nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Pîlvank

Çend wateyên vê peyvê hene:
 Pîlvank an jî Pîlvanka Jorin, gundekî ser Mamekiyê ye.
 Pîlvanka Jêrin, navê gundên nahiyeyê Hirmêkêxê û çend gundên Pêrtagê ye. Gundên eşîrê Pîlvankan e.
 Pîlvank, eşîrekî Dêrsimê ye.

Nîşe
Zimage

Zimage an jî zimag (, ), gundekî ser navçeya Pilemûriya Dêrsimê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Pîlvank, Mamekî

Pîlvank an jî Pîlvanka Jorin (1928: Piluvinque; 1946: Pilvenk; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye. Gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Pîlvank in.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Nîşe

Gundên Mamekiyê
Taptîg

Taptîg (1928: Tabdique ulya et sufla [ango, Tabdîka Jorîn û Jêrîn]; 1946: Taptikler; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye. Li gorî çavkaniyên berê gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Pîlvank in.

Mezreyên Taptîgê 
Sê mezre girêdayî gundê ne:
 Taptîga Jorin
 Taptîga Jêrin
 Findiqan

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Pêjgeha gurcî

Pêjgeha gurcî, xwarinên gurciyan, pêjgeha Gurcistanê ji tevahiya cureyên dewlemendiya xwarinên gelê gurcî re tê gotin. 

Li Gurcistanê ne tenê gurcî dijîn, abxaz, azerî, ermenî, kurd, asûrî, cihû jî dijîn. Xwarinên van gelan jî tevlî dewlemendiya pêjgeha gurcî bûne. Gurcî di şîn û şahiyan de destexaneyên mezin radixin, bi hev re dixwin. Pêjgeha gurcî xwedî dîrokeke gelek kevn e û dewlemend e. Bandora xwarinên YKSS'ê jî gelek e. Pirraniya xwarinên gurciyan, xwarinên qefqazî ne.

Masî û çêjên deryayê cihekê mezin digirin. Goştê beraz, berx, pez û golikê, herwiha yê kerguh, bizina kovî, pezkovî tê bikaranîn. Bo taştêyê bacanreşkê diqelînin, goştê dewaran ên hişkkirî dixwin, jê re bastûrma dibêjin.

Hin ji xwarinên gurciyan ên navdar 
 Msvadî: Hêyavka mirîşkê bi sosa fringî û pîvazê.
 Çanaxî: Hêyavka goştê pez bi bacanreşkê.
 Sosên wekî tkemalî (sosa mîrabella), zazebela (sosa fringiyê) û gelek cureyên sosên tûj acîka
 Pelamûşî: Pudînga ava triyê ye ku bi ardê lazûtê ve tê kelandin.
 Çînkalî: Ji pelhevîrka bi goştê kişandî hatiye dagirtin.
 Xaçapûrî: Nanê penîrî
 Lobiyo: Hêyavka loviyê (lobî)

Çavkanî (almanî) 
 Wladimir Kaminer: Küche totalitär. Das Kochbuch des Sozialismus. (S. 51–68), ISBN 3-442-54610-9
 Kay Shaw Nelson: Cuisines of the Caucasus Mountains. Recipes, Drinks, and Lore from Armenia, Azerbaijan, Georgia, and Russia. New York 2002. ISBN 0-7818-0928-2
 W.W. Pochljobkin: Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker. Moskau, Leipzig 1988. ISBN 3-7304-0053-3
 Marion Trutter: Culinaria Russia: Russland, Ukraine, Georgien, Armenien, Aserbaidschan. Hamburg 2007. ISBN 3-8331-2183-1

Girêdan (ne bi kurdî ne) 
 Malperên gurcî: Pêjgeha gurcî û terîfe 
 Kimeraweb: Pêjgeha gurcû û terîfe 
 The Worldwide Gourmet: Die Aromen der Republik Georgien. Eine kulinarische Reise durch das Land des goldenen Vlies (en) 

 
Pêjgeha Asyayê
Meşlûr

Meşlûr, bi zimanê gurcî çûrçxela (ჩურჩხელა), bi rûsî: чурчхела cure şîraniyek e ku dişibe benî û sosîsê.

Kakilên gûzê wekî moriyê li bend tên rêzkirin. Ango li bendê tê xistin. Bi wê awayê di nava têkela ku ji şîreya tiriyê, ardik û devtî ûêd hatiye çêkirin de, tê kirin. Ev bendik îcar tên dardekirin û bi qasî hefteyekê dihêlin bila ziwa û hişk bibin.

Ji tiriyê sor, tiriyê reş tê çêkirin. Carnan bindeqê jî tevlî dikin. Li Kurdistanê bi navê meşlûr, sedrezamê kinik û gelek navan tê zanîn û xwarin. Bi taybetî di salên 60'î û 70'yî de etaran (çerçî) li gundan difirotin.

Şîranî
Pêjgeha kurd
Pêjgeha gurcî
Pêjgeha Tirkiyeyê

Pêjgeha Tirkiyeyê, xwarinê romiyan (tirk) (bi romî: Türk mutfağı), ji tevahiya cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya Tirkiyeyê re tê gotin.

Dîroka tirkan û xwarinên wan heman in 
Tirkiye dewleteke nû ye. Tirkiye li ser mîratê împeratoriya Osmanî ava bûye. Di destpêka sedsala 20 de romî destpê dikin ji xwe re neteweyekê ava dikin û jê re tirk dibêjin. Di rastiyê de tirk navê gelekê ye, ji navenda Asyayê hatine, li axa Anatolyayê bicih bûne. Bi sedsalan pêşengiya îslamê di destê xwe de girtine, bi viya belav bûne. Ji ber wê kîjan gel bûye misilman, di heman demê de bûye tirk jî, li ser navê tirkan hatiye hesabkirin. Serpêhatiya pêjgeha Tirkiyeyê jî heman e.

Li Tirkiyeyê ji xeynî tirkan, laz, çeçen, adigeyî, bosniyayî, ereb, yewnan, ermenî, suryanî, gurcî jî dijîn. Kurd jî hene li Tirkiyeyê. Dema Osmanî têkdiçin, gelên misilman tên li Anatolyayê dicivin. Bi xwe re pêjgeha xwe jî tînin. Pêjgeha tirk gelek dewlemend e, lewra ji dewlemendiya gelek gelan e.

Di pêjgeha Tirkiyeyê de şaxên sereke 
 Xwarinên erebî
 Xwarinên kurdî
 Xwarinên farisî
 Xwarinên balkanî
 Xwarinên asûrî
 Xwarinên cihûyan
 Xwarinên qefqazî
 Xwarinên tirkî
 Xwarinên azerî û ermenî

Kebab, doner, lehmecûn û kafê 
Tirk bi van tehman di qada navneteweyî de tên naskirin. Ji lehmecûna erebî re li Ewropa "pîzzaya tirkan", ji qehweya erebî re, "qehweya tirkan" dibêjin. Lewra tirkan van xwarinan bi xwe re birine Ewropayê.

Gelek xwarinên kurdî jî li ser navê xwarinên tirkî tên hejmartin. Li Ewropayê restoranên kurdan jî xwarinên xwe yên kurdî bi navê "xwarinên tirkî" didin nasandin.

Xwarinên sereke yên tirkan 
 Cureyên biraşkan (kebab)
 Cureyên hêyavkan
 Cureyên xwarinên ji masî û çêjên deryayê
 Cureyên kiloran
 Cureyên kateyan
 Cureyên şîranîyan
 Cureyên xingalan
 Cureyên xwarinên quşxaneyî û şorbeyan
 Cureyên çêncan
 Cureyên seleteyan
Şorbeya koçeran
 Düğün Çorbası (şorbe) 
 Tulumba Tatlısı (şîranî)
 Ayva Tatlısı (şîranî)
 Cıvıklı
 Pırtımpırt
 Hoşmerim
 Batırık
 Mırra
 Kısır 
 Oruk

Çavkanî

Çavkanî (almanî) 
 G. Poggenpohl: Türkische Küche – Kreative Vielfalt köstlicher Speisen, 1997 ISBN 3-8122-3741-5
 Adil und Roswitha Beytorun: Aus türkischen Küchen, 1984 ISBN 3-405-12580-4 (hervorgegangen aus dem von den Autoren 1977 veröffentlichten ersten türkischen Kochbuch in deutscher Sprache)
 Nevin Halıcı: Das türkische Kochbuch. Augsburg 1993.ISBN 978-3-933366-49-8
 Joyce Goldstein u. Peter Johnson: Rund um das Mittelmeer: eine kulinarische Reise - mit 235 Originalrezepten aus Marokko, Algerien, Tunesien, Ägypten, Israel, Libanon, Syrien, Türkei, Griechenland, Zypern, Italien, Spanien, Korsika und der Provence. München 1995. ISBN 3-88472-265-4
 Sarah Woodward: Die türkische Küche. Rezepte aus dem Osmanischen Reich. München 2002. ISBN 978-3-88472-528-3

Girêdanên derve 
 Agahî li ser pêjgeha Tirkiyeyê (almanî)
 tuerkischekueche.zanzaa.at - Girêdanên li ser pêjgeha Tirkiyeyê (almanî)
Túpac Amaru II

Túpac Amaru II (José Gabriel Túpac Amaru z. 19'ê adarê 1742 - Cuzco, Perû –  m. 18'ê gulanê 1781 Cuzco) serokê serhildana 1780yî ya li Perûyê ye, ku ew serhildan ji aliyê niştecihên perûyî ve li dijî spaniyan derketibû. Ew şoreşgerekî ji malbata hikûmdarê dawî yê înkayan Túpac Amaru bû. Navê wî yê rastî José Gabriel Condorcanqui bû. Wî rêbertiya tevgera gundiyên perûyî kir. Lewma navê Túpac Amaru lê hate kirin.

Túpac Amaru li herêma Tungasucayê ya parêzgeha Cuzcoyê ji dayîk bû. Herçiqas ku li dibistana civata Îsewiyan perwerde dîtibe jî, eslê xwe winda nekiriye. Di sala 1780yî de ji ber ku dadrêsê bajêr yê bi navê Antonio de Arriaga li dijî gel zordarî dikir, ji aliyê Túpac Amaru ve hate girtin û kuştin.
Serhildana Amaru li Amerîkaya başûr belav bû. Herçiqas ku têkoşîna wî li Bolîvya, Arjentîn û Perûyê belav bûbê jî, di dawiyê de têk çû û ji aliyê spaniyan ve dîl hate girtin. Tê texmînkirin ku di serhildana wî de nêzîkê 80.000 niştecihî jiyana xwe ji dest da. Piştî ku Tupac Amaru bi malbata xwe re hate girtin, li ber çavên wî jina wî Micaela Bastidas Puyucahua û her sê zarokên wî (Hipólito, Mariano û Fernando) hatin kuştin. Piştre îşkence li wî kirin û ser û lingên wî jî hatin jê kirin.

Herçiqasî ku serhildana wî têk çû jî ew ji bo perûyiyan weke lehengekî efsaneyî tê naskirin. Di sala 1980yî de li Perûyê tevgera Şoreşger a Túpac Amaru hate damezrandin.

Binêre 
 Tevgera Şoreşger a Túpac Amaru

Çavkanî 

Perûyî
Serhildêr
Mirin 1781
Pırtımpırt

Pırtımpırt (bilêvkirina bi kurdî: Pirtimpirt) xwarineke jê pêjgeha Tirkiyeyê ye. Bi taybetî li parêzgeha Kayseri li navçeya Develi tê xwarin. Jê re herwiha "kirtimburt" jî dibêjin.

Pelên mêwê tên pişirandin an tîkekirin, di quşxaneyê de tê kelandin. Tehmeke gelek xweş dide û ji siyale yan bazûyê (dîw) biçêjtir e.

Terîf 
Amadebûn : 15 deqe
Kelîn : 30 dq
Bo 4 kesan

Berkelî 
 Nîv kg goştê bihestî
 Nîv kg pelê mêwê
 2 pîvaz
 1 stekan (qedeh) nok
 1 KÇ (kevçiyê çayê) genimê eşûranê
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî
 1 KX mergeya firingiyê (salçeya bacanê sor)
 Xwê, îsota sor

Çêkirin 
 Nok û genimê xwe ji êvar de bikin nava avê. Ava wan biguherînin û di quşxaneyên cuda de bixaşînin, bidarivînin. Pelê mêwê bixaşînin. Bi kefgirê derînin, berdin nava makêşê, bidarivînin, hûr hûr hûrbikin. Aqlikên pîvazan bigirin, bi kûbîkî tîkebikin.
 Runê xwe di quşxaneyê de bihelînin, pîvazê berdinê û heya zerayî pê ket biqijilînin. Goşt berdinê, biqelînin. Mergeyê di avê de bihelînin, tevlî xwarinê bikin. Pel, nok û genimê berdin navê, tevdin. Heya ser re derbastir bike, avê berdin ser, derxûnê bigirin, bihêlin bila bikele. 

Bi germî bînin ser destexaneyê û servîs bikin.

Çavkanî 
 [Lezzet.com.tr]  (bi zimanê romî)

Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tirkiyeyê
Hana Soukupová

Hana Soukupová (z. 18ê kanûna pêşîn, 1985) modeleke çekyayî ye. Ew gelek caran tevlî nûmayîşên kompanyaya hîlberîner a cilên pîrekan a bi navê Victoria's Secret bûye. Hana di 18ê kanûna pêşîn a 1985an de li Karlovy Vary ya Çekoslovakyayê (îro li Çekyayê ye) ji dayîk bûye. Ji sedema dirêjbûna xwe di yaneyeke herêmî ya basketbolê de leyîstiye.

Hana li bajarê Pragê di sala 1998an de dest bi modeltiyê kiriye. Di temenê xwe yê 15 salî de bi şirketa parfûmê ya bi navê Carolina Herrera’s Chic ve kontratek îmze kiriye.
Di îlona 2004an de weke yek ji neh modelên sereke yên pêşerojê yên kovara navdar a modayê ya bi navê Vogue hatiye hilbijartin.Hinek modelên din ên bi wê re hatine hilbijartin, Daria Werbowy, Gemma Ward, Gisele Bündchen û Karolína Kurková bûn.

Hana Soukupová weke modeleke bijarte di serrûpelên 80 kovaran de derket ku di nav van kovaran de Harper's Bazaar, Vogue, W, Elle û Allure hebûn. Soukupová bi fotografkêşên mîna Steven Meisel, Nick Knight, Mikael Jansson, Craig McDean, Mario Sorrenti, Steven Klein, Mario Testino, David LaChapelle, Inez Van Lamsweerde, Patrick Demarchelier xebitî.

Di sala 2011an de ji bo roleke taybet di rêzefîlmê bi navê Gossip Girl de leyist.
Soukupová ji bo fîrmayên navdar ên weke Gucci, BVLGARI, Escada, Balenciaga, Max Mara, Tse, Dior, Carolina Herrera, H&M, Victoria's Secret û Versace modeltî kir. Herwiha di gelek fîrmayên din ên navdar de modeltî kiriye.

Soukupová niha bi CEOyê The Aaron Group of Companies yê bi navê Drew Aaron re zewicî ye. Bi giştî li New Yorkê dijî lê herwiha diçe Parîsê jî, ku ew der cihê destpêka jiyana wê ya modeltiyê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Hana Soukupova 
 Hana Soukupová at For Bal Harbour Shops Magazine, March 2010 
 Hana Soukupová at AskMen.com 

Modelên çekyayî
Jinên çekyayî
Mirovên zindî
Kulîçeya belalûkê

Kulîçeya belalûkê, kulîçeya Sîpanê navê cureyeke kulîçeyê ye. Belalûk li Kurdistanê di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Tehma wê pirr tirş e. Belalûk û alûya tirş gelek tê tevlîhevîkirin, di hin devokan de bi heman navê tên binavkirin. Li vir behsa alûyê nîne, belalûk fêkiyek e û bi latînî navê wê Cosmus mas e.

Bi qasî em ji stranên gelêrî dizanin wextekê li Sîpanê Xelatê gelek belalûk hebûne. Xelkên devedorê belalûk herwiha di kulîçeyan de bikardianîne. Pirraniya dar û daristanên bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Romê ve hatin şewitandin, biha gelek kêm in.

Ferhengoka belalûkê 
Belalûk di hin devokan de bo çilûr, bizmilûg (pîjik bo mînak ên cemedê) jî tên bikaranî. Dibe ku ev ji nêzîkbûna bêjeyên belalûk û bizmilûkê bê.

 Belalûk, bi latînî: Cornus mas, fêkiyeke ji koma Cornaceae ye.
 Belalûk, di hin devokên kurdî de bi şaşî bo vî fêkiya bi latînî navê wê Prunus cerasus û ji malbata Rosaceae ye, tê bikaranîn. A rastî alûya tirş e. Hilû, dembûl, şilor, çîr, arûg, hêrûg hemî jî bo vê mêweyê tên bikaranîn lê her yek ji wan cureyeke vê mêweyê ne. Zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, tevlîhevî hene.

Terîfeyeke pasteya (kulîçeya) belalûkê 
Terîfeyên nûjen de gelek tişt hene, standardeke vê pasteyê nîne.
 
Berkelî

 Nîv pakêt toza hevîr dipoxîne, bel dike 
 Nîv pakêt margarîn 
 3 stekan (qedeh) şekirê toz 
 3 stekan ard (arvan)
 1 pakêt vanîlya
 250 gr belalûk
 Bo helîlikê ji nivê stekanê zêdetir şîr
 9-10 KX (kevçiyê xwarinê) şekirê toz
 3 KX ard
 2 hêk
 Li ser daxwazê ava lîmonê

Çêkirin 
Berê divê hûn helîlika wê (muhelebî) amade bikin. Ji bo wê hêk, ard, şîr û şekir tê tevkirin û wê didin ser agir. Dema helîlikê kewa xwe girt wê ji ser agir datînin.

Îcar dor tê kulîçeyê. Hêk şekir, ard û margarîn tê tevkirin. Toza poxana hevîrê û vanîlya tevlî dikin û davêjin firmeyê. Germiya firneyê li dora 200 pileyê ye. Di vê germiyê de bi qasî nîv katjimêrê tê pijandin.

Belalûkên xwe bikin badiyekê, bi qasî 1 stekan şekir berdin serê û bikelînin. Pasteya we pijiya helîlikê berdin ser. Dawiyê, belalûkên xwe li ser pasteyan rêz bikin, ava wê jî berdin ser wan.

Êdî dikare were ser desetxaneyê.

Kulîçe
Nexweşiya Bechterew

Nexoşiya Bechterew yan Morbus Bechterew nexweşiyeka romatîzmî ye, navên wê yên  din ev in: pelvospondîlît, Pelvospondylitis ossificans, bi îngilîzî Ankylosing spondylitis ("spondîlîta ankîlozker"), anku ankylosing yanî "reqker", spondyl yanî pişt û itis yanî înflamasyon e.

Ev nexweşiye li hindek binemala zor ya ye. Bi zorî yêt cihêl duçar dibin. Li her nexoşekê jin sê nexoş mêr in. Li testêt xwîna van nexoşane bi zorbey proteîna HLA B27 ya hey.

Çavkanî

Nexweşî
Pêjgeha ermenî

Pêjgeha ermenî, xwarinên ermeniyan, kûxniya filehan, aşpêjxaneya Hayastanê (bi ermenî: Հայկական խոհանոց) ji cureyên dewlemendiya xwarin û vexwarinên Ermenistanê, yê gelê ermenî (hay) re tê gotin. Li diyazporaya hayan jî bi giranî heman xwarin tên xwarin.

Xwarinên ermeniyan gelek zêde ne, pêjgeha wan gelek dewlemend e. Xwarinên ermeniyan û kurdan pirranî hevpar in, yek in. Lewra wekî cîran jiyane. Beriya komkujiya ermeniyan, hejmareke mezin ermenî li Kurdistanê dijiyan.

Bandora xwarinên qefqazî, faris, ereb, romî (tirk), kurdan jî lê ser pêjgeha ermeniyan heye. Ermenî jî tendûrê (ermenî tonûr, tonîr dibêjin) dizanin û bikartînin.

Xwarinên sereke yên ermeniyan 
 Serûpê (xaş)
 Kilor
 Xingal
 Bozbaş
 Cacix
 Kufte
 Kutilk (dolmeh)
 Peqlewe
Pêjgeha Îranê

Pêjgeha Îranê, xwarinên îraniyan, ji cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya faris û îraniyên din re tê gotin. Hin caran pêjgeha farisî jî dibêjin, lê li Îranê ne tenê faris gelek netewe jî dijîn.

Li Îranê ji xeynî farisan, azerî, kurd, belûçî, mazenderanî, gîlekî, ermenî û êd gelek gel dijîn. Ziman, xwarin, çanda gelên îranî hevpar in, dişibin hevûdu.

Bandora xwarinên Hindistan, ereban jî heye. Xwarinên gelên herêmê pirranî yek in. Xwarinên farisî gelek dewlemend û rengîn in. Ji Ewropa û Amerîkayê hin kes tenê ji bo xwarinên îranî diçin Îranê. Hin buroyên geşt û guzariyê tûrîstan bo xwarinê dibin Îranê.

Xwarinên azeriyan pirr çêjdar in 
Li bakurê Îranê, bandora xwarinên efxanî û tirkmenî jî gelek e. Gelê azerî him xwarinên ji hevîrê, him jî yên bigoşt gelek xweş çêdikin. Li rojavayê welat, pêjgeha kurdan serdest e. 

Xwarinên azeriyan di nava tevahiya xwarinên Îranê de cihekê girîng digirin. Azerî biharatê bi qasî kurd, farisan pirr bikarnaynin lê bi teknîkên cuda yên kelandinê, bi çêncan ji kurd û farisan zêdetir tehmê didin xwarinan.

Xwarinên sereke yên Îranê 
 Xwarinên bi riza bazmatî
 Cureyên biraşkan (kebab)
 Cureyên xwarinên quşxaneyê
 Masî û çêjên deryayê
 Çelokebab
 Cûcekebab
 Biryan
 Xoreşt, gelek cureyên vê xwarinê
 Pîlaw
 Şorbeyên curbecur, farisî ji şorbeyê re aş dibêjin
 Tirşînên curbecur
 Nanên curbecur, bi taybetî nanê berberî
 Peqlewe û gelek cureyên şîraniyan
 Cureyên kiloran
 Cureyên kulîçeyan
Çelokebab

Çelokebab (bi farisî: چلوکباب ), kebabeke navdar a farisî ye.

Ji goştê berxê, riz (birinc) e. Pirranî bi dewê dixwin. Çelo navê cureyê vê birincê ye. Beriya kelandinê çend katjimêran di nava avê de dihêlin. Piştî kelînê birincê li bêjingê yan makêşê dixin. Bo baş bikele hinekê runê tevlî birincê dikin. Kelandina vê birincê her kes nizane, dijwar e. 

Tîkegoşta berxê amade dikin, ava lîmonê, sîr, biharatê tevlî dikin di nava rûn de datînin biraştinê. Kebabî kubîde jî ji goştê kişandî tê çêkirin ku pîvaz û cureyên biharbêhnan tevlî dikin.

Bi birincê re tînin ser destexaneyê, li binikan parve dikin. Simaq, îsota reş a biharatî yan li ser daxwazê biharatên din tehmê didin vê kebabê.

Girêdan 
 Agahî li ser xwarinên îranî (îngilîzî) 
 Kûçikek Iranianranî ya Iranianranî

Kebab
Pêjgeha Îranê
Gani Rüzgar Şavata

Gani Rüzgar Şavata (jdb. 1ê îlonê 1960 li parêzgeha Meledî, Bakurê Kurdistanê) derhêner û aktorekî kurd ê sînemayê ye.

18 salan di şanogerî kiriye, di şanoya bajarê Melediyê de xebitiye. Sala 1993 wekî aktor dikeve cîhana sînemayê. Di fîlmên xwe de gelek caran jiyana kurdan jî tîne ziman.

Fîlmografî

Wekî aktor 
 Aura  2006 
 Kenger (2) - Kereng - 2005 
 Kenger - Kereng 2005 
 Azad - 2002 (nav kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye)
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002 
 Kardakiler - Ên li berfê ne 2001 
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2001 
 Dava / Doz - 2001 (nav bi kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye)
 Tutku Suçları - Tewanên azweriyê 2000 
 Mezar Kurtları - Gurên gorrê 2000 
 Karlar Eriyince - Dema berf heliya 2000 
 Ozanlar Yaylası - Warê hozanan 2000 
 Sınır - Tixûb - 1999 
 Gülün Bittiği Yer - Cihê gul xilas bûye - 1998 
 Cinayet Var - Kujerî heye 1998 
 Böyle mi Olacaktı - Dê wisa ba - 1997 
 Drejan - 1996 (drêjan, nav bi kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye) 
 Ölümün Ağzı - Devê mirinê - 1996 
 İnsanlık Suçu - Tewanbariya mirovahiyê - 1994 
 Deliler Kudurunca - Heger dîn har bin - 1994 
 Adı Osman - Nav Osman - 1994 
 Dönüş - Veger - 1994 
 Komşular - Cîranan - 1993

Wekî derhêner 
 Kenger - Kereng - 2005 
 Kenger 2 - Kereng 2 - 2005 
 Memleket Hikayeleri - Kevengin Yolları - 2005 (Çîrokên welar - riyên Kevengê)
 Azad - 2002 
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002 
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2001 
 Dava / Doz - 2001 (ne bi kurdî ye)
 Sınır - Tixûb - 1999

Senaryo 
 Kenger - Kereng - 2005 
 Kenger 2 - Kereng 2 - 2005 
 Memleket Hikayeleri - Kevengin Yolları - 2005 (Çîrokên welat - Riyên Kevengê)
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002 
 Kardakiler - Ên li berfê ne - 2001 
 Dumanlı Yol - Riya bi dûman- 2001 
 Dava / Doz - 2001 (ne bi kurdî ye)
 Deliler Kudurunca - Heger dîn har bin - 1994

Girêdan 
 IMDb'de Gani Rüzgar Şavata (romî)
 Sinema Türk'te Gani Rüzgar Şavata  (romî)

Derhênerên fîlman ên kurd
Şanogerên kurd
Aktorên kurd
Jidayikbûn 1960
Mêr
Kamran İnan

Kamran İnan (jdb. 1929, Xîzan, Bidlîs, bakurê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, burokrat, balyozên navdar ên tirk e. Bi eslê xwe kurd e lê di tevahiya jiyana xwe de li dijî mafên kurdan têkoşiyaye. Gorî gelekan ew yek ji birêveberên pişavtina kurdan e.

Diya wî zarokeke ermenî bû ku ji komkujiya ermeniyan hatibû dîlgirtin. Li zanîngeha Enqereyê perwerdeya dadê girtiye. Doktoraya xwe bi derfetên dewletê li Swîsreyê kiriye. Di 'yê de li ser navê Adalet Partisi, wekî senator hatiye hilbijartin. Heya sala 1979ê senatorî kiriye. Ji wê salê vir de heya sala 1983ê wekî berpirsiyarê Tirkiyeyê yê NY xebitiye. Li ser navê partiya rastgir û turkperwer Milliyetçi Demokrasi Partisi ketiye hilbijartinê û bûye parlamenterê Bidlîsê.

1987 derbasê Anavatan Partisi dibe û di nava salên 1987 - 1991ê de wekî wezîr kar kir. Bi tundî li dijî naskirina komkujiya ermeniyan derket.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Nivîskarên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1929
Kesên ji Bidlîsê
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Mirin 2015
Parlamenterên Bidlîsê
Parlamenterên Wanê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Alma mater

Alma mater (bi kurdî:Dayika xwedîker an jî Dayika têrker) gotineke latînî ye ku di serdema Romaya kevnare de weke navekî ji bo xwedawendên dayik dihate bikaranîn. Bi giştî ji bo Ceres û Kîbele dihate bikaranîn, herwiha di xirîstiyaniyê de ji bo Meryem dihate bikaranîn.

Di dema nûjen de gotina alma mater ji bo dibistan, kolej an jî zanîngehên mirov têde xwendî re tê bikaranîn. Herwiha ji bo sirûd an strana dibistanê jî tê bikaranîn.

Girêdan

Çavkanî 

Peyv û biwêjên latînî
Peyvnasiya dibistanê
Jaroslav Heyrovský

Jaroslav Heyrovský (bilêvkirina bi kurdî: Yaroslav Heyrovskî) (20ê kanûna pêşîn 1890 - 27ê adarê 1967) kîmyager û dahênerekî çek bû. Ew weke bavê metodên elektroanalîtîk tê zanîn ku ev şêwaz di kîmyaya analîtik de tê bikaranîn. Jaroslav ji bo xebata xwe ya polarografiyê di sala 1959an de Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirtiye.

Jînenîgarî 
Jaroslav Heyrovský di sala 1890î de li Pragê ji dayîk bûye. Kurê Leopold Heyrovský yê pêncem e. Bavê wî li zanîngeha Charles profesorê beşa Dadnasiya Romayê bû û bi Clara re zewicî bû. Jaroslav li zanîngeha li Pragê ya Charlesê xwendina kîmya, fîzîk û matematîkê kiriye. Di navbera salên 1910 û 1914an de li Akademiya Zanîngeha Londonê (University College London) xwendina xwe kiriye.
Di dema şerê cîhanê yê yekem de di nexweşxaneya leşkerî de xebitiye. Vî karî derfet dida wî ku di heman demê de xwendina xwe jî bidomîne. Lewma wî di sala 1918an de mastera xwe li Pragê û di 1921ê de jî doktoraya xwe li Londonê domand. Wî di sala 1922an de xebata xwe ya polarografiyê dahênand û piştî vê re li ser elektrokîmyayê hûr bû. Di sala 1926an de li zanîngeha Charlesê bû profesor.
Di sala 1952an de bû birêveberê Enstîtuya Polarografiyê ya li Akademiya Zanistan a Çekoslovakyayê ku îro navê wê Akademiya Zanistan a Çekyayê ye.

Jaroslav di sala 1926an de bi Marie Koranová re zewicî û keçek (Judith) û kurekî (Michael) wan çêbû. Jaroslav di 1967an de çû ser dilovaniya xwe û gora wî li goristana Vyšehradê ya li Pragê ye.

Rûmetî û xelatên jiyana wî 
Gelek zanîngehan rûmetî da Jaroslav Heyrovský. Ew di 1927an de bû akademisyenê Akademiya Zanîngeha Londonê. Di sala 1955an de ji Zanîngeha Teknîkî ya Dresdenê, di 1956an de ji Zanîngeha Warşovayê, di 1959an de ji Zanîngeha Aix-Marseille, di 1960î de ji Zanîngeha Parîsê rûmetdariya doktorayê wergirt. Jaroslav di sala 1933an de li Akademiya Amerîkan a Huner û Zanistan, di 1955an de li Akademiya Zanistan a Macarî û li Akademiya Zanistan a Hindî, di 1962an de li Akademiya Zanistan a Polonî weke endamê rûmetdar hate hilbijartin. Jaroslav bi dehan caran bû akademisyenê rûmetiyê yê gelek zanîngehan. Ew bû endamê rûmetdariyê yê civaka kîmyayê yên li Çekoslovakya, Awistriya, Polonya, Îngilistan û Hindistanê.

Jaroslav Heyrovský li Çekoslovakyayê xelata pileya yekemîn a dewletê wergirt û di 1955an de bû xwediyê nîşana neteweyî ya  komara Çekoslovakyayê.

Wî dersên polarografiyê li welatên DYA'yê, Rûsya'yê Îngilistanê, Swêd û Komara Gel a Çînê dane xwendin.

Li ser Heyvê ji bo rûmetdarkirina wî navê kraterekê kirine Heyrovský.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 J. A. V. Butler; P. Zuman (1967). "Jaroslav Heyrovský. 1890-1967". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 13: 167–191
 F. Calascibetta (1997). "Chemistry in Czechoslovakia between 1919 and 1939: J. Heyrovský and the Prague Polarographic School". Centaurus 39 (4): 368–381
 Xelata Nobelê ya Kîmyayê ya 1959an 

Kîmyagerên çekyayî
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Meçilî

Meçilî () navê gundekî Tatosa Erzeromê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Tatosê
Vîştaspa

Vîştaspa (bi yewnaniya kevn:Ὑστάσπης =Hystaspes, bi farsiya kevn:) satrapekî persî yê satrapiyên Persiya û Baxtriya bû. Herwiha ew bavê Daryûsê Mezin e. Navê bavê wî Arşama ye. Vîştaspa endamekî xanedana Hexamenîşiyan bû. Di dema Kambîz de satrapiya Persiya kiriye. Herwiha di şerê navbera Kûruşê Mezin û Masagetan de tê alîkariya Kûruş lê dîsa jî wî dişînin Persiyayê.
Li gorî agahiyan ji bilî Daryûs, du kurên wî yên bi navên Artabanus û Artanes hebûn. Navê Vîştaspa di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

Çavkanî 

Mirovên persî
Masagetî

Masagetî (yewnanî: Μασσαγέται, Massagetai; latînî: Massagetae) navê konfederasyoneke gelên koçer ên îranî ye ku bi giştî ji nivîsên Heredot tên zanîn.
Li gorî çavkaniyan tê gotin ku masagetî hozeke ji gelê skîtî ye û wateya navên wan Geta hêzdar e.
Li gorî hin çavkaniyan Kûruşê Mezin di encama şerê di navbera masagetî û persiyan de miriye.

Çavkanî 

Gelên kevnare
Arşama

Arşama (farsiya kevn:Aršāma, yewnanî: Ἀρσάμης) kurê Ariyaramna û neviyê Hexameniş e. Tê gotin ku di dema Hexamenişiyan de ew keyê Persiya bû lê dev ji text û taca xwe diberde û keyîtiya Kûruşê Mezin dipejirîne. Lê di derbarê vê mijarê de çavkaniyên xurt nîn in.
Lê tê zanîn ku ew di bavê Vîştaspa û satrapê Partiya bû. Wî di dema hikûmdariya Daryûsê Mezin de jiyana xwe ji dest daye. Navê Arşama di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

Çavkanî 

 Akbarzadeh, D.; A. Yahyanezhad (2006) (in Persian). The Behistun Inscriptions (Old Persian Texts). Khaneye-Farhikhtagan-e Honarhaye Sonati. ISBN 964-8499-05-5.
 Kent, Ronald Grubb (1384 AP) (in Persian). Old Persian: Grammar, Text, Glossary. translated into Persian by S. Oryan. p. 393. ISBN 964-421-045-X.
 A. Sh. Shahbazi: "Arsama", in Encyclopaedia Iranica.

Mirovên persî
Keyên Hexamenişî
Çîspîş

Çîşpîş an jî Çîspîş (bi yewnaniya kevn:Τεΐσπης, bi farsiya kevn:Cišpiš) di navbera salên 675 û 640'ê berî zayînê de jiyan kiriye. Kurê Hexameniş û yek ji kalikên Kûruşê Mezin e. Tê gotin ku Kûruşê I û Ariyaramna her du kurên wî ne. Li gorî çavkaniyên sedsala heftan ên berî zayînê, wî bajarê Anşan kiriye bin serweriya xwe de û weke keyaniyeke girêdayî împeratoriya Medî jiyan kiriye. Piştî w3i re kurê wî Kûrûşê I dibe serwerê keyaniyê. Navê Çîspîş di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

Çavkanî 

Mirovên persî
Ariyaramna

Ariyaramna (farsiya kevn:Ariyāramna, yewnanî:Ἀριαράμνης ) kurê Çîspîş û kalikê Daryûsê Mezin e. Di serdema împeratoriya Medî de weke satrapekî girêdayî medan bû. Wî satrapiya Persiya birêve dibir.
Navê wî tê wateya; aramî anî aryanan e.
Navê Ariyaramna di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

Çavkanî 

Mirovên persî
Philip Warren Anderson

Philip Warren Anderson ( - ) fîzîknasekî amerîkan e ku di sala 1977an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirtiye.

Anderson li Indianapolisê ji dayik bûye. Wî li Zanîngeha Harvardê xwendina xwe kiriye. Piştî vê xwendinê li Laboratuara Lêgerînê ya Behriyeyê ya Dewletên Yekbûyî xwendina masterê li bin mamostetiya John Hasbrouck Van Vleck kiriye. Anderson di navbera salên 1949 û 1984an de li Laboratuarên Bell xebitiye. Di vê demê de xebata xwe ya bi navê wî Lokalîzasyona Anderson keşf kiriye. Herwiha tê gotin ku wî mekanîzmaya Higgs jî keşf kiriye.
Wî di navbera salên 1967 û 1975an de profesoriya Zanîngeha Cambridge kiriye.

Di sala 1977an de wî bi Nevill Francis Mott û John van Vleck re xelata Nobela Fîzîkê wergirtiye. Di 1982an de li DYA'yê Madalyona Neteweyî ya Zanistê wergirtiye.

Li gorî analîza lêgerîneke ku di 2006an de ji aliyê José Soler ve pêk hatiye, Philip Warren Anderson fîzîknasê herî afirîner ê cîhanê ye.

Berhemên çapkirî
 Absence of Diffusion in Certain Random Lattices
Anomalous low-temperature thermal properties of glasses and spin glasses
Anderson, P.W. (1987). "The resonating valence bond state in La2CuO4 and superconductivity". Science 235 (4793): 1196–1198.
 Notes on Theory of Magnetism, Tokyo, 1954
 Concepts in Solids, 1963 ISBN 9810232314
 Basic Notions in Condensed Matter Physics 1984 ISBN 0201328305
 A Career in Theoretical Physics 1994 ISBN 9812388664
 The Theory of Superconductivity in the High Temperature Cuprates 1997 ISBN 0691043655
 Philip W. Anderson, David Pines, Kenneth Arrow (Editor) Economy as an Evolving Complex System: the proceedings of the evolutionary paths of the global economy workshop, held sept., 1987 in Santa Fe, New Mexico (Perseus Publishing, 1988) ISBN 9780201156850
 R Penrose; Philip W Anderson "The Large, the Small and the Human Mind," Nature 386, no. 6624, (1997): 456
 "Thinking big" Nature. 437, no. 7059, (2005): 625
 "Brainwashed by Feynman?" Physics today. 53, no. 2, (2000): 11
 "Computing: Solving problems in finite time" Nature 400:6740, (1999): 115
 "When the Electron Falls Apart - In condensed matter physics, some particles behave like fragments of an electron" Physics today 50:10, (1997): 42
 "Physics: The opening to complexity " Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 92:15, (1995): 6653
 "Twenty years of talking past each other: The theory of high Tc" Physica. C, Superconductivity 460, (2007): 3

Çavkanî 

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Fizîknasên amerîkî
Jidayikbûn 1923
Êşma

Êşma, ahişma, xişma (avestayî: „gerûşe, xezeb, xişm“) navê dêvek e ku di mîtolojiya kurdî de jî cih digire. Di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê Avestayê de derbas dibe. Bi îraniya kevin (zimanê gelên îranî berê diaxivîn, bingeha kurdî, farisî ûêd) jê re eşm digotin. Îro di kurdî de ev peyv wekî xişm cih digire.

Karakterê vê dêvê di çanda Cihû de heye. Jê re aşmedayî (bi latînî Asmodaeus) dibêjin. Derbasê xrîstiyaniyê jî bûye. Tê zanîn ku ola Zerdeştîtiyê bandoreke mezin li olan rojhilata navîn, cihûtî, xrîstiyanî û îslamê kiriye. Têgînên bihuşt, dojeh, yek-xwedayî, pira siratê ûêd jî ji Zerdeştiyê derbasbûne.

Bipirç e. Ji mirovan re çavbirçîtî, hovîtî, xezebê tîne. Tenduristiya baş ji holê radike. Dijminê dewaran e. Mirovan serxweş û gêj dike. Ev dêv here kû, mirovên wê derê dibin kujer, hov. Yek ji heft dêvên sereke yên çanda kurd-îraniyan e. Di ola Zerdeştiyê de ji bo perwerdekirina mirovan, di kesayetiya van dêvan de peyamên girîng hatine dayîn. Bo mînak, ji bo ku behsa atmosfer û kesayetiya xezeba kujeriyê baş bê fêhmkirin, navê dêva êşma dihate bikaranîn. 

Dêv û cinên di tomarkirinên ola Zerdeştiyê de behsa wan tên kirin, xwedî dîrokeke kevintirîn in. Beriya Zerdeştiyê jî hene, ji çandê ye.

Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya îranî
Zerdeştî
Dêv
Ageş

Ageş, agaş, agij yek ji dêvên mîtolojiya kurdî û Îranê de cih digire ye. Dêveke mê ye û navê wê di îraniya kevn de, ango di zimanê avestayî de tê wateya "nezerî, awir, çavîniyê".

Ola zerdeştîtiyê de bo temî û perwerdekirina bawermendan, ruh û kesayetî, bi hin sîmbolan hatine ravekirin ku yek ji wan jî dêv in. Heger olzan behsa karekterekê bigire ji kesayetiya cin, perî, dêvan sûdwerdigirt daku şagirt fêhm bikin.

Ageşê bi awirên xwe yên tûj, mirov nezerî dikir. Kesên çavînî bûn, bi nexweşiyên curbecur diketin, qeza û bela dihatin serên wan, heya bigire dimirin jî. Zerdeşt pêxember bi van peyaman dixwest bêje, "heger tu bi xwe bawer nebî, zana nebî, tenduristiya xwe baş xwedî nekî, bi gotin û eqilên nezanan tevbigerî, yek awirek jî dikare ziyanê bide te. Lewra te xwe bêhêz kiriye".

Ageş jî ji heft dêvên sereke yên Zerdeştiyan bo temî û perwerdekirinê bikardianîn bû.

Çavkanî

Dêv
Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya îranî
Zerdeştî
Nota

Nîşaneyên ku bilindiya (ziravî-stûrî) dengan û dema dengan nîşan didin.
Ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, ango fêrbûna notayan, divê xebatên cur bi cur bêne kirin.

Muzîk
Rîtm

Rîtm bi wateya herî berfireh; di nava demê de herikîna muzîkê ye.
Bi xebatên solfejê em dengên notayan fêr dibin û bi xebatên bonayê jî nirxên rîtmîk ên notayan fêr dibin.
Di gelek kevneşopiyên muzîkal de, em gelek dengan di heman demê de dibihîzin. Bi taybetî di muzîka klasîk a rojavayî de çêbûna akorên ku herî hindik ji sê dengan pêk tên û meşandina (progression) van akoran armonîyê pêk tîne. Di vê rêbazê de em ê zanyariyên giştî yên armoniyê heta asteke diyarkirî bibînin.
Niha ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, em ji zanyariyên herî bingehîn dest pê bikin

Muzîk
Kilîla Solê

Kilîla Solê(îngilîzî:G-clef) ji xêza duyemîn a jêrê ya portreyê xêzkirina wê dest pê dike. Navê notaya li ser xêza duyemîn Sol e. Kilîla Solê, ji bo enstrumanên bi frekansên nêzîkî frekansên dengê mirovan deng derdixin tê bikaranîn. Notayên amûrên wekî keman, gîtar, flûr, baxleme, bilûr û ûdê bi bikaranîna Kilîla Solê têne nivîsandin.

Muzîk
Kilîla Fayê

Kilîla Fayê (îngilîzî:F-clef) ji xêza duyemîn a jorê ya porteyê xêzkirina wê dest pê dike. Notaya li ser xêza duyemîn a jorê Fa ye. Kilîla Fayê ji bo nivîsandina dengên di frekansa pesê de tê bikaranîn. Ji ber ku bi Kilîla Solê nivîsandina van dengan dê bi gelek xêzan pêk were, ji bo nivîsandina notayên enstrumanên wekî bas gîtar, çello, kontrbas û piyanoyê (sol el) ku di frekansa pesê de dengan didin, Kilîla Fayê tê bikaranîn.

Muzîk
Kilîla Doyê

Kilîlên Doyê (îngilîzî:C-clef) Cureyên wê yên herî berbelav, di portreyê de li ser xêza jêrê ya sêyemîn û ya çaremîn tên bicîkirin û notayên li ser van notayan têne nivîsandin bi navê “Do”yê têne binavkirin. Kilîla Doyê ji bo nîşandana dengên di frekansa navîn de tê bikaranîn. Ji bo nivîsandina notayên amûrên wekî viyolayê kilîla Doyê tê bikaranîn. Di nav kilîlên Doyê de yên herî zêde têne bikaranîn; kilîlên tenor û altoyê ne.

Muzîk

en:Clef#C-clefs
Nirxê notayê

Nirxê notayê an jî nîşaneyên notayê, li gorî demên notayan diguherin. Em dirêjiya her notayekê bi lêdanan dipîvin. Di tabloya li jêrê de hejmara lêdanên ango nirxên notayan hatine nîşandan: 

Em dikarin nirxên notayan bi lêdanan têbigihîjin. Em bifikirin ku bi piyên xwe lêdanekê dikin. Dema ku piyê me diçe jêrê û tê jorê, lêdanek dibe du beş.

Muzîk
Lêdan

Lêdan (ing. beat) dema ku em bi lêdanên destan an jî yên piyan beşdarî stranekê dibin, em lêdanên wê stranên didin. Lêdan; yekeyên dubarekirî û bipergal in ku muzîkê li demên wekhev dabeş dikin. Lêdan di hin muzîkan de (muzîka rock, sirûd) gelekî xurt in û bi hêsanî têne hîskirin. Lê di hin muzîkan de jî (hin mînakên muzîka klasîk a rojavayî ya hemdemî) nediyar in.

Muzîk
Gam

Gam (fransî: gamme) rêzeya dengan e ku ji dengekî dest pê dike û li oktava wî dengî bi dawî tê. Gama ku ji dengê stûr dest pê dike û zirav dibe "gama berbijor" e, gama ku ji dengê zirav dest pê dike û stûr dibe jî “gama berbijêr” e. 

Peyva gam bi wateya "rêze" jî tê bikaranîn. Mirov dê di vê rêbazê de peyva “gam”ê hilbijêre û mirov dê gamên ku pêkan e di pergala tamperamana yeksan de tên lêdan/gotin binirxîne (ango em ê rêzeyê meqamî nenirxîne).

Beriya ku mirov qala gamên bingehîn ên muzîka rojavayî (major, mînor) bike, divê mirov modên wan ên di şaristaniya Yewanî ya Antîk û Ewropaya Serdema Navîn de vekole (ku ev gam di wan serdeman de çêbûne û ji gamên wan serdeman re mod tê gotin).

Di şaristaniya yewnanî ya antîk de, mod bi berhevbûna "tetrakordên"" çar dengî pêk dihatin. Di wê serdemê de modên bi navên mîksolîdyî, lîdî, frîgî, dorî, hîpolîdî, hîpofrîgî û hîpodorî hatine bikaranîn û ev mod ji modên di serdema navîn de hatine bikaranîn cudatir in.

Ji ber ku di nav de gamên major û mînora xwezayî heye, mirov dê heft modên dêrê ku di Serdema Navîn de hatine bikaranîn bi hûrgilî vekole. Modên dêrê ew gam in ku ji heft dengan pêk tên.

Nirxên pileyên gamê di muzîka rojavayî de 
 Do = C
 Re = D
 Mî = E
 Fa = F
 Sol = G
 La = A
 Sî = B

Mijarên têkildar 
D mînor (Re mînor)
Reya biçûk (D moll)
C major (Do major)
Doya mezin (C dur)
major (mezin, dur)
mînor (biçûk, moll)
Gamên diyatonîk
Gamên kromatîk

Çavkanî

Girêdanên derve
Moda Iyonyan

Moda Iyonyan (Gama Major) ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe pêk tê. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama major hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.

Mod
Moda Doryan

Moda Doryan ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 1 tam pêk tê. Ji bo çêkirina vê modê pêwîst nake ku ev navber bêne jiberkirin. Dema ku em ji notaya 2yemîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û bigihîjin oktava wê notayê, gamek derdikeve; ew gama derketî moda doryan e.
Dema ku em ji notaya Reyê heta oktava wê bêyî derketina rasthatiniyê tên, em moda doryan bi dest dixin.
Em dikarin moda doryan wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengên 3yemîn û 7emîn ên gameke major nîv pes bikin, em gama doryan bi dest dixin. Li jêrê gama doryan a Doyê ku dengên 3yemîn û 7emîn ên gama major a Doyê bêyî peskirinê hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên rêzeya bingehîn a moda doryanê dişibe navberên rêzeya meqamê Huseynî.

Mod
Moda Frîgyen

Moda Frîgyen ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam pêk tê. Dema ku em ji notaya 3yemîn a modeye iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê, em gamekê bi dest dixin; ev gam moda frîgyen e.
Dema ku em ji notaya Mîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda frîgyen bi dest dixin.

Em dikarin moda frîgyen wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin:
Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîvûdeng pes bikin, em ê gama frîgyen bi dest bixin. Li jêrê gama frîgyen a Doyê ku me di ser gama major a Doyê ya hîç rasthatinî negirtiye re dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn nîv-deng pes kiriye, bi dest xistiye, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda frîgyen de dişibin navberên rêzeya meqamê Kurdî.

Mod
Moda Lîdyan

Moda Lîdyan ew mod e ku ji navberên 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam û 1 nîvçe pêk tê. Dema ku em ji notaya 4emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda lîdyan e.
Dema ku em ji notaya Fayê heta oktava wê bêyî rasthatiniyê (diyez, bemol) werin, em moda lîdyan bi dest dixin.

Em dikarin moda lîdyan wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin:
Dema ku em dengê 4emîn ê gameke majorê nîv-deng tîz bikin, em moda lîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do lîdyanê ku dengê 4emîn ê di ser gama Do majora rasthatinî nestandiye re hatiye tîzkirin hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Mod
Moda Mîksolîdyan

Moda Mîksolîdyan ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 1 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 5emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda mîksolîdyan e.
Dema ku em ji notaya Solê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda mîksolîdyan bi dest dixin.

Em dikarin moda mîksolîdyanê wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengê 7emîn ê gameke majorê nîv deng pes bikin, em gama mîksolîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do mîksolîdyan ku bi rêbaza; dengê 7emîn ê gama Do majorê ya nîv deng hatiye peskirin, hatiye bidestxistin tê nîşandan.

Mod
Moda Aeoliyan

Moda Aeoliyan ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 2 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 6emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda aeoliyan e. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama mînor a xwezayî hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.
Dema ku em ji notaya Layê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda aeoliyan bi dest dixin.

Em dikarin moda aeoliyan wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em gama aeoliyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do aeoliyan ku bi nîv deng peskirina dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re bêyî rasthatinî hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda aeoliyan de dişibin navberên di meqama rêzeya Nîhavendê.

Mod
Moda Lokriyan

Moda Lokriyan ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 3 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 7emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda lokriyan e.
Dema ku em ji notaya Sîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda lokriyan bi dest dixin.

Em dikarin moda lokriyan wekî li jêrê hatiye nîşandan bi dest bixin:
Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em moda lokriyan bi dest dixin. Li jêrê moda Do lokriyan ku me bêyî rasthatinî bi peskirina dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Mod
Gama Pentatonîk

Gama Pentatonîk peyva “penta”yê di latînî de tê wateya pêncê. Ev gam ji 5 dengan pêk tê. Li gelek deverên cîhanê di muzîkên herêmî de gamên pentatonîk hene.
Di muzîka Bluesê de gama pentatonîk a mînor gelek tê bikaranîn.

Çavkanî 

Gam
Yehya Elewîferd

Yehya Elewî Ferd (1973, Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji helbestvan , rojnamevan û nivîskarên kurdên kurmanc ê li Îranê ye.
Di sala 1973'ê de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye.
Ew heta pola pêncem li dibistana gund dixwîne, dû re xwendina xwe li dibistana bajarê Bocnûrd ê didomîne, ku bajarê Îraniyan bû.
Di sala 2009'an de fakûlteya wêje û zimanê farisî ya Enstîtuya Qomê ya pêdagogiyê temam dike. Ev 20 sal in helbestên zarokan bi zimanê farisî  û kurmancî dinivîsîne. Wî bêhtirî 10 xelatên helbestan li Îranê hilgirtiye. wî li ser modirnkirina sêxiştiyên kurdên xorasanê hinek nivîsar nivîsîne û gelek Sêxiştiyên Modern jî çê kirine. îro sêxiştiyên modern bi navî wî tên naskirinê.
Ew niha li bajarê Qomê jiyan dike. Heta nika bêhtirî deh pirtûkên wî li Îranê , Înglistanê , Iraqê û Tacîkistanê hatine çapkirin.

Berhem 
Hinek pirtûkên wî
 Demsal Balkêş in  2005
 Bihara bêdawî 2008
 Eva nûtî ye 2008
 Were bibîne  2010
 Doregerdan  2010
 Muhemmed dîsa tê  2010
 Şerê Çûçikan 2010
 Xwedê ke Her roj Ceng Bê 2010
 Rojek Dûmeqeskekê 2011
 Mîna Bûkan 2011
 Şelpe û Sêv Kurdîya Kurmancî - 2012
 Eva nûtî ye Kurdîya Kurmancî - 2012

Xelatên wergirtî 
 Cejnvareya kovarên zarokan û nûciwanan, xelata yekê, 2001
 Cejnvareya xwendekaran, xelata duyê ya beşa helbestê, 2002
 Cejnvareya nivîskarên baştir li IRIB, xelata yekê, 2004
 Cejnvareya hunerên asimanî,li Howzehên Iran, xelata yekê ya beşa helbestê, 2009
 Pirtûka demsala Iranê, xelata yekê, 2009
 Cejnvareya neteweyîa Bahar li zanîngehên Iranê, xelata yekê ya beşa helbestê,2009
 Cejnvareya neteweyîa Seqeliyn li zanîngehên Iranê, xelata duyê, 2009
 Pitûka sala parîzgeha Qom, xelata yekê, 2009
 Cejnvareya neteweyîa Quran li zanîngehên Iranê, xelata sisê ya beşa helbestê,2010
 Cejnvareya malperan libarey aşûra, xelata yekê, 2010
 Cejnvareya neteweyîa pirtûka zarokan, xelata yekê, 2011
 Cejnvareya helbesta işraq, xelata yekê, 2012

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Yehya Elewîferd
 Malpera Yehya Elewîferd bi zimanî kurdî

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Helbestvanên kurd
Kurdên Xorasanê
Jidayikbûn 1973
Helbestvanên zimanê kurdî
Mêr
Helbestvanên zimanê farisî
Aîryanem Vaeceh

Aîryanem Vaeceh, airyanem vaejah, Êranvej (di kurdiya îro de: Welatê Firehê(dûrê) Ariyan) di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê de navê welatê îraniyan ango ariyan e. 

Aryana, gorî Avesta ji 16 herêman pêk tê. Axa wê bikêr û dewlemend e. Li wê welatê pirranî zivistan heye, havîn kurt e, tenê du mehan didome. Bi biharê re çem û kaniyên vê welatê dicoşin, gurr diherikin.

Bêjeya Vaejah an Vaeceh di wateya firecih de ye. Hin zanistên rojavayî bingeha bêjeyê di zimanê vedî de digerin. Di zimanê vedî de vij tê wateya tov, candarên biçûk. Aîrya yan Ariya di wateya îraniyan de ye. Şahê farisan ji bo tevahiya dîrok û dewlemendiya Zerdeştîtî û îraniyan bikin para farisan, ji ber ku xwedî dewlet in, navê welatê xwe dikin Îran, ango welatê Îraniyan. Lê ne tenê faris îranî ne, kurd, belûçî, mazenderanî, efxanî ûêd jî îranî ne.

Erdnîgariya Ariyayê 
Hêj jî baş nayê zanîn ku sînorên Ariyaya di Avestayê de behsa wê tê kirin, li kû ne. Avesta behsa 16 herêm an welatan dike. Gelek zanistên rojavayî bakurê Îranê nîşan didin. Hin kes Efxanistanê, hin bakurê rojhilatê Kurdistanê nîşan didin.

Girêdan 
Glossary of Zoroastrian terms: Eranvej (îngilîzî)

Mîtolojiya kurdî
Dîroka Kurdistanê
Mîtolojiya îranî
Zerdeştî
Hindnasî
Barûya bêdengiyê

Barûya bêdengiyê, daxme, cebana ewrî ji cebanên, goristanên Zerdeştîtiyê re dibêjin. Goristan navê giştî ye. Bi hatina ola îslamê re, kurdan jî wekî ereban miriyên xwe defin kirine.

Di ola berê ya kurd û gelên din ên îraniyên Zerdeştiyê de, mirî li ser bircan, cihên bilind dihatin danîn ku balinde û firindeyên din jê sûdê werbigirin, pê xwe xwedî bikin. Li her gund, bajarekê cebanek, goristanek ango daxmeyek hebû. Ev goristan ji barûyeke mezin pêk dihat. Kê bimira dertînin serê bircê, li wir dihîştin daku balinde, çivîk pê xwe xwedî bikin, jê sûdê werbigirin.

Heger goristan li serê çiyayekî bilind ba, ji bo mirî ji derve nexûyên, zarok an xelk jê aciz nebin, dora wê bi dîwarên bilind dihat dorpêçkirin. Diviyabû rêzgirtina miriyan binpê neba, mirî nehata pîs û bêqîmetkirin. Heger mirî yên dijmin ba jî diviyabû heman rêzgirtin bihata nîşandan. Diviyabû mirî ji aliyê ajalên xijinde, mar ûêd ve nehata pîskirin, xwarin. Bi gotineke din, mirî para teyr û balindeyan bû.

Daxme pirranî ji bircên bilind ên li serê çiyan bû. Dîwarên wê nedihîşt ba, laser hestî û bermahiyên meytan derxîne hole. Daxme pirranî gilover bûn. Ji derve nedihatin xemlandin, bircên sade bûn. Di navenda van bircan de çal hebûn, hestî tê de diciviyan. Hin goristan li ser qulên binerdî dihatin avakirin. Hurmeteke mezin ji goristanan re dihatin nîşandan. 

Gelek kêm be jî daxme niha li Hindistan û Îranê tên dîtin.

Mirî û elementên pîroz 

Li cem kurd û gelên din ên îranî di dema Zerdeştiyê de av, ax, agir, hewa pîroz bûn. Candar tevayî ji xwezayê hatibûn, xweza jî ji wan pêk dihat. Diviyabû rêzdarî heba. Mirov mir, meytê wê diriziya, heger balideyan nexwarana bêhn dida. Ziyan dida devedorê. Diviyabû meytên miriyan ji av, zevî, bax û bostanan dûr bihatana girtin. Lewra mirovan sûd ji wan werdigirtin.

Dema îslam tê Kurdistanê daxme tên qedexekirin. Zerdeştiyan jî mecbûr bûn miriyên xwe wekî ereban defin bikiran. Ji bo meyt ziyanê nedin axê, darbestên (tabût) xwe zexm dinixumandin. Zerdeştiyên îro tabûtên xwe ji betonê çêdikin. Li Îranê daxme qedexe ne.

Girêdan (almanî) 
 Reisebericht 6: Also sprach Zarathustra (Text teilweise unrichtig)
 Wandbilder aus Çatalhöyük 
 Erklärung eines in Kanada lebenden Anhänger Zarathustras in englischer Sprache

Zerdeştî
Ceban
Agirgeh

Perestgeha agirî yan jî agirgeh perestgeh e ku lê rêza yek ji çar elementên pîroz, agirê, tê girtin. Mabedeke zerdeştîtîyê ye, di wateya "mala agirê" de ye.

Ev mabed pirranî ji salonek û gelek odeyên biçûk pêk tên. Di zerdeştiyê de agir, ax, av û hewa elementên pîroz in lewra bêî wan jiyan nabe. Li agirgehan rahîb wekî sîmbolekê, agir xwedî dikin, li wir stran û diayên olî bilêv dikin.

Agir hêza paqijker e. Agir sîmbola restegîniyê, realîteyê ye (aşa: rast(î), sazî). Agir ruhê ameşa spenta (amşaspend) Aşa Vahîşta ye. Pileyên wê hene: Agirdadgeh (agirê edaletê), agiradaran (agirê agiran), û agirbehram (agirê Behram). Herwiha ji dêl agir ve atêş jî tê bikaranîn. 

Bi hatina ola îslamê re perestgehên zerdeştiya, pirtûkxane, mabedên wê tên rûxandin, xirabkirin.

Binihêre 
Surx Kotal, Surkh Kotal, mabed li bakurê Efxanistanê.
Ateşgeh, mabeda agirî li Bakûyê.

Girêdan 
 The New Fire Temple of Kerman.  A Zoroastrian Educational Institute
 Eintrag in Iranica (en)
''Fire Temples. History of Fire Temples in India.  sympatico.ca

Zerdeştî
Xîrsa

Xîrsa (gurcî: ხირსა, Khirsa) gundekî kurdên Gurcistanê yê herêma Kaxêtiyê ye. Hetanê sala 1970'î di vî gundî de hema 500 malên kurd hebûn. Êlên kurd li vî gundî diman: Recevî, Reşî, Rojkî, Pîre Îsêbiya ne.

Gundên Êzîdiyan
Vega

Vega yan Nesrelwaqî (yan tenê Waqî) yan jî Alfaya Lîrê (α Lyrae), geştirîn stêra komstêra Kemançeyê ye. Navê wê ji erebî ji gotina ) tê.

Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne. Ew pêncemîn stêra herî geş a di ezmana şevê de û ji nêrevanê Bakur şûnde jî duyemîn stêra herî geş a li nîvqada bakura ezmên e. Ew 25,3 sala roniyê dûra rojê ye û ligor dûrahiya stêran, stêreka nêzik e. 

14.000 sal berî niha stêra bakur, ya ku qutba ezmana bakur nîşandidayî, stêra Wega bû. Lê ji ber liva tewereya dinê ew pêdepêde nêzika ekwatora ezmên bû. 12.000 sal şûnde ew ê dîsa nêzika qutba bakura ezmên xwiya bibe. 

Mezinahiya Vegayê qasî ducar ya rojê ye û giraniya wê jî 37 carî ya dinê ye.

Ditîn

Nesrelwaqî di havînan de, bi roçûnan re, li serserê merîv (zenith), xwiya dibe. Ber ve payîzê ew li ser asoya bakur re dertê. Ew ji paralel 51° jêrtir ne dîtbar e. Loma li Antarktîka û Amerîkaya Başûr xwiya nabe. 

Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo  û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne û Vega jî goşeyê jorê vê sêgoşeyê ye.

Stêr
Sêgoşeya havînê

Sêgoşeya havînê sêgoşeyeke ji hêla sê stêrên bişewqên li nîvqada bakura ezmên, xwiya dibe ye. Ew wek kemera Oryonê ne komstêrek e, lê ji ber ew tavilê bala merîv dikişîne û di demên havînê de li nava ezmên, di ser serê merîv re xwiya dibe wek sêgoşeya havînê tê bi nav kirin. Ew sê stêrên di nav geştirîn stêrên ezmana şev de pêktê. Wê lomê, hema dûv roçûna re, dema tarîya şevê nûnû belav dibe xwiya dibe. Ew sê stêrên ku vî şiklî pêktînin ev in:

 Vegaya di Kemançe de
 Deneba di Qû  de
 Teyrê di Eylo de

Girêdanên derve 

  Sêgoşeya havînê
  sêgoşeya havînê
  sêgoşeya havînê

Stêr