nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Reda wijdanî

Reda wijdanî an jî redkariya wijdanî, ji ber sedemên olî, polîtîk an jî etîk redkirina leşkeriya mecbûrî ye.

Ev yeka, di roja me da ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Parlamena Ewropayê ve wek mafekî bingehîn ya însanî tê pejirandin. 

Li Komara Tirkiyeyê ev yek bi avayê maf nayê pejirandin. Di Komara Tirkiyeyê da heta 2008 an 86 redkarên wijdanî derketin. Ji van 16 kes jin in.

Reda wijdanî di hemû welatên Yekîtiya Ewropayê wek mafekî bingehîn ya mirovî tê pejirandin.

Hin welatên mafê reda wijdanî dipejirîne
 Brîtanya (1916)
 Danîmarka (1920)
 Swêd (1920)
 Holenda (1922)
 Fînlenda (1931) 
 Almanya (1949)
 Fransa (1963)
 Lûksembûrg (1963)
 Îtalya (1972)
 Awistriya (1974)
 Portûgal (1976)
 Spanya (1978)
 Polonya (1988)
 Mecaristan (1989) 
 Letonya (1990)
 Çekya (1990)
 Slovakya (1990)
 Slovenya (1991) 
 Estonya (1994)
 Yewnanistan (1997)
 Lîtvanya (1997)
 Tirkiye (2011)

Çavkanî 

Şer
Sadiqê Biroy

Sadiqê Biroy Axa yê Devera Gûlî ya Navbera Salên 1876-1880 Hatîye Ser Donyayê Li Sala 1967 Wexer Kirye . Di dîroka kurdîstana başûr da sadiqê biroy ne tinê wek axa hatî ye nas kirin belê wekî şoreşgêr kû serwerî ya eşîreta Gûlî ya di kir ,

Sadiqê Biroy kesekî sozdar bi û xodanê gotina xew bi ji ber vê yêkê di gelek helbest an stiranên kurdî da nav û  dengê gulî ya hatî ye dîyar kirin  , minak Mehemmed Şexo di stiranên xew da behês di kê her wesa gelek hunermend û deng bêjên kurd devera Gûlî ya anîye ziman .

Sadiqê Biroy li hember engelîzê dagirker dest bi şerî kir li Çîyayê Şabanî ye û her wesa engelîz bi hemî hêza xew ve ne şiya çeperên sadiqê biroy û eşîreta Gûlî ya bi şikênit her wesa soz û peymanên Barzanî yê ne mir jik li paş xew ve ne hêlan ne wek mina gelek axa û began pêl soza xew kir ya day barzanî ji ber vê yêkê Sadiqê Biroy nav û dengê xew heye ,
Pêlava Birîndar (pirtûk)

Pêlava Birîndar pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Han" e.

Pêlava Birîndar ji 49 kurteçîrokên biçûk pêk tê. 

Nivîskar di kurteçîrokên xwe de bi sembolên cihê ve xwendevanî ber bi şopa şerê dawî yê Kurdistanê ve dibe.

Kurteçîrokên Evdile Koçer gelekî kurt in, carina ji pênc şeş hevokan, carina jî ji bîst hevakon pêk tê. Piraniya kurteçîrokan rewş û derûniya şerê dawî yê ku ser rihê însanan şopa xwe hiştiye vedibêje. 

Nivîskar di çîrokên biçûk ên di Pêlava Birîndar de, bi "pêlav"ekê ve birînên şer, bi "gule"yekê ve şopa şer, bi "masî", "kusî", û "pêlîstok" ve çend dîmenên piştî şer yên ku li ser civakê hiştiye nivîsandiye.	.	

Koçer, di "Pêlava Birîndar" de wekî her car dîsa bi zimanekî şêrîn û sade ve û bi vegotineke kurt ve behsa rastiyên mezin ên civakê dike, lê ser û binê çîrokan jî ji bala xwendevanî re dihêle û wan dixe nav rêwîtiyeke dûvedirêj.

Kurteçîroka bi navê 'Pêlava Birîndar 

Dema ku polîsan xalê min girtin, bi henekî wiha jê pirsîn, "Em pêlavên te yekoyek ji serê çiyê top dikin, tu çima xwedî li pêlavên xwe dernakevî, şev ji nigê te derdikevin û her yek dikeve nigê terorîstekî..."

Ji bo ku her kes bitirse, deh pêlavên wî yên ku ji serê çiyê top kiribûn li gundiyan belav kirin û cendekê wî avêtin ser sergoyê gund.
Ji tirsa kesî li cendekê wî jî nepirsî.
Dû re hate bîra min...
Ez hingê zarok bûm.
Xalê min bi pêlaveke xwe ya nû ve ji mal derketibû û bi pêlaveke peritî ve vegeriyabû.

Wê şevê jinxala min pê re şer kiribû, "Tu yê serê me bixî belayê heyran, heke sibe kesek vê qulelê di serê pêlavê de bibîne, wê sedîsed fêm bike ku guleyek lê ketiye..."

Xwedê zane ku yekî ew pêlava ku gulê lê ketibû dîtibû û paşê giliyê xalê min kiribû.

Wê zivistanê her kesî bi tirs behsa pêlavên xalê min kirin.

Pêlavên birîndar ên xalê min dû re ketin nav xewnên min jî.

Girêdanên derve 
Koçer bi mînîmalan "Pêlava Birîndar" pêşkêş dike
Vîdyo: Evdile Koçer di Festîvala Wêjaya Kurdî ya Berlînê de kurteçîroka Ken û Girînê ji Pêlava Birîndar dixwîne.
Rûpela Pêlava Birîndar ya di facebookê de

Pirtûk
Pirtûkên Evdile Koçer
Karlsruhe

Karlsruhe (bilêvkirina Almanî: [ˈkaɐ̯lsʁuːə]; pêştir Carlsruhe) bajarek di başûr-rojavaya Almanyayê de ye, di herêma Baden-Württemberg, nêzî sinora Fransa-Almanya. Hejmara rûniştvanên wî derdora 290,000 kesan e.

Karlsruhe sala 1715 hate damezrandin, dema ku Almanya tenê ji çend dewlet-bajar pêk dihat.

Girêdanên derve 
 Karlsruhe.de
 

Bajarên Baden-Württemberg

Paytextên dewletên dîrokî
Mannheim

Mannheim, piştî Stuttgart, duyem mezintrîn bajar e di herêma Baden-Württemberg a Almanyayê de. Hejmara rûniştivanên wî derdora 315,000 kesan e.

Girêdanên derve 

Bajarên Baden-Württemberg
At

As  kurtenavê
 Di kîmya da At kurtenavê Astat e.

Kurtenav
Giovanni Aldini

Giovanni Aldini ( jdb . 10ê nîsana 1762 - 17ê kanûna paşîn 1834), bijîjk û ​​fîzîknasekî îtalyan ku li Bologna ji dayik bû. Ew birayê mirovê dewletê kont Antonio Aldini (1756–1826) bû. Ew li pey hev xalê xwe Luigi Galvani (1737–1798) li Bologna di 1798 de bû profesorê fizîkê. Xebata wî ya zanistî bi giranî bi galvanîzm, anatomî û sepandinên wê yên bijîjkî, bi çêkirin û ronîkirina tîrêjan û bi ceribandinên ji bo parastina jiyana mirovan û tiştên maddî ji hilweşîna bi agir re eleqedar bû. Wî ji xeynî îtalîya zimanê xwe ya dayikî,  bi frensî ,  îngilîzî û latînî nivîsand, hîn jî di sedsala 18an de ji hêla civaka zanistî ve tê bikar anîn. Bi naskirina qedir û qîmeta wî, Împeratorê Awistirya ew kir şovîniyê Taca Hesinî û şîretvanê dewletê li Mîlano, ku ew mir. Wî mîrata gelek girîng wesiyet kir ku ji bo esnafan li Bologna dibistanek zanyariya xwezayî bibîne.

Ceribandin 

Xwepêşandana gelemperî ya Aldini ya herî navdar a teknîka elektrostîmulkirina lemlateyên mirî di 1803 de li Newgate, London li ser tawankarê darvekirî George Forster hate kirin. Salnameya Newgate diyar dike ka çi qewimiye dema ku pêvajoya galvanîkî li laş hate kirin:

Li ser serlêdana yekem a pêvajoyê ya li rû, çeneyên tawankarê mirî dest bi lerzê kirin, û masûlkeyên pê re bi tirsnakî şil bûn, û çavek bi rastî vebû. Di beşa paşê ya pêvajoyê de destê rastê hate rakirin û zexm kirin, û ling û çokan hatin tevger kirin.

Frankenstein 
Mary Shelley (Mary Godwin çêbû 30 Tebax 1797) dema ku Aldini li ser leşê George Foster ceriband dê di Çile 1803 de tenê 5 salî bû. Di pêşgotina xwe ya li ser çapa Frankenstein  a 1831 de ew behsa Aldini nake, lê "galvanîzm" di nav mijarên nîqaşê êvarê de bû berî ku ew "xewna xweya şiyarbûnê" biceribîne û bibe sedema nivîsandinê. Beşa 5an, mexlûq şiyar bû:

Bi tîrêjiya ronahiya nîv-vemirî, min dît ku çavê zer û tarî yê afirîdê vekirî; ew bêhna xwe giran dida, û tevgerek konvulsîyon lebatên wê aciz dikir.

Çavkanî 
Aldini
Fiziknas
Bijîşk
Jidayikbûn 1762
Mirin 1834
Friedrich Heinrich Basse

Friedrich Heinrich Basse ( 6ê kanûna paşîn a 1773 li Elze - m. 23ê kanûna paşîn a 1829 li Bremen, Almanya) dermansaz û fizîknasekî alman bû.

Jiyan 

Basse
Nicolas Clément-Désormes

Nicolas Clément-Désormes (1779-1841) fizîkzanê û kîmyagerê fransî ye.

Désormes
Ivo Josipović

Ivo Josipović (wek Îvo Yosîpovîç bixwîne) siyasetmedarekî Kroatiyayê ye. 

Siyasetmedarên kroatî
Jidayikbûn 1957

Bestekarên kroatî
Mirovên zindî
Beqikê hêşîn

Beqê hêşîn an jî beqê kesk (navê zanistî yê latînî: Hyla savignyi), cureyekî ji famîleya beqên dahlan (Hylidae) ye. Li nêzî avan bi giranî jî li ber çiravan li ser zilan yan jî li ser darikan dijîn. Bi giştî, li Kurdistanê û li hemû Rojhilata Navîn tên dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beq
Bejavok
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Nîşana Herêma Kurdistanê

Nîşana Herêma Kurdistanê ber bi jorê ser perê daraşê roj heye. Ev roj temsila alayên Kurdistanê  ji rengên kesk, sor, û zer e. Li jêrê daraşê nivîsarek heye dibêje Nîşana Hikûmeta Herêma Kurdistanê, bi zimanên kurdi, erebî û îngîlîzî ye. Ev daraşa Selahedînê Eyûbî hate darxistin û eynî deme ew daraş jî sembola nîşana Medan bû.

Wate 
Nîşana Herêmê ji Eyloyeke basî rojeke bi rengî sor,zêr û keske dikî çêbûyê.
Roj ji alaya kurdistanê û welatê Kurdistanê nîşan didî, çar rengê kesk li Kurdistana çar parçeyê nîşan didî û çar rengê sor ji Kurdên ser çar parçeyê nîşan didî û merkeza rojê ji Yekbûyê nîşan didî.

Eylo ji sembola Dûgela Medan bû û
çar perrên baskê tên wateya çar parçe bûna Kurdistanê.

Çavkanî 

Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kurdistan
Reqê sêlanê

Reqê Feratê yan jî reqê sêlane (Rafetus euphraticus), cureyekî reqan ji famîleya  Trionychidae e.

Reftar û jîngeh 
Li gol û çemên şolî yên bin herî dijîn. Di serî de bi kurmik, masî, beq û  her tiştê din yên  ku di avê de dijîn xwedî dibe. Li Çemê Dîcleyê û yê Firatê li wan dihê rastin.

Rewşa parastinê 
Rewşa reqê Sêlanê di bin xeterya nemabênê gor lêkolînên zanistî ku li şaristana Xuzistanê li Îranê ku hatine sererastkirin. Ji sedemên xeter û herreşeyên dijî reqê sêlanê wekî herimandina hawidor, hilweşandina jîngehan û ku ev reqa tê kuştin ji aliyê nêçîrvanên masiyan.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.chelonianjournals.org/doi/abs/10.2744/CCB-0717.1
 http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19070/0

Req
Kûsî
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Firatê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Lîsteya gundên Xelfetî

Gundên navçeya Xelfêtiyê, lîste ne temam e:
Kim Yong-nam

Kim Yong-nam serokdewletê Korêya Bakur e.

Korêya Bakur
Serokdewletên Korêya Bakur
Kim Jong-il

Kim Jong-il (z. 16'ê reşemiyê 1941 − m. 17'ê berfanbarê 2011) serokê Komara Gel a Demokratîk a Korêyê bû. Serfermandarê Artêşa Gel a Korêyê bû. Bavê wî Kim Il-sung damezrînerê Korêya Bakur bû.

Jong-il di 70 saliya xwe de li bajarê Pyongyangê mir.

Çavkanî 

Korêya Bakur
Jidayikbûn 1941
Mirin 2011
Pak Pong-ju

Pak Pong-ju ji 2013an - heta 2019an serokwezîrê Korêya Bakur bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1939
Mirovên zindî
Siyasetmedar
Serokwezîrên Korêya Bakur
Pyongyang

Pyongyang paytexta Korêya Bakur e. Li kêleka çemê Taedongê hatiye avakirin.

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Korêya Bakur
Aníbal Cavaco Silva

Aníbal Cavaco Silva (bixwîne: Anîbal Kavako Sîlva) serokdewletê Portûgalê ye.

Serokdewletên Portûgalê
Jidayikbûn 1939
Mirovên zindî
Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê

Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê an jî Acaristan an jî Acarî (bi gurcî: აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, Acharis Avtonomiuri Sagchota Sotsialisturi Respublika; bi rûsî: Аджарская Автономная Советская Социалистическая Республика, Adjarskaya Avtonomnaya Sovyetskaya Sotsialîstîçeskaya Respublîka) li Başûrê Rojavayê Gurcistana Sovyet a berê komareke xweser bû. Navçeya rêveberê bajarê Batumê bû.

Bajar û navçe 
 Batûmî (Paytexta Acaristanê)
 Kêda
 Kobûlêtî
 Xêlvaçaûrî
 Şûaxêvî
 Xûlo

Aborî 
Îmkana Ekonomî ya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê hat.

Girêdanên derve 
 Malpera Komara Xweseriya Acarîstan  
 Galerî Dema Batum'e
 Konseya Komara Xweseriya Acarîstan

Dîroka Gurcistanê
Acaristan

Acaristan an Komara Xweserî ya Acaristanê an jî Acarî (bi gurcî: აჭარა , Acari; nave gişt: აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, Acaris Avtonomiuri Respublika) li Başûrê Rojavayê Gurcistanê Xweseriya Komarê ye. Navçeya rêveberê bajarê Batûmî ye. Acaristan nêzî Kurdistanê ye. Gellekî di nav osmanan de mane û di sala 1921'ê de binav lêkirin Komara Xweserî ya Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê.

Bajar û navçe 
 Batûmî (Paytexta Acaristanê)
 Kêda
 Kobûlêtî
 Xêlvaçaûrî
 Şûaxêvî
 Xûlo

Aborî 
Îmkana Ekonomiya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê tê.
Ji Ser Çiya nav Daran Kar dikin. Di Azerbaycanê barkirinen rêhesin a petrola Hazarê heta Batumê diçe.

Gelhe Acaristanê 

Gelhe Acaristanê qasî 333.953 kesî ye (2014). Gelhe acarî nasdikina xwe bi navê acarî an acarelî an jî acarlebî dibêjin.

Ol 
Di Xweseriya Komara Acaristanê mizgeft, sînagog û kilîse hene.
Li çendî bajaran gellek xiristiyan hene, hema di navçeya Khuloyê jî gellek misilman hene.

Girêdanên derve 
 Malpera Xweseriya Komara Adjarîstan  
 Galerî Dema Batum'e
 Konseya Xweseriya Komara Adjarîstan

Erdnîgariya Gurcistanê
Acarî
Qorî, Giyadîn

Qorî (),  gundekî girêdayî navçeya Giyadînê ye. Di Serhildanên Agiriyê de gundekî çalak bû.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Giyadînê
Qopiz

Qopiz gundekî navçeya Agirî Zêdikanê ye.

Binêre 
 Qopiza Jorîn (Seydoya)
 Qopiza Jêrîn (Çaçana)

Gundên Zêdkanê
Çirik, Bongilan

Çirik (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Bongilanê
Çirik, Farqîn

Aslo (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Zilek (çûk)

Zilek (Acrocephalus), hinek cûreyên çûkên kêzxwur û Fîkar ku di nava zilan de dijîn.Çûknî gelek biçûk in.Rengên wan axilbe kahlên(rengavêtî) rengê qehwe ne.Di nava nêr û mêyên wan de cihêtiyek grîng ji aliyê rengan ve tune ye.Bi perîdank,maşot û kurmikên li derdora çiravan xwe xwedî dikin.

Çend cûreyên Çûkên zilek

 Acrocephalus agricola
 Acrocephalus arundinaceus
 Acrocephalus concinens
 Acrocephalus dumetorum
 Acrocephalus melanopogon
 Acrocephalus paludicola
 Acrocephalus palustris
 Acrocephalus schoenobaenus
 Acrocephalus scirpaceus
 Acrocephalus sorghophilus

Girêdanên derve 

Heywan
Cinsên çûkan
Lîsteya gundên Nisêbînê

Gundên Nisêbînê

Çavkanî
Fistiqa axê

Fistiqên axê (navê zanistî yê latînî: Arachis hypagaea) riwekeke ji famîleya baqilan e.

Welat û dîrok 
Tê bawerkirin ku fistiqên axê cara pêşîn li welatê Perûyê hatine çandin. Li gorî agahiyan fistiqên axê berî niha bi 7,600 salan hatine çandin. Bi rêya kaşifan ji Afrîkaya Başûr ber bi Ewropa, Asya û Afrîka ve hatiye, anîn. Îroj li gelek welatên cîhanê çandina fistiqên axê tê kirin.

Çavkanî 

Fêkî
Famîleya baqilan
Melhamed

Melhamed, () gundekî bi ser navçeya Xursina Erzîromê ye. Hemû gelê wê kurd e. Gel pir bi girêdayî ol û adete ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pasîna Jêr
Xernûf

Xernûf (bi latînî: Ceratonia siliqua), curekî dareke fêkî ye. Fêkiyên wê tên xwarin.

Galerî

Girêdanên derve 

Dar
Fêkî
Ragihbar

Ragihbarî, ragihbarî Ji daringên elektrîkê derbasdike ra tê gotin. Ji ber kû elektronên di rêgeha atomê ya dûrde baş nayên kişandin, ew di bin bandora germê,ronahiyê, û bandora elektrîkî da ji rêgehê derdikevin. Bi taybetî atomên lajwerdan(metal) wihane, seba kû di rêgeha atomên wan ya dawinde hindik elektron hene, li gorî Qanûna Kûlon (Coulomb), baş nayên kişandin. Zîv, paxir, û zêr en baş ragihbarin.

ragihbar
Fizîk
Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst

Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (), li parêzgeha Çîpas ya Meksîkê rêxistinekî bi çek e.

Navê xwe ji serokê Şoreşa Meksîkê (1910-1920) Emiliano Zapata hil dide. Xwe bi avayê xwedî mîrata Emiliano Zapata dibinin. Ew xwe li dijî emperyalîst didine naskirin.

Herêm ku têda dijîn bi avayê serbixwe û xweser ji hikûmatê dibînin. Ramanên wan “ax ya gel e.” û “gel ferman dike hukûmet tîne cîh.” e. Dirûşmên wan ê herî girîng “Ya Basta (Edî bese)” û “Dad! Serxwebûn! Demokrasî!” ye. Ji bo piştevaniyê ji xwe re bibînin, înternet û bihîstokên dûvelang dixebitînin.
 
Zapatistiyan li dijî kûreyî (globalîzm) û neoazadîxwazê ne. Ji ber ku, bi gorî ramanên wan, ev herdûyan, gundiyan bi avayekî xirab bandor dike û wana birçî dihêle.
  
Di sala 1982an de ji aliyê şerwanên Maoist ku di nav wanda Subcomandante Marcos jî heye hat avakirin. Piştî deh salên ji bo birêxistinbûn û amadeyîkirinê, di sala 1ê kanûna paşîn 1994an de dest bi şerê çekdarî kirin. Gelek şaredarîyên San Cristobal de Las Casas dagirkirin.
 
Endamên EZLN ê piranî ji niştecîhan pêk tê. Piştevaniyên ji bajarên din û navnetewî jî hene.

Subcomandante Marcos di vê rêxistinê de gelek çalak û fermandar e. Lê berevajî fermandarên din, bixwe niştecîhekî Maya nîne.

Çavkanî 

EZLN
Rêxistin
Maoist

Kesên ku ramanên Mao Zedong ji xwera xistine rê ra tê gotin.

Binêre 
Mao Zedong
Subcomandante Marcos

Subcomandante Insurgente Marcos (sala hatiye dinê nayê zanîn)(di dawiyêda navê xwe guherande Delegado Zero), şoreşgereke û xwe bi avayê peyvdarê Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (EZLN) ê dide naskirin.

Ji berve ku pir tê nasîn, ji aliyê pir kesan serokê herê giring a EZLN ê tê dîtin. Ji ber ku ji Emiliano Zapata ra commandante tê gotin, ji hurmeta Emiliano Zapata pêşnava subcommandante bi kar tîne.

Bi gorî hikûmeta Meksîka yê; navê Marcos yê berê Sebastian Guillen Vicente ye. Guillen çuye dibistana navîn a Instituto Cultural Tampico ya ku li herêma Tamaulipas Tampico ye û tê tehmînkirin ku ramana serxwebûnê li wir naskirîye. Paşê koçî Mexico City bûye û ji Meropolitan Autonomous University (UAM) mezûn bûye. Di heman zanîngehêda mastera felsefê jî kirîye û bi avayê profesor li vir xebitîye. Paşê ji bo ku xebata şoreşiyê bide destpêkirin ji zanîngehê veqetîyaye. Marcos qet nepêjirandîye ku ew Sebastian Guillen Vicente ye û malbata Sebastian Guillen Vicente jî qet ramanên xwe ji bo vê mijarê negotîye û di rastîye jî kes nizane ku çi hatiye serê Sebastian Guillen Vicente. Di sala 2001an da di wexta rêveçûna Mexicoyê da, Marcos ê UAM zîyaret kirîye û di axaftina xwe ya virda, gotîye ku herê kêm carekî ew li vir peyda bûye.

Marcos tim bi maskekî xuya dike û digere. Ji ber vê yekê kes nizane ku ew di rastiyêda sedî sed kîye.

Çavkanî 

Şoreşger
Meksîkî
EZLN
Tenîs

Tenîs cureyekî werziş e ku li korta tenîsê bi raketê ve tevî du kesan an jî du tîman ve tê lîstin. Lîstikvan dikin ku gogê ji ser netê bavêjin Hela reqîb. lîstik ji puan, game û setan pêk tê. Hejmara puanan 15, 30, 40 û 60 e. Kî 60 puan bistîne ew dibe xedî game ("geym")ek. Şeş game ji dibe setek. Gorî musabaqayan sê an ji pênc set têne lîstin.

Di sala 1800î de li Îngilistanê dest pê dike, pêşî li welatên bi kultur û zimanê îngiliz, dû re li hemî deverên cîhanê bela dibe. Anha lîstikeke olîmpîk e.

Tenîs li ser sê celeb erdê tê lîstin. Celebek eşk erd yek ax erd û ya din ji çêre erd e. Lîstıkeke gelek dewlemend e û ji her welatê dildarê werzişê heye.

Çavkanî 

Werziş
Mîna Qazî

Mîna Qazî, Mîna Xanim (z. 1908 − m. 17 sibat 1998, li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê), hevjîna pêşewa Qazî Mihemmed (serokê Komara Kurdistanê ya Mehabadê) bû.

Kurtejiyan 
Mîna Qazî di sala 1908an de li bajarê Mehabadê hatiye dinê. Navê bavê wê Ehmed û navê dayika wê jî Gulendam e. Ew ji malbata Hecî Hesen Xanî (Hecî Beg) e ku yek ji malbatên mezin li Herêma Mukiriyan e. Beriya ku Mîna bi Pêşewa Qazî Mihemed re bizewce, paşnavê wê Iskenderî bû. Di temenê 19 saliyê de dibe hevala jiyana pêşewa Qazî Mihemmed. Di sala 1945an de Yekîtiya Afretên Kurdistanê (YAK) ava kir û bû yekem seroka wê rêxistinê. 

Mîna Qazî di 17ê sibata 1998an de li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da.

Zarokên Pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî 
Ismet Qazî (z. 1932 - m. 1957, Mehabad)
Ifet Qazî
Munîr Qazî, di sala 1938an de li bajarê Mihabadê hat dinê. Niha jî li wir dijî.
Perwîn Qazî, di sala 1942an de li Mihabadê hat dinê û di 28 sibat 1999 de li bajarê Tehranê wefat kir.
Elî Qazî
Suud Qazî
Miryem Qazî (z. 1945 - m. 16 adar 2020)

Mijarê têkildar 
 Qazî Mihemed

Çavkanî 

Kurd
Jidayikbûn 1908
Mirin 1998
Şelebala

Şelebala cureyekî masiyên Dîcleyê ye.

Masî
Denge TV

Televîzyoneke kurdî ye û li ser dûvelangê weşan dike. Di weşana xweda cîh dide; nûçe, belgefîlm, pêşbirk, show û hwd. 

Frekans: 11887
Sembol Rate 9200
Fec: 5/6 V-DİKEY (Rojava)

On 29 September 2016, the televison channel was banned and shut down in the course of the 2016 Turkish purges in the aftermath of the 2016 coup attempt in Turkey.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.dengetv.com 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Avokado

Avokado hêşînhatek daran e, ji malbata definan tê hesibandin.

Çavkanî 

Fêkî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Th

Th  kurtenavê
 Di kîmya da Th kurtenavê Toryûm e.

Kurtenav
Rn

Rn  kurtenavê
 Di kîmya da Rn kurtenavê Radon e.

Kurtenav
Er

Er  kurtenavê
 Di kîmya da Er kurtenavê Erbiyûm e.

Kurtenav
Br

Br  kurtenavê
 Di kîmya da Br kurtenavê Brom e.

Kurtenav
As

As  kurtenavê
 Di kîmya da As kurtenavê Arsenîk e.

Kurtenav
Tara Mamedova

Tara Mamedova stranbêjeke kurd e ku bi eslê xwe ji kurdên Qirgizistanê ye. Tara Mamedova niha li bajarê Stenbolê dijî.

Jînenîgarî
Mamedova, di roja 22ê nîsana 1983an de li bajarê Kok-Yangak ê (li Qirgizistanê) ji dayik bû. Li wê derê 8 salên xwe yên zarokatiyê derbas kir. Piştî ku Yekîtiya  Sovyet ji hev ket û li herêmê nîjadperestî xurtir bû, malbata wê mecbûr ma koçî bajarê Saratov (Rûsya) bikin. Malbata Mamedova li wê derê 4 sal ma.

Dayika Mamedova wê şand dibistanên dans, şano û muzîkê. Piştre wê li Moskov perwerdeya muzîkê stend û, piştî ku malbata wê  koçî Fransa kir, wê li Parîsî berdewam kir.

Tara Mamedova zewicandiye û zarokekî wê yê keçik heye. Mamedova di bernameyekê TV'yê de aniye ziman ku keça wî li Tirkiyê asîmîle dibe jiber vî yekê dixwaze keça li Rûsyayê, di nava malbata xwe ya li wir mezin ke.

Dîskografî
Albûm
Ax
Berhevkirin  (stranên bijare)
Single
Seva çi (2022)
Ziv (2022)
Xûçe  (bi Rewşan Çeliker re dibêje) (2022)
Çû
Firîn
Jinên Şengalê
Serê salê
Xewna giran

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Qirgizistan
Haikû

Haikû, cûreyekî helbesta japonan e, bi sê ristan dihê çêkirin ku ew jî ji 17 (5-7-5) kîteyan pêk dihên. Di sedsala 16'an de derketiye û di ya 17 û 18'an de bi pêşketî belav dibe.

Naveroka xwe bi granî ji xwezayê, ji demsalan û ji mirovan distîne. Rista yekem û ya dawî bi hev re têkildar in û her yek ji 5 kîteyan pêk dihê.

Hokku, hayku, haikai jî dihê gotin.

Haikûnivîsên navdar Matsio Basho, Taniguchi Buson, Kobayashi Issa û Masaoka Shiki ne.

Helbest
Haîkû
Almanyaya Rojava

Almanyaya Rojava, pişti şerê cihanê ya duyem Almanya hate parçêkirin ji aliyê  dewletên serfraz. Almanyaya rojava ya go di bin qontrola sowyeta de di sala 1949'a da hat damezrandin. Almanyaya rojhilat pişti 41 sali li ser piya ne sekini u di sala 1990 da bi Almanyaya federal re geha hev.

Almanyaya Rojava, Almanyaya Federal an jî bi fermî Komara Federal a Almanyayê (bi almanî: Bundesrepublik Deutschland), Warerê Cîhanê yê Duyemîn. Dewlet piştî Warerê Cîhanê yê Duyemîn li herêmê di bin kontrola Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Fransa de hate damezrandin. "Almanyaya Rojava" behsa welatê ku ji sedsala 15 -an vir ve jê re Almanya tê gotin dike. Ew di encama dabeşbûna siyasî û erdnîgarî ya piştî Warerê Cîhanê yê Duyemîn de hate damezrandin, û ev nav wekî navek ku di qada siyasî de ji hêla DY û Keyaniya Yekbûyî ve ji sala 1949 heya 1990 -an hate bikar anîn (heya yekbûna Almanya Rojava û Rojhilat) ma. Almanya) ..

Ya ku nuha Almanya ye, Komara Federal a Almanya, welatek e ku ji 1949 -an heya îro heye, û navê "Almanyaya Rojava" têgehek e ku ji 1949-90 -an re tê bikar anîn; Komara Demokratîk a Almanya (bi almanî: Deutsche Demokratische Republik) di sala 1990 -an de piştî hilweşîna dîwarê Berlînê di 1989 -an de, bi Komara Federal a Almanyayê ve hate girêdan. Di navbera 1949 û 1990 de bajarê Bonn paytexta federal (Bundeshauptstadt) ya Almanyaya Rojava bû.

Giredanê dervê 

Dewletên dîrokî
Dîroka Almanyayê
Ava Spî

Ava Spî, çemekî piçûk li bakur-rojavayê Kurdistanê ye. Ev çem di nav aqarê Midyadê de dest pê dike û piştî ko Nisêbîn derbas kir di gehê tixûbê Sûriyê û li vir li bajarê Qamişlokê bi dawî dibe beriya ko bi gehê deryayê. Ava Spî ji bo gelê derdorê ciheki seyranê ye. Ava Spî, bi taybetî havînan tê serdankirin ji aliyê gelê herêmê ra ji ber ko ava vî çemî pir qêrisî ye u dora ve hemû şinayî ye. Her wiha naveki vî çemî di Serê Avê ye.

Mijarên têkildar 
 Çemê Nisêbînê

Galeriya wêneyan 

Çemên Kurdistanê
Midyad
Nisêbîn
Vladîmîr (oblast)

Vladîmîr, an jî Oblasta Vladîmîrê  (bi rûsî: Влади́мирская о́бласть, Vladîmîrskaya oblast), yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye. Serbajarê oblastê bajarê Vladîmîr e. 

Sînorên Oblasta Vladîmîrê, oblastên [Moscow, Yaroslavl, Ivanova, Ryazan û Nizhny Novgorod ên. Çemê herî giring a oblastê Klyazma û Oka ye. Nezî 300 gol hene. Oblast di nav daristananda ye. 

Hêjmara gelhê 1.523.990 ye. Mezinihiya rûerdê 29.000 km² ye.

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî ya oblastê

Çavkanî 
 wîkîpedia Îngîlîzî/Vladimir Oblast

Erdnîgariya Rûsyayê
Vladîmîr (bajar)

Vladîmîr (Rusî: Влади́мир) bajarekî Oblasta Vladîmîrê a Rûsyayê. Di heman demêda serbajarê Oblasta Vladîmîrê ye.  Li ser çemê Klyazma ye. Li aliyê rojava Moscowê ye û ji Moscowê 200 km dure. Hêjmara gelhê 315,954 (2002) û 349,702 (1989) kes e.  Yek ji paytextên Serdema Navîn a Rûsya ye.

Tîma wê ya futbolê, FC Torpedo Vladimir e.

Bajarên bira 

  Anghiari, Îtalya.
  Bloomington-Normal, DYA.
  Campobasso, Îtalya.
  Canterbury, Brîtaniya Mezin.
  Erlangen, Almanya.
  Kerava, Fînland.
  Kardzhali, Bulgaristan.
  Nara, Japon.
  Saintes, Fransa.
  Sarasota, DYA.
  Trento, Îtalya.
  Ústí nad Labem, Çekiya.
  Jelenia Góra, Poland.

Kesên ji Vladîmîr 

 Valentin Afonin
 Nikolai Andrianov
 Vladimir Artemov 
 Aleksey Batalov 
 Mikhail Petrovich Lazarev
 Yuri Levitan
 Alexey Prokurorov
 Yuri Ryazanov
 Vasily Shulgin
 Mikhail Speransky
 Aleksandr Stoletov
 Nikolai Stoletov
 Sergei Taneyev
 Dmitri Vyazmikin
 Denis Yevsikov
 Nikolai Zhukovsky

Çavkanî 

 wîkîpedia Îngîlîzî/Vladimir

Bajarên Rûsyayê
2010

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
2011

2011 Destpêka Roja Şemî sedsala 21an e.

Bûyer

Cîhan

Kanûna paşîn 
 1ê kanûna paşîn – Bajarên Tallinn a Estonya u Turku'ya Fînlanda'ye yek salekî dibe Paytexta Çandî ya Ewropayê.
 1ê kanûna paşîn – Estonya çu ser Euro'ye.
 9ê kanûna paşîn – Sûdan Referandûma Serbixwebûn pêk tîne.

Sibat 
 15ê sibatê – Roja Fermana Kurdistane

Adar 
 Lîsteka The Sims Medieval derdikeve.

Nîsan

Gulan 
 10ê gulanê - 14ê gulanê – 2011 Berebaza Strana Eurovisionê, li Almanya Bajar Düsseldorf ê pêk were.

Hezîran 
 12ê hezîranê – Hilbijartin li Tirkiye.

Tîrmeh

Tebax

Îlon 
 3ê îlonê - 18ê îlonê – EuroBasket 2011, li Lîtvanyayê pêk were.
 9ê îlonê - 23ê çiriya pêşîn – 2011 Badîna Cîhan Rugby, Nû Zelandayê pêk were.

Çiriya pêşîn

Çiriya paşîn

Kanuna paşîn

Kurdistan 
 28ê kanûna paşîn – Komkujiya Robozkê

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 22ê adarê – Elizabeth Taylor li Los Angeles'ê mir.
Bendava Qereqeyayê

Bendava Qereqeyayê (), yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1976-1987'an de ji hêla dewleta Tirkî ve li ser rûbarê Firat hatiye avakirin. Mebesta vê bendavê çêkirina wizeya karebayê ye. Qewareya ava dakirî ya embaravê (gola bendavê) 9.580 hm3 ye û berhemhêneriya karebayê ya li dema salekê 7.354 GWh e. 

Bendavên Firatê
Bendava Keça Qirêl

Bendava Keça Qirêl an jî bendava Keyna Qiralî (), yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1985-1997'an de ji hêla dewleta tirkî ve li ser çemê Madenê li bakurê Erxaniya Diyarbekrê hatiye avakirin. Mebesta bendava navborî dirustkirina wizeya karebayê ye û berhemhêneriya wê li dema salekê 146 GWh e. Kereseya avakirinê ya gewdeya wê bi zinaran e.

Çavkanî 

 DSI http://www.dsi.gov.tr/baraj/detay.cfm?BarajID=173 (bi tirkî)
 Xefur, Ebdulla (1992). Cugrafiyay Kurdistan. APEC, Stockholm.

Bendavên Dîcleyê
Bendava Ataturkê

Bendava Ataturkê an jî Bendava Rihayê (), navê wê yê berê Bendava Qerebaba (), yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1983 û 1992'an de li ser avroya jor a rûbarê Firat hatiye avakirin. Li bakurê rojavaya 24 km dûrî gundê Hewenca Rihayê ye. Mebesta bendavê avdanî û çêkirina wizeya elektrîk e û berhemhêneriya îstgeha hîdroelektrîk a bendavê li dema salekê 8.900 GWh e.

Çavkanî 

 DSI http://www.dsi.gov.tr/baraj/detay.cfm?BarajID=149 
 Xefur, Ebdulla (1992). Cugrafiyay Kurdistan. APEC, Stockholm.

Bendavên Firatê
Av û siyaset
Pîran, Diyarbekir

Pîran (), navçeyek çiyayî ye ku girêdayî Amedê ye. Şêx Saîd ji vî bajarî bû.

Gelhenasî

Çavkanî
Sêvilan

Curnê Reşê eşiran Dêlikan eşireka piren dirokiye ji bo mirovatiye gundê bi Tirki dibêjin  Yukarı Ekece  bi Kurdi navê xwe Xiraborke ez li we dixwezim diroka wî gundî pêşçaw bikin

Giredanê dervê
Ayhan Evcî

Ayhan Evcî, li Elmanyayê li bajarê Hamburgê dijî. Bi nasname xweyî, Aranjorî, produktorî, û awazsaziyê tê naskirin. Di Muzika ku li ser dixebite de hertim nifşên nû bikartîne. Berhemên ku ji destên wî derdikevin bi teknîka soundê û teknêkê studyoyê hertim balkêşin.

Di muzîkê ku ava dike ji newayên her nifşî tam hene. Di muzikê de bi sînornenasiya xwe tê nasîn.

Çavkanî 
http://www.ayhanevci.com

Awazsazên kurd
Budîst

Budîst ji kesên ku baweriya wan bi Budîzmêra heye ra tê gotin.

Budîzm
Şevger Hovik

Şevger Hovik (jdb. 5ê kanûna paşîn a 1957, gundê Kesîkê ya Bajarê Tirbespî) nivîskar, hunermend û stranbêjekî kurd e. Ew ji bavê xwe hînê stran û helbesta bûye. Bavê wî zaroktatiya xwe bi Saîd Axa Cezrawî rê li derbas kiriye û stranê ku ji wî hînbûye ji malbat û ji gundîyan rê gotiye.

Şevger Hovik di sala 1970î da bi Aramê Dîkran rê ku wê demê hatiye bajarê Tirbespî sitran gotiye û ev ji carên yekemînin ku ewî di nav gelde sitran gotiya.

Di sala 1974an da çûye Libnan û bi Mihemed Teyyîb Tahir rê stran gotiye û du staranên wî li Beyrûtê hatiye tomarkirin.

Ji sala 1973an vir de helbestên Kurdî dinivîse û heya niha nêzîkî 500 helbest nivîsîne û ev helbestana bi avayê fermî hê nehatine çapkirin. Pir hûnermenda awazên wî gotine.
 
Di navbera 1981 û 1988an da di Koma Narînda berpirsiyariya hunerî  kiriye. Ev kom aliyê Partiya Demokratîk a Kurdî li Sûriyê.

Çend Beşdarî û Berhemên Şevger Hovik 
 1976 - Çu Urdun Oman û di Newroza Komela Selahedîn stran got.
 1978 - Li Şamê kasetek stranên folklorî tomar kir.
 1978 - Li Qamîşloyê sê stran bi Koma Palara tomarkir
 1979 - Cd 1 bi navê Welatê Min
 1981 - Cd 2 bi navê Newroza gundê min
 1983 - Cd 3
 1988 - Cd 4 bi navê Helepça Hîroşîma kurdayê. li Qamişlo tomar bû
 1991 - Cd 5 bi navê  Elo...Elo Welat li Swêd tomar bû
 1996 - Cd 6 bi navê Dom nakê zilmû zor
 1997 - Cd 7 bi navê Yarê ..Yarê
 1998 - Cd 8 bi navê Ez gula xwe nadim
 2001 - Cd 9 bi navê Esmera Min
 2003 - Cd 10  bi navê Xewn u Fermêsk
 2005 - Cd 11 bi navê Na yarê Na
 2008 - Cd 12 bi navê Sheva Hicran

15 Vîdeo Klîbên wî hene (ev klîban ji aliyê kurê wî yê bi navê Şoreş hatiye çêkirin.)

Şevger Hovik zewiciye û xwedanê pênç zarokane.

Çavkanî 

 www.niviskar.com 
 Kovara Gulistan - hêjmar 35/rûpel 67 - hevpeyvîn li gel hunermenê kurd şevger hovik

Hunermendên kurd
Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1957
Fortran

Fortran (kurteya Formula Translating System e) zimanekî programçêkirinê yê gelekî kevn e. 1957 ji bo zanayan hatiye çêkirin. FOR-TRAN tê maneya Formula Translator yanê, Wergera Formûlan. Hînjî di nav zanistan da gelekî meşhur e. Bi sed hezaran koden bi vî zimanî hatiye nivisandin û gelek kitêbxaneyên programçêkirinê yên zanistî yên baş hatiye pêkanîn. Mînakên van kitêbxaneyan: 
 BLAS
 LAPACK

Mînak 
program yekom

 implicit none
 integer :: a, b, c  ! a, b û c tamjimar.  integer :: tamjimar; real :: Hejmarên rastîn

 read*, a, b
 c = a + b
 print*, 'yekom =', c

end

Encam:
 6 9 → yekom = 15
 12 15 → yekom = 27

Guharto 

 FORTRAN II (1956)
 FORTRAN III (1958)
 FORTRAN IV (1962)
 FORTRAN 66 (1966)
 FORTRAN 77 (1977)
 FORTRAN 90 (1990)
 FORTRAN 95 (1995)
 FORTRAN 2003 (2003)
 FORTRAN 2008 (2008)

Zimanê bernamekirinê
Alqamer

Alqamer an jî Elîqemer () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî

Gundên Îdirê (navend)
Zakira Sor

Zakira Sor () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Asma

Asma gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Çarîqciya Jêr

Çarîqciya Jêr () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Erhaciya Jêr

Erhaciya Jêr () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Erebgirî

Erebgirî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Bendê Murad

Bendê Murad () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Amarat

Amarat an jî Imaret () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Kitî

Kitî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Axavêr

Axavêr, anku Aẍavêr ( / Çavuşbahçe) gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Çîlî

Çîlî (carina wek Çîllî jî tê nivîsandin) () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Pilûr, Îdir

Pilûr an jî Pulûr () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Evcî

Evcî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Mûça

Mûça () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Gunqormez

Gunqormez () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Heqmehmed

Heqmehmed () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Germeşof

Germeşof () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Xoşxeber

Xoşxeber () bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Qadîqişlaq

Qadîqişlaq () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Zor

Zor () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Qereqoyî

Qerequyî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Qasimcan

Qasimcan () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Qazancî

Qazancî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Qûzîgoden

Quzîgoden () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Guluk

Guluk, wek Gulluk jî tê nivîsandin () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Meleklî

Meleklî () bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Mezra, Îdir

Mezra () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Necefelî

Necefelî, anku Necef'elî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Kelê Hamo

Kelê Hamo an jî Kelehamo () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Oba

Oba () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Orûşmuş

Orûşmuş () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Panik

Panik () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Sarîçoban

Sarîçoban () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Horgof

Horgof an jî Horgov, carina wek Orgof jî tê nivîsandin () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Tacirî

Tacirî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Taşlîca

Taşlîca () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Yaycî, Îdir

Yaycî () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Çarîqciya Jor

Çarîqciya Jor () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Alût

Alût () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Heqwêsê

Heqwêsê () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Îdirê (navend)
Lîsteya gundên Hezexê

Lîste ne temam e.
Hesexan

Hesexan () gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 16 km dûrê navçeya Başanê û 22 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Başanê
Pirço

Pirço (), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 41 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Başanê
Çirûg

Çirûg () gundeki li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund di nav deşta Elajgirê de ye. Gund 13 km durî Zêtka û 20 km jî durê Qerekose yê ye.

Gundên Zêdkanê
Çîqsor

Çîqsor (Tringa totanus), çûkekî beravî ye û wek ji nav jî dihê fehmkirin çîqsor e.

Şayes 
Ser û pişta wî qehwoşkî, nawa wî spî, stû û sînga wî jî deq deqokî ne. Çîq û nikulê wî sor e. Bê brû ye û kloraka çavê wî spî ye.

Reftar

Pirbûn

Parêzî 
Xwarina wî kurmik, mêş, kêzik û hwd e.

Belavbûn û jîngeh 
Li nav ripin û heriyên beravan dihê dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beravî
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Balindeyên li Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Ewropayê
Beyat

Beyat () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye. Ew gund 5 km dûrê navçeya Başanê û 20 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Kanî Kewang

Kanî Kewang () gundekî ku li ser navçeya Têşberûna Îdirê ye.

Kanî Kewang, navê xwe berfa ser çiyayê Grîdaxa mezîn ji dem bisal Ava heliyê ku bin erdê derketî de hildide.

Dîrok 

Runîştana gund digîje salên 1840'î. Ew deman gund ji hîmaya dewletî Osmanî bû jî Osmanî hate belav kirin, gund bîndestiya dewleta Rûsyayê jî ma. Ew dem şerên ermenî, kurd û tirkan de, gund gelek caran hate valakirin.

Xelkê gund ji terafa dewleta tirkan de hate belavkirin. Hinek çûn ji gundê Xelfelî, Xoşxeber û navbera Îdirê. Sala 1951 bi aliyê mixtar H. Musa Atalar xelkê gund hate gund.

Erdnîgarî 

Jî îdire va 21, navçeya Têşberûnê va 9 km bî dûr e.

Gund hundîrê Deşta Rewanê de cîh digire û xwedî 25200 dagar xak e, vê xakê de 6500 dagar cîhê cotemenî ye û xaka çêrgehê ye.

Ava berfa Grîdaxê dinav gunde gelek kaniyên pîçûk çêkîriye û gelek bedewî daye gund. Kesên gundê Cîran ê tên ava Kanî Kewangê vexwarînê, her sal ev av sar û cemîdî ye.

Golê de gelek heywan dijîn: masîpank, kosî, mirîşka avî, masîgir û gelek çêşîdên çîvîkan hene û cîhekî ekolojîk tê pêkanîn.

Xelkê gund îdara xwe jî cotemeniyê û ajaldariyê va dikin. Gelek kes, cîhê ku bo heywanên xwe biçêrên koçberiyê dikin ji zozana. Ev koçberî havînê ji dawiya payîzê de xelasî dibe. Hîne kesî jî derdorê Grîdaxê kon vedikin û ji wûra dimînin.

Avhewa 
Ji avhewa (bi ingîlîzî: Mediterranean climate) xerabû û avhewa mîkroklîma jî tê ditîn.

Gelhenasî 
Li gorî agahiyên împeratoriya Rûsyayê yên sala 1886'an, hejmara rûniştvanên gund 279 kes bû û hemû gundî kurd bûn.

Agahî 

Gundê dibistan, şebeka kaniyên ava vexwarînê, elektrîk û xetên telefonê jî heye. Rêya asfaltkirî nav gundî derbas dibe. Cowên ji bo avdariya cotemeniyan çêbûye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Gundên Têşberûnê
Cenetava

Cenetava (), taxekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye. Ew gund 12 km dûrê navçeya Başanê û 27 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Dize, Têşberûn

Dize () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Elîcana Jêr

Elîcana Jêr () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Qacer

Qacer () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Murşidelî

Miştalî (), gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye. Ew gund 10 km dûrê navçeya Başanê û 24 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Zulfiqar

Zulfiqar (), gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 18 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Şîrecî

Şîrecî () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Gokculî

Gokculî  () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Têşberûnê
Lîsteya gundên Sêwregê

Lîsteyekî din a li ser gundên Sêweregê:

Anazo
Arastîl
Bab
Baxçe
Biderî
Bîrêwêran
Çatax
Çilkanî
Çepnî
Daragon
Dersîman
Dewik
Dîzik
Feqî
Geboz
Gerîsar
Giregosî
Girgomez
Hadro
Hesenwêran
Hemdîn
Kadêk
Kelexan
Kelayî
Kependerîs
Ketine
Kevjal
Kolik
Kurdek
Kuştiyan
Mexmûran
Mextele
Mişmişî
Miyadîn
Modan
Nîgît
Qelenderî
Rûtan
Serebtûl
Seyrangeh
Sûsik
Takoran
Tîl
Tûwêrek
Xasxasî
Xirabreş
Xirbê Hestiyan
Olcay Gulşen

Olcay Gulşen an jî OJ Gulsen  (jdb. 20ê tîrmeha 1980î li Waalwijk) ji Holandê ye. Olcay Gulşen dîzaynerê modayê û xwedî marka SuperTrash e.

Jîn u Kariyer
Olcay Gulşen di sala 2002an de Însan Jêderkê Mezin bû. Wexta mezin bû şîrketekî mezin da vekirin û bar bu çu Amsterdamê. Yek IKY Ajansê ewe rê Duyemin Şîrketekî Nawnetewiya Moda da vekirin u Olcay Gulşen jî xwe da ser Şîrketê. Wexta ew jî 21 salî buye di SuperTrash'e de Marka kî hate qebul kirin lewma ew bu Nîşana SuperTrash'e.D i sala 2010'de SuperTrash li Ewropa û Amerîka'yê 24 Welatan tê Firoştin.

Xelat
 2008: Jackie Magazine – Fashion Entrepreneur of the Year 
 2008: Quote Magazine – Business Babe of the Year 
 2010: Amsterdam Business Award[3] 
 2010: Marie Claire Prix de la Mode – Best Fashion Entrepreneur of 2010

Cahş
 2009: Philips – Face of the new Senseo coffee maker 
 2010: Bavaria – Special Edition Dutch Dress

Weşana TV
 2009: Hollands Next Top Model: guest jury member
 2010: Project Catwalk: guest jury member 
 2010: De Wereld Draait Door – regular guest

Çavkanî

Dîzaynerên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1980
Mirovên zindî
Mezra Şêxan, Şêrwan

Mezra Şêxan () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Zozeht

Zozeht () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Herçîn

Herçîn () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Kelmix

Kelmix () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Orek, Şêrwan

Orek () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Kurmas

Kurmas an jî Kermas () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Tasil

Tasil () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Hevkîs

Hevkîs () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Harat

Harat () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Isqanbo

Isqanbo () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Ûsyaq

Ûsyaq () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Qalenz

Qalenz () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Miskin

Miskin () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Gundê Kîfer

Gundê Kîfer () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Pay

Pay () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Nevîn

Nevîn () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Binbat

Binbat () bajarokeke ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Qumisar

Qumisar () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Firyar

Firyar () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Îron, Şêrwan

Îron an jî Îrûn () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Birvîr

Bervîr () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Seas

Seas () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Hesras

Hesras, anku Ḧesras () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Pinzor

Pinzor, () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Awîl

Awîl (Avîl?) () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Yek ji navêndên mîrektiya Şêrwan bû di sedsalên berî bîstemîn(20.)de. Di gund de kelhek hebûye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Hertawis

Hertawis () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Zivzîk

Zivzîk () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

 Bi hinarên xwe yên bi nav Hinarên Zivzîkê navdar e.
 Şêniyê gund, kurdên kurmanc in û bi kurmancî diaxivin.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
End, Şêrwan

End an jî Endê () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Mawît

Mawît () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Ewzind

Ewzind () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Sîsam

Sîsam () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Daynan

Daynan () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Marînana Mehmediyan

Marînana Mehmediyan (Marîna Mehmediyan?) () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Saraz

Saraz () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Selenzo

Selenzo () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Kevijan

Kevijan () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Hakan Ener

Hakan Ener hunermendek kurd ji bajarê Çewlîgê ye. 

Ew di navberî salan 1996-2000 endama koma mûzîkê Koma Dengê Azadî bû. Ener bi Koma Dengê Azadî albûma Hêvî pêk anî û di vî albûmî de wek aranjor, berhevkar û stranbêj (Hat Karwanê Helebê, Şekir Axa) xebitî.

Girêdanên derve 
 Hakan Ener/youtube

Hunermendên kurd
Kesên ji Çewlîgê
Îbrahîm Xelîl Yildiz

Îbrahîm Xelîl Yildiz hunermendekî kurd ê ji bajarê Amedê ye. 

Ew di navberî salan 1994-2000'î de endamê koma muzîkê Koma Dengê Azadî bû. Xelîl Yildiz bi Koma Dengê Azadî albûmên "Welatê min/Roj wê bê" û "Hêvî" weşandin û di van albûman de wek sazbend, aranjor û stranbêj (Selîmo, Ez Xelef im, Esmerê) xebitî.

Mêr
Hunermendên kurd
Sema Yigit

Sema Yigit hunermendek Kurd ji bajarê Erzinganê ye. Ewî di navberî salan 1994-2000 endama koma mûzîkê Koma Dengê Azadî bû. Yigit bi Koma Dengê Azadî albûmên "Welatê min/Roj wê bê" û "Hêvî" weşand û di van albûman de wek stranbêj (Keçikek bi çavên wek cîhan, Şêrînê nûgihayê, Zerî, Bêrîvan) xebitî.

Jin
Hunermend
And

And, Çiyayên Andê, Rêzeçiyayê Andê (spanî: Cordilleras de los Andes) navê rêzeçiyayên li seranser rojavayê parzemîna başûrê Amerîkayê dirêj in e. Dirêjtirîn rêzeçiyayê erdê ye. Dikevin tixûbê heft welatan.

Taybetiyên wê 
Ji bakur berî bi başûr dirêj in. Dirêjiya wê 7.000 km, berayiya wê 200-700 km ye. Kêmzêde bilindahiya wê 4.000 m ye. Lûtkeya wê ya herî bilind li Arjentînê ye, Aconcagua. 60 milyon sal berê ava bûne.

Lûtkeyên Andê yên sereke 
 Huascarán 6.768 m (Perû)
 Alpamayo 5.947 m (Perû)
 Nevado Yerupajá 6.634 m (Perû)
 Nevado Illimani 6.483 m (Bolîvya)
 Cerro Torre 3.133 m (Arjentîn)

Volkanan 
Di bilindahiya 6.882 m de Monte Pissis (Arjentîn) û 6.887 m de Ojos del Salado (Şîle), hin ji volkanên wê yên sereke ne.

Volkanên aktîv 
 Cotopaxi 5.897 m (Ekuador)
 Tungurahua 5.016 m (Ekuador)
 Pichincha 4.784 m (Ekuador)
 Villarrica, 2.840 m (Şîle)

Volkanên ne aktîv in 
 Llullaillaco 6.723 m (Arjentîn û Şîle)
 Nevado Coropuna 6.426 m (Perû)
 Ubinas 5.675 m (Perû)
 Chimborazo 6.310 m (Ekuador)
 Osorno 2.652 m Şîle
 Sierra Nevada de Lagunas Bravas 6.127 m (Arjentîn û Şîle)
 Lanín, 3.747 m (Arjentîn)
 Uturunco 6.010 m (Bolîvya)
 Licancabur 5.921 m (Bolîvya)
 Misti 5822 m (Perû)

 

Çiya
Tenûra Jorîn

Tenûr an Tenûra Jorîn (Tenûra Jêrîn?) () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Bîdar

Bîdar () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Hêşita Jorîn

Hêşîta Jorîn () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye. Bi navê ku tirkan lê kiriye Perwari ye. Li gorî binavkirineke din jê re Berwarî jî tê gotin.

Gundê Hêşîta Jorin, êvara 24ê îlona 2011'an ji aliyê gerîlayên Hêzên Parastina Gel ve hat dorpêçkirin û êrîş birin ser qereqolê artêşa tirk. Di encamê de şerekî giran derket û artêşa tirk bi tu awayî nekarî brîndarên xwe rake nexzeşxanan. Li gorî agahiyên ku heya niha ji aliyê artêşa tirk ve hatine pejirandin 6 leşker mirî û 11 heb jî brîndar in.

Çavkanî

Gundên Xesxêrê
Serxanis

Serxanîs () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Wîlas

Wîlas (Vîlas?) () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Çuqûr

Çuqûr () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Hertowîna Jorîn

Hertowîn an Hertowîna Jorîn (Hertowîna Jêrîn? Hertiwîna Jorîn/Jêrîn?) (bi suryanî : Hartevin/Hertevin/Hartiv, ) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Sanoh

Sanoh, anku Sanoḧ () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Kesrafan

Kesrafan () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Deştetan

Deştetan () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Xinûk

Xinûk () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Ozîm

Ozîm () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Kîp

Kîp () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Hêşita Jêrîn

Hêşita Jêrîn () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Ataf

Ataf, anku A'taf, () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Pîroz, Xisxêr

Pîroz () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Robar, Xisxêr

Robar () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
Herxor

Herxor, anku Ḧerxor (carina wekî Xêrxor jî tê nivîsandin; bi tirkî: Doğan) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Gundên Xesxêrê
1701

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 Mistefa Bêsaranî, alim û helbestvanê kurd