nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Papî (eşîr)

Eşîra Papî yek ji eşîrên Lek ên Luristan e. Papiyî bi taybetî li bakûrê Xurremabadê, li navçeya Papî dijîn û hemî Yarsan in. Devoka Lekî ya herêmî, lekiya pişêkû diaxivin. Xewme vê eşîrê bi eşirîtiya xwe menşûr in; seyîdên wan her tim cilê sor li xwe dikin û gelek ayînên wan, ên bi agir ve hene. Papiyan demeke nêz de tayfek êla Lûran a Bala Gariva bûn.

Eşîrên lek
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Dejavû

Dêjavû, ew hest, hestê ku weke mirov berê ev jiyan jiyabe, weke ev buyera ku nûha qewimîye, berê jî ev bûyer qewimîbe anjî weke cîhekî ku mirov berê ev cîh dîtibe. 

Dêjavû, peyveke Fransî ye; Ji peyva deja (…berê) û voir (dîtin) pêk tê.

Ev peyv, di zanistî ya Derûnî (psikolojî) yê de … 

Dijbera vê peyvê jî,  jamais-vu  ye. Ev jî weke cîhê ku mirov dîtibe, lê belê dîsajî nas neke…

Derûnnasî
Xennas

Xennas gundekî giredayi bajaré colemergé ye.gund gundé Asuriyan bu.piştı koça Asuriyan misilman cih bun.gund nezı 10 km ji bajér dure.gund héla dewlete tirk ve 1997 da hate valakirin mehen peşı vakakirine dewleta tırk 5 heb şıvan kuştin.bi mehan gundi hildan binçavan u işkence li gundiyan hate kirin.bi neziki 1000 sewalén gundiyan aliye dewlete ve hatine telefkirin.pışti zora dewleté gundiyan gund berdan.sala 2005 a şunda neziki 10 heb malbat ziviriné xennanse.gundi debara xwe sewal xweyi kiriné dikin.xwezaya gund pir dewlemende.li gund da dibistan tune zarok li bajér diwinin.

Gundên Colemêrgê
Paulo Coelho

Paulo Coelho (bilêvkirin: Paulo Koyîlo) (bûn 24ê tebaxa 1947ê -) strannivîs û romannivîsê brezîlî kuo hindek ji romanên wî li van salên dawiyê ji romanên herî baş firotî bûne. Nemaze romana wî ya sala 1988ê Kîmyager (bi inglîzî: Alchemist, bi portûgalî: O Alquimista) dihêt îdeakirin ko yek ji pirrfirotî yên cîhanê bûye.

Jiyan 
Paulo li  li Riyo do Janîroyê li Brezîlê hat dinyayé.

Berhemên wî 

1. Belgexaneyên Dozexê (Arquivos do Inferno), 1982.

2. Kitêboka kiryarkî ya Xwînmêjiyê (O Manual Prático do Vampirismo), 1986.

3. Ziyaret (O Diário de um Mago), 1987.

4. Kîmyager (O Alquimista), 1988.

5. Brîda (Brida), 1990.

6. Mezintirîn Diyarî (O Dom Supremo), 1991.

7. Valkîrî (As Valkírias), 1992.

8. Bîreweriyên Cadûgerekî (O Diário de um Magus), 1992.

9. Mektûb (Maktub), 1994.

10. Bi rex rûbarê Piyedra ez rûni§tim û girîm (Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei), 1994.

11. çiyayê Pêncê (O Monte Cinco), 1996.

12. Nameyên Evînî ji Pêxemberekî (Letras do amor de um profeta), 1997.

13. Kitêboka §ervanên Ronahiyê (Manual do guerreiro da luz), 1997.

14. Veronîka birryarê dide bimire (Veronika decide morrer), 1998.

15. Peyvên Binestranî (Palavras essenciais), 1998.

16. Ehrîmen û Sitî Prîm (O Demônio e a srta Prym), 2000.

17. [Bab, Pis û Nevî (Histórias para pais, filhos e netos), 2001.

18. Yazdeh Deqîqe (Onze Minutos), 2003.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Brezîlî
Strannivîs
Romannivîs
Nivîskar
Jidayikbûn 1947
Mirovên zindî
Miriyên We

Ev helbest ji aliyê helbestvanî cihû ê Aûstriyayî Erich Fried hatiye nivîsandin. 

Miriyên we-
Filistînî ji Siyonîstan re dibêjin

Miriyên we
Dêûbav û kalûpîrên we yên mirî

Xwîşk û birayên we yên mirî

Yên ku hûn timî wan xwe bi wan ve girêdidin

Miriyên we yên ku di destê we de koz in

Miriyên we ku hûn bi riya wan dihêlin pereyan bidin we

Weke tazmînatê

Ew êdî ne miriyên we ne

Miriyên we ji dest we çûn

Ji ber ku miriyên we

Mexdûrê kujer û qatilan bûn

Yên mafdar, yên bindest

Yên nedesthilat, yên ku zor û zext li wan dihat kirin

Şervanên Berxwedanê yên hatin kuştin

Û zarokên wan

Ew miriyên we bûn

Lê niha hûn bûn desthilatdar û qatil

Û dema xwe diparêzin, hûn bombeyan diavêjin ser serê mexdûrên xwe

Hûn kesên ne desthilat û bêtaqet ji xanîkên wan dikin der

Hûn bi lez bi panzêrên xwe dikin qiyamet û tên

Hûn dihêlin jehr mîna reşîşên baranê

Ji balefirên we bibare

Bi ser erdên me de

Û (hûn) napalmên xwe bi ser jin û zarokên me de (dibarînin)

Gelo hûn bawer dikin ku miriyên we wê we nas bikin

Veşartî di panzer û balafirên xwe yên şer de?

Miriyên we aliyê xwe guhertin bûn yên me

Mexdûr ber bi mexdûran ve

Bindest ber bi bindestan ve 

Ji ber ku kesên hatin qetilkirin, xwîşk û birayên kesên hatin qetilkirin in

Û ew ne (xwîşk û bira)yên qatilan in

Miriyên we êdî naxwazin we nas bikin

Miriyên we êdî mêvanê miriyên me ne

Ew hewl didin dilê wan rihet bikin (û dibêjin) dibe ku tenê

hûn ji nezanî û ehmeqiyê dikin, vê tişta hûn dikin

Lê miriyên we dibêjin hûn timî gelekî bi aqil bûn

Zarokên herî biaqil ên dinyayê

Û ew nikarin êdî we fêm bikin

Û miriyên me dixwazin wan haş bikin û dibêjin

Hêza desthilatdaran hûn evqasî mest kirine û gêj kirine

Û dibe ku ji berdêla hûn bi rengekî bimirin ku miriyên we êdî we nas nekin

Hûn bibînin û erê, hûn jê vegerin

 

(Wergera wê Luqman Guldivê kiriye)

Helbest
Dêmkilox

Dêmkilox (splanchnocranium anko viscerocranium) parek ji kiloxî ye ko dêm anko rûyê mirov û lawirên kiloxdar liser ava dibe. Dêmkilox ji 14 hestiyan pêkdihêt.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hestiyên ser û stu
Anatomiya mirov
Anatomî
Rio de Janeiro (stan)

Rio de Janeiro staneka rojhilata Brezîlê ye. Sînorê rojhilatî yê vê stanê Okyanûsa Etlesî ye, tuxîbê başurê wê stana Sao Paulo ye, û li rojavayê û bakurî jî stanên Minas Grais û Espirito Santo hevsî yên wê ne.

Bajarê Rio de Janeiro mezintirîn bajar û paytexta wê ye.

Dîrok 
Deryavanê îtalyayî Amerigo Vespucci ko wekî parek ji gerhanên portûgaliyan kar dikir, kesê herî pêşîn ji ewropayiyan bû ko li sala 1503ê gehişt wan deverên ko niha parek ji stana Rio de Janeiroyê ne. Kaşifên ewropayî bi şaşî hizirîn ko kendava Guanabara Bay parek ji rûbarekî ye, lewma navê wê kendavê kir Rio de Janeiro anko Rûbarê Janweriyê (rûbarê meha ko ew gehiştiye wêderê).

Erdnîgariya Brezîlê
Rio de Janeiro

Rio de Janeiro  (, ); ), navê bajar bi tevahî: São Sebastião do Rio de Janeiro, bajarekê başurê rojhilata Brezîlê ye. Ev bajar mezintirîn bajar û paytexta staneka her bi vî navî ye.

Rio de Janeiro piştî bajarê São Paulo mezintirîn bajarê hemî Brezîlê ye. Ji aliyê pîşesaziyê ve jî piştî Sao Pauloyê bajarê duyem e. Lê bi awayekê navneteweyî, Rio de Janeiro navdartirîn bajarê Brezîlê ye.

Dîrok

Dema Kolonî 

Li gor Peymana ji Tordesillas portûgalan dewa hilanîna ser 15'mîn sedsala peyda kirina herêmên îro yên Brezîlê. Fransa venasîna peymanê nekir û damêzrandina 1555an li ser Ilha do Serigipe pêşiya beravên îroyî yên Rio de Janeiro bin Vizeadmiral de Villegagnon a Fort Coligny; ev herêmên kontrolkirî yên li vir bi navê France Antarctique wergirtin. Li hemberî ev beravê de Villegagnon piştre çareseriya Henriville damêzrand. Di wan rojan de li vî herêmê tupi têketinên Tamoios û Tupinambás, ewên bi fransozan re xwe girêda bûn. Piştî deh sal şunda, di sala 1565an de, fransî ji aliyê portûgalan ji wê derê hatin derxistin, ew ên Morro do Castelo îroyî bajarê São Sebastião do Rio de Janeiro damêzrandîbun.

Di sala 1680an Rio de Janeiro bûye paytexta herêma başûrê Brezîlê; di vî demê de wargeh bi qasî 4000 gelhe bû û yek cîhekî bingehiya girînga portûgalan li ser herêmên brazîlî bû. Ji 1700an şunda Rio de Janeiro xwe mezinbû li Bendergeha Brezîlê, ku beriya her tiştî ji dîtina zêran li herêmên cîranên Minas Gerais de vêket.

Jixwe ku bajar di sala 1710/1711an de ji ber Fransozan hatibû êrîşkirin û dagirkirin û tenê dikaribû li hemberê fîdyeyek bilind ji titikên fransozan bidest bixin, Salên lezgînî yên bi ser xwe de bûye û di 27ê kanûna paşîn 1763an paytexta wîlayeta keyaniya Brezîlê.

Avûhewa Rio de Janeiro

Bajarok 

Rio de Janeiro xwe avayî 4 herêmên geografî dike, ev (Bakur, Başûr, Rojava û Navend) in, ev berdewama 8 herêmên (Subprefeituras), 33 herêma kargerî (Regiões Administrativas) û 160 navçe (Bairros) parve dikin. Ev dîsa pênc statîstîkên herêmên plankirine ên (Áreas de Planejamento) rêdan in. Herêmên plankirinê ev in:

 Área de Planejamento 1: Centro, Paquetá, Portuária, Rio Comprido, Santa Teresa, São Cristóvão
 Área de Planejamento 2: Botafogo, Copacabana, Lagoa, Rocinha, Tijuca, Vila Isabel
 Área de Planejamento 3: Anchieta, Complexo do Alemão, Ilha do Governador, Inhaúma, Irajá, Jacarezinho, Madureira, Maré, Méier, Pavuna, Penha, Ramos, Vigário Geral
 Área de Planejamento 4: Barra da Tijuca, Cidade de Deus, Jacarepaguá
 Área de Planejamento 5: Bangu, Campo Grande, Guaratiba, Realengo, Santa Cruz

Gelhe

Kompozîsyona etnîkî 
 Spî – (53,6 %), 6.278.704
 Pardo – (33,6 %), 3.935.904
 Afrobrazîlî – (12,3 %), 1.440.822
 Asyayî – (0,5 %), ca. 58.000

Baweriya ol 

Piraniya gelhe xristiyan e. Yên katolîk li vir piranî bicîh bûne, eger heman kilîseyên protestanî û di salên dawi de her ku diçe jî ev spektrûm ya pentîkostalan ên notabel in. Rojhilat navîniyek ol jî wek cîhû ne (23.862 alîgir) û misilman (656 alîgir) in.

Bajarên wekhev

Çavkanî 

Bajarên Brezîlê
Giurtelecu Şimleului

Giurtelecu Şimleului (romanî: Giurtelecu Şimleului) gundekî li  Romanyayê ye.

Gelhenasî

Girêdan 
 
 http://www.donau-archaeologie.de/doku.php/kataloge/grabkatalog/g/giurtelec 
 http://www.mek.oszk.hu/04700/04750/html/293.html
 http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Szilagy  
 http://ro.wikisource.org/wiki/Legea_nr._2/1968,_republicat%C4%83_%C3%AEn_1981/Anexa_1_-_Jude%C5%A3ul_S%C4%83laj
 http://harta.infoturism.ro/romania/Salaj/harta_Salaj.php  
 http://www.photomagazine.ro/galeriefoto/pic_detail.php?image=7228&categ=9 
 http://www.cimec.ro/scripts/Monumente/Culte/detaliu.asp?k=31123-1 
 http://www.cjsj.ro/localitati/giurtelecusimleului.html  
 http://www.simleusilvaniei.ro/prezentare_personalitati_15.php 
 http://www.hiszi-map.hu/catalog/displayimage.php?pid=2337&fullsize=1
 http://www.revistatransilvania.ro/arhiva/2008/pdf/numarul2/art06.pdf  
 http://www.magazinsalajean.ro/index.php?cmd=article&artid=1925 
 http://www.arhivelenationale.ro/images/custom/image/Pdf-uri/DJAN-uri/DJAN_Salaj_fonduri_si_colectii_date_in_cercetare.pdf 

Romanya
Kerxlû

Kerxlû eşîrek kevn a Kurmancan bû. Niha bi tenê gundek li rojhilatê Kurdistanê, ku girêdayî  Ûrmiye ye,  bi vî navî heye ko nifûsa wî nêzî 100-150 kesan e.

Eşîr
Qasimlû

Qasimlû navê eşîreka kevn a Kurmancan e û nuha jî navê gundekî rojhilatê Kurdistanê, ku girêdayî Ûrmiyeyê ye. Nifûsa vî gundî zêdetir ji 500 kesî ye. Siyasetmedarê kurd ê navdar Ebdulrehman Qasimlo ji vî gundî bû.

Eşîr
SAVAK

SAVAK ( SAVAK, kurteya  Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar), navê destgeha îstixbaratê a şahê berê ê Îranê Mihemet Riza Şahî bû. 

Savak kurtkiriya peyvên farisî Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar, bi wateya Saziya Ewleyî û Îstixbarata Welatî ye.

Girêdanên derve 

Saziyên sîxuriyê
Îran
Zêbar

Zêbar warê hoza mezin a eşîra zêbariyan e ku dikevite Badînana Başûrê Kurdistanê.

Çavkanî 

Gundên Badînan
Zêbarî

Zêbarî, hozeke mezin a kurdan e li Badînan (Herêma Kurdistanê, Îraq). 

[ Her weha eşîra zêbariyan li  Kurdistanê cih digirin, wek Akrê û Berdereş û Mûsil û Dihok û Amêdî

Çavkanî 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Ehmed Zêbarî

Ehmed Zêbarî (bi inglîzî: Ahmad Zebari), stranbêjekî kurd e ku xelkê Mûsilê ye. 

Demekê digel gelek kurd ên din ji ber sitema rejîma Seddamî koçberê Îranê dibe. Berê serhildana 1991ê ya Başûrê Kurdistanê, hêj dem a ko stranbêj li Îranê bû, di navbera wî û malbateke Barzanî de problemek û pişt ra xwîndarî derket û neçar bû vegere Başûrê Kurdistanê (Iraqê) û li bajarê Akrê şênî bû. 

Ji ber ko problem a wî bi malbateke Barzanî re çêbibû, ji aliyê rejîma Seddamî ve ko tev kurdên li Îranê xaîn dihesibandin hat efû kirin. Piştê ko serhildana 1991ê a kurdan li Başûrê Kurdistanê çêbû û ew malbata Barzanî vegeriya Kurdistanê, stranbêj dîsan ji ber wê malbatê reviya û li Musilê şênî bû, ko wî demî hêj di bin kontrola rejîma Seddam de bû. 

Herçend ko hesta neteweyî a kurdî ya stranbêj pir bihêz be jî, ji ber sedema ko her car reviyaye bin desthilata rejîma Seddam, di TV ên Başûrê Kurdistanê ko bi partiyên siyasî ve girêdayî ne, stranên Ehmed Zêbarî nahên weşandin. Bi tenê çend stranekên wî di MMC TVê de, ya ku bi PKKê ve girêdayî ye, dihên nîşandan. Çend stranekên wî di YouTubeê de jî hene. Stîla hunermendê stranbêj klasîka kurdî, dengbêjî û stranên kurdî ên folklor in. Stranbêj yek ji hunermend ên tilîhejmar (pir hindik) ên Başûrê Kurdistanê ye ko hêj kincên kurdî li xwe dike.

Çavkanî 

Stranbêj
Derî

Çend peyvên bi vî navî hene:
 Zimanê derî,  zimanê fermî yê Efxanistanê
 Derî (devok),  zimanê zerdeştiyên li Yezdê û Kermanê
Dîwandere

Dîwandere, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Bajarok 
 Zerîne

Çavkanî 

 Malperê Farmandariya Bajarê Dîwandere 

Dîwandere (navçe)
Zerîne

Zerîne, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Çavkanî
Çarşema Reş

Çarşema Reş di folklora kurdan de cejneke beriya Newrozê ye. Li gelek deverên Kurdistanê Newroz bi merasîmên dûvdirêj dihate pîroz kirin. Yek ji van cejn û merasîman jî Çarşema Reş e ku hefteyekê beriya Çarşema Sor tê pîrozkirin. Merasîman jî bi Adarûya danî têde dihat çêkirin,mehekê beriya Newrozê destpê dikir. Çarşema Sor di çarçoveya pîrozkirina Newrozê de çarşema beriya 21ê Adarê ye. Çarşema Reş jî hefteyekê beriya vê cejnê tê pîrozkirin.

Di xisleta Çarşema Reş de dualîbûneke kevnar a Kurdistanî û Îranî heye. Ango ev roj hem sedema hêvî û destpêkên nû ye û hem jî rojeke tirs û fikaran e. Di binyada vê dualîbûnê de destpêka salnameya Kurdî heye. Di vê salnameyê de 4 rojên dawiyê yên Sibatê û 4 rojên destpêkê yên Adarê (divê 13 rojên sererastkirina Salnameya Romî jî li ber çavan werin girtin) jî di nav de 10 rojên beriya sal biqulibe, weke rojên biryarê ji bo siberoja mirovan dihatin pejirandin. Ango di van rojan de ruhên pêşiyan tên ser rûyê erdê û divê mirov ji wan re rêzê bigire û wan bi xwarinên xweş û cil û bergên paqij razî û qayîl bike.

Ji ber ku Çarşema Reş xwediyê vê taybetmendiya dualî ye, mirov vê rojê li malên xwe namînin, ji malên xwe derdikevin û diçin seyrangehan. Ev cejn îro jî di serî de Nisêbîn, Midyat û Cizîr jî li gelek navçeyan tê pîrozkirin.
Cejn
Kela Qumrî

Kela Qumrî li devera Berwerî Bala nêzî çemê Xabûrê li serê çiyekî bilind kelehek e ku îro jî bermahiyê wê dimînin. Begên Berweriyan ev kele weke navenda desthilatdariya xwe bikaranîne. Sala çêkirina kelê tam diyar nîne û bi kaniya xwe navdar e.

Çavkanî 

Kelih
Alxasî

Alxas hozeke kurdên elewî û suniyan (henîfî) ye ku bi piranî li Albistanê û Sêwregê dijî.

Ew bi kurmancî yan bi dimilkî deyn dikin. Devoka kurmanciya alxasan û devoka kurdên sînemilî pir nêzik in. Devoka dimilkiya alxasan devoka başûr e.

Alxas di her çar parçeyên Kurdistanê de 
Navendên alxasan li Albistanê û Sêwregê ne, lê gundên alxasî li herderê derheq Kurdistanê hene:

Mereş 
Albistan : Sevdilli, Yalıntaş (Aktil), Yoğunsöğüt, Yalak (Yalax), Toprakhisar (Torpaxsar), Beştepe, Büyükköy (Digır), Dere Topallı (Topalli), Yazı Topallı, Kösolar (Aksakal), Yapılıpınar (Biragani), Gölpinar (Golpinar), Han (Xan), Pasolar, Karakuyu; Mezre: (Karakuyu), (Gölpinar), Kalanzöran (Dengolar), (Pasolar), Kamolar, Kocapinar, Tahtali (Taxtali), Serçekuyusu, Şerefli, Maltoplar, (Han (Xan)), (Yazıtopallı)
Avşîn: Çomudüz, li vî gundî kesên alxasan, sînemilîyan, kurecikan û kürneliyan tevlihev in.

Meletî 
Merkez, Çolaklı: alha(n)uşağı 
Arguvan: Alhasuşağı, Balicon, Bâlikon, Baxşikon, Dizoma, Kelon
Yazihan: Fethiye 
Patrîkxan: Hacîlar, Derekoy

Sêwas 
Girîn: Yaylacık, Alacamezar (Alxas u Kurecik)
Şarqije: Sarıkaya 
Imranli: Aydoğan Köyü (Örenik)
Zara: Cimitli

Qeyserî 
Sarîz: Büyük Örtülü

Riha 
Sêwreg, li Bucax ,  - Kümekavak (Alhas) , Dardağan, Ilyasören (Gundê Gavura), Çomaklı (Çabakçur), Hay, Modan

Xorasan 
Alkhas Qal'eh

Azerbaycan 
Laçîn: Alxaslî
Kelbajar: Xolezey Alxasli
Rəhimli

Kokên kesên alxasî 
Derheq kokên kesên alxasî çend bîrûbawerî hene: 
 Li gora pirsiyarkirinên nivîskarî Mehmet Teker, eslên aşiretî "alxas" şadiyan in; rojekê lxas çûn Sêwregê û Amedê; li wir doza xwîndariyê hebû; paşê pir Alxas hatin Albistanê û Dêrsimê, hinek li Sêwregê mayîn; li Dêrsimê alxas bûn xormekan; paşê hinek çûn Gimgimê. Li Albistanê Alxasan Kurmancî bellî kir.  
 Dibe ku eslên alxasan berazî bûn û ji Sêwregê rov Albistanê rê kêmzêde 150-200 berê sal bi cîh bûn.  Lê Alxasan li Sêwregê dibêjin ku ev ne bi Berazan girêdayî bûn, lê bi Bucakan. Lê Berazî eşîretek nîn e, konfoderasiyonek e; di vê konfoderasiyonê de jî Şadiyan hene. 
 Bi dîtina Nûrî Dêrsimî se aşiret "alxas", "sînemilî" û "atmî" bihevra "atmî" konfederasyon pêkan; ew berê li Dêrsimê mayîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Alxas.net
 Allgemeine Geschichte: Xormekan
 Alhas-Alxas Aşireti Hakkında 
 Araştırma: Yazar Mehmet TEKER'den Alhas (alxas) Aşireti Üzerine 
 Alhas veya Alxas Aşireti
 M. Bayrak Binboga Kürt Asiretleri IN: Bîrnebûn 1998 Ausgabe 5, s. 56 ff.
 Barazî Veya Berazî Aşireti

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Çend gotinên evînê

Çend Gotinên Evînê… yekem xebata solo ya Diljen Ronî ye ku ji Anadolu Muzîkê derketiye. 10 stran di vê albumê de cih girtine: Gulek, Navê Keçikê, Yarê, Newaya Dil, Nesrîn, Awiren Esmeran, Were, Kanî, Ez Aşik im, Narîne.
Ev stran, bi tevahî newayên ku evîn û hezkirin rengê xwe dane û bi hevgirtina amûrên gelêrî û amûrên nûjen hatine xwendin. 
Di albumê de du stran aîdê Miradê KINÊ ye û du stran ji gelêrî ye.
Derhênêr û aranjorîya albumê Seyithan KIZIL, sewirandina grafîkê Julie BARDOUX çêkirîye.

Albûmên kurdî
Heciya Kurdan

Heciya Kurdan, Kurdhecî an jî Haciya Kurmancan ()  10 km durî Bismilê ye. Gelek berxedan e,  kurda ji wir derketine. Di dîrokê de gundê ermeniyan e, berî împaratoriya Osmanî. Nêzîka 350-400 mal û malbat têde ne. Dewleta tirk navê wî guhartiye Kazancı köyü.

Heciya Kurdan gundê Vedat Aydin e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Hesena, Silopî

Hesana (bi suryanî : Hassana, ), gundekî asûrî bû ku li navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê asûrî û kurdên misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.

Dibêjin ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên asûriyan tinê de ev şal û şapigên cilên kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku asûriyan gelek arîkariya miletê kurd û tarîx û çanda kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamyayê ne. Kilîseyek û xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê asûrî piraniya wan li Stenbol û Ewropayê jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopiya ev gund jî bi destê rejîma tirk hat di salên 1995an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li cîhanê belav bûn. Gelek ji asûriyan çûn bajarên wekî Stenbolê û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanyayê. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamyayê li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanyayê dimînin.

Îro hiskê asûrî, ermenî anjî kurdên êzidî û û misilman jî bin, hemî jî bûne koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên kurd, asûrî û ermeniyan di Axa Mezopotamyayê de ji aliyê dewleta tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.

Gerîlayê GHB Mihayel Cudi ji vî gundî bû.

Girêdanên derve 
 Silopî 

Gundên Silopiyê
Hesena, Şemrex

Gundê Hesena yan Hesenan gundekî ser Şemrexa Mêrdînê ye.

Navê gund 
Gundê Hesena beriya êşîra Hesena têkeve, navê gund Bîrik bû. Navê Bîrik ji bîra binya gund tê. Piştî ku Hesenî ketine vî gundî nav bû Bîrika Hesena. Bi kurtasî Hesena hatiye gotin ji vî gundî re. Di sala 1953'an de navê gund dewleta Tirk kiriye Ulutaş.

Dîroka gundê Hesena 
Dîroka vî gundê xweş û delal bi qasî 4000-4500 sal di dîrokê de kevnare ye. Şenayiya ewil di çiyayê dora gund di şkeft u berkefê ku hatine çêkirin de hatiye jiyandin. Hawîrdorê gund gelek şkeft tê de hatine çêkirin û tevahiya wan şkeftan nêzî kaniyên avê yên xwezayî hatine çêkirin. Derûdorê gundê Hesena 35 a zêdetir kanî ye ava wan gelekî xweş hene. Hema bêjim tevahiya wan kaniyan ji lat û zinarê bi heybet dertên û ava wan pır cemidî ye.

Piştî ku serdema şkeftan di qedê û hilberîna avahiyan ên bi keviran tê çêkirin dest pê dike li serê çiyayê derdora gund, li ber kaniyê havîrdora gund û li gund bi xwe ji avahî têne çêkirin. Ji wan avahiyan re xanî dihat gotin. Hemû Dewlet û Begitî yê li herêmê serdest bûne ji ber av û çiyayê hênik gelekî giringî daye vî gundî û lê şûnwar bûne.

Di salê piştî zayînê 1450 û heta 1550 de ku êşîra Hesena kefle kefle ji Herranê (mentika Ruha) koç kirine û ber bi welaté zozana Serhedê ve çûyîne, hin bavikên bi hejmara xwe hindik û bi şervaniya xwe navdar li mentîka Çiyayê Mazî bi cih û war bûne. Bi qasî 70-80 salî li hin gundê wek Mendêla, Qesrik û hin cihên din ji xwe re kirine warê jiyanê.

Lê piştî ku vî gundê bi av û hênik dibine di salê 1620-30 ji êşîra Hesena êla Seyida bavikekî bi navê Seydî tê û dikeve vî gundî û ji xwe re dike warê jiyanê. Navê gund jî dibe Bîrika Hesena. Di domahîka wê demê de gelek bavikên Hesena yên din jî tên û xwe li dora Seyida didin hev û şenaya gund zêde dikin.

Mêrxasiya gundiyên Hesena 
Jı ber ku êşîra Hesena piraniya wan dûrî vê herêmê bûn; êşîr û komîkên derdorê wek Dumilî, Çiyayî, Şêxî, Lêfî û wekî din xwestine tahdeyî û zilmê li niştecihên vî gundî bikin û wan ji vir derxin koçber bibin. Lê ji ber zîrekî û mêrxasiya însanên vî gundî tu kes bi ser neketiye û her tim di cih û warê xweyî şêrîn de mayînde bûne û dom kirine.

Navdarên gundê Hesena 
Însanê herî navdar û mêrxas ku gundê Hesena parastiye û lê bûye xwedî Hecî Şêxmûs ê lawê Seydî ye. 

Îro jî bi pirranî malbata Seyidî ji êşîra Hesena di vî gundê xweş û delal de dijîn.

Çavkanî 

 Hemze lawê Delliyê Hecî Remo

Gundên Şemrexê
Reşan, Şemrex

Reşan, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Reşan, Qereyazî

Reşan, (bi tirkî: Geventepe ?), gundekî Qereyazîya Erzirome ye. Gund nave xwe ji êla Reşan (li anatoliya navîn û Meledî wek Reşwan an Reşî tên navkirin) girtîye. Êla Reşwan li qereyazî ye, li navenda navçê û li gundê Reşan dij î.

Gundên Qereyaziyê
Şêxan, Şemrex

Şêxan, Çala Şêxan ()  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Şemika

Şemika, Şemikan   ()  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Şebê

Şebê (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Şêba Jêr heye û Şêba Jor heye û Kaniya Elî jî. Ji wan her sê gundan re dibêje Newala Şêbê.

Gelhenasî

Mijarên têkildar 
 Kaniya Elî

Çavkanî 

Gundên Şemrexê
Silotê

Silotê, Silot  () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Şemrexê
Qolçiya

Qolçiya, Qolçiyan  () gundekî girêdayî navçeya  Şemrex a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Şemrexê
Qêmêzê

Qêmêzê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Mêqerî

Mêqerî, Mêqer () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Mendêla

Mendêla, Mendêlan (), gundekî navçeya Şemrexa Mêrdînê ye.

Gundên Şemrexê
Kûra Jor

Kûra Jor, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Kûra Jêr

Kûra Jêr, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Kebabçî

Kebabçî () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şemrexê
Hêtwan

Hêtwan, Hitwan () gundekî girêdayî navçeya  Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Şemrexê
Helêla

Helêla, Xelîlan () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şemrexê
Eysilmanê

Eysilmanê, Eyn Silêman ()  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Ewrîxan

Ewrîxan () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Dirînê

Dirînê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Dêrgûz

Dêrgûz, Dargwîz an jî Dêra gwîza () gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê, Şemrexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nisanyanmap

Gundên Şemrexê
Dêra Metîna

Dêra Metîna, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Bankîr

Banqîr () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Bîrîniyê

Bîrîniyê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Bikrê

Bikrê ( ) gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Şemrexê
Basêkê

Basêkê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Avgewr

Avgewr, gundekî girêdayî yê navçeya Şemrexa ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Ziznê

Ziznê, Zizin  () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Xirbê Helêla

Xirbê Helêla gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Xerebazin

Xerebazin  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Xerabê

Xerabê an jî Xerabê Kûrê () gundekêî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye. Gundekî kevnare ye. Derdora wî kanî, rez û daristan e. Şikeft û kelên wê balkêş in. Kela guzikê, Çhilika Elî?, şikefta Zerzemî, tirba Mewretê? balkêş in. 

Gund ji aliyê Ehmedê Pale, Reso, Şêx Elî û Mehmûdê Xatê ve di derdora salên 1850'î de hatiye avakirin.

Debara gund bi pez, rez, çandinî û fêkiyan dibe. Gund di sala 1993'an de ji aliyê artêşa tirk ve hatiye şewitandin. Piştre li ser rêya Amed û Mêrdînê li Kanîgenîkê ji nû ve hatiye avakirin.

 
Gundên Şemrexê
Xana Zembûrî

Xana Zembûrî, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

 
Gundên Şemrexê
Têznê

Têznê, Têzin  () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.

Gundên Şemrexê
Mîxeîl Saakaşvîlî

Mîxeîl Saakaşvîlî (gurcî: მიხეილ სააკაშვილი) (jdb. 21ê kanûnê 1967) serokdewletê Gurcistanê ye.

Serokdewletên Gurcistanê
Jidayikbûn 1967
Mirovên zindî
Kurdistan (çem)

Kurdistan ( Abî Kordestan an Cerrahî), çemekî li Îrane ye û navê xwe ji "dowalê/welatê Kurdan" girtî ye. Çemê Kurdistan li bakûrê Pars dertê û li ser xeta Lûristan ve dixerikê heta Xuzestanê. Li Xuzestan dikeve nav çemê Karûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Kurdistan Fluss 

Çemên Îranê
Mahmûd Derwêş

Mahmûd Derwêş (, bi Fransewî Mahmoud Darvich) (jdb.  li El-Birwah a Celîl  m.  li Houston (Texas, Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê)) yek ji navdartirîn helbestvanên filistînî bû.

Di têkoşîna azadiya gelê xwe heta mirov bêje bes cihê xwe girt û ti carî hêviyên xwe ji aştiyê qut nekirin. Nav û dengê wî ji sînorê welatê buhurî û derbasî gelek welatan bû. Ew serokê komeleya nivîskarên Filistînî bû. Wî bêhtirî 20 pirtûkên helbestan, 7 pirtûkên pexşan nivîsandin.Ew di qada navneteweyî de ji bo helbestên xwe yên li ser welatê wenda tê nasîn. Berhemên wî gelek caran çap bûn û bi 22 zimanan hatin weşandin.

Di salên 60î de Derwêş bû endamê Partiya Kommunîst ya Îsraîlê Rakahê, lê ew bêhtir bi xebatên xwe yên di nava Rêxistina Rizgarkirina Filistînê (RRF) de hat nasîn. Ew di sala 1887an weke endamê Komîteya Rêveber a RRFê hat hilbijartin. Ji bo ku Peymana Osloyê protesto bike ew ji RRFê veqetiya. Piştî 30 salan mişextiyê, bi şert dikarîbû vegere Filistînê û li Ramallahê bi cih bibe.

Çavkanî 

Helbestvan
Filistînî
Jidayikbûn 1941
Mirin 2008
Gêzer

Gêzer (latînî:Daucus Carrota) (navên din ên bi kurdî: gizêr, gîzêr, gizêrk) pincareke weke tiviran ku rayê xwe weke singan di erdê re berdide.

Çavkani 

 Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Sebze
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Lîmon

Leymûn an jî lîmon (latînî: Citros Limon) fêkiyek e.

Kolonyaya Lîmonê

Çavkanî 

Riwek
Bexdenûs

Bexdenûs, bilêvkirinên din bexdenûz, bextenûs, bexdûnis (navê zanistî yê latînî: Petroselinum crispum), hêşînahiyek ji koma gêjnakan a famîleya bexdenûsan e. 

Pelên wê yên kesk ji bo tamxweşkirin û xweşikahî, wek garnîtûr tevlî şorbeyan, giraran û seleteyan tê kirin. Du cureyên wê tên çandin, ya belgmezin û ya belghûr û xingilok. Ji ya belgmezin re bexdenûs, a belghûrik re cehperî dibêjin. Pincar an jî dikakek ku di her malê û pêjgehê (midbex, kulîn, kûxnî) de wek biharbêhn (biharat) tê bikaranîn e.

Dîrok 
Tê bawerkirin ku welatê gêjnakan herêma Deryaya Navîn e ku tê de welatên mîna Îtalya, Alcerya û Tûnis hene. Li welatên Ewropa weke giya, biharat û sebzeyê çandina wê tê kirin. Herwiha li Kurdistanê di nav baxçeyan de tê çandin.

Gotarên têkildar 
 Gêjnak
 Cehperî
 Famîleya bexdenûsan

Çavkanî 

Sebze
Tivir

Tivir an tirp (latînî: Raphanus sativus) pincareke çandiniyê ye.

Çavkani

Girêdanên derve 

Sebze
Şêlim

Şêlim (latînî barassica napus/rutabaga) pincareke dişibe tivir, silk (pincara şekir) û sêva axê ku di bin erdê de şîn dide. Rengê wê  şînê spî, an jî sorê spî ye. Pincareke girover û pehn e. Cureyên wê yên weke tiviran dirêj jî hene. Pincareke pirpel û kulîlkzer a beriqokî ye.
Du cureyên wê hene, yeksalane û dusalane. Yên yeksalane ji bo xwarinê ne. Pelên wê û dikaka (ango şêlim) wê  tê hilçinîn. Ya dusalane jî dihêlin sala diduwan. Kulîlkên zer ên beriqokî pêve çêdibin. Ew kulîlk 50-120 cm bilind dibin. Di nava wê kulîlkê de bizrikên wek yên keleman hene.

Welat  
Welatê şêlimê bi rastî ne diyar e. Bi giştî tê bawerkirin ku welatê wê an Skandînavya an jî Rûsya ye. Li Kurdistanê di bajarên Serhedê wek Erzerom, Qers, Sêwas û Mûşê ji bo bazirganiyê çandiniya wê tê kirin.

Çavkani 

 Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Sebze
Bihok

Biyok, bihok an jî bih an jî Sefergel(lat.:Cydonia oblonga) navê riwekekê ye ku dara wê dikare 3-6 metroyan bilind bibe. Dareke kulîlk mezin û kulîlkên wê pêncpel e. Rengên kulîlkan, spî û pembeyî ne. Belga wê kesk e û hinekî bi pûrt e. Fêkiya wê weke sêvan û hirmiyan e, lê ji wan mezintir e. Rengê wê zer û hinek bi pûrt e.

Welat û Dîrok 
Fêkiyên bihan ji dema Akadiyan ve tên zanîn.
Welatê wê bi esehî ne kifş e, lê welatên wê weke Kurdistan, Ûzbekistan, Tacîkistan, Îran, Ermenistan, Azerbaycan, Gurcistan, Pakistan, Efxanistan tê pejirandin.

Çavkanî

Girêdanênd derve 

Riwek
Fêkî
Tûzik

Tûzik, kûzełe (Lat. Nasturitium Officinale) cureyekî pincaran e ku tê xwarin. Bejna wê 50 - 120 cm bilind dibe. Weke movikan li ser hev bilind dibe. Hundirê navtenga wê vala ye. Ji navtengê çiqil diderkevin. Bi çiqilan ve pelên kesk yên zirav diderkevin.  Bizrên wê di nava kulîlkan de pahn û hêkanî (peyzî) ne. Rengê wan esmerê qehweyî ye.
Tûzik ji Ewropa heta Asyaya Navîn şîn dibe.

Li başûr mirov jê re dibêjin puz.

Çavkanî 
 Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Sebze
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Çirçiroka berfê

Çirçiroka berfê (Plectrophenax nivalis), cureyek ji çivîkên çirçirokan e.

Şayes 
Carina refên mezin çêdikin û mîna kuliyên berfê dişibin. Çûkek toximxur e û meziniya wê 16-17 cm e.

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Snow Bunting Species Account - Cornell Lab of Ornithology
 Snow Bunting Plectrophenax nivalis - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
 Stamps (with world range map) at bird-stamps.org
 
 
 ARKive  Images

Çirçirok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Mizgefta Mezin a Mêrdînê

Mizgefta Mezin a Mêrdînê (Cami-i Kebir), kevintirîn mizgefta Mêrdînê ye. Li ser avakirinên dêreke kevn hate sazkirin.

Minareya mizgeftê di sala 1186-an de ji aliyê hukimdarê ertuqî Qutbedîn Îl Xazî ve hate avakirin.

Di mizgeftê de riyê pîroz ê pêxember tê dîtin.

Pêşangeh 

 Mizgeftên Mêrdînê
Mêrdîn
Peronîzm

Peronîzm (bi spanyolî; peronismo) Juan Peron, ku di 1946 - 1955an de û di 1973 - 1974an de serokê dewleta Arjantînê kiriye, ji vê demê re dema peronîzm tê gotin. Ji ber ku Yuan Peron, polîtîkek pirr nijadperest û pirr populîst bi rê ve dibir. Ew kesên ku vê polîtîkayê dipejirînin, ji wan re peronîst tê gotin.  

Juan Peron, Di dema serokatiya xwe de pişgiriya karkerên sanayî û sendikan wergirt. Ji bilî van jî piştgiriya kesên hejar, karmend û xwediyê pera, pîşesaza jî wergirtibû.

 

Dîroka Arjentînê
Juan Peron

Juan Domingo Perón (jidayikbûn: 8ê çiriya pêşîn 1895, Mirin: 1ê tîrmehê 1974 ) leşker û siyasetmedarê Arjentînî bû. Ji bona serokatiya Arjentînê sê caran hatiye hilbijartin; 1946-1955an de du caran û di 1973-1974an ji carekê serokatî kiriye.

Peron û hevjina (?) xwe Eva, ji gel Arjentîniyan ve pirr dihate hezkirin. Pirranî ji, ji hêla hejar, karmend û pîşesazan ve dihate hezkirin û kesên dijber jî, ew bi demagogî, dîktatoiyê tewanbar dikirin.

Îro jî, gelê Arjentînê dema Peron; ku ji wê demê re Peronizm digotin, Peronîzmê jî weke riya sêyemîn bi nav dikin û di nava kapîtalizm û sosyalîzmê de dibînin.

Siyasetmedar
Arjentîn
Jidayikbûn 1895
Mirin 1974
Kûranî

Kûranî an korûnî, zaraveke kelhûrî ye, li parêzgeha Farsê derdorê Şîrazê tê axavtin. Ev zarav wek zaravaya êla kûranî, a ku di dema Xanên Zendî de li pê wan ve ji Kirmaşanê çûne Farsê, tê zanîn. Zaravaya kûranî gelek di bin tesîra farisî de maye û ji aliye hin zimannasan ve wek devokeke farisî tê nîşandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ensîklopediya Iranica, Kuruni

Devokên kelhûrî
Rengiz

Rengiz kovarek şêwekarî ya demsalî, akademî ye ku bi zaraveyê kurmancî derdikevê.

Kovara Rengiz ji dezgeha Spîrêz li Duhokê derdikevê. Hejmara yekê di payîza 2008'a de derket. Xwedanê Îmtîyazê Muyed Teyib e û sernivêskarê kovarê jî Fehmî Balayî ye.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Pêncwîn

Pêncwîn bajerekî ser bi Parêzgeha Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ye. 

Pêncwîn dikevê bakur-rojhilatê bajarê Silêmaniyê.

Bajar
Silêmanî (Parêzgeh)
Başûrê Kurdistanê
Kool Savaş

Savaş Yurderi, bi bernavên weke KKS (kurteya King Kool Savaş), King of Rap, Essah û Kool Savaş jî tê binavkirin) di 10ê sibeta 1975an de li Aachena (Almanyayê ji dayîk bûye, rapvanekî alman e ku bi eslê xwe tirk e û hozanekî hîp hopa almanî ye.

Taybetmendiya rapa wî

Dîskografî

Berhem 
 1999: Westberlin Maskulin - Hoes, Flows, Moneytoes (Ligel mit Taktlo$$)
 2000: Westberlin Maskulin - Battlekings (Ligel mit Taktlo$$)
 2001: Masters of Rap - NLP (weke endamê Justus Jonas)
 2002: Der beste Tag meines Lebens 
 2003: Freunde der Sonne - Nur Noch 24 Stunden (ligel Illmatic, Katch Money û DJ Release)
 2004: Die besten Tage sind gezählt/Euer bester Freund (Mix)
 2004: Kool Savas goes Hollywood (Mix-CD)
 2005: ONE (Ligel Azad)
 2005: Die John Bello Story (Mix)
 2007: Tot oder lebendig 
 2008: Best Of 
 2008: John Bello Story 2 (Mix)

Çavkanî 

Rapvan
Rapvanên alman
Jidayikbûn 1975
Mirovên zindî
Status quo

Status quo (lat.: rewşa (aniha) heyî) cotgotineke latînî ye. Hatiye kurtkirin ji (status quo ante bellum), di kontekstên siyasî, civakî û aborî û hwd de tê bikar anîn. Mebest jê ewe ku tu guhartin çênebûye, yan jî çi pêşketin çênebûye, hertişt weke berê ye.

Gotinên latînî
Hewra

Hewra, anku sînagog (, , ) tê wateya "Civîn", avahiya ji bo civîn, perestiya hevpar û pir caran jî wekî xaniyek xwendinê ya civakek cihû tê bikar anîn. Di Cihûtiyê de saziya herî girîng e û bi girîngî bandor li îbadeta hevparê dînê Xiristiyanî û Îslamî kiriye.

Di bûyerên pirtûkên yewnaniya kevnar de wekî "συναγωγή" (synagōgē) avahiya ji bo komkirin û pêkanîna kiryarên olî destnîşan dike û ev di lêkolînê de bi qasî dema çêbûna kenîseyên yekem nîqaş e. Delîlên arkeolojîk û nivîskî hebûna avahiyên hewrayê di dema perestgeha duyemîn de (nêzîkê 500 sal berî zayînê) hem li Erdê Îsraêl û li Dîaspora Cihûyan de gengaz dike.

Hewrayên Kurdistanê 
Hewrayên Kurdistanê gelek kevn in. Di nav yên herî kevnar Hewra Musilê, di sala 1210'an de hate avakirin û Hewra Amediyê di sala 1228'an de hate avakirin.

Herwiha di nav baweriya 200.000 kesên kurdên cihû jî hene

Wate 
Sînagog (bi yewnaniya kevnar συναγωγή synagōgē, latinîkirin "synagoga") bi rastnivîsên cihêreng di zimanên nûjen de navê herî hevparê avahiya pîrozî ya cihû ye. Bi îbraniya nû de wekî "בית כנסת - bet knesset", tê wateya mala civînê an "בית תפילה - bet tefillah" mala duayê tê binavkirin. Di Serdema Navîn de bi îtalî jê re digotin "schola", paşê digotin "scuola". Cihûyên bi eslê xwe li Ewropaya Navendî û Rojhilat timûtim zimanê yîdîşî wekî "schul" û di hin devokan de "schil" bikar dianîn. Di Cihûtiya Reforma sedsala 19'an û destpêka sedsala 20'an de axaftina Cihûyên Almanî re digotin perestgeh. Ev peyvek derveyî ortodoksiya Cihûyên li Amerîkaya Bakur pir hevpar e. Bav û kalên cihûyên sefardî  ji Spanya û Portûgalê ne. Di kevneşopiya cihûspanî wekî "esnoga" bikar dianîn, heta ku li Îranê wekî "kenisa" gelemperî bu. Cihûyên Haşdî yên qedirbilind nedan kenîseyên spehî, xaniyên nimêja xweya piçûk wekî "stibl" (ode) an "Klaus" (heramaj) bi nav dikirin.

Mijarên têkildar 

 Cihûtî
 Hewrane Bor

Bîbliyografî 
 Encyclopaedia Judaica, 10 (1971). Keter Publishing House Ltd, Jerusalem.

Çavkanî 

Dîn
Cihûtî
Kurdên cihû
Dara Miradê (fîlm)

Drevo Zhelaniya (bi gurcî: ნატვრის ხე Natvris He) ango Dara Miradê yek ji fîlmên piştî şerê cîhanê yê duyem ê derhênerê navdar ê gurcî Tengiz Abuladze ye. Fîlm sala 1977an hatiye çêkirin.
Naveroka fîlm li ser evîneke trajîk a keçeke gundî ye. Keçik bi darê zorê bi kesî hez jê nake tê zewicandin. Paşê dema mêrê wê li gund e, direve mirovê jê hez dike. Piştî ku ev evîn eşkere dibe, keçik berepaşkî li kerekî tê siwarkirin û li nava gundan tê gerandin ûp her kes keviran tavêjiyê. Keçika evîndar bi vî awayî tê qetilkiri. Di film de aliyê herî balkêş ew e ku dînin gund tenê xwedî li keçikê derdikevin, lê qaşo biaqil hemû dibin yek û keçika evîndar dikujin.

Girêdanên derve 
Ji bo temaşekirina film bi Gurcî û Rûsî, Fîlmê Drevo Zhelaniya 

Fîlmên 1976an
Fîlmên gurcî
Fîlmên dramayê
Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan

Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan, di karê behrê de çêkirin, nêrîn û temîrkirina Keştiyan û hesavkirina şixulandina wan xebata vê beşa Endezyariyê ye.

Çêkirina pêşnûmeyan, pêşxistin, şixulandin, rêveberkirin û bikaranîna wan bi awayê aborî de perwerde û lêkolîn tên kirin. Endezyarê Avahî û Makîneyên Keştiyan di Barenga de sêwirandina Keştiyan, di pardariyên ku li ser barkêşiya beyrê dixebitin de û li gelekî ciyan karin bixebitin.

 

Endezyarî
Endezyariya hîdrojeolojiyê

Endezyariya Hîdrojeolojiyê li ser mirovên teknîk yê ku ji ava vexwarinê, ava ku di nav malêde tê bi karanîn, ava ku dar û bostan pê tên avdayin, ava ku di madîkalê de tê bikaranîn, vejena jeotermal û çend tiştnên dinjî fên dikin dixebite.

Endezyarî
Endezyariya qûtê

Endezyariya qûtê li ser her tiştê xwarin û vexwarinê dixebite. Rastiya zanistiya xwarin û vexwatinê bi destê endezyarê qûtê tê çêkirin.

Endezyarî
Dîsîplînên endezyariyê
Endezyariya nivîsbariyê

Cureyekî endazyariyê ye ku ji endezyariya komputerê qetiyaye. Û herhewayê nivisbariyê ji destê van endezyara dertê.

Endezyarî
Endezyariya Vejena Dendikî

Vejana dendikî yek ji vejena herî balkêş û mezin e. Dema mirov Dendika Atomê xera bike wê demê vejena ku dendikê bi hev digire dertê holê. Ev vejen gelekî mezin e.

Endezyarî
Endezyariya kareba-elektronîkê

Endezyariya Kareba û Elektronîkê beşa endezyariya ku li ser kiryara karebayê dixebite ye. Endezyariya Karebayê, Endezyariya Elektronîkê anjî Endezyariya Kareba-Elektronîkê ev sê beş jî hem di hindirê beşekî de hem jî beşên ji hevdû cûda ne.

Ev beşa endezyariyê ji 100 salî zêdetir e ku di jiyana mirovahiyê de ye. Bi xêra vê beşê gelekî teknolojiyên girîng çêbûne; mîna televizyon, radyo, kompîter, seyare, teyare(balafir), qilîma û gelekî tiştên din jî hene ku bûne bingeh ji şaristaniya mirovahiyê re.

Endezyariya Kareba û Elektronîkê xwedî du qadê gelemperî ye, yek jê pergala vejen û hêzê, ya duyemîn jî elektronîk, ragihandin û çend qadên din yê ku zêdetir bi bikarbînên karebayê ne. Ji van her dû qadan ya yekemîn daha zêde li ser çêkirina vejena karebayê, birêvekir, belakirin û bikaranîna wê bi voltaja mezin ne. Ya dûyemîn jî bi navê Endezyariya Elektronîkê tê navkirin û li ser ragihandina bê kablo, GSM, înternet, çîp, çêkirina qertên kompîterê disekine.

Herwiha binêre
 Endezyariya karebayê

Endezyarî
Bajarê Qedexe

Bajarê Qedexe ji destpêka Xanedana Ming heta dawiya Xanedana Qing 'ê qesra împeratorîya Çîn'ê bû. Li nîvê Pekîn'ê dimîne û niha mîna Qesra Mûzeyî tê bikaranîn. Di navbera salên 1406 û 1420'an de hatîye çêkirin. Bi 980 avahiyên bermahî re xwedî 8,707 mezela ye û 720,000 metre çarqoşeye ku ji aliyê UNESCO ve di sala 1987'an de cihê firehtirîn yê mîratî ya çandî hatiye pejirandin.
Çîn
Çînî
Dîrok
Avahî
Qerqatkê

Qerqatkê (bi tirkî: Dikmetaş), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye. 

Dewleta tirk navê Dikmetaş lê kiriye. Gundekî kevn e. Li ser rêya hevîrmêş e. Li dora wê gundên bi navê Elwendiyê, Beduliyê, Qancoxwazkê, Qazox û Kanîspiyê hene. 

Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye xirakirin. Niha kes lê rûnanê. Erdê gund bi xêr û bêr in. Ziyaretek bi navê Mezrikê li aliyê wê yê Başûr dikeve. Li Mezrikê darên tihok û guvîjan hene. Kes newêre destê xwe bide van daran. Ji lewra dar gelekî pîrbûne û heta mirov dikare bibêje riziyane. Li vê ziyaretê marê reş ên mezin hene. Kes wan nakuje, ji ber ku pîroz têne dîtin. Mar jî bi kesî venadin. Li ser wan gelek tişt têne gotin. Di navbera Qerqatkê û Bedulyê de li hemberî aşê gund ê bi avê dixebite hin xirbeyên dîrokî hene. Lê belê di binê erdê de wenda bûne û li ser wan cot tê kirin. Li Rojhilatê Qerqatkê Qerqatka Kevin heye. Kolike wer diyare bi destan ew kolik çêbûye û ji dema baweriya kevin a Kurdan maye. Ji ber Qazox bi xwe jî kolikekî mezin e. Kolikê Qazox jî eşkereye bi destan çêbûye. Li Qerqatkê jî kolikek heye. Li cem vî kolikî goristanên kevin hene. Ji şiklê kêlikên goran diyare, ew kolik ên misilmanan nînin. Berê wan li rojê ne. Kolik an jî til in bi vî rengî li gundên derdorê jî hene. Li gundê nêzî Qerqatkê li Tilebûş jî kolik an jî tilekî bi vî rengî heye.

Li Rojavayê Qerqatkê çiyayê Qerejdaxê weke tabloyekê radiwest e. Ava kaniya Qerqatkê havînan hinik e, zivistanan germ e. Li derdora deh darên tûyê yên mezin li gund hînê hene. Gund debara xwe bi genim, ceh, nîsk, nok û bîstanan dikir.

Navdar 
 Rêşad Sorgul

Gundên Çinarê
İsmail Çoban

İsmail Çoban  (jdb. 1ê kanûna paşîn 1945a li Çorumê) wênesaz û grafîker e. Yê ji Tirkiya ye û niha Ew li Almanya dijî.

İsmail Çoban ji malbateka kurd-tirk-elewî ye. Piştî qedandina pîşeya terzîtiyê û dibistana navendî li Stenbolê İsmail Çoban di navbera salên 1960î û 1995'a perwerdeya mamostetiyê dixwîn e.

Piştî xebata çar mehan weke mamoste li Misirc/Ridvan kardik e, di navbera salên 1965'a û 1968'a li Zaningeha Hunerê li Stenbolê dixwîn e. Paşê çend mehan weke wênekêş û nûçegihan li bakurê Kurdistanê dixebit e. Di sala 1969'a de diçê Almaniya û li wir di çend cihan de xwendin û xwe didomîne sala 1971ê û paş li bajarê Wuppertalê weke wênesaz û grafîker dixebit e.

Di 30 salî de İsmail Çoban berhemek mezin bi wateyek navnetewî afirand û bi qasî 400 pêşengehan wî danîşan kirin. Hunera wî hem ji aliyê çanda almanî û hem jî ji ya gelên Tirkiy ve tesîra xwe girtiye û hem ji di bin bandora daxwaza nêzîkbûn û hev fêmkirina gelan de maye. Çoban xwe weke "hunermendekî cihanî" dide naskirin.

Weqfa İsmail Çoban 

Ji bo alîkarî û piştgiriya hunermendên ciwan, ên kû hunera wan dikarê nêzîkbûna navbera gelan de pêş de bibê, İsmail Çoban di sala 2006'a de Weqfa İsmail Çoban ji bo piştgiriya hunermendên ciwan  ava kir. Ji bo despêkê İsmail Çoban berhemên xwe bi nirxê 1.000.000 Euro kir xizmeta weqfê.
Bi vê weqfê İsmail Çoban dixwazî bibê alîkar ji bo hunera wan hunermendên ciwan ku dikarê bibê pêngavek di nêzîkbûna navbera almanan û biyaniyan de û li aliyê din bibê navendek ji bo hunera wan mirovên kû hêjî weke "biyanî" (xerîb) li Almanyayê dijîn.

Girêdanên derve 

 Malpera Ismail Çoban (bi almanî)
 Weqfa Ismail Çoban (bi almanî)

Wênesaz
Grafîker
Jidayikbûn 1945
Kesên ji Çorumê
Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv

Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv zanyarê rojhilatnas, kurdnas, rexnegirê wêjeyê, wergêr, doktorê zanista fîlologiyê, profesor, akademîsyenê Akademiya Zanistên Dibistanên Bilind ên Navnetewî û Akademiya Zanistên Civakî ya Qazaxistanê û Serokê Navenda Zimanên Cîhanê ya Zanîngeha Dewletê ya Almatî û Serokê Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê, di 1ê gulana 1947an de li Ermenistanê ji dayik bûye.

Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv salên dirêj di Zanîngeha Dewleta Ermenistanê de serokatiya beşê ziman û wêjeya Azerbaycanê kiriye. Di encama şerê navbera Azerî û Ermeniyan de di salên 90î de çûye Qazaxistanê. Di Zanîngeha bi navê Abayê ya Dewletê li Almatiyê Serokatiya Navenda Zimanên Cîhanê kiriye û bûye cîhgirê rektorê zanîngehê.

Di jêr serokatiya Mîrzoyêv de bi dehan filologa navê zanyariyê wergirtiye. Bûye rawêjkarê gelek monografiyên doktora.

Mîrzoyêv, li bajarên wek Parîs, Berlîn, Bruksel û yêd mayînda endamê desteyên zanistî yên Enstîtû û Zanîngehan e. Li bajarên wek Almatî, Moskow, Sankt Petersburg, Tiflîs, Parîs, Berlîn, Amsterdam û Bruksel beşdarî konferansên zanistî û teorîk bûye.

Mîrzoyêv, bûye endamê yekîtiya nivîskarên YKSS, serokê beşa Azerbaycanê ya yekîtiya nivîskarên Ermenistanê û redaktoriya kovara Edebî Ermenistan kiriye. Niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Qazaxistanê, Endamê Yekîtiya Rojnamevanên Qazaxistanê û Serokê Nivîsîngeha PENa Kurd ya Qazaxistan û Asya Navîn e. Her wiha rêdaktore kovara Nûbarê ku li Almatiyê dertê û nivîsên zimanê kurdî, rûsî û qazaxî tê de peyda dibin.

Di 22ê cotmeha sala 1998an de ji ber xizmeta xwe ya di warê fêrkarî û jiyana civakî de, ji hêla Komara Qazaxistanê ve xelata Rêzdariyê wergirtiye. Herwiha di 4ê berfenbara 2006an de jî xelata Xizmeta pêşveçûna zanistî ya Qazaxistan wergirtiye.

Mîrzoyêv, di jiyana civakî û siyasî ya kurdên Sovêt û Qazaxistanê de xwedî roleke aktîv e. Endamê Parlementoya Kurdistanê ya li Sirgûnê ye. Dîsa di sala 1991ê da bûye serokê kurdên YKSSyê. Her wiha cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd ên Navneteweyî ye. Di 2002an de bûye cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd li Moskowayê. 28ê cotmeha 2003an serokatiya Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê Berbang birêve biriye.

Sala 2006an ji bo polên 2-5 û 6-9an pitûka Zimanê Kurdî nivîsiye û ji aliyê Wezareta Perwerde û Zanistî ya Qazaxistan ve hatiye pesendkirin ku wek pirtûkeke xwendingehê bê weşandin. Zimanên wek kurdî, azerî, rûsî, ermenî, farsî, tirkî, qazaxî û ozbekî dizane.

Di sala 2014an de xelata Dersdarê Emekdar ê Dewleta Qazaxistanê vergirt.

Çavkanî

Kurdnas
Wergêrên kurd
Navoşk

Navoşk kutilkek e ku ji van tiştan çê dibe: Çend serî pîvaz hûr dikin, diranek-dido sîr diperiçêqin û dixin navê, goştê qîme yan goştê ku bi kêrê hatiye piçûparî kirin dixin navê, hin texlît biharat û dermanê germ (bîbera tûj û ne tûj) dixinê, piûtre di tawê de dipijînin û hinek diqelînin, piştre hindik birinc an savar dixin navê, keleke din lê dixin. Hin kebanî hene ku navoşka kutilkan tenê ji kunciyên qelandî û kutayî çêdikin.

Pêjgeha kurd
Dan

Dan, ji pir tiştên ku dikeve nava xwarinê re tê gotin. Dema ji çi re hate gotin, navekî din jî pê re tê gotin, wek mînak: Danê Mehîrê, genimê kutayî û liba sax e.

Cureyên dan 
Danê Taxûzê, hûrika savar e.
Danê Kutilkan, pir tişt in (li "kutilk"ê biner)
Danê Şorbê, genimê kutayî tê hûrkirî, nîsk, şeîre û gwn.
Danê Şorbeşîrê, bi piranî birinca qeştkirî, hûrikê savar hwd.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Home Grown Cereals Authority website 
 Cereal Recipes 
 Cereals  by the Vegetarian Society
 Lost Crops of Africa : Grains

Dan
Zad
Pîçik

PÎÇIK

Ev xwarineke pir kevn ya Kurdan e. Dema Kutilk têne çêkirin, pê re Pîçik jî têne çêkirin. 
Çêkirina Pîçikan, tenê hûrikê savar e, çewa ku ev hûrik ji Kutilkan re tê nermijandin, ji bo pîçikan jî eynî wisa tê nermijandin. Piştre girêkek ji wî hûrikê ku hatiye nermijandin hiltînin, bi destan pehn dikin û hinek qalind çêdikin, pehnîtiya wê bi qederê groveriya tebeqa binê şûşa çayê çêdibe. Piştre di nava avê de dikelînin, lê kela avê ne gur herwekî mîna ya kutilkan nermik dikele. Bi qederê 20 deqe kelandin didomîne, piştre bi kefgîrê ji nava ava kelandin derdixin û dixin teştikekê. Ji bo her yekî çend lib dixin teyfikekê û rûnê qijilandî lê dikin. Hin caran sîr diperçiqînin û bi hindik avê re dixin nava rûn û li pîçikan dikin.

Cûreyekî Pîçikan a din jî, ev e: Piştî ku Pîçik di nava avê de pijiyan, çend hêk dişkênin û bera teyfikekê didin, li hev dixin û pîçikan yeko yeko têdadikin û di tawê de bi rûn diqelînin, hêj dixwin. Ev cûre xwarineke meqbûl e.
Stran

Stran, kilam, goranî gotina bi riya mûzîkê ne û ji aliyê stranbêj û dengbêjan ve tên gotin.

Cureyên stran û kilaman
 beste
 hore
 siyaçemane
 çemerî
 heyran
 lawik
 beyt
 mûr
 bend

Çavkanî 

Muzîka kurdî
Stranên kurdî
Hérault

Hérault departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Languedoc-Roussillon cîh digire.

Walîtiya wî li Montpellierê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 34 e.

Girêdanên derve 
 Eyaleta Hérault; Malpera fermî fransizî ye

Herault