nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Guherz

Guherz, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Gundê guherzê êke ji gundên kurdistanê û êke ji gundên devera nihêlê dikevîte quntara çyayê metînî bi dîratya ( 20) kim bi rexê rojhelata bajêrê Amêdyê ve ye, jûrya gundî zincîra çyayê Metînî ye û jêrya gundî Sipneye, rojhelata gundî Zê ye û rojava gundê ( Bellaveye ) hev sinurî digel gundên Gêrgaş, Mehîdê, Reşave, Berçî, Bellave, Birkahînê, kumelgeha Dêrelukê. Dîruka vî gundî kelega kevne û bi sedan sale jyan lê peyda bûye li gurreyî jêderên bab û bapîran bume veguhastî dbêjn navê gundî ji wê çendê hatye ku herdu rexên gundê rojhelat û rojava rez bûyne û di gutnê ( gu rezê ) anku herdu guhên gundî rez bûyne û hindek jêder ibêjn Guhrezê anku (rex zê ) ve hatye lewma kurtya wê bûye ( guherzê ). Jêderê ava gundî bîrên avê bûyne , avaçemê Guherzê jî li bin gelyê Sergelê dhêt weku cûyeka avê, dû kanyên bçîk ji vî gundî hene navên wana eve ne ( kanya Mêrgê û kanya Xidrê ). Ev gunde navdare bi rez û kezana û cihê cut û kêlî yê lê zore û bi xêr û berekete û hemî danê hişkatî genim, cee, nîsk. Lê şîn dibît digel hemî curên fêqî. Di salên şêstan û heftyan da xandina feqyatî li mizgefta gundî di hate gutin ji layê ( mela Ehmed Guherzî ) ve ku bi dehan feqî li gundên dîtir qesta xandinê kirye û fêrî xandin û nivîsînê buyne û mifa jê wergirtye. Bu cara êkê bi şêweyekê fermî li sala 1971 ê xandinge hatye vekrin û zarokên gundî çûyne xandingehê. Û li enfala reşa sala 1988 ê xelkê gundî bi şêweyekê giştî derbederî Turkya û Îranê bûyne û li sala 1991 ê taku 1997 ê vegeryaneve Kurdistanê ser jinwî gund li ser cadê avakir jiber ku jîn û jyara gundî li vî cihî bi sanahî tre ji cihê kevin yê li çyayî. Guherzê pêtir ji ( 1300 ) kes lê djîn û dabeşî ser ( 250 ) serok xêzanane û ji ( 11 ) binemala pêk hatîne û kevintrîn binemal bnemala ( dadê ) ye. Şînwarên vî gundî ( berê kulîn ) ku bi şêwê jûrekê hatye avakrin sê cihên nivistinê û dergehek û bencerek lê hene û dikevîte nav gundî bxuda, dîsan bi dehan şkeft lê hene jwana şkefta (şêxî) dkevîte nêzîkî serê çyayî li rasta gundî û şêx ehmed barzanî çendîn roja li ber sextya wextî jyana xu li wêrê burandîye.

Gundê guherzê hêlîna sitrana vilklurê kurdye dhemî bîrhatin û keyf û dawetan da bi dehan kes sitran û heyranuka dbêjên, û kesê here xizmeta zman û filklurê kurdî krî û navdar li gundî û deverê xudê jê razî mhimd gahir guherzî ye ku nvêser û pirtûk daner bû , û jberhemên wî pertuka rêzmana kurdî. Dîsan guherzî jlayê hizra neteweyî ve her ji hizba hîwa pişkdar bûyne û dgel hemî qunaxên şurreşê bişkdar û pêşmerge bûyne û bi dehan kesan pêşmergayetî kirye û btir ji ( 20) şehîdan pêşkêşî gel û wellatê xu krîne. Bu zanîn nukejî jîn û jyara pranya xelkê gundî li ser fermanberyê ye û zêdebarî çandinê û xudan kirna gyaneweran.‏

Gundên Amêdiyê
Harîka Axa

Harîka Axa, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê). Êk e ji gundên dewlemend û geştûguzarî ku havîngehên Ava Şîn û Geliyê Şêranê dikevine gundê navbirî.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Harîka Şêxa

Harîka Şêxa, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Histkibre

Histkibre, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Kiwanê

Kiwanê an jî Kanê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Kulan

Kulan, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Mehudî

Mehudî, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Mijê

Mijê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Mîrsitik

Mîrsitik an jî Mêristek, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Mîrkener

Mîrkener, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Gêrekû

Gêrekû, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Geleka

Geleka, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Dêrê

Dêrê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Dêrereş

Dêrereş, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Dergenê

Dergenê an jî Dirginî, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Brayim Zila

Brayim Zila, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Binaviya

Binaviya, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Belavê

Belavê an jî Bilava, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Bêbadê

Bêbadê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Amêdiyê
Şêxbûb

Şêxbûb, gundekî bi ser navçeya Bazîd a Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Şêxlû

Şêxlû, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Tabaxila Jorîn

Tabaxila Jorîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Tacdî

Tacdî, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Tapiyan

Tapiyan, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Taxilkî

Taxilkî, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Teperîz

Teperîz, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Tewleya Jêrîn

Tewleya Jêrîn (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Zengezûr, Bazîd

Zengezûr (Zingezor, Zingêzor?; Zengezur; bi tirkî: Sarıgül; Sarıdana), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Zengezûr di navbera Bazida kevn û Bazîda nû de ye. Herwiha Bexçê Keşîş ê navdar jî nêzîkî gund e.

Zargotinê de Zengezûr 
Navê gund çend kilaman de derbas dibe. Kilama Eliyê Xarziya yek ji wan e;

E'lî Xarziya
...
H'emzê dajo, diçe Zengezûra Bazîdêye,
Li wêderê derdik'eve riya Cegdêye,
Qama nîvro хwе dide Stûrka, binat'arêda Dîadinê,
Ort'a nîvro û e'srê ava Dîadîne diqedîne,
H'emzê dibêje: T'emo lao, ha T'emo, tu bave min kiro, tu zûke û bilezîne,
Хwе Dîdemê, bi mala şêx Usibra bigihîne,
Bêje, bavê min selam kiriye, em berêda k'oçekê mala wîne, 
.....

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Kilamek li ser gundê Zengezûrê − Youtube

Gundên Bazîdê
Zîndo

Zîndo, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Zoravaya Girîdaxê

Zoravaya Girîdaxê, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Zoravaya Tozo

Zoravaya Tozo, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Şemso

Şemso () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Nifûs

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Surbehana Jorîn

Surbehana Jorîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Surbehana Jêrîn

Surbehana Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qurtqepan

Qurtqepan, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qûndo

Qûndo, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qizildîze

Qizildîze, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qijik, Bazîd

Qijik, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qerxeqonmez

Qerxeqonmez, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qereşêx

Qereşêx, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qerekend

Qerekend, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qerebulax

Qerebula, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qerebirûn

Qerebirûn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qemercix

Qemercix, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Qanlî

Qanlî, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Ortîl

Ortîl, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Nîçoyê Jêrîn

Nîçoyê Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Noreşîn

Newreşîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Nazûk

Nazûk, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Meşar

Meşar (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Mescîd

Mescîd, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Meryemana

Meryemana, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Melkûn

Melkûn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Melikşê

Melikşê, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Masekan

Masekan, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Kîrikmîrze

Kîrikmîrze, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Kelecix

Kelecix, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Kanîsar

Kanîsar, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Kanîresûl

Kanîresûl, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Kanîkork

Kanîkork (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Încesû

Încesû, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Helaç

Helaç (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bazîdê
Gulîce

Gulîce, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Goler

Goler () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye ku nêzîkî 50 mal di ve gundî de hene. Derdora 200 kesî dijîn. Gundê Goler 10-15 km dûrî Bazîdê ye û eşîra Hesesorîya li vî gundî dijîn. Debara xwe bi çandina genim û ceh derbas dikin. Niha gelek kes ji gund koç bûne.

Gelhe 

Gundên Bazîdê
Girgob

Girgob, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Sarîbix

Sarîbìx, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Gundên Bazîdê
Cûkûs

Cûkûs gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Yam

Yam gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Xilolîng

Xilolîng an Xilorînk (), gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Xemcor

Xemcor gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Xarta Kox

Xarta Kox gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Samo

Samo gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Qereboya Jorîn

Qereboya Jorîn gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Qereboya Jêrîn

Qereboya Jêrîn gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Por, Bidlîs

Por gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Popoşîn

Popoşîn gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Perxend

Perxend gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Merkûka Jêrîn

Merkûka Jêrîn gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Kerb

Kerb gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Bizaton

Bizaton (), gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Xisq

Xisq (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Ûsgxak

Ûsgxak (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Textelû

Textelû (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Sirît

Sirît (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Pertûk

Pertûk (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Pawik

Pawik (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Paw

Paw (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Nîst

Nîst (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Mozek

Mozek (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Morxa Jorîn

Morxa Jorîn (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Morxa Jêrîn

Morxa Jêrîn (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Mişkan

Mişkan (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Mişaxşîn

Mişaxşîn (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Misorî

Misorî (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Kîsxam

Kîsxam (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Çapkîs

Çapkîs (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Boryan

Boryan (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Balekan, Norşîn

Balekan (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gelhenasî 

Gundên Norşînê
Şêxan, Norşîn

Şêxan (), gundekî girêdayî navçe  Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Norşînê
Koran, Motkî

Koran, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Koran, Giyadîn

Koran, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.

Gundên Giyadînê
Mozik, Wêranşar

Mozik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Mozik, Motkî

Mozik, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Şîn (reng)

Şîn, hêşîn an jî avî rengekî di pêlên dîtbar de ye. Wekî sor û zer ji rengên bingehîn e. Meziniya pêla şîn 470 nanometre ye.

Şîn 

 Nirxa Hex: #0000FF
 Nirxa RGB: 0, 0, 255
 Nirxa CMYK: 100, 100, 0, 0

Şîn di mitolojiya kurdî de sîmbola azadiyê û bêdawîbûnê ye. Şîn rengê esmanan e. Li hin deverên Kurdistanê peyva şîn hin caran ji bo kesk tê bikaranîn. Bo mînak ji bo giya, "giyayê wê mêrgê ne şîn e, li wir giya şîn nabin, tenê zil hene". Ev şaşî ji ber lêkera "şînbûn"ê tê. Ango tiştên ku şîndibin divê şîn bin. 

Şîn di gelek navên cografîk de derbas dibe.

Girêdanên derve 

Reng
Şîn, Motkî

Şîn, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Taxwank

Taxwank, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Taxa Sor

Taxa Sor, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Tax, Motkî

Tax, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Tatwan, Motkî

Tatwan, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Sûxors

Sûxors, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Selansor

Selansor, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Qûrtiyan

Qûrtiyan, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Pirûdik

Pirûdik, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Nîç

Nîç, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Mûzûk

Mûzûk, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Mîsî

Mîsî, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Mermind

Mermind, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kozîk

Kozîk, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Korsvag

Korsvag, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kor

Kor, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kolanis

Kolanis (), gundekî bi ser navçeya Motkiya Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kîzank

Kîzank, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kînzo

Kînzo, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Kêboran

Kêboran (), gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Motkiyê
Kaşax

Kaşax, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Îxîk

Îxîk, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Îrgangotî

Îrgangotî, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Horsînk

Horsînk, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Hewarik

Hewarik, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Herpûs

Herpûs, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Espincera Jorîn

Espincera Jorîn, gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Batilmis

Batilmis (), gundekî girêdayî navçe  Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Motkiyê
Zîxak

Zîxak (, bi tirkî navê Sarıkum lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Xaxrîf

Xaxrîf (, bi tirkî navê Küllüce lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Şemîran

Şemîran (bi tirkî navê Şentepe lê kirine) gundekî girêdayî navçeya  Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Tetwanê
Sak

Sak (, bi tirkî navê Kırkbulak lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Qotam

Qotam, Qotûm (, bi tirkî navê Küçük Su lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Nîl, Tetwan

Nîl (, bi tirkî navê Koyunpınarı lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
End

End (, bi tirkî navê Eğritaş lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Çilxor

Çilxor (, bi tirkî navê Benekle lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Balekan, Tetwan

Balekan (, bi tirkî navê Çalıkdüzü lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Aleman

Aleman (bi tirkî navê Örenlik lê kirine) gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Tetwanê
Adebax

Adebax (, bi tirkî navê Adabağı lê kirine) gundekî bi ser Tetwana  Bidlîsê ve ye.

Gundên Tetwanê
Zaxgî, Erzîrom

Zaxgî () gundekî bi ser bajarê Erzîromê ve ye.

Gundên Erzîromê (navend)
Zaxgî, Xelat

Zaxgî, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Xûlik

Xûlik, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Xinîn

Xinîn, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Xesok

Xesok, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Tînot

Tînot, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Sor, Xelat

Sor, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Sixort

Sixort (, ), gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelatê
Sifrasor

Sifrasor, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Qoşxane

Kûşxane girêdayiyê navçeya Bidlîsê ya Xelatê ye. 

Gundê Kûşxaneyê ji Xelatê 8-10 km dûr e. 

Navbera Xelat û Elcewazê de ye. 

Rojava wî de gundê Cemaldîna heye. 

Rojhilata wî de gundê Mirxûs. 

Başûrê wî de gundê Panosê heye. 

Gundê Kûşxaneyê cîhekî bilind da ye. 

Ji ber riyê gund xirabin gihaniya gund de pirsgirêk çidibin. 

Ji ber gundekî gelek bilind e, havîna wî hênik derbas dibe. 

Li zivistana wî gelek dijwar derbas dibe. 

Aboriya gundiya li ser ajaldarî û cotkariyê derbas dibe. 

Di nav gund de 50-60 mal hene. 

Nifûsa wî nêzikî 150-200 kes e.

Gundên Xelatê
Qarmûc

Qarmûc, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Nazîk

Nazîk, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Mesik

Mesik, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Kûştiyan

Kûştiyan, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Kers

Kers, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Êrsonk

Êrsonk, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Cizîrok

Cizîrok, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Cemaledîn

Cemaledîn, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Brîk

Brîk, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Axcewêran

Axcewêran, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Tepewank

Tepewank, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

Gundên Xelatê
Nors

Nors an jî Nûrs (1928: نورس / Nors ; 1946: Nors;  an jî Kepirli), gundekî di navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xîzanê
Hirîta Filehan

Hirîta Filehan,  gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gundên Xîzanê
Hirîta Misilmanan

Hirîta Misilmanan,  gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gundên Xîzanê
Girê Nemiran

Girê Nemiran, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gundên Xîzanê
Girê Îsparyetê

Girê Îsparyetê, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gundên Xîzanê
Entelan

Entelan,  gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Gundên Xîzanê
Pantheon

Pantheon (ji peyva yewnanî Πάνθειον, Pántheion) tê maneya "perestgeheke tevahiya yezdanan", tevahiya koma xweda û xwedawendên oleke polîteîstîk an jî mîtolojiyan e.

Di koma berhemên Max Weber yên sala 1922'an a bi navê Economy and Society (Aborî û Civak) de pêwendiya di navbera pateona xwedayan û pêşketina monoteîzmê nîqaş dike.

Panteon her weha dikare nîşana perestgeh yan jî avahiyeke pîroz be ku bi taybetî diyarî tevahiya xweda û xwedawendan hatiye kirin.

Yewnanistana kevnare
Extê-2

Extê-2, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .
Extê-3

Extê-3" hat jêbirin ‎ (Nawerokê wê rûpelê ew bû: 'Extê-3, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .
Ehmed Beg, Zêtka

Ehmed Beg (Tirkî-fermî: Ahmet Bey) , gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.  

Gundên Zêdkanê
Bazenbiya Jêr

Bazenbiya Jêr gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye .

Gundên Zêdkanê
Kemax, Bidlîs

Kemax, gundekî ku bi ser navçeya Bidlîsê ve ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Siwar, Bidlîs

Siwar gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Gundên Bidlîsê (navend)
Hacikan

Hacikan 1842 da Zor Temir Paşa dişine Yalaxê (Yaylak, Riha). Hacikan'nin ku hati Yalaxê pênç bira bune.

Navî vana Hac, Ham, Şer, David, Kam,  bune. Bê van biraya dudi birayê van din hebune, yek venda buye demekê pir hevdu nabinin dura fehm dibe ku surguni Konyayê buye. Neviyê vi li  Qonyayê jiyana xwe didominin.

Yek ji li Siwêrek'ê  ye li gundê  Karakoyunê bicih buye, paşnavê van Karakayunlu'ye. Şerif, Eshet Ali Karakoyunlu heye. Merivê van li Vêranşehirê mala Hemzê lavê Hemza Mehmut Kemal Çetiner hene.

Hacikan'in ku hati Yalaxê:
 Hac: Li Yalaxê bi cih buye. Nuha  neviyê vi 1500 i bihtirin.
 Ham: Li Tozilcê bi cih  bune ji wanra  dibêjin mala  selim begê.
 David: Li Dêwkil bi cih bune  ji wanra dibêjin  mala  Mahmudi  Abuzer (paşnavi van Doğan'e)
 Kam: Li Kepircê bi  cih  bunu ji wanra  dibêjin mala reşiyan (paşnavi van Elçiye)
 Şer: Li Tut'ê bı cih bune mala şeran dibêjin

Zor Temir Paşa mirê Millan 1842 da li Sultanê  osmanian mora miritiyê  distine. Zor Temir Paşa dema ku li Istambolê buye bi keştiyekê dare Romayê û Parisê li vir vedigere Misirê û vi vir tê Beyrudê.  Li vir ji vedigere  Vêranşehirê.

Zor Temir li Avrupayi hini felsefa netevi dibe. Gelek kitabê Avrupi bi xwere tine û dixine. Mejuyê vi geleki lihevdikeve.

Ji nuve xwe nasdike. Dile xwe de duxweze ku Welateki serbixwe avabike. Bivê armancê Temir Paşa'yi Keleşevdi.

Kuran, xidirekan, Hacikan, Kumnexşan, Berguhan, Seyidan, Çemkan, Eliyan, Şerkiyan, Reberu serokê van eşiran lihev komdike u li vêranşehirê mecliseki  ava dike navê  vê  meclise Millan datine.

Temir Paşa edi mirê hemi eşirane. Bireheti felsefeke  mezin eşirê  Ruha'yi yek biyek tevi Millan dibin. Vê demi paşa  duxaze  ku Beskan tevi millan bike, bivê aramanci ji Hacikan  hineka  dişine  yalaxê. Taximi millam edi Fereatê Bireciki bigre hetani  Diyarbekir û Cizirê'ye. Paşa bi serokê hemi eşiran ra  peyman nişan  dike u navê Millan dike Konfederasyon Millan .

Çavkanî 

  Dr. CELAL DOĞAN (CAVKANİ MÜSLÜM AĞAN  MAMOSTE İSMAİL DOĞAN)

Eşîrên Millî
Saxê

Saxê, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Gijal

Gijal, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Girgewr, Cizîr

Girgewr (), gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Nehrib

Nehrib, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Qaraxrabê

Qaraxrabê, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Serdehil

Serdehil, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Stewrik

Stewrik, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Tilêbel

Tilêbel, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Xirabê Koza

Xirabê Koza, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Dimbiliya

Dimbiliya, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Derbaciya

Derbaciya, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Behmor

Behmor, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Baska, Cizîr

Baska (tirkî:Dirsekli), gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Çavkanî 

Gundên Cizîrê
Babil, Cizîr

Babil, Bi Tirkî Kebeli,gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye. 33 kîlometra Cizîrê dûr e.

Gundên Cizîrê
Aysarê

Aysarê, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexê a Şirnexê ye. Bi Tirkî Pinarbaşı

Gundên Hezexê
Bilinda Darê

Bilinda Darê, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Aynşeş

Aynşeş, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Mîsîrî

Mîsîrî, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Fêrîsî

Fêrîsî, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Sirsirik

Sirsirik, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Bazift

Bazift, Bajarokê ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Gêlhe :  Bazift 2.251 

Gundên Cizîrê
Dimbilya

Dimbilya, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Girêgewr

Girêgewr, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Nêhrib

Nêhrib, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

Gundên Cizîrê
Elcaniye

Elcaniye, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Mîr Kefşîn

Mîr Kefşîn, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Mozê

Mozê, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Hezeq

Hezeq, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Kofex

Kofex, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Gûrîzan

Gûrîzan, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Gelî Kor

Gelî Kor, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Kefşîn

Kefşîn, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Felfîl

Felfîl, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Eynser

Eynser, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Şêx Hesen, Hezex

Şêx Hesen, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Şehrê Kan

Şehrê Kan, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Zinarex

Zinarex, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Rêzok

Rêzok, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Dînare

Dînare, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Deşta Darê

Deşta Darê, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Danêr

Danêr, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Xerabê Şêref

Xerabê Şêref, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Xerabê Ripin

Xerabê Ripin ( ), gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Xerabê Tûyan

Xerabê Tûyan, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Cerahî

Cerahî, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Pelîsa Bala

Pelîsa Bala, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Başûq

Başûq gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Barim

Barim, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Babek

Babek, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Gundên Hezexê
Hendiwa

Hendiwa gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Herdex

Herdex gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Meseka

Meseka gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Botê

Botê gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Şaqulîn

Şaqulîn,  gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Zorava, Nisêbîn

Zorava gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Xerabreşk, Nisêbîn

Xerabreşk ( bi  tirkî: Karacaköy ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Efer, Nisêbîn

Efer gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Baqisyan, Nisêbîn

Baqisyan gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Hesin meyrem

Hesin meyrem, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Xerabê baba

Xerabê baba, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Xerabê Alê

Xerabê Alê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Çamirlê

Çamirlê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Erebanê

Erebanê (bi tirkî Karalar) gundekî girêdayî navçeya Hezexê ye. Navê Erebanê li gorî gotinan ji zimanê suryanî tê. Ji ber ku berî misilmanan suryanî têde dijiyan.

Dîrok
Erebanê ji sala 1994an de bûye şaredarî. Ev sê care lê hilbijartina şaredariye çêdibe. Erebanê 24km ji navçeya Hezexê dûr e, nezikî 40km jî ji Midyadê dûr e. Navbera herdu navçeya dimîne. 20 km ye jî, ji riya ipekê dûr e. Li rojavayê  wê du gundê suryaniyan hene yek jê basibrin(haberli) ya di ji sarê(sarıköy) ye. Li rojhilatê wê ji gundekî suryanî heye navê wê midihe(ögündük) ye. Gundekî êzîdiya ji nezikî Erebanê ye navê wê ji Kiwexê ye. Li başûrê wê ji gundê Delavekasirê heye. Gelhaye wê ji nezikî 5 hezaran e. Gundê me bi kerê xwe navdar e. Li derdora xwe gundê kera tê naskirin. Ji ber KU ker gelek in. Li gundê Erebanê korici  hene. Navê eşîra Erebaniya domana ye. Sê mizgeft lê hene. Heta berî niha çend sala lê du dêr hebûn. Lê niha dêr xirabûne. Gundê derdora wê sare, basibrin, bezikir, midih, temerz, kiwex, delavekasire heye.

Li gund niha lîse çedibe. Dibistanake seretayî û yeke navîn heye. Nexweşxaneyek jî heye. Li çiyayê dora Erebanê şikeftên dirokî hene. Ew şikeft lı newala hılbız u doranê ne.

Gundên Hezexê
Qesraserçiqanê

Qesraserçiqanê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Bazarê

Bazarê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Berhokê

Berhokê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

Gundên Nisêbînê
Girê Mara

Girê Mara, Girê Maran, gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye. 

Gundên Nisêbînê
Aznavurê

Aznawurê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Aferê

Aferê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Erbet

Erbet ( bi tirkî: Yolbilen ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye. 

 
Gundên Nisêbînê
Harisi

Harisi gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî  Mêrdînê ye.

Gundên Stewrê
Mentera

Mentera, mezreke girêdayî gundê Cewzê ya girêdayî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê li pişt Sîçwa û li hembera Cewzê ye.

Galerî 

Gundên Stewrê
Qêrbê

Qêrbê gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî  Mêrdînê ye.

Gundên Stewrê
Bilêçka, Stewr

Bilêçka (), gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Stewrê
Jules Renard

Jules Renard rexnegir û hişmendekî fransîyî bû, ku navê Jules Renard yê din jî: Pierre-Jules Renard anjî Jules Renard di 22 sibat 1864-22 gulan 1910 de jiyaye, ku wî gelek pirtûk nivîsandiye...

Romanên wî 

 Crime de village (1888) 
 Sourires pincés (1890) 
 L'écornifleur (1892) 
 La lanterne sourde (1893) 
 Coquecigrues (1893) 
 Deux fables sans morale (1893) 
 Le coureur de filles (1894) 
 Histoires naturelles (1894) (text) 
 Poil de carotte (1894) (text) 
 Le vigneron dans sa vigne (1894) 
 La maîtresse (1896) 
 Bucoliques (1898) 
 Les Philippe (1907) 
 Patrie (1907) 
 Mots d'écrit (1908) 
 Ragotte (1909) 
 Nos frères farouches (1909) 
 Causeries (1910) 
 L'œil clair (1913) 
 Les cloportes (1919)

Bernameyên wî yên din 

 La demande (1895) 
 Le plaisir de rompre (1897) 
 Le pain de ménage (1898) 
 Poil de Carotte (1900) 
 Monsieur Vernet (1903) 
 La Bigote (1909) 
 Huit jours à la campagne (1912)

Kovar 
Journal, 1887-1910 (1925)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Nivîskar
Jidayikbûn 1864
Mirin 1910
Xalyaz

Xalyaz hin caran Dahar () bajarokekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.

Nav 
Her du navên bajarokê jî têne bikaranîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Bilûkbaşî

Bilûkbaşî (), bajarokekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Masîxwer

Şaqavî an masîxwer  (Ardeidae), famîleyek balindeyên beraviyên dirûvê keraviyan (Pelecaniformes) e ku bi jîndarên avê yên wek masî, beq û kurmikan û hwd xwedî dibin.

Şayes 
Bi çîq û stû drêjahiya xwe dişibitin leglegan. Li nêzî çem, golan û çiravan bi colan dijîn. Hêlînen xwe hinek ji wan li ser daran, hinek ji wan jî di nava zilan de çêdikin. Piştî çêçikên xwe mezin dikin û bi firê dixin, payizê ji nû ve koçî welatên germ dikin.

Famîleya şaqaviyan (Ardeidae)

Binefamîleya Tigrisomatinae 
 Tigriornis
 Tigrisoma
 Zebrilus
 Zonerodius

Binefamîleya Botaurinae 
 Botaurus 
 Dupetor
 Ixobrychus

Binefamîleya şaqaviyên rast Ardeinae 
 Agamia
 Ardea (şîrînşaho, masîgir, şaqavî,Qoxan) 
 Ardeola
 Bubulcus
 Butorides
 Egretta (şaqaviyê spî yê mezin, şaho)
 Mesophoyx 
 Pilherodius
 Syrigma

Binefamîleya Nycticoracinae 
 Cochlearius 
 Gorsachius
 Nyctanassa
 Nycticorax

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şaqavî
Beravî
Faunaya Kurdistanê
Serteşî

Serteşî, serteşîk, lûrteşî, dûvteşî, qûnteşî an jî teşiyok (navê zanistî yê latînî: Anisoptera), jorefamîleyekî kêzikên firoke, bejndrêj, bazik tenik û goştxwer ji koma odonatan e.Serê wan dişibite teşîyê. Her çavekî wan ji 1000 çavên biçûk yên wek qulikên moxilê çêbûne û ji aliyê dîtinê ve gelek tûj in. Weke Helîkopteran demek drêj dikarin li hewayê rawestin.Jixwe ji ber vê yekê jî li gelek deveran jê re helîkopter dihê gotin.

Axilbe li derdora golan û çiravan dijîn. Hêkên xwe jî li van ciyên şilore datînin. Çêlikên wan heyta nêzîkî salekê temenê xwe di bin avê de derbasdikin.

Serteşiyek di navbêhna 6 meh û 7 salan de dijî.

Bi mêş, kermêş, mêşên hunguv, moz, kêzik û kêzikên din yên froke û biçûk xwedî dibin.

Bi sedan cureyên wan he ne û cure giş
Di têkiliyên cinsî de şiklê (hawe) dil (kulora evînê) çêdikin. Piştî têkiliya cinsî serteşiya mê a nêr dixwe.

 Anax imperator
 Orthetrum coerulescens
 Orthetrum cancellatum
 Libellula lydia
 Aeshna mixta
 Aeshna caerulea
 Aeshna cyanea
 Aeshna isosceles
 Aeshna juncea
 Sympetrum fonscolombii
 Sympetrum striolatum
 Sympetrum vulgatum
 Sympetrum flaveolum
 Libellula depressa
 Libellula quadrimaculata
 Libellula fulva
 Anax junius
 Cordulia aenea
 Aeshna multicolor
 Orthemis ferruginea
 Libellula luctuosa
 Erythemis vesiculosa
 Anax longipes
 Celithemis fasciata

Wêneyên serteşiyan 

Serteşî
Hopala

Hopala!  kovarek Brotonyayê a Fransayê ye. Hopala sala 1999 dest bi weşanê kiriye. Kovar cih dide mijarên; sazîbûyîn, nasname, çapemenî, çandî, ceribandin û nîqaşên rexnekirinan. Her wiha, di her jimarekê de hevpeyvîna bi hunermendekê re diweşîne. Dîsa berhemên wêjeyî, helbest, çîrok jî di kovarê de xwedî cihekî girîng in.

Fransa
Harê

Harê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Kutos

Kutos, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Marunis

Marunis, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Merzana Jor

Merzana Jor, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Merzana Jêr

Merzana Jêr, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Qotranis

Qotranis (bi tirkî: Ördekli), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Qoçanis

Qoçanis (bi suryanî: ܩܘܕܫܐܢܣ, Qudshānes; 1928: قوجانس / Kotchanisse (Qoçanis); bi tirkî: Konak), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye ku di sala 1996an de ji hêla dewleta tirkî ve hate valakirin. Gund li bakurê rojhilatê 16 km dûrî Colemêrgê ye.

Qoçanis heta sala 1915an warê patrîkên nestoriyên Hekariyê bû. Patrîk Mar Şemûn di 1887an de li vî gundî hatiye dinyayê. 

Li gund bermahiyên Dêra Mar Şalîta jî hene.

Çavkanî

Gundên Colemêrgê
Daxgul

Daxgul, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Şimûnis

Şimûnis (bi tirkî: Kaymaklı), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sedînan

Sedînan, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Hacî Ulyan

Hacî Ulyan, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xorîzan

Xorîzan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xenanisa Jêr

Xenanisa Jêr (bi tirkî: Otluca), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dizkurmanc

Dizkurmanc, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dîze

Dizê, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Dindirkan

Dindirkan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Derîse

Derîse, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Pîlan

Pîlan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Pîrûdan

Pîrûdan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Pakan

Pakan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Baxa Jêr

Baxa Jêr, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Bajêrê bin Qesirê

Bajêrê bin Qesirê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Ewqanis

Eqwanis, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Hêşet, Çelê

Hîşt, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Çelê
Merkaniş

Merkaniş, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Gêman

Kîman, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Gûtdik

Gûtdik, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Kûrbe

Kûrbe (), mezreke girêdayî gundê Arbûş a girêdayî navçeya Çelê ye. 

Gundên Çelê
Qesran

Qesran, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Talisan

Talîsan, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Şîvrezan

Şîwerîz, bi tirkî kirine Çınarlı, gundekî ser Çela Hekariyê ye. 

Gundên Çelê
Şiwasil Beg

Şiwasil Beg, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Şîvişk

Şewîşek, bi tirkî kirine Kavaklı, gundekî ser Çela Hekariyê ye. 

Gundên Çelê
Tîxobenav

Tîxobenav, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Şelko

Şelko, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Sivsîdan

Siyosîdan, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Seranê

Seranê, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Zêrî

Zîrê, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Zawîte, Çelê

Zawîte, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Ziştan

Ziştan, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Pîlat

Pîlat, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Biyadir

Beyadîr (), gundekî ser Çela Hekariyê ye.

Gelhe 
Nifûsa gund ji sala 2007an heta sala 2022an.

Çavkanî 

Gundên Çelê
Belîcan

Belîcan, gundekî girêdayî navçeya Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Çelê
Betrût

Betrût (), gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Çelê
Erîj

Erîj (), gundekî ser Çela Hekariyê ye. Gund di salên 1990an de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

Li şûna wê qereqolek hatiye ava kirin.

Gelhe 
Nifûsa gund ji sala 1985an heta sala 1990an.

Çavkanî 

Gundên Çelê
Ertoş

Ertoş (), gundekî ser bi bajarê Çelê ye. 

Gundekî 1992an de ji alî ye leşkerê dewlete hatiye şewitandin. 25 heb mal hebûne lî wî gundî. Nufusa wî ne pir gilur e. Piştî şewitandina leşkerê tirk, mirovê gund bere xwe dane wek bajarê Colemêrd, Wan û Şirnaxê. Biharê herder şîn dibe le havîne dîsa ziwa dibe. Aborîya xwe xwedîkirana heywana derbas krine. Ev gund anha jî vala ye.

Eşîra şoreşger û fermandarê kurd Mîralay Seîdê Simbêlreş e. Qela Ertoşê jî bi vî navê tê zanîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Çelê
Arbûş

Arbûş (bi tirkî kirine Çağlayan) gundekî ser Çela Hekariyê ye.

Mezre 
Du mezre girêdayî gundê ne: 
 Hîlan
 Kûrbe

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Çelê
Bêmbo

Bêmbo (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Navçelan

Navçelan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Gehê

Gehê, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bêzelê

Bêzelê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Stûnê

Stûnê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Erdebîl, Şemzînan

Erdebîl, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Royan

Royan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Raşîdan

Raşîdan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bedawî

Bedawî, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Noxeylan

Noxeylan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Mezre, Şemzînan

Mezre, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bêsosin

Bêsosin, () gundekî navçeya Rûbarok a bi ser Colemêrgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Kalaşk

Qelaşk an jî Kalaşk, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Şepeta Gerdî

Şepeta Gerdî (), gundekî navçeya Rûbarok a bi ser Colemêrgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Salaran

Salaran () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Dêrebanî

Dêrebanî, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bay, Şemzînan

Bay, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Xorxol

Xorxol an Xolxol (), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1959an de navê kurdî hat qedexekirin û bi navê Yayladere di sala 1988an de wekî navçeyê bi Çewlîgê ve tê girêdan. 20 gund û 79 mezreyê wê hene.

Çiyayê Silbûsê di vê navçeyê de ye.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve
Erxil

Erxil (), meztirîn bajarokê Xelfetî ya girêdayî bajarê Ruhayê ye. ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Lebat

Endam an jî lebat, Bi Latînî Organûm, di biyolojiyê de koma şaneyan e ku karek xweser dike ye.  mirov û hin ajal xwedî endamên mîna; dil, kezeb, pişik, çav, gurçik, guh, dev, poz û hwd ne.

Biyolojî
Alekîne

Alekîne, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Doliya

Doliya, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Elkûşkê

Elkûşkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Battirşê

Battirşê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Çemtirê

Çemtirê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Elendê

Elendê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)
Brohecra

Brohecra, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye. 

Gundên Dihokê (navend)