nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xalîçe

Xalîçe, mafir, mehfûr, xalî berhemeke tevnkeriyê (cûmkerî) ye. Li dezgehên taybet ên xalîkeriyê (mehfûrkerî) tên çêkirin. Girêbendikên hûrik gorî nexş û nîgarên xwestî, li bendên tevnê tên girêdan. Bi giştî dema girê bidawî dibin, xalî jî bidawî dibe. Karekê gelek dijwar e.

Tevnên cilan li Kurdistanê berwarî, yên xaliyan jî emûdî (qinc) ne. Tevnên cilan kêmber ên xaliyan pirranî çargoşeyî û biber in. Xaliyên nûjena di fabrîkan de tên çêkirin û ne tenê ji girêbendikan e. 

Mafir ne tenê wekî cîrax an binraxekê tê bikaranîn, mafirên dîwaran jî hene. Li cîhanê xaliyên faris, îtalî, kurd û hayan (ermenî) deng vedane. Xalî bi giranî li Bakurê Kurdistanê, li parêzgehên Meledî, Gurgum, Xarpêt, Wan, Riha, Dîlok û Colemêrgê tê çêkirin. Xaliyên herî mezin û nîgarxweş li Melediyê tên çêkirin.

Dîroka mafirê (xalî) 
Sala 1949'ê xaliyek hat vedîtin ku 500 salan b.z. hatiye çêkirin. Ev xalî niha li Rûsya, bajarê St. Petersburgê di muzeyê de tê xwedîkirin.

Mehfûrkerî
Tekstîl
Buda, Budapeşt

Buda (almanî: Ofen, çekî: Budín, latînî: Aquincum) navê beşa rojava yê paytexta Mecaristan, Budapeştê ye ku li kêleka çemê Dunayê ye. Tê gotin ku navê bajar ji navê serdarê hûnan, Bleda, tê ku ev nav jî bi mecarî Buda ye.

Di dema sedsala 15an de bi giştî niştecihên alman li wir dijîn û mecar li bajarê Peştê bêhtir bûn. Keleha Budayê ji aliyê dîroka xwe ve bi nav û deng e.

Bajarên cêwî 
 Capestrano,

Çavkanî 

Bajar
Budapeşt
Daddy Yankee

Daddy Yankee, yan bi navê wî yê rastî Ramón Luis Ayala Rodríguez, reggaetonbêjekî portorîkoyî ye. Ew di 3'ê sibata 1976'an li Porto Rîkoyê jidayik bûye.

Daddy Yankee li Porto Rîkoyê navdar e û xelata Latin Grammy wergirtiye .

Albûmên Daddy Yankee 
1995: No Mercy.
1998: El Cartel.
2001: El Cartel 2.
2002: El Cangri.com.
2003: Los Homerun-es.
2004: Barrio Fino.
2005: Ahora le Toca al Cangri! Live.
2005: Barrio Fino En Directo.
2006: Salsaton "Salsa Con Reggaetón" (Salsatón: Salsa con reggaetón). 
2007: El Cartel: The Big Boss.
2008: Talento de Barrio.
2010: Mundial.
2012: Prestige.
2013: King Daddy Edition.
2015: King Daddy 2.
2019: Con Calma & Mis Grandes Exitos.
2020: 2K20. 
2020: El Disco Duro.
2022: Legendaddy.

Çavkanî 

Stranbêj
Kesê portorîkoyî
Jidayikbûn 1977
Hêkî

Hêkî, mûnişte yek ji karên destan (destkarî) yên herî kevn e. Mûniştin an ristina cilûbergan li Kurdistanê jîndar û navdar e. Mûniştina gore, destane (destgork, lepik), fanêle, stûpê, şalgerdan ûêd roj bi roj kêmtir be jî, hêj heye.

Dîroka mûnişteyan (hêkî) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Berê mirovan ji çermên ajalan, riwekan, cilûbergên xwe çêdikirin. Bi pêşketina kedîkirina ajalan û xwedîgikirina wan ve, destpê kirine ji mû, hiriyên wan bendan birêsin û ji wan jî kincan çêbikin.

Dîroka mûniştinê 
Zanist rêça mûniştinê heya Asya nêzîk, angi rojavayê Asyayê dişopînin. Gorî zanîna îro mûniştin, ji cihê ku Kurdistan jî lê ye, derketiye. Di dest de hin bermahiyên hêkiyan ên ji sedsala 2. heya 3. ku li herêmên Firatê hatibûn vedîtin hene. Dîsa hin bermahiyên ji Misirê hene ku di sedsala 4-6. de hatine çêkirin.

Herwiha li Ewropayê jî ji goristanan nimûneyên mûnişteyan hatine derxistin ku dîroka wan jî digihê sedsala sêyemîn. Tê texmînkirin, mûnişteyên berê bi du şîşan dihatine çêkirin.

Teknîka mûniştinê pêketiye 
Berê hin alav û tevnên mekanîk hatin pêşxistin. Ev alav di mal û kargehan de dihatin bikaranîn. Sala 1856'ê Mathew Townsend ê britanî derziya yek zimanî ku îro hêj jî di makîneyên destan ên dirûtinê de tê bikaranîn, çêkir. Sala 1881'ê jî derziya duzimanî hat çêkirin. Bi vedîtina elektrîkê ve makîneyên dirûtin, nexşandin û mûniştinê jî derketin û îro êdî pirranî fabrîkan de ev karana tên kirin,

Çavkanî

Girêdanên derve 

Destkarî
Mûnişte
Tekstîl
Nimûş

Nimûş, nexş yek ji karên destan (destkarî) e ku wekî nîgar û kergê bi hin awayan tê kirin. Pirranî li ser bestiran (qumaş) ev xebat dibe. 

Nimûşê de estetîk, sîmetrî û geometrî tê bingeh girtin. Ev hersê baldarî nebin, berhemên derkevin holê nikarin wekî karê  nimûşkirinê, nimûşê bên dîtin. Alavên sereke yên nimûşkirinê derzî, ta, bestir (bo mînak etamîn) in. 

Tarik (gergef, neqşe) tên rastkirin, bestir li ser wê tên raxistin û bin bendên rengane, li ser wan kerg tên nexşandin. Nimûşeke tîpîk ev e. Ji xeynî bestiran çerm an materyaleke din jî dikare bê bikaranîn.
 
Li Kurdistanê keçên azeb ji bo cihêzên xwe bidawî bikin, beriya dîlanê carnan bi şev û roj dixebitin. Pêjgîrên destan, serê balgehan (balîf), rûyê lihêfan, dorên temezî û laçikan, rûyê maseyan, dorikên nivînan hwd. bi dehan parçeyan cihêzên xwe amade dikin. Bi pêşketina teknîkê ve niha destkarî bi giştî li ber windabûnê ye.

Di salên 1970 û 1970'yî de makîneyên nimûşê jî derketin û ketin malan. Çînî, hindistanî, fîrîgyayî, romayî, kurd, grekî, suryanî û egîptiyan (misir) bi giştî cîhana nimûşkirinê (nexşandinê) berfireh kirine. Di serdema navîn de key û mîran cilûbergên xwe ji zêrê nexşandine.

Destkarî
Nimûş
Tekstîl
Hirî

Hirî pirça (pûrta) çermê hin ajalan re dibêjin. Kurd ji ya mihê re hirî, ya bizinê re mû dibêjin. Hirî di cûmkerîyê de tê bikaranîn. Kurd bi giranî ji guşên mihê bidestdixin.

Hiriya bi hevringê (cew) tê birrîn ji ya tê rûçikandin baştir e. Hevringên nûjen bi motorê yan elektrîkê dixebitin. Ji hiriyê cilûberg, bestirên tekstîlên dekorasyonê hwd tên hilberîn.

Gilokên hiriya li ser pişta mihê zirav, ên ranan (hêt) hinekê stûr in. Hiriya merînosê (bi latînî ovis aries hispanica) ziravtirîn hirî ye. Hiriya herî bêqîmet a dewaran û ya ji ajalên mirarbûyî hatiye rûçikandin e. 

Li Kurdistanê berê zarokan ginciyên mihan dişûştin didan etaran (çerçî), pê leyzok dikirrîn. Ji ber qedexeya zozanan, li Bakurê Kurdistanê pişta ajalvaniyê hate şikandin. Niha bazirganiya hiriyê gelek kêm bûye.

Tekstîl
Derzî

Derzî di gelek wateyan de tê bikaranîn lê pirranî ji bo amraza dirûtinê dibêjin derzî.

Ferhengoka derziyê 
 Derziya dirûtinê, bi destan an di makîneyan de
 Derzîk, derziya di serê nîkê de
 Derzîdank, cihê derzî tê de ye
 Derziya patromeyê, perpûnkirin, derzîkirin dijî nexweşiyan
 Derziya dermanê (enjektor, şiringe
 Derzîker, kesê derziyan dike
 Derzîdar, riwek an heybera bi derzî
 Derzîkirin, enjeksiyon
 Derzîlo, derziya serî bi gogik, derziya kaxezan
 Derzîlog, nikulê leglegê û navê malbateke kulîlkan
 Derzîlok, sardûnya (geranium), tolgîn  
 Derzîlokirin, bi derziya sergogik nimûneya xwînê girtin
 Derzînik, gezgezik, gezgezok
 Derzîşivan, kulîlkek (geranium robertianum)
 Derziya lihêfan, pê lihêfan didirûn
 Derziya gir, ne şûjin e, ji wê biçûktir e
 Derzîxane, dirûngeh, kargehên derzîvanan 
 Derzîvan, derzî, kesên dirûnê dikin

Hin ji cureyên derziyan 
 Derziya dirûtinê ya belavbûyî
 Derziya gir
 Şûjin
 Derzîlok
 Derziya lihêfan
 Derziya makîneyên destan
 Derziya moriyan
 Fîlket
 Derziya kravatê
 Derziya dermanê
 Derziya patromeyê
 Derziya deqandinê
 Deziya gramafonê
 Derziyên makîneyên farbrîkan

Tekstîl
Bişkoj

Bişkoj ji bo qefaltin û qulpokgirtina cilûbergan an tekstîlên din ên kêrbar, tê bikaranîn. Wekî xemilandinê jî di modayê de tê bikaranîn. Berê ji hestî, lajwerdê dihatin çêkirin lê îro ji gelek materyalan in.

Bêjeya bişkoj navê giştî ye.

Hin ji cureyên bişkojê 
 Bişkoj an bişkoja qulqulkî, a navdar e
 Bişkovk, ji bo yên hacetan, bo mînak ên elektrîkê
 Qupçe, bişkojên kinc û lihêfan ûêd
 Gûzik, bişkojên bo qefaltina pardesûyan, wekî darikekê ne, ne glover in, di xelekan re tên derbaskirin (bi almanî Knebel)
 Bişkojên pêlêkirinê, çîkute, bi tirkî çitpit
 Devzendik
 Bişkojên kuvarkî, bi qulpik in, dişibin kuvarkê

Dîroka bişkojê 
Dîroka bişkojê bi qasî 6 hezar salan kevn e. Beriya wê mirovan ji bo qefaltinê riwek, hestiyên ajalan bikardianîn. Di demên antîk de hat vedîtin û îro gelek cureyên wê hene.

Bişkoj
Tekstîl
Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Norwêcê

Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Norwêcê (bi norwêcî: Kurdisk studentforening i Norge; KSFN) di sala 2004ê de hate damezrandin. Komele temsîla xwendevanên kurd, ji her çar beşên Kurdistanê, bi hemî rengên xwe dike. 

Fikra damezrandina komeleya xwendewanên Kurd demekî dirêj li nav xwendevanên kurd li Zanîngeha Osloyê hebû, lê belê heta meha sibatê a sala 2004an ti kesekî gavekî neavêtibû. Bi serkêşîya çend xwendevanên kurd ên li UIOyê (Zanîngeha Osloyê) civînekî hevbeş ji bo xwendevanên Zanîngehê Osloyê û dibistanên bilind ên li Osloyê hate lidarxistin, û komele jî herwiha li Osloyê hate damezrandin.

KSFN piştgirîya çi partîyen sîyasî û oldarî nake, xwe bêalî dibîne. Endamtiya Komeleyê, ji bo hemû xwendevanên kurd ku li zanîngehan û dibistanên bilind dixwînin vekirî ye.

Armancên Komeleyê 
 Komeleya xwendevanên kurd dixwaze motîvasyona xwendinê zanîngehê li nav xortên kurd zêde bike.
 Armanca Komeleyê ev e ku hem ji bo xwendevanên zanîngehê û hem jî ji bo xwendevanên dibistanan saziyekî sosyal bibe.
 Armanca Komeleyê ev e ku KSFN li ser hemû komeleyên xwendevanên kurd li Norwêcê bikin komeleya navçeyî.

 

Komeleyên Xwendekarên Kurd
Gore

Gore beşeke cîlûbergan (kinc, pot, çek, came, cil) e ku li lingan û çîpan (çîm, qor, şeq) tên xwakirin, bo porkirina wan e. 

Ji bestirê (qumaş) ye ku di fabrîkên tekstîlê de tên hilberîn. Berê mirovan direfandin, diristin, heger biqetiyan yan qul biban, bi pîneyan vediçinîn. Niha bi dehan cureyên goreyan hene. Di zimanê farisî de gorab dibêjin ku ev bêje derbasê romî (tirkî) û hin zimanên balkanî jî bûye.

Li Kurdistanê bi dehan cureyên goreyan dihatin refandin, ristin, çêkirin. Goreyên bi kurdan ên bi destan hatine refandin. di cîhanê de navdar in. Li Bakurê Kurdistanê bi taybetî li herêmên Xerzan, Tolhildan, Dêrsim û Botanê goreyên bêhempa dihatin refandin. Niha ev destkarî kêm bûye, lewra goreyên fabrîkan him bo cure armancan e, him jî çêkirina goreyan dem û kedê dixwaze.

Dîroka goreyê 
Dîroknasên ewropayî derketina goreyan heya romayiyan dişopînin û di zimanên wan de bêjeya goranî herwija ji soccus a latînî tê. Soccus di wateya pêlavan de jî dihatibûye bikaranîn. Pirr berê jî mirovan gore çêdikiribûne.

Heya serdema 16. li Ewropayê gore pirranî yan di dirûvê pêlavan de bûne yan jî bi devlingên pantolan ve girêdayî bûne.

Hin ji cureyên goreyan 
 Patîk Dirûvê solan de bo mezinan
 Papîk Dirûvê pêlavan de bo pitikan
 Goreya şervanan Heya jinûyê dirêj, teng û devê wê bi doxîn
 Goreya şivanan Hinekê dirêj, stûr û çorsane 
 Zargore Goreya pantolkî ya tenik, jin bikartînîn (îng, tights) 
 Goreya kompresyonê Bo nexweşên trombozê, di bijîşkiyê de
 Goreyên lepikî Deh (bêçiyên lingê) dikevinê
 Goreyên stûr ên malê Bo lingê mirov kaş nebin (xij nebin
 Goreyên keşeyan Oldar li xwe dikin
 Goreyên lateksî Di cîhana erotîzmê de tê bikaranîn
 Goreyên mat Rengê wan pirr kivşe nabin, qisûrên laş pordikin
 Goreyên qurçimok Di salên 90'î de ji Japon belav bûye
 Goreya peravan Goreyeke taybet e, germiyê kontrol dike 
 Goreyên împeratorên romayî Gore wekî unîformê tê xwakirin.

Tekstîl
Gore
Fermûar

Fermûar, zirkaş ji teknîkeka bo qefaltina, girtina bestiran tê bikaranîn re, dibêjin. Pirranî di cilûbergan de tê bikaranîn. Bêje ji fermoir a fransî tê ku di wateya mifteyê de ye. Bi qefaltina sako, qapûtan, bo vekirina bindoxînan dema pêwîstî bi avdestxaneyê hat di pantolan de hwd tên bikaranîn.

Bi navê Whitcomb Judson deranderekî Amerîkayî ev derxistiye (sala 1891). Îro di gelek tekstîlên dekorasyonê û kincan de tê bikaranîn û gelek cureyên wê hene.

Tekstîl
Bişkojên pêlêkirinê

Bişkojên pêlêkirinê, çîkûte bo qefaltina, girtina du bestiran (qumaş) e. Pirranî di cilûbergan (kinc, pot, came) û tekstîlên dekorasyonê de tê bikaranîn. Ji lajwerdê yan plastîkê tên çêkirin.

Gelek cureyên wê hene. Sala 1885an Heribet Bauer, li Pforzheimê ev teknîk di erebokên artêşê de bikaraniye, deranderê wê ew e. Sala 1903 Hans Prym forma wê baştir kiriye. Di cilîbergan, tekstîlên xemlandinê, çemedan û gelekan de tên bikaranîn.

Tekstîl
Bişkoj
Stovank

Stovank, kravat cureyeke ji stûmalan e. Ji bêjeya fransî cravate belav bûye. Tê wateya kroatî, kesê ji Kroatiyayê. Lewra ev cure stûmal ji wan derketiye. Ji zimanê fransî, di dema Osmanîyan de derbasê zimanê kurdî bûye.

Ji gelek cureyên bestiran tên hilberîn. Wekî aksesûar tê dîtin, di rojên taybet de yan di mercên fermî de tê xwekirin. Li hin welatan karmend û xwendekarên temendirêj mecbûr in li xwe bikin.

Ne tenê mêr, jin jî li xwe dikin. Li hin welatan karmendên jin, stovankên zirav li xwe dikin.

Herwiha binêrin 
 Belîtang (papyon)
 Stûpê
 Şalgerdan

Çavkanî 

Stûmal
Tekstîl
Fanêle

Fanêle, kenze, vezele, fanêre (di hin devokan de fanorî) xwekirinek e. Tê refandin, ristin, heger biqelişe yan ziyan lê bikeve, bi tayê hemanrengî tê verişandin. Refandina wan dijwar e, dem û kedê divê. Ji ber wê, îro êdî pirranî di fabrîkan de tên çêkirin. 

Fanêle ji navê berjor tê xwekirin, sing, pişt û milan pordike. Fanêle ji bo porkirin, germxwedîkirin tê bikaranîn lê herwiha aksesûarek e jî. Ji hirî, pembûyê tên refandin, di hilberîna wan de têkelên din jî tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji ber sermayê fanêleyên biberstûk pirr dihatin ristin. 

Ji Asyayê derbasê ewropayiyan bûye. Heya salên 1950'î fanêle wekî xwekirineke ji rêzê û bêqîmet dihate dîtin. Niha bi sedan cureyên wê di pêşbaziya bazara modayê de tên firotin.

Cureyên sereke yên fanêleyan 
 Fanêleya troyayiyan, biberstûka wê heye, bi zirkaşê biberstûk tê girêdan, bi mil û stûr in
 Sermîntan (fanêle), bê mil, bê berstûk in, li ser mîntanên bi mil tên xwekirin
 Fanêleya ser singê, bi mil an bê mil in, jin li xwe dikin, kurt in, heya binê pêsîrê ne, zikê pornakin
 Fanêleyên bi kum, kumên wan pê ve ne
 Fanêleyên kaşûnbazan, kesên werzîşa kaşûnê (skî) dikin bikartînin
 Fanêleya gloverstûk, berstûkên wan nînin, herwiha pêşiya wan jî nayê vekirin, cihê serî tê re here glover in
 Fanêleya çekbendî, pêşiya wan tê vekirin, bi zirkaş (fermûar) an bişkojan tê qefaltin

Tekstîl
Kemer

Kemer, qarîş, pişt, gurtan, kimber, qayîşa piştê bo girêdana navê piştê ye, pirranî bo pantol neşeqitin, nekevin tê bikaranîn. Ji çerm, lajwerdê yan bestirê tê çêkirin. Wekî aksesûarekê jî tê dîtin. Dîsa wekî pêdiviyekê di gelek warên jiyanê de kemer tên bikaranîn.

Ferhengoka kemerê 
 Kemer, di dimilî de bo kevirê jî bikartînin, hin devokan de keber, kever, kemir jî tên bikaranîn
 Kember, ew jî kemerek e, lê ji bo hacetan e, ango mirov alavên xwe yên xebatê bi wan ve dike, yan datîne nava berikên wan
 Davek
 Heyase
 Mesîl
 Kemerî, di wateya gumbet, qube de

Cureyên sereke yên kimberan 
 Kemera baran, bar barkirinê ûêd
 Kemera kilîddankî, bo kilîdan, telefona gerok ûêd
 Kemera tivingê
 Kemera serfiraziyê, kemera di werzîşan de bo yên serketî tê dayîn
 Kemerokên xemilandinê, do modayê de bo xemilandina pêlavan ûêd
 Kemera tirimbêlê
 Kemera parastinê, bo mînak a karkerên avadaniyê xwe pê diparêzin
 Kemera bûkê, bi zêr, zîv û moriyan tên xemilandin

Kemer
Tekstîl
Pêlav

Pêlav, sol li lingan tê xwekirin. Cot in, ji bo porkirin, parastina lingan û aksesûarê ne. 

Berê li Kurdistanê li her derê goşkar hebûn, ango pêlavçêker. Çarox û midas didirûtin. Lê sol ango pêlavên nûjen derketin, îcar goşkaran ew çêkirin.

Ferhengoka pêlavê 
 Midas, pêlavên bi destan tên dirûn, pêlavên herî biqîmet, ji çermê ne, heger ji tiştekê din bin nabin midas
 Sol, pêlavên nûjen, ji pêlavên binê wan bi hesinê dihatin perçînkirin, îro di wateya pêlav de tê bikaranîn lewra pêlavên berê êdî kêm mane, kondire
 Şekal, pêlavên kevn, pêlavên para wan hatiye dewisandin, kutandin, pêlavên erzan û çorsane. Îdîa hene ku ev nav ê herî kevn e. Koka wê heya îraniya berê diçe. Ango navê pêlavan ê herî kevnar e.
 Papûl, pêlavên zarokan, etaran difirotin, erzan ji naylon, plastîkê bûn, lê pêlavên zarokan îro ji gelek madeyan tên çêkirin
 Goşkar, solbend, solçêker, pêlavçêker, pêlavfiroş
 Soldank, cihê pêlav lê tên dayîn
 Kilaş, ev pêlaveke taybet a kurdan e ku bi destan tê çêkirin.

Cureyên sereke yên pêlavan 
 Papûl, pêlavên zarokan
 Gîzme
 Potîn
 Pêlava werzîşê
 Kim, şimik, kimik, telik
 Pêlava ortopedîk
 Pêlava malê 
 Pêlava gorekî
 Pêlava bi guhişk, pêlava bi panî
Şalgerdan

Şalgerdan cureyek ji stûmalan e. Bêjeya îranî (farisî, kurdî ûêd) şal derbasê zimanên ewropayî jî bûye. Rojavayî viya wekî xwekirineke xelkê Keşmîrê (li Hindistanê) didin nasandin, lewra cara pêşîn şalgerdanên Hindistanê anîne Ewropayê. Di sedsala 18. de li Ewropayê belav bûye.

Şalgerdanên wê demê çargoşeyî û mezin bûne. Ji hirî yan ebreşûmê (hevrîşim) bûne, xelkê bo germxwedîkirinê bikardianiye. Di sedsala 19. de wekî aksesûar jî hatiye bikaranîn.

Hin ji cureyên stûmalan ên sereke 
  Stovank
  Şalgerdan
  Gerdanparêz, ji şalgerdanê mezintir e, gerdan û milan pordike
  Stûpê, ya herî bêber e, belavbûyî ye
  Stûpêya alîgiran, alîgirên yaneyên werzîşê stûyê xwe dimalin
  Poşî (hin devokan de pûşî), poşî herwiha wekî stûmalê jî tê bikaranîn
  Stûmala dekorasyonê

Stûmal
Tekstîl
Belîtang

Belîtang, papyon cureyek ji stûmalan e, pirranî wekî aksesûar tê bikaranîn. Girêdana wê dişibe pepûleyê (perperik, pelpilîng, îdîdok, baperik, minmînîk).

Sala 1870an di palasa keyaniya Brîtanyayê de hatiye li xwe kirin, ji wir belavbûye. Sala 1763an cara pêşîn hatiye bikaranîn.

Stûmal
Tekstîl
Suheyl

Suheyl   an Kanopûs an jî α Carinae (Alpha Carinae) geştirîn stêrka komstêrka Karîna ye. Herwiha piştî qurix, duyemîn stêrka herî geş a ezmanê şevê ye. Qedra wê ya zahirî -0,72 ye û qedra wê ya mitleq jî -5,53 ye. Navê wê ji erebî derbasî kurdî û gelek zimanan bû ye û bi kurdî wateya wê bigeş, bişewq e.

Karîna (komstêr)
Poşî

Poşî, pûşî cureyek ji serpoş û stûmalan e. Yek ji xwekirinên sereke yên kurdan e. 

Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha poşiya kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan ji wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.

Angaştek li ser navê pûşiyê 
Îdiyayek heye ku bingeha bêjeyên pûşî, poşî, serpoş, poşîn, pûşîn ji pûşê (qirş, pûş, rişikên giya yan riwekan) derketiye. Em dizanin ku pirr berê mirovan ji lûf û qirş-pûşan ji xwe re kum, kinc çêdikirin. Lê xebateke zanîstî nehatiye kirin, ev tenê îdiyayek e.

Poşiya erebî bûye poşîna neteweyî ya kurd 
Ji ber ku li Kurdistanê fabrîkên tekstîlê ne ewçend bipêşketin, kurd mecbûr bûn bestirên xwe ji bazarên ereb, fars û romiyan (tirk) bikirrin. Di çerxa demê re hin bestirên kurdî winda bûn, cûmkerî kêm bû.

Kurdan gelek cilûbergên xwe li cih hiştin, xwekirinên erzan ên bazarên biyaniyan li xwe kirin. Poşiya niha wekî sîmbola kurdan an wekî xwekirineke neteweyî ya kurdan tê pêşkêşkirin, di rastiyê de ya ereban e. Ev poşî li Libnan, Yemen, Filistîn, Urdunê pirr tê li xwe kirin. Heya bigire wekî sîmbola filistîniyan jî tê naskirin. 

Sedemên viya nebûna fabrîkên tekstîlê, hilneberîna poşiya kurdî û serketina siyasetên asîmîlasyonîst bûn. Poşiya kurdî ya mêran ti carê rengê reş nedihewandibûye, ku reş jinan didan serê xwe û bo şîngirtinê bû. Poşiya kurdî rengîn bû, yan ji rengên sor, mat bû.

Kurdan poşî wekî kuman li serê xwe dipêçandin, boçik bernedidan. Niha li Başûrê Kurdistanê ev awayê girêdanê hêj jî dijî. Lê li Bakur winda bûye, kurd poşiyên xwe wekî yemeniyan, bi boçik berdidin,

Taybetiyên poşiya kurdî 
 Berê pirranî ji hevrîşimê direfandin, diristin
 Du cureyên wê yên sereke hebûn: Poşiyên ciwanan û jinan ku rengîn bûn û poşiyên temendirêj û mirovên civatê, ji rengên sor, mat bûn. Helbet kê kîjan bixwestiba dida serê xwe, kategorîkirineke konkret nebû
 Çargoşeyî, bi/bê şirik bûn. Şirikên wan bendî bûn, ne gupikî
 Ji kefiyeya ereban biçûktir bû
 Di poşiyên mêran de rengê reş (bo şîngirtinê), heger spî jî tê de neba, nedibû

Herwiha binêrin 
 Cemedan, bo jinan şalşikal (şaşik)
 Kum
 Leçek, laçik
 Temezî
 Hêratî, şarpe
 Fotêr
 Bûrka
 Xêlî
 Kilaw
 Tesetûr
 Kask
 Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok
 Rûpoşa zivistanê, rûpoşa leşkeran, balaklava
 Kulax
 Fes
 Kulik
 Kolos
 Şewqe
 Papax
 Şalgerdan

Serpoş
Stûmal
Serpoş

Serpoş ji tevayiya xwekirinên, poşînên, cilûbergên serê mirov rê dibêjin. Gelek cureyên serpoşan hene. Dîroka serpoşan gelek kevn e. Hin stûmal hene (wekî şalgerdan, poşî ûêd), wekî serpoş jî tên bikaranîn. Serpoş navê komekê cilûbergan e.

Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha serpoşên kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.

Cureyên sereke yên serpoşan 
 Cemedan, bi jinan şalşikal (şaşik)
 Kum
 Leçek, laçik
 Temezî
 Hêratî, şarpe
 Fotêr
 Bûrka
 Xêlî
 Kask
 Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok
 Rûpoşa zivistanê, rûpoşa leşkeran, balaklava 
 Kulax
 Fes
 Kulik
 Kolos
 Şewqe
 Papax
 Şalgerdan

Tekstîl
Stûmal

Stûmal di zimanê kurdî de bo xwekirinên, cilûbergên li stûyê tên pêçandin tê bikaranîn. Ango stûyê dimalin, pordikin. 

Stûmal bo germxwedîkirinê derketine lê wekî aksesûar jî tên bikaranîn. Hin serpûş hene ku di heman demê de wekî stûmalan jî tên bikaranîn, bo mînak poşî, şalgerdan ûêd).

Kurd wekî stûmal gelek poşînan, xwekirinan dizanin. Mêr pirranî cemedan, poşî, stûpê, jin jî şalgerdanan bikartînin.

Hin cureyên sereke yên stûmalê 
 Şalgerdan
 Stûpê
 Stovank 
 Gerdanparêz, ji şalgerdanê mezintir e, gerdan û milan pordike 
 Stûpêya alîgiran, alîgirên yaneyên werzîşê stûyê xwe dimalin 
 Poşî (hin devokan de pûşî), poşî herwiha wekî stûmalê jî tê bikaranîn 
 Stûmala dekorasyonê
 Hêratî
 Leçek
 Xêlî 

Tekstîl
Derpêqut

Derpêqut, hepik, qolik an jî derpêkink cureyek ji bincilkan e. Rûv û navranê pordike. Bi pêşketina teknîkên cûmkerîyê ve îro bi hezaran cureyê derpêqutan hene. 

Cudatiya di navbera derpê û derpêqutan de ew e ku derpêqut qut in (kurt, kin). Heger hinekê ji narvanê berjêr bin, ji wan re derpêqut nayê gotin, ew dibin derpê.

Derpê û derpêqut pirranî bi lastîkên li piştê tê şidandin, ango doxînên wan ji lastîkê ne û hewce nake mirov her carê girê bide û vebike. Lê doxînên kemerî, bendî jî tên bikaranîn.

Derpêqutên mêran roj bi roj dişibin ên jinan. Derpêqutên jinan pirranî bi dantêlê ne. Ji bo cîhana erotîzmê jinên îro gelek cureyên derpêqutan dizanin û bikartînin.

Gelo kîlot derpêqut e? 
Bi bandora zimanên gelên cîran de dehsalên dawî de, li Bakurê Kurdistanê kurd ji derpêqutan re hin caran dibêjin kîlot jî. Ev ne rast e, kîlot navê pantolên kurt e. Ji zimanên rojavayiyan belavbûye. Bo mînak ji pantolên siwaran re dibêjin kîlot. Kîlot bo pantolên tenik ên kurt jî tê bikaranîn. Dibe ku sedemê tevlîheviyê ev be. Lewra derpê û derpêqut ji bestirên tenik tên çêkirin.

Herwiha binêrin 
 Derpê
 Derpêbend, derpêyê bendî, tanga, g strîng
 Pêceme, pêcemeyên normal ên xewê
 Pêcame, pêcemeyên erotîzmê, di şovan de tên li xwe kirin
 Kenze, atletên yan kirasên di dirûvê fanêleyan de ne 
 Eşofman
 Binkirask, jupon
 Derpêgore, ji pêcameyan cuda ne, gelek tenik in 
 Bendgore, jartiyer
 Kirasê xewê, cilê xewê, kincê xewê, şevîn 
 Kincê serê sibehê, pêcemeyê malê
 Dêreyê fireh, pêcemeyê civatê, robdoşamber
 Goreyên nazê, goreyên naylon, goreyên tenik û dirêj, ser jinûyê re
 Bersing, sutyen, pêsirdank, memikdank
 Suxme, berpişt, korse, piştbenda binî

 Bincilk
Tekstîl
Derpêbend

Derpêbend, tanga an jî g strîng derpêyê bendî, cureyek ji bincilkan e. Mêr an jin li xwe dikin. Derpêquteke kêmber e. Pêşî organên zayendî pordike, ji navranê heya doxîna piştê bendî ye, pirr zirav e.

Berê di cîhana erotîzmê de dihate li xwe kirin lê niha her kes bikartîne. Yên jinan ji yên mêran rengîntir in. Bi dantêl an bêî dantêlan e. Di cîhana erotîzmê de pirranî ji bo derpêbendan rengên sor û reş tên bikaranîn.

Bincilk
Tekstîl
Derpê

Derpê yan jî derpêk cureyek ji bincilkan e. Ji derpêbend, derpêqutan mezintire. Derpêyên kurdî yên berê heya jinûyê dirêj bûn û jinan li jinûyê ew girêdidan, ango bi doxînokan li jinûyan (çokan) dişidandin. 

Bo germxwedîkirin, porkirinê ye. Di cîhana erotîzmê de bo aksesûarê jî tê bikaranîn. Derpê ji bestirên tenik, nerm tên çêkirin ku laşê mirov nexurînin.

Derpêyên nûjen pirranî bi doxînên hazir ên lastîkî ne. Derpêyên nûjen ne heya jinûyan, ji jinûyan berjortir in. Heger tenê cihên mehrem porbikin, ji wan re di kurdî de derpêqut tê gotin.

Hin ji bincilkên din 
 Derpêbend, derpêyê bendî, tanga, g strîng
 Pêceme, pêcemeyên normal ên xewê
 Pêcame, pêcemeyên erotîzmê, di şovan de tên li xwe kirin
 Kenze, atletên yan kirasên di dirûvê fanêleyan de ne 
 Eşofman
 Binkirask, jupon
 Derpêgore, ji pêcameyan cuda ne, gelek tenik in 
 Bendgore, jartiyer
 Kirasê xewê, cilê xewê, kincê xewê, şevîn 
 Kincê serê sibehê, pêcemeyê malê
 Dêreyê fireh, pêcemeyê civatê, robdoşamber
 Goreyên nazê, goreyên naylon, goreyên tenik û dirêj, ser jinûyê re
 Bersing, sutyen, pêsirdank, memikdank
 Suxme, berpişt, korse, piştbenda binî

Bincilk
Tekstîl
Burhan Çaçan

Burhan Çaçan (1960, li Zêtka, Agirî-2023), stranbêjekî  kurd bû. Di sala 1960î de li gundê Çaçana ya navçeya Zêtka, Agiriyê hatiye dinê.
 
Di sala 1978an de di ezmûna stranbêjiyê ya Radyoya TRTê de  biser ket. Piştre çû Enqereyê û piştre jî çû Stembolê. Di sala 1981ê de albûma xwe ya yekem bi navê “Sefa Geldin” derxist.

Di çar fîlmên bi navên  “Ağlama”, “Her Yer Karanlık”, “Ayaz Geceler” û “Yağ Yağmur”  de lîst.

Du albûmên lawij (îlahî) bi navên “İlahiler 99” û “Mevlüt Ve İlahiler” derxist.

Albûmeke bi kurdî bi navê “Burhan’o” derxist.

Kilama wî ya bi navê “Liseli” gelek bala temaşevanên MTVyê kişand û li gelek deran bi demeke dirêj hat guhdarkirin û weşandin.

Albûma xwe ya dawî bi navê “Burhan Çaçan'la Sabaha Kadar” di sala 2008an de derxist.

Ew zewicî bû û du kurên wî hene.

Di 12ê kanûna paşîn 2023an de li Stenbolê li mala xwe di 62 saliya xwe de bi encama krîza dil jiyana xwe ji dest da.

Filmography 
 1981: Makber
 1986: Ağlama
 1987: Her Yer Karanlık (1987)
 1989: Ayaz Geceler
 1990: Yağ Yağmur

Dîskografî

LPs 
 Sefa Geldin(1981)
 Kızlar Çıktı Çayıra (1983)
 Deh Deyin Kızlar (1985)
 Ben Yarime Neler Alayım (1986)
 İpek Mendil (1986)

Albûmên din 
 Memik Oğlan (1987)
 Ayaz Geceler (1988)
 Yağ Yağmur (1989)
 Vurun Dalgalar (1990)
 Sen Nerdesin & Kış (1991)
 Damla Damla (1992)
 Senden Sonra (1993)
 Mevlüt Ve İlahiler (1994)
 Neden Geldim İstanbul'a (1994)
 Beni Anneme Götürün (1995)
 Unutulmayanlar 1 (1996)
 Namussuz Ayrılık (1998)
 İlahiler 99 (1999)
 Alınyazım (1999)
 Türküleri Özledim (2000)
 Gecenin Yarısı 2002
 Sus Dinle (2004)
 Yalan (2007)
 Sabaha Kadar (2008)
 Zor Akşamlar İstanbul'da (2011)
 Bu Gece (2015)

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Agiriyê
Jidayikbûn 1960
Bersing

Bersing, sutyen (bi zimanê kolanî, pêsîrdank, memikdank) xwekirineke jinan e. Him bincilk e, him jî kinc. Gelek cureyên wê hene.

Dîroka bersingê 
Mirovan beriya hemiyan organên xwe yên zayendî û pêsîr porkirine. Pêsîr ne tenê organeke hesas e, bo xwedîkirina pitikan girîng e. Heya sedsala 16. standardeke bersingê nebû.

Li Ewropayê jinên dewlemendan di sedsala 16. de bo pêsîrên xwe rep bikin, bidin jor suxme derxistine. Heya sedsala 19. bersing di forma suxmeyan de bû. Sedsala 19. de forma îro derket. Ango bersing kêmber bû.

Di salên 1930'yî de hilberîna bersingan destpê kir.

Bincilk
Tekstîl
Pêsîr
Sako

Sako, çakêt yek ji xwekirinan, kincan, cilûbergan e. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Ji Ewropayê belav bûye. 

Standardeke wê nîne. Pirranî bêmil, ser qorikê re ne. Sakoyên nûjen ji yên berê kurttir in. Tenê jî tên bikaranîn, bi kincên din re jî. Çakêtên klasîk pirranî bi pantolên deqaqkirî tê li xwe kirin.

Sakoyên berê niha, bi stovank, pantolên dewaqkirî, mîntan û carnan jî çekbendê ve tên xwekirin ku bûye kinceke fermîtiyê. Ango karmend li xwe dikin an di mercên fermî de tên li xwe kirin. Jin li ser dangan (dawên, serkap û carnan bi stovankê bikartînin.

Heya salên 1980'yî li Bakurê Kurdistanê sakoyên herî baş li Dîlok û Amedê dihatin dirûtin. Kurd sakoyan li ser şalwaran (tûman) jî li xwe dikin. 

Tekstîl
Qapût

Qapût cureyek ji cilûbergan (kinc, por, çek, came) e. Ji sakoyê dirêjtir e. Di dirûvê sakoyê de ye lê ji wê dirêjtir e.

Di hewayên sar de tên li xwekirin. Hin cureyên wan hene jinûyan por dikin, hin jî li ser jinûyan (çok) re ne. Jin jî li xwe dikin, mêr jî.

Formên sereke yên qapûtan 
 Kaban, kolanî
 Sermil (qapût), hewran, pelerîn, frak
 Kapûşon, kapûze
 Crombie coat
 Dufflecoat
 Garrick
 Havelock
 Qapûtê Invernessê
 Kotze
 Lakqapût
 Qapûtê çerm
 Qapûtê kulavkî (îngilîzî Loden cape)
 Qapûtok, mantelet
 Libade, palto
 Hîcab, pardesu
 Kurk
 Ponço
 Qapûtê çorsane (almanî Radmantel)
 Raglan (qapût)
 Redîngot
 Baranparêz, berbaran
 Qapûtê giran, requelor, qapûtên eskerên Prûsyayê
 Qapûtê tozê (îngilîzî Duster)
 Qapûtê pirrberstuk (îngilîzî surtout)
 Ulster (qapût)
 Trençkot (îngilîzî trench coat)

Qapût
Tekstîl
Elam

Elam navê cihekî dîrokî yê li başûr rojavayê Îranê ye. Di roja me de parêzgehên Xuzistan û Îlamê, herwiha hinek erda Îraqa îroyîn jî dikeve nav vê herêma dîrokî. Di dîroka îraniyan de ev herêm girîng e. Di gelek deman de keyanî û serweriyên cuda li Elamê pêk hatine. Di dema keyaniya Elamê de paytexta wê Şuş bû, lewma piştî nivîsên diroknas Ptolemaîos ew bi giştî weke Susiana hatiye binav kirin.

Etîmolojiya nav 
Elamiyan ji welatê xwe re digotin Haltamti Sumeriyan digot Elam û Akkadiyan jî digot Elamû. Herwiha di farsiya kevn de jê re Hūjiya dihate gotin ev nav bi pehlewî weke Huź hatiye bikaranîn û di roja me de bûye Xuz-istan.

Çavkanî 

Dîroka Îranê
Asyaya kevnare
Herêmên dîrokî
Açîna

Açîna an jî Âššina navê serhildêrekî elamî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Elamê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Upadarma bû. Açîna ji aliyê şervanên Daryûs ve têk diçe û dîl tê girtin. Piştre ji aliyê Daryûs ve tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Açîna 
 ″Şah Daryûs dibêje: Piştî ku min Gomada yê magî kuşt, zilamekî bi navê Açîna, kurê Upadarma, li Elamê serhildanek da destpêkirin û ji mirovên li Elamê re digot: Ez keyê Elamê me. Lewma mirovên Elamê bûne serhildêr, û ew li pey Açîna çûn: ew li Elamê bû key.″
 ″Şah Daryûs dibêje: Piştre min (balyozek?) şande Elamê. Ew Açîna ji min re zincîrkirî hate anîn, û min ew kuşt.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Nîdîntu-Bêl

Nîdîntu-Bêl (mirin: B.Z. 522)  navê serhildêrekî babîlî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Babîlê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Kîn-Zêr. Herwiha weke Nebukadnezar III jî tê zanîn. Serhildana Nîdîntu-Bêl ji aliyê Daryûs ve têk diçe û ew tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Nîdîntu-Bêl 
″Û zilamekî Babîlî yê bi navê Nîdîntu-Bêl, kurê Kîn-Zêr, li Babîlê serhildanek da destpêkirin: wî ji mirovan re derew kir û digot, Ez Nebukadnezar im, kurê Nabunaîta. Piştre hemû satrapiya Babîlê li pey Nîdîntu-Bêl çû, û li Babîlê serhildan pêk hat. Wî keyaniya Babîlê zemt kir. (3'yê kewçêra, 522'an) ″

″Şah Daryûs dibêje: Piştre ez li dijî Nîdîntu-Bêlê ku digot ez Nebukadnezar im, têkoşîm. Artêşa Nîdîntu-Bêl Dîcle ango tîgra girtibû; li wir cihê girtibû, û derdora avê ji bo derbasbûnê ne gengaz bû. Min di cih de , li ser çermên werimî piştgirî da artêşa xwe, yên din li ser hêştiran û ji bo yê mayîn jî min hesp anîn. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda me Dîjle derbas kir. Piştre min artêşa Nîdîntu-Bêl bi tevahî tarûmar kir. Di bîst û şeşê meha Âçiyâdiya de (13'ê berfanbara 522'an a BZ) em ketine şer.″

Herwiha binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Martiya

Martiya navê serhildêrekî persî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Elamê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Zînzakrîş bû. Martiya li bajarê berê yê Îranê yê bi navê Kuganaka serî hil dide lê îxanet ji aliyê gelê wî ve li wî tê kirin û ew tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Martiya 
″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Martiya, kurê Zînzakrîş, li bajarekî ku bi persî jê re Kuganakâ tê gotin dirûnişt. Vî zilamî li Elamê serî hilda û gote mirovan: Ez Umanîş im , li Elamê key im.″

″Şah Daryûs dibêje: Ez wê demê bi Elamê re hevalbend bûm. Piştre, Elamiyên ku ji min ditirsiyan hebûn, wan Martiya ku keyê wan bû , zemtkirin û kuştin.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Şîçataxma

Şîçataxma (elamî: Ṣi-iš-šá-an-tak-ma, babîlî: Ši-it-ra-an-taḫ-ma) navê serhildêrekî sagartî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Arbelayê serî hildabû. Daryûs serdarekî xwe yê medî yê bi navê Taxmaspada dişîne ser hêzên Şîçataxma. Serdarê medî wan têk dibe û wî dil digire. Piştre ew ji aliyê Daryûs ve tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Şîçataxma 
″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Şîçataxma, yekî sagartî, li dijî min serî hilda û gote mirovan: Ez li Sagartiya şahê ji malbata Kiyaksar (Uvaxşatra) im. Piştre min artêşeke ji persî û mediyan şand. Mediyek bi navê Taxmaspada, xizmetkarê min bû, min ew kir rêberê wan û ji wî re got: Here, wê artêşa ku serî hildaye û min napejirîne ceza bike. Lewma  Taxmaspada bi artêşekê çû, û bi Şîçataxma re şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min ew artêşa serhildêr bi tevahî tarûmar kir, û Şîçataxma dîl girtin û ji min re anîn. Piştî wê re , min bêhvil û guhên wî jê kirin, min çavekî wî derxist, û ew di devê deriyê qesra min de hate zincîrkirin, û hemû mirovan lê temaşe kir. Piştre min li Hewlêrê (Arbaîra) îşkence li wî kir.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Dîroka Hexamenişî
Frada

Frada navê serhildêrekî margawî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Marguşê serî hilda bû. Daryûs satrapê xwe yê Baxtriya yê bi navê Dadarşî dişîne ser hêzên Frada. Dadarşî serhildana wî têk dibe û ew tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Frada 
″Şah Daryûs dibêje: Satrapiya bi navê Marguş li dijî min serî hilda. Yekî margawî yê bi navê Frada rêbertiya wan dikir. Piştre min li dijî wî persiyekî bi navê Dadarşî, xizmetkarê min bû, şand. Ew herwiha satrapê Baxtriya bû, û min jê re got: Here, wê artêşa ku serî hildaye û min napejirîne ceza bike. Lewma  Dadarşî bi artêşekê çû, û bi margawiyan re şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min ew artêşa serhildêr bi tevahî tarûmar kir. Di roja bîst û sêyê meha Âçiyâdiya de (28ê kanûna pêşîn a 521an) şer di navbera wan de pêk hat.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Vahyazdata

Vahyazdata navê serhildêrekî persî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Persiyayê serî hilda bû. Daryûs artêşeke ji medî û persiyan dişîne ser hêzên Vahyazdata. Serdarê ku Daryûs şandî, Artavardiya li bajarê Raxa ya Persiya bi Vahyazdata re şer dike. Artavardiya wî têk dibe lê ew direve. Piştre di şerekî din de ew dîl tê girtin. Hinga wî diênin ji Daryûs re, ew Vahyazdata bi îşkenceyê dikuje.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Vahyazdata 
″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Vahyazdata li bajarê bi navê Tarava yê li herêma Vautiya ya Persiya niştecih bû. Vî kesî cara duyem li Persiya serî hilda, lewma wî ji mirovan re digot: Ez Bardiya me, kurê Kûruş im. Piştre persiyên li qesrê dilsoziya bi me xera kirin. Wan li dijî min serî hildan û çûne aliyê Vahyazdata. Ew li Persiya bû şah.″

″Şah Daryûs dibêje: Piştre min artêşa ji Med û Persan ku bi min re bûn şand. Min persiyekî bi navê Artavardiya kir rêberê wan. Artêşa persî ya mayî bi min re hate Medyayê. Piştre Artavardiya bi artêşê çû Persiya. Hinga ew giha Persiya, li bajarekî Persiya yê bi navê Raxa, ew Vahyazdatayê ku digot ez Bardiya me, çû pêşiya Artavardiya ku şer bike. Piştre wan şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min artêşa Vahyazdata bi tevahî tarûmar kir. Di roja dozdehê meha Thûravâhara de (24'ê gulana 521'an) şer di navbera wan de pêk hat.″

″Şah Daryûs dibêje: Piştre Vahyazdata bi hindik siwariyan ji wir reviya Pîşiyauvada. Ji vî cihî wî cara duyem bi artêşekê çû hemberê Artavardiya ku şer bike. Li çiyayekî bi navê Parga şer kirin. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min artêşa Vahyazdata bi tevahî tarûmar kir. Di roja pêncê meha Garmapada de (15'ê tîrmeha 521'an) şer di navbera wan de pêk hat. Û wan Vahyazdata dîl girt, û herwiha zilamên bi wî re yên serkirde jî dîl hatin girtin.″

″Şah Daryûs dibêje: Piştre li bajarê Persiya yê bi navê Uvadaîcaya, min îşkence li Vahyazdata û zilamên bi wî re yên serkirde kir.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Hexamenişî
Araxa

Araxa navê serhildêrekî ermenî ye ku di dema Daryûsê Mezin de li Babîlê serî hildabû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Haldîta bû. Daryûs artêşekê di bin serweriya Vîdafarnayî de dişîne ser hêzên Arxayî. Serhildana wî têk diçe û ew tê kuştin. Arxa herwiha weke Nebukadnezar IV jî tê zanîn.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Araxayî 
 ″Şah Daryûs dibêje: Hinga ez li Persiya û Medyayê bûm, babîliyan cara duyem li dijî min serî hildan. Zilamekî ermenî yê bi navê Araxa, kurê Haldîta, li Babîlê serî hilda. Li cihekî bi navê Dubala, wî ji mirovan re derew kirin û got: Ez Nebukadnezar im, kurê Nabunaîta. Piştre mirovên babîlî li dijî min serî hildan û çûne aliyê Arxayî. Wî Babîl girt û bû key li Babîlê.″
 ″Şah Daryûs dibêje: Piştre min artêşek şande Babîlê. Persiyekî bi navê Vîdafarna, xizmetkarê min bû, min ew kir rêberê wan û ji wî re got: Here, wê artêşa babîlî ku serîhildaye û min napejirîne ceza bike. Lewma Vîdafarna bi artêşekê çû Babîlê. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda Vîdafarna reda babîliyan bir û ew razî kirin ku tevlî min bibin. Di roja bîst û duyê meha Markasanaşê de (27ê çiriya paşîn) ew Araxa yê ku digot ez Nebukadnezar im û zilamên serkirde yên bi wî re girtin. Piştre min fermanek şand: Bila Araxa û zilamên serkirde yên bi wî re li Babîlê werin îşkencekirin!″

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Ermenî
Skunxa

Skunxa navê serkirdeyekî îskîtî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Îskîtya serwerî dikir. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku Daryûs bi artêşe xwe derbasî welatê îskîtan dibe û wan dike bin hikûmdariya xwe de. Herwiha tê gotin ku gelê îskît îhanetê li Skunxa dike û wî dîl digirin. Ew piştre tê kuştin.

Di nivîskên Bêstûnê de qala Skunxa  

″Şah Daryûs dibêje: Piştî wan ez li pey îskîtiyên ku serpoşên tûj didane serê xwe bi artêşekê çûme Îskîtya. Ew îskîtî ji min reviyan. Hinga ez gihame robarê, min bi hemû artêşa xwe ew derbas kir. Dûvre min bi awayekî tund li wan îskîtiyan xist; min (yek ji rêberên) wan dîl girt; ev girêdayî min bû, û min ew kuşt. Wan (yekî din) ji serkirdeyên wan, yê bi navê Skunxa girtin û ji min re anîn. Piştre min li gorî kêfa xwe serkirdeyekî din ji wan re hilbijart. Piştre satrapî bû ya min.″

Binêre 
 Wergera nivîskên Bêstûnê

Girêdanên derve 
 Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
 Wergera bi zimanê îngilîzî 

Serhildêr
Hexamenişî
Çekbend

Çekbend yek ji cîlûbergan e. Li ser mîntanan, di bin sako, qapûtan de tên li xwe kirin. Bêmil e, pêşî tê vekirin, bêberstûk e. Pirranî bi bişkojan tên qefaltin.

Cureyên sereke yên çekbendan 
 Çekbendê mêran 
 Çekbendê jinan
 Çekbendê çûnehatê (trafîk)
 Çekbendê ajnêberiyê
 Çekbendê parastinê
 Çekbendê nixamtinê (kamûflaj)
 Çekbendê şûrbaziyê (eskrîm)
 Çekbendê nêçîrvaniyê
 Çekbendê masîgiriyê 
 Gîlet, çekbendê awistriyayî

Tekstîl
Mîntan

Mîntan, camedî, kurtik, gomlek cure xwekirinek e. Di ser atlêtan de tê li xwe kirin. Bimil an bêmil in. Heriha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Pirranî di bin sakoyan de tên xwekirin û stovank lê tê malîn.

Îro pirranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî xwekirineke fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser pantolên kot gelek tên xwekirin.

Tekstîl
Destane

Destane, lepik, destgork xwekirineke bo destan e. Ji bo parastin, aksesûar, germxwedîkirin û werzîşê tên bikaranîn. Tên refandin (ristin), an ji çerm, kaûçukê ûêd tên dirûtin.

Dîroka wê gelek kevn e. Ji vir 3 hezar salan berê wekî îro bo gelek armancan dihatibûye bikaranîn. Med, egîptî (misir), romayiyan gelek cureyên lepikan bipêşxistine.

Dirûvên sereke yên destgorkan 
 Destaneyên pênctilî
 Destaneyên dutilî (bêçiya serî û bo çarên din jî yek tilî)
 Destaneyên bêçîqutkirî

Hin cureyên lepikan 
 Destaneya ji têgeriyan (înfeksiyon) diparêze
 Destaneya di laboratûarên kîmyayê de tê bikaranîn
 Destaneya bijîşk bikartînin
 Destaneya basketbolê
 Destaneya boksê
 Destaneya zivistanê
 Destaneya ji çermê
 Destaneya kar (gelek cureyên wê hene, ji bo her karekê lepikek)

Tekstîl
Zimanê kurdî li gora Şerefxan

Zimanê kurdî li gora Şeref Xan:

Di warê lehceyên kurdî de kevintirîn çavkanî, Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî e. Seref Xan di vê esera xwe de wiha dinivîse.

"Eşîr û civakên Kurdan, ji alî ziman, adet û rewşa civakî ve bi ser çar beşan de dabeş dibe:
 Beşê yekê, Kurmanc
 Beşê duduyan, Lor (Lurr M.C.)
 Beşê sisiyan, Kelhur

Heger, em vê tesbîta Şeref Xan nehesibînin, lêkolînên li ser lehceyên kurdî heta nîvê pêşîn ê vê sedsala me, di esasî de ji alî biyaniyan ve hatine kirin. Di vê meselê de takeîstisna, ew broşura Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolosê Rûsya Qeyserî yê Erzurûmê amade kiribû û ji ferhenga Sêwa Hekarî û ya Rewendî ya hevberkirî pêk hatibû. Mele Mehmûdê Bazîdî, di destpêka vê broşurê de, berî ku ji alî rêzimanî ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku zimanê Kurdî jî ji ber ferqîtiyên herêmî û eşîrî xwediyê lehceyên cuda ye. "mesela" dibêje,

"Kurmanciya ahaliyê Wanê, Mûşê, Bayezîdê û Qersê û Kurmancên bi ser Rûsya û Îranê ve û zimanê ahaliyê Botan, Hekariyan, Hemedanê, Simtî(?)yê, Diyarbekirê, Mûsilê, heta bigihê hudûdê Bexdayê (ku ji herêmên Silêmanî û Şarezorê û ji taîfên Zerza, Mukrî, Bebe û Bilbasan pêk tê) ji hev cuda ne" (4)

Mele Mehmûdê Bazîdî di vê xebata xwe de, Kurdî bi navê Kurmancî bi nav dike, wek lehce jî behsa navê Botan, Hekarî û Rewendî dike û di ferhenga xwe ya hevberkirî de jî şêweyên Hekarî û Rewendî hevberî hev dike.

G. Givrinliyê ku di salên 1836-1837`an de çend meqale li ser ziman û etnografya Kurdan belav kirin, zimanê Kurdî, bi navê Kurdiya jorîn û ya jêrîn dike du beş. Li gor Givrimlî Kurdiya jorîn ji Mukrî, Hekarî, Şikakî û Bayezîdî, Kurdiya jêrîn jî ji Lurrî, Gelhurrî, Lekî pêk tê. (5) Peter Lench jî di xebata xwe ya bi navê "Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nardchöldaer", (Petersburg, 1857-1858) de zimanê Kurdî bi ser lehceyên Kurmancî, Kelhurî, û Lurî dabeş dike. (6) Yek ji wan lêkolînerên zimanê Kurdî; Oskar Mann, Kurdî bi navê Kurdiya Rojava, ya Rojhilat û ya Başûr dike sê beş. Ely Bannister Soane, di esera xwe ya bi navê "Grammar of Kurmanji or Kurdish Language" (London, Luzak and Company, 1913) de zimanê Kurdî, beşî bi ser sê lehceyan kiriye û ji her du lehceyên pêşîn re gotiye lehceyên bingehîn. Dabeşkirina Soaneyî wiha ye:
 Kurmanciya Jorîn
 Kurmanciya Jêrîn

Çavkanî

Zimanê kurdî
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp

Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp:

Di tehqîqa cara pêşîn a rapora xwe de Ziya Gökalp dibêje zimanê Bextiyarî dikare iltîhaqî Soranî û zimanê Kelhûrî jî iltîhaqî Gûranî bêkirin. Lê di tehqîqa cara dawîn de vê yekê tashîh
dike û dinivîse ku
"bi şahidiya Şerefnamê tê famkirin ku zimanê Bextiyarî diçe ser Lurrî û zimanê Kalhurî jî diçe ser Soranî".(12)
Ziya Gökalp di tehqîqa xwe ya cara pêşîn de dinivîse ku
"Heke em zimanên Gûranî, Bextiyarî û Kelhurî veder kin (veqetînin) di destê me de çar zimanên serbixweyiya wan diyar, dimîne: Kurmancî, Soranî û Lurî" (13) Loma jî tê famkirin ku Kurd ne qewmek, lê çar qewm in û Kurdî jî dabeşî bi ser çar zimanên wiha dibe ku mensûbên van zimanan qet ji hev tê nagihên. Ev çar ziman ev in: Zimanê Kurmancî, Zimanê Soranî (Bahdînî, Kalhurî), Zimanê Lurî (Bextiyarî, Feylî)" (14)
Ziya Gökalp di wê xebata xwe ya binavkirî de wiha dinivîse:
"Xwediyên van herçar zimanan ji zimanên hev tê nagihên. Ji alî serf, nahw û luxet ve ferqeka mezin di navbera wan de heye. Ferqên navberê jî ne ferqên lehceyî, lê yên zimanî ne. her zimanek ji van her çaran ji alî zimannasî ve zimanê serbixwe ye. Her yek jî ji gelek lehceyan pêk tê. Tevî vê jî ev her çar ziman bi tevayî ne dûrî hev in jî. Hemî şaxên Kurdîyeka kevin in ku meriv dikare bi navê "Kurdiya Qedîm" bi nav bike. Têkiliyên navbera zimanên Neo-Latînî û Latînî çi bin, yên navbera Kurdiya Qedîm û van Kurdiyan jî ew in." (15)

Ziya Gökalpê ku lêkolînên wî li ser eşîrên Kurda ne li ser "lehceyên" Kurmancî jî radiweste: "Hê bi tetqîqeke ilmî nehatiye derxistin ku zimanê Kurmancî dabeşî bi ser oend lehceyan dibe. Lê gava Ehmedê Xanî di pirtûka xwe ya bi navê Mem û Zîn de behsa zaravayên ku bi kar tîne dike, di beyta jêrîn de navê sê zaravayan dijmêre. "Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin lal û hinik ji zêr û zîvî" (16)
Li gorî vê, Ziya Gökalp jî Kurmancî bi navê Bohtî, Mehmedî û Silîvî dike sê beş û eşîr û herêmên ku bi van "zaravayan" diaxivin dihejmêre.

Zanayê Kurd Tewfîq Wehbî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî Ely Bannister Soane difikire (17).
Nivîskarê binavûdeng Alaeddîn Seccadî, di esera xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî de, dibêje ku "di zimanê Kurdî de du zarava hene" û wiha didomîne: "Zaravaya 'Botan' a ku îro jê re 'Bahdînî' tê gotin. Kurdên Tirkiyê û Suriyê û yên qezayên Mûsilê bi vê lehceyê diaxivin. Ya duduyan jî lehceya 'Mukrî' ya ku îro jê re 'Soranî' tê gotin. Kurdên din, yanî Kurdên bakurê rojhilat û rojhilatê Iraqê û yên Erdelan û Mukriyan bi vê zaravayê diaxivin" (18)

Çavkanî

Zimanê kurdî
Zimanê kurdî li gora Kemal Fûad

Zimanê kurdî li gora Kemal Fûad:

Dr. Kemal Fuad ku li ser edeb û zimanê Kurdî xebatên wî yên hêja hene, zimanê Kurdî dabeşî lehce û şêweyên jêrîn dike:

1. Kurdiya Rojava (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya jorîn -bakur-)
1. Afrînî
2. Cizîrî û Botanî
3. Sincarî
4. Badînî
5. Hekarî
6. Kakî

2. Kurdiya Rojhilat (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya Xwarê -başûr-, hin jî dibêjin Kurdiya Navendî)
1. Soranî
2. Silêmanî
3. Mukrî
4. Sineyî

3. Kurdiya Başûr
1. Xaneqînî
2. Feylî
3. Kirmaşanî
4. Lekî
5. Kulgayeyî
6. Kelhorî
7. Perêwendî

Dr. Kemal Fûad bi rexnegirî dibêje ku wê lehceya ku ez jê re Lehceya Başûr dibêjim hin kes wê bi navê Lurrî bi nav dikin. Ew tenê wan lehceyên ku li Loristana Mezin tên axaftin wek lehceyên Lurr qebûl dike û wan wek lehceyên Kurdî qebûl nake. Dr. Kemal Fûad rexne li wê yekê digire ku çima ji hin lehceyên ku di hin çavkaniyan de wek Lurrê Piçûk derbas dibin ji wan re Lurrî tê gotin. Ew wan di nav lehceyên Kurdiya Başûr de dihesibîne (19).

Çavkanî

Zimanê kurdî
Şewqe

Şewqe, kep ji komekê serpoşên ewropayiyan re tê gotin. Ewropayî jî wekî kurdan serpoşên bêdor gelek hezdikin. Ji bandora ereban serpoşên kurdan jî gelek hatine guhertin. 

Niha êdî kêm kum û kolos tên li xwe kirin. Dîsa, poşîyên klasîk ên kurdî, cihê xwe dane cemedanî û kefiyeyên yemenî. Niha poşiya wekî sîmbola kurdan tê zanîn, di rastiyê de ne ya kurdan e. Poşiyên kurdan cuda ne.

Ataturk şewqe kir mecbûrî 
Li Bakurê Kurdistanê şewqeyên ewropayî jî gelek tên li xwe kirin. Sedemê viya di serî de mecbûriyet bû, lewra komara nû ya Tirkiyeyê, xwekirina şewqeyê bi qanûnî mecbûr kiribû. Zagona şewqeyê di 25'ê sermawezê 1925'ê de derket. Mêran heger bê şewqe bidîtan digirtin, lêdidan an ceza didan wan.

Qedexeya serpoşan û mecbûriyeta şewqeyê bû sedemê gelek serhildanên bişûk jî. Li Gurgum, Sêwas, Erzîrom, Sêrt, Qers û Ezirganê bûyerên girîng rû dan. Keştiya leşkerî ya bi navê Hemîdiye, bajarê Rize ya li ber peravê Deryaya Reş e, topbaran kir. Lewra gelê laz li ber xwe dida, şewqe nedidan serê xwe.

Mustafa Kemal Atatürk herwiha cilûbergên kurdî, zimanê kurdî û di fermîtiyê de hebûna kurdan jî qedexe kir. Gelek ji van qedexeyan ne bi qanûnî bûn lê bi darê zorê dihatin pêkanîn. Pişavtin bû sedemê mirina cilûbergên kurdî jî.

Hin ji cureyên şewqeyê 
 Akubra, şewqeyek ji awistraliya
 Andalusier, şewqeyek ji Spanyayê, reş, di bin çenê de tê girêdan
 Barett
 Borsalino, marka ye jî, îtalî
 Chapeau Claque 
 Sêhûtik bi almanî Dreispitz
 Fes, serpoşeke tirkan û ereban
 Şewqeya kulavî, fedora
 Şewqeya florentînî, bo jinan, ji hesîrê
 Şewqeya çankoçî 
 Homburg
 Kapotte, bi jinan, biçûk
 Kastorşewqe
 Melone an Bowler, ji Brîtanyayê
 Panama (şewqe), hewa digire, bo havînê
 Heste 
 Sombrero, berfireh, meksîkayî
 Stetson, yek ji şewqeyê cowboyan, marka ye
 Stößer, ji awistriyayê
 Şewqeya kayê, Boater, Matelote 
 Şewqequşxane, bo jinan, bi almanî Topfhut
 Trilby, bo nêçîrvanan
 Tweed (şewqe), 
 Şewqeya destemoyan
 Şewqebalor, bo frakan

Serpoş
Tekstîl
Çiftexas

Çiftexas, patîske bestirek ji pembûyê ye. Bi bendên 60-80 numareyê tên ristin. 1 m² = 60, 100 gr e. Ev bestir dikare bê boyaxkirin jî. 

Şûştin û dirûtina wê hêsan e. Navê patîske ji paşnava Cambraili Baptiste tê ku cara pêşîn wî hilberîna vê qumaşê kiriye. Hin jî dibêjin navê vê bestirê ji bêjeya baftas a hindî tê û ev qumaş ji Hindistanê belav bûye.

Çiftexas li Kurdistanê gelek hezkirî ye, di wêjeya kurdî de herwiha pirra hatiye bikaranîn.

Bestir
Tekstîl