nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Seyfî Qazî

Seyfî Qazî yan bi navê xwe yê dirêj Mihemed Huseyîn Seyfî Qazî (z. ? - m. 30'ê adara 1947'an li Mehabad) siyasetmedar, têkoşerekî kurd bû. Di Komara Mehabadê de wezîrê parastinê bû.

Xizmê serokkomar Qazî Mihemed bû. Di warê dîplomasiyê de jêhatî û behremend bû. Bi xwe beriya şoreşê li Rojhilatê Kurdistanê bazirganî dikir. Demekê dirêj di artêşa Îranê de wekî serbaz xebitîbû. Wî û gelek serbazên bi eslê xwe kurd bûn, di nava artêşa Îranê de komekê avakiribûn, dixwestin bo doza azadiya kurdan bixebitin.

Komara Mehabadê bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Tirkiyeyê dida Îranê, têk diçe. Di 30'yê adara sala 1947'an de Seyfî Qazî jî bi tevî serokkomar Qazî Mihemed û rayedarên din, tê dardekirin.

Çavkanî 

 Archie Roosevelt, Jr.: "The Kurdish Republic of Mahabad" ,Middle East Journal, no. 1 (July 1947), pp. 247-69 (îngilîzî)

Mêr
Mirin 1947
Komara Mehabadê
Siyasetmedarên kurd
Kurdên hatine dardekirin
Kesên hatine dardekirin
Yona Sabar

Yona Sabar (jdb. 1938 li Zaxo, başûrê Kurdistanê) zana, zimannas, lêkolînerekî kurd e.

Jiyan 
Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Dema Îsrael ava dibe, malbata wî ji Kurdistanê bar dike, li Îsraelê bicih dibe (1951). Li Zanîngeha Orşelîmê li ser Zimanê îbranî û erebî perwerdeyê dibîne û bawernameyê werdigire. Sala 1970'yî li Zanîngeha Yaleê doktoraya xwe, li ser zimanên rojhilata navîn bidawî dike. Sala 2010ê li  Zanîngeha Kalîforniyayê li Los Angelesê profesor e.

Sabar li ser hebrayî û kurdî gelek nivîsar nivîsiye. Bi taybetî li ser kurdên cihû û folklora wan gelek xebat kiriye. Lawê wî Ariel Sabar bîranîn wî wekî pirtûk weşandiyee: My Father's Paradise: A Son's Search for his Jewish Past in Kurdish Iraq. Pirtûkê sala 2008ê xelata National Book Critics Circle Award a jînenîgariyê wergirtiye.

Pirtûk 
The Folk Literature of the Kurdistani Jews: An Anthology, Yale University Press, 1982, ISBN 0-300-02698-6 
A Jewish Neo-Aramaic dictionary: dialects of Amidya, Dihok, Nerwa and Zakho, Northwestern Iraq, Harrassowitz, 2002. ISBN 3-447-04557-4

Çavkanî

Girêdan 
Malpera Yona Sabar a li zanîngeha Californiayê
My Father's Paradise ji lawê wî Ariel Sabar
Prof. Sabar on the claim that Barzani is Jewish ji JTA (GIRÊDANA XERABÛYÎ)

Zimannas
Kurdên cihû
Jidayikbûn 1938
Mêr
Mirovên zindî
Mehmet Şükrü Sekban

Mehmet Şükrü Sekban (Kurdî: Muhemmed  Şukrî ( z. 1881 li Erxenî, bakurê Kurdistanê; m. 1960 li Stenbol, Tirkiye) zana û siyasetmedarekî kurd bû. Di avakirina gelek komele û rêxistinên kurd de keda wî hebû.

Jiyan 

Kurê serbaz Muhemmed Axa bû. Dibistana seretayî li Amed û Xozatê, ya amadeyî jî li Amed û Stenbolê bidawî dike. Li akademiya bijîşkiyê ya leşkerî GATA´yê perwerdeya bijîşkiyê dibîne, sala 1903'yê bidawî dike.

1905-1907 li Adrianopolisê (Edirne) bijîşkiyê dike. Vedigere Stenbolê û ji 2'ê kewçêrê 1908'ê ve dibe endamê Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê. Sala 1909'ê ev komele tê qedexekirin. Sekban alîkariyê dide komeleya xwendekarên kurd Hêvîyê. 

Bi têkçûna dewleta Osmanî di şerê cîhanê yê I. de dikeve xebata dewletekê bo kurdan. Dibe Cemiyeta Tealiya Kurd (1918). Bi navê Kürt Teşkilat-i İçtimaîye (ku: komeleya kurd a civakî) partiyekê dadimezirînin. Ev partî sekûlar bû.

Sala 1919'yê ji ber pêkutiyên contirkan diçe Bexdayê. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re dibe fîrar. Li Bêrûtê ji gelek serokwezîrên welatan re nameyan dinivîsîne, mafê kurdan dixe bîra wan. Bi tundî li dijî politîkayên asîmîlasyona kurdan derdikeve.

1927 tevlî damezirandina rêxistina Xoybûnê dibe, alîkariyê dide serhildana Agiriyê. Sala 1932 ji Îraqê diçe Ewropayê. Li Almanya bi giranî nexweş dikeve. Heya 1938'î li Parîsê dimîne. Vedigere Kurdistan û Tirkiyeyê, wekî doktor dixebite.

Sala 1940'î ew û hinekan Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi (ku: Partiya karker û cotyarên Tirkiyeyê) dadimezirînin. Bi xanimeke çerkez re marî dibe (dizewice) û sala 1960'î li Stenbolê jiyana xwe jidest dide.

Çavkanî 
Martin Strohmeier in Beiträge des Zentrums für Asiatische und Afrikanische Studien (ZAAS) Band 8, 2004, Christian-Albrechts-Universität zu Kiel. Hrsg. Stephan Conermann, Geoffrey Haig (almanî)
Martin Strohmeier: Crucial Images in the Presentation of a Kurdish National Identity: Heroes and Patriots, Traitors and Foes, Leiden-Boston: Brill 2003 (Social, Economic and Political Studies of the Middle East and Asia, 86). (îngilîzî)
Kurdistan Time: Doktor Şükrü Sekban Doğdu (tirkî)

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1881
Mirin 1960
Kesên ji Erxeniyê
Kesên sedsala 20an
Nizamettin Taş

Botan Rojhilat an bi navê fermî yê tirkan Nizamettin Taş (jdb.  1961 li Gimgim a Mûşê, Bakurê Kurdistanê), yek ji kadroyên sereke yên PKKê bû. Di destpêka salên 2000î ji PKKê vediqete, li başûrê Kurdistanê bicih dibe.

Sala 1986ê tevlî nava refên PKKê dibe. Sala 1995ê di nava ARGKê de dibe fermandar. Di desteya birêveber a ARGKê de peywirdar dibe, bo demekê endametiya konseya serokatiyê dike. Piştî dîl girtina serokê PKKê Evdila Ocalan, di nava wî û endamên din ên konseyê de hin nakokî derdikevin. Taş, ji partiyê vediqete.

Rojhilat, bi tevî Kanî Yilmaz, Osman Öcalan û hinekan bi navê Partiya Welatparêzên Demokrat (PWD), partiyekê dadimezirînin. Tenduristiya wî hêj di nava PKKê de bû berî bi xirab çûye, çavên xwe winda dike.

Çavkanî 

PWD
Jidayikbûn 1961
Neteweperwerên kurd
Mirovên zindî
Endamên PKKê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Zengeneyî

Zengeneyî, jêrzaravayekî kelhûriye ku di nav êla Zengene de li başurê Kirmaşan, Hemedan û Luristan tê axavtin.

Kelhûrî
Mihemed Şerîf Paşayê Babanî

Mihemed Şerîf Paşayê Babanî, Şerîf Paşa (jdb. 1865, Üsküdar, Stembol; m.  in Catanzaro/Îtalya) siyasetmedar û neteweperwerê kurd, serbaz û paşayeke osmanîyan bû. Ji Malbata Babaniyan bû.

Bavê wî Seîd Paşayê Babanî (an wekî osmaniyan bilêvkirine Seîd Paşa) du caran bûye wezîrê derve yê osmaniyan. Mihemed Şerîf di dibistana keyaniyê (Mekteb-î Sultanî, îro kirine Dibistana amadeyî ya Galatasarayê) de perwerde dibe. Di dibistana leşkerî ya fransî Dibistana leşkerî Saint Cyr de perwerdeya leşkerî dibîne.

Ew jî dibe wezîrê derve yê osmaniyan. Li Berlîn û Parîsê ataşetiya leşkerî dike. 1898 û 1908 balyozê Swêdê ye. Demekê dirêj di meclîsa desteya birêveber a osmaniyan (Şûrayî Devlet) de cih digire. Gelek madalyayên navdewletî wergirtiye.

Demekê tevlî nava refên Ittihat ve Terakki Cemiyeti dibe. Lê dibîne ku ew reforman û azadiyê tenê ji bo tirkan dixwazin, ji wan vediqete. Dîsa jî ji xezeba wezîrê merin Mehmud Şewket Paşa nafilite. di  de bi cezayê îdamê tê cezakirin. Di  de li Parîsê rastî êrîşekê tê. Cezayê wî sala 1918an de tê rakirin.

Xwe dide xebatên kurdewariyê 

Dibe endamê Cemiyeta Tealiya Kurd ku birayê wî Fûad Paşayê Babanî (Fûad Paşa) jî endam bû. Li Ewropayê doza kurdan dide nasandin, bi malbata Bedirxaniyan re têkiliyê datîne. Ji ber ku li Kurdistanê pirr nemaye û malbata wî di palasên osmaniyan de navdar bû, bi kurdî baş nedizanî, heya dibêjin hîç nedizanî.

Peymana Sevrê 

Şerîf Paşa li ser navê kurdan tevlî morkirina vê peymanê dibe. Di vê peymanê de dewletek ji bo kurdan dihate plankirin. Di heman peymanê de dewletek jî ji bo ermeniyan dihate xwestin ku parekê wê diket ser axa Kurdistanê.

Şandeya kurd û ermeniyan bihev dikin û di  de peyman tê morkirin. Lê êlên kurdan ên dê bikevin bin hukmê dewleta ermenî nerazîbûnên xwe nîşan didin. Şerîf Paşa mecbûr dimîne xwe ji hevdîtinan bikişîne.

Bi avabûna Komara Tirkiyeyê rem li Kahîreyê bicih dibe. Gora wî hêj jî li wir e. Du caran marî dibe (dizewice). Xanima wî Emîne Xanim ji malbateke misirî  bû. Xûşka wezîrê osmaniyan Sait Halim Paşa bû. Wê jî berevaniya kurdewariyê dikir.

Wêje 
 Rohat Alakom: Şerif Paşa–Bir. Kürt Diplomatının Fırtınalı Yılları. 2. baskı. Avesta, Beyoğlu – İstanbul 1998, ISBN 975-7112-56-9 (Şerif Paşa. Jiyana wekî bagerê ya dîplomatekî kurd).

Têkildar
 Dîplomasiya kurdan

Çavkanî 
 Hakan Özoğlu: Kurdish Notables and the Ottoman State. Evolving Identities, competing Loyalties, and shifting Boundaries. State University of New York Press, Albany NY 2004, ISBN 0-7914-5993-4 (SUNY series in Middle Eastern studies).

Balyoz (osmanî)
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1865
Mirin 1951
Baban
Mêr
Neteweperwerên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Yosef Shiloach

Yosef Shiloach (‏(יוסף שילוח‎‎; (jdb.  li rojhilatê Kurdistanê - m. ) aktorekî kurd ê cihû bû. Sala 1950yê li Îsraêlê bicih dibe. Sala 2009ê de di festîvala filmê ya Orşelîmê de xelatê werdigire.

Hin ji fîlmên wî 
Kommando Sinai (1968) - Captain Halil, Egyptian Army
Margo Sheli (1969) - Hotel Manager
Ha-Pritza Hagdola (1970) - Heikal
La salamandra del deserto (1970)
Katz V'Carasso (1971) - Kadosh Carasso
The Policeman (1971) - Amar
I Love You Rosa (1972) - Eli
Ha-Balash Ha'Amitz Shvartz (1973) - Simcha

Abu el Banat (1973) - Joseph Omri
The House on Chelouche Street (1973) - Nissim
Hagiga Le'enayim (1975)
The Story of Jacob and Joseph (1974)
Hagiga B'Snuker (1975) - Salvador 
Rosebud (1975) - Hacam
Diamonds (1975) - Mustafa 
Mishpahat Tzan'ani (1976) - Ben Naim
The Passover Plot (1976) - Zealot (uncredited)
Street 60 (1976) - Himself
Hamesh Ma'ot Elef Shahor (1977)
Vengeance (1977) - Lupe
Hatzilu Et HaMatzil (1977)
Nisuin Nusah Tel Aviv (1979) - Avram
Natziv Hamelech (1979)
Jesus (1979) - Joseph
Melech LeYom Ehad (1980)
Kohav Hashahar (1980) - Uncle Sammy
Sofo Shel Milton Levy (1981)
Sapiches (1982) - Sgt.Shemesh / Ramirez
Paradise (1982) - Ahmed
Sababa (1983) - 1st Sgt. Shemesh
Sahara (1983) - Halef
Green (1984)
The Ambassador (1984) - Shimon
Ha-Doda Mi'Argentina (1984)
Up Your Anchor (1985) - Georgiyan
Ha-Shiga'on Hagadol (1986) - Jacuzzi
Ha-Tov, HaRa, VeHaLo-Nora (1986)
Alex Holeh Ahavah (1986) - Faruk
Iron Eagle (1986) - Tower Official
The Lion of Africa (1987)
Rambo III (1988) - Khalid 
Tzamot (1989)
Not Without My Daughter (1991) - Mohsen's Companion
American Cyborg: Steel Warrior (1993) - Akmir
Night Terrors (1993) - Pardy Hardy
The Mummy Lives (1993) - Capt. Mahmoud 
Chain of Command (1994) - Azil
Leylasede (1995) - Michael
Nashim (1996)
Ben (1997)
Desperado Square (2001) - Yisrael 'the Indian'
Yamim Shel Ahava (2005) - Yossef Dahan (final film role)

Çavkanî

Girêdan 
 Li ser wî

Aktorên kurd
Aktorên cihû
Jidayikbûn 1941
Kurd
Kurdên cihû
Mirin 2011
Mêr
Get Rich Or Die Tryin' (fîlm)

Get Rich Or Die Tryin' (bilêvkirina bi kurdî: get rîç or day trayîn dikare werê wergerandin weke:dewlemend bibe an jî bimire) navê fîlmekî dramayê ye ku seraktorê wê 50 Cent e. Fîlm li ser ramana otobiyografiya 50 Cent hatiye çêkirin. Di 9ê çiriya paşîn a 2005an de derket û hinga dihate çêkirin bi navê Locked and Loaded dihate nasandin. Derhêneriya fîlm Jim Sheridan kiriye.

Lîstikvanên fîlm 
 50 Cent bi navê Marcus
 Terrence Howard bi navê Bama
 Adewale Akinnuoye-Agbaje bi navê Majestic
 Joy Bryant bi navê Charlene
 Omar Benson Miller bi navê Kyrl
 Tory Kittles bi navê Justice
 Ashley Walters bi navê Antoine
 Marc John Jefferies bi navê Young Marcus 
 Viola Davis bi rola dapîr
 Sullivan Walker bi rola bapîr
 Serena Reeder bi navê Katrina
 Bill Duke bi navê Levar
 Mpho Koaho bi navê Junebug
 Russell Hornsby bi navê Odell 
 Joseph Pierre bi navê Uncle Deuce 
 Ryan Allen bi navê Uncle Roy
 Ben Walsh bi navê 15 Euro
 Mykelti Williamson bi rola zirbavê Charlene (nav nayê bikaranîn)

Çavkanî 

Fîlmên amerîkî
Fîlmên 2005an
Fîlmên dramayê
Mehmet Şimşek

Mehmet Şimşek (bilêvkirina bi kurdî: Mihemed Şîmşek) (jdb. 1967 li gundê Kercewsê, navçeya Batmanê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî romî (tirk) yê bi eslê xwe kurd e. Ji 1ê gulanê 2009ê ve wezîrê darayî yê hikûmeta AKPê bû.

Sala 1988ê li zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina aboriya neteweyî dike. Sala 1990î bi bûrsê diçe Brîtanyayê, li wir, sala 1993yê li  University of Exeter perwerdeya xwe bidawî dike. Di UBS, Deutsche Bank, Merrill Lynchê de dixebite. Sala 2007ê li ser navê AKPê wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin û dikeve meclîsa tirkan. Di hikûmetê de wezîrtiya dewletê dike.

Di 8ê kanûna paşîn 2010ê de bo cara duyemîn, marî dibe (dizewice). Hevjîna wî ya yekemîn amerîkayiyek bû. Xanima wî ya duyemîn Esra Kara, endezyareke tirk e. Mehmet Şimşek him hevwelatiyê Tirkiyeyê ye, him jî yê Brîtanyayê.

Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Siyasetmedarên tirk
Kurd
Jidayikbûn 1967
Mêr
Mirovên zindî
Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 64an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Siltan Sahak

Siltan Sahak (jdb. di dawiya sedsala 14. li herêma Barzancih kû îro dikeve parêzgeha Silêmanîyê; m. di nivê sedsala 15.) olzan û mezinekî Yarsanî ye. Ji ola Yarsan re Ehlê Heq jî dibêjin.

Navê Sahak ji bilêvkirina Îshak e û ev nav di Mizgînê de herwiha derbas dibe. Ji aliyê oldarên Yarsanî ve Sahak wekî pêşawayekî pîroz jî tê dîtin. Tîmûrleng di bin bandora wî de dimîne û ji kehanetên wî sûdê werdigire.

Bavê wî Şêx Îzê (an Îzî) jî olzanekî pêşawa bûye. Diya wî Xatûna Rêzbar jî wekî Meryem a xrîstiyanîyê tê tê dîtin û rêzgirtin. Gorî baweriya Yarsan, wî gotina Xwedê ya herî dawî aniye ji mirovan re û herdu cîhan li ba wî yek bûne (bayabaşî pirdîwarî).

Nêrînên wî bi goranî, bi navê Kelama serencam hatine belavkirin. Ew piştî mirinê di ruhê kesayetiyeke pîroz de dîsa tê jiyanê.

Girêdan 
 Haji Bektash, Sultan Sahak, Shah Mina Sahib and Various Avatars of a Running Wall ji Martin van Bruinessen (Dane bi formata PDF; 2,30 MB)

Kurd
Yarsantî
Jidayikbûn sedsala 14an
Mirin sedsala 15an
Kurdên sedsala 14an
Kurdên sedsala 15an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Hatun Sürücü

Hatun Aynur Sürücü (bilêvkirina bi kurdî: Xatûn Aynûr Surucu) (z. 17ê kanûna paşîn 1982 li Berlîn, Almanya - m. 7ê sibatê 2005 li heman cihê) jineke alman a bi eslê xwe kurd bû. Li îstgeheke otobusan hatiye kujtin.

Zewaca bi zorê, şaşik, namûs û medya 
Li Ewropayê cinayetên namûsê birêkûpêk bo reşkirina kurdan, xirabkirina îmaja wan tê û hatiye bikaranîn. Sedemê kuştinê "namûs" hate nîşandan û li Almanyayê, bi tevlîbûna balyoz û komeleyên tirkan, ev bûyer li dijî kurdan hat bikaranîn, xwestin bi viya kurdên Almanyayê terorîze bikin, navê wan xirab bikin.

Malbata Sürücü bi eslê xwe kurd e. Li taxa Kreuzberga Berlînê ku carnan wekî Harlema New Yorkê jî tê binavkirin, dijiyabûn. Tê gotin malbata wê, xwestine wê bi zorê bidin ciwanekî li Tirkiyeyê dijî, bi riya zewacê zava bibin Almanyayê. Nakokî û pirsgirêk ji wê derketine, Sürücüyê nepejirandiye, xwestiye bi dilê xwe bizewice. Hevjînê xwe yê bi zorê terikandiye, bicanî maye. Herwiha dibêjin malbata wê bi zorê turban (cemedan, şaşik) dane serê wê, bo navê olê jiyana wê asteng kirine.

Sürücü bi sê guleyan hatiye kuştin. Polîs wekî kujer birayên wê digirin. Berê jî gelek caran Sürücüyê giliyê malbata xwe bi polîs ve kiriye.

Çavkanî 

Kurd
Alman
Jidayikbûn 1982
Mirin 2005
Jinên bêguneh ên ku bi sedema namûsê hatine kuştin
Jinên ku hatine kuştin
Qubad Talebanî

Qubad Talebanî (jdb.  li Şamê) berpirsiyarê hikûmeta Herêma Federal a Kurdistanê yê DYAyê ye. Lawê serokkomarê Îraqê Celal Talebanî ye.

Jînenîgarî 
Qubad li Surrey/Brîtanyayê li cem bapîrê xwe (yê aliyê dê) Îbrahîm Ehmed mezin dibe. Li ser endezyariya makîneyê li   University of Surrey perwerdeyê dibîne. Di salên 90ê de wekî endezyar di fîrmayên otomobîlan Lancia, Suzuki û Maserati de dixebite, zanîna xwe bipêşdixe.

Ji sala 2004an ve li DYAyê, nûnertiya YNK û hikûmetê dike. Bi xanim Sherri Kraham re marî bûye (zewiciye). Ji yaneya werzîşê Manchester Unitedê hez dike.

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1977
Mêr
Mirovên zindî
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kesên ji Şamê
Düzen Tekkal

Düzen Tekkal rojnamevaneke alman, bi eslê xwe kurda êzdî ye. Li bajarê Hannoverê hatiye jiyanê.

Li zanîngeha Hannoverê perwerdeya germanîstîk, zanînên polîtîk û wêjeyê dîtiye. Wekî şîrovekara bernameya Extra di kanala almanî RTLê de dixebite.

Girêdan 
 Malpera fermî ya Tekkal bi almanî 
 Düzen Tekkal agahî li Xing

Rojnamevanên alman
Êzîdî
Jidayikbûn 1978
Mirovên zindî
Girê Mêhrav

Girê Mêhrav li gundê Zivinga Şikaka ye. Ev gund girêdayî Findka Bohta ya Şirnexê ye. Girekî bilind e. Nav serê gir hemû şkêr e. Şûnwarê kelehekî kevnare ye. Dîsa serê gir bûye daristanek ji dar berû, dar ben, gihûj û bilalûkan. Li ser serê gir goristaneke kevnare heye. Hawîrdora vê goristanê bi keviran hatiye diwar kirin. Di nav vê goristanê de kê/kî heye ez nizanim. Tişta ku dizanim ev der li cem gundê Zivinga Şkaka û hemû gundên dewrober Pîroz e. Demê ku mirov li ser serê vî girî raweste li derdur temaşe bike kîjan dever dixwiyên em bibînin: Gir raserî deşta Harûna ye. Heyanî binxetê mirov dikare bibîne. Binê gir zinar e, asê ye, teht e. Ev teht jî çep û rast bi hev ve girêdayîne. Aliyê rastê de Deriyê Ga, Girê Pirt û heyanî Geliyê Pavan. Ji aliyê çepê de jî Keleha Findikê heye. Ji wê pê de jî kendal û kendal e.

Mirovên nêzîkî Girê Mêhrav demê ku dikevin tengasiyê hawarê ji girê mêhrav dixwazin: ’’ya girê mêhrav’’. Di wê baweriyê de ne ku ev girê pîroz wana ji bela û teşqelan biparêze. Li gor baweriya gel; dibêjin şêx û meşayîx li wir hatine cem hev û bi hev şêwirîne. Bi hev re xarine û vewxarin e. Li vê derê ‘mehrav girêdane’ anku civata şêwrê danîne. Li ser vê baweriyê gundiyên Zivinga Şikaka jî her payîzê serê malê giskekê dikin qurban. Ji şêwazê vê qurbaniyê re jî dibêjin zêw. Roja zêwê ji bo xatirê Qencên li Girê Mêhrav her malek giskê ku serjêkirî dikelîne û digel çend sînî xarinên din û kevçik jî pê re amadekirî, dibe hewşa mizgeftê. Gundiyên hazir bi hev re di heman hewşê de û li ser heman sifrê xarina xwe dixwin. Zelam li milekê, zarok jî li milekê kevçikên xwe li ser sîniya savar û birincê dihejanin! 

Peyva mehrav dikare bi çend şêwaza were nasandin. Dibe ku ereb û fars jî li gor xwe wate jê re bibînin. Lê ev rastiya wê ya kurdî naguhere. Ger mirov lêhûr bibe bi asanî dikare pirwateyiya vê peyvê bibîne: Mehr tê wateya navê mehekê ji dazdeh mehên salê. Her wiha peyman û sonda hevrebûnê ya di navbera jin û mêr de ye.Di kurdiya kevin de hem navê heyvê ye hem jî mihebbetê ye. Li gor van wateyan; civatgirêdana li bin siha heyvê de û bi avê hatî jiyandin. Mehr û av, meh û av.

Çavkanî 
Bikarhêner Muhsin Özdemir

Gundên Şirnexê
Greyfûrt

Greyfûrt yan leymûna bihiştê yan jî pistan bûk, navê fêkiyekê ji çîna narincan e. Narinc çînek ji famîleya narincan e. Tehma wê tehlemiz e. Qaşilê wê zirave û tehl e.

Dar 
Dara wê 6-15 metro bilind dibe. Pelê darê keskê tarî, biriqok, kevilane û heta 15 cm ne.

Pêkanîn

Girêdanên derve 
 Malpera Lotikxane li ser greyfûrtê

Çavkanî 

Riwek
Fêkî
Narinc
Famîleya narincan
Abdülkadir Aygan

Abdülkadir Aygan, (jdb. adara 1958, Uzunhidir, Pîrsûs, Riha, bakurê Kurdistanê) endamê berê yê JİTEMê, îtîrafkarê PKKê ye. Li Swêd wekî penaber dijî. Bi îtirafên wî gorên gelek qurbaniyan hatin dîtin.

Sala 1975ê tevlî nava refên PKKê dibe. Nêzîkî 10 salan bi PKKê re dixebite. Ji PKKê vediqete, teslîmê hêzên Tirkiyeyê dibe. Demekê di gitîgehê de, di nava îtîraflkaran de dimîne. Dewlet wî perwerde dike û li dijî PKKê dide xebitandin.

Giregirê JİTEMê Cem Ersever bi wî re têkilî datîne û wî digire JITEMê. Bi nasnameya sexte ya bi navê Aziz Turan ji 1990 heya 2000î deh salan kar dike. Tevlî gelek operasyon, kujerî û êşkenceyan dibe.

Ji kiryarên xwe poşman dibe, ji Tirkiyeyê direve. Swêd mafê penaberiyê dide wî û malbata wî. Derbareyê JİTEMê de gelek agahiyan dide. Bi îtirafên wî kujtina Cem Ersever, Musa Anter, Gaffar Okkan tê rohnîkirin.

Marî bûye (zewiciye) û pênc zarokên wî hene.

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîna Neşe Düzel (bi zimanê tirkî): (1  - 2 - 3 - 4 ). Taraf

Jidayikbûn 1958
JİTEM
Mirovên zindî
Endamên PKKê
Skandala Susurlukê
Kesên ji Sirûcê
Lîvaya Tolhildanê ya Tirk

Lîvaya Tolhildanê ya Tirk, Brîgada Tolhildanê ya Tirk, (bi romî: Türk İntikam Tugayı (TİT), rêxistineke veşarî (dizî), nîjadperest, çekdar a romiyan (tirk) e. Hin îdîa hene ku ev rêxistin kodnavek e, dema dewleta veşarî (dizî, kûr) a Romê (Tirkiye) pêdivî bi kujeriyan dibîne, navê vê rêxistinê jî bikartîne.

Tê gotin ev rêxistin di salên 1970'yê de li Kîprosê ji aliyê hin serbaz û kesên paramîlîter ên di şerê Kîprosê de li dijî rûman kar kirine ve hatiye damezirandin. Berê ronakbîr û kesayetiyên çepgir kujtine.

Bi destpêkirina serhildana PKKê ve, vê rêxistinê îcar jî xwe ji bo kujtina kurdan organîze kiriye. Gorî rojnameyên tirkan nivîsîne li bakurê Kurdistanê 17.500 kurdên bijarte, ronakbîr û têkoşer ji aliyê hêzên dewletê ve hatine revandin û kujtin. Hin ji van cinayetan jî TITê kiriye.

Hin ji kujeriyên vê rêxistinê yên bi navê rêxistinê hatine kirin 
 Rojnamevanê kîprosî Fatih Çevik, di 7'ê tîrmehê 1996'ê de, li ber deriya mala wî kujtî hatiye dîtin. Rêxistinê berpirsiyarî girt ser xwe.
 12'ê gulanê 1998'ê de li dijî serokê komeleya mafê mirovan  Akın Birdal êrîşa çekdarî.
 Bi dehan nameyên gefxwarinê ji ronakbîr, demokrat, kurd û ermeniyan re şandine.
 Ji gelekan fîdye xwestine.
 12'ê rezberê 2006ê de li Amedê tevkujî. 7 ji wan zarokên kurd, 10 kes hatin kujtin, 16 kes jî birîndar bûn.

Pirtûk (bi romî) 
 Necdet Pekmezci ve Nurşen Büyükyıldız, Ülkücüler: Öteki Devletin Şehitleri - Ülkücüyan: Şehîdên dewleta din, Kaynak Yayınları - Weşanên Kaynak, 1999, ISBN 979-975-343-277-0
 Aytekin Gezici, Ergenekon: Çelik Çekirdek'ten Susurluk'a, Sauna Çetesi'nden Türk İntikam Tugayı'na - Ergenekon: Ji dendika polayî heya Susurlukê, ji çeteya Saunayê heya Lîvaya Tolhildanê ya Tirk, Karakutu Yayınları, 2008, ISBN 978-9944-71-439-6

Girêdan 
 Ergenekon’un tetikçisi Türk İntikam Tugayı mı?, Radikal, 23 Temmuz 2008 (bi romî)

Rêxistina leşkerî
Ergenekon
Tarkan

Tarkan Tevetoğlu (17'ê kewçêrê 1972, Alzey, Rhineland-Palatinate, Almanya) stranbêjekî tirk e.
Di sala 1972'an hatiye ser dinê. Ji ber ku stranên wî li çar dora cîhanê hatine naskirin û albûm û plak ên wî li dora 20 milyona hatine firoştin, li welatê xwe bi navê "megastar" jî tê naskirin.

Çavkanî 

Stranbêjên tirk
Tûtî

Tûtî navê koma çûkên Psittaciformes e ku ji 372 cure û 86 cinsan pêk tê. Ji zêdehî, bi nikilê wan yê xingalokî û zimanê wan yê qalin û bi goşt tên zanîn. Xisleta wan yê herî balkêş, qabiliyeta laysekirina zimanên mirovan e û ji ber vê qabiliyetê li qefesa de tên xwedîkirin.

Şayes

Reftar

Dabeşandin

Famîle

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tûtî
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Okanûsiyayê
Heydar Eliyev

Heydar Aliyev ( ango Heydar Alîrizayê Aliyev) (10ê gulanê 1923 - 12ê kanûna pêşîn 2003) sêyemîn serokdewletê Azerbeycanê ye. Di navbera salên 1969 û 1982an de ew herwiha serokê Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê bû. Heydar Eliyev li Nexçiwanê hatiye dinyayê û li Cleveland, Ohio ya DYAyê miriye. Bi Zerîfe Eliyeva re zewicî bû.

Çavkanî 

Serokdewletên Azerbaycanê
Siyasetmedarên azerî
Nivîskarên azerî
Nivîskarên zimanê azerî

Jidayikbûn 1923
Mirin 2003
Alexander Selkirk

Alexander Selkirk (jdb. 1676 – m. 13ê kanûna pêşîn 1721) deryavanekî skotlandî ye ku çar salan bi tenê li girava Robinson Crusoe jiyan kiriye. Di sala 1709an de ji aliyê Woodes Rogers ji giravê hatiye xilaskirin. Tê bawerkirin ku romana navdar a Daniel Defoe ya bi navê Robinson Crusoe ji sêrpêhatiya Alexander Selkirk best girtiye.

Girêdanên derve 
 Diana Souhami, Selkirk's Island: The True and Strange Adventures of the Real Robinson Crusoe, (2001) ISBN 0-15-100526-5
 Daisuke Takahashi, In Search of Robinson Crusoe, (2002) ISBN 0-8154-1200-2

Skotlendî
Jidayikbûn 1676
Mirin 1721
Roya Tûloyî

Roya Tûloyî, (Roya Tuloui), (jdb. 1966 li Bane, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevan, çalakvana mafê mirovan û femînîsteke kurd e.

Jiyan 
Piştî bidawîkîrina dibistanê li Baneyê, perwerdeya patolijiyê dîtiye. Demekê berpirsiyariya kovareke jinan kiriye ku navê wê Razan bûye. Ev kovar sê hejmaran dertîne li bajarê Sineyê. Ji aliyê dadgehên Îranê ve tê qedexekirin, girtin. Tûloyî bi navê Komeleya jinên kurd bo alîkariya aşitiyê li Kurdistanê komeleyekê dadimezirîne. Ew endama PEN a kurd e.

Sala 2005ê dewleta Îranê wê dide dadgeha ewlekariya dewletê. Tê darizandin û di  de tê girtin. Di çiriya pêşîn a heman salê de ji ber kampanyayan tê serbestberdan.

Tûloyî xwe ji Îranê difilitîne, diçe DYAyê.

Girêdan 
Kurd-P.E.N. 
Hevpeyvînek bi Tûloyî re
Kovara Razan 
Amensty Internationals Report (îngilîzî)
Girtina Tûloyî (ne bi kurdî ye)
Li ser Roya Tuloui, Radio Free Europe
Dr. Toloui xwe gihand DYAyê (ne bi kurdî ye)

Femînîstên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1966
Jinên kurd
Mirovên zindî
Ferhat Tunç

Ferhat Tunç Yoslun (jdb. 14ê adarê 1964 li bajerê Pilûrê, parêzgeha Dêrsimê, Bakurê Kurdistanê) stranbêj û muzîvanekî kurd e. Ew hevwelatiyê Almanyayê ye jî.

Sala 1979an dibistana amadehî bidawî dike, diçe Almanyayê. Li Zanîngeheke Mainzê perwerdeya muzîkê dibîne. Yekemîn albûma wî bi navê Kizilirmak (Rûbara Sor) dertê. Di mûzîka xwe de tahde û êşkenceyan bi forma muzîka tirkî ya nû Özgün Müzik, ango Muzîka Taybet, distrê.

Sala 1985an vedigere Tirkiyeyê. Di nava komên çepgiran de gelek hez ji stranên wî tê kirin. Konsertên mezin lidarxistiye. Sala 2011yê bû endamê parlamenteriya BDPê ya Dêrsimê lê biserneket. Ew herwiha tevlî xebatên demokratîk, mafên mirov jî dibe. Zimanê jiyan û muzîka wî bi giranî tirkî ye.

Dîskografî (bi tirkî) 
 Kızılırmak - Rûbara Sor (Almanya 1982)
 Bu Yürek Bu Sevda Var İken - Heya ev dil ev evîn hebe (Almanya-1984)
 Vurgunum Hasretine - Dilketiyê hesreta te (1986)
 Ay Işığı Yana Yana - Bi şewata tîrêja heyvê re (1987)
 Yaşamak Direnmektir - Jiyan berxwedan e (1988)
 İstanbul Konserleri-1 - Konsertên Stembolê 1 (1988)
 Vuruldu - Hat kujtin/lêdan (1989)
 Gül Vatan - Gul welat (1990)
 Ateş Gibi - Wekî agirê (1991)
 İstanbul Konserleri-2 Kosertên Stembolê 2 (1992)
 Firari Sevdam - Evîne mişextî (1993)
 Özlemin Dağ Rüzgarı - Bayê çiyayî yê bêriyê (1994)
 Kanı Susturun - Xwînê rawestînin (1995)
 Bu Yürek Bu Sevda Var Iken - Heya ev dil ev evîndarî hebe (1996)
 Kayıp - Winda (1997)
 Kavgamın Çiçeği - Kulîlka têkoşîna min (1999)
 Her Mevsim Bahardır - Her werz (demsal) bihar e (2000)
 Şarkılarım Tanıktır - Stranên min şahîd in (2002)
 Nerdesin Ey Kardeşlik - Li kû yî biratî (2003)
 Sevmek Bir Eylemdir - Hezkirin çalakiyek e (2005) 
 Ateşte Sınandık - Di agir de hatin ceribandin (2006)
 Çığlıklar Ülkesi - Welatê qîrînan (2009)

Girêdan 

 Malpera fermî/Jînenîgarî 

Muzîka tirkî
Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1964
Mêr
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Hüseyin Velioğlu

Hüseyin Velioğlu, Hüseyin Durmaz (jdb. 1952 li Kercews; m.  li navçeya Beykoz a Stembolê) kontrgerîla, yek ji serokên rêxistina Hizbullah (Tirkiye)yê bû. Di nava kurdan de ev rêxistin herwiha bi navê hizbulkontra, hizbulşeytan jî dihate binavkirin.

Navê xwe diguherîne 

Navê wî yê berê û yê rastîn Hüseyin Durmaz e. Îdîa hene ku ew bi eslê xwe ne Kurd e, ku dewletê ew wekî kurdekî daye nasandin. Sala 1978ê navê xwe diguherîne. Heman sal PKK tê damezirandin û îhtîmala şoreşeke Îslamî li Îranê heye. Hin kes di wê baweriyê de ne, Velioglu di sala 1978ê de dest bi xebatên xwe yên kontrgerîlayî kiriye, lewra jî nav guhertiye.

Jiyan 

Di sala 1980yê de diçe Amedê. Heman salê li Tirkiye û Kurdistanê artêşa romiyan (tirk) tê li ser text. Seranser bakurê Kurdistanê ciwan û ronakbîr tên kujtin, girtin û êşkencekirin. Velioglu di heman demê de li Amedê dijî.

Di sala 1987ê de bi hin kesan ve Hizbullahê dadimezirînin. Armanca vê rêxistinê ya sereke têkbîrina PKKê, têkoşîn bi PKKê û alîgirên wê re ye. Lê ji aliyê hinek endamên vê rêxsitinê re rexne tên kirin. Dibin du kom. Velioglu jî dibe serokê koma bi navê Îlîm'ê. Koma din jî koma Menzîl'' e.

Di sala 1999î de serokê PKKê dîl dikeve destê tirkan û PKK stratejiya xwe diguherîne. Êdî pêwîstî bi Hizbullahê namîne û dewleta Romê dest bi paqijkirina vê rêxistinê dike. Endam û giregirên vê rêxistinê ji aliyê dewletê ve tên kujtin ku yek ji wan Velioglu ye. Gelek jî direvin, li Ewropa, Îran, başûrê Kurdistanê û Kîprosê bicih dibin.

Girêdan 
 Kurtejînenîgariya Velioğlu (romî)

Terorîzm
Tirk
Hizbullah (Tirkiye)
Jidayikbûn 1952
Mirin 2000
Mêr
Çalakvanên kurd
Hizbullaha Tirkiyeyê

Hizbullah, Hizbullaha Kurdî yan jî Hizbullaha Tirkiyeyê (bi gotina gel: sofîk, "hizbulkontra" û "hizbulşeytan") rêxistineke îslamî ye li Kurdistanê. Navê vê rêxistinê bi erebî tê wateya artêşa Xwedê. Di nav gel de ji endamên wan re sofîk jî tê gotin.

Serokatiya wê Hüseyin Velioğlu dikir. Sala 2000î, ji ber ku PKKê stratejiya xwe guhert, dewletê jî dawî li vê rêxistinê anî. Bi giranî li bajarên Bakurê Kurdistanê Êlih, Xarpêt, Sêrt û Amedê êrîş dibir ser hedefên xwe.

Her çendî bi êrîşên li dijî PKK, dewleta Tirk û femînîst û lîberalên din dihatin naskirin, îro bi giranî Hizbullah bêçalak e. Li gorî berpirsên ewlekarî yên Tirkiyê, Hizbullah ji aliyê Îrana piştî şorêşê ve hatiye fînansekirin û li Îranê hatiye perwerdekirin, ku tê îdiakirin ku Îran komên terorîst ji bo avakirina hikûmetên Îslamî li seranserê Rojhilata Navîn bikar tîne. Piştî ku Abdullah Öcalan ji Sûriyê hat derxistin, di navbera Hizbullah û PKKê de li ser peymana aştiyê hat ragihandin. Tê îdiakirin ku hin êrîşên mezin ên KHê di nîsana 1999an de teqîna xwekujî ya li Çewlikê û di sibata 2001an de kuştina şefê polîsê Amedê Gaffar Okkan û pênc polîsên din jî heye.

Mijarên têkildar 
 Gaffar Okkan
 Hizbullaha Îranê
 Hizbullaha Libnanê
 Partiya Doza Azadî

Çavkanî

Girêdan
Jan Keetman (Freitag): Vollstrecker des Propheten , 28. Januar 2000.
Ömer Erzeren (jungle world): So fern, so nah , 26. November 2003 - zu den Attentaten in Istanbul. (almanî)
Nivîsarek ji Tuncay Özkan, rojnameya Radikal, 4'ê tîrmehê 1999 (tirkî)

Hizbullah
Rêxistinên çekdarî
Rêxistina neqanûnî
Rêxistinên îslamî
Rêxistinên îslamî yên kurd
Ali Çetinkaya

Ali Çetinkaya, Kel Ali (jdb. 1878, li Afyonkarahisar - m.  1949, li Stenbol, Tirkiye) leşker, siyasetmedar û giregirekî tirk e.

Di şerê cîhanê yê I de wekî serbazek şer kiriye. Bi damezirandina komara Tirkiyeyê ve wezîrtiya avadanî û carekê jî ya raguhastinê dike. Parlamenterê berê yê meclîsa osmanî û heft caran jî parlamenteriya meclîsa komara Tirkiyeyê ye kiriye.

Dadgeha serxwebûnê 
Herçendî perwerdeya dadê neditiye jî, Mustafa Kemal Atatürk wî dike serokê  Dadgeha serxwebûnê. Di gelek darizandinan de peywirdarî dike. Li gel gelekan, cezayê dardekirina İskilipli Mehmed Âtıf Hoca jî dide.

Jiyan 
Sala 1878ê li Afyonkarahisarê tê jiyanê. Bavê wî hesinker  Ahmet Efendi, dê jî Fatma Hanım e. Bavê xwe zaroktiyê winda dike. Dibistana amadeyî ya Prûsayê (Bursa) bidawî dike. 1898, dest bi perwerdeya leşkerî li dibistana şer (Harp Okulu) dike. Tevlî rêxistina neteweperwer Komeleya yekîtî û pêşketinê (İttihat ve Terakki Cemiyeti) dibe.

Bi Atatürk re dibe heval. Payeya serdariyê, paşê jî serhengiyê werdigire, li gelek eniyan bo osmaniyan şer dike. Sala 1919 dibe parlamenterê meclîsa osmaniyan. Bi têkçûna dewleta Osmanî ve, li cem Atatürk tevlî derkirina yewnanên herêma Egeyê, valakirina gundên wan dibe. Atatürk û hevalên xwe dixwazin di axa di dest de maye, di Anatoliyayê de dewleteke tirk ava bikin. Navê wî dane gelek cihan.

Sê Elî 
Piştî serhildana Şêx Seîd, di serokatiya Dadgeha serxwebûnê ya ya Enqereyê de cih digire. Sê endamê vê dadgehê hebûn û navê hersêya jî Elî bû. Ji ber wê jê re "Sê Elî" digotin. Eliyên din Kılıç Ali û Necip Ali ne.

Jidayikbûn 1878
Mirin 1949
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Dadgehên serxwebûnê
Endamên Hikûmeta 10an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 11an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 12an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 9an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Nûkurd

Nûkurd malpereke bi zimanê kurdî (kurmancî) ye.
Xwedî û edîtorê giştî yê malpera Nûkurdê nivîskarê kurd Evdile Koçer e.

Malpera Nûkurd ji Kanûna sala 2010'an ve wek malpereke serbixwe dest bi weşana xwe kiriye û weke rojnameyeke li ser înternetê her roj balkêştirîn nûçeyên bi kurdî yên rojane, çandî, hunerî, wêjeyî diweşîne.

Nûçe
Nûkurd her roj balkêştirîn nûçeyên nû yên siyasî, çandî, hunerî, wêjeyî û civakî yên ji Kurdistan û dinyayê diweşîne. 
Malper girîngî dide dîtbariya nûçeyan, loma bi nûçeyan re her dem vîdyo û wêneyên balkêş jî têne weşandin.

Nûkurd ligel peyamnêrên xwe û ajansên kurdî, her wiha ji zimanên erebî, farisî, tirkî, almanî, îngilîzî jî nûçeyan werdigerîne ser zimanê kurdî û di malperê de diweşîne.

Nivîskar
Di Nûkurdê de gelek nivîskarên kurd yên navdar yên wekî Bayram Ayaz, Evdile Koçer, Brader Musikî, Omer Dilsoz, Newaf Mîro, Marîna Siyabend, Mîr Qasimlo, Ciwan Tengezar, Rukiye Ozmen, Rêzan Demîr, Azad Zal, Feratê Dengizî, Nesrîn Rojkan, Bedel Boselî û Hozan Robar bi berdewamî dinivîsin.

Her wiha nivîskarên kurd yên wekî Lokman Polat, Fêrgîn Melîk Aykoç, Zinarê Xamo, Memo Şahîn, Abdulkadir Ulumaskan, Tariq Hemo, Şengul Ogur, Azîz Aliş, Baran Berfîn, Gabar Çiyan û Mistefa Dewlemend jî car caran ji Nûkurdê re dinivîsin.

Her wiha gelek nivîsên nivîskarên kurd û tirk yên bi kurdî jî wekî mêvan di malperê de cihê xwe digirin.

Xwendevan û Şîrove
Xwendevanên Nûkurdê bi hêsanî dikarin li binê nivîs, nûçe, vîdyo û wêneyan şîrove û fikrên xwe binivîsin. 
Xwendevan bi vî rengî bi fikir û nêrînên xwe yên cûda ve bi kurdî bi hev re dikevin nîqaşê û dikin ku rexneya bi kurdî ya nivîskî jî pêş bikeve.

Karîkatûr
Karîkatûrîstên kurd Yahya Salo, Seyda Muhamed, Mîr Malalayko bi karîkatûrên xwe yên balkêş û mîzahî ve malperê dixemlînin.

Her wiha ji medyaya dinyayê jî gelek caran karîkatûr di Nûkurdê de têne weşandin.

Pîvanên Nûkurdê
Nûkurdê di malperê de çend pîvanên xwe wiha eşkere dike:
 Nûkurd rojnameyeke înternetî ya serbixwe ye û ne bi ser tu partî, rêxistin û dezgehan ve ye!
 Her nivîskar, edîtor û peyamnêr ji naveroka nivîsa xwe berpirsyar e û pîvanên rojnamegeriyê yên navnetewî diparêze!
 Nûkurd ji naveroka lînkên ku cihê têne vekirin, ne berpirsyar e!
 Nûkurd bi tu awayî cih nade nivîs, nûçe û şîroveyên ku tê de çêr, dijûn, heqaret û hwd. hebin!
 Nûkurd mafê bersivdayînê dide hemû xwendevan û nivîskaran!

Girêdanên derve
 Malpera Nûkurd
 Nûkurd di Facebookê de
 Nûkurd di Twitterê de
 Nûkurd di Youtube de
 Hevpeyvînek: Li ser xwestek û armanca Malpera Nûkurdê

Malperên kurdî
Kertizman

Kertizman (1928: Ketizmin; 1946: Ketizmen; navê wî bi tirkî Taşburun lê kirine), gundekî Albistanê ye. Navê gund kurmancî ye û ji du beşan tê sazkirin: Kert û Ziman, anku Kertizman. Gund ber çiyayê Şardaxê û nav newaleya ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Albistanê
Meçhûlî

Meçhûlî hozanek ji êla Elbistanê ye, yanî ji vîlayeta Mereşê ye. Bi kilam û hozantî ya xwe bi zêdeyî li derdora Elbistanê hatiye naskirin. Meçhûlî kurmancekî elewî bû, û bi eslê xwe ji gundê Kaşane hatibû.

Hem kilam digot, û hem tembûr lêdixist.

Çavkanî 

Dengbêj
İskilipli Mehmed Atıf Hoca

İskilipli Mehmed Atıf Hoca, Atif Xoceyê Îskîlîpê (jdb. 1875 li gundê Tophane (gund), İskilip; m. 4ê sibatê 1926 li Enqere) olzan, nivîskar û ronakbîrekî romî (tirk) ye. Bi tundî li dijî siyasete Mustafa Kemal Atatürk, bi taybetî dijî zagonên cilûbergan, zagona şapkayê derdiket. Ji aliyê Dadgehên serxwebûnê ve cezayê îdamê girt û hat dardekirin.

Jiyan 
Ji sala 1891ê ve du salan li cem mamosteyê gund dixwîne. Sala 1902 jî xwendina medreseyê bidawî dike. Diçe Stenbolê di mizgefta Fatîhê de dersdariyê dike. Dikeve Fakulteya Îlahiyatê ya Dar-ûl Funûnê, ji wir sala 1905ê bawernameyê digire. Bi vê bawernameyê li Dibistana amadeyî ya Kabataşê mamostetiya erebî dike.

Bi hatina kemalistan û damezirandina komara Romê (Tirkiye) ve ew jî nêrînên xwe tîne ziman û ji gelek aliyan ve siyaseta kemalîstan rexne dike. Zagonên şapka û yên wekî wê bi tundî rexne dike, wan wekî heqaretek li miletekê dibîne.

Kemalîst wî reş dikin, ew jî heya derfet dîtiye xwe di rojnameyan de diparêze, berevaniya xwe dike. Di 26ê kanûna pêşîn 1925ê de tê girtin. Wî didin Dadgeha serxwebûnê (tirk), tê darizandin. Di 26ê kanûna paşîn 1926ê de darizandin pêk tê. Dozger sê salan lê dixwaze. Roja din serokê dadgehê Kel Alî (Ali Çetinkaya) cezayê îdamê dide wî. Hefteyek şûnde li meydana Samanpazarı tê dardekirin.

Berhemên wî 
 Mîrât-ul Îslâm  
 İslâm Yolu - Riya Îslamê
 İslâm Çığırı - Azîneya Îslamê
 Dîn-i İslâm’da Men-i Müskirât 
 Nazar-ı Şeriatta Kuvve-i Berriye ve Bahriyye 
 Tesettür-ü Şer’î 
 Muâyenet-üt Talebe 
 Medeniyyet-i Şer’iyye 
 Frenk Mukallitliği ve Şapka

Fîlm 
 İskilipli Atıf Hoca / Kelebekler Sonsuza Uçar - Atif Xoxeyê Îskîlîpê / Perperik berî bi bêdawiyê difirrin (Derhêner: Mesut Uçakan)

Jidayikbûn 1875
Mirin 1926
Olzan
Kesên hatine dardekirin
Dadgehên serxwebûnê (tirk)
Tirk
Dadgehên serxwebûnê

Dadgehên serxwebûnê (), dadgehên awarte yên dewleta Romê (Tirkiye) in ku di sala 11ê îlona 1920an de hatine avakirin. Li dijî kurdan û mihalefetê hatine xebitandin. Gelek aliyên tarî yên van dadgehan hene, lewra herçendî nav dadgeh bin jî ev dadgehan bi fermanan dixebitîn.

Mustafa Kemal Atatürk û komara nû, kê bixwastan didan van dadgehan, darde dikirin. Gorî Uğur Mumcu evana ne dadgeh bûn, saziyên li dijî mihalefetê dixebitîn bûn. Meclîsa tirkan di 29ê nîsana 1920an de bi navê Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Zagona Îxaneta Welat) dertîne. Kê li dijî Atatürk û kirinên sazûmaniyê derbikeve, bi vê qentûrê dihat girtin û darizandina wan jî Dadgehên serxwebûnê dikir.

Pêvajoya dadgehan

Pêvajoya yekem 
Ji xebatên van dadgehan ên di navbera 18ê îlona 1920an heya 17ê sibata 1921ê re pêvajoya yekem dibêjin. İsmet İnönü fermana 14 dadgehan dide lê heft tên damezirandin. Bi damezirandina ya Amedê re hejmar dibe heşt. Cihên dadgeh ku lê tên danîn: Enqere, Eskişehir, Qonye, Isparta, Sêwas, Kastamonu, Pozantı û Amed.

Pêvajoya duyem 
Ji xebatên dadgehan ên di navbera 30ê tîrmeha 1921ê heya çiriya pêşîn a 1923'yan re pêvajoya duyem dibêjin. Di vê pêvajoyê de gelek zanayên kurdan jî hatine darizandin. Bi taybetî zanayên kurd ên li bajarên tirkan dijîn.

Pêvajoya sêyem 
Ji xebatên 1923 heya 1927an re dibêjin. Di 6ê nîsana 1925an de ji bo darizandina serhildêrên kurd, bi lez li Amedê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê (Şark İstiklal Mahkemesi) tê damezirandin. Biryara îdama Şêx Seîd û pêşawayên din ên kurd, ev dadgeh dide.

Bi biryara van dadgehan bi fermî û gorî agahiyên dewletê, 2.000 kes hatine dardekirin. 3.919 kes bi cezayê îdamê hatine cezakirin. 40.000-60.000 kesan cezayên din girtine. Tê texmînkirin ku hejmara dardekiriyan û yên din gelek zêde ne, lewra heya niha destûra vekirina arşîvên van dadgehan nehatiye dayîn.

Çavkanî 

Dadgehên serxwebûnê
Dadgehên Tirkiyeyê
Dîroka Tirkiyeyê
Wefayî

Wefayî (1844 li Mahabad - 1902, Sûrî) Navê xwe yê malbatî Ebdirehîm e, yek ji helbestvanên navdar ên kurd e.

Jiyan 
Di ciwaniya xwe de perwerdeya olî dibîne û wekî sofîyekî deng dide. Sê caran diçe Mekeyê heca xwe dike. Di dawiya temenê xwe de li Silêmanîyê bicih dibe. Di heca xwe ya dawî de nexweş dikeve, li ser tixûbê Sûrî û başûrê Kurdistanê, jiyana xwe jidest dide.

Yek ji helbestvanên dîwana kurd a klasîk e, bi forma klasîk dinivîsîne. Pirranî bêjelawkî (xezel, lawik, kilam, kewş) û beytkî (dûlge) helbest ristiye. Li ser evîn û xwezayê rawestiyaye. Di hin helbestên wî de mîstîk û sofîzma Îslamê jî xwe dide der. Bi soranî nivîsiye, li ser kurdên başûr û rojhilatê bandoreke mezin hîştiye.

Bandora xwe li ser helbestvan Hejar jî hîştiye.

Çavkanî 
Wafaei in The history of the Kurdish Literature, pp. 347-379 , By: Dr. Marouf Khaznadar, Aras Publishers, Hewler, Iraqi Kurdistan, 2004 (in Kurdish).

Lîrîk
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1844
Mirin 1902
Fîlozofên kurd
Kesên sedsala 19an
Helbestvanên zimanê kurdî
Kesên ji Mehabadê
Şorbeya gundiyan

Şorbeya gundiyan, şorbeya pîvazê ya xelikiyan cure şorbeyeke kurdên Anatoliyaya navîn e. Li Dîlokê jî tê zanîn.

Bixwazin şerab û sirke jî 
Niha li bajaran şeraba spî jî tevlî dikin ku çêjdar dike. Di vê terîfeyê de şerab nîne. Di terîfeya gundiyan de sirke jî nîne lê li vir di terîfeyê de sirke heye, lewra bi rastî jî, sirke gelek tehmê xweş dike.

Terîfe ji xanimeke êla Xelîkan hatiye wergirtin ku li Ewropayê dijî.

Berkelî 
 250 gr pîvaza serî ya spî
 5 gr ard (arvan)
 50 gr rûnê nivîşkî
 1 KX (kevçiya xwarinê) sirkeya sêvê
 600 gr ava goştê mirîşkê
 1 dendik sîr
 1 ta awîşena teze (cehtera teze)
 Hinekê penîrê spî (li bajaran niha penîrê grawyer bikartînin)
 Hinekê nanê kartû (li bajaran niha nanê baget bikartînin)
 Xwê
 Îsota reş

Çêkirin 
Runê nivîşkî berdin quşxaneya xwe. Pîvazê hûrkirî di nav de biqijilînin. Bi qasî 10 deqeyan sor bikin, neşewitînin. Bi qasî 2 KX ard berdin navê. Heger bixwazin şerab û sirkeyê jî berdinê, sor bikin.

Heskek ava goştê mirîşkê berdin quşxaneya xwe, hinekê tevdin. Sê stekan (qedeh) ava goştê mirîşkê dîsa tevlî bikin. Xwê, îsota reş pê werbikin, bihêlin bila di germiya nizm de bikele. Bi qasî nîvê saetê bikelînin.

Ji ser agir daynin, li binikên servîsê parve bikin. Penîrê xwe li ser nan bihelînin, bi tevî nan bipişirînin, berdin nava şorbeyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Çima gotine şorbeya gundiyan 
Dibe ku ji ber berkeliya vê xwarinê be, ev nav lê kirine. Nanpişirandina nava xwarinê, awayek ji xwarinên hêsan e û gundî gelek dixwin.

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Şorbeya Gurgumê

Şorbeya Gurgumê, şorbeya Meraşê cure şorbeyeke kurdan ku pirranî li parêzgeha Gurgumê, di nava êla Sînemiliyan de tê xwarin. Herwiha li Riha, Dîlok, Erdêxan, Sêwas û li herêma Serhedê jî gelek tê xwarin. Bi tirkî navê viya kirine Ezo Gelin çorbası yan Maraş çorbası.

Li ser daxwazê hin berkelî lê kêm an zêde tên kirin. Terîfeya wê ya standard ev e:

Berkelî 
 2 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)
 1 Stekan (qedeh) riz (birinc)
 6 stekan ava goştê mirîşkê
 2 KX rûnê nivîşkî
 2 serî pîvaz
 2 KX merge (ava bacanê sor, ava fringiyê, salçe)
 1 stekan nîska sor
 Pûjan (nane, tihtavika hişk a biharatî)
 Xwê
 Îsota sor

Çêkirin 
 Rûnê xwe berdin quşxaneyê, bihelînin
 Pîvaza xwe kûbkî hûrbikin, berdin nava rûn, heya zerayî pê ket biqijilînin.
 Ardê xwe pê werbikin, tevdin lê neşewitînin.
 Ava goşt berdinê, bi tevdanê bikelînin
 Nîskê xwe bişon, amade bikin.
 Riza xwe amadebikin.
 Berê mergeyê, paşê nîskê û bi qasî 4-5 deqeyan şûnde jî birincê berdinê, tevdin.
 Xwê, pûjan û îsotê pê werbikin.
 9- Heya nîsk û birinc nermijî bûn, hatin zirêyê bikelînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê.

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Nîhat Yusufoglu

Nîhat Yusufoglu yan bi navê fermî yê bi tîpên tirkî Nihat Yusufoğlu, (jdb. 1974 - m. 28'ê berfanbarê 1990 li Hachenburg, Rheinland-Pfalz, Almanya) penaberekî kurd bû ji aliyê rastradîkalên nazîst-skinhead ên alman ve hat kujtin. 

Malbata Nîhat ji ber pêkutiyên dewleta Romê (Tirkiye) reviyabûn, xwe spartibûn Almanyayê. Serî li mafê penaberiyê dabûn. Apekî Nîhat û bapîrê wî ji aliyê dewleta tirk ve hatine kujtin. Ji ber zilmê reviyabûn.

Beriya cinayetê malbata Nîhad ji aliyê naziyan ve hatine geflêxwarin. Malbatê gilî kirine lê ne saziyên almanan, ne jî balyozên tirkan xwedî li wan derketine.

Di 28'ê sermawezê 1990'î de 6 rastradîkal û skinhead li ber deriyê wan Nîhat diqefilînin. Heya birayê Nîhad tê hawarê bi kêran Nîhad dikujin. Tişta xerîb ew e ku komên nazîstan vê kujeriyê bi agahiya "me tirkekî barbar kujt" didin belavkirin. Kesê kêr bikaraniye dibêjin Alexander T. bûye.

Girêdan 
 Artikel in der Rhein-Zeitung zur Demonstration am 20. Jahrestags der Ermordung Nihat Yusufoğlus () (almanî)

Çavkanî 
 Uli Jungbluth: Durch den Rücken in die Herzkammer. Rechtsextremismus und pädagogisches Handeln - Ji piştê heya nava dilê. Rastradîkalî û nojdariya pedagojîk, Fölbach, Koblenz 1991, ISBN 3-923532-11-3. (almanî)
 Bernd Siegler, Oliver Tolmein, Charlotte Wiedemann: Der Pakt. Die Rechten und der Staat - Hevpeyman. Rastgir û dewlet, Verlag Die Werkstatt, 1993, Seite 83-84. (almanî)

Kurd
Qurbaniyên neonazîstan
Jidayikbûn 1974
Mirin 1990
Moxindî

Moxindî an Muxundî (), bajarokekî navçeya Mêzgirê li herêma Dêrsimê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 
Özkan, Halis; Völker und Kulturen in Ostanatolien: Beitrage zur Geschichte und Ethnographie des Dorfes Muhundu in Ostanatolien Regierungsbezirk Tunceli (Ehamals Dersim), Deimling, 1992: Wupperta

Gundên Mêzgirê
Pêr

Pêr (navê herêmê: Çarsenceq) (), bajarokekî navçeya Mêzgirê li herêma Dêrsimê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Berav, Pilemûriye

Berav, () gundekî ser navçeya Pilemûriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Kulîçeya dapîrê

Kulîçeya dapîrê, kulîçeya biselete, kulîçeya bi gizêr û gûzê cure kulîçeyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha gurcî û ermenîyan de jî cih digire.

Angaştek li ser navê wê 
Standardiyeke têkela vê kulîçeyî nîne. Di pêjgehan de jinepîran ji xwe re ji berkelî û berteviyên bermayî, bo mînak selete, biharat, çerez, hevîr, pelhevîrk ûêd hin xwarin, kulîçe, kilor, kate çêdikirin. Ji ber ku gelek tişt dikeve nava vê pasteyê, bi texmîni ji ber wê gotine kulîçeya dapîran. Gurcî û ermenî (hay) jî dizanin.

Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê) 
Mirov dikare gelekan lê zêde yan kêm bike. Ev terîfe ji kulîçefiroşekî kurd ê li Ewropayê dijî hatiye wergirtin.

 Ard (arvan) 
 1 stekan (qedeh) mast 3 hêk 1,5 stekan şekirê toz 4-5 heb gizêr 1 stekan kakilê gûzê yê hêrayî (pişirandî) 2 pakêt toza hevîr dipoxîne, bel dike 1 stekan rûnê ron (rûnê zeytê yan ê gulberojê) 1 KÇ (kevçiyê çayê) darçîna biharatî 1 pakêt vanîlya''

Çêkirin 
Berê hêk û şekir biçelpînin.Şekir heliya mast, rûnê ron, gizêra li rêşkerê xistî û kakilê gûzê tevlî bikinê û tevbidin.

Ard, toza hevîr dipoxîne, vanîlya û darçînê berdinê, dîsa tevbidin berdin qaliba pasteyê. Germiya firneya xwe bikin 175-180 û bi qasî 35-45 deqeyan bipijînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê, bê servîskirin.

Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha gurcî
Pêjgeha ermenî
Kulîçe
Kulîçe

Kulîçe, (ji bandora romî carnan paste) ji komekê şîraniyên ji hevîrê tên çêkirin re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn.

Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê 
 Kulîçeya Şingalê 
 Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan
 Kulîçeya dapîrê
 Kulîçeya helawê
 Kulîçeya pêçange ya darçînê, kulîçeya heciyan
 Kulîçeya belalûkê
 Kulîçeya Mem û Zînê, kulîçeya ron a bi fêkiyan
 Kulîçeya birçiyan, kulîçeya herî birûn e 
 Kulîçeya bi loqim a Amedê

Kulîçeyên nûjen gelek krema, fêkî, çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de kom bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê.

 
Şîranî
Genimkî

Genimkî, girgirkî, çirgildî cureyek ji xingalên kurdî ye. Pirranî êla Sînemiliyan, kurdên Deryaya Navîn, kurdên Gurgum û herêmên din ên Tolhildanê dizanin. Li rojhilatê Kurdistanê jî genimkî heye. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin.

Genimkî herwiha xwarineke quşxaneyî ye jî. Ango mirov çawa bixwaze wisa dixwe. Genimkiyê gelên cîran jî dizanin. Li Kafkasyayê jî tê xwarin. Tirk pirr nizanin, lê qefqasiyên Tirkiyeyê vê xwarinê çêdikin. Di pêjgeha gurcî de herwiha cihê xwe digire.

Taybetiya vê xingalê 
Xingal tên girgirandin lê devê wan nayên kîpkirin. Wisa çêdikin ku dişibe hebên genimê. Bi texmîni navê xwe ji wir digire.

Terîfeyeke genimkiyê 
Mantî yan xingalên xwe ku ji pelhevîrkê tên çêkirin, di dirûvê genimê de amade bikin. Ango dirûvên wan bişibînin genim an kelekê. Ev ji bo têkelên din ên xwarinê baş tehma xwe bidin nava xingalan e.

Di quşxaneyekê de mirîşkê bixaşînin. Mirîşka we keliya jê derînin, bila ava wê bimîne. Xingalên xwe berdin nava ava mirîşkê bikelînin. Kelîn bidawî bû, bidarivînin an wekî şorbeyê bihêlin. 

Sîra kutayî, sirke, îsota tûj (îsota pûlpelî) tevlî bikin. Dikarin goştê mirîşkê jî li binikên xwarinê belav bikin an cuda bixwin.

Pêjgeha kurd
Pêjgeha gurcî
Xingal
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Tolhildanê
Xwarinên quşxaneyê
Sorpiyan

Sorpiyan (1946: Sorpiyan; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Çixêk

Çixêk an Çixîk (1928: Tchikhique; 1946: Çıhik;  an Buğulu) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Pûsuke

Pûsuke (bi japonî: プースケ) kûçikek bû, di 1'ê nîsana 1985'an de li Japonê zaye û li gorî Guinness World Records (Rekorên Cîhanê yên Guinness), ji çileya pêşîn a 2010'an û heta roja mirina wî ya 5'ê çileya pêşîn a 2011'an de, kûçikê herî kal ê cîhanê bû . 

Li gorî hin çavkaniyan ew melez bû, lê li gorî hin çavkaniyên din cureyê Shiba-inu bû. Pûsuke kînge giyana xwe da zêdeyî 26 salî bû, anku di jiyê kûçikan de kêm zêde 125 salî bû .

Pûsuke li bajarê Sakura-shiya devera Tochigi, Japonê, jiyana xwe derbas kir. Di sal 2008'an de, kêm mabû ku ew li rûdaneke trafîkê bimre, lê piştî emeliyateke dirêj ji mirinê filitiya. Di dawiyê de jiyê wî 26 sal û 8 meh û 5 roj bû.

Tevî kalbûna wî jî, Pûsuke ne kaltirîn segê di dema me de ye. Di navbera 1910'an û 1939'an de li Awistralyayê kûçikekî şivanekî gayan hebû, navê wî Bluey bû. Dema mirinê jiyê wî 29 sal bû .

Çavkanî

Kûçik
Trûşmeg

Trûşmeg () gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Çemçelî

Çemçelî (1928: Tcheumtcheli [ango, Çimçelî]; 1946: Çemçeli; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Mezre 
 Kevirkan (koordînat: )
 Rewet (koordînat: )

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê