nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bernişt

Bernişt (), gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Baqustan, Şivistan û Tizyan heye.

Debara gund bi çandiniya rezan û xwedîkirina heywanan e. Rêya gund ji her du aliyan ve jî asfalt e.

Gundên Mêrdînê (navend)

Gundên Stewrê
Çûng

Çûng, pêmirîşk, adirge (navê zanistî yê latînî: Ranunculus) kulîlkek e. Ji famîleya adirgeyan (Ranunculaceae) ye ku ew jî di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (Ranunculales) de cih digire.

Li cihên avî heşîn dibin. Bo ajalên malê ne baş in lewra heger pirr bixwin, devên wan birîn dibin heya bigire nexweş jî dikevin. Lê heger ev giya bê hişkkirin bêziyan e. Li hinekan nayê, çermê wan dixwirîne, dike birîn.

Bi qasî 15-20 cm bilind dibin. Hin cureyên wan di nava avê de aj didin, heşîn dibin. Ji 600'î zêdetir cureyên wê hene. Mirov dikare bêje li ji xeynî cihên pirr sar û pirr germ, li her derê aj dide. Li Kurdistanê çend ji cureyên wê hene nayê zanîn.

Kulîlk
Famîleya adirgeyan
G. Stanley Hall

Granville Stanley Hall (jdb. 1ê sibatê 1844 li Ashfield, Massachusetts; m. 24ê nîsanê 1924 li Worcester, Massachusetts) psîkologekê navdar ê Amerîkayî bû.

Jiyan 
Stanley Hall ji sala 1882yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li Zanîngeha Hopkins a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara Wilhelm Wundt de  yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.

Sala 1887 dibe damezrênerê sereke yê Zanîngeha Clark li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala 1892 jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya DYAyê American Psychological Association tê hilbijartin.

Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.

Hall ev kovar derxistibûn:

 1887 American Journal of Psychology 
 1891 Journal of Genetic Psychology 
 1904 Journal of Religious Psychology
 1915 Journal of Applied Psychology.

Hin ji nivîsên wî yên bijarte 
 Aspects of German Culture (1881) 
 Hints toward a Select and Descriptive Bibliography of Education (1886), mit John M. Mansfield 
 The Contents of Children's Minds on Entering School (1894) 
 Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime, Religion and Education (2 Bände, 1904) 
 Youth: Its Education and Regimen (1906) 
 Educational Problems (2 Bände, 1911)
 Wilhelm Wundt. Der Begründer der modernen Psychologie - Avakarê derûnînasiya nûjen. Ji aliyê Raymund Schmidt ve bo Almanî hatiye wergerandin. Pêşgotin ji Max Brahn. Meiner, Leipzig 1914.

Hall hez ji angaştên Sigmund Freud dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.

Girêdanên derve 
 Kurtejînenîgarî 
 Kurtebiyografî (îngîlîzî)

Derûnnasî
Amerîkî
Jidayikbûn 1844
Mêr
Jidayikbûn 1846
Mirin 1924
Abraham Maslow

Abraham Harold Maslow (jdb. 1ê nîsanê 1908 li Brooklyn, New York City; m. 8ê hezîranê 1970 li California psîkologekî navdar ê DYAyê bû. Di nava avakarên (bavên) psîkolojiya hûmanîst de tê hejmartin ku di lîteratûrê de jê re "hêza sêyemîn" tê gotin. Ji ber ku di dema wî de psîkanalîz û tevgernasî du dibistanên sereke bûn.

Di malbateke ji rêzê ya bingeh Cihû de mezin bûbû. Ew viya bi erênî dinirxîne. Ango dibêje "heger di nava hindikayiyan de mezin nebûma, ez ê jî wekî yên din bextewar bûme, pêdivî bi tenêmayînê, lixwevarqilînê, pirtûkxwendinê nedîta".

Li Zanîngeha Wisconsin perwerdeya derûnînasiyê dibîne. Sala 1928ê marî dibe (dizewice). Hevnasîna wî bi Alfred Adler re çêdibe, gelek di bin bandora wî de dimîne.

Maslow baweriya xwe bi xwezaya mirov tîne, hêza mirov bilind dinirxîne. Lê dibîne ku cîhana derûnî ya mirov jî di bin gelek bandoran de ye. Hin pêdiviyên wê hene. Maslow dûrûdirêj li van pêdiviyan dikole û wan kategorîze dike. Piştre vana di çarçoveyekê de rêz dike ku bi navê "Angaşta Maslow  a hiyerarşiya pêdiviyan" binav dike.

Angaşta hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow 
Hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow

Girêdanên derve 
 Kurtejînenîgarî  bi Almanî
 The Maslow Nidus, Nivîs û biyografî (îngîlîzî)
 Li ser teoriya wî agahiyên berfireh bi Almanî (PDF) 

Derûnnas
Amerîkî
Jidayikbûn 1908
Mirin 1970
Mêr
Jam Master Jay

Jason William Mizell (21ê kanûna paşîn a 1965an li Brooklyn, New York - 30ê çiriya pêşîn a 2002an li Jamaika,Queens,New York) pêtir navudenge bi navê Jam-Master Jay. Ew rapvanekî Amerîkî'bî, Muzîkvan. Ew Dj'ê koma Run D.M.C'bî û ewî harîkarîa komê dikir ji bo dengê grupê ango muzîka komê. Ewî stîla kulavên reş û pêlavên Adidas bo grupê çekir. Le salên 1980ê da grupa Run-D.M.C bî bastrîn grûpa Hip Hop'e û digel Breaking'ê.

Çavkanî 

Rapvanên amerîkî
Jidayikbûn 1965
Mirin 2002
Tm

Tm:
 Di kîmyayê de Tm kurtenavê Tuliyûm e.

Kurtenav
Tb

Tb:  
 Di kîmyayê de Tb kurtenavê Terbiyûm e.

Kurtenav
Kr

Kr  kurtenavê
 Di kîmyayê de Kr kurtenavê Krîpton e.

Kurtenav
Bk

Bk 
 Di kîmyayê de Bk kurtenavê Berkelyûm e.

Kurtenav
Ce

Ce:
 Di kîmyayê de Ce kurtenavê Seryûm e.

Kurtenav
Cn

Cn:
 Di kîmyayê de Cn kurtenavê Kopernîsyûm e.

Kurtenav
Cilsêpahn

Cilsêpahn an jî Lewheya Cilsê Lewheyên ku her du rexên wê bi kaxizan tê alandin û têde cilsekê bi şiklê lewheyê de pahn tê çêkirin. Jiyana îroyîn de Cilsêpahn cihê diwarên bi kerpîç, xişt (tuxle)  û brîketan  girtiye. Ji şewat ti bandor nagire. Alavekê sivik û bi hêsanî tê karanîn. Dema niha de avahîsazî bêyî Cilsêpahnê nabe.

Dîrok

Cara ewil 22 Gulan sala 1984an de,  li DYAyê de hatiye sepandin.

Erdnasî
Nîşanbaz

Nîşangir, nîşanbaz (bi îngilîzî: sniper), navê giştî bo kesên nîşanbaz û hedefên xwe tev li gor nîşanê lê dixin tê gotin. Celebekê leşkerî nava hêzên ewlekarî an jî artêşê de peywirdarî dike.

Bi çekên nîşanbazan ew kesene di demekê dûvdirêj tên perwerde kirin.

Navnasî 

Peyvên nîşanbaz û nîşangir ji zimanê hind û ewropî tên. Zimanê me kurdî û gelek zimanên din ên ji malbata hind û ewropî wan peyvan bikar tîne.

Çavkanî

Leşkerî
Maria Goeppert-Mayer

Maria Goeppert-Mayer (jdb.  li Kattowitz, Oberschlesien; m.  li San Diego, California) fîzîknaseka navdar a alman-amerîkayî bû, guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin.

Jiyan 

Goeppert-Mayer sala 1906 wekî yekemîn zaroka profesorê pedîatriyê Friedrich Göppert (1870–1927) û hevjîna wî, mamosteya ziman û mûzîkê Maria Göppert tê jiyanê. Bapirê wî profesorê dadê bû, Heinrich Robert Göppert (1838–1882), bavbapîrê wî profesorê botanîkê bûye, Heinrich Göppert û bavbavbapîrê wî jî profesorê dermannasiyê bûye.

Bi tevî dê-bavê xwe sala 1910 bar dikin Göttingenê. Piştî dibistana amadeyî sala 1924 dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1930 doktoriya xwe li ser qûantan dide, li cem xelatwergirê Nobelê Max Born.

Bi Joseph Edward Mayer (1904–1983) re marî dibe (dizewice), ku ew paşê dibe serokê Civaka Fîzîkhezên Amerîkayê, diçe DYAyê. Du zarokên wan çêdibin. Sala 1940 bi tevî hevjînê xwe pîrtûka bi navê Mekanîzma Statîstîkî diweşîne.

Di salên 30yî de bi tevî Karl Herzfeld dixebite. Herwiha bi Herzfeld re li ser çêkirina çekên atomî jî dixebite. Sala 1946 dibe profesor li Zanîngeha Chicago.

Xebat 

Ew sala 1949 bi bandora Enrico Fermi dest bi fêhmkirin û tesbîtkirina hejmarên bisêhr ên fîzîkê dike ku zû de bû bi stabîlîteya dendikên atomî dihate zanîn. Bêî wê J. Hans D. Jensen jî dixwest tesbît bike. Ew bi hev re sala 1955 pirtûka bi navê „Elementary theory of nuclear shell structure“ dinivîsînin.

Goeppert-Mayer sala 1963 bi J. Hans D. Jensen re nîvê Xelata Nobel a fîzîkê parve dike ku ji bo rohnîkîrina wê ya dendikên atomî ji wan re hatibû dayîn. Nivê din ê xelatê jî didin Eugene Paul Wigner.

Li ser Maria Goeppert-Mayer 

 Judith Rauch: Werde nie eine Frau, wenn du groß bist - Ti carî nebe jinek, dema mezin dibî. In: Charlotte Kerner: Nicht nur Madame Curie - Frauen, die den Nobelpreis bekamen - Ne tenê Madame Curie - Jinên Xelata Nobelê wergirtine. Beltz Verlag (Weşanxaneya Beltz) li Weinheim û Basel 1999, ISBN 3-407-80862-3

Girêdanên derve 
 FemBiographie (jînenîgarî) Maria Goeppert-Mayer
 Maria-Goeppert-Mayer-Programm bo jinên navneteweyî- û lêkolînên zayendiyê 

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1906
Mirin 1972
Jinên alman
Petûnya

Petûnya (bi latînî: Petunia), hevnavê malbatekê kulîlkan e.

Navê wê ji zimanê Çermesoran e, di wateya titûnê de ye. Di dema mêtingeriyê de ev nav derbasê Ewropayê bûye. Heger baş li kulîlkê bê nêrîn, bi salan li cihê xwe aj dide. Lê pirranî bo salekê tê heşînkirin. 

16 cureyên wê hene, ji başûrê parzemîna Amerîkayê belav bûye. 14 cureyên wê di zanistiyê de hatine tomarkirin, ji heya şaneyan hatine rohnîkirin. 

  Petunia altiplana T.Ando & Hashim.
  Petûnyaya pelspî (Petunia axillaris (Lam.) Britton, Sterns & Poggenb.)
 *  Petunia axillaris subsp. axillaris
 *  Petunia axillaris subsp. parodii (Steere) Cabrera
 *  Petunia axillaris subsp. subandina T.Ando
  Petunia bajeensis T.Ando & Hashim.
  Petunia bonjardinensis T.Ando & Hashim.
  Petunia exserta Stehmann
  Petunia inflata R.E.Fr.
  Petûnyaya mor (Petunia integrifolia (Hook.) Schinz & Thell.)
 *  Petunia integrifolia subsp. integrifolia
 *  Petunia integrifolia subsp.  depauperata R.E.Fr.
  Petunia interior T.Ando & Hashim.
  Petunia mantiqueirensis T.Ando & Hashim.
  Petunia occidentalis R.E.Fr.
  Petunia reitzii L.B.Sm. & Downs
  Petunia saxicola L.B.Sm. & Downs
  Petunia scheideana L.B.Sm. & Downs
  Petunia secreta Stehmann & Semir

Hin cureyên wê ji aliyê molekûlar ve hatine analîzkirin lê hêj li ser koma jor nehatine hesabkirin. Xebatên biyologan didomin.

  Petunia alpicola L.B.Sm. & Downs
  Petunia helianthemoides Sendtn.
  Petunia kleinii L.B.Sm. & Downs
  Petunia ledifolia Sendtn.
  Petunia pubescens (Spreng.) R.E.Fr.
  Petunia variablis R.E.Fr.

Sala 1985 H. J. W. Wijsman û J. H. de Jong lêkolînek dikin li ser vê komê, petûnyayan di binê du binekomê de tomar dikin.

Bikaranîn 

Yekemîn cureyê hatiye çandin bi texmînî Petunia axillaris e. Îro pirranî di baxçeyan de bo xweşikiyê tê çandin.

Li ser petûnyayê 
   T. Gerats und J. Strommer: Petunia − Evolutionary, Developmental and Physiological Genetics, weşanxaneya Springer, 2009, ISBN 978-0-387-84795-5.
  Armando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae. A. R. G. weşanxaneya Gantner K. G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4.
  William D'Arcy & A. Rakotozafy: Famille 176 - Solanaceés. In: Flore de Madagascar et des Comores, Muséum National D'Historie Naturelle, Parîs, 1994, ISBN 2-85654-197-6.

Girêdanên derve 
  Petunia Platform  - Agahiyên aktûal li ser lêkolînên petûnyayê (îngîlîzî)

Kulîlk
Elegez

Elegez (bi ermenî: Ալագյազ, Alagyaz; bi kurdî: Elegez, herweha bi tîpên romanî wek Alagëz; heta 1938, Camuşvana Mezin) bajarokekî parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Li dorê 11 gund hene. Pirraniya niştîvanên Elegezê êzîdî ne. Li Elegez kurmancî tê axavtin. Straneke rockê a Koma Wetan li ser Elegezê navdar e.

Li bajêr karxaneyeke penîr heye.

Çavkanî 

 Elegez - Koma Weten
 Report of the results of the 2001 Armenian Census, National Statistical Service of the Republic of Armenia
 Kiesling, Rediscoving Armenia, p. 23, available online at the US embassy to Armenia's website
 The Kurdish Question 

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Kurdên Ermenistanê
Tûreşk

Tûreşk (bi latînî: Rubus sectio Rubus e ji koma Rubus caesus, jê re jî dibêjin tûdirik, trîreşk, dirîreşk,dirişk dirînermk, temeşk, dendûreşk û cinisrî), navê fêkiyeke hejikên deviyan e. Fêkiyên wê sor an reş in, bi xavî tên xwarin yan wekî marmelad (rîçal) tê bikaranîn. Ji aliyê mîneralên bikêr ve gelek dewlemend e. 

Li her deverê Kurdistanê bi navekê tê binavkirin, lewra gelek cureyên wê hene. Li Ewropa, bakurê Afrîka, Asya û bakurê Amerîkayê gelek e. Kêm an zêde diriyên wan di bin. Kîjan fêkiyên wê berê heşîn bûne, ew berê reş di bin, heya payîzê jê tê sûdwergirtin.

Li Kurdistanê ji xeynî rîçalê, şirûba wê jî tê çêkirin, ji ber ku ji liyê vîtamînan ve dewlemend e, didin nexweşan jî. her wesa di şîrînahiyan jî de tê bi karînan.

Galerî

Li ser tûreşkê (dirîreşk) 
 A. Petersen et al.: Atlasek tûreşkê (bi almanî), Niedersächsischer Landesbetrieb für Wasserwirtschaft, Küsten- und Naturschutz, Hejmar 28, 1993, 202 rûpel, ISBN 978-3-922321-64-4.
 H.E. Weber:Gebüsche, Hecken, Krautsäume (almanî), 2003, Weşana Eugen Ulmer, 256 rûpel, ISBN 3-8001-4163-9.

Fêkiyên hejikan
Fêkiyên bejî
Fêkî
Bijîşkiya gelêrî
Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Serdeşt Osman

Serdeşt Osman (bi tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî: Sardasht Osman, jdb. 1988 - m. 4ê gulana 2010an) rojnamenivîsê serbixwe û xwendekarê kurd ê qonaxa dawî ya zimanê îngilîzî ya Zanîngeha Selahedînê bû. 

Serdeşt Osman sibeha 4ê gulana 2010an de li ber zanîngehê bi destê kesên nenas hatiye revandin. Piştî du rojan termê wî yê gulebarankirî li Mûsilê hat dîtin. Serdeşt Osman yê ku ji ber rexnegiriya xwe li dijî Hikûmeta Herêma Kurdistanê û KDPê gefên kuştinê lê kiribûn li malperên mîna Kurdistan Post, Kurdistan Net, Livînpress, Hewlatî, Awêne û Aştîname nivîskar bû. Tê gotin Serdeşt Osman bi sedema nivîsîna gotara Ez aşiqê keçika Barzanî me! hatiye kuştin.

Çavkanî

Girêdanên derve
http://www.cpj.org/killed/2010/sardasht-osman.php
http://www.serdasht-osman.org/ 

Rojnamevanên kurd
Rojnamenivîsê ku hat kuştin
Jidayikbûn 1987
Rojveger

Rojveger an ji Rojguhêrk tê gotin . (Bi Îngilîzî:Solstice) Di her nîvkadekê de salê carekê şeva herî dirêj û carekê jî roja herî dirêj pêk tê. Tîrêjên rojê di 21ê tîrmehê de tîk tên ser tropîka kevjalê. Di vê rojê de li nîvkada bakur roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike .Li nîvkada başûr jî berevajiya vê ya pêk tê. Di 21ê berfanbarê de tîrêjên rojê tîk tên ser tropîka karê, di vê demê de li nîvkada başûr roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike. Pîştî van deman dirêjbûna şev an rojê disekine, kinbûn dest pê dike. Ji ber vê rewşê ji van deman re rojveger tên gotin.

Jê cuda binêrin 
 Rojvegera havînê
 Ekînoks

Çavkanî 

Klimatolojî
Kelûya Karê

Kelûya karê  (Bi Îngilîzî:Tropic of Capricorn) Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li başûrê ekwatorê ye. Di 21ê kanûna pêşîn de tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an başûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngiya tropîkan jî ev e.

Kelû
Kelûya Kêvjalê

Kelûya Kêvjalê (bi Îngilîzî:Tropic of Cancer) Hevêrkeya ku 23 derece 27 deqiqe li bakurê ekwatorê ye. Salê carekê tîrêjên rojê bi 90 dereceyî yanî bi eşkêleke tîk tên ser vê hevêrkeyê. Ev bûyer, di 21ê hezîranê de pêk tê û jibo nîvkada bakur destpêka havînê ye.21ê hezîranê, jibo nîvkada bakur roja herî dirêj û şeva herî kin e. Li nîvkada başûr jî rewş, berevajiya bakur e.

Kelû
Pêcanik

Pêcanik, çavreşok, hûfhûfik (bi latînî: Tussilago farfara) riwekek ji hejikan e, di bijîşkiya gelêrî ya kurd de tê bikaranîn.

Bi qasî 10-30 cm bilind dibe. Li berojên kevirî hene, herwiha çandiniya wê jî tê kirin. Di bihara teze de aj didin. Li Kurdistan, Ewropa û gelek welatên Asyayê tê dîtin. Riwekek bihêz e, riwekên devedorê xwe têk dibe. Li perên avê jî rast li wan tê.

Bikaranîn 
Ji bo astma û kuxikê tê bikaranîn. Pelgên wê tên kutan, hişkkirin, zivistanan jî bikêr tên. Bi heşînî xavî jî tê xwarin. Bijîşkên rojavayî jî bi kêrbariyên wê dizanin. Divê pirr neyê bikaranîn, lewra ji ber hin madeyên pê re hene dikarin bandora xwe bi neyînî bikin. Bêî destûra doktoran pêwîst e mirov bikarneyne.

Çavkanî

Famîleya kardî û zîlgurzan
Hejik
Bijîşkiya gelêrî
Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Tirşo

Tirşo (Rumex acetosa) ji famîleya tirşoyan (Polygonaceae)
navê cinsekê riwekan e. Pincarek e biharê ye. Bi qasî 130 cureyên wê hene. Pirranî li nîvkada bakur bicihbûyî ye.

Li Kurdistanê gelek tê dîtin û gelek cureyên wê hene. Pincareke tirş e. Li hin deverên Kurdistanê jê re kerika berxê, tirşikê zerecan, sêxaşik, tirşoya nalik jî dibêjin. Di rastiyê de evana hemî cureyên tirşoyê ne.

Cureyên wê yên bingehîn (di zanistiyê de) 
 Rumex angiocarpus, 2n = 14 (dîploîd)
 Rumex tenuifolius, 2n = 28 (tetraploîd)
 Rumex acetosella, 2n = 42 (heksaploîd)
 Rumex graminifolius, 2n = 56 (oktoploîd)

Cureyên tirşoyê (bijarte) 
 Tirşoya zerecan (Rumex arifolius)
 Tirşoya bayê (Rumex thyrsiflorus)
 Tirşoya ga (Rumex alpinus)
 Îdir (Rumex sanguineus) 
 Tirşoya ga ya çeman (Rumex hydrolapathum)
 Tirşoya dêranê (Rumex obtusifolius)
 Tirşoya jehrdar (Rumex crispus)]]
 Tirşoya kanaryayî (Rumex lunaria)
 Tirşoya xwîndar (Rumex sanguineus)]]
 Tirşoya peravan (Rumex maritimus)
 Tirşoya çivîkan (Rumex acetosella)]]
 Tirşoya berxikan (Rumex acetosa)
 Tirşoya keran (Rumex conglomeratus)]
 Tirşoya avê (Rumex aquaticus)
 Tirşoya gaboxe (Rumex bucephalophorus L.)
 Tirşoya melisî (Rumex confertus Willd.)
 Tirşoya lûtkeyan, tirşoya berfê (Rumex nivalis Hegetschw.)
 Tirçûng an tirçong (Rumex longifolius DC.)
 Kot (tirşo) (Rumex patientia L.)
 Gihasofya (Rumex pulcher L.)
 Tirşoya pelkêmber (Rumex pulcher L.)
 Siltik (Rumex tingitanus L.)
 Pelbîk, pelbî, peldarebî (Rumex triangulivalvis (Danser) Rech.f.)

Li Kurdistanê binavkirinên cureyên wê 

Mixabin li ser giha û pincarên Kurdistanê kesê xebat nekiriye. Kîjan cure di zanistiyê de bi kîjan navê tê binavkirin, kêm tê zanîn.

 Tirşoya zerecan, tirşoya zozanan
 Sêxaşik (tirşo): Kêm pelgên wê hene, li cihên kêmavî û hişk tên dîtin, tehma wê hinekê tal e lê hin kes bi taybetî li wan digerin).
 Tirşoya çivîkan (çûçikan, balindeyan, pelgên wê gelek hûrik in, bi qasî nikulê balindeyan in)
 Tirşoya berxikan (tirşoya xweşik, tirşoya bêrîvanan)
 Tirşoya ga (xelk naxwin lê li hin deveran dixaşînin, darikên wê wekî mûzan dişelînin, dixwin)
 Tirşoya nalî (tirşoya nalik, tirşoya dişibe nalên/nehlên hespê)
 Tirşoya bejî (kovî) 

Bihara Kurdistanê dixemilînin, zarok wê dikin nava nanên tenûrê, hinekê xwê (sol) pê werdikin dixwin. An bi sîrim an pincarekê din wekî simak/simaqê dixwin.

Di bijîşkiya gelêrî de bo saxkirina kunêran, pizikên mezin tê bikaranîn. Tirşoyê dikelînin didin ser birînê.

Galerî

Çavkanî

Girêdan 

Riwek
Pincar
Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Famîleya tirşoyan
Pêjgeha polonyayî
Pêjgeha rûs
Sping

Sping (Scorzonera hispanica), spang, span(k), spilk, hisping, hişping navê pincarek biharê ye. Li Kurdistanê pirranî bi xavî û heşînî tê xwarin. Herwiha kokên wê di bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê de tê bikaranîn.

Hin zanistên rojavayî ji ber ku navê wê dişibe Spanyayê, dibêjin ji wir belav bûye. Navê wê yê kurdî jî ji heman bingehê ye. Lê ev îdîayek e.

Li Kurdistanê ji xwezayê tê berhevkirin lê li Ewropayê çandiniya wê dikin. Ji aliyê vîtamîn û mîneralan ve gelek dewlemend e û şîrê ji kok û pelgên wên derxistin di bijîşkiyê de tê bikaranîn, bo nexweşên şekir gelek bikêr e.

Çend cureyên wê hene, hin riwek dişibin wan divê mirov tevlîhev neke.

Cureyên wê 

Riwek
Pincar
Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Sîrim

Sîrim ''(Allium longicuspis) riwekek ji çîna Allium a famîleya sîr û pîvazan e. Pincarek biharê ye. 

Li mêrgan, cihên avî û kêmavî lê hinekê ji rûyê avê bilind heşîn dibin. Bi xavî tê xwarin an hişk dikin, wekî biharbêhnê (biharat) bikartînin.

Binêrin 
 Sîr

Pincar
Biharat
Famîleya sîr û pîvazan
Bror Abelli

Bror Abelli (jdb. 26ê hezîranê 1880; m. 12ê çiriya paşîn 1962 li Överjärna, Södermanland) lîstikvan, stranbêj, derhêner û nivîskarekî swêdî bû.

Xebat

Fîlmnîgarî 
 Janne Modig, 1923
 Karriär, 1938
 Spökreportern, 1941
 Fröken Kyrkråtta, 1941
 I mörkaste Småland, 1943
 Hotell Kåkbrinken, 1946

Senaryonivîs û derhêner  
 Janne Modig, 1923
 Gamla gatans karneval, 1923
 Löjen och tårar, 1924

Derhêner 
 Janne Modig, 1923 
 Gamla gatans karneval, 1923

Pirtûk 
 En ropandes röst, 1911
 Salt och peppar, 1915
 Droppen som längtar till havet, 1930
 Javes bok, 1931
 Vindfallskungen, 1937
 En kort historik över Olaus Magnus Gothus och nordens geografi, 1940
 Vi! evighetslågor, 1955
 Mirakelresor genom tidlösheten, 1956

Rejîsorên swêdî
Nivîskarên swêdî
Stranbêjên swêdî
Jidayikbûn 1880
Mirin 1962
Mêr
Ziyaret, Hawêl

Ziyaret () bajarekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera şaredariya Ziyaretê  

Gundên Hawêlê
Çavmark

Çavmark, meroje an jî melajo (navê zanistî yê latînî Asparagus) navê komek riwekan ji famîleya çavmarkan (Asparagaceae) ye. Pincareke biharê ye. Li Kurdistanê jî heşîn dibe.

Li dora 100 cureyên wê hene, lê li Ewropa û Asyayê nêzîk 15-20 cure tên dîtin. Pirranî li Afrîkayê heşîn dibe.

Gelo bo ganecaniyê (seks) bikêr e? 
Di axa dewlemend de aj dide. Ji aliyê vîtamînên C, A û B1, B2 ve baş e. Li Serhedê û gelek deveran pirr tê zanîn, avsîra wê jî tê çêkirin. 

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de cihê wê girîng e, dibêjin performansa seksê zêdetir dike. Lê xebat û lêkolînên zanistiyê nînin, hebin jî em nizanin.

Hin ji cureyên wê yên navdar in 

Dibe ku di ferhenga kurdî de bi navên din hatibin binavkirin. Ji dirûvê wan û binavkirinên zimanên din, hin ji melajoyan ev in:

 Çavmarka strîlok (Asparagus acutifolius)
 Çavmarka sûsê (Asparagus densiflorus)
 Çavmarka strîdas (Asparagus falcatus)
 Çavmarka tilîper (Asparagus filicinus)
 Kilig (Asparagus officinalis)
 Çavmarka çorsane (Asparagus pseudoscaber)
 Çavmarka pûrtik (Asparagus setaceus)
 Çavmarka narîn (Asparagus tenuifolius)
 Çavmarka rîşrîş (Asparagus trichophyllus)
 Çavmarka xelekî, Gungilmelajo (Asparagus verticillatus)

Çavkanî

Pincar
Çavmark
Çavmarka strîlok

Melajoya strîlok, melajoya peldirî, melajoya pelzirav, melajoya pelstrî, çavmarka strîlok (Asparagus acutifolius) cureyek melajoyan e, ji malbata Asparagaceae.

Bi qasî 1-2 metro bilind dibe. Navê xwe ji pelgên xwe yên kesk ên wekî diriyan (striyan) digire. Ji Asyayê, ji peravên Deryaya Naverast belav bûye. Heya 1525 metro bilindahiya ji rûyê avê jî tê dîtin.

Çavkanî 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

Pincar
Çavmark
Çavmarka sûsê

Melajoya sûsê, melajoya rindik, melajoya xemlxweş, çavmarka sûsê (Asparagus densiflorus) cureyek melajoyê ye ji koma melajoyan, ji malbata (Asparagaceae).

Tê gotin ev cure ji başûrê Afrîkayê bi, bi taybetî ji Mozambîkê belav bûye.

Çavkanî 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

Pincar
Çavmark
Nefela çarpel

Nefela çarpel cureyeke nefelan e ku xwediyê çar pelan e. Li gorî baweriyê nefela çarpel şansê mirovê ku ew dîtî zêde dikê û bi taybetî ku ev nefel bi tesadûfî hatibê dîtin. Li gorî efsaneyê her pel tê wateyekê : Pela yekemîn Bawerî, ya duyemîn Hêvî, ya sêyemîn Evîn û ya çaremîn Şans e.

Çavkanî 
 1. Mabey, Richard, Flora Britannica, Sinclair-Stevenson, London, 1996, p. 225. ISBN 1-85619-377-2
 2. Child, Madge (letter); and Dodge, Mary Mapes (magazine editor) (1877), Letter entitled "Four-Leaved Clovers", St. Nicholas (Scribner's Illustrated Magazine for Girls and Boys), Volume 4 (November 1876- November 1877), Scribner & Co., New York, New York, U.S.A., pp. 634-5, in the subsection of letters called "Jack-in-the-Pulpit", July 1877

Nefel
Famîleya baqilan
Şans
Famîleya baqilan

Famîleya baqilan (navê botanîk Fabaceae) famîleyeke fireh a riwekên kulîlkdar e. Di koma baqilan (Fabales) de cih digire. Piştî famîleya orkîdeyan û famîleya beybûnan sêyem famîleya fireh e.

Li gorî agahiyên fermî (binêre:Royal Botanical Gardens) 730 cins û bêhtirî 19,400 cureyên riwekan hene di vê komê de. Bi hejmara bêhtirî 2,000 cureyan cinsê herî mezin gonî, darcêwî zêdetirî 900 cure, Wesme nêzîkê 700 cure ye. Cinsekî din ê mezin heye ku Crotalaria, xwediyê 600 cure ye û giyaşîrîn jî 500 cure.

Pel 
Pelê wan bi gelemperî alternatîf û bi hevdu ve ne. Gelek cure xwediyê pelên bi binyateke wisa ne ku moriyan dikişîne xwe û ev morî jî riwekan ji kêzikên giyaxur diparêzin.

Kulîlk 
Kulîlk bi gelemperî ji pênc pelên çeperê yên pevkelijî û pênc pelên tancikê yên serbest pêk tên. Bi giştî nêremo ne.

Fêkî 
Hêkel bi giştî di nava teneyêke de mezin dibe an jî geşedanî dibe. Tene ji fêkiyekî ziwa yê sade pêk tê.

Ra 
Li ser rayên gelek baqilan bakterî hene ku ev nîtrojena serbest a li hewayê digirin û didine nav axê. Bi saya van bakteriyan baqil nîtrojenê ji axê distînin.

Pêşangeh

Çavkanî 

 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
 Agahiya Navneteweyî di derbarê teneyan de
 Dara Jiyanê ya Fabaceae 
 Beanref - Girêdana lêgerîna fasuliyan
 Famileya baqilan li îsraîl  
 Famîleya baqilan li Mongolya
Giyaşîrîn

Giyaşîrîn an jî Mîmoza cinsekî famîleya baqilan e ku ji 400 cureyên devî û giyayan pêk tê. Peyva botanîk mîmoza ji peyva μιμος (mimos) a yewnanî tê.

Du cureyên sereke yên cinsê giyaşîrînan hene. Yek jê Mimosa pudica ye ku li Amerîka bakur û navrast hêşîn dibe. Ya dî Mimosa tenuiflora ye ku di ayînên şamanî de tê bikaranîn.

Girêdan 
 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
 http://www.mimosa-pudica.de/e_index.html 
 Vîdeoyên di derbarê riwekan de

Famîleya baqilan
Gonî

Gonî, gûnî an jî gwînî cinsekî fireh ê ji famîleya baqilan e ku nêzîkê 3.000 cureyan e. Di zimanê botanîkê de mîna Astragalus tê nasîn.

Çavkanî 
 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
 Agahî ji malperekê
 Agahî bi Îngilîzî

Famîleya baqilan
Riwek
Wesme

Wesme an jî Nîl an jî Xim cinsekî firehe ku ji 700 cureyan pêk tê. Ji Riwekên bi kulîlk ên famîleya baqilan e. Di zimanê botanîk de mîna Indigofera tê nasîn.

Çavkanî
 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî

Famîleya baqilan
Maregîsk

Margîsk, Maregîsk an jî Marê mirdarok (Vipera), cinsek jehremarekî ji binefamîleya maregîska rast (Viperinae) û ji famîleya margîskan(Viperidae) e.

Şayes 
Cinsê maregîsk, xwediyê du diranên vala yên dirêj in ku ev diranên jehrê ne û li paş van, diranên biçûk ên ji bo nêçîr girtinê hene. Maregîsk şevger e ango bi giştî êvaran nêçîrê dikin.

Cure 
Vipera albicornuta
Vipera albizona 
Vipera ammodytes
Vipera aspis
Vipera barani
Vipera berus
Vipera bornmuelleri
Vipera bulgardaghica
Vipera darevskii
 Vipera raddei, margîska Kurdistanê
 Vipera wagneri , maregîska Ûrmiyê
Vipera xanthina

Çavkanî 

 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Zana Farqînî

Girêdanên derve 

Maregîsk
Famîleya margîskan
Famîleya margîskan

Famîleya margîskan (Viperidae), famîleyeke marên jehredar e. Ji xeynî Antarktîka, Awûstralya, Îrland, Zêlanda Nû, Madagaskar, Hawaii û hin giravên din ên girtî pê ve li hemû cîhanê hene.

Şayes

Reftar

Jehr

Binefamîle 

Cinsê nimûne = Maregîsk (Vipera)—Laurenti, 1768

Hinek cureyên maregîskan (Vipera)  
 Maregîsk (Vipera)
 Margîska Kurdistanê (Vipera raddei kurdistanica)
 Maregîska Ûrmiyê (Vipera wagneri)

Çavkanî 

 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî.

Girêdanên derve
Margîska Kurdistanê

Maregîska Kurdistanê (Montivipera raddei kurdistanica), binecureyekî maregîskan (Vipera) e.

Belavbûn 
Maregîska Kurdistanê li bajarên Qers, Agirî, Wan, Îdir û Colemêrgê yên Kurdistanê tên dîtin. Herwiha li welatên Îran, Azerbaycan û Ermenistanê jî tên dîtin,lê belkî li Îraqê jî heye.

Taksonomî 
Maregîska Kurdistanê nêzîkî maregîska çîleçepê çiyayan (Vipera albicornuta)<ref name="Mal03">Mallow D, Ludwig D, Nilson G. 2003.True Vipers: Natural History and Toxinology of Old World Vipers. Krieger Publishing Company, Malabar, Florida. 359 pp. ISBN 0-89464-877-2.</ref> û maregîska newala Îranê (Vipera latifi) ji aliya taksonomî.

 Şayes 
Dirêjiya maregîska Kurdistanê di navbera 70-80 cm de ye û herî zêde dibin 100 cm li ba maregîskên nêr, lê li ba maregîskên mê digihîje 79 cm. Rengê vî marî bijehr qehweyî tarî bi lekeyên zer li ser pelikên wî.

 Navên nas 
Ji ber ku jîngehê sereke Kurdistanê ye, di zimanê latînî de mîna Vipera raddei kurdistanica hatiye binavkirin.
Tevî navê maregîska Kurdistanê, çend navên nas hene weke di zimanê tirkî:maregîska Agirî (Ağrı engereği),di zimanê îngilîzî:maregîska zinarê (rock viper), maregîska çiyayên Ermenistanê (Armenian mountain viper) û maregîska Raddei(Raddei’s viper''). , .

Çavkanî

Xwendina zêde 
 European Reptile & Amphibian Specialist Group (1996). Vipera raddei. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 12 May 2006.
 Nilson G, Andrén C. 1986. The mountain vipers of the middle east: The Vipera xanthina complex. Bonner Zoologische Monographien 20.
 Mallow D, Ludwig D, Nilson G. 2003. True Vipers: Natural History and Toxinology of Old World Vipers. Krieger Publishing Company, Malabar, Florida. 359 pp. ISBN 0-89464-877-2.

Girêdanên derve 

 http://www.youtube.com/watch?v=TWL3yfyexFY| Vîdiyoyek ser maregîska Kurdistanê
 http://www.youtube.com/watch?v=WoCfM65xt2A| Vîdiyoyekî din ser maregîska Kurdistanê
 http://www.inaturalist.org/observations/78214
Vipera raddei at Checklist of Armenia's Amphibians and Reptiles, Tadevosyan's Herpetological Resources. Accessed 30 March 2007.
 http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Montivipera&species=raddei&search_param=%28%28search%3D%27Montivipera+raddei%27%29%29

Famîleya margîskan
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Ziyalî

Ziyalî (bi tikî: Yayladam), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Qatil

Qatil (bi tirkî: Yeşilpınar), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Xelican

Xelican (bi tikî: Yürektaşlı), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Girmane

Girmane (bi tikî: Kırmanlı), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Sîçan

Sîçan (bi tikî: Kavacık), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Ayaslû

Ayaslû an jî Ayaslî (bi tirkî: Dumlu), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Şirzî

Şirzî (bi tikî: Boğazgören), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Ardehan

Ardehan (bi tirkî: Beykent), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hekîmxanê
Mîxaîl

Mîxaîl (bi tirkî: Başkavak), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Mezîrme

Mezîrme (bi tirkî: Ballikaya), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gundên Hekîmxanê
Xirîn

Xirîn (bi tikî: Aksütlü), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hekîmxanê
Meman

Meman yek ji êlên mezin ê bakurê Kurdistanê ye.  Ev êla jimara xwe li dora 5 hezar kesan, li Şirnex, Cizîr û derdora wê dimîn in. Rêberê êla Meman  Tahir Güven e.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Pêşvebirina Webê

Pêşvebirina Webê termeke belavbuyî ji bo pêşvebirina website ya Internetê (World Wide Web) yan jî Intranetê ye.
Pêşvebirina Webê
Richard E. Taylor

Richard E. Taylor, (jdb.  li Medicine Hat, Alberta) fîzîknasekî navdar ê Kanadayî ye, sala 1990 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Jiyan 

Taylor perwerdeya xwe ya fîzîkê li Zanîngeha Alberta, li bajarê Edmonton dîtiye. Sala 1952 masteriyê dike û heman salê diçe Stanford bo perwerdeya bilind. Ji sala 1954 heya 1958 li wir di labora Fîzîka Energiyên Mezin de dixebite. Ji sala 1958 heya 1961 li Fransa di lêkolînên bilezkirina lînearan de dixebite li Orsay. Sala 1962 dîsa vedigere Stanford.

1961 Taylor wekî zanyarekî di Lawrence Berkeley National Laboratory li Berkeley kar dike, sala 1962 li Satnford berpirsiyariya avakirina laboratûara lînearanStanford Linear Accelerator Center digire. 1968 li fakûlteyê ye dîsa. 1971 heya 1972 li Genewa ya Swîsreyê di projekta CERNê de kar dike.

1981 diçe Hamburg. Heya sala 1989 ew li CERNê berdevkê LEP e.

Di nava salên 1982–87 de, gerînendeyê beşa lêkolînan a SLACê ye ku girêdayê Akademiya zanistan a DYA û Royal Society of Canada ye herwiha doktorê rûmetê yê zanîgehên Parîs, Edmonton, Calgary û Lethbridge e. 1990 Taylor bi tevî Jerome I. Friedman û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku ji ber xebatên wî yên li ser rohnîkirina protonan bû.

Xebat û girîngî 

Taylor yek ji giregirên fîzîka dendikê û fîzîka parçeyab bû li SLAC. Ew berê li ser tîndana elektron û protonan rawestiya. Herwiha li ser elastîkî û neelastîkiya weşana wan. Piştre strûktûra elektron û protonan rohnî kir. Bandora wî li ser teoriyên li qûarkan gelek e.

Girêdanên derve 
 Nobelwergirê Kanadayî 

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kanadayî
Jidayikbûn 1929
Mêr
Jerome Isaac Friedman

Jerome Isaac Friedman (jdb.  li  Şîkago, Illinois) fîzîknasekî DYAyê ye. Sala 1990 bi tevî Richard E. Taylor û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin ku ji ber xebat û lêkolînên wî yên li ser elastîkiyeta kûr a têhna (tîn) elektron û protonan bû. Xebatên wî û Taylor bandorek mezin li ser fîzîka qûarkan kiriye. Herwiha li ser parçeya dendikî Hadronê. Friedman  ji malbateke bingeh-Rûs e. Serî de xwestiye li ser hunerê perwerde bibîne. Heya bigire bo wê bûrs jî girtiye lê paşê biryara xwe dide, dest bi xwendina fîzîkê dike.

Li Zanîngeha Şîkagoyê li cem Enrico Fermi mastera xwe bidawî dike, sala 1953 û doktorayê jî 1956.  Sala 1957 bi tevî Taylor û Kendall, dikeve koma Robert Hofstadter a li Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) ku li wir xebatên xwe yên bipêşxistina bilezkirina partîsîpan dike. Ev lêkolînên wê jê re Xelata Nobelê tîne.

Ji sala 1960î ve ew li Înstîtuta Massachusettes a Teknologiyê Massachusetts Institute of Technology fîzîknas e, sala 1980 dibe gerînendeyê laboratûara fîzîka dendikî (xebatên nûklearê) û di nava salên 1983 heya 1988 jî birêveberê fakûlteya fîzîkê ye.

Sala 1989 bi tevî Kendall û Taylor Panofsky-Xelatê digire.

Mêr
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1930
Fizîknasên amerîkî
Mirovên zindî
Henry Way Kendall

Henry Way Kendall (jdb. 9ê kanûna pêşîn 1926 li Boston; m. 15ê sibatê 1999 li Wakulla Springs State Park, Florîda) fizîknasekî ji DYAyê bû ku guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Kendall li Deerfield Academy û Amherst College dixwîne û sala 1950 dîploma matematîkê digire. Dûv re ew perwerdeya fîzîkê dibîne li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts. Li wir sala payeya doktoriyê werdigire.

Berê li ser pozîtronyum xebatan dike. Bi ketina koma Robert Hofstadter a li Zanîngeha Stanfordê û li wir li SLAC xebatê ve, ew jî bala xwe dide cîhana elektron û protonan. Ew di lêkolînên xwe yên li ser fîzîka energiyên mezin de, bi tevî hevalên xwe yên paşê bi hev re Xelata Nobel a fîzîkê werdigirin, Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor re dixebite.

Xebatên vê komê bandorek mezin li ser teoriyên qûarkan dike ku ew jî riya naskirina cîhana Hadron, Nûkleon û bi giştî fîzîka dendikî hêsantir dikin.

Kendall sala 1990 bi tevî Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor  Xelata Nobelê parve dike.

Sala 1989 Panofsky-Xelatê digire.

Kendall hevdamezirenêrê û bi salan jî serokê Union of Concerned Scientists. bû. Herwiha endamê JASON Defense Advisory Group jî. Kendall ji fotograf û sporta çiyageriyê hez dikir. Ew di ceribandinek noqbûna avê de bi giran birîndar dibe li Florîdayê û jiyana xwe jidest dide.

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Amerîkî
Jidayikbûn 1926
Mirin 1999
Mêr
Nîşabûr

Nîşabûr bajarekî di parêzgeha Xorasana Rezewî de li Îranê ye.
Etarê Nîşabûrî ji vê bajarê ye û tirba wî jî li vir e.

Bajarên Îranê
Xorasana Rezewî
Xorasan
Leon M. Lederman

Leon Max Lederman (jdb.  li Buffalo, New York) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye.

Lederman li City College of New York (lîsans 1943) perwerde dibîne û Zanîngeha Columbia jî didomîne. Sala 1951 xwendina bilind bidawî dike û ji sala 1952 ve li heman zanîngehê dest bi kar dike. Sala 1958 dibe profesor.

Di nava salên 1961 - 1979 wekî gerînende li laboratûarên Nevis kar dike. Sala 1979ê ve îcar jî gerînendetiya laboratûarên Fermilab dike. Vê karê heya sala 1989 birêve dibe. Ji sala 1992 ve li Illinois Institute of Technology dersdariyê dike.

Lederman sala 1988 bi tevî Melvin Schwartz û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin. Sedemê xelatê lêkolînên wî yên li ser neutronan bû. Wî da nîşandan ku gelek cureyên neutrînoyan hene. Herwiha wî sala 1977 li Laboratûara Fermi ja li Illinoisê jî keşfa Bottom-Qûarkan kiribû

1992 bû serokê American Association for the Advancement of Science. Ji sala 1965 ve endamê National Academy of Sciences ye. 1965 xelata National Medal of Science digire û 1982 jî Wolf-Xelat a fîzîkê. 1992 guncavê Enrico-Fermi-Xelatê tê dîtin.

Nivîs
Lederman, Dick Teresi 'The God particle - if the universe is the answer, what is the question?, Boston, Houghton Mifflin 1993, 2006
Lederman, Christopher Hill: Symmetry and the beautiful universe, Prometheus Books 2004
Lederman, David Schramm: From quarks to the cosmos - tools of discovery, Freeman 1989
Lederman The discovery of the bottom quark, upsilon and b-meson, in Hoddeson, Brown, Riordan, Dresden (Hrsg.): The rise of the standard model, Cambridge University Press 1997, S.101-113

Girêdanên derve 
 Rêç şopandin di baxçeyê parçeyan (ne bi kurdî ye)
 Jînenîgariya wî di APSê de 

Mêr
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1922
Amerîkî
Mirin 2018
Melvin Schwartz

Melvin Schwartz (jdb.  li New York; m.  li Twin Falls, Idaho) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 bi tevî Leon Max Lederman û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin.

Jiyan û xebat 
Ew di dema krîza mezin a aboriyê ya cîhanê de mezin bû li bajarê New York City û perwerdeya xwe li Bronx High School of Science kir.

Sala 1953 lîsansa xwe bidawî dike û sala 1958 dibe doktorê fîzîkê li Zanîngeha Columbia, ku paşê fîzîknasê mezin Isidor Isaac Rabi birêveberiya wê fakûlteyê dike.

Di heman demê de ji 1956 heya 1958 li Brookhaven National Laboratory jî dixebite.  Schwartz sala 1958 dibe asîstan profesor li Zanîngeha Columbia. Sala 1963 ew êdî profesor e. Tsung-Dao Lee yek ji hevalên wî yên xebatê ye ku Nobelwergir e, di lêkolînan de piştgiriya wî dike.

1966, piştî 17 salên xwe yên li Columbia, diçe Zanîngeha Stanford, ku wê demê li wir teknîka bilezkirina parçeyên atomî hatibû çêkirin, ango SLAC. Ew li wir tevlî pirraniya lêkolînên girîng û mezin dibe.

Di salên 1970yî de Digital Pathways dadimezirîne û ji sala 1970 heya 1991 serokatiya wê dike. 1991 heya 1994 cihgirê gerîndeyê xebatên fîzîka energiyên mezin û fîzîka dendikî ye li Brookhaven National Laboratory. Di heman demê de li Columbia dersdariya fîzîkê jî dike.

Ji sala 1975 ve endamê National Academy of Sciences bû.

Li ser girîngiya wî
Schwartz The early history of high energy neutrino physics, in Hoddeson u.a. (Hrsg.) The rise of the standard model, Cambridge University Press 1997

Girêdanên derve 
 Jînenîgarî (îngîlîzî)
 Jînenîgariya wî li APS 

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1932
Mirin 2006
Jack Steinberger

Jack Steinberger (jdb. 25ê gulanê 1921 bi navê Hans Jakob Steinberger li Bad Kissingen - m. ) fizîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Malbat 
Bavê wî Ludwig Steinberger – yek ji 12 zarokên bazirganê dewaran bû ji Schonungen – ji sala 1896 ve wekî şefê koroyê û mamosteyê olê yê civaka Cihûyan kar dikir. Diya wî Berta Steinberger, ji malbateke şerbetfiroş a Nürnbergê bû, Malbata May.

Jiyan 
Jack Steinberger di xortiya xwe de ji sala 1931 heya 1934 diçe dibistana amadeyî Dibistana Amadeyî ya Kissinger ku niha bi navê wî tê binavkirin, Jack-Steinberger-Gymnasium. Beriya ku terora Nazî dstpê bike malbat herdu lawên xwe, Jakob û Herbert bo xwendinê dişîne DYAyê Chicagoyê.

Li Chicago Jack Steinberger bo perwerdeya kîmyayê diçe New Trier High School, lê li wir fikra xwe diguherîne werdigerîne ser fîzîkê. 1948 doktoraya xwe li cem fîzîknasê mezin Enrico Fermide, sala 1954 jî dibe profesor liZanîngeha Columbia.

1962 li „Brookhaven National Laboratory“ bi tevî Leon Max Lederman û Melvin Schwartz dest bi xebat û lêkolînan li ser neutrînoyan dike ku ev xebat ji wî û hevalên wî re xelata Nobelê tîne.

Piştî şerê II. vedigere Europa ji sala 1968 ve li CERN dest bi lêkolînên fîzîka parçeyan dike

Di demên dawiyê de bala xwe dida ser kozmosnasiyê û ji bo wê bikaranîna teknîkên nûklear.

Girêdanên derve 
 Dibistana Amedeyî ya Jack Steinberger

Mêr
Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1921
Cihû
Amerîkî
Fizîknasên swîsrî
Johannes Georg Bednorz

Johannes Georg Bednorz (jdb.  li Neuenkirchen a parêzgeha Steinfurt) fîzîknasê Alman e. Sala 1987 Xelata Nobel a fîzîkê digire.

Jiyan 
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî ya bi navê Martinum li Emsdettenê, sala 1968ê bo xwendina kîmyayê xwe li zanîngeha bi navê Westfälischen Wilhelms-Universität a li Münsterê ye qeyd dike. Serî de bisernakeve û xwe li beşa mîneralogiyê dinivîsîne. Doktoraya xwe li cem Prof. Wolfgang Hoffmann di warê krîstalografiyê de dide.

Havîna sala 1972 Bednorz bo cara yekemîn li IBM Zurich Research Laboratory a li Rüschlikon wekî xwendekarê havînê kar dike.

Sala 1982 li IBM dest bi kar dike û ji sala 1983 ve jî dest bi lêkolînan dike. Bi giranî li ser fîzîka energiyên mezin radiweste ku ev xebatên wî jê re Xelata Nobelê tîne.

Mêr
Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1950
Mirovên zindî
Karl Alexander Müller

Karl Alexander Müller (jdb. 20ê nîsanê 1927 li Basel) fîzîknasekî Swîsreyî ye.

Müller sala 1987 bi tevî Johannes Georg Bednorz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku herdu bi hev re li ser fîzîka energiyên mezin lêkolîn kiribûn.

Ji xeynî karê xwe yê li IBM û nivîsarên li ser fîzîkê ji sala 1970 heya 1994 wekî profesor dersdarî kiriye li Zanîngeha Zurîhê.

Berhem 
 (bi J.G. Bednorz): Possible High Tc Superconductivity in the Ba-La-Cu-O System. Di: Zeitschrift für Physik (Kovar bo fîzîkê). B: Condensed matter Band 64 (1986) S. 189–193. . (Volltext). 
 Paramagnetische Resonanz von Fe3+ in SrTiO3 Einkristallen. Diss. ETH Zürich 1958. (Abstract).

Fizîknasên swîsrî
Mêr
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1927
Mirin 2023
Çiya (kovar)

Çiya, navê kovara pêşîn a bi zarê badînî (kurmanciya jorîn) bû. Di sala 1970'yî de li Hewlêrê  bi kurdî û erebî derketiye û sernivîserê kovarê mamoste Bedirxan Sîndî bû. Di karê vejandina zimên û pêşketina bizava çandî û rewşenbîrî ya Badînan de roleke giring lîstiye.

Çavkanî
Şivan Elî Adem, "Êkemîn kovara kurdî bi zarê kurmanciya jorî (badînî) di pêdaçûneka kurt da". Evro, 23/04/2008, hejmar 235, Dihok.
Çavmarka tilîper

Melajoya tilîper an jî çavmarka tilîper (Asparagus filicinus) riwekek ji cureyên melajoyan, ji malbata Asparagaceae. Melajo pincareke biharê ye, li Kurdistanê bi taybetî li cihên bilind aj didin. Ev cure gelek kêm tê dîtin.

Melajo bo xwarinê tê berhevkirin. Li Ewropa û gelek deveran çandiniya wê tê kirin. Hin kes bawer dikin ku melajo bo pirsgirêkên împotansiyê (kêmbûn di potansiyela seksê de) bikêr e. Ev agahî bawerî ye, ya rast bijîşk dizanin. 

Dibêjin ev cureyê melajoyê ji cihên bilindiya wê ji rûyê avê 1.200 - 3000 metro ne hez dike. Li Hîmalaya, Çîn, ew deran gelek e. 

Çavmark
Çavmarka xelekî

Melajoya xelekî, melajoya pelxelek, çavmarka xelekî (Asparagus verticillatus) cureyekê melajoyan e (Asparagus) ji malbata Asparagaceae.

Belavbûn 
Melajoya xelekî li Kurdistanê gelek e. Herwiha li Qefqas, Îran, Rûsya, navenda Asya, Anatoliya û Balkan jî tê dîtin û herwiha li Ewropa û Rûsya çandiniya wê jî tê kirin. Ev melajo ji axa avî hez dike, li perên rûbaran hene.

Çavkanî 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008. ISBN 978-3-8274-0918-8 (bi Almanî ye)

Çavmark
Çavmarka narîn

Melajoya narîn an jî çavmarka narîn (Asparagus tenuifolius) cureyek melajoyan e (Asparagus) ji malbata Asparagaceae.

Vorkommen 
Li başûrê Ewropa, Anatoliya, Kurdistan, Balkan, Awistriya tê dîtin. Ji bilindahiya 1.300 metro hez dike. Di nava daristanan, cihên tavî de divê mirov lê bigere. Li Ewropa, Rûsya, bakurê Amerîka çandiniya wê jî tê kirin. 

Çavmark
Çavmarka pûrtik

Melajoya pûrtik, melajoya baweşînok, melajoya bajen , çavmarka pûrtik (Asparagus setaceus) yek ji cureyên melajoyan e (Asparagus), ji malbata Asparagaceae.

Belavbûn 
Ev cure ji rojhilatê Afrîkayê, ji cihên tropîkal belav bûye. Li Ewropa, bakurê Amerîkayê çandiniya wê jî tê kirin. Ji daristan hez dike.

Çavkanî 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (bi almanî ye)

Çavmark
Çavmarka çorsane

Melajoya çorsane (Asparagus pseudoscaber) cureyek ji melajoyan e (Asparagus), ji malbata Asparagaceae.

Belavbûn 
Li başûrê Ewropa, Romanya, Serbistan, Rûsya gelek e. Ji cihên nermhewa û axa wê bi xîz hez dike.

Belege 
 Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (bi almanî ye)

Melajoyan
Muhsin Yazıcıoğlu

Muhsin Yazıcıoğlu (jdb. 1954 li Şarqije; m.  li Gurgum) parlementer, siyasetmedarekî tirk û serokê partiya neteweperest BBP'yê bû.

Jiyan 
Muhsin Yazıcıoğlu di malbateke cotkar de hatiye jiyanê. Perwerdeya bingehîn li Şarqijeyê dibîne û ji sala 1972 ve li paytext Enqereyê dest bi perwerdeya veterîneriyê dike.

Hêj di ciwaniya xwe de tevlî Gurên Boz (Bozkurtlar) dibe û li dijî çepgir û Kurdan têdikoşe. Di demekê kurt de dibe yek ji kadroyên sereke yên MHPê û li cem serokê MHP û Bozkurtlaran Alparslan Türkeş cih digire. Di cûntaya 12ê îlonê (1980) de bo demekê tê girtin.

Ew xwe ji MHPê diqetîne, partiya xwe dadimezirîne, BBP. Gorî MHPê hinekê bêhtir meyla ol û Osmanîperweriyê die. 25ê adara sala 2009 di qezayek babirokê de jiyana xwe jidest dide. Hin dibêjin ev qeza nebûye kujerî bû, ew xistine dafikê (kendê).

Muhsin Yazıcıoğlu marî bûbû û bavê du zarokan bû.

Hin agahî 
 Muhsin Yazıcıoğlu sala 2005 li ser lînckirina Kurdan wiha gotibû: „Heger dewleta me bi xwe nikaribe me biparêze [...], gel jî êdî nikare tehemûl bike. Mafê gel heye bo ewlekariya xwe tevbigere (ango kujtin û lînckirina Kurdan pesinand).“
 Dema behsa têkiliyên partiya wî û kujtina Hrant Dink hat rojevê, Yazıcıoğlu got, „hêzên navneteweyî berpirsiyar in“.

Çavkanî 

Mêr
Tirk
BBP
Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1954
Mirin 2009
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Abdullah Çatlı

Abdullah Çatlı (jdb. 1ê hezîranê 1956 in Nevşehir; m. 3ê çiriya paşîn 1996 li Balıkesir) yek ji rastdarîkalên (zêde-rastgirên) navdar ên dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) bû. Di nava giregirên Gurên Boz (Bozkurtlar) û mafyaya rastgir de cih digirt. Li Tirkiye û derveyê wê gelek doz li wî hatibûn vekirin ku wî organîzasyona narkotîkê jî dikiriye.

Biyografî 
Çatlı li parêzgeha Nevşehir a li Kappadokya ye, mezin bûye.

Bi tevî Haluk Kırcı tevlî Komkujiya Bahçelievler dibin (9ê çiriya pêşîn 1978 ku heft alîgirên Partiya Karkerên Tirkiyeyê jiyana xwe jidest dabû, dibe.

Dibêjin di Şerê Sar de Tirkiyeyê bi pereyan carnan ji Bloka Sosyalîst re alîkarî kiriye ku bi tevî Mehmet Ali Ağca, wî jî li Ewropa xebat kiriye.

Çatlı sala 1996 di qezayek otomobîlê de jiyana xwe jidest da ku ev qeza bi navê Skandala Susurluk tê binavkirin. Di heman otomobîlê de giregirekî polîs Hüseyin Kocadağ, serokê cerdevanan Sedat Bucak jî hebû.

Çavkanî 
 Soner Yalçın û Doğan Yurdakul: Reis - Gladyo'nun Tetikçisi / Reîs - Kujerê Gladioyê; Weşanxaneya Doğan Kitap, ISBN 975-293-093-X (Di pirtûkê de bal ji Ergenekonê tê dûrxistin, mirov dikare bêje pirtûkek dezînformatîv e)
 Hakan Türk: Abdullah Çatlı Kimdir?; Weşanxaneya Akademi Yayıncılık, ISBN 979-975-8208-00-4 (bi tirkî, danasîn û jînenîgarî)

Rastradîkalîzm
Ergenekon
Kujerî
Jidayikbûn 1956
Mirin 1996
Mêr
Kesire Yıldırım

Kesire Yıldırım (jdb. 21ê çiriya pêşîn a 1951, li Dep a Mezrayê), endameke berê ya PKKê û hevjîna berê ya serokê PKKê Abdullah Ocalan e. Di 1988an de ji ber nakokiyan ji PKKê vediqete, diçe Ewropayê.

Jînenîgarî 
Bi malbatî ji Dêrsimê ne. Di salên 1940î de malbata wê ji Mêzgirê bar dikin Depê. Ew ji kurdên kirmanckîaxêv in. Kesire ji şeş zarokan a mezintirîn e. Di sala 1973an de dibistana amadeyî li Xarpêtê bi dawî dike. Bo demekê li gundek Depê mamostetiyê dike.

Di 1974an de li dibistana bilind Gazi ya li Enqereyê, di beşa çapemenî-weşanê (bo rojnamegeran e) de dixwîne. Di sala 1978an de ji beşa radyo-televîzyonê dîplom digire. Sê meh şûn de bi Abdullah Öcalan re marî dibe.

Herçendî êdî ne di nava siyasetê û têkoşîne de be jî, ji ber ku wextekê hevjîna Ocalan bûye, rayagiştî jiyana wê mereq dike, navê wê gelek caran di medya û çapemeniyê de cih digire.

Çavkanî 

Jinên kurd
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1951