nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Beton

Beton di avadaniyê de kereseyeke bingehîn e. Navê wê ji bêjeya fransî le béton tê.

Xîz û berhûrik bi av û çementê (çîmento) tên strîn û dema ziwa bibe ev têkel dibe beton. Di betonê de ji xeynî çementê, qîr, debûş û gelek têkelên din jî tên bikaranîn.

Beriya betonê çamûr (herî) navdar bû lê îro kereseya sereke ya avadaniyê bûye beton. Beton bo şewatê, xetereyên nûklear, laser (lehî) hwd bikêr e.

Dîroka betonê 
Ev 5 hezar sal in, mirovahî di avadaniyê zeliqokan bikartînin. 10 hezar sal berê li Kurdistan û Anatoliyayê kîl tê zanîn û bikaranîn. Egîptiyan (misir) li şûna çementê xweliya kîlê bikardianîne. Avadanî cara berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî tê de ye) rûdaye. Heya salên 1980'yî jî li Kurdistanê kîl, çamûr gelek dihate bikaranîn. Ji ber ku Kurdistan li ser xeta erdhejê ye, niha avahiyên betonî pirr bûne.

Pozolan (ji navê Pozzuoli) sala 1796'ê ji aliyê James Perker brîtanî hatiye patentkirin ku beriya çementê dihate bikaranîn. Sala 1824'ê hostayê dîwarê yê brîtanî Joseph Aspdin kevirê kevirê kirêcê bi kîlê dişewitîne û çementê îcad dike. Navê çementa xwe jî dike çementa Portlandê.

Cureyên betonê 
 Betona bi avê
 Betona şîn
 Betona tevlîhev

Beton
Têkelên pevzeliqandinê
Avadanî
Betelcewza

Betelcewza yan α Orionis (Alpha Orionis), stêrkeke di komstêra Oryonê de ye. Ew girmilkê Oryon, Nêçîrvanê mîtolojiya yewnan, pêk tîne. Ew stêreke pirr mezin e. Çapî wê 662 caran ji ya Rojê mezintir e û eger ew li şûna rojê bûya, gerrstêrkên heta Berçîsê, Dinê û Behram jî têde, ê di nav cismê wê de bimana. Ew bi qedra xwe ya zahîrî ya ji dinê xuya dibe ve, stêrka dehem geştirîn a ezmana şev e.

Navê wê ji erebî tê ye, lê esas ew ji  (yed el-cewza) tê. Lê ji ber ku di erebî de herfê Y ( di serê peyvê de bi du nixteyan, lê herfê B bi nixteyeke tê nivisîn, ew bi xeletî şûna Y wek B hatiye xwendine û di zimanên rojavayî de ew wiha bi cî bûye.

Dîtin 
Dîtina Betelcewza, bi rêya Kemera Oryonê, pirr hêsan e. Ji ber ku rengê wê yî sor, wî balkêş dike jî dîtina wê hêsantir dibe. Li nîvkada bakur, di meheya kanûna paşîn de ji roava heme şûnde li asoya rohilat wek bilind dibe tê dîtin. Di nava adarê de ew li hemû dinê, ji xeynî hin derên Antarktîka, dîtbar e. Di meha gulanê de ji roava şûnde gaveke xwiya dibe û dûv re dihere ava.

Mezinahî 

Betelcewza yek ji stêrên mezintirîn û geştirîn e. Bi çapeka wekheva 1,180 carî çapa rojê ve, ew dikare ji 2 quadrîlyon(2.15 × 1015) dinê zêdetir, yan ji 1.6 bîlyon (1.65 × 109) rojê zêdetir îhtîwa bike. Eger stêra Betelcewza stadyûmeke wek Stadyuma Wembley bûya dinya wê morikeke çapa xwe mîlîmetrek, roj jî bi qasî mangoyekê bûya.

Oryon (komstêr)
Zimanê asta nizm ê bernamesaziyê

Zimanên asta nizm ê bernamesaziyê kategorîyêk zimanên bernamesazîya komputerê ye. Ji ber ku kodên wan ya bixwe yan jî li pey  carekê vergerandinê ra ji alyê makînê tên fêmkirin û tên şixulandin , ji wan ra zimanê nizm tê gotin. Ziman ê nizmtirîn makîne-kod e. Ê duwem assembly ye. Ji ber ku makîne-kod ji alyê însan nayê fêmkirin, assembly hatîye çêkirin. Îro, hinkes c jî zimanê nizm hesab dikin. Feqet 
çend cudahîyê c hene. Mesela bernameyên bi c hatine nivîsandin li (arkîtekçur)ên din jî dişuxulin. 

Nizmbûna wan gelek raserîyan dide wan. Her kodek zimanên bilind (yên bernamesazya kompîterê), di hafizayêde pir  cîh digirin, çimkî ew heryek werdigerin zêdetir kodên nizm. Feqet kodên nizm wernagerin yan jî carkê tenê werdigerin hinekî din . Ji ber vê yekê ew di hafizayêda hindik cih digirin. Avantaja wan a duwem jî tewsbûna wane. Ev jî ji ber pir cih negirtin û kinbûna kodên wan ê razberkirîye. Li derên lez lazim dike ji vana çêtir ziman tuneye. Hinek lîstik (yên kompîterê) yan jî hin perçên wan bi van zimanan tên çêkirin.     

Zimanê nizm ê programsazyê saltgirin, belam herkes nekane wan bikarbîne û hin jî wan tercih nakin. Hinek dibêjin bi wan ihtîyac tuneye, çunkî îro kompîter jixu zû dişixulin, û belasibe em zehmetê nekişînin. Destê dîger jî bi delîlên xwe alîgirya nizm-zimanan dikin.

Mirov kane du zimanan têke vê tofê. Yek ji wan makîne-kod (Yekem Jenerasyon jî tê gotin ) ku bê razberkirin makîne bikarbîne. Yê din assemblyye (Duwem Jenerasyon jî tê gotin) ku ew jî tê wergerinî  makîne-kodê. Me li jêr du embaz, heryek jibo yekî da.

Nifşa yekem
makîne-kode (1GL). Ji ber zorbûna wê pir nayê tercîhkirin. 

Embaz: Koda fonksyona makîna 32-bit x86, bo hesabê n-em Jimareya Fibonacci:
8B542408 83FA0077 06B80000 0000C383
FA027706 B8010000 00C353BB 01000000
B9010000 008D0419 83FA0376 078BD98B
C84AEBF1 5BC3

Nifşa duyemîn 
Ev jî assemblyye ku wak neslê duwem jî tê zanîn (2GL). Vî navî ji bo rasterast ji alyê makînê nayê xwendin girtî. Bi rastî kodên assembly yekayek wergera makîne-kodane. Lewma ew di nav zimanên nizmda derbas dibe. Ji kodên assembly ra (mîna: mov,push,...) mnemonîk te gotin. 

Embaz: Dîsa Jimareya Fibonacci , îjar bi MASM sîntaksa x86 assembly  :
fib:
    mov edx, [esp+8]
    cmp edx, 0
    ja @f
    mov eax, 0
    ret
    
    @@:
    cmp edx, 2
    ja @f
    mov eax, 1
    ret
    
    @@:
    push ebx
    mov ebx, 1
    mov ecx, 1
    
    @@:
        lea eax, [ebx+ecx]
        cmp edx, 3
        jbe @f
        mov ebx, ecx
        mov ecx, eax
        dec edx
    jmp @b
    
    @@:
    pop ebx
    ret

Çavkanî

http://www.arl.wustl.edu/~lockwood/class/cs306/books/artofasm/toc.html 
https://web.archive.org/web/20090811051219/http://homepage.mac.com/randyhyde/webster.cs.ucr.edu/index.html

Programsazî
Komputer
Şêl

Şêl, şêlavk, badena ji kar û têkelên şêlkerî, badenakerî, spîkirinê rê tê gotin. Li hin deveran ji ber ku bi şêlavkê avahî xweşik û rind dibin, ji badenakirinê re, şerbetkirin jî dibêjin.

Şêlkirin bi şêlavk û hin bûjenên din tê kirin. Bo mînak gîbs, çement, kaxez ûed. Şêlkirin karê xemilandinê, seyakirin (molekirin, sewaxkirin) jî karê dûzkirin û parastina tiştekê ye. 

Berê li Kurdistanê avahî bi kîla spî dihate şêlkirin. Wê demê lêkera spîkirin dihate bikaranîn. Dûv re kirêc navdar bû, niha jî şêlavkên rengîn ên plastîkî belav bûne.

Şêlkirin bi bûjenên wekî kaxezê jî dibe. Hin kes malên xwe bi kaxezên dîwaran şêl dikin. Berê li dîwanan, dîwar carnan bi poşperdeyan dihatin xemilandin, niha nemane. Şêlkirin pirranî biharê û payîzê tê kirin.

Awayên şêlkirinê 
 Şêlkirina stûr, gîbs, beton, dekorasyon ûêd
 Şêlkirina tenik, kirêc, goniyên (boyaxên) plastîkî ûêd
 Şêlkirina lêreşandî, bi alavên reşandinê ûêd
 Şêlkirina bingehîn, karê şêlkirinê yê bingehîn û berê
 Şêlkirina rûkirinî, karê şêlkirinê yê dawîn û xemilandin

Materyalên şêlkirinê yên sereke 
 Kirêc
 Gîbs
 Bekre (ritam, derem)
 Kirêc û çement (çîmento) bi hev re
 Pembû
 Kaûçuk
 Kaxez

Ferhengoka bêjeya şêlê 
Hin cureyên bikaranîna vê bêjeyê hene lê gava mirov baş bala xwe bideyê, dîbîne ku hemî jî mentiqa xwe ji badenayê digirin. Badena rûyê tiştan ên derveyî ye, xiraban baş nîşan dide. 
 Şêl, badena
 Şêlavk, têkelên ron ên di şêlkirinê de tên bikaranîn (kirêc ûêd)
 Şêl û pêl, ji derve xuyandina kinc û bala mirovekê
 Şêl, rengê tevgera mirovan, bo mînak yek hêrs bibe mirov dizane bihêrs e. Wezîyet, teamûl. Heger badenaya avahiyekê pirr baş û rind be, mirov dizane xwediyê wê avahiyê sewaxa xwe jî baş kiriye, dîwar jî baş dadaye.
 Şêlandin, dizîn, jê birin
 Şêlî (şêlû), nezelal 
 

Avadanî
Kirêc

Kirêc ji kilsê ye, têkeleke di avadaniyê de tê bikaranîn e. Bi kêrêcê xanî tên gonîkirin (boyaxkirin) û berê ji dêl betonê ve, wekî têkeleke zeliqoq jî hatiye bikaranîn. 

Kils di germiyeke li dora 900 °Cyê de dihele û jê ces, kirêc û ziqil derdikeve. Rengê kirêce spî ye.

Ferhengoka kirêcê 
 Kils, kevirê kirêcê
 Ces (cis) kirêca tîr a wekî sewaxê tê bikaranîn
 Hator, dar an hesinê pê kevirên kirêcê tên kutandin
 Cesxane (cisane), ocaxa kirêcê
 Berespî, kevirêspî, kevirê kirêcê, kils
 Ziqil, kevir û darên ji nav kirêcê tên derxistin
 Kepîr, cure kirêcek e, kîjan e lê xebatek nehatiye kirin
 Gec cure kirêcek e, kîjan e vêgav nayê zanîn
 Kalsiyûm hîdroksît, navê kirêcê
 Ramux, cure kirêcek, hin deveran bo hemiyan tê bikaranîn

Avadanî
Kîmya
Akîneke

Akîneke, kinik (?), şûrik (?) navê cureyeke şûran e ku ji mediyan belav bûye.

Akîneke gelo kinik e? 
Navê akîneke ji yewnanî ye, bi texmînî ji ber ku ev şûr kin e (kurt) mediyan kinik(e) gotibin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Em dizanin ku Medî pêşiyên kurdan in û bêjeya kin jî niha di zimanê kurdî de dijî.

Dîroka kinikê 
Berê ji mediyan belav bûye. Persiyan ji mediyan girtine û di artêşên xwe de bikaranîne. 300 sal beriya zayînê derbasê grekiyan bûye û grekiyan ew bi navê akineke binavkirine. 200 sal beriya zayînê jî dibêjin êdî nehatiye bikaranîn, an jî grekiyan bikarneanîne.

Dirêjiya wê 40-45 cm, destiyê wê dirêj heya 30 cm ye. Giran e, bo parçekirina mertalan an zirxan jî hatiye bikaranîn.

Galeriya Akînekeyan

Şûr
Şaşke

Şaşke, şûrê Ûris (bi rûsî: шашка, şaşka) cureyekî şûran e ku ji rûsan derbasê Kurdistanê jî bûye. Di wêjeya devkî de hatiye bikaranîn ku wextekê di nava kurdan de pirr hatiye xebitandin. 

Bi eslê xwe dibêjin ev şûr ji Qefqaziyan belav bûye. tê gotin ku di zimanê adîgeyî de şaşke tê wateya kêra dirêj. Siwariyan hez ji vê şûrê kirine.

Dirêjiya 80 cm, kêra wê ango cihê wê yê bira (tûj) 68 cm ye. Gelek cureyên wê hene.

Gotin 
  Şaşke li piştê xweşke, goştê sor nexwe, Xwedê te bi xêr ke.
  Siwar maqûl in, peya maqûl in, şaşke ji bo nemaqûlan e. (Gotin ji kurdên deşta Rewanê)

Şûr
Şûrê eceman

Şûrê eceman, şûrşimşîr cureyeke ji şûran e. Herdu nav jî di kurdî hatine bikaranîn. Çima gotine şûrê eceman nayê zanîn. Dibe ku di demên dawiyê de ev şûr li Îranê hatibe çêkirin.

Şûreke xwar, serpan, daskî ye. Serê wê bira ye (tûj). Kêmber e. Li Îran, Kurdistan, Hindistan, Balkan, Rûsya, Anatolya û Efxanistanê gelek hatiye bikaranîn.

Dirêjiya wê 90-98 cm, devê wê yê bira (tûj) 74-86 cm ye.

Cureyên wê yên sereke 
 Şûrşimşîra zilfiqarkî
 Şûrşîmşîra sikardî, sikard cureyeke bivirê ye, di şer de dihatibûye avêtin. Bi texmîni ev jî dihatibûye pekandin, lewra di farisî de jî bi heman navê ye şamşîrî şikargar (îng. Shamshir Shikargar)

Şûr

Çavkani
Zilfiqar

Zilfiqar, zulfîqar cureyeke ji şûran e. Bi erebî ‏ ذو الفقار‎ / Ḏū ʾl-faqār e. Dibêjin şûrê Hêja Muhemmed Pêxember bûye û di şerê Bedrê de wekî xenîmet bidestxistiye. 

Piştî mirina pêxember Hêja Muhemmed ev şûr ji Hêja Elî re maye. Niha wekî sîmboleke pîroz jî tê bikaranîn. Bi taybetî Hêja Elî ev şûr navdar kiriye. 

Di hatine artêşên ereb-îslamê bo Kurdistanê de zilfiqar hatiye bikaranîn. Seranser Kurdistanê li dijî ereban şerên dijwar û xwînî rûdane ku nêzîkî 100 salan şer berdewamkiriye, heya ku kurdan dest ji ola zerdeştîtîyê kişandine.

Cureyên zilfiqarê 
 Zilfiqar Tegha
 Şûrşimşîra zilfiqarkî
 Koter, zilfiqara kuter, almanî Dsulfiquar Katar 

Şûr
Şiîtî
Mehmet Şarman

Mehmet Şarman, nivîskarê kurd ê galtevan. Di sala 1983an de hatiye dinê û mamostetiyê dike.

Di sala 2009an de pirtûka wî ya çîrokan a bi navê Pirça Winda ji weşanên Avestayê der çû. Nivîsên Şarman ên bi kurdî û tirkî di heman demê de, di kovar û rojnameyên wekî Qijika Reş û Radikal 2yê de derdikevin.
Şarman di çirokên xwe de zimanekî qerfî, ironik bi kar tîne. Di jenerasyona çîroknivîsên kurd ên xort herî çirokên balkeş û xurt dinivîse.

Berhem 
 Pirça Winda (2010)

Nivîskarên kurd
Ricel

Ricel an Rîgel an Beta Orionis geştirîn stêra komstêra Oryonê ye û bi  bi qedra zahîrî ya 0,18 ve şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ligor binavkirina Bayer ew wek Beta Orionis tê binavkirin û ji Betelcewza geştir e.

Taybetmendî 
Gorî hesaban dûrahiya wê navbera 700 û 900 salên ronahîyê ne. Giraniya wê wekheva 17 car giraniya rojê ye û roniya wê wekhev  85.000 car roniya rojê ye. Ew stêra tewrî roniya pergela Kadizê ye.

Nav 
Navê stêrê ji cihê wê yê li nigê çepê yê Oryon, nêçîrvan, de tê. Di erebî de ew wek  tê zanîn û ji wir de li zimanên din jî belav bûye. 

Oryon (komstêr)
Trên

Trên yek ji ambûrên veguhastinê ye. Ji lokomotîva kişîner (balrakêş) û vagonan pêk tê. Bi elektrîk, komir, mazotê tê xebitandin. Hin lokomitîvên taybet hene ku bi enerjiyên din jî dixebitin. Trên li ser riyên hesînî ango rêhesinê veguhastinê dike, diçe.

Dîroka trênê 
Di destpêka 1800'î de li Brîtanyayê yekem ceribandina vegihastinê ya li ser rêhesinê hatiye kirin. Endezyar Richard Trevithick di 6'ê reşemiyê 1804'î de, 10 ton bar 16 km li ser rêhesinê veguhastiye. Ji bo wê 5 katjimêr pêwîst bûye.

Stephenson, 27'ê rezberê 1825'î de li Skotlandê di nava Darlingthon û Stocktonê de bar û rêwî veguhastiye. Lokomotîva wî saetê de 24 km ajotiye. 

Piştî van ceribandinan di nava 10 salan de rêhesina Brîtanyayê gihîştiye 2.000 kmyê. Sala 1831'î de li DYA, 1832 li Fransa, 1835 li Belgiya, 1837 li Rûsya û 1848'î de li Spanya rêhesin hatine bikaranîn.

Cureyên sereke yên trênê 
 Trênên yekrakêş, trênên ku bi yek rakêşek, yek lokomotîvekê tên kişandin ku bo her banê lokomotîv tên guhertin (îng. Push–pull train)
 Trênên ajoker, trênên elektrîkê, trênên ku lokomotîvên wan pê ve ne (îng. Multiple unit)

Ferhengoka trênê 
 Tûftûf, di zimanê zarokên biçûkan (pitik) de navê trênê
 Trêna motordar, bi motorê dixebite
 Vagon, cihên rêwî yan bar lê bardibin ên trênê, bi bandora erebî qeter (qatar)
 Ban, xeta trênê, bo mînak bana Amed û Sêwasê
 Îstgeh, rawestgehên trênê yên li ser banan (xetên trênê)
 Ajovanê lokomotîvê, ajovanê trênê
 Bilêtnêr, kondûktor
 Raveka banê, tarîfeya rê, tarîfeya xetê
 Trêna lezgîn, trênên ku di hêza wan >150 km/katjimêr in

Trên
Trênên yekrakêş

Trenên yekrakêş, trenên lokomotîvên wan guhêzbar in, cureyek ji trenan e. Lokomotîv û vagon ne bi hevûdu re ne, cuda ne. Li ser daxwazê kêm an zêde vagon bi lokomotîvê ve tên girêdan û kişandin. Lokomotîv dikişîne yan tehm dide, bi pêşî yan paşiya vagonan ve tê girêdan. 

Mirov dikare bêje ku trenên klasîk yekrakêş bûn. Hin tren hene bi du lokomotîvên seyar in ku ev jî dikevin beşa trenên yekrakêş lewre, di dema hereketê de tenê yek lokomotîvek dixebite.

Trên
Teleferîk

Teleferîk, bendbana jor, ji ambûr û sazûmaniya ku li ser bendên ji rûyê erdê berjortir in, veguhastinê dike re tê gotin. Di nava du cihên kivşekirî de, li jor, ser bendan veguhastin e. Bo veguhastina rewî yan baran e. Li cihên ku rê pê nakevin an çêkirina riyan dijwar, ne gengaz an biha ne tên sazkirin.

Formên din ên bendbanan 
 Bendbanên sererdê
 Bendbanên binerdê

Gelek mînakên wê yên kompleks hene. Pirranî li ser çeman, di nava du giran de tên sazkirin. Li cihên kaşûnbazî tê kirin, kaşûnbaz bi wê hildikişin jorê. Cureyên wê yên bi bendê ve tên daleqandin jî hene, yên li ser bendê yan xeta lajwerdî kaşdibin jî. 

Bi yek an çen bendan tên sazkirin. Pirranî ji bendên hesinî ne. Li berbesiyan (madenên binerdî) jî bendban tên bikaranîn. Ji wan re bendbanên jêr an bendbanên sererdê gotin ne şaş.

Teleferîka herî dirêj li Swêdê, li bajarê Norsjö ye, di nava Örträsk û Mensträskê de vaguhastinê dike. Sala 1942 hatiye çêkirin û 13.2 km dirêj e. Rêwîtiya wê 1.5 katjimêrî didome. Li Almanya, Swîsre, Çîn, Tirkiye, Norwêc û gelek welatan teleferîk hene.

Cureyên bendbanên nûjen 
 Bendbanên gondolî, bendbanên li ser totan (çerxeyên kadî) kaş dibin (almanî Pandelbahn)
 Bendbanên bendkaş, kabîna bar û rêwiyan na lê bend digere û kabînan kaş dike.
 Bendbanên yekbendî 
 Bendbanên pirrbendî
 Funitel
 Funifor
 Bendbanên tên ajotin
 Bendbanên bi destan

Çavkanî 

Teleferîk
Bendban
Trêna lezgîn

Trêna lezgîn ji trênên ku 200 km/katjimêr lezgîn an jî lezgîntir diajon re dibêjin. Pirranî bi elektrîkê dixebitin.

Dîroka trênên lezgîn 
Heya destpêka sedsala 20. ku hêj trembêlên bimotor nehatibûn dîtin, veguhastin ji xeynî bikaranîna hêza ajalan, li ser trênan bû û trênên lezgîn ên nûjen jî nebûn. Trên bi motorên hilmê dihatin xebitandin. Trêna herî bilez heya 160 km dikaribû biajo.

Sala 1957'ê li Tokyo Odakyu Electric Railway, trêna lezgîn a Japonê,  3000 SSEyê çêdike. Ev trên 145 km/katjimêr diajo. Ev trên riya pêşbaziya trênên lezgîn jî vedike.

Sala 1964 bana (xeta) Tōkaidō Shinkansen tê vekirin. Fîrmaya bi navê Kawasaki Heavy Industries di bana Tokyo–Nagoya–Kyoto–Osaka de trêna xwe Shinkansenê dixebitîne. Ev trên vala heya 256 km/katjimêr diajo.

Sala 1965 li Almanya di nava bajarên München û Augsburgê de DB Class 103 dest bi seferê dike ku heya 200 km/katjimêr diajo. Fransa jî di nava Parîs û  Toulouseê de TEE "Le Capitole"ê dide xebitandin.

Galerî 

Trên
Kêranlix

Çend cihên bi vî navî hene:

Gund
 Kêranlix, gundekî ser Gimgimê ye. 
 Kêranlix, gundekî ser Milazgirê ye.
Kêranlix, Milazgir

Kêranlix  (),  gundekî girêdayê Milazgira Mûş'ê ye.

Kêranlix gundekî dîrokî û şirîne. Di berpala çîyayê leledaxê daye.Li alîyê milê bakûr de, çemê qereqizê heye. Milê rojhilat de, çemê Doşo heye. Li enîya hemberê Kêranlixê deyşta imer axa û beyara necê heye. Girê koşkê koşka kew xanimê di binê wîda germik heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
IPhone

iPhone anku Ayfon, telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî Apple Inc., ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala 2007an de derket piyasê.

Lîsteya modelên iPhone 

 iPhone 1 (2007)
 iPhone 3G (2008)
 iPhone 3GS (2009)
 iPhone 4 (2010)
 iPhone 4s (2011)
 iPhone 5 (2012)
 iPhone 5C - iPhone 5S (2013)
 iPhone 6 - iPhone 6 Plus (2014)
 iPhone 6S - iPhone 6S Plus (2015)
 iPhone SE 1 (2016)
 iPhone 7 - iPhone 7 Plus (2016)
 iPhone 8 - iPhone 8 Plus (2017)
 iPhone X (2017)
 iPhone XR (2018)
 iPhone XS - iPhone XS Max (2018)
 iPhone 11 (2019)
 iPhone 11 Pro - iPhone 11 Pro Max (2019)
 iPhone SE 2 (2020)
 iPhone 12
IPhone 12 Pro
Li ser iPhone 7, kameraya bi 12 megapîksel, 4K û 1080p qeydkirina vîdyo.

Versiyonên iPhone

Taybetmendî

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malperê fermî yê Apple iPhone

Apple, Inc.
Telefon
İPhone
Teknolojî
IPhone
Kûçikê Mezin (komstêr)

Kûçikê Mezin komstêreka li başûra ekwatora ezmên û li başûr roavaya komstêra Oryonê dikeve ye. Sê stêrên Kemera Oryonê yên li ser rêzeke rêz dibin stêra Qurix, stêra herî gêşa ezmana şev, nîşan didin. Ew komstêra yek ji 48 komstêrên ku ji hêla stêrnasê yewnan Batlamyûs diyar bûye û ew yek ji komstêr ên îroyîn e jî. Ew pirrcaran wek kûçikê Oryonê, nêçîrvanê di mîtolojiya yewnan de, tê nîşandan. Ji ber stêra Qurix jî têde ye ew ji berê de, ji demên kevnare virve, pirr bi mehne bûye. Wendabûna stêra qurixê ya di meheyên havînê de, germa havînê zêde dibe û tekrar xwiyabûna wî ya ezmana şevê re, di serê meheya gelawêjê de, tîna germê dişkê. Ew rojên li ezmana şev xwiya nedibû, Yewnan di demên berê de wek germa kûçikan bi nav dikirye.

Geştirîn stêrk 
 Qurix, bi qedra zahîri ya -1,44m ve stêra geştirîna ezmana şev e. Bi dûriya 8,7 salên roniyê re yek ji stêrên tewrî nêzika dinê ye. Ew stêreka stêra cot e. Cota wê wek Qurix-B bi nav dibe û qedra wê ya zahîrî 8,7m e. Çapa wê 1,8 carî, giraniya wê jî 23 carî rojê ye.

 Ezara,  (pirrjimar e û tê wateya xama), stêra duyem geştirîna komstêrê ye û wek Qurix stêra cot e. Ew 500 salên roniyê dûr e.

Wezn, stêra sêyem geştirîna komstêrê ) e. Ew 1600 salên roniyê dûrî dinê ye. Çapa wê 200 carî, giraniya wê jî 20.000 carî ya rojê ye. 

 Mirzem, ), stêra çarem gêştirîna komstêrê ye. Ji ber ku ew bi helhatina xwe re, helhatina qurix xeber dide ew hana bi nav bûye.

 Ezra, ) ji ber ew 3.200  salên roniyê dûra dinê ye stêrkeka zêde ne geş e. 

Ji xeynî van stêrên herî geş ên komstêrê, VY Canis Majoris gorî çapê stêra herî mezina tê zanîn e. 

Cismê Messierê tekaneyê di vê komstêrê de Messier 41(NGC 2287) e.

Çavkanî

Girêdanênd derve 

Komstêr
Kûçikê Biçûk (komstêr)

Kûçikê Biçûk komstêreka li bakura ekwatora ezmên dikeve ye. Ew li başûra komstêra Cêwî (komstêr) dikeve. Stêra wê ya geştirîn Şeara Şamî (Procyon) yek ji geştirîn stêrka ezmana şev e. Li roheleta komstêrê riya Kadizê dirêj dibe. Di zivistanê de ew ji xeynî Antarktîka li hemû dînê dîtbar e. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs diyar kiribû. Ew di mîtolojiya Yewnanî de bi komstêra Kûçikê Mezin ve wek kûçikê Oryonê, di mîtolojiyê de nêçîrvanek e, tê nîşan dan.

Gêştirîn stêrka komstêrê Şeara Şamî ye. Navê wê ji erebî, çima ku ew gorî Qurix li hêla Şamê dikeve ew hana bi nav bûye. Qedra wê ya zahîrî 0,40m ve ew şeşem geştirîn stêrka ezmana şev e. Ew 11,4 salên roniyê dûra dinê ye. Ew bi qedra xwe ya mitleq ve ew şeş carî ji rojê ronîtir e. 
Stêra duyem gêştirîna komstêrê  Xûmeysa, (erebî, çavşil) ye. Ew 150 salên roniyê dûra dinê ye.

Komstêr
Otobus

Otobus an bi kurtî bus ( – ji ) otoyeke mezin a veguhastinê ye. Li Kurdistanê otoya sereke ya veguhastina di navbera bajaran de ye. Li Ewropa û gelek cihan veguhastin li ser rêhesinê, bi trênan tên kirin, ango giranî li ser trênan e. Lê li welatên xizan, ji ber ku banên rêhesinê nînin an kêm in, giraniya veguhastinê dikeve ser otobusan.

Navê wê ji ku tê? 
Bêjeya latînî omnibus di wateya bo hemiyan de ye. Beriya motor bên bikaranîn, veguhastin bi ambûrên mezin ên ajalên malê dikişînin dihatin kirin.

Bazirganeke fransî bi navê Omnes di reklamên xwe de „Omnes omnibus – Omnes bo hemiyan“ bikaraniye. Ango xwestiye bêje "ez Omnes di xizmeta we hemiyan de me". Xwediyê fîrmaya karê veguhastinê dike Baudry sala 1825'ê ambûra xwe ya veguhastinê bi navê omnibus binavdike. Ev nav wisa dimîne.

Dema motorên bi petrolê dixebitin derdikevin, navê busan îcar dibe otobus (ambûra bi xwe diajo). Busên bi hespan dihatin kişandin cihê xwe ji otobusan re dihêlin.

Cureyên sereke yên omnîbusan (otobus) 
 Mînîbus, busên biçûk
 Mîdîbus, busên ne mezin ne jî biçûk
 Bistrobus, busên tê de xwarin-xurdemenî jî tên servîskirin
 Banên şevê, îng. Nightliner, busên rêwîtiyên dirêj, bi nivîn in
 Busa duqat, pirranî ajoker li qata jêr in
 Busa balafirgehê, busên meydanê ne, taybet bo balafirgehan in
 Busa motora hilmê, îngilîzî Steam bus, niha nemane
 Busveser, îngilîzî Articulated bus, busên vagonkî
 Busa şaredariyê, busa nava bajêr, îng. Transit bus
 Nizmnêrdewan, busa nêrdewanên wê nêzîkê rûyê erdê ne, nizm in, bi îng. Low-floor bus
 DiBus, busa dibistanê
 KomBus, kombûnasyonbus, bi almanî Kombinationsbus
 Busa hespê, bi almanî Peferdeomnibus

Ferhengoka bus û busbanê (xeta busê) 
 Îstgeha busê
 Busban, xeta busê, bana busê
 Ajoker, ajovanê busê
 Frêna hawarê, dema xetere hebin pêlê dikin
 Kursiyên otobusê, kursîpalek jî dibin
 Korîdora otobusê, dehlîza navbera kursiyan de
 Dîreksiyona otobusê, badoka busê
 Qutiya bilêtê, qutiya bilêt dikinê
 Bişkovka peyabûnê, dema bixwazin peyabin pêlê dikin
 Hilawestekên pêgirtinê, bendikên ku rêwiyên li ser piyan in pê digirin

Otobus
Kamyon

Kamyon an lorry,  amyareyekê bimotor, Pirranîya caran ji bo birin û înana tiştan di warê bazirganiyê de dihê bikaranîn.

wêneyên lorry

Serpêhatiya kamyonê 
1'ê kewçêrê 1896, Gottlieb Daimler, damezirênerê fîrmaya Daimler Motor li Cannstatt a nêzîkê Stuttgart, yekemîn kamyonê çêdike ki navê wê „Phönix“ bû.

Kamyonên Benzê yên sala 1912'yê 1,5 Ton bar dikişandin, xwedî motorên 2-sîlîndir-çaraktmotor bûn, kapasiteya wan 1,06 lître û hêza wan 4 PS bûn. Di saetê de 16 km/katjimêr diajotin.

Dîsa Heinrich Büssing, sala 1903 li Braunschweigê dest bi hilberîna kamyon û otobusan dike ku mirov dikare bêje dîroka kamyonê bi Daimler û Büssing destpê kiriye.

Fîrmayên sereke yên hilberîna kamyonê dikin 
 Unimog - ji malbata Mercedes-Benz, bo artêşan
 Volvo  - li Swêdê ye 
 Mercedes-Benz - Almanya
 Renault - Fransa, Asya û Afrîka
 Mack - Holand & DYA
 DAF - Holand
 MAN - Almanya
 Scania - Swêd
 Ford - DYA, Almanya û Tirkiye
 Freightliner - DYA
 Iveco - Îtalya
 Kenworth - DYA
 Peterbilt - DYA
 Western Star - DYA
 Chrysler / Dodge - DYA

Cureyên kamyonan 
 Kamyona barkêşiyê
 Kamyona guhûriyê, kamyona gêzîkvaniyê, kamyona çopê
 Tevdêrkamyon, kamyonên mîkser ên avadaniyê
 Vîdanjorkamyon
 Tankerkamyon
 Kamyona qasegirtî
 Kamyonên taybet ên avadaniyê
 Kamyona kaşker

Çavkanî 
Kamyon
Mînîbus

Mînîbus amyareke veguhastinê ye ji koma otomobîlan, busan. Standardeke wê nîne lê pirranî ji busên ku heya 9 rêwiyê digirin re dibêjin. Mînîbusên Kurdistanê herçendî bi navê mînîbus bên navandin jî di rastiyê de ne mînîbus lê mîdîbus in. Lewra ji 9 kesan zêdetir digirin. Ev şaşî jî ji bandora zimanê romî (tirkî) tê, lewra tirkan wisa binavkirine.

Dîrok 
Almanya wekî welatê otomobîlan tê zanîn lewra ji berê ve her serokatiya hilberîna otomobîlan di destê wê de bûye. Yekem mînîbus li Almanyayê sala 1950, bi navê VW Typ 2 hatiye çêkirin.

Herwiha fîrmayên hilberîna otomobîlan dikin Ford, Opel û Mercedes jî di destpêka 1960'î de dest bi hilberîna mînîbusan. Ji salên 1980'yî vir de fîrmayên din jî vî karî dikin, bo mînak Renault Espace.

Pêşangeha mînîbusê

Mînîbusên herî navdar 
 VW-Bus
 Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Citroen Jumper
 Fiat Scudo, Peugeot Expert, Citroen Jumpy
 Ford Transit
 Mercedes-Benz MB 100
 Mercedes-Benz Vito
 Mercedes-Benz Viano
 Mercedes-Benz T 1
 Mercedes-Benz Sprinter, VW_LT/VW_Crafter
 Mitsubishi L300, Mitsubishi Space Gear
 Opel Vivaro, Renault Trafic, Nissan Primastar
 Nissan Urvan, Datsun Vanette, Nissan Vanette, Nissan NV200, Nissan Interstar
 Nissan NV400,Opel Movano, Renault Master
 Toyota LiteAce, Toyota Hiace
 Suzuki Carry
 Mazda E-Serie
 Barkas B1000
 Subaru Libero
 Hyundai H100,Hyundai H-1
 Bedford Blitz, Isuzu Midi
 LDV (Van) 

Bus
Busa dibistanê

DiBus, busa dibistanê busa ku xwendekaran dibe dibistanê û tîne ye. DiBus kurtkirina busa dibistanê ye. Busên dibistanê, busên xwerû bo veguhastina xwendekaran in.

Yekem car li Brîtanyayê sala 1827'ê George Shillibeer busa dibistanê bikaraniye. Li DYAyê rengê van busan zer in. 

Wekî busa dibistanê mînîbus, mîdîbus an otobus tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê pirranî mînîbus an mîdîbus in. Busa şaredariyê jî carnan bo xwendekaran tên terxankirin lê ev nakevin koma DiBusan.

Otobus
Taksî

Taksî an texsî, amyara veguhastinê ya bi destûra zagon û norman, bi bedêlî xizmeta mirovan dike ye. Taksî tên kirêkirin. Pirranî di nava bajaran de dixebitin. Li pirraniya welatan, ajokerên taksiyan, bi bawernameyên bazirganiyê yên xwerû bo taksîvanan tên dayîn dixebitin.

Li her welatê rengeke wan heye, reng hatine standardkirin. Li Bakurê Kurdistanê rengê wan zer in. Li Almanyayê divê otomobîlên bo taksiyan werin bikaranîn, ne kevn û ne erzan bin. 

Amyara bo taksiyê tê bikaranîn dikare bêmotor jî be. Li Çîn, Hindistan û gelek welatan taksiyên di forma duçerxe, sêçerxeyan de ne gelek in. Hin taksî hene bi destan tên tehm dan an kişandin. Lê gava mirov behsa taksiyan bike, bi giranî yên bimotor tên bîra mirov.

Taksî pirranî di forma mînîbusan de bin jî, wekî taksî dikare mîdîbus an amyareke din bê bikaranîn. Berê li Kurdistanê taksiyên bi hespan dihatine kişandin navdar bûne. Bi taybetî li Wan, Amed, Mûsil, Xarpêt, Dîlok û Erzîromê taksiyên bi hespê dihatin kişandin gelek bûne. Niha nemane.

Rengdêr 
Li hin welatan, taksî bi gelemperî bi rengek diyar têne boyax kirin da ku ew li ser rê bisekinin.
 London -  Reş;
 New York - Zer ji bo hemî taksiyên ku bi belavkeran re naxebitin û dikarin li ser rê werin sekinandin;
 Poland - Hemî reng dikarin werin bikar anîn;
 Hollanda - Reş û zer Nimûne: Taksi li Rotterdamê;
 Hong Kong -  Sor
 Hollanda Rotterdamê

Hinek cureyên teksiyê 
 Taksiya avê

Taksî
Sêvik, Kolik

Sêvik () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Sêvik

Gund 
 Sêvik,  gundekî ser Zêdikanê ye. 
 Sêvik,  gundekî ser Kolikê ye.
Şehrayê Şamê

Şehrayê Şamê yan α Canis Minoris (Alpha Canis Minoris) yan jî Prokiyon geştirîn stêrka komstêra Kûçikê Biçûk û heftem geştirîn stêrka ezmana şev e. Qedra wê ya zahirî 0,34 e. Bi dûriya 11,4 salên roniyê yek ji stêrên tewrî nêzîkên dinê ye. Çima ku ew li derdora Erebistanê hêla Şamê nîşan dike wek Şehrayê Şamê, anku Nîşana Şamê bi nav bûye . Wek Qurix ew jî stêrkeka cot e.

Çavkanî 

 

Kûçikê Biçûk (komstêr)
VY Canis Majoris

VY Canis Majoris stêra tewrî mezina tê zanîn e. Gorî hesabên tên kirin çapa wê 1800- 2100 carî ya rojê ye. Eger ew li şûna rojê bûya, hînga wê yê cîhekî heta Keywanê bigirta. Çapa wê 200.000 carî ya dinê ye. Eger çapa dinê 1 mm bûya, hînga çapa VY Canis Majoris ê 200 metre, ya rojê jî ê 1,8-2,0 metre bûya.

Ew ji dinê 5000 salên roniyê dûr e. Ew di komstêra Kûçikê Mezin de ye.

Girêdanên derve 

Kûçikê Mezin (komstêr)
Dragso

Dragso (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Aldûşê
Busveser

Busveser, busa vagonkî, otobusa (yan busa) ji vagonên bi hev ve girêdayî pêk tên re dibêjin. 

Busveser ji du yan sê vagonan in û ev vagon bi hev ve girêdayî ne. Pirranî wekî busa şaredariyê di nava bajaran de tên bikaranîn.

Motora busê dikare li pêşî yan vagona herî paşî be. Li Bakurê Kurdistanê jî ev bus tê bikaranîn lê pirranî busên yekvagonî hene. Busên dirêj in. Ji 11 heya 25 m dirêj busveser hene. Hin cureyên wê yên duqatî jî hene. 

Di van busan de bo manewraya ajotinê hêsantir bibe, sazûmaniya 4WS tê xebitandin.

Otobus
Cimmik

Cimmik an Cimik (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Aldûşê
Metrobus

Metrobus, busa ser banê, BSB, busa ser bana (xeta) taybet veguhastina rêwiyan dike ye. Bêje ji zimanê romî (tirkî) derbasê kurdî bûye ku wan jî ev jê bêjeyên metro û busê çêkirine.

Metrobus him navê busa bi vê sazûmaniyê dixebite ye, him jî sazûmanî bi xwe ye. Bus li ser pêçkeyan diajo. Li Kurdistanê nînin. Dûrayiya di navbera îstgehan, ji yên din mezintir e. Ji otobus, busveseran pirrtir rêwiyan digirin.

Ji ber ku li ser bana (xeta) xwe ya taybet diajon, qezayê çûnehatê jî kêmtir dikin. Hin ji wan di forma otobusan, hin jî di ya busveseran de ne. Li hin welatan bêî ajoker diajon.

Cara berê li bajarê Runcorn a Brîtanyayê, di salên 1950'yê de metrobus hatine xebitandin. Di salên 1960'î de sîstema îro heye hatiye rûniştin. Bi îngilîzî jê re Bus-Rapid-Transit-System dibêjin. Îro li Adelaide, Brisbane, Bogotá , Ottawa, Jakarta û Stenbolê banên taybet ên metrobusê hene.

Otobus
Tîllo

Tîllo (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Aldûşê
Troleybus

Troleybus (), otobusa hilawistî bus an otobusa bi xeta elekrîkê ve girêdayî dixebite ye. 

Motorên wan bi elektrîkê dixebitin û ji jor ve bi du kabloyên elektrîkê, girêdayî ne. Ji ber ku ev bus bi pêçkeyan in, mecbûr e ji du kabloyan enerjiyê bigire, lewra pêçke vedora karebayê (elektrîkê) asteng dikin.

Yekem troleybus di 29'ê avrêlê sala 1882'yê li Berlinê hatiye bikaranîn. Ji vê sîstemê re Ernst Werner Siemen, elektromote gotiye. Li Kurdistanê nînin. Tê gotin, ji ber ku ev otobus mecbûr in li ser banekê biajon û derfeta wan a menawerayê kêm e, ne bikêr in. 

Otobus
B-Ban

B-Ban, bana binerdê, metro, ji bana (xeta) rêhesinî ya binerdê re dibêjin. Cure sazûmaniyeke veguhastina li ser rêhesinê ye. 

Lezgîn e, û di bin erdê de ye. Rêwî li îstgehên ku bi nêrdewanan dadikevin binerdê siwar û peya dibin. Li Ewropa gelek pêşketiye lê li Kurdistanê nîne. Veguhastinê hêsantir dike.

Bingeha veguhastina binerdê di sedsala 19. de tê avêtin. Beriya wê jî li Fransayê hin ceribandinên wê hebûn. Lê, veguhastina binerdê ya di navbera du cihên dûr de, di nîvê duyemîn ê sedsala 19. de rûdide. Sala 1844 li Viyana, 1863 li Londonê banên binerdê dikevin xizmetê.

Lê gava mirov behsa banên binerdê bike, Fransa dikeve bîra mirov. Fransiyan di binê erdê heya 8-9 qatî banên veguhastinê çêkirine. Bana binerdê ya Parîsê di cîhanê de navdar e. Herwiha ya Moskowê jî. Welatê ku sazûmaniya veguhastina binerdê ya herî baş avakiriye jî Almanya ye.

Ji sala 1951'ê virde li Fransayê metroyên ku li ser pêçkeyên lastîkî diajon jî tên bikaranîn. Lê pirranî ew jî wekî trênan li bi çerxeyên hesinî diajon û li ser rêhesinê dixebitin.

Ferhengoka B-Banê 
 Metro, ji bandora romî (tirkî) ku wan jî ji fransî girtine, ji bana binerdê re tê gotin, hevwateya B-Bahnê.
 S-Ban, bana sererdê ye. 
 Ban, bi kurdî xet, newalên di navbera çiyayan de ku rê û xet jî ji xwe li wir tên çêkirin
 Banî, ser xaniyan, ser malan. Xaniyên baniyên berê yên Kurdistanê ji xweliyê bûn û ji cihê wan ê goncal (kort, çal) re (bo mînak ber kulekan) ban, banî hatiye gotin. Ango kurdan ew şibandine banan ango newalên (kortên) erdnîgariyê.
 Pir, li hin deveran ji pireyên ser çeman re ban dibêjin. Pir di nava du gir an tûmikan de tên çêkirin (lewra li korta wan av diherike). Ango pire li se ser banan tên çêkirin, ev şibandin jî ji wê ye.
 Bahn, bi almanî di wateya banê, xetê de. Bêje ji heman koka zimanên îndo-ewropayî ye.
 Metre yan di hin devokan de metro, amraza pîvandinê.
 Metropol, bajarê mezin, bajarê sereke.
 Rayêl, bi nêrînên xwe bi ser aliyekê de çûyîn, bi ser xetekê de çûyîn, nêzîkîkirina aliyekê, raya xwe bo layekê dayîn.
 Xêz, xet, zax.

Raguhestina binerdî
Banên binerdê
S-Ban

S-Ban, bana sererdê, cureyek ji sazûmaniyên veguhastinê ye. S-Ban ji kurtkirina bana sererdê ye. Li Almanya S-Bahn jî di heman wateyê de ye, lê "S" li wir di wateya kolanê de ye, ango bana sererdê, bana ser kolanê ye û êdî bûye markayek.

Li hin cihan riyên wan di bin erdê re jî derbas dibîn an îstgehên wan li bin erdê ne jî. Lê pirranî li ser erdê ne. S-Ban banên rêhesinî yên ser erdê ne. Trênên wan ên taybet hene, pirranî di navbera cihên nêzîk de yan di nava bajaran de dixebitin.

Li Kurdistanê vaguhastin li ser otomobîlan e, lewra dewletên li ser Kurdistanê xwedîtiyê dikin giraniya xwe dane otobanan, banên otoyê. Otomobîl him biha ne, him jî xwezayê qirêj dikin. Otomobîl hewceyî û girêdanê bi derve re dikin, mirov hewcekarê derve dihêle.

Li Almanya û hin welatan giraniya veguhastinê li ser rêhesinê ye, ku Almanya pêşengê hilberîna otomobîlan e.

Logoyên S-Banê 

S-Ban
Galyon

Galyon, babele, kalyon cure keştîyeke bibabirek, bixêlî ye. Herçendî gelek berê hatibe bikaranîn jî, ewropayî dîroka galyonê jî ji ewropayiyan didin destpêkirin. Tê gotin di sedsala 16. de hatiye çêkirin, îngilîzan bipêşxistine û wekî keştiyeke şer jî gelekan bikaranîne.

Kalyona tîpîk bi sê dîrekan e (stûn). Bi babirek (xêlî) e, babirekên wê bayê dibirrin, bi hêza bayê ajnê dike. Heger ba nebe yan kêm be, bi sekanan ajnêkirin didin. Bi derketina keştiyên bi motorên hilmê dixebitin, çi di veguhastinê, çi leşkeriyê de, qîmeta wan daket.

Taybetiyên sereke yên babeleyên leşkerî 
Sêstûnî bûn, topên şer lê hebûn û ji gelek parçeyan pêk dihatin. Pêhnikên wan (guverte) qatqatî bûn. Li binî sîntîne hebû. Embara topê ji bo ajarê (berûbarûd, cebilxane) bû. Lûmbarên wan bi devangê bûn.

Cureyên sereke 
 Babeleya Manîlayê
 Batavia
 De Zeven Provinciën (1665)
 La Couronne (1636)
 Vasa (keştî)
 San Juan Bautista (keştî)

Çavkanî 
 Nelson, Arthur: The Tudor Navy. The ships, men and organisation 1485-1603. London, Conway Maritime, 2001. ISBN 0-85177-785-6

Galyon
Bot

Bot (ji boot an boat) bûye navê giştî yê keştîyên nûjen û carnan bo keştiyê jî tê bikaranîn. Di navandinên kurdî de hin tevlîhevî hene, lewra nehatine standardkirin.

Hin cureyên botê 
 Bota geştê
 Bota rêwiyan
 Bota lezgîn

Bot
Bot; bi Kurdî di wateya dol u newala piçuka ku av tê re diherike , cihê av u tiştên avî ku têde biherike. Wateya peyva bot bi Tirkî = Oluk e.Nave hêrêma Botan jî ji vê peyvê tê. Li Bakûrê Kurdistanê navê gelek gund,cih û waaran bot e .Bota bi destik ku maden té de té helandin,Gava ku maden heliya wekî avé léhat di boté re té herikandin ji ax û madenén din té veqetandin.
Cemîl Bayik

Cemil Bayık ( li Keban, Bakurê Kurdistanê), yek ji pênc kesên payebilind ên damezrênerên Partiya Karkerên Kurdistanê,  (PKK) yek ji kesên rêveberiya Partiya Karkerên Kurdistanê ye û endamê Konseya Rêveberiya Koma Civakên Kurdistanê ye ku ji 12e kesan pêk tê. KCK rêxistineke sîwana siyasî ya Kurd e ku PKK jî beşek ji rêxistinê ye.

Jînenîgarî 
Cemîl Bayik, di sala 1951an li Xarpêtê hatiye dinyayê. Sê bira û xûşkeka wî hene. Di sala 1976an de tevlî nava tevgera Apoyiyan dibe ku ev kom di heman demê koma ku bingeha damezrandina PKKê ye.

Piştre tevlî damezirandina PKKê dibe û dibe endamê komîteya navendî ya yekem. Bi tevî hevalên xwe Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan (ARGK) ava dike. Niha jî yek ji birêveberên KCKê Koma Civakên Kurdistan ye.

Cemîl Bayik, endamê koma li derdora Abdullah Ocalan, Hakî Karer, Duran Kalkan, Alî Haydar Kaytan û Mazlum Dogan bû ku ji sala 1973an û vir ve bi berdewamî li ser îdeolojiyê civînên li dar dixistin û weke Şoreşgerên Kurdistanê dihatin naskirin. Di civîna yekemîn a PKKê ya sala 1978an de Bayik bû alîkarê sekreterê giştî yê rêxistinê û bi vî rengî li pey Abdullah Ocalan bûye kesê duyemîn ê PKKê.

Bayik, Kalkan, Kaytan û yên din di tîrmeha sala 1984an de fermana destpêkirina şerê çekdarî ya li dijî artêşa Tirkiyeyê ku li Bakûrê Kurdistanê ye, dane destpêkirin. Di destpêka salên notî de rêveberê kampa Akademiya Mahsûm Korkmaz bû ku kampa perwerdeyê ya PKKê ya li Geliyê Beqa ya Libnanê bû ku di bin kontrola Sûriyê de ye.

Piştî girtina Rêberê PKKê Abdullah Öcalan, ji bo rêveberiya PKKê dengên Cemil Bayik û Murat Karayılan hatin dayîn.

Bayik çendîn car diyar kiribû ku PKK ji bo pêvajoya aştiyê amade ye û çendîn biryarên agirbestê dabûn. Bayik aniye ziman ku "Tenê şer nikare pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê çareser bike û eger pêvajoya çareseriyê zûtir dest pê bikira dê demeke dirêj çareser bibûya."

Çavkanî

Endamên PKKê
Jidayikbûn 1951
Kesên ji Elezîzê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Şahin Dönmez

Şahin Dönmez (bilêvkirina kurdî: Şahîn Dîûnmez) (jdb.?, m.  li Stenbol) îtîrafkarekî PKKê bû. Beriya cûntaya  ji aliyê dewleta tirk ve tê girtin û wî dikin Zîndana Amedêê.

Li zîndanê dibe îtîrafkar û alîkariya êşkencekaran dike. Ji aliyê hinekan ve tê kujtin. Hinek dibêjin alîgirên PKKê kujtine.

Îtîrafkar
Mêr
Mirin 1990
Duran Kalkan

Duran Kalkan (navê têkoşînê Ebbas) (jdb. 1954 li gundê Güzelim ê Tufanbeyliyê, li parêzgeha Edene, Tirkiye) yek ji payebilindên PKKê ye.

Jiyan 
Kalkan di malbatekî kurd ji Erzîromê, wekî koçeriya Edene kir, ji ber Şerê PKK û Tirkiyeyê re. 

Li dibistana mamostetiyê ya li Düziçi perwerdeyê dibîne, bidawî dike. Dûv re li Zanîngeha Enqereyê, fakûlteya fen û wêjeyê perwerdeyê dibîne, wê jî bidawî dike (sala 1978ê).

Ew di 27ê çiriya paşîn a 1978an de tevlî kongreya damezrandinê ya PKKê dibe. Sala 1987an bo demekê li Ewropayê dimîne. Li ser daxwaza Tirkiyeyê ji aliyê polîsên Almanyayê ve tê girtin û lê dozê vedikin. Bi qasî 5 salan li zîndanê dimîne.

Çavkanî 

Endamên PKKê
Jidayikbûn 1954
Mêr
Mirovên zindî
Koçk

Koçk amyareke bi hespê tê ajotin e. Di hin devokan de koçke jî dibêjin. Berê li Kurdistanê pirr di hatne bi karînan. Ji ber ku niha nînin, mirov rêça wan tenê di wêjeya devkî de di bîne.

Navên amyarên hesp dikişînin 
Mixabin kîjan kîjan e tenê zimannas dizanin û hinekê tevlîhevî heye.
 Birîşke
 Gerdêle
 Parxêl an paxêl, li ser berfê tê ajotin ji simaxêlan biçûktir in
 Koçk
 Kilose
 Simaxêl, li se berfê tê kaşîn, darikên nîr bi kêlêran hatine pêvekirin, bimanewra ne, li Serhedê hêj jî hene lê pirranî bi ga dikaşînin

Li ser bingeha navê wê 
Li Ewropa jî navê vê amyarê heman e lê ew viya bi bêjeya macarî kocsi re girêdidin, dibêjin ev ji bajarê Mecaristanê Kocsê belav bûye. Dibe ku koçkê navê xwe dabe bajêr lê bajar nikare navê xwe bidê. Lewra romayiyan, grekiyan, îranîyan (kurd, faris ûêd), egîptiyan (misir), slavan, germanan û gelekan jî ev pirr berê bikaranîne ku, wê demê bajarê kocsê jî nebû.

Di zimanê kurdî de bêjeyên nêzîk koçik e ku tê wateya "odeya, xurfeya biçûk". Koçkirin jî bi heman amyaran dihatin kirin, ango di nava koçkirin, koçk û koçikê de têkiliyên mentiqî û rasterast hene. 

Ji bermayiyên dîrokê (xêzkirinên li şikeftan ûêd) em baş pê dizanin ku bi hezaran salan berê kurdan jî ev bikaranîne.

Di 8'ê adarê 1886'ê de hilberînerê otomobîlan Gottlieb Daimler, koçkekê bi motorê diceribîne û biserdikeve. Hêdî hêdî koçk bi motorê tên ajotin û riya otomobîlên îro jî wisa vedibe.

Cureyên wê bo pêdiviyan 
 Koçkên nava bajêr
 Koçkên gundewariyê

Awayên çêkirina wê 
 Koçka xweajok, koçka yek ajokerek lê siwar dibe û xwe tenê diajo
 Koçka rêwî na lê ajovan diajon 
 Cihê ajovan li pêşiya rêwiyan
 Cihê ajovan li pêşiyê û li ser e
 Cihê ajovan li paşiyê û li ser e
 Di hinekan de, wekî Koçkên Viktoria, cihê ajovan seyar û guherbar e. Mirov dikare jê vebike û bi cihekê din ve bike

Koçkên li Ewropa navdar bûne 
 Berline
 Carrick
 Carruca (ya romayiyan)
 Char-à-Bancs 
 Char-à-Côté
 Coupé
 Duc
 Einhorn (koçk) 
 Koçka zer
 Gig
 Koçka zêrîn (Sondershausen) 
 Koçka împeratoriyan 
 Koçka nêçîrvaniyê (bi almanî Jagdwagen)
 Kaleşe, (bi almanî Kalesche)
 Kremser
 Landauer
 Otobusa hespê, bi almanî Pferdeomnibus
 Fayton (koçk) ji navê Phaeton ê grekî
 Spider-Phaeton
 Stanhope-Phaeton
 Koçka postayê
 Qûmbirr (bi almanî Sandschneider (Kutsche)) 
 Sjees
 Stanhope (herwiha: Stanhope Gig)
 Tandem 
 Tilbury   
 Viktoria, heya 1869 bi navê Mylord dihate navandin. an jî Bockchaise.
 Vis-à-vis

Koçk
Fayton (koçk)

Fayton () cureyek ji koçkan e. Biçûk e, pirranî bo du kesan e û bêî ajovanê taybet, siwar bi xwe diajon.

Pirr berê îraniyan (kurd, faris, gilakî, mazenderanî, tat ûêd) koçkên dişibin faytonê di şerên li deştan pêk dihatin de, bikaranîne. Bi van faytonan êrîş dibirine ser siwariyan ew mecbûrî revê dikirine. Herwiha di werzîşê de key û mîran bikaranîne. 

Forma faytonê di serdema 19. û 20. de hatiye guhertin, darikên nîrê ji ser stûyê yan pişta hespê daxistine, bi kêlêran ve bimanewra kirine. Bi gotineke din, barê hespê sivik kirine.

Cureyên wê yên sereke 
 Spide Phaeton
 Stanhope Phaeton

Koçk
Destgere

Destgere, ereboka destan, taxurk ji bo barên berdestî yên wekî karên baxçeyan, barên avadaniyê ûêd. tê bikaranîn. Bi hezaran salan in destgere hene. Destgere navê destgereya nûjen a îro tê bikaranîn û herwiha navê giştî ye.

Destgereyên nûjen pirranî bi yek çerxe yan pêçkeyê ne, bi destik in. Pêçke yan çerxe li pêşî, destik li paşî ne. Barên ku mirov diêşînin (bo mînak heya 150 kg) bi wan tên barkirin.

Destgereyên kurdî 
 Destgere, berê ji textan çêdikirin, dişibiyan ên nûjen û navê giştî
 Teşkere, ji bêjeyên teşt û gerînê. Cihê bar dişibiya teştê. Wekî darbestê yan darê miriyan lê cihê bar teştkî bû. 
 Kejave (?)
 Nizang (?)
 Taxurk, destgereyên li ser berfêm, tawûg (taxurk û tawûg heman e, nehatine standardkirin, bi texmînî koka bêjeyê tar e, lewra tawûg tarkî ne)
 Paşgere, destgereyên tên kişandin
 Girgirk, xirxirk

Alavên baxçevaniyê
Traktor

Traktor, motora cot (ji latînî trahere « kişandin »), amyarake pirralî ye, bi taybetî cotyar bikartînin. 

Bêjeya traktorê ji romiyan (tirk) derbasê kurdî bûye, wan bi dehan cureyên ku bo armancên din hatine çêkirin, bi navê traktor bikaranîne. Ji ber wê gelek tevlîhevî derdikevin û standardiyekê vêgav nehatiye kirin.

Traktor bo cotkirinê, barkêşiyê, erdkolanê, bênderê, vekirina riyan ûêd tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê gelek cureyên traktoran tên bikaranîn lê traktorên pirr mezin, kêm hene.

Beriya traktoran lokomobîl hebûn. Traktora bimotor sala 1892 li DYAyê hatiye çêkirin û ceribandin. John Froehlich e deranderê traktorê. Pêçkeyên wê yên taybet û mezin hêz û manewraya wê zêdetir dikin. Pêçkeyên wê biber in, nahêlin zû bi zû bi axê de herin.

Li Ewropa û gelek herêmên din, bikaranîna traktoran bi zagonan hatine sazkirin. Bo mînak bi rojê nikarin bikevin nava bajêran an otobanan. Li Kurdistanê nîzamname hebin jî, di jiyana rojê de nayên bicihanîn. Ji ber wê gelek kes jiyana xwe jidest didin.

Galerî

Binêrin 
 Lîsteya markayên traktorê

Traktor
Advance-Rumely

Advance-Rumely fîrmayeke amerîkayî ya hilberîna traktoran (herwiha amyarên din) dikir bû. Di sedsala 19. de ji aliyê Dr. Edward Rumely ve ev fîrma hatiye damezrandin. Sala 1910'ê traktoreke mezin a bimotor dertînin û di bazarê de cihê xwe digirin.

Ev traktora bi navê OilPull ji ber bihêzbûna xwe di bazarê de biserdikeve. Ji ber wê ji salên 1920'î ve traktorên mezin û bihêz navdar dibin.

Rumely Toro-Traktorê dikirre û ji sala 1928'ê ve navê markaya xwe dike DoAll. Karê Rumely baş nameşe, Rumely sala 1931'ê fîrmaya xwe difiroşe Allis-Chalmers.

Girêdan 

Fîrmayên demekê (DYA)
Amyarên demekê
Fîrmayên demekê (traktor)
Traktor
Gottlieb Daimler

Gottlieb Wilhelm Daimler (paşnava wî ya rastî ya berê Däumler), jdb.  li Schorndorf; m.  li Cannstatt a nêzîkê Stuttgartê) endezyar, karsazakî alman bû.

Daimler yekem motora benzînê ya zû diajo çêkiriye û ew di amyareke çarçerxeyî dê bikaranîye. Bi kurtî yek ji giregiran e ku bingeha otomobîlên nûjen avêtine.

Daimler û hevkarê xwe Wilhelm Maybach sala 1885ê motoreke benzînê çêdikin û viya di duçerxeyekê de diceribînin. Ev yekemîn motorçerxe ye.

Sala 1890ê Daimler Motoren Gesellschaftê (DMG) dadimezirînin û yekemîn otomobîla xwe sala 1892ê de difiroşin. Sala 1924ê fîrmaya wan tevlî fîrmaya Karl Benz Benz & Cie. dibe û sala 1926ê de navê fîrmayê dibe Daimler-Benz AG ku ev îro girêdayî Daimler AGê ye.

Girêdan 
 Jînenîgariya Gottlieb Daimlers di Echolog de (ne bi kurdî ye)
 Daimler di Alt Cannstattê de  (almanî)
 Daimler – Britains oldest Automobile Marqué  (îngilîzî)
 Gottlieb Daimler- û Weqfa Karl Benz
 Luftschiff – Boot – Reitwagen aus Cannstatt (almanî)
 Deranderê otomobîlan (almanî)
 Die Zeit: Der Tüftler im Glashaus (almanî)

Karsaz (otomobîl)
Deutz
Alman
Jidayikbûn 1834
Mirin 1900
Mêr
Massey Ferguson

Massey Ferguson fîrmayeke kanadayî ye ku sala 1847'ê ji aliyê Daniel Massey ve hatiye damezirandin. Di destpêkê de alav û amyarên cotyariyê yên hêsan çêdikirine.

Sala 1953'ê bi fîrmaya brîtanî ya Harry Ferguson damezirandiye re hevkariyê datîne. 

Traktora vê fîrmayê ango traktorên Massey Ferguson di rengê sor de ne û li Kurdistanê jî navdar in. Bi taybetî li Bakurê Kurdistanê yek ji traktorên hezkirî ye. 

Sala 1994'ê Massey Ferguson ji aliyê fîrmaya amerîkayî AGCO-Corporationê ve tê kirrîn.

Hin ji modelên navdar 
Ferguson TE 20 (TEA20, TEF û yên din) 
FE 35 / MF 35 û MF 65 
Ferguson System '70 bi modelên standard: MF 130, MF 135, MF 165 û MF 175  
MF 200 / MF 260 / MF 500 qorê wê yên li gelek cihan bi lîsans hilberîna wan tên kirin.

Qorên îro pirr belavbûne 
MF 1500 
MF 2400 
MF 3600 
MF 4400 
MF 5400 
MF 6400 
MF 7400 
MF 8600

Girêdan 
 Massey Ferguson International
 Massey Ferguson Deutschland 

Hilberînerên traktoran
Traktor
John Deere

John Deere navê damezirînerê fîrmaya bi heman navê ya amerîkayî Deere & Company ye. Li Kurdistanê tratora vê fîrmayê navdar e ku dema behsa navê John Deere bê kirin, traktor dikeve bîra kurdan.

Fîrma herwiha makîneyê curbecur, motor, amyarên cotyariyê, alav û makîneyên fabrîkan ûêd hildiberîne.

John Deere fîrmaya xwe sala 1837'ê de dadimezirîne, bi xwe berê rêjkarî dikiriye.

Traktorên wê yên navdar 
John Deere 6170R 
John Deere 6190R
John Deere 6210R

Traktor
Hilberînerên traktoran
Hilberînerên motoran
Deutz AG

Deutz AG, navê fîrmayeke alman e ku hilberîna motor û amyaran dike. Sala 1864'ê ji aliyê Nikolaus Otto ve bi navê N. A. Otto & Cie. bingeha wê hatiye avêtin.

Navê fîrmayê di dema şerê cîhanê yê II. de wekî Klöckner Humbolt Deutz AG hatiye guhertin. Navenda wê li bajarê Kölnê ye. Deutz bi taybetî motorên ku bi av û hewayê tên sarkirin hildiberîne.

Hilberînerên motoran
Hilberînerên traktoran
Traktor
Candaş Tolga Işık

Candaş Tolga Işık (jdb. 1978, Stenbol) rojnamevanekî tirk e.

Jînenîgarî 
Di beşa biyolojî ya Zanîngeha Stebolê de perwerdeyê dibîne. Dûv re li Kanada, DYA û Îsraelê li ser molekûlar biyolojî û endezyariya genetîkê perwerdeyê dibîne.

Sala 2002 dest bi karê radyovaniyê dike, di Best FM û Radyotimeyê de pêşkêşkariyê dike. Di bernameyê xwe de bala xwe dide gotûbêjên polîtîk.

Işik di rojnameya Postayê de dinivîsîne. Nuçeyên xwe de dijberiya Başûrê Kurdistanê û bi giştî kurdan dike. Amerîkayê rexne dike ku alîkariyê dide kurdan. Hin kes îdîa dikin ku wî perwerdeya ewlekariyê dîtiye, di şerê psîkolojîk de xwedî erkek e.

27ê kanûna paşîn 2011yê de bi nîvîsara xwe ya kurdan reşdike, carekê din dijberiya xwe bo kurdan dubare kir.

Nivîsara wê di demekê kurt de dikeve rojevê, hin komên nîjadperest ên tirk piştgiriya wî dikin. Gotûbêjên mezin tên lidarxistin. Ji ber wê ew nivîsara wê di nava şerê psîkolojîk de tê hesabkirin.

Girêdan 
 Nûçe li ser Işik  (bi romî-tirkî ye)

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1978
Kesên ji Stembolê
Mêr
Fiat

Fiat S. p. A. fîrmayeke endustriyê û hilberîna otomobîlan a îtalî ye. Navenda wê li Turinê ye.

Navê wê yê dirêjî Fabbrica Italiana Automobili Torino (ku. Otomobîlfabrîka, fabrîka otomobîlê ya îtalî Turin). Divê bi fîrmaya heman komê ya bi navê Fiat Industrial û Markaya otomobîlê Fiat ve neyê tevlîhevkirin.

Dîrok 
Di 11'ê tîrmehê 1899'ê ji aliyê 8 kesan ve tê damezirandin ku yek ji wan Giovanni Agnelli senior ê bapîrê Giovanni Agnelli ye.

Yekem model 3 1/2 HP bû ku ji sala 1899 heya 1900 li dora 20 heb hatibûn çêkirin. Sala 1900'î 6/8 HP dertê û ji sala 1901'î ve jî 8 HP. Sala 1903 12 HP dikeve bazarê û heman salê dervefiroşî destpê dike.

Fîrmaya Fiatê sala 1909'ê li DYA fabrîkek li ava dike li gel otomobîlan hilberîna traktor, trên, motorên keştîyan, firoke ûêd dike. 

Di 14'ê reşemiyê 2005'î de Fiat ni fîrmaya amerîkanî General Motors ve dibe yek.

Galerî 

Hilberînerên motoran
Hilberînerên traktoran
Traktor