vavîn in û  bûye pêmaya nivîskarên hevdem yên vê axa kevn.

Şirușta saf û pakij bi tev xweșiya xwe dikeve nav stranên dengbêjan de. Uzun bi kitekîtan heybet û xweșikatiya çiyayê Sîpanê Xelatê pêșkêșî me dike. çiya dikeve dilê Uzun de û ew jî vena bi zimanê wan dengbêjan evîna xwe herwiha șanime dike. Stranên Evdalê Zeynikê  yên li ser navê „qulingo“ bûne bingehên denbêjiya kurdî.

Evîn bi herdu cureyên xwe di ve romanê de hene: Evîna diyar û evîna nediyar.Konên koçberan li zozanên welat, hespên boz, gerdișên kurdan, destanên kevn, stran û leckirina dengbêjan li cem began… evîn û mirin,Siyabend û Xecê, mezinatî û zilm, șer û hawar, nexweșî û korbûnî...ev tev di romanekê wisa piçûk de û di rojek ji rojên şahê dengbêjan, Evdalê Zeynikê, de têne naskirin.

Romanên kurdî
Kurdên Gurcistanê

Kurdên Gurcistanê yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji bakurê Kurdistanê hatine nefîkirin.

Di 20emîn sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji Emperatoriya Osmanî koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin. Îro kurdên Gurcistanê bi giranî li dora Tbilîsî (paytexta Gurcistanê) û Rustavi dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin. Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû. Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.

Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne. Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya Abdullah Ocalan xwestin.

Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî, îro bi gelemperî alfabeya kîrîlî bikartînin.

Dîrok 
 
Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin. Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.

Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû. Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin. Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.

Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.

Eqrebatiya gelê gurcî û kurd 
Encamên lêkolînên zanyar David Comas û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên Ewrasyaya rojava.

Gundên kurdan li Gurcistanê 
 Xîrsa

Çavkanî 

Gurcistan
Gurcistan
Gurcistan
Kurdên Tirkmenistanê

Kurdên Tirkmenistanê beşeke kurdên mişextiyên Xorasanê ne. Ev piştî Peymana Tirkmençayiyê (1828) li erdê Tirkmenistanê, (wê demê Rûsya), de mane.

Çavkanî 

Tirkmenistan
Tirkmenistan
Famîleya morîngayan

Famîleya morîngayan (Moringaceae) navê famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji Moringa oleifera ya li herêma Malankara ya Hindistanê digire ku jê re „Morîngo“ dibêjin.

Sîstematîk 

Tenê 13 cureyên vê famîleyê hene. Gelek nêzîkê Brassicaceae ye. Sê seksiyonan tê dabeşkirin:
 Seksiyona Morînga 
 Seksiyona Donaldsonia (Baker f.) Verdc. 
 Seksiyona Dysmoringa: Engl. 

Li Hindistan, nîvgirava Erebistan, rojhilatê Afrîka û Madagaskarê cihwar e.

Cureyên wê 
 Moringa arborea Verdc.
 Moringa borziana Mattei
 Moringa concanensis Nimmo
 Moringa drouhardii Jum.
 Moringa hildebrandtii Engl.
 Moringa longituba Engl.* Moringa oleifera Lam.
 Moringa ovalifolia Dinter & A.Berger
 Moringa peregrina Fiori
 Moringa pygmaea Verdc.
 Moringa rivae Chiov.
 Moringa ruspoliana Engl.
 Moringa stenopetala (Baker f.) Cufod.

Çavkani 
 Adanson: Moringaceae, Familles des Plantes 2: 318, 1763.
 Monique Keraudren: Famille 85: Moringacées. In: Jean-Henri Humbert & Jean-François Leroy (Hrsg.): Flore des Madagascar et des Comores, Muséum National d'Historie Naturelle: 33-44, 1982.
 Ian Keith Ferguson: The pollen morphology of Moringaceae, Kew. Bull. 40(1): 25-34, 1985.
 M. Fernanda Pinto Basto: Flora de Cabo Verde, plantas vasculares - 37. MORINGACEAE, 1995, ISBN 972-672-783-9
 Mark Earl Olson: Intergeneric Relationships within the Caricaceae-Moringaceae Clade (Brassicales) and Potential Morphological Synapomorphies of the Clade and Its Families, International Journal of Plant Sciences, 163: 51–65, 2002.
 Mark Earl Olson: Combining data from DNA sequences and morphology for a phylogeny of Moringaceae (Brassicales), Syst. Bot. 27: 55-73, 2002.
 Mark Earl Olson: Ontogenetic origins of floral bilateral symmetry in Moringaceae (Brassicales). American J. Bot. 90: 49-71, 2003.
 Erwin G. Bruhns: "Der Wunderbaum Moringa", ISBN 978-3-9812259-1-4
Kurdên Kîlîkyayê

Kurdên Kîlîkyayê an kurdên çuqurovayê komake derwelat ya kurdan li herêma dîrokî ya kîlîkyayê ne. Koçberiya kurdan a kîlîkyayê bi sedsala 16'emîn de dest pê kiriye û heta îro dom dike.

Eşîr 
Eşîrên kurdan ên ku di destpêka sedsala 20'emîn de li vê herêmê jiyan e. 
Lek (evana eşîreke mezin a kurden lekîaxiv li bakûrê Edene bû ye, li qeza Qozanê biwarbûne. Di destpêka sedsala 20'emîn de asîmîle bibûne)
Lekvanik
Badilî
Dêlikan
Çelikan
Balaban
Rûdik
Hacilî
Koçgirî (di sedsala 18'emîn li kîlîkyayê hatine akincîhkirin)
Şadiyan
Reşî

Çavkanî 

Kîlîkya
Famîleya mûzan

Famîleya mûzan (Musaceae) , famîleyek riwekên kulîlkdar in. Di koma Zingiberales de cih digire. Li herêmên tropîk ên Awistraliya, Asya û Afrîkayê digihên. Sê cins û bi qasî 40 cureyên vê malbatê hene.

Şayes

Dabeşandin 
Navê bijîşkê kayzer Augustus ê romayî Antonius Musa lê hatiye lêkirin. Famîleya Musaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu de Genera Plantarum, r. 61'ê de ravekirin.

Musa L.: Bi qasî 30 cureyan du binê çar seksiyonan de.
Ensete Horan.: Şeş-heft cure.
Musella (Franchet) C.Y.Wu ex H.W.Li: tekane cure.
Musella lasiocarpa (Franchet) C.Y.Wu ex H.W.Li (Syn.: Musella splendida R.V.Valmayor & L.D.Danh)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Famîleya Musaceae di APWebsite. 
 Malbata Musaceae  di DELTA von L.Watson und M.J.Dallwitz.  
 Alan T. Whittemore: Musaceae di Flora of North America, de ç. 22, 2000: Beschreibung. 

 
Floraya Afrîkayê
Floraya Asyayê
Floraya Okyanûsyayê
Famîleya nîlûferan

Famîleya nîlûferan, famîleya hengkujan (Nymphaeaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. 58 heya 75 cureyên vê malbatê di bin şeş cinsan de tên parvekirin. Li seranser erdê kêm-zêde digihên.

Sîstematîk 
Du binekom, şeş cins, 58-75 cureyên malbatê hene:
 Nupharoideae Ito (Syn.: Nupharaceae A.Kerner): Bi qasî heşt heya yanzde cure.
 Nîlûfera bêrmokan (Nuphar Sm., Syn.: Nymphozanthus Rich.): Du seksiyon, 8-11 cure.
 Nymphaeoideae: 48 (heya 60) cureyên wê di 5 celeban de: ** Barclaya Wall. (Hydrostemma Wall.): 4 cure.
 Euryale Salisb.: Tekane cure:
 Euryale ferox Salisb.
 Gulsozan, sozan, sosina avê (Nymphaea, Syn. Castalia  Salisb., Leuconymphaea Kuntze) du kom, 5 celeb, 40-53 cure.
 Grûba Apocarpiae
 Celeba Anecphya tekane cure: 
 Avruda girboxe (Nymphaea gigantea Hooker) 
 Celeba Brachyceras Caspary 14 Arten cure.
 Berfiya şîn (Nymphaea capensis)
 Hengkuja rengîn (Nymphaea colorata) 
 Nymphaea caerulea
 Zembeqa zaxî, leylanka sulfurî/kerkûdî (Nymphaea sulphurea)
 Grûba Syncarpiae Caspary 3 celeb, 24 cure.
 Hydrocallis 14 cure.
 Lotos DC. mit nur vier Arten
 Nymphaea
 Seksiyon Chamaenymphaea 
 Nîlûfera bejnbihost (Nymphaea tetragona) 
 Seksiyon Eucastalia Planchon 4 curen: 
 Nîlûfera qicik (Nymphaea candida Presl) 
 Nîlûfera girêk (Nymphaea tuberosa Paine)
 Hengkuja spî (Nymphaea alba L.); Mitteleuropa 
 Hengkuja xweşbêhn (Nymphaea odorata Aiton) 
 Seksiyon Xanthantha tekane cure 
 Avruda meksîkî (Nymphaea mexicana Zucc.)
 Ondinea tekane cure.
 Ondinea purpurea bu du variyantan.
 Victoria Lindl. 2 cure.
 Victoria amazonica (Poepp.) Sowerby.
 Victoria cruziana Orb.

Çavkanî 
Famîmleya Nymphaeaceae di APWebsite. (îngilîzî)

 
Koma nîlûferan
Famîleya palmiyeyan

Famîleya palmiyeyan, famîleya dargespan, famîleya nexilan (Arecaceae yan Palmae) tekane famîleya riwekan a koma palmiyeyan (Arecales) e. 183 cins, bi qasî 2600 cureyên vê malbatê hene. Mirov dikare bo vê famîleyê, koma palmiyeyan (Arecales) jî bikarbîne.

Hema bigire qet guliyên wan nînin. Bejna wan heya 30 m bilind dibin. Gesp, gûza hindê ji vê malbatê ne.

Cureyên wê yên navdar 
 Arenga
 Areca
 Archontophoneix alexandrea
 Archontophoneix cunninghamiana
 Bismarcia nobilis
 Ceroxylon
 Palmiyeya çînî (Trachycarpus fortunei)
 Palmiyeya Washingtonê (Washingtonia robusta]]
 Borassus
 Gûza hindê
 Qesp
 Washingtonia filiferia 
 Phoneix canariensis  
 Phoneix roebelini
 Phoneix theophrastii
 Phoneix reclinata
 Phoneix rupicola
 Ravanea rivularis
 Ravanea madagascariensis
 Roystone regia
 Roystone hispaniola
 Sabal minor
 Sygarus coronata
 Sygarus romanzoffianum
 Sygarus schizophylla
Seleteya pelên îsotê

Seleteya pelên îsotê, seleteya belgên bîberê ji seleteyên parêzê yên pêjgeha kurd e. 

Kesên parêzê digirin, ango di parêzgirtinê de ne, xwe ji xwarin-vexwarinên bibez, birûn dûr digirin. Lewra kolesterola nepak barê dil û damaran giran dike. Damar bi plakên kolesterînê teng dibin, xetereya felc (falinc) û mirina masûlkeyên dil derdikeve holê. Îro li erdxanê (dinya) bi milyonan kes parêzê digirin.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê) 
 1 kg pelên bîberê yên teze yan jî di sarincê de bi tezetî hatiye qerisandin (cemidandin).
 1 SÇ (stekana çayê) rûnê zeytê
 Xwê (solin)
 2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) sirke
 3-4 dd (dendik) sîr
 2 KX (kevçiyê xwarinê) şekir

Amadekirin 
Pelan ziravane hûr bikin, bixaşînin. Aka keskbûyî birijînin, bi ava zelal bişon, bidarivînin.

Sîrê bikutin, berdin badî yan tasekê. Rûnê zeytê, şekir, sirke, xwêyê tevlî bikin, çêncekê (sos) çêbikin.

Pelên xaşandî li binikên servîsê parve bikin, sosa xwe berdin ser. Li ser daxwazê dikarin hinekê ava lîmonê yan qexdekê biharbêhnê jî bikarbînin.

Xwarinên parêzê
Seleteyên pêjgeha kurdî
Tiyana pelikzêrê

Tiyana pelikzêrê, taweya pelikzêrê xwarineke parêzê ye. Ji masiya pelikzêrê (dorade) didin ser. Navê vê masiyê yê latînî Sparus aurata ye. 

Deryaya Navîn welatê vê masiyê ye. Li herêmên kurdan ên xwe digihînin Deryaya Navîn (bo mînak herêmên dîrokî yên êla Sînemiliyan), kurdan gelek taweyên vê masiyê dizanibûne. Lê îro masiyên pirr tên xwarin, masîmûsa, stawrîd (tarxur), lûfer (masiya şîn), masîpank (masîperk),moron, kîlke,  (gurmasiya pelikperçîn, Moronidae), zîperdasî (Scomber scombrus), masîton (orkînos, Scombridae) ûêd in.

Bertevî (melzemeyên tên tevlîkirin 
 1,5-2 kg pelikzêr
 2 pelên defneyê (qar, Laurus nobilis)
 5-6 dd (dendik) sîr
 1 îsot
 3-4 pelên merzekewê 
 Bo binê tiyanê kaxeza nahê le xwarin pê bigire
 6 hebikên îsota reş
 1 SA (stekana-qedeha avê) şeraba spî 
 1 KÇ (kevçiyê çayê) rûnê ron
 Xwê (solin) 
 1/2 baq bexdenûs

Amadekirin 
Masiyê pakij bişon, navrankî (goşekî) ser re bi kêrê jêbikin. Bo her xêzikê du dendik sîr, du hebikên îsota reş û îsota bi zoravkî hatiye jêkirin veqetînin û di xêzikê de bidin bicihkirin. Ango bikin nava xêzîkê.

Tebsiya xwe bi rûn bikin, pelên defneyê û pîvaza bi xelekî hatiye hûrkirin rabixînin. Masiyê bidin ser û şereba spî, xwê û bulyona masiyê ya di nava avê de hatiye helandin tevlî bikin.

Devê mersefa xwe bi kaxezê bigirin, di germiya 200 oileyê de bi qasî 40 deqe bipijînin. Merzekewê pê werbikin û servîs bikin.

Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê‎
Xwarinên parêzê
Tiyan
Kurdên Rûsyayê

Kurdên Rûsyayê an kurdên ûris yek ji komên diyasporaya kurdan in. Kurdên ku îro li Rûsyayê dijîn, bi taybetî li Qafqasyayê û rojhilata dûr a ûris, ji 1930'an heta 1940'an di dema dîktatoriya Stalîn de ji Azerbaycanê û Ermenistanê hatine akincîhkirin.

Çavkanî 

Rûsya
Kurdên Rûsyayê
Dêlikan (eşîr)

Dêlikan navê eşîreke kurdan e. Bi rastî ev nav li Kurdistanê zehf belavî ye. Li Kilîsê, Mêrdînê, Rihayê, Dîlokê, Edene, Dêrsimê, Erzirimê eşîrên bi vî navê hene. Şaxeke vê eşîrê koçberê derveyê welat bûye, niha li Îranê, li ûstana Erdebîlê, dijî (bnr. Dêlikanlû)

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kilîs
Brian Kernighan

Brian Wilson Kernighan (z. 1942 Toronto, Kanada) zanistekî komputerê yê Kanadayî ye. Bi Ken Thompson û Dennis Ritchie re di Bell Labs de dixebitî. Navê wî pirtir bi pirtûka wî û Dennis Ritchie nivîsandî derbas dibe.

Ev pirtûka yekem e ku di derbarê zimanê C de hatiye nivîsandin û standardên wê nîşan dide ye (îng: The C Programming Language) . Kernighan ana di zanîngeha Princeton de wek profesorê zanistiya komputerê dişixule.

Jînenîgarî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera wî di Zanîngeha Princeton de

Komputer
Unix
Jidayikbûn 1942
Bernamesaz
Mirovên zindî
Famîleya stêregulan

Famîleya stêregulan, famîleya beybûnan (Asteraceae an Compositae) yek ji malbatên mezin ên riwekan e. Di desteya Asterales de cih digire. Famîleya beybûnan ji 1.600 heya 1.700 cins (celeb) û bi qasî 24.000 cureyan pêk tê. Li her deverekê dinyayê kêm-zêde endamekê vê malbatê digihê. Navê famîleyê ji kulîlka aster ango stêrêgulê (dahlia) tê ku aster bi latînî stêr e.

Hin cureyên tên bikaranîn 
Di seleteyan de yan wekî sebze bi xavî:
 Chicoree (Cichorium intybus var. foliosum): Pelên wê
 Xêzimok, talîşk, kasnî (Cichorium endivia): Pel (belg)
 Artîşoka spanî (Cynara cardunculus): Kulîlka wê
 Artîşok (Cynara scolymus): Kulîlk
 Sêvarxin (Helianthus tuberosus): Gupik
 Kaho, xas (Lactuca sativa convar. sativa): Pel
 Kokreşa çivanokî, kokreşa xwarovîçko (Scorzonera hispanica): Kokên wê
 Tagetes lucida
 Qalîşk, diranê şêr (Taraxacum officinale): Kok, pel
 Kokbaçîkî, kokxamkêsankî (Tragopon porrifolium): Kok

Di bijîşkiyê de û wekî biharbêhn:
 Gihadas, dasokî (Arnica montana): Pelt
 Pojan (Artemisia absinthicum): Pel
 Pelîna berazan, almasta berazan (Artemisia abrotanum): Pel
 Tarxûn (Artemisia dracunculus): Pel
 Pelîna bejî (Artemisia vulgaris): Gupik
 Gula caferî, gulqedîfe, êstper (Calendula officinalis): Gupik
 Strîbeloq, beliqa tehl, beliqa qantiran (Cnicus benedictus): Pel
 Kumroja mor, kumê rojê ya mor (Echinacea purpurea)
 Zencefîlê şamî yê yewnanî (Inula helenium): Kok
 Beybûna mêrgan (Matricaria chamomilla, Syn.:Matricaria recutita): Gupik

Di endustriyê de:
 Lepkiya dendikreş (Guizotia abyssinica)
 Beliqa bireng (Carthamus tinctorius): Pel, dendik
 Gula berbiro, gulberojk (Helianthus annuus), Dendik

Herwiha:
 Pelşîrîn, gihahingivîn (Stevia rebaudiana)
 Kasniya spî, talîşka spî (Cichorium intybus): Kok
 Bireka gelawêjê, bireka tebaxê (Serratula tinctoria): Pel
 Guleşêxana hindî (Tanacetum cinerariifolium, Syn.: Pyrethrum cinerariifolium, Chrysanthemum cinerariifolium): Kulîlk, gupik
 Guleşêxana Kurdistanê, guleşêxana Farsê (Chrysanthemum coccineum, Syn.: Pyrethrum roseum): Kulîlk

Bo xeml û baxçevaniyê:
Gelek ji endamên vê malbatê bo xeml û dekorasyonê tên çandin. Li Kurdistanê baxçevanî gelek paşde maye. Şer, şewitandina daristanan, xizanî û gelek sedemên wê hene ku ne tenê baxçevanî, bi giştî çandinî jî li Kurdistanê pirr li paş hiştiye.
Tiriyê çavga

Tiriyê çavga yan çavga cure tiriyekî reş ê ku ji rezên Elezîz û Diyarbekrê çêdibe. Di çêkirina şerabên reş de tê bikaranîn.

Fêkî
Tirî
Rezvanî