nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Wolfgang Berner

Wolfgang Berner (jdb. 1944 li Viyana) psîkiyatrîst û psîkoanalîstekî awistrî ye.

Berner ji sala 1995 heya avrêla 2010 profesor û gerînendeyê înstîtuta bo lêkolînên zayendîtiyê Forensische Psychiatrie ye.

Bi taybetî û giranî li ser pedofîlîyê radiweste. Ji aliyê dadgehan ve bi fermî wekî pispor û zanayê nexweşiyên zayendîtiyê û cezakirina wan tê nasîn.

Ji sala 1984 heya 1993 Berben serokatiya komeleya psîkoanalîzê ya Viyanayê dike. Sala 1993 Sigmund-Freud-Nîşanê digire.

Wolfgang Berner birayê derhêner Dieter Berner e. Marî bûye (zewiciye), du keç û lawek wî heye.

Weşanên bijartî 
 Psychodynamische Psychotherapie bei Delinquenz (2008) (almanî)
 Sexualstraftäter behandeln: mit Psychotherapie und Medikamenten (2007) (almanî)
 The benefits of sexual offender therapy (2006)
 Sexualstörungen (2005) (almanî)
 Sexualität – zwischen Phantasie und Realität (1997) (almanî)
 Verlaufsformen der Sexualkriminalität (1986) (almanî)

Psîkiyatrîstên awistirî
Psîkoanalîstên awistirî
Bijîşkên awistirî
Jidayikbûn 1944
Mêr
Artêş

Artêş, sipa ji hêzên çekdarî yên dewlet an gelekê re tê gotin. Di heman demê de ji bo hêza çekdarî ya herî mezin jî tê bikaranîn. Ji wê biçûktir, parartêş e.

Pirranî hêzên çekdarî yên dewletekê tîne bîra mirov. Armanca artêşê parastina welat e. Ji bo welat biparêze û serî bi artêşên dijmin an dagirker re derîne, xwe di gelek awayan de birêxistin dike.

Dîrok 
Bingeha artêşan di dema antîk de hatiye avêtin. Berê mirovan xwe ji xwezayê û êlên din diparast. Bi derketina çînan ve, di nava civakê de nakokî û desthilatî li ser mirovan xwe didin der. Çînên serdest bo berjewendiyên xwe, hêzên xwerû bo parastin û şer avakirine. Artêş wiha derketine.

Sumerî, Împeratoriya Roma, Medî, Grekî û Egîptiyan bingeha artêşên niha hene, avêtine. Bi taybetî Romayiyan. Di serdema navîn de artêşên feodalan ji xeynî berjewendiyên xwe, bo ol û baweriyan jî artêş bikaranîne.
 
Heya sedsala 17. ji bo artêşan newêrekî, cengawerî, merdî û xurtî girîng bû. Di bijartina eskeran de bala xwe didan van pîvanan. Lê dûv re dîsîplîn, taktîk, bilezî û teknîk jî ket rojeva artêşan. Eniyên nû yên şer, yekîneyên nû diviyan.

Di serdema 19. de, fransî, rûs, japon û almanan hunera şer gelek bipêş xistin, di sazkirina artêşan de teknîk û perwerdeyên nû derxistin. Bi giştî artêş bipêş xistin.

Di serdema 20. de çekên kîmyayî, atomî û biyolojîk hatin îcad kirin. Giraniya şer ket ser teknîka çekan. Mirovahiyê du şerên cîhanî kirin. Bi dehmilyonan kes mirin. Tevkujî, komkujî û nîjadkujî bûn. Hejmara eskeran hatin kêmkirin, ji dêl wan ve teknîka çekan bû girîng.

Artêş ne tenê bi dijminan re şer dikin 
Li welatên parzemîna Amerîkayê, Tirkiye, rojhilata navîn û Afrîkayê artêşan dest danîn ser xwermendê jî. Li gelek welatan cûntayên leşkerî hatin ser desthilatiyê. Gelê xwe kirin bin desthilatiya xwe. Herwiha dest avêtin aborî, çand û hunerê jî. Bi sedhezaran hevwelatiyên xwe kuştin, êşkence kirin. Cûnta hêj jî bidawî nebûne.

Artêşên nûjen 
Artêş ji 4 heya 6 parartêşan pêk tê. Ji aliyê orgeneralan ve tê birêvebirin. Artêşên nûjen ji sê beşan pêk tê: Hêzên bejayî, hêzên esmanî û hêzên deryayî. Herwiha hêzên sîxurî, hêzên teknîkî, hêzên tenduristiyê, jandarmê ûêd jî hene û girêdayî serfermandariyê ne.  

Li hin welatan artêş wekî "artêşa neteweyî, artêşa gel, artêşa sor, artêşa azadiyê hwd" jî tên binavkirin.

Artêşên gerîllayî 
Pirraniya welatan bi hêzên çekdarî yên neteweyî, hêzên gerîllayî azad bûbin jî, bêjeya artêşê pirranî ji bo artêşên dewletan tê bikaranîn. ARGK, HPG artêşên gerîllayî ne. Artêşa Sor ji awayê gerîllayî derbasê artêşa bipergal û fermî bûye.

Hin mînakên wê 
 Heer (Bundeswehr) an Deutsches Heer, Artêşa Almanyaya Federal
 Bundesheer an Österreichisches Bundesheer, Artêşa Awistriyayî
 Artêşa Tirk, Artêşa Romê
 Artêşa Perûyê (Ejército Del Perú)
 British Army, Artêşa Brîtanî
 Artêşa DYAyê (United States Army)
 Artêşa Fransayê, (Armée de Terre)
 Artêşa Îtalyayê
 Artêşa Spanyayê (Ejército de Tierra)

Çavkanî 

Artêş
Parartêş

Parartêş, wekî ji navê wê kivşe ye, parek ji artêşan e. Ji artêşê biçûktir e. Ji sê-çar firqeyan, qewtên eskeran pêk tê. Gelek parartêş digihên hev, artêşekê pêk tînin. Ji aliyê marşalan (korgeneral) ve tên birêvebirin. 

Ji 40 heya 80 hezar eskeran pêk tê. Sedsala dawî de teknîkên çekan gelek bipêş ketine, di şerên niha de yekîneyên biçûk û operatîv tên bikaranîn. Parartêş kêm tê bikaranîn, bi taybetî di operasyonên leşkerî yên cengên biçûk de. Carnan NATO parartêşan ji welatên endam lidardixe. 

Bingeha parartêşan Napoléon Bonaparte avêtiye. Fransayî û almanan ev sazûman dewlemend kirine. Beriya sala 1914 parartêş ji herî zêde du firqeyan pêk dihatin.

Yekîneyên leşkerî
Firqe

Firqe, dîvîzya yekîneyeke leşkerî ye. Ji artêş û parartêşê biçûktir, ji lîwayê (brîgadê) mezintir e. Dikare tevahiya çekên ji bo şerê plankirî ne, bikarbîne. Gorî pêdiviyan di tevahiya  cureyên artêşê de, firqe tên sazkirin. 

Ji 10 heya 30 hezar eskeran pêk tê. Fermandariya wê, generalê major (majorgeneral) dike. Generalê major ji aliyê rutbeyê ve di ser generalê lîwayê re ye.

Hin ji cureyên dîvîzyayan (firqeyan) 

 Firqeya panzeran
 Firqeya çetirbazan, sîwaneyan, paraşûtan
 Firqeya hêzên esmanî
 Firqeya hêzên deryayî

Girêdanên derve 

Yekîneyên leşkerî
Gola Ohrîdê

Gola Ohrîdê (Makedonî: Охридско Езеро "Ohridsko Ezero" - Albanî: Liqeni i Ohrit), goleke li Balkanan di nêvbera başurê rojavayê Komara Makedonyayê û rojhelatê axa Albanyayê de ye ku di nav herêmeka çiyayî de dimîne. Ji aliyê ajalên ku avê de dijîn de ekosîstema Ohrîdê û derdora wê de 200 zêdetir cinsên benderuhê ku mexsûsê wir in hene. Gol bi kûrahiya xwe ya 286 mêtro yê ve, di hemû Ewropayê de gola herî kûr tête hesibandin. Bilindahiya wî ya ji asta behrê 698 metreye. Piştî ku gol hêla UNESCOyê ve di sala 1979 de tevî Kelepora Cîhanê bû, girîngiha golê bêtir zêde bû. Di sala 2010 de NASA yê navê Ohrîdê navê goleka Tîtanê kir ku seyareya herî mezin a Satûrn ê ye.

Galerî

Çavkanî 

Komara Makedonyayê
Gol
Albanya
Pêçiyên Bûkê

Pêçiyên Bûkê (bi latînî: Sempervivum sp.) navê cinsê kulîlkên ku biharan piştî ku berf dihele şîn dibe ye. Li cîhanê nêzîkê 40 cureyên wan hene. Bi gelemperî cih û warên bilind de derdikeve. Kûlîlk heta payîzê jî hêşîn dimîne û bi gelemperî havînan de kûlîlk vedide. Pelgên wê pir bi avin û têne xwarin. Ji ber ku pelgên wê avê hundirê xwe de dikare bihewîne demên ku baran nabare an jî demên zehf germ de jî pelgên wê naçilmisin. Bi xwe cihên bilind û bi kevir derdikevin.

Habîtat 
Pêçiyên Bûkê ji Marokoyê heta Îranê, li ser xeta çiyayên Îberiyayê, zincîreçiyayê Alpê, çiyayên Balkanan, Tirkiyeyê û çiyayên Ermenîstanê, li parçeyekî bakurê rojhelatê çola Seharayê, û Qefqazê hêşîn dibe. Ji ber ku dikarin hundirê pelgên xwe yên bigoşt de avê veşêrin, ew bi rihetî dikarin nav kevirên ber  tavê de, cihên bikevir de, di nêv çiya û zozanên bilind de çeng vedidin.

Binavkirina kurdî 
Ji ber ku serê pelgên wê sor in kurdan ew şibandine pêçiyêbûkê, bûka ku serê pêçiyê wê hinekirî û bedew.

Navê kûlîlkê bi latînî 
Sernavê cinsê van kulîlkan ku wekî Sempervivum tête zanîn, xwe ji zimanê latînî digre. Ew nav sernavê famîleya Pêçiyêbûkê ye. Ji ber ku, bi zimanê zanistê de Semper (herdem) û vivus bi wateya (jîndar) e. Ji bo supervivuma, kulîlka ku ‘’herdem jînbar’’ tê gotin. Çimkî ev kulîlk, mînanî darê merxê dikarin hemû demsalan hêşîn bimînin û şert û mercên dijwar ên mezinbûnê de berxwe bidin. Lê hin dewerên ku berf zehf lê dibare de, ew piştî kûlîlkvedanê nikarin ji ber serma zivistanê talmîş bidin.

Riweka baxçe 
PêçiyêN Bûke bi awayekî belawbûyî ji bo xemilandina şaneşîn û  baxçeya tê bikaranîn. Supervivum ji bo şaneşîn û bostana zehf popûler e. Çimkî ew zêde xwedikirineka taybet naxwaze, tenê ger zêde zehf meruzê tavê nebe an jî rastê sir û seqemeka hişt neyê. Ji vê yekê pê de, hema hema  li dijî hemû şert û mercên zehmet dikare hêşîn bibe.

Galerî

Çavkanî 

 http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=79440&PTRefFk=7200000
 http://www.kadel.cz/flora/e/kvCard.asp-Id=5309.htm

Kulîlk
Zahidê Gîlanî

Zahidê Gîlanî an jî Şêx Îbrahîm Zahid Gîlanî (jdb. sala 1216 - m. sala 1301, navê wî bi tevahî: Tajdîn Îbrahîmê kurê Rûşenê mîrê Kurdê Sencanî) damezrînerê terîqeta Zahidiye ye. Di sedsala 13'an de mirovekî dînî yê sereke bû ku niha gora wî li Lahîcana parêzgeha Gîlanê ye û mîna ziyaretgehê ji aliyê mirovan ve tê ziyaretkirin û rêzeke mezin jê re tê girtin.

Kalikên wî di sedsala 11'an de ji sedema dagirkeriya Selçûqiyan ji Sencana Xoresanê koçî Gîlanê kirine. Gîlanî ji sedemên dînî di serdema Îlxanîyan de xwedî hêzeke mezin bû.

Gîlanî mamostetiya gelek mirovan kir. Yek ji wan Safiyedînê Erdebîlî ye ku navê împaratoriya Sefewiyan ji navê wî tê. Gîlanî keça xwe Bîbî Fatime bi Erdebîlî re zewicandiye. Piştî Gîlanî terîqeta Zahidiye ji aliyê Safiyedînê Erdebîlî ve şîroveyên nû lê hatine zêdekirin û mîna Terîqeta Sefewiye hatiye binavkirin. Piştî Erdebîlî terîqeta Safewiye xurttir bû ye û bi şêxîtiya kurê wî Sedredîn Mûsa domkiriye. Bi rêzê Eledîn Elî, Şêx Îbrahîm, Şêx Cûneyd û bavê Şah Îsmaîl Şêx Heydar rêbertiya terîqeta Sefewiye kirine. Bi rêya şagirtên Şêx Gilanî , terîqeta Zahidiye bandora xwe li gelek civakên welatên misilman kiriye. Li Tirkî terîqetên Bayramî û Celvetî li ser bingeha ramanên Şêx Gîlanî hatine sazkirin.

Çavkanî

Girêdane dervê 
 Gotara Zahid Gîlanî ya Wîkîpediya

Bibliyografî 
 Jan Rypka, History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company. ISBN 90-277-0143-1
 Monika Gronke, Derwische im Vorhof der Macht. Sozial- und Wirtschaftsgeschichte Nordwestirans im 13. und 14. Jahrhundert. Wiesbaden 1993

Terîqeta Sefewiye
Mirin 1301
Jidayikbûn 1216
Jidayikbûn 1218
Sefiyedînê Erdebîlî

Şêx Sefiyedîn Îsheqê Erdebîlî, (z. 1252 - m. 1334) kurdekî navdar e ku terîqeta Sefewiye ava kiriye û navê dewleta Sefewiyan ji navê wî tê. Şagirtê Şêx Zahid Gîlanî yê damezrînerê terîqeta Zahidiyeyê bû. Melayekî pir zana bû. Sefiyedîn Îsheq dibe kalikê Şah Îsmaîl. Şêx Erdebîlî bi zimanê azeriya kevn (pir nêzîkî kurdî ye) û farisî helbest nivîsandine. Tê gotin ku Erdebîlî bi kurdî jî helbest nivîsîne. Helbestên hatine parastin binavê Dubeytî tên nasîn.

Li gorî Mînorskî, kalikê Şêx Erdebîlî mirovekî zengîn bû ku li Gilanê dijiya. Piştre jî qralên kurd herêma Erdebîlê dane wî. Li ser nivîsekê secera Erdebîlî halo hatiye nivîsandin : Şêx Sefiyedîn Ebû Fetah Îsheq kurê Şêx Emîn Cebraîl kurê Salih Qudbedîn Ebûbekir kurê Selahedîn Reşîd kurê Mihemed Hafizê Kelamellah kurê Cewad kurê Pîroz Şahê Kurdê Sencanî (Pîroz Şah Zêrînê Sencanî).

Çavkanî 

Kurd
Dewleta Sefewiyan
Terîqeta Sefewiye
Jidayikbûn 1252
Mirin 1334
Kurdên sedsala 13an
Kurdên sedsala 14an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Pîroz Şah Zêrînkuleh

Pîroz Şah Zêrînkuleh an jî Pîrozê Kurd ê Sencarî ji pileya heftem dibe kalikê Safiyedînê Erdebîlî. Li gorî pirtûka Silsilat-ol-nasab-i Safawiya Pîroz Şah neviyê îmamên Şîayan e. Ew neviyê Mûsayê Kazim e ku ew ji nav 12 îmamên şîa yê heftem e. Her wiha li gorî hin çavkaniyan Pîroz Şah di sedsala 11'an de ji Kurdistanê koçî Erdebîlê kiriye.

Çavkanî

Kurd
Misilman
Dîroknasên kurd
Dewleta Sefewiyan
Kurdên sedsala 11an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Fistiqa kajû

Kajû an jî Kajo (Anacardium occidentale), riwekeke dara ya fêkiyan e ji famîleya kizwan/darbenîşt tê hesibandin. Hinek jê re dibêjin “gûz” hinek jî dibêjin “fistiq”. Fêkiyek di welatên tropîkal de hêşîn tê. Dara wê 10-12 m bilind dibe û bi qasî 30 salan temenê wê heye. Dara wê pelên xwe naweşîne. Hinekî dişibe dara pirteqalan. Pelên wê ji aliyê derve keskê biriqok, di hindûr de hinekî mat û kulîlkên wê zer in. Fêkiya wê wek sêvek sor û sernişîv e, di binê fêkiya wê de fistiqek heye. Ango darek du fêkî ye. Li welatên ku hêşîn dibe ji dara wê fêkiya wek sêvê, fistiqa binê wê bi gelek cûreyan tê xebitandin.

Welatê fistiqa kajû Brezîlya ye. Ji wir derbasî welatên din yên tropîkal bûye. Dîroka wê baş nayê zanîn, lê bi hezaran salane ji aliyê rûniştevanên xwecihî wek fêkî, derman û çerez dihat xebitandin. Tiştê tê zanîn Spanyol û Portekîzan di sedsala 16'an de bi xwe re birine Afrîka rojava û Hindistanê û li wan deveran jî derbasî welatên din bûye. Welatên ku herî zêde lê tên çandin Hindistan, Brezîlya, Angola, Mozambîk in.

Çavkanî 

 Agahî di derbarê kajû de

Girêdanên derve 

Famîleya sincan
Fistiq
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Reşreşk

Reşreşk an hebreş (Nigella sativa), cureyek e hêşînahî ye ku ji famîleya  giyaziviran (ranunculaceae) kulîlka dawetê) tê hesibandin.

Şayîs 

Bejna wê 20 – 80 cm bilind dibe. Pelên wê li ber navtengê derdikevin, kesk an jî hinekî zerane bi awayek guherbar derdikevin û dişibin yên sibitê (Lepidium sativum). Kulîlkên wê spî, peyaziyane yan jî binevşî ne. Pelên kulîlkan dilane yan jî hêkane ne. Di derdorên nava kulîlkê de 30 -50 tozdankên dolkirinê hene. Fêkiya wê wek qapsûlek girover, ji 5-6 dûzî, di serê her dûzî de tîrikek wek antênên radyoyan heye û dişibe ya xaşxaşê . Di nava wê qapsûlê de bizrek hûr û reş heye. Ji wî bizrî re “reşreşk” (an jî kunciyên reş) tê gotin.

Gelek cûreyên reşreşkan hene . Lê yên herî navdar  misrî, şamî, afrîkî û yên kûvî ne (çolî-bejî) . Têdahiyên wan heme-heme wek hev in. Tiştên wan ên ji hev cuda, rengê kulîlkan û bilindahiya bejna wan in.

Bikaranînên bijîşkî 

Ji reşreşkê rûn tê derxistin û ji bo gelek cûreyên dermanên xweristî di sanayiya dermanan de tê bikaranîn.Rûn an zeyta reşreşkê ji aliyê kîmyayî ji elementên din peyda dibe: tirşiyê linoleyîk(18.2), thymoquinone, dithymoquinone, melansîn, nigelîn, damasenîn û tanînan. Melansîn dibe jehrî ku bi qasiyên pir were bikaranîn. 
Herwiha wek biharbêhn (biharat) ji bo çêjin û tamxweşkirinê li ser hemû cûreyên xwarinên hevîrî tê reşandin.

Çavkanî 

 Agahî di derbarê reşreşkê de

Girêdanên derve 

 Nigella sativa
 Nigella from The Encyclopedia of Spices

Biharat
Famîleya adirgeyan
Bîbera reş

Bîbera reş an jî filfilê reş (Piper nigrum) hêşînahiyek daran e û ji famîleya bîberên reş (Piperaceae) e.

Şayes 

Bejna wê 5- 10 m bilind dibe. Bi kêmanî 100 cûreyên wan hene û li dar û dîwarên derdora xwe diale. Pelên wê hêkane yan jî dilane ne. 8-16 cm dirêj 5- 10 cm fireh in. Aliyê derve keskê tarî, yên hûndir keskê vekirî ne û pelên xwe naweşîne. Kulîlkên wê spiyê hûrik 50-150 lib bi hev re li ser koçanekê ne. Fekiya wê ya hûrik berê kesk, sor û paşê jî zer dibe.

Bikaranîn 

Ji bo biharbêhn (biharat), çayê, tentûr, dermanên xweristî, rûnê wê ji bo tedawiyên aroma tê bikaranîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Agahî di der barê bîbera reş de
Bîber
Famîleya bîberên reş
Biharat
Riwek
Gijnîj

Gijnîj an jî Şemujek (Coriandrum sativum) hêşînahiyek, riwekek ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae yan Umbelliferae) e. Giha û yeksalane ye. Du cureyên wê hene. Çandinî (kedî) û kûvî (bejî). Hêşînahiyek bêhnnexweş e. 

Bejna wê 20- 80 cm bilind dibe. Belgên wê keskê vekirî û 3 pirt wek bexdenûsan e. Kulîlkên wê di gupikên çîqan de dibişkivin, 10-20 lib bi hev re sîvankekê pêk tînin, hêkane û sernûxîn in. Rengê kulîlkan spî û peyazî ne. Fêkiya wê girover, rengê wan reş, esmer an jî qehweyî ne. Ji gijnîjê çay, dermanên xweristî, ji rûnê bizrê wê ji bo tedawiyan aroma, bizrê wê jî wek biharbêhn (biharat) tê xebitandin.

Galerî

Çavkanî 

 Agahî di derbarê gijnîjê de
 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî

Famîleya bexdenûsan
Biharat
Gulberojk

Gulberojk , gula berbiro, veraroj an jî gula berberoj riwekeke gulan e û ji famîleya beybûnan tê hesibandin. 

Bejna wê 1- 3 mitroyan bi tîrane li ser navtengekê bilind dibe. Li serê gupikê gulek mezin bi qasî firaxekê ku firehiya wê di navbera 10- 40 cm diguhere çêdibe. Ew gul, roj bi kîjan alî ve bizîvire ew jî bi wî alî ve dizivire. Lewre jê re gulberoj tê gotin. 

Belgên wê keskên tarî û rimane ne. Kulîlkên wê zer in, di nava kulîlkan de navikek heye ew navik ji dendikan dagirtî ye û rengê dendikan gewr û reş û spî ne. Di nava dendikê de kakilek heye. Ew kakil di fabrîqan de tê dewisandin, rûnek jê tê derxistin û jê re dibêjin rûnê gulberojê. Dendikên wê jî wek çerez tên xwarin. Ji gulberojê çay, tentûr, dermanên xweristî û ji bo xwarin, selete û masajan rûn tê çêkirin.

Çavkanî 

 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
 Agahî di derbarê gulberojkê de

Famîleya stêregulan
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kuncî

Kuncî (sesamum indicum), riwekeke dexla, ji famîleya kunciyan e. Bejna wê 50 – 150 cm bilind dibe û kêm caran çik jê diçin. Pelên wê 5-10 cm dirêj  3-5 cm fireh, şiklê wan rimane yan jî hêkane ne û rexên wan rast an jî xetxet in. Kulîlkên wê yên wek kovikan di binê dûxika (boçik-zîlik) wê de bi hevre ne.  

Rengê kulîlkan spî yan jî  peyazî ne, yên binevşî jî hene. Rengê fêkiyan esmer, sor, zer, an jî reş in û fêkiya wê wek qapsûlan e. Di nava wê qapsûlê de 70 -90 heb bizir hene. Ji wan biziran re “kuncî “ tê gotin. Ji 50 %ê wan rûn e. Ew rûn ji bo masajê û ji bo derman û xwarinan tê bikaranîn. Gelek cûreyên kunciyan yên çandinî û bejî hene.

Çavkanî 
 Agahî di derbarê kunciyan de

Riwek
Famîleya kunciyan
Biharat
Pîzpîzk

Pîzpîzk kûlîlkeka bi rengê qîçik e, derdora av, çem û kaniyan da derdikeve. Bakurê Kurdistanê li herêma Serhedê tête dîtin. Bi gelemperî meha ku berf dihele derdikeve, ew meh li gor erdnigariya wê herêmê diguhere. Nîsan û gulanê de kûlîlk vedide.

Kulîlk
Mûz

Mûz hêşinahiyek giyayî yên mezin ji famîleya mûzan e. Li welatên germ hêşîn dibe.

Şayes 
Bejna wê 3- 25 m yan bilind dibe, qurmê wê wek girêkan di nav axê de ne. Pelên wê di navtenga wê de hêşîn dibin û gelek mezin in. Rengê wan kesk in û bi qasî 2 mitroyan dirêj in. Di nava pelê de rehek dirêj, ji wê rehê çep û rastane rehên rîşî jê diçin û di her du aliyan de ditewin, dişibin baskên eyloyan. Ji tayên çikên tewiyayî kulîlk dibişkivin. Rengên kulilkên wê bi gelemperî binevşî ne. Lê yên sor, zer jî hene. Ji wan kulîlkan fêkiyek gûşiyane wek teliyên destan çêdibe. Qaşilek ku berê kesk û paşê jî zer dibe heye. Kêm zêde 100 cûreyên mûzan ên kedî û kûvî hene. Yên herî maqûl û çandiniya wê tê kirin “Gross Michel“ in . Çîkîta jî cûreyek Gross Michel e. Yên çandinî ji ber ku ji bo fêkiya wê zêde berbide, xwediyên wan nahêlin zêde bilind bibin. Piranî di bilindahiya 2 mitroyan de dihêlin. Ji her binekê 200 mûz jê tên hilanîn.

Belavbûn û dîrok 
Welatê mûzê rojavayê Afrîkayê, başûrê Çînê, Hindistan û Awûstralya ye. Dîroka wê baş nayê zanîn, lê berhemên di derheqa mûzê de berî zayinê salên 500-600'an li Hindistanê hatine dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Agahî di derbarê mûzan de

Mêwe
Riwek
Xox (riwek)

Xox an şiftelih (Prunus persica), riwekeke daran ji famîleya gulan e.

Şayes 

Bejna wê 2-8 mitroyan bilind dibe û temenê wê 30 sal e. Kulîlkên wê yên peyazî berî pelên wê vedibin. Pelên wê kesk, dirêj û rimane ne. Fêkiyên wê yên biçûk û mezin hene. Yên mezin bi qasî pirteqalekê ne. Fêkiya wê sor, spî û sorespî ye û serê qaşûlê fêkî wek qedîfeyek hinekî bi pûrt û bêhnxweş e. Goştê fêkiya wê sor, spî û peyazî ye û pir bi avî ye. Di nava wî goştî de dendikek qaşûl girnijok û hişk heye û ew bi kakil e. Lê ew kakil tenê ji bo derman tê xebitandin, wekî din nayê xwarin ji ber ku jehrîdar e. Ji fêkî û kakilê wê rûn tê derxistin. Di bingehê de du cûreyên xwe hene, yên çandinî û yên kûvî. Ji dervayî wan cûreyek din heye jê re teraqî (nektarîn) tê gotin. Lê teraqî ne xox e, bîjiyê alûçe û xox ê ye.

Welatê xoxê Îran e, lê hinek ji ber ku kûviyên wê ne li Îranê lê li Çînê hatine dîtin dibêjin Çîn e.

Dîroka nasîn û belavbûna xoxê 
Dîroka wê baş nayê zanîn, lê tiştên ku tên zanîn 2000 sal b.z. ê li Çîn û Îranê çandiniya wê dihat kirin. Xox li Çînê bûyê sembola nemirinê. Çîniyan serguldank û ferfûrî an porselen bi wêneyên xoxê dixemilandin û hê jî dixemilînin. Misriyan kesên ku biryara kuştina wan didan, dendikên xoxan bi wan didan xwarin û ew jehrî dikirin. Xox ji îranê hatiye Kurdistan, Anatolya, Yewnanistan û ji wir jî derbasî welatên din yên derdora Deryaya Navîn, Ewropa û ji Ewropa jî derbasî deverên din yên cîhanê bûye.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Agahî di derbarê xoxê de 
Gul
Riwek
Fêkî
Lîwa

Lîwa, tîp, brîgad navê yekîneyeke leşkerî ye. Ji firqeyan (dîvîzya) biçûktir e. Ji hengan (alayan) pêk tê. Fermandarê wê generalên lîwayan e. Ji wan re brîgadgeneral jî tê gotin. Generalê lîwayan ji aliyê rutbeyan ve ji generalê major nizmtir e.

Ji 1.500 - 5.000 eskeran pêk tê. Di tevahiya cureyên artêşê de tên sazkirin. Ji bo bikaranîna cureyên çekan ti astengiya wan nîne. Ji aliyê generalekî payenizm ve tê îdarekirin, generalê lîvayan. 

Alman, swêdî, fransî û brîtaniyan brîgad ava kirine, bipêş xistine. Pirranî girêdayî cureyên artêşê ne. Bo mînak girêdayî artêşa esmanî, artêşa bejayî, deryayî ne. Dikarin parçeyek ji firqeyên parartêşek bin an dikarin serbixwe jî bin. Ji ber ku şer bi taktîkan dibe, carnan artêşekê dikare gorî pêdiviyan awayê rêxistiniya xwe biguherîne.

Yekîneyên leşkerî
Heng (artêş)

Heng, alay ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji lîwayê biçûktir, ji gurdanê mezintir e. Fermandariya wê ji aliyê serhengek (mîralay) ve tê kirin. 3-4 gurdan dibin hengek. Heng jî parçeyek ji lîwayan e. 

Ji 1.300 - 3000 eskeran pêk tê. Di her cureyê artêşê de heng hene. Di serdema navîn de di nava pevçûnên keyaniyên Ewropayiyan de cure cure rêxistinîbûnên leşkerî derketiye holê. Yek ji wan jî heng e. 

Di artêşên nûjen de yekîneyên herî biçûk jî dikarin gorî pêdiviyan hemî çekan bikarbînin. Di serdema me de wate û naveroka şer hatiye guhertin, bicihanîna armancan ji ser her tiştê re tê girtin. Ji bo serketinê îro pirranî şerên nûjen tên kirin.

Yekîneyên leşkerî
Gurdan

Gurdan, batalyon, sedpola navê yekîneyeke leşkerî ye. Ji heng (artêş)ê biçûktir, ji liqê (kompanî) mezintir e. 

Di tevahiya cureyên artêşê de gurdan tên sazkirin. Fermandarê gurdanan sedvan (sitwan) e. Jê re serpelê gurdanê jî tê gotin. 

Berê gurdan ji sed eskeran pêk dihatin. Ji ber wê ji fermandarê wan re sedvan ango serê sed kesan hatiye gotin. Gurdanên artêşên nûjen ji 60 - 250 eskeran pêk tên. 

Artêşên nûjen ji komên operatîv pêk tên. Yekîneya herî biçûk jî dikare tevahiya cureyên çekan bikarbîne. Herwiha rêxistinîbûna artêşek jî li gorî pêdiviyên şer dikarin bên guhertin.

Girêdanên derve 

Yekîneyên leşkerî
Liq

Liq, ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji gurdanê biçûktir, ji deste (artêş)ê (desteya poleyan) mezintir e. Ji 30-40 eskeran pêk tê. Di nava tevahiya cureyên artêşan de liq tên sazkirin.

Serbazek payebilind fermandariya liqê dike. Heger armanca şerê liqê tevlîhev û dijwar be, dikare serheng an generalê lîwayê jî fermandariyê bike. Di vir de mîsogeriyek nîne. Her artêş gorî stratejî û taktîkên xwe, xwe birêxistin dike.

Di artêşên klasîk de liqek ji 3-5 deste (artêş)an pêk tên. Heger teknîka çekên liqê bilind be, hejmara eskeran tê kêmkirin.

Yekîneyên leşkerî
Deste (leşkerî)

Deste, manga ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji liqê biçûktir, ji tîm (artêş)ê mezintir e. Berê ji deh eskeran pêk dihat, lewra jî kurdan jê rê deste (ango ji deh kesan pêk tê) gotine.

Di wêjeya devkî de bi rengdêrên wekî, dehpola, dehmovik, şkodra jî bi texmînî behsa desteyên leşkerî tê kirin. Pola gelek caran bo mêr, piya û mêraniyê tê bikaranîn. Movik jî, cihê pêgirtina riman e. Şkodra jî dibe ku ji zimanên rojavayî heya belkî ji artêşên Romayiyan derbas bûbe.

Hêza herî biçûk a artêşê ye. Ji aliyê çawîş (dehbaz) an gorî pêdviyan serbazek ve tê îdarekirin. 

Yekîneyên leşkerî
Tîm (leşkerî)

Tîm, pel, komik, ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a artêşê ye. Ji wê mezintir, deste (artêş) e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike. 

Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.

Yekîneyên leşkerî
Lîsteya hêzên çekdar ên cîhanê

Ev lîste hêza welatên serbixwe yan statûya wan ji aliyê peymanên navnetweyî hatiye naskirin, dide nîşandan. Helbet hejmar guherbar in.

Bikaranîna vê lîsteyê 
 Welat li gorî cihê xwe di parzemînan de, bi awayê alfabetîkî hatine rêzkirin.
 Agahî ne mîsoger in, ji kanên fermî hatine berhevkirin. Ji bo sûdwergirtinê , nêrînê hêsantir bike ye. 
 Gelek welat statîstîkên xwe vedişêrin û statîstîkên nerast belav dikin. Wîkîpediya berpirsiyariya mîsogeriya agahiyan nagire ser xwe. 
 Ji bûtçeyê alîkariyên leşkerî yên welatên mezin jî tê fêhmkirin, ev jî di nav de ye.
 Welatên navê wan ne di lîsteyê de ne, ne xwedî artêşê ne. Bi taybetî hin welatên pirr biçûk xwedî artêşan nînin. Ji bo wan li Lîsteya dewletên ne xwedî artêş in binêrin.

Lîsteya hêzên çekdar

Çavkanî 
 The World Defence Almanac 2006, Mönch Publishing Group, Bonn 2006.

Girêdanên derve 
 CIA WORLD FACTBOOK 
 Leşker, navneteweyî ji bmlv.at
 GlobalDefence.net bi agahiyên berfireh ên li ser artêşên welatan 

Hêzên çekdar ên cîhanê
Artêşên dewletan
Artêş
Nû Delhî

Nû Delhî yan jî Delhiya Nû (bi hindî: नई दिल्ली naī dillī), paytexta Hindistanê ye û beşek ji herêma paytexta neteweyî ya Delhiyê ye. Nû Delhî navenda her sê şaxên hikûmeta Hindistanê ye ku bajêr malavaniya (mazûvanî) Rashtrapati Bhavan, Sansad Bhavan û Dadgeha Bilind a Hindistanê dike. Nû Delhî şaredariyek di nav Herêma Paytexta Neteweyî de ye ku ji aliyê Meclîsa Şaredariya Nû Delhiyê ve tê birêvebirin ku bi piranî ji Delhiya Lutyensê û ji çend deverên cîran pêk tên. Qada şaredariyê beşek ji herêma îdarî ya mezin, ji herêma Nû Delhiyê pêk tê.

Her çend bi devkî Delhi û Nû Delhî bi hev re têne bikar anîn ku binavkirina Qada Paytexta Neteweyî ya Delhiyê rave bike, her du jî hebûnên cihêreng in ku li gel ku hem şaredarî û hem jî herêma Nû Delhiyê beşek piçûktirê megabajara Delhiyê pêk tîne. Herêma Paytexta Neteweyî herêmek pir mezin e ku tevahiya navçeyên cîran, li gel herêmên cîran ku bajarên cîran ên wekî Ghaziabad, Noida, Gurgaon û Faridabad ku nav de ne pêk tîne.

Yekem avakirina bajêr ji aliyê George V ve di dema Delhiya Durbar ya sala 1911an de hatiye avakirin. Bajêr ji aliyê mîmarên brîtanî Edwin Lutyens û Herbert Baker ve hatiye sêwirandin. Paytexta nû di 13 sibata sala 1931an de ji aliyê cîgirê walî û waliyê giştî Edward Frederick Lindley Wood ve hatiye vekirin.

Du şûnwarên Mîrateyên Cîhanê yên UNESCOyê, Gora Humayun û kompleksa Qutub li bajêr in. Bajêr yek ji bajarê pêşveçûyî yê serdema nûjen e ku serdema nûjen de bi awayek bilez pêşketiye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Hindistanê
Paytextên Asyayê
Delhî

Delhî (, pencabî: ਦਿੱਲੀ, ), navê fermî Herêma Paytexta Neteweyî ya Delhiyê, bi gelheya xwe metropola duyemîn a herî boşayî(qelebalix) ya Hindistanê ye. Li cîhanê metropola heştemîn qelebalix e. 

Li derdora rûbara Yamuna hatiye avakirin. Tê zanîn ku mirov li Delhî ji sedsala 6'an a berî zayînê ve niştecih in. Di sala 1639'an de ji aliyê împaratorê mongola mezin Cîhan Şah ve li Delhiyê navendeke nû hate avakirin û bû paytexta împaratoriyê. Li Delhiyê ji gelek neteweyan gelek mirov xwedî olên xwe yên cuda dijîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Bajarên Hindistanê
Paytextên Asyayê
Împeratoriya Asûr

Navê împaratoriyeke bihêz a serdema hesin bû. Serwerê pêşî Aşûrdan II bû. Paytexta wê pêşî Asûr piştre jî Nînova bû. Hemû Mezopotamya û di bin serweriya qralên Asûrî de bû. Heta BZ 612'an hêza xwe ya geş domand lê bi rêberiya Keyaksar Nînova hate zemtkirin û împaratoriya Asûr têk çû. Û ji dêlve keyaniyên din hatin damezrandin.

Dîrok
Dîroka Mezopotamyayê
Sedsala 7an b.z.
Sedsala 8an b.z.
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Leşker (leşkerî)

Leşker, serbaz, esker di artêşek klasîk de ji kesên herî payenizm re tê gotin. Lê artêşên nûjen cuda ne, bi pere ne û di wan de tevahiya rûtbeyan bi vaca (mentiqa) kolektîvîzmê hatine sazkirin. Bind û ser wekhev in.

Leşkerê kurd 
Di dewlet û mîrîtiyên kurd de, ristina artêşan hinekê cuda bûye. Bi qasî ku em ji tomarkirin û çanda devkî ya kurd têdigihên, yekîne li gorî pîşe û hunera xwe hatine avakirin.

Hin binavkirinên leşkeran (dîroka Kurdistanê):
 Doxdanan, tivingbaz, doxdanên siwarî
 Şane (wekî jandarmêyên îro)
 Şûrzan (perwerdeya herî dirêj a wan bûye)
 Tîrendaz (parastina palasan, gund û bajaran û êrîş)
 Rimbaz (yekîneyên herî xurt)
 Mertalger (enî, key, keybanû, girtî ûêd diparastin)
 Nêçîrvan (operasyonên taybet)
 Sîxur (bi kincên sîvîl tevdigeriyan)
 Serzelût (bo karên nebaş wekî zîndanvanî, lêpirsinê)
 Nîşangir (sûîkast, operasyonên armancên wan sûîkast be)
 Bangevan (îstîxbarata şaş belavkirin, şerê psîkolojîk, dora bajaran digirtin û gef li keyan dixwarin. Carnan dengê ajalên dirinde dertanîn, xelkê bajar ditirsandin, kurtedemî viya dikirin)
 Cangoriyan (bo rewşên dijwar, rojên teng, xeterdar)
 Tendurustî (luqman, dermanger)
 Pazbend (berdest, bo xizmetên fermandaran, parastina wan)
 Meleyên yekîneyan, meleyên siwarî (bo veşartina termên şehîdan û îbadetê)
 Siwarî (siwariyên rimbaz, siwariyên şûrzan, siwariyên tendurustiyê, siwariyên nîşangir ûêd)

Rutbeyên leşkeran cuda cuda ne, yên welatan hevûdu nagirin. Çend ji rutbeyên eskerên alman:

Çavkanî 

Leşker
Serdeste

Serdeste di artêşên klasîk de bo fermandarê leşkeran tê gotin. Di wateya "serê deh kesan" de ye. Artêşên nûjen teknîka çekan bingeh digire. Di yekîneyên leşkerî yên nû de, hejmara tîm (leşkerî), deste (leşkerî), gurdan an hengan li gorî pêdiviyan tên sazkirin. 

Deste dikarin ji deh kesan zêdetir an kêmtir bin jî. Lê ji ber ku berê wisa bûye, wisa hatiye bikaranîn, peyv nayê guhertin. Payeya sercan (çawîş, serkar) ji ya serdeste jortir e. Di artêşên nûjen de dikarin payeyên wan bên yekkirin jî.

Wateya peyvê 
Dest bi kurdî herwiha deh e, ji deh pêçiyên destekê derketiye. Ev rengdêrek e, ne nav e. Lê ketiye hin devokên kurdî. Bo mînak kirmanckî de, ji deh re dest dibêjin. Deh nav û rengdêrek bo bêçî (pêçî, tilî) ye. Di kurdiya kevn de ji bêçiyên lingê re "dehê pê" hatiye gotin. Bêjeya deh+ifandin (bi tirkî itelemek) jî ji kurdiya kevn e, ji heman kokê ye. Mirov bi tiliyan tiştekê didehifîne, bo wê tilî pêwîst in. Bi almanî zeh jî ji wê kokê tê. Herwiha ziehen (sîhen) jî bi almanî tê wateya bi destan, tiliyan tiştekê kişandin, dehifandin hwd. Bêjeya şeh, şe (tirkî tarak) jî. Lewra şeh û bêçiyên dest-lingan dişibin hev.

Di artêşên klasîk de erka wan bi giştî fermankirina deh leşkeran e. Deh leşker ji wan tê pirsîn. Paye bo tevahiya cureyên artêşê ye.

Serdesteyên hin artêşan 

Sinifên leşkerî
Mînsk

Mînsk (bi belarûsî: Мінск), paytext û bajarê herî mezin ê Belarusê ye ku li ser peravê Çemê Svîslaçê û çemê ku niha di binê erdê de ye, li ser peravê Çemê Niamihayê hatiye avakirin. Bajêr wekî paytext li Belarusê xwediyê statuyek îdarî ya taybet e û navenda îdarî ya Herêma Minsk (oblast) û Mînsk Navçe (raion) ye. Li gorî daneyên çileya sala 2021an nifûsa bajêr bi qasî 2 milyon kes e ku Mînsk dibe 11em bajarê herî qerebalix ê Ewropayê. Mînsk yek ji paytextên îdarî yên Civakên Dewletên Serbixwe (CIS) û Yekîtiya Aborî ya Avrasyayê (EAEU) ye.

Berî ku di sala 1242an de ji hêla Dûka Mezin a Lîtvanya ve were girêdan, yekem car di sala 1067an de navê bajêr hatiye behs kirin ku Minsk dibe paytexta Mîrektiya Mînskê ku dibe pêvekek ji Mîrektiya Polotskê. Di sala 1499an de îmtiyazên bajarokî wergirtiye. Di 1569an de, bajêr paytexta Mînsk Voivodeship ku dabeşek îdarî ya Hevbeşa Polonî-Lîtvanî bû. Perçebûna duyem a Polonya yê dibe sedem ku bajêr dibe beşek ji herêmên ku di sala 1793an de ji hêla Împaratoriya Rûsî ve bi erdê împaratoriyê ve hatiye girêdan. Ji sala 1919an heta sala 1991an, piştî Şoreşa Rûsyayê, Mînsk paytexta Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarusî bû ku di sala 1922an de bajêr dibe beşek komara Yekîtiya Sovyetê. Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, bajêr bûye paytexta Komara Belarusê ya nû serbixwe.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Ewropayê
Belarûs
Sercan

Sercan, serkar, çawîş, serjant payeyek di leşkeriyê de ye. Di artêşên klasîk de payeya wan ji serdeste jortir, ji efser nizmtir e. Herwiha li gelek welatan saziyên polîsan jî vê rutbeyê bikartînin.

Wateya bêjeyê 
Kurdên Bakurê Kurdistanê pirranî bêjeya çawîş bikartînin lewra tirk jî wisa dibêjin. Dibe ku bi bandora artêşên rojavayiyan be ku gelek caran li Kurdistanê mane bêjeya Sergent, Sergeant kurdan jî gotibin sercan. Kurdên YKSSê, heger peyveka kurdî nebe yan hatibe jibîrkirin, ji dêl wê ve pirranî termînolojiya rûsî bikartînin.

Erka çawîşan 
Di sazûmaniya ferman kirinê de, sercan di navbera efser û serdeste, herwiha efser û leşker (leşkerî)an de karê ragihandin, têkilîdanîn û ferman kirinê bicih tîne. Gorî pêdiviyan hejmara sercanan kêm an zêdetir dibin.

Sinifên leşkerî
Berbaz

Berbaz, binefser payeyek di leşkeriyê de ye. Di artêşên klasîk ên berê de ev rutbe nebû. Bi pêşketina teknîka çekan ve, artêşên nûjen derketin holê. 

Berbaz wekî ji navê wê kivşe ye ber efseran, serbazan e. Berbaz jî wekî serbazan perwerdeyeke dirêj dibînin. Standardiyeka wê nîne. Her artêşek paye û erkan gorî xwe saz dike. Artêşên nûjen bi hejmarê biçûk, mobîl û xwedî çekên modern in. Xebata wan kolektîv e û paye jî ji bo hêsankirinê ne. 

Lê li hin welatan (bo mînak Pakistan, Îran, Tirkiye) artêş xwediyê welat in û payebilind li ser payenizman xwedî gelek mafan in.

Sinifên leşkerî
Efser

Asûdar ,efser, serbaz di artêşekê de ji leşkerên  bi paye ne rê tê gotin. Ango eskerên bi rutbe. Helbet serdeste û sercan jî xwedî paye ne lê pirranî ji eskerên ser wan re ne efser dibêjin. Di vir de standardiyekê nîne. Her artêşek li gorî xwe paye verast dike.

Efser di dibistanên leşkerî yan zanîngehên wan de perwerdeyê dibînin.

Pergala payeyên efseran di artêşa alman de 

Sinifên leşkerî
Sedvan

Sedvan, serpel, kaptan payeyek di artêşê, herwiha polîsiyê de tê bikaranîn e.

Wateya bêjeyê 
Artêşên nûjen bingeha ji ji dîroka Mediyan, Romayê digirin. Ewropayiyan artêş ji nû ve sazkirine û bipêş xistine. Bi hatine ereban ve li Kurdistanê jiyan hatiye guhertin. Kurdan hêdî hêdî bêje û têgînên erebî û romî (tirkî) bikaranîne. 

Sedvan ango serê sed kesan, ji bandora artêşên Romayiyan. Romayiyan centurio (serê sed kesan) gotine. Forma artêşên Romayê derbasê kurd, rom (tirk), ereb û farisan jî bûye. Wan jî ev paye girtine. Di hin devokên kurdî de sitvan jî dibêjin ku ev ji peyva sedvan e.

Sedvan li dibistan û akademiyên leşkerî perwerdeyê dibînin.

Hin payeyên sedvan ên welatan 

Sinifên leşkerî
Paye (leşkerî)
Dad (leşkerî)
Serheng

Serheng, mîralay, amîrhez payeyek leşkerî ye. Ji cihgirê serheng û serdar jortir, ji generalê herî payenizm jî jêrtir e. 

Serheng fermandariya hengan dikin. Artêşên nûjen teknîka çekan û mobîliyê bingeh digirin. Gorî wê heng, gurdan, deste, tîm (leşkerî), parartêşan saz dikin.

Serheng cara pêşîn di artêşên Îtalyayê de hatiye bikaranîn. Di artêşên kurd de, payeya herî mezin serdarî bû. Serdar jî di bin fermana mîran de bû. Mîrheng (mîrê hengê) an mîralay dihat gotin ji wan re. Îtaliyan berê ew wekî colonello di serdema 16an de binavkirine. Spanya, Fransa û Brîtanyayê erka wê gorî xwe şîrove kirine.

Sinifên leşkerî
Terîqeta Zahidiye

Terîqeta Zahidiye, ji aliyê Zahid Gîlanî ve bingeha wê hatiye danîn. Safiyedînê Erdebîlî li ser bingeha terîqeta Zahidiye  terîqeta Sefewiye avakiriye. Ji bo Îranê rêber û murşîdê vê terîqetê, Gîlanî, mirovekî giranbuha ye.

Îslam
Terîqeta Sefewiye

Terîqeta Sefewiye, ji aliyê Şêx Sefiyedînê Erdebîlî li ser bingeha terîqeta Zahidiye hatiye avakirin. Ev terîqet li Îranê di navbera sedsalên çardeh û pazdehan de xwedî hêzeke bilind bû. Ji bo geşbûna dewleta Sefewî vê terîqetê roleke girîng leyist. Erdebîlî li Erdebîlê mezin bû ye. Piştî çûye Şîraz û Gîlanê. Li Gîlanê bûye mirîdê Zahid Gîlanî. Piştî mirina Gîlanî, Erdebîlî bû rêberê terîqeta Zahidiye û piştî vê bûyerê terîqet bi navê Sefewiye hat binavkirin. Piştî mirina Şêx Erdebîlî (1334), kurê wî Sedredîn Mûsa bûye rêberê terîqetê. Di vê demê de hêza terîqetê bilindtir bûye. Tê gotin ku her sal padîşahên Osmanî ji Şêx Mûsa re xelat dişandin.

Piştî mirina Şêx Mûsa (1392) Eledîn Elî dibe rêber û tê gotin ku di dema wî de bi alîkariya Tîmûrleng Êzîdiyên Şamê hatine qetilkirin û gelek bendeyên Tîmûrleng ji Anatolyayê anîn mîna mirîdan teslîmî Sefewiyan kiriye. Piştre Şêx Cûneyd bû ye rêber. Di dema wî de gelek misilman bûne şîa. Wan mirovan komên sor dikirine serê xwe. Lewma ji wan re kumsor dihat gotin. Di vê demê de terîqet bûye xwediyê hêza leşkerî. Di dema Şêx Heydar de li dijî filehên Gurcistanê cîhad tê îlankirin. Şah Îsmaîl neviyê Şêx Heydar e. Di dema Şah Îsmaîl de vê terîqetê rêberiya dewleta Sefewî kiriye.

Çavkanî 

Terîqet
Dewleta Sefewiyan
Belweşîn

Belweşîn, cuzam nexweşiyeke têger (bisaw, şewb) e ku bakteriya Mycobacterium leprae wê ditetikîne. Bakteriya belweşînê sala 1873 ji aliyê Gerhard Armauer Hansen ê Norwêcî ve hatiye vedîtin.

Herçendî êdî ne bixeter be jî, li Kurdistanê dibe sedemê mirina gelekan. Lewra li Kurdistanê dewlet erka xwe bicih nayînin, patrome (taman, derzî, perpûn) û derman di wextê de nagihê nexweşan, bi taybetî canê xizanan digire.

Belweşîn tenê ji mirovan derbasê mirovan dibe û bakteriya wê xwe di xwezayê de tenê di laşê mirovan de bicih dike. Ji xeynî mirov û mişkan candareke din nexweş nahêle.

Amaje, sîmptomên belweşînê 
Bi serê xwe deformebûna çermê têra nasanê nake. Divê dahûranî bên kirin. Ji mukozaya pozê (bêvle) kirtikek tê girtin, bi hûrbînê (mîkroskopê) analîz dikin. Herwiha bi navê testa hîstamîn, ceribandinek tê kirin.

Du cureyên wê yên sereke hene:
Belweşîna tûberkûloîd: A herî giran û xeterdar e. Di çermê laş de leke û pinokên sîmetrîkî hene. Rûyê mirov hêdî hêdî dişibîne yê şêr. Hîsa cihên bi birîn winda dibin, laş deforme dibin. Birîn şopê dihêlin, deng dikevin, poz qul dibin, bijang diweşin.
 
Belweşîna lepramatoz: Felc xwe dide der.

Herwiha du tabloyên wê yên guherbar jî hene, belweşîna guherbar û belweşîna îndetermîne.

Terapî 
Heger derman bên bikaranîn, di demezûyê de nasandin bê kirin, ne xeterdar e, terapî gengaz e. Terapî bi dij-bakteriyan tê kirin. Dermanên di koma rîfampîsîn, ethîonamîd, sûlfon, dapsone tên bikaranîn.

Bi giranî derbasê zarok û pitokan dibe. Di malê de yek pê ketibe divê miheqeq zarok û xelkê wê malê baldar bin, tedbîra xwe bigirin. Derzîkirina zarokan gelek girîng e.

Gorî zagonên welatên Ewropayê mirov mecbûr e îxbara vê nexweşiyê bike. Heger mirov bibîne yek bi nexweşiya belweşînê ketiye mirov mecbûr e giliyê wê bike.  

Nexweşî
Nexweşiyên bisaw
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên saloxdana wan mecbûrî ne
Bamako

Bamako navê paytexta Maliyê ye. Bamako xwediyê gelheyeke mezin e. Li Afrîkayê bajarê yekem û li cîhanê bajarê şeşem e ku zûtir mezin dibe ye. Li kêleka rûbara Nîjer hatiye avakirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Malî
Paytextên Afrîkayê
Bîşkek

Bîşkek navê paytexta Qirgizistanê ye. Di sala 1878'an de hatiye avakirin. Di dema generalê Bolşevîk Mîhaîl Frunze (1926-1991) de navê bajar mîna Frunze dihat bilêvkirin. Di dema Sovyeta Rûsya de rêyên mezin û fireh hatine çêkirin.

Galerî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Qirgizistan
Kurêşa

Kurêşa (), gundekî Farqînê ye. Di navbera Farqînê û Bismilê de li ser rêya Bismil û Farqînê ye…

Debara gund li ser çandiniya bejî û xwedîkirina heywanan e.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Karakas

Karakas (bi spanî:  Caracas) navê paytext û mezintirîn bajarê Venezuêlayê ye. Niştecihên bajar bi navê caracueño ("karakwenyo") tên nasîn. Karakas dikeve kêleka Deryaya Karayîbê.

Girêdanên derve 
 

Paytextên Amerîkayê
Venezuela
Bridgetown

Bridgetown ( bilêvkirina bi kurdî: Brîctawn ) paytext û mezintirîn bajarê Barbadosê ye. Navê fermî yê bajar the town of Saint Michael e. Di sala 1628'an de koloniyên îngilîz li vê derê bi cih dibin.

Barbados
Paytextên Amerîkayê
Dodoma

Dodoma paytextî Tanzanya û herêma Dodomayê ye. Rêveberiya Tanzanyayê di sala 1973'an de biryara barkirina parlemenê dide û di 1996'an de ji paytexta berê Daresselamê parlemenê bardikine Dodomayê.

Çavkanî

Tanzanya
Paytextên Afrîkayê
Lîsteya împeratoriyên dîrokî

Împeratoriyên dîrokî yên cîhanê

Împeratoriya Afxanî (1771-1973)
Împeratoriya Alman (Mala Hohenzollernan, 1871-1918)
Împeratoriya Awistrî (Mala Habsburgan, 1804-1867)
Împeratoriya Awistrî-Macarî (Mala Habsburgan, 1867-1918)
Împeratoriya Brîtanî
Împeratoriya Brezîlê (Mala Bragançayan, 1822-1889)
Împeratoriya Çînê (1766 berî zayînê-1912 zayînî)
Împeratoriya Fransî (Împeratoriya Yekê 1804-1814, Împeratoriya Duyan 1852-1870)
Împeratoriya Hindistanê (320 berî zayînê-30 berî zayînê)
Împeratoriya Japonê (40 berî zayînê-)
Împeratoriya Meksîkê (împerator Agustín de Itúrbide, 1822-1823; Maximilianê Habsburgî, 1864-1867)
Împeratoriya Moxulan (Moxolên Hindistanê, 1526-1540, 1555-1858)
Împeratoriya Osmanî (1299-1922)
Împeratoriya Romayî ya Pîroz (Împeratoriya Romê ya Pîroz, 911-1806)
Împeratoriya Romê (Împeratoriya Romayê, 30 berî zayînê-476 zayînî)
Împeratoriya Bîzansê (împeratorên Komnenî, împeratorên latînî, împeratorên bîzansî yên Nîkayê, împeratorên Palaeologî yên Bîzansê)
Împeratoriya Viyetnamê (1788-1949)

Çavkanî
David Crystal (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge University Press.

Lîste
Împeratorî
Astana

Astana, berê bi navê Akmolînsk û Tselînograd û Aqmola hatiye naskirin, di navbera 2019 û 2022an de jî navê wê Nur-Sultan bû), paytexta Qazaxistanê ye ku bajar li beşa bakurê navendî ya Qazaxistanê, li Herêma Aqmolayê, li ser peravên Çemê Îşimê hatiye avakirin. Li gorî daneyên fermî ya sala 2022an nifûsa 1.350.228 kes di nav sînorên bajêr de hatiye ragihandin ku bi vê awayê piştî bajarê Almatiyê ku heta sala 1997an paytext a Qazaxistanê bû bajêr bûye duyemîn bajarê herî mezin ê Qazaxistanê. Bajêr di sala 1997an de bûya paytexta Qazaxistanê ku ji demê ve bajêr mezin bûye û di warê aborî de bûye yek ji bajarên herî nûjen ên Asyaya Navendî. Di sala 2021an de, hikûmetê Astana wekî yek ji 10 deverên pêşîn ên ji bo geşepêdana geştiyariyê diyar kiriye.

Astanaya nûjen bajarekî plankirî ye ku wekê pêvajoya paytextên din ên plansazkirî tê plansazîkirin. Piştî ku bajêr bûye paytexta Qazaxistanê, bajar bi awayekî berbiçav hatiye guhertin. Plana sereke ya bajêr ji aliyê mîmarê japonî Kisho Kurokawa ve hatiye sêwirandin. Wek navenda hikûmeta Qazaxistanê, Astana cihê Meclîsê, Dadgeha Bilind, Qesra Serokatiyê Aq Orda û gelek dezgeh û dezgehên hikûmetê ye. Di serdema nûjen de li bajêr gelek avahiyên futurîstîk ên bilind hatine avakirin.

Girêdanên derve 

Qazaxistan
Paytextên Asyayê
Guatemala (bajar)

Bajarê Guatemala navê paytexta Guatemala ye. Di sala 1773'an de hatiye avakirin lê dîroka vî bajarî pir kevn e. Ev bajar herwiha mezintirîn bajarê Guatemala û Amerîkaya Navîn e.

Guatemala
Îslamabad

Îslamabad, paytexta Pakistanê ye û nehemîn bajarê herî qerebalix ê welêt e ku nifûsa bajêr zêdetirî 1.2 milyon kes e. Îslamabad ji hêla hikûmeta Pakistanî ve wekî beşek ji Qada Paytexta Îslamabadê bi rêveberiyek federal tê birêvebirin. Îslamabad di salên 1960î de wekî bajarek plansazkirî hatiye avakirin ku bajêr li cihê paytexta kevin bajarê Rawalpîndî yê wekî paytexta neteweyî ya Pakistanê hate destnîşankirin. Bajêr bi standardên jiyanê ya bilind, ewlekarî, paqijî û qadê keskahiyên zêde tê zanîn.

Mîmarê yewnanî Constantinos Apostolou Doxiadis plana sereke ya Îslamabadê sêwirand ku bajêr li ser heşt deverên wekî qada îdarî, qada dîplomatîk, deverên niştecîbûnê, deverên perwerdehî û pîşesaziyê, deverên bazirganî, deverên gundewarî û deverên kesk ên ku ji hêla Pargîdaniya Bajarê Mezin a Îslamabadê ve bi piştgirîya Desthilata Pêşxistina Paytextê ve têne rêvebirin, debaş kir. Îslamabad bi hebûna gelek park û daristanan tê zanîn ku di nav de Parka Neteweyî ya Girên Margalla û Parka Şakarpariyan heye. Bajêr malavaniya gelek nîşanan e ku di nav de Mizgefta Faysal heye ku pêncemîn mizgefta herî mezin a cîhanê ye. Nîşaneyên din ên berbiçav Bîrdarî û Qada Demokrasiyê ya Pakistanê ye.

Îslamabad ji hêla Gerdûnîbûn û Tora Lêkolînê ya Bajarên Cîhanê ve wekî Gamma + tê pênaskirin ku Îslamabad li Pakistanê xwedan lêçûna herî zêde ya jiyanê ye. Nifûsa bajêr him ji hêla hemwelatiyên çîna navîn û him jî hemwelatiyên çîna jorîn ve serdest e.

Îslamabad malavaniya bîst zanîngehan dike ku di nav de Zanîngeha Bahriyayê, Zanîngeha Quaydê Azam, Enstîtuya Endezyariyê û Zanistên Sepandî ya Pakistanê, Zanîngeha COMSATS û Zanîngeha Neteweyî ya Zanist û Teknolojiyê hene.

Di heman demê de bajar wekî yek ji bajarên herî ewledarê Pakistanê tê binavkirin û xwedan pergalek çavdêriyê ya radyofirekansê ya berfireh e ku bi 2000 kamerayan bajar herdem di bin çavdêrîkirinan de ye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Pakistan
Belmopan

Belmopan navê paytexta Belîze ye. Di sala 1970'yî de hatiye avakirin. Nifûsa wê ji 20.000 kesan pêk tê.

Girêdanên derve 
 

Belîze
Paytextên Amerîkayê
Bogotá

Bogotá (bixwîne Bogotaa) navê paytexta Kolombiyayê ye. Di navbera salên 1991 û 2000'î de mîna Santa Fé de Bogotá dihat binavkirin. Bi nifûsa xwe bajarê herî qelebalix ê KolombiyayÊ ye. Bajarekî herêma Cundinamarca (bixwîne Kûndînamarka) ye.

Girêdanên derve 
 

Paytextên Amerîkayê
Kolombiya
Doha

Doha navê paytexta Qeterê ye. Li kendava Farsê hatiye avakirin. Ji sedî heştê hevwelatiyên Qeterê li vî bajarî dijîn. Lewma bajarê herî qelebalix ê Qeterê ye.

Qeter
Paytextên Asyayê
Besta Sos

Besta Sos an Besta Sûs an jî Besta Sîs, gundekî navçeya Dêrika Hemkoyê ye Gundek ji gundên Rojavayê Kurdistanê ye, dikeve başûr rojhilatê Bajarê Dêrikê, ji derdora 100 malan pêk tê û hemî koçerin, li rojhilat Gundê Himzebegê ye û li rojava Gundê tepkê û li başûr Gundê siwêdiyê û bakurê wê jî Çiyayê Qereçox.
Di gund de dibistaneke seretayî û mizgevtek heye, û jiyana piraniya şêniyên gund li ser çandinî û xwedîkirina lawirane, li derdora gund gelek bîrên petrolê hene, û zeviyên gundiyan li pêşiya gundin, Gundê Besta sûs girêdayî rêveberiya xwesere, 21 Şehîdên tevgera azadiyê di gund de hene.

Gundên Dêrika Hemko
Bujumbura

Bujumbura navê paytext û bajarê herî mezin ê Bûrûndî ye. Herwiha bendera Bûrûndî ya sereke li vî bajarî ye. Bi rê ya bazirganiya keştiyan qehwe , pembû û tiştên din dişînin welatên din. Bajar dikeve bakur-rojhilatê gola Tanganyîka.

Girêdanên derve 

Bûrûndî
Paytextên Afrîkayê
Dakar

Dakar navê paytext û bajarê herî mezin ê Senegalê ye. Bajar li ser keviya dawî ya Afrîka ya rojava hatiye avakirin. Gelê bajar bi giştî misilman in, herwiha fileh jî lê dijîn. Cara pêşi ji Ewropa mirovên Portugalî têne vê herêmê û di sala 1444'an de li ser girava Gorée gundekî ava dikin. Piştre mirovên din ji Ewropa tên. Piraniya gelheya bajêr bi fransî diaxivê.

Girêdanên derve 

Senegal
Paytextên Afrîkayê
Duşenbe

Duşenbe, Duşembe, navê paytext û bajarê herî mezin ê Tacîkistanê ye. Duşenbe ku bi zimanê tacîkî ye tê wateya roja Duşemê ye. Sedema vî navî ewe ku her roja duşemê gundekî bazarê pêk dihat.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Paytextên Asyayê
Tacîkistan
Sendroma Wolfram

Sendroma Wolfram, bi navê din DIDMOAD (Diabetes Insipidus, Diabetes Mellitus, Optic Atrophy, and Deafness), ji forma mîtokondriyal Diabetes mellitusê re tê gotin, ku bi taybetî xwe 10 saliyan de dide der. Sendromeke genetîkî ye.

Şanên wê 
Diabetes insipidus 
Diabetes mellitus 
kerrî|astengiyên bihîstinê û cureyeke optîkatrofî (retînopatî?).

Genetîk 
Wolfram-Syndrom nexweşeyeke otozomal resessîv e û ji mûtasyona di gena wolframîn de (WFS1) ku ji kurtiya milên kromozom 4 (4p16.1) berpirsiyar e, pêk tê.

Çavkanî 
Barrett TG, Bundey SE. Wolfram (DIDMOAD) syndrome. J Med Genet. 1997 Oct;34(10):838-41. Review. PMID 9350817 (îngîlîzî)

Sendroma Didmoad
Sendroma Didmoad
Nexweşî