nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Saten

Saten, satîn bestirek (qumaş) e. Gelek cureyên wê hene. Di cîlûbergan de wekî rûpişt (betan) jî tê bikaranîn. Ji bêjeya fransî satin, navê xwe digire.
 
Ji vê qumaşê rûyên nivînan, kincên xewê hwd tên çêkirin. Di vê bestirê têkelek ji hirî, pembû, hevrîşim tê bikaranîn lê standardeke wê nîne. Carnan yek ji vana zêde yan kêm tê bikaranîn.

Bestir
Tekstîl
Şal

Şal, pantol xwekirinek e. Pê, çîp û qoran pordike, li piştê tê şidandin. Bo porkirin, germxwedîkirin û aksesûarê ye. Ji bestir, kulav, lateks (şîrik) û gelekan tên çêkirin. Mêr jî jin jî li xwe dikin.

Ferhengoka pantolê 
 Şal, pantolên berê li Kurdistanê dihatin çêkirin. Dişibiyan forma yên îro. Ji hirî, pembûyê dihatin ristin, hinekê stûr bûn. Ji kulavê jî dihatin dirûtin. Devlingên wan pirranî fireh bûn lê teng jî çêdikirin.
 Şapik, pantolên gorekî dihatin ristin. Gore û pantol bi hev ve bûn. Ji bestir û çermê jî didirûtin, bo zivistanê. 
 Şalwar, pantolên fireh, bi taybetî navranên wan fireh. Pirranî bi dixînên bendî bûn, kemer jî dihatin bikaranîn, lê gelek kêm.
 Şaldirû, terziyê şalanon, 
 Kîlot, pantolonê kurt ên sîwaran
 Devling, jêrê pantolan
 Şaldirûtî, cîhana dirûtina pantolan

Awa û cureyên pantolê 
Gelek awa û cureyên pantolê hene: 
 gorî materyalê
 Jeans
 Cord (şal)
 Şalê kaûçukê
 Çermeşal
 Bargir (şal) bi îngilîzî Chino cloth
 Şapik, şalgore
 gorî bikaranînê
 Ranveşar, bo ajnêkirinê, mayo
 Pantolê çerxeyan, pantolê pê duçerxe ûêd dajon
 Şalê siwariyê, herwiha şapik an kîlotê siwariyê
 Şalê werzîşê
 gorî birrîn û dirûtinê
 Şalkete, bi îngilîzî baggy pants
 Şalpêçînok, îngilîzî bondage pants
 Şalwar, îngilîzî breeches
 Qatqatî (şal), bi almanî Bundfaltenhose
 Capri pants
 Tûreşal, îngilîzî cargo pants
 Qorikteng, îngilîzî Low-rise jeans
 Şalwarkî (şal), bi almanî Karottenhose
 Şalê gavanan, îngilîzî knickerbocker
 Derpêkî (şal), bi almanî Kniebundhose
 Tilimê pêşî bi berîk, almanî Latzhose
 Şalê axayê haremê, almanî Pluderhose
 Şaldawî, almanî Rockhose
 Devlingfire, pantolê spanyayî, almanî Schlaghose
 Şort, short
 Panîgirê (şal), almanî Steghose
 Parçeşal, bi almanî Zipp-Off-Hose

Şal
Tekstîl
Berpişt

Berpişt, piştbend, suxme, korse xwekirineke ji koma bincilkan e. Di binê kincan de tê li xwe kirin, piştê dişidîne. Heger pişt zêde bên şidandin, dikarin ziyanê bidin tenduristiyê, bi taybetî organan xisare bikin.

Xwekirineke jinan e. Jin viya ji bo dîtina laşê wan jar be li xwe dikin. Di bijîşkiyê de bo armacên cuda tê bikaranîn.

Dîroka suxmeyê 
Jinên kurd berê wekî mêran di bin şûtik girêdidan. Bi viya him forma zikên xwe diparastin, him germxwedîdikirin, him jî dema bar bilindbikirana pişta wan bihêz dibû. Şûtikên jinan pirr dirêj nebûn û ji bestirên tenik bûn.

Ji kengî ve suxme dihatiye bikaranîn nayê zanîn. Rêça wê li Ewropa xwe digihîne heya sedsala 16. Ji lajwerdê, darikan jî hatine çêkirin lê yên wiha ji bo pîrozbahiyên zadeganan bûye. Forma xwe ya îro di nava salên 1840 - 1870'yî de girtiye.

Tekstîl
Heseniko (kilam)

Heseniko kilamek e. Di serîda Şivan Perwer û Eyşe Şan têda ji alîyê gelek stranbêj û dengbêja ev kilam hatiye gotinê. Şivan Perwer di albûma xwe ya bi navê "Dotmam"ê da ev kilam gotiye. Albûm di sala 1985’an de derketiye. 

Di kilamêda qala evîn û negîhîştinê têkirin.

Çîroka kilamê 

Li alîyê serhedê keçikek û xortek hebûye. Navê wan Asê û Hesen. Herdû dotmam û kurmam bûne. Evindarê hev bune. Lê keçikê nadin Hesen. Asê bi lawê Silê ra dizewicînin. Asê ser vê yekî bi mêrê xwera bi ken, bi dil rehetî, xeber nade. Heft sal derbas dibe. Dibe diya çar zarokan. Rojekî xeber jêra tê û dibêjin ku diya te miriye. Ew jî gazî mêrê xwe dike dibê diya min miriye min bişîne ser şîna diya min heft sale jina wî bi wîra xeber nedaye. Li ser vê yekî dilşad dibe. Dibê Asê rabe hespê min dezgînke. Ezê te sowarkim bibim devê Çemê Miradê, te derbaskim û here şîna diya xwe. Diçine ber çêm û mêrê wê dibê, wa ezê walîda herim çi derdê te yê evînê heye bibêje. Di vî demîda Hesen jî tê li aliyê din yê çem disekine û her evîndar dest bi kilamê dikin.

Ji albûma Şivan Perwer kilama Heseniko 

 hesenîko qurban ava çemê mûradê tê û leme lem e hoyê hoyê...
 hesen qurban wezê li qiraxa çem rûniştîme li benda te me hoyê hoyê...
 wezê bêjim kelekvano ez ketime bextê te min derbasî wî alî ke 
 wez kefîla heqê te me hoyê hoyê... 
 na na wele tê min derbas neke wezê sîng û berê xwe ji xwe re bikim kelek û gemî
 wezê derbasbim cem hesenîkê xwe
 wez helala canê hesenîkê xwe me hoyê hoyê... 
 de lê lê wî asê

lo lo hesen dîno wezê naçim mûradê lo bilind ciya hoyê hoyê... 
 û çû keriyê mala bavê min danîne li zozanan cem bêxêrê pezkuviya hoyê hoyê... 
 lo lo hesen dîno bê te xewka min nayê gidî li nava ciya hoyê hoyê... 
 bira dêk û bavê min xêrê bikin û xêrê qe nebînin 
 çawa min nedan hesenîkê bi dilê min
 min dane lawê heskê xelo ew şûndokê ser xaniya hoyê hoyê... 
 de lê lê wî heseno

 hesen qurban min go ji mûradê heta vira hoyê hoyê... 
 ava mûradê pêl bi pêl e derbas dibe ser pira hoyê hoyê... 
 hesen qurban bira agir bikeve mala fesad û awara 
 wele minê bizanibiya te yê ji min ra bigota asê xwehingê
 minê bigota hesen bira hoyê hoyê... 
 na na wele bişewite mala zalim û xêrnexwaza 
 sala îsal xwîna sor nedirijiya li ser kevirê hoyê hoyê... 
 de lê lê wî çi bike asê

Girêdanên Derve 
  Şivan Perwer - Heseniko
  Dengbêj Necife Derdiyok - Heseniko

Stranên kurdî
Cîns

Cîns, şalê kot navê cure şalek e. Ji cawê amerkan (denim) tê dirûtin. Ji ber ku berê ji cawê amerkan, tenê ev pantolon hatiye Kurdistanê, kurd ji qumaşê wê re jî jeans an kot dibêjin. Bandora zimanê romî (tirkî) jî bûye. Ango him ji vê qumaşê re cîns tê gotin, him jî cilûbergên ji wê tên çêkirin. Cawê amerkan bestirek ji pembûyê ye, rengê wê şîn e. Qumaşeke çorsane (sade) ye.

Bingeha navê wê 
Ji bajarê Genuayê (bilêvkirina fransî Gênes) navê xwe girtiye. Bajereke Îtalyayê ye, ji wir derbasê DYAyê bûye. Levi Strauss sala 1847'ê wekî koçber diçe San Fransiscoyê. Ew li wir bo karkeran kincekê xebatê didirû ku ev jî cîns e. Ji wir belav dibe.

Sala 1872 dirûtinên parçeyan bi perçînên hesinî tên perçînkirin. Sala 1920'ê bêjeya Blue Jeans belav dibe. Di salên 1930'yî de cureyên bêî kemerê tên bikaranîn derdikevin. Di demekê kurt de ev şal wekî semboleke ciwanî û prorestokirinê tê dîtin. 

Eskerên amerîkayê di Şerê Cîhanî yê Duyem de dibin Ewropayê, li wir jî belav dibe. Aktorên fîlmê James Dean û Marlon Brando jî di belavbûna vê şalê de bandora xwe dikin. Li Komara Demokratîk a Almanyayê li dibistan û mercên fermîtî de xwekirina wê tê qedexekirin. Yekemîn car sala 1948'ê li Ewropayê hilberîna wê tê kirin.

Hin ji markayên jeansê yên navdar 
 JOKER Jeans
 H.I.S Jeans
 Diesel (jeans)
 Levi's
 Lee
 Wrangler
 Mustang
 Snake Jeans
 MAC Jeans
 Pioneer 
 Replay
 G-Star
 Freeman T. Porter, 
 Mogul (Jeans) 
 Energie 
 Edwin (îro Blue One)
 7 for all mankind, 
 Miss Sixty, 
 Mavi Jeans
 Pepe Jeans London 
 Meltin Pot
 ONLY
 Paddocks
 US Top
 Nudie
 B-US Jeans
 Sugarcane
 Evisu

Hin cureyên navdar ên şalên kotê 
 Cînsê siwariyê
 Cînsê şalwarkî, bi almanî Karottenschnitt
 Cînsê boriyokî, bi almanî Röhrenjeans
 Cînsê devlingfire
 Boyfriend jeans

Çavkanî 

Şal
Tekstîl
Tirbespiyê

Gundekî Bismilê ye. Di navbera Êlih û Bismilê de ye,li kêleka Dewrêşiyê ye.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Boztepe,Bismil

Gundekî Bismilê ye.Li ser rêya Batmanê ye.Li derdora wê Boçelû,Qoruxçî,Çoltepe û Zerê he ye.Gund vala û xera ye.

Gundên Bismilê
Gultepe, Bismil

Gultepe (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çoltepe, Meredanê û Babaxakî he ye. Bi du golên xwe navdar e.

Debara gund li ser xwedîkirina heywanan,çandinî û masîvaniyê ye.

Gundên Bismilê
Ga (komstêr)

Ga komstêreke çerxa felekê (zodyak) ye. Ew di astrolojiyê de bi sembola seriyê ga tê nîşan dan:  (). Ew yek ji komstêra nîvkada bakurî ya ezmana zivistanî, ya di navbera li roava  Beran li rohelat Cêwî; li bakur  Perseus û  Erebevan, li başûr-rojhilat Oryon, li başûr Çem, û li başûr rojava Neheng (Cetus) dimîne ye.

Taybetmendiyên wê yên balkêş 
Di meheya îlon û çiriya pêşîn de komstêrka ga êvarî li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrî rind di şevên meheya kanûna pêşîn û kanûna paşîn de tê dîtin. Di meheya adar û nîsanê de ew berbangî li asoya roava tê dîtin. Stêrka Ga ya tewrî ronî Deberan e. Navê wê ji erebî ad-Dabaran ()  tê û wateya wê jî şopîner e. Ew wek çavê ga yê sorê ku li oryonê dinêhêre tê sembolîze kirin.  Ew nava ji ber ku ew komika sêwiyan teqîb dike hatiye danîn. Komika sêwiyan li bakur rohilata vê komstêrkê dikeve û ew yek ji komikeke tewrî balkêş e. Ji ber ku heft stêrên wê bi çavên rût dîtbar in ew wek heftxwîşk jî tê bi nav kirin. Seriyê Ga stêrkên Hyadesên bi şiklî V pêk tînin. Stêrkên el Nath û Zeta Tauri jî qiloçên ga pêk tînin.

Komstêr
Devşîrme

Devşîrme, berhevkirî,  ji sazûmaniya Osmanîyan a bo berhevkirina zarokên tevkujî û komkujiyan û tirkkirin/îslamkirina wan re tê gotin.

Di zimanê kurdî de devşîrme 
Di zimanê kurdî de bo wan bêjeyên erênî jî hene lê pirranî neyînîne. Lewra rola devşîrmeyan her neyînî bûye, tirkan ew li dijî gelan wekî kujer bikaranîne. Hin ji wan mêjokeyên sêwî, kurên pînc, bêbav, mirovên bîjî ûêd in. Osmaniyan ev sazûmanî ji sedsala 14. heya 18. pirr bipêşxistine.

Çiye devşîrme 
Osmaniyan bi taybetî li balkan, qefqasê êrîş dibir ser komên gelan, zilam dikujtin, mal û milkên wan talandikirin, jinên wan direvandin, zarokên wan berhevdikirin. Van zarokên ne misilman in, bi darê zorê dikirin misilman, zimanê wan didan jibîrkirin.

Ev zarok bo kujerî û şer perwerde dikirin. Ji ber ku van zarokan hezkirina dê û bavê nedîtine, ji mercên dijmirovane û awarte de mezin bûne, pirr bêînsaf û bêrehm dibûn. Osmaniyan komên şervanên devşîrme gelek bikaraniye. Niha li balkan, kîpros, qefqasê hêj jî behsa zordarî û kujeriya devşîrmeyan tê kirin.

Dewleta Romê (Tirkiye) jî didomîne 
Bi hilweşîna osmanîyan ve, ev kevneşopî bi awayeke hinekê nerm û nûjen, derbasê komara nû ya romiyan (tirk) bûye. Bi taybetî li dijî ermenî, yewnan, suryanîyan bikaranîne. Li seranser Kurdistanê dibistanên starbûnê vekirin û di wan de hêdî bi hêdî zarokên kurd asîmîlekirin. Pişavtin carnan gelek biserdiket û zarokên ji wir derbiketan dibin dijminê gelê xwe, bo dewletê çi kar ba dikirin. Bi awayeke nû, ev sazûmanî hêj jî didome.

Bêjeyeke îranî ye yan romî (tirkî)? 
Hin dibêjin eslê vê bêjeyê îranî ye, di wateya "zarokên devbişîr, devşîrkirî" ye. Lê pirranî dibêjin ev bêje ji devşirmek a romî (tirkî) ye û tê wateya berhervkirinê:

Bi osmanî دوشيرمه = devşirme, erebî ديوشرمك = devşirmek, bi grekî  παιδομάζωμα (paidomázoma) = berhevkirina zarokan, bûlgarî кръвен данък (kraven danak), kroatî Данак у крви (krvnî dank) di wateya xwînzêde, kesê xwîna gelekan pê re heye ye.

Hin ji devşîrmeyên navdar 
 Pargalı İbrahim Paşa
 Sokullu Mehmet Paşa
 Yunus Paşa
 Abdurrahman Abdipaşa
 Sînanê Avahîsaz

Perwerdekirina wan 
Zarokên dîl hatine girtin, berê li lênûsan dihatin tomarkirin. Pirranî zarokên di nava salên 8-18 de dihatine dîlgirtin, ên din dikujtine. Zarok teslîmê sîpahiyan dihatine kirin û karmendê sazûmaniya devşîrmeyê perwerdeya wan kontrol dikiribûne. Di bijartina wan de rindî, jîrekî bingeh dihatiye girtin.

Osmaniyan keçzarok bo hareman û marîbûnê (zewacê), lawzarok jî bo kujerî, şer û pêdiviyên dewletê amade dikirin. Osmaniyan ji devşîrmeyan artêşên taybet jî avakirine. Bostanci Ocagi, Yeniçeri Ocagi ji devşîrmayan hatibûn avakirin. Di dawiya împeratoriya Osmanî de, devşîrmeyan gelek caran serî li dewletê re jî radikirin.

Devşîrmeyên bi kujeriyên xwe navdar bûne pirranî albanî, bosnayî bûne.

Dîroka Împeratoriya Osmanî
Debanmertal

Debanmertal, cureyeke şûrê ye ku ev şûr demekê di destên zadeganan de bû. Pirranî wekî aksesûar dihate girêdan. Niha di şûrbazîyê (eskrîm) de tê bikaranîn lê forma berê hatiye guhertin. Ango debanmertala di eskrîmê de tê bikaranîn, bo eskrîmê ji nû ve hatiye sazkirin.

Niha ketiye destê werzîşkaran 
Yek ji sê beşên şûrbaziyê ye, jê re  dibêjin. Demekê dirêj di palasên key û mîran de bi debanmertalê lîstikên şûrbaziyê dihatin kirin. Di çerxa demê de ev lîstik bûn beşekê ji werzîşê û jê re şûrbazî, şûrî yan şûrhingêvî dibêjin.

Di Épéeyê de divê şûrbaz serî û lingên xwe jî ji êrîşan biparêze. Dirêjiya debanmertala eskrîmê 110 cm, giraniya wê jî 770 gr e. Mertala debanê ya mil û destan diparêze ji yên din mezintir e.

Debanmertal
Şûr
Şûrbazî
Werzîş
Şimşûr

Şimşûr (li cîhana rojava Gladius) cureyek ji şûran e. Mediyan gelek bikaranîne. Dudevî ne û nava wan stûr e. Dişibe nikulên qajan. Formên berê hinekê din jî stûr bûne. Taybetiya vê şûrê ew e ku bi giranî û zexmbûna xwe, lêdana hedefê baştir dike.

Ji kurdan û mezopotamyayiyan derbasê romayiyan bûye, wan bipêşxistine. 50-80 cm dirêj e. Forma mediyan bikaranîne kurt bûye, 40-60 cm dirêj bûye. Gladyatoran gelek bikaranîne. Li Ewropayê jê re gladius dibêjin.

Şûr
Şûrdas

Şûrdas, cureyek şûran e, ji demên antîk ve hatiye bikaranîn. Ji mezopotamyayê derbasê yewnanan bûye. Li Ewropa jê re kopîs dibêjin.

Devên wê asîmetrîk in, ango naşibin hevûdu. Giran e, bo şikestina mertalan bikêr e. Siwariyan jî gelek bikaranîne. Di bihevçûnên pozpozî de, avantajên wê hene. Şûrên din dikarin ji dest bipekin, lê şûrdas zûbizû napeke. 

Aliyê vê şûrê yê neyînî ew e ku giran e û li dijî dijminê di dest de şûrê dirêj heye, bêçare dihêle.

Dîroknasên rojavayî dibêjin ku ev şûr ji grekiyan belav bûye û Alexander Kopis navê xwe daye wê. Zanistên ewropayî her deranderî û pêşketinekê dixin para xwe, ev jî baweriyê kêm dike.

Şûr
Şûrbel

Şûrbel, cureyek ji şûran e. Pirranî siwariyan bikardianiye. Niha di şûrbazîyê de û li hin artêşan jî wekî aksesûar tê bikaranîn. Cureyên nûjen bi kalan in. 

Tenê devekê wê bira (tûj) ye. Lê aliyê ko jî carnan hatiye birakirin. Li Ewropa tê îdiakirin ku ev şûr ji macaran belav bûye. Di sedsala 17. di artêşan de bo siwariyan hatiye belavkirin. Li Kurdistanê jî navdar bûye.

Şûr
Kevan

Kevan amûra pê tîr tê weşîn, pekîn, avêtin e. Heya derketina barûdê, tîr û kevan di şer de, ji çekên sereke bûn. Niha tenê di werzîşê de tên bikaranîn. 

Ji vir heya 64 hezar salan berê tîr û kevan hatine bikaranîn, bo wê bermahî hene. Bo şer, nêçîrvaniyê bûne. Kevan herî berê li Afrîkayê hatiye bikaranîn.

Serpêhatiya kevanê 
Gorî dîroknasên grekî nivîsîne mediyan tîr û kevanên gelek mezin bikardianîne. Ango tîr-kevanên mediyan ji yê ewropayiyan gelek mezintir bûne. Kurdan kevanên xwe ji darên kenêr, kevot, helhelokê (belalûk) çêkirine û ji hestiyan dox û girêdanên wê xemilandine. Bendên wê ji betanên dewaran bûn.

Xizanan ji xwe re tîr-kevanên çorsane çêdikirine. Li Kurdistanê bazaran de tîr û kevanên doxên wan bi zêr, zîv û lajwerdên din xemilandî jî dihatine firotin. Kevanên Soranan tîrên xwe heya 1 km jî dipekandine, di wêjeya devkî de wisa tê behskirin. 

Bi qasî wêjeya devkî de hatiye bikaranîn em dizanin, mîrîtiya Soran tevayiya çekên serdemê bi xwe çêkirine. Dîsa li Kurdistanê gelek kargehên çekan hildiberînin hebûne. Li bajarê Semsûrê, herwiha li Erzîrom û Amedê, tîr û kevan dihatine çêkirin û li bazaran dihatine firotin.

Hin cureyên tîrên kurdî (ji wêjeya devkî) 
 Kevanê kûsiyan, bi texmînî ev binavkirineke rengdêrî ye, ji yên herî çorsane û biçûk re gotine.
 Tîrkaş, kevanên klasîk ên berê tîrê berî bi kevankêş tê bikaranîn re dibêjin. Ango kevan bi destê tê girtin, tîr bi bendikê li ser kebanê tê pêkandin
 Kevanê kevankêşên serbaz, di artêşan de ji kevanên ku serbazan, fermandaran bikaranîne, cudiyatiya wan çi bûye lê xebatekê nehatiye kirin, nayê zanîn 
 Kevanê Suryaniyan (?)
 Kevangeş (?)
 Kevanê bidîklok, bo nîşangirtinê dîklokek wê heye
 Kevanê Reşkotiyan (?)
 Kevanê bi kursî, kevanên mezin ên pêdandî ne, li birc û dergehên mîran hatine bikaranîn
 Pêşrev, bi texmînî kevanên mediyan ên grekiyan behsa wê kirine ev in

Çek
Şûrbadok

Şûrbadok cureyek ji şûran e. Bo bihevçûn û êrîşên taybet dihatin bikaranîn. Ev şûr hinekê giran e, 3-4 kg. Hin formên wê yên ku bi herdu destan tên girtin jî hene. Ewropayî dibêjin ev şûr ji Swîsreyê belav bûye.

Hesinê wê badokî, buxrîkî ye. Bo bihevçûna bi rimbazan ve bikêr e. Li Kurdistanê kêm hatine bikaranîn, lewra di artêşên kurdan de rimbazan di mercên awarte de tîr jî bikardîanîn. Ango heger îhtîmala êrîşeke taybet û pisporî heba, rimbazan tîr jî amade dikirin. 

Dijminên bi şûrbadokê ye, li dijî riman gelek caran biserdiketine, lê dijî tîran na. Şûrbadok herwiha rimşikên e. 170-180 cm dirêjî, 3-4 kg giraniya wan e.

Şûr
Şûrê bacgiran

Şûrê bacgiran (bi îngilîzî Katzbalger dibêjin), cureyek ji şûran e. Li Kurdistanê karmendên key û mîran, bi taybetî bacgiran, girêdane. Sedemê wê rindî û kêrbariya vê şûrê ye. Timtêla wê dûz, sîmetrîk e. 

Di bihevçûnên pozpozî (ango gelek nêzîkê hevûdu) de gelek kêrhatî ye. Li Ewropayê wekî şûrê pêşbaziya şûrbazan jî hatiye bikaranîn. Di sedsala 16. de li Ewropayê nav daye.

Dirêjiya wê 50-55 cm ye, hinekê kurt e. Pozê şûr bira ye, ew jî kêrbar e. Debana wê ne standard bû. Bi qasî 1 kg giran bû. Li Ewropa wekî çekeke sereke di sedsalên 16. û 17. de hatine bikaranîn. 

Şûr
Peyv û gotinên almanî
Şûrê romiyan

Şûrê romiyan, şûrbelê biçûk (bi tirkî: yatağan) cureyek ji şûran e. Mirov dikare bêje ku şûrbelê biçûk e. Li Ewropa ji ber ku osmaniyan bikaranîne jê re şûrê osmanî, şûrê romiyan (tirkan) dibêjin. 

Forma wê dişibe şûrdasê jî, kelkot e. Biber an kêmberî dihatin çêkirin. Ji osmaniyan derbasê Ewropayê bûye. Osmaniyan jî ev şûr ji ereban girtine. Bi texmînî ereban jî ji grekiyan. Dirûvê tîpa S, ango şûrên wiha li Afrîkayê jî navdar bûye. Ewropayiyan di sedsala 16. de ev ji osmaniyan dîtine.

Dirêjiya wê 96 cm, cihê bira 48-76 cm ye.

Çavkanî 

Şûr
Koma Rozerîn

Koma Rozerîn () komeke stranbêjên kurd e, ya ku di sala 1997'an de li bajarê Bursa, Tirkiyeyê çêbû. Ji stranbêjên bi navê Mehtap û Cengîz pêk tê . Ji wê kengê heya îro komê çar albumên profesyonel û çar albumên serbixwe yên bi klîp derxistin. Derxistina ewil ya albumê Şemamme bû û li Kurdistan, Tirkiye û Ewropayê giran bû. Çend caran li kanalên TV'yan beşdarî program û konseran bûn. Herdu beşdarên Koma Rozerîn xwişk û bira ne.

Album 
 1999 Koma Rozerîn - Şemamme
 2004 Koma Rozerîn - Zermîrcan/Dîlan
 2006 Koma Rozerîn - Pencurye
 2011 Koma Rozerîn - Ruken

Çavkanî 

 Malpera Koma Rozerîn 
 Malpera Koma Rozerîn Facebook

Stranbêj
Pilkington

Pilkington di nava kompaniyên herî navdar yên ku camên wesayîtan hildiberîne cîh digire. Ji bo gelek wesayîtan camên resen hildiberîne.

Dîrok 
Sal 1826'an de şîrket hate avakirin. Niha li Îngilistanê bajarê St Helensê cîh digire.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Hilberînerên caman
Îyon

Îyon (înglîzî: ion) pirtikek bi barê elektrîke. Kengê atom an molekûl (pirtik) bar dibe bi elektron an jî ji vê elektron diqetîne ev pirtik dibe îyon. Îyon dibe erênî an jî dibe neyînî.

Fizîk
George Westinghouse

George Westinghouse (6'ê kewçêrê, 1846 – 12'ê adarê, 1914) hat zanîn wek pêngavdar û endazyarekî amerîkan. George Westinghouse di sedsala 19'an de li nav beşê elektrîkê bazirganî dikir. Wekî din Westinghouse bi Nikola Tesla re xebitî bû. Patent û xebatê wî hene. Niha jî markaya bi navê wî White-Westinghouse heye.

Dahêner
Jidayikbûn 1846
Mirin 1914
Amerîkî

Amerîkî anjî Amerîkan, (bi îngilîzî: Americans) civakek dîplomatîk e  ku ji dayik bûne ve an jî paşnê bûne hevwelatiyên Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê ye. Niştecihên Amerîkayê bi piranî Ewropî, Rojhelatên Dûr, Afrîkî û ji Rojhilata Navîn pêk tê. Ev komên etnîkî di 500 salên dawî de koçberî parzemînê bûne. Niştecihên Dewletên Yekbûyî ne etnîsîteyek taybetî ye. Civak, bi demonîmek e di çarçoveyek qanûnî ya taybetî de dijîn.

Daxûyaniya giştî
Niştecihên Dewletên Yekbûyî yên di sala 1550an de xeynî mirovên xwecihî, di nav wan de Ewropî jî hene. Ewropî bi vedîtina Amerîkayê ji hêla Christopher Columbus ve di sedsala 15an de berê xwe dane parzemînê.  Bi tevlêbûna Afrîkayiyên ku di navbera sedsalên 16 û 17an de wekî kole anîn herêmê, cihêrengiya yekem a nifûsê destpê bû. Di sedsala 20an de, bi  pêla koçberiya ji Asya,  Amerîkaya Latîn û Rojhilata Navîn, niştecihên parzemînê zêdetir cûrbecûr bû.

Bi vê nifûsa xweya cûrbecûr, Dewletên Yekbûyî xwedan nifûsek e ku xwe gihandiye çandek hevparî.  Ev bi gelemperî çand û kevneşopiyên Ewropî û Xiristiyanî ye ku ji hêla kolonyalîstên Brîtanî ve ku di destpêka sedsala 16an de di parzemîn de bicîh bûne.

Ji xeynî xaka Dewletên Yekbûyî, Amerîkî an mirovên ji nijada Amerîkî dikarin di navneteweyî de bigerin û li welatên din bicih bibin.  Tê texmîn kirin ku bi qasî neh mîlyon dîaspora ya Amerîka yê li derveyî welat dijîn. Ev dîyasporaya herî zêde ji Amerîkîyên  ku koçberî Kanada û Meksîko bûne pêk tê.

Komên nijadî û etnîkî
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji aliyê nijadî û etnîkî ve welatek pir bi cihêreng e. Seş cinsên bingehîn ji hêla Nivîsgeha Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve ji bo armancên statîstîkî bi fermî têne nas kirin.  Ev in: Spî, Niştimanî Amerîkî an Alaskanî Niştimanî, Reş an Afrîkî, Niştimanî ya Hawayîdî an Girava Pasîfîk û Mirovên Du nîjad an jî bêtir nijad.

Çavkanî

Gel
Amerîkî
Darîn Zanyar

Darîn Zanyar an jî bi kurtî Darîn (jdb. 2ê hezîrana 1987an de li Botkyrka, Stokholma Swêd) stranbêjekî kurd-swêdî ye. Malbata Darîn ji Kurdistana Başûr hatine li Swêdê bi cih bûne.

Albûm
 2005 - The Anthem
 2005 - Darin 
 2006 - Break the News
 2008 - Flashback
 2010 - LoveKiller
 2013 - Exit
 2015 - Fjärilar i magen
 2017 - Tvillingen

Singles 

* 2005 – "Money for Nothing"

* 2005 – "Why Does It Rain"

* 2005 – "Step Up"

* 2005 – "Who's That Girl"

* 2005 – "Want Ya!"

* 2006 – "Perfect"

* 2006 – "Everything But The Girl"

* 2006 – "Desire"

* 2007 – "Insanity"

* 2008 – "Breathing Your Love" feat. Kat DeLuna

* 2008 – "See U At The Club"

* 2008 – "Runaway"

* 2008 – "What If"

* 2009 – "Viva La Vida"

* 2010 – "You're Out Of My Life"

* 2010 – "Can't Stop Love"

* 2010 – "Lovekiller"

* 2010 – "Microphone"

* 2012 – "Nobody Knows"

* 2012 – "Stockholm"

* 2012 – "En Apa Som Liknar Dig"

* 2012 – "I Can't Get You Off My Mind"

* 2012 – "Astrologen"

* 2012 – "Seven Days a Week"

* 2013 – "Playing With Fire"

* 2013 – "So Yours"

* 2013 – "Check You Out"

* 2014 – "Dream Away" feat. Eagle-Eye Cherry

* 2014 – "All Our Babies" feat. Sophie Zelmani

* 2014 – "Mamma Mia"

* 2015 - "Ta mig tillbaka"

Xelatên wî 
Darin hin xelat wergirtine:
 "Grammis" di 2006 de, (bi înglîzî: Rock Bear Award)
 "Nickelodeon" "Kids Choice Award"
 Xelatê "The Voice 06" li Swêdê
 Xelatê "NRJ" li Finlendayê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 websîte yê Darin 
 Blogê fermî yê Darin Zanyar
 

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1987
Mirovên zindî
Popvanên swêdî
Kurdên Swêdê
Nagasaki

Nagasaki an jî Nagasakî (japonî: 長崎市) bajarekî Japonya yê ku di sala 1945'an de bombeyê atom hat avêtin bi destê Amerîka. Navê bajar piştî bombebaranê navdar bû.

Bajar
Bucaspor

Bucaspor yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1928'a de hatiye damezrandin.

Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Izmîrê ye.

Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Steve Jobs

Steven Paul "Steve" Jobs (24'ê reşemiyê, 1955 – 5'ê sermawezê, 2011), damezrênerê hevpar ê Şirketê Appleyê e. Heta berê pênç hefte yê mirinê xwe, vatinî yê serkaratîyê tevayî çêkir. Di nav bazarê komputerê de navê wî pir tê zanîne. Zanînbûna Jobs, bi vîzyonê wî yê nûtîtî re tekildarê. Jê cuda, di şirketên Next Computer û Stûdyoyê Anîmasyon ê Pixar de serokê heyeta rêveberiyê bûye. Herî dawî, rêveberîtîyê Appleyê kir. Li sala 2007'an, Kovara Fortune nivîsand ku Jobs karsazekî herî bihêze.

Steve Jobs lewê dayikeke Emerikayî û bavekî ereb ê Sûrîyê bi navê Abdulfattah John Jandali'ye.

Navê dîya wi Joanne Carole Schieble'ye.

Girêdanên derve
 allaboutstevejobs.com

Çavkanî

Karsaz
Amerîkî
Mêr
Jidayikbûn 1955
Mirin 2011
Kesên ku çûne ser budîzmê
Zanîngeha Çankayayê

Zanîngeha Çankayayê (navê fermî bi tirkî: Çankaya Üniversitesi, yê ku tê wateya Zanîngeha Çankayayê) zanîngeha weqife ya ku li bajarê Enqereê ye. Di sala 1997an de hat damezirandin.

Girêdanên derve

Malpera zanîngehê

Zanîngehên Tirkiyeyê
Tomas Tranströmer

Tomas Gösta Tranströmer, di 15'ê avrêla 1931'ê de li Stokholma Swêdê ji dayik bûye, helbestvan, wergêr û derûnnasekî swêdî ye.

Tranströmer di sala 1958'an de tevî Monica Bladh zewiciye û du keçên wan hene.

Helbestkarê swêdî di meha sermaweza 1990'î de bi xwînrêjiya mêjiyî ket û li aliyê rastê felc bû.

Tomas Tranströmer, pertûkên wî yên ku bi gelek zimanan wergerandî ne, di sala 2011'an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.

Berhemên wî 
 17 dikter, berhevoka helbestan, 1954
 Hemligheter på vägen, berhevoka helbestan, 1958
 Den halvfärdiga himlen, berhevoka helbestan, 1962
 Klanger och spår, berhevoka helbestan, 1966
 Kvartett, 1967 
 Mörkerseende, berhevoka helbestan, 1970
 Stigar, berhevoka helbestan, 1973
 Östersjöar, berhevoka helbestan, 1974
 Sanningsbarriären, berhevoka helbestan, 1978
 Dikter 1954-78, 1979 
 PS, berhevoka helbestan, 1980
 Det vilda torget, berhevoka helbestan, 1983
 Dikter, 1984
 För levande och döda, berhevoka helbestan, 1989
 Dikter. Från ”17 dikter” till ”För levande och döda”, 1990/97
 Minnena ser mig, 1993, xwejînenîgarî
 Sorgegondolen, berhevoka helbestan, 1996
 Fängelse : nio haikudikter från Hällby ungdomsfängelse (1959), berhevoka helbestan, 2001
  Air Mail. Brev 1964–1990, nameyên Tomas Tranströmer û Robert Bly, 2001
 Den stora gåtan, berhevoka helbestan, 2004

Xelatên ku wî pê bexşîn 
 Xelata Helbestê ya FiB'ê, 1956
 Xelata Aftonbladet ya Wêjeyê, 1958
 Xelata Bellmanê, 1966
 Xelata Helbestê ya Radyoya Swêdê, 1973
 Xelata Övralidê, 1975 
 Bûrsa Gustaf Frödingê, 1978
 Xelata mezin a Samfundet De Nio, 1979
 Xelata Kellgrenê, 1981
 Xelata Petrarcayê, 1981
 Xelata mezin a Litteraturfrämjandetê, 1982
 Xelata Aniarayê, 1985
 Xelata Nils Ferlin-Sällskapetê, 1987
 Xelata Pilotê, 1988
 Xelata Nordiska Rådetê ya Wêjeyê, 1990
 Xelata Ewropî, Vrsac, Yûgoslavya, 1990
 Xelata Neustadtê, 1990
 Xelata Akademiya Swêdî ya Welatên Bakur, 1991
 Xelata Gustaf Fröding-sällskapet ya helbestê, 1995
 Xelata Augustê, 1996 (ji bo helbesta bi navê Sorgegondolen) 
 Xelata LRF'ê ya wêjeyê, 1997 
 Xelata Jan Smrekê, 1998 
 Xelata mezin a Samfundet De Nio, 2001
 Xelata Den gyllene kransen, Struga, Makedonya, 2003
 Xelata The Griffin Trust, 2007
 Xelata Erik Lindegrenê, 2009
 Xelata Professors namn, 2011
 Xelata Nobelê ya Wêjeyê, 2011

Çavkanî 
 Wîkîpediya swêdî, 08.10.2011.

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Helbestvan
Swêdî
Jidayikbûn 1931
Mirin 2015
Oryon (komstêr)

Oryon, an Termê Mêzîn an jî Termê Mezin komstêreke dikevê ser ekwatora ezmên û li tevahiya dinê xwiya dibe. Ew yek ji komstêrên herî zelal û balkêş a di ezmana şevê de ye. Navê wê ji navê nêçîrvanekî mîtolojiya yewnan, Orion, tê.

Dîtin 
Di komstêra Oryonê de Kemera Oryonê ya balkêş heye. Ew sê stêrên di rêzeke de, yên bi çar stêrkên li dor hemahema eynî dûrahiyê li dor rêz dibin û bi vî awayî bedena nêçîrvan pêktînin. Jêr kemerê re rêzeke sê stêrên biçûk ên şûrê nêçîrvan pêk tînin hene.
	
Oryon ji meha kewçêrê heta meha sibatê bi şevan li ezmên, him li nîvkureya bakur, him jî li nîvkureya başûr, bi hêsanî dikare bê dîtin. Di mehên gulan û hezîranê de Oryon bi roj li ezmên e û ne dîtbar e. Di vê demê de ew encax li cihên wek Antarktîka yên roj di nîverojê de jî xwiya nabe dîtbar e.

Rênîşana dîtînê 

Ji ber ku dîtina Oryonê pirr hêsan e, ew dîtina stêrên din re jî meriv re dibe rêber û nîşan. Bi pêketina rêza kemera Oryonê bi hêla başûr rojava ve mirov dikare stêrka Qurix bibîne. Bi îstîqameta berevajî, ber bi bakur rojava ve mirov dikare stêrka Deberan bibîne. Bi  pêketin gurmilkên nêçîrvan ber bi rojhelat ve mirov dikare stêrka Procyon bibîne. Bi xêzeka ji Ricelê ber bi Betelcewzeyê ve mirov bidomîne digêhije du stêrên komstêra Cêwî yên bi nav: Castor û Pollux.

Stêrk 

 Betelcewze, gorî Binavkirina Bayer Alpha Orionis, stêrkeka pirmezina sora nêziya dawiya umrê xwe ye. Ew stêrka duyem bi şewqtira Oryonê ye. Ew gurmilkê rastê yê nêçîrvan e. Ew heştem geştira ezmên e.
 
 Ricel an Rîgel, gorî Binavkirina Bayer Beta Orionis, stêrkeka hêşina pirmezin e. Ew geştirîn stêrka komstêra Oryonê û şeşemîn geştira ezmên e. Ew nigê nêçîrvanê çepê pêk tîne. 

 Belatrîks, an Gamma Orionis, stêra 22’yem geştira ezmana şev e. Ew gurmilkê Oryonê çepê pêk tîne.
 
 Minteqe, yan Delta Orionis, ew yek ji stêrkên kemera Oryonê ye û ya li herî roavaya kemerê dikeve ye. Ew ji çend stêrkan pêk tê. 

 Alnilam, an Nizam an Epsilon Orionis, ew yek ji stêrkên kemera Oryonê ye û ya navîn e.

 Alnitaq, an Nitaq an Zeta Orionis, stêrka kemera Oryonê, ya li tewrî rohelat dikeve ye.
 
 Seyf, an Kappa Orionis, nigê Oryonê rastê ye.

Kemera Oryonê 

Kemera Oryonê, an Sêtilk (?) asterîzmeka di komstêrka Oryonê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Alnitaq, Alnilam û Minteqe. Alnitaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltraviyolê derdixe. Alnitaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Alnilam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera Oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.

Çavkanî 

Komstêr
Xinyi Glass

Xinyi Glass (XYG) an jî Xinyi Glass Holdings Limited şirketeke camên wesayitan e û li Çînê cîh digire. Ji xeynî camên wesayîtan camên avahî û malan jî hildiberîne. Bi giştî camên hemû wesayîtan hildiberîne û tevî van bi taybetî ji bo Ford (Genaral Motors) û Volkswagenê caman amade dike. Şirket di sala 1998'an de li Hong Kongê hate avakirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Xinyi Glass Holdings Limited

Hilberînerên caman
Şirket
Kurd Maverick

Kurd Maverick (yê rastî Cihan Ötün) di 1978'an de li Dêrsimê ji dayîk bûye. Malbata Kurd, di sala 1971'an de koçber bûye û çûye Almanyayê. Bavê wî li Almanya karkerî kiriye.

Jiyana muzîkê 
Kurd li berê, li Dusseldorfê diçe klûbekê û guh dide muzîka elektronîkê. Ew dibe wek destpêk ji bo Kurd ku dixwaze ew jî bibe DJ an jî mûsika ewropayî çêke. Paşê destpê dike DJ tî di klûbên Almanyayê da.

Yê pêşîn navê wî te guhan bi remîksê "Pump Up the Jam" wa dibe di sala 2001 de. Remîksê stranên Robbie Williams û Pet Shop Boys û Bob Sinclar û Basement Jaxx ê çêkir. Niha, bi piştgiriyê DJ ên din wa navê Kurd Maverick hatiye naskirin û zanîn. Wekî din Kurd Maverick dibêje: "Ji bo min azadiya min pir girîng e û ez hîma (esil) xwe înkar nakim.".

Albûmên wî

Yek stran (Single) 
 2006: The Rub (I Never Rock)
 2006: Love Sensation 2006 (bi Eddie Thoneick)
 2007: Let's Work
 2007: String of Tortuga
 2007: Rise!
 2008: Let the Freak Out! (bi Azin)
 2008: (All Over) The World
 2009: Love Emergency (bi Sam Obernik)
 2009: Blue Monday
 2009: Ring Ring Ring (bi Rud)
 2010: Shine a Light
 2011: N.Y.C (bi Terri B!)

Remîks (hilbijartî) 
 2005: D.O.N.S. bi Technotronic - Pump Up the Jam
 2006: Basement Jaxx - Take Me Back To Your House
 2006: Soul Avengerz bi Javine - Don't Let The Morning Come
 2006: Full Intention - Soul Power
 2006: Robbie Williams - Lovelight
 2006: Chic Flowerz vs. Muriel Fowler - Gypsy Woman
 2006: Sonique - Tonight 2006: John Dahlbäck - Nothing Is For Real 2007: Bob Sinclar - Everybody Movin 2007: Tim Deluxe bi Simon Franks - Let The Beats Roll 2008: Rosenstolz - Wie Weit Ist Vorbei 2008: Eddie Thoneick - I Wanna Freak U 2009: Pet Shop Boys - Love Etc. 2010: Boy George - Amazing Grace 2010: Alex Gaudino - I'm In Love (I Wanna Do It) 2010: Eddie Thoneick bi Andy P. - Love Under Pressure''

Girêdanên derve 
 Hesaba "Myspace"ê Kurd Maverick

Çavkanî 

DJ
Kurd
Kesên ji Dêrsimê
Mirovên zindî
Gurz

Gurz, çekekê klasîk e û heya serdema navîn di artêşan de hatiye bikaranîn. Forma xwe ya tê zanîn, di sedsala 12. de girtiye. Beriya wê jî mirovan her gurz bikaranîne. 

Gelek cureyên gurzê hene. Guleyên gurzê kadî, totî (kûreyî) yan di formên çovkî, geometrîkî (bo mînak dirûvê stêrê) de bûne.

Gurz di artêşên kurdan de herwiha gelek hatiye bikaranîn. Gurzên kurdan ji yên ewropayiyan biçûktir bûne. Zincîrên an bendên girêdana gurzan, ji yên ewropayiyan dirêjtir bûne.

Gurz ne tompiz e 
Carnan herdu hemwate hatine bikaranîn, lewra heman fonksiyonên wan hene. Gurz bi bendik (an zincîr) in, ango guleya lajwerdî bi bendikê bi doxa gurzê ve hatiye girêdan. Di êrîşan de tên pekandin, gule girêdayî ye, winda nabe. 

Tompiz çekeke bêhtir kevn e lê ne bi qasî gurzê praktîk û kêrbar e. Di artêşan birêkûpêk ti carê nehatine bikaranîn. Di demên antîk de gelek bikêr bûne. Gurz ji dar an lajwerdê ne, darkotekên mezin in. Bo bandora wan zêdetir be, mix an bizmar jî pê ve hatine kirin. 

Tompizên nûjen çovkotek, darkotek, şivkotekên nûjen ên wekî darkoteka beyzbolê ne.

Çek
Rim

Rim yek ji çekên klasîk e. Bo parastin û êrîşê hatiye bikaranîn. Hin formên wê yên bo werzîşê hatine sazkirin hene û îro tenê di werzîşê de tên bikaranîn. Ji serê riman re (cihê bira) zerg, ji darikê wan re movik tê gotin. 

Di artêşên kurdan de gelek cureyên riman hatine bikaranîn. Rim gorî movikên xwe dihatin kategorîkirin. Wekî rimê çal movik, rimê çir movik ûêd. Herwiha dirêjiya movikan jî girîng bûn, lewra her rimek bo armancek dihate bikaranîn. Siwariyan rimên çilmovik bikaranîne. Bi texmînî rimên siwariyan heya çil bihostê dirêj bûne, yan ên herî dirêj çilbihostî bûne. 

Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek binavkirinên riman hene lê bi zanîstî li ser wan xebat nehatine kirin, kîjan kîjan e nayê zanîn. 

Hin ji wan wan binavkirinan: 
 Rimê çirmovik
 Rimê çalmovik
 Rimê çilmovik
 Rimê gurzkî
 Rimê duperçe
 Rimê Ûris
 Rimê siwaran
 Rimê xezalan
 Nizniz
 Rimê Bexdayê
 Rimcirîd
 Rimê reş

Dîroka rimê 
Rima herî kevn an di destê me de heye, zerga wê ji darê ye, sala 1911'yê li Brîtanyayê hatiye vedîtin. Zanist dibêjin ev rim 360.000 heya 420.000 sal berê hatiye bikaranîn.

Ewropayî wekî her tiştê dîroka wê jî bi grekî, germanî û romayiyan ve girêdidin. Ango dibêjin ji gelên ewropayî belav bûye. Di şarezayiyên egîpt (misir), mezopotamya, afrîka û rojavayê asyayê de, herwiha rim gelek hatiye bikaranîn.

Çek
Agiravêj

Agiravêj, keviravêj, mancenîq çekeke klasîk e. Bi taybetî li dijî dîwarên palas û bircan dihatine bikaranîn. Him ji bo parastinê, him jî bo serdegirtinê bûye. Agir an kevir diweşîne, dipekîne. 

Agiravêjên serdema 17. dikaribûne kevirên 10-20 kg heya 300-1000 m bipekînin. Giraniya keviravêjan li ser armanca bikaranîne, heya 25-30 tonê jî derdiketin.

Kevir, giyayên şewitî, guleyên hesinî ûêd bi agiravêjan bi ser dijmin de tên werkirin.

Dîroka agiravêjê 
Ji vir 2.500 sal berê li Çînê dihatibûye bikaranîn. Agiravêjên berê li cihekê dihatin çikandin, lê di serdema navîn de cureyên wan ên tên kişandin, ango mobîl jî derketin. Bi taybetî Bîzansiyan ji bo parastina bajaran pirr bikaranîne.

Bendikên wê berê ji qilonçan dihatine çêkirin. Dûvre dar hatin bikaranîn.

Çek
Nîze

Nîze yek ji çekên klasîk e, dişibe riman. Darikên dirêj û bi zergê ne. Ango serê wan bira (tûj) ne. Bo armanca bikaranîne, gelek cureyên wê hatine çêkirin.

Cudatiya rim û nîzeyê 
Di gelek zimanan da navê rim û nîzeyê bi yek bêjeyekê tê gotin. A rastî ewçend cudatî jî nîne. Rim biha ne, ji dar an lajwerdên baştir in. Rim çekeke taybet e, pirranî ji nîzeyan kurttir e. Cure û awayên rimê ji yên nîzeyan pirrtir in. Nîze rimeke çorsane ye.

Li Kurdistanê çeka siwariyan bûye 
Di artêşên kurdan de bi rimbazan re nedihatine xebitandin. Kurdan nîze di yekîneyên taybet ên siwariyan de xebitandine. Van yekîneyan êrîş dibirin ser şûrbazên dijmin, rê ji şûrbazên dost re vedikirin. Beriya wan jî tîrbazan (tîravêj, tîrendaz) tîr diweşandin.

Di artêşên ewropayiyan de wekî çekekê peyadaran (piyade) hatiye bikaranîn. Heger hejmara nîzebazan zêde ban û yekrêzî bi nîzeyên gelek dirêj êrîş bibirana ser yekîneyên tîrevan-kevandaran (kemandar), gelek biserdiketin. Lê di bihevçûnên pozpozî de manewraya wan kêm bû. Heger kevanên wan jî neban, bihevçûna wan dijwar dibû.

Dirêjiya nîzeyan 3-6 m bûye. Movika wê giran bûye. Di bihevçûnên artêşên deryayî de heya sedsala 19'an hatiye bikaranîn. 

Çek
Zerg

Zerg ji serikên hin çekên klasîk re dibêjin. Zerg wekî bêje, navê giştî ye. Di zimanê kurdî bo her zergekê naveke taybet heye.

Cureyên zergê 
 Serrim
 Sertîrk
 Sernîze, nîzezerg

Berê zerg nebûne, serê movikan (darikên şer) dihatibûne birakirin (tûjkirin). Piştre zerg derketine. Zergên berê ji kevirên bira bûne, li serê movikan dihatibûne girêdan. Dûv re zergên lajwerdî derketine.

Kurdan bo nêçîra hin balindeyan, zerg ji hestiyê jî çêkirine. Zergên wiha di şer de nedihatine bikaranîn.

Zerg di gelek forman de hatine çêkirin. Forma sereke forma ku navê xwe daye tîrê bû, ango tîrkî.

Hin ji formên zergê 
 Zergê biqul
 Zengê goçel
 Zergê heyvkî
 Zergê zirav
 Zergê duserî

Zerg
Milan

Gund 

 Milan, gundekî ser Dihê ye. 
 Milan, gundekî ser Zêdkanê ye.
 '''Millan, Milî (Millî) navê eşîrek konfederatîf
Ekwatora esmên

Ekwatora esmên çembereka zahîrî ya di kureya esmên de ya wek ekwatora dinê ye. Ji ber ku tewera dinê hebekî xwar e ew gorî eklîptîk, çembera ku roj li ser, 23,4° xwar e.

Kesekî/ê li ser ekwatora dinê disekine ekwatora esmên zîq ser serê wî re, di zenîtê, re derbas dibe. Yek ji ekwator de ber bi bakur an başûr here, ekwatora esmên jî berevajiya berî ku ew hereket dike, hereket dike. Li qutbên dinê ekwatora esmên tam di aso re derbas dibe. 

Cismên esmanî yên nêzî ekwatora ezmên li herderî dinê tên dîtin. Ekwatora esmên niha di van komstêran re derbas dibe:

Çavkanî 

Esman
Hîjdeh

Hîjdeh an 18 li hejmarên romî XVIII ye. Hîjdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Herwiha binêre
Hejmarên romî
Hejmarên xwezayî

Hejmar
IPod

iPod (an jî Apple iPod) amûreke teknolojîk û elektronîk e ku medyayê guhêzbar dileyîze. Markeya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2001ê de hat derxistin. Niha li bazarê, van modelên iPod hene; modelê bi hard-dîsk iPod Classic û ekranê pelanbar iPod Touch û iPod Nano û iPod ê herî piçûk iPod Shuffle. Bi vî, modelên iPod Mini û iPod Photo niha nayên hilberandin. Ipod wekî xêva flaş tê bikaranîn ji bo birina daneyan. Hemû modelên iPod tenê bi bernameyê iTunes, tê barkirinê data û medya (wêne, muzîk, vîdyo).

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malperê fermî yê Apple iPod

Apple, Inc.
Teknolojî
Jean Auguste Dominique Ingres

Jean Auguste Dominique Ingres (jdb. 29ê tebaxê, 1780 li Montauban; m. 14ê kanûna paşîn a, 1867 li Parîsê) wênesazekî fransî bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû.

Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de  xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl  daxwaznameya Agamemnon werdigere  Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû  li serkeftina wê berdewam bike.

Girêdanên derve 

Wênesazên fransî
Mêrên fransî
Jidayikbûn 1780
Mirin 1867
Lîsteya çekên kevnare

Çekên pevçûnên pozpozî, şerên destdanî (temasî)
 Bivir
 Masakarî
 Dodikan, sagarîs
 Bivirok (bivirê biçûk)
 Kiloxan, nzappa zap 
 Gurmistan, cestus
 Çov
 Ekû. îng. eîkû
 Panokî, banokî
 Gun
 Xencer
 Rûvêj, îng. dirk
 Kurkurî, îng.kukri
 Pugio
 Makuahuitl
 Makana
 Gurz
 Mere
 Mêkut, çakut, çakûç
 Tompiz
 Dasa panokî, îng. sappara
 Şûr
 Akîneke, kinakan, şûrik, şûrê kin, şûrê Mediyan, îng. acinaces
 Dao (şûr)
 Cozan
 Şimşûr
 Jian
 Kampîlan
 Katar, pencekêr
 Şûrbanokî, îng. khopesh 
 Şûrdas, dişibe dasê (îng. kopis) 
 Takoba
 Xiphos
 Surujin, gurzê japonî
Çekên darikî û pekandinê
 Falx
 Hasta
 Cirîd
 Soliferrum
 Latî, îng. lathi
 Rhomphaia
 Sarissa
 Çogan, asa
 Rim
 Tepoztopilli
 Sêguh, melêv, sêgan, tebûr (ne duguh e)
 Darkoteka ewropayiyan, îng. quarterstaff
Çekên duravêj, dûrbandor, menzîldirêj
 Atlatl
 Pîjbaran, îng. blowgun
 Bolas
 Kevan
 Kevana singê, îng. crossbow
 Çerxan, çerxavêj, îng. chakram
 Dart, 
 Kestros
 Rimok, rimê avêtinê. îng. plumbata
 Kevana singê ya çorsane, îng. gastraphetes
 Hunga Munga, pîja afrîkayî
 Kêr (gelek kêr hebûn, dihatin dihatin pekandin, avêtin)
 Kevankan, kevandanka bi kursî, îng. oxybeles
 Kevirkan, kevkan, kemerkan
 Bivirçing, bivirê pengizandinê
 Çovê pekînê 
 Bumerang
 Lîtê bircan, lîtê mezin, îng. toggling harpoon
 Woomera, riman davêje 
 Shuriken
Çekên siwariyan
Sabit silahlar
 Pencik, îng. caltrops
Çekên dorpêçkirinê
 Kevankana mezin, îng. balista
 Bankut, bankutê deriyê bircan, bankutê şer, îng. battering ram
 Katapult
 Katapulta
Çekên deryayî
 Korvus
 Agirê yewnanî, îng. greek fire
Bestir

Bestir, qumaş ji berhemên tekstîlê yên ji bo cîlûbergan re dibêjin. Ji tayên curbecur tên ristin, jenandin, honandin. Pirranî ji ebreşûm (hevrîşim), hirî, pembû kerbas û madeyên sentetîk tên çêkirin. Bendikên qumaşê bi sedan awayan tên ristin.

Dîroka qumaşê 
Mirovan cara pêşîn kerbas pêşxistine. Beriya wê ji lûfên riwek, çerm û pirça ajalan ji xwe re kinc çêdikirin. Bikaranîna hirî û pembûyê paşê rû daye. Li Asyayê herwiha ebreşûm hatiye bikaranîn.

Pembû cara pêşî li parzemîna Amerîkayê hatiye bikaranîn. Di sedsala 17. de li Ewropayê hilberîna qumaşan rûdaye. Niha li fabrîkên nûjen bi hezaran cure qumaş tên çêkirin. Qumaş him li tevnan tên çêkirin, him jî li ser sîxan tên refandin.

Leonardo da Vinci sala 1490ê bo hilberîna qumaşê tevneke teknîkî ava dike û ev rêbaza han jî riya pêşketinên mezin vedike.

Cureyên herî navdar ên bestirê 
 Kerbas
 Pazen
 Bihirî
 Hevrîşim
 Angora
 Kaşmir
 Akrilik
 Lastek
 Naylon
 Polyester

Hin cureyên qumaşê, di cûmkeriyê de 
 Bestira birbisokkirî îng. herringbone (pattern, bond, stitch).
 Qenewîç
 Fîstan, beranka, îng. fustian
 Etamîn
 Gabardîn
 Jacquard, ji navê derander Joseph Marie Jacquard
 Kord
 Panama
 Poplîn
 Saten, etles

Dabenşandina bestiran 
 Bestirê honandî
 Bestirê sentetîk
 Bestirê jenandî
Kemera Oryonê

Kemera Oryonê, an Sêtilk(?)  asterîzmeka di komstêrka Orionê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Elnîtaq, Elnîlam û Mîntaqa. Elnîtaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltravîolê derdixe.

Elnîtaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Elnîlam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye  û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.

Çavkanî 

Oryon (komstêr)
Bivir

Bivir, alaveke girîng e di jiyana mirovan de. Bo birrîn û nicirandina daran e. Bi hezaran salan di şer de herwiha çekeke girîng bûye. Niha di şeran de nayê bikaranîn lê bo birrîn û nicirandina daran hêj jî girîng e. Di dekorasyonê de herwiha tê bikaranîn.

Gelek awa û formên bivirê hene. Ji binê erdê bermahiyên bivirê yên ji vir 6 hezar salan berê hatine bikaranîn, hatine vedîtin.

Cureyên sereke yên bivirê 
 Bivirê dudev, îng. labrys
 Bivirê şer, gelek formên wê hene, îng. battle axe
 Bivirê dergevanên mîran, îng. halberd

Daristanvanî
Bivir
Çekên dîrokî
Xencer

Xencer, cureyek ji kêran e. Herdu devên wê bira (tûj) ne. Bi hezeran salan wekî çekekê hatiye bikaranîn. Niha pirranî bo dekorasyonê yan wekî aksesûar tê bikaranîn. Xencerên herî kevn ji kevirê bûne. Kêreke sîmetrîk e, lê hin formên wê yên asîmetrîk jî hebûne.

Kurdan xencer gelek bikaranîne. Xencer berê li Kurdistanê wekî aksesûar navdar bû. Ango ne ji bo şer, bo xemilê bû. Di artêşên kurdan de ji berê de cureyên şûrên kurt (kin) dihatine bikaranîn ku hewceyî bi xenceran nedimaye.

Li hin êlên kurdan xencerên taybet dihatin bikardianîn ku evana sîmbola êlê bûn. Diviyabû mêrên êlê heman xencer bi xwe re bigerandan. Di wêjeya devkî de behsa gelek xenceran tê kirin. 

Carnan kêr, xencer, şûrên kurt tên tevlîhevkirin. Lewra gelek dişibin hevûdu.

Hin xencerên li Kurdistanê navdar bûne 
 Pêşdestik, pêşqewd, îng. peshcubz
 Kincele, cure şûrên kin, almanî Kindjal 
 Qencerî, îng. kanjarli
 Koter, îng. scissors katar
 Doxdaw, almanî Badek

Navên hin xencerên din 

Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek nav hene lê kîjan kîjan e, lê xebateke nehatiye kirin. Hin ji wan ev in:
 Xencera qancaran
 Xencera berazan
 Xencera xwarokî
 Xencera şeytên
 Xencera Celaliyan
 Xencera serkuran
 Erzîromkî
 Licêkî
 Xencera sêpencik
 Xencera bikum
 Xencera seedî 
 Xencera pola
 Xencera Ûris
 Xencera destikdar

Binêrin 
 Lîsteya xenceran

Xencer
Tevir

Tevir (îngilîzî: Pickaxe) cureyek ji kolingan e, pê erd tê kolan. Ji xwe ev bêje ji kolîn, kolandinê derketiye. 

Mixabin gelek tevlîhevî hene û pirraniya ferhengan de koling, wekî kuling cihgirtiye. 

Heger dualî, dudevî bin ew tevir in. Navê wan ê giştî koling e. Ji ber ku kolingên herî kevn yekalî, yekdevî bûn, niha ji yên wiha re kuling tê gotin. Ango kuling navê cureyeke kolingan e, dibe ku ev nav ji kolingê derketibe, koling bûbe kuling.

Ferhengoka tevir û kolingê 
 Kuleng, bîdonên (barmil, merkane) darî ne
 Kulîn, pêjgehên berê ne ku mirov dikare bo îro jî bikarbîne, aşxane, metbax
 Kuling, kolingên yekalî, yekdevî
 Tevir, kolingên dualî, dudevî
 Quling, balindeyek e, îng. crane
 Kilêb, di hin devokan de di wateya tevir û kulbeyê de
 Kêlan, di wateya kolandinê de, bi amrazekê erd vedan
 Binkol, karê kirina tevrikê
 Tevrik, xepar, tevirê biçûk
 Kulbe, fransî ancre
 Devşik, alava ku pê kulbe tê kirin

Cureyên kolingê 
 Kuling
 Tevir
 Tevirê bibivir, bi almanî Dolabra

Koling
Tevirê bibivir

Tevirê bibivir, kulbeyê bibivir cureyek ji kolingan e. Him tevir e, him jî bivir. Tevir e, lewra dualî, dudevî ye. Bivir e, lewra aliyekê wê di dirûvê bivirê de ye, bira ye (tûj), pê tê birrîn. 

Hin formên wê hene ku aliyekê dişibe kulbeyê, aliyê din jî bivir e. Kolingên wiha li Kurdistanê kêm bin jî, hene. Alaveke antîkî ye, ji berê de hatiye bikaranîn.

Binêrin 
 Tevir
 Bivir
 Kulbe

Pêşangeh 

Koling
Kuling

Kuling, cureyek ji kolingan e. Li Kurdistanê cotyaran bikardianîn, pê gurzên gihayê û barên din dihatin piştkirin. Herwiha hin cureyên wê hebûn ku wekî çek jî dihatin bikaranîn. Nêçîrvanan jî bikaranîne.

Kuling yekdev in. Lê hin formên wê hene dudev in jî lê devê yek kurt e. Heger herdu dev jî wekhev dirêj bin, mirov dikare ji wan re bêje tevrik (tevirê biçûk). Niha çiyager bikartînin.

Koling
J Balvin

J Balvin yan bi navê wî yê rastî José Álvaro Osorio Balvin, reggaetonbêjekî  kolombiyayî ye ku di 7ê gulana 1985an de li bajarê Medellín (Kolombiya) hatiye dinyayê.

Jiyana wî

Girêdanên derve 
 J Balvin official website 
 Card in Colarte 

Stranbêj
Deberan

Deberan an α Tauri (Alpha Tauri) stêreka pirrmezin a 65 salên roniyê dûr di komstêra Ga (komstêr) de, ya di çembera bircan de, ye. Bi qedra zahirîya 0,87 stêra herî geş a komstêrê ye û yek ji geştirîn stêrên esmên e. Ew di komstêrê de çavê ga yê sor pêk tîne. Navê wê, Deberan yan Aldeberan , ji zimanê erebî tê û ew tê mehneya şopîner. Ji ber ku ew wek Komika Sêwiyan teqîb dike xwiya dibe, hana binav bûye. Ew di pirtûka Avesta de wek Sedwîs derbas dibe.

Dîtin 
Dîtîna Deberana di esmanê şevê de pirr hêsan e. Ew him yek ji stêrên herì geş e, him jî bi rênîşandana kemera oryonê ya di komstêra oryonê ew ew bi hêsanî tê dîtin. Dema merîv stêrên kemera oryonê bi hêla çep de ber ve hêla rastê (li nîvqada bakur, li nîvqada başûr berevajî) dewam bike, stêrka gêşa siftê ya merîv rast lê tê, deberan e. 

Ga (komstêr)
Çûvan

Çûvan eşîrek e li Weranşarê. Eşîreke mezin e. Ew ji Wêranşerê heta Qerejdaxê belav bûne. Mexsoya,Kaça, Sata û Pora berê wan in. Pirrên wan pez û dewaran xwedî dikin û hinek jî cotkariyê dikin. Bi mêrxasî û şervaniya xwe tên naskirin û ji wan rê tê gotin ku "çoyê wan tim li ser milên wan e". 

Millayî wexta diçûn Qerejdaxê dibûn mêvanên Çûvaniyan. Ava kaniyên wan cemidî ye û ajalên wan pir in û ji bona yekbûn û serxwebûna Millayê dixebitin. Xwendekarên wan hene û gellek ji wan jî çûne Ewropayê.

Çavkanî

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Bêr

Bêr alaveke sereke ye di jiyana mirovan de. Bo kolandin, avadaniyê ye. Gelek cureyên wê hene.

Bêrên sereke 
 Bêra nerm, bo xebatên sivik e
 Bêra hişk, ji lajwerdê hişktir, bo xebatên giran
 Bêra mezin, bêrên herî mezin
 Bêra berfê, li Kurdistanê ji darê dihatin çêkirin
 Bêra rêxê, rêx an gemarî li pê tên dehfandin, kaşkirin
 Sekan, bêra deryavanan, bo kelekê ûêd
 Bêrkod, bêra wekî pîvan tê bikaranîn
 Merbêr, bêra merê
 Bêrik, bêrên biçûk ên malê bo toz ûêd
 Kûrek, bêrên taybet bo ji cihên kûr tiştekê pê tê derxistin
 Malebêr, bêra ji maleyê (melik) mezintir e, hostayê dîwaran bikartînin
 Cobêr, bêra coyan (cihok, herk) bi almanî Lawinenschaufel
 Bêrika leşkeran, bi îngilîzî Entrenching tool 

Bêr
Pîllêş

Pîllêş an jî Pîlliş (1928: Pîlliş; 1946: Pilliş; bi tirkî: Bağbaşı) gundê Kolikê ye. Pîllêşê li bakurê Narincê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Merbêr

Merbêr cureyeke bêrê ye. Bo merkirinê ye. Ango bo merkirina çîmê, kolana axa hişk, birrîna sergînan hwd e. Li Bakurê Kurdistanê merbêrên herî baş li Mêrdînê dihatibûne çêkirin.

Hin formên merbêrê yên navdar 
 Merbêra bostanê, bi almanî Karst (Werkzeug)
 Merbêra bipenc, bi almanî Gabelspaten
 Merbêra biçepil, bi almanî Torfspaten

Bêr
Bêra berfê

Bêra berfê cureyeke ji bêran e. Li Kurdistanê berê ji darê dihatin çêkirin û xwerû bo pakijkirina berfê dihatin bikaranîn. Bêrên berfê yên kurdan du cure bûn, yek dişibiya refika nanpêjê, mezin û sivik bû, ya jî dişibiya tîpa "T" û bi wê berf dihate dehfandin.

Bêrên berfê yên nûjen jî li ser heman bingehê ne, bes cureyên wan gelek in. Karkerên şaredariyan bi dehan cureyên bimotor an bêmotor, bo gelek armancan bikartînin.

Bêrên berfê yên nûjen ji yên berê kêrbartir û baştirin. Herwiha erzantir in jî. 

Bêr