Kurdên Xorasanê

Kurdên Xorasanê, navê kurdên ku li parêzgehên Xorasana Bakur û Xorasana Rezewî li bakurê rojhilatê Îranê, li ser snorê Îran û Tirkmenistanê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, Xorasana Rezewî û Gulistanê dijîn. Ew bi zaravaya kurmancî diaxivin û bi pirranî misilmanên şiî ne. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

Erdnîgarî 
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km2. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî. 

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in: 
 Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
 Çiyayê Rînalûd (basûr-rojhilat)
 Çiyayê Şahcîhan (basûr)
 Çiyayê Aladax (rojava)
 Çiyayê Gulîlê (bakûr)

Dîroka bicihbûnê 
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin.  Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat. 

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15emîn de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

Aborî

Çand û huner 

Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê farisî ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên Yelda Ebasî û Mohsen Mirzazadeh de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji Kurdistanê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin kurdologan, rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê kovarên bi navê Kurmanj û Dengê Kurmanc dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

Ziman 
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi zaravayên kurdî yên başûr diaxivin, seranser kurmancîaxiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li Kurdistanê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî fonetîka we pir di bandora farisî û tirkmenî de maye. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên Palûkanlû, Pehlevanlû, Topkanlû, Qereçorlû, Qerebaşlû hwd. dev ji kurdî berdane û tenê tirkmenî, li çend gundên Qûçanê jî tenê bi farsiya rajî (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên Amerlû û Zaferanlû û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.

Cil û berg 
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. Keras xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

Dawet û lîstik 
Di dawetên kurdên Xorasanê de govend tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin semaha Elewiyan. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke şerîetê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin. 

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji kevneşopî, cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.

Êl û eşîr 

Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg (Zaferanlû) û Şadlû ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên Çemişgezeg û Şadlû ye, li herêmê dijîn. 
 Zaferanlû (navenda wan Qoçan e)
 Şadlû (navenda wan Bocnûrd e)
 Topkanlû
 Kawanlû (navenda wan Redkan e)
 Amerlû
 Qereçorlû (navenda wan Samalqan e)
 Lek (Zend, Zengene)

Li gor hin gotinan (wek ên siyasetmedar Qilijdaroxlû) kurdên Dersimê yên kurmancîaxêv bi eslê xwe tirokmanên Xorasanê ne.  Bêguman, meriv nikare gelemperî kirineke wiha bike. Bi derbasbûyîna demê zewacên di nava etnîkên herêmê çêbûne, lewra hin eşîrên din ên Xorasanê hene bi eslê xwe kurd in, lê bi zimanê farisî an jî tirkomanî diaxivin.

Navdarên kurdên Xorasanê 
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
 Nadir Şah Efşar
 Şoca'oddole
 Ceco Xan
 Serdar Êwez Xanê Celalî 
 Gul Mohemed
 Elîxan beg
 Xodo Serdar
 Ferecolla Bîçeranlû
 Ismaîl Huseynzade Bûwanlû
 Xolamhuseyn Rehîmîyan
 Elîriza Spahî Layîn
 Yehya Elewî Ferd
 Hesen Roşan

Helbestvan 
 Ceferqulî Zengêlî
 Yehya Elewî Ferd
 Hesen Roşan
 Elîriza Sipahî Layîn
 Ismayîl Husênpûr
 Kerîm Ekberzade
 Sadiq Ferhadî
 Elî Hêyderî
 Artîn Ferxonde
 Huseyin Teqdîsî
 Mehbûbe Siadetmend
 Cevad Remezanîyan

Nivîskar 
 Kelîmullah Tewehodî
 Haşim Sadiqî Bacgîran
 Babasefer Moradî
 Haşim Ferhadî
 Neqdelî Elewî Ferd
 Mihemed Teqevî
 Hesen Elî Tereqî
 Gulî Şadkam
 Elî Rehmetî
 Berat Qevîendam
 Elî Recebzade
 Ebas Êsmaîlî
 Nahîd Molayî
 Mihemedriza Şahmoradî
 Huseyin Teqdîsî
 Elîriza Qarişî
 Mihemeriza Mensûrî

Wergêr 
 Ebas Ferhadî Topkanlû
 Mêhdî Ceferzade
 Nahîd Ekberzade
 Beharê Zêyxemî
 Mihemed Teqevî

Hunermend 
Hunermendên navdar ên Xorasanê
 Remezan Selmanî Berderî
 Yalda Abbasî
 Mohsen Mizazade
 Selman Teqdîsî
 Elîriza Islamî
 Şeban Islamî
 Receb Islamî
 Esqer Fellah
 Elîriza Baxçixî
 Elîxan Yezdanî/Abçûrî
 Sohrab Mihemedî
 Riza Vehdanî
 Mecîd Xanî
 Mehdî Omîdî
 Emîn Ensarî
 Morad Hesenzade
 Mohemed Elî Qasimî
 Muzefer Hemîdî
 Nêmet Zenbîlbaf
 Roya Ismayîlî
 Elî Kerîmî
 Ebolqasim Yezdanî/şanoker

Çavkanî 

 Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî ) 
 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...

Girêdanên derve 
  Cultural and civil society of Khorasani kurds 
  The Kurds in Khorasan, North-east of Iran  - Dr. Afrasiab Shekofteh
  Les kordis, kurdes du Khorassan 
  Allah-mazar.persianblog.ir: Ronahiyek li ser kurdên Xorasanê

Kurd
Diyasporaya kurdan
Kurdên Xorasanê
Xorasana Bakur (parêzgeh)
Xorasana Rezewî (parêzgeh)