nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Peykerê Azadiyê

Peykerê Azadiyê (, bi navê xwe yê fermî (; ) di sala 1886an ve li girava Liberty ya New Yorkê hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina Amerîkayê hatiye çêkirin.

Peyker ji sifir hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e.   

Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin.

Çavkanî 

Peyker
Boriya tî ya katodî

Boriya tî ya katodî (bi ingilîzî: Cathode ray tube) boriyeka valak (Bi îngilîzî: vacuum tube) e ko tivengeka elektronî û perdeyeka flûresent têda ye. Di hundirê wê da û li derveyê wê hindek alav ji bo lezandin û tewandina tiya elektronan hene.

Çavkanî 

Fizîk
Qitik

Qitik, ketik, kurrkurr an jî qetê (Pteroclididae), famîleyeke çûkan ji 16 cureyan e ji koma dirûvê kurkurran (Pteroclidiformes) e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Vîdiyoyên Qitikan 

Qitik
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Mezra Filan

Mezra Filan, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismil û Batman û Midyatê de ye. Aliyekî gund gir aliyek jî newal e. Li derdora wê Mezra Ehmed û Mezra Çêlikan û Xanoserê û Hilanê he ye.

Debara gund bi çandîniya bej û a avdanî û bi xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Gundikê Hecî Bedriya

Gundikê Hecî Bedriya, gundekî Bismilê ye. Li palek nêzî Çemê Caferî hatiye avakirin. Li derdora wê Seledûn, Meterê, Şêxûsivê, Erebkent û Mezra Çêlikan he ye.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Bersorik

Bersorik, sîngsor an jî bûkesor (bi latînî: Erithacus rubecula), cureyekî mêşgiran (Muscicapidae)e ku dengxweş û fîkar e.

Şayes 

Dirêjiya bersorikê nêzî 14 cm. Serê wî û pişta wî rengê qehwe û hinekkî gewr, nava wî spiyê berzere, sîng û serçavê wî jî sor e. Çavên wî jî reşê tarî ye.

Belavbûn 
Bersorik li Ewropa û bo milê rojhilat heta rojavaya Sîbîrya û joriya Îranê, têjikan diînte der. zivistana xwe, li joriya rojavaya Îranê û jorîya Îraqê (Kurdistanê) diborînit.

Reftar û hawidor 

Li daristanan û baxçeyan dijîn. li kurdistanê, ji nîva meha Çiriya pêşîn pê de heta dûmahiya meha Avdarê, xweş di nav bîstan û baxçe û terraş û daristanan de tê dîtin. Hêlîn ji aliyê  mêyê ve, li ciyên wek qul, derz, heyta çaydan û solên avêtî, li her ciyî dihê çêkirin.

Pirbûn
Di navbera 4-6 hêkan dikin. Salê 2 caran qurp dikevin, lê carinan ev derdikeve 3 û 4'an jî.

Parêzî
Bersorik kêzik, kurmik û nemovikdaran dixwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Map of the distribution of the 3 Canarian Robin subspecies 
 ARKive: Robin (Erithacus rubecula) images and movies . Retrieved 2006-NOV-30.
 Birds of Britain: Robin . Retrieved 2006-NOV-30.
 European Robin videos, photos & sounds  on Internet Bird Collection.
 RSPB: Robin (Erithacus rubecula). Retrieved 2006-NOV-30.
 Sonatura : Song of the European Robin 
 Sveriges Radio P2: Song of the European Robin (Real Audio soundfile)
 Ageing and sexing (PDF; 2.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 BBC Nature: Robin news, sounds and video clips from BBC programmes past and present. 

Mêşgirt
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî

Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî 10ê berfanbara 2010an de ser xetê hate vêkirin. Ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve hate çêkirin û ev pirtûkxaneya dîjîtal ji nivîsên li ser kurdan û Kurdistanê pêk tê.

Binêre 
 Enstîtuya Kurdî ya Parîsê
 Kurd 1

Girêdanên derve 
 Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
 Enstîtuya kurdî ya Parîsê Malpera fermî ya enstîtuyê.

Pirtûkxane
Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011

UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bu hemî tîmên Ewropa. Ev pêşbirka ji layê Uefa dihêta damazirandin her sal di êta deynan. Tîma pitir UEFA Champions League birî Real Madride ku şîyaye 9 caran kasê bi desve bînit.

Yana
League positions of the previous season shown in parentheses.(P-1st indicates end-of-season play-off winners)

Tîmên beşdar û grûbên wan
Agahî:
 Y = Yarî
 YS = Yariyên serkevtî
 YW = Yariyên wekhev
 YD = Yariyên dorandî
 GA = Golên avêtî
 GX = Golên xwarî
 F = Farqa di navbera golên avêtî û xwarî de
 X = Xal (puan)

Grûba A

Grûba B

Grûba C

Grûba D

Grûba E

Grûba F

Grûba G

Grûba H

dewrey 16 

Yarya êkê di navbera 15,16,22 û 23 sibat û yarya dwoê dinav bera 8,9,15 û 16 adarê heta kirin.

Çarîkfînal 

Yarya êkê di navbera 5 û 6 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 12 û 13 nîsanê heta kirin.

Nîvfînal 

Yarya êkê di navbera 26 û 27 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 3 û 4 gulanê heta kirin.

Fînal 
Fînale

Yarya fînalê li navbera Manşêştir û Barselona 3–1 şiya Barselona des xwuve bînit. Ev yarya li yarîgahe Wembley Stadium li welatê Îngilistan li bajêrê London. Ev yarya 28 gulanê.

Pitirtirîn gol 
Ev beşa ku kê pirtit gol li Liga Sampioyênê kirna. Yê pila yekê bidasve înabit aw ji ku îsak Lionel Messi şiya bidesve bînit dê
êta xelat kirin bi pêlavake zêrî.

UEFA Champions League
Dunya TV

Dunya TV kanaleke televîzyonê ya taybet e ku li Tirkiyeyê weşanê bi zimanê kurdî dike. Dunya TV ser bi Koma Weşanê ya Samanyolu ve ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Dunya TV'ê: http://www.dunyatv.com.tr/kr/ 
 Weşana zindî: http://www.kure.tv/dunya-tv/Canli-yayin-izle/67/ 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Hamza Aktan

Hamza Aktan, rojnamevan û nivîskarekî ji herêma Gewerê ye. Aktan piranî li rojnameyên tirkî xebitiye û nivîs û hevpeyvin amade kirine. Li zanîngeha Marmarayê rojnamevanî xwandiye û pişt re dest bi xebata rojnamegeriyê kiriye li kovar û rojnameyên tırkî li Stenbolê. Aktan xwandina zimanê biyanî jî li Londonê hilgirt û li wir jî rojnameyan da xebitî. Xebatên Aktan li ser rojnamegeriyê berdevam in. Aktan di heman demê de hiqûq xwend û niha wekî parêzer dixebite. Aktan nivîskarê pirtûkek bi navê "Hemwelatiyê Kurd" e ku bi zimanê tirkî hate weşandin. Wî piranî li ser pirsgirêka Kurd xebitiye û li ser vê mijarê çend gotar weşandine.

Çavkanî 

Rojnamevan

Jidayikbûn 1983
Rojnamevanên kurd
Mirovên zindî
Gaxand

Gaxand, Gaxend, Gaxan an Gaxonî an jî Noel her sal ji aliyê xiristiyanan ve di 25ê kanûna pêşîn tê pîroz kirin. Pîrozbahî êvara 24ê kanûna pêşîn dest pê dike û li hin welatan heta şeva 26ê kanûna pêşîn didomê. Dêra ermeniyan û ortodoksan li gorî salnameya Julianî roja 7ê kanûna paşîn dest bi pîrozkirina gaxendê dikin. Sedema pîrozkirina cuda, keşeyê katolîk Papa Gregorê XIII di sedsala 16an de salnameya Julianî de guhertin çêkir û salnameya Gregorî pêk anî. Dêrên ortodoks ên ku di 7ê kanûna paşîn de dest bi pîrozbahiyan dikin wê di 2100î de ji 8ê kanûna paşîn dest bi pîrozbahiyan bikin.

Noel di xiristiyaniyê de mîna rojbûna Îsa tê pîrozkirin.

Dara Gaxendê navê dara çamêye ku di pîrozbahiyên gaxendê de bi gelek cure rahnik û xemlan tê xemilandin.

Kalgaxend kalê mîtolojîke ku tê bawerkirin di Noelê de bi erebeya xwe ya ku ji aliyê xezalan ve tê kişandin û ji mirovan re xelatan tîne.

Gaxand li Dêrsimê 
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (di gotina gelê "Sersal padîşahê nû"). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzdî jî sê rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe Noela xirîstiyanan. Di baweriya elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo Gaxand heye.

Mijarên têkildar 
Kal Gaxan
Kosegelî

Çavkanî 

 
Dêrsim
Folklor
KSAF

KSAF, kurteya swêdî bo Kurdiska Student- och Akademikerförbundet yan Kurdiska Student- och Akademikerföreningen, anku Komeleya Xwendekar û Akademîkerên Kurd an Yekîtiya Xwendekar û Akademîkerên Kurd , rêxistineke ji aliyê siyaseta partiyan û dînê ve serbixwe ye. Yekemîn komele li Swêdê di 2002'an de hatiye avakirin û di 12'ê îlona 2009'an de bû yekîtî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera KSAF'yê (yekîtî)  li Facebook
 Malpera KSAF a Rojava li Facebook
 Hevpeyvin ligel berpirsiyarê înformasyonê li KSAF'a Stockholmê

Civak
Osasco

Osasco (bixwîne Ozaskû) bajarekî dewleta federal a São Paulo ya Brezîlê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Brezîlê
Azad Ronakbar

Azad Ronakbar (9ê çiriya pêşîna 1975an - 24ê kanûna pêşîna 2010an) helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Navê wî yê rastî Ozgur Çoban e. 9 çiriya pêşîn 1975an de li Tetwanê hatiye dinê. Malbata wî ji gundê Tetwanê Şirînşazê ye. Bavê wî ji karmendiyê karkinar bûye. Diya wî jina malan e. 1988an de ji dibistana seretayî derçû bûye. Ji ber nexweşiya xwe nekarî perwerdehiya xwe dewam bike. Lê bi qasê çend dibistanan xwe bixwe perwerde kiribû.

Hetanî 15 saliya xwe cansaxiya wî di cih de bû. Piştî 15 saliya xwe yekcar nekarî lingên xwe bi kar bîne û kete li ser kursiya biteker. Ji ber ku astengdar jî bû dixebitiya û tije jiyan bû. Ji pirtûkan ji xwe re cîhaneke azad ava kiribû. Bi derfetên xwe yên kêm li malê zimanê îngilîzî bi asteke baş hîn bibû. Dîsa kurdiyeke akademîk bi derfetên xwe li malê hîn bibû. Ji xwe bawer bû û ji jiyanê hez dikir. Gelek jîr û jêhatî bû lê rewşa wî dest nedida ku têra dilê xwe bixebite. Di van salên dawî de tenê tiliyên xwe dikariya bi kar bîne.

Helbest û nivîsên wî di kovarên mîna Kovara W, Tîroj, Nûbihar û Evrensel Kultur de û di malpera Diyarnameyê de hatin weşandin. Xwedî û rêveberê malpera www.qesrapirtukan.com ê bû. Bi hêviyeke mezin vê malperê vekir û dixwest ku pirtûkên kurdî bigehijîne hemû cihana kurdî.

Ronakbar helbest û çîrok dinivîsandin. Du pirtûkên wî ji bo çapê amade bûn. Yek ji helbestên wî bi xwe pêk tê. Ya din jî ji helbestên Nazim Hikmet ku wî wergerandibû kurdî pêk tê. Lê sed mixabin Ronakbar van berhemên xwe çapkirî nedîtin û ji vê dinê bar kir û çû.

Xebateke wî ya din jî romanek bû. Di vê romanê de jiyana Mele Osmanê Xorosî yê ku tevlî serhildana Şêx Seîd bûye dixwest binivîse. Diviya ku jiyana Şêx Seîd û Mele Osman ya têkildarî hev bûne bîne zimên. Destpê romana xwe kiribû lê nexweşiya wî ya sala dawî nehişt ku bidomîne. Wisan bû ku ji bo nivîs û nameyên navbera Şêx Seîd û Mele Osman de bi awayê resen bide nîşan dixwest elfabeya kurdî ya erebî hîn bibe. Lê ev xiyala wî jî ma nîvco.

Ronakbar di hin demên cuda de tevlî pêşbirkan bibû û xelat girtibûn.
 Di sala 2003’yan de di pêşbirka kurteçîrokan a Hüseyin Çelebi de xelata yekê;
 Di sala 2008an de di pêşbirka kurteçîrokan a Feqi Huseyn Sagnıç de xelata sêyan: Bextewarî û Mirin;
 Di sala 2008an de di pêşbirka helbestan a beşa kurdî ya Yılmaz Güney de xelata duyan.

Ronakbar di sala dawî de di gel nexweşiya lemlateyî nexweşiya bêhnê jî dikêşiya. Hefteyek beriya mirina xwe nexweşiya wî gur bû û wî şandin Nexweşxana Lêkolînê ya Zanîngeha Dîcleyê - Amedê. Li wê jî derman nebû vegeriya Tetwanê. 24ê kanûna pêşîn a 2010an de li Tetwanê mir. Termê wî li goristana mizgefta Tetwana Kevn hatiye veşartin

Girêdanên derve 
 http://www.diyarname.com/news.asp?Idx=4174
 http://www.amidakurd.com/nuce/azad_ronakbar_ko%C3%A7a_daw%C3%AE_kir
 http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&file=article&sid=27505

Çavkanî

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1975
Mirin 2010
Bêlih

Bêlih, gundekî Tetwanê ye. Li ber pêşa çiyayê Akûlê ava bûye.

Gundên Tetwanê
Aşnak

Aşnak (bi tirkî navê Budaklı lê kirine) navê gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Nanîkas

Nanîkas gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Ariskûx

Ariskux gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê 

Tetwan
Pîrêgurî

Pîrêgurî gundekî Tetwanê ye. Di salên notî de hate valakirin û niha jî vala ye.

Gundên Tetwanê

Gundên valakirî li Kurdistanê
Askirî

Askirî gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Canas

Canas navê gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Birakom

Birakom gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Kinasor

Kinasor gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Exdat

Exdat () gundekî ser navçeya Tetwanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Koms

Koms gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Pînkas

Pînkas gundekî Tetwanê ye.

Gundên Tetwanê
Şarbilax

Navekî navenda bajarê Agirî yê berê ye, Osmanîyan navê Şarbilaxê kire şorbulak.

Gundên Qerekoseyê
Hebîbullah Letîfî

Hebîbullah Letîfî (bi tîpguhêziya ji farisî: Habibollah Latifi) li Zanîngeha Azad  xwendekarê dadê ye û çalakvanekî kurd e ku ji aliyê Dadgeha Şoreşa Îslamî ve cezayê dardekirinê lê hatiye birrîn. Sedema tawanbarkirina wî qaşo şerkirina li dijî Xwedê ye. Tê îddakirin ku Hebîb endamê Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê ye û bi vê rêxistinê tevlî tundûtîjiyê bûye . Lê Hebîb van îddayan qebûl nake.

Hebîb di çiriya pêşîna 2007an de hatiye girtin û di 2008an de cezayê mirinê, di rûniştineke tenê çend deqîqeyan domkir de, hat birrîn. Piştî vê biryarê çar mehan îşkence lê hat kirin. û di 2009an de cezayê darvekirinê hat pejirandin  Parêzerê Hebîb di 22ê kanûna pêşîn a 2010an de daxuyand ku Hebîb wê yekşemê‚ di 26ê kanûna pêşîn a 2010an de‚ li zîndana Sineyê were dardekirin. Parêzer ji dadger Sadiq Larîcanî ji bo bêhtir lêpirsînê bikin daxwazî kir. Sibeha yekşemê Hebîb bi malbata xwe re hevdîtin pêk anî.

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji Îranê bo rawestandina cezaya darvekirinê daxwazî kir. Rêxistinê da zanîn ku dadgehkirina Hebîb di bin rewşên ne zagonî‚ li pişt deriyên girtî‚ pêk hatiye. Rêveberê şaxa Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur a Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, Malcolm Smart weke ″Li ber çavan e ku Hebîbullah Letîfî ne li gorî standardên navneteweyî‚ bi awayê ne dadmendî‚ hatiye darizandin ku mîna biryara nefretbar tê xuyakirin″ daxuyanî da.

Parêzerê Hebîb di derbarên îddayan de ji bo dadgehê daxuyand ku‚ di dema bûyerên Hebîb pê tê tawanbarkirin de ew ne li Sineyê bû.
Xwîşka Hebîb dibêje: ″Ez ji hemû rêxistinên Mafên Mirovan ji bo alîkariyê daxwaziyê dikim. Lê hîn jî ez difikirim ku divê çareserî ji hundirê welat bê dîtin.″
Hebîb ″xwendekarekî ciwan e ku ji xwezayê û çiyayên welat hez dike″.

Girêdanên têkilîdar

Letîfî, Hebîbullah
Çalakvanên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Mirîşka zelkav

Mirîşka zelkav, mirîşka avî an jî mirîşka zilek (bi latînî: Gallinula chloropus) cureyekî mirîşkên avî (Rallidae) ye.

Şayes 
Çûkekî gewdreş û nikulsor û zer e. Ciwanên wan rengvekirî ye, rengê gewdê ciwanan qehweyî, rengê nikulê wan reş e.

Jîngeh û reftar 
Li nav zilên golan, çeman yan jî li nav yên çiravan dijî. Bi giya, serik û bizirên zilan, bi kêzên nerm yên navavî, kurmik û çêçikên beqan xwedî dibin.

Di navbêhna gulan û tîrmehê de hêkan dikin û qurp dikevin. Di dema qurpketinê de di hêlînê de di navbera 7 û 10 hêk he ne. Qurpikî 17-22 roj didome û dîk û mirîşk bi dorê li ser hêkan rûdinên. Çêçik bi giştî reş in, tenê nikulên wan zer e.

Li peravên çemê Dîcle bi hezaran dijîn.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Vîdeo: http://www.vimeo.com/17653038
 Common Moorhen videos, photos & sounds  o
 Cornell Lab of Ornithology – Common Moorhen
 USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter – Common Moorhen Information
 Madeira Birds – Moorhen breeding in Madeira Island
 Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Mirîşka avî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Dîcleyê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Transfobî

Transfobî anku tirsa ji kesên trans (wek latînî û îngîlîzî transfobia ji latînî trans "li derveyî, wêdetir" û ji phobia ji yewnaniya kevn phobos "tirs") an transfobia dijwarî û nehezkirinek civakî (nefret) an dijminatî (agresîv) li hember mirovên transgender nîşan dide li dijî kesên ku transgender in an ku nasnameya xwe ya zayendî wek transgender îfade dikin ("kesên trans"). Fermo transfobî dikare xwe wek tirs, nefret, tundûtûjî, hêrs an nerehetiya hember kesên trans nîşan bide.  Ew bi gelemperî li kêleka nêrînên homofobîk tê vegotin û ji ber vê yekê pir caran wekî aliyek homofobî tê hesibandin. Loma transfobî celebek pêşdarazî û cihêkariyê ye, dişibihe nijadperestî û zayendperestiyê, û kesên rengîn ên transgender bi gelemperî rastî her sê awayên cihêkariyê di heman demê de tên.

Ciwanên transgender dibe ku di dibistanê de, bernameyên lênêrîn û refahiyê de, û hem jî di nav malbata xwe de rastî destdirêjiya zayendî, zordestî û şîdetê bên. Mexdûrên mezin bi tinazên gel, tacîzkirin, di nav wan de sextekarî, gefên tundiyê, talankirin, û girtina bêsedem rûbirû tên; gelek kes xwe di nav gel de ne ewle hîs dikin. Rêjeyeke bilind mexdûrên şîdeta zayendî ne. Hin kes ji lênihêrîna tenduristiyê têne red kirin an rastî cûdakariya li cîhê kar tên, di nav de ji ber ku transgender in ji kar têne avêtin, an jî di bin dorpêçkirina komên siyasî an olî yên muhafezekar ên ku li dijî qanûnên mafên LGBT-ê de ne. Ew her weha ji hêla hin kesên di nav tevgerên civakî yên LGBT de, û ji hêla hin femînîstan ve jî têne cûda kirin.

Ji xeynî zêdebûna metirsiya tundûtûjiyê û tehdîdên din, stresa ku ji hêla transfobiyê ve hatî çêkirin dikare bibe sedema encamên hestyarî yên neyînî ku dibe sedema tevliheviyên karanîna maddeyan, revîna ji malê (di piçûkan de), û rêjeyek bilind a xwekuştinê.

Li cîhana rojava, ji bo danîna polîtîkayên ne cudakarî û firsendên wekhev gav bi gav guherîn çêbûn. Ev meyla di nav welatên pêşkeftî de jî pêk tê. Wekî din, kampanyayên di derbarê civaka LGBT de li çaraliyê cîhanê têne belav kirin da ku pejirandina civakî ya nasnameyên zayendî yên ne kevneşopî baştir bikin. Kampanyaya "Stop the Stigma" ji aliyê UNê ve yek ji van pêşketinan e.

Çavkanî 

Mafên kesên LGBT
Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Zayendperestî
Berşînk

Berşînk, sîngşîn an sêngşîn (latîn: Luscinia svecica), cureyekî mêşgirtan (Muscicapidae) û çûkekî fîkar e.

Şayes 
Ew jî wek çûkê bersorik terîrep e, lê sênga wî hêşîn e. Ev hêşînahî bi granî di ferdên nêr de he ye û havînê tîr dibe. Yên mêyan yan tune ye yan jî gelek hindik e. Bazikên gişan rengê qehwe û brûyên wan spî ye. Ciwanên wan deqdeqokî û qehweyê tarî ye.

Reftar 
Berşînk li kêlekên çirav û golan dihên dîtin. Bi maşot û kêzikan xwe xwedî dike. Dengê strana berşînkê mîmîk e. Banga berşînk bi şêweyekî  axaftinek wekî qijînê “chack” têye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bluethroat song on Sonatura audioblog
Bluethroat videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
Ageing and sexing (PDF; 3.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
Information and pictures about the Bluethroat in the Netherlands
Avibase

Mêşgirt
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
2012

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 25ê tebaxê – Neîl Armstrong, esmangerê DYA û ew yekemîn mirove ku çu heyvê
Paytexta Çandî ya Ewropayê

Paytexta Çandî ya Ewropayê yek ji wan navan e ku hersal bi awayekî periyodîk ji aliyê Yekîtiya Ewropayê ji bajarên ku hatine hilbijartin re tê dayîn. Ji bo bajar firsendeke gelek girîng e ku jiyana xwe ya çandî û pêşveçûna xwe ya çandî pêşkeş bike. Ev bajar di navnetewî de taybetmendiyên xwe yên çandî dikarin bi awayekî berfireh pêşkeş bikin.

Ev raman ji aliyê Wezîrê Çandî yê Yewnanistanê Melîna Mercourî di 13ê Hezîrana 1985an da hatiye gotin û Atîna bû ye Bajarê Çandî ya Ewropayê. Atîna ji ber vê yekê di aliyê çandê da gelek pêşve çû ye.

Di sala 1999an da gotina Bajarê Çand a Ewropayê hate guhertin û bu Paytexta Çand a Ewropayê. Ji sala 2000an da şun ve hate fînanse kirin. Ji hilbijartina sala 2005an şûn ve ji yekî zêdetir bajara dest bi hildana vî navî kirin. Yek ji paytextên Çand a Ewropayê ya sala 2010an Stembol bû.

Salên derbasbûyî 
 1985:  Atîna 
 1986:  Firenze
 1987:  Amsterdam
 1988:  Berlîn
 1989:  Parîs 
 1990:   Glasgow
 1991:  Dublîn 
 1992:  Madrîd 
 1993:  Antwerpen 
 1994:  Lîzbon 
 1995:  Lûksembûrg
 1996:  Kopenhag 
 1997:  Tesalonîkî
 1998:  Stockholm 
 1999:  Weîmar 
 2000:  Avîgnon,  Bergen,  Bologna,  Bruksel,  Helsînkî,  Krakov,  Prag,  Reykjavík,  Santîago de Compostela
 2001:  Rotterdam,  Porto
 2002:  Brugge,  Salamanca
 2003:  Graz
 2004:  Cenova,  Lîlle
 2005:  Cork 
 2006:  Patras
 2007:  Sîbîu,  Lûksemburg,     Greater Regîon
 2008:  Lîverpool,  Stavanger
 2009:  Vîlnîus  Lînz
 2010:  Essen</small>,  Stenbol,  Pécs
 2011:  Turku,  Tallinn
 2012:  Guimarães,  Marîbor
 2013:  Marsîlya,  Košice
 2014:  Umeå,  Rîga

Îsal
 2015:  Mons,  Çekya

Salên pêşerojê 
 2016:  Spanya,  Polonya
 2017:  Danîmarka,  Kîpros
 2018:  Holenda,  Malta
 2019:  Îtalya,  Bulgaristan
 2020:  Romanya,  Serbistan,  Îrland
 2021:  Yewnanistan,  Kroatya,  Swîsre
 2022:  Brîtanya,  Makedonya, 
 2023:  Norveç,  Lîtvanya,  Bosna Hersek, 
 2024:  Almanya,  Ukranya,  Albanya
 2025:  Awistirya,  Îslenda,  Montenegro

Çavkanî

Çand
Ewropa
Deşnê Mûrad

Deşnê Mûrad (jdb.1ê kanûna paşîn 1986an  li Silêmanî , Başûrê Kurdistanê). Ew stranbêj û pêşkêşeka televîzyonîya kurda hewemanî ye.Ew xwedîya çendîn kasêt û strana ye. Deşnê Mûrad pênc salî bû dema li Holenda dijiyan û xwedî nasnameya Holendî ye. Deşnê Murad wekî amator futbol jî dilîst. Albûma wê di  2010an "Hom Shike Wawa" li Libnanê bi kurdî û erebî hate derxistin.

Girêdanên derve 
 Malpera Deşnê Murad ya Facebook

Hunermend
Stranbêj
Femînîstên kurd
Mirovên zindî
Selxane

Selxane (bi  tirkî: Elaçmaz), gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye li gundî de şaxên PTT û Navenda Tenduristiyê tune. Gund ji aliyê kevneşopiyan gelek dewlemend e. Gundekî herî mezin ê navçeya Payizavayê ye nêzî xwediyê 300 malan e li gundî gelek deveran çavkaniyên zeran heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Qijika reş (kovar)

Qijika reş kovareke anarşîst a kurdî ye. Heta dawiya sala 2010'an, du hejmarên wê li Wanê derket.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Sîtkom

Sîtkom (bi îngilîzî: Situation Comedy, ango "komediya reftarê", "komediya rewşê"), yek ji curên bernamên radyo û televizyonê ye. Ev curê bernameyan pêşîn di radyoyan de derketiye pêş û bi dû re di televizyonan de belav bûye. Sîtkom, pirranî li deverên têne zanîn, mînak li mal an jî kargehan derbas dibin. Piranî bi avayê rêzefîlma tên weşandin.

Çend mînakên sîtkomê ku ji DYA'yê derketine û li dinê belav bûye 
 Seinfeld
 The Big Bang Theory
 Everybody Loves Raymond
 Cheers
 Frasier
 Friends
 The Cosby Show
 Hannah Montana
 Hope & Faith
 The Simpsons
 Futurama
 Unfabulous
 İCarly
 Drake & Josh 
 Zoey 101
 How I Met Your Mother

Sîtkomên kurdî 
Cîran Cîran

Çavkanî 
 http://tr.wikipedia.org/wiki/Sitcom

Girêdanên Derve 
 Beşa pêşîn a sîtkoma kurdî ya bi navê Cîran Cîran a televîzyona tirkî TRT Kurdî

Bername
Mihemedê Seîd Axayê Deqorî

Mihemedê Seîd Axayê Deqorî (z. 1928, Amûde − m. 13’ê mijdara 1960, Amûde) xelaskerê zarokan e ku di Şewata Sînemaya Amûdê da ji ber mirinê xilas bûne. Di sala 1928'an da li bajarê Amûdê ji dayîk bûye. Navê bavê wî Seîd Axa ye. Mihemedê Seîd Axa biçûkaniya xwe li Amûdê derbaskirîye. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek (Histûn) di ser da tê xwarê û jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî 
www.pukmedia.com - Konê Reş 
M. Ahmedê Namî - Agirê sinema Amûdê

Binêre 
 Agirê Sînemaya Amûdê

Kurd
Kesên ji Amûdê
Jidayikbûn 1928
Mirin 1960
Milano FC

Associazione Calcio Milan,pêtir tê naskirin mina AC Milan, yek ji fotbolkubb yên herî baş li awrûpa yê u Îtaliya yê ye. Milan heya nûha karîye 17 caran tîtla yekê û 16 caran tîtila diwan û 13 caran tîtila siyan ya serie A ya Îtaliya bistîne.
Milan Cricket and Football Clubb hat damezrandin ji aliyê Herbert Kilpin yê înglîzî li 16 dîsêmbir 1899.

Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Robîn Şerna

Robîn Şerna di sala 1979an de li Qoserê ji dayik bûye. Zanîngeha Yuzuncuyil'a Wanê, Fakulte ya perwerdehiyê, beşa hunerên bedew qedandiye. Li gel helbestan niha xebatên wî yên li ser wêne û peykeran jî berdewam dike. Niha li Kurdistana Bakur li bajaré Mêrdînê dijî.
Helbestên wî di kovarên kurdî de weke Çirûsk, Kovara W de hate weşandin.

Pirtûka helbestvên, bi navê Şev Bajar û Gulperî ji weşanên ‘Do’, sala 2010an de derket.

Berhem 
 Şev Bajar û Gulperî (helbest), weşanên do, 2010

Nivîskarên kurd
Darfûr

Darfûr (erebî: دار فور‎, dār fūr ku tê wateya "Welatê Fûran") herêmeke li rojava Sudanê ye. Cînarên wê Lîbya, Çad û Komara Afrîkaya Navend in. Di nav xwe da sê parêzgeh in: Gharb Darfur (Darfûra Rojava), Janub Darfur (Darfûra Başûr) û Shamal Darfur (Darfûra Bakur).

Sultaniya Darfûrê 
Sultanîyeke û li herêma Darfûrê di navbera salên 1640 û 1916'an da bi girêdayî Împeratoriya Osmanî jîyaye. Di 22’ê Gulana 1916'an da di şerê navbera Sultaniya Darfûrê û Brîtanyaya Mezin da, Sultanî ya Darfûrê têk çû û hilweşiya.

Binêre 
Pirsgrêka Darfûrê

Afrîka
Darfûr
Sûdan
Çewlîg, Kanîreş

Çewlîg, Gundekî girêdayî navçe Kanîreşê a ser bi Çewlîgê ve ye.

Gundên Kanîreşê
Dost Çiyayî

Dost Çiyayî (Mahmut Çaça, jdb. 1972 li Mêrdînê - 2003 Dersîm(?)) nivîskarekî kurd bû.
Di sala 1972an de li gundê Qelendera Mêrdînê hat dinê. Li gund, Mêrdîn û Qoserê xwend.
Di 1991an de kete Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Dîcleyê. Di sala 1992an de êşa gurçikan lê hasil bû. Du caran emeliyat bû. Bi enfeksiyona jehrbûna xwînê, kete komayê. Di demeke ku her kesî jê hêvî birî de, li jiyanê vegeriya. Ev bûyer, li ser fikar û jiyana wî rêçeke domdarî hişt. Di sala 1995an de ji beşa Mamostetiya Seretayî mezûn bû û dest bi kar kir. Di heman salê de jî zewicî. Bi navê Baz lawekî wî çêbû.

Di vê navberê de di kovarên wek Jiyana Rewşen, Nûdem, Nûbihar, Pelîn de helbest û çîrokên wî weşiyan. Ji Metin Kaygalak, Muzaffer İzgü û Murathan Mungan wergeran kir. Li ser riya Festîwala Dêrsimê, di havîna sala 2003 an de qezayek derbas kir û jiyana xwe ji dest da. Qetran pirtûka wî ya yekem e.

Berhem 
 Qetran Helbest, Weşanên Avesta, Stenbol, 2005.
 Bîra Rûyê Min, werger, ji Metin Kaygalak), 2005.

Çavkanî 
Avestakitap.com

Girêdanên derve 
Diyarname.com

Helbestvanên kurd
Mêr
Dinik

Dinik (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gundên Çêrmeyê
Amarîc

Amaric (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Çêrmeyê
Ximsor

Ximsor (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Çêrmeyê
Arnes

Arnes an jî Ernes (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Çêrmeyê
Mûşaxa

Mûşaxa (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gundên Çêrmeyê
Dînarik

Dînarik (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gundên Çêrmeyê
Şên

Şên (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Çêrmeyê
Moza Jêr

Moza Jêr (?), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gundên Çêrmeyê
Moza Jor

Moza Jor (?), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gundên Çêrmeyê
Armelî

Armelî an jî Elmalî? (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Çêrmeyê
Meredanê

Meredanê (), gundekî Bismilê ye. Ji Şeqiltîzê zêde bûye. Nêzî rêya Bismil û Batmanê ye. Gund li kêleka çemekî biçûk, ji çar pênc malên merivan hatiye avakirin. Li derdora wê Çoltepe, Gultepe, Şeqiltîz û Qonit he ye.

Debara gund li ser çandiniya avî (genim, ce, nîsk, pembo, garis) û xwedîkirina heywanan e.

Çar golên gund he ne. Her du golên ku navê wan Gola Hespê û Gola Porê ye navdar in.

Gundên Bismilê
Beytika dahlan

Beytika dahlan çivîka daran an jî beytika çiyê (navê latînî: Passer montanus), cureyekî çivikên rast an beytikan e.

Şayes 
Bi granî li ser dahl û li nav hejikên nêzî avahiyan dijîn.

Nêr û mêyên wan dişibitin hev. Ser û pişta wan rengê qehwe, stûyê wan spî, zenglorika wan reş e. Ji beytikên din cudahiya wan ya herî eşkere, bazinê spî yê qirqa wan û deqên reş yê li herdu aliyê ruyê wan e. Nava wan spiyê gewroşkî ye, nikulê wan reş, lingên wan qehwe ye.

Reftar 
Bi giya, bizir an dendik û kuliyan xwedî dibin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beytik
Çivîk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Jan Arslan

Jan Arslan hunermendekî kurd e.

Jan Arslan, li navçeya Qosera Mêrdînê hatiye dinyê. Dibistana seretayî ya navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa Endezyariya avahiyê qedandiye. Heta zaningehê  guhdarvanê muzikê bû. Gava ku dest bi zanîngehê kir, dest bi muzîkê jî kiriye. 
Bi gîtareke erzan û bê kurs xwe û bi xwe, bi amatorî gav avêtiye muzikê. 

Di sala 2002'an de li bajarê Mêrdînê dest bi xebata endezyariyê kir. Li Mêrdîn û navçeyên Mêrdînê de di projeyên avahiyê de xebitî. Li ofîsa endezyariyê di demên xwe yî vala de dest bi ceribîna stranên xwe kir. Strana yekem ku awaza wê çêkiriye strana Keçaperî yê ye. Ji ber ku ev stran ji aliyê gelek însanan ve hate ecibandin, li ser hinek stranên din jî xebitî. Stranên di albûma Evînperwer de jî ew stranin. 

Bi nasîna Ayhan Evcîyî re xebatên muzîkê bi profesyonelî dest pê dike, bi wî re xebatên albûma xweyî yekem Evînperwer qedand. Albûma yekem, Evînperwer bi şirîkatiya Sony / Pelrecordsê di sala 2010'an de derket. 

Jan, xebatên xweyî li ser muzîkê û endezyariyê li Qoserê didomîne û li Qoserê dijî.

Albûm 
 Evînperwer, Sony / Pelrecords, 2010

Girêdanên derve 
 Malpera Jan Arslan 
 Li Ser Facebook'ê Rûpela Jan Arslan
 Twitter'a Jan Arslan

Stranbêjên kurd
Rudolf Koelman

Rudolf Koelman (1959, Amsterdam) kemanjenekî (violinist) Hollandî ye û niha Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) ya Swîsre professore.

Jiyan 
Rudolf Koelman dest be kemane kir le sala 1972 le bajare amsterdam. Mamoste Herman Krebbers derse bidayi da. Sala 1978 - 1981 Koelman ders dexond le bin dest Doktor Jasha Heifetz le University of Southern California dewlete Amerika, Los Angeles.

Sala 1984 Koelman bu mamoste ya professor le "Landeskonservatorium für Vorarlberg" dewlete Nemsa. Sala 1987 Koelman bu mamoste le "Konservatorium und Musikhochschule Winterthur" dewlete Swissra. Nav 1996 u 1999 Koelman yekem kemanjeni orkestra  Concertgebouworkestra bu le Amsterdam. Le sala 2000 bo 2005 Koelman ders dedda leu Robert-Schumann-Hochschule le Düsseldorf. Sala 2005 Koelman bu professor le Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) le klase wi u orkestra wi le wereya  ZHdK Strings http://www.zhdkstrings.ch,

Amûr 
Kemane Rudolf Koelman Italiya, nave wi Johannes Franciscus Pressenda le sala 1829 cebo

Kare Solo 
Koelman gelek jar solo gel orkestra ledaya, konsert le hemu dunya daya. 
Orkestre ya Koelman kar gel kiriye:
Amsterdams Philharmonisch Orkest(NL), Berner Symphonieorchester(CH), Bruckner Orchester Linz(A), Concertgebouw Kamerorkest(NL), Combattimento Consort(NL), Fremantle Chamber Orchestra(AU), Haydn Synfonietta Wien(A), Innsbrucker Symphonieorchester(A), Kölnisches Rundfunkorchester WDR(D), Korean Broadcasting System Symphony Orchestra KBS(K), Orchestre de Chambre de Lausanne(CH), Orchestra Synfonico Siciliana OSS(I), Radio Kamer Orkest(NL), Radio Philharmonisch Orkest(NL), Royal Concertgebouw Orkest KCO(NL), Stuttgarter Philharmoniker(D), Südwestdeutsche Philharmonie(D), Tokio Philharmonic(J), Zürcher Kammerorchester(CH)

Diskografi 
 J.S. Bach, Eugène Ysaÿe, Edvard Grieg: 3 sonaten (Grieg med Ferenc Bognàr) 1984 (LP)
 "Rudolf Koelman spielt seine lieblingszugaben": 16 virtuosa kompositioner, Ferenc Bognàr, piano ORF 1986 (LP-CD)
 Camille Saint-Saëns, Pablo Sarasate: Introduction et Rondo Capriccioso, Zigeunerweisen, Stadtorchester Winterthur, 1988
 Julius Conus: Violinkonzert e-moll, (live)Take One records 1990
 Fritz Kreisler: 16 Masterpieces, Ulrich Koella, piano, Ars 1991
 Johannes Brahms: The Violin Sonatas, Antoine Oomen, piano, Ars 1991 
 Johannes Brahms, Gustav Mahler, Alfred Schnittke Pianokvartetter, Wiediscon 1994
 Sergej Prokofjev: 2 Sonaten, Antoine Oomen, piano, Ars 1993
 Antonio Vivaldi: Le Quattro Stagioni, Ars 1995
 Niccolò Paganini: 24 Capricci, (live)Wiediscon 1996 & Hänssler Classics 2004 
 Jean-Marie Leclair: 6 Duosonaten med Henk Rubingh, 1998
 "Das Magische Holz" med 15 Instrument av: Roberto Regazzi Dynamic & Florenus 2005
 W. A. Mozart 2 Duos Violine/Viola med Conrad Zwicky Wiediscon 2007

Gredanên derve 
 www.koelman.ch
 Zürcher Hochschule der Künste

Jidayikbûn 1907
Kesên ji Almanyayê
Muemer Qedafî

Muemer Qedafî, Muemer el-Qedafî, Muemer Qezafî an jî Muemer el-Qezafî (bi erebî: معمر القذافي, Mu'ammar al-Qadhdhafi) (7’ê tirmeha 1942 li Sirt, Lîbyayê - 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê) di navbera salên 1969 û 2011'an de serokê Lîbyayê bû.

Qedafî di sala 1963’an de Beşa Dîrokî ya Fakulteya Hiqûqê qedand. Pişt ra destbi Akedemiya Leşkerî kir. Dema ku ev beş qedand çû Îngîlîstanê û di warê leşkeriyê de perwerdehî dît.

Di sala 1956’an de kete bin tesîra Nijadperestiya Ereba û tevlî tevgerên antî-siyonîst bû. Digel hevalên xwe yên dibistanê rêxistinek bi navê Tevgera Efserên Azad damezrand.

Qedafî di sala 1969’an de bû serpel û digel Tevgera Efserên Azad li hemberê Key Îdrîsî re darbeyek çêkir û ji xwe re rûtbeya Mîralayê girt û bû serokê hêzên çekdarî. Di wan salan de pişta xwe da dewletên Ereba û daxwaza avakirina Sosyalîzma Kesk kir.

Ji bo yekîtiya Ereban û digel welatên serbixwe li dijî nijadperestî û mêtingeriyê soza xebatan daye. Qeddafî di 7’ê Îlona sala 1969’an de ji aliyê DYA’yê ve hate naskirin.

Di 16’ê Çileya 1970’an da Muemer Qedafî bû Serokwezîrê Lîbyayê.

Qedafî ji xwe re Cemal Abdulnasir wek rehberek hesiband û reformên ku li Misirê hatine kirin dixwest li Lîbyayê jî pêkbîne. Di 16’ê Çileya 1970’an de Makezagona nû hate amadekirin û erkên Wezareta Parastinê û Serokwezîriyê jî girt ser xwe.

Dema ku bû Serokwezîrê Lîbyayê Keyaniya Yekbûyî ji welatê xwe derxist û şîrketên niftê ji bo netewa xwe xebitand.

Dest avêt li ser mal û milkên Cihû û Îtalî û wan bi zorê ji welatê xwe derxist. Di dema dagirkirina Kîprosê de li dijî DYA’yê derket û alîgerê Tirkiyeyê bûbû.

Piştî mirina Cemal Abdulnasir xwest ku rola wî bigre ser xwe û li ser Ereban serokatî bike. Li hîn welatên Efrîqa û li welatên Ereban piştgiriya tevgerên çep kir û digel YKSS (Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyet) têkîliyên nêzîk saz kir.

Di salên 1982 û 1983’an de Serokatiya Rêxistina Yekîtiya Efrîqayê kir. Qedafî heta 2011'an Serokwezîrtiya Lîbyayê kir.

Muemer Qedafî di 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê ji hêla muxalîfan ve hate kuştin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.rojevakurd.com, Muemer Qedafî 

Mêr
Serokwezîrên Lîbyayê
Siyasetmedar
Jidayikbûn 1947
Mirin 2011
Jidayikbûn 1942
Noemi

Noemi (jdb. 25ê kanûna paşîn a 1982 li Roma, Îtalya), bi navê wê yê resen Veronica Scopelliti, stranbêjeke îtalî ya muzîka pop, R&B, jazz, soul, blues, rock e.

Dîskografiya Noemiyê

Albûmên wê 

 2009 - Sulla mia pelle (#3 Îtalya - #44 Ewropa)
 2010 - Sulla mia pelle (Deluxe Edition) (#3 Îtalya - #42 Ewropa)
 2011 - RossoNoemi (#6 Îtalya)

"Extended play"a wê 

 2009 - Noemi (#8 Îtalya - #97 Ewropa)

Klîbên wê 

 2009 - Briciole (#2 Îtalya - #51 Ewropa)
 2009 - L'amore si odia feat. Fiorella Mannoia (#1 Îtalya - #34 Ewropa)
 2010 - Per tutta la vita (#1 Îtalya - #42 Ewropa)
 2010 - Vertigini
 2011 - Vuoto a perdere (#6 Îtalya - #47 Ewropa)
 2011 - Odio tutti i cantanti
 2011 - Poi inventi il modo

Festîvala Sanremoyê 
 2010 - Per tutta la vita (Diego Calvelliti, Marco Ciappelli) - 3:14

 Tourên wê 
 2009 - Noemi tour:  Îtalya
 2009/2010 - Sulla mia pelle tour I:  Îtalya
 2010 - Sulla mia pelle tour II:  Îtalya,  Slovenya
 2011 - RossoNoemi tour'':  Îtalya

Girêdanên derve 

 Noemiofficial.it
 Oficial Youtube 
 Arcadinoemi.it 
 Arca di Noemi Youtube
 Facebook noemiofficial
 Facebook arcadinoemi

Stranbêjên îtalî
Jidayikbûn 1982
Jinên îtalî
Uryan Xidir

Uryan Xidir - bi naveke din Sultan Xidir - yek ji ocaxên (esirên sirî/mistîk ên) herêma Dêrsimê ye. Endamên wê bi zaravayê kurmancî xeber didin.

Li gorî lêkolînên Dêrsimî (di pirtûka wî ya duwem de yê ku di sala 1997'an de hatibû wesandin, li rûpela 128an) serokê ocaxê Nebî Xidirî bû û ji aliyê gelê xwe wek keseke pîroz dihat pejirandin. Gora wî li gundê Zêwe (Dorutay) di navceya Pêrtagê de peyda ye.

Gora wî îro ji aliyê gelê herêmê wek zaret/ciheke pîroz tê bikaranîn. Li gorî gotûbêjan gelek kesên ku cûne ber gora wî  pistî zaretê ji nexweşiyên xwe xelas bûne. Ev bawerî hê ji di nav gel de heye.

Li gorî pirtûka Firat (rûpel 234) ev ocax êdî ne li Zewê bi cih kirî ye, li şûna wan sê eşîrên din ên kurd xwe li vî gundî bi cih kirine.

Dema ku mirov li ocaxên din ên Dêrsimê dinêre, jimara ocaxa Uryan Xidirî li gorî ocaxên din kêmtir e û ji sedsala derbasbûyî pê ve ocaxê bandora xwe ya berê wenda kiriye. Dêrsîmî tîne ziman ku ev ocax di demên kevn de pêtir wek dewrêş/sûfî hatine dîtin (û ne wek ocaxeke sirî/mistîk).
Talibên vê ocaxê hê jî li Xinûs, Qocgirî û Mereşê hene.

Efsaneya Uryan Xidirê

Çavkanî 

  Kurdica, Die Kurdische Enzyklopädie: Uryan Xidir

Pêrtag
Ziyaretgeh
Simbila Mezopotamyayê

Sinbula Mezopotamyayê an jî simbula Mezopotamyayê (bi latînî: Scilla mesopotamica Speta) piştî Gula Reş yek ji kulîlkên herî navdar ên Xelfetiyê ye. 

Ev kulîlka ku ji famîleya simbulan (Hyacinthaceae) e tenê li Xelfetiyê mezin dibe û cara ewil berî 116 salan hatibû keşfkirin, lê piştî bin av ketina Xelfetiyê ev kulîlk wek cûreyeke tinebûyî dihat zanîn. Di sala 2004an de bi xebatên Fakulteya Wêjeya Fenê ya Herranê dîsa hat keşfkirin. 

Kulîlk di sala 1888an de ji aliyê lêkolînerê giyayê yê elman Paul Sinteris li Xelfetiyê hatiyê dîtin û navê xwe ji warê xwe Mezopotamya stendiye. Herwiha, di sala 1977an de ji aliyê lêkolînereke xerîb yê bi navê Speta ji cîhanê re hatiye naskirin. 

Wek Gula Reş, simbula Mezopotamyayê jî kulîlkeke endemîk e û lewra di ekosîstemên biçûk ên mîna li Xelfetî derketiye holê.

Girêdanên ji derve 
 Malpera NTV ya bi tirkî
 (bi îngilîzî)

Riwek
Gula Reş

Yek ji sembolên Xeletiyê bêguman Gula Reş e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin. 

Lêkolîner dibêjin ku gulên reş endemîk in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin. 

Lê dema ku meriv ev gulan qut dike û li derekî din diçîne gul taybetiya xwe wenda dike û rengê taybet ê vî gulî xwe diguhêrîne. Bi çandina biziran jî rengê gulan reş nabe. Ji ber vê yekê gelê Xelfetiyê gulên reş di baxçên xwe de diçînin da ku turîst ew gulên balkêş bibînin.

Riwek
Tallinn

Tallinn, paytexta welatê Estonya ye. Di 1ê kanûna paşîn a 2011an de bajarên Tallinn ji bo salekê dibe Paytexta Çand a Ewropayê.

Girêdanên derve 

Bajar
Estonya
Girsarinc (volkan)

Girsarinc, volkaneke temirî ya herêma Dêrikê li ser riya navbera Tilbisim û Çildizê de ye. Gundê Girsarincê li kêleka rojavayî ya kratera Girsarinc hatiye avakirin.

Galerî 

Volkan
Dêrika Çiyayê Mazî
Girê Kod

Girê Kod, volkaneke vemirî ya herêma Dêrikê ye. Li ser riya Dêrikê-Beyrokê nêzîkî gundê Qetaroyê ye.

Galerî 

Volkan
Dêrika Çiyayê Mazî
Universiade

Universiade an jî Unîversiyad, organîzasyoneke werzîşê ye û ji aliyê FISUyê ve du salan carê tê saz kirin.

Universiade çi ye? 
Peyva Universiade ji peyvên university (zanîngeh, unîversîte) û olympiad (olîmpiyad) pêk tê. Wateya vê peyvê “Olîmpiyada Xwendekarên Zanîngehan” e.

Universiade, ji ber ku festivala çand û werzîşê ye ku gelek cureyên werzîşê tîne ba hev, ji herî mezintir çalakiyên werzîşê ya dinê ye. Her sal Universiade di bajarên cuda da tê saz kirin. Universiade du cûre û cûrek lîstikên zivistanê, cûrek jî lîstikên havînê ye.

Cara yekê di sala 1959an da li bajarê Torînoya Îtalyayê dest pê kir. Lîstikên Zivistanê ya sala 2011an li bajarê Erziromê hate pêk anîn.

Werziş
Lîstikên Zivistanê yên Universiadeyê ya sala 2011'an

Lîstikên Zivistanê yên Universiadeyê ya sala 2011'an 25'emîn lîstikên Universiadeyê bûn. 58 welat û nêzîkî 3500 werzîşkar beşdarî lîstikan bûn. Li bajarê Erziromê di navbera 27’ê Çîle - 6’ê Şibata 2011'an da hatin pêkanîn.

Welatên ku tê de beşdar bûn 
  Almanya
  Awistralya
  Awistriya
  Azerbaycan
  Belarûs
  Belçîka
  Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
  Brîtanya Mezin
  Bosniya û Herzegovîna
  Brezîl
  Bulgaristan
  Çekya
  Çîn
  Danîmarka
   Estonya
  Fînlenda
  Fransa
  Afrîkaya Başûr
  Koreya Başûr
   Kroatya
  Holenda
  Spanya
  Swêd
  Swîsre
  Îran
  Komara Îrlendayê
  Îtalya
  Japon
  Kanada
  Montenegro
  Qazaxistan
  Kolombiya
  Letonya
  Libnan
  Lîtvanya
  Mecaristan
  Malezya
  Makedonya
  Meksîk
  Moldova
  Monako
  Mongolya
  Nepal
  Norwêc
  Polonya
  Rûsya
  San Marîno
  Serbistan
  Slovakya
  Slovenya
  Taylenda
  Tirkiye
   Ûkrayna
  Venezuela
   Nû Zelenda
  Yewnanistan

Çavkanî 

Werziş
Benetice

Benetice (bixwîne weke: benetitse) gundekî Çekyayê ye. Rûbera wî 3,81 km² ye û li gorî serjimêra sala 2011'an hejmara rûniştvanan 30 kes in.

Girêdanên derve 

Çekya
Ekber Rezayî Kelhor

Ekber Rezayî Kelhor (1966-) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Di 4'ê îlona 1966'an da li Kirmaşan hatiyê dinê.

Berhemên wî 
 2010 Axîn  (ئاخین) , Weşanên Kirmaşan (انتشارات کرمانشاه) , helbest.
 2011 Zelan (زه لان), Weşanên bax neî (انتشارات باغ نی) , helbest.

Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1966
Mala Dengbêjan

Mala Dengbêjan a Amedê, projeyeke dengbêj û kevneşopiya dengbêjiyê ye ku di 30'ê gulana 2007'an de li Amedê dest pê kir. Armanca vê projeyê xwedîlêderketin û parastina dengbêjan û kevneşopiya dengbêjiyê ye û di çarçoveya projeyê de ji dengbêjên Diyarbekrê re Mala Dengbêjan hat avakirin.

Xaniyê ku tê de Mala Dengbêjan cih digire xaniyekî kevn û dîrokî yê Amedê ye.

Çavkanî
Mala Dengbêjan, Amed.

Amed
Dengbêj
Mala Eledîn

Mala Eledîn malbateke bi eslê xwe Batoyî ye.
Bato navê eşîreke Gurdilî ye ku îro piraniya wan li aliyê Şirnexê dijîn. Mala Eledîn ji aliyê Şirnexê yê Çiyayê Gurdilan koçî gundê Siyan (Siya) ê aliyê Xerzan ê Çiyayê Gurdilan kiriye.

Mala Eledîn wekî Mala Mele maleke Evdal Axa ye.

Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) ji mala Eledîn e.

Şirnex
Şidada

Şidada (1928:  شداد / "Chédad" (Şedad); 1946: Şeddat; ), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Çiyayê Tendûrekê

Çiyayê Tendûrek yek ji çiyayên bilindtirîn li Kurdistanê ye. Volkanek e û bilidahiya wê 3 533 m ye. Teqîna dawîn di sala 1855an de pêk hat.

Çavkanî 

Çiyayên Kurdistanê
Volkan
Volkanên Kurdistanê
Cîlo

Çiyayê Cîlo yek ji çiyayên herî bilind ên Kurdistanê ye. Bilindahiya wî 4116 m ye. 

Çiyayên Kurdistanê
Nicolas Appert

Nicolas Appert (17.11.1749 li Châlons-en-Champagne, Marne - 01.06.1841 li Massy) dahênerekî fransayî bû. Ji dahênên wî yên herî giring awayê konservekirina xwarina qutakirî bû, ji ber vê yekê dibêjin « bavê konservekirinê » ye.

Dahêner
Jidayikbûn 1749
Mirin 1841
Tikunîs

Tikunîs an jî Tiknîs () gundekî bi ser Selîma Qersê ve ye.

Gundên Selîmê
Melamistefa

Melamistefa () gundekî bi ser Selîma Qersê ve ye.

Gundên Selîmê
Sibhanazad

Sibhanazad () gundekî bi ser Selîma Qersê ve ye.

Gundên Selîmê
Abûlbard

Abûlbard () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Aqoz

Aqoz () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Axwêran, Sarîqamîş

Aqwêran an jî Axwêran () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Baş, Sarîqamîş

Baş () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Bozat

Bozat, gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Kele, Sarîkamîş

Kele () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Qazîqbaba

Qazîqbaba () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Mescidlî

Mescîdlî () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Ziwîn

Ziwîn an jî Zivîn () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Şehîdemîn

Şehîdemîn an jî Alakilîse  () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Îslamsor

Îslamsor () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye. 

Niha di gundê Îslamsorê de nêzîkê 15 malbat dijîn.

Gundên Sarîqamîşê
Berkîş

Berkîş, mezrekî gelek kevn e û hêj bi fermî gund nayê qebûl kirin. Gund bi fermî wekî mezre tê binavkirin. Warê resmiyetê de, navê gundê Pûtî wer digre an jî bi Tirkî navê wê ya fermî (Yedisalkım). Gund bê keya ye (muxtar) û bi temamî girêdayî gundê Pûtî ye. Nava gundê de ne dibistan ne jî fêrgehekî fermî û nefermî heye. Kesên ku dixwaze bixwîne diçe Xoşabê û perwerdehiya xwe li wir dibîne. Nava resmiyeta dewleta Tirk de navê gundê jî na bihure.

Li gundê de eşîrên pêşeng 
 Şemsîkan
 Mîksî
 Arabî

Jêderka aboriya gundê 
 Sewalvanî, ajaldarî û çandiyarî

Gundên Payizavayê
Rêwî

Rêwî navê pirtûka Azad Zal a helbestan e. 
Di sala 2010an de di nava Weşanên AVA de derketiye. 

Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya Teşî, bi dîwana Rêwî derkete pêşberî xwendevanan. 

Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike. 

Dîwana Rêwî ji Weşanên AVAyê derketiye û ji 7 helbestên bi navê Çîroka Rêwî, Rêwî û hêvî, Zerî, Rêwî û mirin, Rêwî û kevok û Destana rêwî pêk tê.

Pirtûk
Mêşika maziyê

Mêşika maziyê mêşeke biçûk a famîleya mêş û mûrên maziyê (Cynipidae) ye. Mêşik li ser dara mazî wek parazît dijî û dema li guliyên taze yên darê hêkên xwe dike mazî peyda dibin û qalik li derûdora hêkê giloverkî dibe û tê de kurmik mezin dibe.

Mêş û mûr
FBI

Federal Bureau of Investigation (bi kurdî: Bûroya Lêpirsînên Federal) yanê navê wê bi kurtebêj FBI.
DYAyê de herî mezin lijneya lêpirsînê ye. Girêdayê hûkumeta federalê ye û lêpirsînên taybet yên ku bin fermana hûkumeta fedaralê pêktîne. Agahiyên lêpirsînê yên ku bidest xistî vediguhêzîne Wezareta Dadê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerikayê û Dadgeha Bilind re.

Buroya Lêpirsînên Federal ya DYA’yê  FBI sal 1908an de ji aliyê Wezîrê Dadê ê DYA’yê Charles J. Bonaparte ve tê avakirin. Sal 1924an de ji hêla serokê giştî ya lijneya lêpirsînê J. Edgar Hooverê ve pergala lijnê ji nû ve tê sererast kirin. 

FBI bin fermana Wezerata Dadê ya DYA’yê de ye.
Navenda burorê li Washington (District of Columbia)ê ye. Ji bilî wê cihê gelek deverên DYAê û Porto Rîko yê jî şaxekî mezin ê wê heye.

Gelek deverên cîhanê de ofîsên rêxistinê heye. Ji bilî sûcên federal ên hundirî, sûcên navneteweyî yan jî dinêre lê bin fermana Wezerata Dadê ê DYA’ê wan karan dike.

Nêzî 6000–8000 sîxur nava wê rêxistinê de peywiran dike. Ji xeynî sîxuran gelek personel nava wê rêxistinê de bi cih bûne.

Karên ku dike hemû jî li gor zagonên cezayê ye û bi ya wan zagonan tevdigere û lêpirsînên xwe dimeşîne. Cihên xwe nava lîjneyên saloxgeriya DYA’ê de jî girtiye.
FBI
Organîzasyon
Paracaryum kurdistanicum

Paracaryum kurdistanicum, riwekeke endemîk a herêma Qerejdaxê ye.

Çavkanî
Selçuk Ertekin (2002), Plant diversity in Karacadag area. Zanîngeha Dîcleyê, Amed.

Riwek
Podolsk

Podolsk (bi rûsî: Подо́льск, Podól'sk) bajarekî oblasta Moskowê ya Rûsyayê ye. Li kêleka rûbarê Paxrayê ye. Di sala 2010'an de hejmara akinciyên bajêr 183.100 kes bû.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Bajarên Rûsyayê
Hesperis hedgei

Hesperis hedgei, navê zanistî yê riwekeke endemîk a herêma Qerejdaxê ye.

Çavkanî
Selçuk Ertekin (2002), Plant diversity in Karacadag area. Zanîngeha Dîcleyê, Amed.

Riwek
Floraya Kurdistanê
Qaçmûk

Qaçmûk an jî şewbor (navê zanistî yê latînî: Hesperis kurdica), riwekeke endemîk a Kurdistanê ye. Qaçmûk hem li Bakur, hem jî li Başûrê Kurdistanê tê dîtin.

Çavkanî
Flora Kurdistanê, di kovara Kurmancî, 38 (2006) ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê. 

Riwek
Floraya Kurdistanê
Lathyrus trachycarpus

Lathyrus trachycarpus, riwekeke endemîk a herêma Qerejdaxê ye.

Çavkanî
Selçuk Ertekin (2002), Plant diversity in Karacadag area. Zanîngeha Dîcleyê, Amed.

Riwek
Floraya Kurdistanê
Jordi Tejel Gorgas

Jordi Tejel Gorgas, rojnamenivîs û doktorê civaknasî û dîrokê û kurdnasê ketelan e. Tejel di 1971ê de li Viladecans, Ketelonyayê, ji diya xwe bûye. Roja îro (2012) li Swîsreyê dijî û kar dike. Tejel çend pirtûk û gelek nivîsên hêja li ser Kurdistan û kurdan derxistin, bi taybetî derbarê kurdên Binxetê de.

Berhemên wî
Els kurds, a l'ombra de la història (1999). Llibres de l'Índex, Barcelona (bi ketelanî).
Xamaran, la reina de les serps: contes i rondalles del Kurdistan (2004). Edicions de 1984, Barcelona (wergerê çîrokên gelêrî yê Kurdistanê, bi ketelanî).
Le mouvement kurde de Turquie en exil (Continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) (2007). Peter Lang, Bern (bi fransî).
Syria's Kurds. History, Politics and Society (2009). Routledge (bi îngilîzî).

Kurdnas
Ketelan
Jidayikbûn 1971
Dê, Şemzînan

Dê gundekî ser Şemzînana Colemêrgê ye.

Gundên Şemzînanê
Mezrê, Şemzînan

Mezrê gundekî ser Şemzînana Colemêrgê ye.

Gundên Şemzînanê
Lîsteya gundên Bazarcixê

Baktoşon
 Camikon
 Conon
 Çaqon
 Xinde
 ...
Gundên Bazarcixê