nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Seleteya heştpêyê

Seleteya heştpêyê, seleteya axtepotê seleteyeke bitehm e û ji goştê heştpêyê tê çêkirin.

Derbareyê heştpêyê de 
Heştpê an axtepot (ji grekî, Ὀκτάπους), ajaleke deryayî li filûma molûskan a heşt an jî deh piyan e. Axtepot hov e û bi piyên xwe nêçîra xwe digire. Kurka wê tijî aveke mîna hibrê ye. Li dijî êrîşekê, ji bo ku xwe veşêre, vê hibrê dipijiqîne. Heştpê ajaleke deryayî ya sîfalode yan pêserîyane ji cînûsa Octopus sp., ku der dorî 286 cureyan jê hene.

Di kurdî/îraniya kevn de ji lingê (nig) re pa, pad tê gotin. Ev bêje hêj jî di kurdî de zindî ye, pê, dest-pê hwd. Di zimanên rojavayî de herwiha cih digire, koka wê yek. Koka bêjeya heştê jî di zimanê îndogermaniyan (hind û ewropayî) de yek e, eight, acht, heşt. Ango hêştpê û axtepot yek in.

Berkelî 
 3 dendik sîr
 500 gr heştpê (axtepot)
 1 fîncan şeraba spî
 1/2 fîncan rûnê zeytê
 Ava lîmonekê
 Baqek bexdenûs
 10 heb zeytûn
 5 ta pîvaza teze
 Îsota reş
 Fringî (bacanê sor, tomatos)
 Xwê
 Gelaz (qeresî)

Çêkirin 
 Heştpêya xwe amade bikin (heger teze ye). Bi tevî 4 ta bexdenûs û 1 dendik sîrê têxin quşxaneyê. Avê bikin ser û heya nermijî bû bikelînin.
 Axtepota we ya keliyaye, hûr hû tîke bikin û têxin binikek mezin. Şeraba spî pê werbikin.
 Ji bo amadekirina sosa wê, rûnê zeytê, ava lîmonê, 2 dendik sîra kutayî, xwê û îsot pêwîst e û wan di badiyekê de tevdin.
 Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî bikin ser goştê xwe. Bi zeytûn, firîngî, gelaz (gilyaz) û qalikê lîmonê yê tîkekirî bixemilînin. Helbet hûn dikarin xemla xwe dewlemend bikin.
 Sosa we amade kiribû berdin serê û bo xwarinê têxin binikên servîsê, bînin ser destexaneyê (sifreyê). 

Selete
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Seleteyên pêjgeha kurdî
Zîperdasiya bi mayonez

Zîperdasiya bi mayonez varyanteke ji xwarinên masiya zîperdasîyê (zîpermasî jî dibêjin) ye. Li aşxaneyên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê pirranî sosa ku jê re dibêjin aîolî bikartînin ku ew jî jixwe ji mayonezê ye.

Derbareyê zîperdasiyê de 
Zîperdasî (scomber scombrus) navê malbateke masiyan e. Di rengê zîvê de ye. Kêmzêde 10 sal dijîn. Dirêjiya wan 30-50 cm ye. Zîperdasiyên bo xwarinê tên bikaranîn 100-150 gr in. Li pirraniya deryayan dijî. Li Deryaya Navîn jî gelek in.

Berkelî 
 Nîvê stekanê (qedeh) mayonez
 2 dendik sîra (kutayî)
 2 stekan rûnê zeytê
 5 zîperdasî
 Nîvê kevçiyê xwê
 1 stekan ard (arvan)
 2 kevçî rûnê tîr (margarîn)
 1 lîmon
 1 baq bexdenûs

Çêkirin 
Biraşteya xwe (izxare) vêxin, bi rûnê zeytê amade bikin. Berê divê hûn sosa xwe çêbikin. Sîra kutayî û mayonezê di badiyekê de tevdin. Hûn dikarin zerika hêkê, sirke û gormizê (xerdel) jî bixinê. Bi ziravkî rûnê zeytê berdin serê.

Masiyên xwe pakij bikin, bihêlin bila ava wan biherike, bidarive. Masiyên xwe xwê bikin û ard pê werbikin. Masiyên ardkirî yeko yeko bidin ser biraşteyê. Carnan bi firçeyekê rûnê zeytê lêdin û 6-7 deqe bipijînin.

Rûnê tîr di verokekê de (quşxaneya biçûk) biqijilînin. Bi rinekek (firçe) vê rûnê li rûyê masiyan bidin. Zîperdasiyan bi sosa we amadekiribû, lîmon, bexdenûs ûêd bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pêjgeha kurd
Biraşteya barbûnyayê

Biraşteya barbûnyayê, xwarineke bi çêj e, ji goştê barbûnyayê. Di caxikê (izxare) de tê pijandin lê hûn dikarin di rûnbirêşkê de jî bipijînin.

Barbûnya (mullus barbatus) cure masiyek e ku di pêjgeha kurd û gelekan de cihekê girîng digire.

Berkelî (bo yek kesê) 
 4-5 barbûnya
 2 îsota dirêj
 1 fringî
 1 kevçî rûnê zeyte
 1 kevçî ava lîmonê
 Xwê

Çêkirin 
Masiyên xwe pakij bikin, pûlên wê biterişînin, jêbibin. Bi qasî 10 deqe di caxikê de bipijînin û têxin binikên servîsê. Heger hûn sosa xwe 2-3 rojan di sarincokê de bidin rawestandin xweştir dibe.

Firingî û îsotên xwe jî di caxikê de bipijînin. Rûnê zeytê, ava lîmonê û xwê tevdin, viya wekî sosê berdin ser masiyan.

Hûn dikarin bi seleteyê yan gorî kêfa xwe bi cure sosekê din jî servîs bikin. Hûn dikarin masiyan ard (arvan) jî bikin, lê aşpêjên navdar dibêjin ev hinekê çêja (tehma) masiyan dikuje.

Xwarin
Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pêjgeha kurd
Pirrlezîz

Pirrlezîz, pirr lezîz navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê romiyan (tirkan) jî bûye (pür lezzet, pür leziz kuftesi).

Berkelî (bo çar kesan) 
 250 gr goştê kişandî yê hinekê bibez
 1 serî pîvaz
 2 dendik sîr
 1 hêk
 Kulmekê nanê pişirandî yê kartûbûyî
 3 firingî (bacanê sor)
 3 kartol 
 2 bacanreşk
 1 kevçî rûnê nivîşkî
 1 kevçî merge (ava bacanê sor)
 Îsota reş
 Reşke (kemyon)
 Xwê
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
Goştê kişandî têxin badiyekê mezin. Pîvaza rêşker kirî (rende), sîra kutayî, hêk, kemyon, xwê, îsota reş jî berdin badiyê û bistrên. 

Girikên bi qasî gûzê çêkin û di rûnbirêşka teflonî de bi herdu aliyan bipijînin.

Bacanreşkan bişon, bi belekî qalikên wê bigirin. Xelekî tîke bikin, di rûnê ron de biqijilînin. Kartol û firingiyan pakij bikin, qalikên wan bigirin, gloverkî tîke bikin. 

Sêniyeke glover a bo firneyê (firûnê) bînin, kufte, kartol, firingî û bacanreşkê xwe li pey hev rêz bikin. Ango pişta wan bidin hevûdu. Mergeya xwe di nava hinekê avê de bihelînin, pê werbikin.

Kevçiyek rûnê nivîşkî tevlî bikin, di germiya 200 pileyê de bavêjin firneyê. Bi germî servîs bikin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kufte
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Pirrezîz

Pirrezîz, pirr ezîz navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji goştê kişandî û rizê ye. Ji ber ku hundirê wê tê dagirtin, mirov dikare wekî kutilkê (dolmehê) jî binav bike.

Çima gotine pirr ezîz? 
Em dizanin li Kurdistanê riz (birinc) kêm e û kurd pirranî savarê dixwin. Savar erzan, birinc biha ye. Gelek xwarinên ku riz tê de heye hatine pesinandin, bo mêvanan hatine pêşkêşkirin.

Lê, ezîziya vê kufteyê ne ji rizê ye. Ev kufte, kufteya palasan (koşkan) e, para mirovên "ezîz" e. Tê de him goşt heye, him riza biha, him hêşînî, hêk, kartol hene, him jî mîr û keyan ev xwarine. Ango gelek tişt dikevinê, biha ye, mîran xwariye, lewra jê re gotine pirr ezîz. 

Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Heya niha 1-2 pirtûk hatine weşandin ku ew jî tenê terîf in.

Berkelî (bo çar kesan) 
 300 gr goştê kişandî
 1/2 kg riz (birinc)
 100 gr penîrê qaşar ê teze
 Merge (ava bacanê sor)
 2 kerî nanê kartû
 Rûnê ron (gulberoj)
 Îsota reş
 Biharata kufteyan
 Xwê

Çêkirin 
Birinca xwe bikelînin û pîlawa xwe çêbikin. Di heman demê de goştê kişandî, nanê kartû, rûnê ron, xwê û biharatê tevlîhev bikin, bistrên. Ji viya girikên bi qasî hêkê çêkin, nava wan bi tiliyan vebikin û birinca we hazir kiribû têxinê.

Ser kufteyan (yan jî kutilkan) bi penîr, mergeyê por bikin, bavêjin firneyê (firûnê).

Dema we anî ser destexaneyê (sifreyê) hûn dikarin li ser daxwazê binikên xwe yên xwarinê bi kartol, gizêr, baqilê xatûnî (polik) ûêd bixemilînin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kufte
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha kurd
Darûziyafe

Darûziyafe navê cureyekê kufteyê ye. Ji ber ku bi pelhevîrkê tê pêçandin, hinek wê wekî kutilkê (dolmehê) didin nasandin. Ev jî rast e. Darûziyafe ji xwarinên ereban e, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.

Berkelî (bo çar kesan) 
 200 gr goştê mirîşkê
 2 serî pîvaz
 150 gr goştê golikê
 100 gr goştê berxê
 100 gr kuvark
 2 pelhevîrk (şikeva)
 1 hêk
 Nîv baq bexdenûs
 4 kerî nanê loş an nanok (nanê spî)
 100 gr kakilê fistiqê

Çêkirin 
Ji xeynî pelhevîrkê tevahiya melzemeyên xwe tevlîhev bikin, li makîneya goşt bixin, bistrên. Vê têkela xwe bikin wekî loxê, rûloyê û bi pelhevîrkê bipêçin.

Bi vî awayî bi qasî 20 deqeyê di sarincokê de bidin sekinandin. Dûv re rûloyên xwe derînin wan di berayiya 2-3 cm de tîke bikin û li şîşan bixin. 

Li ser agirê komirê bipijînin. Kufteyên we pijiyan, wan bi firingî û îsotên xwe yên pijandî bixin binikên xwarinê û servîs bikin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kufte
Pêjgeha Metînanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha ereb
Meknes

Meknes (erebî: مكناس, Maknas,‎ berberî: ⵎⴽⵏⴰⵙ, Meknas an ⴰⵎⴽⵏⴰⵙ, Ameknas) bajarekî Marokoyê ye. Li herêma Meknès-Tafilaletê cî digire. 130 kîlometre dûrî peytext Rabatê ye û 60 kîlometre jî dûrî Fesê ye. Li gor hejmara 2010an nifûsa bajarê 985.000 e.

Deverên Bajarê

Komûnên Meknesê

Meknès Al Ismaïlia

 Aïn Jemâa
 Aïn Karma
 Aïn Orma
 Aït Ouallal
 Al Ismaïlia
 Al Machouar Stinia
 Dar Oum Soltane
 Maknassat Azzaytoun
 Oued Rommane
 Toulal

Meknès El Menzeh

 Boufakrane
 Charqaoua
 Dkhissa
 Hamrya
 Karmet Ben Salem
 M'haya
 Majjate
 Mergassiyine
 Moulay Idriss Zerhoun
 N'zalat Bni Amar
 Oualili (Volubilis)
 Oued Jdida
 Ouislane
 Sidi Abdellah el Khayat
 Sidi Slimane Moul Al Kifane
 Ztouten

Çavkanî

Girêdanên derve 

Maroko
Meknès-Tafilalet

Meknès-Tafilalet şanzdehmîn herêma  Marokoyê ye, li dûmahîka bakurê navîn a Alceryayê cîh digire. Qada herêmê digihîşe 79,210 km² an nifûs jî li gor hejmara sala (2004an) 2,141,527 e. Paytexta herêmê Meknes e.

Dîrok

Herêm ji hêla Romayî û Fenîkeyan ve hatiye ava kirin.

Binêrin

 Deşta Tizguitê

Çavkanî

Girêdanîn Derve 

 City Meknes 

Maroko
Deşta Tizguitê

Deşta Tizguitê li rojhilata herêma Meknès-Tafilaletê a Marokoyê cîh digire. Deşt di navbera herêmên daristan de ye.

Çavkanî 

Maroko
Merge

Merge, avbacan, ava bacanan, ava fringiyan, avtirşk, motî balcana an motî balcanê, salça, tirş çênceke (sos) ku ji fringiyan (tomatos, şamik, bacanê sor) û îsotê tê çêkirin e. Berhemeke kidakan (zebze) e ku di pêjgeha kurd de jî gelek tê bikaranîn.

Qalikên fringiyan tên girtin, ji hundirê wan tê çêkirin. Li Kurdistanê gel pirranî bi xwe çêdikin, nakirrin. Ji mergeyê jî mirov dikare ketçapê çêbike. 

Ava îsot an fringiyan tê derxistin, di bin tavê de tên ziwakirin. Mergeyên nûjen di fabrîkan de bi alîkariya firneyên tên amadekirin.

Herwiha binêrin 
 Ketçap
 Pure

Girêdanên derve 

Sos
Ketçap

Ketchup, ketçûp, sosek e ji sosa biharatê, sirke, şekir û cure biharbêhnan (biharat) e. 

Bo biçêjkirina xwarinan tê bikaranîn ku di pêjgeha kurd de jî cihê xwe girtiye. Pirranî bi fastfoodê tê xwarin. Niha bi gelek cureyên wê hene. 

Ji xeynî wê di ber biraşkan (kebab), hamburger, spagetî, pommes frites û hot dogê de tê xwarin.

Peyvnasî û dîrok 
Li ser bingeha wê gelek angaşt hene. Pirranî bawer dikin ev peyv ji zimanê çînî belav bûye. Andrew F. Smith di pirtûka xwe ya bi navê Pure Ketçap de cih daye teoriyên li ser bingeha navê wê.

Ketçap berê wekî derman dihatibûye bikaranîn û di dermanxaneyan de dihate firotin. Di ketçapên serdema 19. de kuvark, goştê masiyan, biharatên cuda ûêd jî hebûn. Îro jî ketçapên wiha hene û tên xwarin.

Çavkanî 
 Andrew F. Smith: Pure Ketchup: A History of America’s National Condiment. 1996, ISBN 1-57003-139-8.

Girêdanên derve 
 Artikel Ketschup  ji malperên gesundheit.de (almanî)
 Die physikalischen Eigenschaften von Ketchup für Kinder erklärt  (PDF-Datei; 24 kB) (almanî)
 Europäische Beurteilungsmerkmale für Tomatenketchup auf den Webseiten des Bundesverband der Deutschen Feinkostindustrie 
 ketschup.net Website zu Ketchup
 Videodokumentation bei WBGU , Fernsehsender der Bowling Green State University Ohio
 Deutsche Forschungsergebnisse zu Ketchupflaschen (almanî)

Sos
Xwê

Xwê, solin mîneraleke xwezayî ye, bo bitehmkirina xwarina mirovan e. Di pêjgehan de cihekê sereke digire. Ji natrîûmklorîdê pêk tê. Zêde xwarina wê dikare ziyanê bide organîzmaya mirov. 

Xwêyê herwiha didin ajalên malê jî. Xwê di pîşesaziyê de jî tê bikaranîn. Ji xwêya hebên wê mezin û hinekê zer re solin an sol tê gotin. Di hin devokan de solin bûye navê tevahiya xwêyê.

Dîroka xwêyê jî bi qasî ya şarezabûna mirovahiyê kevn e. Di dema Sumer û Babîlê de xwê ji bo konservekirina xurdemeniyan dihatiye bikaranîn. Carnan di demên xelayê de bihayê wê ji zêrê jî derbastir kiriye. 

Hilberîna wê gelek hêsan e. Ji binê erdê wekî zinarên solinê tê derxistin û di fabrîkan de li ser dixebitin. Rêbaza din jî sûdwergirtina ji xwêya ava deryayê ye. Bi dûkelbûna ava deryayê ya şor ve, av diçe xwê dimîne.

Mirov xwêyê ji xwarinan digire. Bo mînak xwê ya di kidak (zebze) û xurdemeniyên din de heye, têra organîzmaya mirovan dike. Lê dîsa jî mirov bêî xwêyê nikarin, wê ji destexaneyên (sifreyên) xwe kêm nakin. Xwê dikare lêdana xwînê bilind bike, demaran bixitimîne, riya NDDê (nexweşiyên dil-demarê) vebike.

Xwêye texlît 

Xwêya xwarinê
Xwarina bilez

Xwarina bilez an jî  Fastfood (îngilîzî. fast food = zû xwarin, bilez xwarin) ji xwarinên di demekê kurt de amade dibin re tê gotin. 

Dema mirov behsa xwarina bi lezê dike, pirranî hambûrger, kartolên sorkirî, sosîsên biraştî yan kelandî tên bîra kurdan. Ji ber ku xwarina bi lez bo tenduristiyê ne baş e, jê re di zimanê kolanî de wekî îroniyekê junkfood dibêjin.

Xwarina bilez û pêjgeha kurd 

Xwarina bilez di pêjgeha kurd de ne ewçend cihekê girîng digire. Kurd pirranî li malê, di atmosfera malbatî de, yan heger li xaringehan jî bin, bi hevaltî û civakî xwarinê dixwin. Kurd li ser destexaneyê gelek dimînin, suhbetê dikin. Ji xwe bijîşk jî viya temî dikin. Lewra bo hezmandina xwarinan dem pêwîst e, baş e ku mirov hêdî xwarinê bixwe.

Xwarina bi lez encameke jiyana nûjen e. Li bajaran jiyan divê birêkûpêk û bilez be. Wextê gelekan nîne ku bi hêviya amadebûna xwarinên giran bimîne. Sosîseke kelandî, ketçap, stekanekê kola carnan dibe xwarina danekê.

Fastfoodê sazûmaniya xwaringehan jî guhertiye. Berê garson li pey mişteriyan digeriyan, niha kiriyar bi xwe xwarina xwe digire. Herwiha pergala servîskirin û rûniştinê jî hatiye guhertin.

Pîşesaziya xwarina bilezê berfireh e 

Zincîre-kargehên xwarina bilezê vebûne û gelek markayên wê derketine. Li bajarên Kurdistanê jî şaxên wan vebûne û vedibin. Di van dikanan de bi diravekê erzan xwarin tên dayîn. Pirranî adan û berkeliyên qerimandî ji sarincan tê derxistin, wan germ dikin û didin muşteriyan. Him ew kar dikin, him jî kiriyar xwarina xwe bilez dixwin.

Lê lêkolînên zanistî dane nîşandan ku xwarina bi lez ziyanê dide laşê mirov.

Dîrok 
Di serdemên antîk de jî xwarina bilez hebûye lê pirranî bi jiyana nûjen re berfireh bûye. Li Kurdistanê kuftefiroş, lazûtfiroş, tablakar ûêd jî xwarinên wiha bilez tên amadekirin û xwarin didin. Lê li Kurdistanê jî hêdî hêdî fastfoodên qerimandî yên li cîhana rojava tên xwarin bipêşdikevin. Xwarina bilezên Kurdistan û Asyayê bi qasî yên rojavayiyan ziyanê nadin laşê mirov.

Herwiha binêrin 
 Convenience Food

Çavkanî 
 Fröschl, Cornelia: Architektur für die schnelle Küche - Esskultur im Wandel, Verlagsanstalt Alexander Koch, Leinfelden-Echterdingen 2003, ISBN 3-87422-654-9 (almanî)
 Schlosser, Eric: Fast Food Gesellschaft, Riemann Verlag, München 2002, 3-570-50023-3 (almanî)
 Spurlock, Morgan: Angriff der Killer-Burger Wie Fast Food uns krank macht. 2006. Droemer/Knaur, ISBN 3-426-77855-6 (almanî)

Fîlmên li ser babeta xwarina bilezê
 Super Size Me ji derhênerê DYAyî Morgan Spurlock (pûşper 2004) - fîlma rexneyê li ser Fast Food

Girêdanên derve 
 FAQ der Usenet-Gruppe de.alt.fan.fastfood
 Fast-Food-Konsum im Jugendalter  (almanî)

 
Xwarin
Soneberî

Soneberî xwarineke pêjgeha kurd e. Ji bacanreşkê ye. Sone navê cureyekê werdekê ye. Li hin deveran ji tevahiya werdekan (ordek) re sone dibêjin. 

Ji ber ku bacanên zikdagirtî dişibin soneyên ku di avê de aşberî (ajnêberî, soberî, melevanî) dikin jê re soneberî gotine. Di ferhenga zimanê tirkî de wekî söneberi nivîsîne, derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, navê wê her bi kurdî maye.

Berkelî (bo pênc kesan) 
 1 kg bacanê reş
 2 serî pîvaz
 300 gr goştê kişandî yê bêbez
 1 kevçî rûnê ron
 4-5 heb îsota dirêj
 2 heb fringî
 1 stekan (qedeh) nokê kelandî
 1 kevçî merge
 Îsota reş
 Xwê

Çêkirin 
Qalikê bacanan bi belekî bigirin, nava wan seranser carekê biqelişînin. Di nava ava şor de bi qasî 1,5 katjimêrî bidin sekinandin. Dûv re bişon û ziwa bikin.

Pîvazên xwe hûrane hûr bikin û bi tevî goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. 2-3 deqe şûnde îsot û fringiyan jî tevlî bikin. Hinekê din jî biqijilînin. Dûv re nok, xwê û îsota reş tevlî bikin, 1-2 deqe biqijilînin û ji ser agir daynin.

Bacanên xwe di sêniya firneyê de rêz bikin, hinekê rûnê ron bi firçeyê li rûyê wan bidin. Bavêjin firneyê (firûnê) heya hinekê zerayî bi wan ket bipijînin.

We ji firneyê deranî, hûn dikarin hundirê wan dabigirin. Tijekirin bidawî bû, mergeya xwe bi avê ron bikin bi ser wan de bikin.

Li ser daxwazê hûn dikarin tîkeyên fringiyê li se bacanan daynin û dîsa bavêjin firneyê. Bi germî tê xwarin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd
Kalangala

Kalangala navçeya 27em a Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi Kurtasî

Rûerd

 - Hemû	9,066.8 km2 (3,500.7 sq mi)

 - Berbelavî	432.1 km2 (166.8 sq mi)

 - Av	8,634.7 km2 (3,333.9 sq mi)

 Dem EAT (UTC+3)

Gelhenasî

 Nifûs (Li Gor sala 2010)

 - Hemû	46,500

 - Gelavbûna Nifûsê	107.6/km2 (278.7/sq mi)

{| style="font-size:100%;"
|-
| width="100%" align="left" | Li Gor Salan Nifûsa Ûgandayê 
|- valign="top" 
|

Girêdanên Derve

 Malper 

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Buikwe (navçe)

Buikwe Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi kurtasî 
Dem EAT (UTC+3)
 Nifûs (Li Gor sala 2002)
-Hemû	329.900

Girêdanên Derve 
 Malper 

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Bukomansimbi (navçe)

Bukomansimbi Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi kurtasî 
 Dem EAT (UTC+3)
 Nifûs (Li Gor sala 2002)
- Hemû 139.600

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Butambala (navçe)

Butambala Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi Kurtasî

 Dem EAT (UTC+3)

 Nifûs (Li Gor sala 2010)

 - Hemû	98,200

Girêdanên Derve

 Malper
Butambala District has one hospital

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Buvuma (navçe)

Bavuma Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi Kurtasî

 Dem EAT (UTC+3)

 Nifûs (Li Gor sala 2010)

 - Hemû	30,000

Girêdanên Derve 
  Malper 

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Gomba (navçe)

Gomba Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi Kurtasî 

 Dem EAT (UTC+3)

 Nifûs (Li Gor sala 2010)

 - Hemû	100,000

Girêdanên Derve 

 Malper 

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Kalungu (navçe)

Kalungu Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Bi Kurtasî

 Dem EAT (UTC+3)

 Nifûs (Li Gor sala 2002)

 - Hemû	160,700

Girêdanên Derve

 Malper 

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Kayunga (navçe)

Kayunga navçeyek e ku li herêma navend a Ûgandayê cih digire.

Girêdanên Derve

 Malper

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Rukiga

Rukiga bajarokekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê cîh digire.

Li başûr-rojavayî Kabaleê cîh digire. Ji paytext Kampalayê re 400 km dûr e. Rûerda bajarokê 216 km² ye bi deşt, daristan, girên bilind û avzêlkan pêk tê. Nifûsa bajarokê 43.266 e û jidayîkbûna Ûgandayê herî zêde wê bajarokê de ye. Bi giştî kesên wê herêmê de Xiristiyanin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nexşeya Bajarokê

Herêma Rojava, Ûganda 
Bajarok 
Ûganda
Mparo

Mparo gundekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê bajarokê Rukigayê cîh digire.

Serokwezîrê Ûgandayê Amama Mbabazi di wî gundî de jidayîk bûye.

Girêdanên derve 
 Nexşeya bajarokî
 http://www.getamap.net/maps/uganda/kabale/_mparo/

Çavkanî 

Herêma Rojava, Ûganda 
Bajarok
Kabale (navçe)

Kabale navçeyekî Ûgandayê ye li herêma rojava a Ûgandayê cîh digire.

Ji sê bajarokan pêk tê.

 Rubanda
 Rukiga 
 Ndorwa

Nifûs 
Li gor salan nifûsa navçeyê:

Girêdanên derve 
  Malpera fermî ya Kebaleyê

Navçeyên Ûgandayê
Herêma Rojava, Ûganda
Kiboga (navçe)

Kiboga Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Kiboga ji sê bajarokan pêk tê.

Nifûs

{| style="font-size:100%;"
|-
| width="100%" align="center" | Kiboga District Population Trends
|- valign="top" 
|

Girêdanên Derve

 Malper
 http://www.kiboga.go.ug/background/index.htm  Malpera fermî ya navçeyê
Agahiyên derbarê Navçeyê de

Ûganda
Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Bîstan

Bîstan an bîstpere navê seleteyeke kurdî ye. Ji ava hinarê tê çêkirin, bo nexweşan gelek baş e.

Berkelî 
 Li ser daxwazê kêm an zêde ava hinarê (ji dendikên hinarê)
 2 îsotên şîn
 4 fringî
 4 serî pîvaz
 4-5 ta bexdenûs
 2-3 pelên nexilê yên xaşandî (ne mecbûrî ye)
 Bi qasî 100 gr pirpar
 1 kevçî îsota tûj (îsota sor jî dibe)

Çêkirina bîstanê 
Berê zebzeyên xwe pakij bişon, hûr bikin, bixin badiyekê. Herwiha pelên nexilê jî. Di badiyê de xwê û biharatê pê werbikin, tevdin. Gorî kêfa xwe hûn dikarin hin biharbêhnan (biharat) jî lê zêde bikin.

Ava dendikên hinarê berdin serê. Seleteya xwe bo servîsê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Ava hinarê dostê masûlkeyên dil e. Bijîşk jî vexwarina wê yan jî xwarina hinarê temî dikin.

Xwarin
Selete
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha kurd
Sosa gizêrê

Sosa gizêrê cureyekê çêncê (sos) ye. Mirov divê bêje sosên gizêrê jî, lewra ji gizêrê gelek sos, selete hene. Herwiha mirov dikare vê sosa gizêrê wekî selete jî binav bike. Gelek sosên pêjgeha kurd, ne tenê ji bo bitehmkirina xwarinan, ji bo xwarinê ye jî. Ango mirov dikare wekî seleteyekê bixwe.

Zikêş ev e? 
Di wêjeya devkî de behsa seleteyekê bi navê zikêş tê kirin. Di çîroka bi navê Mîrza çemûçem (ber çem re bimeşe, çemê bişopîne) de behsa seleteyekê tê kirin ku navê wê zikêş e. "Anî gizêrên xwe, sîr û mast pê werkir û xwar. Êşa zikê wê derbas bû. Got Xwedêyo şikir ji te re, te ji zikêşê re Zikêş daye".

Berkelî (bo malbatekê) 
 500 gr gizêr
 1 kg mast
 4-5 ta bexdenûs
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)
 Rûnê ron (ê zeytê be baştir e)
 3-4 dendik sîr (gorî kêfa xwe ne)
 Xwê

Çêkirin 
Gizêrên xwe pakij bişon, amade bikin. Têxin rûnbirêşkê hinekê biqelînin, nermijî bikin. 

Di badî yan binikeke kûr de sîr û masta xwe çêbikin. Ango sîra kutayî têxin nav mastê. Wê bînin berdin ser gizêran.

Seleteya xwe li binikan parve bikin, bi pelên bexdenûsê û biharatê bixemilînin. Xwêya xwe pê werbikin (ne mecbûrî ye, lewra xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov).

Êdî dikare were ser destexaneyê.

Xwarin
Sos
Selete
Pêjgeha kurd
Serûpê

Serûpê cureyekî xwarineke bigoşt ê quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, herwiha ya gelên cîran de cihê wê heye. Ji serî û pêyên pez an dewaran tê çêkirin. Ji ber ku amadekirina wê gelek dijwar e dem jê re pêwîst e, herwiha pez-dewar jî ne erzan in, îro wekî xwarineke biqîmet tê dîtin.

Kurd ji cureyekî wê re dibêjin narîn an norîn û vê xwarinê wekî "serûpêya filehan / ermeniyan" jî bi nav dikin.

Serûpê yan xaş 
Ermenî jê re xaş (Խաշ) dibêjin ku ji lêkera xaşelê tê, ango xaşandin. Li Ewropayê ev xwarin piranî wekî xwarineke ermeniyan tê zanîn, jê re khash (xaş) dibêjin. Tirk û faris jî kalla paçe, kelle paça dibêjin. Li Efxanistan, Kurdistan, Pakistan, Hindistanê jê re serûpê (sîr û pa, sîrî pad ûww) tê gotin.

Dibêjin ev xwarin ji Hindistanê belav bûye, wextekê xwarina zadeganan bûye. Ji bo tenduristiyê baş e, bi taybetî bo kesên ku ba di jinûyên (çokên) wan de hene. Helbet divê mirov bi gotî û temiyên bijîşkan tevbigere, wan jî pejirandin, bixwin.

Serî û pêyên ajalê tên paqijkirin, pûrta wê jê dibin û bo demekê dirêj dikelînin. Gava êdî çerm û hestî ji hev qetiyan, êdî amade ye. 

Gelek tişt dikevinê, li ser daxwazê herwiha gelek jî biharat tevlî dibin.

Binêrin 
 Narîn (xwarin)

Çavkanî 
 W.W.Pochljobkin: Nationale Küchen - Pêjgehên neteweyî. Verlag für die Frau, Leipzig 1988. S.133 ff. ISBN 3-7304-0053-3 (almanî)

Girêdanên derve 
 Khash-Malper (ne bi kurdî ye)
 Wêne li ser amadekirina serûpêyê (almanî)
 Dema serûpêyê li Ermenistanê (îngilîzî) 
 di Armeniapedia de 
 Dîrok li ser serûpêyê (îngilîzî) 

Pêjgeha Asyayê
Pêjgeha kurd
Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Nerd

Nerd an textenerd an jî tewle kevintirîn lîstika cîhanê ye. Ji kurd û îranyan belav bûye. Di lîstika nerdê de him stratejî heye, him jî lîstik hinekê li ser şansê ye. Ango lîstik li ser herdu hîman ava ye. Kurdên YKSSê jê re nardî dibêjin.

Dîroka nerdê 
Ji kurd û gelên din ên îranî derketiye (fars, mazenderan, gilakî ûêd). Derbareyê bingeha wê de gelek angaşt hene. Dibêjin şahekî îraniyan ev lîstik daye çêkirin, lê di bermahiyên bajarê di bin pêta volkanê de ma Pompeî de jî wêneyên wê hene. Ango pirr berê jî hebûye. Li Kurdistan, Îranê ev lîstik pirr berê jî dihatibûye. Ji wan derbasê romayiyan bûye li cîhanê belav bûye.

Çawa tê lîstin? 
Niha di forma qutiyekê de tên firotan. Li binê platformê xêzikên bo pûlan hene. Pûl ji du rengan e, 15 ji rengekê, 15 jî ji yê din. 

Dibêjin xêzik û pûl gorî salnameyê hatine avakirin. Hejmara xêzikan 12 ne (6+6) û ev mehên salekê ne. Hejmara pûlan 30 ne (15+15) ew jî rojên mehê ne. Di nerdê de 4500 ajotinên lîstikê hene.

Zimanê nerdê bi kurdî/îranî ye 
Gorî dibetiyên zarê (belim, îhtimal), hatinên zarê hejmartinên îranî tên bikaranîn. Tirk jî wisa dikin.Bo mînak 2-2 hat dibêjin dubare. 1-3 hat dibêjin yek û sê.

Lîstik
Lîstikên maseyê
Lîstikên zarê
Lîstikên stratejî û bextê
Kyankwanzi (navçe)

Kyankwanzi navçeyeke Ûgandayê ye, li herêma navend a Ûgandayê cih digire.

Navê navçeyê li gor zimanê herêmî tê wateya (ser-bajar -Kyankwanzi)

Girêdanên derve 
 Malper 

Ûganda
Navçeyên Ûgandayê
Herêma Navend a Ûgandayê
Erak

Erak (bi farisî: اراک) bajarek li bakûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 438,338 kes lê dijin.

Erak, paytexta parêzgeha Merkeziyê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Merkezî (parêzgeh)
Ehvaz

Ehvaz (bi farisî: اهواز) bajarek li başûrê rojavayê Îranê di kevîte rojhilatê Kurdistanê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 969.843 kes lê dijin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Xûzistan (parêzgeh)
Bûşehr

Bûşehr (bi farisî: بوشهر) bajarek li başûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 161.674 kes lê dijin.

Bûşêhr, paytexta parêzgeha Bûşehrê ye.

Bajarên Îranê
Bûşehr (parêzgeh)
Bender Ebbas

Bender Ebbas (bi farisî: بندر عباس) bajarek li başûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 462.692 kes lê dijin.

Bender Ebbas, paytexta parêzgeha Hurmizganê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Hurmizgan (parêzgeh)
Bîrcend

Bîrcend (bi farisî: بیرجند) bajarek li rojhilatê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 157.848 kes lê dijin.

Bîrcend, paytexta parêzgeha Xorasana Başûrê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Xorasana Başûr (parêzgeh)
Zahedan

Zahidan (bi farisî: زاهدان) bajarek li rojhilatê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 552.706 kes lê dijin.

Zahidan, paytexta parêzgeha Sîstan û Belûçistanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
Simnan

Simnan (bi farisî: سمنان) bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 126.780 kes lê dijin.

Simnan, paytexta parêzgeha Simnanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Simnan (parêzgeh)
Qazwên

Qazwên (bi farisî: قزوین) bajarek li bakûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 1996 an 577.571 kes lê dijin.

Qazwên, paytexta parêzgeha Qazwênê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Qazwên (parêzgeh)
Gurgan, Gulistan

Gurgan (bi farisî: گرگان) bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 320.226 kes lê dijin.

Gurgan, paytexta parêzgeha Gulistanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Gulistan (parêzgeh)
Meşhed

Meşhed () bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 2.410.800 kes lê dijin.li bajarê meşhedê nêzîkê 500 hezar kes kurdê kurmanc hene u ew ji bajarên Çinaranê u qûçanê u kelatê u deregezê u bajarên Xorasana bakûr hatine liwir.kurdên xorasanê berî ji 400 salan pêşîyê hatine koç kirin bi welat u parêzgeha xorasanê.
Meşhed, paytexta parêzgeha Xorasana Rezewîê u duyemîn bajarê mezinê îranê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Xorasana Rezewî (parêzgeh)
Yasûc

Yasûc an jî Yasîc, (bi farisî: یاسوج) bajarek li başûrê rojawa Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 100.544 kes lê dijin.

Yasûc, navenda parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmedê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
Yezd

Yezd (), bajarek li naverasta Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 432.193 kes lê dijin.

Yezd, navenda parêzgeha Yezdê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Yezd (parêzgeh)
Kelepora Cîhanê li Îranê
Zencan, Îran

Zencan (bi farisî: زنجان) bajarek li bakûrê rojava Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 349.801 kes lê dijin.

Zencan, navenda parêzgeha Zencanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Zencan (parêzgeh)
Erdebîl, Îran

Erdebîl () bajarek li bakûrê rojawa Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 412.699 kes lê dijin.

Erdebîl,  navenda parêzgeha Erdebîlê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Reyn

Rên an jî Reyn (bi romanş: , , , , , ; peyveke ji hind û ewropiya kevin reie- bi wateya herikîn e), yek ji çemên herî dirêj ên Rojavayê Ewropayê ye. 

Reyn li çiyayên Alpê yên Swîsreyê dizê; ji avên kaniya sereke Vorderrhein, li Tomasee/Lai da Tuma (Surselva, Grisons) û avên kaniya Hinderrhein a qeşayiya Paradies, li Grisonsê pêk tê. Avên her du kaniyan li Reichenau (Tamins) dikevin hev, dibin çemê Rên. 

Di gola Bodenê ve diherike, dû re nêzîkî Schaffhausenê sûlavên Reynê çêdibin. Ev sûlav 23 m bilind in. Reyn di Swîsre, Fransa, Almanya û Holandê ve diherike, digihêje Deryaya Bakurî. Devê çemê Reynê jî li Hoek van Holland, Rotterdama Holandê ye.

Bajarên mezin mîna Basel, Strasbourg, Karlsruhe, Mannheim, Bonn, Köln û Rotterdamê ber çemê Rayn hatine avakirin. Rên ji bo çalakiyên bazirganî û danûstendinê jî gelek giring e.

Milên çemê Reynê yên herî mezin Neckar, Main, Mosel, Lahn, Sieg, Ruhr û Lippe ne.

Galerî

Çavkanî

Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (29.08.2011).

Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Çemên Fransayê
Çemên Swîsreyê
Çemên Almanyayê
Çemên Holandayê
Qopo

Qopo kufteyek ji pêjgeha kurd e. Cureyeke kufteya ardikê (bindanê) ye, ango ji hûrikê dan tê çêkirin. 

Qopo binavkirineke herêma Xerzanê ye, dibe ku li deverên din bi navên din bên navkirin. Çima jê re "qopo" gotine, nayê zanîn.

Berkelî (bo şeş kesan) 
  Nîv kg goştê kişandî yê golikê
 Bi fîncanekê ardik (bindan, hûrikê dan)
  1 serî pîvaz
  2 dendik sîr
 1 fîncan mast
 Rûnê ron
  Îsota reş
  Reşke (kemyon)
 Xwê
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirina qopo 
Pîvazên xwe li rêşkerê bidin (rende). Goştê kişandî, ardik, pîvaz (hûrkirî), sîr (kutayî) û mastê bixin badiyeke mezin, heger biharabêhnên we hene, bi wan bistrên. Jibir nekin xwêya xwe jî bikinê. 

Jiber ku xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov, di terîfên xwarinan ên kurdî de, divê hîç behsa xwêyê neyê kirin. Lewra mirov xwêya xwe ji xwezayê digire, qet nexwe jî dibe. Vê têkela xwe bavêjin sarincokê, bi qasî katjimêrek bidin sekinandin.

Ji vê têkela xwe girikên kufteyê amade bikin. Girikên qopo hinekê mezin tên çêkirin. 

Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, kufteyên xwe biqijilînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Li herêma Xerzanê tenê di rûnbirêşkê de tê çêkirin lê mirov dikare di firneyê de jî bipijîne. 

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kufte
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Kufteya Sînemiliyan

Kufteya Sînemiliyan kufteyek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku di nava êla Sînemiliyan de nav daye, navê xwe girtiye. Xwarineke herêmî ya Gurgum, herêmên kurdan ên li ber perê Deryaya Navîn dijîn e. Bo mînak li Îskenderûnê navdar e.

Berkelî (bo çar kesan)
 200 gr kixse yan heger nîne pîvaz
 100 gr gizêra teze
 Pelê bendikê (kerewîz)
 1 serî bendik
 800 gr merge (ava bacanê sor)
 7 kevçî rûnê zeytê
 4 dendik sîr
 80 gr kakilê gûzê
 80 gr fringiya (tomatos, bacanê sor) hişkkirî
 Îsota reş û xwê (xwê li ser daxwazê ye, xwêya zêde ziyanê dide tenduristiyê)
 Hinekê nanê tostê (1-2 kerî)
  Nîv baq bexdenûs
 Çend ta an baqek merzekew
 4 heb fîleta ançûezê (pelaxtina goştê masiyan, bo mînak a kîlkeyê)
 500 gr goştê kişandî yê golikê
 1 hêk
 5-6 kevçî rûnê ron

Çêkirin 
Pelên bendikan bişon, ziwa bikin û hûrane hûrbikin. Gizêr û bendikan amade bikin û li makîneyê bixin. Qalikê fringiyan bigirin, ava wan bidarivînin, têxin badiyekê û hûrbikin.

Pîvazên xwe hûr bikin, nîvê wê jê veqetînin, 2 dendik sîra kutayî, gizêr, bendik û firingê di nava 4 kevçî rûnê zeytê de biqijilînin. Ava fringiyan tevlî bikin, îsota reş (an cureyekê din) bixinê, bi qasî nîv katjimêrî (30 deqe) di agirê nizm de bipijînin.

Gûzên xwe û fringiyên xwe hûrbikin. Pîvazên mayî, sîr û gûzê di nava 3 kevçî rûnê zeytê de tevdin. Nanê tostê bipişirînin û di makîneyê de bikişînin. Bexdenûs, merzekew û ançûeza xwe jî hûr bikinê.

Goştê kişandî, hêk, nanê tostê li makîneyê xistî, frîngiyê hişkkirî, têkela gûzê, bexdenûs, merzekew û ançûezê bistrên, xwê û îsota reşê pê werbikin.

Ji vê têkela goştê kişandî 16 girikan amade bikin. Di rûnê qijilandî de û di agirê normal de biqijilînin.

Kufteyên xwe bi germî daynîn ser sosa fringiyê, serê wan bi pelên bendikê bixemilînîn û bo xwarinê bînin ser dextexaneyê (sifreyê).

Xwarinên bigoşt
Xwarinên rûnbirêşkê
Kufte
Pêjgeha Tolhildanê
Girara şikevayê

Girara şikevayê, girara bi şikevayê pêçandî, girarek (pîlaw, bulxur) ji pêjgeha kurd e. Ji pêçandina girarê ye. Mirov dikare wekî kutilkê (dolmeh) jî binavbike lewra tê pêçandin.

Berkelî (bo şeş kesan) 
 2 pelhevîrk (şikeva)
 4 gizêr
 2 kartol
 2 stekan (qedeh) polik, baqilê xatûnî (pisum sativum)
 2 stekan riz (birinc)
 5 stejan av 5 kevçî rûnê nivîşkî 1 zerika hêkê 1 fîncan şîr Îsota reş Xwê (xwêya zêde bizerar e) Li ser daxwazê bêharbêhnên (biharat) din''

Çêkirin 
Gizêr û kartolên xwe kûbîkî tîke bikin. Zebze û polikên xwe bixaşînin û bidarivînin. Di quşxaneyekê de, bi rûnê nivîşkî biqelînin. Ji aliyekê ve riza (birinc) xwe amade bikin, ango bi ava germ nermijî bikin.

Riza we nerm bû, ava wê bidarivînin, berdin nava zebzeyên qelandî û bi hev re bi qasî 5 deqeyan biqelînin. 

Îsot û xwêya xwe pê qerbikin, 5 stekan avê berdinê û bihêlin bila bikele. Girara we keliya, agirê wê nizm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin.

Pelhevîrkên xwe bikin 8 parçe (her yek 4 parçe). Pelhevîrkên bidin ser devê binikeke kûr a bo şorbeyan, bi vî awayî hundirî wan dabigirin. Ango girara xwe bixin navê, bi firçeyekê şîr bi wan bidin, devê şikevayê xwe bigirin, wekî kutilkan an wekî xingalê amade bikin, tije bikin.

Van kutilkên xwe yên we hazir kirine, di sêniya firneyê (firûn) de rêz bikin.

Bi firçeyê zerika hêkê li serê van girikên savarê yên bi şikevayê hatine pêçandin bidin û di germiya 200 pileyî de bipijînîn. Zerayî bi wan ket, dikarin bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Girar
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Metînanê
Şîraz (Îran)

Şîraz (bi farisî: شیراز) bajarek li başûrê rojavaê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2009 an 1.455.073 kes lê dijin. Şîraz, paytexta parêzgeha farsê ye.

Giredanê dervê 

Bajarên Îranê
Kirman (Îran)

Kirman (bi farisî: کرمان) bajarek li naverastê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 515.114 kes lê dijin.

Kirman, paytexta parêzgeha Kirmanê ye.

Çavkanî 
== 

Bajarên Îranê
Êl Begê Caf

Êl Begê Caf (Êl Begî Caf) di sala 1492'an de li bajarê Şarezûrê di malbateka ji êla cafan de ji dayik dibe. Baweriya yarsaniyê wî wextî li herêma Şarezûrê belav bû. Wî li Şarezûrê dest bi xwendinê kir û herwiha çû Bexda û bajarên Îranê jî. Ew ji bo xweparastina ji dijminên yarsaniyan, ji Şarezûrê çû Hewramanê û li wê derê bi cih bûye. Êl Begê Caf di sala 1553'an diçe ser dilovaniya xwe.
Êl Begê Caf helbestên pênckî nivîsîne û zimanê helbestên wî tevliheviyeka soranî û goranî ye. Ji helbestên wî yên di nav gel de belavbûne, yek jê li jêr e.

Ew di vê pênckiya xwe ya li jêr de hinek pêşbîniyan dike, hê wî demî dibêje ku wê balafirên bi dûkel peyda bibin û wê bifirin û wê guhertin li Îranê çê bibin.

Çavkanî

 Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001.

Girêdanên derve
 Festîvala Êl begî Caf 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1492
Mirin 1533
Şirdan

Şirdan xwarineke bigoşt e. Ji hûr û rizê (herwiha savar) ye. Riz (birinc) wekî kutilkan (dolmeh) bi hûr tê pêçandin, dirûtin.

Xwarineke kurdî ye? 
Li Kurdistanê gelek cureyên sosîsan dihatin çêkirin. Ev sosîs li şirîtan rêz dikirin, bo ava wan bidarive. Ji ber wê ji gelek xwarinên ji hûr û rodîkan (rûviyan) tên çêkirin re şirdan gotine. Ango "tişta ku li şirîtê hatiye danîn, li ser şirîtan hatiye parzûnkirin an ziwa kirin". Şirît+dan, di çerxa demê re bûye şirdan.

Îngilîz şirdanê wekî xwarineke xwe ya neteweyî didin nasandin. Dibêjin ev xwarin ji Brîtanyayê belav bûye. Ev hemî jî angaşt in, xwarinekê dikare li welatekê pirr bê xwarin lê ev nayê wê wateyê ku ev xwarin li wir hatiye îcadkirin. Xwarin dewlemendiya tevahiya mirovahiyê ne.

Gelek cureyên şirdanê hene. Ev terîf a awayê parêzgeha Amedê ye.

Berkelî (bo çar kesan) 
 4 heb pêçanên şirdanê, ango 4 kerî hûr
 250 gr goştê kişandî
  500 gr riz
 500 gr pîvaz (ne ya teze)
 1 kevçî mergeya îsotê (salçeya îsotê)
  1 kevçî îsota reş
 Ava lîmonê (bo pakijkirina hûrê)
 Xwê (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Pakijkirina hûrê 
Hûrê xwe yê hundirê wê hatiye pakijkirin bînin, berê bi ava sar, paşê jî bi ava germ herî kêm 5 caran bişon. Hûn dikarin ber re, bi firçeyekê jî pakij bikin.

Bînin têxin teştekê, avê berdin ser. Xwê û ava lîmonê tevlî bikin, herî kêm 2 katjimêrî bidin rawestandin. Ji wir derînin, dîsa bişon. Dilê we pê xweş nebû, carekê jî di ava sîrê de bidin sekinandin. Ev rêbaza han a xwezayî û sade ye.

Çêkirin 
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûr bikin. Goştê kişandî, riz û melzemeyên xwe yên din tevlî bikin, bistrên.

Parçeyên hûrê xwe bînin raxin û ji vê têkela we amade kiriye dabigirin, ango tije bikin (wekî kutilkan). Devê wan bidirûn, hinekê bidin sekinandin. Berê li Kurdistanê li şirîtan didan û ber tavê hinekê dihîştin.

Pêçanên xwe bînin têxin quşxaneyekê. 3-4 stekan (qedeh) avê bixin ser, xwêya xwe bavêjinê, bi qasî saetekê bikelînin. Reşkeyê (kemyon) pê wer bikin û li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Hin ji cureyên şirdanê 
 Şirdana savarê
 Şirdana bi nok (li herêma Şingalê navdar e)
 Şirdana Sêrt û Wanê (hinekê pêçanên wê mezin in)
 Şirdana pijandî (nakelînin, dipijînin)
 Şirdana xingalî (pêçanên wê wekî xingalê hûrik in, çêkirina wê gelek dijwar e, dem û ked pêwîst e. Berê zadeganan, axa û mîran dixwaribûne)
 Şirdana çorsane (kêm berkelî tevlî ye, kêm melzeme tê de ne)

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd
Şorbeya dizan

Şorbeya dizan, şorbeya genimê ya bi goştê mirîşkê ye. Herwiha mirov dikare goştê qaz an cilûxê (elok, hulî) jî bikarbîne.

Çima gotine şorbeya dizan? 
Ev nav, herêmî ye. Li hin deverên Serhedê, bi taybetî li gundên êla Bekiriyan lê cihwar in, behsa şorbeyekê tê kirin ku dişibe vê şorbeyê. Dibêjin "zirzeya derê pûnik û pûngala kê hatiye şikestin bila here pê stûyê mala ku şorbeya mirîşkî kelandine, bigire". Ango dibe ku wan mirîşk dizîbin. 

Helbet ev ji gotin, galegal û henekên civakê ne, mala ku lê mirîşk hatiye çêkirin, dibe ku mala mele, sofî, pîr û şêxekî be. Herwiha, ev xwarin a dewlemendan e, lewra gelek tişt dikevinê û ew jî ne erzan in.

Ev nav wisa maye. Avsîra dîzan jî dibêjin. Avsîr di hin devokan de di wateya şorbeyê de ye.

Berkelî (bo heşt kesan) 
 Mirîşkek bi giştî
 Bi qasî 1 stekanek (qedeh) genim
 12-14 stekan av
 Qutiyek konserveya polikê (baqilê xatûnî)
 1 heb gizêr
 1 heb bendik (kerewîz)
 4-6 ta bexdenûs
 4 îsota reş a hebî
 2 kevçî merge (ava bacanê sor)
 1 kevçî rûnê ron
 1 ta pîvaza teze
 Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê (biharat)

Çêkirina xwarinê 
Genimê xwe pakij bikin, têxin badiyeke mezin. Bi tiliyekê ser re, avê bixinê û bi qasî 3 katjimêrî bidin sekinandin, bo nermijîkirinê.

Gizêr, pîvaza teze, bendikê kûbîkî tîke bikin, pelên bendikê hûrik hûrik hûr bikinê.

Mirîşka xwe amade bikin, bi saxî bikin quşxane yan beroşekê. Zebzeyên xwe berdin navê û ava we pîvabû berdin serê. Îsota reş û xwêyê jî tevlî bikin, bi qasî katjimêrek (saetek) bikelînin.

Dema keliya mirîşka xwe derînin. Ava wê di quşxaneyê de bila bimîne, bendik, fringî, genimê tevlî bikin, agirê xwe nizm bikin, bi qasî saetekê jî wisa bikelînin. 

Goştê mirîşkê ji hestiyan veqetînin, wekî rişteyê ta bi ta bikin. Hêj kela xwarina we bidawî nebûye (ango saetekê di germiya nizm de), goştê xwe berdin navê.

Bexdenûsa hûrane hatiye hûrkirin, îsota reş, xwê û rûnê zeytê berdin ser xwarinê, carekê kelê pê bînin.

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê). 

Heger ev mirîşka we, ya diziyê bû, tehma wê jî xweştir dibe (!).

Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Şorbeyên pêjgeha kurdî
Meqarneya bi sosa avokadoyê

Meqarneya bi sosa avokadoyê cureyek xwarina ji meqarneyê ye. Ji avokadoyê re hirmiya amerîkan jî dibêjin.

Berkelî (bo çar kesan)  
 Nîv kg meqarne (makaron, mekarne)
 4 serî fringî (tomatos, bacanê sor)
 4 heb îsota bo kutilkan (dolmehan)
 1 dendik sîr
 2 kevçî rûnê ron
 Îsota reş
 Xwê (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Bo sosa wê: 
 1 avokado (hirmiya amerikan)
 Nivê lîmonê yan ava nîvê lîmonê
 2 dendik sîr
 1 serî pîvaz
 1 heb fringî
 Kevçiyek îsota tûj (îsota pûlpûlî)

Amadekirin 
Fringiyên xwe bikin du qet. Sêniyeke firneyê (firûnê) bînin, fringî, sîra hûrik hatiye hûrkirin û îsotên xwe bikinê. Rûnê zeytê pê bidin. Di germiya 200 pileyê de bi qasî 15-16 deqe bipijînin.

Bo sosa wê avokadoyê spî bikin (qalikên wê bigirin), dendikê derînin û hûr bikin. Ava lîmonê berdin serê, yan lîmonê biguvêşên. Avokado, pîvaz, sîr û fringiya hûrkirî li makîneyê bidin, ango bikişînin blenderê. Îsota tûj tevlî bikin.

Meqarneya xwe bixaşînin, bidarivînin û dîsa berdin quşxaneyê. 2 kevçî ji sosa we amade kiriye veqetînin, ên din tevlî meqarneyê bikin.

Meqarneyê li binikên xwarinê parve bikin. Bixemilînin (bi îsotê), ew sosa we veqetandibû, pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên ji meqarneyê
Pêjgeha kurd
Meqarne

Meqarne, pasta, makaron, mekarne (îtalî pasta di wateya hevîr de ye) rişteyên hevîrî (hevîr-rişte, rişte, êrişte, evrişte) yên nûjen ku pirranî ji Îtalyayê belav bûne re tê gotin. 

Îtalî jê re pasta dibêjin. Alman ji hemiyan re Nudel, ji ya nûjen a îtaliyan navdar kirine re jî pasta dibêjin.

Kurd, bi bandora tirkî meqarne, mekarne, makaron dibêjin. Lê ev dibe sedemê tevlîheviyan. Lewra meqarne tenê ji rişteyên îtalî re tê gotin ku îtalî bi xwe jî jê re dibêjin pasta.

Ji ardika genimê (bindan) û avê tê çêkirin. Meqarneyên nûjen di gelek forman de ne û herwiha gelek tişt dikevinê.

Dîroka meqarneyê 
Dîroka wê gelek kevn e. Cara berê li Çînê (206 b.z. heya 220 p.z.) dihatibûye xwarin. Li her parzemînê ji hevîrê di forma pastayê de xwarin dihatibûne çêkirin. Kurdan jî bi navê hevîrrişte (êrişte, evrişte, rişte) çêkirine ku ev peyv derbasê tirkî jî bûye. 

Ji bo tevlîhevî ji holê rabe, mirov dikare bêjeya meqarneyê bike hevîrrişte û ji meqarneyên nûjen ên îtalî jî bike pasta. 

Sala 1992 li paytextê Îtalyayê Romayê mûzexaneyeke pastayê hate vekirin ku mînakeke wê ya din nîne, Museo Nazionale delle Paste Alimentari.

Cureyên pastayê 
 Pastayên çorsane
 Pastayên bivîtamîn
 Pastayên bizebze
 Pastayên bihêk
 Pastayên hundirê wan dagirtî ne
 Pastayên bikapek
 Pastayên xingalî (bigoştm bipenîr ûêd)
 Pastayên bişîr

Pastaya bireng 
Hêk, fringî û siyale rengê xwe didin pastayê, di hinekan de kêm, hinekan de zêde tên bikaranîn. Dîsa kakao, biharat û gelekên din jî bo çêj û rengê tên bikaranîn.

Çavkanî 
 Rotraud Degner: Die Welt der Pasta – 150 Pastasorten in Text und Bild. Heyne, München 2000, ISBN 3-453-16877-1. (almanî)
 Sabban Françoise, Serventi Silvano:  La pasta. Storia e cultura di un cibo universale. Laterza, 2004. ISBN 88-420-6167-0
 F. La Cecla: La pasta e la pizza. il Mulino, Bologna 1998.
 Agnese Portincasa, La pasta come stereotipo della cucina italiana. Patrimoni simbolici e identità nazionale nell’Italia del Novecento, «Storicamente», 3 (2007)

Girêdanên derve 
 Das Museo nazionale delle paste alimentari  in Rom (îtalî/îngilîzî)
 Italienisches Pasta-Wörterbuch in mit Großfotos  (almanî)
 Pastasorten mit Bildern
 Pastagerichte im Rezepte-Wiki  (almanî)

Berhemên ji hevîrê
Pêjgeha îtalî
Pêjgeha kurd
Meqarne
Cehek

Cehek, şehîre, rişteya Bidlîsê, rişteya hûrik an porporî, şehriye, rişteya Îranê wekî meqarneyê ji ceh, riz an genimê tê çêkirin. Xwarin û berkeliyek (melzemeyê xwarinê) e ku di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Mirov dikare bêje meqarneya hûrik e.

Li Kurdistanê pirranî ji ji cehê ye. Bi savar, rizê ve, di şorbeyan de tê bikaranîn. Herwiha ceheka çîçîlkî (şehîreya rişteyî, şehriyeya porporî) jî di xwarinên kurdî de cihê xwe digire. Ceheka cehê, wekî dendikên gulberojê ne, hûrik in.

Ceheka li Ewropayê tê xwarin a îtalî ye jê re vermicelli dibêjin. Mirov dikare bêje cureyeke spagetîyê ye. Li seranser cîhanê gelek cureyên wê tên xwarin.

Herwiha binêrin 
 Ceheka rizê
 Ceheka Çînê

Girêdan 

Xwarin
Pêjgeha kurd
Kurdpa

Kurdpa, Ajansa Nûçegihaniya Kurdistan,  ajanseke nuçe ya Kurdî ye. Ajans ji aliyê rojnamevanên Kurd yên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin. Ajans bi taybetî ji bo nûçe û raporên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin û nûçe û raporên parçên din jî têda tên weşandin.

Di malpera ajansê de beşên wekî Kurdistan, Îran, cîhan, çand û huner, mafên mirovan, rojev hene. Malpera ajansê da zimanê Îngilîzî, Farisî, Kurdî -her wusa Kurdî bi Tîpên latînî jî- cîh digre.

Herwiha, medya Kurdî dikarin nûçe û raporên bala van dikşîne ji beşa Kurdî, navê ajansê (wek çavkanî) destnîşan bikin û biweşînin.

Girêdanên derve 
www.kurdpa.com

Çavkanî 
www.diyarname.com/kurdpa

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî
Huseynê Mukriyanî

Damaw Huseynê Mukriyanî yan Husên Hûznî Mukriyanî yan jî Damawî Mukriyanî (jdb. 12’ê îlona 1883'an, li  seqizê - m. 20’ê îlona 1948'an, li Bexdayê) dîroknas û rojnamevanekî kurd e.

Navê temam yê Damaw Husênê Mukrîyanî, Seyîd Husênê kurê Seyîd Ebdulletîf kurê Şêx Îsmaîl e. Di 12 saliya xwe da çû Merax, Tewrêz û Yerewanê. Pişt ra, 12 sala bi kincên efxanî, ji bo komkirin û tomarkirina dîroka kurd, li hemû Kurdistan û welatên derva (Misir, Libnan, Hîcaz, Fransa, hwd) geriya.

Jiyana wî ya rewşenbîrî û rojnamevanî di sala 1917’an da di gel Mihemed Mihrî, bi belavkirina Rojnameya Kurdistanê dest pê kir. Wî nêzîkî salekî ev rojname li Stenbolê belav kir.

Wî berhemên wêjeyî û dîrokî nivîsî û bi xwe çap kir. Wî di navbera salên 1925 heta 1947'an da, 18 pirtûkên çap kirin ku piraniya wan li ser dîroka kurd û Kurdistanê bûn û xwedanê zanyariyên bi nirx in.

Ew di nav kurdan de yekemîn kes e ku, çapxane ji bo ziman, dîrok û Wêjeya kurdî damêzrand. Wî di sala 1915'an da li bajarê Helebê çapxanek damezrand. Li wê derê piştevanî da Serhildana Şêx Seîdê Pîranê. Di encamê da desthelatdarên wê çaxê, li Helebê ew aciz kirin. Damaw Husênê Mukriyanî ser van bûyeran, di sala 1925'an da çapxana xwe bir Kurdistana Başûr û li bajêrê Rewandizê damêzrand .

Di 25’ê Gulana 1926'an da li Rewandizê yekemîn hejmara kovara "Zarî Kurmancî" derxist. Di navbera salên 1926 û 1932’an da kovara Zarî Kurmancî çap kir. Ji vê kovarê 24 hejmar belav kir.

Di sala 1934’an da li Silêmaniyê di gel Pîremêrd, Rojnameya Jiyan belav kir.

Di sala 1935-1936’an da li Hewlêrê di gel parêzer Şît Mistefa, Kovara Ronakî belav kir.

Di navbera salên 1942-1946’an da rolê serekî di nivîskariya kovara Dengî Gêtî Tazeda girt.

Di roja 20’ê îlona 1948’an da li bajarê Bexdayê  jiyana xwe ji dest da. Termê wî li bajarê Hewlêrê di Goristana Îmam Mihemed da hat veşartin.

Berhem 
Gevherê Yekane          Heleb      1914
Mêrgeya Dilan             Heleb      1920
Xunçeyî Biharistan      Heleb      1925
Pêşkevtin                    Revandiz 1927
Avirekî Paşev             Revandiz
Mêjûyî hukimdaranî Baban     Revandiz  1931
Navdaranî kurd                      Revandiz  1931
Mîranî Soran                         Revandiz  1935
Şahenşahanî kurdî Zend                         1936
Kurd û Nadirşahî Hevşar                        1936
Kurdistanî Mokriyan              Revandiz  1938
Be kurtî hekayetî dîrokî rojnamekan da  1947

Dîsa jî pirtûkên Mamoste Seyid Hosên Hoznî wekû:
Eilamî Kurd
Tarîxî Baramî Çûbîn
Tarîxî Kurdistan III
Mêjûyî Koyê
Sablax (Mehabad) û Şêx Obeydollahê Nehriyê
Selaheddînê Eyûbî li mêjû da
Neteveyê kurd
Elmiretolakise li tarîx Şarezor û Meşahîroha
Mêjûyî Aşoriyekan
Caf û Dizlî li mêjû da
Simko û Seyid Tahayê Şemzînan
Mêjûyî Hewlêr
Mêjûyî Şarî Kerkûk
Mîranî kurd le Îraq da
Îmadiyê. Behdînan,Êzidî û Baban
Kurd û serfirazî
Kurdistan le şerekanî cengî cihanî yekom da

Çavkanî 

www.rojevakurd.com/Damaw Hûsênê Mukriyanî 
www.eduhok.net/mukriyani.pdf (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)
upload.wikimedia.org (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)

Dîroknasên kurd
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1893
Mirin 1948
Kesên sedsala 20an
Kesên ji Seqizê