nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Müge Anlı

Müge Anlı (jdb. , Stembol) pêşkêşkara televîzyonê û rojnamevana tirk e. Ji cîhana magazînan derbasî televîzyonê dibe. Bavê wê teter e û diya wê elban.

Di Kanal D'yê de bi navê Dobra Dobra (bi kurdî Deqerû, Gotinlirû) moderatoriya bernameyekê kiriye. Di Atv'yê de bêjeriyê dike. Herwiha li heman kanalê bi navê Tatli Sert (Şîrîn hijd) bernameyeke gotûbêjiyê birêve dibe.

Erdheja Wanê û Anli 
Müge Anlı di bernameyekê de li ser erdheja Wanê ya ku bi sedan kesan jiyana xwe jidest dabûn, helwesta xwe nîşand dide û şabûna xwe bo mirî û mexdûrên erdhejê tîne ziman. Anli herwiha dibêje: "Hûn keviran davêjin polîsan îcar jî hatine alîkariyê dixwazin. Divê hedê xwe bizanin".

Herwiha li ser erdheja li Bakurê Kurdistanê gelek ronakbîr, rojnamegerên tirk şabûna xwe tînin ziman. Ev di dîroka mirovahiyê de wekî helwesteke nepayî cihê xwe girt û bû babeta etîkê.

Çavkanî 

Jinên tirk
Jidayikbûn 1973
Bêjerên tirk
Moderatorên TV'ê
Rojnamevanên tirk
Mirovên zindî
Sorsorat

Sorsorat (navê gund bi tirkî Tabanlı lê kirine) gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.

Nêzîkî gund epîsentera erdheja Wanê ya sala 2011'an bû.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Wanê (navend)
Stratejiya vekêşanê

Stratejiya vekêşanê (bi îng. Strategy of tension, têgîn ji îtalî strategia della tensione)  stratejiyek ji şerê psîkolojîk e ku armanca wê di nava koma di hedefê de ye, bêbawerî, bêaramiyê afirandin e. 

Koma hedefê dikare dewletek, herêmek an komeke taybet a civakê be. Ev stratejî jî wekî tevayiya stratejiyên din ên şerê psîkolojîk, him ji aliyê dewletan ve, him jî rêxistinan ve dikare bê pêkhênan.

Ji vekêşanê re di kurdî rageşî, tansiyon, kel, hêrsoyî, libarbûn jî dibêjin.

Alav û rêbazên wê îlegal in, pirranî êrîşên çekdarî yên terorê, kujtin, dîlgirtin, operasyonên paramîlîtar, çalakiyên îndîrekt ên psîkolojîk, mecbûrhiştina konseptên aborî, xof, provokasyonên birêkûpêk, agahiyên nerast belavkirin ûêd in.

Bingeha têgînê 
Ev binavkirina sala 1990'î de ketiye lîteratura şerê psîkolojîk. Di nava salên 1969 û 1984'î de li Îtalyayê ji aliyê dewlet û komên dijber ên bavxweyî de bêî rawestan bihevçûnek hebû. Di sala 1977'ê de zanayek vê bihevçûnê wekî "stratejiya vekêşanê" binavdike û ev têgîn derbasê lîteraturê dibe.

Hin mînakên wê 
 Şerê Tirkiyeyê yê li dijî PKKê
 Têkiliyên Tirkiyeyê bi Herêma Federal a Kurdistanê re
 Dîroka bihevçûnên Îsrael û filistîniyan
 Programa nîjadkujiya Nazîyan a bo cihûyan

Hin rêbazên wê yên klasîk 
 Hêzên dewletê kincên dijberan li xwe dikin, diçin li komên ku berevaniya wan dijberan dikin xirabiyê dikin. Dixwazin viya bikin para wan û navê wan reş bikin.
 Roja ku rewşa bihevrejiyana koman hinekê baş bû êrîşeke mezin ê terorîstî tê lidarxistin. Dixwazin tirs, bêbaweriyê belavbikin.
 Revandina sîvîlan. Meytên wan nîşan nadin ku hestên koma di hedefê de ye zindî bihêlin. Ango lêzimên qurban her di nakokiyê de bimînin, li hêviya qurbanî bin. Zîndîxwedîkirina hestan, dikare bandora tirs, bêbawerî û xofê jî zindî bigire. 
 Bi nirxên komê lîstin. Bo mînak mizgeft, pîrtûkên olî tên şewitandin. Pisiya mirov bi komê didin xwarin, al û sîmbolên komê tên qedexekirin, heqaret bi meytên lehengên komê tên kirin ûêd.
 Birêkûpêk aboriya komê tê xirabkirin.
 Bi şevê, di xewê de kom tê acizkirin.
 Derbareyê leheng û nirxên komê de agahiyên nerast tên belavkirin.
 Bi exlaqê jinên komê tên lîstin. Lewra jin him dê, him xwediyê malê, him hevjîn e. Rola wê di perwerdeya zarokan, îstîkrara malbatê de mezintir e. Bi taybetî li rojhilata navîn, bakurê Afrîkayê jin wekî namûsê jî tên dîtin.
 Efsaneyên nerast tên çêkirin. Kom bi dîrok, û efsaneyên nerast tê perwerdekirin, agahdarkirin.
 Nakokiyên navxweyî yên komê zindî tên girtin. Bo mînak ol, mezheb, ziman, zaraveyên komê tên tehrîkkirin. Bi viya peyama "ti carî yekitiya komê pêk nayê" tê dayîn.

Têgînên sîxuriyê
Stratejiyên polîtîk
Terorîzm
Dekbazî
Şerê psîkolojîk
Erdheja Gimgimê 1966

Erdheja Gimgimê 1966 yek ji erdhejên mezin ên li Kurdistanê pêk hatine ye. Di 19ê tebaxê 1966ê de li navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê, Xinûs û gundên devedorê rûdide.

Wê demê teknîka pîvana erdhejê nebûye, lê çavkaniyên romiyan (tirk) hêza wê wekî 6,9 richter didin zanîn. Gorî tomarkirinên fermî 2.394 kesan jiyana xwe jidest dane, 1.489 jî birîndar bûne.

Erdheja 1966ê du caran dibe. Yekem erdhej di 7ê adarê 1966ê de di katjimêr 03:16yê de bi hêza 5,6 richter rûdide. 14 kes jiyana xwe jidest didin, 75 jî birîndar dibin.

Erdheja duyem û mezin jî di 19ê tebaxê de, di katjimêr 14:22yê de dibe. Lê dema behsa erdheja Gimgimê (Varto) bê kirin, a duyem, a mezin bibîrdikeve.

Alîkarî winda dibe 
DYA, Almanya, Îsrael, Îran, Pakistan û gelekên din bi bihayê 40.000 xaniyan dirav didin Tirkiyeyê. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Piştî erdhejê di sala 1973, 1990 û 1999î de ji gel re bi giştî 5 hezar xanî yan baraqe tên çêkirin.

Binêrin 
 Erdheja Gimgim û Xinûsê 1946

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Gimgim
Xinûs
Erdheja Gimgim û Xinûsê 1946

Erdheja Gimgimê 1946, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 31'ê gulanê 1946, di katjimêr 05:15'ê de rûdaye. Navenda erdhejê navçeya parêzgeha Mûşê Gimgim û Xinûs gundên wê bûye. Hêza wê 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvana hêza erdhejê li herêmê nebûne, ev agahî ji statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye) ne.

Bi qasî 17 çirke berdewamkiriye, 839 kesan jiyana xwe jidest dane, 343 jî birîndar bûne. 1986 avahî bi giştî, li dora 2.000 xanî jî qismen xirab bûne.

Gundên Sofiyan, Qerqerût, Leyleg, Stûkuran, Kovik, navenda Gimgimê ziyana herî mezin dîtine. Ji ber ku berbangê bûye, pirranî zarokên di xewê de ne jiyana xwe jidest dane.

Gelo erdhejê navê xwe daye Gimgimê? 
Tê gotin li Gimgimê bîst salan carê erdhej dibin. Di sala 1986'ê de erdhejeke biçûk dibe, ti ziyanê nade. Îdîa hene ku serbajarê navçeya Vartoyê, Gimgimê navê xwe ji erdhejê girtiye. Ango dema erdhej dibe dengên gim, gum

Binêrin 
 Erdheja Gimgimê 1966

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Gimgim
Xinûs
Erdheja Bazîdaxa-Bêgiriyê 1976

Erdheja Bazîdaxa - Bêgiriyê 1976, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 24ê çiriya paşîn 1976ê de li parêzgeha Wanê li Bazîdaxa, Bêgirî û devedorê wê rûdaye. Hêza erdhejê (gorî tomarkirinên Tirkiyeyê) 7,5 richter bûye.

Navenda erdhejê Bazîdaxa û Bêgirî be jî, Erdîş, Qerqelî, Bazîd û gelek deverên din jî ziyanê dibînin. Mirov dikare vê erdhejê wekî erdheja parêzgeha Wanê jî binav bike.

Di erdhejê de 3.840 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 9.832 avahî ziyanê dibînin. Dema erdhej dibe li herêmê hewa sar, -17 °C ye. Gelek kes jî ji sermayê dimirin, bi taybetî mirovên nexweş, pitik.

Dewleta Romê (Tirkiye) heya hefteyekê ti alîkarî nade herêmê. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdên li devedorê, bi erdhejê re têdikoşe. Erdhej di katjimêr 12:22yê de diqewime.

Di dîroka nêzîk de piştî Erdheja Ezirganê 1992, duyemîn erdheja mezin e. Bi hezaran gundî bi salan bê mal û bê xanî man. Tirkiyeyê alîkariyên welatên din dabûn, neda mexdûran. Kurdan bi hêza xwe birînên xwe kewandin, çareya serê xwe geriyan. Bi salan şûnde li hin gundan dewletê çend xanî çêkirin.

Çavkanî 

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê

Erdhejên li Îranê
Erdheja Ezirganê 1992

Erdheja Ezirganê 1992, yek ji erdhejên li Tirkiyeyê bûne ye. Di 13'ê adarê 1992, katjimêr 19:08'yê de rûdaye. Hêza wê 6,9 richter hat pîvandin.

Di vê erdhejê de 653 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. 8.057 avahî ziyanê dibînin. Navenda vê erdhejê nêzîkê ya Erdheja Ezirganê 1939'ê ye. Di dîroka nêzîk de, bi qasî ku pê tê zanîn 6emîn erdhej e li vê parêzgehê dibe.

Bakurê Kurdistanê li ser xeta erdhejê ya bixeter e. Ji ber ku axa zemînê ya parêzgeha Ezirganê nerm e, erdhej bêhtir ziyanê dide.

Binêrin 
 Erdheja Ezirganê 1939

 

Ezirgan
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Ezirganê 1939

Erdheja Ezirganê 1939 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 26-27ê kanûna pêşîn 1939ê de rûdide.

Hêza wê 7,2 richter bûye. Di dîroka nêzîk a Kurdistanê de erdheja herî mezin ev e. 32.962 kes jiyana xwe jidest didin, zêdetirî 100.000 kes jî birîndar dibin.

Gorî tomarkirinên fermî 116.720 avahî ziyan dîtine. Dewletê alîkariyekê nedaye gel. Piştî vê erdhejê aboriya herêmê xirab bûye, gelê herêmê koçber bûne. Bi dehhezaran kes ji bo jiyana xwe bidomînin diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê.

Xizanî û koçberî 
İsmet İnönü ji berê de dixwest sînorên Kurdistanê ji kurdan bên valakirin. Wî digot bila li Erdêxan, Erzîrom, Ezirgan, Meledî, Gurgum û Eskenderûnê nifûsa kurdan bê kêmkirin, heger nikarin jî kurdên van deveran bilez bên asîmîlekirin.

Erdheja Ezirganê rê dide ku bi hezaran romî (tirk) û misilmanên Qefqas, Azerbaycan, Gurcistan ûêd bînin li parêzgeha Ezirganê bicih bikin.

Bi salan şûnde Tirkiye ji bo koçberên tirk ên nû hatine, avahiyan, gundan çêdike, axa bikêr dide wan.

Li ser vê erdhejê gelek stran hatine çêkirin. Bandora wê bi dehsalan li ser gel maye. Kurdên xizan dema dixwazin ji koçberiyê vegerin, rastî astengiyan tên.

Binêrin 
 Erdheja Ezirganê 1992

 

Ezirgan
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Licêyê 1975

Erdheja Licêyê 1975 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 6ê îlonê 1975ê, katjimêr 12:20ê de li Licê û gundên wê rûdaye. Bi qasî 23 çirke berdewamkiriye. Gorî çavkaniyên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 6,6 richter bûye.

2.385 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 8.149 avahiyan ziyan dîtine. Tirkiyeyê di demê de ti alîkarî neda mexdûran. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdan devedorê li çareya serê xwe digere.

Bandora erdhejê xwe li Erxenî, Farqîn, Hênê, Hezro, Pasûrê jî dide der. Li van deran jî li dora 20 hezar avahî ziyanê dibînin, gelek kes jiyana xwe jidest didin.

Ziyana erdhejê, kêm be jî, li Riha, Mêrdîn, Sêrt, Mûş û Mezrayê dikeve. Kurd dewletê protesto dikin ku çima alîkariyekê nade. Bi vê mebestê meşekê tê lidarxistin. Gel 3 rojan berî bi Enqereyê dimeşe.

Dîsa alîkariyê nadin kurdan 
YKSS, Îtalya, Almanya, Fransa, Îran, NY alîkariya diravê didin. Dibêjin bi wan alîkariyan dikaribûne 50 hezar avahî bên çêkirin.

Xaça sor a Japonê 10 hezar Dollar, saziya veguhastina hewayî ya Îranê 500 hezar Riyal, DYA 25 hezar Dollar, fîrmaya petrolê Shell 500 hezar Lira alîkariyê didin Tirkiyeyê daku bide mexdûran. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Bi salan şûnde dewlet li hin gundan çend xanî û bareqeyan çêdike.

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Licê
Erdheja Pilemorê 1967

Erdheja Pilemorê 1967 yek ji erdhejên li Tırkıyeyê bûne ye. Di 26ê tîrmehê 1967ê, katjimêr 20:53ê de li parêzgeha Dêrsimê, navçeya Pilemorî û devedorên wê rûdaye. Hêza erdhejê 6,5 richter bûye.

Di erdhejê de 97 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes birîndar bûne. 1282 avahiyan ziyan dîtine. Pilemorî jî wekî Ezirgan, Gimgim, Wanê li ser xeta bixeter a erdhejê ye.

Erdheja 2003 
Di 27ê kanûna paşîn 2003ê de li heman herêmê erdhejeke din jî dibe. Hêza wê 6,5 richter bûye.

 

Pilemor
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Çewlîgê 1971

Erdheja Çewlîgê 1971, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 22'ê gulanê 1971, katjimêr 16:43'ê de li parêzgeha Çewlîgê rûdaye. Hêza wê 6,8 richter hatiye pîvandin.

Di vê erdhejê de 878 kesan jiyana xwe jidest dane, 700 birîndar bûne, 9.111 avahiyan ziyan dîtine. Bandora xwe li parêzgeha Ezirganê jî dide. 10 roj beriya wê li bajarê Tirkiyeyê Burdurê erdhejek dibe.

Gelek alîkarî tên berhevkirin lê pirraniya wan bo mexdûran nayê terxankirin. Gelê herêmê bi alîkariya kurdên devedorê li çareya serê xwe digerin.

Binêrin 
 Erdheja Çewlîgê 2003

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Bîngol
Erdheja Çewlîgê 2003

Erdheja Çewlîgê 2003, erdheja ku sala 2003 li parêzgeha Çewlîgê dibe ye. Çewlîg jî wekî Ezirgan, Gimgim, Xinûs, Wan li ser xeta bixeter a erdhejê ye.

Erdhej di 1'ê gulanê 2003, katjimêr 03:27'ê de rûdide. Hêza wê 6,4 richter bûye. Di erdhejê de gorî tomarkirinên fermî 176 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. 625 avahî ziyan dîtine.

Dibistana asîmîlasyonê bû gora xwendekaran 
Li bajarên Bakurê Kurdistanê, dibistanên sitarê (tr. yatili okul) hene ku armanca dewletê ew e, di van dibistanan de zarokên kurd asîmîle bike, têkiliyên wan bi civaka kurd û daxwazên kurdan re qut bike. Di erdheja Bîngolê ya sala 2003'yê de ji van dibistanan yek hildiweşe 84 xwendekar jiyana xwe jidest didin.

Binêrin 
 Erdheja Çewlîgê 1971

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Bîngol
Xinûs
Erdheja Erzîromê 1983

Erdheja Erzîromê 1983, di 30'ê kewçêrê 1983, katjimêr 04:12'yê de li parêzgeha Erzîromê rûdide. Hêta wê 6,9 richter bûye.

Di erdhejê de 1.155 kes jiyana xwe jidest didin, 537 kes birîndar dibin û li dora 10 hezar avahî (kêm an zêde) ziyanê dibînin. 30 hezar ajalên malê telef dibin.

Erzîrom
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Colemêrgê 1930

Erdheja Colemêrgê 1930, erdheja di 7'ê gulanê 1930, katjimêr 00:34'ê de li parêzgeha Colemêrgê û herêmên nêzîkê wê bûye ye.

Erdhejê bandora xwe gihandiye gundên rojhilata Kurdistanê jî. Gorî tomarkirinên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Lê ji ber ku wê demê alavên pîvandina erdhejê di destê dewletê de nebûye, bawerî pê nabe. Dibe ku hêza erdhejê kêm an zêde be.

Di erdhejê de 2.514 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. Erdhej ziyanê dide 3.000 avahiyan.

Girêdan 
 Gelek statîstîk û agahî (îng.)

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Hekarî

Erdhejên li Îranê
Moşçena

Moşçena (bi ûkraynî ) gundekî li başûrê rojhilatê Ûkraynayê û herêma Volinê ye. Gundê Moşçena nêzîkî herêma Kovelê û herêma Volinê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Ûkrayna
Erdheja Bazîdê 2004

Erdheja Bazîdê 2004, erdheja di 2'ê tîrmehê 2004, katjimêr 01:30'yê de li Bazîd a girêdayî parêzgeha Agirîyê rûdaye ye. Hêza wê 5,1 an 5,2 richter bûye. Navenda erdhejê axa gundê Dûmo û Arzabê bûye. Li gundê Çalqana Zetoyê û gelek gundan jî ziyan çêdibe.

Di erdhejê de 17 kesan jiyana xwe jidest dane, 32 jî birîndar bûne. 1000 avahiyan ziyan dîtine. Erdhej li parêzgehên Kurdistanê yên din jî hatiye pêhesîn. Erdhej 5 – 27 km di kûrahiyê de pêk hatiye.

Ji ber ku wê demê niştecihên herêmê pirranî li derve bûne, ziyan kêm bûye. Yewnanistan û Fransa alîkariyê didin.

Alîkariyê dîsa kurd dikin 
Alîkariya dewletê pirr dereng tê û têra mexdûran nake. Kurd dikevin seferberiya alîkariyê. Bi taybetî xelkê Erzîrom, Îdir, Qers û Wanê pirr alîkarî dikin. Di heman demê de yekîneyên leşkerî yên romê (tirk) bi armanca alîkariyê dora gundan digirin. Ev yeka han alîkariyê dijwartir dike.

Li ser daxwaz û nerazîbûnan, xaça sor a dewletê 43 çardark, parêzgariya Erzîrom jî 510 nivînoyan didin. Du pêjgehên rojgerk (seyar) tên avakirin. Îcar jî dewlet kevçî û çatelan nade xelkê û nahêle kurdên xêrxwaz jî bidinê. Xelk bi dest-lepan xwarinê dixwin.

Gel perîşan dikeve. Zivistanê di mercên awarte de, bi sedan kes nexweş dikevin. Alîkariyên diravî, dîsa bo mexdûran nayên terxankirin.

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Bazîd
Erdheja Agirî-Dutaxê 2007

Erdheja Agirî-Dutaxê 2007, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Navenda erdhejê axa Dutaxê ye. Lê ji ber ku Dutax girêdayî Agirîyê ye, ev erdhej bi navê erdheja Agiriyê jî tê binavkirin. Di 21ê kanûna paşîn 2007, katjimêr 09:38ê de rûdaye. Hêza wê 5,0 richter bûye.

Bandora erdhejê li rojhilata Kurdistanê, Ermenistanê jî dide. Avahiyên kevn ziyanê dibînin. Di erdhejê de, gorî tomarkirinên fermî, kesê jiyana xwe jidest nedaye.

Girêdan 
 Moderate earthquake shakes eastern Turkey, damaging homes in 7 villages (îngilîzî)

Agirî
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Xarpêtê 2010

Erdheja Xarpêtê 2010 an erdheja Mezrayê, erdheja di 8'ê adarê 2010, katjimêr 04:32'yê de li parêzgeha Xarpêtê rûdaye ye. Hêza erdhejê 6,0 bûye.

Erdhejê bi giranî ziyan daye Dep, Qowanciyan û gundên wan. 41 kesan jiyana xwe jidest dane, 34 kes birîndar bûne.

Girêdan 
www.news.com, Death toll from Turkish quake climbing  (îngilîzî)

 

Elezîz
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Qersê 1926

Erdheja Qersê 1926, erdheja di 22'ê kewçêrê 1926, katjimêr 21:59'ê de li parêzgeha Qersê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî, hêza erdhejê 5,7 an 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvandinê di destê dewletê de nebûne.

Di erdhejê de 355 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara miriyan nayê zanîn lê gelek bûye. Erdhejê ziyan daye Ermenistanê jî û li parêzgehên nêzîk pê hatiye hesîn.

Girêdan 
   (bi zimanê romî ye)

 

Qers
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Milazgirdê 1903

Erdheja Milazgirdê 1903 an erdheja Kelê, erdheja 29ê nîsanê 1903, katjimêr 01:46ê de li parêzgeha Mûşê, di axa Milazgirdê (Kelê) de rûdaye ye.

Hêza erdhejê gorê tomarkirinên navneteweyî, 6,7 richter bûye. Erdhejê de li navenda Milazgirdê 600 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara birîndaran jî gelek bûne. Bi giştî nêzîkê 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane.

Kîjan rast e? 
Hin çavkaniyan de roja erdhejê 24ê nîsanê 1903 hatiye nivîsîn. Bi texmînî ev rast e, lewra wê demê heya nûçe bigîhîşta rojnameyan 1-2 roj derbas dibû. Û tê gotin hejmara miriyan tenê li navenda Milazgirdê 600 kes bûye, bi giştî 2.626 bûye. Pirraniya wê ji gundên Milazgirdê û Kopê bûne.

Hêj jî li ser tê axavtin 
Erdhejê bandora xwe li gundên Kop û herêma Xandilîsê jî daye. Di nava gel de hêj jî behsa vê erdhejê tê kirin. Dibêjin ava Mûradê ji wê rojê ve hinekê miçiqiye, berê zêdetir bûye. Li ser erdhejê dengbêjên herêmê stran çêkirine. Minareya mizgefta Kelê ketiye xwarê (dibe ku di erdhejeke din de be).

Girêdan 
   (bi zimanê romî ye)
   (bi zimanê romî ye)

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Milazgir
Erdheja Erzîromê 1859

Erdheja Erzîromê 1859, erdheja di 2ê hezîranê 1859, katjimêr 10:30yê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,1 richter bûye. Di erdhejê de 15.000 kesan jiyana xwe jidest dane an winda yan birîndar bûne.

Gelo ev erdhej e? 
Di suhbetên gel de behsa erdhejeke li Erzîromê tê kirin ku dibêjin bi havînê bûye û bêhna mirovên jiyana xwe jidest dane hawirdor girtiye. Pirr kes mirine û zivistanê re li hin deveran xela rabûye. Gel xizan ketiye, zîn û hespên xwe bi tûrekê ard (arvan) dane. Hin kes ji dêvla Erzîromê ve Hesenqela jî dibêjin.

Girêdan 
 Agahî ji wîkîpediya îngilîzî

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erzîrom
Erdheja Hesenqelayê 1924

Erdheja Hesenqelayê 1924, erdheja di 13ê îlonê 1924, katjimêr 16:34ê de li parêzgeha Erzîromê Hesenqelayê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî hêza erdhejê 6,8 (an 6,9) richter bûye.

Di erdhejê de 310 kesan jiyana xwe jidest dane, ji wan 60 li navenda Hesenqelayê wefat kirine. Bandora erdhejê xwe gihandiye navçeyên din ên parêzgehê û hin gundên Erdêxanê jî. Li deşta Hesenqelayê pirraniya avahiyan ziyanê dibînin.

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Hesenqela
Erdheja Dîxorê 1935

Erdheja Dîxorê 1935, erdheja di 1'ê gulanê 1935'ê de li parêzgeha Qersê, axa Dîxorê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,2 richter bûye.

Di erdhejê de 200 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes jî birîndar bûne. Erdhejê ziyan daye 1.3000 avahiyê.

Tirkan tînin li gundan bicih dikin 
Di erdhejê de gundê Zibînî (?), Ekreg (?), Celal (gund) û gelekên din ziyanê dibînin. Bi fermanekê dewletê jandarme tirk û qefqasiyan tîne li gundan bicih dike. Tenê ji Şavşat a Artvinê 90 malbatê tînin di axa Dîxorê de bich dikin.

Ev bicih kirin heya 1950'yî didome. Sala 1945'ê dîsa gelek malbatan tînin bi alîkariya artêşa tirk bicih dikin. Bi salan nakokî di navbera kurdan û tirkên koçber hatine de derdikevin. Qismek ji wan ji aliyê xwediyê gundan ve tên derxistin, îcar dewlet wan dibe li Kopa Mûşê bicih dike.

Di sala 1956'ê de li seranser Bakurê Kurdistanê reforma tapoyan dikin. Tapoyên kurdan betal dikin, didin koçberên tirk.

Qers
Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Wan-Erdîşê 1941

Erdheja Wan-Erdîşê 1941, erdheja di 10ê îlonê 1941, katjimêr 23:53yê de li parêzgeha Wanê û bi giranî di axa Erdîşê te rûdaye ye.

Hêza erdhejê 5,9 (tomarkirinên fermî yên Tirkiyeyê de carban 7,0 richter jî nivîsîne) richter bûye. 192 (hin cihan 194 qeyd kirine) kesan di vê erdhejê de jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. Erdhejê bandora xwe li navçe û parêzgehên cîran jî daye.

 

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Erdheja Kanîreşê 1949

Erdheja Kanîreşê 1949, erdheja di 17ê tebaxê 1949ê de li parêzgeha Bîngolê, di axa Kanîreşa girêdayî Çewlîgê ye bûye ye.

Hêza erdhejê 6,7 richter bûye. Di erdhejê de 320 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne.

Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdhejên li Kurdistanê
Kanîreş
Xinûs
Transîstor

Transîstor (înglîzî: transistor) cihêzek nîvragihbarê ku tê karkirin li nav dewreyên elektronîk. Di elektronîk de, karkirina herî girîng ewe ku transîstor sînyalan hêztir dike. Bi vî awahî, voltaj û herîk tên bilindkirin. Yên karkirinê din jî, fonksiyona komutatorê. Wekî cihêzên nîvragihbar ên din, li transîstorê sê heb serî hene. Wana Emetor(E) û Baz(B) û Kolektor(C) in. Transîstorên modern, bi madeyan N û P tê çêkirin. Bi gorê hejmara vi madeyan, tîpê transîstor diguhere. Du tîp transîstor heye: yekî NPN û yê din jî PNP ye.

Dîrok 
Transîstorê pêşî, di sala 1947 de bi cerba John Bardeen û Walter Brattain dê li DYA'yê hat çêkirin. Ev cerb bi germanyum û zêr hat çêkirin, nîşan da ku sînyalê ketin tê bilind kirin bihêz.
Berê transîstor, tûbên vakum hebu ji bo hêzkirina sînyalan. Lê belê tûbên vakum pir mezin bu û hilberandinê van bi zehmet û biha bu. Wekî din, tûban zehf hêdî kardikir.

Berhavdana Transîstor û Tûbên Vakumî

Raseriyên Transîstoran 
 Biçûktir e
 Erzantir e
 Hilberandin hesantir e
 Herdem amade ne
 Voltaj û herikên karkirina wan hindik e
 Zû nayê şikestin
 Zexmtir e

Kêmasiyên Transîstoran 
 Transîstor nayê karkirin bi 1000 volt û zêdetir
 Di xebatên pirr bihêz û pirr frekans de transîstor rind kar nakin
 Di hinek xebatan de transîstor bideng kar dikin

Girêdanên derve 
 Introduction to the transistor .

Çavkanî 

Nîvragihbar

Hêmana elektronîk
Nîvragihbar

Nîvragihbar (îngilîzî: semiconductor) wek navê wê, madeyê navbera ragihbar û neragihbarê. Van madeyan, elektrîkê(birinê elektron) hinek diragihandin. Li Dinyayê, bûjenên tê zehf naskirin ev in: germanyûm û sîlîsyûm û selenyûm.

Dereceya ragihandinê bi zêdekirina germahiyê û nepakkirinê kane bê zêdekirin.

Ragihandina barên elektrîkî ji aliyê valahî (en:hole) û elektonên serbest, ku wek barkêş (en: charge carriers) tên zanîn, ve tê kirin. Madeyên nîvragihbar ên pak pêkhatiyên krîstal(en:crystal structure) ên bi bendên kovalent (en:kovalent bond) girêdayî peyda dikin. Di sifrê mûtleq (en:absolute zero), 0 K, de elektronên serbest namînin. Ji ber ku elektonan gişta cih girtine valahî jî namîne. Ger barkêş di madekî de tunebin, elektrîk jî nayê ragihandin. Herçî germahî zêde bibe hinek elektron dê ji cihê xwe derkevin, yanî benda biqetînin û serbest bigerrin. Evan elektronan dema ji cihê xwe derdikevin valahiyek pozitîv jî li şûna wan peyda dibe. Evan elektronên negatîv û valahiyên pozitîv karê barkêşiyê bicih tînin. Mirov kane bi zêdekirina nepakîyê jî jimareya barkêşan zêde bike.

Dîrok
Di 14ê adara 1782an de Alessandro Volta di nameyek xwe de cara pêşîn navê nîvragihbar (bi îngl.: semiconductor) bi kar anî. 
Bandora nîvragihbariyê di sala 1833'an de ji aliyê Michael Faraday ve hat vedîtin. Ew lê hay bû ku resîstansa sulfîda zîv (Ag2S) kêm dibe bi zêdekirina germahiyê. Divê pêwendî bo metalan wiha neba. Lêbelê wî hîç agahiyên çendanî yên derbarê têkiliya germahî û resîstîvîtiyê nedaye.

Materyalên nîvragihbar

Çavkanî
Duygu Canbaş

Duygu Canbaş (jdb. 1972 li parêzgeha Enqereyê) yek ji moderator û bêjerên (spîker) tirk e.

Di radyoya Enqereyê yaneya (klûb) hevbêjiyê (koro) ya zarokan de perwerde bûye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa rojnamegeriyê de dixwîne. Bi salan di kanala TV 8'ê de kar dike. Di kanala Habertürkê de bêjeriyê dike.

Erdhej û nîjadperestî 
Di erdheja Wanê 2011'yê de di nûçeya xwe de şabûna xwe tîne ziman ku qurbanî kurd bûne. Canbaş viya wisa bilêv dike: "Herçendî erdheh li rojhilatê, li Wanê bûbe jî, dîsa jî mirov xemgîn dibe".

Canbaş jî wekî Müge Anlı, hin ronakbîr, oldar û û siyasetmedarên tirk bi şabûna ji ber mirina kurdan û peyamên xwe yên nefretî, dilê mêxdûrên erdhejê diêşînin, tên şermezarkirin.

Şabûn ji ber erdhejê û şabûn ji bo mirina kurdan, bala etîknas, psîkologan dikişîne. Canbaş û yên din bo rojan rojeva Tirkiyeyê dagir dikin.

Çavkanî

Girêdan 
 Nûçeyek li ser şelipana Canbaşê 

Bêjerên tirk
Jinên tirk
Jidayikbûn 1972
Elîşêr Koçgirî

Elîşêr Koçgirî (navê fermî yê bi tirkî: Yücel Halis) (m. , li Xinêrê - Xakurkê) rojnamevan, fermandarekî kurd bû.

Bi salan di nava çapemeniya kurd de wekî rojnamevan, birêveber û peyamnêr dixebite. Sala 1988î tevlî nava refên PKKê dibe. Li Akademiya Mahsûm Korkmaz dimîne û bo xebatên çapemeniyê wekî berpirsiyar tê Kurdistan û Tirkiyeyê.

Li Enqereyê tê girtin û bi salan li zîndanê dimîne. Piştre tevlî nava ARGKê dibe. Li herêmên Dêrsim, Qoçgirî, Zagros, Garê, Xakurkê, Zap û gelekan pêşmergetî (gerîla) dike. Dibe fermandar û di meclîsa HPGê de cih digire.

Di êrîşeke artêşa Romê (Tirkiye) de bi tevî hevalên xwe jiyana xwe jidest dide.

Di Çanda Kurdî De Elîşêr Koçgirî 
Stranên Seyda Perinçek  û Tekoşîn li ser şehîdên Kurdistanê ên Rustem Cudî, Elîşer Koçgirî û Çîçek Botan heye.

Girêdanên derve 

 Elîşêr Koçgirî di HPG-Şehîdê de

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Kuştiyên cengê (PKK)
Mirin 2011
Tirûş

Tirûş (an jî rezîstans, înglîzî: resistor) hêmana pasîf ê elektronîke. Kengê herîk nav tirûş derbas dibe, tirûş berxwe dide û di xwe de voltaj peyda dibe. Xebata vî bi qanûnê Ohm va dibe. Di nav pirtûkan da bi tîpê R an jî r va tên nîşandan.

Nirxên tirûşan bi rengên xêzan li ser da tên berisandin. Yên din jî agahîyên(nirx, hêz û hwd) tirûşan hemû tên nivîsandin li serên van.

Tabloya Nirxê Tirûş

Çavkanî

Girêdanên derve 
 How does a Resistor works(Tirûş çawa dixebite). .

Hêmana elektronîk
Erdheja Îzmîtê 1999

Erdheja Izmîtê 1999, erdheja Marmarayê, erdheja Gölcükê yek ji erdhejên mezin û ziyandêr ên li Tirkiyeyê rûdane ye. Hêza erdhejê 7,6 richter bûye.

Erdhej di 17ê tebaxa 1999an, katjimêr 03:02yê de li herêma Marmarayê pêk hatiye. Ziyana herî mezin li Kocaeli, Yalova, Gölcük û Adapazarıyê ketiye.

Di erdheja mezin de bi giştî 17.217 kesan jiyana xwe jidest dane, 43.959 kes jî birîndar bûne. Kesên jiyana xwe jidest didin ji van deran in:

 Bolu: 270
 Bursa: 268
 Eskişehir: 86
 İstanbul: 981
 Kocaeli: 9.477
 Sakarya: 3.891
 Yalova: 2.504
 Zonguldak: 3

Girêdan 
 Magnitude 7.6 Turkey, 1999 August 17 00:01:39 UTC.  Agahî li ser erdhejê, ji USGS (ne bi kurdî ye)

Erdhejên li Tirkiyeyê
Kondansator

Kondansator (înglîzî: capacitor) hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên neragihbar‎ û du heb ragihbar(iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê C va tên nîşandan.

Agahiyên Teknîk 
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.
kondansatör aliye teknikida pır aliyada te bı kar anın hunduren sistemada encamen pır grıng dıxe hole minak: kondansatoreki jı tıjibun u valabuna wi tu dıkarı bı karbini ve demeda tu kari dem çebıki yani her alida aliye devreyen elektroniki da weki parazita jı hole rakırıne jıu ayne demeda enerjıye ka dengeliji kari çebıki

Çavkanî 
 baran deniz

Girêdanên derve 
 How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).
 How Capacitors Work(PDF û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite). 

Hêmana elektronîk
 Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)
Tramway

Tramway, tramvay, tramwey, tramvaî û tramva an jî bi tenê tram, bana kolanê, amyareke ragihandinê ye, pirranî bi elektrîkê dixebite. Li ser rêhesinê diajon lê hin cureyên nû hene ku li ser çerxe yan pêçkeyan diajon.

Ji bêjeya îngilîzî tramwayê navê xwe digire ku tê wateya "bana kolanê" yan ""kolanban"". Mirov dikare di kurdî wekî tram û K-Ban kurt bike. K-Ban anho kolanban, bana kolanê.

Hin avantajên wê hene, bo mînak di yek carê de dikare gelek rêwiyan rabigihîne û ji ber ku bi elektrîkê dixebite dûmanê dernayîne hww. Lê ji ber ku mecbûr in di ser banekê de herin, manewraya wê kêm e, di trafîkê de carnan dibe sedemê astengiyan.

Dîrok 
Yekem tramway di destpêka 1800î de li Gdansk a Polonyayê hatiye bikaranîn. Ew tramway bi werîsên hesinî dihatibûye kişandin. Li Almanya bajarê Dresdenê û li DYAyê bajarê San Franciscoyê bingeha tramwayan hatiye avêtin.

Yekem bana ragihandinê di sala 1832yê de li New Yorkê, li taxa Harlemê hatiye danîn. Wê demê bi hespan dihate kişandin. Bi derketina motoran ve ew jî sûdê ji motorê werdigirin.

Li Kurdistanê rêhesin kêm in. Herwiha li bajaran jî ragihandin pirranî li ser otobusan e. Ev him dibe sedem ku hewa qirêj be, him biha ye, him jî pirrbûna amyaran jiyana bajaran dijwartir dike.

Galerî

Çavkanî 

Tramway
Erdheja Valdiviayê 1960

Erdheja Valdiviayê 1960, yek ji erdhejên mezin e ku di 22'ê gulanê 1960, katjimêr 19:11'yê de, li Şîleyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 9,5 richter bûye.

Navenda erdhejê bajarê Valdivia bû ku 700 km li başûrê paytext Santiago de Chileyê dikeve. Sedemê erdhejê tsûnamî bûye. Tsûnamiya li Okyanûsa mezin rûdide, ji xeynî Valdiviayê, ziyanê dide  Hilo, Hawaii û Afrîkaya başûr jî. Di erdheja Valdiviayê de 3.000 kes jiyana xwe jidest didin.

Ziyana Şîleyê 
 Puerto Saavedra bi giştî hildiweşe.
 Puerto Montt, 90%ê avahiyan tên xwarê.
 Angol, 82%ê avahiyan xirab dibin.
 Los Angeles, 70%ê avahiyan tehrîb dibe.
 Talcahuano, 65%ê avahiyan tên xwarê
 Valdivia, 40% ji avahiyên bajêr tehrîb dibin.
 Concepción, 125 kes jiyana xwe jidest didin, gelek avahî tên xwarê.

Galerî

Girêdan 
 Chilean earthquake and tsunami  - îngilîzî

Erdhejên Şîleyê
Erdheja Haîtiyê 2010

Erdheja Haîtiyê 2010, yek ji erdhejên mezin e ku li Haîtî rûdaye. hêza erdhejê 7,0 richter bûye. Erdhej di 12ê kanûna paşîn a 2010, katjimêr 21:53:09ê de pêkhatiye.

Navenda erdhejê 25 km ji paytext Port-au-Princeyê dûr bûye. Nêzîkê 316.000 mirovan jiyana xwe jidest dane, 250 hezar kes birîndar bûne. Hin çavkaniyan de hejmar  kêmtir cihdigire. Ziyaneke mezin li paytextê Haîtiyê dikeve. Parlamena welat, girtîgeh ûêd jî tên xwarê.

Ji ber ku Haîtî welateke xizan e, têkoşîna bi ziyana erdhejê re baş nayê meşandin, nexweşiyên bisaw rûdidin, bi hezaran kes jî ji ber nexweşiyan dimirin. Gelek welat alîkariyê didin Haîtiyê.

Çavkanî 

Erdhejên li Haîtiyê
Înduktor

Înduktor (înglîzî: inductor) hêmana dewreyên elektronîke. Ev hêman wek kondansator, hûndirê vî enerjî tê barkirin. Tenê, înduktor bi qada manyetîk, enerjî li hûndirê xwe hildide. Pir caran ew tê ziman ku înduktor têkilîyê bi herîk. 
Di nav cîhazên elektronîk û cîhazê elektrîk da înduktoran heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê L va tên nîşandan.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Basic Electronics - Inductor(Înglîzî)
Nûzakî

Nûzakî, mindalokî, zarzimanî, zimanê zarokên biçûk ji axavtin, awayê ristina hevokan û bi giştî ziman û cîhana zarokên ji 3 salê biçûktir re tê gotin. 

Hin zarok heya 5 salî jî dikarin baş bi zimanê mezinan nekarin, ev gelek normal e, divê mirov bingeha wê li cihekê din bigere, ne ku zarok kêmgihîştî ye.

Zimanê zarokan, zimanê ku zarokên biçûk bikartînin, bi viya daxwaz û helwestên xwe tînin ziman e. Viya ji mezinan fêr dibin, di cîhana têgihîna xwe de dinirxînin, biwate dikin û viya bi qasî ku gihana wan (werar) dest dide, bi hin sîmbol û bêjeyan didin der.

Mezin jî ji bo ku nûza baş ji wan têbigihên, hewl didin xwe ku bi wwê zimanê bi wan re biaxivin, daku fêhm bikin. Bêjeyên vê zimanê pirranî ji olandanên bêjeyên zimanê mezinan û ji onomatopoetîkayê ne.

Gelek zimannas dibêjin ku di nava derketina zimanan û bipêşketina zimanê zarokan de têkiliyeke rasterast heye. Herwiha zimannas dibêjin ku zimanên herî kevn, bingehxurt, ên pirr bêjeyên zimanê zarokan û bêjeyên xwezayê teqlîd dikin dihewînin. 

Kurdî jî ji wan zimanan e ku hêj jî gelek bêjeyên xwezayê (bo mînak deng, fonksiyon ûêd) dihewîne. Bo mîkan qijik, qirik, legleg, xuşînî, kelandin (ji dengê kelekelê), qijilandin, vizik (mixmixk) hww.

Nûza jî wisa zimanê mezinan teqlîd dikin, ji kûçîk re ewtewt, ji ji kitikê (psîk) re meûmeû dibêjin. Hin bêje jî ji taybetiya fonksiyona tiştekê dertînin, bo mînak dema dayik wan dikin xewê loriyan dibêjin. Heger zarok bixwaze bixewe, daxwaza xwe "lala" tînin ziman. An jî "eee".

Herwiha binêrin 
 Pitiktî, zarê pitikan
 Ferhengoka kurdî ya nûzakî

Girêdan 

 Anna Winner: Kleinkinder ergreifen das Wort - Mindalok hewla bêjeyê de. Cornelsen, Berlin, 2007, ISBN 3-589-24522-0. (almanî)

Psîkolînguîstîk
Danûstana devkî
Ferhengoka kurdî ya nûzakî

Li vir berhevkirina bêjeyên pitik û zarokên biçûk hene û tên rêzkirin. Ango bi giştî bêjeyên zimanê nûzayan. Helbet tenê yên nûzayên kurd bikartînin, li vir bi alfabetîkî tên rêzkirin.

Bo mînak 
 Ewtewt, kûço: kûçik, seg
 Meûmeû, pişo: Psîk, kitik
 Eçî: Lêdan, lêxistin
 Awwa, ûf, ûfûf: Diêşe, êş heye
 Lala, ee, pişpiş: Daxwaza xewê, raketin, xewtin
 Nemnem, hamham: Xwarin
 Çûçî: Rûniştin
 Çeç: dest
 maç: mûsîn,ramûsîn
 Tadî: Rawestin
 hîş: setimîn
 Çûço: Rûnişteka pitikan
 Bilik: Penîs
 Kuşo,kuşkuş: Destava biçûk
 Hayî kirin: Raketin, razandin
 Bivê ye: Dema tu bixwazî zarok destê xwe nedine tiştekî ku bi giştî ji wan re bi xetere ye, bivê, biv an bivê ye tê gotin.
 Kix an Kixê: Dema tu bixwazî zarok destê xwe nedine tiştekî gemarî, wisa ji wan re tê gotin

Çavkanî 

Nûzakî
Psîkolînguîstîk
Zimanê kurdî
Pitiktî

Pitiktî, bebektî, şîrmijkî, zimanê berpêsîran ji bêje, ristina hevokan, axavtin, bi giştî ziman û cîhana pitikan, berşîran, dergûşan re tê gotin. Bi îngilîzî Baby Talk dibêjin.

Gava mirov baş bala xwe dideyê ku dergûş ne pasîv in, çalak in, fêrdibin, teqlîd dikin, tevlî jiyanê dibin, bi kurtî wekî mezinan in. Lê ji ber ku ji aliyê biyolojîk, fîzyolojîk û gihanê ve hêj ne gihîştî ne, viya bi derfetên xwe dikin. 

Bi deng, peyam û zimanê laşên xwe bi derve re dikevin têkiliyê. Axavtina mezinan teqlîd dikin, bêjeyên wê zimanê di mejiyê xwe de dinirxînin, biwate dikin û bi qasî dikarin didin der. 

Pirranî yek du kîte bin jî ev jî bêje ne, bi giştî dewlemendiya zimanekê ne. Hin ji wan bêjeyan derbasê zimanê mezinan jî dibin. Bo mînak, di kurdî de ji mînder û rûniştekên dergûşan re çûço dibêjin ku ev ji zimanê nûzakî ye. Herwiha  di civatan de ji ber fediyê ji penîsê re bilik dibêjin.

Binerin 
 Ferhengoka kurdî ya nûzakî, Nûzakî

Girêdan 
 Anna Winner: Kleinkinder ergreifen das Wort. Cornelsen, Berlin, 2007, ISBN 3-589-24522-0. (almanî)

Psîkolînguîstîk
Psîkolojiya gihanê
Derûnnasî
Sîsmolojî

Sismolojî, erdhejnasî (ji bêjên yewnanî σεισμός (seismós) = erdhej û logos = bêjeye) ji şaxeke zanistiya jeofîzîkê re dibêjin ku bi erdhejê re bilî dibe. 

Avabûna pêlan, tevgerên zemîna erdê, prînsîbên erdhejê, lêgerînên li ser navenda erdxaneyê (planeta me erd), ji bo arkîtektiyê peydakirina zemînên baş, lêgerina dewlemendiyên binerdî ûêd bi giştî mijarên sîsmolojiyê ne, sîsmolojî di xizmeta wan de ye. 

Bingeha sîsmolojiyê ji aliyê zanistê alman Emil Wiechert (damezîrênerê çavdêrxaneya Göttingenê) vê tê avêtin, ku wî yekemîn sîsmografa horîzontal çêkiribû (sala 1899'ê).

Niha alavên gelek pêşketî bu analîzkirina erdhejê tên bikaranîn. Tomografiyên sîsmîk, Receiver-Functions-Analyse û gelek rêbazên din hene, bi wan pêderxistina erdhejê tên kirin. Herwiha bi van alavan mezinî û ziyandêriya erdhejê jî tên analîzkirin.

Sîsmolojî
Erdheja San Franciscoyê 1906

Erdheja San Franciscoyê 1906, yek ji erdhejên mezin e ku di 18ê nîsanê 1906, demjimêr 05:12'yê de li DYAyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 7,8 richter bûye. Hin tomarkirinan de hêza wê 8,25 jî hatiye gotin.

Navenda erdhejê 3 km ji bajêr dûr, di deryayê de, kendalên Mussel bûye. Erdhejê bi dirêjiya 477 km derz li zemînê xistiye. Bandora xwe li gelek deveran daye.

Erdhejê de şewatên mezin derketine. Zêdetirî 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane. Ziyaneke mezin li aboriya herêmê daye.

Filmê erdhejê 
 Fîlmê Clark Gable San Francisco (1936) 
 2006: The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê

Çavkanî (îng.) 
 Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004).
 Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains.
 Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908.
 Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906.
 Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910.
 Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005.

Erdhejên li DYAyê
Komstêr

Komstêr wêne an şiklên ku li rûyê ezmên ji hêla stêrka ve tên nexşandin in. Ji dewrên kevnare ve merîv ew şiklan şibandine termê merîv, termê heywanan an hin tiştên din. Ptolemaîosê stêrnasê Yewnanê di sedsala 2'an de jiyayî di kîtêba xwe ya bi navê Macestî de 48 komstêran qeyd dike. Di sala 1922'a de Yekitiya Stêrnasiyê ya Navneteweyî 88 komstêr ên îroj binav dike. 

Komstêr gorî cihî ku merîv lê dinêhêre wêneyekî nîşana merîv didin. Birastî navbera stêrkên di eynî komstêrê de tu eleqe tune û ew ji hev carcaran bi sedan salên roniyê dûr in. Lê ji ber ku ew bixwe pirr dûra ezmên in, di tariya şevê de wêneyeke yekgirtî nîşan didin.

Kurtedîrok 
Komstêrênn 12 bircên çembera felekan ji hêla Sûmeriyan ve hatibû nasandin. Lê li berî wan, di dewrên Misiriyên kevin. Çembera Felekê ya ku di astrolojîyê de jî tê bikar anîn, bi halê xwe yê îroj ve 2100 salan berî îroj pêk hat. Batlamyûs di kîtaba xwe ya Elmacestî de bi kataloga stêrkan ve qala 48 komstêran dike. Peyî ew kîtaba tê wergarandin Erebî ew komstêran di nav xelkên din de jî belav dibin. Peyî Elmacestî belav dibe re pirr komstêrên kevin ji bîr dibin û êdî ew komstêrên Batlamyûs qebûl dibin. Stêrnasên Erebên wek el Sûfi kîtabên xwe de stêrên di Elmacestî de bingeh digirin. Lê navên stêran bi pirranî bi navên Erebî di stêrnasiyê de qebûl dibe. 

Ji xeynî komstêran, hin asterîzmên din ên di nav gelên dinê de tên nasîn jî hene. Wek rêya kadizan, komika sêwiyan, sêgoşeya havînî.

Komstêr
Heikki A. Alikoski

Heikki A. Alikoski (jdb. 1912 li Oulu, m. 28ê kanûna pêşîn 1997 li Turku) stêrnasekeî fînî bû.

Alîkoskî şagirtê stêrnasê fînî Yrjö Väisälä bû.Ew di navbera salên 1937 heta 1957an de wek asîstenê wî di çavdêrîxaneya li Turku de kar kir.Wî di vê demê de 17 asteroîd kefş kir.

Stêrnasên fînlendî
Mêrên fînlendî
Jidayikbûn 1912
Mirin 1997
Marco Cavagna

Marco Cavagna (jdb. 1958, m. 9'ê gelawêjê 2005) stêrnaseke amator û kefşkereke îtalî ê  asteorîdan bû. Ew endamê Gruppo Astrofili Brianza bû, a ku Osservatorio Astronomico Sormano damezrandibû. Ew li wir beşdarî kefşkirina 19 asteroîdan bûbû.
Cavagna di 9'ê gelawêjê 2005 jiyana xwe ji dest da.

Stêrnasên îtalî
Mêr
Jidayikbûn 1958
Mirin 2005
David J. Asher

David J. Asher (jdb. 1966 li Edinburgh) stêrnasekî brîtanî ye. Asher li Armagh Observatoryê a li Îrlanê kar kir. Wî li wir bi Robert McNaught re di derbarê asteroîdan de lêkolîn kir. Di salên 1994 û 1995'an de wî gelek asteroîd kefş kirin.

Stêrnasên brîtanî
Mêrên brîtanî
Jidayikbûn 1966

Mirovên zindî
Endezyariya elektrîkê

Endezyarîya elektrîkê têkilî hilberandin, ragihandin û belavkirina enerjîya elektrîkê ye. hemû cîhaz û amûrên ku bi elektrîkê dixebitin, beşdarî endezyarîya elektrîkê dibin. Endezyarên elektrîkê, sêwirandin, hilberandin û testên cîhazên elektrîkê jî çêdikin.

Dîrok

Dîroka Elektrîkê Kurt 
Endezyarîya elektrîkê di sedsala 17emîn de dest pê kir. Bi xebata Alessandro Volta pîlê xwe sewirand û navê xwe da li ser. Piştî sedsala 17emîn, xebatên elektrîkê hat perisandin. Thomas Edison dest bi  belavkirina elektrîkê kir. Bi xwe dîzayn kir û lambe hilberand . pergala HR(Herîka Rast-direct current) jî keşfa wî bû. Lê belê sîstema HR pir zehmetî û biha bu. Bi wî, ew rind tê zanin ku HR nayê vegûherîn. Ji bo vî dijwarî, Nikola Tesla sewirand RP(alternative current). Ew wek şoreşa elektrîk bû; sîstema RP raserî bû.

Beşên Endezyarîyê Elektrîk 
 Makîneyên Elektrîk
 Tesîsên Elektrîkê
 Ronahîkirin(înglîzî: Lighting)
 Hêza Elektronîkê (înglîzî: Power electronics)
 Otomasyon û Kontrol

Çavkanî 

Endezyarî
Dîsîplînên endezyariyê
Sao Tome

São Tomé, peytexta Sao Tome û Prînsîpeê ye. Di nav behrê de ser giravekî cîh digire. Navê bajarê ji vedîtinerê Portekîz Saint Thomassê tê

Dîrok 

São Tomé di salal 1485an de ji hêla Portekîzan ve hate avakirin.

Gelhenasî 
Li gor hejmartina serjimêran

 1990: 42,331
 2000: 49,997	+18.1%
 2003: 53,300	+6.6%
 2005: 56,166	+5.4%

Sao Tome û Prînsîpe
Paytextên Afrîkayê
Deniz Çakır

Deniz Çakır (31ê kanûna pêşîn ,1981) aktrîseke tirk e.
Rolê wê ya ewil di rêzefîlmê tirkî Kadın Isterse de bi navê Alev bû. Esil li rêzêfilma Yaprak Dökümü bi navê Ferhunde bêhtir hatiye naskirin.

Jînenîgarî
Deniz Çakır di 31ê kanûna pêşîn a 1981an de li Enqereyê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Hacettepe'yê li Konservatuara Dewletê ya Enqereyê ji beşa şanoyê mezûn bûye. Li dibistana bi navê Ayrancı Süper Lisesi xwendina dibistana amadehiyê qedandiye.

Fîlmografî

Çavkanî 

Aktrîsên tirk
Jidayikbûn 1981
Jinên tirk
Marumo no Okite

Marumo no Okite rêzefîlmekî japonî yê bi şêweyê dramayê ye ku li ser Fuji TV'yê cara pêşîn 24'ê adara 2011'an de hatiye nîşandan.

Çavkanî 

Rêzefîlmên japonî
Babegurgur

Babegurgur, an jî Babegurrgurr, yek ji mezintirîn meydanên neftê yên Kurdistan û seranserî cîhanê ye, di sala 1927an de neft lê hat dîtin. Nêzîkî Kerkûkê ye.

Agirê sermedî
Babagurgur 16 km dûrî Arrapha ye, di navbera qada neftê de agirekî navdar î bi navê Agirê Sermedî heye. Dibêjin Agirê Sermedî 4000 sal e ku dişewite.

Meydanên neftê
Di meha kewçêra 1927an de bîra neftê ya Babegurgurê ji hêla Turkish Petroleum Company ve hate dîtin. Babegurgur yek ji sê bîrên Kerkûkê ye, yên din Xurmelle û Zurgezraw in. Mezinbûna bîra neftê 300 kîlometre çargoşe ye .

Girêdanên devre 
 http://kurdistantribune.com/2011/iraqi-oil-industry-a-turbulent-history/ The Kurdistan Tribune (bi îngilîzî).

Çavkanî 

Meydanên neftê yên Başûrê Kurdistanê
Çerxa felekê

Çerxa Felekê an Çembera Bircan ango Zodyak çembereka bi parvekirina eklîptîka(rêgeha rojê ya di ezmên de ya saleke gerra xwe temam dike ye) 12 parên wekhev re dertê holê ye. Mîna rojê, rêgeha gerrstêrkên din û ya hîvê jî li nêzî rêgeha rojê, eklîptîk, li ser çerxa felekê dikeve. Dema dinê dor rojê re viz dibe, gorî nihêrîna merîv, roj di rêgeha xwe, eklîptîk, de hereket dike. Lê birastî ya hereket dike dinê ye. Gorî nihêrîna merîv, roj di çerxa felekê de her roj dereceyeke hereket dike û bi temamkirina di saleke de ye 360 dereceyan re, li dehûdu bircên çerxa feleke digere.

Di Astrolojiyê de 
Di astrolojîyê de çerxa felekê cîhê ku eklîptîk, rêgeha rojê, tê re derbas dibe ye. Gorî vê rêgehê bircên astrolojîyê derketine holê. Lê îroj birc û komstêrên ku bircan navên xwe jê helgirtinî hev nagirin. Ew jî ji ber liva tewereya dinê ye. Nêzî 2500 salî berî îroj, wexta Çerxa Felekê ji hêla Babîliyan hatibû kifş kirin, cîhê komstêrên roj lê û mihleta birca wê di eynî wextê de bûn. Wê çaxê rojvegera biharî(Îng. Vernal equinox) de roj dikete birca Berên. Îroj wexta roj dikeve birca Beranê, birastî rêgeha xwe di komstêra Masî re derbas dibe. Yanê rojvegera havînî, wexta roj di komstêra Masî pêk tê.

Birc
Komstêr
Stêr
Nêrevanê Bakur

Nêrevanê Bakur an Arktûros an jî α Boötis (Alpha Boötis) stêra tewrî geşa komstêra gavên e. Ew stêra reng sor û tirincî ye û bi qedra zahîriya −0,04 ve, stêra geştirîna nîvkada bakur û ji Qurix (-1,46), Suheyl (–0,86) Alfaya Kanturîs (-0,27) şûn ve çaram geştirîn stêra ezmana şev e. Nêrevanê Bakur ji herdu kadên dinê de dîtbar e. Ew ji dinê 37 salên roniyê dûr e. Giraniya wê qandî 200 car ya rojê ye û eşkala wê qandî 22 caran ya rojê ye. Ew bi Qelbê Şêr (Regulus) û Simak el-A'zel (Spica) ve sêgoşeya biharî pêk tîne.

Ew ji rojê 110 carî zêdetir ronîtir e. Ew ) tê navkirin.

Girêdan 

Stêr
Papîrus

Papîrus (kaxeza levenî) yek ji malzemeyên herî kevin ên nivîsînê bû. Ew ji cûreyekî qamîş ê ku pir li besta Nîlê şîn dibû, pêk hatiye. Ji ber ku erzan bû, pir dihat bikaranîn, lê mixabin gelekî di ber xwe nedida; mesele li cihên hêwî papîrûs zûka diriziya. Ji ber vê yekê destnivîsarên papîrûs ên ji demên kevin, bi tenê li cihên ziwa, bi taybetî jî di qûmên Misirê de hatine parastin û dikaribûn heta dema me bên.

Misira kevnare
Hinar (kovar)

Kovara Hinarê, di bin banê Kurdî-Dera Izmîrê de, di 31ê tebaxa 2009an de dest bi weşanê kir.
 
Hinar kovareke çand, huner û wêjeyê ye ku du mehan carekê derdikeve. Heta vêga 9 hejmar derketine. Di destpêkê de Şikran Laloglu, Erdal Sagyîgît, Yusuf Taştan, Mustefa Borak û Berfo Barî cih girtine. Xwediyê kovarê yê ewilî Erdal Sagyîgît bû, dûvre edîtor û xwediyê kovarê bû Berfo Barî. Vêga H.Kovan Baqî, Mustefa Borak û Berfo Barî kovarê birêve dibin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.semakurd.net/sites/default/files/imagecache/400xY/kovara%20hinar%2012.jpg

Kovarên kurdî
Artî

Artî, girava Artiyê an jî girava Arterê (; bi ermenkî: Արտեր, Arter) di nav Gola Wanê de cih digire û di nav çar giravan de ya herî biçûk girava Artiyê ye.

Dîrok 

4 kîlometre li başûrê Axtamarê cih digire. Li ser giravê dêrekê ku bi tenê bermayiyên wê mane heye. Tê payîn dêr di sala 1305'an de hatiye avakirin. 
Li gor hinek angaştan navê Artî ji fransî tê (Artère - bi kurdî wateya wê mexanî ye).

Herwiha binêrin 
 Gola Wanê

Girêdanên derve 
 Agahiyên Derbarê Giravê de

Çavkanî 

Giravên gola Wanê
Giravên Tirkiyeyê
Qertût

Qertût gundê Kolikê ye. Bi tirkî navê xwe Karadut e. Qertûtê li ber Çiyayê Nemrûd e.
Şéxéki mezın lı vi gundiye.

Gelhenasî

Mezre 
Sê mezre girêdayî gundî ne:
 Sêlik
 Kan
 Golberan

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Menzîl

Menzîl () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Camî (helbestvan)

Nûredîn Ebdurehman Camî an jî bi kurtayî Camî (Farisî: نورالدین عبدالرحمن جامی ; Nur ad-Din Abd ar-Rahman Jami) (18ê tebaxê 1414 - 19ê çiriya paşîn 1492) yek ji girîngtirîn helbestvanê zimanê farisî yê sedsala 15an e. Helbestvanê şêwaza sufîzmê bû.

Jiyan 
Nûredîn Edurehman ji ber ku li parêzgeha Xorasanê li bajarê Cam'a ji dayik bûye weke Camî hatiye naskirin. Piştî çêbûna wî bi çend salan malbata wî bar dike Heratê. Li Zanîngeha Nîzamiya ya Heratê xwendina matematîk, wêjeya erebî, zanista xwezayê û felsefeya îslamê dike. Piştre li pey zanistên cîhanê çû li Semerkantê xwendinê bike. Edurehman Camî mirovekî girêdayî terîqeta Neqşîbendiyê bû.

Camî di jiyana xwe de gelek berhem (pexşan, dîwan û name) nivîsandine.

Berhemên wî 
 Biharistan
 Diwanha-ye Sehganeh (Dîwana sêgane)
 Fawa ed Ziya'iya fi sah al'Kafiya
 Haft Awrang (Heft text)
 Jame -esokanan-e Kaja Parsa
 Lawa'ih A treatise on Sufism (Roniyê)
 Nafahat al-Uns (Henaseyên Bratiyê)
 Resala-ye manasek-e hajj Resala-ye musiqi (Rîsaleya musîqî)
 Resala-ye tariq-e Kvajagan Resala-ye sarayet-e dekr Resala-ye so al o jawab-e Hendustan Sara-e hadit-e Abi Zarrin al-Aqili Sar-rešta-yetariqu-e Kājagān Shawahidal-nubuwwa (Nîşanên cuda yên pêxemberiyê)
 Tajnīs 'al-luġāt Xebateke ferhengî ya zimanê farisî û erebî.
 Tuhfat al-ahrar''

Çavkanî 

Kesên sedsala 15an
Helbestvanên faris
Mirin 1492
Jidayikbûn 1414
Nivîskarên sedsala 15an
Věra Pospíšilová-Cechlová

Věra Pospíšilová-Cechlová (bi kurdî bixwîne Vyêra Pospîşilova-Tsêxlova) (, Litoměřice) atlêteke çekî ye ku di beşên avêtina dîsk û avêtina guleyan de ditêkoşe.

Věra di  de bi pêlewanê çek Jakub Cechl re zewicî. Di avêtina dîskan de dereceya wê 67,71 m ye û di avêtina guleyan de jî 16,92 m ye. Di sala 2005an de di şampiyoniya cîhanê de madalyaya bronz bi dest xistiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Atlêtên çek
Jidayikbûn 1978
Mirovên zindî
Şivan Zeren

Şivan Zeren, nivîskar û helbestvanê kurdî ye. 

Zeren di sala 1984'an de li Stenbolê hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji Cizîra Botanê ye. Kurê işqiyayê navdar Hekîmo ye. Li Zanîngeha Anadoluyê Beşa Karsazîyê xwendiye. 
 
Gelek helbest û çîrokên wî di kovarên wek Nûbihar, Kovara W, Pêngav, Tîroj, Bîrnebûn, Hawara Botan de derketiye.

Berhemên Wî 
Kurdistanbûl, helbest, 96 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2013, ISBN: 9786058575325.

Dilperest, helbest, 112 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2015, ISBN: 9786058575363.

Çavkanî 

www.idefix.com 
Nivîskarên kurd