nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Rastiya Şahmaran

Rastiya Şahmaran, gotinekê ku di nav xelkê de dihê ser ziman. Li herême botanê bi teybetî tê ser ziman û bi du awayan tê ser ziman. Awayê pêşî yê ku pê tê ser ziman, weke ku bahse bawerîyekî bi wê re di temenê "minaq" girtina wê de tê ser ziman. Awayê din jî, di temenê jîyane wê ya ku di serî de tê hizirkirin û bi wê hizirkirinê re tê bi wêne kirin re tê ser ziman. Ku di nav jinan de bahse Şahmaran ji vî aliyî tê kirin tê gotin ku "li çavên wê meyîzênin, winê rastiya wê bibîn in". Di deme çêkirina wêne wê ya naqş de, pirr bi baldarî li ser çavên wê tê sekinandin. Bi hewldanaka ku awayekî afsûnî bidînê de li ser tê sekin in. 

Ku bahse gotina "rastiya Şahmaran" tê ser ziman, bi teybetî bahse rastiya dayiktiyê û rêzê li ber wê tê kirin. Ev nêzîkatî, weke nirxekê tê dîtin. Li Nisêbînê, ku weke "welatê Şahmaran" jî dihate bi navkirin di demên berê de, li wir ev rastî biçandî heya. Bi wê re, ku bahse keçikan jî tê kirin, gotina "hêzkirina Şahmaran" pirr bilêvdibe.

Çavkanî 

Şahmaran
Mîtolojî
Maristan

Maristan, ji welatê maran re tê gotin. Tê gotin, welatê maran jî hebû. Di deme Şahmaran de ew welat hebûya. Şahmaran, deme ku dibê, dibe şahê wî welatî. Ji bo ku buhurîna li wî welatî bibe ji welatiya mirov, awayekî afsûnî pêdivî pê heya. Ew jî bi şahmaran re hebû. Şahmaran, dihate nav jîyane mirov jî û têde dijî. Lê deme ku dihate bi awayekî xwe dikira rengî mirov û an jî jinaka pirr xweşik de û dihat. "Ji ber ku ew nêvî mirov bû, êdî destê wê ji mirovan ne dibû". Ev gotin jî, dihate gotin bi vê yekê re.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şahmaran
Mîtolojî
Xoşab

Xoşab  (), gundekî girêdayê Payizava ya bajarê Wanê ye. Piştî guherandina zagonan bajarok gund tê nasîn. 52 km'yan ji dûrî Wanê û 30 km'yan jî Payizavayê ye.

Wateya navê gundê (Xoş-av: xweş av) Ava xweş wekî. Piştî polîtîkayên tirkkirinê navê gundê bizanebûn guherandine tirkî (Güzel-su: xweş-av). Lê ew polîtîka li herêmê û gelek deverên din ên kurd dijîn bi tekoşîna kurdan pûç û vala derket, gelê herêmî û cîhan wê derê bi Kurdî wekî (Xoşab) dinasin.

Gelhenasî

Aborî 

Aboriya bajarokê zêdetirîn li ser mazotfiroşiyê ye. Ji ber ku bajarok nêzî tixubên Îranê ye û li vir Benzîn, Mazot û Xurekan bi erzanî tînin û li vir difiroşin, aboriya xwe dimeşînin. Ji bilî wan karan Çandyarî û Ajaldarî jî li vir nava karan de cihê xwe digire.

Agahiyên bajarokê 

Li bajarokê dibistanekî seretayî, dibistanekî birazan û dibistanekî jî amadehiyê heye. 
Tenduristîxane û PTT jî li vir derê xizmet dike. 
Têlefonên westar û înternet heye û bajarok li ser rêya Wan û Colemêrgê bi cih bûye. Ji ber wê aboriya bajarokê ji Wanê re pir girînge.

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Marmaroka dîwaran

Marmarok, marmaroka dîwaran, kelpezer, meqezer an jî maqîze (Lacertidae), famîleyek xijendeyî wek maran, ji canewerên pelikdar in ku pir cins û cureyên wan hene.

Şayes û reftar 
Du lingên wê yên ku bi "lep" hene. Çend ku lepên wê weke ku bi sê tilîyan jî bin, karê weke yê mirovekî bi kar bêne. Weke çavên wê ew lapên wê jî pir bi bal in. Çiqasî û çend sal bi ser ve herin jî, marmarok, wê sê çar na jî herî zêde ji pênc teliyan zêdetir maztir û dirêjtir nebe. Çermê wê, di dişibe yê Mar. Lê ku kete du saliya xwe de êdî çermê wê dibe weke Sûsmar. Axlebe jî xwediyê xamleka belek a. Weke margîse, karê rengê xwe bi erdê re bike yek û xwe bi wê ji berçav vedişêrê.

Ew kurmê kêzan dixwin. Piraniya marmarokan li herêmên germ dijîn.

Dabeşandin 
Dabeşandina marmarokên dîwaran li binefamîle,êl,cins û cureyan hatiye belavkirin ji aliya  Arnold et al., 2007,gor anlaysîza fîlocenetîkî.

Fmîleya marmarokan an Lacertidae
Binefamîleya Gallotiinae
Cinsa Gallotia (8 cure)
Cinsa Psammodromus (6 cure)
Binefamîleya Lacertinae
Êla Eremiadini
Cinsa Acanthodactylus (40 cure)
Cinsa Adolfus (4 cure)
Cinsa Atlantolacerta
Cinsa Australolacerta (2 cure)
Cinsa Eremias (29 cure)
Cinsa Gastropholis
Cinsa Heliobolus
Cinsa Holaspis
Cinsa Ichnotropis
Cinsa Latastia (10 cure)
Cinsa Meroles (7 cure)
Cinsa Mesalina (13 cure)
Cinsa Nucras (8 cure)
Cinsa Ophisops (8 cure)
Cinsa Pedioplanis (10 cure)
Cinsa Philochortus
Cinsa Poromera
Cinsa Pseuderemias
Cinsa Scapteira
Cinsa Tropidosaura
Êla Lacertini
CinsaAlgyroides ( 5 cure)
Cinsa Anatololacerta
Cinsa Dalmatolacerta
Cinsa Darevskia (22 cure)
Cinsa Dinarolacerta
Cinsa Hellenolacerta
Cinsa Iberolacerta
Cinsa Iranolacerta
Cinsa Lacerta  (40 cure)
Cinsa Parvilacerta
Cinsa Phoenicolacerta
Cinsa Podarcis
Cinsa Scelarcis
Cinsa Takydromus
Cinsa Timon ( 4 cure)
Cinsa ''Zootoca

Pêşangeh

Mijarên têkildar 
 Gumgumok

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Reptile Database, Family Lacertidae
 Cyber lizard 
 Herpetoculture of Lacertidae

Marmaroka dîwaran
Famîleya marmarokan
Fanta

Fanta markaya kompaniya Coca Colayê ye û di 1940î de dest bi çêkirinê re li Almanyayê hatiye nasandin û hilberandin.Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ji aliyê DYAyê ve hatiye kirîn û 1960an de jî hêmaya Markaya Tescîldarê hilgirtiye. Zêdetirîn vexwarinên biporteqalan hildiberîne. 180 weletan tê firotin. Navê şirketê jî ji zimanê almanî Fantasie (Fantazî) yê tê.

Girêdanên derve 
 Fanta Malpera Fermî
 Coca-cola.com'da Fanta 
 Lêkolîn:Fantaytê kî çêkir? (Ji Snopes.com'ê)
 Coke phasing out Minute Maid soft drinks
 Fanta Edition Bape Sta sneakers 

Vexwarin
Nîgar

Nîgar, wênekirina bidest e. Nîgar, nîgarvanê wê mirovê ku xiyal û jîra xwe bi hev re dirijêne ser rûpel e. Nîgarvanên weke Michelangelo Buonarrotti yên ku di deme Ronesansê de jiyana yên navdar yên ku weke nîgarvanên ku binavê xwe re mohr li dîrokê dana têne zanîn. 

Nîgar, ji mijareke evînê ku weke evîna kurd ya navdar ya Mem û Zînê û hwd û an jî weke lehengên weke yên Rûstemê Zal û an jî dîmenek ji xwezaya li berçav û hwd, wênekirina wê ya bi pênûsê, nîgarê dihêne li holê. 

Di demên berê de kurdan binaqş hunereke nîgarî ya ku pirr giranbuha daye nîşandin. Li ser paç bi dirûtinê wênekirinê re kirina ku her derziya dirûnê bilêv bibe û bipeyivê. Minaq, neqşa wênekirina şahmaran, di nav kurdan bi kevneşopî heya û pirr bi pêşketina mazin ya bi wan re heyîna xwe daya berdewam kirin. Di wênekirinê de êş, xweşikatî, dilxweşî, jidilbûnî, evîndarî, legengî û mêrenî û hwd, xalên ku awa dana naqşên jinên kurd yên ku weke yên ku bi naqşên Şahmaran re ji dilê xwe re çêdikirin.

Çavkanî 

Huner
Gen

Gen an jî  bohêl (bi înglîzî: gene) yekeya  bingehîna zanyariyên bomaweyî (genetîkî) ye, ji bavanan diguhaze bo weçeyan. Gen ji koma nukleotîdên li ser ADN-yê pêk tê . Gen paketa zanyariya bomaweyî ye ko di xaneyê de proteîn û ARN dide berhemkirin.

Cihê her genek li ser kromozomê de taybet e. Ev cihên genan wekî lokus tê navkirin. Hemû zîndewer xwediyê genan e. Xaneyên navikrasteqîn (êkaryotî), genan li ser ADN ya nav navika xwe da digirin.

ADN û proteîna hîston, kromozoman çê dikin. Li ser kromozomek dibe ku bi hezaran gen hebin. Tevahiya genên zîndewerek an jî xaneyek wekî genom bi nav dibe. Hemû reaksiyonên li nav xaneyê, li gor zanyariyên li ser genan bi re ve diçin. Van salên dawî,zanyar li ser xebata projeya genoma mirov de hewl didin ku tevahiya genen mirov binasin û li gor vî zanyariyê li pêş hin nexweşiyan bigirin. Li gor xebata li ser genoma mirov, her mirovek xwediyê 20000 (bîsthezar) genan ne. Mirov genan ji de û bavê xwe, bi navbeynkariya hêk û spermê digire. Xirabûna gen dibe sedema mutasyonê. Mutasyon pir caran an mirov nexweş dike an jî dikuje.

Bijîşkî
Biyolojî
Dilber

Dilber, navekî lehengî yê ku weke ku çawa ku bi Ehmedê Xanî re Mem û Zînê heye tê ser ziman, ew jî bi Feqiyê Teyran re heye û tê ser ziman. Di qasîda û helbestên Feqiyê Teyran de tê ser ziman. Feqiyê Teyran, wê wilqasî xweşik weke yeke jînbûya. Li herême botanê, di nav seyde û meleyên ku di medresayên kurdî de xwandina û mezin bûna de, bi gotinaka bi êmin ew tê ser ziman û tê gotin ku "jînbûya". Di nav xelkê de Dilberê, bi êşa ku dîtî û kişandî û eleme dilê xwe re tê ser ziman. Ji aliyê zanebûna xwe ve hertimî weke "minaqekê" hatiya ser ziman. Evîna dilberê jî, weke ya Mem û Zînê evinaka ku ne digihiştiya miradê xwe. Di nav xelkê de ku tê ser ziman û tê bi navkirin, Dilberê Hêz kurmamê xwe "Dilşad" Dike. Bi vê yekê re ku nav evîna wê tê kirin tê gotin "dilê Dilberê yê Dilêş yê bievîna Dilşad ku negihiştiya miradê" tê ser ziman.

Mijarên têkildar 
 Ey Dilberê

Girêdanên derve 

Leheng
Werîs

Werîs, di kurdî navê benê stûr yê ku bi pê girêdan tê kirin. Di kurdî de werîs, ji benê stûr yê ku heya lê hê ku nekar re jê tê gotin. Lê weke ku li herême botanê bi teybetî tê gotin, gotina "hewsar" jî tê bikaranîn. Hewsar, di deme bikarhanînê de jî têne ser ziman. Di nav gel de gelek gotinên xalkî jî bi vê gotinê ve girêdayî têne ser ziman. Gotinek ji wan gotinan ev e: "ku hewsar di destê de bû ne berda lê ku te berda jî wê ji destê tê biçê û ku ji destê çû jî li pey nekeve". Di demên berê de bi gotina werîs re jî gelek gotin hene. Minaq, "bila werîsê wî di destê de bê .." Di wate hertimî ku li ser rewş û kirinê bi sehêt bê de ya. Gotina hewsar, biteybetî dihate gotin. Di wê gotinê de torîntiyek dihat ser ziman.

Tekstîla malê
Mirad Gundikî

Mirad Gundikî nivîskarekî kurd e ji Bakurê Kurdistanê.

Jînenîgarî 
Mirad Gundikî 18ê îlona 1987an de li Gundikê Melî ya bi ser Şirnexê ve hatiye dinyayê.

Mirad Gundikî, hê di zarokatiya xwe de bi tirkî dest bi nivîsariyê dike. Heta 17 saliya xwe bi tirkî dewam dike heta ku wan dema pênc caran hatiye xelatkirin. Ji destê serokkomarê Tirkiyeyê yê berê Ahmet Necdet Sezer jî ji bo helbesteke xwe xelatekî werdigre. Mirad di 17 saliya xwe de biryar dide ku bi zimanê miletê xwe binivîse û ev piştî vê biryara xwe bi rojane, heftane an jî mehane ji hev cuda cuda bi awayekî peryodîk nivîsariyê dike.

Piştî ku Mirad dest bi nivîsariya kurdî dike çendîn nivîsar, çîrok û helbestên wî di kovarên wek Nûpelda, Tîgrîs û Çirûskê de û di malperên wek Nefel, Kulturname û Netkurdê de belav bûne. 

Di quncikeka rojnameya Evroyê de dinivîsîne. Evro weşana xwe li Başûrê Kurdistanê dike. Bi heman demê de Mirad edîtor û xwediyê malpera Kurdîgehê ye. Şêwirmendê zimanî yê bernameya kevanî ya televîzyona Kurd 1'ê ye.

Perwerde 

Mirad xwendina xwe ya lisansê li Diyarbekirê di Zanîngeha Dicleyê de di beşa kîmyayê de didomîne. Xêncî vê Mirad du salan (2008-2009, 2009-2010) li mala Piştgiriya Perwerdehiyê de ji bo xwendekarên ku nikarin biçin dersxaneyên pereyî bi dildarî mamostetî jî kiriye.

Xelat 

Di sala 2010ê de ji aliyê Kurdish American Education Society (bi kurtî KAES) ve li Zanîngeha Los Angelesê di pêşbirkeke di nêvbera kurdên ciwan yên nivîskar de, nivîsa wî layiqê xelata nivîsa herî afrîner û orijînal hat dîtin.

Çîrok 
 Bajarê parçeyên dilî lê pirtûbelav bûyî
 Bûka çardehsalî
 Gulle û pê qerisî bûn
 Hilingivîna di peyamên evînê de
 Jiyana pêguhork
 Mirina cohta keziyên sor
 Nêçîrvanek û serdebûna rojê
 Nîvê dilê min û nîvê dilê destgirtiya min
 Qurmînî û tirsa bêdeng
 Sermahiya Diyarbekirê û şehê Pira Dehderî
 Şelandina dewlemendê bajarî

Nivîsar
 Bûkaniya zimanê botan û rengîniya hemî kurdên wêjevan
 Ez û dilê xwe yê hecî li stenbolê
 Gelo jin û mêr wekî hev in
 Ji dotmama min Zozan Berwariyê re dîmenekê ji welatî
 Kewgirî
 Mamê Evdirehman yan Evdirehman amca
 Mamikên Gundikê Melî û kurdiya kolaneyên Diyarbekirê
 Nivîsandin û ferqa di nêvbera “kelex”, “kelaş” û “qerqode-yî” de
 Peqik û tûyik û devoka her kesan
 Şîroveya pisîkolojiya tirkek kurdek û ingilîzekî
 Şivanê karik û berxikan - Bêçîvan
 Tirkîaxaftina keçên sosyetîk û xweşiya jiyana serbilind
 Dar kurd bûn, kevir kurd bûn û newal jî kurd bûn
 Mamo hespê wî û Kurdistana azad
 Barzan - Welatê ko lê mar ji mirovan natirsin

Girêdanên derve
Kurdîgeh

Nefel

Evropress

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1987
Philips

Koninklijke Philips Electronics N.V., bi inglîzî, Royal Philips Electronics an jî bi kurtasî Philips tê zanîn. Navenda wê kompanyayê li Holandê ye 60 welatên cîhanê de çalak û nava şirketên mezin ên elektronîkê de cihê xwe ya xort digire.
Demezirênerî şirketê Gearard  Philipsê ve sala 1891an de li bajarê Holandê Eindhovenê hate avakirin. 

Dirûşmeya şirketê Hadê em jê çêtir çêbikin e.

Pîşesazî 

 Elektronîk.
 Têkberên malê.
 Amûrên ji bo lênêrîna kesane.
 Têkberên Ronahîkirinê

Cih û der 

 Amsterdam, Holand
 Almanya
 DYA

Girêdanên derve 
 Philips Navneteweyî
 philips iran reseller website 

Şirket
Şêxan, Payizava

Şêxan () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

Gundê de berî kurdan Ermenî dijiya.

Eşîr: Beg, Aqûwî, Circirî

Erdnîgarî 

Wanê re 75, Payizavayê re jî 53 km dûrahiya wê gundê heye.

Gelhenasî 

Mixtarê gundê: 2008an Tahîr yücel hatiye hilbijartin.

Aborî 

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Repetîk

Repetîk () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Nifûsa gundê pir bû, lê gelek kesên gundê dijîn koç bûne Stenbolê.

Erdnîgarî 

Wanê re 100, Payizavayê re jî 80 km dûrahiya wê gundê heye.

Gelhenasî

Mixtar 

Mixtarê gundê: 2008an Tahîr Dural hatiye hilbijartin.

Aborî 

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristîxaneyekî heye lê hêj neketiye bin kar anînê.

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Hacî, Payizava

Hacî () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

Erdnîgarî 

Wanê re 49, Payizavayê re jî 30 km dûrahiya wê gundê heye.

Gelhenasî

Mixtar 

Mixtarê gundê: 2008an Celalettîn Dag hatiye hilbijartin.

Aborî 

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Hezretê Norşênî

Şêx Mihemed Dîaudîn, Kurê Şêx Evdirehmanê Taxê yê. Wê lakabê (Hazret-ê Sani )  Şêx Fethullah dayê wî. Sala Hicri 1275  meha Kanunê evvel'da diyaxhera buyê.  Ciyê zainnawî    gundê Usp 'e ki wê gawê girayi İspait bu yê.

Çavkanî
Hacî

Çend wateyên vê peyvê hene:

 Hacî, Patnos
 Hacî, Payizava
Bêhvil

Bêhvil, qatek ji laşê me yê herî girîng a. Bêhvil jî, weke guh, Çav û hwd, qatek ji qatê laşê me yê herî bi pergal û xwediyê tevlîhevîyaka bi pergalî ya pirr mazin a. Du qulên bêhvilê hene. Ev qul jî di kurdî de ji wan Firnik têne gotin. Gotina firnik ji kurdiya berê buhurtiya ya roja me. Hundurê herdû firnikên bêhvilê jî, li gor ku karibin pêdiviyên laş yên ku dikevina ser wan de bicih bênin bûna xwediyê awa bi mirov re. 

Weke ku çawa li ser zimanê mirov yê di devê mirov de hin pertekên weke yên gayeyê di bin avê de li ser hene, hin pertekên bi heman rengî yên ku karibin alikariyê bidina pergale bêhvilê aliyê wê yê bêhnkirin û hwd hena. Bêhnkirin, di çerçova pergalekê de bi pergaleka laşî ya ku afiriya dihêkirin. Her firnikek têde hin mû hene. Ew mû jî, karekî wan yê ji bo afirandina baldariyê û afirandinê heya. Karekî wan mûyan yê di firnikan de yê herî girîng ku weke ya wan antênên tv´yan ya ku sinyalan dildê heya.

Î ro, cih bi cih di kurdî ji bêhvilê re Poz jî tê gotin. Lê poz, ew serê bêhvilê yê weke ku hinekî girovere jî. 

Anatomî
Zanist
Firnik

Firnik, ji herdû qulên bêhvilê re tê gotin. Di firnikan de ew ayarê di hundurê wan de teybetmendiya wê ku sînîrên tê de zêde na. Pirr zîztî pê heya. Hêtên hundurê firnikan, li ser hinek mûyên ku mirov karê bi mîkroskopê bibîne hene. Ew mû, alî hildana bêhnê dikin. Ew mû jî, bi heyîn û hebûna xwe re aliyê pergale Bêhnkirinê diafirêne. 

Sîstema bêhngirtinê
Noqavok

{{Taxobox
|name = Noqavok|Podicipedidae
|image = Podiceps nigricollis 001.jpg
|image_width = 
|image_caption = Noqavoka stûreş (Podiceps nigricollis)
|regnum = Animalia 
|phylum = Chordata 
|classis = Aves
|infraclassis = Neognathae
|diversity = 1 Famîle, 6 Cins, 22 Cure
|diversity_link= Grebe#Genera and species
|ordo = Podicipediformes
|ordo_authority = Fürbringer, 1888
|familia = Podicipedidae
|familia_authority = Bonaparte, 1831
|subdivision_ranks = Cinsan
|subdivision = 
Aechmophorus
Podiceps
Podilymbus
Poliocephalus
Rollandia
Tachybaptus
}}
Noqavok, sonebinavik (Podicipedidae), famîleyekî balindeyên avî ne wek mîraviyan xuya dikin. Noqavok balindek e ku xwe noqî avê dikin ango xwe di binê avê dadikin.
 Şayes û reftar 
Her çiqas li ser bahran werin dîtin jî bi granî li avên şêrîn yên çem û gol û çiravan dijîn û bi masiyan û bi nermokên avê xwedî dibin. Heyta 20 metro bi kûranî dikarin noqî avê bibin û heyta 1 deqqê dikarin dibin avê de bimînin. Pir çê dizanin avjaniyê bikin û noqî avê bibin.

Hêlîna xwe ya ku li ser avê ye bi giyayan dihê çêdikin û di navbera 3-8 hêkan dikin. Nêr û mê bi hevre qurp dikevin.

 Pêşangeh 

 Cins û Cure 

 Cinsê Tachybaptus Noqavoka biçûk (Tachybaptus ruficollis)
 Tachybaptus novaehollandiae Tachybaptus pelzelnii  Tachybaptus rufolavatus Tachybaptus dominicus

 Cinsê Podilymbus
 Podilymbus podiceps
 Podilymbus gigas

 Cinsê Rollandia
 Rollandia rolland 
 Rollandia microptera 

 Cinsê Poliocephalus
 Poliocephalus poliocephalus 
 Poliocephalus rufopectus 

 CinsêPodiceps
 Noqavoka stûsor(Podiceps grisegena)
 Podiceps cristatus
 Podiceps auritus
 Noqavoka stûreş(Podiceps nigricollis)
 Podiceps andinus
 Podiceps major 
 Podiceps occipitalis 
 Podiceps taczanowskii 
 Podiceps gallardoi

 Cinsê Aechmophorus
 Aechmophorus occidentalis
 Aechmophorus clarkii

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Grebe videos and photos  on the Internet Bird Collection
 Tree of Life Grebes 
 openclipart.org: Grebes clip-art 
 Diving Birds of North America, by Paul Johnsgard
 Grebes Walk on Water  Documentary produced by Oregon Public Broadcasting

Beravî
Noqavok
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Kîsikê hewayê

Kîsikê hewayê, balîfê hewayê an jî airbag jî tê gotin, lê jê re gotina airbag çêtir tê dîtin. Wesayîtên bi airbagê re jî SRS ew sazûmane ji bo tirombêl û wesayîtan hatiye çêkirin. Sedema çêkirina wê sazûmanê jî ev e ku qezayekî bêyî wendahî û bêyî birîndar.
 
Ew sazûmane bi alikariya hewaya bipalepesto pêk tê. Sazûmanekî tê çêkirin û sêwirandin têde daringên kîmyewî û gelek daringên din ên bifişar cih digire. Ebata wê cîhazê bigiştî 20x20 tê dîtin, li gor modelên wesayît û tirombêlan ew ebat diguhere. 

Gava ku wesayît qeza bike "sansûrên" li pêş wesayîtê li gor hêza qezayê û qelibînê (lêxistinê) dipîve û heke teqîna airbagê pêdivî bibîne, bi awayekî otomatîk bi rêya elektrîkê sazûmanên airbagê bi wê terhî bihêz û hişk diteqe. Hewayekî guşar û fişar dipijiqîne balîfê û diwerime (perçifîne). Di heman çirkê de balîf diwerime û nahêle ku qeza zêdetir zirarê bide.

Niha li gor zagonên gerdûnî ji bo wesayîtan ên nû tê çêkirin, cihê ku ajotvan dirûne li ser dîreksiyonê (badokê) airbag danîn pêwiste ji bo her wesayîtan. 

Gelek kes bi saya wê pergalê qezayê de zêdetir zirar nedîtiye û jiyana xwe domandiye. Di qezayê de bi birînên piçûk ji mirin û bobelatên din filitîne.

Dîrok
Yekemîn kîsikê hewayê di 1950yî de derxistine holê. Lê kesek wê pergalê re germ nedinêrî. 1980yî de Mercedes-Benz li ser modela W126-S-Classê re wê sazûmanê ceriband û wan wesayîten re jî Supplemental Restraint Systems (bi kurtasî SRS) tê gotin ango bi kurdî Pergala parastina alîkar. Piştî Mercedes, Porsche ji bo modela Porsche 944an wê sazûmanê bi kar anî. Niha ew sazûman ji bo wesayîtan standart bûye.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Hilberînerên airbagê
 Airbag Information and Airbag Deployment video in slow motion 
 Chemistry behind airbags
 Pictures and details about the 1970s GM Air Cushion Restraint System 

Sazûman
Otomotîv
Mercedes-Benz

Fîrmeya Mecedes-Benzê 1926an de li Almanya hatiye avakirin. Motor, trembêl, otobus, qamyon û warê otomotîvê de her tiştê hildiberîne. Bi giştî wesayîtên ku hildiberîne lûks tê qebûl kirin û wesayîtên cîhanê ên bizirx û meqamitî Mercedes hildiberîne.

Mercedes 23 Hezîran 1902 an de Mercedes, piştre jî merqe sala 1902an de tescîldar bû 1926 fîrmeyên Mercedes û Benz bûn yek navê xwe guherand 'Mercedes-Benzê.

Sazkarên Mercedesê Gottlieb Daimler - Karl Benz in. 

Navê Mercedesê jî, ji navê kêça Hevparê Emil Jellinekê tê. Ew nav, di nava spaniyan de gelek tê bi kar anîn. Wergera wê jî camêrî û keremî tê.

Rêzeyên Hilberandina Modelan 
 A-Class – Hatchback
 B-Class – Multi Purpose
 C-Class – Saloon, Estate & Coupé
 CL-Class – Coupé
 CLS-Class – 4 door coupé
 E-Class – Saloon, Estate, Coupé & Cabriolet
 G-Class - cross-country vehicle
 GL-Class – Off Roader
 M-Class – Sports Utility Veihicle (SUV)
 R-Class – Luxure Tourer Vehicle (LTV)
 S-Class – Saloon
 SL-Class – Roadster
 SLK-Class – Roadster
 SLS AMG Coupé
 Viano – Multi Porpose Vehicle (MPV)

Girêdanên Derve 

 Mûzeya Mercedesê 

 Malpera Navneteweyî

Mercedes-Benz
Jiloan Hamad

Jiloan Hamad futbolvanekî kurde bi eslê xwe li payitexta Azerbaycanê Bakuyê ye û niha ji bo taxima Swêdê a bi navê Malmö FFê dileyize. Hamad ji 6 sarmaweza sala 1990 ji dayik bûye.

Çavkanî 

jiloan hamad la kurdstane bashur la bazhere ranya la dayk bwa nak la azerbayjan.

Jidayikbûn 1990
Mirovên zindî
Futbolvanên kurd
Futbolvanên swêdî
Kurdên Swêdê
Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê

Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê an jî Zanîngeha Tibê ya Hewlêrê (bi soranî: Zankoy Hewlêrî Pizîşkî) li paytexta Kurdistana Başûr Hewlêrê cih digire. Tîrmeh 2005an de hate avakirin û berê jî girêdayî Zanîngeha Selahedînê bû. 

Wan salên dawî kurdan re pêşveçûn pir pêdiviye û sazkirina wê zanîngehê ji bo kurdan pêngavekê zor girînge. Tevî nû sazkirinê jî zanko çar beşên bilind di hundirîne. Û ji bo pêşerojekê biwesf û nûjen bo kurdan avakirina wê zanîngehê tamamker nebe jî zor girînge. Di zanîngehê de gelek zanistên pispor û bijîşkên zana ji bo wê herêmî gelek diviya û xebatkarên zanîngehê hewl didin ku Kurdistanê nûjentir bikin.

Çavkanî   

https://hmu.edu.krd

Malpera Fermî ya Zanîngehê 
Hawler Medical University website

Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngeha Koyeyê

Zanîngeha Koyeyê an jî Zankoya Koyeyê (bi soranî: زانکۆی کۆیە, Zankoy Koye; bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Zankoy Koya) li paytexta Başûrê Kurdistanê Hewlêrê cih digire. Zanîngeh di sala 2003'an de hate avakirin. Beşên li zanîngehê çandyarî, endazyarî, zagonsazî, çand, huner û perwerdehî ne.  

Piştî raperînê başûrê Kurdistanê ji dijminan veqetiya û bû xweser. Di warê aborî, perwerdehî, pêşxistin û hwd. de Kurdistan gelek pêşket. Lijneyên akademîk û peywirên navneteweyî de ew gavene gelek rolek mezin leyîstin. Zanîngeh ji hêla serokkomarê Iraqê Celal Telebanî ve, di 11'ê cotmeha 2003an de hate vekirin. 

Destûryariya ewil piştî heyama xwendina 2003-2004'an , di 20'ê tîrmeha 2006'an de hate radest kirin.

Girêdanên Derve 
 Malpera Zanîngehê 

Koyeye
Parêzgeha Hewlêrê
Porsche

Porsche Automobil Holding SE bi kurtasî Porche (bilêvkirina kurdî: Porşe). Sala 1947an de ji aliyê kurê Ferdinand Porche yê Ferry Porcheyê ve li bajarên Almanyayê Stuttgartê şirket hate avakirin. 

Porche bi tenê trembêlên spor hildiberîne. Sala 1969an de xwe di gihijîne fîrmeya Volkswagenê û şirket %30.9 aîdê Volkwagenê ye. Piştî digel şirketa mezin Volkwagenê şrîk bû hê zêde wesayîtên bi kalîte çêkir. Û bin banê Audi, Seat, Škoda û Volkswagenê trembêlên herî bi qalîte û sportîv hildiberîne. 

Tevî van şirketan digel şirketên Koreyî jî peymandar bûye wekî Subaru û Daewoo.

Modelên ku hildiberîne 
Modelên hê jî tê hilberandin

 Porsche Boxster (1996
 Porsche Cayman (2006)
 Porsche 911 (1964)
 Porsche Panamera (2010-?)
 Porsche Cayenne (2004)
 Porsche 9ff GT9 

Modelên ku hilberandina van qediyane

 Porsche 356 (1948-1965)
 Porsche 550 Spyder (1953-1957)
 Porsche 912 (1965-1969)
 Porsche 914 (1969-1975)
 Porsche 924 (1976-1988)
 Porsche 928 (1978-1995)
 Porsche 944 (1982-1991)
 Porsche 959 (1986-1988)
 Porsche 968 (1992-1995)
 Porsche Carrera GT (2004-2006)

Modelên Pêşbaziyê

 Porsche 64
 Porsche 360 Cisitalia
 Porsche 550 Spyder
 Porsche 718
 Porsche 804
 Porsche 904
 Porsche 906
 Porsche 907
 Porsche 908
 Porsche 909 Bergspyder
 Porsche 910
 Porsche 911
 Porsche 911 GT1
 Porsche 911 GT2
 Porsche 911 GT3
 Porsche 914
 Porsche 917
 Porsche 934
 Porsche 935
 Porsche 936
 Porsche 924
 Porsche 944
 Porsche 956
 Porsche 959
 Porsche 961
 Porsche-March 89 P
 Porsche RS Spyder

Girêdanên Derve 

 Porsche Malpera Fermî (Pir Ziman)

Otomotîv
Erîs

Erîs (nîşan: ) (gerstêrka qambost, bi îngilîzî (dwarf planet) tê gotin) sedema wê jî eve ku bibejnbihostî gerstêrka Plutonê mezintir e. Yekîtiya Ezmannasî ya Navneteweyî wê gerstêrkê nexist nava 9 gerstêrkan de. Bîryar dan ku ew gerstêrke bi mezinahiya xwe nikare bikeve nava Pergala rojê bibe gerstêrka 10mîn. Ji ber wê ew jî mîna gerstêrkên Plûton, Haumea, Makemake û Ceresê bû Gerstêrka Qambost

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/16/

Pergala rojê
Serdar

Serdar payeyek leşkerî ye. Di artêşên klasîk de ji sedvan jortir, ji serheng û cihgirê serhangan jêrtir e.

Wateya bêjeyê 

Serdar peyveke kurdî-îranî ye. Ne tenê di artêşê de tê bikaranîn. Navekî mêran e, tê maneya mêrxas, destxurt, fermandar, desthilatdar. Hêzên çekdar ên dewlet û mîrîtiyên kurd li gorî pîşe û erka eskeran hatibûne sazkirin. Kêm-zêde deh sedvan di bin fermandariya serdarekî de bûne. Di artêşên kurdan ên dîrokî de payeya herî bilind serdarî bû. Ya rastî berê di tevahiya artêşan de wisa bû. Payeyên din ên wekî general, bi mezinbûna artêşan derketin.

Sinifên leşkerî
Paye (leşkerî)
Dad (leşkerî)
Heyv

Heyv an jî hîv peyika cîhanê ya xwezaye. Nava Pergala rojê de jî pêncemîn peyika xweza ye. dûrahiya Erd û Heyvê nêzî 384.403 km ye, ango sî qat dûrahiya eşkêla cîhanê ye. Eşkêla heyvê jî 3.474 km ye. 
Ew eşkêla Heyvê jî qasî çaryeka cîhanê ye. Loma qewereya Heyvê qasî qewereya Cîhanê %2 ye.

Gumlata Heyvê jî Cîhanê 81.3 qat kêmtir e. Erdkêşiya Heyvê jî li gor Cîhanê %17 ye.

Turekî Cîhanê a li ser rêgehê, Heyv tenê dikare 27.7 rojan wê torê temam bike û qasî dinyayê rêgehê de bizivire. Di nava gerstêrk û peyikên xwezayan de tenê mirov çûye li ser Heyvê. Yekemîn peyika ku li dora Heyvê derbaz bûyî jî Luna 1 peyika Yekitiya Sowyetan bû. Heyv li ser rêgeha cîhanê de ye û hevdem li dora Cîhanê dizivire. Heyv mîna Cîhanê li dora germiçanga xwe nazivire ji aliyê wê yekî westare û ji ber wê ji cîhanê aliyekî rûyê Heyvê tenê tê xuya. Ji Cîhanê herdu alî nayê xuya.

NASA gelek caran Keştiya Fezayê şandiye Heyvê ji bo bawerbûna heyîna avê, lê encam her demê wek derket li vir ti demê av nehate dîtin. Niha jî Nasa robotên pispor dişîne gerstêrka Behramê ji lêgerîna avê.

Projeyên DYA'yê 

20 Tîrmh 1969an de cara ewil ji Heyvê re DYA Keştiya Fezayê şand ji bo lêgerîna jiyanê. Pisporên ewil ji Heyvê re pê pelandi jî Neîl Armstrong û Buzz Aldrin e.

Wesayîtên pêşîn çûne Heyvê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.nasa.com/

Heyv
Keştiya fezayê

Keştiya fezayê ji bo derketina ji deratmosfer û gerîna li fezayê ew wesayîte hatiye sêwirandin.

Keştiya fezayê yên bi mirov û bêyî mirov henin. Yên bêyî mirov bi qumandayê tê beralîkirin. Deratmosfer û fezayê mîna cîhanê li van deran hewa û oksîjen tune ye. Ji ber wê wesayîtên ên li cîhanê nikare li vir bifire, wekî balafir û firoke.

Şandina ji fezayê re 

Keştî heta deratmosferê bi roketên bihêz ve diçe, piştî ku gihîşt fezayê li vir ser rêgehekê birûne êdî hewce ji roketê re namîne. Li ser rêgehekî dirûne û li dora germiçanga gerdûnî dizivire.

Keştiya yekê ji fezayê re 4ê cotmeha 1957an de bi navê Sputnik jî aliyê DYAyê ve hate şandin. Ew keştî nêzî sê mehan ma ser rêgeha xwe. 

Niha jî teknolojî gelek pêşketiye ji aliyê ezmannasî ve û hatiye rewşekî wisa ku êdî fezayê re rêwî tên veguhêztin.

Rayedarên NASAyê dibêjin ku demekê kin de êdî em bi lez û bez rêwî veguhêzin fezayê re.

Girêdanên derve 

 NASA: Zanizta Fezayê 
 NSSDC Lêgerîna Keştiya Fezayê
 Dîroka Keştiya Fezayê
 Serekeyên Fezayê
 Muzexaneya Navneteweyî ya Keştiya Fezayê

Çavkanî 

 Dîroka Keştiyan (Wîkîpediya Îngilizî)

Keştiya fezayê
Ford

Ford şirketa otomotîvan, ji aliyê Henry Ford ve li DYAyê parêzgeha Michiganê di 16ê hezîrana 1903an de hate avakirin.
Nava şirketên mezin ên cîhanê Ford Motor Company cihekî girîng digire.

Navenda wê Michiganê ye li ser 6 parzemînan ji 200 welatan re hildiberîne û difiroşe.

Agahî 

260.000 xebatkar û 110 bêşegehê wê kompanyayê heye. 

Cîroya şirketê ya 2007an 172.455 milyar dolar e.

Cih û Der 

Bi tenê Bakurê Kurdistanê Ford 2005 an û heta 2010 merqeya otomotîvê de yekemîn bû. Niha jî Ford wê herêmê serdest e. 
Modela Ford Transit û Ford Cargo li bakurê kete lîsteya yên herî zêde hatine firotin.

Model 

Wesayîtên Siware

 Ford Ka
 Ford Fiesta
 Ford Fusion
 Ford Focus
 Ford Focus CC
 Ford Mondeo
 Ford Taurus
 Ford Five Hundred
 Ford Freestar
 Ford Edge
 Ford C-MAX
 Ford S-MAX
 Ford Galaxy
 Ford Focus RS
 Ford Focus ST
 Ford Thunderbird
 Ford FG Falcon
 Ford Crown Victoria

Wesayîtên Pêşbaziyê

 Ford Mustang
 Ford Shelby GT500 Eleanor
 Ford Shelby GT500
 Ford GT
 Ford GT40

Wesayîtên Bazirganî

 Ford Transit
 Ford Transit Connect
 Ford Tourneo Connect
 Ford Transit Connect Taxi
 Ford Transit Connect Electric
 Ford Ranger
 Ford E-Series
 Ford F-Series Super Duty
 Ford Cargo

Wesayîtên Xakê

 Ford Kuga
 Ford Explorer
 Ford Explorer Sport Trac
 Ford Escape
 Ford Expedition

Galerî

Çavkanî 
 Ford Motor Company (Wîkîpediya Îngilîzî)

Girêdanên Derve 

 Ford Malpera Fermî
 Malpera Global
 The Ford Story
 Ford on Facebook
 Ford on Twitter

Otomotîv
Kûsk

Kûsk, ajalekî ku ji malbate Kûlahan a. Kûsk, wek Kûlahên mazin a, lê weke kûlan nikarê bi firîn biqavizê. Devê kûlan ne kifşa zêde. Lê yê kûsk pirr kifşa. Ew karê devê xwe vekê û bigirê. Ew vekirin û girtin, bikifşa û aliyekî wî yê herî li berçav a. Ji kûlaha cudatir pirr gezok a û gezên wî pirr dijwar in. Kûsk, di deme palayiya ardan de derdikeve û piştre jî winda dibe. Weke Kûlah du lingên wî yê mazin ku weke devê Birakê na hena.Wan lingên xwe ji bo parastina xwe bi kar dihêne. Lê bigez, parastina xwe pirr xurtt dike. Bi teybetî, li herême Nisêbînê û Cizîrê û bi wirde zêde hene.

Xwezaye Kurdistanê
Heywan
Galaksî

Galaksî , kombûna bi mîlyonan stêr, gaz û ewrên bidûman re tê gotin. Gava ku şevekê tena û bê ewr mirov esmanê binêre bi rehetî tê xuya. Galaksiya cîhanê Kadize an jî navê din (Rêya Kayê) tê gotin.

Kadiz 

Nava galksiyan de tenê Kadiz ji cîhanê tê xuya. Ya herî nava zanistê de tê zanin jî sereke Kadiz e. Nêzî sed hezar salê tîrêj (salê tîrêjê rêya ku tîrêj salekê diçe ye) eşkêla wê 90x10x10 (caran) km kadiz kêmzêde dused mîlyon stêrkan pêk tê. Galaksî mîna dîskan girover e. Û bi çavên rût jî mirov dikare bibîne. 
Heke mirov bi hîza ekvatorê çav bigerîne Kadizê bi hêsanî navbera stêran de daring û stêrkan bibîne. 
Zêdetirîn du sed mîlyon stêrk nava dîskê de cih digire. Temenê Kadizê sî hezar salê tirêjê ye.

Celeb 

Galaksî %80yê van mîna dîskan giroverin. Stêrên nava van galaksiyan bi giştî bi du awayan rêz dibin. Rêzbûna van yan awayekî sererast an jî bi awayekî spîral rêz dibin. Kadiz mîna awayekî spîral sererast rêz bûye. Lê gelek galaksî ti awayê nakevin bi şiklekê neserast û berbelav rêz dibin. Ji wan galaksiyan re jî galaksiyên sosret tê gotin. Hinek wekî şivik, kom, spîral û hwd. rêz dibin.

Bûyîn 

Galaksiyên Fezayê ti caran rasthatî û eletexmîn belawela nabin. Zanyarên pispor û wekî esmannasan li ser wê yekî gelek xebat kirine û dîtine ku Galaksî bi awayekî rasthatî kom nabin. 
Ji xeynî Kadizê bi mîlyonan galaksî hene û nava qanûna xweza bi awayekî dirûst tevdigerin. Encama lêkolînan de hatiye dîtin ku Galaksî nava çirkekê de bi hezaran kîlometre lez û bez tevdigerin.

Agahî 

Tevgera van Galaksiyan nava Qûr'ana Pîroz de jî derbaz dibe. Sûreta Mulkê de tevger, bizav û hebûna van pêkeran tê vegotin. Hebûn û bizava van stêrk û gerstêrkan dîsa qudreta Xwedê Tealayê nîşan dide mirov.

Galerî

Çavkanî 

 Ensîklopediya Rojnameya Tirkiyeyê
 Wîkîpediya Îngilîzî

Girêdanên Derve 

 Galaksiyan
 Atlasa Gerdûnê
 Agahiyên Giştî
 Galaksiya herî kevn 
 Galakî BBC Radio 4
 Projeya polakirina galaksiyan
 Wanekên Messierê

Stêrnasî
Galaksî
Fukushima

Fukushima, an jî bi kurdî bilêvkirin Fukuşîma (japonî: 福島市, Fukushoma-shi) bajarekê Japonê ye li herêma Nakadōriyê cih digire. Li gor jimartina gelheyê nifûsa Fukushimayê 350.000 hezar kes e li gor sala 2006'an. 

Piştî tsunamiya 11'ê adara 2011'an saet 14:46:23, pêk hatî karesateke mezin li vir cihê qewimî. 12.554 kes mir û 15.073 birîndar û 2.869 kes jî hê ne ahtiye dîtin. Ew bobelata ku li Japonê qewimî gelek zirarekê mezin da wê welatî û aboriya dinyayê beravajî bû.

Bajarên Japonê
Somalîlenda

Somalîlenda (; bi zimanê somalî: ; ) li bakur rojavayê Somaliyê dewleteke serbixwe ye. Di sala 1991'ê de serxwebûna xwe bi navê Komara Somalîlendayê îlan kiriye. Sê zimanên wê yên fermî hene erebî, somalî û îngilîzî ye. Ji aliyê ti dewletan bi awayekî hevkarî nayê naskirin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Hyundai

Hyundai hilberînerê trembêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa Kiayê ye. Navenda kompanyayê li Başûrê Koreyê bajarê Seulê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.

Dîrok
Ji hêla Chung Ju Yungê 1967an de hatiye avakirin. Wateya navê şirketê bi korêyî nûjen, nû, hevdem e.

Girêdanên Derve

 Hyundai malpera navneteweyî 

Otomotîv
Daewoo

Daewoo hilberînerê tirombêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa GMyê ye. Navenda kompanyayê li Koreya Başûr bajarê Sêûlê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.

Dîrok
Ji hêla Kim Woo Chungî di 22ê adara 1967an de hatiye avakirin. 1972an de jî dest bi hilberandina tirombêlan dike. 1999an de şirket todiavêje (îflas dike) bi neçarî hûkumeta Koreyê qerên (deynên) şirketê 76 milyar dolarê werdigire ser xwe. Xwedanê şirketê jî 10 sal û 21 milyar dolar ceza ji hikûmetê dixwe. Daewoo jî hilberînerê trêmbelan ya cîhanê herî mezin, ya li DYAyê General Mototorsê re tê firotin.

Çavkanî

Girêdanên Derve
 Malpera fermî ya Daewooyê

Otomotîv
Şebeş

Şebeş, fêkîyekî ku li kurdistanê dibê ya. Li herêmên kurdistanê hemûyan hema bêja şebeş şîn dibe. Lê bi teybetî "Şebeşê Amedê navdar bûya. Bi mazinatiya xwe re û bi xweşîtiya xwe re navdar bûya. 

Şebeş, ev cûreyên wê hene: Şebeşê Bêdendik, Şebeşê Sipî, şebeşê Sor û hwd hene.
Lêv

Lêv, devên devê mirov û an jî her jîndayî na. lêve Jêr û Lêve jor heya. Lêv, bi çermê xwe re û bi sînîrîên di xwe de re cih û qatekî laş yê herî zîz a. Çermê lêvê, hertimî ku bi çûna Ziman ya bi serê re ji aliyê zimên ve tê şîlkirin. Bi wê şîlkiirnê re rewşa xwe ya lêvî diparezê. Lêv ku zûwa bû, hingî êdî hişk dibê û bi Qamûşk dibe. Aliyê lêvê yê ku di hundurê devê mirov de bidawî dibe jî, li ber keviya Goştê Dinan de qate xilasiya sînorê lêvê tê kifşkirin. JI aliyê lêvê yê derve jî ev wisa ya.

Girêdanên derve 

Anatomî
Birh

Birh, an jî Birû ew mûyên ku li ser çavên mirov re na. Li ser çavên mirov re di bin Anîya mirov de di keviya wê de na. Her çavak li ser re birhek heya. Weke ku çawa ku şûn Teliya her mirovî li gor xwe kifş û jev cuda ya. Birh jî xwediyê heman xosletî ya. Mûyên Birhê ji yên beşên laşê mirov yên din cudatir in.

Girêdanên derve 

Anatomî
Mizgûl

Mizgûl, an jî Bijank ji mûyên çav re tê gotin. Li ser Keviya hinecana çav hene. Hem li ser keviya çav ya jêr û hem jî li ser keviya çav ya jor hene. Lê mizgûlên keviya çav yên jêr, ji yên jor cûratir in. Mizgûlên keviya çav yên jor ji yên keviya çav yên jêr stûrtir in. Weyneka wan mizgûlan di lîstika çav de heya.

Girêdanên derve 

Anatomî
Rû

Rû, li herdû aliyên serê mirov li jêriya wê hene. Her mirov xwediyê dû rûyan a. Rû, di nava xwe de li bin çav re xwediyê Hinarîka Rû ya. Hinarîka Rû, di xwe de xwediyê hin kompleksên ku bi sînîran re afiriya ya. Pirr Zîz a. Ku mirov bidil xweş bê bi kenê û an jî bidilnexweş bê bi girî û an jî bi hêrs bê, wê di her awayê wan rewşên wilo de bi wan sînîran re şekil bistêne.

Girêdanên derve 

Anatomî
Pirzik

Pirzik, awayekî bûna birînî yê bi enfeksîyonê ya dilaş de ya. Bi teybetî, ji ne paqijiyê diafirê. Piştre mazin dibe û kur dibe. Birîn ku kur bû û Adab girt, êdî bi navê pirzikê tê bi navkirin. Adab jî, ew lewt û pîsîtiya ku di birînê de levgihiştya hevdû ya. Bîrînek ku di laş de vebû, piştre ku ew birin ne hate dermankirin û başkirin, di demeka kinde adab digirê. Adab, rengê wê zer a û weke ji avê ya. Ave Adabê, ku ji deverekê li deverekê din lê ket, wê hingî, wê dera ku lê ket jî, wê di demeke pirr kin de bike pirzik. Tevgeriyeka bîolojîkî di wê avê de heya. Elementên di nav wê avê de na jî, jîndî û tevger in.

Nexweşî
Reaktora dendikî

Reaktora dendikî an jî reaktora nuklear cîhazekê bi hêza dendikên dewlemand reaksiyona enerjî di afirîne. Bi wê hêzê elektrîk û gelek tiştên warê jiyanê de bi kar tînin an, tê afirandin. Hêza dendikî bi awayekî bipesto nava reaktoran de vediguhêze hêzekî enerjî. Lê ew hêze pi zirarê wê jî heye, divê mirov negihîje radyasyona wê hêzê. Ji ber van reaktoran gelek deverên cîhanê teqîn pêk hatiye wekî, Fukushima, Çernobîl û hwd. Gelek dewletên cîhanê bi armanca hêza enerjiyê sentralên dendikî ava dike.

Di cîhanê de helberînerê dendikî ya herî mezin li DYA'yê derdikeve. 1100 reaktorên nuklear li cîhanê hene.

Reaktora Dendikî
Kabok

Kabok, cihê di nîvê lingê mirov bianîşkî dişîkihê ya. Kabok, tenê ji wê şikestoka di nîvê ling re tê gotin. Lê di nav kurdan de gotina kabokê bi awayekî dî tê gotin. 

Ew jî, deme ku yek rûnştî bê û herdû lingên xwe berhevdû kiribin re û ku zaroyek karibê li ser wê berheviya wê ku afirî ku karibê rûnihê re jî tê gotin. Kabok, di ling de, xwediyê pergaleka ku bi tememî ji sînîran diafirê ya. Hestûyên kabokê bixwe jî, di wan re sînîr hene. Sînîrên di wan de ji yê hastûyên laş yên her derên din zêdetira. Hestûyê kabokê jî, ew hestûyê ku li ser wê hevgirtine ku weke komikekê heya ya. Hestûyên din yên ku bi hev ve girêdayî na, di hundurê hestûyê kabokê de diçê û tê. Hestûyê kabokê, Şaneyên wê hin teybetmendiyên wan yê bi teybet jî hene.

Girêdanên derve 

Anatomî
Libreville

Libreville (bixwîne Lîbrevil) bajarê herî mezin û paytexta Gabonê ye. Di 2013'an de nifûsa bajêr 703.904 akincî bû.

Gabon
Paytextên Afrîkayê
Dia Xelîl Eswed

Dia Xelîl Eswed keçeke kurda êzdî ya 17 salî bû ya ku di destpêka nîsana 2007an de, li Iraqê li gundê Başîqa ya girêdayê Mûsilê li pêşberî sedan kesî bi hovîtî û keviran hatibû qetilkirin ( kuştina namûsê) . Tê bawer kirin ku ew hat kuştin di 7ê nîsana 2007 de, lê bûyera han nehate eşkerekirin heya ku vîdyoya kuştina bi kevirkirinê, ya eşkere li ser gelek têlefonên destan hatin tomarkirin û di înternetê de weşandî bû de. Dukarên ku keç  guhartina ola  îslamê bû sedema mezinbûna nerazîbûna misilmanan li dijî êzîdiyan bû. Êrişên terorîstî yên hov di salên piştre de, ku bi taybetî li dijî êzîdiyan hatine rahijandin, wek bûyerên tolhildanê ji hêla ekstremîstên misilman ve ji bo kuştina kevirkirinê têne şîrove kirin.

Girêdanên derve
http://www.stophonourkillings.com
http://www.youtube.com/watch?v=dIZJNrc8sKw

Çavkanî 

Êzîdî
Jinên bêguneh ên ku bi sedema namûsê hatine kuştin
Mirin 2007
Rût

Rût, û an bi navê xwe yê din yê di kurdî de tazî, rewşa mirov ya ku bêî ku tiştek li ser hebe ya. Lê di naqabîna gotina rût û tazîtiyê de cudatiya heya. Rût, wate wê, ku deme ku mirov rût bê ya. Lê di wate gotinê de ji bo ku ji mirov re bê gotin rût, şertê ku hemû tiştê li ser bê xistinê naxwezê. Heya ku Gorayek di ling de hebe. Lê gotina tazî, di wate xwe de şertê ji hemû aliyan ve rûtbûnê dixwezê. Bi vê yekê re, weke ku Gotina tazî weke ku gavekê li pêş gotina rûtê ya. Minaq, tê gotin "ev mirovê ha rût a". Bi awayekî asayî tê gotin. Lê di deme gotina tazîtiyê de ew tê gotin ew asayîtî nîn a. Minaq, "Waa bê fihêto ev çi tazîtî ya(?)". BI vê yekê cudatiya wan tê holê.

Çavkanî 

 Herdû gotinên ´minaq´ ji axiftina Cizîrê hatina Wergirtin.

Girêdanên derve 

Anatomî
Têj

Têj an jî weke ku di kurdî de tê ser ziman bi navê xwe yê dî jî tam an tehm, navê hildana tehmê ya. Têj, du wateyên wê hene: Yek bi navî, navê şêrîn, tûz, tal (tehl), miz, şol û hwd e. Ya din jî, nav û hanîna ser ziman ya awayê wan têjan a. Têj, bi ziman û wan pertekên li ser wê re tê hildan. Di mêjî de, beşeka ku têj diafirêne û dide nasîn bi mirov heya. Minaq, weke gotinekî deme ku tê gotin "meyzê ev îsot çi tûz a" û hwd, awayên têjê na. Hertişt xwediyê têjekê ya.

Anatomî
Cûtin

Cûtin, navê deme ku mirov xwarin xwar û di deme ku xwarin di devê mirov de ya û bê ku hê bi qûrpênê hûrkirina wê ya di dev de ya bi Dinanan a. Ne tenê her mirov, her jînda xwediyê wê cûtinê ya. Bi cûtinê re ku hûrbûn bû di dev de û piştre ku hate Qûrpandin êdî wê karibê di hundurê mirov de were Serifandin. Serifandin, bi awayekî pergalî heya. Her xwarina ku hate xwarin, wê êdî bê vejen di heyîna mirov û an jî ya jînda de.

Anatomî
Hargeisa

Hargeisa (bi zimanê somalî: Hargaysa; erebî: هرجيسا‎, Harjaysâ; bilêvkirina kurdî: Herceysa) li parzemîna Afrîkayê paytexta Somalîlandê ye. Bajarê herî mezin ya wê herêmê ye. Nişteciha bajêr digihîje 1.300.000.

Girêdanên derve 
 Hargeisa malpera fermî 

Somalîlenda
Paytextên Afrîkayê
Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî

Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (KENY) bi îngilîzî: United Nations Security Council (UNSC) berpirsiyarê ewlehî û aramiya welatên endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Gava ku aramî û ewlehiya welatên endamê NY'yê keve bin xetereyê de Konseya Ewlehiyê dicivin û bîryarên divê didin. Endamê wê konseyê 15 welat in. Nava van welatan de yên herî rûspî DYA, Çîn, Rûsya, Fransa û Brîtaniya Mezin in.

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî
 Welatên rûspî

Rêxistinên navneteweyî
Kirêl

Kirêl (bi tirkî: Tutmaç) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 450 xane li vir gundê heye.

Erdnîgarî 

Wanê re 80, Payizavayê re jî 58 km dûrahiya wê gundê heye.

Gelhenasî

Mixtar 

Mixtarê gundê: 2008an Hamdullah Kahraman hatiye hilbijartin.

Aborî 

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristixaneyekî piçûk hebû lê 2008an de Nexweşxanekê mezin ji aliyê dewletê li vir hate avakirin. Sedama wê jî gelê gundê %50 Cerdevan in. Gelek kes ji gundên tên li vir xwendina xwe didomînin. Didistana li vir pir mezine. Ango bi rastî dewlet ji ber berjewendiyên xwe gundê bê kêmasî hiştiye.

Çavkanî 

Gundên Payizavayê
Êla Ertoşî
Pê (anatomî)

Pê, û an ling, organekê laşê mirov yê pirr girîng e. Binê pê xwediyê şaneyên cuda ya. Lê pîy, mirov karê bêje ku pirr sînîr têde hene. Minaq, Gûzeka mirov, ku deme ku li deverekê ket, wê êşa ku bide laşê mirov, mirov nikarê wê bisalix bike. Gûzek, wek komek sînîr a jî. Lê hestûya jî. Şanêyên Serpişta pîy û yên  bin pîy jev cuda na. Şanêyên bin pîy, pirraniyên yên ku ji laş parzînî na û hinekî jî dem buhurandina, li wir hatina û bicihbûna. Lê yên ser pîy, ne wilo na. Lê sînîrên ku hene, ji meji, bi wan tevgerên bipîy tenê hîskirin.

Çavkanî 

Anatomî
Las Vegas

Las Vegas bajarekê li DYAyê Parêzgeha Nevadayê. Paytexta şahî û qumarê ya cîhanê ye.

Dîrok 

Las Vegas gava ku DYA hê nû di hat ava kirin, wê demê wargeha çete û mafyayan bû. Ew rewş heta sala 1900an domiya. Piştî qumarxane li DYAyê statuyekê legal bidest êxist û bajar hate nûjen kirin. Û niha cîhan Las Vegasê wekî paytexta qumarê diwesfîne.

Gelhenasî 

Las Vegas nifûsa wê qasî bajarên din pir zêde nîne. Kesên ku li vir dijîn jî hemû qumarbazî û otêlan rêve dibin. Kesê ku xuyanî livir nebe biyan nikare xwerabigre. Laşfiroşî û gelek karên dij-zagonî li wê bajarê zagonî ye. .

Aborî 

Bajarê Las Vegasê di warê aboriyê de gelek pêş ketiye. Sedema wê jî navenda qumarxane û otelan ya cîhanê ye. Bi nifûsa xwe biçûk lê warê aboriyê de gelek bajarekê dewleman de.

Galerî

Girêdanên Derve 
 Rêbera ji bo geştiyaran 

Erdnîgariya DYAyê
Ebdurehman Saylici

Ewdirehman Saylici (Somaliyî: Cabdiraxmaan Cabdilaahi Ismaaciil "Saylici") hilbijartina 2010an de bû alîkarê serokê Somalîlandê Ahmed M. Mahmud Silanyoyê ye. Endamê Partiya Yekîtî û Werarî yê bûn.

Çavkanî 

Mêr
Somalîlenda
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Ahmed M. Mahmud Silanyo

Ahmed M. Mahmud Silanyo (Somalî: Axmed Maxamed Maxamuud "Siilaanyo", Erebî: احمد محمد محمود سيلانيو‎) Serokê dewleta somalîlandê ye. Hilbijartina 27 Tîrmeh 2010an de bû serokê dewletê. Bi Partiya Yekîtî û Werarê desthilatdariya Somalîlandê wergirt.

Dîrok 
Li Somalîlandê bajarê Togdheerê navçeya Buraoyê sal 1936an de ji dayîk bûye.

Mêr
Somalîlenda
Jidayikbûn 1936
Mirovên zindî
Bekir Kaya

Bekîr Kaya parêzer û siyasetmedarekî kurd e.

Kaya di sala 1977an de li navçeya Agiriyê Avkevirê ji dayîk bû. Dibistana seretayî, dibistana navîn û lîse li Îdir û Agiriyê qedand. Di sala 1994an de li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi zanîngehê kir. Di sala 1999an de ji Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû.

Kaya, di sala 2001ê de li bajarê Wanê bicih bû û girêdayî baroya Wanê parêzeriya serbest kir. Kaya, li baroya Wanê alîkarê serokê baroyê û endamtiya lijneya rêveberiya baroyê kir. Kaya zewiciye û zarokekî wî heye. Hilbijartina herêmî ya 2009an de şaredarê Wanê hate bijartin.

Çavkanî
 Şaredariya Wanê

Dadnas
Kesên ji Agiriyê
Şaredar
DTP
Jidayikbûn 1977
Siyasetmedarên kurd
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Atîlla Barişer

Atîlla Barîşer (1974), Ji Milazgira Mûşê ye. Li Agiriyê dest bi xwendinê kir û Lîseyê li wir qedand. Du salan li Zanîngeha Enqerê di beşa Sosyal Antropolojî de xwend. Pişt re beşa Mamostetiya Erdnigariyê ya Zanîngeha Dokuz Eylülê qedand. Ji sala 1996an vir de mamostetî dike.

Berhem 

 Name (Helbest) Weşanên Elma (2005)
 Mandalîn (Roman) Weşanên Elma, 2005
 Bi Xatirê Te Enqere (Roman) Weaşanên Do, 2009
 Desmal û Xençer (Roman) Weşanên Do (2012)
 Rûpela Bîst û Nehemîn (Roman) Weşanên Do (2014)

Girêdanên derve 
 Bi Xatirê Te Enqere, www.helbestvan.com ,  Lokman Polat

Nivîskarên kurd
Kesên ji Milazgirê
Mêr
Jidayikbûn 1974
Mont Iboundji

Mont Iboundji ango kurdî Çiyayê Iboundji lûkteya herî bilind ya Gabonê ye, nêzî 1.575 m ango (5.168 ft) yê ye. Li gor daneyên SRTMê wê angaştê piştrast dike. Hinek çavkaniyên din jî lûkteya herî bilind ya Gabonê Mont Bengouéyê nîşan dide. 

Navê Iboundji jî li tevgera caza nûjen a Gabonê kirine.

Çavkanî 

Gabon
Çiya
SRTM

SRTM (bi ingilîzî: Shuttle Radar Topography Mission), rêxistinekê ji aliyê NASAyê ve ji bo lêkolînkirina nexşeya rûerdê û çiyayên cîhanê hatiye peywirdarkirin. Agahî û dîmenên ku werdigre, belavî hemû cîhanan dike. Navenda wê rêxistinê li DYAyê ye. Li ser şikl û awaya cîhanê ya fîzîkî xebatan dike.

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî

Nexşevanî
Mont Bengoué

Mont Bengoué (bi kurdî: Çiyayê Benguyî) Çiyayê herî bilind ya Gabonê ye. Li bakurê Gabonê bajarê Ogooué-Ivindo Provinceê ye.

Girêdanên Derve 
 Peakbagger listing

Gabon
Çiya
Ogooué-Ivindo (parêzgeh)

Ogooué-Ivindo Province parêzgeheke Gabonê ye li bakurê welatî cih digire. Herêma herî dewlemend a Gabonê ye.

 Rûerd: 46,075 km²
 Nifûs: 48,862 (1993)

Gabon
Sirûda neteweyî ya Gabonê

La Concorde sirûda neteweyî ya Gabonê ye, ji hêla Georges Aleka Damas ve hatiye nivîsandin û bestekirin. Piştî serxwebûna Gabonê di sala 1960î de hate pejirandin.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Real Audio file (instrumental)
 MIDI file 

Gabon
Sirûd
Sirûdên neteweyî
Georges Aleka Damas

Georges Aleka Damas (18 çiriya paşîn 1902-04 gulan 1982) nivîskarê sirûda neteweyî ya Gabonê ye.

Mêr
Gabon
Jidayikbûn 1902
Mirin 1982

Nivîskarên sirûdên neteweyî
Quito

Quito navê wê ya fermî (San Fransisco de Quito), paytexta Ekuadorê ye. dê bê tijî kirin.

Guápulo, Quito

Ekuador
Paytextên Amerîkayê
Çemê Gabonê

Çemê Gabomê an jî Kendava Gabonê (bi ingilîzî: Gabon River-Gabon Estuary), rojavayî Gabonê cih digire. Ber bi Kendava Gînêyê ve diherike. Gelên ku li vir dijîn çemê, kendav binav dikin.

Gabon
Kendava Gînêyê

Kendava Gînêyê (; ), li başûr rojavayî Parzemîna Afrîkayê cih digire. Lir Xêza ekvatorê diraweste. Perava sê welatan ji wê kendavê re heye, Gînê-Bissau, Gînê, Gabon û Gînêya Rojbendî nin.

Kendav
Gabon|Gînê
Ali Bongo Ondimba

Alî Bango Ondimba navê wî ya zayînê (Alain Bernard Bongo), 9 sibat 1959an de li Brazzavilleyê ji dayîk bûye. Serokkomarê Gabonê ye. Siyasetmedar 2009an de hilbartina Gabonê de bû serokkomar. Ji berî wî, bavê wî 1967an û heta 2009an serokdewletê Gabonê bû. Li gor encamên fermî hilbijartina 2009an de ji dengan %42an ew rahişt.

Di Cotmeha 2021 -an de, Ali Bongo di "kaxezên Pandora" de tê vegotin, ev belgeyên li ser karanîna pargîdaniyên deryayî di bihiştên bacê de, Ali Bongo dê sûdmendê du pargîdaniyên ku niha hatine hilweşandin bûya.

Çavkanî 

Gabon
Jidayikbûn 1959
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Mirovên zindî
Brazzaville

Brazzaville an jî Brazavîl (bi zimanê kongoyî: Mavula), li rojavayî Afrîkayê paytexta Komara Kongoyê ye. Li gor hejmarên 2014an nifûsa bajêr 1.827.000 e.

Çavkanî 

Komara Kongoyê
Paytextên Afrîkayê
Baltimore

Baltimore bajarekê DYAyê ye û Parêzgeha  Maryland cih digire. Bajarê herî mezin ya parêzgehê ye.

Dîrok 

Sal 1729an de bajar hatiye ava kirin.

Gelhenasî 

Nifûsa wê digîhîje 2.668.056 (2005)

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Şaredariya Baltimoreyê

Erdnîgariya DYAyê
Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr

Zanîngeha Kurdistan - Hewlêr an jî bi navê fermî Zankoy Kurdistan - Hewlêr, pêncemîn zanîngeha herêma Başûrê Kurdistanê ye. Li Hewlêrê di sala 2006an de hate avakirin.

Çavkanî 

Zanîngehên Kurdistanê