nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Deqaq

Deqaq, ûtî, tivaker, kewîker alava kinc, berg pê tê tivakirin, kewîkirin, ûtîkirin, deqaqkirin e. Ji bo deqaqkirina tekstîlê, germî û hilm tê bikaranîn ku di qeqaqên nûjen de herdu fonksiyon jî hene.

Deqaq ku binê wê ji metala sorkirî ye, li ser tekstîlan tê gerandin, qumaş tê tivandin, kewandin, ûtîkirin. Deqaqkirin ne tenê ji bo estetîk û dirûvdanê ye, bi vê rêbazê herwiha qurçim û şopên li ser qumaşê jî tên rastkirin. Ango ne tenê ji bo başxuyandina kincan e.

Deqaqên nûhen curbecur in, gelek fonksiyonên wan hene, bi taybetî yên di kargehan de tên bikaranîn.

Dîroka deqaqê 
Di serdema 15. de derketiye holê. Ji qutiyeke metalî bû, hundirê wê ji koz û pîzota agir dihate dagirtin. Agir metal germ û sor dikir. Li hin deveran jî metaleke panî (pehn) di nava agir de dihate sorkirin û ew li ser qumaşan digerandin. 

Piştre yên bi gazê, bi elektrîkê tên bikaranîn jî derketin. Yekemîn deqaqa elektrîkî sala 1880'yê de hatiye bikaranîn.

Çavkanî 
 Marianne Strobel: Alte Bügelgeräte, eine Kulturgeschichte des Bügelns. 2., überarbeitete und stark erweiterte Auflage. Strobel, München 1987, ISBN 3-9800848-1-7. (almanî)

Girêdan 
 Antike Bügeleisen - Virtual Museum of Textile Arts (îngilîzî)
 Bügeleisen-Sammlung von Eckhardt Jahn (almanî)
 Bügeleisen-Sammlung von Jürgen Kaufmanns (almanî)
 Dîroka deqaqê  (îngilîzî)

Alav
Gêziya ceryanê

Gêziya ceryanê, gêziya elektrîkê alaveke paqijiyê ye ku bi rêbaza kişandinê dixebite. Makîne toz û gemariyê bi bayê dikişîne. Bi hêza bayê paqij dike.

Gêzik, melkes, sivnik, havlêk ûêd 
Li hin deverên Kurdistanê ji ber cure bi cure gêzî tên bikaranîn, di navê gêziyê de tevlîhevî derdikevin.

Havlêk û siqavêl ji gêziyên malê yên ne bi ceryanê dixebitin. Lê cudatiya wan ew e, yên herî mezin in, ji şivik û guliyên hin daran tên çêkirin û bo gom, tewle û paqijkirina qirşkolan tên bikaranîn.

Sivnik gêziyên wekî refa nanpijandinê pan (pehn) in û hatine dirûtin ku hêj jî li Kurdistanê gelek tên firotin. Ji yên di heman dirûvê de ne lê ne ji giyayê, ji naylon an elementekê din hatine çêkirin re melkes tê gotin. Demekê çerçiyan ev difirotin û biqîmet bûn.

Saqol, ji sivnikên wisa baqkî, qevçekî, badokkî re dibêjin. Heger ji darguliyan bin, jê re havlêk an siqavêl dibêjin.

Li hin deveran di wateya gêziyên biçûk de kinoşe tê bikaranîn.

Dîroka gêziya ceryanê 
Yekem car sala 1906ê li Fransayê ji aliyê Robert Bimm ve hatiye çêkirin û bikaranîn. Niha bi sedan cureyên wê di mal û kargehan de tên bikaranîn.

Gêziyên nûjen fîltreyên ku gemariyê vediqetînin, hewayê parzûn dikin, nahêlin ziyanê bide tenduristiya mirovan. Dîsa jî bi derketina hilma fîltrekirî ve hebikên tozan ên gelek hûrik tevlî hilma mirov dibin.

Gelek cureyên biçûk hene di paqijkirina otomobîlan de kêrbar in. Hin hene, hilmê nakişînin lê bayê dertînin.

Çavkanî

Girêdan 

Alav
Şorbenîsk

Şorbenîsk, yek ji şorbeyên navdar e, di pêjgeha kurd de. Ji av, nîskê ye. Hin kes pîvazê nakinê. Herwiha bi biharbêhnan (biharat) tê çêjdarkirin.

Berkeliya şorbenîska Qersê 
 5 stekan (qedeh) av
 2 serî pîvaz
 2 stekan nîska sor
 Nîvê stekana avê rûnê ron
 1 kevçî mergeya fringiyê (ava bacanê sor, salçe)
 Kevalek, tabletek ava mirîşkê (tên firotin)
 1 kevçî îsota sor
 1 kevçî pûjana hişkkirî (tihtavik)

Çêkirin 
Pîvazên xwe hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Nîska xwe pakij bişon (di pênc avê de). Nîska xwe bi tevî merge, ava mirîşkê berdin ser pîvazan. Ava kelî rokin navê û bi vê awayî 10 deqeyan bikelînin.

Bi sefînokek, parzûnkerek ku hûrikî parzûn dike, xwarina xwe parzûn bikin. Ev ji bo parçekirina nîskan e jî. We parzûn kir, viya dîsa berdin quşxaneyê, kelekê din jî pê bînin. 

Pûjan, îsota sor, xwê bixinê, kelekê jî pê bînin. Heger nekeliya, nermijî nebûne nîsk, agirê xwe nizm bikin, heya nîsk nermijî bûn bikelînin.

Ev ne standard e. Li hin deverên Kurdistanê hestiyekê diavêjin nava xwarinê û bi saetan dikelînin. Dîsa hin kes mergeyê tevlî nakin.

Şorbe
Şorbeyên pêjgeha kurdî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî

Cureyên bi kêmtirîn metirsî (LC), di lîsteya sor a IUCN de ji bo cureyên ku nifşa wan ne di bin xetereyê de ye tê bikaranîn. Cureyên ku bi giştî pir hene di bin vê kategoriyê de tên lîstekirin.
Di lîsteya cureyên bi kêmtirîn metirsiyê de 14033 cureyên ajalan, 101 bincureyên ajalan, 1410 cureyên riwekan, 55 bincureyên riwekan û 35 varyete hene. Herwiha du bingelheyên (populasyon) ajalan di vê kategoriyê de hatine lîstekirin. Di vê kategoriyê de ti kuv an jî protîsta nîn in, jixwe tenê çar cureyên kuvan di lîsteya IUCN de ne.
Mirov jî di vê kategoriyê de hatine lîstekirin û di sala 2008an de di lîsteya IUCN de hatiye pejirandin.
Hinek cureyên vê kategoriyê li jêr in:

Ajal

Guhandar 
 Canhêştir (Giraffa camelopardalis)
 Berazê kovî (Sus scrofa)
 Balînayê gewr an jî Hûfê gewr (Eschrichtius robustus)
 Gur (Caniz lupus)
 Cird (Rattus rattus)
 Koala (Phascolarctos cinereus)
 Cirdê Vîrjînya (Didelphis virginiana)

Balinde 
 Hêştirme (Struthio camelus)
 Qûya reş (Cygnus atratus)
 Penguena biçûk (Eudyptula minor)
 Bazê ewropa (Falco tinnunculus)
 Çevrîk (Apus apus)
 Kewê hêşin (Columba livia)
 Zerîleya atlantîkê (Serinus canaria)
 Bilbil (Luscinia megarhynchos)
 Mirîşka avê ya reş (Cinclus cinclus)

Riwek 
 Merxa derewîn (Juniperus communis)
 Fistiq (Pistacia vera)
 Cût Benk an jî Kirkir (Cannabis sativa)

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

Çavkanî 

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cureyên nêzîkê xetereyê

Cureyên nêzîkê xetereyê (NT), di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereyê de ye, lê dibe ku di dahatûyê de nifşên wan bikevin xetereyê tê bikaranîn. Di versiyona 2.3 ya lîsteya sor de 402 cureyên bi kategoriya hewcebûna parastinê ango Conservation Dependent (cd) jî di versiyona nû de (3.1) weke cureyên kategoriya nêzîkê xetereyê tên lîstekirin.

Ajal 

 Morîxwerê dêw (Myrmecophaga tridactyla)
 Fîla Afrîkayê (Loxodonta africana)
 Pangolîn Hindî (Manis crassicaudata)
 Okapî (Okapia johnstoni)
 Puku (Kobus vardonii)
 Antîlopa reş (Antilope cervicapra)
 Împala (Aepyceros melampus)
 Xezala Thomson (Gazella thomsoni)
 Xezala Tîbetê (Procapra picticaudata)
 Bîzona Amerîkayê (Bison bison)
 Balînayê yekqoç (Monodon monoceros)
 Balînayê spî (Delphinapterus leucas)
 Balînayê kujer (Orcinus orca)
 Yûnisê qof (Sousa chinensis)
 Margay (Leopardus wiedii)
 Leopar (Panthera pardus)
 Jaguar (Panthera onca)
 Keftarê xetxetkî (Hyaena hyaena)
 Keftarê qehweyî (Hyaena brunnea)
 Segav (Lutra lutra)
 Lemura dûvxelek (Lemur catta)
 Koala (Phascolarctos cinereus)

Riwek 

 Arrojadoa dinae
 Cycas brunnea
 Pseudotsuga macrocarpa
 Pinus fenzeliana
 Pinus muricata
 Longan Dimocarpus longan
 Koknara Spanya (Abies pinsapo)
 Koknara Yewnanî (Abies cephalonica)
 Eucommia ulmoides
 Picea breweriana
 Fokienia hodginsii
 Washingtonia filifera
 Podocarpus nubigenus
 Alluaudia procera
 Leitneria floridana
 Tetraclinis articulata

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

Çavkanî 

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cureyên bêparastin

Cureyên bêparastin (VU), di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku rîska bilind heye nifşên wan bikevin xetereyê tê bikaranîn. Ev kategorî bi gelemperî ji sedema xerabûna habîtata cureyê pêk tê. Cureyên pêparastin têne temaşekirin û dikevine rewşa xetereyê de. Hinek cureyên ajal û riwekan ên di vê kategoriyê de hatine lîstekirin li jêr in:

Canewer 

 Zîrêpûşê sêkember (Tolypeutes matacus)
 Dugong (Dugong dugon)
 Zebrayê çiyayan (Equus zebra)
 Pezkoviyê Sîbîryayê (Moschus moschiferus)
 Bizina kovî (Capra aegagrus)
 Berazê Filîpînê (Sus philippensis)
 Balînayê qof (Megaptera novaeanglidae)
 Şîpa nêçirvan (Acinonyx jubatus)
 Hirçê cemserê (Ursus maritimus)

Riwek 

 Ariocarpus agavoides
 Ariocarpus bravoanus
 Ariocarpus scaphirostris
 Mimetes chrysanthus
 Dendrosicyos socotrana
 Dionaea muscipula

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cureyên bi xetereya nemabûnê

Cureyên bi xetereya nemabûnê (EN) di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereya nemabûnê de ne. Ji ber ku populasyona van cureyan kêm bûye an jî bi guhertina hawirdorê rewşa nêçîra wan dikeve xetereyê. Lîsteya Sor a IUCN di rapora xwe ya 2006'an de ji sedî çilê hemû cureyên hatine lîstekirin weke cureyên bi xetereya nemabûnê kategorî kirin.

Hinek mînakên cureyên lawir û riwekan 

Mînakên lawirên ku di bin xetereya nemabûnê:
 Pilingê Sîbîryayê (Panthera tigris altaica)
 Fîlê Asyayê (Elephas maximus)
 Kerê kovî yê Asya (Equus hemionus)
 Tapîra Asyayê (Tapirus indicus)
 Tapîra çiyayî (Tapirus pinchaque)
 Çîru (Pantholops hodgsonii)
 Banteng (Bos javanicus)
 Anoa (Bubalus depressicornis)
 Balînayê şîn (Balaenoptera musculus)
 Kitika masîgir (Prionailurus viverrinus)
 Parsa Srî Lankayê (Panthera pardus kotiya)
 Parsa Îranê (Panthera pardus saxicolor)
 Parsa berfê (Uncia uncia)
 Pandaya dêw (Ailuropoda melanoleuca)
 Şempanze (Pan troglodytes)
 Orangutana Borneo (Pongo pygmaeus)
 Gîbona zîvî (Hylobates moloch)
 Îndrî (Indri indri)

Mînakên riwekan:
 Dara porqîz (Ginkgo biloba)
 Platanthera praeclara
 Picea neoveitchii
 Nepenthes rajah
 Juniperus cedrus
 Takhtajania perrieri
 Aloe kilifiensis
 Puya raimondii

Pêşangeh

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

Çavkanî

Girêdanên derve 
List of species with the category Endangered as identified by the IUCN Red List of Threatened Species
 Endangered Species  from UCB Libraries GovPubs
 Endangered Species & Wetlands Report  Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings.
 USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere 
 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cûba

Cûba (navê wê bi tirkî kirine Akçagöze), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Gûçke

Gûçke yan Gucuge (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Alêbanê
Axceborc

Axceborc (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Alêbanê
Arîl

Arîl (), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Etabeg

Etabeg (), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Cibakir

Cibakir (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Alêbanê
Betal, Dîlok

Betal (), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Mezmexor

Mezmexor (, , navê wê bi tirkî kirine Bağlarbaşı), gund û taxeke ser navçeya Şahînbeya Dîlokê ye.

Çavkanî 

Gundên Dîlokê (navend)
Kilîseciqa Tehtanî

Kilîseciqa Tehtanî, ango Kilîseciqa Jêrîn (tê wateya Dêrika Jêrîn; navê wê bi tirkî kirine Bayramlı), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Rûmanlî, Dîlok

Rûmanlî (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Alêbanê
Gûrenîz

Gûrenîz (navê wê bi tirkî kirine Bilek), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Bostanciq

Bostanciq (), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Zaxiye

Zaxiye (navê wê bi tirkî kirine Bozca ), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Çapalî

Çapalî (), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Mizmiz

Mizmiz (navê wê bi tirkî kirine Deredüzü), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Gûdewîr

Gûdewîr (navê wê bi tirkî kirine Ekinli), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Cegde

Cegde yan Ceyde  (navê wê bi tirkî kirine Erekli), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Gundên Dîlokê (navend)
Hêyavka goşt û kixseyê

Hêyavka goşt û kixseyê, hêyavka dêrê, yaxniya (êxniya) dêrê navê xwarineke kurdî ye. Dibêjin di rojên pîroz de, oldaran bi sîtilan vê xwarinê dikelandine, dibirine dêran. Di pêjgeha kurd, ermenî û suryanîyan de tê kelandin. Heger kixse nebin, pîvazên hûrik jî tên bikaranîn, lê heger kixse be çêjdar dibe.

Ev xwarin li Amedê, Îdir, Dîlok û gelek parêzgehan bi navê hêyavka (yaxniya) kixseyê ya bi sîrê jî tê binavkirin. Sîra kutayî jî dikeve xwarinê.

Berkeliya êxniya dêrê 
 600 gr tîkegoşta (goştê golikê)
 3 kevçî rûnê tîr, margarîn
 200 gr kixse
 2 dendik sîr
 Sirke
 Nîv kevçî xwê (solin)
 1 stekan (qedeh) ava goşt
 Îsota reş (nû hatiye kişandin)
 Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê (biharat)

Çêkirin 
Rûnê xwe di rûnbirêşkekê de bihelînin. Rûn qijilî, goşt bikin navê, heya zerayî pê ket tevdin. Kixseya xwe bi saxî (ne hûrkirî, tenê qalikên wê hatine girtin) berdinê, sîra kutayî jî. Heya hinekê zerayî bi rûyê kixseyan bikeve, tevbidin.
    
Ava goşt, sirke, xwê û îsota reş tevlî bikin, bi qasî nîv saetê bikelînin daku kixse û goşt nermijî bibin. 

Xwarina xwe bi germî li binikan parve bikin û bi germî bixwin. Bi kêfa xwe hin biharatan jî dikarin bikarbînin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Hêyavk
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha ermenî
Kêr

Kêr, alaveke sereke ya birrînê ye. Bi aliyê wê yê tûj karê birrînê tê kirin. Di serdemên berê de wekî çek, lê îro pirranî bo birrînê tên bikaranîn. Bi sedan cureyên wê hene. Kêrên standard ên pêjgehan ji destik û şûrikê (cihê hesin ê birrînê) pêk tên.

Dîroka kêrê 
Pirr berê di jiyana komûnal de, mirovan kêrên xwe ji kevirê çêdikirin û bo nêçîrvanî, birrîn û şer bikardianîn. Dûv re ji dar, hestiyê û ji hin lajwerdan hatin pêşxistin. 

Kêr ku mirov dikare wekî kahûr an şûrê jî binirxîne, hêj jî bo pevçûnê tên bikaranîn. Lê ji kêrên wiha re kahûr, kêrik, pîncik, kamir, cozan, qame hwd dibêjin. 

Dema mirovan êdî zinarên lajwerdan helandin û metal bipêşket, êdî cureyên kêran jî pirr bûn. Bi texmînî di sedsala 15. de kêrên pê şer û nêçîrvanî tên kirin, ji yên birrînê veqetîne. Li Kurdistanê kahûr û xencer berê li ser her zilamê hebûn, lewra ev wekî nîşaneyeke mêranî û wêrekiyê dihatin dîtin.

Gotarên têkildar 
 Lîsteya cureyên kêrê

Kêr
Alavên pêjgehê
Qûre

Qûre, amana ku tê de çay tê dem kirin, kelandin û pêşkêşkirin e. Heger binê wê de bo ava kelandinê parçeyek din jî hebe, bi hev re navê wê dibe çaydank. Li Kurdistana Bakur pirranî ji bo hemiyan dibêjin çaydank.

Cureyên qûreyan 
 Qûre, cihê çay tê de ye û tê de tê dem kirin
 Çaydank, taxima wê ye, ji du parçeyan pêk tê, yek qûre ye, yê din jî avdank e, çaydank navê taximê ye
 Çaykan, çaydankên mezin ên kargehan e, gelek cureyên wan hene, ji tankên avê (avdank), dikê avê (henîfe, sulav, mûslix), qûre û amanên din ên servîsê pêk tên

Çay ji Çînê belav bûye, bêjeyeke çînî ye û bûye navneteweyî. Li Kurdistanê heya sedsala 19. ji çayê bêhtir, kafê (qehwe) dihatibûye vexwarin, lê niha çaya reş gelek tê vexwarin.

Gotarên têkildar 
 Qûreya Utahê
 Qûreya Russell
 Semawer
 Gaywan

Firax
Wok

Wok amaneke aşpêjiyê ye, ji bo xwarinên çînî û pêjgehên rojhilatê Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî rûnbirêşkekê bibîne û bi rastî jî dişibe rûnbirêşka etaran (çerçî) a di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.

Taybetiya wê ew e ku binê wê nagire, lewra forma gloveriyê û lajwerda tê bikaranîn rê nade ku tîn li cihekê xwe bişidîne, xwarinê bişewitîne. 

Li Kurdistanê kêm tê bikaranîn. Mirov dikare bêje tenê di aşpêjxaneyên xwarinên çînî û asyayiyan çêdikin de navdar bûye. Li Ewropayê niha gelek belav bûye.

Firax
Argûn

Argûn ji firneyên biçûk re tê gotin. Niha pirranî bi elektrîkê dixebitin û argûnên nûjen bi gelek cureyan in. Argûn navê giştî ye lê îro êdî ji bo argûnên bi elektrîk re dibêjin. Lewra êdî yên berê li gundan kêm mane.

Carnan di bikaranîna argûn, pêxerî, rojing, kuçik, bace, dûkêş, sobe ûêd de tevlîhevî dedikevin.

Cureyên argûnê 
 Argûna girover
 Pêxerî yan bixêrî bi dûkêşê ne, ji kuçikên bi dûkêş re dibêjin.
 Rojing ji sobeyên berê yên li derve di bin tava rojê de bo xwarinan dikatin bikaranîn e. 
 Kuç an kuçik, pirranî ji sê keviran in, bo agirê daran e, teknîka herî kevn û prîmîtîv a aşpêjiyê ye.
 Soba yan sobe, berê ji axê çêdikirin, wekî tendûrê, niha lajwerdî ne û him bo germbûnê, him jî bo aşpêjiyê ne
 Bapor
 Hetûn
 Xulçik
 Qozî
 Agirdank, manqel
 Tifik
 Berwesêl, agirê di çalekê de tê vêxistin e, kartol û pîvazan didin ser kozir û pîzolên wê
 Ocax, argûna bi gaz û neftê dixebite, pirranî mobîl in

  

Argûn
Alavên pêjgehê
Makêş

Makêş alava darivandinê, fîltrekirin, parzûnkirinê ye. Di gelek warên jiyanê de tên bikaranîn û di zimanê kurdî de gelek binavkirinên wê hene.

Cureyên makêşê 
 Makêş, navê giştî û herwiha navê ya di wekî meqarneyê xwarin pê tê darivandin e
 Mevsik, ya çorsane û qulên wê mezin e, bo mînak a di înşeatan de tê bikaranîn
 Parzûn, pirranî ji qumaşê ye û tê dardekirin, bo mînak parzûna pê penîr tê parzûnkirin
 Safok, sefînok, ên biçûk in, bo mînak bo çayê
 Palan (makêş)
 Şirşirk
 Kefgîr, heskên qulqulîne, bo girtina kefa xwarinê
 Serad
 Bêjing, bo bijartina heban, bêjinga ard (arvan)
 Moxil, bêjingên ku qulên wan hûrik, bi bejnê mezin in
 Sîtok, cureyek bêjingê ye, qulên wê mezin in

Alavên pêjgehê
Aşvanî
Bista biraşteyê

Bista biraşteyê, caxik, izxare, bista ku pê biraşte tê çêkirin e. Bist ji saca goştqelînê re dibêjin. Mirov dikare hemwate bîkarbîne. Caxik, izxare jî tên bikaranîn. 

Ji ber ku êdî bistên berê yên qeliyan nemane, teknîka biraşteyan (goştbiraştin) gelek bipêşketine, bista biraşteyê bo tevayiyan dikare bê bikaranîn.

Li hin deverên Kurdistanê bist di wateya şîşan de tê bikaranîn û hin jî ji şîşan re bîco dibêjin ku navê xwe daye kebabeke kurdî.

Pirranî ji metalê ne lê yên ferfûrî û ji darê jî hene. Izxare ne tenê di pêjgehan de yan ne tenê ji bo amadekirina xwarinan tên bikaranîn. Lê bista biraşteyê bo xwarinan tê bikaranîn. Ên pêjgehan hesinî ne, di çend awayan de ne.

Alavên pêjgehê
Pêvir

Komika Sêwiyan,  Perwîn (îng. The Pleiades) komika stêrkan, a di nav Komstêrka Ga de ye. Ji ber ku ew kesên ji ezmên dinêherin re hema bala merîv dikişîne, komika Sêwiyan ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav û deng bûye. Ew him li nîvkada bakur, him jî ya başûr dîtbar e.

Çavkanî

Ga (komstêr)
Lîsteya cureyên kêrê

Aîkuçî, bi îngilîzî aikuchi
 Ajîkîrî, bi almanî ajikiri
 Cozan, bi îngilîzî utilitiy knife
 Doxpan
 Gûzan
 Kahûr
 Katir, bi îngilîzî katara
 Kêra birazbanî
 Kêra bizarbanî ya bêkalan 
 Kêra dudevî
 Kêra kulavan, dişibe cozanê, cozanên nûjen 
 Kêra rişteyê, kêra êrişteyê, bi îngilîzî mezzaluna
 Kêra sêvê, bi almanî apfelteiler
 Kêrdas (karambît)
 Kêrik, bisusta, bi îngilîzî switchblade
 Kêrkerî, kêra kerîkirinê, bi îngilîzî kitchen knife
 Kêrpanik, kêrpanokî (wekî panikiyên-banokiyên cotyaran)
 Kevlo, kevlo, kêra Ristemê Zal,  bi îngilîzî athame
 Kurpan (kurpehn, serîpehn), bi îngilîzî kirpan
 Nişter (nişdar)
 Perperik (kêr), bi îngilîzî balisong
 Santokû
 Sator
 Tanto
 Xencer

 Lîste (çek)
 Lîste (teknîk)
Kêr
Mase

Mase, mêze, dişe, çarpa mobîlyayek e ku ji çar pêyan (lingan) pêk tê û li ser wan jî textekê dûz heye. Heger sê pêyên wê hebin jê re sêpa tê gotin ku pirranî textê sêpayan glover in.

Mase li malan, kargehan bi gelek armancan tên bikaranîn. Destexaneyên (sifre) kurdî pirranî sêpa û pêyên wan jî selîpî (wekî xaçê) ne û hinekê nizm in. Helbet kursîyên kurdan jî wekî maseyên wan nizm in. Li Kurdistanê gundî û koçber bo xwarinê textê xwarinê yên glover, bajarî jî, maseyan bikardianîn. Demên dawiyê de mase, sêpa û maseyên ling-xaçî kêm bûn.

Dîroka sêpa û çarpayan 
Zanistên rojavayî dibêjin berê li Misirê  mase hatine bikaranîn. Maseyên wan ji kevir û lajwerdê bûne. Grekiyan sêpayên ku piştî bikaranînê tên hildan çêkirine. Bo mînak dixistine bin nivînên xwe.

Dibêjin maseyên kurdan û romayiyan wekhev bûne. Ji kurdan derbasê wan bûne, yan jî ji wan. Cara berê maseyên îro yên xwarinê di sedsala 15. de hatine bikaranîn. Beriya wê gelekan sandoqên (têbar) malê wekî textê xwarinê jî bikaranîne.

Kurdan pirr berê jî mase bikardianibûne lewra bêjeyên tên bikaranîn xwerû bi kurdî/îranî ne û dîroka wan gelek kevn e. 

Niha gelek werzîşên maseyê hene. Ango di werzîşkariyê de, herwiha mase heye.

Hin cureyên maseyan ên sereke 
Di zimanê kurdî de tenê ji bo yên çar pêyên wan hene mase tê gotin. Heger sê pêyên wan hebin, di zimanên din de pirranî dîsa mase dibêjin lê di kurdî de nabe, jê re sêpa tê gotin.

 Maseyên lîstik û werzîşan, maseya tenîsê ûêd
 Destexaneya kurdî ya glover
 Maseya seyrangehê
 Maseya buroyê, maseyên masenûsan
 Maseyên gelek mezin, bo konferans, partî ûêd
 Maseya bi berkêşk, bi kêşo
 Maseya bi binkêşk
 Maseya bi çavîk
 Maseya bi totik an bi çerxe
 Maseya endezyar
 Maseya girover
 Maseya pokerê
 Maseya bîlardoyê, bilyard
 Maseya tenîsê
 Maseya kişikê
 Maseya îtalî, bi almanî Wangentisch
 Maseya xêvjimêrê, ya komputerê

Girêdanên derve 

Mase
Sêpa

Sêpa mobîlyayek e ku ji sê pêyan (lingan) pêk tê. Di malan an kargehan de bo gelek armancan tên bikaranîn.

Yekpê jî heye 
Sêpayên yekpê jî hene, pêyên wan stûr in, binê wan glover an selîpî (di dirûvê xaçê de) ne. Ji ber ku gelek kêm in, mirov dikare wan jî wekî sêpa binavbike. Zimanzanên kurdî ev ji hev cuda nekirine.

Dîroka sêpayê 
Dîroka sêpayê jî wekî ya maseyê gelek kevn e. Li rûyê cîhanê bêhtir mase hene, lewra çar pêyên maseyê zemînê zexm digirin, wernagerin. Sêpa heger textmezin bin û navbera pêyên wê fireh bin, dikarin werbigerin.

Sêpa herwiha alava ku di îdamê de tê bikaranîn e jî. Sê pêyên wê jî hene, di hin devokan de jê re sêdar, sêdara îdamê dibêjin.

Hin cureyên sereke yên sêpayê 
 Sêpaya textbiçûk, bo încane, guldankan
 Sêpaya xwelîdankê, textê wê hinekê mezin e
 Sêpaya sêgoşe, sêpaya xemlê, bi almanî Nierentisch 
 Sêpaya Liegnitzê

Mobîlya
Kursî

Kursî, sendelî, sandalî mobîlyayek e ku bo niştinê (daniştin an rûniştin) tê bikaranîn. Di zimanê zarokan de li jê re çûço dibêjin ku zarok ji niştinê re dibêjin çûçî. Çûço herwiha kursiyê pitokan e ku tê de nakevin.

Pirranî çar pêyên kursiyê hene. Kursiyên bêpalpişt (para wan nîne) jî hene ku li kafêxaneyên Kurdistanê gelek tên bikaranîn. Ev kursiyên bêpalpişt jî çarpêyî ne û cihê rûniştinê ji qayîşê yan cîlê hatine ristin. Kursiyên Amedê navdar in.

Cureyên sereke yên kursiyan 
 Kursiyên Amedê
 Kursiyên barê, bi almanî Schemel
 Çûço
 Kursiyên hejînok, bi îngilîzî rocking chair
 Kursiyên buroyê, kursiyên zivirok, kursiyên çerxende
 Kursiyên otomobîlan
 Kursiyên zayanxaneyan, bo zayînê tên bikaranîn
 Kursiyên dêrê
 Kursiyên paldanê, kursiyên mirov xwe li ser wan ber tavê didin 
 Kursiyê Windsor, bi îngilîzî Windsor chair
 Kursiyên bermil, bi îngilîzî kneeling chair
 Kursiyên navşeqî, bi îngilîzî saddle chair
 Gelek cureyên kursiyên nûjen

Girêdanên derve 

Rûniştek
Berkêşk

Berkêşk, kêşo, dexîl parçeyek ji mobîlyayê ye ku bo tiştan bixinê tê bikaranîn. Dolap, mase, nivîn, kincdank (an cildank), camedan ûêd gelek mobîlyayan de berkeşk hene.

Navê giştî kêşo ye (yan kêşok) 
Navê vê fonksiyonê yê giştî, kêşo ye. Ango tişta ku tê kişandin. Lê ji ber ku pirranî ji berê ve tên kişandin, bo hemiyan jî berkêşk dibêjin. Heger kêşo di binê mobîlyayê de be, binkêşk tê gotin.

Mobîlya
Sêvaxîn bi rûnê zeytê

Sêvaxîn bi rûnê zeytê, xwarineke pêjgeha kurd e, lewra kurd gelek hez ji sêvarxinê (sêvaxîn, sêva bin erdê) dikin û wê çi xavî di seleteyan de, çi jî di xwarinan de bikartînin.

Bo nexweşan tê pêşniyarkirin 
Helbet divê bêî temî û pêşniyarên bijîşkên xwe divê em bi serê xwe derbareyê tenduristiya xwe de biryarê nedin. Bijîşkiya gelêrî ya kurd gelek dewlemend û pêşketî ye. Heya salên 1980'î ku li pirraniya gundên Kurdistanê elektrîk nebûn, bijîşkiya gelêrî, nexweşan sax dikir. 

Sêvaxîn (bi latînî: Helianthus tuberosus) di bijîşkiya gelêrî ya kurd de wekî madeyeke afrodîzyak (hêza zayendetiyê zêde dike) tê zanîn. Bo gurçikan baş e, mîzewaqiyê derdibe. Şîrê pêsîrên pitokmijan zêde dike, bo nexweşên şekirê (diyabet) bikêr e, çermê mirov xwedî dike ûêd.

Berkeliya xwarinê 
 1 pîvaz
 3-4 gizêr
 1 kg sêvaxîn
 1 kevçî mergeya fringiyê (tomatos, bacanê sor)
 Nîv stekan (qedeh) rûnê zeytê  
 1 kevçî şekirê tozî
 Xwê, solin 
 Ava oranjekê (portakal, porteqal, narinc)
 Av (bi qasî ku ser sêvan re tiliyekê derbastir be)
 Bexdenûs
 Hêliz (pîjinda, şiwît)

Çêkirin 
Quşxane yan beroşekê bînin, rûn, pîvaza ku kûbîkî (wekî zarê) hatiye hûrkirin û mergeyê berdinê û biqijilînin.

Sêvarxînan pakij bişon, qalikên wan bigirin. Wan mezinî hûr bikin, bi tevî gizêrên mezinhûrkirî berdin quşxaneya xwe.
 
Şekir û xwê tevlî bikin. Hinekê şûnde avê berdinê (hûn dikarin ava oranjê jî tevlî avê bikin an beriya wê tevlî bikin). Heya ava xwe kişand, sêvarxîn û gizêr nermijî bûn bikelînin.

Beriya ku êdî hûn ji ser argûnê daynin, bexdenûs û hêlizê tevê bikin. Hûn dikarin dema we di nav rûn de berkeliyên xwe (melzemeyên xwarinê) diqeland jî biharbêhnê (biharat) tevlî bikin. Lê baldar bin bila neşewite.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha kurd
Çûço

Çûço navê rûnişteka pitik û zarokên biçûk lê tên rûniştandin e. Çûço binavkirineke ji zimanê zarokan e. Zarokên kurd ji rûniştinê re çûçî dibêjin. Mirov dikare bo vê kursiyê bêje rûnişteka pitikan jî.

Taybetiya wan ew e ku di van rûniştekan de pitik (pitok) nakevin û di bilindahiya maseya xwarinê de ne. Zarokên biçûk an pitik him dikarin werin ser destexaneya (sifre) malbatê, him jî cihê wan bi ewle ye, nakevin.

Berê li Kurdistanê destexaneya kurdî dihate bikaranîn ku nizm bûn, pêdivî bi çûçoyan di dirûvê kursiyê de, nedima. Çûçoyên wê demê ji palgeheke di dirûvê tîpa "U" û di binî de jî ji mînderokekê pêk dihatin.

Çavkanî 

Rûniştek
Pitik
Mobîlya

Mobîlya (ji latînî mobilis=livdar, bi liv, bi hereket) ji alavên ku bi kêrî rûniştin, bicihkirin, xemlandin û gelek armancên din tên re dibêjin. 

Berê li Kurdistanê dartaşan (darteraş, necar, xerat) di kargehên xwe de mobîlya çêdikirin û ew jî ji darê bûn. Mobîlyayên îro ne tenê ji darê, ji darên sentetîk, lajwerd, kevir, plastîk, bestir (kirar, caw, fason, qumaş) û camê ne.

Mobîlya dîsa jî pirranî ji darê tên çêkirin. Mobîlya gorî armanca bikaranînê tên çêkirin. Berê li Bakurê Kurdistanê bajarên Erzîrom, Amed, Dîlokê gelek kargehên dartaşan hebûn, ji darên cuda mobîlya çêdikirin. 

Mobîlyayên demên berê yên sereke li Kurdistanê mase, kursî, destexaneya xwarinê, dolapên kincan, sandoq, qefesên bûkan (bo rihêl-cihêz), xemlên dîwanan, awêneyên (neynik) çarçoveyên wan bi dar bûn, vîtrînên biçûk ên bo fîncanan ûêd bûn.

Di dema neolîtîk de çêkirina mobîlyayan destpê kiriye. Grekî, romayî, egîptî (misir), mezopotamyayiyan bingeha kargehên dartaşan avêtine, mobîlyayên curbecur çêkirine.

Mobîlya
Kursîpalek

Kursîpalek, kursiyên mezin, paldank, palgehên mezin mobîlyayeke sereke ya malan e. Him ji bo rûniştandinê, him jî paldan, ponijîn, raketin, veketin û vezelînê ne. 

Bi bandora pişavtina kurdî niha li Bakurê Kurdistanê qoltix dibêjin ku ev ji romî (tirkî) derbas bûye.

Cureyên kursîpalekê 

 Kursîpalek, kursiya mezin a bo yek kesê û navê giştî yê paldankên dişibin kursiyê ye.
 Paldank, kursîpaleka mezin a bo du-sê kesan (an zêdetir) e. Hin ji wan vedibin û bo xewê tên amadekirin, ji wan re paldankên dibin nivîn tê gotin. 
 Paldankên dibin nivîn. Li Bakurê Kurdistanê bi tesîra romî (tirkî) jê re çekyat dibêjin.

Dîroka kursîpalekan ne pirr kevn e, lewra berê terişandina daran dijwan û biha bû. Tenê key, mîr û dewlemendan dîwanên xwe bi kursîpalekan dixemilandin. Bi pêşketina teknîkê ve niha di pirraniya malan de hene.

Ji Ewropayê bêhtir, asyayî bikartînin. Lewra ewropayî ji xemlê û rehetiyê bêhtir bala xwe didin praktîkî, hijyen û erzaniyê. Bi rastî jî pakijxwedîkirina kursîpalekan dijwar e, dem û kedê divê.

Rûniştek
Darikê tîrê

Darikê tîrê, tîrik, kirdanek darika ku bi wê hevîr tê vekirin e. Pirranî di vekirina pelhevîrkan (şikeva) de kêrbar e.

Cureyên darikê tîrê 
 Tîrik, biçûk û zirav e, bo pelhevîrkên biçûk e, bo mînak pelhevîrkên (şikeva) şîraniyan
 Darkilor, bo vekirina pelhevîrkên kilorê ye. Orteya wê stûr, berî bi seriyan jî zirav e. Helbet bo kiloran ên din jî tên bikaranîn.
 Darkate, stûr in û destikên wan hene. Ji ber ku kate, ne ji pelhevîrkan (şikeva) lê ji hevîrê ye, vekirina wê jî dijwar e. Darkate dikarin gelek stûr jî bin.
 Şûpik, dartîrika wekî loxê ye, ango wekî rûloyê

Gotinên pêşiyan li ser darikê tîrê

Girêdan 

Alavên pêjgehê
Rêşker

Rêşker, rendeş, bikar, xuştire alaveke pêjgehê ye ku bi wê tê rêşkerkirin. Cudatiya rendeyê ji rêşkerê ew e ku, rêşker tenê di pêjgehan de tê bikaranîn. Mirov dikare navê rendeya pêjgehê jî bikarbîne, lewra bi heman armancê ne.

Rêşker bo amadekirina berkeliya (melzemeya) xwarinê ye. Bi wê ew tên pişirandin, hûrkirin. Bo mînak penîr, gizêr, xiyar bi wê tên rêşkerkirin.

Pêşangeha wêneyan 

Alavên pêjgehê
Xwêdank

Xwêdank, solindank, kûpikê biharatê alaveke pêjgehê ku bi wê xwê bi xwarinan tê werkirin.

Devê wan bi makêş in, fîltre ne. Berê li Kurdistanê xwê dank dar û ferfûriyê bûn. Niha yên ji lajwerdê û plastîkê pirr in. Kurdan biharbêhn (biharat) di tasikên devgirtî de dianîn ser destexaneyê (sifreyê), niha ne wisa ye, biharbêhn jî êdî di xwêdankan de tê servîskirin. Mirov dikare bo yên biharatan jî xwêdank bikarbîne.

Di serdema 19. de xwêdankên ku devanga wan bi badanê vedibin derdikevin. Dibêjin deranderê wê bi navê John Mason mirovek bûye (sala 1858).

Binêre herwiha 
Şekirdank

Alavên pêjgehê

Girêdan
Qurix

Qurix li başurê Kurdistan:Gelawêj an Sîriyos an α Canis Majoris (Alpha Canis Majoris) ronaktirîn stêrka di ezmana şevê de ye. Bi qedra zahîrî ya −1,46 ve ew hemahema du caran ji stêrka Suheyl, duyemîn stêrka herî ronaktir û geştir e. Ew di komstêrka kûçikê mezin de ye. Herçiqas ew wek stêrkek xwiya dibe jî, esasen ew ji du stêrkan pêk tê. Ya ku wek qurix tê zanîn bi navê îngilîzî Sirius A (Qurix-A), yê pircaran bi çavan xwayîn nabe jî wek Sirius B (Qurix-B) tê binavkirin.

Qurix herçiqas ne stêrka herî mezin e jî, ji ber nêzikiya wê ya îzafî ew dibe stêrka herî geşa di ezmên de. Ew ji erdê 2,6 parsekan (8,47 salên roniyê) dûr e. Bi vê dûriyê ve ew yek ji stêrkên herî nêzikî dinê ye. Sirius A du caran ji rojê mezintir e û qedra wê ya qedra mitleq jî 1,42 ye. Ew 25 caran ji rojê rewnaqtir e, lê qedra wê ya mitleq ji stêrkên dinên rewnaq wek Suheyl û Rigel hindiktir e. 

Stêrka Qurix ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav bûye û ew bûye navnîşaneka boyî hesabkirina demên salê. Ji ber ku ew di hin demên salê de li ezmên xwiya nabe, dema ew şûnde li ezmên xwiya dibe ew wek nîşana hin tiştan hatiye diyarkirin. Mînak dema misiriyên kevin tekrar xwiyabûna wê wek nîşana rabûna çemê Nîlê dîtine. Wekî din di nav yewnanên kevin de rojên ku stêrka Qurix li ber helhatina rojê xwiya dibe wek rojên germa kûçikan bi nav bûye ku ew rojan di meheya tîrmehê de ne.

Ew bi erebî wek Eşîra (al-Ashira) tê zanîn û di Quranê de navê wê di sûreya necm de wek ", "Xwedêyê Eşîra jî ew e" (49) derbas dibe.
 
Di nav kurdan de jî helhatina qurix wek şikeştina tîna germê tê dîtin. Kînga qurix heltê êdî germa havînê hêdî hêdî kêm dibe. Di nav kurdan de li ser qurix gelek tişt tên gotin. Wek dibêjin bi helhatina qurixê re tîna germê dişkê, û ji quriz şûnde dar zêdetir tî dibin. 

 Wek nêriyê ku çavê wî li Qurixê be
 Heta Qurix hilnê zebeş çênabin

Qurix di serê meheya gelawêjê de, bi rohelat re ji hêla başûr rohelat xwiya dibe û her şevekê re hebekî din bilind dibe. Ew gorî asoya bi çiya an ne bi çiya çend rojan zû an dereng 4-10'ê gelawêjê xwiya dibe.

Girêdanên derve 

Kûçikê Mezin (komstêr)
Quşxaneya hilmê

Quşxaneya hilmê ji quşxaneyên nûjen ên hilmê (dûkel) kêm berdidin û di nava hilmê de xwarinê dikelînin re dibêjin.

Ev quşxane ji hêza hilmê sûd werdigire. Hilmê yan hîç bernade, yan jî kêm. Dema hilm di nava quşxaneyê de ma, pesto û germî zêde dibe. Xwarin di nava germiyeke mezin de zû dikele.

Hin binavkirinên vê quşxaneyê 
 Quşxaneya zûkel
 Quşxaneya bifîq 
 Dûzû 
 Quşxaneya dûkelê
 Qûşxaneya bipîpik

Di van quşxaneyan de subab hene, dema kelandin bidawî bû hişyariyê dide. Ev subab dişibe fîq an fîrfirkek, bi viya rê nade quşxane devanga xwe bavêje yan biteqe. Divê kesên ku vê quşxaneyê bikartînin, baldar bin, nedin destên zarokan.

Dîroka zûkelê 
Bingeha van quşxaneyan nêzîkî 300 sal berê hatiye avêtin. Fîzîknasê îrlandî Robert Boyle sala 1679'ê de bi rêbaza hewandina û bernedana hilmê ceribandin kiriye. Wî bo devang nefire giranî dadianî ser. Denis Papin jî devanga taybet a niha jî tê bikaranîn bipêşxist.

Berê ev quşxane ji hesin dihatin çêkirin. Niha sifir, alumînyûm, cam ûêd jî tên bikaranîn. Zûkelên nûjen bi subaba hişyariyê ne û bo gelek aramancan tên bikaranîn.

Hin hişyarî 
 Ti carî bêî avê nedin ser agir. Divê kêm an zêde di quşxaneyê de av hebe ku, hilma wê subabê bide xebitandin û ew jî bifîkîne yan hişyariyê bide.
 Ava xwarinê divê ji nîvê quşxaneyê zêdetir nebe. Lewra hilma zêde pestoyê pirr zêde dike, dikare devangê bavêje.
 Kelandina her xwarinekê demekê divê. Divê mirov beriya kelandinê, bizanibe ka bo kelandinê çend deqe pêwîst in.
 Dema kelandin bidawî bû hema devangê venekin, bihêlin bila sar be. Hûn dikarin bidin bin dîkê avê (henîfe, mûslix).

Cureyên zûkelê 
 Veroka zûkel (gelek kêm tên bikaranîn, lewra verok gelek biçûk in)
 Quşxaneya zûkel (dûdiklî li Bakurê Kurdistanê di salên 80'yî de bûbû mode, her malekê dikirrî)
 Beroşa zûkel (bo kelandina goştê bihestî beroşa zûkel li Kurdistanê tê bikaranîn)
 Dista zûkel (bo kargehan in, dist mezin in)

Çavkanî 

Firax
Quşxane
Berkêş

Berkêş, sênî, mersef, lapir, mejmexe ji firaqa ku devedorê wê ne ewçend stûr û giloverikî re dibêjin. Li ser xwarin tê xwarin, ango wekî destexaneyê (sifre) tê bikaranîn. Herwiha bo servîskirina kafê (qehwe), çay û cureyên vexwarinan jî kêrbar e.

Berê li Kurdistanê bazareke xwerû bo berkêşan hebû. Sêniyên ji sifirê hebûn ku gelek mezin bûn. En sêni nexşandî bûn. Berkêşa kê mezin û xemilxweş ba, bi viya pesnê xwe dida. Di malên dewlemendan de berkêşên zîvî hebûn. Li ser hinekan bi tîpên erebî nivîsên olî hebûn.

Berkêş ji bo gelek armancên din jî tên bikaranîn.

Cureyên berkêşan 
 Berkêşok
 Zêrcam
 Tepsiya çaygeran
 Tiyan
 Tablik
 Sêniya bi devang

Firax
Sêvarxin bi sosê

Sêvarxin bi sosê varyanteke xwarinên ji sêvarxinê tên çêkirin e. Kurd ji sêvarxinê gelek selete û xwarinan dizanin. Herwiha çêncên (sos) kurdan jî dewlemend in. Standardeke sosên ku dikevin nava vê xwarinê nîne. Mirov bi kêfa xwe çi bixe têkela sosê, dikare.

Ji sêvarxinê re herwiha sêvaxîn, sêva bin erdê, qanqic, qonqiç jî dibêjin.

Xwarinên ji sêvarxinê li Bakurê Kurdistanê niha kêm bûne, lewra nivşên nû ji xwarinên pincarên biharê, zebze û fêkiyan hez nakin. Ev li seranser cîhanê wiha ye. Roj bi roj fastfood, xwarinên hazirî bipêşdikevin. Hinek kes ji çêja sêva binê erdê hez nakin.

Berkeliya terîfeyekê (bo çar kesan) 
 2-3 kerî nanê hişk an nanê kartû
 1 stekan (qedeh) penîrê qaşar ê li rêşkerê xistî
 1 kg sêvarxin
 4 Fringî (tomatos, bacanê sor)
 4 îsota dirêj, stûr û serî tûj (çarlîston)
 4 kevçî rûnê tîr, margarîn
 2 kevçî ard (arvan)
 2 stekan şîr
 Nîv baq bexdenûs
 Îsota reş
 Xwê

Çêkirin 
Qalikên sêvarxinê bigirin, bişon û di nava ava bixwê, ava şor de hinekê bixaşînin (bi qasî 8-10 deqeyan). Nivê rûnê xwe yê margarîn di quşxaneyekê de bihelînin, ardê xwe berdinê û heya zerayî bi ardê ket biqelînin.

Hêdî hêdî şîr tevê bikin, tevbidin. Baldar bin bila neşewite. Îsotan hûrik hûrik hûr bikin. Rûnê mabû berdin rûnbirêşkê, îsotên xwe biqijilînin. Qalikê fringiyan bigirin, hûrane tîke bikin, wan jî tevlî îsotan bikin. Heya kewa xwe girt, bêhna sosê pê ket, di agirê nizm de biqelînin.

Li vê sosa we amadekiriye, penîrê qaşar zêde bikin. Hûn dikarin gorî dilê xwe hin sosên hazir û biharbêhnê (biharat) jî bikinê. Xwê û îsota reş pêwerbikin.

Nanê xwe li binikên xwarinê hûr bikin, ango parve bikin. Sêxarxina xaşandî berdin binikan (tebaxan). Sosa we amadekiriye jî li ser wan raxînin. Bi bexdenûsa hûrkirî bixemilînin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Xwarin
Pêjgeha kurd
Bajarên Kenyayê

Listeya bajarên Kenyayê. 

Baragoi
Bungoma
Busia
Butere
Dadaab
Diani Beach
Eldoret
Embu
Garissa
Gede (bajar) 
Hola
Homa Bay
Isiolo
Kajiado
Kakamega
Kakuma
Kapenguria
Kericho
Kiambu
Kilifi
Kisii
Kisumu
Kitale
Lamu
Langata
Lodwar
Lokichoggio
Loyangalani
Machakos
Malindi
Mandera
Maralal
Meru
Mombasa
Moyale
Mumia's
Muranga (Navê berê Fort Hall)
Naîrobî
Naivasha
Nakuru
Namanga
Nanyuki
Naro Moru
Narok
Nyahururu
Nyeri
Ruiru
Shimoni
Takaungu
Thika
Vihiga
Voi
Wajir
Watamu
Webuye
Wundanyi

Herwiha Binêrin 

 Kenya

Kenya
Afrîka
Bajar
Zhengzhou

Zhengzhou (bi çîniya hêsankirî: 郑州; çîniya kevneşop: 鄭州; pinyin: Zhèngzhōu) serbajarê herêma Henan ya Komara Gel a Çînê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Çînê
Nivîn

Nivîn, mobîlyaya ji bo xewê, veketin, vezelîn, dirêjbûn, ramedanê ye. Ji bo rehetiya mirovan e. Mirov dikare li ser paldankek, kursîpalekek an li nivînên erdê jî binivise (rakeve, razê, bixewe), li dîwan, wurz, xewgeyên (karyola) hesinî, textî jî. Herwiha di nivînên li odeyên nivînê yên bi gelek mobîlyayan dagirtî jî.

Pirranî êdî odeyên raketinê tên bikaranîn. Mobîlyayên odeyên jin û mêran, parcotan ji yên, eywan, hol, buro, kargeh, zarok û mêvanan cudatir in. Nivînên wan jî cuda ne.

Dîroka nivînê 
Ji kengî ve mirovan nivîn bikaranîne baş nayê zanîn. Berê mirov di şikeftan de dijiyan, nivînên wê demê de ne tenê rehetî, herwiha ewletî jî girîng bû. Dema mirov radiket diviyabû jiyana wê neketa xetereyê, bo mînak ajalên dirinde ew nexwariban.

Mirovên şikeftan ji purt û mûya ajalan, pûş, qirş û giya ji xwe re nivînên çorsane çêdikirin. Li Mezopotamyayê ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê, mirovan nivîn jî bipêşxistin. Êdî nivîn ne tenê ji bo razanê, herwiha bo veketinê, paldanê jî bûn.

Egîptiyan (misirî), grekan, romayî, medî, suryanî û farisan nivînên bilind, nivînên bi pê bikaranîne. Nivînên îro bingeha xwe ji wir digirin. Wan nivîn ji dar, kevir, metal çêdikirin. Dibêjin nivînên medî, faris û suryaniyan rengîn bûne, bi kulav û mafiran (xalî, xalîçe) dihatine xemlandin.

Di serdema navîn de, bi taybetî di nava çînên serdest de, nivînên bi perde, xêlî û dekorasyonan derdikeve. Niha jî ev mode heye, gelek bûk û zava nivînên xwe wisa dixemilînin, ango wekî dewlemend û arîstokratên serdema navîn.

Li Kurdistanê berê du cure nivîn hebûn, nivînên erdê û yên sekû, dîwan, xewgeyan. Ên erdê ji binrax (doşek, mitêl), balge (balîf), palge û lihêfên stûr pêk dihatin. Balîfên kurdî balorî, stûr, dirêj bûn ku îro viya bijîşk jî pêşniyar dikin, lewra li anatomiya hestiyên stûyê tê.

Nivînên kurdan ji hiriyê bûn, pembû kêm dihat bikaranîn. Malbatên aboriya wan baş bûn, ji pirtikên firendeyan bûn ku nerm bûn.

Cureyên sereke yên nivînê 
 Nivînên zarok û pitikan
 Nivînên bi binraxê, nivînên bi doşekê
 Nivînên serhevkî
 Nivînên kêşokî, nivînên wekî berkêşkan tên kişandin
 Nivînên guhêzbar, nivînên portatîf
 Nivînên parcotan, nivînên cotik
 Futon (nizm in, japonî)
 Nivînên bi xêlî, nivînên serdema navîn
 Nivînên bilindî
 Nivînên bi hewayê
 Nivînên avê
 Nivînên nexweşan
 Nivînên piştê, nivînên tên qatkirin û dikevin çemedanan
 Nivînên taybet

Herwiha 
 Odeya nivînê

Nivîn
Odeya nivînê

Odeya nivînê, mezela nivînê, nivîngeh an ji xewgeh, odeya yan cihê ku lê tê nivisandin, xewtin (raketin, razan), pal dan e. Odeyên nivînê bo armancên din jî dikarin bên bikaranîn. 

Di pirraniya malên îro de odeyên raketinê hene. Li Kurdistanê her malek diviyabû ji xeynî odeya parcotan (mêr û jin) û zarokan, diviyabû odeya mêvanan jî heba. Odeya mêvanan ji hemî odeyên din baştir dihat xemilandin.

Hin ji odeyên raketinê (razanê) 
 Odeya parcotan
 Odeya zarok û pitikan
 Odeya mêvanan
 Odeyên hotel û seyrangehan
 Odeyên nexweşan
 Qawîşên girtîgehan

Di odeyên parcotan de pirranî nivînên parcotan, kincdank an camedan, komodîn, dexîloka kincan, lambe ûêd hene.

Dema mirov behsa odeyên nivînê dikin, berê li Kurdistanê odeyên mêvanan dihate bîra mirov. Lê îro pirranî odeyên parcotan, odeyên mêr û jinan tên bîrê.

Nivîn
Balgeh

Balgeh an jî balîf ji bo nivistin (raketin, razan, xewtin), pal dan, veketinê ye. Balîf wekî aksesuar jî tên bikaranîn. Li ser kursîpalek, paldankan jî tên bikaranîn. 

Balge pirranî bo binê serî ye, bo xewê ye. Dema miriv behsa nivînêkê bike, binrax, lihêf û balgeh tên bîra mirov. Nivînekê dikare bêî karyolaya xwe be, ango dikare bêî pêyan be, lê bêî balgehê pirr nabe. Mirov dikare bêî wê jî razê, lê kêm kes ji wê hezdikin.

Balîf divê zû bên şûştin 
Ji ber ku hin cureyên bakteriyan dikarin xwe di nava balîfan de bicih bikin, çêtir e herî kêm mehê carekê bên şûştin, bi taybetî yên pitikan divê pakij bên xwedîkirin.

Tekstîl
Tekstîla malê
Binrax

Binrax, doşek, mitêl, nalîk bo nivisandin (raketin, razan, xewtin), veketin û paldanê ye. Herwiha mirov dikare bo armanceke din jî bikarbîne. 

Binrax navê wan ê giştî ye. Mitêl, doşek ji ya di odeya nivînê de, yan odeyên din raketinê de tên bikaranîn e. Lê ji ber ku pirranî tenê ji bi nivisandê (razan) tê bikaranîn mirov dikare di heman wateyê de bikarbîne. Ango hin doşek hene tenê ji bo veketin an paldanê ne, ne ji bo odeyên nivînan in.

Binraxên nûjen rengîn in. Gelek cureyên wê hene. Berê li Kurdistanê ji hiriyê dihatin çêkirin. Nivînên klasîk ên kurdî de herwiha lihêf, balgeh jî hebûn.

Dîroka binraxê 
Dîroka binraxê jî dişibe ya nivînan. Medî, romayî, faris û grekan nivînên bi pê bikaranîne û binraxên xwe li ser karyolayan danîne. Heger karyola neban jî, binraxên xwe stûr çêdikirin. Ji ber wê ye binraxên kurdan gelek stûr in.

Di sedsalên 12. û 13. de ji ereban derbasê ewropayiyan bûye. Li Ewropayê binrax gelek bipêş ketine. Mirov dikare bêje cureyên niha hene, pirranî li Ewropayê hatine pêşxistin.

Cureyên binraxê 
 Binraxa hewayî

Nivîn
Lihêf

Lihêf parçeyek ji nivînê ye, bo nivisandinê ye. Nivînên klasîk ji binrax, balgeh û lihêfan pêk tên. Lê ev ne mecbûrî ye, niha hin paldank, nivînên kêşokî, nivînên piştê, nivînên avê, nivînên bi hewayê ûêd hene ku ew bi xwe wekî binraxê (doşekê) tên bikaranîn û bo porkirinê jî nivîno (betaniye) hene.

Lihêfên kurdî pirranî ji hiriyê ne, stûr an tenik in, neqşandî ne û ji qumaşên cuda ne.

Mijarên têkildar 
 Nivînoya Sêrtê, betaniyeya Sêrtê
 Nivîno
 Nivînên Bêrtiyan
 Nivîn
 Binrax
 Balgeh

Tekstîla malê
Tekstîl
Sobe

Sobe, (ji osmanî: soba < macarî: szóba, < almaniya navendî: Stuba (odekî germ)) alava germkirinê ye. Li ser sobeyê xwarin tên çêkirin. Hin sobe hene wekî argûn jî tên bikaranîn. Gelek cureyên sobeyê hene lê niha roj bi roj hejmara wan kêm dibin lewra germîker (kalorîfer) û radyatorên bi gaz û elektrîkê dixebitin pêşdikevin.

Li Kurdistanê pirr tên bikaranîn. Kurdistan bi giranî welateke çiyayî ye. Avhewaya wê sar û berfî ye. Zivistanên Kurdistanê sar in. Bi taybetî li herêmên Serhed, Dêrsim, Xerzan, rojhilatê Kurdistanê, deşta Rewanê bêî sobeyê nabe. Li Kurdistanê di sobeyan de dar, sergîn û komir (rêjî) tên şewitandin. 

Sobeyên klasîk ji borî, bindanka sobeyê, arkolk (maşe) pêk tên. Niha bi dehan cureyên wê hene. Li Kurdistanê pirranî sobeyên ku wekî argûn jî tên bikaranîn hene. Ango cihê pijandinê heye di van sobeyan de.

Alavên pêjgehê
Alavên germkirinê
Baragoi

Baragoi bajarekî Kenyayê ye. Di Kenyayê de ji bajarê re taxa danûstandinê tê gotin. Li bakurê bajarê Maralal û li rojhilata bajarê de jî Newala Sugutayê cîh digire. Beşekê Samburuyê ye. Nifûsa bajarê di gel du beşên eşîran niştecih digihîşe 20.000 kes ê (li gor hejmara 1999)

Çavkanî 

Bajar
Kenya
Bajarên Kenyayê
Alapala

Alapala (navê wê bi tirkî kirine Açıyazı), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Cinceroba Mezin

Cinceroba Mezin (navê wê bi tirkî kirine Ağzıpek), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Or

Or (navê wê bi tirkî kirine Altaş), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Xarziyana Mezin

Xarziyana Mezin (navê wê bi tirkî kirine Büyüksütlüce), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Xarziyana Biçûk

Xarziyana Biçûk (navê wê bi tirkî kirine Küçüksütlüce), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Dûdûna

Dûdûna (navê wê bi tirkî kirine Balıkçılar), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Gûlebert

Gûlebert an Golebert (navê wê bi tirkî kirine Çamlıçatak), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Qonzûlût

Qonzûlût an Gûnzût (navê wê bi tirkî kirine Çataldere), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Sabqare

Sabqare yan Sefkar (navê wê bi tirkî kirine Gürçayır), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Kîrman

Kîrman (navê wê bi tirkî kirine Güzçimeni), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Sarzeb

Sarzeb (navê wê bi tirkî kirine Sugöze), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Lorî, Erdêxan

Lorî (navê wê bi tirkî kirine Yokuşdibi), gundekî ser Erdêxanê ye.

Gundên Erdêxanê (navend)
Kulav

Kulav, ferenc ji çêkirina cîrax, binrax, kulavîn, cilûberg ûêd ku ji hiriyên (herwiha mû jî) tên çêkirin re dibêjin. Kulav navê tişta xam a vê karê ye, qumaşa ji dakutandina hiriyê (kêm be mû jî) tê amadekirin e. Pirranî hiriya pez, hêştirê tê çêkirin. Li derveyî Kurdistanê ji ya lama û kêrguhan jî amade dikin.

Hirî, mû bi alîkariya av, sabûn û germiyê (tînê) tevlîhev dibe. Dema hat kutandin jî, dişide, hevdu zexm digire, pê hev digire. Li Kurdistanê heya salên 2000'î kulavçêkerî yek ji karên gundiyan bû. Kulavînên şivanan, cîraxên sekûyan û odeyên mêvanan ji kulav dihatin çêkirin.

Kulav û kulavînên kurdî rengane û bixemil bûn. Xemil û nexşên kulavê li ser hiriyê dihatin danîn û bi kutana kulav re ew li ser kîp dibûn, dizeliqîn.

Zanist texmîn dikin, 8 hezar sal beriya zayînê mirovan fêrî kulavçêkeriyê bûne.

Ferhengoka kulavê 
 Kulav, kulava çorsane ye, tişta bingehîn, madeya xam a kulavînan e,
 Kulavîn, ji tiştên ji kulavê tên çêkirin re dibêjin
 Cîraxa kulavîn, kulavê ku wekî xalî(çe)yan tên raxistin e
 Libûd, kesên kulavan çêdikin, vî karî dikin in
 Libûdî (hin devokan lebûdî), pîşeyê libûdan e
 Kulav kirin (rûxarê tiştekî bi kulav biriqandin) 
 Kulavê şivanan, li şevînê şivan, berxvan an gavan tê de pal didin, radikevin. 
 Kulavkî (tiştê ku wekî şeklê silindir hatiye nûrandin)

Destkarî
Tekstîl
Tekstîla malê
Bestir
Cûmkerî

Cûmkerî, çilagî, korskerî, tevnkerî, tekstîl (bi latînî textilis) ji karê cilûbergan (kinc, pot, çek, came jî di nav de), hilberîna wan re tê gotin. Herwiha bo dekorasyonê jî cûmkarî xizmetê dike. Ji navê bazar, pîşeyê vê karê re cûmkerî dibêjin. Bo madeyê xam ê cûmkeriyê lûf, ta û biskên berhemên ji ajalan û riwekan tên bikaranîn. Di zimanê ewropayiyan de bêjeya herî nêzîk bo cûmkeriyê tekstîl e.

Dîroka cûmkeriyê 
Dîroka cûmkeriyê gelek kevn e û kes nizane kengî destpê kiriye. Bermahiyê 30 hezar salî bidest ketine ku 30 hezar salan berê lu herêma Qefqasê cûmkerî hebûye, mirovan bo pêdiviyên xwe tevnên tevnkariyê ava kirine.

Şaxên sereke yên cûmkeriyê 
 Hilberîna cîlûbergan
 Cûmkeriya malê
 Cûmkerî bo endustriyê

Hilberîna bergan êdî bi makîneyan dibin. Bo wê fabrîk û kargehên mezin hene. Ji kiras û serpêyan heya perdeyên giranbiha yên hotelan di fabrîkên cûmkeriyê de tên hilberîn.

Destkarî (kardestî) li seranser cîhanê ketiye xetereya berdewamiyê, lewra roj bi roj kêm dibe. Xalî, kulav, cîrax, binrax ûêd çend pêdviyên malê hêj jî li gelek deverên Kurdistanê di malê de bi destan tên çêkirin. 

Cûmkeriya malê jî xurt e. Çarşev, rûlihêv, pêjgîr, asîtan, destmal û gelêk cureyên dercawan û newresîman li seranser cîhanê bi serê xwe bazareke mezin ava dikin.

Girêdan (ne bi kurdî ne) 
 Verschiedene Textilien und ihre Beschreibung  (almanî)
 Stoffe Grundlagen  (Stand 2011; PDF-Datei; 40 Seiten; 186 kB) (almanî)
 Praxisratgeber zum Textildesignrecht (almanî)

Tekstîl
Perdeya pencereyê

Perdeya pencereyê perdeya ku di malan an kargehan de tê bikaranîn e. Ji qumaş, têkelên kîmyayî, depîn (textî), lajwerdan tên çêkirin.

Perde bêjeyeke kurdî/îranî ye. Herwiha pencere jî. Kurd ji pencereyê re pace, berkaz (perkaz), taq(e), mered, pacerê, şibake, sivak jî dibêjin. 

Perde bo kontrolkirina tavê û parastina jiyana taybet e. Ango perde jiyana mirov a malê vedişêre, tava zêde nahêle. Gelek cureyên perdeyan hene. Jin ji wan jî tenê bo dekorasyonê ne.

Li Kurdistanê perdeyan malan pirranî ji qumaşê ne. Perde bi kornîşan ve tên dardekirin. Perde bo armancê ne. Perdeyên stûr, perdeyên tûlê, perdeyên duparçe, perdeyên kurt, perdeyên şirikî ûêd hene. Her yek ji armancekê ne.

Tekstîl
Pencere

Pencere, vekirîbûnên geometrîk ên ji bo kontrolkirina hewa, ronahiyê ne. Di malan, otomobîlan de mecbûrî ne. Pencere vekirî yan ji camê ne. Herwiha sûna camê plastîk û têkelên din ên kîmyayî jî dibin. Bêjeya pencereyê pirranî pencereyên avahiyan tînin bîrê.

Cureyên pencereyan û binavkirinên kurdî 
 Pace, bo pencereyên yek qalpax û çorsane. Herwiha bo pencereyên otomobîlan.
 Pacerê, pencereyên ji çend çaviyan in, mezin in û li rûyê navendî yê avahiyan in.
 Berkaz (perkaz), di wateya pencereyê de ye, mirov dikare bo hemiyan bikarbîne lê heger çarçoveya wan nebin nayê bikaranîn.
 Şibak(e), pencereyên ji çar çaviyan in. Pencereyên li dîwarên stûr û aliyê hûndir bi pêşiya, çaviya wan hene. Di xaniyên kevirî yên berê de gelek bûn.
 Mered
 Kulek (qulek), bi devang û ne ji camê ne. Bi rojê tên vekirin, tarî û sermayê de tên niximandin. Berê di gom, kadîn û tewleyan de gelek bûn.
 Pacik, pencereyên biçûk.
 Pencereyên nûjen, bi gelek teknîkan in.

Pencere