nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tiyana masî û kundirê

Tiyana masî û kundirê, ji gelek xwarinên masiyan ên bi kidakan (zebzeyan) tên çêkirin, yek e. Xwarineke parêzê ye, ango kesên diyetê digirin, dikarin bixwin. Tiyan, ji berkeşa (sênî, piyan, lemper) firneyê (firûnê) re tê gotin.

Wekî ji navê xwarinê kivşe ye, berkeliyên sereke masî û kundir in. Kîjan masiyê dixwazin, bi kêfa xwe ne. 

Heger ev xwarin bi masiya ku navê wê bi kurdî dorzêrîn (bi latînî: Sparus aurata, bi îngilîzî: Gilt-head bream) be, dibêjin biçêjtir dibe. Helbet di xwarinê de herkes tehma devê xwe dizane.

Tiyan ji masiya dorzêrînê (berkeliya xwarinê bo çar kesan) 
 4 dorzêrîn (bi tirkî çipura dibêjin)
 2 kundir
 4 dendik sîr
 2 pîvaz
 4 fringî (bacanê sor, tomatos)
 3 kevçî rûnê zeytê
 4 keriyê lîmonê
 Îsota reş
 Xwê, solin (kesên parêzê digirin bêî xwê yan kêm xwê)
 Li ser daxwazê biharbên (biharat)

Çêkirin 
Masiyên xwe pakij bikin, bişon. Kundirên xwe pakij bikin, di forma şivikan de tîke bikin. Sîr, pîvaz û fringiyên xwe di forma xelekî de hûrbikin. Beriya wê qalikên fringiyan bigirin, bila bêî qalik be.

Folyeyên (kaxezên pijandinê yan pêçandinê yên ji alumînyûmê ne) bafonî bînin 4 qat ji wan raxin. Masiyên xwe bikin navê. Herwiha fringî, kundir, lîmon, pîvaz û sîra xwe jî tevlî bikin. 

Rûnê zeytê bi ser de bikin, bavêjin firneyê. Herwiha xwêyê jî. Di germiya 180 pileyê de bipijînin.

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê). 

Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Xwarinên parêzê
Tiyan
Etora hişk bi penîrê qaşarê

Etora hişk bi penîrê qaşarê, cureyeke xwarina balolîkirî ye.

Çiye balol, çiye etor? 
Ji balolîkirinê re, loq, lûlik lûlik, kulavkî kirin jî dibêjin. Li Serhedê û hin cihan ji xwarinên li nan hatine pêçîn re çop dibêjin.

Etor jî nanê loş ê li xwarinan tên pêçîn, pê loq, çop tên çêkirin e. Bi bandora romî (tirkî) kurdên Bakurê Kurdistanê jî niha durum ekmegi dibêjin.

Ji etorê gelek çop tên çêkirin. Li Kurdistanê nanê loş gelek hezkirî ye û di pêjgeha kurd de jî cihê çopan gelek e. Mixabin ji ber pişavtin û windabûna kurdî, niha li Bakurê Kurdistanê êdî hêdî hêdî navên xwarinan bi tirkî tên bilêvkirin.

Berkeliya etora qaşarê ya aşxaneyên Wanê (bo çar kesan) 
 5 hêk
 1 kevçî ardê (arvan) lazûtê
 1 fîncan şîrê bêrûn
 4 kerî penîr qaşar ê teze
 1 kevçî penîrê qaşar ê pişirandî (yan li rêşkerê xistî)
 2 serî pîvaz
 2 kevçî rûnê ron
 4-5 ta bexdenûs
 Îsota reş
 Xwê, solin (kesên parêzê digirin bêî xwê yan kêm xwê)
 Bo xemlandinê li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
Penîrê xwe bikin keriyên qasî 2 cm. Bexdenûsê hûrbikin navê. Pîvazan hûrane hûrbikin. Di nava rûn de biqijilînin, zerayî pê ket daynin û bihêlin bila sar be.

Şîr, hêk, ardê lazûtê, penîrê rêşkerê xistî, bexdenûs, xwê û îsota reş di badiyekê de tevdin. Pîvazan berdin badiyê û dîsa tevdin.

Rûnbirêşka teflonî bînin, binê wê birûn bikin, bi kevçiyeke mezin an heskê parçeyan ji wê têkela we amadekiriye biqetînin, bikin rûnbirêşkê, bi herdu aliyan ve bipijînin. Heya melzemeya we bidawî bû viya bikin.

Ser her krepekê we pijandiye 3 kerî pênîr daynin, bipêçin û çopên xwe bi tayên pîvazên ta, darikên bexdenûsê yan tiştekê dinê girêbidin. Xwarina xwe bi sarî bînin ser destexaneyê (sifreyê). Hûn dikarin di binikên servîsê de bi kêfa xwe bixemilînin.

Xwarin
Xwarinên parêzê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Şorbenîska bi genimê

Şorbenîska bi genimê, şorbeyeke ji pêjgeha kurd e. Xwarineke parêzê ye û zivistankî ye. 

Şorbenîsk şorbeyeke klasîk û sereke ye di nava xwarinên kurdî de. Nîsk ji aliyê proteînan ve dewlemend e. Ji bo nexweşên ku xwîna wan kêm e, tê pêşniyarkirin. Di 100 gr nîskê de 980 mg potasyûm, 347 mg fosfor û 127 mg kalsiyûm heye. 

Bijîşkiya gelêrî ya kurd, xwarina şorbenîskê ji bo kesên di laşê wan de hesin kêm in jî pêşniyar dike.

Cureyên şorbenîska bi genimê yên sereke 
Li Kurdistanê gelek awayên vê şorbeyê tên xwarin:
 Şorbenîska bi genim û goşt
 Şorbenîska dewrêşan, pirranî genim kêm nîsk û goşt jî nîne
 Şorbenîska bi genim a savarkî, ava wê tê darivandin wekî savarê tê xwarin.

Berkelî (bo çar kesan) 
 1 stekan (qedeh) nîska sor
 Nîvê stekanê genim (a bo eşûranê)
 Hinekê zeferan
 2 kevçî rûnê soyayê
 6 stekan ava goşt
 Xwê, solin (kesên parêzê digirin bi destûra bijîşkan)
 Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê (biharat)

Çêkirin 
Genimê xwe şevekê berê bikin nava avê bila nermijî bibe. Roja din bêî ku ava wê biguherînin, bidin ser agir û bixaşînin, bidarivînîn.

Ava goşt di verok an quşxaneyekê de bikelînin, zeferanê tevlî bikin. Nîska xwe bişon, pakij bikin, bidarivînin. Genim û nîskê berdin quşxaneyê, darxûna wê bigirin, di agirekê nizm de bikelînin.

Rûnê xwe berdinê, tevdin. Xwêya xwe kontrol bikin, ji agir daynin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarinên parêzê
Şorbeyên pêjgeha kurdî
TOEFL

TOEFL kurteya Test Of English as a Foreign Language, ango Ezmûna Îngilîzî Weke Zimanê Biyanî ye, ezmûneke zimanê îngilîzî yê standard ê Amerîkayê ye. Asta zanîngehane ya beşên axaftin, fêmkirin û rêziman dipîve. Gelek xwendegeh û zanîngeh vê ezmûne ji bo serlêderan weke şertê sereke dipejirînin. Saziya ETS'ê (Educational Testing Services, Servîsa Ezmûnkirina Perwerdekar) vê ezmûnê amade dike.

Girêdanên derve 
 http://www.ets.org/toefl

Zimanê îngilîzî
Çemheskê

Çemheskê an jî çemê heskê li () gundekî navçeya Elkê ye. Ji nêzî 50 (pêncî) malan pêk tê. Cîranê gundên Şekalwa û Bîşî ye. Gundî bi ajalvanî û cotyarî jiyana xwe derbas dikin. Akinciyên vî gundî girêdayî eşîrata jîrkiya ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Elkê
Tîkegoşta golikê bi gizêrê

Tîkegoşta golikê bi gizêrê, xwarinek ji pêjgeha kurd e. Bo kesên parêzê digirin jî baş e. Helbet ji goştê berxê jî dibe lê aşpêj pirranî bi goştê golikê çêdikin.

Di pêjgeha kurd de, gizêr cihekê taybet digire. Di gelek hêyavkan de, xwarinên quşxaneyê, selete û şorbeyan de gizêr tê bikaranîn. Gizêr di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, herwiha navdar e. Bi taybetî bo çavan bikêr e.

Goştê hatiye tîkekirin (tîkegoşt) heger têra xwe keliya be, diperite, rûn û bezên zêde jê diçe. Ev jî ji bo tenduristiyê baş e.

Berkelî (bo çar kesan) 
 3 gizêr
 1 serî pîvaz
 600 gr tîkegoşta golikê
 2 kevçî ard (arvan)
 1 pelê defneyê (qar)
 1 stekan (qedeh) av
 1 kevçî ava lîmonê
 2 kevçî rûnê zeytê
 2-4 ta bexdenûs
 Xwê, solin (kesên parêzê digirin, bi destûra bijîşkan)
 Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê (biharat)

Çêkirin 
Gizêrên xwe bişon, pakij bikin, di forma şivikên zirav de hûrbikin. Pîvazê jî hûrbikin. Bexdenûsê bişon, pelên wê veqetînin. Tîkegoşta we ne amade ye, goştê xwe tîke bikin û paşê jî ard (arvan) pêwerbikin.

Rûnê xwe têkin quşxaneyê germijî bikin, pîvaz û goştê xwe berdinê, sote bikin. Av, ava lîmonê û pelê defneyê tevlî bikin, heya kel bi avê ket bikelînin. Agirê xwe nizm bikin, darxûnê bigirin, heya goşt nerm bûn bikelînin. Ango 10-15 deqe bikelînin.

Ji ser agir daynin, xwêya xwe kontrol bikin, li binikên xwarinê parve bikin. Beriya ku bînin ser destexaneyê (sifre), bi bexdenûsê bixemilînin. Bi germî tê xwarin.

Girêdanên derve 
 Gizêr zebzeyeke gelek bikêr e, agahî li ser gizêrê 

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên parêzê
Pêjgeha kurd
Verok

Verok ji quşxaneyên herî biçûk re tê gotin. Di zimanê kurdan de bo her quşxaneyekê navekê taybet tê bikaranîn. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Li hin deveran beroş, dist, kilince ûêd tên bikaranîn ku ev tevî jî cureyên quşxaneyê ne. 

Navê vê amana pêjgehê, navê vê firaqê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha ji quşxaneya normal (ne mezin, ne jî biçûk) a di jiyana rojane de tê bikaranîn re jî tê gotin.

Gorî mezinî û kêrbariya xwe navan digire. Verok ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûnqelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.

Cureyên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneyên hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Firax
Quşxane
Kilince

Kilince cureyeke quşxaneyê ye. Ji quşxaneya ku dardekirî re tê gotin. Niha li Kurdistanê êdî nayên bikaranîn, lewra agir û dûmana wê gelek e. Heger di nava pêxerî, kuçik, bapor, berwesêlek dagirtî de bê bikaranîn dibe, dûman di dûkêşê de dikişe, nakeve çavên mirov.

Kilince berê di seferberî, koçerî û şer de pirr dihatibûye bikaranîn. Bi zincîran dihatibûye dardekirin, agir didabûne binî. Dev û dora kilinceyê reş dibûye. Hin dibêjin xwarina di kilinceyê de bê kelandin, pirr bitehm dibe.

Agahiyeke nehatiye teyîtkirin 
Di wêjeya devkî ya kurd de, hin agahî hene derbareyê kilinceyê de. Dibêjin bi hatina artêşên ereban berî bi Kurdistanê ve (bo belavkirina ola nû, misilmaniyê), wan kilince qedexe kirine. Dibêjin Romayiyan serê fermandarên ereban jêkirine, di kilinceyan de kelandine, bi leşkeran dane xwarin. Fetwa derxistine ku êdî kilince heram be, neyê bikaranîn.

Cureyên din ên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneyên hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Firax
Quşxane
Qulpok

Qulpok, qulpik, çepilok, çepilk cureyeke quşxaneyê ye. Ji beroşê mezintir, ji sîtilê biçûktir e. Carnan bi beroşê re tê tevlîhevkirin. Ji beroşê mezintir û kûrtir e.

Di malbatên mezin de, şîn û dîlanan de, bi sîtil, distan ve tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek, navekê digire. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Wisa bûye ku li her deverekê Kurdistanê quşxane bi navekê bê navkirin. 

Navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha ji quşxaneyên normal (ne mezin ne jî biçûk) ên di jiyana rojane de tên bikaranîn re jî tê gotin.

Cureyên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneya hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Firax
Quşxane
Sîtil

Sîtil amaneke kelandinê, cureyeke quşxaneyê ye. Quşxane navê giştî ye. Sîtil jî quşxaneyeke gelek mezin e. Ji Qulpok, beroşê jî mezintir e. Lê ji distê biçûktir e.

Di pêjgeha kurd de pirr tê bikaranîn. Bi taybetî li gundan, bo kelandina danê, çêkirina xwarinên dîlanê ûêd navdar e. Du çepilkên wê hene lê yên bi 3 yan 4 çepilk jî hene. 

Bi derketina quşxaneyên hilmê û yên nûjen ku ji lajwerdên cuda cuda ne, qîmeta sîtilê gelek ket. Di aşxaneyan da quşxaneyên nûjen ên bi gaz an elektrîkê dixebitin, tên bikaranîn. Sîtil niha tenê li gundan maye.

Cureyên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneyên hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

Girêdanên derve 
 Helbestek ji Feqîr Ehmed li ser sîtilê 

Firax
Quşxane
Kokot

Kokot navê cureyeke quşxaneyê ye. Formeke wê ya standard nîne lê li Kurdistanê ji quşxaneyên lûleyên wan dirêj in, di forma çirayê de ne re, kokot gotine. 

Kokot ji verokê biçûktir an mezintir e. Bo qelandina rûn bikardianîne. Yek çepilk jî dibin, du çepilk jî.

Navê amana kelînê, navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Di zimanê kurdî gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek naveke taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.

Kokot markayek e? 
Dibe jî. Lewra carnan markayê tiştekê di çerxa demê re dibin navê wê tiştê. Yan jî ji zimanekê din derbasî kurdî bûye. 

Bêjeya kokot li Serhed, hin herêmên Xerzan û parêzgeha Mêrdînê tê bikaranîn. Niha êdî nemane, yan jî kêm tên bikaranîn.

Cureyên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneyên hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Firax
Quşxane
Dist

Dist ji cureyekê quşxaneyê re dibêjin. Navekê wê yê din jî qazan e. Ji sîtil, verok, beroş, qulpokê mezintir e. Ji wê mezintir nîne, tenê dikarin amanên kelandinê yên nûjen dikarin jê distê mezintir bin. 

Navê amana kelandinê, navê vê firaqê yê giştî û hevpar quşxane ye. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her yek ji wan navekê taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.

Cudatiya dist û qazanê 
Pirr nîne. Tenê heger çepilkên wê hebin û ne zêde mezin bin, ew dist in. Qazan jî dikarin bi çepilk bin lê qazan ne tenê ji bo amana kelandinê, ji yên ku bi armancên din tên bikaranîn re jî dibêjin. 

Ango her qazan ne dist û her dist jî ne qazan e. Qazan hene 1 ton digirin, helbet ew bi çepilk bin jî, ne quşxane ne.

Cureyên quşxaneyê 
 Verok
 Quşxane
 Beroş
 Kilince
 Qulpok
 Sîtil
 Kokot
 Dist
 Quşxaneyên hilmê
 Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Firax
Quşxane
Eşûran

Eşûran, aşûran, eşûre şîraniyeke navdar e ku li cîhana Îslamê, Ermenistan, Yewnanistan û Îsraelê tê xwarin. Beriya ola Îslamê jî dihatibûye xwarin û navê wê ji zimanê hebrayî (îbranî) tê. Ji lowî, genim, riz, av, şekir û hin fêkiyan pêk tê. Li ser daxwazê têkela wê dikare bêhtir bê dewlemend kirin.

Gelê cîran Hayiyan (Hayastanî, Ermenî) di pîrozkirinên rojbûyîna pêxember Îsa de çêdikin. Herwiha di serê salê de jî. Eşûrana ermeniyan û ya kurdan yek e. Ango heman awayê ye.

Gorî baweriyên Îslamê, dibêjin piştî tofanê, Nuh pêxember ji berkeliyên ku di destên wî de mane ev xwarin çêkiriye û wisa jî ev xwarin pîroz e.

Lê sedemê çêkirina vê şîraniyê cuda cuda ye. Êzîdî, elewî, kurdên misilman, cihû, yewnanî, ermenî, ereb ûêd ne bi heman armancê vê xwarinê çêdikin.

Gotarên têkildar 
 Roja Aşûrayê

Xwarin
Şîranî
Pêjgeha kurd
Çanda Îslamê
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha ereb
Pêjgeha albanî
Benî

Benî, cureyeke sosîsê ye ku bi biharbêhn (biharat), goştê dewar an pez tê çêkirin. Li seranser başûrê Ewropayê, Anatoliya, Tirkiye,Kurdistan, Ermenistan , cîhana ereban tê xwarin. Li rojavayê Ewropa jî tê zanîn û xwarin. Li hin welatan hin xurdemeniyên din jî tevlî dikin. Bi bandora romî (tirkî) kurd sicûq jî dibêjin jê re.

Cureyên beniyê (sicûq) 
 Beniya macarî (ne sosîsa macarî ye, ew cuda ye, benî jî sosîsek e ji xwe)
 Beniya balkanî (wekî ya Stenbolê ye tenê biharat cuda)
 Beniya Qenxalê
 Beniya Ezirganê, beniya ermeniyan (bi tirkî jê re beton sucuk dibêjin)
 Beniya Stenbolê, beniya tirkan (bi tirkî jê re parmak sucuk dibêjin, gelek tûj e, no ye)

Xwarin
Sosîs
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Anatoliyayê
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha mecar
Pêjgeha albanî
Pêjgeha ermenî
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Pêjgeha bulgarî
Pêjgeha kroatî
Pêjgeha gurcî
Pêjgeha yewnanî
Pêjgeha romanî
Pêjgeha serb
Pêjgeha Tirkiyeyê
Sosîs

Sosîs (Kurdî: Zung; ) komekê berhemên ji goşt tên çêkirin re dibêjin. Goşt, biharbêhn (biharat), bi xavî yan pijandî distrên û bi wan loqleyan (roviyan) tije dikin. 

Li Kurdistanê jî gelek tên çêkirin û xwarin. Herwiha wekî şirdanê, kurd hûrê jî tihe dikin û ji wan xwarinên curbecur çêdikin. Angaşt hene ku cara berê li herêma ku Kurdistan jî lê ye, hatiye çêkirin. Hin jî dibêjin pêşiyê li Çînê hatiye xwarin.

Gorî teknîka hilberînê, cureyên wê 
 Sosîsên dirêjkî, wekî boriyê û hişk
 Sosîsên nerm, ji bo şorbeyan jî dibin
 Sosîsên tên kelandin
 Salam û sosîsên bo taştêyê tên xwarin
 Sosîsên ku hundirê wan li nan tê dayîn
 Sosîsên din, sosîsên nûjen ku gelek forman de ne
Hot dog

Hot dog navê awayeke xwarinê ye ku ji xurdemeniyên amadekirî, sosîs, biharbêhn (biharat), sosê babolekirîne (sandvîç, pêçandî), bi germî an sarî tên xwarin re dibêjin. Sala 1871 li Coney Island a DYAyê balolefiroşek bingeha hot dogê avêtiye.

Kûçikê germ 
Hot dog bi îngilîzî ye û di wateya "kûçikê germ" de ye. Ne ku wextekê sosîs ji goştê kûçikan çêdikirine û difirotine tê ev nav. Dibêjin bi êvaran karkerên Amerîkayê dema ji kar dihatine, li ser piyan di sermayê de li ber balolefiroşan xwarina xwe dixwarine. Ango wekî kûçikan (seg) dicirifîne ji sermayê lê dema xwarina xwe dixwarine, ji ber ku germ e, laşê wan jî hinekê germ dibûye. Ango wekî îronîk derketiye ev nav. 

Derbareyê derketina vê navê de agahiyên mîsoger nînin. Di pêjgeha kurd de jî binavkirinên wiha hene. Bo mînak, keçika dê, bêdirav, karkuj, dontunî hwd.

Ji dikanên ku xwarina hot dog difiroşin re babolefiroş tê gotin. Niha li Kurdistanê jî fastfood û hot dog bipêş ketine.

Hot dog ji xwarina hazir û pirranî li ser lingan tê xwarin re dibêjin ku nêzîkê fastfoodê ye. Cudatiya wê ew e ku hot dog pirranî ji sosîsan e, xwarina sosîsan e.

Gelek cureyên sos, biharat, zebzeyan tên bikaranîn. Sosîsên wê pirranî ji goşt in. Sosîs tên pijandin an ji xwe pijandî ne, tên germkirin. Niha hot dog bo vejeteryanan jî hene.

Girêdanên derve (ne bi kurdî ne) 
 Hot dog history, legends and trivia
 National Hot Dog & Sausage Council 
 Home page for a PBS documentary about hot dogs 
 The Evolution of Hot Dogs
 USDA Fact Sheet focusing on Hot Dogs 

Xwarin
Sosîs
Hot dog
Pêjgeha alman
Pêjgeha Amerîkayê
Lîsteya Sor a IUCN

Lîsteya Sor a Cureyên bi Metirsiya Nemabûnê yan jî Lîsteya Sor a IUCN li cîhanê ji bo zanyariya di derbarê ajal û riwekan de ya herî berfireh e. Di sala 1963yan de hatiye damezrandin û IUCN kurtebira International Union for Conservation of Nature a bi îngilîzî ye ku bi kurdî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ye.
Lîsteya Sor a IUCN bi metirsiya nemabûna bi hezaran cure û binecureyan bi daneyên vebirî li hev kom dike û wan agahiyan diparêze. Daneyên van cureyan ji hemû aliyê cîhanê û herêman pêk tê. Mebesta Lîsteya Sor ew e ku cureyên li ber metirsiya windabûnê werin zanîn û bi raya giştî re ji bo parastinê werin parvekirin e. Lîsteya Sor alîkariya parastina cureyan dike. Lîsteya sor bi bingeheke hêzdar hatiye avakirin lewma di cîhanê de weke çavkaniya herî ewle tê zanîn.

Weşana 2006an 

Lîsteya Sor a 2006an bi 40.168 cure û 2.160 bincure, cureyên binê avê, bingelheyan hate weşandin. Ji van hemû cureyan 16.118 weke cureyên di bin metirsiyê de hatine ragihandin. Ji wan 7.725 ajal, 8.390 riwek û sê ji wan kuv bûn. Di vê weşanê de li ser weşana 2004an guhertin nehate kirin û 784 cureyên ji sala piştî zayînê (PZ) 1500'î ve ji bo nemabûnê lîste hatiye çêkirin. Ev ji lîsteya 2000'î 16 cure bêhtir in. Her sal cureyên nemabûyî tên dîtin an jî dibine fosîl û di nav kategoriya bê agahî de tên lîstekirin. Di sala 2002an de cureyên nemabûyî weke 759 hatiye ragihandin lê ev hejmar her sal zêde dibe.

Weşana 2007an 
Lîsteya Sor a 2007an di 12ê îlonê de hate weşandin. 16.306 cure weke di bin metirsiya nemabûnê de hatin eşkerekirin ku ev hejmar ji sala 2006an 188 cure bêhtir bû.

Weşana 2008an 
Lîsteya Sor a 2008an di 6ê çiriya pêşîn de li Barselonayê hate weşandin. Hate ragihandin ku ji çar guhandaran yek di bin metirsiya nemabûnê de ye. Ev agahî jî dide zanîn ku li cîhanê 1.141 cureyên ji 5.487 guhandaran di bin metirsiya nemabûnê de ne.

Kategorîkirin

Kategorîkirina 1994an 
Di kategorîkirina 1994an ″Xetereya Kêm″ ango Lower Risk bi sê binkategoriyan hatiye lîstekirin. 
 Hewceyî Parastinê (LR/cd)
 Nêzîkê Metirsiyê (LR/nt)
 Kêmtirîn metirsî (LR/lc)

Çavkanî 

Rewşa parastinê
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Biyolojî
Komkujiya Tilzeterê

Tilzeter an Tel ez-Ze'eterê (bi erebî: تل الزعتر‎, Tal al-Zaatar) navê wargeheke Filistiniyan a Bêrûtê ye ku tê de li roja 12'ê tebaxa 1976'an Komkujiya Tilzeterê pêk hatiye. Ev komkujî bi destê Îsraelê, çend dewletên ereban û dewletên mezin ên emperyal hatîye lidarxistin . Li Tilzeterê bi hezaran mirovên filistînî hatine kuştin. 

Helbestvanê hêja Cigerxwîn li hemberî ve komkujîyê bêdeng nemaye, û di sala 1977 de helbestek bi navê "Birca Gernasan-Tilzater" nivîsandîye li ser bîranîna pakrevanên Tilzeterê. Ev helbesta di Dîwana 6 a bi navê Şefaqê de cih digire.

Çavkanî

Filistîn
Şerîf Şêx Ehmed

Şerîf Şêx Ehmed (bi somalî: Shariif Sheekh Axmed, erebî: الشيخ شريف شيخ أحمد‎, Shaykh Sharif Shaykh Ahmad) di 25'ê tîrmeha 1964'an de li Mahadai (Somalya) ji dayika xwe bûye, serokdewletê Somalyayê ye. Li Zanîngehên Lîbya û Sûdanê xwendiye. Di 31'ê çileyê 2009'an de dest bi peywira xwe kiriye. Serok û fermandarê berê yê Yekîtiya Dadgehên Îslamî (ICU) bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Interview in Der Spiegel
 Interview at AU summit  Radio France International
 Malpera Fermî ya Hikûmeta Somalyayê 

Mêr
Serokdewletên Somalyayê
Somalya
Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Abdiweli Mohamed Ali

Abdiweli Mohamed Ali (bi somalî: Cabdiweli Maxamed Cali) siyasetmedarekî somalî ye. Di 2011an de bû serokwezîrê Somalyayê.

Çavkanî
Abdiweli Mohamed Ali - Curriculum vitae 

Serokwezîrên Somalyayê
Siyasetmedar
Mêr
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Pirtik

Pirtik navê çend xwarin û şîraniyan e. Pirtik bêjeyeke kurdî ye, ji tiştinên lê zêde bûne re dibêjin. Pirtik herwiha di gelek wateyên nêzîk de tê bikaranîn.

Di pêjgeha kurd de bi navê pirtikê şîranî, kilor, kate û xwarin hene. Mixabin li ser bingeha wan binavkirina lêkolînekê nehatiye kirin, ji ber wê jî carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e.

Bi navê pirtikê sê xwarinên sereke 
 Pirtika Xerzanê
 Pirtik (şîranî)
 Pirtik (kilor)

Berkeliya pirtika Xerzanê 
 2 kevçî simaqa hebî
 2 kevçî merge (ava fringiyan, ava bacanê sor, ava tomatosê)
 500 gr siyale
 1 serî pîvaz
 3 kevçî riz (birinc)
 1 kevçî îsota sor a ne tûj e
 Îsota reş
 Xwê
 Rûnê ron
 Biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
Simaqa xwe têxin nava stekaneke (qedeh) ava şîregerm, nermijî bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, di nava rûn de heya zerayî pê ket biqijilînin. Mergeyê tevlî bikin, wî jî biqijilînin, baldar bin bila pîvaza we neşewite.

Siyaleya xwe (spenax) hûr bikin, tevlî pîvazan bikin. We spenax tevlî kir, agirê xwe nizm bikin, wê jî heya nermijî bû biqijilînin.

Biharbêhn, xwê û avê bikinê. Bila ava wê ne pirr zêde be, ne jî kêm. Kel pê ket, rizê tevlî bikin, agirê nizm de heya birinca we nermijî bû, bikelînin.

Ava simaqê tevlî xwarina xwe bikin, kelekê pê bînin, ji ser agir daynin. Beriya bînin ser destexaneyê, bi dilê xwe binikên xwarinê bixemilînin.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha kurd
Pirtik (şîranî)

Pirtik navê çend xwarinan e di pêjgeha kurd de. Kilora wê jî heye. Wekî şîranî li Amedê tê xwarin. Dîsa li Botan û herêma tolhildanê jî ji hin şîraniyan re pirtik dibêjin. Herçendî hinekê cuda bin, jî têkela wan nêzîkê hevûdu ne.

Berkeliya pirtika Amedê (Rihayê jî) 
 100 gr rûnê nivîşkî yê helandî
 150 gr fistiqê Dîlokê (Entab)
 Hevîr (têra xwarinê)
 Doşavî (şerbet)

Çêkirin 
Hevîrê xwe vekin, pelhevîrkan (şikeva) amade bikin û devê stekanekê (qedeh) gloverikan jê jêbikin. Hevîrê zêde yê ji ber wan gloverikan maye, bistrên wê hevîrê xwe li ser texteyekê risteyî bikin, ango wekî şirîtan bibirrin. Paşê wan jî wekî pîvazê hûr bikin.

Gloverikên xwe raxin, wan hûrikên we ji wê hevîrê zêde birrîbû li ser gloverokan parve bikin. Fistiqên Dîlokê jî bidin ser wan hûrikan.

Gloverokên xwe li tiyanê rêzbikin (sêniya frineyê, pijandinê). Rûnê nivîşkî yê helandî pêwerbikin, di germiya 170-170 pileyî de, heya rûyê wan sir bûn, bipijînin.

We ji firneyê deranî, doşaviya germ berdin ser û bînin ser dextexaneyê (sifre).

Xwarin
Şîranî
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Perdepîlaw

Perdeli pilav xwarineke tirkî ye, ku bi gelemperî ji birinc bi mirîşk, pîvaz û fistiqan pêk tê ku di tebeqeya tenik a hevîrê de hatiye pêçan û bi behîv ve hatiye pêçan. Pîlafê şeklê kekê dişibihe, paşê jî bi qertelan tê servîskirin.

Berkelî 
 1 mirîşkek (giştî)
 4 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)
 1,5 SA behîv (hebî)
 1 serî pîvaz
 Xwê (solin)
 Îsota reş
 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî
 3 SA ava mirîşkê

Bo hevîrê wê:
 Xwê
 4 KX rûnê nivîşkî
 3 KX ard (arvan)
 3 hêk
 1 fîncan av

Çêkirin 
Rizê di nava ava şiregerm de nermijî bikin. Mirîşkê bişon, xwê pêwerbikin, di nava 8 stekan avê de bixaşînin (bi qasî nîv katjimêrê).

Mirîşk keliya, bidarivînin, çermê wê derînin, hestiyên wê jê biqetînin û têxin badiyekê.   

Behîvan di verokekê de, di nava avê de bixaşînin, bi qasî 10 deqeyan û bila ava wê jî tiliyekê ser re be. Qalikên wan bipişirînin, wan jî têxin badiyekê, dê hûn paşê bi wan mirîşka xwe bixemilînin.

Hevîrê xwe bi 2 kevşî rûnê nivîşkî bistrên, helbet xwêyê jî jibîr nekin. Hêkan biçirpînin nava hevîr. Hevîrê we amade bû, bi qasî 15-20 deqeyan bidin sekinandin. 

Heger li malê heye quşxaneyeke sifirê bînin (bila fireh lê ne kûr be), rûnê nivîşkî li binê wê bidin. Quşxaneya xwe ya binrûnkirî bikin sarincokê, 15 deqe bihêlin, bila binê wê bicemide.

We quşxane deranî, behîvên xaşandî li binê wê rêzbikin. Hevîrê xwe gloverkî û sturî vebikin. Bila 10 cm ji quşxaneyê mezintir be, pelhevîrka we. Pelhevîrka xwe bi baldarî di quşxaneyê de bicih bikin.

Birinca we ya di nava avê de ye bidarivînin, bi avekê bişon û dîsa bidarivînin.

Pîvaza hûrkirî û behîvan bi rûnê nivîşkî da rûnbirêşk an verokeke din de biqelînin. Bila zerayî pê bikeve.

Rizê berdin navê û 10 deqeyan biqelînin. Goştê mirîşkê tevlî bikin û ava mirîşkê berdin ser. Binê agirê xwe nizm bikin, bikelînin.

Ava xwe kişand ji ser agir daynin, 15 deqe bidin sarkirin. Viya bînin berdin ser quşxaneya we şikeva lê raxistibû. Perên pelhêvîrka xwe yê zêde bi ser de qat bikin. Kevçiya dawî ya rûnê nivîşkî bihelînin, berdin ser û di firneyê de bi qasî 45 deqeyan bipijînin. 

Bînin, deverû bikin, bi kêrê jêbikin, li binikên xwarinê belav bikin. Heger bi saxî bînin ser destexaneyê (sifre) baştir e.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Dewliser

Dewliser navê xwarineke kurdî ye. Li hin deveran jê re kilora dewliserê jî dibêjin. Ji ber ku tê de şikeva jî heye wisa gotine. Helbet mirov dikare wekî kilorekê jî binav bike. Çima gotine dewliser nayê zanîn. Dew nakeve vê xwarinê. 

Dewliser cure girarek (pîlaw) e bigoşt e. Pîvaz, şikeva, fringî jî dikevê, amadekirina wê hinekê dem dixwaze.

Berkeliya dewliserê (bo şeş kesan) 
 150 gr tîkegoşta berxê
 3 stekan (qedeh) riz (birinc)
 3 kevçî rûnê nivîşkî
 3 stekan ava goşt
 100 gr kuvarka hûrkirî
 2 serî pîvaz
 2 fringî (bacanê sor, tomatos)
 1 fîncan şîr
 1 kevçî rûnê ron
 2 stekan ard (arvan)
 100 gr rûnê tîr (margarîn)
 2 hêk
 Ava lîmonekê
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Rûnbirêşka xwe bînin. berê pîvaza hûrkirî, paşê goşt, kuvark û firingiya hûrkirî berdinê. Di nava rûnê nivîşkî de wan biqijilînin û bihêlin bula sar be.

Riza xwe pakij bikin, bişon. di nava rûn de biqelînin û bi 3 stekan ava goşt bi qasî 10 deqeyan bikelînin. Ew têkela we amadekiribû tevlî bikin.

Hevîrê xwe bi hêk, ava lîmonê, xwê û margarînê bistrên. Bi destan ava wê zêdebikin (avê pêwerbikin, hevîrekê hinekê ron derînin). Nîvê hevîra xwe bi tîrikê vebikin, bikin tiyaneke (sêniya firneyê) ya binê wê rûnkirî.

Pîlawa xwe li ser pelhevîrka xwe raxin, perên wê bi ser de bigirin. Rûnê ron û şîr tevlîhev bikin, li rûyê hevîr bidin. Di firneyê de bi qasî 30 deqeyan bipijînin. Baldar bin bila hevîrê we neşewite.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kilor
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Xaltîka pîvaz

Xaltîka pîvaz cure kutilkeke Serhedî ye. Navê xwe ji dîwanê digire û bi henekî (qerfî) ye. Kutilkeke (dolmeh) pîvazê ye. Navê xwarinê ya dirêjî, kutilka pîvazê ya bigoşt e. Helbet ev kutîlk ne tenê li Serhedê tê xwarin, li tevayiya herêmên Kurdistanê tê zanîn. Li hin herêman kutilka/dolmeha seriyên pîvazê jî dibêjin.

Berkeliya xaltikê (bo şeş kesan) 
 6 serî pîvaz (bila mezin bin)
 Av (2-3 stekan)
 Riz (kulmekê, bi qasî 50-50 gr)
 Xwê (bi qasî nivê kevçiyê)
 Bexdenûs (3-4 ta)
 Hêliz (pîjinda, şiwît) 1-4 ta bi qasî 10 gr
 Goştê kişandî yê kêmbezî (250 gr)
 Îsota reş (hinekê bo pêwerkirinê, 1 gr)
 Margarîn, kevçiyekê
 1 hêk
 3 kevçî ava lîmonê

Çêkirin 
Herdu seriyên pîvazan jêbikin (ji binî û serê), qalikên wan derînin, bişon. Quşxaneya xwe bînin, 2 stekan (qedeh) av, 1 kevçî xwê bikinê û bikelînin. Pîvazan bavêjin nava ava kelî, bi qasî 15 deqeyan bixaşînin.

Bi baldarî zîlkên nava pîvazê (cûcik) bi tiliyan dehf bidin, derînin. Ango nava wan derînin. Riza xwe bişon, bidarivînin. Ji wê navên pîvazê hinekê bînin, hûrbikin. Bexdenûs û hêlizê jî hûrbikin.
 
Pîvaz, riz, bexdenûs, goştê kişandî, xwêya ji ber maye, îsota reş, çaryeke stekanê av û rûnê tevlîhev bikin. Bi vê têkelê pîvazan dabigirin, tije bikin. Dolmehên xwe di nava quşxaneyê de rêz bikin. Ava xaşandinê bikelînin û rokin ser dolmehan. Heya hebên birincê dirêj û nermijî bûn, nêzîkî saetekê bikelînin.

Hêkê di nava badiyekê de bi ava lîmonê biçirpînin. Dolmehên xwe ji nava avê bigirin, têkin binika servîsê. Ji ava xwarinê hinekê berdin nava hêk û ava lîmonê ya we amade kiribû, germijî bikin. Viya berdin ser kutilkan, ava xwarinê jî bi ser dolmehan de bikin, hêlizê pêwerbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Xwarin
Kutilk
Pêjgeha kurd
Emil von Behring

Emil Adolf von Behring (jdb. 15'ê adarê 1854 li Hansdorf, (Parêzgeha Rosenberg i. Westpr. an parêzgeha Rosenberg) a li rojavayê herêma Prûsyayê dikeve, wekî Emil Adolf Behring; (m. 31'ê adarê 1917 li Marburg) bakteriyologekî navdar ê alman bû. Yekemîn xelatwergirê Xelata Nobel a bijîşkiyê ye ku sala 1901'ê hate dayîn.

Xelat danê, lewra di dema xwe de gelek xebat li ser nexweşiyên têger (buwar, bisaw) ên zarokan, herwiha li ser dîfterîyê kiribû. Wekî "felatkerê zarokan" jî dihate binavkirin.

Jiyan 
Emil Adolf Behring (paşê Emil von Behring) kurê mamosteyekî dibistana seretayî bû. Bi alîkariya dewlet û dostekî malbatê perwerdeya xwe bicih tîne. 2'ê kewçêra 1874 xwe qeydê Akademiya keyaniyê ya bo bijîşkiya leşkeriyê (Kaiser-Wilhelm-Akademie für das militärärztliche Bildungswesen) a li Berlînê ye. 1878 li zanîngeha li Berlînê Universität Berlin angaştnameya şopandinên nû yên li ser neurotomia opticociliaris payeya doktoriyê werdigire û wekî doktorê yekîneyên leşkerî li parêzgeha Posen dest bi kar dike.

Sala 1890 bi tevî Shibasaburo Kitasato yê japonî, dest bi lêkolînên berfireh ên li ser dîfterî, berevaniya laş an sîstema parastînê, berevaniya sîstema parastinê ya bo tetanosê ûêd dike. Bi hev re li ser ajalan gelek ceribandinan dikin.

Dema şerê cîhanî yê I. destpê dike, terapiya eskeran dike, bi taybetî yên bi dîzanterî, tetanos, şewatên ji bombeyên gazî, kolerayê nexweş ketine. Di 63 saliya xwe de li Marburgê jiyana xwe jidest dide.

Taybetiya wî 
Carekê bi depresyoneke giran dikeve û li cem psîkologê navdar Sigmund Freud terapî dibîne.

Ji bo bîranîna navê wî 
 1954, bo 100. rojbûyînê, bo Paul Ehrlich und Emil von Behring heraus
 Klînîkek li ser navê wî, HELIOS Klinikum Emil von Behring, Berlin-Zehlendorf
 Leşgergeha Emil von Behring, Giebelstadt, parêzgeha Würzburg, 
 Dibistana amadeyî ya Emil von Behring, Spardorf, parêzgeha Erlangen-Höchstadt
 Emil-von-Behring-Gymnasium (dibistana amadeyî), Großhansdorf, parêzgeha Stormarn
 Emil-von-Behring Schule (dibistan) (tenduristî, xwedîbûn, civakî), Geislingen/Steige
 Emil-von-Behring-Schule (dibistan) li Marburg
 Li dora 11 Emil-von-Behring-Straßen (kolan) li bajarên alman

Galerî

Pêşangeh 
 2011: Leben und Wirken Emil von Behrings - Jiyan û giringiya wî, Landgrafenschloss Marburg

Girêdanên derve (almanî) 
 Gedenksendung im Zeitzeichen des WDR-5-Hörfunks
 Universität Marburg Kurzbiografie
 Emil-von-Behring-Bibliothek Arbeitsstelle für Geschichte der Medizin

Bakteriyolog
Bijîşkên alman
Xelata Nobel a bijîşkiyê
Alman
Jidayikbûn 1854
Mirin 1917
Mêr
Leyzok

Leyzok, pêlîstok ji tişta pê tê lîstin an ji bo lîstinê tê bikaranîn re dibêjin. Di zimanê zarokan de jê re "tîtik", "kaykay" dibêjin. 

Li Kurdistanê hin binavkirinên wê yên nêzîk jî hene: Lîstik, leyîstek, lîztok. Ev tev jî yek in, ji tevlîheviya devokan tê. Bêjenasên kurd li ser nexebitîne ka koka bêjeyê "lîs, lîz, leyz, leys" e.

Li Kurdistanê bi sedan leyzokên bi destan dihatin çêkirin hebûn. Herwiha Kurdistan kana lîstikên zarokan bû. Bi sedan lîstikên zarokan hebûn. Bi bandora neyînî ya polîtîkaya pişavtinê ya dewletên li Kurdistanê desteser in û bi pêşketina teknîkê niha lîstikên zarokan ketine xetereya tunebûnê. Zarokên kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê êdî bi zimanên biyanî diaxivin û lîstikên serdema nûjen dilîzin.

Kes nizane, kengî destpê kiriye, serpêhatiya mirovan bi leyzokan re. Bi hezaran salan berê jî leyzok hebûne, dihatine lîstin û bikaranîn.

Dîroknasên rojavayî dibêjin cara barê li Misira kevnare leyzok hatine hilberîn. Berê jî dihatibûye bikaranîn lê peyzokên berê wekî kevir, dar, tiştinên xwezayî bûne. Li Misirê hatine çêkirin û firotin.

Hin leyzokên zarokên kurd (heya salên 1990'î) 
 Gang
 Kakol (leyzok, bi heman navê çivîkek jî heye), qankol, kanqol
 Vîzîk, vîtok, zîzok, bildirik, teqol, tekol
 Kap, kap û nîr
 Goga kulavî (ji hiriyê)
 Dok, doq
 Terûş, tirrûş, terûj
 Mok, moq
 Gurle
 Kevirkan, kevkan, kevkanî, kefkanî
 Kupînoz
 Pitikên lawan (pistik, pistok), pitokên kuran
 Pitikên keçikan (dotik, dotok), pitokên qîzan / keynikan
 Trembêlok (gelek cure ku tev jî bi navên ji zimanê zarokan in hatine binavkirin. Bo mînak, badok, tatoz-firoz, ûnika bidolav, kamyona ji têlê, taksiya tê kişandin hwd)
 Bendê lîstikê
 Çember
 Kaşkaşk, taxok, tawûg, kaşe
 Çanaxkaş, çanax
 Fîq, fîrfîrk, tûtik
 Totkaneya qul, totika qul
 Bafirika bişirik, bafirika bêşirik
 Aşê avê
 Meşka rodikê
 Erebeya ga ya ji qalikê zebeşê

Girêdanên derve 
 Muzexaneya leyzokan a vîrtûal (almanî)
 Carl, EMO, Mesju, Zitzmann
 Agahdariyên berfireh li ser fîrmayên hilberîna leyzokê dikin  (almanî)

Pêlîstok
Duçerxe

Duçerxe, piskilêt, bisiklêt, bisîklet, payskil an jî paysgil yek ji alavên bêmotor ên veguhastin, werzişê ye ku wekî navê wê li ser e ji du çerxan (pêçke, taye, totik, dolav) pêk tê. Navê vê alavê yê giştî çerxe ye, ango çerxeyên siwarbûnê.

Wate û cudatî 
 Çerxe, bo duçerxe, çerxên klasîk ên firxûnan, çerxên lîstika qumarê, çerxên ku nava wan ne bi giştî tije, ne tevayî girtîne.
 Tot(ik), ji bo yên kadî, kadokî, kûrewî, yên wekî guleyê. Bo mînak totikên kursîpalek, paldankan. Heger çerxeyên wiha hebin (hene jî) mirov divê ji wan re bêje tot, dutot(ik), sêtot(ik).
 Pêçke, yên wekî otomobîlan in. Beriya ku lastîk hebe, dora wan ji bo neterişe bi hesin dihate pêçandin. Niha ji ber ku êdî ji lastîkê ûêd ne, divê ji bo yên otomobîlan pêçke bê bikaranîn.
 Dolav, ji bo yên di mal de tên bikaranîn e. Bo mînak dolava bîrê, ku weris lê pêçandiye û mirov dema wê bigerîna avê dikişîne jor. An jî ên di darbendan de tên bikaranîn. 

Di hin devokan de dudolav, baskîl, bîsîklet, dutotik, dupêçke, biskilêt ûêd jî tên bikaranîn, lê bêjeya herî lê tê çerxe ye. Mixabin ji ber ku tevahiya wan nêzîkê hev in, an jî ji bo heman armancê tên bikaranîn, carnan tevlîhevî derdikevin.

Çerxe herwiha di werzişê de tê bikaranîn. Çerxeyên pêşbaziyê, yên çiyageriyê, motorçerxe hwd gelek cureyên wê di werzişê de bikar tên.

Yekem car sala 1791'ê tê çêkirin ku badoka wê nebû. Sala 1818'yê yekemîn çerxeya bi badok tê çêkirin ji aliyê Karl Drais ve.

Hin cureyên sereke yên bisîkletê 
 Ferçerxe, yekçerxe
 Duçerxe
 Sêçerxe
 Çarçerxe
 Motorçerxe, motorbîsîklet
 Çerxeya çiyageriyê
 Çerxeya pêşbaziyê
 Çerxeya gerînê (bo zarokan, duçerxe ne û pêlikên-pedalên wê nînin)

Çavkanî 

Çerxe
Duçerxe
Alava veguhastinê
Nemabûyî

Nemabûna cureyekî, di biyolojî û ekolojiyê de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma biyosfer biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira EX ku navneteweyî ye, ji peyva extinct tê.

Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: dînezor). Lê di lîsteya Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene (Dodo, Gurê Tazmanyayê, Rûviyê Falklandê hwd.).

Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê kûsiyên Girava Pîntayê maye. Lewma ev kîso nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; Yûnisên Çînê yên Robaran) Di rewşa wisa de ew cure weke bi bilindtirîn xetereya nemabûnê têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, takahe weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li Nû Zelendayê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi dabeşandina Lazarus tê lîstekirin.

Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku dînezor ji sedema meteorekî nema bûne. Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: Mamut).
Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in. Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ji sala 1500î heta 2002yan 759 cure nema bûne.

Herwiha binêre 
 Lîsteya guhandarên nemabûyî
 Lîsteya Sor a IUCN

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Çerxe

Çerxe alava çemberî ya veguhastinê pêk tîne û di amûrên veguhastinê de tên bikaranîn e. Çerxe navê giştî ye, lê di zimanê kurdî de ji bo formên wê, binavkirinên cuda tên bikaranîn. Çerxeyên nûjen gorî armanca bikaranînê gelek formazad in.

Çerxe, ji wan çerxeyên ku nava wan bi giştî ne dagirtî ne, çembera dorê li şivikan birêkûpêk hatine danîn re dibêjin. Pirr berê ev form belav bûye, di kişandina topan, erebeyên hespan, erebeyên postageriyê ûêd de hatiye bikaranîn, ev navandin bûye navê giştî.

Cureyên çerxeyê, gorî forma xwe 
Li Bakurê Kurdistanê di bikaranîna navê çerxeyê de tevlîhevî hene, lewra her devokak gorî forma çerxeyê ya bikartînin, wê binavdikin, navandina xwe ji bo tevayê forman dibêjin. Formên sereke ev in:
  Çerxe, bo mînak duçerxe, yên firxûnan, ên topan ûêd
  Pêçke, berê di erebeyên gayan de dihate bikaranîn, herwiha çerxeyên trembêlan, frokeyan, erebokê destan ên nûjen hwd
  Tot(ik), di forma kûrewî de, wekî guleyê ne, paldankên malê, erebokên gerînê yên pitikan ûêd, forma bîlyeyê
  Dolav, çerxeyên herî prîmîtîv, ên di malê de bo veguhastina bar û daran tên bikaranîn, forma loxê de ûêd

Serpêhatiya çerxeyê 
Welatê çerxeyê Mezopotamya ye ku parek axa Kurdistanê jî dikevê. Ji vir nêzîkî 5 hezar sal berê dihatiye bikaranîn. Bi texmînî mirovan berê ji daran, ji kotanan ava kirine.

!
Pêçkeyên tirimbêlê

Pêçkeyên otomobîlan an pêçkeyên tirimbêlan ji çerxeyên otomobîlan re tê gotin. Çerxeyên nûjen bi jant in. Pêçke ji çerxeyên nava wan bi giştî dagirtîne û dora wan bi metal, lastîk an formeke elementên din pêçandî re tê gotin. Erebeyên gayan ên çerxeyên wan ên darî bi hesinan hatine dorzexmkirin jî pêçke ne. 

Lê ji ber ku êdî kêm tên bikaranîn, bêjeya pêçke ji bo yên otomobîl, firoke, erebokên destan ûêd tevan tê bikaranîn.

Formên din ên çerxeyan 
 Pêçke
 Çerxe
 Tot(ik)
 Dolav

Pêçkeyên otomobîlan ji skeleta metalî, lastîk, jant, nepoxa nepixandî (pifkirî), sîbopa nepoxê, borxiyên wê pêk tên. Ev form standard e, pêçkeyên firokeyan jî di heman formê de ne. Helbet gorî giranî, leziya otomobîl û firokeyan tên guhertin.

Kurteserpêhatiya lastîkan, pêçkeyên otomobîlan 
Cara berê lastîkên ku nava wan ji kaûçukê tijekirî bûn, sala 1895'ê derdikeve firotinê. Ev lastîk nediteqîn, ajotina bilez gemgaz dikirin. 

Sala 1903'an pêçkeyên di forma çerxeyên duçerxeyan de derketin. Sala 1906'an pêçkeyên nepoxkirî derketin ku bingeha lastîkên îro jî dihate avêtin. Her çû lastîk bipêşketin.

Çerxe
Sêçerxe

Sêçerxe, yek ji cureyên çerxeyê veguhastinê ye. Ji duçerxeyê cudatiya wê ji hejmara çerxeyên wê tê, ango sê çerxeyên wê hene.

Sêçerxeya zarokan 

Di sêçerxeyên zarokan de pirranî çerxeyek li pêş e û pêlik (pêlgeh) jî li ser wê ne. Bi vê awayê ajotin hinekê bo zarokan tê hêsankirin, lewra zarok ji bo ku pêlikan bigerînin, mecbûr in xwe bidin pêş,  hinekê giraniya paşiyê hindik bikin. 

Sêçerxeyên mezinan jî gelek in, pirranî bi zincîrê ne, bi pêlêkirina pêlikan ve, bi girêdana zincîrê, çerxeyên paşîn jî yên wekî duçerxeyên, tên gerandin û kontrolkirin.

Gelek cureyên sêçerxeyan ên bimotor jî hene.

Gotarên têkildar 
Duçerxe
Motorçerxe

Girêdanên derve 
 Agahî li ser sêçerxeyan (almanî)

Çerxe
Motorçerxe

Motorçerxe, motorsîklet ji çerxeyên bimotor re dibêjin. Pirranî di forma duçerxeyan de, bi du çerxeyan bin jî, gelek formên wê hene. Motorsîkletên di forma sêçerxe, çarçerxeyê de jî tên bikaranîn. Alaveke veguhastin û werzîşê ye.

 Motorçerxeyên Polonyayê
 Lech – 500 cm³, ji fîrmaya Opalenicy di nava salên 1929-1932.
 Sokół – 125, 200, 500, 600, 1000
 WFM – M06, M06R, M06-S34, M16 TARPAN, M08 OSA, M50 OSA, M52 OSA, M55 OSA, M57 OSA
 SHL – M01, RJ1, M02 PZS, M02, M03, M04, WJ1, RJ2, WJ2, M05, M06U, M06T, M11, M11S, M11LUX, M11LUX2, 175B, M11W, M11W LUX, M17 GAZELA, 175R
 WSK – M06, M06 C-56, 125, M06R, M06Z, M06L, SARENKA, M19 KOS I, M06 64, MR 16 S01, MR 16 W1, MR 15 S, M06C, M06 S-01Z, M06 KOS II, M06B, M06B W1, M06B1, M06A W1, 125 W1, MR 16 W1, W1A, M06B3, M21 W1, M06B3 SPORT, M06B3 BĄK, M06B3 LELEK, M06B3 GIL, BARRON 125, M06B3 KRASKA, M06 Z 150, MR16C/F01, M21 W2, M21 W2EX, M21 W2 KOBUZ, MR16 T175, M21 W2 DUDEK, M21 W2 S2, M21 W2 PERKOZ, M06B3 KOS, M30 ORLIK, M30 SOKÓŁ, MR16T
 Junak – M07, M07R, M07C, M10, M13, B20, B21

 Markayên navdar
 Aprilia
 Benelli
 Bimota
 Boss Hoss
 BMW
 Buell
 Bultaco
 Cagiva
 Derbi
 Dodge
 Ducati
 Gas Gas
 Gilera
 Harley-Davidson
 Honda
 Husaberg
 Husqvarna
 Indian
 Jawa
 Kawasaki
 KTM
 Laverda
 Malaguti
 MBK
 Moto Guzzi
 Moto Morini
 Moto TM
 MTT
 Münch
 MV Agusta
 MZ
 Norton
 Pannonia
 Praga
 Peugeot
 Sachs
 Suzuki
 Triumph
 Yamaha
 Simson

Cureyên sereke 
 Skûter (Scooter)
 Motorsîkleta Off-Road
 Sîklomotor, motorçerxeyên biçûk, mobîlet
 Motorçerxeyên geştê
  Motorçerxeya Chopper
 Motorçerxeyên werzîşê
 Motorçerxeya Enduro
 Hîpermotard (Hypermotard)

Girêdan

Motorçerxe
Cureyên li sirûştê nemabûyî

Cureyên li sirûştê nemabûyî (EW), navê ji cure û bincureyên ku tenê li cihên parastî jiyan dikin re tê bikaranîn.(Mînak, li bexçeyên ajalan)
Cureyên ku li xwezayê nema ne û tenê li cihên parastî hene gelek hindik in. Hinek mînakên cureyên li xwezayê nemabûne li jêr in.
 Mambiza Peder Dawid (Elaphurus davidianus) (ji 2008'an ve)
 Mitu mitu (ji 1988'an ve)
 Şêrê Atlasê (Panthera leo leo) (ji 1922'an ve)
 Kûsiya qalik reşûnerm (Aspideretes nigricans) (ji 2002'an ve)
 Gallirallus owstoni (ji 1980'an ve)
 Qirika Hawaiiyê (Corvus hawaiiensis) (ji 2002'an ve)
 Scimitar Oryx (ji 2000'an ve)
 Kûsiya Dêw a Seyşelê (ji 1840'an ve)
 Kevoka Socorro (Zenaida graysoni) (ji 1972'an ve)
 Beqa Wyomingê (Bufo baxteri an jî Anaxyrus baxteri) (ji 1991'an ve)
 Encephalartos brevifoliolatus (ji 2006'an ve) 
 Pilingê Başûrê Çînê (Panthera tigris amoyensis)

Cureyên li siruştê nema ne û li cihên parastî tên xwedî kirin an jî mezinkirin bi awayekî dibe ku werin zêdekirin û li xwezayê werin vegerandin. Lê ev pir zor e û gelek dem ji vê re hewce ye. Herwiha divê ji bo ajalan cot hebin ku zêdebûna wan pêk were.

Çavkanî

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Nemabûyî
Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê

Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê (CR), weke ji nav jî tê famkirin li gorî Lîsteya Sor a IUCN'yê ev lîstekirin ji bo cureyên hov ên di bin rîska herî bilind de hatiye çêkirin. Bilindtirîn xetereya nemabûnê tê wê wateyê ku ew hejmara ji %80 yê sê nifşên wî cureyî kêm dibin an jî wê kêm bibin.

Mînakên ajalan:

Masiyê şkeftan ê Alabamayê (Speoplatyrhinus poulsoni)
Qurnewêlka Anderson (Ambystoma andersoni)
Parsê Amurê (Panthera pardus orientalis)
Araripe Manakin  (Antilophia bokermanni) (di navbera 250 û 500'î de mane)
Çîtaya Asyayê (ji 100'î kêmtir in)
Aksolotl (Ambystoma mexicanum)
Tûtiyê qirikşîn (Ara glaucogularis)
Sîsarkê Kalîforniyayê
Gorîla Robara Krosê (Gorilla gorilla diehli) (nêzîkê 280 hebî mane)
Marmasiyê Ewropayê (Anguilla anguilla)
Kafyarê Ewropayê (Huso huso) (ji 1982'yan ve li Ewropa tên parastin)
Kûsiya nikulbaz (Eretmochelys imbricata)
Kakapo
Gorîlê çiyayan (Gorilla beringei beringei) (790 heb mane)
Eyloyê Filîpînê (Pithecophaga jefferyi) (di navbera 180 û 500î de mane)
Hespê Przewalskiyê (Equus ferus przewalskii)
Tûtiya Porto Rîkoyê (Amazona vittata)
Gurê sor (Canis rufus)

Mînakên riwekan:
Koknara Beyşanê (Abies beshanzuensis)
Abutilon menziesii
Aloe pillansii
Auerodendron pauciflorum
Kevota Vahlê (Buxus vahlii)
Callicarpa ampla
Cordia rupicola
Echinocactus grusonii
Nanû (Gardenia brighamii)
Wurza Bermudayê (Juniperus bermudiana)
Hibiscus fragilis
Qerqefa pel mertal (Nepenthes clipeata)
Senecio lamarckianus

Çavkanî

Herwiha binêre 
 Lîsteya Sor a IUCN

 
Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Sarinc (alav)

Sarinc, sarincok, sarker, dolaba qeşayê alaveke elektronîk e, bi pergala bikaranîna gazên herikbar dixebite û bo parastina xurdemeniyan kêrbar e. Xurdemeniyan bi sarkirinê, qerimandinê diparêze. Lewra di sermayê, di nava qeşayê de, xurdemenî zû xirab nabin. Di malê û kargehê de gelek tê bikaranîn.

Dîroka sarincê 
Cara berê, ji bo pêdiviya malê sala 1913'yê li Chicagoyê hatiye çêkirin. Markaya wê Domelre bû û bi elektrîkê dihate xebitandin. Derî û skeleta wê ji darê bû. Motora wê li jorê bû û bi qasî nivê sarincê mezin bû.

Beriya sarincê jî mirovan bi riya sarkirinê, qerimandinê xurdemeniyên xwe diparastin, qet nebe temenê bikarana wan dirêj dikirin. Beriya 3 hezar salan jî mirovan bi vê rêbazê dizanibûne. Lê bi derketina sarincan ve, di warê qerimandinê de şoreşeke mezin rû da.

Sala 1806'ê ango pirr berê ji bo kargehan Frederic Tudor sarkerek çêkiribû. Ev ji bikaranîna cemedên heyî pêk dihat. Wî ji cemseran  bi keştiyê cemed dianî, heya biheliyan ji wan sûd werdigirt. Wî bazirganiya qeşayê jî dikir, tenê sala 1850'yê 150 hezar ton cemed firotibû. 

Derbareyê sarkirina mekanîk de mirovhiyê hin tişt dizanîn, Sala 1790'ê du brîtaniyan patenta sarkirina mekanîk jî girtibûn, Thomas Harris û John Long. Paşê gelekan serê xwe bi teknîkên sarkirinê re êşandin û John Gorrie (1803-1855) bo bazirganiyê alavekê ku cemedê çêdike ava dike (1844-Apalachicola, Florîda, DYA).

Di hilberîn, bazirganî û bipêşxistina sarincê de alman pêşengiyê dikin. Gelek cureyên wê yên bi teknîkên cuda tên xebitandin, li Almanya tên çêkirin.

Komên sarincan (gorî teknîkê) 
 Kompressorsarinc, sarincên bi teknîka kompressorê dixebitin
 Sarincên tuvanker, bi teknîka tuvandinê, mijandinê dixebitin (bi av, amonyakê)
 Termoelektrîksarinc, sarincên bi termoelektrîkê dixebitin

Gotarên têkildar 
 Zorsarinc, kûrsarinc, sarincên zêde diqerimînin

Girêdanên derve 
 Funktionsweise eines Kompressorkühlschranks - Agahdarî li ser kompressorsarincan  (LEIFI) (almanî)

Alav
Firaxşok

Firaxşok alaveke pêjgehê ye bo pakijkirina, şûştina firaxan tê bikaranîn. Di kargehan de herwiha bi heman armancê tê bikaranîn.

Bi pêşketina teknîkê ve niha li seranser cîhanê gelek tên bikaranîn. Him pakij dişo, him ji bo şûştina firaxan kêm demê divê. Mirov ji av û enerjiyê jî paşrojî dike. Mixabin herçendî li Kurdistanê gelek bendavên elektrîkê hebin û Kurdistan kana hilberîna enerjiyê ye jî, pirraniya kurdan ji firaxşokê mehrûm in.

Bi navê Josephine Cochrane xanimeke Amerîkayê sala 1893 patenta wê digire û ew dibe derhênera firaxşokê. Yekemîn firaxşoka Ewropayê ya elektrîkî, ji aliyê fîrmaya bi navê Miele ve, sala 1929'ê tê hilberîn.

Girêdanên derve 

Bi almanî gelek agahî li ser bikaranîn, cure û taybetiyên wê
Bericht bei Stiftung Warentest, mit PDF zum Download (almanî)
 Checkliste für Ihre Kaufentscheidung: Geschirrspüler  (PDF), Fachgemeinschaft für effiziente Energieanwendung (almanî)

Alav
Cilşok

Cilşok, ji makîneya cilan (ango kincên qirêj bûne) dişo re tê gotin. Herwiha makîneya cilan, kincşo, makîneya potan jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin, lewra ji ber ku saziyeke fermî yê zimanê kurdî kontrol dike nîne, di bikaranîna teknîkên nûjen de carnan tevlîhevî derdikevin.

Cil, kinc, pot, cilşok 
Cil, kincên ku qirêj bûne re dibêjin. Herwiha di wateya merş û tejan de ye (kîlîm) lewra berê kinc jî bi destan dihatin ristin, ew jî li ser kergên cilçêkirinê dihatin ristin. Xasma xwakirinên çorsane û stûr bûn (wekî sako, şapik), zû qilêr dibûn. Ji ber wê, ji kincên divê bên şûştin re, cil dibêjin.

Berg û kinc, ên wekî fanêle (fanorî), mîntan in. Ji yê di binî de tên xwakirin re, saye (wekî derpê, kirasqol ûêd) tên gotin. Çek, xwakirinên şervanan e, bo mînak palasqe ûêd. 

Poşîde, wekî kum, kolos, şalgerdan ûêd ên di ser de tên xwakirinin, ango dipoşin. 

Came, ji kincên zêde balkêş in re tê gotin. Bo mînak kincên manken di pêşangehên modayê de xwadikin.

Pot, di wateya yên çorsane (bo mînak, kulav), biyanî (dema kincên xelkên biyanî bên xwakirin) û kostûm in. 

Lê ji ber ku êdî xelk pirranî bi xwe cilên xwe dişon û cil jî bi makîneyan tên şûştin, kurdan di wateya "cihê cilşûştinê" de, ji makîneya cilan dişo re jî cilşok gotine. Ango cilşok di du wateyan de ye, cilşok (kargeh), û cilşok (alav).

Serpêhatiya cilşokê 
Derander, kaşîfê cilşokê Alva John Fisher e ku sala 1908'ê ev alav îcad kiriye. Makîneya wî ziwa nedikir, motorê kutekek lajwerdî (metalî) di nava avê de digerand û bi wê cil dihatin kutan.

Sala 1924'ê de yekemîn makîneya ku him dişo, him jî ziwa dike hate çêkirin. Niha gelek cureyên wê hene.

Çavkanî 

Alav