Bosniya û Herzegovîna

Bosniya û Herzegovîna, carina jî wekî Bosnî û Hersegovîn   tê nivîsandin (bi bosnî: Босна и Херцеговина Bosna i Hercegovina), welatekî Balkanan e û li başûr-rojavayê Ewropayê ye. 

Di navbera Kroatya, Serbistan û Montenegroyê ye. Sînorêkî pir biçûk ê Bosniya û Herzegovînayê bi Deryaya Adriyatîk re heye. Bosniya û Herzegovîna welatekî Yûgoslavyaya kevn e.

Bosna ku herêma hundirê welêt e, avhewaya parzemînî ya nerm û havînên germ û zivistanên sar û berf heye. Li herêmên navîn û rojhilatê welêt erdnîgarî çiyayî ye, li bakurê rojava bi nermî bi qotan e, li bakurê rojhilat jî bi giranî deşt e. Herzegovîna, ku herêma piçûktir û başûrê welêt e, xwedan avhewa Deryaya Navîn e û bi piranî çiyayî ye. Sarayevo paytext û bajarê herî mezin ê welêt e û li pey Banja Luka, Tuzla û Zenica ne.

Devera ku niha Bosna û Herzegovîna ye, bi kêmanî ji Paleolotîka Jorîn ve ji hêla mirovan ve tê niştecîh kirin, lê delîl destnîşan dikin ku di serdema neolîtîk de, niştecîhên mirovan ên daîmî hatine damezrandin, di nav de yên ku ji çandên Butmir, Kakanj û Vučedol in. Piştî hatina yekemên Hind-Ewropî, herêm ji hêla çend şaristaniyên îllîrî û keltî ve hate niştecîh kirin. Di warê çandî, siyasî û civakî de, welat xwedî dîrokek dewlemend û tevlihev e. Bav û kalên gelên Slavên Başûr ên ku îro li herêmê dijîn di navbera sedsala 6-an û 9-an de hatine. Di sedsala 12. de, Banate ya Bosna hate damezrandin; di sedsala 14an de, ev yek di Padîşahiya Bosnayê de pêşve çû. Di nîvê sedsala 15an de, ew bi Împeratoriya Osmanî ve hate girêdan, ku heya dawiya sedsala 19an di bin desthilatdariya wê de ma. Osmaniyan Îslam anîn herêmê û gelek nêrîna çandî û civakî ya welêt guhert.

Ji dawiya sedsala 19an heya Şerê Cîhanê yê Yekem, welat bi nav Keyaniya Awistirya-Mecaristanê re hate girêdan. Di serdema navbera şer de, Bosna û Herzegovina beşek ji Keyaniya Yûgoslavyayê bû. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, di Komara Federal a Sosyalîst a Yûgoslavyayê ya ku nû hatibû avakirin de statuya komarê ya tam hat dayîn. Di sala 1992 de, piştî perçebûna Yûgoslavyayê, komarê serxwebûna xwe ragihand. Piştî vê yekê Şerê Bosnayê destpê kir ku heta dawiya sala 1995'an dom kir û bi îmzekirina Peymana Daytonê dawî lê hat.

Îro, welat mala sê komên etnîkî yên sereke ye, ku di destûra welêt de "gelên pêkhatî" têne destnîşan kirin. Boşnakî ji her sêyan koma herî mezin in, Serb di rêza duyemîn de ne û Kroat jî di rêza sêyem de ne. Bi Înglîzî ji hemû xwecihên Bosna û Herzegovînayê re, bêyî ku ferqa etnîsîte hebe, wek Bosnakî tên bi nav kirin. Di nava kêmarên ku li gorî makezagonê wek "yên din" tên binavkirin, cihû, rûm, Albanî, Montenegrin, Ûkraynî û Tirk in.

Bosna û Herzegovina xwedan meclîsek du deme û serokatiyek ji sê endaman e ku her yek ji her sê komên etnîkî yên sereke pêk tê. Lêbelê, desthilata hikûmeta navendî pir kêm e, ji ber ku welat bi gelemperî nenavendî ye. Ew du pêkhateyên otonom-Federasyona Bosna û Herzegovîna û Komara Srpska- û yekîneya sêyemîn, Navçeya Brčko, ku ji hêla hukûmeta xweya herêmî ve tê rêvebirin, pêk tê. Federasyona Bosna û Hersekê jî ji 10 kantonan pêk tê.

Bosna û Herzegovîna welatekî e ku bi pêş dikeve û di Indeksa Pêşketina Mirovî de di rêza 74an de ye. Aboriya wê ji aliyê pîşesazî û çandiniyê ve, li pey tûrîzmê û sektora xizmetê ye. Tûrîzm di van salên dawî de gelekî zêde bûye. Welat xwedî pergalek ewlekariya civakî û gerdûnî-tenduristiyê ye, û xwendina asta seretayî û navîn belaş e. Ew endamê UN, Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê, Konseya Ewropayê, Hevkariya ji bo Aştiyê û Peymana Bazirganiya Azad a Ewropa Navîn e; ew di heman demê de endamek damezrîner e ji Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, ku di Tîrmeha 2008 de hate damezrandin. Welat serlêderê endametiya Yekîtiya Ewropayê ye û ji Nîsana 2010an vir ve berendamê endamtiya NATOyê ye, dema ku Plana Çalakiya Endamtiyê wergirtibû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê