nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bejnbihostî

Bejnbihostî, kurtebalayî an bejnkinî an jî qamkinî rewşa tenduristî ya van kesên ku bejnkin in û ji ber nexweşîn an arîşeyên hormonan zêdeyî 135-140 cm bilind nabin.

Astengên kurtebalayan
Mezintirîn astenga kurtebalayan ew e ku civak kêm li wan dinihêre û nikarin jiyana xwe ya rojane bi awayekî asayî bi rê ve bibin. Nebûna amrazên veguhastinê jî arîşeyek e û ji bo vê yekê gelek kurtebala dernakevin kolanê.

Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê
Di sala 2002an de Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê tayê Dihokê hatiye sazkirin û di destpêkê de 60 kesên bejnkin bi tenê endamên vê komeleyê bûn, lê di sala 2009an de bûye 195 endam. Balqîs Hisên seroka vê komeleya kesên bejnkin a Dihokê ye.

Çavkanî
Evro 273, 28/01/2009.

Mirov
Gundên Serê Kaniyê (Riha)

Gundên Serê Kaniyê di sala 1928'an de
Esêb

Esêb () gundeki li ser navçeya Zêtka ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Bercan Tutar

Bercan Tutar helbestvan pisporê siyaseta navnetewî û rojnamevan e.

Tutar Zanîngeha Bosforê, beşa Siyasetzanîn û Tekîliya Navnetewî qedand. Di rojnameya Sabahê da hem nivîskare û hem jî midurê nuçeyên siyaseta derva ye. Li gundê Esêba navçeya Zêtka ya bajarê Agiriyê, di sala 1970î da hat dinê. Niha li Stembolê dijî. Li Semsûrê dest bi perwerdê kir. Paşê çû Îmam Xetîbê. Salekê li Gebzeyê xwendina xwe domand. Sala dawî jî li Çanakkaleyê ma û li vir mezûn bû. 

Pirtûka wî ya telîf a di derheqê siyaset, çand û stratejî ya derva ye bi navê Kader Karanlık Değildir di sala 2015an da hat weşandin. Sê pirtûkên wî yên werger bi tirkî hatin çapkirin {Son Mohikan, Polyanna û Beyaz Sessizlik). Yek ji wan, pirtûka pênç çîrokên Jack London e û bi navê Beyaz Sessizlik (Bêdengiya Spî) hat weşandin {Weşanxaneya Şule, 1999). Di hinek kovar] û rojnameyan da jî helbest, gotar û nivîsên wî cîh girtin. Di rojnameyên Yeni Şafak û Yeni Yüzyılê da quncik nivîsand. Niha jî heftê du roja (çarşem û pazar) di rojnameya Sabahê da gotarên wî tê weşandin. Zewiciye û keçikeka wî heye.

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Xêv

Xêv gotineka ku cihê ku zanebûna me têde hatiye lihewkirin a. Ev gotin, di felsefe kurdî de, bi dîrok û kevneşopiya wan re xwediyê dîrokekê ye.Tê gotin ku "kurd, xwediyê xêveka pirr xurt bûne." Bi devkî çand û wêneyê xwe ji tûnebûnê rizgarkirin.

Felsefe
Zanist
Anatomî
Eau Claire, Wisconsin

Eau Claire navê bajarokekî li federaldewleta Wisconsin ya WYAyê ye.

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Qers (parêzgeh)

Qers () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ku îro bi ser Tirkiyeyê ve ye. Serbajarê parêzgehê Qers e.

Dîrok

Erdnîgarî

Navçeyên Qersê 

 Cilawûz
 Dîxor
 Kaxizman
 Qers
 Sarîqamîş
 Selîm
 Şûrêgel
 Zarûşad

Gelhenasî

Çavkanî
Yemençayîr

Yemençayîr hin caran Emançayîr () gundekî Dîxorê ye.  Berê Yemençayîr gundekî Kurdên Êzîdî bûye. Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.

Nivîskarê navdar Heciyê Cindî di 18’ê adara 1908’an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler Emînê Evdal (1906-1964) û nivîskar Cerdoyê Gênco (1904-1946) bû.

Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje;

Eşîrên herêmê 
Niha li gund de eşîrên Seydoyî, Ezîzî, Dilxêranlî, Brukî û çend malên Celalîyan dimînin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dîxorê
Dêrandêz

Dêrandêz cejneke ji cejnên kurdan e. Di meha adarê de tê pîrozkirin. Ev cejn li ber bîrkirinê ye.

Cejn
James Madison

James Madison (jdb. 16ê adarê 1751 li Port Conway, King George County − m. 28ê hezîranê 1836 li Montpelier), di nava salên 1809 heta 1817 de serokdewletê çarem ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mêr
Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1751
Mirin 1836
1751

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zehferan

Gundê Zehferanê () gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye. Li gund dêra suryaniyan a bi navê Dêra Zehferanê heye.

Gundên Mêrdînê (navend)
Çelikan, Zêdikan

Çelikan () gundeki li ser navçeya Zêtka ye.

Gundên Zêdkanê
Goma Ereb

Goma Ereb () gundekî herêma Zêdikana Agirîyê ye.

Gundên Zêdkanê
Gelî, Zêdikan

Gelî () gundeki li ser navçeya Zêtka ye.

Gundên Zêdkanê
Sarê, Zêdikan

Canbega () gundekî li ser girêdana navçeya Zêdkan (parêzgeha Agiriyê) ye.

Gundên Zêdkanê
Ayîkan

Ayîkan () gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye. Wek piraniya gundên Zêdka gundê Ayîka  de jî bi hejmareke mezin gundî koçî welatên Ewropayê kirine.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Rûtan, Zêdikan

Rûtan () gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye. 

Gundên Zêdkanê
Heşto

Heşto (), gundeki li ser navçeya Zêdikan ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Kürtçe-Türkçe Sözlük

Bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük di sala 1978'an de wergera tirkî a El-hediyet el-hemîdiye a Yusuf Ziyaeddîn Paşa derket.

Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan li tirkî hate wergerandin. Alfabeya »Kürtçe Grameri« a Kemal Badıllı dipejirîne:
  A ... F V G H X I Î J Q K L M ... Z

Çavkanî 

Tirkî
Zerê, Bismil

Zerê (), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle hatiye avakirin. Li Başûrê wê Kemberlû, li rojhilata wê Kenan, li bakûrê wê Çoltepe, li rojavayê wê Tepê û Boçelû he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Babilge

Babilge () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Berfirat

Berfirat () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Birgenî

Birgenî an jî Bîgenî  () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Birîk

Birîk () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Birîman

Birîman () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Çîçek

Çîçek () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Gevrîk

Kevrik an jî Gevrik  () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Golpînar

Golpînar, anku Kaniya Golê  () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Hayk

Hayk () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Kilîsan

Kilîsan () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Kûrsîn

Kûrsîn () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Qentere

Qentere () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Selik

Selik () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Tozik

Tozik () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye. Tuzik ji 6 km durê Semîsadeye

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Semîsadê
Xornof

Xornof () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Zûrna

Zûrna () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Gundên Semîsadê
Gundên Semîsadê, 1928

Gundên Semîsadê, 1928 
 'Eyno
 Alakoprî
 Axa
 Bablige
 Bazûk
 Bekircik
 Belwêran
 Berfirat
 Beşaltî
 Bildiyan
 Bircik
 Birgenî
 Birîk
 Birîman
 Bizberyan
 Bozmiş
 Çîçek
 Darê Gir
 De'lê Sor
 Dodîn
 Gevrîk
 Golpînar
 Hacîxelîlan
 Hayk
 Herdiyan
 Hewliyan
 Înce'elî
 Karkûne
 Kilîsan
 Kilîsik
 Kîrbiz
 Koçan
 Koseyan
 Koşîn
 Kûfend
 Kûrsîn
 Mermere
 Milk
 Qamişlî
 Qentere
 Qiniq
 Qosan
 Rezîb
 Selik
 Siltanmexare
 Sincik
 Şêxmîrik
 Tozik
 Xelîlan
 Xornof
 Zûrna

Çavkanî
Köylerimizin adlari, 1928.
Bayil

Bayil () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Çiftlik, Tût

Çiftlik gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Hawutlî

Hawutlî () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Hûs

Hûs () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Koselî

Koselî () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Meryemûşaxî, Tût

Meryemûşaxî () gundekî ser Tûta semsureê ye.

Gundên Tûtê
Selah

Selah () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Terentîl

Terentîl () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Xazîkan

Xazîkan () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Yalanqoz

Yalanqoz () gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.

Gundên Tûtê
Rûbara Sor

Rûbara Sor an jî Halîs ( Tirkî:Kızılırmak) rûbara herî mezin a Tirkiyeyê ye. Dirêjahî 1.355 km ye. Rûbar ji navçeya Macîran a Sêwasê diderkeve û ber bi Deryaya Reş ve diherike.
Rûbara Sor piştî Şerê Halîsê yê di 28'ê gulana 585'ên berî zayînê de bi dawî bûyî de, bû tixûbê navbera her du împeratoriyên Lîdya û Medî.

Sor
Şerê Halîsê

Şerê Halîsê an jî Şerê Rojgirtinê (bi îngilîzî:Battle of Halys an jî Battle of Eclipse) di navbera împeratoriyên Med û Lîdya de şer şeş sala dewam kir û di dîroka 28'ê gulana, 585'ên berî zayînê de, bi pêkhatina rojgirtinê bi dawî bû. Piştî şer rûbara Sor bû tixûb di navbera her du dewletan de.

Şer
Sedsala 6an b.z.
Rojgirtin

Rojgirtin an jî Girtina Rojê bûyereke xwezayî ye ku di dema tevgera heyvê de , heyv dikeve navbera Roj û Cîhanê de û lewma dîtina rojê parçeyek an jî bi tevahî tê girtin.

Ev dema  Roj, Heyv û Cîhan  dikeve rêzekê diqewime. Rêzek wisa wek (syzygy) tê zanîn dema  Heyv herî nêzîka ecliptic plane ye.  di temamiya  eclipse de, Roj aliyê Heyv ve  bi temamî tê veşartin. Di partial and annular eclipses de, Tenê beşek Rojê tê girtin.
Ger Heyv bi temamî di goveka  çemberîda bûya, hinekî biçûk nêzî dinê bûye , û di eynî çembera govekê de bûye, wê her tim Roj tevahî veşarta.  Lê, Ji ber kû goveka heyvê bi piranî bi 5 dereca ve  Roj dorbeç kiriye, Gelek caran sî ya Heyvê naçe ser Dinê. Ji bixwe Girtina Rojê, sî ya Heyv ê tê ser Dinê û em nikare rojê bibîne, Dema Sî ya Heyvê nehatiye ser Dinê em Rojê dibînin û Girtina rojê naqewime.  Girtna Rojê tenê di dema Heyv a nû da diqewime.

Binêre van jî 

 Heyvgirtin

Not

Çavkanî

Lînkên derveyî 
 NASA Eclipse Web Site
 Eclipsewise, Fred Espenak's new eclipse site
 Detailed eclipse explanations and predictions, Hermit Eclipse
 Eclipse Photography, Prof. Miroslav Druckmüller
 Animated maps of August 21, 2017 solar eclipses, Larry Koehn
 Five Millennium (−1999 to +3000) Canon of Solar Eclipses Database, Xavier M. Jubier
 Animated explanation of the mechanics of a solar eclipse , University of South Wales
 Eclipse Image Gallery , The World at Night
 Ring of Fire Eclipse: 2012, Photos
 
Solar eclipse photographs taken from the Lick Observatory from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library’s Digital Collections 
 
 Total Solar Eclipse Shadow on Earth March 09 2016
 List of all solar eclipses in the United States
 National Geographic Solar Eclipse 101 video 
 

Rojgirtin
Concepción, Şîle

Concepción (wek Konsepsiyon bixwînin) yek ji bajarên Şîleyê ye.

Dîmenin ji bajarê Concepciónê 

Şîle
Bajar
Bircîk

Bircîk () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Bîzrîn

Bîzrîn () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Perot

Perot an jî Pirot  () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Belwêran

Belwêran () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Xemşîk

Xemşîk () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Mazîl

Mazîl (1928: Mazîliq ; 1946: Mazil , bi tirkî navê Bölükyayla lê kirine) bajarokekî ser Kolîka Adiyemanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Kîrbiz

Kîrbiz () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Kosan, Kolik

Kosan () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Selah, Kolik

Selah () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Darê Gir

Darê Gir an Dara Gir  an jî Dargir  () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Bazûk

Bazûk () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Çiraliq

Çiraliq () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Qaraş

Qaraş () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Tot, Kolik

Tot () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Tirpal

Tirpal () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

Gundên Kolikê
Qalyon

Qalyon () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Bibo, Kolik

Bibo  () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Karkûne

Karkûne () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Mulk, Kolik

Mulk () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Elût

Elût anku  'Elût () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Bozmiş

Bozmiş () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gundên Kolikê
Toqarîs

Toqarîs () bajarokekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Keçelok (lehengê çîrokan)

Keçelok, an Kure keçelok lehengekî kurd yê çîrokî ye.

Dî çîrokên ku bi wî re dihêne gotin, gih ew dibê lehengek, gih ew dibe mirovekî xizan ku ti tiştekî wî nîn a, gih ew dibe yekî ku bizilmdaran şer dike ya, gih weke yekî zadegan li sofra mîran dirûnişt û bi wan re diaxift. Bi vî awayî dirêj dibe û diçê bûna wî. Di her şevên reş û tarî de dayikên kurd, çîrokên wî yên ku pir dirêjbûn ji zaroyên xwe re digotin. Di nava kurdan de çîrokên wî bi navê "çîrokên Keçelok" têna nasîn û ser ziman. Li dûv hevdû ku bi hezaran çîrok dihatina gotin û çîrokên keçelok bûn hebûn. Di pirraniyên wan de ew hertimî biaqilî tevdigerihê. Li hemberê pîrabûkekê wî aqilê bikar bêne û biser bikeve. Li ber rewşên din jî, hertimî wî aqilê xwe bikar dihanî. Bi vê yekê, ew derdikeve pêş. Çendî ku di serê çîrok û vegotinên bi wî re wî weke ku di nav xalkê de dihate gotin ku wî "şapolatî" jî bikira, di dawiyê de biaqilê re aqilmendîyek dide nîşandin û bi ser diket. Di çîrokên keçelok de ev xoslet, xosletekî wan yên serekê ye .

Çavkanî
Civat
Çîrokên kurdî
Jîr

Jîr, gotinaka ku di kurdî de tevgeriya keseyetiya mirov ya bi têgihiştina mejiyê mirov re têne ser ziman a. Bi teybetî, di aqil de cih a. Aliyê vê gotinê yên felsefî, ne tenê bi fahmkirinê re tê ser ziman, wekî din jî, bi pergaliya aqil re tê ser ziman. Di vê çerçova wê pergaliya aqil de, aqilê ku me bi dîtin kiriya û di mirov ve bixêv bûya, şênberîyaka wê bi vê gotina jîrê re di kurdî de tê ser ziman.

Felsefe
Zanist
Serrastîtî

Serrastîtî, gotinaka hizirî ya. Di sadsale 19 û piştre de, di hizir û wêjeyê de bi navê wê pirr herîkîn derketin. Di baweriya wê de, her rastiya ku heya, li ser wê re rastîyak heya. Di dawiya her rastiyê de, li rastîyaka di bin de lê digerihê. Awayê têgihiştina wê û hizre wê, weke yê awayekî Metafîzîkê ya. Ji rastiya ku heya, di xwe de ji wê wirdetir, bi têgihiştina xwe re digihê rastiya xwe.

Tevgerên hunerî
Tevgerên wêjeyî
Aqilperezî

Aqilperezî, di hizir de nêzîkatiya bi heyînê re têne ser ziman. Lê aqilperezî, ji navê wê jî, weke ku tê fahmkirin, li gor aqil nêzîkatiya. Levkirin, wekhevkirin, di ahangê de kirin û hwd, xalên wê yên zagonî na. Di sadsale 20an de bi zanistê re awayê felsefeyê yê ku afirî ya. Destpêka wê ya pêşketinê ya bihizrî, diçê berî zayinê sadsalên 7 û hwd. Hê jî kevn diçê. Lê di sadsale me de, awayê ku di her hizrên ku derketina de rengê wê afirandiya. Li gor zagon û destûriyên aqil, hewldana fahmkirin û xwezayê ya û jîyanê ya jî têde heya. Di baweriya wê de, biaqil û destûriyên wê, mirov karê xwe bigihêne rastiyê û têgihiştina rast û xwezayê bixwe jî.

Felsefe
Bawerî

Bawerî, gotinaka olzanî ya, ku li gor jîyandinê têne ser ziman. Di her olê de bicih a. di nav olan de awayê baweriyê û şeklê wê yên cuda hene. Weke, Hindûyizm, Filehî, û Îslam û hwd, bi wan re heya.

Felsefe
Bawerî
Epîstemolojî
Helwesta psîkolojîk
Têgehên psîkolojiyê
Balxurî

Balxurî () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Çêrmelî

Çêrmelî () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Gundên Sarîqamîşê
Şaglordî

Şaglordî yan jî şaglodî, xelkekî ji milê başûr yê eşîra doskiyan e. Bêhtir li gundê Şaglordê bi cîh bûne; lê piştî ku gund di sala 1994an de bi destê artêşa tirk hatiye şewitandin, li şûna rezên tirî kavilên xerîb cih da mayne.

Gever
Kurrawong

Kurrawong (Strepera graculina) , cureyekî fîkarên bera ku li rojavayê Awistralya û girava Lord Howeyê tê dîtin. Yek ji sê cureyên kurrawongan dikeve di bin cinsê Strepera.

Şayes û reftar 
Ji şeş bin cure hate nasîn ku rû demên wî rengê mûyê reş e, binê dûvikên spî ye, ser baskan dîsa sipî û navîna çav zer e û nikula wî girs e. Nêr û mê wek hev xûya ye di şêwe an formê de û bi dengên mûzîkî ev balinde tê nasîn û navê wî ji zimanên netewiya miletên awistralî yên orîjînalan hate diyar kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kurrawong
Faunaya Okanûsiyayê
Peymana Seedabadê

Peymana Seedabadê an jî Pakta Seedabadê, pakta ku li rojhilat weke peymaneke ku piştî muhrkirina Peymana Lozanê de hatiye bestandin. Bi taybetî, di vê paktê de li ser pirsgirêka sînoran hate sekinin. Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî hatibû muhrkirin. Welatên din yên herêmê jî, tê gotin ku tevlê bûne. Lê bi teybetî van welatan qatkirina Kurdistanê di paktê de kiriye mijar û li ser sekinî ne. Berî paktê jî û piştî paktê jî serhildanên kurdan berdewam kirine. 

Pakte Seedabadê, di 8 temuzê sala 1937'an de hate muhrkirin. Bi taybetî, di paktê de di çerçova pirsgirêka kurdan de bi hev re gav avêtin têkirin li bin muhrê de. Li gor paktê, wê welatan, li ber kurdan û serhildanên wan yên piştre ku bibin jî, wê bi hev re tevbigerihin. Bi vê yekê re, welatên endamê wê paktê, weke Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî li ser peymane Lozanê re rewşa ku ji wan re welatê ku afiriya bi "herêkirina serbixwebûna welatîtiya hevdû" re li hevdû herê dikin. Bi vê yekê re, weke pakte denezendina ji hevdû re serbixwebûna xwe ya jî. Ji ber "ku kurd, di serhildanê de hena, êdî di wê paktê de hatiye kifşkirin ku wê hertimî li ber kurdan û serhildanên wan, wê bi hev re gav biavêjin û tevbihgerihin". 

Di peymanê de, pirsgirêka Şetelerebê jî têde di naqabîna Îran û Îraqê de hatiye axiftin. Bi taybetî, van welatan, wê li gor paktê, wê sînorê xwe ji hevdû re bi parastan. Kurdên Rojhilat, wê nekarîban herina Başûr, bakur û başûrrojava wê kurdên bakur ne karîban herina başûr û rojhilat û başûrrojava û wê kurdên başûrrojava wê nikariban herina bakur, başûr û rojhilat. Wê sînor hildaban awlatiyê û wê ti çûn û hatin destûr ji wan re ne hatiba dayîn. Ji roja ku ev pakt hatiye muhrkirin, hate roja ma di meriyetê de ye. Hê jî, î ro jî, ew pakt di meriyetê de ye. Çend ku deme berî Komara Îslamî ya Îranê ev pakt hate muhrkirin, di demê wê de û piştî wê re jî, komara nû ev pakt ji aliyê dadî, ramyarî û her aliyên wê yên din ve da berdewam kirin. Weke peymaneka sînor ya girîng ya di nav welatên ku li Kurdistanê serdestin a. 

Di xale wê ya 7'an de ku ji bi kurdan dibêje û weha nivîsêne: "Yên (welatên ku girêdayî paxtê na) ku gîrêdayîna, di nav sînorê xwe de, ku aliyên din yê paktê (welatên din) daxistina saziyên wan, aramî û pergale wan ku xira bike, û an jî ku rejîma polîtîk ji bo ku xirabike û an jî ku li ber şerê çekdarî bide meşandin, bi wê armancê avakirina rêxistin û an jî koman, pêşî li wê girtinê dihildê ser xwe ..". Armanca wê paktê, bi temamî ji holê rakirina kurdan û rewşa wan ya di dîrokê de û di demê de ya. Ev xalên wê hemû jî, hate roja me, di meriyetê de ne.

Peymana Seedabadê heta şoreşa îslamî li Îranê berdewam kir

Girêdanên derve 
 Paxta Sadabadê, www.kurdistan-news.net

Dîroka Kurdistanê
Peyman
Peymana Bexdayê

Peymana Bexdayê, li Baxdayê ji tirkîye, Îran, Îraq û bi tevlîbûna keyitiya hevgirt ya arab re ava bû. Di salên 1955.1958 de ava bû. Bi teybetî, mijare wê li ser parastina herêmê li gor paxta Sadabadê û xalên wê yên ku hatina kifşkirin ku bike. Di wê demê de yekitiya sovyet jî hebû. Amarîka jî tevlî wê paxta baxdadê bû. Rewşa ku di Lozanê de hate kifşkirin û ku teybetkirina wê peymane Lozanê ya herêmê ya Paxta Sadabadê li gor gîyane wê, paxta Baxdadê paxtaka awlakarî û parastinê bû.

Bandûra Amarika û Ingiliztanê tê de pirr mazin bû. Ji bo ku nehêlin ku yekitiya Sivyet jî li herêmê bicih bibe û bandûra wê bibe jî, ew parastin hate pêşxistin. Lê tirkî û Îran û Sûrî, ji wê pirr mazin sûd girtin ji bo ku li dijê kurdan bisekin in û wan bêbandûr bikin. Paxta Sadabadê di paxta Baxdadê de weke xalekê hate herêkirin. Bi wê yekê re êdî bû weke paxtaka parastin û awlakariyê ya wê paxtê ji bo wan li herêmê û li dijî kurdan. Ji bo nexweşiyên kurdên Başûrê Kurdistanê lê di heman demê de Îraqê xwe jê vekişand. Ji bo ku ew paxta Baxdadê li ser lingan bimêne, piştî wê vekişînê re Amarika tevlî wê bû bi awayekî tevger. Êdî hate berdewam kirin. Piştî Şoraşa Îranê ya Îslamê re hate ragihandin ku "îranê xwe jê vekişandiya."Lê di rastiyê de, Îranê, bi wê re meşî di demên xwe yên piştre de jî. Piştî ku Îraqê xwe vekişandibû, êdî weke awayekî nûkirina wê ya wê paxtê, CENTO tê pêşxistin. CENTO, weke deme wê paxtê ya piştre ya.

Dîroka Kurdistanê
Peyman
Mendan, Wan

Mendan () gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.

Gundên Wanê (navend)
Elizabeth Taylor

Elizabeth "Liz" Rosemond Taylor an jî bi kurtî Elizabeth Taylor (z. 27'ê reşemiyê, 1932 – m. 23'ê adarê, 2011) aktrîseke îngilîzî-amerîkayî û yek ji stêrkên sînemaya Hollywoodê ya herî mezin bû.

Taylor li Londona Brîtaniya Mezin ji diya xwe bûye, lê daybabên wê amerîkayî bûn û di sala 1942'yan de dema Elizabeth 10 salî bû ew birine cîhana sînemaya Hollywooda Amerîkayê. Li wira wê dest bi lîstina li fîlman kir, gelek serketî bû û rolên mezin lîstin û li ber xelkî yek ji aktrîsên herî jîrhatî û spehî û hunerwer û bi rewîşta taybet bû. Taylor wekî yek ji aktrîsên herî mezin a salên me hat hesibandin.

Liz Taylor du caran bi Oscarên "Academy Award for Best Actress" hatiye xelatkirin.

Di warê jiyana wê ya şexsî de jî gelek li ser wê hatiye nivîsandin: heşt caran şûkiriye û heşt caran berdaye; yek ji mêrên wê aktorê walesî yê navdar Richard Burton bû û Liz Taylor ligel wî du caran zewiciye. Tê zanîn ku evîna wê ya mezin Richard Burton bû. Hevaltiyeke mezin di navbera Liz Taylor û Michael Jackson de jî hebû.

Aktrîsa hêja neberdkareke ji ber lêkolîn û lêdîtina dermaneke li dijî nexweşîna AIDS'ê bû û di sala 1985'an de Weqfa Amerîkayî ya ji bo Lêkolîna li ser AIDS'ê saz kir.

Aktrîsa efsanewî ya Hollywoodê Elizabeth Taylor di roja 23'ê adara 2011'an de li Los Angelesê (DYA) çû dilovaniya xwedê.

Çavkanî 

 David Crystal (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge University Press.

Jidayikbûn 1932
Mirin 1911
Aktrîs
Kesên ku çûne ser cihûtiyê
Yûsif Ziya

Yûsif Ziya, Yûsif Ziya Beg, (bi tirkî Yusuf Ziya Koçzade Bey (jdb. Sala 1882 li Bidlîs - m. Sala 1925 dîsa li wir) siyasetmedar û newengerekî kurd bû.

Jiyan 
Ji malbateke namîdar a Bidlîsê ye. Sultaniya Bidlîsê xelas dike. Serekatibiya Maarîfê, Mebûstiya Bidlîsê û endamtiya Dadgeha serxwebûnê ya Kastamonûyê dike. Têkiliya wî ya bi tevgera neteweyî ya kurd re bi xêra derdorên welatparêz çêdibe.

Siyaset 
Di komelên kurd dixebite û kovarên kurdî de nivîsên wî derdikevin. Di Cemiyeta Tealiya Kurd (Komela Bilindkirina Kurdistanê) de digire. Dibe wesîle ku Cemiyeta Tealiya Kurdistanê û Komiyeya Îstiqlal a Kurdistanê (Komela Azadî a Kurdistanê)/Cemiyeta Îstiqlal a Kurd? bigihîjin hev, tevgera Azadî bi vê yekbûnê dest pê dike. Bi heman awayî di parlementoya tirk de mafên kurdan diparêze. Piştî ku li Lozanê tirk û îngilîz li hev dikin, Yûsif Ziya Beg li ser parçebûna Kurdistanê dikeve tirs û fikaran. Piştî Lozanê tevgera Azadî dest bi xebatên serhildanê dike. Yûsif Ziya di nav xebatên serhildanê de li Erzîromê tê girtin. Ew û çar hevalên wî yên serokên kurdan, ji aliyê dewleta dagirker û mêtinger roja 14ê nîsana 1925'an li sûka Bidlîsê tên dardekirin.

Binihêre 
 Azadî (rêxistin)
 Xalîd Begê Cibirî (Xalîd Begê Cibran)
 Riza Beg (birayê Yûsif Ziya)
 Ekram Beg Cemilzade
 Îhsan Nûrî Paşa
 Şêx Seîd

Çavkanî

Bîbliyografî 
 David McDowall, A Modern History of the Kurds, I.B. Tauris, London û New York, 1996
 Hesen Hişyar, Dîtin û bîrhatinên min (1907-1985), Çapxaneya Emîral, Bêrût, 1993

Girêdanên derve 
  Wêneyê Ûsif Ziya Beg

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Parlamenterên Bidlîsê
Siyasetmedarên kurd
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1882
Mirin 1925
Kesên ji Bidlîsê
Mêr
Basan, Dih

Basan (wekî Basa tê bilêvkirin; 1946: Basan, bi tirkî: Besson) mezreyekî  girêdayî gundê Dêwikê (Kılıçkaya) ye.

Êzîdiyên Basî, li der û dora Sêrt û Dêhe bûn. Dîsa: "Gundên Êzîdiyên Basî, dikevine nava wêlayeta Sêrtê li herêma Qeza Dihê (Erûhê) û çiyayên Keverê heta ava Mîrgeha Botanê. Pêşiyên Basa ji Xalta (ji Neqîba) hatine Bota û dema fermalû dibin dîsa hinek ji Basan xwe li Xaltan girtine, Minak. Sêlo ê Fariz , Ziya ê Talo,

Çavkanî 

Gundên Dihê
Komkujî

Komkujî yan nîjadkujî yan jî jenosîd (ev peyv ji îngilîzî genocide tê, bi wateya "komkujî"), kuştina bi kom a mirovan e ku ji aliyê kesekî, çend kesan an jî dewletekê ve tê çêkirin.

Komkujî li dijî gelê kurd
Di sedsala 20an de li dijî gelê kurd bi destê rejîma be'es a Sedam Huseyn a Îraqê û hikûmetên komara Tirkiyê ve bûyerên giran ên komkujiyê hatine pêkanîn, wekî enfalkirina kurdên Başûrê Kurdistanê û bombebaranên bi gas li ser Helebceyê (1988) û komkujiyên Zîlan (1930) û Dersîmê (1937).

Komkujiyên giring ên sedsalên 20 û 21ê
Holokost (Almanya, Ewropa)
Komkujiya Bûçayê 2022 (Ukrayna)
Komkujiya ermeniyan (împeratoriya Osmanî)
Komkujiya Helebceyê (Îraq)
Komkujiya Rwandayê (Rwanda)
Komkujiya Srebrenîtsayê 1995 (Bosniya û Herzegovîna)

Çavkanî

Komkujî
Nîjadperestî
Triple H

Paul Michael Levesque (27'ê tîrmehê, 1969) gemşkarekî gemşa profesyonel (professional wrestler) e o nha l welate America djit

Gemşo
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Şêx Îzedîn Huseynî

Şêx Îzedîn Huseynî di sala 1921ê de li bajarê Baneyê Rojhilatê Kurdistanê, ji dayîk bûye, kurê Şêx Salih ê ji seyîdên Berzencî bû.

Tevî ku Mamoste Şêx Îzedîn kesayetiyekî olî bû jî, ji dest pêk ê ve hestên wî yên neteweyî xurt bûn.

Têkoşîna wî ya siyasî di sala 1942yê de li bajarê Bokan wekî endamê Komeleya Vejîna Kurd dest pê kir.
Piştî têkçûna rejîma paşayetî ya Îranê, rola Mamoste Şêx Îzedîn bêhtir derket pêş.
Ji aliyê partiyên wê demê yên Rojhilatê Kurdistanê ve, wekî nûnerê gelê kurd hat destnîşankirin..

Piştî komkujiya li bajarê Sine, di sala 1979ê de, Şêx Îzedîn bi nûnerên hikûmetê Rafsancanî, Benî Sedr, Bihiştî û Taleqanî re hevdîtin pêk anî.

Gotina Mamoste Şêx Îzedîn ku di vê hevdîtinê de got: Ferqa Tac û Kofiyê çi ye? Hikûmet nehatiye guherandin, taca paşayetiyê çûye lê li şûna wê şaşik hatiye" hê jî li bîra her kesî ye.

Piştî vê civîna fermî, Şêx Îzedîn ragihand ku naveroka Komara Îslamî nediyar e û lewra kurd wê tevlî referandûma ji bo Komara Îslamî ya Îranê nebin.

Mamoste piştî vê, meha gulanê, li ser vexwendina wezîrê karê hundir çû bajarê Qûmê û Tehranê.

Di vê serdanê de Mamoste Şêx Îzedîn bi Xumeynî, Serokwezîr Bazirgan, wezîrê hundir û hejmarek ji berpirsên Komara Îslamî re hevdîtin çêkirin.

Dema xatirxwestinê Xumeynî ji Şêx Îzedîn re dibêje, ez aramiya Kurdistanê ji te dixwazim.
Şêx Izedîn jî ji Xumeynî re dibêje, ez jî otonomiya Kurdistanê ji we dixwazim.

Piştî fermana cîhada Xumeynî ya li hember Kurdistanê ku 19ê tebaxa 1979a hat îlan kirin, êdî Mamoste Şêx Izedîn bi têkoşerên din re berê xwe da çiyayên Kurdistanê û di gelek şeran de rolek girîng leyîst.

Li ser banga Mamoste, bi sedhezaran kes li bajarên Rojhilatê Kurdistanê li dijî dewleta Komara Îslamî ya Îranê, ji bo bidestxistina mafên xwe yên neteweyî daketin meydanan.

Di dawiyê de Mamoste Şêx Îzedîn Huseynî, sala 1985a berê xwe dide sînorê Rojhelat û Başûrê Kurdistanê û têkoşîna xwe ya siyasî dewam dike.

Mamoste Şêx Îzedînê Huseynî ku ji sala 1990î ve li welatê Swêdê dijiya, di avakirina Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê KNKê de jî rolekî berbiçav leyîst.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
 Serhildana 1979an

Çavkanî
Malpera Newroz TV, Mem Qeşeng

Îzedîn Huseynî
Jidayikbûn 1921
Kesên sedsala 20an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Dewtirş

Dewtirş () gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.

Gundên Ebexê
Şemsîkan

Eşîra Şemsîkanê piraniya wan li dora Serhedê bi cih bûne, wekî Agirî, Bazîd, Qerqelî, Payizava, Wan, Xoşab û gelek deverên Kurdistanê bi cih bûne. Aliyê Botan û Ermenistanê jî gelek gundên şemsikanî hene.

Bingeha wê eşîrê li başûrê Kurdistanê Kerkûk û Şengalê tê. Li wir ji zextên neyaran koçê bakurê bûne.

Piştî serhildana Şêx Seîd di serhildana Şêx Zahîrî de şemsîkiyan  rolek mezin lîstine. Fermanderên ku serhildanê rêve dibin jî şemsîkî bûn. Navê wan lehangan jî waye Temûrê Şemsîkî û Fetoyê Şemsikî ne. Niha piraniya şemsikiyan li derdora Agirî û Botanê de cih digirin.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Xirkanis

Xirkanis () gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye. Gundekî gelek kevn û pêşeroja wê jî pir bi çîrokan tijî ye. Berî kurdan li wir ermenî di dijiya. Piştî komkujiya ermeniyan a tirk pêkanîn ermenî wê deverê bi temamî  koç kirin. Ermeniyan gelek pey xwe çavkaniyên gencineyê hiştin. Lê gelê wê gundê nezanîn wê gencineyê baş binirxînin. Ango niha jî gund li ser zêran hatiye ava kirin. Gundekî aliyê aborî gelek dewlemend e.

Dûrahiya di navbera gund û Wanê 92, Payizavayê jî 70 km ye.

Li gundê dibistanekê seretayî, radarekî têlefonan û têlefonên malan ên westar jî hane.

Aborî 

Ajaldarî, çandyarî re mijûl dibin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Julian Assange

Julian Paul Assange di 3'ê tîrmeha 1971'ê de li Awistralyayê ji dayik bûye. Serredaktor û peyvdarê malpera Wikileaksê ye. 2010'an de belgên DYA'yê ên nepenî malpera xwe de weşand û dinya rabû ser piyan. Piştî ku belgeyan weşand bû sedema skandalekî mezin û dengekî bilind veda. Navê Assange her deverê cîhanê hate bihîstin. 

Der barê Assange de gelek lêpirsîn hate vekirin û Assange demekî kin de aliyê dewleta Brîtanî hate binçav kirin. 

Piştî ku derhûdeyên (kefalet) hate dayin Assange serbest hate berdan niha negirtî tê darizandin.

Çavkanî 

Mêr
Awistralya
WikiLeaks

Wikileaks, damezraneke qazanc-nexwaz e ku ji bo weşandina belgeyên veşartî yên hikûmetan malperekê bikartîne. Herçiqas malpera wê di sala 2006'an de dest pê kiribe jî piştî salekî ji 1.2 milyonî zêdetir belge di bingeha daneyê Wikileaksê de cih girtiye. Bi giştî, Wikileaks nav û navnîşana kesên ku belge şiyandine, aşkera nake. Navenda malperê li Swêdê ye. Navê wê herçiqas bidirûve wîkîpediyayê jî tu têkilî di navbera wan de tûne ye. Ji ber ku navrûbarên Wikileaks û wîkîpediyayê wekî hev bûn, navê Wikileaks hate hilbijartin. Sedema din a destpêkirina navê Wikileaksê ya bi peyva wîkî jî, di destpêkê de li ser malperê guhirandin û bikeyskirin dihatin çêkirin, bû. Belam ji wê demê vir de malper guheriyaye û ew ji bo bikeyskirinê êdî vekirî nîne.

Wikileaks.org di 4'ê kewçêra sala 2006'an de li ser înternetê cihê xwe girt. Belgeya ewilî ya Wikileaksê di meha kanûna sala 2006'an de hate weşandin. Julian Assange wek rêveber, damezrîner û gotinbêjê Wikileaksê hate nîşandan. Ji bilî Julian Assange, rêveberên Wikileaksê Sarah Harrison, Kristinn Hrafnsson û Joseph Farrell in.

Wikileaks di tîrmeha sala 2010an de der barê şerê Efxanistanê de ji 76.900î pirtir belge weşandin. Di kewçêra heman salî de jî der barê şerê Îraqê de ji 400.000î pirtir belge ji aliyê Wikileaksê ve hate weşandin. Ev, pişkinandina herî mezin a der barê Artêşa DYA'yê de bû. Ev diyarkirin bi giştî li ser mirinên şarwerî, leşkerî û şarwerên çekdar bû.

Weşandina belgeyan 
28'ê Mijdara sala 2010'an de Wikileaks û 5 rojnameya mezin ya bi navên El País (Spanya), Le Monde (Fransa), Der Spiegel (Almanya), The Guardian (Brîtanya) û The New York Times (DYA) 291'ê belgeyên ji 251.287 birûskeyên dîplomatîk yên ku ji 274 balyozxaneyê hatiye bidestxistin, weşandin. Armanca Wikileaks ev bû ku biqedeme van belgeyan di nav çend mehan de biweşîne.

Di piraniya belgeyan de, gelek agahiyên ku tesîrên wan li ser welatên din yên ji bilî DYAyê çêbûbûn, hebûn. Ev jî firehiya pişkinandinê gelek mezin kiribû û ev pişkinandin li ser medyaya navneteweyî de bi berfirehî cih girtibûn. Piştî vê bûyerê Sekreterê Giştî yê Seraya Spî Robert Gibbs, gote ku ''Dizîkirin û ragihandina belgeyên veşartî tawan e.''

Fîlmên ku li ser WikiLeaksê hatine çêkirin 
 The Fifth Estate(2013)-
 We Steal Secrets: The Story of WikiLeaks (2013)-
 Julian Assange: A Modern Day Hero? Inside the World of Wikileaks (2011)-
 Underground: The Julian Assange Story (2012)-

Girêdanên Derve 
 Malera Fermî ya Wikileaks ê

Çavkanî 

Malper
Asayîşa neteweyî
Miami

Miami an jî bilêvkirina kurdî (mayemî) başûr-rojhilatê DYAê li Parêzgeha Florîdayê de cih digire. Gelhê wê bajarê tê pêşbînî kirin ku nêzî 2.500.000 e. Bajarê duyemîn ya herî mezin yê parêzgehê ye. Piraniya gelan Spanyolin û zimanê ku tê axaftin ya herî zêde Spanî ye. %66 Spanî li wir bi cih bûne.

Zêdetirîn karê aboriya bajêr 

Bazirganî û tûrîzm e.

Erdnîgariya DYAyê
Xanedana Hesnewiyan

Dewlata Hesnewiyan (yan jî Hesenûyî, Heseneweyhî) yan jî Dewleta Berzîkan Bingeha vê dewletê, serekêlê êla Berzîkaniyan Mîr Husen di sala 941'an de li bajarên Dînewer û Şehrezorê avêtiye. Birayên wî yên bi navê Vendad û Ganîm jî serekêlên êla Îşaniyan bûn. Ji bo wê bajarên Dînewer, Hemedan, Nîhawend, Samxan û herêma Azerbaycanê de gelek bajarokan serwerî ya van herdu birayan qebul kiribûn û bi girêdayê wan dijîn. Lê dema ku sala 960'an de Vendad, 961'an de jî Ganîm jiyana xwe ji dest dan, serweriya hemû welatî derbasê Hesneweyhê kurê Mîr Husên bû.

Hesneweyh

Hesneweyh, piştî mirina bavê xwe derbasê text bû. Tê gotin ku esil damêzrênerê vê dewletê ew e. Çimkî dema bavê wî de navenda dewletê hê xurt nebû, îstîkrar tunebû. Derbarê dewra Hesneweyh de zêde agahî tinin.
Tê gotin ku li Buweyhiyan de Mûîzzû'd-Dewle di fermandariya Yînal Kûş de artêşek li Mûsilê şandiye bajarê Şehrezorê. Lê hesneweyh, li rojavayê Hewlêrê de rêya vê artêşê digirê û wana têk dibe. Lê Mûîzzû'd-Dewle bes nake û artêşeke nû ve êrîşê Dînewerê dikê û talan dike. Li pey vê bûyerê re li Cûrcanê ku ji aliyê dijminan ve êrîş hat li ser birayê Mûîzzû'd-Dewle yê bi navê Rûknû'd Dewle, wî jî ji birayê xwê alîkarî xwest. Ji bo vê jî  Mûîzzû'd-Dewle ji Mîr Hesneweyh aşîtî xwest û wî jî qebûl kir.
Lê sala 966'an de di navbera Mîr Hesneweyh û Îzû'd Dewle Baxtiyarê kurê Mûîzzû'd-Dewle de dîsa şer derket. Piştî vî şerî de Îzû'd Dewle Baxtiyar têk çû, Mîr Hesneweyh jî xurttir bû û bandora xwe zêde kir. Lê sala 967'an de li hev hatin û li dijî Hemdaniyan bûn yek. Piştî vê Îttîfaqê şer de Ebû Taxlib el-Hemdanî têk birin û Mîr Hesneweyh paşê vegeriya Dînewerê.
Di navbera Hesnewiyan û Deylemiyan jî vê dewrê de xirab bû. Hikumdarê Deylemiyan Sehlan bîn Musafir ji bo ku Dewleta Hesnewiyan ji holê rake artêşek amade kir û êrîş li ser Mîr Hesneweyh kir lê Mîr Hesneweyh dora artêşa wan girt û ji xeynê vê li dora wan agir dada. Deylemiyan jî berxwenedan û teslîm bûn.
Rûknû'd Dewle dema ku ev agahî bihîst di fermandariya Ebû'l Fadl bîn Amîd de artêşek şand lê Ebû'l Fadl dema ku hat bajarê Hemedanê mir. Kurê wî Ebû'l Fetih derbasê cihê wî bû paşê vegerîya bajarê Reyê û Mîr Hesneweyh re jî peymana aşîtiyê çêkir. Mîr Hesneweyh jî ji bo vê jesta wî gelek xelat û pêncî hezar (50.000) Dînar şandiye wî re.
Piştre di nawbera Buweyhiyan de şer derket. Mîr Hesneweyh pêşiyê destek da Bextiyar paşê jî li dijî Adûdû'd-Dewle destek da birayê wî Fahrû'd-Dewle.
Mîr Hesneweyh, di sala 979'an de li payîtexta dewletê li Sermaçê jiyana xwe ji dest da.

Hikumdarên heseneweyhî 
 Hesenweyhê kurê Husênê Berzîkanî, 961-979?
 Nasiredîn Bedirê Hesenweyhê, 979-1014?
 Hilalê kurê Bedir, 1014-1018
 Tahirê kurê Hilal, 1018-1032
 Ebû Salim Deysemê kurê Ebî Ganîm 1032-1047

Têkildar
 Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Dîroka kurdan
Dewletên kurdan
Xanedanên kurdan
Şêx Ebdurehîm

Şêx Ebdurehîm (z. 1897 - m. 1938) li gundê Qollhêsarê yê bi Xinûsa Erziromê ve girêdayî hatiye dinyayê. Lawê Şêx Mehmûd Fewzî û birayê Şêx Seîd ê biçûk e. Dema Şerê Cîhanê yê yekem dest pê kir bi malbatî koçî navçeya Amedê ya bi navê Pîranê kirin. Perwerdehiya xwe li Qollhêsarê dest pê kiriye û li medreseyên curbicur domandiye. 

Di nav tevgera azadiyê de cih digire. Serhildana Kurdan ya 1925an li cihê ku ew lê îqamet dike Pîranê rûdide. Ji destpêka şer hetanî dawiya şer Şêx Ebdurehîm di navê de cih digire. Ji ber wêrekî û mêrxasiya wî leqeba wî wekî “Dudilî” tête zanîn. Piştî têkçûna serhildanê xwe davêje binxetê ku wê demê di bin mêtingeriya Fransiyan de bû. Hetanî sala 1937an ku komkujiyên li Dêrsimî rûdidin û dewlet bi ser Dêrsimiyan ve diçe Şêx Ebdurehîm xweranagire û berê xwe dide serhedê. Di vegerê de, ew û çend hevalên xwe rêya wan bi Bismilê dikeve. Hevalekî wan diçe nav xelkî ku xwarinê ji wan re bîne, lê xelkê herêmê giliyê wan dikin. Dewlet tê û her derê wan dorpêç dike. Dinêrin ku çare nîne xwe di nav simbilên geniman de vedişêrin, lê leşker agir berdidin zeviyê û li wir şehîd dikin.

Girêdanên derve 
 http://hurseda.net/Roportaj/15349-Menderes-Mallarimizi-Iade-Etmedi.html

Jidayikbûn 1897
Mirin 1938
Kesên ji Erzîromê
Kesên ji Xinûsê
Qesra Spî

Qesra Spî an jî "Xaniya Spî" () qesra fermî serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Çêtir ku mirov bêje Xaniya Spî ji bo ku di îngilîzî "house" xanî an mal e, lê qesr palace e û di îngilîzî de jê re tê gotin White House; White Palace nîn e. Li Washingtonê de cih digire û qesrekê herî girîng ya cîhanê ye. Ji aliyê serokkomarê Amerîkanê George Washingtonê ve avakirina wê tê plan kirin lê George Washington berî avakirina qesrê dimire. 1801an de piştî mirina serokkomarê tê avakirin. Qasî 200 sal berî hatiye çêkirin û heta niha jî çakbûna xwe diparêze. Gelek restorasyon dîtiye.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Siyaseta DYAyê
Sîng

Sîng  (bi latînî thorax)di laşê mirov de, ku li pêşiya mirov re li ser dilê mirov a. Ji serê singê re di kurdî de çiçik û an jî memik tê gotin. Sînga jin û mêr, jev cuda ya. Piştî bûna zaro re, ji singa jine êdî şîr tê. Bi teybetî, di kurdî de ji singên mirov re ku jin jî bê û mêr jî bê jê re ´sing´ tê gotin. Lê ji singên sawalan re jîn nayê gotin di kurdî de. Minaq, ji sînga "mih" ku jê re "meh" jî tê gotin guhan tê gotin. Her singe çêlekê jî jê re guhan tê gotin. Bi gotina ji sînga mirov re ´sîng´ û ji ya sewalan re ´guhan´ gotinê re ew farqê di nav wan de tê xwestin ku were ser ziman. Di çîrokên kurdan yên ku di nav xwe de dibêjin jî, ev farqîtî pir bi zelalî tê nîşan din. Gotina "şîr kete guhanan" bi awayekî helbestî bûya malê çîrokên kurdan jî. Gotina "singa bi şîr" jî ji bi jinê re pir mezin bûye bi nav û deng û ji vê gotinê hin gotinên xalkî jî hatina afirandin.

Anatomiya sîngê

Nexweşiyên sîngê

Jana sîngê

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîng
Pûtî

Pûtî an Pût (bi trikî: Yedisalkım), gundekî gelek mezin e, girêdayî wê gundê mezreyekî heye navê wê mezreyê jî Berkîş e. Gund him berfireh û him jî pir mezin e. Piraniya gelên wê herêmî gundê wekî Gundê Cerdevanan dinasin. Ji ber ku gundê de gelek cerdevanên dewletê hene.

Gelek kesên xewas ên herêmî bang li cerdevanan kirin ku bila dev jê cerdevanîtiyê berdin lê çi fêde nekir ku dîsa cerdevan ser karên xwe yên qirêjin.
Gund xwediyê dibistanekî seretayî û tendûrîstixeneyekî ye. Aboriya gundê li ser cerdevanîtî, çandyarî û ajaldariyê disekîne.

Eşîrên gundê de rûspî jî Miksî û Arabî nin

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Akupunktur

Akupunktur rêbazeke çakkirinê ya hezar salan e. Nemaze li Çînê tê sepandin. Ew rêbaze li bakurê Behra Çînî deverên ku ber peravê ji Deşta Çemazer an jî Deşta Huang Heyê hetanî îro hatiye. 

Li wir herêmî belav bûye çar aliyê cîhanê. Nemaze li Kore û Japonê tê sepandin.

Akupunktur rêbazeke çakkirin û tîmarkirina mirovan e. Sepandina wê rêbazê jî bi derziyê çermê mirovan têre dikin. Têrekirina derziyê divê ji hêla pispor û zaneyan pêk bê. 

Zagona kirina wê rêbazê jî hatiye çêkirin û ji mêj ve hetanî niha bi awayekî rewa tê sepandin.

Bijîşkî
Tendurustî
Akupuntur - cupping
Robert Bunsen

Robert Wilhelm Bunsen di sala 31 Adar 1812an de li Almanyayê Holzmindenê ji dayik dibe û sala 18 Tebax 1899an de jî Heidelbergê dimire. 
Xebatên wî zanyarê zêdetirîn li ser Minerolojî û Kîmyaya Dahûranî ye.

Dahênerekî  Almanî ye. 

Ji ber azmûnên bêbaldarî kirî çavên xwe wenda dike.

Mêr
Kîmyagerên elman
Kîmyager
Jidayikbûn 1812
Mirin 1899
Sûlava Kanîspiyê

Sûlava Kanîspiyê ew sûlav di nava sînorên Şaxê de ye û 75 km’yan ji Wanê  û 5 km’an jî dûrî Şaxê ye. Ji zînarên ku bi qasî 100 m’an bilind diherike û heta rêya bejayî tê.

Ava sûlavê ji meha gulanê dertê heta îlonê diherike.

Sûlav
Sony Ericsson

Sony Mobile Communications bi hevkariya Sony û Ericssonê ve şîrketekê mezin ya çêkerê Telefona gerok. 1 Cotmeh 2001an de hatiye avakirin. Ericsson yekemîn çêkerê têlefonên mobîlane û digel şîrketa Sony ya çêkerê Mp3 Playeran ji bo çêkirina têlefonên mobîl di bin banê hev de dibin yek. 
Navenda şîrketê li Îngilîstanê Londonê ye.

Girêdanên Derve 
 Malpera Fermî: http://www.sonymobile.com/fi/

Telefonên Gerok
Şirket
Sony

Sony Corporation (bi Japonî ソニー株式会社 Soni Kabushiki Gaisha) şîrketekî Elektronîksaz e. Girêdayê Holdînga Pirnetewe ya Japonî ye Îngilîzî (Japanese Multinational Conglomerate) ye. Amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. Pêncemîn ya herî mezin şîrketa hilberê elektronîkan e. 

Navenda wê li Tokyo, Japonyayê ye. Ji bilî navgînên elektronîk curbicur hilberînê navgîna dike. Hevkarê şîrketa Sony Ericssonê ye.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî

Şirket
PukMedia

Puk-Media ajansa nûçeyan a bi Kurdî dike ye. 

Ji bilî Kurdî Rûsî, Îngilîzî, Erebî û Soranî weşanê dike. 

Navenda ajansê li başûrê Kurdistanê ye.

Sernav Buroya Ragihandina Yekitiya  Niştîmanî  ya Kurdistanê.

Li Iraqê ajans gelek tê kar anîn.

Girêdanên derve 
 Malper: http://www.pukmedia.com/ 

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî
Detroit

Detroit (bilêvkirina îngilîzî: [dɨˈtrɔɪt], bi kurdî bixwîne Detroyt) gelhê wê bajarê nêzî mîlyonekî ye û ji ber wê 11. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bajarê herî mezin ya parêzgeha Michiganê ye.

Dîroka bajarê gelek kevne ji hêla fransan bajar hatiye avakirin. Navê bajêr ji fransî tê.

Fransiyan bajarî re  ji () ê nav peresend bûye.  digotin. Piştî ku navbera Amerîka û fransiyan şer diqewime û bajar Brîtanî dimîne. Piştî ku şerê Detroitê 1812an de Amerîka bajêr bidest dixe.

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî

Çavkanî 

Erdnîgariya DYAyê
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş.

Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş, şirketeke tirkî ye ku şîrînahî û biskuwîtên cuda cuda çê dike. Ji 500 şirketên herî serketî yên Tirkiyeyê de rêza xwe 108em digire. 

Hilberên Ülkerê 110 welatan tê derandin û bi tenê xurek hildiberîne.  

Şirket ji aliyê Sabri Ülker ve 1944an de hatiye sazkirin.

Girêdanên Derve

Malpera fermî

Şirket
Toyota

Toyota Motor Coporation, bi kurtî TMC an jî Toyota (japonî: トヨタ自動車株式会社, Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha) yek ji şirketên herî mezin ên hilberînerê otomotîvan e bi temamî çar aliyê cîhanê re wesayîtên xwe difiroşe. 

Damezrînerê şirketê Kiichiro Toyoda li Japonyayê Aichi navçeya Toyota Cityê tê hilberîn. Navenda Toyatayê li wir cihê ye. 28 Tebax 1937an de şirket hatiye avakirin. 

Karên ku dike: Otomotîv û Trimbêlan hildiberîne.

Wesayîtên popûler 
 Toyota Corolla
 Toyota Auris
 Toyota Corolla Verso
 Toyota Yaris
 Toyota Avensis
 Toyota RAV4
 Toyota Hilux
 Toyota Hiace
 Toyota Camry
 Toyota Land Cruiser
 Toyota Land Cruiser Prado
 Toyota Prius
 Toyota Century
 Toyota Verso

Wesayîtên ku hatine hilberandin 
4Runner • Allion • Alphard • Aurion • Auris • Avalon • Avanza • Avensis • Aygo • bB • Belta • Blade • Brevis • Caldina • Camry • Camry Hybrid • Camry Solara • Century • Coaster •Comfort • Corolla • Crown • Dyna • Estima • FJ Cruiser • Fortuner • Harrier • Harrier Hybrid • Hiace • Highlander • Highlander Hybrid • Hilux • Hilux Surf • Hilux SW4 • Innova • Ipsum • Isis • ist • Kijang • Kluger • Land Cruiser • Land Cruiser 70 Series • Land Cruiser Prado • Liteace • Matrix • Mark X • Mark X Zio (マークXジオ) • Noah • Passo • Porte • Premio • Previa • Prius • Probox • Qualis • QuickDelivery (クイックデリバリー) • Ractis • Raum • RAV4 • RegiusAce (レジアスエース) • Reiz • Revo • Rush • Sequoia • Sienna • Sienta • Succeed • Tacoma • Tarago • TownAce • ToyoAce (トヨエース) • Tundra • Urban Cruiser • Vanguard • Venza • Verso • Vios • Vitz • Voxy (ヴォクシー) • WISH • Yaris
2000GT • AA • Allex • Altezza • Aristo • Cami • Carina • Carina ED (カリーナED) • Celica • Celsior • Chaser • Classic • Corolla Levin (AE86) • Corona • Corona EXiV (コロナEXiV) • Cressida • Cresta (クレスタ) • Cynos • FA/DA • DA115 • Duet (デュエット) • Echo • FJ40 • Fun Cargo • Granvia • Lexcen • Macho • Mark II • Mark II Blit (マークIIブリット) • Mega Cruiser • MR2 • MR-S • Opa (オーパ) • Origin • Paseo • Picnic • Platz • Progrés • Pronard • Publica • Regius (レジアス) • Scepter • Sports 800 • SA • Sera • Soarer • Space Cruiser • Sprinter Trueno (AE86) • Starlet • Stout • Supra • T100 • Tamaraw • Tercel • Tiara • Van • Verossa • Vista • Voltz • WiLL • Windom

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî: http://www.toyota-global.com/

Şirket
Otomotîv
Cihê Şahmaran

Cihê Şahmaran, cihê ku Şahmaran lê bûya û jîn bûya. Şahmaran, li dora Nisêbîn û Cizîrê ya . Hate roja me jî, çanda wê bi pîrozî li van deran û li dora van deran tê gotin û vegotin û di nav xalkê de bicih a. Li Nisêbînê ku di dîrokên wê de navê Nisêbînê tê ser ziman, di hin çîrokna wê de bi navê "warê Şahmaran" jî hatiya ser ziman. Bi wê re Rastiya Şahmaran tê ser ziman.

Çavkanî 

Şahmaran
Mîtolojî
Avcılar

Avcılar navçeyekî Stenbolê ye parzemîna Ewropayê de cih digire. Rojhilata navçê de Gola Küçükçekmeceyê li başûrê Deryaya Marmarayê heye. Stenbolê re 27 km’an dûre şahrêya Temê ji nava navçê de derbas dibe.

Navçeyên Stembolê
Pira Tengavê

Pira Tengavê () ew pira li ser Tengava Bosforê ya ku Deryaya Reş û Deryaya Marmarayê hatiye çêkirin. Anatoliya û Ewropayê li hev girê dide. Yekem pira Stenbolê ye. Ji ber wê yekê gel nava xwe de pirê re dibêje "pira yekê". 20'ê reşemiya 1970'an de temelê wê hate avêtin. 30'ê cotmeha 1973'an de jî çêkirina wê qediya û bikaranîna wê dest pê kir. Gava çêkirina pirê, 4'emîn pira herî mezin ya cîhanê bû lê îro ketiye rêza 18'an de.

Çavkanî 

 http://www.ilkehaber.com/haber/avrasya-maratonunda-ceylanlar-icin-yuruduler--12652.htm
 http://www.resimworld.com/resim-mimari-yapi-resimleri-395-kopru-resimleri-375-istanbul-bogaz-koprusu-3244.htm 

Pir
Stembol
Şeva Qedrê

Şeva Qedrê an jî Leyletul Qedr (erebî: لیلة القدر, Laylat al-Qadr) li gor bawermendên misilman Qurana pîroz serê pêşî di vê şevê de hatiye şandin. Nazîlbûna Quranê bi vê şevê dest pê kiriye. Wezîfeya Pêxamberiyê di vê şevê de ji Muhemmed Pêxember re hatiye dayin. Ji ber wan sedemên mezin, navê vê şevê Şeva Qedrê ye.

Şeva Qedrê, li gorî mezhebê şafîiyan êvara 23yê meha remezanê ye. Li gor mezhebê hanefiyan jî, êvara 27ê meha remezanê ye. Quran bi wî awayî behsa vê şevê dike:

“Me ew (Qûran), Şeva Qedrê nazil kir. Gelo tu dizanî Şeva Qedrê çi ye. Şeva Qedrê ji hezar mehî bi xêrtir e. Wê şewê, bi îzna Rebê xwe, melaîket û Rih (Cebraîl), ji bo karî tên nazilkirin. Wê şevê xweşî û aramî heye. Heta derketina fecrê.” 

Muhemmed pêxember jî, li ser fezîleta vê şevê wiha dibêje:

“Kî ku bi fezîleta wê bawer bike û mukafata wê jî, ji Xwedê Teala bixwaze û bi vî terhî Şeva qedrê, bi nimêj û te’etan derbas bike, gunehên wan ên berê tên efûkirin.”

Çavkanî 

 Nûra Qelban Weşanên Nûbiharê

Îslam
Meşneqe

Meşneqe an jî giyotîn (ji zimanê frensî Guillotine), alavekê ku wekî bi mebesta sêdarê û kesên ku cezaxwarî bi wê alavê serî vê tê jê kirin.

Sedsala 12an de li Skotlenda yê kar anîna wê dest pê kiriye. Sedsala 13an de jî li Îtalyayê hatiye kar anîn 

Navê wê alavê jî kesê ku wê rêbazê pêşniyarê parlamena Fransayê dike û piştî pêşniyarê parlamenê lêkolînan dike û bikaranîna wê alava rewa dibîne û pêşnûmayê dipejirîne. Û navê pêşniyarê jî alav ji digre Joseph Ignace Guillotin.

Sala 1792an de bikaranîna alavê dest pê dike. 

Sedsala 18an de jî kar anîna wê rêbazê her deverê belav dibe.

Giyotîn, şiklê wê ya herî xwerû du texteyên dirêj û tîk nava van her du texteyan de jî kêrekî tûr heye, kêr ber bi jor û jêr ve tevdigere. Paceyekî biçûk de jî serî kesên cezawxar tê bi cih kirin, piştre jî kêra tûj berdidin û ber bi jêrê ve bi awayekî bilez xij dibe û serî ji laşê tê jê kirin.

Piştî dagirîna Fransayê sedsala 19an de bikaranîna wê alavê kêm dibe û êdî bi awayekî zagonsazî tê qedexe kirin.

Niha jî ti dewletên cîhanê wê alav û rêbazê bi kar nayne.

Çavkanî 

Cezayê mirinê
Şoreşa Fransayê
Siemens

Siemens AG holdînga herî mezin ya Ewropayê ye. Rêvebirina şirkete ji bajarên Almanyayê Berlîn û Mûnîhê ye. Xebatên ku dike bi giştî li ser pîşesazî, elektronîk û tenduristî ye. 190 welatan de bi pêşbînî 498.000 kes girêdayê wê şirketê dixebite. Sala 1888an de ji aliyê Ernst Werner vor Siemens û Johann Georg Halskeê ve li Berlînê hate avakirin.

Çavkanî 

 www.siemens.com
 www.bloomberg.com

Girêdanên derve 
 Navneteweyî
 Dîroka Siemensê 
 Komeleya Siemensê
 Servîsa Siemensê 

Şirket
Panasonic

Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. (bi japonî: 松下電器産業株式会社, Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha) markayeke navneteweyî ya japonî ye. Sal 1918an de li Osakayê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. Panasonic û Technichs merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê Konosuke Matsushita ye.

Panasonic 

Panasonic (パナソニック, Panasonikku, bilêvkirina kurdî: Panasonîk) şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. 
 Televîzyona yekem ew fîrmaye dehênandiye.
 Yekemîn radyo xebatkarên wê şirketê dahênandiye. Ji ber wê yekê girîngiya wê şirketê li cîhanê pir e.

Girêdanên derve 
 Panasonic Global 
 Panasonic Klîma  
 Hilberên Panasonicê

Şirket
Osaka

Osaka (bi japonî: 大阪市, Ōsaka) bajarê Osakayê piştî Tokyoyê bajarê herî mezin ya Japonyayê ye. Duyemîn bajarê mezin ya Japonyayê Osaka nifûsa wê digihîşe 17.220.000 an û nehemîn bajarê herî mezin ya cîhanê ye. Navê Osakayê tê wê wateya "Girê Mezin" û "Girê Bilind" Başûrê Japonyayê cih digire. Peravê wê bajarê Okyanûsa Pasîfîk re heye. Başûrê bajarê ber peravê ji girovakan pêk tê.

Çavkanî 

 Wikipediya Îngilîzî

Girêdanên derve 
 Şaredariya Osakayê 

Bajarên Japonê