nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Sovanî

Sovanî, sovkî, navê xwarineke pêjgeha kurd e.

Çima sovanî? 
Sov di wateya xela, naştayî, xelag de ye. Ango dema tunebûn, birçîbûnê. Navê xwarinê hinekê îronîk e. Ango "di xelayê, sovaniyê de jî mirov dikare pîvazê bibîne, vê xwarinê çêbike". 

Di vê xwarinê de berkeliyên biha nîne. Xwarin ji pîvazê ye. Di orgînala xwe de goşt tê de tune. Lê niha goşt û rizê jî tevlî dikin. Berê pîvazan diavitibûne nava avê, dikelandine û ji ber ku di demên xelayê de melzeme kêm bûn, çi bidîtana dixistine nava qatên pîvazê yên kelandî. Bo mînak, nanê kartû, pincarên çolê ûêd.

Divê mirov bêje, pîvaz wekî xwarineke neteweyî ya kurd e.

Gelo çima miriye? 
Gundî li serê rê meytekê dibinîn. Serî binî kontrol dikin ka kî ye, çima miriye. Tûrê wî vedikin ku tê de tenê nan û pîvaz heye. Ji xeynî wan ti tiştekê ji ser dernakeve. 

Gundî dibêjin: "Heyran, nanê wî jî heye, pîvaza wî jî. Ma ev zilam çima miriye?"

Berkeliya sovkiya nûjen û bigoşt 
 6 serî pîvaz
 Nîv kg goştê kişandî
 2 kevçî rûnê nivîşkî
 1 stekan (qedeh) riz (birinc)
 2 kevçî rûnê ron
 1-2 kevçî mergeya îsotê (salçeya îsotê)
 1-2 kevçî mergeya fringiyê (tomatos, bacanê sor)
 Îsota tûj (îsota sor, tûj û pûlpûlî)
 Îsota reş
 1 stekan simaqa hebî
 Reşke
 Awîşen (cehter)
 Pûjan (tihtavik)
 Xwê (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirina sovkiyê 
Binê pîvazan jêbikin, qalikên wan bigirin. Bi giştî (bêî hûrkirinê) di nava ava kelî de bixaşînin û têxin makêşê (mevsik, parzûn, safok). Bi sivikî (ne şidyayî) biguvişînin, qatên wê ji hev derînin.

Rizê bişon, bidarivînin. Simaqa bi qasî 10-15 deqe di avê de bihêlin û bidarivînin. Rûnbirêşka xwe bînin, rûnê ron û nivîşkî biqijilînin. Merge, biharbêhn û xwêya ya bikinê, tevdin. Rûnbirêşkê ji ser agir bigirin.

Goştê kişandî û rizê têxin rûnbirêşkê tevbidin. Bi vê têkela we amade kiriye, pîvazên xwe dabigirin, ango wekî kutilkan (dolmeh) tije bikin.

Kutilkên we tije kirine di quşxane yan beroşeke fireh de rêz bikin, ava simaqê berdin ser. Gava ava wê keliya, derxûnê (devangê) bigirin û di agirê nizm de bi qasî 20-40 deqe bikelînin.

Xwarina xwe têxin binikên xwarinê û bi germî bixwin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha kurd
Xaşîla gûlikê

Xaşîla gûlikê xwarineke ji gûlikê ye. Cureyek xaşîlê ya pêjgeha kurd e. Pirranî biharê tê xwarin, lewra gûlik biharê hêşîn dibe, temenê wê gelek kurt e, paşê qert dibe, nayê xwarin. 

Ji gûlikê gelek xwarin tên çêkirin. Bi belekiyên berfê re, gûlik jî gupik vedidin, di nava 15-20 rojan de gûlik tê berhevkirin.

"Temenê te bi temenê gûlikê be" 
Di wêjeya devkî de, heger yek ji yekê re nifiran bike dibêje "temenê te bi temenê gûlikê be, emrê te bi emrê gûlikê be". Lewra gûlik zû qert dibe, paşê nêrî dide, êdî nayê xwarin.

Ev xwarin pirranî li Serhed, Xerzan û li aliyê Sêwas û Dêrsimê tê xwarin.

Berkeliya xaşîleya gûlikê 
Ev terîfe li gundekî Kopê hatiye tomarkirin, dibe ku hin varyasyonên din jî hebin.

 Gûlika teze, ya ne qert bûye
 Rûnê nivîşkî
 Savar
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat) û ava lîmonê
 Xwê (kesên parêzê de ne, parêzê digirin bila bêî xwêyê be yan kêm xwê)
 Av

Çêkirin 
Gûlika xwe pakij bikin, baş bişon, hûr bikin. Bixin quşxaneyê heya hinekê hişkijî bû, terr bû bikelînin.

Savara xwe bikelînin û berdin quşxaneya gûlikê. Bi hev re bikelînin û bêî rawestan tevdin heya ava wê kişiya. Wekî xaşîlên din, nava wê kûr çal bikin (wekî bîrê), rûnê qijilandî berdinê. Êdî amade ye bo xwarinê.

Li hin deveran, goştê kelandî hûrik hûrik li ser binikên xwarinê datînin, xaşîla gûlikê dikin ser û dixwin. Ango goşt jî tevlî dikin. Lê xaşîla gûlikê bêî goşt xweştir e.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Xwarinên parêzê
Pêjgeha kurd
Pişorik

Pişorik, pişrik, pişûrik xwarineke bigoşt e. Di pêjgeha kurd de bi heman navê çend xwarin hene. 

"Piş" di wateya xwarina ku pişa xwe girtiye, kewa xwe, çêja xwe girtiye ye. Ji ber wê kurdan hin xwarin bi navê pişorik, pişûrikê binavkirine.

Berkeliya pişorika parêzgeha Colemêrgê 
 Nîsk
 Pîvaz
 Rişte (hevîrrişte, êrişte, evrişte) 
 Goşt an qeliya goştê
 Çortan an keşk (li gelek deveran bi çortanê, çortan û keşk ne yek in, tên tevlîhevkirin lê bi keşkê jî dibe)
 Merge 
 Biharbêhn (biharat)
  Rûnê ron
 Xwê

Çêkirin 
Çortana xwe di nava avê de bihelînin, dewijî bikin. Nîska xwe bikelînin. Pîvaza xwe hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkê de, di nava rûn de bi tevî mergeyê biqijilînin. Li ser daxwazê hûn dikarin hinekê îsota tûj jî pê werbidin.

Qelî yan goştê berê hatiye pijandin, hûr hûr hûr bikin, tevlî nava sosa xwe ya di rûnbirêşkê de ye bikin.

Dewê çortana xwe berdin quşxaneyekê, rişteyê berdin navê, nîska ku we berê xaşandibû jî tevlî bikin. Bi hev re bikelînin. Paşê sosa we hazir kiriye jî berdin navê û îcar bi hev re bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Gûlik

Gûlik (Asphodelus) navê riwek û pincarek e ji malbata riwekan a bi navê Asphodeloideae. Gelek cureyên wê hene. Li Kurdistanê biharê tên berhevkirin û xwarin. 

Riwekeke xwezayî ye. Nêriyên wê, ajên wê ji bejna mirov bilindtir dibin. Pelên wê dirêj in. Zarok wekî balonan pifî hundirê pelên wê dikin, pê dilîzin. Li çiya û zozanên bilind dijîn. Bo mînak li Çiyayê Şerevdînê, Kopîl, Çiyayê Bîngolê, zozanên bilind ên Gurgum, Sêwas, Ezirgan, Erzîromê û gelek cihan hêşîn dibe. 

Ji Hindistanê heya peravên Deryaya Navîn, li cihên bilind tên dîtin. Cureyê vê riwekê yê li Kurdistanê heye, niha di bin xetereya tunebûnê de ye.

Ji koka wê melhem û zelîqokê çêdikin 
Ji ber ku ji kokên wê melhem û zelîqok tên çêkirin, hin fîrmayên romiyan (tirk) li Kurdistanê vî karî dikin, bêî kontrol kokan dertînin, ev jî dibe sedem ku niha li Kurdistanê gûlik ketiye koma riwekên hebûna wan di xetereyê de ne. Li herêma Serhedê saziyên dewletê jî wextekê ev kar dikirin. Xwezaya Bakurê Kurdistanê gelek hatiye guhertin û tehrîbkirin.

Ji koka gûlikê melhem bo girê (girgirtin, gurîbûn) û derman bo nexweşiya frengiyê tê çêkirin.

Cureyên wê  
16 cureyên gûlikê hatine tomarkirin. Ev 16 cure di bin 5 binekomê de tên rêzkirin. Cureyê li Kurdistanê kîjan e, nayê zanîn, lewra kurdan bi xwe xebatên zanistî li ser xwezaya welatê xwe nekirine. Dibe ku Asphodelus tenuifolius be.

Binekoma Asphodelus
 Asphodelus aestivus Brot. (li başûrê nîvgirava Îberê tê dîtin)
 Gûlika spî (Asphodelus albus Mill.) (li başûrê Ewropayê)
 Asphodelus bento-rainhae P.Silva (navenda Portûgalê û tixûbên Portûgal û Spanyayê)
 Gûlika gelazî (Asphodelus cerasiferus J.Gay) (Spanya, Fransa, Korsîka, Sardînya, Alecerya, Marokko)
 Asphodelus gracilis Braun-Blanq. & Maire (bakurê Marokko)
 Asphodelus lusitanicus Cout. (Portûgal û Galîsya)
 Asphodelus macrocarpus Parl. (Marokko, Portûgal, Spanya, perên Deryaya Navîn û aliyên Atlantîkê yên Fransayê, Îtalya)
 Gûlika bigulî an gûlika biçûk (Asphodelus ramosus L.) (Syn. Asphodelus aestivus auct., A. microcarpus Viv.) (li devedorê Deryaya Navîn gelek e)
 Asphodelus serotinus Wolley-Dod (nîvgirava Îberê)
Binekoma Verineopsis
 Asphodelus roseus Humbert & Maire (başûrê Spanyayê, bakurê Marokko)
Binekoma Verinea
 Asphodelus ayardii Jahand. & Maire (rojavayê Deryaya Navîn)
 Gûlika badokî (Asphodelus fistulosus L.) (Deryaya Navîn, li gelek parzemînan ev cure belav bûye)
 Asphodelus tenuifolius Cav. (peravên Deryaya Navîn û saharayên bakurê Afrîkayê, başûrê Spanya, Yewnanistan, Asya heya Hindistanê, birine Awistraliyayê jî) 
Binekoma Clausonia
 Asphodelus acaulis Desf. (Marokko, Alcerya, Tûnis)
Binekoma Plagiasphodelus
 Asphodelus refractus Boiss. (bakurê Afrîkayê û nîvgirava erebî)
 Asphodelus viscidulus Boiss. (bakurê Afrîkayê, rojhilatê Alcerya heya nîvgirava erebî)

Çavkanî 
 Jelitto/Schacht/Simon: Die Freilandschmuckstauden, Verlag Eugen Ulmer & Co., 5. Auflage 2002, ISBN 3-8001-3265-6 (bi almanî ye)

Malbata gûlikê
Riwek
Kulîlk
Kuftesîr

Kuftesîr, kufteya sîrê, cureyek kufteyê ji pêjgeha kurd e. Ji koma xwarinên sîr û mastê ye ku di xwarinên kurdî de cihekê taybet digirin.

Cureyên kuftesîrê 
 Kuftesîra Melediyê, (?)
 Kuftesîra Colemêrgê, bi qeliyê
 Kuftesîra koçerkî, bêî qelî ye
 Kuftesîra Serhedê, (?)
 Kuftesîra bi goştê kişandî, savar bi goştê kişandî tê strîn

Berkeliya kuftesîra Colemêrgê 
 500 gr savara kufteyê
 1 stekan (qedeh) ard (arvan)
 3 kevçî rûnê nivîşkî yê helandî
 Sîr û mast (mastê bi sîra kutayî)

Bo sosa wê:
 100 gr qelî
 2 serî pîvaz
 1 kevçî rûnê nivîşkî
 1 kevçî rûnê ron
 1 kevçî mergeya frîngiyê (bacanê sor, tomatos)
 Îsota tûj (li ser daxwazê ye)
 Awîşen (cehter)
 Pûjan (tihtavik)
 Li ser daxwazê biharbêhnên din (biharat)

Çêkirin 
Savara xwe bixin sêniyekê, rûnê nivîşkî yê helandî berdin ser. Hêdî hêdî ard û avê pê werbikin, bistrên.

Ji wê kufteyên biçûk, bi qasî gelazekê yan bindeqê çêbikin. Bixin quşxaneyekê, bikelînin.

Bo sosa wê, qeliyê amade bikin, hûrane hûr bikin. Herwiha pîvaza xwe jî. Rûn berdin rûnbirêşkekê, bi rûnê ron û nivîşkî pîvazên xwe biqelînin. Merge, qelî û biharbêhnê tevlî bikin û tevbidin.

Kufteyên xwe li binikên xwarinên parve bikin. Sîr û mastê berdin ser. Sosa xwe ya ji qeliyê rokin ser binikan. Êdî bo xwarinê amade ye.

Kufte
Xwarinên sîr û mastê
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Tolhildanê
Biraşka narîn

Biraşka narîn, narînkebab cureyek biraşkê (kebabê) ye. Pirranî li Botanê tê xwarin. Kebaba Colemêrgê jî dibêjin.

Narînkebab a li parêzgeha Colemêrgê tê xwarin, kêm-zêde wiha ye:

Berkelî (bo pênc kesan) 
 1 kg goştê berx an golikê
 Nîv kg fringî (bacanê sor, tomatos)
 Nîv kg kartol
 250 gr îsota dirêj a kesk
 1 serî pîvaz
 4 kevçî rûn bo biraştinê
 Mergeya fringiyan
 Xwê û av

Çêkirin 
Goşt û kartola xwe bixaşînin, têxin badiyekê. Berkeliyên (melzemeyên) xwe yên din di awayê tîkegoştî de tîke bikin. 

Quşxaneyê bînin, rûnê xwe berdinê. Berê pîvazê, dûv re îsot, goşt, merge, xwê, fringî û kartola xaşandî biqelînin. 1-2 stekan (qedeh) avê berdin navê û bi qasî 8-10 deqe bikelînin. Xwarina we amade ye.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Kebab
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Kesmaşî

Kesmaşî navê xwarineke quşxaneyê ya ji hevîrê ye. Ji gelê cîran azerîyan derbasê pêjgeha kurd bûye. Li parêzgehên Erdêxan, Qers, Îdir û Erzîromê tê zanîn û xwarin.

Girikên hevîrê tên gindirandin (nişivandin, gêr kirin, tilorkirin, gildîkirin), ji girikan wekî werîsê, şirîtên ku bi qasî bêçiyê stûr in, tên vekirin.

Van şirîtan bi qasî 1 cm dirêjiyê de bibirrin. Parçeyên hevîri têxin quşxaneyeke ku ava wê dikele, bikelînin. Paşê bidarivînin û di rûnbirêşkekê de yan di heman quşxaneyê de di nava rûn de biqelînin.

Li ser daxwazê hûn dikarin ava lîmonê, hin biharbêhnan (biharat) pê werbikin. Lê pirranî ev xwarin ji bo ku çêja xwezayî ya hevîrê neşikê, bêî sos an biharatê tê xwarin.

Ango we dema girhûrikên xwe di nava rûn de qeland, ava wê berdin ser û dîsa bikelînin. Hûn dikarin mast jî tevlî bikin. Xwêya wê kontrol bikin û bi germî bînin ser destexaneyê. 

Hin kes beriya ku hinekê girhûrikên hevîrê  bikelinin, berê di nava rûn de diqelînin. Ev li ser daxwazê ye.

Xwarin
Xwarinên ji hevîrê
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Asyayê
Pêjgeha Azerbaycanê
Arxavk

Arxavk, omlet navê komekê xwarinan e ku ji hêkê tên çêkirin. Gelek cure û binavkirinên wê hene. Li Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin lê di rastiyê de her binavkirinek, cureyek arxavê ye. Amana sereke ya vê koma xwarinê rûnbirêşk e, ango pirranî di taweyê de tên çêkirin.

Berkeliyên sereke yên arxavkê hêk, rûn, ard (arvan) e. Bi cureyên zebzeyan, goşt, meqarne, sosîs û salaman tên xemilandin û her yek ji wan xwarinan naveke nû digire.

Ji arxavkê heya omletê  
Ji bandora zimanên rojavayî pirranî ji vê koma xwarinê re omlet tê gotin. Omlet bi xwe jî bêjeyeke ji zimanê fransî ye. Di wêjeya devkî ya kurd de, bo omletê arxavk, hêkerûn, qeyxane hatiye bikaranîn lê ev hemî ne yek in, cureyên omletê ne. 

Arxavk, ji mentiqa amadekirina xwarinê tê. Lewra ev ne xwarinên giran, bizehmet in, di ber de tên çêkirin, zû tên amadekirin. Arê (agirê) nizm û xav jî têra wê dikin. Arxavkî, di wateya "xwarinên wekî mezeyê" yan "xwarinên xurînî", xwarinên zû tên amadekirin" de, herwiha hatiye bikaranîn.

Arxavkên sereke yên Kurdistanê 
 Hêkerûn
 Qeyxaneya Wanê 
 Arxavka rizê (birinc)
 Arxavka bazûyê (omleta silqa biyanî)
 Arxavka çorsane (omleta sade)
 Hêkerûna qeliyê (mêkleya bigoşt, melemena bigoşt)
 Qeyxaneya Mêrdînê

Omletên Ewropayê 
Omletên ewropayiyan jî wekî yên kurd in. Tenê berkeliyên wan hinekê cuda ne. Kurd ji xwarinên sîr-mast, pîvaz, penîr û pincarên xwezayî hez dikin û viya bêhtir bikartînin. Lê ewropayî pirr sosîs, goşt, salaman dixwin û viya tevlî arxavkên xwe jî dikin.

Omletên nûjen de herwiha kuvark, midye, goştê masiyan, krema jî hene. Li cîhana rojava arxavk wekî xwarinên fransî tên binavkirin.

Girêdanên derve 
 Terîfeyên omletan (ne bi kurdî ye)

Xwarin
 
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha fransî
Taştê
Pêjgeha Îranê
Hêkerûn

Hêkerûn navê cureyeke arxavkê (omletê) ye. Li hin deveran ji tevayiya arxavkan re hêkerûn dibêjin lê ev ne rast e. Herwiha li  hin deveran jî bo arxavkê qeyxane tê bikaranîn, ev bi xwe jî cureyeke arxavkê ye. 

Hêkerûna bitehm li parêzgeha Colemêrgê tê çêkirin. Herwiha awayên herêmên din jî bitehm û xweşik in.

Hêkerûna Colemêrgê 
Berkeliyên (melzemeyên) sereke rûn, hêk in. Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, biqijilînin. Paşê hêkên xwe biçirpînin navê. 

Divê hûn hêkan tevnedin, li hev nexin. Heya spîk bi hêkê ket wisa biqelînin, bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Li hin deveran kulmekê ard (arvan) pê werdikin, bi taybetî ardê lazûtê ku tehma xwe dide xwarinan.

Hûn dikarin binikên xwarinê de dora hêkerûna xwe bi pelên bexdenûs, hêlizê bixemilînin. Herwiha hûn dikarin gorî daxwaza xwe hin biharbêhnan (pûjan, anix, îsota tûj ûêd) jî bikarbînin.

Xwarin
Arxavk
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Behdînanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Qeyxaneya Wanê

Qeyxaneya Wanê, cureyeke arxavkê (omletê) ye. Taybetiya qeyxaneya Wanê ji yên herêmên din, bikaranîna rûnê nivîşkî ye ku tehma xwarinê xweştir dike. Lê, demên dawiyê li aşxaneyên Wanê jî êdî bi rûnê ron (gulberoj ûêd) tên çêkirin, orjînaliya wê êdî nemaye.

Mirov dikare kêm-zêde terîfeya qeyxaneya Wanê, wekî standardekê bibîne. Yên herêmên din jî ne pirr cuda ne.

Berkelî 
 6 heb hêk (300 gr)
 1,5 stekan (qedeh) şîr (bi qasî 200-300 gr)
 1 stekan ard (arvan) (bi qasî 100-120 gr)
 3 kevçî rûnê nivîşkî (30-40 gr)
 Xwê (bi qasî 10 gr)

Çêkirin 
Hêkên xwe di badiyekê de biçirpînin. Şîrê xwe berdin ser û tevdin. Hêdî hêdî ard pê werbikin û tevbidin, xwêya xwe bavêjinê û dîsa tevbidin.

Rûnbirêşkek hinek fireh bînin, kevçiyek rûnê nivîşkî bikinê, germ bikin. Ji sê paran yekê têkela xwe bi tevî 1 stekan avê berdin rûnbirêşkê, devanga wê bigirin, zerayî pê ket, biqulipînin (bizivirînin) û aliyê din jî wisa bikin.

Têkela xwe ya mayî jî wisa bikin. Parçeyên xwe yên pijandî li binikan parve bikin, bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Arxavk
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Arxavka rizê

Arxavka rizê, omleta bi birincê cureyeke arxavkê (omlet) ye.

Berkelî (bo çar kesan) 
 3 hêk
 1 kevçî riz (birinc)
 1 kevçî rûnê zeytê
 3 kevçî penîrê qaşar ê rêşkirî (rendekirî)
 2-3 pelên bexdenûsê
 4 stekan (qedeh) av
 Xwê
 Hinekê awîşen (cehter)

Çêkirin 
Riza xwe di ava xwêkirî (şor) de bikelînin. Bidarivînin û rûnê zeytê berdin ser. Firneya xwe (firûn) bînin ser germiya 180 pileyê.

Hêkên çirpandî, awîşen, bexdenûs, penîr û xwêya xwe di badiyekê de tevdin, birinca xwe jî têxin navê û berdin rûnbirêşkê. Di rûnbirêşk an qalibên pijandinê yên firneyê de bipijînin. Bila ji teflonê be.

Bi qasî 15 deqeyan bipijînin. Bila rûyê wê pirr zer nebe, zêdepijandin nabe. Xwarina xwe li binikên servîsê belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Arxavk
Pêjgeha Erdelanê
Pêjgeha Botanê
Seleteya girtiyan

Seleteya girtiyan, seleteya mehkûman, seleteya girtîgeha Siwêrekê navê cureyeke seleteyê yê. Bi tirkî jê re avrat salatasi dibêjin. Berê li Kurdistanê ji jê re seleteya biav digotine, av jî dixistinê.

Bingeha navê wê 
Dibêjin ev selete berê bi awayeke din bûye. Awayê niha tê zanîn ji girtigehe Siwêrekê belav bûye. Girtiyan di nava xwe de tehmeke nû dane vê seleteyê û dema azad bûne, vê awayê nû birine herêmên xwe. Di wêjeya devkî de bo vê seleteyê seleteya qancaran jî hatiye bikaranîn.

Niha jî gelek varyantên vê seleteyê hene. Hin kes ava hinarê tevlî dikin, hin jî nakin. Di seleteya ku mehkûman deranîne de hinar nebûye, paşê tevlî kirine.

Li hin aşxaneyan dimsê (mot) jî dixin navê.

Berkelî (bo çar kesan) 
 2 kok pîvaza teze, yan baqek pîvaza teze
 2 dendik sîr
 1 baq bexdenûs
 1 heb fringî (bacanê sor, tomatos)
 2 heb hinar (ne mecbûrî ye)
 1 kevçî pûjan (tihtavik)
 2 heb îsota dirêj
 Îsota tûj a pûlpûlî
 Xwê (solin)
 2 heb lîmon
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
 Fringî, pîvazên teze, îsot û sîrê hûrane (bi qasî hebên genimê) hûr bikin û tevbidin. Lîmon û hinarên xwe amade bikin, ava wan derînin, berdin ser melzemeyên xwe.
 Pûjanê pê werbikin, dîsa tevbidin. Herwiha îsota tûj, xwê û biharbêhnên xwe jî jibîr nekin. Êdî hûn dikarin bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Selete
Seleteyên pêjgeha kurdî
Arxavka dîwê

Arxavka dîwê, omleta silka biyanî cureyekê arxavkê (omlet) ye. Li hin deveran ji omletan re hêkerûn, qeyxane (bo mînak qeyxaneya Wanê) jî dibêjin, lê ev hemî jî, cureyên omletê ne. 

Ji dîwê silka biyanî jî dibêjin. Bazû di gelek xwarinan de, çi xwarinên quşxaneyê, çi yên bi runbirêşkê tên amadekirin de, tê bikaranîn.

Berkelî (bo çar kesan) 
 1 kg dîw (silka biyanî, heger nebe hûn dikarin siyaleyê jî bikarbînin)
 2 hêk
 2 stekan (qedeh) penîrê spî yan lor
 1 serî pîvaz
 Nîv stekan şîrê bêrûn an kêmrûnî
 5 kevçî ard (arvan) (arvanê bo galetayê)
 Îsota reş
 Xwê (solin)

Çêkirin
Dîwê pakij bişon, bidarivînin û hinekê mezin hûr bikin. Pîvazê hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkeke teflonî de nermijî bikin. Dîwê berdin navê, xwêyê bavêjinê û agirê nizm de biqelînin. Bihêlin bila hinekê sar bibe.

Firneya xwe bo 80 pileyê saz bikin. Penîrê di badiyekê de di nava nîv stekan şîr de tevdin. Hêkên hatine çirpandin, xwê, îsota reş, bazû û xwêyê xwe tevlîhev bikin. Bi qasî katjimêrekê di firûnê de bipijînin.

Bi pijiandinê hûn dikarin rûnbirêşkê jî bikarbîn, qalibên taybet ên pijandinê jî (bo firûnan). Ji bîr nekin, kaxeza pijandinê raxin binê qalibên xwe. 

Arxavk
Rişteya bi sosa merzekewê

Rişteya bi sosa merzekewê, êrişteya bi çênca rihanê navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ji merzekewê re rihan jî tê gotin. Rişteyê re êrişte jî dibêjin ku ev ji peyva kurdî hevîrrişteyê tê. Ango hevîrê hatiye riştekirin. 

Kurd ji rişteyê gelek xwarin, şîraniyan çêdikin. Niha pirranî rişteyên nûjen ên di fabrîkan de hatine hilberîn, tên bikaranîn. Rişteyên nûjen rengîn in, siyale, penîr, kuvark, zebze ûêd gelek tişt tevlî ne.

Berkelî (bo çar kesan) 
 Rişte bo 4 kesan (a malê yan a tê firotin)
 1 kevçî sosa (çênc) merzekewê (rihan, firincemişk)
 1 dendik sîra kutayî
 1 fringî (bacanê sor, tomatos) (hurkirî, amade)
 1 kevçî sosa gravy (korî-sos jî dibêjin ku ji tehma goştê mirîşkê ye û gelek tiştên din tê de hene)
 Bi kêfa xwe biharbêhnên (biharat) îsotê û xwê
 100 gr pîvaza hûrkirî (bila gelek hûrik be)
 2 kevçî krema
 50-50 gr rûnê nivîşkî

Çêkirin 
Rişteya xwe wekî meqarneyê bixaşînin, dema sar bû, melzemeyên xwe yên amadekirî tevlî bikin û sosa xwe pê werbikin, servîs bikin. 

Lê heger sosa we nîne û divê hûn bi xwe amade bikin, divê hinekê bi aram bin û dest bi çêkirina sosa xwe bikin.

Ji sosê re di pêjgeha kurd de herwiha çênc jî tê gotin ku ev bêje jî koka xwe ji bêjeya "çêj" digire, ango tehm.

Binêrin 
 Sosa merzekewê, sosa rihanê, çênca merzekewê

Xwarin
Xwarinên ji hevîrê
Meqarne
Pêjgeha Wirmê û Kurdistana Sor 
Pêjgeha kurd
Sosa merzekewê

Sosa merzekewê, sosa rihanê, çênca rihanê ji sosên ku bi rihanê (merzekew) tên çêkirin re dibêjin. Gelek cureyên wê hene û li Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin. 

Mixabin lêkolîn û xebatekê li ser sosên pêjgeha kurd nehatiye kirin. Kurd pirranî bêjeyên romî (tirkî), erebî û fransî bikartînin û ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.

Gorî têkela xwe, mirov dikare bi dilê xwe sosa rihanê çêbike. Lê sosa pirr tê bikaranîn wiha ye:

50 gr kakilê gûzê hêrayî, 50 gr kakilê bindeqê yê hêrayî, 2 dendik sîr a hûrik hatiye hûrkirin, fîncaneke rûnê ron (gulberoj an yên din), bi dilê xwe xwê (solin) (ne pirr zêde), bi dilê xwe îsota tûj a pûlpûlî (yan biharateke din ê îsotê, li baştirîn a îsota tûj e), 1 kevçî merzekewa (rihan) teze ya pişirandî (hûr hûr hûrkirî) bixin badiyekê. Baş li hev bidin. 

Êdî sosa we amade ye. Bo mînak hûn dikarin rişteya bi sosa merzekewê bidin ser, bixwin.

Xwarin
Sos
Pêjgeha kurd
Sîrmastok

Sîrmastok ji sosên ku ji sîr û mastê tên çêkirin re tê gotin. Helbet mirov dikare wekî xwarinên çorsane jî binav bike, ji ber ku sos wekî xwarinek jî dikare were ser destexaneyê.

Sîr û mast di pêjgeha kurd de cihekê taybet û giring digirin. Ji sîr û mastê gelek xwarin tên çêkirin, herwiha sîr-mast wekî sos di gelek xwarinan de tên bikaranîn.

Li hin deveran ji xwarinên sîr-mast tê de hene re, sîrmastok dibêjin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. 

Sîrmastok di pêjgeha kurd de bo sosên (çênc) ji sîr û mastê tên amadekirin, tê bikaranin. Navê komekê sosên sîr-mastê ne.

Cureyên sîrmastokê yên sereke 
 Sîrmastoka nanê kartû, nanê kartû tê de heye
 Sîrmastoka bi ava hinarê
 Sîrmastoka bi zerika hêkê
 Sîrmastoka bi bexdenûsê
 Sîrmastoka bi kartolê

Sirmastoka nanê kartû 
Berkelî:
 Nîv kg mast
 5 dendik sîr
 1 kerî nanê kartû (bila ne pirr be û ji hundirê nanê be)
 2 kevçî şîr
 1 xiyar 
 1 kevçî rûnê zeytê
 Hinekê îsota reş (toz)
 Xwê (solin)

Çêkirin:
Nanê kartû bipişirînin badiyekê, şîr berdin ser, nermijî bikin. Sîra xwe hûrik hûrik hûr bikin (nekutin). 

Xiyarê xwe spî bikin, hûrane hûr bikin, bixin nava badiyeke din. Xiyar, sîra hûrkirî, nanê kartû û mastê li hev bidin. Hêdî hêdî tevdin, ber re rûnê zeytê tevlî bikin.

Îsota reş û xwê pê werbikin. Êdî sosa we amade ye.

Xwarin
Sos
Sîrmastok
Pêjgeha kurd
Rişte

Rişte, êrişte berhemekê xwarinê, ji hevîrê ye. Cureyeke meqarneyê ye ku ji pelhevîrkê (hevîrê şikeva) tê çêkirin. Xwarineke kurdî ye, derbasê gelên cîran jî bûye. Li Asyaya Navîn jê re kesme dibêjin.

Hevîrê ristekirî û rişrişî 
Peyva rişteyê yan êrişteyê ji peyva hevîrristeyê tê. Tê wateya hevîrê ristekirî, hevîrê rişrişîkirî, hevîrê li rêşkerê hatiye xistin. Bi heman navê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin erîşte. 

Di hin devokên kurdî de tîpa "ş" wekî "s" tê bilêvkirin. Bo mînak di kirmanckiya (kirdkî, zazakî, dimilkî) Dêrsimê de. Jê re êriste jî dibêjin.

Çêkirina wê 
Li Kurdistanê jê gelek xwarin tên çêkirin, wekî zexîreyeke zivistanî temîn dikin. Ard (arvan), rûn, hêk, av û xwê ji têkela wê ne. Hevîr tê strîn, pelhevîrkan li ser daxwaze dibirrin. Ango ji hevîrê tê ristekirin.

Li parêzgehên Sêwas, Mûş, Meledî, Ezirgan, Erdêxan, Îdir, Qersê bo zivistanê çêdikin.

Xwarin
Xwarinên ji hevîrê
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha Asyayê
Şorbeya deqsorê

Şorbeya deqsorê ji goştê deqsorê tê çêkirin. Ji ber ku li çem û royên Kurdistanê deqsor gelek in, kurd gelek xwarinan jê çêdikin. Mixabin pirraniya van xwarinan niha wekî xwarinên pêjgehên biyanî tên binavkirin.

A rastî mirov dikare bêje şorbeyên deqsorê, lewra gelek tişt jî dikarin tevlî bên kirin.

Berkeliya şorbeya deqsorê (bo çar kesan) 
 1 heb deqsor (fîlet)
 1 kevçî sirke
 2 serî pîvaz
 4 stekan (qedeh) av
 2 kartol (patat, patatos)
 1 kevçî riz (birinc)
 3-4 ta bexdenûs
 Xwê (solin)
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûrbikin, kartolan jî kûbîkî. 4 stekan ava xwe berdin quşxaneyekê û wan jî pê re. Bixaşînin. 

Bexdenûsa hûrkirî û xwê tevlî bikin. Dema kel pê ket, rizê têxin navê. Bi qasî 10-20 deqe bikelînin.

Deqsora xwe di rûnbirêşkekê de, di nava 1 stekan avê de bi qasî 5 deqe bikelînin. Ji agirin bigirin, çermê wê derînin, riste bikin, ango çêtiyên dirêjî û ziravane.

Goştê xwe tevlî şorbeyê bikin. Sirkeyê û hinekê jî avê bikin ser. Heya riza we nerm bû, bikelînin. 

Di binikên xwarinê de bi bexdenûsê ûêd bixemilînin û servîs bikin.

Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Şorbeyên pêjgeha kurdî
Deqsor

Deqsor, trîtmasî (Salmo trutta), masiyek ji malbata masiyan Salmonidae ye, ku somon jî ji heman malbatê ye. Gelek cureyên deqsorê hene. Li Kurdistanê di çem û royan de deqsor gelek in û jê gelek xwarin tên çêkirin.

Di avên çeman de, herwiha yên deryayan de dijîn. Bi taybetî li royên ava wê sar in, golan dijîn. Hinek ji wan koçber in, bêî rawestan cih diguherin.

Deqsorên mê, di nava mehên çiriya pêşîn û adarê de bi qasî 10 hezar hêkan dikin.

Cureyên wê yên navdar 
 Deqsora lok (Salmo trutta macrostigma)
 Deqsora deryayî (Salmo trutta trutta)
 Deqsora farîo (Salmo trutta forma fario)
 Oncorhynchus mykiss (Oncorhynchus mykiss
 Deqsora Aralê (Salmo trutta aralensis) 
 Deqsora karpiyo (Salmo trutta carpio)
 Deqsora îsççanî (Salmo ischchan)
 Deqsora marmorata (Salmo trutta marmorata)
 Deqsora Abantê (Salmo trutta abanticus)
 Salmo platycephalus (Salmo platycephalus)
 Deqsora oksiyanî (Salmo trutta oxianus)
 Deqsora rhodanî (Salmo trutta rhodanensis)
 Deqsora denteks (Salmo trutta dentex)
 Deqsora ezenamî (Salmo trutta ezenami)
 Deqsora Deryaya Reş (Salmo trutta labrax)
 Deqsora kafkasî (Salmo trutta caspius)
 Deqsora balkanî (Salmo balcanicus)
 Deqsora îtalî (Salmo trutta cettii)
 Deqsora talerî (Salmo trutta taleri)
 Salmo trutta lacustris (Salmo trutta lacustris)
 Deqsora fîbrenî (Salmo trutta fibreni)

Heywan
Masî
Malbata salmo
Deqsor
Xware

Xware navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li hin deverên Serhedê jê re xare, xore jî dibêjin ku ev ji devokan e. Bi taybetî li parêzgehên Îdir, Erzîrom û Qersê pirr tê xwarin. Kurdên Ermenistanê jî dizanin.

Ji ber ku xwarineke çorsane ye, jê re xware, tişta ku tê xwarinê gotine. Di pêjgeha kurd de, xwarinên ku çêkirina wan dijwar e navên taybet digirin. Ên din, an bi rengdêran (bo mînak çilîbir), an jî bi serpêhatiyan (bo mînak seleteya girtiyan) tên binavkirin.

Berkeliya xwareyê (xore) 
 5 stekan (qedeh) av
 3 kevçî ard (arvan)
 2-3 kevçî rûnê nivîşkî
 Xwê 
 1 kevçî mergeya fringiyê (salçeya bacanê sor)
 Îsota reş

Çêkirin 
Rûnê (2 kevçî) xwe berdin quşxaneyekê, ardê xwe bikinê, biqelînin. Zerayî pê ket, hêdî hêdî avê tevlî bikin. Îsota reş û xwê jî pê werbikin û bêî rawestan tevdin.

Ji aliyekê ve du nava 1 kevçî rûnê nivîşkî de mergeya xwe biqelînin. Viya berdin ser şorbeya xwe. Ev xwarin bi germî tê xwarin.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Şorbe
Pêjgeha kurd
Pitî

Pitî navê xwarineke pêjgeha kurd e. Ji goşt û nokê ye, xwarineke quşxaneyê ye. Bi taybetî di nava kurdên Ermenistan û YKSSê de tê xwarin. Li Serhedê jî jê re pitî, pitê, pêtî dibêjin.

Pitî rengdêrek e. Pitînî, pitînî jê anîn. Ji kevaniya malê re jî di hin devokan de pitê dibêjin, lewra gorî zilamên wan ew dikin pitînî, serê mêrên xwe dibin. Lê jin jî heyfa xwe digirin, ew jî ji mêrên xwe re pito dibêjin. 

Derbasî pêjgeha Azerbaycanê jî bûye, ew jî pitî dibêjin.

Berkelî (bo şeş kesan) 
 1 kg goştê hêtê yê pez (bibez)
 Nîv kg pîvaz
 250 gr nok
 Du heb kartol
 Îsot
 Xwê (solin)

Çêkirin   
Nokên xwe ji êvar de bixin avê, nermijî bikin, bipişirînin. Goştê xwe hûr bikin, herduya bi hevre bişon û bikin quşxaneyê.

Pîvaz û kartolên xwe bikin 4 parçe, xwê û îsota xwe tevlî bikin, hinekê avê jî berdin ser û bidin ser agir, heger hûn xwarina xwe di quşxaneya hilmê de bikelînin. 

Heger di quşxaneya normal de dikelînin, pîvaz û kartolê xwe paşê bavêjinê, ne bi hev re. Bila bi qasî saetekê bikele. Dûv re agirê xwe kêm bikin, bila bi qasî saetekê jî wiha bikele.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Azerbaycanê
Fetîr

Fetîr, vetîr navê şîraniyeke kateyî ya pêjgeha kurd e. Herwiha ji pelhevîrkê (şikeva) re jî fetîr/vetîr dibêjin. Bingeha peyvê ji "hevîrê tîr, hevîrtîr" tê. Peyveke kurdî ye. Li hin deverên Serhedê, di nava kurdên YKSSê de navdar e. 

Li parêzgehên Sêwas, Erdêxan, Îdir, Qers û Wanê  jî bi vê navê tê navkirin.

Berkelî 
 2 hêk
 7 stekan (qedeh) ard (arvan)
 350-400 gr rûnê nivîşkî
 200 gr şekir
 4 stekan şîr
 250 gr mast
 40 gr hevîrtirş
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Hevîrtirşê xwe di nava hinekê şîr de bihelînin. 6 stekan ardê xwe berdin badiyekê, hevîrtirş û xwê jî tevlî bikin, bistrên. Hevîrê xwe bidin sekinandin bila kewa xwe bigire.

Rûnê xwe bihelînin, ard berdinê, biqelînin. Zerayî bi ardê we ket, şekir tevlî bikin, hinek jî avê, bistrên. Bihêlin bila sar bibe, ev ji bo hundirê wê ye.

Hevîrê xwe bînin, girikên bi qasî kulmê çêbikin. Girikan bi destan hinekê vebikin, hundirê wan ji têkela we amade kiribû, dagirin (tije bikin). 

Dîsa wan girikan bi destan vebikin. Bila stûriya wan bi qasî bêçiyê û çapa wan jî bi qasî 15-20 cm be. Hêk û mast biçelpînin di ser wan de bidin. Li tendûrê bidin, bipijînin.
 
Xwarin
Şîranî
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Bîşî (kate)

Bîşî cureyekê nan û xwarinan e. Hevîrê ku di nava rûn de tê pijandin e. Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin lê bi navên cuda tên navkirin. 

Kurdên Erdêxan, Îdir, Qers, Ezirgan, Erzîromê peyva bîşî bikartînin.

Bîşî ne tenê bi hevîr tê pijandin, wekî kateyên dagirtî, kateyên tijekirî jî dibe. Ango hundirê wê bi toraq, penîr, siyale yan tiştekê din jî dikare bê dagirtin.

Lê bîşiya tîpîk û navdar tenê ji hevîrê ye, tiştekê nayê tevlîkirin. Hevîr hinekê bi ard (arvan) tê ziwakirin û girik tên vekirin. Ne wekî pelhevîrkê (şikeva), stûr e, wekî kateyan tê vekirin.

Azerî jî bîşiyê dixwin, di pêjgeha Azerbaycanê de herwiha cih digire.

Xwarin
Kate
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Dêrsimê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Azerbaycanê
Zerde

Zerde xwarin û şîraniyeke ji pêjgeha kurd, pêjgeha Tirkiyeyê e. Lepeya birincê ye. Derbasê gelên cîran jî bûye ku ew jî vê xwarinê bi heman navê binavdikin. Zerde bêjeyeke farsî/îranî ye, navê xwe ji zerbûna xwarinê digire.

Di zerdeya Ezirganê de nok jî tê bikaranîn. Herwiha ji xeynî zeferanê li deverên Kurdistanê biharbêhnên (biharat) cuda tên bikaranîn. Ango bo çêjdanê tiştinên din jî tên tevlîkirin.

Berkeliya zerdeya Bidlîsê 
 250 gr riz (birinc)
 1,5 kg şekirê toz
 50 gr fistiqa spî
 200 gr armûş (li hin deveran cuda)
 2 gr zeferan
 50 gr fistiqa kesk
 1 hinar
 50 gr tiriyê çivîkan (kişmiş)

Berkeliya zerde (Tirkiye) 

Malzemêyen tîpîk a zerde in:

 1 Tas Riz 
 8 tas avê
 2 1/2 Granulated şekir
 2 kevçîyekî xwarinê qawet çinîn
 1/2 tas rabû ser avê 
 1/2 tas orange gulekê avê
 1/4 teaspoon zaferan
 1 Teaspoon curcuma
 1 Kefçika mewîj
 1 Kevçiyekî xwarinê jî fistiqan
 1 Kefçika behiv
 1 Kefçika kakilê gûzan
 1 Kefçika Darçîn

Çêkirin 
Riza xwe bişon, nîv katjimêrî (saet) di nava ava şîregerm de bihêlin, bila nermijî bibe. Birinca xwe têxin quşxane yan beroşekê, 5 lître avê berdin serê û bidin ser agir. Bêî ku were tevdanê tê kelandin.

1,5 kg şekir, zeferana ku di ana 1-2 kevçî avê de hatiye amadekirin tevlî bikin. Hinekê bikelînin, armûşê tevlî bikin, çend kelê pê bînin. 

Ji agir daynin, li binikên xwarinê belav bikin. Sar bû, bi fistiq, dendikên hinarê û tiriyan bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Xwarin
Şîranî
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Tirkiyeyê
Harşo

Harşo, xar(a)şo, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Bi taybetî li parêzgehên Erdêxan, Qersê tê xwarin.

Berkeliya xaraşoyê (bo çar kesan)  
 1-2 kerî nanê kartû
 1 serî pîvaz
 2 stekan (qedeh) av
 3 hêk
 300 gr penîrê postê
 1 kevçî rûnê nivîşkî
 Îsota reş
 Xwê
 Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

Çêkirin 
Nanê xwe bipişirînin badiyekê. Rûnê nivîşkî di quşxaneyekê de biqijilînin, hêkan biçirpînin navê û tevbidin.

Dûv re penîr, pîvaza hûrkirî. îsota reş, xwêbû 2 stekan ava kelandî berdin serê. Vê têkela xwe hûrikî bikin, berdin ser nanê hûrkirî.

Xwarin
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Sînor (xwarin)

Sînor navê xwarineke ji pêjgeha kurd e jî. Pirranî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxan, Qers, Agirîyê tê xwarin.

Xwarineke çorsane ye, ango kêm tişt dikevinê û hêsan e çêkirina wê. Ev xwarin navê xwe ji sînoran digire. Bazirgan û qaçaxçiyan ev nav dane vê xwarinê lêwra li ser sînoran dihate xwarin, çêkirina wê rehet bû.

Berkeliya sînora Erdêxanê (bo çar kesan) 
 Têra xwarina 4 kesan nan
 2 kevçî rûnê nivîşkî
 Hinekê mast
 Hinekê penîrê kartû, penîrê kufikî

Çêkirin 
Rûnê xwe berdin quşxaneyekê û bihelînin. Nanê xwe hûrbikin badiyekê, rûnê qijilandî berdin serê. Penîrê xwe bipişirîninê, mastê xwe tevlî bikin. Ji bo çêjdanê dikarin biharbêhnan (biharat) jî bikarbînin.

Girêdanên derve 
 Terîfa sînorê (ne bi kurdî ye)

Xwarin
Pêjgeha kurd
Pîlakiya Amedê

Pîlakiya Amedê cureyeke pîlakiyê ye. Di pêjgeha kurd de gelek xwarinên ji lowiyê tên çêkirin hene. Amadekirina wê ne dijwar e. 

Pîlakî ne xwarineke standard e. Li herêmên Kurdistanê gelek cureyên wê tên çêkirin.

Herwiha binêrin 
 Pîlakiya Xerzanê
 Pîlakiya Melediyê, pîlakiya Gurgumê

Berkelî 
 2 serî pîvaz
 1kg barbûnyaya teze
 2-3 dendik sîr
 2 heb gizêr
 1 heb kartol
 3-4 îsota dirêj
 6 fringî (bacanê sor, tomatos)
 4-5 ta bexdenûs
 1 lîmon
 1 stekan (qedeh) rûnê zeytê
 Xwê
 4 stekan av

Çêkirin 
Barbûnyayên xwe pakij bişon û di 4 stekan avê de bi qasî 20 deqeyan bikelînin, bidarivînin. Ji vê ava wê 1,5 stekan avê bigirin, têxin tasekê û lîmona xwe jî biguvişîninê.

Di rûnê xwebiqijilînin, pîvaza xwe ya hûrkirî berdinê, biqelînin. Îsot, kartol û gizêra tîkekirî tevlî pîvazên qelandî bikin. Zebzeyan hindik biqelînin.

Barbûnyaya xaşandî, fringiya rêşkerê hatiye xistin (rende), lîmon, av, xwê tevlî bikin. 20 deqe biqelînin. Sar bû, bexdenûsa hûrkirî bi ser bikin. Bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha kurd
Bêran

Bêran, bêran bi gerden navê xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Amed, Botan, Tolhildanê pirr tê xwarin. 

Di wêjeya devkî ya kurdî de wiha derbas dibe: "Ji gerdenê berdan, ji Mareşê merdan derdikeve".

Berkelî (bo pênc kesan) 
 1kg goştê bi hestî yê gerdenê (gizêra stû)
 100 gr îsota tûj (îsota pûlpûlî, îsota pûlpelî)
 300 gr riz (birinc)
 100 gr bez
 1 lîmon
 Xwê
 Îsota sor (li ser daxwazê)
 Îsota reş (li ser daxwazê)

Çêkirin  
Goştê bikin quşxaneyê bikelînin. Gelek caran kêfa wê bigirin. Paşê agirê wê kêm bikin, bila dîsa bikele. Di quşxaneyeke din de birinca xwe bikelînin û li binikên xwarinê parve bikin. 

Goştê xwe yê kelandî jî parve bikin, bidin ser birincê. Ava goşt, sîr, îsota tûj, îsota reş (hûn bi kêfa xwe ne kêjan biharbêhnê bikarbînin, dikarin) û ava limonê bi ser de bikin. 

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Amedê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha kurd
Biraşka bi bacanreşkê

Biraşka bi bacanreşkê, bacankebaba bi rûnê nivîşkî cureyeke biraşka (kebaba) pêjgeha kurd e. Berkeliya (melzemeya) wê ya standard rûnê nivîşkî, bacan û goşt e ku bêî wan nabe. Lê berkeliyên din dikarin hinekê bên guhertin.

Aşpêjên kurd jî bacanreşk wekî sos bikaranîne û tevlî gelek xwarinan kirine. Amadekirina vê xwarinê hinekê dijwar e. Heger rûnê nivîşkî neyê bikaranîn, çêja wê (tehm) xweşik nabe.

Li hin aşpêjxaneyên Bakurê Kurdistanê, vê xwarinê wekî kebaba Sêrtê jî binav dikin. Restorantên bajarên Bakur di kartên menûyan de zimanê romî (tirkî) bikartînin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.

Berkelî (bo şeş kesan) 
 6 bacanreşk (bacan, balîcan) 
 750 gr goştê berxê (tîkegoşt, tîkekirî)
 3 kevçî rûnê nivîşkî 
 3 fîncan ard (arvan)
 2 stekan (qedeh) şîr
 1 stekan penîrê qaşar
 1 lîmon
 1 serî pîvaz
 1 kevçî merge (ava bacanê sor, salçeya tomatosê)
 2 fringî (tomatos, bacanê sor)
 5 stekan av
 Cureyên biharbêhnê (biharat)
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Bacanên xwe bi kêrê 5-6 cihan qul bikin, bavêjin ser agir. Ango li ser agir bi saxî bibirijînin. Bi germî qalikên wan bigirin û ji bo ku reş nebe, têxin nava ava bi lîmonê.

2 kevçî runê xwe bihelînin, ardê xwe berdin navê. Bi tevdanê bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. Şîrê sar tevlî bikin, tevdin. 5-6 deqe keliya bacanên xwe hûrbikin, bipelixînin. Biguvişînin, ava wan derînin, tevlî vê sosê bikin.

Ji aliyekê ve bêî rawestan sosa xwe tevbidin, penîr û xweyê bavêjinê. Kevçiyeke rûnê nivîşkî bihelînin, berdin sosê û goşt jî tevlî bikin. Heya goşt ava xwe kişand bikelînin.

Pîvaza xwe tevlî bikin, biqelînin. Mergeyê bikinê, dûv re jî ard û frîngiyan berdin navê û tavbidin. Xwê û biharatê kontrol bikin, li ser daxwazê kêm an zêde bavêjinê û bihêlin bila dîsa bikele.

Kela wê bidawî bû, bi germî li binikên xwarinê belav bikin. Hûn dikarin li ser destexaneyê (sifre), gorî kêfa xwe binikên xwe bi îsotên dirêj ên li ser agir pijandine ûêd bixemilînin.

Xwarin
Xwarinên bigoşt
Kebab
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha kurd
Hêyavka artîşokê

Hêyavka artîşokê, cureyeke xwarina pêjgeha kurd e. Ji artîşokê re neynoka bûkê jî dibêjin. 

Ji hêyavkê re herwiha tirşik jî dibêjin lê ev ne rast e, tirşik tenê navê cureyekê hêyavkê ye. Hêyavk di wateya xwarinên quşxaneyê yên biav û pirranî ji zebzeyan in de ye.

Berkeliya vê xwarinê ya sereke artîşok e, bêî wê ev xwarin nabe. Terîfeya han ji aşpêjxaneyên Dîlokê ye, varyantên wê yên din jî hene.

Berkelî 
 4 heb artîşok
 2 gizêr
 2 kartol
 8 kixse (heger nebin pîvazên biçûk)
 1 stekan (qedeh) şoqil (polik, baqilê xatûnî ya hebî)
 2-3 kevçî rûnê zeytê
 1 lîmon
 6-8 ta hêliz (pîjinda, şiwît)
 Keriyek xwêya lîmonê (sîtrîk asît)
 Xwê (solin)
 Şekir

Çêkirin 
Artîşokên xwe bişon, hinekê di nava ava bi lîmonê de bihêlin. Gizêra xwe pakij bikin, bişon, hinekê bixaşînin, tîke bikin (awayê kûbîkî). Wan tevlî şoqilan (baqilê xatûnî) bikin.

Kixseyên xwe hûr bikin, artîşokan ji nava ava lîmonê derînin, bikin quşxaneyeke fireh. Kixseyek, gizêr û şoqilan têkin nava wan. Herwiha bo her artîşokek hinekê şekir. Xwêya xwe jî pê werbikin.

Rûnê zeytê, ava lîmonekê bi ser artîşokên xwe de bikin, berdin quşxaneyê. Stekanek ava xwe jî bikin ser û bidin ser agir. Di germiyeke normal de bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin. 

Xwarina xwe sar bikin, li binikan parve bikin, bi hêlizan bixemilînin. Êdî dikarin bên ser destexaneyê.

Xwarin
Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha Tolhildanê
Hêyavk
Kumspî

Kumspî navê xwarineke kurdî ye. Ji bacanreşk û penîrê ye. Penîrê pişirandî li ser xwarinê tê werkirin, rengê wê spî dibe. Navê xwe ji wir digire. Ango dişibe seriyên bi kumên an kolosên spî.

Kumspiyên îro ne êdî ewqas spî ne, lewra niha bi penîrên qaşar tên çêkirin ku rengê wê jî hinekê zer e.

Mîrên kurd zebzexwur û hevîrxwur bûne 
Ev xwarin derbasê gelên cîran jî bûye. Paşayên Osmanîyan ev xwarin pirr ecibandine û jê re hunkar begendi - key eciband, jê hezkir gotine.

Xwarina xizan û gundiyên Kurdistanê heya palasên Fars û Osmaniyan belav bûne. Mîr û keyên kurdan ji xwarinên bi zebze û hevîrê hezkirine, yên romiyan (tirkan) û rojavayiyan jî ji yên bigoşt. 

Sedemekê viya ev bûye ku li Kurdistanê goşt, li cem wan jî sebze pirr bûye. Kurdistan welateke çiyayî ye. Ji cotyariyê bêhtir, ajalvanî rûdaye. Di pêjgeha kurd de xwarinên herî xweşik û bitehm, ên bi zebzeyan in. Rêza duyemîn de xwarinên ji hevîrê cih digire.

Berkeliya kumspiya nûjen 
 3 bacanreşk
 1 lîmon
 Xwê
 Nargîl (gûza hindê) (ev berê nebû, mecbûrî jî nîne lê tehmê xweş dike)
 Nîvê stekanê arda (arvan)
 100 gr rûnê nivîşkî
 1 stekan penîra pişirandî ya qaşar
 4 stekan şîr

Çêkirin 
Bacanên xwe saxî li ser agir bibirijînin. Qalikên wan bigirin û têxin nava ava bi lîmonê. Ji wir derînin, biguvişînin, hûr bikin.

Ardê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqelînin, bacanê xwe berdin navê, bi hev re hinekê biqelînin. Şîr rokin navê, agirê xwe kêm bikin bila bikele.

Penîrê qaşar (herwiha yê spî jî dibe, lê qaşar baştir e) li rêşkerê bidin (rende), gûzê hindê û xwê tevlî bikin û baş tevbidin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Xwarin
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha kurd
Çilav

Çilav ji komekê giraran, pîlawan re tê gotin. Çilav navê cureyeke rizê (birinc) ye. Li Tirkiyeyê û rojavayê wekî birinca Îranê, riza eceman tê binavkirin. Xwarinên ji vê birincê tên çêkirin re çilav dibêjin.

Di pêjgeha kurd û gelên îranî de bi heman navê cihê xwe digire. Herwiha di pêjgeha Azerbaycanê de cihê wê heye. Xwarinên ku bi çilavê tên çêkirin di nava komên giraran (pîlawan) de cihê xwe digirin.

Cureyên çilavê yên sereke 
 Çilava çorsane, çilava sade
 Çilava bi goştê berxê
 Çilava bi goştê mirîşkê
 Çilava Qersê, bi hêlizê tevdayî ye
 Çilava Bakûyê, çilava azeriyan
 Çilava Îranê
 Çilava canberiyê

Xwarin
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha Azerbaycanê
Seleteya siyaleyê

Seleteya siyaleyê cureyeke seleteya pêjgeha kurd e. Ji siyaleyê re herwiha spenax, îspenax, silqok jî dibêjin. Standardeke vê seleteyê nîne, mirov dikare gelek tiştan tevê bike. Bo mînak cureyên biharbêhnê (biharat), zeytûn ûêd.

Ev terîfe ji aşxaneyên parêzgeha Kurdistanê Dîlokê hatiye wergirtin. Hinekê biharbêhna erxewanê (kulîlka hinarê) ku navê xwe daye navçeyeke Meledîyê, hat pêwerkirin, çêjdar dibe.

Berkelî 
 Baqek siyaleyê
 1 stekan (qedeh) savara (bulxur) zirav
 Keriyekê penîrê malê (penîrê spî)
 Nîv kevçî xwê (li ser daxwazê ye)
 2 kevçî ava hinarê (ava hebên hinarê)
 1 kevçî rûnê zeytê
 5 serî pîvaz

Çêkirin 
Îspenaxên xwe bişon, tenê pelên wê veqetînin, ên din bavêjin. Pelên siyaleyê hûrane hûrbikin, bi xwêyê tevdin. Savara xwe bi hinekê avê nermijî bikin, di nava avê de bi qasî 10 deqeyan bihêlin.

Pîvazên xwe hûrik hûrbikin. Tevahiya berkeliya xwe (melzeme) berdin badiyekê, tê de li hev bidin. Ava hinarê û rûnê zeytê bi ser de bikin. Dawiyê de penîrê xwe bipişirînin ser û servîs bikin.

Beriya were ser destexaneyê (sifre) hûn dikarin gorî kêfa xwe binikên xwarinê bi hêşînayî û biharbêhnan bixemilînin.  

Seleteyên pêjgeha kurdî
Heftqelî

Heftqelî, qelandina pincaran, qeliya biharê, qeliya heftreng cureyeke xwarina pêjgeha kurd, pêjgeha Tirkiyeyê e.

Çiye heftqelî? 
Kurd bi biharan sûdê ji xwezayê û pincarên werdigirin. Sedsala dawiyê stêrka kurdan her çû çilmisî. Ziman, çand û aboriya Kurdistanê serobino bû. Viya qîra xwe li xwezaya Kurdistanê jî da. Daristan hatin tunekirin, ajalvanî, cotyarî, bi kurtî jiyana asayî ber bi mirinê çû.

Niha xwarinên kurdî jî bûne yên xelkê, wekî dewlemendiya wan tê zanîn. Em kurd xwarinên xwe bi navên biyanî dixwin. Heger yek rêçên dewlemendiya pêjgeha kurd di wêjeya devkî de nebîne û neşopîne, nezanî her zêde dibe.

Heftqelî, ji qelandina pincaran e. Hejmara pincaran çendî zêde bibe, ewqas baştir dibe. Heft ne mecbûrî ye. Heft rengdêrek e, nîşaneyeke pirrbûnê ye. 

Ev xwarin li rojavayê Ewropayê wekî xwarineke farisan tê zanîn û jê re bi îngilîzî gormeh sabzi (qelandina zebzeyan) tê gotin. Ev jî dişibe heftqeliya kurdî.

Niha heftqeliya berê ya xwezayî nemaye. Kurd jî ji zebzeyên navdar dixwin. Berkeliyên (melzemeyên) wê yên serek niha bûne bexdenûs û goşt. Lê berê goşt nedihatiye bikaranîn.

Cureyên heftqeliyê 
 Heftqeliya bigoşt
 Heftqeliya pincarên çolê
 Heftqeliya zebzeyan 

 
Xwarin 
Pêjgeha kurd
Pêjgeha Îranê
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha Asyayê

Bi gotina pêjgeha Asyayê behsa tevahiya xwarin, vexwarinên welatên Asyayê û taybetiya wan tê kirin. Helbet têgîneke gelek befireh e, mirov dikare kêm-zêde tevahiya xwarinên cîhanê bixe bin vê kategoriyê. Xwarinên welatên li rojhilata Asyayê dikevin, di nava xwe de gelek hevpariyan dihewîne, dişibin hevûdu. 

Ji ber ku Asya parzemîneke fireh e, bi sedan komêm gelan lê dijîn, pêjgeha wê jî rengîn e. Gelek xwarinên Ewropa û Amerîkayê ji Asya ne, ji wir hatine. Herwiha berevajiya wê jî rast e.

Li Ewropayê dem mirov behsa pêjgeha Asyayê bike pirranî rojhilat û başûrê rojavayê Asyayê tê bîrê. Ji ber ku xwarinên rojavayê Asyayê gelek dişibin ên Ewropayê, ev nêrîn pêşketiye.

Du navendên sereke hene di pêjgeha Asyayê de:

 Çîn û başûr û rojhilatê Asyayê. Li van deveran di xwarinan de riz (birinc), meqarne, soya, sosên ji masiyan cihekê girîng digirin.

 Navenda Asyayê, Qazaxistan, Mongolya û herêmên devedorên wan. Li van deran jî goşt û xwarin-berhemên ji şîrê, bêhtir balê dikişînin.

Pêjgehên welatên başûrê rojhilatê û rojhilata Asyayê 

  Pêjgeha çînî
  Pêjgeha Îndonezyayê 
  Pêjgeha japon
  Pêkgeka Kambocayê 
 Pêjgeha Korêyê
  Pêjgeha filîpînî
  Pêjgeha taylendî
  Pêjgeha taywanî
  Pêjgeha viyetnamî

Pêjgehên welatên li navenda Asyayê ne 
  Pêjgeha Qazaxistanê
  Pêjgeha mongolî
 Pêjgeha tîbetî
  Pêjgeha efxanî
Pêjgeha Afrîkayê

Pêjgeha Afrîkayê ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. Afrîka duyemîn parzemîna mezin a erdê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e.

Di xwarinên afrîkayî de fêkî, zebze, berhemên şîr û goşt cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî.

Afrîkaya navendî 

Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha siyale, fringî, îsot jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, mirîşk, goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin.

Rojhilatê Afrîkayê 
Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên erebî û hindî jî mezin e li van herêman. 

Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan (biharat) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên portûgalî û ewropayî jî tên xwarin.

Qilonçê Afrîkayê 

Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, riz, şîraniyên wekî helawê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in.

Bakurê Afrîkayê 
Li vir bandora kûltûra Deryaya Navîn heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, kundir, fringî, kartol, zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in. 

Bandora xwarinên fastfood û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan.

Başûrê Afrîkayê 
Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in.

Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, masî xalên sereke ne.

Rojavayê Afrîkayê 
Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, hêk û fêkî jî.

Wêneyên Xwarinên Afrîkayê

Girêdanên derve (îngilîzî) 
Recipes for African Food 
 African Foods 
 Make your own delicious West African Suya 
 Algerian Cuisine a Northwest African cuisine
 The Congo Cookbook
 Betumi
 African Mystery Food
 Lost crops of Africa: Corn, Vegetables, Fruits 
 Celtnet African Recipes
Şorbeya bazirganan

Şorbeya bazirganan ji şorbeyeke ku çêkirina wê hêsan e re tê gotin. A rastî heger ava wê kêm be, mirov dikare wekî sosekê jî binav bike. Bi taybetî li herêma Xerzanê pirr tê xwarin. Li hin herêman ji vê şorbeyê re, şorbeya bacgiran jî dibêjin. 

Nan tê pişirandin, wê dixin badiyekê yan binikên xwarinê. Ava dikelînin, sîra kutayî û rûnê nivîşkî davêjin navê. Ango sosekê tê amadekirin. Ev sos li ser nanê hûrkirî tê rokirin. 

Xwarineke gelek çorsane ye, lewra jî fîrar, bazirgan û rêwiyan ev xwarine, bi navê wan hatiye binavkirin.

Dibêjin gundiyan ev xwarin didabûne karmend û bacgirên mîran, lewra hez ji wan nedikirin, ji bo gundiyan bacgir mêvanên hêja nebûn. Zivistanan xwarinên wiha hêsan bo zarokan çêdikin.

Herwiha binêrin 
 Şîvre, jê re çîvre jî dibêjin

Şorbeyên pêjgeha kurdî
Şekalok

Şekalok xwarineke ji pêjgeha kurd e. Pirranî li herêma Xerzanê tê xwarin. Xwarineke zivistanî ye. Li hin deveran bi navên cuda tê binavkirin. Şorbeya zivistanê jî hema bigire ev bi xwe ye.

Berkelî 
 250 gr nok
 250 gr nîsk (ne ya sor)
 250 gr qalikê xiyarê yê hişkkirî
 Goştê kişandî (bo girikên kufteyê)
 Mast
 Savar (bo girikên kufteyê)
 Îsota pûlpelî (îsota tûj)
 Biharbêhn (biharat)
 Xwê (solin)

Çêkirin 
Nok û nîskan di quşxaneyê de bikelînin. Qalikên xiyarê di verokekê de bixaşînin, hûrbikin.

Ji savar û goştê girikên hûrik ên kufteyê çêbikin, wan bi tevî qalikên xiyarê, berdin nava nok û nîskan. Hinekê avê pêwerbikin, hinekê şûnde îcar mastê xwe berdinê.

Hûn dikarin mast di binikên xwarinê de berdin ser. Beriya ku hûn bînin ser destexaneyê rûnê xwe di rûnbirêşkê de biqijilînin, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota pûlpûlî) jî di nav de, viya berdin ser xwarina xwe.

Gotarên têkildar 
 Şorbeya zivistanê, şorbeya zivistankî, bo mînak li herêma Melediyê

Xwarin
Şorbe
Pêjgeha kurd