nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kapela Sîkstînî

Kapela Sîkstînî yan Kapela Sîstînî (bi latînî: Sacellum Sixtinum; bi îtalî: Capella Sistina) kapeleke Vatîkanê ye ya ku di navbera 1473-1481'ê de ji aliyê papa Sîkstûsê çarem (Sixtus IV) ve hat avakirin.

Di kapelê de freskên hunermendê florensî Michelangelo yên bi navê "Roja Axretê" (1530-1541) tên dîtin.

Mîmarî
Vatîkan
Keşk

Keşk, çortan (înglîzî: kashk, farisî: کشک ) ji mastê hişkirî tê amadekirin. Di pêjgeha kurd, faris, romî (tirk), balkaniyan de cihekê girîng digire. Li Kurdistanê gelek cureyên wê hene. Çortan tenê cureyekê keşkê ye, lê li hin deveran (bo mînak li hin parêzgehên Serhedê) ji tevahiya cureyan re çortan dibêjin.

Ji dan, pûjan û mastê tê çêkirin. Li hin deveran îsot, biharbêhn (biharat) û pîvazê jî tevlî dikin. Di nav hev de tên strandin û wan gorî daxwazê wekî kufteyan radixin ber tavê bo ziwakirinê. Pîrranî li ser pûngê tê raxistin. Keşka herî bitehm a Gurgum, Sêwas û Melediyê ye.

Li Îranê sebzeyan jî dixinê. Bo mînak keşkê bademyan, bacanêreşka kelandî yan pijandî tevlî dikin. Pirranî bo zivistanê tê çêkirin. Mixabin ji ber ku li hin deveran bi navên cuda tên navandin, tevlîheviyekê heye. 

Li Serhed û gelek herêman bêjeya keşk kêm an nayê bikaranîn û danê spî jî naxin navê. Li herêma Tolhildanê (Meledî, Gurgum, Dîlok) ji danê spî ye û jê re jî dibêjin keşk.

Xwarinên ji keşkê tên amadekirin 
 Şorbeya keşkê

Herwiha binêrin 
Çortan
Paskan
Toraq 

Xwarin
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Kilora çavbelek

Kilora çavbelek cure kilorek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku wekî Fesalî (kilor)ê ji pelhevîrka pêçandî ye û bi têkelên xwe ve piştî pijandinê dişibe çavan, ev nav girtiye. Li rojhilatê Kurdistanê û hin deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin. Ev binavkirin a serhediyan e.

Berkelî 
 3 pelhevîrk (şikeva)
 4 serî gizêr
 300 - 350 gr goştê kişandî
 2 serî pîvaz
 250 gr pelên siyaleyê
 2 stekan (qedeh) şîr
 Rûnê ron
 3 kevçî xwê (solin)
 2 kevçî îsota sor

Amedekirin 
 Gizêrên xwe bişon, bişelînin û li rêşkerê (rende) bidin. Kevçiyeke rûnê ron berdin rûnbirêşkê û heya sorayî pê ket biqijilînin.
 Li rûnbirêşkeke din di nava 3 kevçî rûnê ron de goştê xwe biqelînin. Di rûnbirêşka sêyem de pîvazên xwe sor bikin. Nîvê pîvazê berdin nava siyaleyê, yê din jî berdin nava goşt.
 Pelhevîra xwe raxin. 2 stekan şîr û nîv stekan rûnê ron tevdin, bi viya rûyê pelhevîrê nerm bikin. Gizêrê li ser raxin. Pelhevîrka nû raxin ser û dîsa bi şîr û rûnê we hazir kiribû nerm bikin.
 Goştê xwe yê bi tevî pîvazê ye li ser raxin. Pelhevîrka sêyem jî herwiha bikin û îcar siyaleyê raxin ser. Şikevayên xwe bi baldarî bipêçînin û ji wan tîkeyên bi qasî du bêçiyê jêbikin. Li sêniyeke binê wê hinekê hatiye rûnkirin rêz bikin. 
 Di germahiya 200 pileyê de bipijînin û bînin ser destexaneyê.

Xwarin
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Kilor
Kilora siyaleyê

Kilora siyaleyê, kilora ducaniyan cureyeke kilorê ji pelhevîrk (şikeva) û siyaleyê ye. Li Serhed, Dêrsimê kêm, li herêma Soran zêde bê xwarin jî, pirraniya herêmên Kurdistanê kilorên wiha dixwin.

Berkelî  
 Nîv kg pelên siyaleyê (espenax)
 250 gr goştê kişandî
 1 serî pîvaz
 6 pelhevîrk (şikeva)
 100 gr rûnê tîr, margarîn
 2 stekan (qedeh) şîr
 1 zerika hêkê
 1 fîncan rûnê ron
 2 kevçî ard (arvan)
 Îsota reş
 Xwê (solin)

Amadekirin 
 Pîvazan ziravane hûr bikin, di nava quşxaneyê de heya zerayî pê ket (di nava rûnê ron de) biqijilînin. Paşê goştê xwe jî bixinê û biqelînin. 
 Siyaleyê hûr hûr, hûr bikin berdin quşxaneyê heya nerm bûn biqelînin. Xwê û îsota reş pê werbikin.
 Siyale nerm bûn, 2 kevçî ardê xwe tevdin û pê bidin xwarin, daku dema pijiya nezeliqin. Tevahiya pelhevîrkan bikin du qet. Rûnê heliyayî û şîr li rûyê wan bidin. Ji siyaleyê raxin ser. Gorî dilê xwe mezin an biçûk wan wekî loxê bipêçin. Bo her pelhevîrkê viya dubare bikin.
 Zerika hêkê ya xav li ruyê pelhevîrkên xwe bidin. Bavêjin argûnê û heya sor bû bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Kilor
Kutilka kundirê

Kufteya kundirê, kutilka kundirê cureyeke kufteyan e. Ji koma xwarinên parêzê ye, ango şîşman (qelew) nake.

Berkelî 
 2 serî kundir
 2 tayên hêlizê (pîjinda, şiwît)
 Yek-du ta pîvaza teze
 1 kevçî ard (arvan)
 1 spîka hêkê
 1 kevçî penîrê rûnî (qaşar) yê rêşkerkirî
 Rûnê ron
 Îsota reş
 Xwê

Amedekirin 
Kundirê xwe li rêşkerê bidin û ava wê ya zêde jê derînin. Spîka hêkê, hêliz û pîvaza xwe amade bikin.

Ardê xwe bixin badiyekê, penîr, xwê û îsotê tevlî bikin, Hêliz, pîvaza teze û kundirê xwe berdin ser, li hev bidin.

Ji vê têkela xwe bi kevçiyê parçeyan bigirin berdin nava rûnê di rûnbirêşkê de diqijile û heya herdu aliyên wê baş sor bûn, biqijilînin.

Ji nava rûn derînin bidin ser binikekê û hinekê rûnê wê ji bidarivînin. Bi germî bixwin. 

Helbet zêde xwarina wê mirov qelew dike.

Xwarin
Pêjgeha kurd
Xwarinên parêzê
Haydarî

Haydarî, cure mezeyek ji pêjgeha kurd û gelê cîran e. Ji ber ku tê de sîr, biharbêhn (biharat), îsota sor û ya dîrêj heye, dema mirov pirr bixwe dikare xurdangiya (madeyê) mirov biêşîne, devê mirov bişewitîne, ev nav girtiye. Ango "hay ji xwe hebe, haydarê xwe be". Li tevahiya herêmên Kurdistanê ev meze tê zanîn.

Berkelî 
 Mastê parzûnkirî
 3 serî sîr
 3 kevçî penîrê spî yê reşkerkirî
 Xwê (sol)
 Pûjana (tihtavik) hişkkirî
 Reşke (kemyon, zîre / zure)
 1 fîncan rûnê zeytê
 Îsota sor
 Îsota dirêj (li ser daxwazê)

Amadekirin 
Sîra xwe bikutin. Penîrê rêşkerkirî, mastê parzûnkirî, pûjan, rûnê zeytê, reşke û xwêyê tevlî bikin, tevdin.

Bi kêfa xwe îsotê dirêj ziravane tîke bikin û bixin ser. Îsota sor pê werbikin û bînin ser destexaneyê.

Xwarin
Pêjgeha kurd
Meze
Pêjgeha Tirkiyeyê
Piyaz

Piyaz cureyek meze ye ji pêjgeha kurd û gelê cîran. Di wêjeya devkî de carnan jê re pîvazniyaz jî dibêji.

Berkelî (bo pênc kesan) 
 250 gr hebên lowiyê (lovî, fasûlî)
 1 stekan (qedeh) sirke (sihik)
 1 serî pîvaz
 1 baq (qevçe) bexdenûs
 Îsota spî
 Xwê
 2 kevçî sirke
 6 kevçî rûnê zeytê
 2 serî firing (tomatos)
 2 hêkên xaşandî

Amadekirin 
 Rojek berê loviyên xwe bixin nava avê, bila nerm bibin. Têxin quşxaneyê û ehya tiliyek serê re avê berdinê, bidin ser argûnê. Heya nerm bû, keliya bikelînin.
 Dema keliya, di nava ava xwe de bihêlin bila sar be. Bidarivînin û têxin badiyekê.
 Stekanek sirkeye tevlî bikin û devê badiyê bigirin. Bi vî awayî bi qasî 2 katjimêrî bidin sekinandin.
Bo çênca wê di nava badiyekê din de îsot û sirkeyê tevdin. Rûnê zeytê pê bidin xwarin. Piştî 2 katjimeran sirkeya loviyan bidarivînin. Îcar pîvaz, bexdenûs, çênca (sosa) we hazir kiribû tevlî bikin, tevdin.
 Bixin binikan û bi firing, hêka xaşandî ya tîkekirî û zeytûnê bixemilînin. Êdî dikare bê ser destexaneyê (sifreyê). 

Xwarin
Pêjgeha kurd
Meze
Basketbol

Basketbol cure werzişeke gogê ye ku pirranî li salonên dadayî û bi du tîman (yaneyan) tê lîstin. Werzîşkar hewl didin gogê di sepeta 3,05 m li jorê ye re derbas bikin.

Yaneyek ji pênc lîstikvanên holê û heya heft lîstikvanên cîhgir (rezerv) pêk tê. Pûan, li gorî dûrayiya ji sepetê du an sê tên hesabkirin. Avêtineke serbest a biserketî, yek pûan e. Pêşbazî li ser pûanan e û kîjan tîmê pûana zêde girt, biserdikeve.

Deranderê basketbolê bi navê James Naismith kesekî ye ku sala 1891'ê ev werziş saz kiriye. Naismith ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê çermesoran îlham girtiye.

Rê û rêzanên wê 
 Basketbol ji aliyê du ferwerdeyan (kizîr, hakem) ve tê birêvebirin. Yaneya mêvan xwedî mafê bijartina holkê (qad, saha) ye. 
 Piştî her vedorê holk tê guhertin. Lîstik ji aliyê du lîstikvanên dijber ve li ser xêza navendî ya holkê, bi pişka bilinavêtina gogê, tê destpêkirin.
 Pêşbazî ji çar vedorên her yek 10 deqe didomin, pêk tê. Heger yaneyek bisernekeve, tê dirêjkirin.
 Yaneya pêngaviyê dike, divê holka xwe di nava 8 çirkeyan de biterikîne, êrîşa xwe di nava 24 çirkeyan de bidawî bike. Heger neke, mafê avêtinê derbasî yaneya dijber dibe. 
 Lîstikvan tên cezakirin, heger:
 Gorî rêzika pêşbaziyê tevnegerin,
 Heger faulê bikin.

Dîroka basketbolê

Çavkanî 
 Peter Kränzle, Margit Brinke: Basketball Basics. Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X. (almanî)
 Robert W. Peterson: Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years. Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0. (îngilîzî)
 John Hareas: 100 Jahre Basketball. - 100 saliya basketbolê Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2. (almanî)
 Deutscher Basketball Bund (Hrsg.): Offizielle Basketballregeln für Männer und Frauen. - Rê û rêbazên fermî bo mêr û jinan (beschlossen von der FIBA ab September 2004), Hagen 2004.
 Donald S. McCuaig: Basketball: a YMCA Invention.  In: YMCA Canada Y Triangle. Kanada.
 Michael Schrittwieser, Egon Theiner: Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training. BLV, München 2004, ISBN 3-405-16727-2.

Girêdanên derve 
 Deutscher Basketballbund e. V. (Yekîtiya basketbolê ya almanan
 Lîga basketbolê ya Almanyaya Federal (BBL) (ne bi kurdî ye)
 Lîga basketbolê ya jinan a Almanyayê (DBBL) (ne bi kurdî ye)
 FIBA Europe (îngilîzî)
 National Basketball Association (îngilîzî)
 National Basketball Association
 Basketball-Schiedsrichter (bo rê û rêzanan) (versiyona bi kurdî nîne)

Werziş
Werzişên holkê
Werzişên olîmpiyadê
Baketbol
Keçika dê

Keçika dê, keçika diya xwe navê cure kufteyek ji pêjgeha kurd e. Tirk jî fêrî vê xwarinê bûne û navê wê jî kirine "anali kizli - bi dê û bi keçê". Bi taybetî li parêzgehên herêma Tolhildanê, Sêwas û Ezirganê tê xwarin.

Bingeha navê wê 
Jinên kurd zarokên xwe di nava jiyanê de perwerde dikin, fêrî jiyanê dikin. Ji bo jîrek û behremend bin, van di zaroktiyê de dikişînin nava berpirsiyariyan. Ev xwarin jî wisa derketiye. 

Dê (mader) dema kufteyê çêdikin, keçik jî tên ji xwe re bi dest-lepên xwe yên biçûk kufteyên biçûk çêdikin. Dê û keçik kufteyên xwe bi serbilindî pêşkêşî bav û malbatiyan dikin. Bav viya wekî kufteya dê û keçikê binavdike, dipesinîne. 

Pesinandinên wiha li Kurdistanê gelek tên kirin, ne tenê ji bo vê xwarinê. Şorbeyek heye ku jê re germiya qîza malê dibêjin ku hin kes viya wekî binavkirineke erotîk fêhm dikin, lê ne rast e. Zarok bi biharan pincarê berhev dikin (bi taybetî tirşo) û wan di nava kevirên panok (pehnok) de dikutin. Viya berdidin nava verokekê û didin ser agir, dikelînin. Dê û bav jî bo dilê zarokan nemîne, ji viya tehm dikin. Germiya tirşoyê wisa dibe germiya keçika malê.

Berkelî 
 Nîv kg goştê kişandî yê bêrûn
  Nîv kg savar
 Nîv kg goştê kişandî yê birûn
  4 serî pîvaz
 Xwê
 Rûnê nivîşkî
 1 stekan (qedeh) gûz
 Bexdenûs
  Îsota reş, îsota sor 
 2 kevçî merge (ava bacanê sor, ava firingiyên sor)
 1 kevçî mergeya îsotê ya malê
  Rûnê ron

Amadekirin 
Bo dagirtina kufteyê berê goştê hêrayî û pîvazê biqelînin. Xwê, biharat, gûz û bexdenûsê bixinê û rawestînin bila sar be.

Bo hevîrê wê goştê hêrayî, savara pakijkirî, pîvaz û xwê bixin makîneya strînê û 10-15 deqe bistrînin. Dûv re di teştekê de cardin bistrînin, ji wan çêtiyên kufteyê amade bikin. 

Kufteyên xwe tije bikin.

Ji bo zarokan, ango ji bo kufteyên keçikê jî herwiha çêtiyên biçûk ên bi qasî nokê amade bikin.

Rûn û mergeya xwe bixin verok, quşxane, beroş, qulpok kilince, sîtil an dista xwe û biqijilînin. 3-4 stekan ava xwe berdinê û bihêlin bila bikele.

Kufteyên xwe yeko yeko bavêjinê û kelek-dukel pê bînin. Kufteyên xwe ji nava avê derînin û bo destexaneyê (sifreyê) amade bikin.

Xwarin
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Kufte

Kufte (bi farisî: کوفته kufteh, bi grekî: Κεφτές keftes, bi erebî: كفته kufta navê komekê xwarinan e. Di pêjgeha kurd de xwedî cihekê mezin e. Bi taybetî li Meledî, Sêwas, Ezirgan, Gurgum, Riha û Dîlokê bi sedan cureyên kufteyê tên xwarin.

Ji Balkan heya Hindistan, ji cîhana ereban heya Spanyayê kufte bi heman navê tê binavkirin û xwarin. 

Li hin deverên Kurdistanê bi navê kutilk tê binavkirin lê kutilk navê cureyekê kufteyê ye, ne navê hemiyan.

Bingeha navê wê 
Ji bêjeya kutinê tê. Di hin devokên kurdî de lêker bi tîpên +f, +v tên dirêjkirin. Bo mînak serketin-serke(f)tin, ketin-ke(f)tin an ke(v)tin.

Ji ber ku kufte ji kutana, kutandina dan û berkeliyên din tê çêkirin, jê re gotine: kutin-kuftin-kute-kufte. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê gelek aşkera ye ku ev xwarin ji gelên îranî (fars, kurd ûêd) belav bûye. 

Di salên 1960-1970'yî de bi milyonan romî (tirk) bo xebatê li Ewropa bicih bûn. Ji ber wê tevahiya xwarinên kurd, fars, ereb û asyayê niha li Ewropa wekî "xwarinên tirkan" tên binavkirin.

Hin kufteyên sereke yên aşpêjxaneya kurd 
 Kutilka dîlanê (him kufte ye, him jî kutilk)
 Kufteya Evdîgor
 Keçika dê
 Ecîn
 Pirrezîz
 Pirrlezîz
 Qopo
 Karkuj
 Kufteya bi cacix a Dîlokê‎, zazkufte, caciqkufte
 Kufteya xav
 Kuftetirş, kufteya tirş, a Mêrdînê, a Melediyê ûêd
 Xilolika Amedê, 
 Liklikî, yan liklikkufte, kufteya Rihayê ya bi gûzê
 Kolostîk, kolosdîk
 Kufteya Sînemiliyan
 Poxînk, poxînkufte (kufteyên hûrik, bi sîrê yan bêsîr)
 Poxînka sîrî
 Sênîkufte, kufteya sêniyê ya Dîlokê
 Tepetep, tepetepa Sêrtê
 Hecî Zembûr, kufteya zembûrê ya Semsûrê
 Kolostîko mastîko, kolostîko bi mastê (ji Semsûrê)
 Kufteya hêkê, kufteya bi hêkê, kufteya Norxanê (li Riha û Sêwasê navdar e)
 Kufteya rostoyê
 Kufteya ardikê, kufteya bindanê
 Îzmîrkufte, kufteya balkanî
 Înegolkufte
 Kufteya siyaleyê
 Kufteya kartolê, (bi siyaleyê ya bêî wê)
 Kufteya sîrê
 Kufteya pîvazê
 Kufteya mast û savarê
 Darûziyafe
 Kufteya nîskê
 Kufteya Norxanê
 Kufteya tirîdê (bi taybetî ya Melediyê)
 Kufteya Xarpêtê
 Kufteya Tewrêzê
 Kufteya kelemê
 Kufteya Azerbaycanê
 Kufteya sebzeyê (bi dehan cureyê wê hene)
 Kufteya penîrê (bi dehan cureyên wê hene)
 Hesenpaşa
 Cîzûbiz

Çavkanî 

Xwarin
Pêjgeha balkanî
Kutilk

Kutilk, dolmeh, heşîn, xeşîn navê komekê xwarinan e. Carnan jê re bi tesîra farisî û tirkî dolme jî tê gotin. Dolmeh tê texmînkirin ji zimanê yewnanî dolmadakî (ντολμαδάκι) tê.

Dolmadakî yan dolmeh û kutilk 
Di rastiyê de dolmeh, dolme tenê navê cureyekê kutilkan e. Ji kufte û pêçanan (alol) cuda ye. Kutilk ji xwarinên ku tên dagirtin, tijekirin re tê gotin. Bêjeya dolmeh ji dolmadakî ya yewnanî yan ji zimanê gurcîyan tolma (ტოლმა) derbasî kurdî bûye. Osmanîyan ev nav heya balkan û bakurê Afrîkayê birine.

Çiye kutilk? 
Di pêjgeha kurd û gelên cîran de bi dehan cureyên kutilkê hene. Kutilk pirranî ji sebzeyan, ji dagirtina, tijekirina sebzeyan tê çêkirin. Wekî kutilka dîlanê, ji tijekirina dan, nîsk, ardik, nokê, goştê jî dibe. Pirranî ji îsot, bacanreşk, pîvaz, kundir, firing, pelê rezê tê amadekirin.

Li Kurdistanê bi zivistanê ji sebzeyên hişkkirî gelek cureyên kutilkê tên xwarin. Herwiha gelek cureyên dolmeyê yên ji dan tên çêkirin jî hene.

Cureyên kutilkan 
 Kutilka dîlanê (kutilk, kutilka Mêrdînê)
 Kutilka bacanreşkê (gelek cure)
 Kutilka îsotê (dolmeya îsotê)
 Kutilka masiyê (ji mezgît ûêd)
 Kutilka fringiyê, dolmeha bacanê sor, kutilka şamikê
 Kutilka piraseyê (qurad)
 Kutilka canberiyê (rubyan, kerewîz 
 Kutilka bihokê
 Kutilka kelemê
 Kutilka siyaleyê
 Kutilka kundirê (gelek cure)

Xwarin
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Asyayê
Kutilk
Avanît

Avanît cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Li herêma xerzan, serhedê zêdetir tê xwarin.

Xwarin
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Şîvedîz

Şîvedîz, di wateyê şîva dîzê de, xwarineke kurdî ye. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Başûrê Kurdistanê û Mêrdînê tê hezkirin, xwarin. Di pêjgeha kurd û suryanîyan de navdar e. Navê wê yê kurdî derbasê romî (tirkî) jî bûye, ew jî dibêjin şiveydiz.

Sîra teze û goştê berxê bi tîkegoştî tê hûrkirin. Şevekê berê bo tehma wê xweş be tê amadekirin. 

Goştê xwe biqelînin û ava goştê bixin ser. Hinekê nermijî bû, sîra xwe û nokê nermijî berdin serê. Pîvaza teze ya ziravane hatiye hûrkirin, sîra seriyê ya kutayî û li ser daxwazê biharbêhna (biharat) xwe tevlî bikin.

Nokên we nerm bûn ji bo tehma xwe bigire mast û hêkê di badiyekê de biçelpînin (herwiha li ser xwestinê ava lîmonê) û bi ava xwarinê germijî bikin. Wekî nexên (qinap) ziravane berdin quşxaneyê. Kelekê pê bînin û bo anîna ser destexaneyê (sifreyê) amade bikin.

Li ser sifreyê li ser xwestinê biharatê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqijilînin û berdin ser binikan.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd
Elînazîk

Elînazîk an ala nazik xwarinek ji pêjgeha kurd, suryanî, romî (tirk) û ereb e. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Mersîn, Edene û Amedê navdar e. 

Navê xwarinê yê rastîn "ala nazîk" bûye, di çerxa demê de wiha hatiye guhertin.

Ji bacanreşka pijandî, mast, goştê golik an berxê (herwiha goştê kişandî) û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin.

Bacanreşka xwe ya pijandî bi germî sîr û mast bikin. Biharata xwe bavêjinê, tevdin.

Tîkegoşta xwe (yan goştê kişandî) di nava rûnê de biqelînin tevlî ew çênca we amade kiribû bikin.

Dema hat ser destexaneyê (sifreyê), îsota tûj (no) ya qijilandî berdin ser binikan.

Xwarin
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha asûrî
Pêjgeha ereb
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha kurd
Xwarinên bigoşt
Kebab
Careka dî (albûm)

Careka Dî albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2010an de derket. Careka Dî di sala 2010an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 10 stran cih digrin.

Berhemên Di Albûmê De 

 Tu çî sihri 2:58
 kîçeka can  3:25
 Xu nazdarke 3:57
 Dîlim şika 5:20  
 Yariya te bu 4:20
 Careka Dî    3:38
 Dil bî jîvanê te 2:58
 Ka yara mîn 3:30
 Sîlavê 4:00
 çira 5:00

Albûmên kurdî
Bilind Îbrahîm
Biraşka îskender

Biraşka îskender, îskenderkebab, kebaba îskender, kebaba bimast navê biraştinek goştê, ango kebabekê ye.

Tê gotin ku li bajarê Bursa ya Tirkiyeyê ev xwarin derxistiye.

Ew jî wekî donerê di gergeroka qinc (emûdî, çikbejnî) de li şîşê tê xistin, di agirê komirê de tê pijandin. Her ku pijiya tê jêkirin û bo destexaneyê tê amadekirin.

Li ser nanê patîle tê raxistin, bi mastê çelqandî, rûnê nivîşkî û sosa firingiyê tê xwarin.

Girêdanên derve 
 Aşxaneya bi heman navê ya li Tirkiyeyê  (bi zimanê romî/tirkî ye)
 "Eine Portion Kultur bitte! - Ji kerema xwe re porsiyonek çandê!" Spiegel Online

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Goştê biraştî
Kebab
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tirkiyeyê
Zimanê navaho

Navaho yan jî navajo (bi zimanê navaho: Diné bizaad) zimanekî ji malbata zimanên atabaskî ye. Xelkê navaho li başûrê rojavayê DYAyê dijî, bi taybetî li Arîzona û Nû Meksîkê. Zimanên atabaskî jî bi eslê xwe zimanên Kanada û Alaskayê ne.

Rewşa zimanê navaho 
Zimanê navaho yê herî mezin ê di navbera Xwecihên Amerîkayê de ye. Di sala 2007an de hejmara navahoyan 170.717  kes e. Piraniya navahoaxêvan li parêzgeha Navajo Nation dimînin, ji wan 2,9% ji xeynî zimanê xwe yê zikmakî tu zimanê din nizanin. Bajarên ku tê de hejmara herî mezin a akinciyên navaho ne ev in: Farmington (16,5%), Gallup (12%), Flagstaff (10,3%) û Albuquerque (5,4%).

Çend nimûneyên zimanê navaho

Çavkanî 

Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (18.08.2011).

Şablona zimanên Bakurê Amerîkayê

Ziman
Zimanê Bakurê Amerîkayê
Xaşxaş kebab

Biraşka xaşxaşî, xaşxaş kebab, kebaba Rihayê navê biraşkek (kebab) ji pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Rihayê navdar bûye lê li gelek deverên Kurdistanê tê xwarin.

Berkelî (bo kesekê) 
 150-200 gr goştê bêbez ê berxê
 Nivê îsoteke sor
 1 firing (tomatos)
 2 îsotên dirêj
 Xwê
 Îsota reş
 Bo piyazê pîvaza teze, îsota sor, bexdenûs, simaq

Amadekirin 
Goştê li makîneyê bixin û têxin badiyekê. Îsota xwe ya sor ziravane hûr bikin, bi tevî xwê û îsota reş tevlî goşt bikin.

Hindik tevdin. Li ser agirdankê (mantêz, manqal) li ser şîşan, bihêlin bipije. 

Ji aliyekê ve piyaza xwe çêbikin. Kebaba ku pijiyaye ji şîşan derînin, têxin bindanka xwarinê. Piyaza pîvazê, firingî û îsota li ser agir hatiye pijandin jî têxin bindankê û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.

Hûn dikarin kebaba xwe di rûnbirêşkê yan biraşteyê de (caxik, izxare) jî bipijînin. 

Bo piyaza pîvazê ji we re 3-4 ta pîvaza teze, 5-6 ta bexdenûs, îsota sor û biharbêhna (biharat) simaqê pêwîst e.

Xwarin
Pêjgeha kurd
Xwarinên bigoşt
Kebab
Bêdirav

Bêdirav, bêpere navê seleteyek e. Seleteya lowiyan (fasûlî) e. Li Serhedê jê re bêdirav, bêpere dibêjin. Ev nav çawa derketiye, kes nizane. Pirraniya seleteyên pêjgeha kurd wisa bi rengdêran navan digirin.

Berkelî (bo çar kesan) 
 2 stekan (qedeh) lowî (ya hebî ne ya teze)
 Nîvê stekanê sirke 
 Ava nîvê lîmonê
 1 stekan tehîn
 1 serî pîvaz
 3 serî sîr
 Çend ta bexdenûs
 kevçî rûnê zeytê
 1 îsota sor
 Xwê
 6-7 zeytûn

Amadekirin 
Lowiyan bikelînin (bixaşînin). Ji wê stekanek lowiyê veqetînin. Yên mayî li makîneyê bixin. Ew lowiyên we veqetandiye, bixin badiyekê. Tehîn, sîra kutayî û ava nîvê lîmonê tevlî bikin, tevdin, jê çencekê amade bikin.
   
1 stekan lowiya xwe bixin bindanka xwarinê. Pîvazê hûrê navê bikin û bexdenûsê bixinê. Sosa we çêkiribû berdin serê. Herwiha rûnê zeytê jî.

Îsota sor tîke bikin, bi tevî zeytûnan têxin bindankan. Sirkeya xwe jî pê werbikin û bînin ser destexaneyê.

Xwarin
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Selete
Seleteya pirparê

Seleteya pirparê (li hin deveran pimpar) seleteyek ji pêjgeha kurd e. Kurd gelek hez ji pirparê dikin. Pirpar riwekeke bêar e, gelek tê dîtin. Biharên Kurdistanê bi sedan cureyên pincar û riwekên din ên xwarinê xweş dibin. Seleteya pirparê yek ji seleteyên biharê ye.

Mirov dikare hin tiştan lê zêde yan kêm bike, lê terîfeya wê ya standard de, divê sedî sed savar hebe, bêi savarê nabe.

Berkeliya seleteyê 
 Baqek (qevçeyek) pirpar
 1 stekan (qedeh) savar
 Nîv baq pîvaza teze
 4-5 incare (xiyarên tirşînê)
 4 kevçî rûnê zeytê
 1 îsota dirêj a sor
 1 serî pîvaz
 Xwê

Bo sosê:
 1 fîncan rûnê zeytê
 2-3 dendik sîr
 4 kevçî sirke
 Gorî daxwazê gormiz (xerdel)
 Xwê

Amadekirin
Savara xwe amadebikin. 4 kevçî rûnê zeytê bixin quşxaneyê . Pîvazekê ziravane hûr bikin navê û bidin ser agir. Dema pîvaz hinekê zer bûn, 2 stekan av û xwê tevlî bikin, bikelînin.

Dema keliya 1 stekan savarê têxinê, agirê xwe hinekê nizm (kêm) bikin, heya savarê ava xwe der kir, bikelînin. Bihêlin bila sar be.

Pirpara xwe ziravane hûr bikin, berdinê. Pîvaza teze, hebikên xiyarê û îsota dirêj a sor hûr bikin, berdin navê. Sosa we berê amade kiribû tevlî bikin û tevdin. Bixin binikan û bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Sosa wê
1 fîncan zeytê bixin badiyekê. Sirke, sîra kutayî û hinekê xerdelê têxinê. Xwêya xwe pê werbikin û berdin ser seleteya xwe.

Seleteyên pêjgeha kurdî
Leter (xwarin)

Leter, biraştina kundirê, mucver navê xwarinek ji kundirê ye. Berê tenê ji kundirê dihatiye çêkirin, lê niha bi heman awayê ji gizêr, darikên siyaleyê ûêd jî çêdikin.

Leter kufte ye? 
Mirov dikare wekî kufte jî bibîne lê bêhtir biraşkek e, tê biraştin. Mirov îro dikare bêje "leter kufteya sebzeyên biraştî ye". Sebzeyên hatine kelandin an nekelî, di nava rûn de tên biraştin, dibin leter. Helbet berê ne wisa bûye, leter tenê ji kundirê bûye.

Leter di wêjeya devkî de 
Leter navê gundekî Kopê ye. Herwiha di erdnîgariya Kurdistanê de bi heman navê zevî, zixur, raste hene ku berê lê kundir hatine ajotin.

Bi texmînî leter navê cureyekê kundirê ye, heya bigire navê kundira tirşê ye. Ji vê kundirê ev xwarin dihatiye çêkirin û her navê wê jî wisa maye.

 Strana kundirê leterê ku li Serhedê navdar e (kundir kundirê leterê, bînin bavên qenterê...)
 Gotinên civatê (leto leto letero, kundir gewriyê de mero)

Cureyên wê 
 Letera gizêrê, mucvera gizêrê
 Letera siyaleyê, mucvera siyaleyê
 Letera katekî, mucvera firneyê (firûnê)

Berkelî (bo çar kesan) 
 2 serî kundirê tirşê  
 70-80 gr penîrê malê (penîrê spî)
 Nîv baq pîvaza teze
 Nîv bag hêliz (pîjinda, şiwît)
 1 hêk
 2,5 kevçî ard (arvan)
 1/4 kevçî îsota spî ya toz
 Xwê
 Bo biraştinê 1-2 stekan (qedeh) rûnê gulberojê

Çêkirina xwarinê    
Herdu seriyên kundirê jêbikin, bavêjin û pakij bişon, bişelînin. Çorsane li rêşkerê bidin. Bi destan biguvîjînin, ava wê derînin.

Pîvazên teze ziravane hûr bikin. Pelên hêlizê jî herwiha bişon û hûr bikin. Penîra şûştî bipişirînin an bidin rêşkerê. Ji xeynî xwê, tevayiya berkeliya (melzeme) xwe berdin nava kundirê û tevdin.

Di rûnbirêşkê de rûnê xwe biqijilînin, bi kevçiyê parçeyan gorî dilê xwe amade bikin, bavêjin nav rûnê. Zerayiyê bi herdu aliyan bixin.

Bi kefgîra qulqulkî (kevçîng, mevsik) rûnê wê bidarivînin, raxînin ser kaxeza xwarinê ya rûnê digire. Xwêya xwe pê werbikin, li binikan belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Xwarin
Pêjgeha kurd
Şorbe

Şorbe, germî yan avsîr navê komekê xwarinan e. Pêjgeha kurd ji aliyê şorbeyan ve dewlemend e.

Serpêhatiya şorbeyê 
Şor di wateya ava bi xwê de ye. Forma berê ya şorbeyan çorsane bûye, ji av, xwê û nanê pêk dihatiye. Ev bêjeyeke îranî (fars, kurd ûêd) ye. Derbasî romiyan (tirkan) jî bûye, ew dibêjin çorba.

Ji vir 9.000 sal berê xwarinên avî dihatiye xwarin. 6.000 sal berê li Kurdistan û Mezopotamyayê şorbe (ji ava bi xwê, şor) pêşketiye.

Mirovan bi sedan cureyê şorbeyê afirandine. Di serdema nûjen de cureyên nûjen derketine. Bo mînak toza şorbeyê derketiye ku amadekirina wan gelek hêsan ê, pêwîst e mirov tenê avê berde ser wan an hinekê bikelîne.

Hin şorbeyên navdar ên Kurdistanê 
 Şorbehûr
 Şorbenîsk
 Lêvenî
 Şorbeya kardiyê

Girêdanên derve 
 Fernandez-Armesto, Felipe. Near a Thousand Tables: A History of Food (2002). New York: Free Press ISBN 0-7432-2644-5
 Larousse Gastronomique, Jennifer Harvey Lang, ed. American Edition (1988). New York: Crown Publishers ISBN 0-609-60971-8
 Morton, Mark. Cupboard Love: A Dictionary of Culinary Curiosities (2004). Toronto: Insomniac Press ISBN 1-894663-66-7

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Goştekelem

Goştekelem, çortiya Rûsan, kapûsta, kelemok, tûtû navê xwarineke ji keleman e. Tê gotin ev xwarin ji rûsan derbasê Kurdistanê bûye. Qada navneteweyî de bi navê kapûsta yan kapûska wekî xwarineke slavan nav daye.

Cureyên wê 
 Kelemok: Kapûstaya bi ava goştê ye. Yan tê de goşt nîne yan jî pirr hindik goştê kişandî tevlî ye.
 Tûtû: Berevajiyê kelemokê goşt gelek e tê de û ji kelemê pirrtir e. Hin kes ava wê dadirivînin û tenê goştê wê bi kremayê yan bêî tiştekê dixwin ku ev jî tûtû ye.
 Kirçik: Goştekelema bi îsot û hin sebzeyên din tê çêkirin.

Berkelî 
 250 gr têkegoşta golikê
 125 gr rûnê tîr, margarîn
 3 serî pîvaz
 1 serî kelem 
 Nîvê stekanê (qedeh) av
 Îsota reş a dendikî
 Xwê
 Merge (ava firingiyan, ava bacanê sor)
 Îsota sor (li ser daxwazê ye)

Amadekirina kapûstayê 
Pîvaza ziravane hatiye hûrkirin di nava rûnê ron ê heliyayî de biqijilînin. Dema zerayî pê ket, goştê xwe berdinê (bi tevî mergeyê) û bi hev re biqelînin. Îsota reş û xwê jî jibîr nekin.

Nîvê stekanê ava xwe berdinê. Wisa bihêlin ku bikele. Di heman demê de kelema xwe amade bikin. Kelema xwe ziravane tîke bikin, berdin ser xwarina xwe û derxûna quşxaneyê bigirin. Li ser daxwazê îsota sor a tûj jî tîke bikin, berdinê.

Bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Heger ava wê ziwa bûye, hinekê avê têxinê. Xwarine we keliya têxin seniyeke firûnê û di firûnê de jî hinekê bikelînin. Bi germî bixwin.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Hêyavk
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha rûs
Pêjgeha albanî
Pêjgeha bulgarî
Pêjgeha Tirkiyeyê
Hêyavka çavmarkê

Hêyavka çavmarkê cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Ji çavmarkê (meroje melajo, kilig) tê çêkirin. Du cureyên wê hene ya biav û bêav. Heger ava wê pê darivandin jê re ya bajarkî, neyê darivandin jî jê re ya gundîkî tê gotin.

Li Kurdistanê biharan gelek pincar tên berhevkirin ku yek ji wan çavmark e. Li Serhedê melajo yan meroje dibêjin. Ji wê gelek xwarin tên çêkirin.

Cureyên wê 
 Hêyavka çavmarkê ya gundîkî
 Hêyavka çavmarkê ya bajarkî

Terîfeya hêyavka bajarkî:

Berkelî (bo çar kesan) 
 Nîv kg çavmarka teze yan a konservekirî
 Parçeyek nanê kartû
 Nîv baq bexdenûs
 2 dendik sîr
 Îsota bo kutilkan (dolmeh) a sor
 Nîv kevçî rûnê zeytê
 Xwê û îsota reş
 1 kevçî sirkeya tiriyê

Amadekirina xwarina melajoyê ya bajarkî 
Çavmarkên xwe bişon, seriyên wan jêbikin û amade bikin. Aliyên wan ên divê li derve bimînin û wisa bên kelandin. Wan têxin quşxaneyê, xwê pê werbikin û bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Dûv re di nava ava sar de sar bikin.

Rûnê zeytê berdin quşxaneyê û germ bikin. Sîra ku hûr hûr hatiye hûrkirin biqijilînin. Bexdenûs û nanê kartû yê pişirandî tevlî bikin, biqelînin. Dema zerayî bi nan ket, sirkeyê berdin û kelekê pê bînin.

Vê çênca (sosa) ku niha we amade kiriye, bidarivînin û berdin rûnbirêşkê. Çavmarkên xwe yên kelandî berdin serê. Xwê, îsota reş û îsota kutilkê (dolmeh) ya sor a tîkekirî tevlî bikin. Bi qasî 4-5 deqe biqelînin. Sar bû, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên rûnbirêşkê
Hêyavk
Xwarinên çavmarkê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Letera katekî

Letera katekî, letera firneyê, mucvera firûnê cure xwarineke kundirê ye ku wekî kateyan di firûnê de dipijînin. Ev jî awayekê leterê (mucver) ye.

Berkelî (bo du kesan) 
 2 serî kundir
 1 hêk
 2 kevçî penîrê qaşar
 2 kevçî ard (arvan)
 Xwê, îsota reş
 4-5 ta hêliz (pîjinda, şiwît)

Amadekirin 
Penîr û kundirê xwe li rêşkerê bidin. Ard, hêk, hêliz, xwê û îsota reş bixinê û tevdin. Vê çênca, têkela we amade kiriye, berdin amaneke ji camê ye. 

Di germiya 230 pileyê de bavêjin firneyê (firûnê) û heya zerayî pê ket bipijînin. Hûn dikarin letera xwe bi mast jî bixwin. 

Xwarin
Pêjgeha kurd
Lîsteya korên ziman ên cîhanê

Lîsteya korên ziman ên cîhanê 
Ev lîsteya korên ziman ên cîhanê, akademî û enstîtuyên sazkerê zimanên standard ên cîhanê ye. Bi giştî, ev korên ziman rêziman û ferhengên normatîv ê ziman çêdikin. Enstîtuyên ku bi xebatê standarîzekirina zimanê kurdî yê bi tîpên latînî bijartebûyî ne bi taybetî Enstîtuyên kurdî yên Stenbol û Amedê ne.

Korên ziman

Komeleyên zimanên çêkirî

Çavkanî 

 Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (19.08.2011).

Lîste
Akademî
Boranîk

Boranîk navê xwarineke kurdî ye. Di pêjgeha Îranê de jî navdar e. Bi farisî jê re dibêjin boranî. Herwiha derbasê pêjgeha balkanî û romiyan (tirk) jî bûye. Ji mast û cureyên kidakê (zebze), biharbêhn (biharat) û sîrê ye.

Navê wê 
Zanayê farisan dibêjin, ev xwarin navê xwe ji keyê Sasanîyan Porandox (Pourandokht) digire ku wî pirr hez jê dikiriye. Poranî ango wekî Porandox, dûv re bûye boranî(k).

Berkelî (bo şeş kesan) 
 1kg siyale
 1 kevçî rûnê ron
 3 kevçî ard (arvan)
 2 stekan (qedeh) şîr
 Nîv stekan av
 Sîr û mast
 Xwê
 1 kevçî merge (ava firingiyan, ava bacanê sor)
 1 kevçî rûnê nivîşkî

Amadekerden 
Siyaleyên xwe pakij bişon, pelên wê jê derînin. Di quşxaneyekê de ava xwe bikelînin, xwêyê bavêjinê.

Pelên siyaleyê têxin ava dikele, 3-5 deqe bikelînin, ango nermijî bikin. Siyaleyê bidarivînin, di makêşê de (mevsik, parzûn, şirşirk) bihêlin bila ava wê biherike.

Rûnê ron (1 kevçî) berdin verok an quşxaneyê, avê tevlî bikin. Heya zerayî bi ardê we ket, tevdin. Av û şîr bikinê. Sosa xwe bidawî bû, siyaleya xwe berdin navê, hinekê biqelînin.

Ji agir daynin, sîr û mastê tevlî bikin. Mergeya xwe di nava rûn de biqijilînîn, berdin ser xwarina xwe. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Gotarên têkilîdar 
 Boranîka siyaleyê

Çavkanî 
 Najmieh Batmanglij: A Taste of Persia. An Introduction to Persian Cooking. Mage Publishers, Washington DC 1999, ISBN 0-934211-54-X. (îngilîzî)
 Najmieh Batmanglij: New Food of Life. A Book of Ancient Persian and Modern Iranian Cooking and Ceremonies. Mage Publishers, Washington DC 1992, ISBN 0-934211-34-5. (îngilîzî)

Xwarin
Xwarinên sîr û mastê
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Hewramanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha Îranê
Selete
Pêjgeha Tirkiyeyê
Dontunî

Dontunî, dontune xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêmên Tolhildan, peravên Deryaya Navîn ku di dema osmaniyan de gelek kurd lê hebûn (bi taybetî êla sînemiliyan) tê xwarin.

Dontuniyê jî para xwe ji qedexeyan girtiye 
Ev xwarin derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, jê re tontunî-tantunî dibêjin. Berê tirkan digotine dontunî lê saziya ziman a tirkî ev bêje guhertiye, kiriye tantunî. Ji ber ku zimanê kurdî qedexe bû li Tirkiyeyê û saziya ziman a tirkî peyvên biyanî ji tirkî vediqetand, dontuniya kurdan jî para xwe girtiye. Li Edene, Mersin û bakurê Kîprosê wextekê kê di aşxaneyan de bêjeya dontunî bikaraniye, hişyarî lê dihatibûye kirin ku çima bêjeyeke kurdî bikartînin.

Dontuneyê de don heye 
Pirr berê donê dawa ajalan nedixistin vê xwarinê, yan jî di orjînala wê de bez nîne. Lê dîsa jî aşxaneyan de bez dikirin nava goşt. Îcar ji bo kiryaran, mişteriyan qanî bikin an wekî reklamê, digotine "don tune tê de". Di çerxa demê de wekî îroniyekê ev nav wisa maye. Ev agahî gelek caran di rojnameyên tirkan de jî cih girtiye.

Berkelî (bo heşt kesan)  
 Nîv kg goştê kişandî
 3 serî pîvaz
 3 îsota dirêj
 3 firing (tomatos)
 pakêtek ard (arvan)
 kevçîyek rûnê gulberojê
 2-3 kerî nanê kartû
 Xwê

Bo seleteya wê:
 Baqek bexdenûs
 Baqek pîvaza teze
 Simaq û xwê
 Kevçiyek rûnê gulberojê

Amadekirin 
Goştê xwe berdin quşxaneyê, ava xwe jî bikinê. Heya ava xwe kişand bikelînin. 3 serî pîvaza hûrkirî û kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin. Deqeyek-du biqelînin.

3 heb îsota xwe hûrik hûrik hûr bikin, berdin quşxaneyê. Quşxaneya xwe berdin nava rûnbirêşkekê. Çend deqe biqelînin û melzemeyên xwe disa rokin quşxaneyê. Hersê serî firingiyên xwe hûr bikin, berdin navê û derxûnê (devanga quşxaneyê) kîp bikin.

Ardê xwe berdin badiyekê, orteya wê wekî bîrekê qul bikin. Xwê, nanê kartû yê pişirandî û avê berdine, jê hevîrê çêkin. Hebên hûrik jê jêkin, bi darkilorê (darikê tîrê, tîrik) bi qasî rûnbirêşkê vekin. Wan di rûnbirêşkê de bipijînin.

Ji aliyekê ve seleteya xwe amade bikin. Pîvazan di dirûvê heyvê de ziravane hûr bikin. Wan bi xwê, bexdenûsa pelên wê hatine veqetandin, simaq û ava lîmonê tevdin.

Ew sosa we amadekiribû, têxin nava pelhevîrkên (şikeva) we pijandiye û seleteyê jî têxinê. Wekî loxê bipêçin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê). 

Xwarin
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Xwarinên bigoşt
Geryanek (albûm)

Geryanek albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2008an de derket. Geryanek di sala 2008an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 14 stran cih digrin.

Berhemên di albûmê de 

 Ew çî kiçke
 Behêle Heş te bîkem 
 Wefadara mîn
 Dîlê jar
 Gîrîftarîm
 Dem demi
 Geryanek 
 Ez û delalê
 Erê bêne 
 Wexera te  
 Kîye canê
 Edole 
 Evîn û welat 
 Behari cîwani  

Albûm
Bilind Îbrahîm
Seleteya kahoyê ya bigoşt

Seleteya kahoyê ya bigoşt, ji koma seleteyên bigoşt, seleteyek e. Li hin deveran ji kahoyê re kahû, xas an xes jî dibêjin.

Berkelî (bo çar kesan) 
 350 gr fîleta cilûxê (elok)
 1 kevçî sosa soyayê
 1-2 kevçî gezo (hingiv)
 1-2 kevçî ava lîmonê
 1 çinîk/serî/heb kaho
 1 kevçî dendikê gulberojê (bêî qalik)
 250 gr firingiya (tomatos) nokî (hûrik)
 1 arûf (xiyar)
 1 qutî lazût (garis) konservekirî yan teze û xaşandî
 1 baq pîvaza teze
 1 kevçî sirke
 2 kevçî rûnê ron
 1 kevçî rûnê tîr (margarîn)
 Îsota reş, xwê

Amadekirin 
Goştê xwe ziravane tîke bikin. Di badiyekê de gezo (hingiv), sosa soya, ava lîmon, xwê û îsota reş tevlîhev bikin. Ango jê sosa xwe çêbikin. Viya berdin ser goştê xwe û di sarincokê de bi qasî 20-25 deqe bidin sekinandin.

Dendikên gulberojê di rûnbirêşkekê de hinekê biqelînin (zêde be dişewite). Kaho, tomatos (bacanê sor) û xiyarê pakij bişon, kahoya xwe hûr bikin. Ava lazûtê bidarivînin, pîvaza teze zitavane hûr bikin.

Sirke, xwê, îsota reş û rûnê ron tevlîhev bikin û bihêlin bila hinekê bisekine. Margarînê di rûnbirêşkekê de bihelînin. Goşt bi qasî 3 deqeyan biqelînin, hinekê bihêlin sarbûnê.

Di binikeke mezin de kaho, tomatos, hiyar û lazûtê, bi tevî sosê tevdin. Pîvaza teze û dendikan tevlî bikin. Goştê xwe li ser seleteyê daynin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Seleteyên pêjgeha kurdî
Seleteya fringî û merzekewê

Seleteya fringî û merzekewê seleteyek ji koma seleteyên fringiyê ye. Li hin deveran bo fringiyê, firingî, tomatos, pamîdor, bacanê sor jî dibêjin. Merzekew bi latînî lycopersicon esculentum e ku welatê wê Kurdistan û Îran e.

Berkelî 
 300 gr siyale (ji ya di sarincokê de qeşa girtiye jî dibe) 
 12 serî fringî
 200 gr penîrê malê yê spî
 Xwê, îsota reş
 1 serî pîvaz
 Ava lîmonê
 1 dendik sîr
 1 baq merzekew (a teze)

Amadekirin 
Siyaleya xwe amade bikin. Hûn dikarin siyaleya xwe biqelînin jî, li ser daxwaza we ye.

Tomatosan bişon, wekî derxûna quşxaneyê ji wan devangan jêbikin, ango qalpaxan jê jêbikin. Hundirê wan derînin (wekî ya kutilkan, dolmehan). Hundirê wan bi xwê û îsota reş mist bidin (firikandin).

Ava siyaleyê bidarivînin, hûr hûr hûrbikin. Sîrê bikutin. Merzekewa xwe bişon, ava wê bidarivînin. Penîrê bipişirînin. Pîvazê kûbîkî jêbikin. Nîvê merzekewê hûr bikin. Di badiyekê de, penîr, pîvaz, sîr, siyale û merzekewê tevlîhev bikin. Xwê, îsota reş û ava lîmonê jî berdinê. Viya di sarincokê de bi qasî 1 katjimêr rawestînin.

Vê sosa we amade kiriye, têkin nava fringiyan, dabigirin. Ser wan jî bi pelên merzekeyê bixemilînin. Seleteya we êdî amade ye.

Selete
Seleteyên pêjgeha kurdî
Selete

Selete ji xwarinên teze yan konservekirî yên pirranî bi sarî tên xwarin re dibêjin. Dema mirov behsa seleteyê bike, bêhtir kidak  (hêşînnahî, zebze) û fêkî tên bîra mirov.

Wateya bêjeyê 
Bêjeya "selete" ji zimanê fransî tê. Îtalyayî jê re insalata dibêjin ku ji zimanê latînî derbas bûye. Tê wateya "xurdemeniya xwêkirî". Bi hezaran salan in, mirovahî vê teknîkê bikartînin ku temenê xurdemeniyan dirêj dike.

Yekemîn pirtûka ku li ser seleteyan hatiye nivîsîn a John Evelyn e ku navê wê Acetaria (1699) ye.

Berkelî û sosên seleteyan 
Seleteyek ji hêşînahiyê, pirranî bi çêncan (sosan) tê xwarin. Hin alîkar û berkeliyên seleteyan ên sereke:
 Mayonez
 Cacix
 Sirke
 Rûnê zeytê
 Balzamîko
 Biharat (biharbêhn)
 Penîr
 Masî û çêjên din ên deryayî
 Goştê mirîşkê
 Kuvark

Servîsa seleteyan 
Seleteyê mirov dikare bi tevî xwarinan jî pêşkêş bike, bi tenê jî. Li aşxaneyan pirranî bi xwarinan re bên dayîn jî, ji ber ku selete bo tenduritiya mirov bikêr û baş in, roj ji rojê xwarina wê zêde dibe, aşxaneyên xwerû bo xwarina seleteyan in vedibin. Seleteyên kurdî bêhtir xweş in, lewra kurd gelekê sûdê ji pincarên çolê werdigirin.

Galerî

Girêdanên derve 
 Lebensmittel von A-Z: Salate  auf was-wir-essen.de (bi almanî, lîsteya xurdemeniyan)

Seleteyên pêjgeha kurdî
Bestenî

Bestenî, glasê komekê şîraniyan e ku ji qeşa û şîrê tê çêkirin. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurdên li Ewropa îs, îskrêm jî dibêjin. Kurdên êdî baş bi zimanê xwe nizanin wê bi tirkî (dondurme) yan bi erebî û farisî jî binavdikin.

Norm û cureyên wê 
Li Ewropayê xwarin û hilberîna besteniyê bo norman ve hatiye girêdan. Dadweriya YEyê ne tenê bestenî, tevahiya xwarin û xurdemeniyê bi norman ve girêdaye. Mirov nikare her tiştê tevlî besteniyê bike, ji madeyên organîk pêk hatiye. Bestenî ne ewçend dirêj tê xwedîkirin, besteniya baş a teze ye.

Gorî pirraniya têkela xwe, hin ji cureyên wê:

 Besteniya kremayê, kremabestenî
 Besteniya qeşayî
 Besteniya fêkiyan
 Besteniya fêkî û kremayê
 Besteniya şîrî (herî kêm 70 % şîr)
 Besteniya ji gelek têkelan
 Besteniya avî

Xurdemeniyên din ên dikevin besteniyê (yên sereke) 
 Bindeq
 Gûz
 Kuvark
 Aroma
 Hêk

Besteniyên serdemê rengareng in

Çavkanî 
 Eis. Gelato. Ice Cream. Die Kultur des Sommers, Du (kovar), Zürich 2003, Nr. 6, 92 S., ISBN 978-3-908515-76-0, Beiträge u.a. von Hervé This, Axel Hacke, Urs Widmer; Inhaltsverzeichnis  (almanî)
 Uwe Koch: Eis. Praxishandbuch der traditionellen und handwerklichen Speiseeisherstellung. Matthaes, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-87515-104-6 (Der Autor ist Konditormeister und Leiter der Eisfachschule in Iserlohn.) (almanî)
 Luciana Polliotti: Gelati, gelati. Vorwort von Dacia Maraini. Mondadori, Milano 1999, 166 S., ISBN 88-04-44728-1 (wurde 1999 mit dem Gourmand World Cookbook Award in Versailles ausgezeichnet) (almanî)
 Harry D. Schurdel: Kalt und gut. In: Franz Metzger (Hrsg.): Zipp und zu. Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8062-2165-7, S. 25-28. (almanî)

Girêdanên derve 
 Die Leitsätze des Deutschen Lebensmittelbuches für Speiseeis und Speiseeishalberzeugnisse  (4 S., PDF-Datei; 25 kB) (almanî)

Şîranî
Bestenî
Hilberînên şîremenî
Nîkolay Îvanovîç Lobaçevskî

Nikolay Îvanovîç Lobaçevskî (bi rûsî: Николай Иванович Лобачевский), li Kazanê) matematîknasekî rûsî bû.

Jiyan û girîngî 
Lobaçevskî sala 1807 dest bi perwerdeya kîmya û dermannasiyê dike, li zanîngeha dewletê ya Kazanê. Dûv re diguherîne, perwerdeya fîzîk, stêrnasî û matematîkê dibîne.

Sala 1816'ê li heman zanîngehê dibe profesor. Di nava salên 1823 - 1824 dekaniya fakûlteya wê ya fîzîk-matematîkê, 1825 heya 1835 birêveberî, 1846' ê de rektoriyê dike.

Li ser geometriyê rawestiyaye. Zanîna geometriyê bipêşxistiye.

Girêdanên derve 
 Lobatchevski La theorie des paralleles, fransî
 Lobatschewski Zwei geometrische Untersuchungen (almanî), Pangeometrie (almanî), Geometrical researches in the theory of parallel lines (îngilîzî) li vir online:

Matematîknas
Kategorû:Rûs
Jidayikbûn 1792
Mirin 1856
Mêr
Findik, Dep

Findik, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Hesîde

Hesîde, hesûde navê şîraniyek e. Dibe ku li hin deverên din, bi navekê din bê navandin. Li Serhed, deşta Rewanê jê re hesîde dibêjin. Li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Mûş, Erzîrom, Qers, Mezra, Erdêxan, Îdir û Wanê hesîde gelek tê xwarin.

Şîraniyeke ku çêkirina wê hêsan e ye. Dişibe helawê. Ard (arvan) di nava rûn de tê qelandin, hin pincarên çiyayî tên tevkirin. Helawa ku bi pincarên biharê ye.

Bijîşkiya gelêrî û xwarina şervanan 
Hesîde di bijîşkiya gelêrî ya kurd de herwiha girîng e. Hesîdeyê didin jinên nû zarok anîne, nexweşên emeliyat bûne, xwîn windakirine. Ji ber ku pêdiviya laş di rewşên wiha de bi glîkozê zêde ye û pincarên hêşîn jî di restorekirina organan de bikêr in.  

Hesîde herwiha xwarina şervanên kurd e. Di stranan de tê ziman ku pêşmergeyên Îhsan Nûrî Paşa heger di êrîşa xwe serketî bana, fermandar mertoxe dixwarine, hesîde jî didane şervanên xwe. Amadekirina mertoxeyê (mirtoxe) jî, ya hesîdeyê jî hêsan e. Ji ber wê jî xwarineke gerîllayan e. 

Xwarin
Şîranî
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Deverûn

Deverûn, nanê tewikî yê rûnkirî, tewtew, eşîrkî, qetmer, qatmer  cure nan û kateyek kurdî ye. Gelên cîran jî çêdikin.

Kilor e yan kate ye? 
Hin kes deverûnê wekî cureyekê kilorê jî didin nasandin. Kilor, xwarinên an nanên ji pelhevîrkê (şikevayê) tên çêkirine. Heger ew şîrîn bin, dikevin kategoriya şîraniyan. 

Rast e mirov dikare ji pelhevîrkê jî deverûnê amade bike. Lê pelhevîrka deverûnê divê stûr be. Ji ber ku pelhevîrka wê stûr e, baştir e mirov wê bixe bin kategoriya kateyan. Wekî şîranî jî qetmer heye, bo mînak qetmera Dîlokê.

Deverûnên navdar ên kurdî 
 Qetmera Dîlokê
 Qetmera Sêwasê (herwiha Xarpêt, Dêrsim)
 Deverûna Xerzanê (yan deverûna Wanê)
 Deverûna Serhedê (yan deverûna Xinûsê)
 Deverûna Mêrdînê (yan qetmera Mêrdînê)
 Rayoşû meketîp (an eşîrkiya/qetmera Sêrtê)

Berkelî (awayê Gurgum û Meledîyê) 
 1 kevçî rûnê ron
 5 stekan (qedeh) ard (arvan)
 Xwê û av
 Nîvê pakêtê margarîn (rûnê tîr)
 3 kevçî tehîn

Çêkirin 
Ardê xwe têxin teştekê, xwê bavêjinê. Nava wê wekî hevîrê vebikin, hêdî hêdî bi av û rûnê ron bistrên. Bû hevîrê nermijî, 15-20 deqe rawestînin.

Girikên xwe amade bikin, bi darikê tîrê (darkilorê) wekî pelhevîrkê vebikin, lê divê pelhevîrka wê stûr be.

Tehîn û rûnê helandî di ser wan pelhevîrkan de bidin, wan bikin wekî rûloyê. Rûloyan badin. Hinekê di sarincokê de rawestînin. 

Rûloyên xwe bi darkilorê bêî ku pirr tenik bikin, vebikin. Deverûnên xwe li ser sêlê yan di rûnbirêşka teflonî de bipijînin.

Xwarin
Kate
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Soran
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha mongolî
Pêjgeha Tirkiyeyê
Keledoşiya masiyê

Keledoşiya masiyê, hilmijîna masiyê hilm-gulmê de pijandina goştê masiyan e. Navê komekê xwarinan e ku bi rêbaza keledoşiyê tên çêkirin. Li Kurdistanê ji deqsor, palamûd, masîmûsa, kîlkeyê tê amadekirin.

Mînakek keledoşiya masiyê 
Berkeliya we:
 1 masî (bo mînak deqsor)
 1,5 SA (stekana-qedeha avê) av
 2 pelên defneyê (qar)
 2 dendik sîr
 1 serî pîvaz
 3 kevçî rûnê ron (gulberoj aêd
 1 kevçî ard (arvan)
 1 kevçî îsota reş
 1 kevçî îsota sor
 1 tîke lîmon
 1 kevçî sosa soyayê
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Masiya xwe amade bikin, bişon, di forma fîletê de jêbikin. Têxin quşxane yan li ser daxwazê beroşê. 1,5 stekan mergeyê (ava firingiyê) û stekanek avê berdinê. Herdu pelên defneyê tevlî bikin. 2 dendik sîrê bikutin.

Pîvaza xwe di awayê xwarina seleteyê de hûr bikin. Bi tevî rûnê ron, têxin quşxaneyê. Tîkeyek lîmon, sosa soyayê, îsota reş, îsota sora xwe, bi tevî xwêyê tevlî bikin.

Dema ava we keliya, kevçiyek ardê hêdî hêdî pê werbikin, ji bo nebe girik baş tevdin. Bi vî awayî 5-10 deqe bikelînin.

Kelandin bidawî bû xwarinê berdin binikeke xwarinê ya kûr. Hûn dikarin biharbêhn (biharat) û hêlizê jî bikarbînin. Êdî dikarin bixwin.
 
Xwarin
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kutilka bacanreşkê

Kutilka bacanreşkê jî wekî cureyên din ên kutilkê (dolmeh), di pêjgeha kurd de cihekê girîng digire. 

Bi taybetî li parêzgehên Amed, Mêrdîn û Rihayê pirr bitehm tê çêkirin. Li ser daxwazê dikare cureyên biharbêhnê (biharat) jî lê bê zêdekirin.

Berkeliya dolmeha bacanê reş (bo şeş kesan) 
 2 serî pîvaz
 2 serî fringî (tomatos)
 300 gr goştê kişandî
 6 heb bacanreşk
 1 kevçî rûn
 1 lîmon
 Xwê
 Bexdenûs

Çêkirina wê 
 Bacanên xwe bişon û bi belekî qalikên wê bigirin.
 Bikin 2-3 qet.
 Nava wan bikolin, bu kutilkê.
 Bi goşt hundirê dolmehê amade bikin û tije bikin.
 Avê bixin ser, lîmonê biguvêşin navê û bikelînin.
 Bacanê we nermijî bûn, ji agir daynîn, bixin binikên servîsê.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên bigoşt
Kutilk
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Kutilka îsotê

Kutilka îsotê, dolmeha îsotê ji cureyên kutilkan (dolmehan) e û di pêjgeha kurd de cihê wê girîng e. Ji îsotê hêşîn û glover ên kutilkan tên çêkirin.

Gelek cureyên wê hene. Helbet hemî jî ji îsotê ne lê li ser daxwazê, berkelî (melzeme) dikare bê guhertin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê tê xwarin.

Hin cureyên dolmeha îsotê yên navdar 
 Kutilka îsotê ya bi zeytê
 Kutilka îsotê ya bi mergeyê (ava bacanê sor)
 Kutilka îsotê ya bi rizê (birinc)
 Kutilka îsotê ya Gurgumê (bi savar an rizê, bêî goşt an kêm goşt)
 Kutilka îsotê ya Serhedê (goşt, biharat û riz an savar)

Dolmeha îsotê ya Serhedê, berkelî 
 1 kg îsota glover a dolmehê
 8 serî pîvaz
 2 stekan (qedeh) riz (birinc)
 1 kevçî merge
 1 stekan rûnê zeytê
 1 lîmon
 1 kevçî fistiqên çaman
 1 kevçî mewij
 Îsota sor
 Îsota reş 
 Xwê
 Reşke (kemyon)
 Li ser daxwazê biharbêhnên din, bo mînak pûjan

Çêkirin 
 Pîvazê ziravane hûr bikin. Têxin quşxaneyê û heya zerayî pê ket biqijilînin.
 Rûnê zeytê û rizê tevlî bikin, 1-2 deqe biqelînin.''
 Bexdenûs, hêlizê hûr bikin, bi tevî xwê, hinekê şekir (ne mecbûrî ye), îsota sor û reş, reşkeyê (kemyon) tevlî bikin. Fringiyên hûrkirî û mergeyê hinekê biqijilînin û wê jî berdinê.
 Dendikên îsotan derînin, ew têkela we amadekiribû bînin û bi wan dolmehên xwe dagirin.
 Kutilkên xwe di quşxaneyê de rêz bikin, 2 stekan avê berdin serê, di agirê nizm (kêmagir) de bikelînin.
 Dema keliyan ava bi lîmonê berdin serê.

Bînin ser destexaneyê (sifreyê) û êdî dikare bê servîskirin.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Kutilk
Pêjgeha kurd
Gabriel Aghion

Gabriel Aghion (30ê kanûna pêşîn 1955 li Aleksandriya Misir) senaryonivîs û derhênerekî fransî ye.

Jiyan
Gabrie Aghion di sala 1955an de li Misirê ji dayik bû. Ew dema ku 4 salî bû, bi malbata xwe re çû Parîsê. Di sala 1970an de wek alîkarê rejiyê ên fîlmçêkerên wek Claude Zidi, Jean-Jacques Beineix û Willard Huyck kar kir.
Di sala 1995an de wek rejîsor û senaryovanê  a fîlmê Pédale douce serketineke mezin bi dest xist.

Fîlmografî
 1991: Rue du bac
 1996: Pédale douce
 1999: Belle maman
 2000: Le libertin
 2001: Absolument fabuleux
 2004: Pédale dure

Girêdanên derve
 Wêneyên di der barê fîlmên wî de

Mêr
Kesên ji Fransayê
Derhênerên fîlman ên fransî
Senaryonivîsên fransî
Jidayikbûn 1955

Mirovên zindî
Google Maps

Google Maps (bi kurdî: Nexşeyên Google) xizmeteke Google e, a ku  di 10'ê sibata 2005'an de dest pê kiriye û derfeta lêgerîna cih, otel û tiştên din dide.

Binêre herwiha 
 OpenStreetMap
 Ovi Maps
 WikiMapia
 Bing Maps
 Yahoo Maps

Girêdan 

Google
Servîsên Google