nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Narîn (xwarin)

Narîn, norîn, serûpêya filehan, serûpêya koçerkî navê cureyekê xwarina ser û pêyan e. Ji ber ku goştê wê bêbaldarî û şelgirî hatiye birrîn, jê re bi îronîk gotine "narîn". Hin kes norîn jî dibêjin. Nor di zimanê ermeniyan da tê wateya "nû, ya nû". Navê vê xwarinê bi kurdî ye yan ermenî, ne diyar e.

Çêkirin 
Ser û pê baş tê pakijkirin, mûyên pêyan tên kizirandin. Heger daxwaz be pê tên çermkirin, wekî serûpêya klasîk. Serê ajalê (pez, dewar) bi taybetî tê amadekirin. Ser û pê di stîl an quşxaneyê de heya êdî goşt û hestî ji hev dikevin tê kelandin.

Gorî daxwazê bexdenûsa tîkekirî û biharbêhn tê tevlîkirin. Carnan rişte (erişte)yê jî dixinê.

Piştî kelînê li ser nanê sêlê, goştên serûpêyê tê raxistin. Pîvazê risteyî hûr dikin, tevlî dikin. Serê ajalê yê kelandî datînin navendê. Wisa ziwa, li nanê tenîk pêçandî yan bi tevî ava xwe di badiyan de dixwin. 

Li Kurdistanê li Erdêxan, Qersê gelek tê kelandin. Hin deveran nabêjin narîn, tenê dibêjin serûpê. Lê cudatiya viya ji serûpêya klasîk ew e ku goştê viya mezin tê birrîn û pirranî bêî ava wê tê ser sifreyê.

Xwarin
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên bigoşt
Ser û pê (xwarin)
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha Asyayê
Şorbehûr

Şorbehûr, germiya hûrê cureyek ji germiyan, şorbeyan e. Ji hûrê ajalê tê çêkirin. Di pêjgeha kurd de gelek hezkirî ye. Herwiha di pêjgehên gelek neteweyan de cih digire.

Ji xeynî kurdan, ermenî, alman, polandî, latîn amerîkayî, hindî, viyetnamî, çekî, tirk, gelên balkanî jî şorbehûrê dizanin û dixwin. Tirk viya di nava xwarinên xwe yên neteweyî de didin nasandin. Bi tirkî jê re işkembe çorbasi dibêjin ku ne bêjeya işkembe bi tirkî ye ne jî çorba. Bi texmîni ev xwarin ji pêjgeha asyayê belav bûye û bi hezaran salan in tê zanîn û xwarin.

Li her welatê bi awayekê tê xemilandin. Li Amerîkaya Latînî jê re menûdo dibêjin û pîvaz, anix û îsota tûj tevlî dikin. Li Hindistanê ji hûrê bizinê çê dikin. Viyetnamî soyayê dixinê.

Li Kurdistan, Balkan, Tirkiye û Îranê heman e.

Berkelî 
 Hûrê dewarê, bi taybetî yê golîkê
 Sirke
 Sîr
 Rûnê riwekan
 Îsota sor
 Ard (arvan)
 Xwê (sol)

Çêkirin 
Hûr divê pirr pakij bên amadekirin û parçekirin. Di sîtil an quşxaneyê de (beroş) tê kelandin. Heya bikele gelek caran kefa wê ser re tê girtin. Çend serî sîr davêjin navê. Dema keliya, şelên hûrê ji avê dertînin, dema sar bû bi kêrê tê ristekirin û paşê dîsa davêjin nava ava xwe.

Didin ser agir, hinekê ard pê tê werkirin. Herwiha xwê jî. Agir tê vesandin. Îsota sor di nava rûnê de bi narînî tê qelandin. Germî bo bê ser destexaneyê dixin nava tasan û rûnê qelandî berdidin ser. 

Gorî daxwazê sîra di nava hinekê xwê de hatiye kutandin dixin nava sirkeyê û berdidin ser xwarinê. 

Dîsa bo çêjdanê li ser daxwazê zerika hêkê di nava ava lîmonê de tê kilandin û viya berdidin ser şorbehûrê.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha Ewropayê
Pêjgeha cîhanê
Katedrala Senbasîl a Moskoyê

Katedrala Senbasîl, Dêra Senbasîl (bi rûsî: Собор Василия Блаженного, Sogor Vasîliya Blajennovo), katedraleke li Qada Sor ya Moskoyê de ye. Bi gumbetên rengûrenk bala herkesî dikîşîne.

Dîrok 
Di navbera 1555 - 1561an de Sowyetan şerekê dijwar li dijî Kazan û Xanîtiyên Astraxan serfiraziyekê bidestxist û nava coşa serfiraziyê de ew Kadetrale ji hêla Îvanê IV hate çêkirin. Piştî sala 1670an de gumbetên wê rengûreng hate boyaxkirin.

Katedral
Zanîngeha Stanfordê

Zanîngeha Stanfordê () li DYAyê parêzgeha Kalîforniyayê San Fransîskoyê cih digire. Zanîngeha 3em a herî mezin ya cîhanê ye. Di warê zanist, teknolojî, sirûşt û gelek cureyên înformatîk de xebatên girîng bo cîhanê kirine. Rektorê niha yê zaningehê Marc Tessier-Lavigne ye.

Rektorên Zaningehê 

 David Starr Jordan (1891–1913)
 John Casper Branner (1913–1915)
 Ray Lyman Wilbur (1916–1943)
 Donald Bertrand Tresidder (1943–1948)
 J. E. Wallace Sterling (1949–1968)
 Kenneth Sanborn Pitzer (1968–1970)
 Richard Wall Lyman (1970–1980)
 Donald Kennedy (1980–1992)
 Gerhard Casper (1992–2000)
 John L. Hennessy (2000-2016)

Girêdanên Derve 

 Stanford University, Serrûpel

Zanîngehên DYAyê
Qada Sor

Qada Sor  (rûsî: Красная площадь, Krasnaya ploşçad) qadeke navdar a Moskoyê ye. 

Hersal bi mîlyonan geştiyar wê Qadê seredanî dike. Katedrala Senbasîl (Saint Basil‎) jî li wê qadê ye.

Mosko
Xoşav (xwarin)

Xoşav, xweşav şîraniyeke tê kelandin e. Ji fêkî, şekir û avê ye. Li Kurdistanê pirranî ji qeysî, tirî tê çêkirin. Li ser daxwazê gelek fêkî, çi heşînî çi hişkkirî tên bikaranîn.

Du cureyên sereke hene 
Xoşava avî
Xoşava bêav

Xoşava bêav ne cuda ye, tenê piştî kelînê ava wê tê darivandin, fêkiyên kelandî yên di nava doşaviyê de çêja xwe girtine, tên veqetandin û xwarin.

Çend mînakên xoşavê 
 Xoşava mewijan
 Xoşava încasan
 Xoşava mişmişan

Gotinên pêşiyan li ser xweşavê 
 Ker (her) çi zane xoşav çiye.

Xwarin
Pêjgeha kurd
Şîranî
Xwarinên ji fêkiyan
Tendûr

Tendûr an jî tenûr (Persian تنور, hindi तंदूर, urdu ‏تندور‎‎‎‎, herdu jî: Tandūr, îngilîzî Tandoor) navê alaveke nanpijandinê ye. Ji ber ku lêkolîneke zanistî ya kurdan nîne, li rojavayê tendûr wekî teknîka nanpijandinê ya pêjgeha hindî tê zanîn. Li Kurdistanê gelek tê bikaranîn.

Tendûr li Kurdistanê bi destan tê çêkirîn. Bo pijandinê dar tên şewitandin. Tendûrên mezin jî hene yên biçûk jî. Li tendûrê nanê loş, parxaç, kate, parxaça lazûtê (garis), bo xwarina ajalên malê kûtên xwarinê tên pijandin.

Tendûr di dirûvê sîlîndîrê de ye. Pirranî di erda kolandî de bicih dikin. Li jêrê re bi qulêkê ve hewayê digire. Li gundên Kurdistanê hema bigire her malek xwedî tendûrek e.

Beriya nan pijandinê tendûr tê sorkirin. Rengê dîwarê tendûrê dema spî bû, êdî amade ye. 

Pêjgeha kurd
Azîneyên pijandinê
Alav
Pêjgeha hindî
Anîma (cudakirin)

Çend gotarên bi vî navî hene:

Psîkolojî 

 Anîma, ji bo mêran
 Anîmûs, ji bo jinan
Şorbeya kardiyê

Şorbeya kardiyê, avsîra kardiyê, şorbeya ku ji kardîyê tê çêkirin e. Kardî yek ji pincarên tên berhevkirin e. Kardî bi xavî nayê xwarin, heger bixwin dikarin sîmptomên bijehrêketinê bitetikîne. Gorî baweriyan kardî li her kesê nayê.

Kardiyê wekî guliyên porê jinê dirêsin. Radixin be tavê daku hişk bibe. Viya zivistanê dertînin.  Pakij dişon û tîke dikin. Heya hat xwarinê dikelînin. 

Kardiya kelandî ya darivandî dixin nav çênca ji rûnê bi îsota sor (an tûj) qijilandî ku di navê de pîvaz, sîr (ne mecbûrî ye) hene. Bi hev re dîsa dikelînin, wekî şorbenîskê.

Li hin deveran dan, nok an rizê jî tevlî dikin. Daxwaz hebe beriya bînin ser destexaneyê ava lîmonê jî dixinê. Tehma şorbeya kardiyê gelek xweş e.

Li herêma Serhedê, bi taybetî li parêzgehên Erzîrom, Çewlîg, Mûşê bi biharan gundî kardiyê berhev dikin û bo xwarina zivistanê hişk dikin.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de 
Kardî di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî riwekeke hêza sîstema parastinê ya laşê mirov zêde dike, tê zanîn. Dibêjin li dijî şêrpenceyê jî kêrbar e lê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Kurd divê bêî bijîşkên xwe derbareyê tenduristiyê de bi gotina kesê nekin. Ji agahiyan sûdê werbigirin lê tenê bi gotina bijîşkan bikin. Wîkîpediya kurdî berpirsiyariyê wernagire, li kesî temiyan nake.

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên ji pincarên Kurdistanê
Teide

Teide volkaneke temirî ye li Tenerife, Giravên Kenariyê (Spanya) ye. Bilindbûna volkanê 3.718 m ye û bilindtirîn çiyayê Giravên Kenariyê û Spanyayê ye.

Girêdanên derve 

 Parque Nacional del Teide en la Página Web Oficial de Turismo de Tenerife 
 P.N. del Teide, Red de Parques Nacionales, Ministerio de Medio Ambiente 
 El Teide, Patrimonio de la Humanidad
 Análisis etimológico del vocablo Tenerife
 Página web de la Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos 
 El Teide en la Gran Enciclopedia Virtual de las Islas Canarias
 Webcam del Teide en tiempo real

Çavkanî 

Volkan
Çiya
Erdnîgariya Spanyayê

Volkanên çalak
Google+

Google+ (plus) xizmeteke torbendî girêdayî Google bû ku di 18ê hezîrana 2011an de dest bi xebitandina xwe kiribû. Xizmet di 2ê nîsana 2019an hate girtin.

Xizmetên Google yên Torbendî 
 Orkut
 Google Wave
 Google Buzz

Girêdanên Derve 

 Malpera Fermî
 The Google+ Project

Çavkanî 

Google
Web 2.0
Servîsên Google
Orkut

Orkut malperek e torbendî girêdayî Googleê ye. Projeya Orkut sal 2004an de ji hêla Tirkekê Orkut Büyükkökten  ve hate pêşxistin, ji ber wê navê wî kesî danîn ser malperê. Tiştekê herî balkêj jî ew  e ku Orkut herî zêde ji hêla Brezîlyayê tê bikaranîn.

Xizmetên Google yên Torbendî 
 Google+
 Google Wave
 Google Buzz

Girêdanên Derve 
 Orkut malpera fermî

Çavkanî 
 Wikiya Tirkî

Malper
Google
Zirfet

Zirfet, zerfet, serfit, babko cure xwarineke çorsanî û biçêj, ji koma xwarinên pêjgeha kurd, kateyan e. Herwiha xwarineke ji koma xwarinên sîr û mastê ye jî.

Heger zerfet bi giştî di binikan de bê hûrkirin û bi çênca xwe ve bê xwarin, jê re babko yan bavko dibêjin. Babko dikare bi şerbet û rûnê nivîşkî jî were xwarin.

Pirranî xwarineke malbatî û zivistanî ye. Li Kurdistanê zirfet li gelek herêman tê zanîn û hezkirin. Zirfeta herî xweş li Dêrsim, Serhedê tê çêkirin, lewra li van herêman cureyên biharbêhnan (biharat) jî tevlî dikin.

Berkelî 
 Rûn
 Sîr
 Mast (herwiha germdew, paskan, çortan) 
 Hevîrtirş
 Şekir (li ser xwestinê ye)
 Biharbêhn (biharat)
 Îsota reş (filfil)

Çêkirin 
Hevîrê zirfetê tê strîn. Kewa xwe girt, di dirûvê giloverê de stûrî tê vekirin. Heger li ser kuçikê be, didin ser locinekê û bi wê awayê didin ser agir. Pirr berê ji bo tehma wê xweş be didan ser locinên ji axê hatine çêkirin.

Sêl an sacê didin ser. Li ser sacê jî pîzot û kozirên agirê darê radixin. Pijandin bidawî bû tînin serê wê fit dikin, devangek vedikin. Hundirê wê bi qasî 4 tiliyan tê vedan û dîwarên zirfetê bi dew didewisînin.

Nanê ku jê hatibû derxistin, hûrik hûrîk tê çêtîkirin û dîsa dixin nava zirfetê. Rûnê nivişkî yê qijilandî bi tevî çênca xwe berdidin ser nanê hûrkirî.

Zirfeta biqîmet a çenca wê dewlemend e ye.

Gotin li ser zirfetê / zerfetê 
 Qeliyê bidin mêvan, zirfet bila para maliyan be. Mêvanê me jî bila mixtar be. (mêvanê heznekirî qeliyê bixwe êdî hûn fêhm bikin ka zirfet çendî bitehm e)
 Nanê dizan nayê xwarin lê zirfeta wan tê xwarin.
 Zava çi xwest, bûkê çi xwest, yekî zirfet xwest, yekê devanga wê xwest. (Devanga zirfetê ji ber ku kêm bi rûn û dew e, pirranî didin zarokan)

Çavkanî 
 Berhevkirinên çanda gelêrî yê bikarhêner Bablekan (gotinên li ser zirfetê)

Xwarin
Kate
Xwarinên sîr û mastê
Xwarinên ji hevîrê
Pêjgeha Dêrsimê
N'Djamena

N'Djamena (bi erebî: نجامينا romanî; Nijāmīnā) paytext û bajarê herî mezin a Çadê ye. Nifûsa bajêr ji milyon zedetir e.

Gelhenasî

1937: 9,976
1940: 12,552
1947: 18,375
1958: 53,000
1960: 60,000
1970: 130,000
1993: 529,555
2000: 728,000
2005: 721,000
2008: 860,000
2009: 993,492

Girêdanên Derve 
 Map of N'Djamena 
 Best travel guide 
 Photo 1 Photo 2 Photo 3
 http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html

Çavkanî

Paytextên Afrîkayê
Çad
Ecîn

Çîgê goşt, çîk, kutilka Rihayê, kufteya çîkê, Ecîn, cure xwarineke ji koma xwarinên riz û savarê ye. Bi bandora tirkî, niha kurd jî êdî jê re çîg kofte (çîkufte) dibêjin.
bi piranî goştê xav tê çêkirin.  Ew bi kevneşopî ji goştê sor hûrkirî, kêm-rûn têne çêkirin.  Guhertoya vejeteryanê ji genim, paste tomato, îsotê yên hêrandî, û biharatên din pêk tê.

Dîrok 
Li gorî rîwayetek, tê gotin ku diya pêxember Birahîm dema ku ji bilî Sawer û goştê gazelekê pê ve tiştek tune bû, hate dahênandin.
Li gorî kevneşopiyek din, Çiğ Köfte di dema Birahîm de li Rihayê (Urfa) hate dahênandin.  Gava ku Nimrod ji bo kevirek sersaxî (qedaga bû) agir berhev dikir, jina nêçîrvan neçar bû ku goştê xav bi bulgûr, giha û biharatan tevlihev kir, û pê destar ê kevirî bikar anî da ku tevlihevê heya ku tamxweş bibe.

Berkelî 
Berkelî ji bo xwarina heşt kesan hatiye hesabkirin.

 1 serî sîr
 2 serî pîvaz
 10 ta pîvaza heşîn
 Nîvê lîmonek
 4 stegan (qedeha avê) savara kufteyê
 Kevçiyek îsota reş
 Nîv kg goştê bêrûn ê kutayî û hêrayî
 6 kevçî îsota hişkkirî
 Pirnagek (demet, qevçe, baq) bexdenûs
 Kevçiyek merge (ava firingiyan, ava bacanan)

Çêkirin 
Bexdenûs û tayên pîvazê bo bikaranînê tên ristekirin, hûrkirin. Teşt tê danîn û îsota hişkkirî, xwê, îsota reş, merge, serîpîvaza tîkekirî, sîra kutayî û goştê dixinê. Bi hêza tiliyan baş tê strîn.

Paşê savar kulm bi kulm dikeve navê û bêî sekinandinê tê strîn. Av nakevê ku têkel bi ava xwe kewa xwe bigire lê hin kes avê jî didilopînînê. Heya savar wekî hevîrê nerm bû strandin didome.

Piştre têkela berê hatibû amadekirin a ji bexdenûs û pîvazê tevlî dibe û dîsa tê strîn. Kutîlk tên çêkirin û wan radixin ser destexaneyê. Dora destexaneyê şelên xiyarê, pirpar, kahû, pûjan û tevrik (tivir) û li ser daxwazê kûpikên biharbêhnê (biharat) tên danîn.

Pirranî bi dewê dixwin. Kutîlka Rihayê ne tenê li Rihayê navdar e, li Dîlok, herêma Tolhildanê û li Amedê jî pirr tê xwarin.

Pêjgeha kurd
suryanî
Xwarinên riz û savarê
Kutilk
Pêjgeha Rihayê
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha cihû
Pêjgeha Tirkiyeyê
Riha
Geometrî

Geometrî  (Înglîzî: Geometry) tayek ê Matematîkê ye ko girêdayê pirs ên şêwe, hindayî (hindaze/endaze) û cêgeh (cih) ê rêjeyî (nisbî) ê fîgoran e. Hindaze yek ji kevintirîn zanist ên Matematîkê ye.

Geometrî
Matematîk
Babaxanûç

Babaxanûç, cure çênc û herwiha xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ereb, rom (tirk), suryanî û gelên din ên cîran jî dixwin. Derbasî pêjgeha Ewropayê jî bûye.

Dîroka xwarinê, wateya navê wê 
Ji ber ku navê wê kurdî/îranî ye, bi texmîni ji kurdan an gelên din ên îranî belav bûye. Lêkolîn kêm in. Dibe ku eslê navê babaxanij be ku navê cihêkê be yan wextekê xwarina zadeganan bûye, ji ber wê gotine babaxanij.

Berkelî 
 Bacan (bacanreşk)
 Hêk
 Rûnê riwekan an runê nivişkî yê ron
 Sîr
 Xwê
 Bexdenûs
 Ava lîmonê
 Biharbêhn (biharat)

Çêkirin (babaxanûça Serhedê) 
Bacanreşk li ser agir tê pijandin û şêlandin. Hûr hûr tê tîkekirin an kutandin (li ser daxwazê). Hêk di rûnbirêşkê de tên qelandin û tevlî bacanê dikin. Bi hevre tên biraştin. Paşê sîra kutayê dixinê û tînin ser destexaneyê. 

Li ser daxwazê bi taybetî ji rûnê zeytê tê amadekirin. Herwiha bexdenûs, ava lîmonê û cureyên biharbêhnê (biharat) tevlî çênca wê tê kirin.

Xwarin
Çênc
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Soran
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Asyayê
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha ereb
Avşara Niagara

Avşara Niagarayê (îngilîzî: Niagara Falls avşareke mezin li ser çemê Niagara ye. Di tîxûbê parêzgeha New York a DYA'yê û Ontario ya Kanadayê de ye. Navê wê ji zimanê çermesoran e, tê wateya „ava digurmîne, digurmije“.

Ji vê avşarê di hûrdemê  de 336.000 m³ av diherike. Ji vir deh hezar sal berê, ji helandina bestelekên (qeşayî) serdema cemedî ava bûye. 

Li devedorê wê çend bendavên hilberîna elektrîkê hene ku ji aliyê Nikola Tesla ve hatibûn ava kirin. Bi milyonan geştyar serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bikêr e. Ava wê xwe vedigerîne, ango li hin cihan şûnve vedigere.

Sala ku miçiqî 
29'ê adarê 1848'ê avşar dimiçiqe, ziwa dibe. Wê demê gelê herêmê xemgîn bûbûn, heya bigire çûbûn dêran bo dirozan (diayan). Hikûmetê jî di wê 30 katjimêrê yê miçiqandinê de bo pêşîlêgirtina pişirana axê hin tedbîr girt.

Niagara
Avşarên li DYAyê
Avşarên li Kanadayê
Bendavên elektrîkê
Gola Tanganyîka

Zeryaçeya Tanganyîka yan gola/zêya Tanganyîka yek ji zeryaçeyên (golên) mezin ên parzemîna Afrîkayê ye. 6emîn zeryaçeya mezintirîn a erdê ye.

Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

Çemê Rûzîzî, çemê Lûfûbû, çemê Malagarasî diherikin ser golê. Çemê Lûkûga jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên Kongo, Tanzanya, Zambiya, Burundî, Tanganîka.

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure masî xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. 

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

Gol
Qeliya deqsorê

Qeliya/qelandina deqsorê, deqsorqelîn cure xwarineke masiyan ji koma xwarinên masî û deryayî yê pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî çi deqsora ava vexwarinê ango çem û golan, çi jî ya deryayî be, deqsorê diqelînin.

Deqsor (bi latînî salmo trutta), masiyek e û li derya, çem û golan gelek e. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê heya nêzîkî sînorên parêzgeha Antalya ya li peravê Deryaya Navîn, gund û warên kurdan hebûn û xwarinên ji berhemên deryayê ji yê din bêhtir bûn (binêrin dîroka êla Sînemiliyan). 

Pêjgeha kurd de masî û berhemên deryayî cihekê girîng digire. Li Kurdistanê di pirraniya çeman de deqsor heye û tê girtin.

Berkelîn (bo şeş kesan) 
 12 deqsor (ji yên hinekê mezin)
 2 fringî (tomatos, pamîdor, bacanê sor)
 2 serî pîvaz (ên sor)
 12 pelên defneyê (qar, laurus nobilis) 
 Kuzel (kûzele, roka)
 Lîmon

Çêkirin 
 Deqsorê baş pakij dikin, hundirê wê û gûseyên (dasî) wê dertînin. Nava wan ji şelên lîmon û pelên defneyê tê dagirtin. Li berkeşê (sênî) radixin û di germiya 200 gradê de davêjin argûnê. Heya serê masiyan sor bû dipijînin.
 Pijiya, beriya bînin ser destexaneyê, bi tevî seleteya wê ya ji pîvazên tîkekirî, kahû (kaho, xes) û kuzelê ye tê xemilandin. Bi germî tê xwarin.

Xwarin
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pêjgeha kurd
Kelandina deqsorê

Kelandina deqsorê, deqsorkelîn, keledoşiya deqsorê cure xwarineke masiyan a ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê û koma xwarinên quşxaneyê ya pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî vê xwarinê dizanin.

Li tevayî herêmên Kurdistanê deqsor tê qelandin, lê kelandina wê bêhtir li Tolhildanê tê kirin. Kurdên Anatoliyaya Navîn û kurdên cihû jî kêm-zêde deqsorê dikelînin, xwarinên wiha didin ser.

Berkelî (bo çar kesan) 
 4 deqsor (pakijkirî û hinekê mezin)
 250 gr kuvark (karok, fîqerojk, kumik, kakvîk, kivkark)
 70-80 gr rûnê nivişkî (an margarîn)
 4 pelên defneyê (qar)
 3 fringî (tomatos, bacana sor)
 Ava 3 nîvê lîmonê (1,5 serî)
 3 îsota serîtûj û stûr
 Kevçiyek tirşîna avî
 Xwê (solin)
 Îsota reş

Çêkirin 
 Di sêniya kûr yan beroşê de dikele. Bacanên sor bi gloverkî tên birrîn û li sêniyê rêzkirin. Masiyên hundirê wan pakijkirî ne li ser tomatosan tên raxistin. Hin şelên bacanên sor jî di nava masiyan de tên danîn. 
 Bîberên dendikên wan hatine derxistin dirêjî yan xelekî tên tîkekirin û wan li ser masiyan radixin. Kuvarkên (karokên) duşelîkirî, tirşî, pelên defneyê tê tevlîkirin.
 Dûv re ava lîmonê pê dikin û heya ser re bibihure avê dixin nava sêniya kûr yan beroşa kûr. Xwê, îsota reş pê tê werkirin û bi qasî nîv katjimêrê tê kelandin. Li ser daxwazê sîra kutayî jî dixinê.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Zeryaçeya Titicaca

Zeryaçeya Titicaca yan gola Titicaca (bilêvkirina kurdî Tîtîkaka; bi zimanê qîçwa: Titiqaqa qucha, bi spanî: Lago Titicaca) goleke mezin e di tixûbê Bolîvya û Perûyê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava Çiyayên Andê de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên Înkayan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke Înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene. 

Gol
WinRAR

WinRAR Bernameyekê ji bo arşîv kirin û şidandina pelan hatiye sêwirandin. Di nava bernameyên Rar'ê de herî popûler winRAR e. 
Winrar formatên ACE, ARJ, BZ2, CAB, GZ, ISO, JAR, LZH, TAR, UUE, Z û  7Z destek dike.Ev bername heya niha nêzîkî pêncî zimanî hatiye wergerandin.
Bername ji aliyê Eugene Roshal ve hatiye pêşxistin.

Bername 2011'an de ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû Kurdîkirin, piştre jî bû fermî.

Girêdanên derve 
 http://www.bernamegeh.net/winrar.html 
 http://www.winrar.com

 https://kurdiprogram.wordpress.com/2015/09/05/winrar-3-93-kurdi/

Nermalav
Qeliya masîkartûxkê

Qeliya masîkartûxkê, cure xwarineke rûnbirêşkê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Herwiha gelên cîran jî gelek cureyên xwarinan ên masîkartûxkê dizanin.

Masîkartûxk (bi latînî, scophtalmus maximus) di kûraniya deryayan de dijî. Kirrîna wê biha ye, lewra jî li Kurdistanê tenê kesên dewlemend in, dixwin. Masiyek gloverikî û pan e. Rengê wê dişibe masî yan jî tiştekê din ê kartûbûyî. Ji wê ye, kurdan ew bi navê "masiya kartû, masîkartûxk" binavkirine.

Berkelî (bo çar kesan) 
 8-10 qetî ji masîkartûxkê (çêtiyên wê 100-120 gr) 
 Îsota reş a nû hatiye hêrandin 
 Du nîvên lîmonê (ava wê)
 Nîvê steganê (qedeh) rûnê gulberojê (guleberbiro) 
 Av
 Xwê
 Ard (arvan)

Çêkirin 
 Çêtiyên masîkartûxkê tîke bikin, xwê bikin û îsotê pê werkin. 
 Bixin nava beroşeke fireh an rûnbirêşkek kûr. 
 Ava lîmonê bi ser de bikin, bi qasî 1,5 - 2 katjimêrê rawestînin. 
 Ava masiyan hinekê bidarivînin, wan yek bi yek li ardê (arvan) bidin (herdu aliyan). 
 Rûnê xwe biqijilînin. 
 Qetiyên masiyan di nava rûnbirêşkê de daynin. Heya zerayî pê ket herî kêm her qetiyek 3 deqe biqelînin. 
 Goştê qelandî bidin ser sêniya ku li binê wê destmalên kaxezî lê raxistine (bo rûnê zêde bigire). 
 Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê). 

Xwarin
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha kurd
Qeliya kalamarê

Qeliya kalamarê cure xwarineke rûnbirêşkê yê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî ji masiya kalamarê xwarinan çêdikin.

Kalamar (bi latînî, Loligo ommastrephes an Loligo vulgaris ji koma Teuthida) ajaleke deryayî ye. Lingên wê di serî de ne. 30-200 cm dirêjiya wê ne. Heger bitirsin êrîş dikin. Bi taybetî yên bejna wan li ser 1 m re ne xeterdar in. Tehma goştê wê gelek xweş e.

Berkelî (bo şeş kesan)  
 6 kalamarên xwarinê (ne mezin) 
 1 stekan rûnê riwekan
 Kevçiyek şekir
 Kevçiyek karbonat 
 Stekanêk (qedehek) ard (arvan)
 Xwê
 Pakêtek konserveya fringiyên (bacana sor) tîkekirî
 Nîvekê gizêrê
 2 serî kixse yan pîvazên biçûk
 Seriyek sîrê
 Nîvê bendikê (kerewîz)
 Nîvê kevçiyê rûnê riwekan (bo sosê)
 Nîvê kevçiyê rihana maran (merzekew) a hişkkirî

Çêkirin 
Kalamaran pakij bişon û di dirûvê xelekê de bibirrin. 
Karbonat û şekirê pê werbikin û bo nermbûna kalmaran bistrên. 
Di nava teştekê din de, ard û xwê tevlîhebv bikin, tevdin. 
Kalamaran bi ard bikin di nava rûn de dualî sor bikin (biqijilînin).

Bo çêncê: 

Gizêrê wekî zara nerdê tîke bikin, bendikê jî heman.
Sîr û kixseyê (yan pîvazê) hûrane bibirrin.
Rûn berdin rûnbirêşkê (taweyê).
Gizêr, kixse, sîr û bendikê tevlî bikin, heya nerm bû biqelînin.
Pakêta konserveyê berdin rûnbirêşkê, xwê, nîvê kevçiyê rihana maran tevlî bikin heya ava xwe kişand, 3-6 deqe bikelînin.
Çêncê (sosê) û kalmaran bidin ser sênikan (binik) û bînin ser destexaneyê.

Xwarin
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Xwarinên rûnbirêşkê
Pêjgeha kurd
Seleteya bazirganan

Seleteya bazirganan, seleteya savarê cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.

Çima gotine seleteya bazirganan? 
Tê gotin bazirganên kurd diçûne welatên biyan, xwaringehan, selete dixwestine. Dema selete dihatibûye ber wan ji garsonan daxwaz dikiribûne ku hinekê jî savarê bixin navê û ev selete wisa derketiye holê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, ev tenê gotin û vegotînên ji wêjeya devkî ne. Pirranî jê re seleteya savarê dibêjin.

Berkelî 
 2 stekan (qedeh) savar 
 2-3 îsota dirêj
 Seriyek pîvazê
 Seriyek pîvaza sor
 5-6 ta pîvaza heşîn
 2 fringî (bacana sor) 
 7-8 incare (xiyarên tirşiyê) 
 Nîv qevçe (baq, pirnag) bexdenûs
 Lîmon
 Rûnê ron (rûnê zeytê baştir e lê me mecbûrî ye)
 Xwê
 Îsota tûj

Çêkirin 
 Savarê (bulxur, girar) têxin badiyekê, du tilî ser re avê berdin navê, heya nerm bû bidin sekinandin.
 Pîvazan bişelînin, wekî zarên nerdê tîke bikin. Di nava rûnbirêşkê de biqijilînin.
 Ji ser agir daynin, bidin sarkirin.
 Bexdenûsê amade bikin, tîke bikin.
 Pîvazên heşîn hûr hûr tîke bikin. 
 Îsota dirêj û tirşiyê ziravane bibirrin.
 Fringiyan wekî zarê nerdê, pîvaza sor jî xelekane bibirrin.
 Hemiyan bixin nava badiyeke mezin, savar û pîvazên sorkirî tevlîhev bikin.
 Ava lîmonê, xwê, îsota tûj û rûnê zêde berdin ser, tevdin.
 Bînin ser destexaneyê (sifreyê)

Xwarin
Seleteyên pêjgeha kurdî
Seleteya cotyaran

Seleteya cotyaran, cure seleteyek ji pêjgeha kurd e. Carnan jê re seleteya penîrî jî dibêjin. Standardeke wê nîne, lewra gelek tişt dikevinê. Cotyar çi biajotina wê dixistin seleteya xwe û ev nav jî wiha derketiye. Bi îngilîzî jê re Greek salad dibêjin.

Melzemeyên wê yên bingehîn xiyar, fringî, pîvaza serî, penîr in. Lê îsota dirêj, zeytûn, lîmon, kahû, hêkên xaşandî, sirke û parçeyên goşt jî tevlî dikin.

Seleteya herî baş bi rûnê zeytê tê çêkirin. Bêî biharbêhnê jî selete nabin. Bi taybetî seleteyên kurdan divê bi biharat bin.

Gotin 
 Dewlemendiya cotyaran ji seleteyên wan, xizaniya wan jî siya darên bî kivşe ye.

 Varyanteke din ê gotinê jî wiha ye: Dewlemendiya cotyaran ji tematiya wan, xizaniya wan jî ji siya dara biyê kivşe ye.

Xwarin
Selete
Seleteyên pêjgeha kurdî
Seleteya nexweşan

Seleteya nexweşan, seleteya kuvarkê, seleteya şîvê cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.

Berkelî (bo çar kesan) 
 100 gr kuvark (karok, kakvîk)
 Kulmeke riz (birinc)
 Nîvê kulmê polik (baqilê xatûnî, latînî pisum sativum)
 8 xiyarên tirşiyê
 Nîvê kulmê lazûtê (garisê) xaşandî yan konserveya wê 
 1 gizêr
 Nîvê stekanê (qedeh) rûnê zeytê
 Ava nîvê lîmonê
 Xwê
 Biharbêhn (biharat) (li ser daxwazê ye)

Çêkirin 
 Rizê bişon, kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin û bi ava germ bikelînin.
 Di binê ava sar de bidarivînin.
 Polik, lazût, gizêrê tîke bikin û berdin serê.
 Kuvarkên xwe di nava lîmonî de bixaşînin û bi tevî xiyarên tirşiyê tevlî bikin, tevdin.
 Di badiyekê de ava lîmonê, xwê û rûnê zeytê tevdin wekî çêncê (sosê) berdin ser seleteyê.
 Seleteya xwe bo xwarinê bînin ser destexaneyê.

Seleteyên pêjgeha kurdî
Baçik

Baçik, çixare (li Torê) yan jî cigare (li Behdînanê) berhemeke titûnê ye ku tê kişandin (pêçandin, raxwarin). Ji titûna ku bi kaxezê pêçandiye têk tê. Berê bi destan dihatin li pelên titûnê dipêçandin lê niha bi alavên nûjen an di fabrîkan de tên çêkirin.

Dîroka baçikê 
Li Kurdistanê ji ber ku di wextê Osmaniyan de bêje bi herfên latînî wekî cigare dihate nivîsîn, bi navê cigare hat binavkirin û hêj jî pirranî cîgare, cigare yan cixare dibêjin.

Kişandina titûnê kengî dest pê kiriye baş nayê zanîn. Lê ji parzemîna Amerîkayê, di sedsala 16emîn de ji çermesorên kevnexwediyê Amerîkayê ne, derbasê Ewropayê bûye. Ji wan jî hatiye Kurdistanê. 

Heya salên 1960î ziyanên sîgarayê baş nedihatin zanîn û li seranser cîhanê firotin û bikaranîna wê bi pêş diket. Lê îro li gelek welatan bo ji aliyê dewletan ve astengî lê tê derxistin, lewra jiyan û tenduristiya mirovan dixe xetereyê. Sîgara sedemê gelek nexweşiyan e. Şêrpence, mirina masûlkeyên dil û gelek nexweşiyan ditetikîne.

Cureyên wê

Ziyanên baçikê

Gotarên têkildar 
Titûn

Baçik
Nurettin Demirtaş

Nurettin Demirtaş (jdb 1972, Amed), siyasetmedarekî kurd e. Demekê serokê giştî ya BDPê bû. 

Nurettin Demirtaş birayê Selahattin Demirtaş e. Xwendina xwe ya sereke li Amedê kiriye. Piştre jî Xwendina bilind li bajarên Tirkiyeyê li Muğlayê kir. Sal 1993ê de ji ber çalakîyên wî yên siyasî ji hêla dewleta tirk hate girtin. 
 
Zimanê wî yê zikmakî kurdiya zazakî ye. Sal 2007an de serokê giştî yê BDPê hate hilbijartin.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî yê DTP 

Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1972
Mirovên zindî
Endamên PKKê
Kesên ji Elezîzê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Xweserîtî

Xweserî an jî otonomî rêbazekê rêvebirina civak û gelan e.  Girêdayî dewletekêbûn û revebirinekê  ne tev serbixwe ye. Wateyên wê cuda cuda ne, ne bi tenê sîstema dewletê de sîstemên din de jî Xweserîtî heye. Peyvên wek otonom û otonomî ji peyvên yewnanî yên autos] (xwe) û nomos (zagon) pêk tên. Wateya wê ya orîjînal "serbixwe, xweser, xweger" e. Lê di dema nûjen de wateya wê weke têgîneke dadmendî û siyaseta navneteweyî ji bo xweserî û xweseriyên sînorkirî re tê bikaranîn.

Herêmên otonom li welatekî herêmên wisa ne ku heta radeyekê xweser in, mafên xwe yên birêvebirinê hene, di hinek waran de ji birêvebirina desthilatiya derve azad in. Lê dîsa jî di qada naveneteweyî de desthilatiya wan tuneye û pêgirtiyên hikûmeta navendî ne.

Awayên wan ên tîpîk wisa ne ku yan ji aliyê erdnîgarî ve cuda ne, yan jî li wê herêmê bi piranî  neteweyekî din dijî. Bi giştî weke mînaka duyem in. Li herêmeke taybetî ji bo hindikahiyeke neteweyî mafên birêvebirina mijarên navxweyî, çandî û hwd tên dayin. Lê ev maf û desthilatî ji aliyê hikûmeta navendî ve tên dayin û li gorî hiqûqa navxweyî û ya navneteweyî hikûmeta navendî dikare wan mafan biguherîne an jî betal bike.

Herêmên xweser di nav xwe de dibin sê beş:
 xweseriyên xakî (teretoryal)
 xweseriyên xakî yên jêr-deverî
 xweseriyên herêmî
Ji van cureyan ên xakî (teretoryal) ji aliyê dîrokî û civakî ve welatên cuda ne, ji ber ku xakên cuda ne. Yên jêr-deverî di nav welatekî de deverên piçûk ên di nav deverên mezin de ne û yên herêmî jî tenê ji beşên welatan ên wek bajar, parêzgeh û hwd pêk tên.

Bi giştî dewletên yekpare bi rêya devolusyonê herêmên otonom pêk tînin, weke Keyaniya Yekbûyî.

Dewletên yekpar heta radeyekê dikarin maf û desthilatiyên birêvebirinê bidin herêman, desthilatiyên xwe bi wan re parve bikin, li herêman parlamentoyan pêk bînin. Mînakên balkêş ên dewletên yekpare ku maf û desthilatiyan didin herêman Spanya û Keyaniya Yekbûyî ne. Wek mînak Keyaniya Yekbûyî dewleteke yekpare e. Di nav xwe de Skotland, Wales û Bakurê Îrlandê weke welatên pêkhêner nas dike û bi rêya devolusyonê hinek ji desthilatiyên hikûmeta navendî bi parlamenên van welat/herêman re hatine parvekirin, ku xwebirêveberiya herêmî pêk bînin, û bi vê re karûbarên xwe yên çandî, zimanî, kevneşopî, hiqûqî, îdarî û hwd ên herêmî bi xwe bikin.

Bêjenasî 

Xwe-ser ango xwe bi xwe rêvebirrin.  Bi xwe serê xwe rêvebirrin.

Çavkanî 

 BARAN RİZGAR - AWAYÊN DEWLETÊN NÛJEN.pdf
 Baran Rizgar 

 
Prensîbên etîkê
Lamerkeziyetî
Kongreya Civaka Demokratîk

Kongreya Civaka Demokratî (tr.: Demokratik Toplum Kongresi)  ji bo ku tevgera kurd hêsantir tevbigere hate avakirin. 

Wekî hevserokên KCD'yê Aysel Tuğluk û Ahmet Türk hatin hilbijartin.

KCD 14 Tîmeh 2011'an de Xweseriya Demokratîk îlan kir.

Binihêre 
 Xweseriya demokratîk a kurdan
 [Malpera KCD'ê]

Çavkanî 

Malpera fermî ya Kongreya Civaka Demokratîk

Kongre
Estuaire

Estuaire parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 20.740 km² ye. 

Gabon
Haut-Ogooué

Haut-Ogooué bajarekê Gabonê ye. Rûerda wê  36,547 km² ye. Di warê lajwerdî û kanzayê de Afrîkayê de popûler e. Di bin axa wê bajarê de Zêr, Almas û Ûraniyum heye. 

Gabon
Moyen-Ogooué

Moyen-Ogooué parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 18.535 km² ye. 

Gabon
Ngounié

Ngounie parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 37.750 km² ye. 

Gabon
Nyanga

Nyanga parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 21.285 km² ye.  Li gor hejmara 2004an nifûsa parêzgehê 14.500 kes e. 

Gabon
Ogooué-Lolo

Ogooué-Lolo parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 25.380 km² ye. Li gor hejmara nifûsa herêmê 16.000 kes e. 

Gabon
Ogooué-Maritime

Ogooué-Maritime parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 22.890 km² ye.  Li gor hejmara 2006an nifûsa parêzgehê 137.993 kes e. 

Gabon
Woleu-Ntem

Woleu-Ntem parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 38.465 km² ye.  

Gabon
Guardian Industries

Guardian Industries (navê berê: Guardian Glass Company) şirketa herî mezin ya hilberînerê camên wesayîtan e. Şirket tevî camên wesayîtan parçên yêdek yên wesayîtan, fîberglas û camên avahiyan hildiberîne.

Girêdanên Derve 

 Guardian Industries website

Hilberînerên caman
Fîberglas

Fîberglas an jî fayberglas bi xwerûya xwe plastîk e lê têde hûrên caman heye û ev zelalîtiyê dide fîberglasê. Gelek tiştekê qayişok e ji ber wê cihên ku cam nikare bitewe wê fîberê bi kar tînin. Xuyabûn û hilberîna lûleyên fiberglasê di nîvê salên 1950an de mimkun bû, dema ku hilberîna pîşesazî ya binderên termosetker (bi taybetî rezîlên epoksî) û fîberên camê serwer bû.

Çavkanî 

Cam
Banjul

Banjul (navê wê ya berê Bathurst) paytexta Gambiyayê ye. Li gorî hejmara 2003an de, nîfusa Banjulê digihîje 357.238 an. Bajar li ser giravekê cîh digire. Bi Pir û Keştîyan hatin çûna bajarê pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Access Gambia - Hotels, News, Travel & Photos
 photo documentary 2007  

Gambiya
Paytextên Afrîkayê
Basse

Basse heştemîn bajarê Gambiyayê ye. 

Gambiya
Brikama

Brikama bajarekê Gambiyayê ye. 

Gambiya
Janjanbureh

Janjanbureh bajarekî Gambiyayê ye. 

Bajarên Gambiyayê
Kerewan

Kerewan bajarekê Gambiyayê ye. 

Bajarên Gambiyayê
Kuntaur

Kuntaur navê bajarekî Gambiyayê ye. 

Bajar
Gambiya
Mansa Konko

Mansa Konko Bajarekê Gambiyayê ye.

Bajar
Gambiya
Yahya Jammah

Yahya Abdul-Azziz Jemus Junkung Jammeh (, Yehya Ebdulezîz Cemus Xunkunx Cemme; z. 25 gulan 1965), serokdewletê berê yê Gambiyayê ye. Piştî derbeya sala 1996an bû serokdewlet û piştî hilbijartina dawî ya sala 2016an de ji desthilatdariyê ket.Lê belê ew vê ancamê qebûl nekir û rewşa neasayî îlan kir. Dewletên cîhanî ew hişyar kirin belam ew dest neda wan. ECOWAS di 19ê çileya sala 2017an de artêşa Senegalê ji bo ku li Gambiyayê şerê navxweyî dernekeve, şiyand Gambiyayê.

Çavkanî 

Gambiya
Mêr
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Isatou Njie-Saidy

Isatou Njie-Saidy (her wiha Aisatu N'Jie-Saidy) (rojbûn 5 Adar 1952) Alîkara Srokdewletê Gambiyayê ye.

Çavkanî

Gambiya
Jidayikbûn 1952
Mirovên zindî
Xorozliya Jêr

Xorozliya Jêr (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xorozliya Jor, Çeqelî he ye.

Debara gund li ser hewyanan û çandinî ye.

Gundên Bismilê
Abdelaziz Bouteflika

Abdelaziz Bouteflika (bi erebî: عبد العزيز بوتفليقة) (, Oujda, Maroko - , Zeralda, Cezayir), serokkomarê berê Cezyirê bû.

Piştî rewşa awarte ya bixwîn ya Cezayirê di navbera salên 1999 û 2019an de serokkomarê bû.

Çavkanî 

Cezayir
Jidayikbûn 1937
Mirin 2021
Ûcde

Ûcde (bi erebî: وجدة‎) bajarekî Marokoyê ye. Nifûsa bajarê tê texmîn kirin ku digihîje 1 mîlyon kesê. Bajar 15 kîlometre li rojavayê Cezayiryê û 60 kîlometre jî li başûrê Deryaya Navîn cih digire. Paytexta herêma rojhilat ya Marokoyê ye û bajarê ku serokdewletê Alceryayê Abdelaziz Bouteflika ji dayîk bûyî ye.

Girêdanên Derve 
 Oujda et sa région Tout sur Oujda et sa région
 Oujda Portail  Portail d'actualités et Immobilier d'Oujda
 Oujda Portail Journal d'actualités d'Oujda
 Oujda Times 
 Entry in Lexicorient 
 OujdaCity.net
 Le Maroc oriental

Bajarên Marokoyê
Agadîr

Agadîr (erebî: أغادير‎ û أڭادير, Aghadir û Agadir, bi berberî (amazigh): ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ), peytexta aborî ya Marokoyê ye. 

Hejmara nîştecihên bajarê digehe 678.596 kesî (2004).

Etîmolojî 
Agadîr peyveke berberî ye tê wateya "şûre" yan "qele" ye.

Girêdanên derve 
 Agadir Morocco 
 Agadir berbers Portal

Çavkanî 

Bajarên Marokoyê
Fahs-Anjra

Fahd Anjra  bajarekî Maroko ye. Li herêma Tangierê cih digire. Nifûsa bajêr li gorî hejmara 2010'an 108.966 kes e.
Bajareki nû yê Ch'rafate li vir tê ava kirin.  

Bajarên Marokoyê
Fes

Fes sêyemîn bajarê herî mezin yê Marokoyê ye. Li gor hejmartina nifûsê ya 2ê îlona 2008an nifûsa bajar 1.008.000 kes derketiye.

Girêdanên Derve 

 Fez City Fez Portal
 complexe culturel de fes complexe culturel de fes, Morocco
 The portal of Fès 
 The Fes Festival: Sacred Music From Around The World – audio report by

Bajarên Marokoyê
Inezgane

Inezgane bajarekî Maroko ye. Cihê herî ku gelê berberî bi cih bûne ye. 

Bajarên Marokoyê
Marakeş

Marakeş (bi erebî: مراكش, murrākuš [murraːkuʃ], zimanê amazigh: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ, mṛṛakc)  bajarekî Maroko ye. Di navîna Marokoyê de ye.

Çavkanî 

Bajarên Marokoyê
Sirûda neteweyî ya Marokoyê

Hymne Chérifien (bi erebî: النشيد الشريف, an-našīd aš-šarīf, bi amazigh: ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵛⵔⵉⴼ, izli ashrif) sirûda neteweyî a Marokoyê ye. Sererastkirina herî dawî a peyvên sîrudê ji hêla Ali Squalli Houssaini ve sal 1970ê de hatiye kirin. Muzîka wê jî ji hêla Léo Morgan ve hatiye çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên Derve
Audio file of the Hymne Cherifien (.midi) 
Audio file of the Hymne Cherifien (.mp3) 

Sirûd
Maroko
Ali Squalli Houssaini

Ali Squalli Houssaini Sal 1932an de li bajarê Fesê ji dayîk bûye. Nivîskarê sîrûda neteweyî Hymne Chérifien a Marokoyê ye.

Çavkanî

Kesên ji Marokoyê
Jidayikbûn 1932
Nivîskarên marokoyî
Mêr
Mirin 2018
Nivîskarên sirûdên neteweyî
Abbas El Fassi

Abbas El Fassi (بالعربية: عباس الفاسي) (z. 18ê îlona 1940), ji 19ê îlona 2007an heta 2011an serokwezîrîtiya Marokoyê dike.

Çavkanîn

Girêdanên derve 

Serokwezîrên Marokoyê
Kesên ji Marokoyê
Jidayikbûn 1940
Mêr

Mirovên zindî
Léo Morgan

Léo Morgan sirûda neteweyî a Marokoyê bi muzîk kiriye. Piştî ku Ali Squalli Houssaini peyvên sirûdê çêkir, piştre deng û muzîk dayîna sirûdê Léo Morgan çêkir.  
 Sirûda Marokoyê; Hymne Chérifien

Bestekar
Mohammed VI

Mohammed VI, ango Mihemedê Şeşem (بالعربية: محمد السادس ) (di 21'ê tebaxa 1963'an de ji dayîk bûye) keyê Marokoyê ye. Piştî mirina bavê xwe ew di 22'ê tîrmeha 1999'an de keyê keyaniya Marokoyê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Morocco Alaoui dynasty 
 King Mohammed VI Grants Exclusive First-ever Interview to Time 
 Laurenson, John. The most powerful man in Morocco, BBC News, 11 March 2006.
 King Mohammed's luxury car collection
 Constitutional Reform in Morocco: I Am the Reform!

Mêr
Keyên Marokoyê
Kesên ji Marokoyê
Jidayikbûn 1963
Rabat (paytext)

Rabat, (bi erebî: الرباط lat. a-Ribāṭ) paytexta Marokoyê ye û heftemîn bajarê herî mezin ê welat e ku li gorî daneyên sala 2014an nifûsa bajarî bi qasî 580.000 kes û nifûsa metropolê jî zêdetirî 1.2 milyon kes e. Di heman demê de bajêr paytexta herêma îdarî ya Rabat-Salé-Kénitrayê ye. Rabat li ser peravê Okyanûsa Atlantîkê û li ser peravê Çemê Bou Regregê hatiye avakirin.

Rabat di sedsala 12an de ji aliyê damezrînerên bajêr ji aliyê Almohadan ve hatiye avakirin. Bajar di destpêkê de mezin bû lê piştî hilweşîna Almohadan re ket nav heyamek paşveçûnek dirêj û di sedsala 17an de, Rabat dibe penagehek ji korsanên Barbarî. Dema ku fransiyan di sala 1912an de li Marokoyê parêzgehek ava kirin, Rabat dikin navenda îdarî ya xwe. Dema ku Maroko di sala 1955an de serxwebûna xwe bi dest xist Rabat dibe paytexta welatê.

Rabat, bi Temara û Salé re zêdetirî cihwarek bajarî ye ku 1.8 milyon kes lê jiyan dikin. Pirsgirêkên siltê rola Rabatê wekî benderê kêm kiriye  lê Rabat û Salé hêj jî pîşesaziyên girîng ên tekstîlê, hilberîna xwarinê û hilberîna pîşesaziya avahîsaziyê diparêzin. Wekî din, tûrîzm û hebûna hemî balyozxaneyên biyanî li Marokoyê, Rabat dike yek ji bajarên herî girîng ê welat. Paytexta Marokoyê ji hêla CNNê ve di rêza duyem ê rêza "cihê herî populerê gerr a sala 2013an" de cih digire. Bajêr yek ji çar bajarên împaratoriyên Marokoyê ye û medînaya Rabat wekî Mîrateya Cîhanê tê navnîş kirin. Rabat bi trênê, bi pergala ONCF û bi balafirê bi rêya balafirgeha Rabat-Salé ya nêzîk ve tê gihîştin.

Dîmenên ji bajêr

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Marokoyê
Paytextên Afrîkayê
Gulemîran

Gulemîra an Gulemîran (), gundekî Farqînê ye. Di navbera Bismil û Farqînê de dimîne.

Li derdora wê Omera û Kurêşa he ne.

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Mele Cebra

Mele Cebra (bi tirkî:Devran), gundekî Bismilê ye. Li ber çemê Embarê hatiye avakirin. Gundekî Malbata Cemîl Paşayê Amedî yê kevn e.Berî 50-60 salî Malbata Kardeşoxlî ji aliyê Çêrmûkê hatine li vî gundî rêncbertî kirine.Bi demê re jî bûne xwediyê gund.Nuha li gund tenê Malbata Qardeşoxlî ku bi qeysî 20 malî ne dijîn.

Debara gund bi giranî li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê

Êketiya Nivîserên Kurd tayê Duhokê, anku Yekîtiya Nivîskarên Kurd liqa Dihokê, saziye‌k wêjeyî re‌wşenbîrî ye‌ giringiyê bi re‌wşa wêje û re‌wşe‌nbîriya kurdî dide û bi awaye‌k be‌rde‌wam he‌wl dide bi rêka pilan û proje‌yên wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî be‌rhe‌mdane‌k e‌pstmolojî pe‌yda bike, paşî e‌wê be‌rhe‌mdanê ve‌guhêze nav he‌mû te‌x û çînên civakê Kurdistanî li Kurdistanê bi giştî û li de‌ve‌rê bi taybe‌tî. He‌r wisa, giringiyê bi re‌wşa se‌rce‌m nivîskar û rewşenbîrên kurd li nav û de‌rve‌yî Kurdistanê dide, ji ber ku saziye‌k kurdistanî ye‌ û çav li we‌rar û pêşke‌vtine‌k be‌rde‌wam e‌ û bilindkirina astê pe‌yv û pe‌yama kurdî ji e‌rkên xwe‌ yên se‌re‌ke dizane.

Yeke‌tiya nivîska‌rên kurd bi rêka vê malpe‌rê dixwaze pirên pe‌ywe‌ndiyê di navbe‌ra hemû nivîskar û rewşenbîrên Kurdistanî de‌ se‌ranse‌r cîhanê ava bike û paşî e‌wan piran mukim bike. He‌rweha dixwaze me‌wdayan nîzîktir bike ji bo ve‌guhaztin û pêkguherîna e‌mpstmolojiyê de‌rbarê bizava wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî li Kurdistanê.

Armanca Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê
Parastina zimanê kurdî ji e‌rkên Yekîtiyê‌ yên se‌re‌ke ye‌ û bilindkirina astê hizr û hişme‌ndiya take‌ke‌sê kurd yê afrîner ye‌k e‌ ji karên ku Yekîtî pê radibe. Endamên Yekîtiyê pêkve‌, li he‌r derê û he‌r yek bi karînên xwe‌ ,dikare be‌şdariyê di e‌vê bizavê de‌ bike û rolê xwe‌ yê dîrokî di de‌rhe‌q pirsa ziman, çand û wêjeya kurdî de‌ bise‌lmîne. 
He‌r rewşenbîre‌k kurdistanî maf he‌ye‌ bi be‌rhe‌mên xwe‌ be‌şdariyê di malpe‌rê de‌ bike.
Her yek‌ dikare be‌rhe‌man bi ziman yan zaravê xwe‌ bihinêre be‌lê biryardan li se‌r we‌şanê mafê saziyê bi xwe‌ ye‌.
Be‌rhe‌mê ku bigehe malpe‌rê, bi çi awayî ve‌nage‌re bo xwe‌danî çi bihê be‌lavkirin an na.
Be‌rhe‌m dê ji aliyê de‌ste‌ya birêve‌be‌riyê ve bihê nirxandin û biryara pe‌jrandin an re‌tkirinê bo wê dimîne.
He‌r be‌rhe‌mê ku ziyanê bigehîne me‌be‌st û aramncên saziyê nahê‌ be‌lavkirin.
Be‌rhe‌mê ku ziyanê bigehîne he‌r aliye‌k din, yan ke‌se‌kê din, yan jî saziye‌k din ew berhem nahê‌ be‌lavkirin.
Sazî be‌rpirsiyar e‌ ji be‌lavkirin û ne‌belavkirina be‌rhe‌man be‌lê he‌r nivîskare‌k be‌rpirsiyar e‌ ji nave‌rokê be‌rhe‌mê xwe piştî biryardanê li ser‌.
Sazî be‌rpirsyare‌ ji parastina nasname‌ û pîzanînên ke‌sa‌tî bo he‌r be‌şdare‌kî /ê.
Şêwe‌yên se‌re‌de‌riyê û alavên çare‌se‌riyê bo he‌r pirse‌ka he‌be, dê bi awaye‌k se‌rde‌mî be, ango bê fe‌rq û cudahî.

Girêdanên derve
 Êketiya Nivîskarên Kurd/Duhok

Sazî
Çolaxan

Çolaxan (bi tirkî:Çölağan), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Şemamiyê

Şemamiyê (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
UEFA Champions League 2011/2012

UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bu hemî tîmên Ewropa. Ev pêşbirka ji layê Uefa dihêta damazirandin her sal di êta deynan. Tîma pitir UEFA Champions League birî Real Madride ku şîyaye 9 caran kasê bi desve bînit.

Yana 

UEFA Champions League
Newepel

Newepel rojnameyeke panzderojî ye, li Amedê dertê. Yekemîn rojnameya kirdî (zazakî, kirmanckî, dimilî) ye. Di 15'ê adarê 2011î de dest bi weşana xwe kiriye û gerînendeyê giştî yê weşanê Roşan Lezgîn e.

UNESCOyê kirdî (zazakî) xist lîsteya xwe ya bi navê zimanên di bin xetereya windabûnê de ne. Zû de ye li Bakurê Kurdistanê kurd ketine hewla pêşîlêgirtine pişavtin û windabûna zazakî. Newepel jî bi wê armancê dest bi karê xwe kiriye. Di avabûna vê rojnameyê de Ziwan-Kom û koma xebatê ya Vate xwedî kedê ne.

Çavkanî 
 Nûçeya derketina rojnameyê di Zazakî Netê de

Rojnameyên kurdî
Konstantînopolîs

Konstantînopolîs, (yewnanî: Κωνσταντινούπολις, Konstantinoúpolis, osmanî: قسطنطینیه, Kostantîniye, navê îro bi tirkî: İstanbul, bi kurdî: Stembol) navê kevn ê Stembolê ye ku ji Împeratoriya Romayê û Bîzansî û Osmaniyan re paytextî kiriye. Bêjeya Stembol jî ji heman navê tê.

Navê wê tê guhertin 
Di sala 1453yan de Konstantînopolîs dikeve destê osmaniyan. Di wêjeyê de ji ber ku bajareke gelek xweş e jê re Dersaadet ango "cihê xweşî û bextewariyê" jî gotine. 

Heya sala 1930î tirkan ji bajar re digotin Qostantîniye. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re û bi derxistina yewnaniyan ji herêmên Ege, Trakya û Marmarayê re bi fermî gelek navan diguherînin û yan dikin tirkî, yan jî dişibînin tirkî. Navê Qostantîniye jî bi qanûnî dikin İstanbul.

Konstantînopolîs di dema romiyan de

Paytextên bîzansiyan

Dagirkirina Konstantînopolîsê

Di nava du parzemînan de Konstantînopolîs

Çavkanî

Stembol
Împeratoriya Bîzansê
Manîla

Manîla (bi zimanê takalogî: Maynila) serbajarê Filîpîn e. Li ser girava herî mezin a welat, Luzonê ava ye.

Gelheya wê ji 1,78 milyonê zêdetir e (2015). Herwiha Manîla serbajarê herêmekê ye ku nêzîkê deh milyon kes lê dijîn. Ev herêm ji 17 bajar û bajarokan pêk tê. Di zimanê tagalogî de navê riwekekê ye Manîla. Heya sala 1946ê di bin desthilatdariya DYAyê de maye.

Çavakanî

Girêdanên derve 

Manîla
Paytextên Asyayê
Şewçila

Şewçila kovareke wêjeyî-hunerî ye û serê sê mehan carekê derdikeve. Şewçila tenê bi kirmanckî (kurdiya zazakî) tê çapkirin. Hejmara yekemîn di bihara 2011'an de hate çapkirin. Edîtor û redaktorê vê kovarê Roşan Lezgîn e.

Lînkê Teberî 
 Şewçila: Kovara edebî-hunerî

Kovarên kurdî

Çavkanî
Juanes

Juan Esteban Aristizábal Vásquez (jdb. 9ê tebaxa 1972) an jî bi kurtasî weke Juanes tê nasîn. Muzîkvnekî kolombiyayî ye ku endamê koma Ekhymosis a muzîka heavy metal bû û niha xebatên xwe mîna solo berdewam dike. Bi albûma Fíjate Bien sê xelatên Grammy ên Latînî bidest xist. 13 milyon albumên wî hatin firoştin. Juanes, 17 xelatên Grammy a Latînî bidest xist in, ku ti kesî dî wilqasî ev xelat ne stendiye. Herwiha xelateke Grammy bidest xistiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 malpera fermî
 bi îngilîzî
 Juanes to Twitter in Cuba Despite Exiles By Alfredo Prieto, Havana Times, August 26, 2009
 Official Universal Music Latino Website
 Mi Sangre Foundation website
 Juanes Interview
 Juanes Interview on CorrienteLatina.com
 English version

Jidayikbûn 1972
Stranbêj
Velehrad

Velehrad (bi kurdî wateya wê: keleha mezin) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wî 1.316 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye. Di serdema împeratoriya Moravyaya Mezin de Velehrad navenda bajarê sereke yê Velîgradê bû. Ji bo xiristiyanan cihê herî pîroz ê li Çekyayê ye. Xiristiyan bazîlîkaya Kîrîl û Metodiyos weke cihekî hecê bi kar tînin. Lewma her sal 5ê tîrmehê mirov diçine vî gundî.

Dîrok 
Li gorî baweriya gel Velehrad navenda Moravyaya Mezin bû. Lê di nivîsên navbera sedsalên 9 û 13an de tiştekî bi vî awayî yê berbiçav nehatiye nivîsandin. Nivîsa herî kevn a derbarê Velehradê de di sala 1131ê de ji aliyê metranê Olomoucê, Jindřicha Zdíka, ve hatiye nivîsandin û ti agahiyên din ên berfireh tine.
Di sala 1985an de di bin rejîma komunîzmê de bi boneya ziyaretgeha neteweyî li Velehradê ji carên din bêhtir mirov gihane hev. Herwiha wê salê ji aliyê Papa ve xelata Gula Zêrîn ji bo bazîlîkaya Velehradê hate dayîn. Di sala 1990î de Papa Paulê II çû serdana Velehradê. Di sala 1993yan de bi serkêşiya civata neteweyî ya Velehradê 8000 mirov li cihê ziyaretgehê kombûn.

Kenîşteya Velehradê 
Kenîşteya Velehradê, kenîşteya herî kevnare ya baweriya sîstersiyanî ya li Moravyayê ye. Li kenîşteyê herwiha bazîlîkaya firîna bihiştê ya Meryem û  Kîrîl û Metodiyos heye. Metranê Olomoucê dixwaze ku li cihê îroyîn kenîşteyek were avakirin lewma di salên 40î yên sedsala 13an de kenîşte tê avakirin. Kenîşte bi awayê hunera romanesk hatiye avakirin û bandora hunera gotîk jî li ser avahiyê tê dîtin.
Di sala 1421ê de kenîşte ji aliyê Hussîte yên Moravyayî ve tê şewitandin. Di dawiya sedsala 16an de avahî tê nûkirin, lê di dema şerê sih salan de ji aliyê hêzên Transîlvanyayê ve du caran rastî êrîşan tê. Piştî van êrîşan di navbera salên 1629-1635an de bi şêwazê barok tê nûkirin. Di sala 1681ê de agir bi avahiyê dikeve û dîsa tê nûkirin. Di sala 1890î de baweriya kenîşteyê ji sîstersiyanî bi ser baweriya civata îsewiyan ve tê guhertin. Di dema serweriya vê civatê te herêma kenîşteyê du caran tê kolandin. Mebesta kolanê dîtina avê ya di bin erdê de bû. Di sala 1950 de ji ber êrîşeke navbera polîs û civatê de kenîşte ji destê civata îsewiyan tê derxistin. Piştî sala 1990î civata îsewiyan vedigere kenîşteyê û di heman salê de ji aliyê papa ve tê ziyaretkirin.

Bazîlîkaya Kenîşteyê 
Di 27ê sermaweza 1228an de bi daxwaziya Metran Robert dêrek tê avakirin. Şêweyê dêrê yê roja me piştî şewata 1681î tê avakirin. 14 beşên îbadetê tên avakirin. Dêr bi şêwazê romanesk-gotîk hatiye avakirin. Dirêjiya wê di navbera 86-100 metreyî de ye. Di kewçêra 1735an de carekê tê nûkirin. Piştî sala 1927an dêr ji aliyê papa ve weke bazîlîka tê binavkirin û di sala 1985an de xelata Gula Zêrîn ji bo vê bazîlîkayê tê dayîn.

Çavkanî 

Pojsl, Hyhlík - Velehrad v památkách osmi století (Velehrad di bîranînên sedsala heştan de)

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya gund
 Malperek di derbarê Velehradê de 
 Velehrad 
 Malpereke di derbarê dîroka Velehradê de

Gund
Uherské Hradiště
Sirûda neteweyî ya Ûgandayê

Oh Uganda, Land of Beauty sirûda neteweyî ya Ûgandayê ye.  Piştî serxwebûna Ugandayê sal 1962an de sirûd hate qebûlkirin. Nivîskarê gotin û muzîkê George Wilberforce Kakoma ye.

Çavkanî 

 Sirûd
Ûganda
Yoweri Museveni

Yoweri Kaguta Museveni,  di sala 1939'an de ji diya xwe bûye, serokdewletê Ûgandayê ye. Ji ber ku aramî û azadiyê anîye welatê ji hêla welatiyên Ûgandayê gelek tê hezkirin.

Çavkanî 

Mêr
Ûganda
Jidayikbûn 1944
Mirovên zindî