nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Suşyant

Zaoşan, zaoşyant, zayoşand, suşyant (ango saoshyant) di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê, Avestayê de, leheng û felatkerekî ye û di dema fraşokeretîyê de tê. Wekî baweriya "mesîh" a olên rojhilata navîn (cihûtî, xrîstiyanî, îslam) e. Tê zanîn ku olên Mazdayî (Zerdeştîtî jî ji wan e) beriya olên samîyan (cihû, ereb, suryanî ûêd) hebûye û bandoreke mezin li van olan kiriye. Navê Zaoşyant tê wateya "kesê jiyanê, ziyatiriya bereketê tîne".

Di gatayên (gotin) Avestayê behsa Zaoşyant tê kirin. Temsîla meqamê pêxembertî, felatkeriyê dike (bo mînak Yasna 46.3). Di gelek gatayan de pesnê wê wekî, "kesê nuwazevan, kesê mirovan nûjidayîkbûnî dike" jî tê dayîn. Navê wî wekî Astvat-ereta jî derbas dibe.

Di Yaşt 19.88-96'ê de dinivîsîne ku ew xwe digihîne fraşokeretiyê, erdê (erdxan, dunya) ji nû ve birêxistin, têkûz dike. Drûj dike der, dawî li giro (bîz, nefret) û xişmê tîne.

Li kîjan zeryaçeyê tê jiyanê? 
Ew herwiha wekî kurê Vîspa Torwayîrî (vispa.taurwairi) tê binavkirin. Ji gola Kansaoya (zeryaçeya Kansava) tê. Çeka xwedayiyê ni navê Verethragna dide destê xwe. Haurvatat, Ameretat û rêberên din dê alîkariya wê bikin. Dê bi hevre xirabiyê, ruhê Ehrîman têk bibin.

Hinek olzan dibêjin gola Kansava yan Kansaoya ne nav, lê rengdêrek e. Tê wateya gola ku ava xwe ji kaniyan digire û ava wê sar e.. Heya gotine Deryaya Hazerê, gola Wanê jî.

Zaoşyant di hedîsan û wêjeya devkî de 
Gelên îranî (kurd, faris ûêd) tiştinên herî baş xistine para Zaoşyant. Mêranî, merdî, xwedayîtî ûêd. Bi gelek nav û bernavan jî pesinandine. 

Hinek dibêjin di gola Kansavayê de horiyeke avê (serperî, keçbehrî) dijî. Navê wê Eredat Fedhrî (alîkara serfiraz) e. Jê re laşçêker jî dibêjin. Keçikeke dûşîze (bakire) ye. Bi zanîna serfiraz bicanî dimîne. Jê re lawekî dibe.

Ev pitok pêwîstî bi xwarinê nabîne. Laşê wî rojzêrîn e, dibiriqe. Xwarena (Khwarenah) pê re ye. Di jiyana xwe ya 57 salî de 17 salan zebze û hêşînahiyên çiyê dixwe. 30 salan tenê bi avê, 10 salan jî bi xureka zanînê dijî. Divê bawermend jî zebze û fêkiyan pirr bixwin, pirr avê vexwin û gelek zana bin, hez ji zanînê bikin. Goşt, xwarinên ziyandêr û xwarinên rûnî mirov divê kêm bikarbîne.

Çavkanî 
Boyce, Mary (1975), A History of Zoroastrianism, Vol. I (Almanî: Eine Geschichte des Zoroastrianismus), Leiden/Köln: Brill
Dhalla, Maneckji Nusservanji (1938), History of Zoroastrianism (Almanî: Geschichte des Zoroastrianismus), New York: OUP

Zerdeştî
Karder

Karder Xangirpê, Kartîr Xangîrpe, Kartîr, Kerdir yek ji mobedanên (mobed, mobad, mabedan ?) navdar ê dema Sasanîyan bû, ango mezinê rahîban ê ola Zerdeştîtîyê.

Di sedsala 3 de (p.z.) jiyaye. Ji gelek împeratorên sasaniyan re mobedanî kiriye. Li dijî mezhebên din ên Zerdeştiyê derdiketiye, bo mînak ji baweriya zervaniyê hez nedikir. Cara berê ji Şapûr I re mobedanî kiriye.

Dixwest olê ji berjwendiyan, rîtûalên bingeha xwe ji rastî û olê nagirin, biparêze. Nedixwestiye oldar, key bi navê olê bacê bigirin. Lê di baweriya xwe de gihîştiye asteke gelek radîkal jî. Dem hatiye, li dijî estetîka di îbadetxaneyan de jî derketiye. Gelek peyker û xemilên olî xirab kiriye. Ew wekî ortodoksekî Zerdeştiyê tê zanîn.

Zerdeştî
Mobed

Mobed, mobedan, mobad di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîbên herî mezin, rahîbê rahîban, hosta û pêşawayên ervadan re tê gotin.

Mobed di ser ervadan re ne. Xizmetkarên olê bi ked, pakijî û perwerdeya xwe dihatin peywirdarkirin. Niha li Hindistanê hindik be jî Zerdeştî hene. Lê di gelek waran de dejenerasyon çêbûne. Herwiha paye û meqam jî gelek hatine guhertin. Bandora olên Hindistanê li zerdeştiyên Hindistanê bûye.

Mobedan xwedî wê mafê ne ku ayînên giran ên şîroveya Yasna û Gatayan dikin birêve bibin. Ew dikarin bersiva nakokiyan, bersiva pirsên zanistî, gorî Zerdeştiyê bidin. Bersivên wiha ervad nikarin. Mafê wan heye ew teknîk û rêbazên nû yên perwerdeyê biceribînin. Ervad viya nikarin. Ervad tenê dikarin zanînên bingehîn û jiberkirina wan hîn bibin û raveyê bawermendan bidin.

Mobed dikarin, daxwaza guhertina hin qanûnan ji keyan, mîran bikin. Key û keybanû ji mobedan re rêzdar in. Heger key an keybanû bawermendên baş bin, gelek bi gotina mobedan dikin, piştgiriya wan dikin. Gelek key û keybanûyan, xwe di zanîna olî de bipêşxistibûn, carnan di pirsgirêkên olî de xwe berpirsiyartir didîtin.

Angaştek li ser bêjeyê 
Dibêjin peyva mobed, mobad an mobedan ji zimanê pirr berê yê îraniyan (kurd, faris ûêd) tê. Hin jî dibêjin ji wê jî kevintir e, ji zimanê proto-hind û îranî tê. Wateya wê hostayê zanînên ziravane, bavê sihêran, hostayê majîkê ye. Ango magû patî.

Di zimanê bav-kalên kurdan mediyan de magû di wateya sihêr, majîkê de ye. Patî jî formeke berê ya padî, pader, pederê ye. Heger mirov koka wê di zimanê mediyan de bigere ji magû padî ye, ew jî bavê, mezinê, hostayê sihêrê ango zanînên kûr e. 

Magûpadan, mabedan, mobedan, mobad an mebadê herî navdar ê gelek tê zanîn, Karder e.

Çavkanî 
 Mary Boyce: Zoroastrians, their religious beliefs and practices. Routledge, London 1979, Neuausg. 2003, ISBN 0-415-23902-8
 Michael Stausberg: Zarathustra und seine Religion. Beck, München 2005, ISBN 3-406-50870-7, S. 90f
	
Zerdeştî
Ervad

Ervad, herbad, di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîban re tê gotin. Ji ser wan re mobed hene. Mobed serekên ervadan in. 

Ervad, herbad, perwerdeya bingehîn a olî dîtine. Dikarin xizmeta olî bikin, zanînên bingehîn ên olî raveyê bawermendan bidin. Ew herwiha Yasna û Gatayan jiber dikin, îlahiyan dixwînin, ayînan saz dikin. Mafê wan nîne zanînên kûr û nakokiyên olî, wateya sereke ya Avestayê şîrove bikin. Lewra bo viya zanîn û tecrubaya wan kêm e. Tenê mobed dikarin bikevin gotûbêjên giran û kûr.

Ew ravekerên vatinîyê ne. Ew ravekerên gatayan, ew rêravedanên ayînan in. Ev nav, bingeha ji van peywirdariyan digire. Bi texmînî ev peyv pir kevn e, beriya Zerdeştiyê, di olên din ên Mazdayî de jî hatiye bikaranîn.

Xêrbad, herbad, rêvat an ervat diviyabûn, li gel zanînên olî, hin rîtûalên werzîşî yên wekî medîtasyonan jî bikirana. Jêre îro Baraşnûm dibêjin li Hindistanê. Bi viya ruh û bedena xwe baş xwedî dikin, pakij dikin. 

Di zerdeştiya îro de gelek guhertin hene. Li Hindistanê zarokên 9-13 salî bo perwerdekirinê tê pejirandin, dibin herbad. Di heman demê de zarok dikarin perwerdeya xwe ya normal jî bidomînin.

Mafê wan hene perwerdeya zanîna Yasnayan bibînin, zanistiyê û olê fêr bibin, bibin mobed.

Çavkanî 
 Mary Boyce: Zoroastrians, their religious beliefs and practices. Routledge, London 1979, Neuausg. 2003, ISBN 0-415-23902-8
 Michael Stausberg: Zarathustra und seine Religion. Beck, München 2005, ISBN 3-406-50870-7, S. 90f
	
Zerdeştî
Şorbeya lazûta kutayî

Şorbeya lazûta kutayî ji lazûtê (li hin deveran garis, zalût dibêjin) tê çêkirin. Ji danê lazûtê ne tenê cureyek, gelek cureyên şorbeyê tên çêkirin. Bi taybetî li herêma Serhedê tê zanîn.

Ferhengoka lazûtê 
Gelek binavkirinên lazûtê hene di kurdî de, zimanzanan standard nekirine. 

 Baçik: Lazûtên gelek hûrik in. Ji lazûtên negihîştî yên xav ên ku bo kelandinê tên veqetandin re jî dibêjin (navekê din jî bîcik e)
 Lazût: Li Serhedê û gelek deveran ji lazûtên bo hêranê, ardê wê tên çandin re dibêjin.
 Zalût: Li herêma Tolhildanê û gelek deveran tê bikaranîn
 Garis: Li Mêrdîn û gelek devaran tê bikaranîn. Bi îngilîzî: Panicum e, bi texmînî ji ber ku pirr berê di demên antîk de gelên îranî (kurd, faris ûêd) çandiniya wê kirine û dişibe gufikên lazûtê wisa gotine.
 Gilgil: Panicum milliaceum e bi latînî. Ne lazût e.
 Lazûk: Kêm be ev jî tê bikaranîn, ji bêjeya lazûtik, lazûtokê.

Ji vê şorbeyê re, şorbeya gurcikî (gurciyan) jî dibêjin.

Berkeliya terifeyeka wê 
 2 stekan (qedeh) danê genimê
 1 stekan loviya hebî
 1 stekan nok
 Nîv stekan lazûta kutayî
 1 kg şîr
 1 serî pîvaz

Çêkirin 
 Lazûtê xwe di nava avê de bihêlin, nermijî bikin. Bikelînin. 1 kg şîr tevlî bikin, bikelînin.
 Pîvazekê di nava rûnê nivîşkî de biqijilînin, îsota tûj (îsota pûlpelî) berdin ser û bi hev re berdin nava quşxaneyê.

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pêjgeha gurcî
Kemançe (komstêr)

Kemançe komstêreka di nîvkada bakura ezmên de ye. Ew komstêreka biçûk e, lê ji ber ku stêra Vega têde ye dîtina wê di şevên havînê û payîzê hêsan e. Stêra Vega ji nêrevana bakur şûnde duyem geştirîn stêra di nîvkada bakur de û pêncem geştirîn stêra di ezmana şev de ye.
Di navbera stêra şîlyaq (Beta Kemançe) û Sûlefat (γ Kemançe) de yek ji cismên Messier Nebûloza Xelekê(M57) heye.

Stêra Vega, geştirîn stêra komstêrê, Deneb, ya di komstêra Qû de û Teyr, ya di komstêra Qertel de ve Sêgoşeya havînê pêk tîne.

Dîrok 
Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kirî ye. Ew di demên kevin de wek çûkan, bi pirranî wek Qertelî cilê, dihat neqş kirin. Ew Qû û Qertelê ve di mîtolojiya Yewnanî de wek çûkên Stymphalian dihatin nav kirin. 

Di stêrnasiya Erebî de wek Qertela li nêçîra xwe dipiçike (el-nesr el-waqî) dihat bi nav kirin. Stêra Vega jî navê xwe ji vê navkirinê helgirtiye.

Komstêr
Lobiyo

Lobiyo, mjave lobio (bi gurcî: ლობიო) xwarineke neteweyî ya gruciyan e, ji loviyê (lowî, fasûlî) tê çêkirin. Di rojiyê de pirr tê xwarin.

Loviyên sor di nava avê de tên nermijîkirin. Di nava şoravkê (ava bi xwêyê) de tê kelandin. Kelandina wê divê di keysê de bê kelandin. Du caran ava wê were guhertin jî dibe, gelek wisa dikin. Pirr zêde jî nekelînin.

Lovî keliyan, pîvaza hûrkirî, gijnîj (şemujek, latînî coriandrum sativum), bexdenûs, îsota dirêj a tûj (çarlîston), xwê, filfilê (îsota reş a biharatî) û sîra kutayî (hin kes nakutin, hûrdikin) tevlî dikin, dikelînin. Helbet bêî kakilê gûzê jî nabe, gûza mehitandî (an pişirandî) jê dikeve navê. 

Dawiyê de penîrê Dîxorê (bi gurcî: Suluguni), helîse (pure), sosa mîrabel a gurciyan tkemalî tê tevkirin. Divê berkeliya (melzeme) xwarinê, gorî kelpêhatina xwe û li binikên servîsê de gorî dora xwe bê tevkirin. Aşpêjên hosta baş dizanin. 

Di dîz (dîz, dîzik) de bê kelandin û di binikên xwarinê yên dîzil de bê serviskirin tehma wê tê parastin. Gurcî jî di pîrozbahiyên xwe de wisa dikin. Dema kelînê darxûn (devanga quşxaneyê) bên girtin baş e. Berê xwarin li ser agirê daran dikelandin.

Hin kes loviyên kesk bikartînîn, hêk û hêlizê (pîjinda) jî tevlî dikin.

Girêdan 

Terîfeya standard (îngilîzî) 
Terîfe bo lobiyo, bi helîseyê (almanî)
Terîfe bi sosa alûyê (îngîlîzî) 

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha gurcî
Pêjgeha alman

Pêjgeha alman (bi almanî: deutsche Küche) ji cureyên dewlemendiya xwarin, vexwarinên almanan, ji teknîk û rêbazên amadekirina wan re tê gotin. 

Wekî pêjgehên gelên din, pêjgeja alman jî dewlemend e û xwarin-vexwarinên mirovan pirranî hevpar in. Li Almanyayê hin herêmên dîrokî hene ku ji gelek aliyan ve xweser in. Xwarinên van herêman jî cuda ne. Ev herêm, Bayern, Thüringen, Berlîn, rojava û bakurrojavayê Almanyayê, herêmên berê yên DDR'ê (wekî Mecklenburg Vorpommern) in. Helbet mirov nikare sînoran dayne, lewra xwarin jî wekî modayê ne, tên guhertin.

Giraniya xwarinan 
Giraniya xwarinên alman li ser xwarinên quşxaneyê, xwarinên bigoşt, kulîçe, sosîs, masî, salam, zebzeyan e. Li Thüringenê xwarinên quşxaneyî yên ji zebzeyan, wekî hêyavkan pirr tên xwarin. Thüringen bi sosîs û salamên xwe jî navdar e. Thüringer mettwurst, Feldkieker, Thüringer leberwurst, Thüringer rotwurst ji wan in.

Li bakurrojava bandora xwarinên danîmarka û skandînavyayê heye. Masî jî gelek tê xwarin. Li herêmên berê yên DDRê sosîs, salam, cureyên şorbeyan, xwarina bilez, kulîçe, heyavkên kartol û zebzeyên din xwe didin pêş. Bandora xwarinên rojhilatê Ewropayê jî gelek e.

Mirov dikare bêje Bavyera , Baden Württemberg federedewletên Almanyayê yên lê herî pirr cureyên xwarinan tên zanîn in. Li başûrê Almanyayê bandora pêjgeha fransî, pêjgeha îtalî jî gelek e ku ew jî bingeha xwe ji împeratoriya romayê û hewzeya Deryaya Navîn digire.

Li Almanyayê nan rengîn in. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Wekî vexurekê jî bîra (pîvo, cevo), kafê (qehwe), şerab pirra tên vexwarin. Gelek hevpariyên bi pêjgeha kurd re jî hene. Bo mînak, gulaş, hêyavkên cuda yên çavmark, xingal ûêd.

Alman pirraniya xwarinên biyaniyan dikin para tirkan 
Bi hatina tirk, yewnan, îtalî, ereb, kurd, rûs û koçberên din ve xwarinên almanan hinekê hatine guhertin. Îtaliyan pîza, meqarne, yewnanan, gîros, çîniyan şorbeya Pekînê, tirkan doner (gergerok, gîrosa emûdî tê pijandin), rûsan permenî, şaşlîk, ereban qûsqûs hwd li xwarinên almanan zêde kirine.

Ji ber ku tirk gelek pirr in li vê welatê, pirraniya xwarinan wekî "tehma tirkan, speziyalîteya tirkan" binav dikin. Ji lehmecûna ereban re "pîzaya tirk", ji kafêya ereban re "qehweya tirk" dibêjin. Ev carnan dibe sedemê tevlîheviyan. 

Li her welatê navê xwarinan an bi navê xwe yê orjînal tên binavkirin, an jî nav ji têkela wan tên deranîn û ji kû hatiye jî tê gotin. Lê li Almanyayê ne wisa ye. Alman xwarinan dikin para civaka mezin. Heger çînî pirr bin, ji Anatoliya heya Japonê tevahiya xwarinan dikin para çîniyan.

Hin ji xwarinên navdar ên alman 
 Gulaş (Gulasch)
 Şorbeya dêjnikê ya bi benî
 Biraşteya Bismarck, fîletoya Bismarck
 Seleteya kartolê (gelek cureyên wê hene)
 Somona bi sosê
 Pomfrîta belgiyayî (Pommes frites)
 Adelaide kufte
 Rostoya golikê (ne standard e)
 Biraşteya sosîsê ya Bayernê (gelek cureyên wê hene)
 Şitolin (Schtollen)
 Pudinga Nürnbergê
 Şorbeya kelerimê (çend terîfeyên wê hene) 
 Çênca sêvê (Apfelkren)
 Kufteyên Tirolê (Semmelknödel)
 Şorbeya arxavkê (Frittaten Nudelsuppe)
 Şorbeya nanhişkê ya bi penîr (Käse Röstschnitten) 
 Tarta fêkiyê ya Sachsenê (Sächsischer Obstkuchen)  

Pêjgeha alman
Ronkayî

Ronkayî navê bernameya kurdî ya Radyoya Gurcistanê ye. Radyo dudan bi zimanê kurdî ji 30'ê meha kanûna 2007'an . Pêla radyoyê 100.9 ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.kurd.ge/ 
 http://www.youtube.com/user/ronkayi02

Radyoya kurdî
Kurdên Gurcistanê
Kapela

Kapela (ji latînî Capella, "karika nêr a biçûk" ya ku ji peyva Capra, "bizin", tê) yan Alfaya Erebevanê yan jî α Aurigae (Alpha Aurigae) geştirîn stêra komstêra Erebevanê ye. Bi qedra zahirî 0,1  ve ew şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ew ji dûv Vega û Nêrevanê Bakur re jî sêyemîn stêra herî geş a nîvkada bakura ezmên e.

Herçiqas ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe jî esasen ew sîstemeka çar stêran a di nav xwe de wek du cotan parve dibin pêk tê. Stêrcoteka wan Aa û Ab, ya di jî ji Ha û Hb pêk tê. Kapela Aa û Ab, bi dûriyeka 0,71 YA (100 milyon kîlometre) ji hev 104 rojan de di dor hev re viz dibin. Stêrcotên A û H (L) 11.000 YA ji hev dûr in. 

Bi dûriyeke 42 salên roniyê ve ew sîstemeke stêran a nîsbeten nêzikî dinê ye. Navê wê yê latînî Capella tê mehneya karika nêr a biçûk. Navê wê yê  e.

Girêdanên derve 

Stêr
Tirkhezî

Tirkhezî an tirkofîlî, hezkirina tirkan, bi taybetî hezkirina çand û zimanên tirkan re tê gotin.

Çavkanî 

Çand
Gulaş

Gulaş xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare wekî hêyavk an şorbeyekê jî binavbike, lewra gelek cureyên wê hene.

Gulaş di pêjgeja gelek gelan de heye. Kurd jî dizanin û ji xwe paşpirtika +aş bi kurdî wateya xwarinê pê dixe. Peyv ji xaşandinê tê lewra bi kelînê goşt dixaşe. Di zimanê mecarî de navê wê gulyás e û ew jî tê wateya gavan. Rojavayî bingeha vê xwarinê bi Mecaristanê ve girêdidin, dibêjin ji wir belavbûye.

Standardeke wê nîne. Ji goştê pez an dewarê tê çêkirin. Goşt tê tîkekirin, pîvaza hûrkirî jî di nav de, tê biraştin. Sîra kutayî, reşke (kîmyon), îsota dirêj, kartol û fringî (bacanê sor, tomatos) jî dikeve navê. Li Mecaristanê bi navê székely gulyás cureyekê wê yê din jî heye ku bi kremaya tirş tê çêkirin. Mirov dikare wê wekî xwarineke cuda jî binirxîne, lewra kelem, goştê berazê û biharat tê de heye.

Cureyên sereke yên gulaşê

Gulyás 
Gulyás cure şorbeyeke macarî ye.

Gulaşa dîzê (dîzil) 
Bi macarî jê re Bográcsgulyás dibêjin. Di pîrozvahiyan te gelek tê xwarin. Xwê, biharat, sîr, kîmyon, îsota tûj (a pûlpelî) tehma xwe dide xwarinê.

Gulaşa loviyê 
Xwarineke macarî ye, quşxaneyî ye. Lovî lê tê zêdekirin. Wekî terîfeya ya bi sêvaxînê ye, bes ji dêl wê lovî tê tevlîkirin.

Gulaşa sêvaxînê 
Ji sêvaxînê (sêva binerdî) ye.

Pörkölt 
Pörkölt nêzîkê Gulyásê ye.

Esterházygulaş 
Silka zer, gizêr, kartolê xwêkirî lê tê zêdekirin, ji goştê dewarê, pirranî ji yê berazê tê çêkirin.

Gulaşên goştê dewarê 
Gelek cureyên wê hene. Bi taybetî li Almanya û rojhilatê Ewropayê bi dehan cureyên ji goştê dewarê tên xwarin. 

Li Almanyayê:
 Fiakergulasch
 Karlsbader Gulasch
 Kaisergulasch
 Bauerngulasch
 Znaimer Gulasch

Szegediner Gulasch 
Jê re herwiha gulaşa biharatî jî dibêjin. Wekî cureyên klasîk tê amadekirin.

Gulaşa Debreczinerî 
Ji sosîsa Debrecziner-Wurstê tê amadekirin.

Gulaşa golikê 
Pîvaz û tîkegoşt heya zerayî pê ket tên biraştin. Beriya wê divê goşt bê biharatkirin û xwêkirin. Ard (arvan) pê tê werkirin. Piştre tê kelandin.

Gulaşa çîganan 
Ji goştê dewarê yan berazê ye. Fringî (tomatos, bacanê sor) dikevê, herwiha kartol jî. Çima jê re ya çîganan gotine, nayê zanîn. Dibe ku bingeha vê xwarinê heya Hindistanê dûr be.

Paprikás 
Versiyoneke Pörkölt a mecarî ye. Bi biharatên tûj (no) tê çêjdarkirin, lewra jî jê re paprîkayî-îsotî gotine.

Gulaşa sosîs an beniyê 
Li Almanyayê jê re Wurstgulasch dibêjin ku pirranî li herêmên berê yên DDRê tê xwarin. Merge, ketçap jî tê tevlîkirin. Pirranî bi meqarneyê tê servîskirin.

Galerî

Çavkanî 

 Petra Foede, Lêgerîna terîfeyan: Dîroka gulaşê (almanî)
 Károly Gundel: Kleines ungarisches Kochbuch. - Pirtûkeke bêrikê ya terîfeyên mecarî Corvina Budapest 1992. ISBN 963-13-3601-8 (almanî)

Pêjgeha albanî
Pêjgeha alman
Pêjgeha çekî
Pêjgeha kroatî
Pêjgeha kurd
Pêjgeha mecar
Pêjgeha polonyayî
Şorbe
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha awistriyayî
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Pêjgeha romanî
Pêjgeha rûs
Pêjgeha serb
Jägerschnitzel

Jägerschnitzel (bilêvkirina kurdî: Yegaşnîtzil; ), cureyek Schnitzelê ji pêjgeha alman û fransî ye. Ji goştê golik an berazê ye. Kuvark û fringî (tomatos, bacanê sor) an kuvark û kremsos tê tevlîkirin.

Di kurdî tê bo xwarinên wiha parî tê bikaranîn. Jixwe Schnitzel jî tê wateya pariyê. Di mîtolojiya kurdî de behsa xwarineke bi navê pariya nêçîrvan tê kirin.

Pariya nêçîrvan 
Pariya nêçîrvan, navê xwarineke mîtosî ya kurd e. Di çîrokan de behsa wê tê kirin. Pirranî ji goştê ser dilê karxezalê ye. Carnan ji bo tolhildanê dilê şêr e. Pariya herî binirx a ajalê ye. Jägerschnitzel jî tê wateya pariya nêçîrvanan.

Terîfeya Jägerschnitzelê 
Tîkegoşt di nava runê nivîşkî (yan margarîn) de tê biraştin. A dijwar sosa wê ye. Bo sosê, kixse, şeraba spî pewîst in. Hin kes bi sosa fringiyê jê tevlî dikin, bi kuvarka spî û reş a hûrkirî dikelînin. Hin kes jî pariyên goştê berazê dikin nava kremaya tûj (no), pîvaza hûrkirî, îsot û kuvarka zer tevlî dikin û dikelînin.

Sosîs tê tîkekirin, di nava rûn de tê biraştin. Fringî yan mergeyê tevlî dikin, pîvaz, mertoxeyê jî û di nava avê de dikelînin. Bi pomfrît, meqarne, seleteya kartolê ûêd tê servîskirin.

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha alman
Pêjgeha fransî
Schnitzel

Schnitzel, Pariya goşt, wekî peyv di wateya parî de ye. Mirov dikare bo goşt jî, nan an xwarineke din jî bikarbîne. Schniztel wekî peyv bi almanî jî di wateya pariyê de ye lê îro bûye navê xwarinekê. Dema ev bêje bê bikaranîn xwarina Schnitzel tê bîra mirov.

Di sedsala 19 de li Awistriyayê derketiye ev xwarin. Gelek cureyên Schnitzelê hene.

Cureyên navdar ên Schnitzelê 
 Pariya Viyanayê Wiener Schnitzel
 Pariya nêçîrvan 
 Pariya çîganan Zigeunerschnitzel
 Schnitzel Cordon bleu
 Schnitzel Hawaii 
 Pariya Holsteinê Schnitzel Holstein 
 Schnitzel a là Meyer
 Pariya Parîsê Pariser Schnitzel
 Piccata 
 Saltimbocca alla romana 
 Pariya Berlînê Berliner Schnitzel 

Goştê berazan
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha çekî
Pêjgeha awistriyayî
Pêjgeha mecar
Pêjgeha alman
Pêjgeha kurd
Îkram Balekanî

Ikram Balekani, li gorî bilêvkirina kurdî Îkram Balekanî, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi eslê xwe ji gundê Balekanê ji Rojhilata Kurdistanê ye. Balekan ku wekî Baleka jî tê zanîn dikeve ser herêma Şipîranê ku bi bajarê Dîlemanê ve girêdayî ye.

Balekanî li bajarê Zahidanê endazyariya komputerê xwend lê ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hate avêtin. Piştre li Stembolê di rojnameya Azadiya Welat de dest bi karê rojnamevaniyê kir.

Tevî edîtoriya Pîne di gelek warên cuda yên çapemeniyê de xebitî.Xwediyê malpera qijik.com û edîtorê wê ye.

Niha nivîskarê rojnameya Azadiya Welat e. Navê quncikê wî Şop e.

Balekanî di karê wergêriyê de jî gelek xebat kirine. Ferhenga Balindeyan û Notayên Defa Kurdî ji zimanê farisî wergerandine ser zimanê kurdî. Lê belê hêj çap nebûne. Tenê pirtûkek bi navê Jiyanên Nîvco ya Sırrı Ayhan ji aliyê Weşanxaneya Periyê ve hatiye çapkirin. 

Îkram Balekanî ji zimanê parsî ji orijînala çarînên Omer Xeyam 240 çarîn wergerandin ser zimanê kurdî  û ji aliyê weşanên Evrenselê ve hatin tomarkirin.

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Qijik (malper)

Qijik navê malpereke komedî ya kurdî ye. Demeke dirêj weşana xwe kir. Lê ji ber êrişan hate şikandin. Wê çaxê nivîseke bi vî renî ji aliyê edîtorê Qijikê ve hatibû weşandin ku niha di malpera Roja Ciwan de cih digire. 

Çavên dostan ronî çavên dijminan kor! 
Heta niha bi caran malpera me rastî êrîşên tirkan hatiye. Gelek caran êrîş pêk tên lê tu carî bi ser neketine. Lê vê carê ne tenê tirk her wisa hin kurd jî êrîşê tînin ser malpera me. Çend roj berî niha malpera me hatibû hack-kirin û şikandibûn. Lê di nava çend saetan de me careke din rizgar kir û jinûve dest bi weşanê kir. Vê yekê jî êrîşkar hêrs kirin û careke din êrîş pêk hatin. Mixabin vê carê çend roja dema me girt ku heta careke din em malperê aktîv bikin.

Malper
Roja Ciwan (malper)

Malpereke bi kurdî weşanê dike û bi piranî cih dide xebatên ciwanan.

Girêdanên derve 
 [www.rojaciwan.com/ Malpera rojaciwan]

Malper
Qurnewêlk

Qurnewêlk, selemendir, salamandir, semender, cureyekî bejavokan (Amphibia) ji famîleya beqên bidûvik in û li hemû deverên çiyayên Kurdistanê  dijîn.

Qurnewêlk an gumgumok? 
Qurnewêlk bejavok (Amphibia) ye, di avê de dizê û mezin dibe û bi beqan dişibe; gumgumok jî ajalekî xijende (Reptilia) yê bejî ye û dişibe margîseyê.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bejavok
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Xecxecok (Neurergus)

Xecxecok an xeçxecîlk  an jî selemendrê pinî pinî (navê zanistî yê latînî: Neurergus), cinsekî beqên bidûvik in, wekî qurnewêlkan, û li hemû deverên çiyayên Kurdistanê dijîn.

Cureyên endemîk ên Kurdistanê
Çend cureyên xecxecokan li Kurdistanê endemîk in û li tu cihê din nayên dîtin, wekî: 
Neurergus crocatus li Hekarî û başûr-rojhilata Kurdistanê
Xecxecoka Loristanê (Neurergus kaiseri) li çiyayên Zagrosê, ber bi Loristanê
Xecxecoka Kurdistanê (Neurergus microspilotus) li çiyayên Hawramanê û Kirmaşanê
Xecxecoka Strauch (Neurergus strauchii) li herêmên Mûş, Bidlîs û Melediyê û nêzîkî Şîroya Melediyê.

Çavkanî

Girêdanên derve
 "Neurergus Cope, 1862"  Salamanders of the Old World, 
 "Neurergus (Cope, 1862)" Living Under World.Org, A Web Project about Amphibians
 "Neurergus kaiseri" wêneyên xecxecoka Loristanê (Neurergus kaiseri).

Bejavok
Faunaya Kurdistanê
Xecxecok

Xecxecok navê ajalekê ye.
 Xecxecok navê kulîlkekê ye.

Girêdanên derve
Qijik

Qijik navê gundekî Bazîdê ye.
 Qijik navê malperekê ye.

Balinde
 Qijik an qelereşk (Corvus monedula) navê balindeyekê ye.
 Qijik an qirik (Corvus corone cornix) (?)

Girêdanên derve
Şiwan Osman Mistefa

Şiwan Osman Mistefa Ji başûrê Kurdistanê ye.
Pirtûka wî ya bi navê "Kurdistan û Prosesa Îslamkirina Kurdan" Li Amedê Ji aliyê Weşanxaneya Lîsê hatiye weşandin (2011). Pirtûk bixwe Soranî bûye û Kurmanciya wê ji aliyê Ziya Avci ve hatiye amadekirin
Mux

Mux (muẍ), magû, magî, zanyar, ayinzan û rahîbên zerdeştiyan e. Bi taybetî ji rahîbên mediyan re digotine. Magû herwiha navê tebeqeyeke oldar û serdest a mediyan bû. Rahibên din ên Zerdeştiyê jî hene, wekî mobed, karder. Bawermend bi zanîn, ked û başiya xwe di nava Zerdeştiyê de bipêş ve diçû. 

Bêjeya magû, magî ango sêhr, zanîna zirav û kûr, ji formeke gelek kevn a îndoîranî tê, ku di wateya "karîn-kanîn, milk, alîkarî" de ye. Gorî zanistên rojavayî magû çîna serdest, xwedîmilk bû û peyv jî li statûya wan dihat.

Avesta, ango pirtûka pîroz a Zerdeştiyan bi îraniya kevn a serdemê hatibû nivîsîn. Di Avestayê de bêje tenê yek car derbas dibe ew jî wekî moẍû tibîş (moghu.tbish) e û bi wateya "bi Mogû (magû) re dijminîkirin" e. 

Oldarên Zerdeştiyan dijminiya Magûyan ango çîne serdest a olî qedexe kirine, wekî karekê nebaş nirxandine. Lewra ew kesên xwendî, zana ne, di riya başiyê de ne. Zerdeştiyan magevan, magûvan, magavan jî gotine ku tê wateya "hezkir û piştgirên magû, ango zanîna kûr". 

Di nivîsên Bêstûnê de, wekî magûş hatiye bikaranîn. Qeydên grekîya kevnd de μάγος - mágos, pirhejmar μάγοι - magoî ye. Grekiyan him pesnê Magûyan dane, him jî ew wekî mirovên bêdîn ên rîtûalên dikin dane nasandin. Herwiha tomarkirinên grekiyan de magoyî wekî navê êleke Mediyan jî derbas dibe.

Magû, magî, derbasê ewropayiyan jî bûye. Bêjeya magos, magus, ango sêhr, majîk ji vir tê. Magic, magisch ûêd. Bêjeya mobed jî dibêjin ji magu-padê tê. Tê wateya bavê, hostayê rahîban, paşçûyê Magûyan. Magû, qekî macûsî, mecûsî derbasê ereban bûye. Eraban bo Zerdeştiyan Macûsî, Mecûsî digotin û hêj jî bikartînin. Tê zanîn dengê "g" di erebî de dibe "c".

Çavkanî 

Zerdeştî
Medî
Fermana Zerdeştiyan

Fermana Zerdeştiyan, birêkûpêkî jiholêrakirina bawermendên Zerdeştîtîyê, tunekirina îbadetxaneyên wan, helandin û biçûkxistina vê olê ye. Ferman carnan bi birêveberiya desthilatdariyan, carnan jî bi civakî bûne.

Beriya Îslam li Kurdistan û welatên din ên îraniyan (fars, belûcî ûêd) belav bibe, li van deran ola Zerdeştiyê serdest bû. Zerdeştî bi ol û çanda bav-kalên xwe li ber xwe didin. Şerên têr xwînî derdikevin. Şerê kurdan an herêma Kurdistanê bi ereban re nêzîkî 100 salan dideme. Kurd ola nû bi dilê xwe napejirînin. 

Gava Îslam biserdikeve jî şer ranawestin. Împeratorên ereban ku wê demê xurt û desteser bûn, fermana Zerdeştiyan dertînin. Bi sedhezaran Zerdeştî tên kujtin an koçberkirin. Pirtûkxane, agirgeh, dibistanên olî û zanistî, wêne, peyker, înstrumentên muzîkê, rezên cotyarên [[şerab]ê çêdikin ûêd tên rûxandin.

Serdarên ereban, bi navê Îslamê baca hejmarê, baca seriyê li Zerdeştiyan zêde dikin. Bi viya dixwazim aboriya wan bikujin, wan hewcedar bikin. 

Michael Stausberg di pirtûka ya bi navê : Die Religion Zarathushtras.- Ola Zerdeştîtî Bend 1. Stuttgart, 2002, r. 267'yê de behsa bûyerekê li Xoresanê dike. Komekî Zerdeştî bi darê zorê tên ser ola Îslamê. Lê dîsa jî ji fermanê nafilitin. Tên girtin û kujtin. Xizmên wan diçin serdana meqamê rayedar ku giliyan bikin. Li wir hemî dibin misilman, lewara rayedar ji wan doza baca seriyê dike û ev bac ji bo misilmanan nîne.

Li ber sûrên Amedê di berxwedanan de bi dehhezaran kurd hatine kujtin. Tenê di nava hefteyekê de zimanên 25.000 kurdan jêkirine ku kelîme-î şehadet nedianîne. Gelek ji van komkujiyan ji aliyê dîroknasên Îslamê yên wê demê hatine nivîsîn.

Împeratoriyên misilmanan di çerxa demê de desteser dibin, Zerdeştî wekî oleke paganî tê dîtin. Zerdeştî xwe vedişêrin, li çiyayan dicivin. Hêdî hêdî dihelin. Komên li ber xwe didan jî rastî pêkutî, biçûkxistin, xizanî û kujeriyan dihatin. Marîbûna (zewac) misilman û Zerdeştiyekê qedexe bû.

Hin Zerdeştî ji bo canê xwe û êla xwe azad bikin, cihûtî, xrîstiyanî qebulkirin. Lewra Quranê hebûn û ola wan nas dikir, a Zerdeştiyan nasnedikir. Ev jî dibû sedem ku Zerdeştî dejenere bîbe. Hinekan pîroziyên Zerdeştiyê û Îslamê nêzîkê hev kirin, herdu ol şibandin hevûdu. Gelek mezheb, baweriyên nû derketin holê.

Zerdeştiyên ji ber fermana reviyan çûn Hindistan, Pakistanê jî nekarîn li wir bi giştî ola xwe biparêzin. Niha kêm Zerdeştî mane û Zerdeştiya niha jî ne orjînal e, gelek tiştên din tevlî bûne. Di despêka sedsala 20 de carnan bûyerên mezin diqewimîn li dijî Zerdeştiyan. Komara îslamî ya Îranê rewşa jiyan wan d serî de baştir kir. Lê di salên 2000'î de ku êdî hejmara Zerdeştiyan gelek kêm mabû, pêkutî zêde bûn.

Çavkanî 
 John R. Hinnells: Zoroastrians in Britain: the Ratanbai Katrak lectures. University of Oxford, Oxford 1985, S. 3/4 Online bei google.books)
 Christopher Partridge: Das große Handbuch der Weltreligionen, S. 246/47 Online bei Google Books
 Michael Stausberg: Die Religion Zarathustras. Band 2. Kohlhammer 2002.

Zerdeştî
Tiyana kîlkeyê

Tiyana kîlkeyê, cure xwarineke ji koma xwarinên masî û çêjên deryayê ye. Di pêjgeha kurd, romî (tirk) û lazan de herwiha cihê xwe girtiye. 

Ji kîlkeyên biçûk re li Tirkiyeyê hamsî dibêjin. Pirraniya kurdên bakurê Kurdistanê jî bi bandora zimanê romiyan (tirkî) êdî hamsî bikartînin. 

Navê kîlkeyê yê zanistî Engraulis encrasicholus e. Kîlkeyên mezin jî hene. Li Tirkiyeyê li Deryaya Reş, bi taybetî li Rize, Samsun û cihên din ên gelê laz lê cihwar e, tê xwarin. Li bakurê Kurdistanê jî kîlke hezkirî ye. 

Li Amed, Dîlok, Erzîrom û Xarpêtê gelek cureyên tiyanê (taveya davêjin firneyê) yên kîlkeyan tên zanîn.

Berkeliya terîfeyekê 
 1 hêk
 2 serî pîvaza gir
 1.5 kg kîlke (amadekirî, gûseyên wê hatî derxistin, xwêkirî)
 2 serî kartol
 Nîv baq bexdenûs
 Nîv baq hêliz (pîjinda)
 1 KŞ (kevçiya şîraniyê) sîra kutayî yan sîra tozî
 Îsota reş
 3 KX (kevçiya xwarinê) rûnê zeytê
 Penîrê rêşkerê xistî (qaşar an parmesan)
 Xwê (solin)

Çêkirin 
 1- Pîvaz di agirê nizm de bêî rûn tê sotekirin
 2- Kartol tên xaşandin, helîsekirin (pure)-
 3- Hêliz û bexdenûs tên hûrkirîn 
 4- Di badiyeke mezin de pîvaz, kartol, hêka çelpandî, bexdenûs, hêliz, rûnê zeytê, sîr, îsota reş, kîlke û xwê berdin ser hev.
 5- Di germiya 250 pileyê de, di firneyê de bi qasî 30 deqeyan bihêlin. Paşê pileyê bikin 200 (derece) û 10 deqeyan jî wisa bihêlin.

Bi germî tê xwarin.

Pêjgeha laz
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê‎ 
Tiyan
Astara, Azerbaycan

Astara (bi talişî Ostoro) bajarekî li başûrê Azerbaycanê ye û paytexta navçeya (Rayona) Astara ye. Astara li ser sînorê Îranê ye û li aliyê dinî sînorê bajarek navê Astara heye, herdû bajar berê yek bûn.

Barû yê televîsîonê 
Li bajêr barûyek heye ku 243,9 metro bilind e û li sala 1981 hatiye avakirin.

Aborî 
Ji ber ku Astara li ser sînorê Îranê ye, gelek xelk ji başûr têne bajêr û li vir bazirganiyê dikin.

Bajarên Azerbaycanê
Astara, Azerbaycan
Bajarên dabeşkirî
Alaşa

Alaşa  navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Çavkanî 

Gundên Astara, Azerbaycan
Anbabû

Anbabû yan jî Anbabo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Anbabû bi gundê Motolayataq girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Astara, Azerbaycan
Artûpa

Artûpa navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycan e. Li gund gelê taliş dijîn.

Çavkanî 

Gundên Astara, Azerbaycan
Asxanakeran

Asxanakeran (bi azerî: Asxanakəran)  navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Azarû, Balbo, Birsûd û Destor bi Asxanakeran ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Balbo

Balbo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Balbo bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Birsûd

Birsûd navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Birsûd bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Destor

Destor (bi azerî: Dəstor) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Destor bi gundê Asxanakeranê ve girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Şewqo

Şewqo (bi azerî Şəvqo) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Avyarûd û Diqo bi Şewqo ve girêdayî ne.

Gundên Astara, Azerbaycan
Diqo

Diqo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Diqo bi gundê Şewqo girêdayî ye.

Gundên Astara, Azerbaycan
Begçilyar

Begçilyar navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Gundên Astara, Azerbaycan
Astara, Îran

Astara () bajarekî li bakurê Îranê li ser sînorê Azerbaycanê ye û li ser çemê Astara ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê

Bajarên dabeşkirî
Serwa Abarkuhê

Serwa Abarkuhê, serwêya/serwiya Yezdê (farisî:|سرو ابرکوه Sarv-e Abarquh) dareke serwê ya temenê wê 4000 heya 4500 sal e. Olzan û rahîbên Zerdeştîyan çandine. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê, li Îranê ye.

Bilindiya darê 25 m, devedora wê 11,5 m ye. Hin kes dibêjin Zerdeş pêxember bi xwe ajotiye, hin jî dibêjin rahîb an bawermendan. Gelek tûrîst serdana darê dikin.

Di dab û nêrîtên kurdan û îraniyan de, dara serwê temsîliyeta jidilî (canêcanêtî), dirustî û berdewamiya ciwanîbûnê dike. Dibêjin dareke wiha li Kaşmarê jî hebûye.

Girêdan 
 Wêneyan 

Zerdeştî
Darên taybet ên li Asyayê
Astara, Azerbaycan (navçe)

Astara yek ji 59 navçeyên (rayonên) dewleta Azerbaycanê ye. Ev navçe li ser sînorê Îranê ye û paytexta wê bajarê Astara ye.

Erdnîgarî 
Rûerda vê navçeyê 616 km² e û 370 km² ji wê daristanin. Rojava yê navçê dighê çiyayên Taliş. Di navçê du çem hene ku diherikin zeryaya Xezerî.

Gelhe 
Di sala 2009an de 95.900 mirov di navçeyê dijîn, pirraniya wan ji gelê taliş û şî'î bûn, lê di navçeyê de azerî û rûs jî dijîn.

Aborî 
Di navçe yê de çayê, zad, leymûn û sewze tê çandin.

Astara, Azerbaycan
Herêmên dabeşkirî
Andrew Johnson

Andrew Johnson (jdb. 29ê kanûna pêşîn, 1808 – m. 31ê tîrmehê, 1875) serokdewletê 17em ê DYAyê ye. Piştî kuştina Abraham Lincoln di navbera salên 1865 û 1869an de serokdewletî kiriye. Johnson di 29ê kanûna pêşîn 1808an de li bajarê Raleigh a Karolînaya Bakur ji dayik bûye. Bi Eliza McCardle Johnson re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Johnson di sala 1875an de li Tênêsî çû ser dilovaniya xwe.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1808
Mirin 1875
Mêrên amerîkî
Siyasetmedarên amerîkî
Abraham Lincoln

Abraham Lincoln (jdb. 12ê sibatê, 1809 – m. 15ê nîsanê, 1865) serokdewletê 16em ê DYA'yê ye. Heta ku di encama sûîkastekê de were kuştin di navbera salên 1861 û 1865an de serokdewletî kiriye. Lincoln di 12ê sibata, 1809an de li bajarê Hodgenville ya Kentucky ji dayik bûye. Bi Mary Todd re zewicî û çar zarokên wî çêbûn. Dema Lincoln li Ford's Theatre bi hevjîn û mêvanên xwe re şano temaşe dikir, bi êrîşa çekê hatiye kuştin. Wêneyê Abraham Lincoln li ser 5 dolarên amerîkan e.

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1809
Mirin 1865
Mêr
William Ewart Gladstone

Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Jidayikbûn 1809
Mirin 1898
Endamên Royal Society
William Ewart Gladstone FRS FSS ( – ) siyasetmedarekî brîtanî e ku çar caran (1868–1874, 1880–1885, reşemî-tîrmeh 1886 û 1892–1894) serokwezîriya Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê kiriye.
Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Hêgmatane (kirmanckî)

Hêgmetane nameyê keheno şaristanê Hemedan o ku paytextê Împeretoriyê Medan bî. Hêgmetane yeno maneyê "cayo kombiyayişê şari". Hêgmetane şaristanê tewri kehenê Îran ra yewo. Xelkê Hemedani nika fars, azerî, kurdê. Hemedan pir reyi hetê fars û împeretoryetê mengol û Teymûr ra ameyê wêran kerdiş. Kurroj (Kurûş) kurrî Mendana yê şehzadeyê Medya wextê Dewletê Madî kerdo dagir, serwet û dewlemendî û kilturê Şaristanê Hemedanê berdo şaristanê Parsa (Parsepolîs).

Rûmet Riha Ronakbîr
Tirşika loviya spî

Tirşika loviya spî, lololovî, hêyavka fasûliya spî cure hêyavkek ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, ermenî, romî (tirk), Îran, gurcî û ereban de gelek cureyên wê tên zanîn û xwarin.

Ji loviyê re lobî, lowî, fasûlî jî dibêjin. Lovî him bi hêşînî tê bikaranîn, him jî loviya spî ji dan û dûyê ye.

Lololovî 
Ev ne nav e lê mirov dikare bo navê vê xwarinê jî bikarbîne. Melayê Meşûr tematî kiriye, ji garson û berkarên aşxaneyê re gotiye "bila erzan be bila qet jî goşt tê de nebe, ji min re tirşika loviya spî bîne". 

Garson badiyeke mezin tijî loviya dan û dûkî kiriye, aniye daniye ber. Mele mecbûrî xwariye. Ji Bidlîsê tê diçe Sêrtê. Di rê de zikêşê ketiye, har gavekê carê ba li ber dikeve. Dibêje "lo lo lovî, tu li min q..ê biqetînî jî, pa wele, ez ê te dîsa bixwin."

Ango mele pirr jê hezdikiriye. Goşt di nav de nebe jî ev xwarin bitehm e. Carnan di civatan de gava behsa loviyê tê kirin, Mela Meşûr jî tê bibîranîn. Lovî dikare di mîdeyê de gazê çêbike.

Gelek terîfeyên vê xwarînê hene.

Berkeliya terîfeya bigoşt a Xerzanê 
 300 gr goştê tîkekirî yê bi hestî
 2 stekan (qedeh) loviya spî ango fasûliya dan û dûkî
 1 serî pîvaz
 4 KX (kevçiya xwarinê) rûnê tîr (margarîn)
 2 KX mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 1 heb fringî (bacanê sor, tomatos)
 4 dd (dendik) sîr
 Xwê (sol, solin)
 Li ser daxwazê biharbêhn
 2 heb îsota dirêj a sor û tûj (no)

Çêkirin 
Loviyên xwe şevekê berê têxin avê, nermijî bikin. Nivenîv bikelînin. Ango ne kêm, ne jî pirr. Pîvaza ziravhûrkirî, tîkegoşt di nava rûn de tê biraştin. Merge dikeve navê, tê tevdan, 2 stekan av tê ser û dihêlin bikele.

Loviyên xaşandî yan nîvenîv hatiye kelandin bersin ser goşt, tiliyek ser re avê berdinê bikelînin. Heger ava wê têr nekir, dikarin lê zêde bikin.

Îsot, sîr, firingiya tîkekirî jî tevlî dikin û bi hev re bi qasî 10-15 deqeyan dikelînin. Xwêya xwe kontrol bikin. Êdî dikare were ser destexaneye (sifre). 

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Asyayê
Pêjgeha balkanî
Tia Carrere

Tia Carrere (an jî bi navê zayînê: Althea Rae Janairo; 2ê kanûna paşîn, 1967) lîstikvan, model û stranbêjeke amerîkan e.
Carrere li Honolulu ya Hawaiiyê ji dayîk bûye. Dayika wê Audrey Duhinio Janairo, û bavê wê Alexander Janairo ye. Wê hertim dixwest ku bibe stranbêjek, dîsa jî wê di destpêkê de aktrîsî kiriye. Dema ew li firoşgehekê digere ji aliyê produktorê Aloha Summer ve tê dîtin û di vî fîlmî de dileyize.

Carrere di jiyana xwe de di gelek fîlm û rêzefîlman de leyîstiye. Di jiyana xwe de du caran zewiciye. Lê her du caran jî cê bûye. Ji mêrê wê yê duyem Simon Wakelin zarokeke wê ya bi navê Bianca çêbûye.

Jiyana muzîkê 
Tia Carrere di sala 1993an albûma xwe ya solo ya bi navê Dream (Xewn) derxist. Ew di sala 2009an de bi albûma xwe ya sêyem a bi navê Ikena xelata Grammyê werdigire. Herwiha di sala 2011an de jî xelata Grammyê ya beşa Baştirîn Albûma Hawaiyî werdigire.

Fîlmnîgarî

Fîlm 
 Zombie Nightmare (1986)
 Noble House (1988)
 Aloha Summer (1988)
 Fine Gold (1989)
 The Road Raiders (1989)
 Fatal Mission (1990)
 Instant Karma (1990)
 Harley Davidson and the Marlboro Man (1991)
 Showdown in Little Tokyo (1991)
 Little Sister (1992)
 Intimate Stranger (1992)
 Wayne's World (1992)
 Rising Sun (1993)
 Quick (1993)
 Wayne's World 2 (1993)
 Hostile Intentions (1994)
 Treacherous (1994)
 True Lies (1994)
 My Teacher's Wife (1995)
 The Immortals (1995)
 The Daedalus Encounter (1995)
 Jury Duty (1995)
 Hollow Point (1996)
 High School High (1996)
 Top of the World (1997)
 Kull the Conqueror (1997)
 20 Dates (1998)
 Dogboys (1998)
 Scar City (1998)
 Merlin: The Return (1999)
 Meet Prince Charming (1999)
 Five Aces (1999)
 The Night of the Headless Horseman (1999) (voice)
 Lilo & Stitch (2002) (deng)
 Stitch! The Movie (2003) (deng)
 Torn Apart (2004)
 Back in the Day (2005)
 Aloha, Scooby-Doo! (2005) (deng)
 Lilo & Stitch 2: Stitch Has a Glitch (2005) (deng)
 Supernova—The Day the World Catches Fire (2005)
 Leroy & Stitch (2006) (deng)
 Saints Row (2006) (lîstika vîdeoyê) (deng)
 Dark Honeymoon (2008)
 Wild Cherry (2009)
 Hard Breakers (2009)
 You May Not Kiss the Bride (2010)

Televizyon/Rêzefîlm 
 Cover Up (1985)
 Airwolf (1985)
 General Hospital (1985)
 The A-Team (1986)
 Tour of Duty (1987)
 MacGyver (1988)
 Anything But Love (1989)
 Quantum Leap (1990)
 Married... with Children(1990)
 Tales from the Crypt (1992)
 Relic Hunter (1999–2002)
 Duck Dodgers (deng)
 Lilo & Stitch: The Series (deng)
 Megas XLR (deng)
 Johnny Bravo (deng)
 American Dragon: Jake Long (deng)
 Dancing with the Stars sezona duyem
 The O.C. (2006)
 Curb Your Enthusiasm (2007)
 Nip/Tuck (2007)
 Back To You (2007)
 CSI: Miami (2009)
 Warehouse 13 (2010)
 Combat Hospital (2011)
 Scooby-Doo! Mystery Incorporated (deng)

Çavkanî 

Stranbêjên amerîkî
Jidayikbûn 1967
Modelên amerîkî
Aktrîsên amerîkî
Mirovên zindî
Emre Uslu

Emre Uslu (bixwîne wekî Emre Ûslû, navê rastî Emrullah Uslu) fermandarekî saziya ewlekariyê ya Romê (Tirkiye), pisporê teknîkên belavkirina agahiyan, nivîskar û rojnamevanekî tirkan e. Bi salan di daîreya emniyetê ya terorê de li dijî kurd û mihalîfan têkoşiyaye.

Ji ber ku bi xwe sîxur û polîs e, derbareyê jiyana wî de agahiyên mîsoger nînin. Tê gotin sala 1997'ê ji akademiya polîsê destûrdar bûye. Wekî cihgirê komîser di gelek şaxên emniyetê de xebitiye. Wekî komîser di daîreya terorê de li dijî kurd û mihalîfan xebitiye.

Bi destûra dewletê diçe DYAyê, li zanîngeha Utahê du salan perwerde dibîne. Di heman demê li wir jî îstîxbaratê dike, li ser terîqeta tirk-îslamî û neteweperwer a Fethullah Gülen agahiyan berhev dike.

Sala 2001'ê dîsa diçe DYAyê. Di dema xwe de venagere, tê gotin bo demekê rêça xwe winda dike. Lê ew viya napejirîne, dibêje ku birîndar bûye, terapî didîtiye.

Piştî rojnameya The New Anatolianê, di rojnameya lîberal  Tarafê de dinivîsîne.

Uslu bi giranî li ser kurdan, rêbazên têkoşîna bi PKKê re, projeya pêşîvekirina AKPê ya ji bo pirgirêkên kurdan hatiye amadekirin dinivîsîne.

Girêdan 

 Quncika wî di rojnameya Tarafê de, Apoletika 

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Ayşe Hür

Ayşe Hür (bixwîne wekî Ayşe Hîûr) (jdb. 1956, li Artvîn, Tirkiye), nivîskareke lêkolîner, dîroknas û rojnamevaneke tirk e. Niha di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.

Mader û pederê wê mamoste bûne. Zaroktiya wê li gelek bajaran derbas bûye. Sala 1992yê ji beşa têkiliyên navneteweyî, polîtîka û dîrokê ya Zanîngeha Bosforê destûrdar dibe. Li enstûtuya heman zanîngehê ya bi navê Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsüyê de, angaşta xwe ya doktorayê dide (2005).

Di gelek rojnameyan de dinivîsîne ku Radikal û Agos jî di nav de. Ji 15ê çiriya paşîn 2007ê ve di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.

Girêdan 
 Quncika wê ya di Tarafê de 

Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1956
Jinên tirk
Pontormo

Jacopo Carucci (z. 24ê gulanê, 1494 – m. 2ê kanûna paşîn, 1557), bi pirranî weke Jacopo da Pontormo an jî Pontormo tê nasîn. Pontormo wênesazekî îtalyan ê şêweyê manerîzmê ye ku di dibistana Florensê de perwerde bûye.

Jacopo Carucci li Pontorme ya nêzîkê bajarê Empolî ji dayîk bûye. Bavê wî Bartolomeo di Jacopo di Martino Carrucci û diya wî Alessandra di Pasquale di Zanobi bûn. Ew li cem kesên navdar ên weke Leonardo da Vinci, Mariotto Albertinelli û Piero di Cosimo maye.

Li bajarê Florensê malbata navdar a îtalyan Medici hertim piştgirî daye wî. Dema diçe Romayê û berhemên Michelangelo dibîne, bandoreke mezin li wî dibe û ev bandor di berhemên wî yên dawî de xuya dike. Wî di jiyana xwe de gelek berhemên (wêne) hêja çêkirin e.

Pontormo di sala 1557an de li bajarê Florensê diçe ser dilovaniya xwe.

Galeriya wêneyên wî

Girêdanên derve 

  Wîkiya îngilîzî, guhertina dawî:20ê kanûna pêşîn 2011
  Pontormo's paintings and drawings illustrated
  Pontormo at Olga's Gallery
  Giorgio Vasari's Vita (English)
   A diary of his last two years survives 

Wênesazên îtalî
Jidayikbûn 1494
Mirin 1557
Ali Bulaç

Ali Bulaç, (jdb. 1951, Mêrdîn, bakurê Kurdistanê) cîvaknas, rojnamevan, nivîskar û teologekî mehelmî ye.

Dibistana seretayî û amadeyî li Mêrdînê bidawî dike. Sala 1975î ji İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü (înstîtuta bilind a îslamê ya Stembolê), 1980yê jî beşa civaknasiyê ya zanîngeha Stembolê bidawî dike.

Di kovara bi navê Hareket (tevger) (1976), Düşünce (raman)ê de demekê dinivîsîne. Sala 1984ê weşanxaneya bi navê İnsan Yayınları dadimezirîne. Di nava salên 1985-1992yê de kovara Kitap Dergisi dertîne. Di heman demê kovara werzane Bilgi ve Hikmet jî bi keda wî derdikeve.

Yek ji damezîrênerên rojnameya Zamanê ye. Hin caran navber dabe jî, niha dîsa di Zamanê de dinivîsîne.

Sala 1988ê bi berhema xwe ya İnsanın Özgürlük Arayışı - Lêgerîna azadiyê ya mirov, xelata Yekîtiya nivîskarên Tirkiyeyê wergirtiye. Di rojnameya Today's Zaman û Özgün Duruşê de quncika wî heye, di kanalên TVê Mehtap TV û Hilal TVê de bernameyên hefteyê amade dike.

Xwedî nêrînên îslamî ye. Bala xwe daye çareserkirina nakokiyên civakên îslamî, pirsgirêkên cîhana nûjen jî.
Piştî serhildana ku bi ser neket, ew li 27.07.2016 tevî gelek rojnamevanên din jî hat girtin.

Berhemên wî 
 İslam Dünyasında Toplumsal Değişme - Guherînên civakî di cîhana Îslamê de 
 Bir Aydın Sapması - Averêbûneke ronakbîrî 
 İnsanın Özgürlük Arayışı - Lêgerîna azadiyê ya mirov
 Din ve Modernizm - Ol û nûjenî
 İslam ve Fanatizm - Îslam û fanatîzm
 Modern Ulus Devlet - Netewedewleta nûjen
 İrtica ve Sivilleşme. Îrtîca û sîvîlbûn
 Kutsala, Tarihe ve Hayata Dönüş - Vegera pîrozwer, dîrok û jiyanê
 Avrupa Birliği ve Türkiye - Yekîtiya Ewropayê û Tirkiye
 Tarih, Toplum ve Gelenek - Dîrok, civak û kevneşopî
 Din-Felsefe Vahiy-Akıl İlişkisi (2006) / Têkiliya ol-fîlozofî wehî-hiş
 Kur'an Meali - Meala Quranê
 Çağdaş Kavramlar ve Düzenler - Têgînên nûjen û sazûmaniyan
 İslamcılık - Îslamperwerî 
 Kutlu Ağaç - Dara pîroz
 Bilgi Neyi Bilmektir? Zanîn çi zanîn e? 
 İslam ve Fundamentalizm - Îslam û fundamentalîzm
 Ortadoğu'dan İslâm Dünyasına - Ji rojhilata navîn berî bi cîhana Îslamê
 Nuh'un Gemisine Binmek - Le keştiya Nuh siwarbûn
 İslâm Dünyasında Düşünce Sorunları - Pirsgirêkên ramanê di cîhana Îslamê de
 İslâm ve Demokrasi - Îslam û demokrasî
 İslâm Düşüncesinde Din-Felsefe / Di cîhana Îslamê de ol-fîlozofî
 Din, Devlet ve Demokrasi - Ol, dûgel û demokrasî
 Din, Kent ve Cemaat - Ziman, bajar û civak
 Modernizm, İrtica ve Sivilleşme - Nûjenî, îrtîca û sîvîlbûn
Göçün ve Kentin Siyaseti MNP'den SP'ye Milli Görüş Partileri - Polîtîkaya koçberî û bajar ji MNPê heya SPê partiyên Milli Görüş (Nêrîna Neteweyî)
 Orta Doğu Gerçeği - Rastiya rojhilata navîn

Girêdanên derve 
 Wergera Quranê bo zimanê romî  (bi romî)
 Pirtûkên wî yên tomarkirî di Kibo (Kitap Bilgi Otomosyon'unda) de

Jidayikbûn 1951
Nivîskarên tirk
Rojnamevanên tirk
Alois Hitler

Alois Hitler (navê zayînê Alois Schicklgruber; z. 7ê hezîranê, 1837 – m. 3ê kanûna paşîn, 1903) karmendekî awistriyayî bû ku bavê Adolf Hitler e.

Alois Hitler li gundê Döllersheim a li Waldviertelê, ku dikeve bakurê Viyanayê, ji dayîk bûye. Ew sê caran zewiciye û heşt zarokên wî ji du hevjînên wî çêbûne. Kurê wî Adolf Hitler ji hevjîna wî ya dawî Klara Pölzl çêbûye.

Alois di sala 1903an de li bajarê Linz a li Awistriyayê dimire.

Çavkanî 

Awistirî
Jidayikbûn 1837
Mirin 1903
Etyen Mahçupyan

Etyen Mahçupyan  (jdb. 1950 li Stembol) rojnamevanekî tirk, bi eslê xwe ermenî ye. Ji sala 2007ê ve weşana Agosê dike. Ew di heman demê de di Zamanê de jî dinivîsîne. Heya niha Taraf jî di nav de, di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye.

Sala 1968ê destûrnameya Robert Collegeê, 1972'yê jî ya  Zanîngeha Bosforê digire, dibe endezyar.

Ji sala 1977ê li zanîngeha Enqereyê de li ser zanînên polîtîk perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê heya sala 1980'yê dersdariyê dike. Ji 1980 heya 1996ê karsaziyê dike. Ji 1996 heya 2001ê qunciknivîskariyê dike di rojnameya Radikalê de.

2001 derbasê Yeni Binyil (hezarsala nû) dibe. Ji sala 2007ê be jî di Zamanê de (herwiha Agos) dinivîsîne.

Hin ji berhemên wî 
 Osmanlı'dan Postmoderniteye (1996) - Ji Osmanî heya postmodernîteyê
 İdeolojiler ve Modernite (1997) - Bîrdozî û nûjenîtî
 Türkiye'de Merkeziyetçilik: Devlet ve Din (1998) - Li Tirkiyeyê navendperestî: Dûgel û ol
 Radikal Yazılar (1-4) (1998-2000) - Nivîsarên radîkal
 Batı'dan Doğu'ya, Dünden Bugüne Zihniyet Yapıları ve Değişim (2000) - Ji rojavayê berî rojhilatê, ji duh heya îro binyadiyên bîrûbaweriyê û guherîn
 İkinci Tanzimat (2003) - Tanzîmata duyem
 İçimizdeki Öteki (2005) - Dîtirê (ên din) nav me de

Girêdan 
 Jînenîgarî bi zimanê romî

Rojnamevanên tirk
Weşangerên tirk
Nivîskarên tirk
Tirk
Ermenî
Jidayikbûn 1950
Mêr
Mirovên zindî
Ekrem Dumanlı

Ekrem Dumanlı (jdb. 1964 li Yozgatê) rojnamevan, gerînendeyê giştî yê rojnameya Zamanê ye. Zaman xwedî nêrînên tirk-îslamî ye.

Jiyan 
Dumanli beriya cûntaya 12ê îlonê (1980), xwedî nêrînên neteweperwer û rastradîkal e. Di nava rêxistinên rastgir de, li dijî kurd, çepgir û komûnîstan têdikoşe. Generalên ku dest danîbûn ser textê dewletê, ne zêde li dijî rastgiran bûn. Lewra rastgir û çepgir ketibûn dafika wan, bi hev re şer dikirin, mercên cûntayê kamil dikirin. Niha êdî pêdivî bi rastgiran nemabû. Bi qasî çepgir û kurdan nebe jî, gelek kesên rastgir jî girtin ku yek ji wan jî Dumanli bû.

Salekê di zîndanê de dimîne, başê tê serbestberdan. Sala 1987ê di zanîngeha Stembolê de perwerdeya ziman û wêjeya tirkî dibîne. Sala 1993 di Zamanê de dest bi xebatê dike. Sala 1997ê wekî gelek burokrat, rojnamevan, ronakbîrên tirkan, diçe DYAyê, li Bostonê di Emerson Collegeê de perwerdeya bilind dibîne. Ji sala 2001ê ve edîtorê Zamanê ye.

Marî bûye (zewiciye), du zarokên wî hene. Bi îngilîzî dizane. Nêrînên wî dişibin ên teriqeta Fethullah Güven. Derbareyê mafê kurdan de ramanên wî neyînî ne, bi tundî li dijî daxwazên kurdan ên wekî xweseriyê derdikeve. Herwiha di zanîngeha Fatihê de dersdariyê jî dike.

Hin ji berhemên wî 
Medya
Haber Kılavuzu - Gazetecinin El Kitabı / Rêbera nûçeyê - Namilkeya rojnamevan
Son Duruşma - Daniştina dawî
28 Şubat Gölgesinde Amerika - Bin siya 28ê sibatê de Amerîka
Üç Mesele: İktidar Medya Ergenekon - Sê pirsgirêk: Desthilat medya Ergenekon
Kronik Gündemlere Pratik Çözümler - Çareseriyên hêsanîbar bo rojevên kronîk
Anlık Hikâyeler - Çîrokên kêliyê

Jidayikbûn 1964
Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Tevgera Gülen
Mêr
Mirovên zindî