nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ali Atalan

Ali Atalan (jdb. 1968 Mîdyat, Bakurê Kurdistanê) parlamenterekî alman e. Di parlamena federdewleta Nord Rhein Westfalenê de, di bin navê fraksiyona Linkenê de kar dike..

Jînenîgarî 
Ali Atalan di malbateke êzîdî de mezin dibe. Malbata wî sala 1985ê de diçe Almanyayê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Bochumê Ruhr-Universität Bochumê de di beşên polîtolojî û civaknasiyê de perwerdeyê dibîne.

Di nava salên 1990 heya 1994, li bajarê Dülmenê di komîteya sosyal a bajêr de xebatê dike. Ji sala 2004î ve di desteya birêveber a bajarê Münsterê de kar dikir. Sala 2009ê tevlî refên fraksiyona Die Linkeyê dibe.

Di  de li ser navê fraksiyonê tevlî hilbijartinê dibe û bo parlamena NRWê tê hilbijartin.

Girêdan 
 Malpera fermî ya Ali Atalan  (almanî)

Parlamenter (Nordrhein-Westfalen)
Parlementerên alman
Parlementerên kurd
Jidayikbûn 1968
Mêr
Parlamenterên Batmanê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Seyran Ateş

Seyran Ateş (jdb.  li Stembol, Tirkiye) femînîst, nivîskar û parêzerek e. Endama Konferansa Îslamê ya dewleta alman e. Tevlî xebatên întegrasyonê yên hikûmetê dibe. Sala 1984ê ji aliyê hêzên rastradîkal ên tirkan ve rastî êrîşê tê û bi giranî birîndar dibe. Kesên êrîşê dikin, endamên Gurên Boz bûne.

Ateş li ser navê zanîngehan li Berlînê, taxên ku koçberên romî (tirk) û kurd lê dijîn, dixebite. Alîkariyê dide jin û koçberan. Bi tundî li dijî şîdeta navmalê ya pirranî jin rastî tên, têdikoşe.

Endamê SPDê ye, di nava rayagiştî ya alman de bi xebatên xwe yên li dijî "kujeriyên namûsê", şîdeta dijî jinê tê naskirin. Gelek xelat wergirtiye.

Carnan ji aliyê kurd û tirkan ve tê rexnekirin ku wekî karmendeke dewletê li pirsgirêkan dinêre, dewlet û hikûmetê na lê xelkê rexne dike. Tê gotin ku bavê wê kurd bûye.

Çavkanî (almanî) 
 1983: Michael Kuhlmann, Alwin Meyer (Hrsg.): "Wo gehören wir hin?", In: Lamuv Taschenbuch Band 25, Bornheim-Merten, ISBN   	 3-921521-73-4 (veröffentlicht mit einer Freundin unter den Pseudonymen „Ayşe“ und „Devrim“, 8. Auflage 1994).
 2003: Große Reise ins Feuer. Die Geschichte einer deutschen Türkin. Rowohlt, Berlin, ISBN 3-87134-452-4Rezension von «Große Reise ins Feuer»: „Sie sprechen aber gut Deutsch!“, Süddeutsche Zeitung, 19. Mai 2003, von Elke Nicolini
 2004: Religionsfreiheit nicht auf Kosten von Frauen und Mädchen - Durchsetzung der Grundrechte auf Gleichberechtigung und Selbstbestimmung. Eingangsstatement zum Forum "Gesetz und Religion" auf dem „Feministischen Juristinnentag“ FJT am 8. Mai 2004 in Frankfurt am Main. In: Verein Frauen Streiten für Ihr Recht (Hrsg.): Streit, feministische Rechtszeitschrift. Vol. 22, No. 3, S. 99 - 103. 
 2005: Individualität. Ich sein oder Ich haben? In: Michael Alberts (Hrsg.): Flensburger Hefte Band 87, mit einem Beitrag von Seyran Ateş. Flensburger Hefte Verlag, Flensburg, ISBN  978-3-935679-22-0.
 2007: Der Multikulti-Irrtum. Wie wir in Deutschland besser zusammenleben können. Ullstein, Berlin, ISBN 978-3-550-08694-6 „Plädoyer für einen muslimischen Luther“, Rezension zu Der Multikulti-Irrtum auf Spiegel Online, 30. Oktober 2007.
 2007: Co-Autorin des Drehbuchs zur Tatort-Folge "Familienaufstellung"721. Tatort-Folge Familienaufstellung . Abgerufen am 2. August 2011.
 2009: Der Islam braucht eine sexuelle Revolution. Eine Streitschrift. Ullstein, Berlin, ISBN 978-3-550-08758-5.

Jinên kurd
Tirk
Alman
Jidayikbûn 1963
Parêzer
Femînîstên kurd
Kurt Angle

Kurt Steven Angle (9'ê berfanbarê, 1968) pro wrestlerekî Amerîkayî ye.

Gemşo
Yeşim Salkım

Yeşim Salkım (jdb. 12 nîsan 1968 li Stembolê, Tirkiye), stranbêj û aktrîseke tirk ye. Bavê wê bi eslê xwe albanî ye.

Albûmên wê

1993: Hiç Keyfim Yok - Qet kêfa min nîne
1996: Ferman
1997: Yoktan Geliyorum - Ji tunebûnê têm
1997: Hep Böyle Kal - Her wiha bimîne
2001: Vefa Borcu - Deynê dilsoziyê
2001: Yadigar - Yadîgar
2003: Sevgilim - Berdilka/ê min
2005: Ayna - Neynik
2006: Bazen - Carnan
2007: Yuvarlanan Taşlar - Kevirên gilorê
2007: Casablanca
2008: Sen Nasılsan Öyleyim - Çawa bî wisa me

Fîlmên wê

1996: Eşkıya - Nijdevan (rêbir)
2000: Fosforlu Cevriye - Cevriyeya bifosfor
2001: Şarkıcı - Stranbêj
2005: Seher Vakti - Berbang
2007: Sessiz Gemiler - Keştiyên bêdeng
2007: Bayrampaşa : Ben Fazla Kalmayacağım - Bayrampaşa: Ez zêde namînim (ez ê dirêj nemînim)

Stranbêjên tirk
Jidayikbûn 1968
Jinên tirk
Mirovên zindî
Yeşim Salkım (kirmanckî)

Yeşim Salkım yew kaykera Tirka. Aye sînema û têatro de kay kerd.
Balafirgeha Cam Ranhê

Balafirgeha Cam Ranhê (Sân bay Cam Ranh) (IATA: NHA, ICAO:VVCR) li 30 km rojhilata bajarê Nha Trang (Khanh Hoa) a Viyetnamê ye. Di sala 2004an da hatiye vekirin. Li aliyê 02/20 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 3.048 metre ye. Rûyê pîstê beton e.

Balafirên ku difirin Cam Ranhê ev in:
 Vietnam Airlines

Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in:
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon, Da Nang)

Balafirgehên Viyetnamê
Rîbozom

Rîbozom yek ji du endamokên bêparzûnî ye. Ji xeynî xiroka sor (xaneyên sor yên xwînê), hemû xaneyên zîndeweran xwediyê rîbozom in. Dibe ku dî nav xaneyek de hejmara rîbozom bi qasî 15-20 milyonan be. Di xaneyên navikrasteqîn (eukaryotî) de cihê çêkirina rîbozomê, navik e. Lê hebikên rîbozomê di nav sîtoplazmayê, li ser parzûna navikê û li ser retîkûlûma endoplazmî ya zivir jî belav dibe. Mîtokondrî û plastîd jî rîbozom lixwe digirin, lê ev rîbozom ji rîbozomên sîtoplazmayê cuda ne (piçûktir in). Rîbozomê mîtokondrî û plastîdan jî dişibe wek rîbozomên prokaryotiyan. 

Erkê rîbozom, çêkirina proteîn e. Rîbozom li gor zanyariyên ku ADN bi navbeynkariya mARN dişîne, ji asîdên amînî proteîn çê dike. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gewre û binebeşa piçûk, dema çêkirina proteînê ev binebeşan tên ba hev û mARN-yê digirin nav xwe. Ku çêkirina proteînê qediya, herdu binebeş ji hevdu diqetin. Rîbozom ji proteîn û ARN-ya rîbozomî (rARN) çê dibin. Ji boy reaksiyonên biyokîmyayî pêdivî bi enzîman heye. Hemû enzîm jî proteîn lixwe digirin, loma divê xane hertim proteîn çê bike. Ji bo çêkirina proteînan pêwistî bi rîbozoman heye. Hejmara rîbozoman di xaneyê de li gor çalakbûna xaneyê, kêm an jî zêde dibe. Her çiqas di hemû xaneyan de rîbozom hebe jî, rîbozomên di xaneyên navikdestpêkî (prokaryotî) û ên eukaryotî ne jihev in. Rîbozomên prokaryotiyan wek 70S (50S û 30S), ên eukaryotiyan wek 80S (60S û 40S) tê bi nav kirin. Wateya S,  rêjeya telpbûna molekul e. Telpbûna molekul di bin hêza navendrevî (santrîfûj) de yê. Ji du molekulan, a gir zûtir telp dibe, lê rêjeya telpbûnê rasterast bi giraniya molekul ve girêdayî nîn e.  (1884–1971) kîmyagerekê swêdî bû, ji bo xebata xwe ya li ser santrîfûj û rêjeya telpbûna partîkûlan, di sala 1926an da  Xelata Nobelê a beşa kîmyayê stend. Yekeya Svedberg bi tîpa S tê nîşandan. Gava em dibêjin rêjeya telpbûna rîbozomên bakteriyan 70S e, divê bên zanîn ku ev rîbozom dema di santrîfûjê de ye di çirkek (sanîyekî) de 70x10 -13 mîkrometre rê diçe.

Galerî

Girêdanên derve 

 

Biyolojî‎
Endamok
Kloroplast

Kloroplast (ji yewnaniya kevn χλωρός chlōrós kesk û πλαστός plastós dirûvkirin) plastîdek e ku di hindirê xaneyên riweka de hene. Di kloroplastan de fotosentez ji av, duanoksîda karbon û ronahiyê dike şekir û oksîjen. Kloroplastan dikarin bibin plastîdê din jî, gava dibe payiz ew dibim gerentoplast.

Dirûvê Kloroplastan 

Membranê wê pirr hene û li ser wan membrana klorofîl girêdayî ye.

Biyolojî
Endamok
Ubeydelah Barzanî

Ubeydelah Barzanî, an Ubeydulah Barzanî (jdb. 1927 an 1933 li herêma Barzan, Başûrê Kurdistanê; m. 1980 li Bexda, Îraq) siyasetmedarekî kurd bû.

Ubeydelah kurê mezin ê Mele Mistefa Barzanî, birayê Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî bû. Di nava salên 1947 heya 1955, 1955 heya 1958 li Basra û Bexdayê di sirgûnê de dimîne. Bi taybetî sirgûna wî ya Bexdayê (1955-1958) wekî rehîne derbas dibe. Ango wî li dijî Barzaniyan wekî destbiserekî dibînin.

Bi têkçûna Ebdulkerîm Qasim (Abd al-Kawrim Qasim) ve, tê serbestberdan û tevlî nava refên PDKê dibe. Sala 1971ê li ser pejirandina xweseriya kurdan di nava PDKê de nakokî derdikevin. Hin ji wan peymana bi Sedam Huseyn re bêbawer dibînin, hin jî, ji ber ku otonomî pirraniya axa Kurdistanê li derve dihêle, nerazîbûnên xwe didin der. Ubeydelah Barzanî jî yek ji wan e lê ew hinekê bi Sadam baweriyê tîne, sazûmaniya nû ya Îraqê bo paşeroja doza kurdan baş dibîne.

Bo demekê li Algeryayê dimîne. Sala 1973 tevlî partiya Haşîm Aqrawî, PDK-Nûyê dibe ku ev partî endamê eniya neteweyî ya Îraqê ye. Ev enî, mafê kurdan înkar nake, lê dibêje ku bila kurd sebir bikin, berê desthilatdariya Sedam bê avakirin.

Ubeydulah Barzanî di nava salên nîsan 1974 heya 1977 û 1978 heya 1980 wekî wezîrê dewletê, di hikûmeta navendî ya Îraqê de peywirdar dibe. Ubeydulah Brazanî hêdî hêdî armanc û niyeta Sadam Huseyn nas dike. Dibîne ku Baasî ne samîmî ne. Dixwaze xwe ji nava wan bikişîne. Sala 1980ê tê kujtin. Derbareyê kujtina wî de gelek îdîa hene.

Çavkanî 
 Erhard Franz: Kurden und Kurdentum - Zeitgeschichte eines Volkes und seiner Nationalbewegungen, Seite 107. Mitteilungen 30, Deutsches Orient-Institut Hamburg 1986 (almanî)

Siyasetmedarên kurd
Barzanî
Jidayikbûn 1933
Mirin 1980
Kesên sedsala 20an
Jidayikbûn 1927
Nesrîn Berwarî

Nesrîn Mistefa Berwarî (di sala 1967'an de li Bexdayê hatiye dinê) siyasetmedareke kurd e. Piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn, li ser navê koalîsyona kurdî ya di hikûmeta Îraqê de bûye wezîra avadaniyê.

Li zanîngeha Bexdayê polîtîka xwendiye. Dîsa li DYA'yê, di Zanîngeha Harvardê de li ser gerînendetiyê perwerde dîtiye. Di adara sala 2004'an de rastî êrîşeke terorî hatiye, jê filitiye.

Di nava salên 1997 heya 1998'an de, li Duhokê,  birêvebertiya Field Office for Human Settlement a girêdayî NY'ê kiriye. Sala 1999'an di hîkûmeta herêmî ya Başûrê Kurdistanê de bûye wezîra avadaniyê.

Marîbûna (zewaca) wê 
Berwarî bi siyasetmadarê ereb Gazi al-Yawer re marî dibe. Ev marîbûn gelek tê rexnekirin lewra du jinên al-Yawer hene, Berwarî dibû hewiya sêyem. Heya hin rojnameyan nivîsîn ku sê jinên al-Yawer hebûne, Berwarî bûye ya çarem. 

Ev yeka han ji aliyê gelekan ve wekî sosretiyekê hat dîtin, lewra Berwarî miroveke xwendî, femînîst bû. Bi salan bo mafê jinan xebitibû û li dijî pirrmariyê (pirrzewac, polîgamî) têdikoşiya. 

Siyasetmedarên Iraqê
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1967
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kurd
Mirovên zindî
Vung Tau

Vung Tau (bi viyetnamî: Vũng Tàu), serbajarê herêma Ba Ria-Vung Tau ya Viyetnamê ye. Bajar 100 km li başûrê paytext Ho Chi Minh City ye. Nifûsa bajêr nêzîkî 270.000 (2009) ye.

Viyetnam
Da Lat

Da Lat (bi viyetnamî: Đà Lạt), serbajarê herêma Lam Dong ya Viyetnamê ye. Bajar 700 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 230.000 kesî (2005) ye.

Viyetnam
Selahedîn Çelik

Selahedîn Çelik an Selahattin Çelik (jdb. 1957 li Bakurê Kurdistanê) nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Yek ji kadroyên PKKê yên beriya salên 1980'yî bû. Niha wekî penaber li Almanyayê dijî.

Jiyan  
Di dema ku PKK nîne û alîgirên wê bi navê "Apocu-Apoyî" tên binavkirin, Çelik jî di nava wan de ye. Di PKKê de di karê rojnamevanî û medyayê de pirr dixebite. Di rojnameya Özgür Gündem, Özgür Politika, Med TVyê de kar dike.

Ji ber tercîhên xwe ji PKKê vediqete, li Almanyayê bicih dibe. Demekê bi navê Însiyatîva neteweyî ya demokrat xebatekê lidardixe lê paşê xwe dide nivîsandina pirtûkan û rojnamevaniyê.

Sala 1999î ji aliyê komekê ve êrîş lê tê kirin. Gelekan gotin sîmpatîzanên PKKê kirine lê wî daxuyanî da medyayê, got "ew kesên êrîş anîn ser min ji aliyê axavtin, dirûv û helwestê ve dişibiyan rastgirên tirkan". ERNK û saziyên din ên PKKê jî êrîş şermezarkirin.

Berhem 
 Den Berg Ararat versetzen - Çiyayê Araratê barkirin (2004/2007) bi almanî û tirkî pirtûkeke analîtîk li ser tevger û têkoşîna kurdan 
 Verbrecher Staat : der "Susurluk-Zwischenfall - Dewleta xwînmij: Skandala Susurlukê
 Verflechtung von Staat, Unterwelt und Konterguerilla in der Türkei - Destebiratiya dewlet, mafya û kontrgerîlayê

Girêdan 
"Eins ist klar, der bewaffnete Kampf der Kurden ist vorbei" - Interview mit dem kurdischen Autor Selahattin Celik, 1999 (almanî)

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1957
Yewnaniya kevn

Yewnaniya kevn an jî yewnaniya klasîk (; ) an jî grekî zîmanê Yewnanistana kevnare e. Li rojhîlatê Deryaya Navîn derdora di sedsalên 9ê berî zayînê - 3ê piştî zayînê de hatiye xeberdan. Zimanekî mirî ye. Zimanê pêşîn a zimanê yewnanî tê hesibandin. Lê gelek cudahî di navbera wan de heye. Cudahiyên di gramer, herfên nivîsandinê û devokan de hene.

Çavkanî 

 https://glottolog.org/resource/languoid/id/anci1242
 https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek

Zimanê yewnanî
Ziman
Yewnanistana kevnare
Vezîkul

Erk û Pêkhateya Vezîkulê 
Vezîkul navê gelemperi yê kîsikokên nav sîtoplazmayê ye. Piraniya vezîkul bi şilemenî tijî ne û bi parzûna fosfolîpîdê dorpêçî ne. Lê dibe ku hin vezîkul bi hewa tijî be. Vezîkul di nav xaneyê de karê veguhestina madeyan û, herisîna madeyan pêk tîne. Dema xane ekzosîtoz an jî endosîtoz dike, vezîkul çê dike. Ji bilî vê, karekî din a vezîkulê jî  di nav xaneyê de enbarkirina xurek û enzîman e.

Curyên Vezîkulê 
Vezîkul li gor erka xwe ya nav xaneyê de bi nav dibe.

Vakuol 
Bi gelemperî xaneyên riwek û ên protîstan vakuolê ji boy enbarkirina avê û xurek bi kar tîne.

Vezîkulên hilgir 
Di nav xaneyê de veguhastina enzîm ,hormon an jî proteîn bi van kîsikan pêk tê. Wekî minak, ji boy çêkirina enzîman, proteîn ji retîkûlûma endoplazmî heta heybera Golgî, di nav kîsikên hilgir dê tê veguhastin. Ji xeynî vê endosîtoz û egzosîtoz jî bi navbeynkariya vezîkulên hilgir pêk tê.

Vezîkulên avzê 
Hormon di nav xaneyê de çê dibe, lê bi vezîkulên derdanî ji xaneyê tên derxistin(egzosîtoz). Bermayiyên xaneyê jî bi van vezîkulan ji xaneyê tên avitin.

Lîzozom 
Lîzozom kîsika ji boy dehandina nav xaneyê yê.

Girêdanên derve 
 http://www.biology-online.org/dictionary/Vesicle
 https://courses.washington.edu/conj/cell/secretion.htm 
 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9953/

Biyolojî
Endamok
Vakuol

Vakuol (ji peyva latînî Vacuus bi wateya "valahî") kîsikên biparzûn dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye.

Vakuolên yekxaneyan 
Vakuol ji zimanê latînî ji peyva vacuus çê bûye. Her çiqasî wateya vacuus ‘valayî’ be jî, vakoul tu car vala nîn e. Vakuol, kîsikên biparzûin dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye. Bi gelemperî di xaneyên riwekan û ên karokan de vakoul heye. Di xaneyên ajalan de vakuol ya qet tuneye an jî pir piçûk in. Parzûna vakuolê jî mîna parzûna plazmayê û lebatokên xaneyê nîvdelînbar e. Karê vakuol di hemû xaneyên zîndeweran de ne yek e. xaneyên ku adan bi fagosîtozê digre û li nav xaneyê didehîne, xwediyê vakuola adan in. Wekî mînak Paremesyum zîndewerek yekxaneyî û di nav teravê (ava teze) de dijî. Terava derdora paramesyûmê gîraweya hîpotonî ye, loma av ber bi xaneyê va diçe û paramesyûm diwerime. Paremesyûm bi vakuola girjdar ava nav xaneyê davêje derve. Ji bo qerastina vakuol pêdivî bi ATP yê heye, loma av bi veguhastina çalak ji xaneyê tê avêtin. Bi vî awayî, xane bi derdora xwe va hevsengiya pesta osmozî (osmoregulasyon) ava dike. Bi vî karê xwe, vakuola girjdar dişibe gurçikên mirov.

Vakuolên riwekan 

vakuolên herî gir di xaneyên riwekan de ye. Riwekên bi xaneyên nû xwediyên vakuolên piçûk in, lê her ku xane gihaştî û gir dibe vakuolên nav plazmayê jî bi hev dizeliqin û dibin vakuolekî gir. Ev vakuola gir wekî vakuola navendî tê binavkirin.

Hin karên vakuolan  
Embarkirina molekulên wekî proteîn, rûn û karbohîdratan. Ji bo derkirinê embarkirina molekulên bermayî di nav vakuolê de dibe, dema riwek pel diweşîne van bermayiyan jî ji riwek dûr dikeve. Ava nav vakuolê dibe sedema çêbûna pesta hîdrostatî. Xane gava nav vakuola xwe da av embar dike,diwerime û hişk dibe, ev rewş wekî turgor tê bi nav kirin. Ku di nav vakuolê de av kêm be,riwek diçilmise. Ango riwek ji pesta turgorê destek digire û mîna ku pergala kakûtê bi kar tîne. Asîdîtîya vakuolê ji ya sîtoplazmayê pirtir e. Vakuolên riwekan bi gelemperî xwediyê 5 pH in. pH a sîtoplazma derdora 7,2 ye. Vakuolên riwekan, mîna lîzozomên ajalan kar dike. Riwek hin rengên xwe ji kloroplast û kromoplatan digire. Lê rengên wek şîn, sor, mor û pembe di nav şileya vakuolê çê dibe. Li gor pH a şilêyê, pîgmentên bi navê antosîyanîn reng dide kulîlk û  fekiyên (mêweyên)  riwekan. Ku şileya vakuol asîdî be, li gor asta xwedîtiyê rengê sor an jî pembe çê dibe. Na, eger vakuol nutral an jî bazîk be vê gavê rengê mor an jî şîn çê dibe.

Girêdanên derve 
 XANE
 Plant vacuole

Biyolojî‎
Endamok
Seyîd Riza (kirmanckî)

Seyid Riza (ya kî Sey Riza) pîlê eşîra Abasan bî. Serra 1863îne de Dêrsim de dewa Pilûr Derê Arey de ameyo dinya. Pîyê Seyid Rizay Seyid Îbraîmo.

Zafîna Dêsimican rê pîlê Dêrsimyo, Kurdan rê tîmsalê xoverdayişîo.

Keyê Seyid Rizay çar biray biy. Tewr qicê xo Seyid Riza biyo. Eşîra Şêxamedan ra biyo. Labelê, eke bar kerdo, şîyo Xozat, hetê Abasan ûca o kerdo pîlê eşîre. Hîrê lacê xo biy: Seyid Hûsên, Şêx Hesen û Baba.

15ê Paîza Peyêne (Tîşrîno Peyên) 1937 de hîkumetê Tirkiya raver serrê ci mehkemê de ard war, tepeya o eşt dare. Be Seyid Rizay ra piya 6 xoverdaoxî eştî dare.

Kesên ji Dêrsimê
Elewî
Zuhdi Al-Dahoodi

Zuhdî Dawûdî, Zuhdi Al-Dahoodi (jdb.  li Tûz Xûrmatû) dîroknas û nivîskarekî kurd e.

Mamosteyê dibistana seretayî bûye. Bala xwe berdaye ser nivîsandinê û di nava mihalefeta çepgir de cih girtiye. Li Îraqê hatiye girtin. Li zanîngeha Leipzigê perwerdeya xwe sala 1976ê bidawî kiriye.

Di nava salên 1976 heya 1979 li zanîngeha Mûsilê xebitiye. Ji sazûmaniya Sedam Huseyn reviyayê, li Lîbyayê maye. Bi têkçûyîna Saddam ve vedigere Kurdistanê, Kerkûkê. Niha li Almanya, Leipzigê dijî. Karê nivîskarî, wergervaniyê dike.

Berhem (bi almanî)
 Die Kurden. Geschichte, Kultur und Überlebenskampf, Umschau, Frankfurt a. M., 1987, ISBN 978-3-524-69067-4
 Tollwut. Kurdische Erzählungen, Kiepenheuer, Leipzig, ISBN 978-3-378-00487-0
 Das längste Jahr, Kiepenheuer, Leipzig, 1993, ISBN 978-3-378-00542-6
 Abschied von Ninive, Internationales Kulturwerk, Hildesheim, 2000, ISBN 978-3-910069-89-3

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1940
Mêr
Îsmet Elçî

Îsmet Elçî (nav bi tîpên tirkî: İsmet Elçi) (jdb.  li parêzgeha Mûş) nivîskar û derhênerekî Kurd ye.

Jiyan 
Elçî sala 1979ê bi tevî malbata xwe diçe Almanyayê. Karkeriyê dike. Piştre bala xwe beride şano û kînoyê (sînema). Sala 1986ê yekemîn kurtefîlma dertîne, "Qismet".

Berhem
 Sinan ohne Land - Sînanê bêwelat, Berlîn 1988
 Gesetz des Schweigens - Zagona bêdengan, Berlîn 1990
 Cemile oder Das Märchen von der Hoffnung - Cemîle yan çîroka hêviyê, Berlîn 1991
 Die verwundeten Kinder des Zarathustra - Zarokên birîndar ên Zerdeşt, Berîin 1997
 Der rosarote Fahrstuhl - Asansora helesor, pembe, Berlîn 2007

Derhênerî

 Kismet, Kismet - Qismet, qismet(1986)
 Dügün - die Heirat - marîbûn (zewac) (1992)
 Cemile oder Das Märchen von der Hoffnung - Cemîle yan çîroka hêviyê (1996)

Xelat

 Civis-Medienpreis 1989 
 Adelbert-von-Chamisso-Preis|Adelbert-von-Chamisso-Förderpreis 1993

Girêdan
 http://www.soehnlin.de/elci.htm 
 http://www.verlag-hans-schiler.de/index.php?title=Ismet+Elci+Der+rosarote+Fahrstuhl&art_no=B0188

Derhêner
Nivîskar
Jidayikbûn 1964
Mêr
Nivîskarên tirk
Belçim Bilgin Erdoğan

Belçîm Bîlgîn Erdogan (navê fermî bi tîpên tirkî: Belçim Bilgin Erdoğan) (jdb. 31ê kanûna paşîn a 1983an li Enqere) aktrîsteke kurd e. Bi şanoger û aktorê kurd Yılmaz Erdoğan re zewicî ye.

Dibistana seretayî li Salih Alptekin İlkokulu, ya amadeyî jî li Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi bidawî kiriye. Sala 2001ê ji dibistana amadeyî dîploma wergirtiye.

Sala 2002 li Zanîngeha Hacettepeyê di beşa gerînendertiya zanîn-dokumanê de perwerde dîtiye. Dema bi Erdogan re hevnasînê dike, perwerdeyê dihêle, diçe Parîsê, demekê li wir dimîne.

Berhemên tevlî bûye 
 Sıfır Kilometre - Sifirkîlometre (fîlmê sînemayê)
 Dol (fîlm)
 Güz Sancısı  - Tivanca payîzê
 Aşk Tesadüfleri Sever - Evîn hez ji rasthatiniyan dike (fîlm)
 Gergedan Mevsimi (fîlm)

Çavkanî 

Jinên kurd
Jidayikbûn 1983
Aktrîsên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kentaur (komstêr)

Kentaur  komstêreka di nîvqada ezmana başûr de ye. Kentaur komstêreka fereya li başûra Marê Avî (komstêr) dikişê ye. Wek mîtolojiyê ew şiklekî mîna Qentûrîs, nîvmerîvî, nîvhespî pêk tîne.

Stêra herî gêştirîna komstêrê Alfaya Kentaurî bi stêrcêwî yên Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B ve û stêra nêziktirîna rojê Proksîmaya Kentaurî ve sîstemeka pirrstêrî pêk tîne ye.

Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû. Ew di demên berê de li Kurdistanê jî bitemamî dîtbar bû. Lê îroj ji ber liva tewereya dinê êdî bitemamî ne dîtbar e û ew herku dihere bi başûr ve hereket dike.   

Stêrê geştirînê vê komstêrê Alfaya Kentaurî ye. Ew bi erebî tê mehneya “Pêyê Kentaur” e. Bi dûriya xwe ya  4,34 salên roniyê ve yek ji stêrên nêziktirîn e. Esasen ew ne stêreka tenê, lêbelê sês têrên li dor navendeke hereket dikin in. Bi teleskopeka biçûk du stêrên wan dîtbar in. Stêra geştirê sêtikê α Qentûrîs A bi mezinahî qasî rojê ye. α Qentûrîs B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve hinekî ji wê zeîftir. Ew herdu stêr 80 salî de dor hev re 80 salî de viz dibin. Teka sêyêma sêtikê α Kentaur C yan Proksîmaya Kentaurî stêreka bi qedra zahîrî ya 11,05m ye. Bi dûrî ya 4,22  salên roniyê  stêra nêziktirîna rojê ye.

Stêra duyem geştirîna vê komstêrê  Hedar (Betaya Kentaurî) e. Navê wê yê erebî tê mehneya zemînê. Bi dûriya 525 salên roniyê  ve stêreka gelek dûr e.

Kentaur (komstêr)
Îhsan Fetahiyan

Îhsan Fetahiyan ( * 1981 li Kirmaşan; m.  li Sine) parêzvanê mafên mirovan, têkoşerekî kurd bû. Ji aliyê dewleta Îranê ve hate dardekirin.

Jiyan 
Di  de ji aliyê hêzên Îranê ve tê girtin. Wî bi endametiya rêxistina Komala (rêxistin) ya li rojhilatê Îranê bo mafên kurdan têdikoşe tewanbar dikin. Di gelek çavkaniyan de behsa endametiya wî ya PJAKê tê kirin.

Dadgeha şoreşê wî herwiha bi dijminiya Xwedê jî sûcdar dike û cezayê 10 salan lê dibirre. Dadgeha bilind jî cezayê îdamê dide. Dadgeh herwiha mafê berevaniyê jî nade wî.

Nameya Îhsan Fetahiyan 
"...Dema roj diçe ava tîrêjên wê yên dawî, riyek nîşanî min dane ku ez vê nameyê binivîsim. Dengê pelên daran ên payîzê ku di bin lingên mirov de dikin qirçînî, bang li min dikin û dibêjin, dev jê berde bila biweşin. Ev dema ku ez niha tê de me, nîşana riya azadiyê ye. Ez tu carî ji mirinê ne tirsiya me. Ez germahiya mirinê his dikim û nas dikim. Ji ber ku mirin hevalê min ê herî kevn e.

Ez yek ji dergûşên mirovahiyê Kirmanşanê hatim dinê û min li wir dest bi jiyanê kir. Min li vir zilm û sîtem his kir. Ji ber vê çendê li ez li gelek riyan geriyam da ku ji vê rewşê derkevim. Lê mixabin hemû li pêşiyan min hatibûn girtin. Ez ji hebûn û nasnameya xwe bê par mabûm. Ji ber vê çendê ez neçar mam ku     derkevim derveyî sînor. Ez bûm peşmêrgeye/gerîlayê Kurdistanê.

Ez tu caran ji şûna lê ji dayik bûme qut nebûm. Carekê ji bo serdanê çûm cih û warê xwe, lê ez hatim girtin. Ji ber îşkenceya hovane ya li min hat kirin û helwesta li hemberî min hat nîşan dan, min fêm kir ku dawiya vê yekê mirinê. Piştî vê îşkenceya giran û rewşa tecrîdê ya ez tê de mam, 10 sal cezayê girtîgehê li min hat birîn.

Lê belê dozgeriya bajarê Sine ev ceza veguherand dardekirina min. Di hevdîtina min a dawî bi dozgerê Sine re, wê demê li xwe mukir hat ku ceza ne qanunî, lê belê siyasî ye û got, ew ê vî cezayê bicih bînin. Wê demê min jî fêm kir ku ceza siyasî ye.

Eger stemkar û desthilatdar difikirin ku bi kuştina min wê pirsgirêka kurd û Kurdistanê ji holê were rakirin, ev xeyaleke pûç e. Ew ê tu carî bi mirina min û ya hezaran ciwanên weke min nikaribin bigihêjin armancên xwe. Her mirinek jiyaneke nû bi xwere tîne..."

Kurd
Jidayikbûn 1981
Mirin 2009
Jidayikbûn 1982
Çalakvanên kurd
Lee Seo Jin

Lee Seo Jin (bi alfabeya koreyî (hangulî): 이서진), di 30ê kanûna paşîn a 1971an de li bajarê Seoulê, Koreya Başûr hatiye dinê, ekterekî Koreya Başûr e. Ewî bi karê xwe yê aktoriyê di sala 1999an de dest pê kir. Ewî peywendiyeke evînî digel Kim Jung Eunê hebî. Ew peywendî li kanûna paşîn a 2007ê dest pê kir û li 29ê çiriya pêşîn a 2008ê bi dumahîk hat. Ew gelek bi nav û deng e bi drama Yi San, ew dramaye li gelek welatan dubilaj kiriye û yek ji wan welatan welatê Kurdistanê dublaj kirbî bi zaravê soranî.

Filmên wî

Karên televîzyonê

Girêdanên derve 
 Malpera Lee Seo Jin

Koreyî
Los Angeles Times

Los Angeles Times rojnameya pirr-firoş a amerîkî ya li Los Angeles, Kalîforniya û rojavayê DYA'yê tê firotin e. Rojname her roj diderkeve û hejmara pêşîn di 4'ê berfanbara 1881'ê de derket. Li DYA'yê di rêza rojnameyên herî tên belavkirin de ya çarem e.
Di destpêkê de rêveberên wê Nathan Cole Jr. û Thomas Gardiner bûn. Di sala 1882'an de Harrison Gray Otis bû edîtorê rojnameyê. Bi vê re pêşketineke aborî di rojnameya Times'ê de çêbû.

Çavkanî 

Rojnameyên amerîkî
Solîpsîzm

Solîpsîzm, termî felsefe (le latînewe solus ipse = her min). Wate her min û serpêhatî ez heya.

Felsefe
Victorious

Victorious navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê Dan Schneider ve ji bo televizyona Nickelodeon hatiye çêkirin. Derhênerê wê Steve Hoefer e. Çîroka sîtkomê di derbarê stranbêja bi navê Tori Vega ya ciwan de ye ku ew tevlî pêşbirkeke Lîseya Hollywood Arts dibe. Ev lîse ji bo xwendekarên pirr jêhatî ye. Rêzefîlmê sîtkomî di 27'ê adara 2010'an de destpê kir.

Lîstikvanên rêzefîlmê 
 Victoria Justice bi navê Tori Vega
 Leon Thomas III bi navê Andre Harris
 Matt Bennett bi navê Robbie Shapiro
 Elizabeth Gillies bi navê Jade West
 Ariana Grande bi navê Cat Valentine
 Avan Jogia bi navê Beck Oliver
 Daniella Monet bi navê Trina Vega
 Jake Farrow dengê Rex Powers (navê wî derbas nabe)

Beşên rêzefîlmê 

Beşên taybet ên bi hevdu re hatine weşandin:

Çavkanî 
 Wîkîpediya ya bi zimanê îngilîzî (guhertina dawî :27'ê sermawezê 2011)

Rêzefîlmên amerîkî
Leonardo DiCaprio

Leonardo Wilhelm DiCaprio (di 11'ê sermawezê 1974'an li bajarê Los Angeles, California ji dayîk bûye) aktorekî amerîkan e. Gelek xelatên mezin bi destve anîne, wek: Baştirîn Aktorê Xelata Gerdûna Zêrîn li filmê The Aviator ya sala 2004'an û beşdarî di van hemiyan de kiriye: Xelata Oscarê, Screen Actors Guild, British Academy Of Film And Television Arts. 
Ewî li sala 1989'an dest bi kar kir û hê jî berdewam dike.

Destpêka Jiyanê 
DiCaprio zaroke êkane li Los Angeles, Kalîforniya dest bi jiyanê kir. Dayika wî ya li Almanya xwedê dayî Irmelin (neé Indenbirken), sekretera parêzeran bî, û bavê wî George DiCaprio çêkerê kovarên komêdî bî. Dayika wî ew bi navê Leonardo Da Vinci rakir, bes Leonardo 1 sal bo dema dayîka wî û babê wî ji hev veqetiyan, bes ew pitir digel dayika xwe bû.

Fîlmografî

Çavkanî 

Aktorên amerîkî
Jidayikbûn 1974
Mirovên zindî
Dengir Mir Mehmet Fırat

Dengîr Mîr Mehmed Fêrat, an bi navê fermî yê romî Dengir Mir Mehmet Fırat (z. 8ê tebaxa 1943an li Kolîk, Semsûrê, Bakurê Kurdistanê - m. 11ê tîrmeha 2019an, li Enqereyê, Tirkiye), siyasetmedarekî kurd bû ê ku di parlamentera Tirkiyeyê de kar kiriye. Cara dawiyê, cihgiriya serokwezîrê tirk, Recep Tayyip Erdoğan kiriye.

Di zanîngeha Enqereyê de perwerdehi dadê dîtiye. Parêzerî, cotkarî, bazirganî kiriye. Yek ji damezîrênerên AKP. Di hilbijartinan de 3 caran wekî parlamenterê parêzgeha Adiyemanê bo meclîsa tirkan hatiye hilbijartin. Marî Zozan bûye (zewiciye), du zarokên wî hene.

Paşnava wan jî kirin Fêrat 
Dewleta Romê piştî zagona paşnavan, paşnave ku daye malbata Şêx Seîd, dide malbata Dengir Mîr Mihemed jî. Di rastiyê de eqrebatiya wan nîne û carnan şaşî derdikevin.

Bapîrê wî Hecî Bedir Axa Parlamentera Meledî û Qersê kiriye. Apê wî Hüseyin Fehmi Fırat û xalê wî M. Sırrı Turanlı jî parlamenterî û senatorî kirine. Sala 2000î li ser navê Fazilet Partisi dibe berendamê serokkomariyê.

Rexne li AKPê dike tê safkirin 
Di hilbijartinên giştî yên 2011ê de Erdogan gelek siyasetmedarên bi eslê xwe kurd in ên AKPyê, taswiye dike, ku yek ji wan jî Dengir Mîr Mihemed e. AKP xwe ji sozên dabû vedikişîne, xwe dide statûkoparêzî, neteweperweriyê. Dengir Mîr Mihemed jî viya rexne dike û tîne ziman. Erdogan wî ji cihgiriya serokwezîriyê digire.

Mirina wî 
Dengir Mîr Mihemed Fêrat di 11ê tîrmeha 2019an de li Enqereyê ji ber nexweşiya penceşêra kezebê çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Agahiyên li ser Dengir Mir Mehmet Fırat, malpera meclîsa tirkan TBMMê 
Agahî li ser Dengir Mir Mehmet Fırat, ji malpera fermî ya AKPê 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1943
Mêr
Mirin 2019
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kesên ji Kolikê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Emîr Hesenpûr

Emîr Hesenpûr (li cîhana rojavayî Amir Hassanpour) (jdb. 10ê tebaxa 1943an, Mehabad - m. 24ê hezîrana 2017an, Toronto, Kanada)  rewşenbîr û zimannasê kurd ê rojhilata Kurdistanê bû. Sala 1964an ji zanîngeha Tehranê dîplomaya pisporiya zimanê îngilîzî wergirtiye. Bi xwe jî di nava salên 1965-1966an de dersdarî kiriye.Sala 1968 dest bi pewerdeya lîguîstîkê dike û mastera xwe sala 1970yî bi dawî dike. Perwerdeya doktorayê jî sala 1972an diqedîne. Diçe zanîgeha Illinois a DYAyê, li ser komunîkasyonê ders digire. Sala 1989ê de payeya profesoriyê bi xebata xwe ya li ser zimanê kurdî digire: ("The language factor in national development: The standardization of the Kurdish language, 1918-1985").

Ji sala 1986an ve li Kanadayê dijî û di zanîgehên cuda de dersan dide. Bi taybetî li ser mediyan, nakokî û demokrasiya neteweperweriyê, nîjadkujî û tevgerên civakî, nakokiyên etnîkî lêkolîn kiriye.

Ew bi Şehrazad Mocab, (Shahrzad Mojab) re marî bû (zewiciye).

Profesor Emîr Hesenpûr di 24ê xizîrana 2017an de li Torontoyê (Kanada) çû ber dilovaniya Xwedê.

Berhem 

 Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985, Mellen Research University Press, San Francisco 1992. 
 Witûwêjêk sebaret be zimanewanî w edebî Kurdewarî (hevpeyvînek li ser lînguîstîk û wêjeya kurdî), weşan de Gzing Journal Nr.1, Schweden 1993.
 The Nationalist Movements in Azarbaijan and Kurdistan, 1941-1946, erschienen in A Century of Revolution, editiert von John Foran, Univ. of Minnesota Press, Minneapolis 1994.
 The Creation of Kurdish Media Culture in Kurdish Culture and Identity, editiert von Philip Kreyenbroek und Christine Allison, Zed Books, 1996. 
 The Politics of A-political Linguistics: Linguists and Linguicide, erschienen in Rights to Language: equity, power, and education, editiert von Robert Phillipson, 2000. 
 The Making of Kurdish Identity: Pre-20th Century Historical and Literary Discourses, erschienen in Essays on the Origins of Kurdish Nationalism, editiert von Abbas Vali, Mazda Publishers, 2003.

Girêdan 

 Jînenîgariya Dr. Amir Hassanpour  (îngilîzî)

Kurd
Jidayikbûn 1943
Mirin 2017
Nivîskarên zimanê kurdî
Kesên ji Mehabadê
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Biroyê Heskî Têlî

Biroyê Heskî Têlî, Brahîm Paşayê pêşawa, Pilingê Celaliyan, Kirrê Celaliyan, Heskîzade Brahîm, Biro, Biroyê Çargurçik (jdb. ? - m.  li Kaniya Reş a Çaldiranê, rojhilatê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, şervan û fermandarên doza azadiyê ya kurdan bû. Ji êla Celaliyan e. Di dîroka nêzîk a kurdan de wekî lehengekî cihê xwe girtiye.

Jiyan 
Kurê Hesk û Têliyê ye. Di Şerê cîhanê yê I de li dijî dagirkirina rûsan têdikoşe. Dema şer bidawî dibe li Bazîdê dijî û bo debara malbata xwe bazirganiyê dike. Heya dawiya jiyana xwe bi rizgarkirina Kurdistanê û azadiya kurdan ve mijûl dibe.

Serhildan
Dema Şêx Seîd serî hildide, Biro jî tevlî dibe (1925). Bi têkçûna serhildanê re xwe dispêre Çiyayê Agiriyê. Êlên Hesenan û Celaliyan ji bo serhildana nû birêxistin dike. Yekemîn serhildana Agiriyê lidardixe (16ê gulanê heya ). Li dijî henga 28. a Romê (Tirkiye) şereke mezin lidardixe. Şer û fermandariya wê di nava kurdan de gelek deng vedide, li ser navê wî gelek stran tên çêkirin.

Bi alikariya Îran, YKSS, Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Bi hezaran pêşmergeyên kurd ji bo ji nû ve xwe amade bikin, derbasê rojhilatê Kurdistanê dibin. Li rojhilatê jî şer gurr dibe.

Di  de kurd ji nû ve serhildanekê dikin ku Xoybûnê jî alîkarî dida. Xoybûn Îhsan Nûrî Paşa dişîne cem Biro bo alîkarî û serokatiyê. Pêşmergeyên Kurd Komara Agiriyê dadimezirînin. Brahîm Paşa dibe serokwezîr.

Lawên Biro Heskî Têlî, Emer, Dawûd, Êlhamî û birayên wî Ehmed û Eyûb jî di nava pêşmergeyan de ne. Şerên giran rûdidin. Carelê din Îran, YKSS û Brîtanya li cem Tirkiyeyê cih digirin. Diya Biro, Têlî Xanima Agiriyê, birayên wî, zarokên wî şehîd dikevin. Serhildan têk diçe. Biro xwe dispêre nav kurdên rojhilatê.

Li wir bi alîkariya kurdên rojhilatê li devedora Makoyê, sala 1931ê de li dijî artêşa Îranê şerên gerîlayî û carnan jî sengerî lidardixin. Pêşmergeyên kurd fermandarê artêşa Îranê Kelb Elîxan Nexşîwan dikujin. Ji kurdan pirranî sîvîl, jin û zarokên xwe ji komkujiyên Tirkiyeyê filitandibûn û dixwestin xwe bispêrin kurdên rojhilatê, gelek kes jiyana xwe jidest didin. Li gel Ferzende Beg, Biro jî şehîd dikeve.

Çavkanî 

Serhildanên Agiriyê
Mirin 1931
Kuştiyên cengê
Mêr
Neteweperwerên kurd
Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Serhildana Şêx Seîd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Ferhad Brahîm Seyder

Ferhad Brahîm Seyder, Ferhad İbrahim; * Di sala 1950 de li Amûdê jî dayik bû ye, siyasetmedarekî alman ê bi eslê xwe Kurd e.

Li zanîngeha Freien Universität Berlin xwendiye û sala 1983 bidawî kiriye.

Di nava salên 1987 heya 2000 de li heman zanîngehê wekî asîstan profesor kar kiriye. Li zanîngeha Universität Erfurt di sala 2000 heya 2002 de wekî doçent xebitiye. Di sala 2004 heya 2010 de li Urdun Ammanê dersdarî kiriye.

Berhem 

 Religion, Staat  und Politik im Vorderen Orient. - Ol, dewlet û polîtîka li Asyaya nêzîk Bi tevî Amr Hamzawy (2003) 
  (Weşan.), Islam und Islamismus in der Gegenwart - Îslam û îslamîzm di rastiya xwe de (2002)
 Der Friedensprozess im Nahen Osten. Eine Revision. - Prosesa aşitiyê li rojhilata navîn. Revîzyonek wekî weşanger bi tevî Abraham Ashkenasi (2001)
 The Kurdish Conflict in Turkey. - Kêşeya kurd li Tirkiyeyê Bi tevî Gülistan Gürbey (2000)
  Probleme der Zivilgesellschaft im Vorderen Orient. Als Herausgeber gemeinsam mit Heidi Wedel (1995)
 Konfessionalismus und Politik in der arabischen Welt. Die Schiiten im Irak. (1997)
 Versöhnung im Verzug. Gemeinsam mit Sabine Hofman (1996)

Girêdan 

  Malpera fermî ya Ferhad Ibrahim 
 Ferhad Ibrahim di rojnameya Le Monde diplomatique kurdî de

Siyasetzan
Alman
Kurd
Jidayikbûn 1950
Kurdîzm (zimannasî)

Kurdîzm ji jêgirtiyên kurdî di zimanên beyanî de re tên gotin. Gelek peyvên kurdî ketine zimanên gelên cîran û kurdistanî (romî, aramî, ermenî).

Mînak

Wergirtinên di tirkî (romikî) de

Wergirtinên di zimanên din de

Çavkanî 

Ziman
Hesenê Eskerî

Hesenê Eskerî an jî Hasan ibn ‘Alī ibn Muhammad (6ê kanûna pêşîn 864 - 1ê kanûna paşîn 874) îmamê şia yê yazdehem ê ku ji malbata Ehlê Beyt e. Li bajarê Medîne ji dayik bûye. Navê bavê wî Eliyê Hadî ye. Dema bavê wî di 1ê tîrmeha 868an de tê kuştin, ew bi temenê xwe yê 22 sal dibe îmamê yazdehê. Lê piştî vê bi şeş salan di dema hikûmdariya xelîfeyê Ebasî El-Mutemîd de tê kuştin û li bajarê Samarrayê tê veşartin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 864
Mirin 874
Ehlê Beyt
Şiîtî
Hejar

Ebdurehman Şerefkendî an jî Mamoste Hejar (jdb. 1920 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê - m. 22ê sibatê 1990 li Kerec, Îran), nivîskar û helbestvan û wergerekî kurd bû. Hejar Mem û Zîn û Şerefname û Quranê jî wergerandine zimanê kurdî.

Di zaroktiyê de wî dişînin perwerdeya olî. Di 17 saliya xwe de dawî dide vê perwerdeyê lewra bavê wî dimire. Sala 1940ê dest bi nivîsandina helbestên kurdî dike.

Tevlî şoreşa Mahabadê û xebatên komarê dibe. Piştî hilweşîna Komara Mehabadê dibe penaber. 30 salan li welatên cuda dijî. Tevlî refên Mele Mistefa Barzanî jî dibe. Sala 1975ê vedigere Rojhilatê Kurdistanê.

Berhem 
 Alekok
 Wergêra Mem û Zîn bi soranî
 Wergera Şerefnameyê bo kurdî
 Dîwana helbestan bo Kurdistan 
 Çarînekanî Xeyam 
 Henbane Borîne (Ferhenga Kurdî-Farisî)
 Wergêra Qur'anê bi Kurdî
 Wergêra pirtûka bijîşkî ya Ibn Sîna ji erebî bo farisî
 Şerha Dîwana Melayê Cizîrî 
 Sifra bê biraneve (Wergera One and Zeroes without end ji Elî Şerîatî)
 Çêştî Micêvir (Xwejînenîgarî)

Çavkanî 

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1920
Mirin 1990
Helbestvanên kurd
Wergêrên kurd
Kesên sedsala 20an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Jidayikbûn 1921
Mirin 1991
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Nivîskarên zimanê kurdî
Neteweperwerên kurd
Kesên ji Mehabadê
Mahsun Kırmızıgül

Mahsun Kırmızıgül (z. 26 adar 1968, li Amedê, bi navê Abdullah Bazencir), stranbêj, aktor û derhênerekî bi eslê xwe kurdê zaza ye.

Jiyan 

Diya Kirmizigul di 18 saliya xwe de, bi tevî sê lawan bî dimîne. Mehsun ji marîbûna (zewiciye) wê ya duyem e. Bavê Masun ji parêzgeha Çewlîgê ye. Hêj Mehsun ne bûye, dê û bavên wî hev û du berdidin. Mehsun di zikê diya xwe de tê Amedê. Mehsun cara yekem di 6 saliya xwe de bavê xwe dibîne. Birayê wî Mehmûd di 21 saliya xwe de bi pêgirtina elektrîkê jiyana xwe ji dest dide.

Di Sala 1983 an de li Amedê tevlî pêşbaziyeke muzîkê dibe û bi ser dikeve û jiyana wî ya muzîkê jî wiha dest pê dike. Di kampanyaya lincê ya li dijî Ahmet Kaya de, tê gotin wî jî cihgirtiye. Hin kes îdîa dikin ku ew jî di dizî û bişavtin kir. Di muzîka kurdî de peywirdar e.

Di fîlmên xwe de, kurdan biçûk nîşandide, bayê arabeskê gurr dike. Albuma wî ya serek bi navê Yıkılmadım derket.

Fîlm 
 Yaşamak Haram Oldu - Jiyan li min herimî (1987)
 Hemşerim - Hevbajarê min (1996) 
 Zalim - Sîtemkar (2003)
 Aska sürgün - Nefî bo evînê (2005) 
 Beyaz Melek - Firîşteya spî (2007) 
 Güneşi Gördüm – Min roj dît (2009) 
 Pênc minare li New Yorkê (2010)
 Hayat Devam Ediyor - Jiyan didome (2012)

Dîskografî

Album 
 Terkedildim - Hatim terikandin
 Paylaşamam - Nikarim parve bikim
 Alem Buysa Kral Sensin (1994) - Cîhan ev be tû yî key
 12'den Vuracağım (1995) - Dê di 12an de lêbidim
 Sevdalıyım / Hemşerim (1996) - Evîndar im/Hevbajariyê min
 Nostalji - Nostaljî(1997)
 Yıkılmadım - Neketim (1998)
 Yoruldum - Westiyam (2000)
 Bir Demet Kirmizigül - Baqek gulasor
 Yüzyılın Türküleri (2002) - Stranên sedsalê
 Sarı Sarı / Başroldeyim (2004) - Zera zer/Serek rolê de me
 Dinle (2006) - Guh bide

Single
 İnsan Hakları - Mafê mirovan (1995)
 Ülkem Ağlar - Welatê min digirî (2001)

Girêdan 
 Malpera fermî
 Malpera navneteweyî 
 Malpera farisî 

Derhênerên kurd
Aktorên kurd
Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1969
Mêr
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1968
Mirovên zindî
Mely Kiyak

Mely Kiyak (jdb. 1976 li Sulingen) nivîskar, rojnamevana serbixwe û moderatora televîzyonê ya alman e. Bi eslê xwe kurd e.

Jiyan 
Malbata wê ji Kurdistanê çûye. Li Leipzigê di înstîtuta wêjeyê de perwerde dîtiye. Wekî rojnamevan ji bo Mitteldeutschen Rundfunk û Leipziger Volkszeitungê xebitiye.

Ji sala 2005ê ve wekî nivîskar û rojnamevana serbixwe li Berlînê dixebite. Bi medya û înstîtusyonên wekî Frankfurter Rundschau, Berliner Zeitung, DIE ZEIT, Das Magazin, Dummy, Bundeszentrale für politische Bildung, Weqfa Friedrich Ebert û Înstîtuta Goethe re têkildar e.

Girêdanên derve 
 Deutsche sollten zu ihrer Nationalkultur stehen (Kiyaks Rede auf der internationalen Tagung des Goethe-Instituts; In: Die Welt vom 25.04.2008) (almanî)

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên alman
Jidayikbûn 1976
Jin
Elî Latîf

Elî Latîf  (jdb.  li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê; m.  li Darmstadt, Almanya) wênesaz û werzîşkarekî navdar ê kurd bû.

Jiyan 
Di pênc saliya xwe de dest bi wênesaziyê dike. Gelek pêşangehên wê li muzeya Bexda, Silêmanî hatine lidarxistin. Herwiha li Japon, Fransa, Almanya, Tirkiye, Romanya. Îtalya, Poland, Holand, Kanadayê jî pêşangeh lidarxistiye.

Li Îraqê radîkalên îslamîstan gef lê dixwarine. Herwiha ji aliyê sazûmaniya Beasiyan ve pêkutî lêdihatine kirin. Ew mecbûr maye, derkeve Ewropayê û sala 1994ê li Almanyayê dibe penaber.

Hin ji pêşangehên wê 
 1983 Muzeya Silêmaniyê 
 1987 Muzeya neteweyî ya hunera nûjen a Bexdayê
 1992 Muzeya Silêmaniyê
 1995 Dibistana bilind a teknîkî, Darmstadt
 2000 Şanoya dewletê ya Darmstadt
 2002 	"Darmstadt - Die Stadt - Die Kunst - Die Menschen", Pro Regio Galerie, Darmstadt

Malper 
 Malper bi jînenîgarî 
 www.kurdishaspect.com

Çavkanî 
Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1944
Mirin 2009
Mêr
Emîrxan Lepzêrîn

Mîr Lepzêrîn, Mîrxan Lepzêrîn, Emîrxan Lepzêrîn, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya "mîrê dest û lepên wî bizêr in". 

Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, gelek jî sirgûnê Xoresanê dikin.

Şahê Îranê bi têkçûna Mîr Lepzêrîn re, hin berên tirkan tîne li rojhilatê Kurdistanê bicih dike. Gelek gund, bajarên Kurdistanê yên îro bi azerî diaxivin, wê demê hatine bicihkirin. Êla Mukriyan jî ji Mahabadê tê sirgûnkirin, li şûna wan jî tirk tên bicihkirin.

Dîroka Kurdistanê
Mîrên kurd
Jidayikbûn sedsala 16an
Mirin sedsala 17an
Mêr
Kelb Elîxan Nexşîwan

Kelb Elîxan Nexşîwan (jdb. 1891 li Naxçivan - m. 1931, li rojhilatê Kurdistanê), serfermandarê duyemîn artêşa Îranê ya li di serhildana Agiriyê de li dijî pêşmergeyên kurd têkoşiyaye bû. Fermandarê yekê jî Mihemed Elîxan bûye. Kelb Elîxan Nexşîwan ji aliyê pêşmergeyên kurd ve hatiye kujtin.

Di nava hêzên kurd ên di bin fermandariya Ferzende Beg, Biroyê Heskî Têlî, Îhsan Nûrî Paşa ûêd de şer dikirin û artêşa Îranê de li rojhilatê Kurdistanê sala 1931'ê bihevçûnên mezin lidardikevin.

Di stranên dengbêjiyê de

Çavkanî

Nîşe 

Mêr
Leşkerên Îranê
Serhildanên Agiriyê
Jidayikbûn 1891
Mirin 1931
Total Nonstop Action Wrestling

Total Nonstop Action Wrestling (TNA)  kompaniyeke Gemşa profesyonel'e, di 2002'an de bi destê Jeff Jarrett û Jerry Jarrettî hate damezirandin. TNA li ser televîzyonê û înternetê hate pexiş kirin, vêga şovek bi navê Impact Wrestling tê nîşandan li ser kanala Spike, vêga Dixie Carter serokê kompaniyê ye. 

Bajarê herî serekî yê vê kompaniyê Naşvîl, Tênêsî ye. Di pêşî de navê kompaniyê NWA Total Nonstop Action bû, ji ber ku li wî serdemî TNA beşek bî ji National Wrestling Alliance (NWA). Li sala 2004'an TNA bû yekem kompaniya Gemşa profesyonel bo derxistina baştirîn ring anku gorepanê. Gorepana normal a gemşa profesyonel 4 qolaç hene, bes li wê salê TNA kirin 6 û vêga carek din guhartiye bo 4. TNA pitir li 120 welatan tê pexişkirin û temaşekirin.

Gemşa profesyonel
Zoro Metînî

Zoro Mettînî, li cîhana rojava Zoro Mettini, (jdb. 1ê îlona 1949an li Amûdê) wênesaz û peykertraşekî kurd e.

Jiyan 
Zoro Mettini sala 1949an li başûrê biçûkê Kurdistanê tê jiyanê. Malbata wî ji ber sedemên polîtîk sala 1964î diçe Libnanê, li wir bicih dibin.

Sala 1969ê li Bêrûtê di akademiya hunerê rindiyê de dest bi perwerdeyê dike. Ji wir bawernameyê digire. Sala 1972'yê di pêşbaziyekê de ji nava 100 hunermendên berendaman xelata duyem a akademiya hunerê ya amerîkayî werdigire.

Ji sala 1976ê ve li Berlînê dijî. Di perwerdekirina wênesazan da bi  Prof. Waldemar Grzimek, Prof. Erich Fritz Reuter, Henry Moore û Hans-Jürgen Kiebach re dixebite.

Pêşangeh 

Wêneyên Mettînî li Bêrût, London, Parîs, Malmö, Helmstadt, Rotenburg, Hamburg, Berlîn û Münchenê hatine pêşandan.

Galerî

Çavkanî 

 Kurden im Exil. Ein Handbuch kurdischer Kultur, Politik und Wissenschaft, Band 1, Herausgegeben vom Berliner Institut für Vergleichbare Sozialforschung, dem Haus der Kulturen der Welt und medico international, 1991. (almanî)
 Kurdistan-Rundbrief, Die verbotene Muttersprache von Zoro Mettini, herausgegeben Kurdistan-Informations-Zentrum Köln.
 Steglitzer Kunsttage, herausgegeben vom Bezirksamt Steglitz von Berlin 1987.
 DAMID Pressedienst: Das kurdische Problem verlangt eine politische Lösung, Interview mit dem Maler und Bildhauer Zoro Mettini, Berlin 1994.  
 Hemreş Reşo: Dengê Yekîtiyê, Ratingen 1983-1984.
 Jürgen Rüdiger Krenzien: Gedichte mit spitzer Farbe, Berlin 1984.
 Rüdiger Trantow: Mosaik meines Lebens, Berlin 2007.
 Seit 1982 in WHO'S WHO IN THE ARTS AND LITERATURE.

Girêdan 

 Zoro Mettini 
 http://www.dagblaad.de
 http://www.diplo-kurdi.com/hejmar-27-tabloyen-zoro-mettini
 http://www.dagblaad.de/?m=201010
 Zoro Mettini  di kulturserver.de

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1949
Kesên ji Amûdê
Elî Ekber Muradî

Elî Ekber Muradî (z. 1957 li Kirmaşan, rojhilatê Kurdistanê) stranbêjeke navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike.

Jînenîgarî 
Muradî di zaroktiya xwe de dest bi muzîkê dike. Ji muzîkarên wekî Welî Huseyînî, Mîrza Kafaşyan, Mehmûd Elewî, Allahmûradî Hamedî perwerdeyê digire. Sala 1971ê li bajarê xwe, yekem konsera soloyê pêk tîne.

Di 30ê îlonê 2006ê de konserek bi navê Voices of Kurdistan li San Francisco World Music Festival'ê de lidardixe. Heya niha 5 albûmên wî derketine.

 Dîskografî 
 Albûm 
 1999: Fire of Passion, Kurdish Tanbur Music of Iran 2001: Kurdaneh 2001: Whisper 2002: Kurdish Music from Iran 2004: In The Mirror Of The Sky'' (tevî Kayhan Kalhor)

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1957
Mirovên zindî
Muzaffer Ayata

Muzaffer Ayata (jdb. 1ê kanûna paşîn 1956 li gundê Têzxerab a Siwêrekê, Bakurê Kurdistanê) yek ji kadroyên pêşeng ên PKKê ye.

Dibistana bingehîn (berê 5 sal bû) li gundê xwe, dibistana amadeyî jî li Enqereyê bidawî dike. Li Enqereyê hevnasîna wî bi damezîrênerê PKKê Abdullah Öcalan re çêdibe û dikeve nava xebatên siyasî.

Di 17ê adarê 1980yî de Ayata ji aliyê hêzên romiyan (tirk) ve tê girtin. Lê êşkenceyên mezin tên kirin û wî davêjin Zîndana Amedê ku li cîhanê bi barbarî û êşkenceyan nav daye. Cezeyê îdamê didin wî. Zêdetirî 20 salan li zîndanên tirkan dimîne.

Derketinê tevlî partiya legal a kurd HADEPê dibe. Sala 2002 mecbûr dimîne diçe Almanyayê. Almanya li mafê penaberiyê nade wî. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Almanya jî wî didarizîne û di nîsana sala 2008î de bi cezayê sê sal û nîvê tê cezakirin. Di çiriya pêşîn a 2009î de ji zîndanên alman derdikeve.

Pirtûk (bi romî) 
 Savunmam. Hak ve Adaletten vazgecmeyecegim. - Berevaniya min. Dê dev ji maf û dadê bernedim Neuss 2009
 Tarihe ateşten bir sayfa: Diyarbakır zindanı. - Ji dîrokê re peleke agirî: Zîndana Amedê 1999

Endamên PKKê
Jidayikbûn 1956
Xalis Begê Sipkî

Xalis Begê Sipkî (bi fermî Halis Öztürk), * 1899 li Dutax, bakurê Kurdistanê; m. ) yek ji pêşmergeyên sereke yên serhildana Agiriyê bû.

Dewleta Romê (Tirkiye) ji bo heqaretkirinê paşnava Öztürk (tirkê xas) dide malbata wî. Piştî şikestina serhildanê û komkujiya Geliyê Zîlanê, dikeve siyasetê.

Jiyan 
Bavê wî (Abdulmecîd Begê Sipkî) fermandarekî Hemîdiye (Hamidiye Alaylari) yên ku osmaniyan li dijî Îranê avakiribûn bû. Yek ji giregirên serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê bû. Li ser navê komara kurd, bi dewleta Tirkiyeyê re ketiye hevdîtinan.

Bi alîkariya Îran, YKSS û Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Xalis Beg dîl tê girtin lê ji destê tirkan difilite diçe rojhilatê Kurdistanê.

Dewleta Romê efûyê dertîne û vedixwîne 
Wê demê siyaseta dewletê ew bû ku hinekê bi nermî têkiliyan bi beg û axayên Kurdistanê re dayne, wan li Kurdistanê bike desteser û bi destê wan jî kurdan kontrol bike. Gelek axayên kurdan ketin vê têkiliyê.

Demokrat Parti (DP) ya ku hinekê li dijî partiya Mustafa Kemal Atatürk CHP bû, bi zanîn an nezanîn bûbû navenda demokratan. Kê ji sazûmaniya kemalîst ne memnûn bû, xwe dispart Demokrat Partiyê. Xalis Beg jî sê caran wekî parlamenterê DPyê di meclîsa tirkan de cih digire.

Bi tirkî nizane 
Xalis Beg baş bi tirkî nedizanî û nedixwest jî. Ji ber wê pirr tevlî siyaseta navxweyî tirkan nedibû. Li derfetên biçûk digeriya ku bi wan alîkariya kurdan bike, birînên wan bikewîne.

Di  de leşker tên ser text. Wekî tevayiya giregirên DPyê, Xalis Beg jî digirin, didarizînin. Di darizandinan de ji ber ku ew nikare bi tirkî derdê xwe bêje, herçendî zimanê kurdî qedexe bû jî, dadger îfadeyên wî bi alîkariya wergerekî digire. Dadgeh 10 salan lê ceza dibirre.

Mirovekî pirr zîrek û henekhez bûye. Hestên wî yên welatparêziyê gelek mezin bûye, dixwestiye di nava sîstema heyî de doza kurdan biparêze.

Sê caran marî bûye (zewiciye), 13 keç, 7 kurên wî bûne.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1899
Mirin 1977
Kesên ji Dutaxê
Serhildanên Agiriyê
Mêr
Serhildêrên kurd
Neteweperwerên kurd
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Emerê Le'lê

Emerê Le'lê, di sala 1935an de ji dayik bûye, helbestvanekî kurdperwer bû. Sê dîwanên wî hatin çapkirin.

Emerê Le'lê di 6ê çiriya paşîn a 2011an de li Girkê Legê nêzîkî Dêrika Hemko koça dawî kir.

Dîwanên Emerê Le'lê
Xem û sawêr
Çar çira
Tewafa yarê (2008), Hawar, Dihok.

Girêdanên derve
Dîwana wî ya bi navê Tewafa yarê (2008), bi tîpên latînî. 
Yekîtiya Nivîskerên Kurd/Dihok

Çavkanî
Yekîtiya Nivîserên Kurd/Dihok.

Helbestvanên kurd