nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Orhan Miroğlu

Orhan Miroğlu (li Midyad) siyasetmedar û nivîskarekî ji Kurdistanê ye. Bi eslê xwe Mehelmî ye, bi kurdî jî dizane.

Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de, wekî endamê serbixwe bo parêzgeha Mersinê cehd kir, lê nekaribû bikeve parlamenê.

Ciwaniya xwe li Êlih û Amedê borandiye, tevlî tevgerên ciwanan ên beriya 12ê îlonê (1980) bûye. Di cûntayê de bi ser rêxistina TKSP (partî) hatiye girtin û bi 15 salan ceza girtiye. Sala 1998 tê berdan.

Birîndar dibe 
 ji aliyê JİTEMê ve êrîş lê tê kirin, bi giranî birîndar dibe. Di heman êrîşê de Musa Anter (Apê Mûsa) dikeve nav refên pakrewanên Kurdistanê. Niha di rojnameya tirkî Taraf (rojname)ê de dinivîsîne. 

Orhan Miroğlu marî bûye (hevjînî, zewac) û bavê du zarokan e.

Berhem 
 Dijwar – Onlara Dair Her Şey (Weşanen Avesta, 2004) (tirkî)
 Çapraz Ateşte İki Halk: Türkler ve Kürtler – Yeni Jeopolitika ve Nasyonalizm / Çeprast gulebaranê de du gel: Tirk û Kurd - Jeopolîtîkaya nû û neteweperwerî (Weşanên Beybûn, 2005) (tirkî)
 Hevsel Bahçesinde Bir Dut Ağacı (Weşanên İletişim, 2005)
 Ona Zarfsız Kuşlar Gönderin Uğur Kaymaz Kitabı (Weşanên Agora Kitaplığı, 2006)
 Barışa Dair Bir Hikayemiz Olsun (Weşanên Agora Kitaplığı, 2007)

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Miroglu (tirkî) 

Nivîskar
Siyasetmedar
Mêr
Rojnamevan
Jidayikbûn 1953
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Dabeşandina biyolojîk

Dabeşandina biyolojîk (bi înglîzî biological classification) ango dabeşandina zanistî di biyolojiyê de, awayekî ku biyolojînsan organîzman bi riya nimûneyê biyolojîk kom û kategorî dikin wek celeb yan cins (genus) û cureyan (species).

Dabeşandina biyolojîk şaxek ji taksonomiya zanistî (scientific taxonomy) ye.

Dîrok 
Bingehîna dabeşandina biyolojîk a nûjen bi çalakiya zanyarê swêdî Carolus Linnaeus hate damezirandin, dema ku cureyên zîndeweran komkir gor rûdemên yan xuyayên fîzikî di sala 1735an de..

Danasîn 
Ernst Mayr têgiha dabeşandin danaskir wek ″ew amedekariya heyîniyên di rêzek e heyayerikî ya çend polên yan sefên hêlînkirî, ku di kîjan polên wekhevî yan ji polên nêzîik di asteyek e heyayerikî têne yek kirin bi awayek gelemperî di  polên hindirrandî pirtir li asteyê bilindtir ya piştî wê.

Çavkanî 

Taksonomî (biyolojî)
Zimanê talişî

Zimanê talişî, zimanekî şaxa zimanên îranî yên bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye. Piraniya gelê li Talişistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya talişan ev ziman e.

Sê zaravayên talişî hene, talişiya bakûr (Azerbaycan, Îran), talişiya navîn (Îran) û ya başûr (Îran).

Zimanê talişî nezî zimanê kurdî ye, bi taybetî nezî zazakî ye û hinek zanistvan hene dibêjin ew jî yek ji zaravayên kurdî ye .

Alfabeyên talişî 
Ya latînî

Ya rûsî

Hilsengandina talişî ligel kurdî

Girêdane dervê

Çavkanî 
Talişî
Talişî
Talişî
Talişistan
Heinrich Rohrer

Heinrich Rohrer (jdb. 6ê hezîranê 1933 li Buchs SG - 16 gulan 2013, li Wollerau) fizîknasekî swîsreyî ye. Bi tevî Ernst Ruska û Gerd Binnig sala 1986, ji ber bipêşxistin û çêkirina mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî hatiye avakirin, Xelata Nobel a fîzîkê digire.

Payîza sala 1951ê li Dibistana Bilind a Teknîkê ya Federal ETH li Zurich di beşa fizîkê dest bi xwendinê dike. Ew perwerdeya xwe ya bingehîn ji Wolfgang Pauli û Paul Scherrer digire. Ji sala 1955an ve dersdarî û lêkolînan dike. Di 1963an de derbasî IBMê dibe.

Sala 1982an dawî li xebata xwe ya çêkirina mîkroskopa nû dide û bi fermî dibe mûcîdê mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî pêkhatiye.

Berhem 
 K. W. Blazey û H. Rohrer: Antiferromagnetism and the Magnetic Phase Diagram of GdAlO3. Phys. Rev. 173/2, S. 574–580 (1968) (almanî)
 Gerd Binnig û Heinrich Rohrer: Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20.9.1979 CH 8486 79 (almanî)
 Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber und E. Weibel: Tunneling through a Controllable Vacuum Gap, Appl. Phys. Lett. 40, 178 (1982) (almanî)
 G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: Surface studies by scanning tunneling microscopy. Phys. Rev. Lett. 49/1, S. 57–61 (1982) (almanî)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Heinrich Rohrer hevpeyvîn bi Magazin NZZ Folio

Fizîknasên swîsrî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1933
Mirin 2013
Klaus von Klitzing

Klaus-Olaf von Klitzing (jdb.  li Schroda, Reichsgau Wartheland) fîzîknasekî navdar ê Alman e. Sala 1985 Xelata Nobel a fîzîkê girtiye ku ji ber lêkolînên wî yên li ser qûantan hatibû dayîn.

Malbat 
Ji malbateke esilzade ye, kurê Bogislaw von Klitzing (jdb. 1907) û Anny Ulbrich (jdb. 1913) e.

Bapîrê wî yek ji giregirên siyaseta Prûsyayiyan bû, Bogislaw von Klitzing (1861–1942).

Jiyan 
Wekî koçber Klitzing, bi tevî malbata xwe sala 1945 tê Lutten (Vechta (parêzgeh)). Sala 1949 li Oldenburg dest bi dibistanê dike. Dibistana amadeyî sala 1962 li dibistaba amadeyî Artland-Gymnasium Quakenbrück (Osnabrück (parêzgeh)) bidawî dike.

Bo xwendina fîzîkê diçe Zanîngeha Teknîkê ya Braunschweigê, Technischen Universität Braunschweig. Perwerdeya xwe li wir adara 1969ê li bidawî dike.

Heya 1980 ew li cem Gottfried Landwehr li zanîngeha bi navêJulius-Maximilians-Universität Würzburg dimîne. Li wir sala 1972 doktoraya xwe li ser babeta "taybetiyên galvomagnetîk di bin magnetîka mezin de" dinivîsîne.

Bo lêkolînan 1975 heya 1976 di laboratûara Clarendon li Oxford û 1979 heya 1980 di laboratûara magnetîka mezin li Grenoble dimîne û kariyera xwe jî li wir bidest dixe. Lewra di van xebatan de effektên qûantan rohnî dike.

Sala 1980 wekî profesor li Zanîngeha Teknîkê ya Münchenê Technische Universität München li ser fîzîka materyalên kondensekirî dersdariyê dike. Sala 1985 ji wir diçe Înstîtuta Max Planck bo lêkolînên fîzîka yekbedenî / laşî Max-Planck-Institut für Festkörperforschung bajarê Stuttgart.

Ji sala 1990 pê ve hevpeymaniyeke navneteweyî bo realîzekirina pîvana elektrîkî heye Ohm û Klitzing ew standard kiriye .

Nivîs 
 Grenzen der Mikroelektronik: Quantenphänomene in mikrostrukturierten Halbleitern - Tixûbên mîkroelektronîk: Fenomena qûantan di mîkrostrûktûrên nîvveguhêz. 1. Aufl. Univ.-Verl., Jena 1995. Schriftenreihe Ernst-Abbe-Kolloquium Jena 11 ISBN 3-925978-47-X (bi almanî)
 Klaus von Klitzing (Hrsg.): Aufbau der Arbeitsgrundlagen eines Reinraum-Labors für neuartige Bauelementstrukturen: Schlußbericht; Contract NT 2733. Max-Planck-Institut für Festkörperforschung, Stuttgart 1990. (bi almanî)

Hin jî xelat û payeyên wî 

 1981 Walter-Schottky-Xelat
 1982 Hewlett-Packard-Xelat 
 1985 Xelata Nobel a fîzîkê

Herwiha gelem endamediyên akademiyan, xelatên rûmetê û doktoriyên rûmetê wergirtiye.

Girêdanên derve 
 Malpera wî li Max-Planck-Institut für Festkörperforschung (îngîlîzî)

Çavkanî 

Mêr
Fizîknas
Alman
Jidayikbûn 1943
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Talişistan

Talişistan yan Tolişistan navê welatê talişan e. Talişistan di nava Azerbaycan û Îranê de hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Xezerî ye. Paytexa herêmê Lenkeran e.

Dîrok 
Di serdema navîn de Talişistan ket bin deste selçûqîyan de, tevdî ku bindest bûn gelê talişî di sedsala 17'de dewlet (Xanat) ava kirin. Piştî peymana Gulîstanê Talişistan di navbera Rûsya û Îran hate parçekirin. Di şoreşa bolşevîk de xelkê Talişistana bakûr demekî zor derbas kir, endamên KGB'ê dixwestin wan asîmile bikin û gelek talişî dişandin Sibîryayê. Di sala 1993'an de gelê talişî serhildanek çêkirin û dewleteke bi navê komara Taliş-Mûxan rakirin, lê serhildan têk çû û Talişistan dîsa ma parçeyeke Azerbaycanê.

Çavkanî 

Talişistan
Welat
Taliş

Taliş (bi talişî: Tolışon; bi farisî: مردم تالش‎‎; bi azerî: Talışlar) yan Toliş yan  jî Talî, neteweyeke îranî ye ku li ser peravê başûrê rojava yê Deryaya Xezerê di navbera Azerbaycan û Îranê de dijîn. Pîraniya wan zimanê xwe dizanin lê gelek ji wan hene ku tenê bi zimanê azerî û farisî diaxivin. Taliş bi taybetî misilmanên Şiîtî ne û li Azerbaycan dijîn, kesên sunnî jê li Îranê dijîn.

Esil 

Gelê Taliş xwe wek neviyên Kardûsî dibînin. Ev gel li basûrê rojavayê zeryaya qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan. Dibe ku navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.

Ziman 

Di talişî du zaravayên serekî hene, ya bakur li Azerbaycan û Îranê tê axaftin, ya başûr li Îranê tê axaftin. Lê zimanê wêjeyê hîn jî azerî û farisî ne.

Mijarên têkildar 

 Talişistan
 Jêdera talişan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gel
Xewnên sibe dûr (pirtûk)

Xewnên sibe dûr, navê pirtûkek helbestan e ku ji aliyê Mamoste Şevdûr (Şevket Durmuş) ve hatiye nivîsandin.

Ji helbestên helbestvan ên bijartî hatiye amadekirin. Navê pirtûka Şevket Durmuş ku di nava gel de ji ber mamostetiya wî jê re Mamoste, Xoce jî dibêjin, Xewnên Sibedûr, Helbestên Bijartî ye. Pirtûk ji 155 rûpelan pêk tê û tê de 136 helbest hatine bicihkirin.

Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Angela Hackbarth ve hatiye çapkirin.
Li ser bergê pirtûkê wêneyekê bermayiyên Nemrûdê heye. Pêşgotina pirtûkê ji aliyê psîkologê navdar ê Kurd Prof. Dr. Ilhan Kizilhan ve hatiye nivîsîn. Kizilhan di pêşgotina xwe de derbareyê dîroka helbesta Kurd de agahiyên bikêr dide.

Çavkanî 
ISBN-10:ISBN 3-929741-41-5
ISBN-13: ISBN 978-3-929741-41-4

Girêdanên derve 

Pirtûkên kurdî
Dawudî

Dawudî, ziloçing an jî giyamêş (navê zanistî yê latînî: Chrysanthemum) kulîlkek ji malbata Asteraceae ye. Bi qasî 40 cureyên wê hene.

Di çanda Japon û Çîniyan de cihekê taybet digire. Mora keyê Japonê jî ji dirûvê dawudiyê ye. Li Ewropa û Japonê ev kulîlk di şînan de, li gelek cihan jî di şahiyan de tê bikaranîn.

Belavbûn 
Pirranî li rojhilatê Asyayê cihwar e lê li Kurdistanê jî tê dîtin. Hin cureyên wê li Rûsya û rojhilatê Ewropayê jî aj didin.

Dabeşkirina cureyên wê gelek dijwar e 
Lewra hin riwek hene dişibin dawudiyê lê bi xwe kulîlkên din in. Li ser Crossostephium chinense, Nipponanthemum nipponicum, Leucanthemella linearis, Tanacetum vulgare yan Tanacetum parthenium hin gotûbêj hene ku bi rastî jî ew dawudî ne yan çêtir e mirov bixe bin komekê din.

Cureyên dawudiyê:

 Dawudiya baxçeyan (Chrysanthemum × morifolium)
 Chrysanthemum argyrophyllum
 Chrysanthemum boreale
 Chrysanthemum chanetii
 Chrysanthemum coreanum
 Chrysanthemum dichrum
 Chrysanthemum foliaceum
 Chrysanthemum glabriusculum
 Chrysanthemum hypargyrum
 Chrysanthemum indicum
 Chrysanthemum japonense
 Chrysanthemum japonicum
 Chrysanthemum lavandulifolium
 Chrysanthemum maximowiczii
 Chrysanthemum mongolicum
 Chrysanthemum oreastrum
 Chrysanthemum naktongense
 Chrysanthemum nankingense
 Chrysanthemum ornatum
 Chrysanthemum potentilloides
 Chrysanthemum rhombifolium
 Chrysanthemum vestitum
 Chrysanthemum yezoense
 Chrysanthemum yoshinaganthum
 Chrysanthemum zawadskii

Wêneyên dawudiyê

Çavkanî 

Riwek
Kulîlk
Dawudiyan (kulîlk)
Asteraceae
Bijîşkiya gelêrî
Simbil (riwek)

Simbil an jî Sinbil riwekeke tovê wê mîna pîvaza ye. Simbil berê mîna cinsê Famîleya leylankan dihat nasîn lê niha di Famîleya simbilan (Hyacinthaceae) de tê binavkirin. Bi giştî mîna Simbilan tên binavkirin. Welatê wa yê rasteqîn herêma Deryaya Navîn, rojavayê Îranê (Kurdistan jî di nav de) û Tirkmenistan e. Niha li seranserê cîhanê tên çandin.

Sê cureyên cinsê Hyacintus hene:
Hyacinthus litwinowii
Hyacinthus orientalis
Hyacinthus transcaspicus

Çavkanî
Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
Agahî di derbarê Famîleya simbilan de (bi îngilîzî) 

Kulîlk
Faunaya Kurdistanê
Dîw

Dîw an silka biyanî (Beta vulgaris ji vulgaris) sebzeyek e. Dişibe siyaleyê.  
 
Pelgên wê heya 30 cm dirêj dibin. Gelek vîtamîn K,vîtamîn A û vîtamîn E, herwiha natriyûm, magnezyûm, kaliyûm û hesin dihewîne. Tê de gelek şekir jî heye ku ji bo nexweşên diyabetîk û yên bi wan re astengiya gurçikê hene, pirr jî baş nîne. Lê heger bikelînin, bandora wê kêm dibe.

Çavkanî 
 Udo Pini: „Das Gourmet-Handbuch.“. Könemann, Köln. 2000. ISBN 3-8290-1443-0 (bi almanî)
 Udelgard Körber-Grohne: „Nutzpflanzen in Deutschland – Kulturgeschichte und Biologie / Riwekên bikaranîne yên Germanistanê - Dîroka wan çandiniyê û biyologî“. Theiss, Stuttgart. 1988. ISBN 3-8062-0481-0 (bi almanî ye ne bi kurdî)
 Wolfgang Franke: „Nutzpflanzenkunde - Zanîna riwekên bikaranînê“. Thieme, Stuttgart. 1997. ISBN 3-13-530406-X (bi almanî ye)

Girêdanên derve
 Pêjxane û zanîna wê: Dîw 

Riwek
Sebze
Kahû

Kahû, kaho, loçik, xas an xes (navê zanistî yê latînî: Lactuca sativa) riwekeke xwarinê ye ji famîleya stêregulan (Asteraceae).

Bi havînê gupikên xwe vedike, heya 30 – 100 cm bilind dibe. Li Kurdistanê parêzgehên Dîlok, Riha, Îdir, Erzîrom, Wan, Mûşê bo firotinê çandiniya wê tê kirin. Xelk ji bo xwarina malbatê di bostanan de diacon. Ligel gelek vîtamîn û madeyên bikêr, tê de nîtrat jî heye ku ev ne baş e.

Başûrê Ewropa, Hindistan, Asya nêzîk, bakurê Afrîka ji berê de cihên lê xas dihatiye çandin e. Di demên antîk de herwiha dihatibûya xwarin. Ji ber etenê zû kartû dibe, divê mirov bi tezeyî bikarbîne.

Li ser babetê 
 Ruprecht Düll û Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands - Ferhengoka riwekên Almanyayê. 2005, ISBN 3-494-01397-7

Çavkanî 

Nasandina floraya bakurê Amerîkayê. (îngl.)

Girêdanên derve 
 Wim J. M. Koopman, Eli Guetta, Clemens C. M. van de Wiel, Ben Vosman and Ronald G. van den Berg : Phylogenetic relationships among Lactuca (Asteraceae) species and related genera based on ITS-1 DNA sequences in American Journal of Botany, 1998, 85, Seite 1517–1530. Online. (îngl.)
 Dave Hamilton: Lettuce - Lactuca sativa - Daisy family, 2005
Eintrag bei Plants for a Future. (îngl.)

Sebze
Famîleya stêregulan
Baqil

Keşol, baqil, beqle, beqilk riwekek ji famîleya baqilan e û bo xwarinê tê bikaranîn.

Ji vir nêzîkê 9 hezar sal berê li Îsraêlê hatiye bikaranîn, bermahiyên wê li bajarê Nazaretê hatin vedîtin. Herwiha di gorîstanên li devedorê Deryaya Naverast de bermahî hatin vedîtin ku ji vir 3-4 hezar sal berê li van deveran dihatibûye bikaranîn.

Ligel riwekên din ên ji famîleya baqilan nîsk û nokê bo mirovan di xurdemeniyê de cihekê girîng digire, kana proteînan e. Bi hezaran salan in ji aliyê mirovan ve çandiniya wê tê kirin. 

Herêmêm Kurdistanê Botan, Behdînan, Tolhildan, Kurdistana Sûrî û herêma Soran bo çandiniya famîleya baqilan baş e. Mixabin ji ber gelek sedeman kurd pirranî xurdemeniya xwe dikirrin, bi xwe çandiniya wê nakin.

Toksîkolojî 
Vicia faba dikare Favîzmê bitetikîne. Li hin deverên Deryaya Naverast mirov ji kulîlkên wê yan ji keşolê bi xwe alerjiyê digirin. Lê ev ne ji beqleyê bi xwe, pirranî ji ber hin taybetiyên organîzmaya wan mirovan e. Ji ber ku beqle di xwe de vîsîn û convîsîn dihewîne ev pêk tê.

Çavkanî 
 S. I. Ali: Papilionaceae di Flora of Pakistan: Vicia faba - Online.

Girêdanên derve (pirranî ne bi Kurdî) 
 Navên famîleya baqilan Vicia.
 Agahî derbareyê xurdemeniyê de.
 Xetereya jehrê ya li zeviyên loviyan.
 Vicia faba bei ildis.org - LegumeWeb.

Riwek
Famîleya baqilan
Nîkolay Basov

Nîkolay Gennadiyevîç Basov (bi rûsî: Николай Геннадиевич Басов); jdb.  li Uzman; m.  li Moskow) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû. Sala 1964 Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.

Jiyan 
Basov di malbateke akademîker de mezin bûye. Bi derketina şerê cîhanê yê II. re diçe akademiya leşkeriyê, li wir sala 1943 dibe serbazê tenduristiyê. Dûv re wekî alîkarê bijîşkiyê tevlî şerê parastina Rûsyayê dibe.

Sala 1946ê dest bi perwerdeya fîzîkê dike li Moskow. Sala 1950 bidawî dike. Li înstîtûta Lebedev bi tevî Mîxaîl Leontovîç û Aleksander Proxorov dest bi lêkolînan dike.

1958 heya 1972 cihgirê serokê heman înstîtutê, ji 1973 heya 1988 jî  gerînde ye.

Ew redaktoriya giştî ya kovara Kvantovaya Elektronîka („Elektronîka qûantan“) dike, herwiha ya Soviet Journal of Laser Researchjî. Ew dixwaze zanist û hezkirina zanistiyê belav bibe, fêhmkirina wê hêsantir bibe û xelk jî tevlî bibe.

Ji sala 1967 ve gerindetiya weşana kovara Prîroda („Xweza“), ji sala 1978 ve serokatiya civaka Snaî dike

Sala 1950 marî dibe (dizewice) û du lawên wî dibin.

Xebat û girîngî 
1964 bi tevî Charles Hard Townes û Aleksander Proxorov bi Xelata Nobel a fîzîkê tê xelatkirin. Lewra wî lêkolînên girîng di warê elektronîka qûantan de kiribû.

Xelat û paye 
 1959 Xelata Lenîn bi tevî Aleksander Proxorov
 1964 Xelata Nobel a fîzîkê
 1969 û 1982 Lehengê xebata sosyalîst
 1977 Volta-Pokal a civaka fîzîkhezên îtalî
 1989 Xelata dewletê ya YKSS
 1989 Lomonosov-Zêrpokal a akademiya zanistiyê ya Rûs
 Pênc car tê xelatkirin bi Nîşana Lenîn

Çavkanî 
 O. Krokhin: Obituary Nikolai Gennadievich Basov. Di: Physics Today. Bend 55, 2002, Nr. 10, S. 68–70.
 Lexikon der bedeutenden Naturwissenschaftler - Leksiyona zanistên xwezayê yên navdar. Bend 1, Heidelberg, 2007, S. 116–117.

Rûs
Jidayikbûn 1922
Mirin 2001
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Aleksander Proxorov

Aleksander Mîxaîlovîç Proxorov (bi rûsî:Александр Михайлович Прохоров); * 11ê tîrmehê 1916 li Atherton, Awistralya; m. 8ê kanûna paşîn 2002 li Moskow) fîzîknasekî navdar ê YKSSê bû.

Jiyan 
Malbata wî sala 1923 vedigerin Sovyetê û ew ji sala 1934 ve diçe Akademiya dewletê ya Lenîngradê, cem Vladîmîr Fock. Sala 1939 bidawî dike û diçe Înstîtuta Lebedev li Moskow. Di şerê II. de eskeriyê dike, li vegerê dîsa vedigere înstîtutê.

Bi giranî li ser lazeran dixebite.

Bi Galîna Şelepîna re marî dibe (dizewice) û lawek wan çêdibe.

Xelat û paye 
 Proxorov sala 1964 bi tevî Charles Hard Townes û Nîkolay Basov guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîzin.
 1987 Lomonosov-Zêrpokal a akademiya zanistiyê ya Sovyetê.
 2001 Demîdov-Xelat.
 Piştî mirina wî navê wî didin înstîtuteke fîzîkê.

Pirtûk 
 A. M. Prokhorov (weşanger), J. M. Buzzi, P. Sprangle û K. Wille: Coherent Radiation Generation and Particle Acceleration, 1992, ISBN 0-88318-926-7. Research Trends in Physics Series, American Institute of Physics Press
 V. Stefan û A. M. Prokhorov (weşanger): Diamond Science and Technology. 2 Beş, Stefan University Press, (Series on Frontiers in Science and Technology), 1999. ISBN 1-889545-23-6 (Bend 1), ISBN 1-889545-24-4 (Bend 2)

Fizîknasên rûs
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Jidayikbûn 1916
Mirin 2002
Mêr
Aloq

Aloq, alû,argûşk behîvok, gelale,an jî lewzetên pêkhateyên şaneya lîmfê ye. Her wekî hemû endamên lîmfê, aloq jî ji boy sîstema bergiriyê li dij hokarên nexweşiyê alîkariya parastina laş dikin. Aloq di gewriya  mîrov de li ser dîwarê gewriyê de bi awayek bazinî rêzbûyî ne. Aloq di laşê mirov de sê cot in; aloqên esmanê dev, aloqên zîmanê û aloqên daqurtokê (adenoîd).  Ji hemû aloqan, cota aloqên esmanê dev a herî navdar e. Loma  bi gelemperî peyva aloq ji bo aloqên esmanê dev tê bikaranîn .Aloq bi şêweya hêlkeyî ne. Cota aloqê (aloqa esmanê dev) di paşiya valahiya dev, yek li aliyê çep a din li aliyê rastê gewriyê de cih digirin. Rûyê aloqan biçal û mirtik e. Cogên ziravok ji rûyê aloq ber bi hûndirê aloq ve dirêj dibin, ev cogan wekî krîpt(crypt) tê navkirin. Li ser rûyê her aloqêk bi qasî 20 heb krîpt heye. Ji ber rûyê girûzî, aloq dişibin dendika behîvê, loma di nav gel de aloq wekî behîvok jî tê navkirin. Di laşê mirovê têgihîştî de aloq  pêkhateyek hûrik a bi giraniya 1,5 gram e. Aloq bi dirêjiya 2,5 cm, bi firehiya 2 cm ,bi stûriya (qalinî) 1,2 cm ê. Aloqên zarokan ji yên mezinan girtir ê. Aloq bi xirokên spî bergirî dûrist dikin, li dij hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakteriyan tenduristiya laş diparêzin. Xwarin û vexwarin dema ji dev derbasê gewriyê dibe, aloq bakterî û vîrusên nav xurekan parzûn dike. Dibe ko hin hokarên nexweşiyê bi henase(bihn)wergirtinê, ji poz derbasê nav laş bibe, vê gavê aloq, vîrus û bakteriyên nav hewayê jî digirin. Xirokên spî yên aloqan li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dikin. Hin caran dibe ko bergiriya laşê mirov lawaz be, di rewşek wisa de aloq bi dûristkirdina bergiriyê de bisernakevin, û diwerimin. Werimiya aloqan wekî aloqkulî (bi înglîzî: tonsillitis) bi nav dibe. Ji hemû hokarên nexweşiyê, vîrus hê pirtir dibin sedema aloqkuliyê .Nîşaneyên aloqkuliyê; êşa qirrikê peyda dibe, daqurtandîna xurekan dijwar dibe, bêkêfî çê dibe, aloqên herdû aliyên qirikê diwerimin. Aloqkulî bi qasê 5 roj didome.

Çavkanî 

Sîstema lîmfê
Sîstema parastinê
Endam (biyolojî)
Sînan (parêzgeh)

Sînan parêzgeheke xwemalî li rojavayê Kurdistanê yê. Paytexta Sînan bajarê Gurgumê ye.

Kurdistan
Tortorîk

Tortorîk an jî rûviya dawîn (bi îngilîzî: rectum) navê beşa dawî ya rûviya stûr e. Di laşê mirovan de dirêjahiya wê nêzîkê 12 cm ye. Berî ku terxê mirovan ji laş werê avêtin di tortorîkê de dimîne. Çeperê tortorîkê ya ber bi dawiyê ve xwediyê masulkeyên mîna çerm e.

Di rewşên bijîşkî de , bijîşk dikare herwisa ji tortorîka mirovan li têhna laşê wan binêre, lê divê termometre ya ku wê were bikaranîn ji zotikê heta tortorîkê 25 mm yan derbas neke.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zik
Sîstema hezmê
Rûviya kor

Rûviya kor (bi latînî: Caecum) beşa pêşî ya rûviya stûr e. Li bin rûviya kor rûviya zêde heye. Rûviya kor, îleum (beşeke rûviya zirav e) û rûviya stûr digihîne hev.

Şayes

Erk

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Photo at mgccc.cc.ms.us 
 Video clip of worms in the Cecum 

Sîstema hezmê
Rûviya zêde

Rûviya zêde an jî apandîs di anatomiya mirovan de kîsikê girtî yê ku girêdayî rûviya kor e. Tê gotin ku rûviya zêde di laşê mirov de ne xwediyê ti fonksiyona ye. Jixwe di Kurdî de ji bo vê beşê peyva zêde hatiye bikaranîn. Lê dîsa jî ji hebûna gelek xwînberên zengîn û  rewşa histolojîk a rûviya zêde tê payîn ku ew ji bo laşê mirovan ne bê fonksiyon e.

Anatomiya rûviya zêde 
Dirêjahiya apandîsê 11 cm ye, lê dibe ku heta 20 cm dirêj bibe. Apandîsa herî dirêj ku hatiye ameleyatkirin ji laşê nexweşekî li Zagrebê hatiye pîvan ku 26 cm bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Rêviya zêde
Sîstema hezmê
Darebî, Gimgim

Darebî (bi tirkî kirine: Dutözü) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
Gundên cîran Hebîban, Goma Hus, Goma Gorgol, Qeremêş û Rindalyan in. Gundê Hemdîn dibêjin ku zarok û neviyên Hemdîn (paşnava wan kirine Ataç) lê dijîn jî nêzîkê Darebiyê ye.

Avhewa 
Klîmaya Darebiyê jî wekî ya tevayiya Gimgimê, Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

Aborî 
Aboriya gund berê baş bû. Xelkê pez-dewar xwedî dikir. Şer, qedexeya zozanan, şewitandina daristanan aboriya gund xirab kir.

Wargehên balkêş

Navdarên Darebiyê

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Başkend, Gimgim

Başkend, Banzera Kevn, Bênzera Kevn, Bengzera Kevn, Benzera Kevn (bi romî kirine: Başkent),'' gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine, gelheya gund daketiye heya 300 - 400 kesan. Niştecihên gund ji êlên Xormekan, Qerbaşî û Şadiyan in.

12 km ji Gimgim, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Di nava Çemê Şemaliyan û Çemê Sîko de ye. Goma Zîlê, Mişko, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Xamirpêtê li devedor in. Herwiha gundê Gurçikê jî nêzîk e.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperek li ser gund (bi tirkî ye) 

Gundên Gimgimê
Banzer

Banzer, Bengzer, Banzera Nû (bi romî kirine: Boyalı) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Gundên Gimgimê
Dirban, Gimgim

Dirban, Dirba, Dirbo, Gundê Dirbo (bi tirkî kirine: Çayönü) gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

28 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.772 m ji rûyê avê bilind e. Gund di erdheja sala 1966ê de ziyan dîtiye, cihê gund hatiye guhertin. Gundekî stratejîk e.

Pirraniya gundiyan mecbûr mane bar bikin, herin bajarên Kurdistan,Tirkiye û Ewropayê.

Dîroka Dirbanê 
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîn nehatine kirine. Li herêmê bi navê Dirbo mêrxasek hebûye. Dirbo bavê Cindî, Cindî bavê Sertîf e. Sertîf welatparêz, mêrxas û axayek bû li Gundê Anêrê. Xizmên Seîdê Nado (Bavê Dilşayê, serhildêrek navdar ê kurd) ne, ji bera Elî Axa ya êla Cibiriyan e.

Têkiliya Dirbo bavê Cindî bi vê gundê re heye yan nîne, ne kivşe ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Nevzat Aslan

Serhildanê Sarincê (Nevzat Aslan) (jdb.  li gundê Sarincê, Gimgim -   m.  , Pêrtag a Dêrsimê) gerîlla, şoreşgerekî kurd bû.

Navê diya wî Delal Xanim, navê bavê wî jî Mihemed e. Li Almanyayê tevlî têkoşîna çekdarî dibe.

Mêr
Jidayikbûn 1978
Mirin 2005
Endamên PKKê
Kesên ji Gimgimê
Ceriban (wêje)

Ceriban, ceribok, hêçan an jî ezmûnî cureyeke pexşanê ye û nivîskarê wê dikare fikr û hestên xwe ên di derbarê zanist, felsefe, wêje û hunerê de binvîse û di neqandina mijar û şiklê nivîsê de jî xweseriya xwe biparêze. Di vê cureyê de rê û rêbazên zanistî hewce nake bê şopandin ango li gor planeke kifşkirî nivîskar xwe sînordar nake. Nivîskar fikr û ramanên xwe bi vegotineke nêzî ya rojane li gor dil û daxwazên xwe dinvîse. Armanca van nivîsan peyitandin an redkirina hin fikran nîne û nivîskar pey belavkirina ramanekê jî nakeve. Belam xwendevan ji vegotin, naverok û fikrê nivîskar sûd digre û dike ku xwendevan meyldarên fikr û hestên nû bin û nivîskar asoyek berfireh datîne pêşya wan. Nivîsên ceribanê hin caran bi naveroka xwe nêzî cureyên weke rexnekarî, meqale û sohbetê dibin. Ji ber vê yekê hin nivîsên ku destnîşankirina cureya wan zehmete dixin bin sîwana ceribanê.
Xwendevanên pirtûkên ceribanê meriv dikare bêje, entelektuel û taybet in. Li welatên rojava pirtûkên ceribanê gelek tên firotin û xwendin. Di van welatan de eleqeyeke mezin ji berhemên ceribanê re heye. Berhemên ceribanê asoya fireh a nivîskar û zanebûna wî/wê ya berfireh nîşanê me dide. Her çiqas di vê cureyê de peyitandin û armancên diyarkirî tune bin jî nivîskar dixwaze xwîner aresteyê qada zanebûnê bike û wan bi metodeke xweserî xwe perwerde bike. Di nav nivîskarên kurd de yên ku nivîsên ceribanê dinivîsin kêm in. Mehmed Uzun pirtûkeke ceribanê weşandiye lê ev pirtûk bi tirkî hatiye nivîsandin. Nivîskar Mustafa Aydogan jî pirtûkeke ceribanê a bi navê,”Berê Gotin Hebû” nivîsiye.
Sê cureyên ceribanê hene:
 Ceribana şexsî û hunerî
 Ceribana dîdaktîk û rexnegirane
 Ceribana bihikmet

Di wêjeya Rojava de navê vê cureyê essay(ese)ye. Mijara wan pirî caran wêje, huner, zanist û felsefe bû ye.
Her çend bi awayekî misoger û vebirî ne be jî hin dîroknasên wêjeyê destpêk û derketina çeşna ceribanê berî wêjeya rojava dibin digehînin Japon, Çîn û Hindistanê. Lê weke çespandin û qebûlbûna cureya ceribandê bi awayekî serbixwe piştî sedsala 16'an e. Di peyitandina vê destpêkê de rol û rista Montaigne gelek e. Ev nivîskar bi pirtûka xwe ya bi navê Ceribanê bûye nûner û pêşewayê herî mezin a ve çeşnê. Nivîskarê îngilîz Francis Bacon bi pirtûka xwe a Ceribanê hem ji aliye vegotinê ve hem jî ji aliyê şêweyê ve geşedanek xurt di vê cureyê de daye çêkirin. Di wêjeya hemdem a îngîlîzî de helbestvan T.S.Eliot û romannûs Aldous Huxley bi ceribanên xwe navdar in. Di edebîyata Yewnana Kevn û edebiyata latîn de jî ev çeşnê edebiyatê hebû. Mîna “Sohbetên Epîketos”, ”Hin Diyalog”ên Platon, ”Hin Berhem”ên Çîçero. Cureya ceribanê di sedsala 18'an de geş û xurt bûye. Nemaze di sedsala 19'an de di edebiyata cîhanê ya hevdem de cihê bi awayekî xurt girtiye.

Di wêjeya kurdan de nivîskarên weke Musa Anter, Mem Mîrxan, Lal Laleş, Suleyman Çevîk, Lokman Polat hwd..  bi terza vê cureyê dinivîsin.

Çavkanî 

Wêje
Sîneg

Ji zozanên Agirî yê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sêsed û çarsed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zef pez tên xweyîkirin, lêbelê ligel wê dewarjî tên xwedîkirin. Gola sînegê jî gelekîmezin e û gel jê giha diçine.

Agirî
Lenkeran

Lenkeran (hw Lenkoran yan jî Lenkon; bi azerî: Lənkəran) bajarekî li başûrê rojhelatê Azerbaycanê ye û li ser Zeryaya Xezerî ye. Lenkeran paytexta nefermî ya Talişistanê ye û 35,9% ji xelkê ku li bajar dijîn ji gelê talişiyan ne .

Aborî 
Li herêma Lenkeranê cotkarî pirr e û sewze tê çandin. Ji ber ku hewa wê germ e li bajar birinc, tirî û leymûn tên çandin.

Trafîk 
Trênek heye ku bi şevê diçe Astara û ji vir diçe Îranê. Li Rojavayê bajêr balafirrgehek heye

Çavkanî

Talişistan
Bajarên Azerbaycanê
Zoro

Zoro (bi romî kirine: Esenler), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
48 km ji Gimgim, 96 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û şandinên koçberbûyan e.

Navdarên Zoro

Wargehên balkêş

Çavkanî 
 Li ser navê Zoro û gundên Gimgimê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Îsfehan

Îsfehan (), bajarek li Îranê ye û paytexta parêzgeha Îsfehanê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Îsfehan (parêzgeh)
Kurçik, Gimgim

Kurçik, Qurçike, Qurçik, Qurçikê, (bi romî kirine: Görgü) gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.

Bilêvkirinên wê gelek in, lê bi texmîni ya herî rast Kurçik e, lewra "kur" di wateya cihê jor, cihê bilind, cihê li aliyê serî ye. Hin devokên kurdî de îro jî kur di wateya jor û serî de tê bikaranîn. Bo mînak kurdên Tolhildanê, kurdên Erdêxanê.

Herwiha di wateya kurçik, qûçik, tûmik de ye. Ango cihê kevirî û wekî qûça keviran ku ew jî bi xwe dîsa cihê kur e, cihê bilind û jor e.

Dîrok 
Li cem gundê Goma Zîlê ye. Tê gotin bingeha gund êla Heyderan avêtiye. Ev êl ji aliyê Ezirganê (ji Tercanê) hatiye, li vir bicih bûye. Lê ev teb gotin in, lêkolînên zanistî nehatine kirin.

Bi texmînî di salên 1500 - 1600î de bingeha gundê niha hatiye avêtin lê pirr berê jî herêm cihwar bûye.

Erdnîgarî 
Koordînat, hêlîpan: 39.25645°, hêlîlar: 41.58857°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.355 m ye. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye. Nêzîkê Seferek, Banzerê ye.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Navdarên gund

Wargehên balkêş 
 Ziyareta Hazirbaba
 Dara qewaxê
 Şehîdê tûmê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Reşt

Reşt (navê wê tê wateya "bajarê baranê") bajarek li bakurê Îranê ye û paytexta parêzgeha Gîlanê ye. Pirranya xelkê li Reşt dijîn gîlekî ne û bi zimanê gilekî diaxivin.

Zanîngeh 
 Zanîngeha Peyam-ê-Nûr (دانشگاه پیام نور)
 Zanîngeha Gîlanê (دانشگاه گيلان)
 Zanîngeha Azada Îslamî ya Reştê
 Zanîngeha Gîlanê ya Bijîşkiyê

Bajarên hevalbend 
 Trabzon, Tirkiye
 Reşt, Tacikistan
 Kutaîsî, Gurcistan
 Kazan, Rûsya

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Gîlan (parêzgeh)
Sarî

Sarî (, ), bajarek li bakurê Îranê ye û paytexta parêzgeha Mazenderanê ye. Pirranya xelkê li Sarî dijîn gelê Mazenderanî ne û bi zimanê mazenderanî diaxivin. Li Sarî Kurd jî dijîn, taxêke bi navê "Kurd Mahalleh" heye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Mazenderan (parêzgeh)
Qum

Qum (bi farisî: قم, Qum)  bajarekî Îranê ye û paytexta parêzgeha Qumê ye. Bajar 1400 salî ye û ji şî'îan re bajarekî pîroz e.

Erdgênî 
Qum li ser çemê Qumê ye û 132 km li başûrê Tehran li ser riya diçe Îsfehanê ye.

Aborî 

Li herêma Qumê petrol û gaz heye, her wiha çotkarî ji tê kirin û li bajar cam û cil tên çêkirin.

Bajarê pardar 
 : Santiago de Compostela 

Bajarên Îranê
Qum (parêzgeh)
Akîf Kendal

Ercan Tekin (navê wî yê têkoşînê Akîf Kendal) (jdb. 1977, Hebîban a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 30ê tebaxê 2008, li Çêrme ya Çewlîgê), şoreşger, gerîlla û siyasetmedarekî kurd bû.

Jiyan 

Navê bavê wî Ehmed, navê diya wî Pakîze Xanim e. Sala 1992 li Erzîromê tevlî pêşmergeyên ARGKê dibe. Beriya wê jî xebata siyasî dikiribûye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Li ser Akîf Kendal nûçeyek

Mêr
Jidayikbûn 1977
Mirin 2008
Kuştiyên cengê (PKK)
Hebîban
Kesên ji Gimgimê
Şoreşê Qerepûngalê

Şoreşê Qerepûngalê (navê wî yê bi tirkî: Ibrahim Kiliç) (jdb. ?, li Qerepûngala Gimgimê - m.  li Gêxiya Çewlîgê) şoreşger û fermandarekî kurd bû.

Sala 1992 tevlî nava refên ARGKê bûye. Beriya wê li herêmê xebatên siyasî dikir. Navê diya wî Dîlber Xanim, navê bavê wî jî Necmedîn e.

Mêr
Mirin 1994
Endamên PKKê
Kesên ji Gimgimê
Haşim Öztunç

Haşim Oztunç (jdb. 1ê sibatê 1956 li Cîwarikan a Gimgimê - m. 6ê kanûna pêşîn a 1981 li rûbara Merîçê) şoreşgerê kurd.

Jiyan 

Lawê Besîra Xanim û Huseyîn e. Di erdheja sala 1966ê de xwîşk û birayek wî jiyana xwe ji dest didin. Ji bo xwendinê wî dişînin dibistana starê ya Farqînê. Dibistana dest pêkê li wir, a navendî (3 sal) li Mersinê dixwîne. Dibistana amadeyî li Gimgimê diqedîne.

Di temenciwaniya xwe de tevlî refên şoreşgerên dibe, gelek caran tê girtin û êşkence dibîne. Bi rêxistina Halkin Kurtuluşu (Rizgariya Gel) re têkilî datîne.

Sala 1978 tê girtin û li Girtîgeha Mûşê dimîne. Herwiha sala 1980 jî bo demekê li zîmdanê dimîne. Bi hatina cûntayê ve bi qasî salekê xwe vedişêre.

Dixwaze derbasê Ewropayê bibe, li rûbara Merîçê jiyana xwe ji dest dide.

Mêr
Jidayikbûn 1956
Mirin 1981
Cîwarikan
Kesên ji Gimgimê
Lenkeran (navçe)

Lenkeran yek ji 59 navçeyên dewleta Azerbaycanê ye.

Cîh li Azerbaycan
Dortmund

Dortmund (bixwîne Dortmûnd) bajarek li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

Bajarê pardar 
 Rostov-on-Don, Rûsya
 Amiens, Fransa, ji 1960
 Leeds, Brîtanya, ji 1969
 Buffalo, DYA, ji 1977
 Netanya, Îsraêl, ji 1981
 Novi Sad, Serbistan, ji 1982
 Xi'an, Çîn, ji 1992
 Kathmandu, Nepal

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Bottrop

Bottrop (bixwine: Botrop) bajarekî serbixwe li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Gelsenkirchen

Gelsenkirchen (bixwine: Gelsinkirşen) bajarekî li Ruhrgebiet di parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Herne

Herne (bixwîne: Hêrnê) bajarekî serbixwe di bakurê Ruhrgebietê de parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalenê ye.

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Rostock

Rostock  bajarekî li parêzgeha Mecklenburg-Vorpommern a Almanya ye.

Bajarên Almanyayê
Mecklenburg-Vorpommern
Zimanê tatî

Zimanê Tatî (Tatî: Tâti Zobun, 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya zimanên îranî ye. Bi taybetî li Îranê (400.000) tê axaftin, Azerbaycanê (24.000) her wiha li  û li Rûsya (2.300), Îsraelê (70.000) jî bi zimanê tatî dizanin.

Çavkanî 

Tatî
Zimanê farisî
Egît Varto

Erdal Karadağ, Egît Varto, Egîtê Şîpê (jdb. 1979, li Stembol - m. 16ê hezîranê 2006, li parêzgeha Ezirganê) şoreşger û pêşmergeyekî HPGê bû.

Malbata wî ji gundê Şîpê ya Gimgima Mûşê ye. Egît li Stembolê tê jiyanê. Çendeyek xebatên polîtîkî dike, piştre sala 2000î li Ewropayê biryara xwe dide tevlî refên gerîllayên PKKê dibe.

Li parêzgeha Ezirganê di êrîşeke artêşa Romê de, jiyana xwe jidest dide.

Mêr
Jidayikbûn 1979
Mirin 2006
Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Gimgimê
Kesê ji Şîpê
CEO

CEO (Îngilîzî: CEO, chief executive officer) bi kurdî wate Serokê/a Pêkanîna Civatê kesên ku rêvebirên kar û fermanên fermî an ne fermî di kargerî û kompanyayê de tînin cih. Ango bi kurtasî rêveberê/a giştî yê/ya kompanyayê ye.

Çavkanî 

CEO
Steve Ballmer

Steve Ballmer karsazekî amerîkî ye ku ji sala 2000an heta 2014an CEOyê ango rêveberê giştî ê Microsoft Corporationê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mêr
Microsoft Corporation
Îsîrwan

Îsîrwan, bi tirkî kirine Akarsu, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Kelezîr

Kelezîr, bi tirkî kirine Aşağıdere, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Hemkan

Hemkan, bi tirkî kirine Beşağaç, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Kîtîr

Kîtîr, bi tirkî kirine Boğazören, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Bîşî, Elkê

Bîşî, bi romî kirine Bolağaç, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Werayê Xokan

Werayê Xokan, bi tirkî kirine Doğanyol, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Ewrek

Ewrek, bi romî kirine Çökçe, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Bate

Bate, bi tirkî kirine Güneyyaka, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Germavê, Elkê

Germavê, bi tirkî kirine Ilıcak, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Zerpîl

Zerpîl, bi tirkî kirine Koyunoba, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Mezra, Elkê

Mezra, bi fermî: Mezraa, bajarokekî ser Elka Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elkê
Kespiyanîş

Kespiyanîş, bi romî kirine Mutluca, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Bîzal

Bîzal, bi tirkî kirine Ortalı, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Dolî

Dolî, bi tirkî kirine Oymakaya, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Geliyê Behram

Geliyê Behram, bi tirkî kirine Toptepe, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Qobîk, Elkê

Qobîk, bi romî kirine Söğütce, gundekî ser Elka Şirnexê ye.

Gundên Elkê
Gundik, Çelê

Gundik, bi romî kirine Gündeş, gundekî ser Çela Hekariyê ye.

Çavkanî 

Gundên Çelê
Baba Kekil

Baba Kekil (jdb. 1927 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 1982 li heman cihê) ji Ocaxa Qureyşiyan, neviyê Derwêş Silêman, oldar, rûspî û mezinek bawermendên Elewî li herêma Serhedê.

Sala 1943 ji Goşkarê marî dibe (dizewice), navê xanima wî Zerdî Xanim e. Bi navê Heyder, Hesen, Fatma 3 zarokên wan dibin. Êl ji aliyê parêzgeha Dêrsimê hatine li herêmê bicih bûne. Ocaxa Qureyşiyan di baweriya Raya Haq a Dêrsimê de xwedî cihekê taybet e.

Baweriya olî ya Dêrsimê re Riya Heq (Raya Heq) tê gotin. Mirov dikare bêje sentezek ji Elewî, zanistiya erênî, bermahiyên Zerdeştîtî, Îslam û çanda gelêrî ya kurd e.

Mêr
Jidayikbûn 1927
Mirin 1982
Kesê ji Keçanê
Kesên ji Gimgimê
Elewî
Raya Heq
Goşkar

Goşkar (, bi romî kirine: Yarlısu) gundekî bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Dîrok 

Gund navê xwe ji goristana Goşkarbaba (gotegot) digire. Gorî baweriyan ev kes şehîdek e, kesayetiyek pîroz e. Bi taybetî ji aliyê bawermendên Elewî ve wekî kesayetiyek pêşawa tê dîtin. Navê Goşkarbaba di Gotegota sê birayan de jî derbas dibe. Gundên nêzîk Tanzîg, Mûskan, Qerqerût in.

Erdnîgarî 

14 km ji Gimgim, 74 km ji Mûşê dûr dikeve. Hêlîpan: 39.263056°, Hêlîlar: 41.414167°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.970 m ye.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

Aborî 
Şer, qedexekirina zozanan aboriya gund xirab kiriye. Ajalvanî û çandinî tê kirin lê aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e.

Wargehên balkêş 
 Goristana Goşkarbaba

Navdarên Goşkarê 
 Goşkarbaba (gotegot)
 Dewrêş Baba (Baba Dewrêş)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Şeman

Şeman (bi romî kirine: Taşlıyayla) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Li ser bingeh û wateya gund xebatekê nehatiye kirin. Bi texmînî wargehek nêçîrê yên mîrîtiyên kurd hebûye li vir. Bi biharan derdiketine nêçîrê. Gund ewçend xweş e, kê li wir biharek derbas bike dibêjin "çû Şema(nê), miradê xwe jê girt".

Erdnîgarî 
Nêzîkê Sofiyan e. 23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahyia axa gund ji rûyê avê 2.041 m ye. Koord. hêlîpan: 39.28927°, hêlîlar: 41.31546°.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

Aborî 
Aborî li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

Wargehên balkêş

Navdarên Şemanê 
 Yusuf Sağlam şanoger û nivîskarekî tirk

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Yusuf Sağlam

Yusuf Sağlam (jdb. 1960 li gundê Şeman a Gimgima Mûşê), şanoger û nivîskarek tirk e.

Di malbatek xizan de hatiye jiyanê. Gundê wî bi dimilkî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne. Dibistana bingehîn û amadeyî li Xarpêtê biawî dike. Li zanîngehek Enqereyê karmendiyê dike, di heman demê de dest bi şanoyê dike.

Bi alîkariyan li heman zanîngehê perwerdeya zimanê latînî dibîne. Piştre li Şanoya Dewletê ya Enqereyê malnişînî dibe. Li saziya fermî ya dewletê TRTê bo zarokan bernameyan amade dike.

Berhem 
Oktay Arayıcı’nın Oyunlarında Geleneksel Tiyatro Öğeleri (pirtûk, bi tirkî ye)

Mêr
Jidayikbûn 1960
Nivîskarên tirk
Şanogerên tirk
Tep, Gimgim

Tep an Tepê (bi romî kirine: Tepe) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Wateya navê gund 
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirkan dema navên gund û bajarên Kurd kirine tirkî, seî de lê geriya ne ka navê kurdî dişibe bêjeyek tirkî yan na. Li vir wisa kirine, nav şibandine. Tep peyveke kurdî ye û gelek wateyên xwe hene. Li ser bingeha navê gund ehya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Dîrok 
Bi texmînî bingeha gund di serdema 17. de hatiye avêtin. Gundekî stratejîk e, li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Nêzîkê Pira Evdirehmanpaşa ye. Di serhildanên kurd de vê gundê roleke mezin lîstiye. Bi taybetî gelek alîkarî daye pêşmergeyên Şêx Seîd. Di şerê Osmanî û Rûsan de tirkan çend malên Qefqazê jî anîn bicih kirin. Terekeme, Çeçenên li parêzgeha Mûşê hatibûn bicihkirin, bi kurdan re di nava biratiyê de dijîn.

Erdnîgarî 
14 km ji Gimgim, 46 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

Aborî 
Ajalvanî û çandinî tê kirin. Di salên 1970yî de aboriya gund gelek baş bûbû, lê şer xirab kir.

Wargehên balkêş

Navdarên Tepê, Tepêyê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Eynan, Gimgim

Eynan (bi romî kirine: Ulusırt), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Li Gimgimê bi navê Eynan du gund hene. Gundê din Eynana Lolan e.

Dîrok 

Navê gund hinekan wekî Çerkez Eynan belav kirine, ev ne rast e. Li vê gundê Çeçen hene ku Osmanîyan anîne bicih kirine. Lê ew ne Çerkes in. 
Li ser dîroka gund lêkolînek nehatiye kirin.

Erdnîgarî 

17 km ji Gimgim, 43 ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.400 m ye.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkeş

Navdarên Eynana Ziringê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Ava Hêzil

Ava Hêzil an jî Ava Nezîl () rûbareke piçûk a bi bizav e. Ji nava Herêma Botanê, çiyayên Botanê diherike û ji aliyê xoravayê ve di ber çiyayê Xamtûr de diherike û li biniya deşta Sindiya, li xala sînorê başûr û bakurê Kurdistanê li deriyê Îbrahîm Xelîl digehe Ava Xabûrê.

Çavkanî

Çemên Kurdistanê
Mizûran

Mizûran (bi romî kirine: Yayıklı), gundekî girêdayî navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê ye. Niştecihên gund bi du zaraveyan diaxivin û Elewî-Sunnî bi biratî bi hev re dijîn.

Wateya navê gund û dîrok 

Mûziran, Mizûriyan, Minzûran jî tên bilêvkirin. Navê xwe ji êla Mizûriyan girtiye ku wextekê cihwar bûne. Bi texmînî êla Mizûriyan navê xwe dane Çemê Minzûrê ya li Dêrsimê jî. Di şerê 8Osmanî û Îranê de eşîrên kurd gelek cih guhertine. Êlên Elewî piştgiriya Farisan, ên Sunnî jî yên Osmanîyan dikirin. Kîjan alî biserbiketa bandora xwe li rewşa êlan jî dikir.

Temendirêjên gund îdîa dikin ku ji vir bi qasî 300 sal berê ji parêzgeha Dêrsimê hatine û mezinên wan navê Çemê Minzûrê dane gund.

Erdnîgarî 

10 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Koordînatên gund, hêlîpan: 39.2425°, hêlîlar: 41.390833°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.715 m ye.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

Aborî 

Aboriya gund berê gelek baş bû. Şer aborî xirab kir. Gundiyan mecbûr man herin bajarên Tirkiye û Ewropayê bixebitin. Axa gund ji bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Mizûranê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Dêrik, Gimgim

Dêrik (bi romî kirine: Yedikavak), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 

Li Gimgimê bi navê Dêrik du gund hene, ya din Dêrika Anêrê ye.

Dîrok 
Dêrika Gimgimê, Dêrika Moxiliyan an tenê Dêrik jî dibêjin. Lêkolînek bi zanistî nehatiye kirin.

Erdnîgarî 
5-9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.131111°, hêlîlar: 41.484167°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.540 m ye.

Aborî 
Ajalvanî û çandiniyê re axa wê bikêr e. Alîkariyên koçberbûyan jî cihekî girîng digire.

Wargehên balkêş

Navdarên Dêrikê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Partiya Komunîstê Tirkiye/Marksîst-Lenînîst

Partiya Komunîst a Tirkiyeyê / Marksîst Lenînîst (PKT/ML – bi tirkî Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist - TKP/ML), partiya komunîstê ku di 24ê nîsana 1972an de ji aliyê İbrahim Kaypakkaya û rêhevalên wî ve hatiye damezrandin. Di bin rêveberiya siyasî ya Partiyê, Artêşa Rizgariya Karker û Cotkar a Tirkiyeyê (bi tirkî Türkiye İşçi Köylü Kurtuluş Ordusu – TİKKO) eniya leşkeriya Partiyê û Yekîtiya Ciwanî ya Marksîst Lenînîst a Tirkiyeyê (bi tirkî “Türkiye Marksist Leninist Gençlik Birliği – TMLGB”) jî beşa ciwanî ya Partiyê pêk tînin.

TKP/ML, li gor nêrin û analîzên Ibrahim Kaypakkaya, hewl dike ku bi rêya şera gel li Tirkiyeyê şoreşê çêke û bi rêya desthilatiya demokratîk a gel jî bigihêşe sosyalîzmê. Bingehîna îdeolojî ya TKP/ML Marksîzm – Lenînîzm – Maoîzm (MLM) e.

TKP/ML îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk, kemalîzmê, wekê faşîzma leşkerî dinirxîne û lewra diparêze ku reya şoreşê li Tirkiyeyê di têkoşina çekdar re derbas dibe.

TKP/ML diparêze ku nifûsa Tirkiyeyê ji neteweyên tirk û kurd û herwiha ji gelek kêmneteweyen ve pêk te û ku neteweyê Kurd xwediyê mafa diyarkirina çarenûsa xwe ye, ango xwediyê mafa avakirina welatekî serbixwe ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Kaypakkaya Partizan

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Rêxistinên kurdan
Ziniskî

Zinskî, bi tirkî navê wê kirine Akmeşe, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Gahmo

Gahmo, bi tirkî navê wê kirine Akpelit, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Pingurt

Pingurt, bi tirkî navê wê kirine Bahçeli, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Timîs

Timîs, bi tirkî navê wê kirine Bayırüstü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Sawrûn

Sawrûn (Savrûn?), bi tirkî navê wê kirine Çakırtarla, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Tûlûnk

Tûlûnk, bi tirkî navê wê kirine Çukuröz, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Purûnsûr

Purûnsûr, bi tirkî navê wê kirine Demirdağ, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Norşîn, Dîvrîgî

Norşîn (; ), bi tirkî navê wê kirine Eskibeyli, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dîvrîgiyê
Omeran, Dîvrîgî

Omeran, bi tirkî navê wê kirine Gökçeharman, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Elîskî

Elîskî, bi tirkî navê wê kirine Gözecik, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Arşûn

Arşûn, bi romî navê wê kirine Güneyevler, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Komek

Komek, bi romî navê wê kirine İkizbaşak, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Çûksûz

Çûksûz, bi tirkî navê wê kirine Karaağaçlı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Odûr

Odûr, bi tirkî navê wê kirine Kayaburun, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Enzaxar

Enzaxar, anku Enzaẍar, bi tirkî navê wê kirine Kevendüzü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Xornawul

Xornawul an jî Xornawil, (bi tirkî:Maltepe), gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kirkîdî

Kirkîdî, bi romî navê wê kirine Oğulbey, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Oliqman

Oliqman, bi tirkî Olukman, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kumuşvengî

Kumuşvengî, bi tirkî navê wê kirine Oyuktepe, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Karsî

Karsî, bi romî navê wê kirine Uzunbağ, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Parxam

Parxam, anku Parẍam, bi tirkî navê wê kirine Uzunkaya, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Ûçpînar

Ûçpînar, bi tirkî Üçpınar, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Gomûndurum

Gomûndurum, bi tirkî navê wê kirine Ağaçlıgöl, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Xeşke

Xeşke, bi tirkî navê wê kirine Bayırlı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Lîwanlî

Lîwanlî an jî Lîvanlî, bi tirkî navê wê kirine Beldibi, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Sewîr

Sewîr, bi romî navê wê kirine Beyköy, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Palxa

Palxa, bi tirkî navê wê kirine Çakmakdüzü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Pûdge

Pûdge, bi tirkî navê wê kirine Çayören, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kaxdîk

Kaxdîk, bi tirkî navê wê kirine Karşıkonak, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Ortekoy, Dîvrîgî

Ortekoy, bi tirkî Ortaköy, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Selîmoxlî

Selîmoxlî an jî Selîmzade, bi tirkî Selimoğlu, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Qeregeban

Qeregeban, bi tirkî navê wê kirine Gedikbaşı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Pingan

Pingan, bi tirkî navê wê kirine Adatepe, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Hamo

Hamo, anku Ḧamo (), bi tirkî navê wê kirine Çayözü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Çavkanî

Gundên Dîvrîgiyê
Çidme

Çidme, bi romî Çitme, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kûrtlarî

Kûrtlarî, bi tirkî navê wê kirine Çobandurağı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kela Dîbî

Kela Dîbî (Kela Dîbê?), bi tirkî Kaledini, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Kesme

Kesme, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Hinore

Hinore, bi tirkî navê wê kirine Madenli, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Yozyetaxî

Yozyetaxî, bi tirkî Yozyatağı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Merendî

Merendî, bi tirkî navê wê kirine Yürektaşı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Mursal

Mursal, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Bextiyar

Bextiyar, bi tirkî Bahtiyar, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Bextiyarvengî

Bextiyarvengî, bi tirkî navê wê kirine Gökçebel, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Qeresar

Qeresar, bi tirkî Karasar, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Armûtax

Armûtax an jî Armûtaq, bi tirkî navê wê kirine Kavaklısu, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Qizilcewêran

Qizilcewêran, bi romî Kızılcaören, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Odek

Odek, bi tirkî Ödek, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê
Sûsizwêran

Sûsizwêran, bi tirkî Susuzören, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Gundên Dîvrîgiyê