nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Arthur Rimbaud

Jean-Nicholas-Arthur Rimbaud (jdb.  - m. ) helbestvanekî fransayî ye ku li ser jiyana wî fesane hatine hûnandin. Pêşengê tevgerên sembolîzm û surrealîzmê ye.

Jiyan 
Arthur Rimbaud li  li Charlevilleya (îro beşeke Charleville-Mézièresê) departmana Ardennesê ji dayik bû û xwendina xwe li wir kir. Bavê wî Frédéric Rimbaud li garnîzona Lyonê sedvanî dikir, diya wî Vitalie Cuif pîrekeke hişk û ji alî dînî ve sofî bû. Bavê wî di sala 1860an de dev ji malbata xwe berda û ket garnîzona Grennobleyê, ji ber vê yekê jî Rimbaud ji aliyê diya xwe ve hatiye mezinkirin. Rimbaud xwediyê karakterekî acis û serhildêr bû, piştî demekê li dijî malbata xwe û li dijî destûrên dînî û ehlaqî derket. Di 1870an de mamosteyê retorîkê Georges Izambard jêhatîbûna wî ya li ser wêjeyê fêhmkir û wî teşwîqî nivîsandinê kir.

Helbestvaniya wî 
Bûyerên 1870-71ê bûn sedemê şiyarbûna hestên wî yên serhildêr ku ji zarokatiyê ve di nav dilê wî bi tundî cih digirtin. Piştî şer dest pê kir, reviya Parîsê, lê di rê de ji ber ku bê destûr rêwîtî dikir hatiye girtin. Ji aliyê Georges Izambard ve hatiye xelaskirin û bi hev re dîsa vegeriyan Charlevilleyê. Di îlona 1971ê de li ser vexwendina hevalê wî yê nameyan helbestvan Paul Verlaine dîsa çû Parîsê. Li mala wî ma. Li Qehwên Parîsê yên navdar tevlî guftugoyên li ser huner û siyaseta wê demê dibe û absintê vedixwe û efyûnê dikişîne. Jiserxweçûna wî gihaşt kertikek werê heyta çû li dîwarê dêrê "ji Xwedê re mirin" nivîsand.

Di tîrmeha 1872an de tevlî Verlaine Parîs terikand û bi hev re li Belçika û Almanyayê jiyaneke gerok û beradayî jiyan. Di vê navbênê de gelek helbest nivîsandin ku giş dawiyê li bin navê Illuminations hatin weşandin.

Di 1873an de li Brukselê Rimbaud ji aliyê dostê xwe Verlaine ve bi guleyek debançeyê ji zendika xwe hatiye brîndarkirin. Verlaine, ketibû riya dînî û dixwest Rimbaud jî wek wî bawerî Xwedê bike. Piştî vê bûyerê ji hev dûr bûn û piştî hevdîtineke din di 1975an de li Stuttgartê jî heta dawiya temenê xwe hev nedîtin.

Di 1873an de Rîmbaud pirtûka xwe ya navê wê Une Saison en enfer (Di Dojehê de Demsalek) ku tê de helbestên qala gişê dînîtî û beradahiyên xwe dike hebûn, weşand.

Mirin 
Di 1875an de Rimbaud dev ji nivîsandina helbestan berda û dest bi jiyanek bi rêwîtiyan û serpêhatiyan tije kir. Piştî ku vegeriya Ewropayê demekê li Awistirya, Îtalya û Almanyayê ma. Di sala 1877an de tevlî artêşa Holandê bû û çû heta Cawayê lê pir derbas nebû ji artêşê reviya. Paşî çû Kîprosê û ji 1880an wir ve li Afrîkayê bi cî bû û li Aden û li Harrarê dest bi bazirganiya çekan û a mirovan kir; mebesta wî bi firotina çekan di riyeke kin de dewlemendbûn bû. Piştî demekê dewlemend bû jî. Lê ji ber ku di çoka wî a rastê de girêkek derket, ji bo derman dîtinê mecbûr ma ku vegere Fransayê. Çend meh piştî ku li Marsilyayê lingê wî hatiye jêkirin di 10ê çiriya paşîn a 1891ê de li Nexweşxaneya Coceptionê ji kangrenê mir.

Çavkanî

Girêdanên derve 

  THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA 

Helbestvanên fransî
Sembolîzm
Surrealîzm
Le Monde diplomatique

Le Monde diplomatique (ji aliyê xwendevanên fransî weke Le Diplo tê binavkirin) mehnameyeke fransî ye ku li ser anlîz û şîroveyên li ser siyaseta navnetewî û mijarên çandî radiwestê. Hejmara yekê (ya zimanê fransî) di gulana 1954'an bi slogana "dîplomasiya kevn - dîplomasiya nû" derket. Îro tiraja Le Monde diplomatique 300.000 e. Tevlî çapa bi 16 zimanên din (tevlî versyonên înternetê 26) tiraja mehnameyê li seranserê cîhanê derdora 2,2 milyon e.

Di mijdara 2009'an Le Monde diplomatique bi kurdî jî dest bi çapa kir. Le Monde diplomatique kurdî ji aliyê şîrketa IKMG (Independent Kurdish Media Group) tê çapkirin.

Çapa bi zimanên cuda

Afrîkaans 
Li Afrîka Başûr tevlî kovara Die Vrye Afrikaan.

Almanî 
Çapa almanî ji gulana 1995'an ve tevî rojnama taz her îneya duyem di mehê de bi tiraja 56.000 derdikeve. Lê çapa almanî serbixwe jî derikeve.

Bulgarî 
 Mehane 4.000 heb

Erebî 
 Li Misir: Tevî rojnama  Akhbar al-Arab (380.000 heb)
 Li Maroko: Tevî kovara Al-Sahifa/Le Journal (30.000 heb)
 Li Qeter: Tevî Al-Watan (30.000 heb)

Esperanto 
 Le Monde diplomatique en Esperanto versyona înternetê ya kovara Esperanto ye.

Farisî 
 Li Îranê: Tevî Sedaye Edalat (50.000 heb)

Fransî 
 270.000 heb li Fransa

Fînlandî 
 Sêmehane tevî Voima

Înglîzî 
 Li Brîtanya: 6.000 heb
 Li Hindistanê: Tevî Hard News (40.000 heb)

Îtalî 
 Tevî Il Manifesto (90.000 heb)

Koreyî 
 5.000 heb, ji aliyê Le Monde Corea tê çap kirin

Kroatî 
 Mehane 10.000 heb

Kurdî 
Ji mijdara 2009'an ve Le Monde diplomatique bi herdu zaravên kurdî, kurmancî û soranî, tê çapkirin. Çapa soranî li Başûrê Kurdistanê û çapa kurmancî jî li Ewrûpa tê belavkirin. Tiraja çapa kurmancî 3.000 e.

Macarî 
 Mehane 101.500 heb

Norwêcî 
 Mehane tevî heftenameya Morgenbladet (20.000 heb)

Polanî 
 Mehane 10.000 heb

Rûsî 
 Tevî Novaja Gazeta (90.000 heb)

Serbî 
 Tevî heftenameya Nin (30.000 heb)

Slovênî 
 Mehname (8.000 heb)

Spanî 
 Li Arjentîn: mehane 30.000 heb
 Li Bolîvîya: her du mehan tevî El Juguete rabioso (5.000 heb)
 Li Şîle: 10.000 heb
 Li Kolombiya: mehane 10.000 heb
 In Perû: mehane ji gulana 2007'an ve 
 Li Puerto Rico: tevî heftenameya Claridad (20.000 heb)
 Li Spanya: 25.000 heb

Yewnanî 
 Her yekşem çar rûpel tevî Eleftherotypia (200.000 heb)

Girêdanên derve 

 Çapa kurdî 
 Organisation Les Amis du Monde diplomatique (kurdî: Hevalên Le Monde diplomatique)

Çapa bi zimanên din 

 Çapa almanî 
 Çapa fransî
 1954 heta 1977 arşîfa çapa fransî. 
 Çapa esperanto
 Çapa erebî 
 Çapa çînî
 Çapa înglîzî
 Çapa katalanî
 Çapa kolombiyanî
 Çapa kroatî 
 Çapa îtalî 
 Çapa japanî 
 Çapa norwêcî
 Çapa farisî
 Çapa perûanî
 Çapa polandî
 Çapa portûgalî
 Çapa rûsî 
 Çapa spanî

Rojnameyên fransî
Pizê

Pizê gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Olympique Lyonnais

Lyon Olympique Universitaire yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Lyonê Stade de Gerlandye

Yaneya futbolê ya Fransayê
Fussballclub Zürich

Fussballclub Zürich (FC Zürich) yaneyeke Swîsre ya futbolê ye û ligel FC Basel yaneyeke futbolê ya Swîsreyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Zürichê Letzigrundye

Pozîsiyon 2023/24 
<...>

Yaneya futbolê ya Swîsreyê
Maccabi Haifa F.C.

Maccabi Haifa Football Club yaneyeke Îsrael ya futbolê ye û ligel Hapoel yaneyeke futbolê ya Îsraelyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Maccabiê Stade Chaban Delmasye

Pozîsiyon 2020/21
<..>

Yaneya futbolê ya Îsraelê
Charles Baudelaire

Charles-Pierre Baudelaire (jdb. 9ê nîsana 1821, Parîs - m. 31ê tebaxa 1867, Parîs), rexnegîr û yek ji helbestvanên mezin yên fransî û avakerê helbesta nûjen e.

Ji ber ku dêya wî ya hîn ciwan piştî mirina bavê wî ji nû ve zewiciye, wî zarokahiya xwe li cem bavê xwe yê demarî ku kesekî fêhmê wî pirr kêm û teng bû, pirr dijwar derbas kiriye. Ev jî bandorek mezin li jiyan û li helbestên wî kiriye. Hîn di salên lîseyê helbestên wî bala dorê dikşînin.

Dest bi xwendina hukûkê dike lê hîn 19 salî bûye ji bo ku dest ji wêjeyê berde û jê sar bibe malbata wî, wî didin keştiyek bazirganiyê û diçe heyta Hindistanê.

Piştî vedigere Parîsê di rojnmeyan de dixebite, di sala 1845an de hewldana xwe kuştinê dike lê bi sernakeve; demekê bi siyasetê dixebite, heyta navê wî di nava amadekarê Şoreşa 1848an de jî derbas dibe. Di vê navbênê de rexne û gotarên li ser hunerê diweşîne.

Helbestên Edgar Allan Poe wedigerîne fransî û bi vî hawî jî wî bi fransiyan re cara yekem dide naskirin.

ji ber tawana ku 6 helbestên wî yên ku di Les Fleurs du Mal (Kulîlkên êşê) cî digrin mûzir i û carisiyan li Xwedê dikin Baudelaire dihê girtin û mehkûm kirin.

Li jiyana beradayî ya Parîsê nexweşiya frengiyê pê digre û dibe kêşê efyûn û esrarê.

Du salan li Belçîkayê maye. Piştî vegerê felç bû ye û pişt re li Parîsê jiyana xwe ji dest daye.

Baudelaire bandorek mezin li ser helbestvanên nûjen kiriye.

Çend rist ji Baudelaîre

Çavkanî 

Jidayikbûn 1821
Mirin 1867
Helbestvanên fransî
Sembolîzm
APOEL F.C.

APOEL F.C. yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Olympiakos Nicosia yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Real Madridê GSP Stadium ye.

Pozîsiyon 2019/20 
<...>

Yaneya futbolê ya Yewnanistanê
Porto

Futebol Clube do Porto yaneyeke portûgalî ya futbolê ye û ligel S.L. Benfica yaneyeke futbolê ya portûgalîyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Portoê Estádio do Dragão ye.

 30 Portûgali Liga 
 19 Portûgali Cup
 17 Portûgali Supercup
 30 Porto Liga
 14 Porto Cup Honour
 32 Porto Supercup
  1 Liga Intercalar Portûgali
  2 Champions League
  2 Intercontinental
  1 Supercup Europe
  1 UEFA Cup
  1 Iberica Cup

Yaneya futbolê ya Portûgalê
Louis Aragon

Louis Aragon  (jdb. , Parîs - m. , Parîs) helbestvan, siyasetmedar, komunîst, romannivîsekî fransî ku yek ji damezrînerê tevgera surrealîzmê ye.

Berhem 
 Le Musée Grévin
 La rose et le réséda
 Feu de joie, 1919
 Le Mouvement perpétuel, 1926
 La Grande Gaîté, 1929
 Persécuté persécuteur, 1930-1931
 Hourra l'Oural, 1934
 Le Crève-Cœur, 1941
 Cantique à Elsa, 1942
 Les Yeux d'Elsa, 1942
 Brocéliande, 1942
 Le Musée Grevin, 1943
 La Diane française, 1945
 En étrange pays dans mon pays lui-même, 1945
 Le Nouveau Crève-Cœur, 1948
 Le Roman inachevé, 1956
 Elsa, 1959
 Les Poètes, 1960
 Le Fou d'Elsa, 1963
 Il ne m'est Paris que d'Elsa, 1964
 Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas'', 1969

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1897
Helbestvanên fransî
Surrealîzm
Mirin 1982
Paul Verlaine

Paul Marie Verlaine an jî bi kurtî Paul Verlaine (jdb.  - m. ), helbestvanê fransî bû. Paul Verlaine hevalê Rimbaud bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên fransî
Sembolîzm
Pizpilêr

Pizpilêr, leystokeke zarokan ya gundê Cirzê ye.

 Pizpilêra ji nûv de
 du gayê reş di nîr de
 du bizinê kol di şîr de
 du teşt tije hevîr de
 du selik tije hejîr de
 sêliko xweş sêliko
 cotiko xweş cotiko
 kumiko xweş kumiko
 kumik deyne ser qorika pahniko.

Lîstikên zarokan
Stewr
Çanda kurdî
Sergey Yesenîn

Sergey Aleksandrovîç Yesenîn an bi kurtî Sergey Yesenîn, carinan Sergey Esenîn jî tê nivîsandin (bi rûsî: Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин; jdb. , Konstantinovo - m. , Lenîngrad), helbestvanê lîrîk ê rûsî ye.

Jiyan 
Yesenîn ku jê re "Pûşkînê Nû" dihate gotin, kurê malbatek gundî bû. Zarokahiya xwe li mala kalikê xwe li gund derbas kiriye. Di neh saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye. 

Di heftdeh saliyên xwe de di sala 1912an de ji gundê xwe vediqete û diçê Moskovayê, paşî jî berê xwe dide Lenîngradê. Li herdu bajaran jî bi gelek helbestvan, nivîskar, hunermend û şoreşvanên wek Aleksandr Blok, Sergey Gorodetskî, Nîkolay Klyuyev û Andrey Belî re dostanî pêk dihêne.

Di sala 1916an de Yesenîn pirtûka xwe ya helbestan a yekem bi navê Rîtûela Mirinê weşand. Pirtûka wî ji aliyê gel ve pir bi xweşî dihê pêşwazîkirin û ew dibe helbestvanekî gelek navdar.

Pênc caran zewiciye. Zewaca xwe ya yekem bi Anna Îzryadnova re dike û ji wê kurekî bi navê Yûrî çêdibe. Zewaca xwe ya duwem bi Zinaida Reich re dike û ji vê zewacê jî keç û kurekî wî yên navên wan Tatyana û Kostantîn çêdibin. Di sala 1922an de cara sêwem bi Isadora Duncan ku reqqaseyek DYA'yî bû re kir. Bi saya vê zewacê li Ewropa û DYAyê digere. Lê ji ber ku Yesenîn zêde bi araqê ve hatiye grêdan vê zewaca wî pirr kin dom kiriye û di sala 1923an de jî vegeriyaye Moskovayê. Heman salê dihê gotin ku zewaca xwe ya çaremîn bi haweyekî ne fermî bi aktrîs Augusta Miklaşevskaya re kiriye. Zewaca xwe ya pêncemîn bi neviya Tolstoy ya ku navê wê Sofia Tolstoy bû re kiriye.

Yesenîn dawiya jiyana xwe bi araqxwurî û bi bêpergalî derbas dike. Di 1924an de vedigere gundê xwe. 

Di sala 1925an de li Lenîngradê di odeyeke otêlekê de piştî ku bi xwîna xwe li dîwar helbesta "bi xatirê te hevalê min" dinivîsîne xwe daldiqîne.

Helbestên wî piştî xwekuştina wî pirtir navdar bûn û ji aliyê gelek muzîkvanan ve hatin bestekirin.

Çavkanî 

Lîrîzm
Helbestvanên rûs
Jidayikbûn 1895
Mirin 1925
Xwekuj
Koma aşiti

Nivîsa estûr           koma aşiti 
di sala 1995 de hate avakırın di sala 1999 de albuma gülfüroj çékırın
 koma aşiti ji 5 kesan pekté navén endamé komé idris,rojin,murad,erdal,tarık 
endamén koma aşiti sala 1993 de jı bajaré mérdin ji navça dérika çiyayé mazi hatın izmiré,dü sala li izmiré ma paşé sedema karéwan  
çun manisa u jiyanaxwe hin li mansia duburine.Avakırına koma xwe li manisa damezirandın.taybetmendiyé koma aşiti hemu bırane,jı berwé koma aşiti lı ser piya ma u héji berdewam dıkın.anha yani sala 2010 bıray"n wan bı çuk rızgar jı beşdari kome bu rızgar piyanisté komeyi koma aşiti geleki dı karé müzikede serkeftiyi u şarezane,lı ser interneté www.komaasiti.com malpera kom" ji weşané xwe didomine.
Abdusamet Yigit

Abdusamet Yigit (jdb. 13ê adarê 1978an de li gundê Xirabê Sosina yê Cizîrê), nivîskarê kurd e.

Jiyan 
Nivîskar biçûkatiya xwe li gundê Xirabê Sosina derbas dike. Haya ku tê 12-13 saliya xwe li gund mezin dibe. Piştre malbata wî barî bajêr dike. Ew jî li bajêr mezin dibe. Li bajêr dest bi dibistanê dike. Lê, hê ku zêde pêde neçûye tê girtin û ku hate girtin wê dişînin girtîgehê. Piştî ku ser deh salan re li girtîgehê dimîne, derdikeve û piştre, li derve dest bi karê nivîsandinê dike. Yigit, perwerdeya xwe ya bingehîn li malê li cem dê û bavê xwe digire. 

Yigit, di pirtûkên xwe de bi taybetî bi dîroka Kurdistanê re li ser pêşketina civakê disekine. Ji ber vê yekê, qedrekî mezin daye ziman û pêşxistina ziman jî. Yigit bixwe, di piçûkatiya xwe de heta ku tê 12-13 saliya xwe jî li gund mezin dibe. Piştî vê demê ku barî bajêr dike zimanê tirkî nas dike. Di dema piçûkatiya xwe de ji ber ku gelek meriv bo xwandinê diçin Cizirê û li wir li Medreseya Sor dixwînin, ew jî di wê demê de bi wan çûyîn û hatinan wî nas dike û di derbarê wî û dîroka wî de dibe xwediyê agahiyê. Ji ber ku ew jî ji wê herêmê ye, êdî zor nabe di nava wê de pêde here. Bavê wî bixwe jî yekî ku salên xwe dabûbûn xwendinê li wê Medreseya Sor. Ji ber vê, bandora alimên kurd ên weke Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û hwd, bi vegotin û anîna wan ya li ser ziman re li ser wî jî xwe diyar dike. Piştî salên 84an ji gund bi mecbûrî barî bajêr dikin.  

Ji ber kurdbûna xwe, demekî tê zîndanîkirin jî. Ji 1994an heya 2004an di hepsê de dimîne. Li zindanên Erzîromê, Êlihê û Giresunê maye.

Mijarên kitêbên wî

Mijarên ku nivîskar di pirtûkên xwe de hildide dest mijarên wekê felsefe, dîrok, wêje, çand, civaknasî, dad û dîroka civakê ne.

Berhem

Çavkanî

Girêdanên derve
 Pirtûkên Abdusamet Yigit ên pirtûkxaneya netewî a swede  ´Stockholms stadsbibliotek´ de
 pirtûkên Abdusamet Yigit ên di pirtûkxaneya netewî a stockholm´ê de
 Pirtûkên Abdusamet yigit ên di kurdipediya de
  Pirtûkên Abdusamet Yigit pirtûkxaneya netewî a almanya ´Deutschen Nationalbibliothek´ de

Nivîskarên kurd
Kesên ji Cizîrê
Jidayikbûn 1978
Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê

Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê (), di sala 1773an de bi navê Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyûn hatiye avakirin.

Di zaningehê de 12 kolej, 37 beş û 5 înstitût hene. Di rêzkirina THES-QSê ya 2008an de di teknolojiyê de bû 133em, di zanista bingehîn de bû 257em û di rêzkirina giştî de bû 376em. 

Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê, di dema  Mistefayê 3an de ji bo perverdehî yek ya endazyarî yê  wek welatê roj ava bide hatiye vekirin. Di dinyê de zanîngeha herî kevn î pênçkeme. Avahî wê yî pêşi "Haliç Tershanesî" bû. Taliyê bar kir, anha pênc kampusên wê hene, çar heb jê li Stembola Ewropayî (Maslak, Taşkişla, Gumuşsuyu, Maçka), yek jê jî li Stembola Asyayî ye. Bi saya wê tirkî pêşketiye û gelek mamosteyê wê bûye serokwezîr û serokkomar ê tirk.

Çavkanî

Zanîngeh
Zanîngehên Stembolê
Daî

Daî (Data - Datum bi Ingilîzî) bi wateya komek a agehîyan li ser sîfetên çendayî û çewayî a guherokek an komeka guherokan e. Daî ji encama pîvan û hilsengandin a nirx an cûre yên guherekan bi dest dikevin.

Komputer
Rangers FC

Yaneya Futbolê ya Rangers an jî Glasgow Rangers (bi îngilîzî: Rangers Football Club) ya skotlandî li Glasgow futbolê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Fûtbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, Stadyuma Ibrox, li başûrê rojavayê bajêr e.

Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya Lîzbonê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya UEFA bi serkeftina Cupê Ewrûpayê, di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008'an de li Cupê UEFA di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi Celtic-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî Old Firm tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên fûtbolê yên herî cîhanê têne zanîn.

Di Adar 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû.

Çavkanî 

Yaneya futbolê ya Skotlandê
Dynamo Kyiv

FC Dynamo Kyiv yaneyeke ûkraynî ya futbolê ye û ligel FC Şaxtar yaneyeke futbolê ya Ûkraynîyê ya herî navdar e. 

Yarîgeha Dynamo Kyiv stadyûma Olîmpîyskiy e.

Pozîsiyon 2019/20 

Yaneya futbolê ya Ûkraynayê
Standard Liège

Royal Standard de Liège yek ji yaneyên futbolê yên herî navdar ên Belçîkayê ye û yek ji tîmên herî serketî yên Belçîkayê ye.

Pozîsiyon 2019/20 
 20 îlon 2019

Yaneyên futbolê
Yaneyên futbolê yên Belçîkayê
Zazakî.net

Zazakî.net, portaleke online e, li ser ziman, wêje, dîrok û çanda kurdaye. Malper bi kurdîya zazakî, kurmancî û bi zimanê romî û îngîlîzî weşan dike.

Mijarên têkildar 
 Rojnameyê Newepelî
 Şewçila (kovar)
 Vate (kovar)

Gredanên derve 
 Zazakî.net

Malperên kurdî
ACF Fiorentina

ACF Fiorentina yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave Fiorentina. 
nave Fiorentina Stadio Artemio Franchi ye. Owner is Rocco Commisso.

Pozîsiyon 2011/2012 
<...>

Yaneya futbolê ya Îtalyayê
VfB Stuttgart

VfB Stuttgart anku Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e.V., yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye û ligel Bayern München yaneya herî navdar a futbolê ya Almanyayê ye. 

Yarîgeha VfB Stuttgart arenaya Mercedes-Benz ye.

Çavkanî 

Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Debreceni

Debreceni VSC yaneyeke futbolê ya Mecaristanê ye û ligel Ferencvárosi yaneya herî navdar a Mecaristanê ye. 

Yarîgeha Debreceni VSC Stadion Oláh Gábor Út, li Debrecenê ye.

Pozîsiyon 2019/20 

Yaneya futbolê ya Mecaristanê
Olympiakos FC

Olympiakos F.C. (bi yewnanî: ΠΑΕ Ολυμπιακός, Olimpiakós an jî Oλυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς, Olimpiakós Síndesmos Filáthon Piraiós) yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Panathinaikos yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e. 

Yarîgeha Olympiakos Karaiskakis Stadium ye.

Serkevtinên tîmê 
 Super League (Yunanistan) (47): 1931, 1933, 1934, 1936, 1937, 1938, 1947, 1948, 1951, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1966, 1967, 1973, 1974, 1975, 1980, 1981, 1982, 1983, 1987, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2021, 2022
 Kipello Ellados (28): 1947, 1951, 1952, 1953, 1954, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1963, 1965, 1968, 1971, 1973, 1975, 1981, 1990, 1992, 1999, 2005, 2006, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2020
 Dubleler (18): 1947, 1951, 1954, 1957, 1958, 1959, 1973, 1975, 1981, 1999, 2005, 2006, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2020
 Yunanistan Süper Kupası (4): 1980, 1987, 1992, 2007
 Balkan Kupası (1): 1963

Pozîsiyon 2009/10

Çavkanî

Yaneya futbolê ya Yewnanistanê
Koşkê, Bismil

Koşkê, gundekî Bismilê ye. Li rêya Amedê ya kevn, di navbera Bismilê û Embarê de ye. Li jora wê Seyid Hesen, li jêra wê Çemê Dîcle he ye.

Gundên Bismilê
Kasa Cîhanî ya FIFA 2010

Kasa Cîhanî 2010 yan jî Mondiyala 2010 ya futbolê qehremaniyek bû ku di sala 2010an de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin û ji roja 11 hezîran 2010an heta roja 11 tîrmeh 2010an ajot. Ev yarî her çar salan carekê ji aliyê Yeketiya Navneteweyî ya Futbolê (FIFA) ve tê sazkirin.

Hilbijartina tîman 
Piştî hilbijartineke pêşîn, 32 yaneyên welatên cuda di heşt grûban de tên dabeşkirin. Di her grûbê de çar tîm beranberî hevûdu dilîzin û her tîma serkevtî ji van grûban dikeve gera çaryeka dûmahiyê. Ji vê jî yên serkevtî çar in û diçin gera berî dûmahiyê. Di dawiyê de du yane dimînin bo dûmahiyê (fînalê) di yarîgeha Soccer City a Johannesburgê di roja 11ê tîrmeha 2010an de. Yaneya serkevtî ya fînala vê qehremaniyê Kasa Cîhanê dibe.

Welatên beşdar ên Mondiyala 2010 
Di Mondiyala 2010an de 34 yaneyên ji dewletên cuda yên cîhanê beşdar bûn.

Asya
  Awistralya
  Hindistan
  Japon
  Korêya Başûr
  Korêya Bakur
Efrîqa
  Afrîkaya Başûr
  Alcerya 
  Gana
  Kamerûn
  Nîjerya
  Peravê Diranfîl
Amerîkaya Bakur
  Amerîka
  Hondûras
  Meksîk
Amerîkaya Başûr
  Arjentîn
  Brezîl
  Paraguay
  Şîle
  Ûrûguay
Okyanûsa Mezin
  Zêlanda Nû
Ewropa
  Almanya
  Belçika
  Danîmarka
  Fransa
  Holenda
  Îngilîstan
  Îtalya
  Portûgal
  Serbistan
  Slovenya
  Slovakya
  Spanya
  Swîsre
  Yewnanistan

Welatên yekem û duyem

Yarîgehên Kasa Cîhanê 2010 
Deh yarîgeh bo vê mondiyala Afrîkaya Başûr hatin avakirin.

Tîmên beşdar û grûbên wan

Grûba A

Grûba B

Grûba C

Grûba D

Grûba E

Grûba F

Grûba G

Grûba H 

{| style="width: 100%; background: #ffffff;" cellspacing="0"
|align=center rowspan=3 width=15%|25ê hezîranê 2010
|width=24% align=right|Şîle|align=center width=13%|1 – 2  
|width=24%|Spanya
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|

Grûbu Game
{| class"wikitable" style=text-align:center;"
|-
!width="175"|Tîmên beşdar
!width="20"|Y
!width="20"|YS
|valign=top|
| -bg=color="ccffcc
|align=left|
|2||2||0||0||4||2||+2||6

Maç de di 8 koman

Çavkanî 

Kasa Cîhanî ya FIFA
Xola Îtalî ya Futbolê

Xola Îtalî ya Futbolê sia ya Kasa Cîhanê 2006 des va bì nit u Çar Kasa Cîhanê birna Sal 1934,1938,1982,2006.

Current squad 

21 November 2009.

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Cotzeyandî

Parvebûne grûpên zayendê

G-berhemên (Avê û Şîr)🍶🍵

Mînak 
 Heval (nêr), di tewînê de dikare bibe mê:
 Hevala min a delal.

Mêvan (nêr), tewînê de caran dibe mê:
 Mêvana min çû mala xwe.

Cîran (nêr), dibê mê:
Cîrana wan nexweş e.

herwesa
Di kurdî de zayend

Girêdanên derve 
Common Gender(almanî)

Rêziman
Dêlikî

Dêlikî (romîkî: Çayirbeyli) navê gundekî Qereyaziyê ye. Gund navê xwe ji eşîra Dêlikan girtiye, belê gelê gund niha seranser Şadiyanî ye.

Gundên Qereyaziyê
Qiskanî

Qiskanî (tirkî: Yolgören) navê gundekî Qereyazîye. Gund li herêma Gogsîye dikeve.

Gundên Qereyaziyê
Beyro

Beyro, gundekî Qereyaziyê ye. Gundê Beyro yek ji gundên mezin ên Qereyaziyê ye.
Avakirina gund di navbera salên 1700-1800an bi destê serokê eşira Banokiyan, Beyro Axa çêdibe. Banûkiyan ji bajarê Wan'ê koçber bûne û hatine vî gundê avakirine.
Gund bi dengbêj Hemko û Xênî tê naskirin.
Newala Seyrê, Şaxa Cunê û Mixara Sunnetê ciyên herî balkêş in. Mixara Cunê de hin tîpên prototirkî hatine dîtin li ser dîwaran. Du çemên ku têda masiyên Ale hene dikêşin. Jinên ku zarokên wan çênabin, ji gundên der û doran têne Beyro ji bo serê mesiyên Ale bixwin û zarokên wan çêbibin.

Navdarên Beyro 
 Mihemedê Beyro(Hemko) (Dengbêj)
Dengbêj Xenî Şahîn (Dengbêj)
Dr Ahmet Kaya (endamê Koma Amed û Koma Çar Newa)

Gundên Qereyaziyê
Gazbêl

Gazbêl (tirkî: Kazbel) yek ji gundên Qereyazîye.

Gundên Qereyaziyê
Goma Evdirehman

Goma Evdirehmen yek ji gundên Qereyazîye, li herêma Gogsîye.

Gundên Qereyaziyê
Mamedika

Mamedika gundekî Qereyazîye. Gund navê xwe ji aşîra Mamedikan/Mamekan girtiye.

Gundên Qereyaziyê
Canbegan, Qereyazî

Canbegan yek ji gundên Qereyazîye ên mezine. Gund nave xwe ji aşîra Canbegî girtiye.

Gundên Qereyaziyê
Yekmal, Qereyazî

Yekmal  (), yek ji gomên (mezra) Şekire, li Qereyazîya Erzirome.

Gundên Qereyaziyê
Goma Çîyê

Goma Çîyê gomeka gundê Yehya li Qereyazîye.

Gundên Qereyaziyê
Dengizê Jêr

Dengizê Jêr yek ji gundên Qereyazîye. Dengizê Jêr li herêma Gogsîye.

Gundên Qereyaziyê
Evdalan

Evdalan an Ebdalan navê eşîreke Kurdan e. Evdalan bi pirranî li Dêrsim û Tolhildan dijîn, Kirmanckî an jî Kurmancî diaxivin û Elewîne. Hin tîreyên Evdelan li Serhedê bûne busilman.

Eşîr
Eşîrên dimilî
Eşîrên Dêrsimê
Torinî

Torinî (ji kurmancî: tovrind, anku toximrind) yan esîlzatî  ji malbatên arîstokrat û esîlza di nav êlên kurdan de re dibêjin. Torin bi taybetî li Qersê, Îdire, Agirîyê, Mûşê û Xinûsê dimînin.

Bide ber 
 Axa (aẍa)
 Beg
 Begzade
 Giregir (elît)
 Îlxan (êlxan)
 Mîr
 Pisaxa
 Rîspî
 Şah (key )
 Xan

Çend torinên eşîran 

 Torina Mala Sêrxûn (Sîpkî),
 Torina Mala Xeybo (Sîpkî),
 Torina Mala Şero (Heyderî),
 Torina Mala Beyro (Cunkî),
 Torina Mala Kose (Redkî),
 Torina Malbatê (Redkî),
 Torina Mala Emer (Hesenî),
 Torina Mala Faro (Pencînarî).

Girêdanên derve 
 Rohat Alakom: Torin: Arîstokratên Serhedê , Avesta, 2009. 

Eşîr
Feodalîzm
Delvend

Dêlvend navê eşîreka Lekane. Êv eşîr li Lekistan û Luristanê dijî. 

Eşîrên lek
Xola Fransî ya Futbolê

Xola Fransî ya Futbolê sia ya be ceta Kasa Cîhanê 2006 Fînalè. Nadia Fransa sia 1  Kasa Cîhanê bebat.

Koma dawî 

Ava gruppa Fransa u de cena  Kasa Cîhanê 2010.

De ajir gar ceken  23/11-09

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Almanyayê

Tîma netewî ya Almanya tîma futbolê ya Almanyayê ye. Tîma netewî ya Almanya yek ji tîmên herî biserketî yên futbolê li cîhanê ye

Lîstikvanên tîma netewî 

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Mîrê Botan

Mîrê Botan mîrê kurd ê bi nav û deng ê Cizîra Botan bû. 

Mîr, navê yê sereke ku nav kurdan de ye. Lê dema ku mirov bêje Mîrê Botan hingî jî mirov behsa mîrê ku li Cizîra Botan mîr e, dike. Mîr, bixwe, di nav kurdan de weke sereke xwediyê kevne şopîyeke pir mezin e. Di nav kurdan de, kevneşopîya mîrîtiyê ne 5 hezar salan rê ya. Kurdan di nav xwe de rêzeke pir mezine dide mîr weke serek. Dema ku mirov behsa mîr an ji mîrîtiyê bike, Mîrê Botan tê bîra mirov. Mîre Botan weke dagerê mîrîtiyê ya. Ji ber ku Cizîra Botan dîroke de di her demê de di nav kurdan bû weke navendekê, êdî Mîrê Botan ji weha mezin bi nav bû.

Mîrê Botan, weke dagerîye mîrîtiyê, tê dîtin û ew bi qasre xwe re xwediyê dîrokeke ku pir dirêje û kevneşopîyeke ku kevn û dîrokî ya.

Mîrîti, li Kurdistanê ku tê li ser ziman, weke ku nirxek werê li ser ziman dibêt. Dîroke mîrîtiyê, pir dîrêje. Hizrên ku hîmê mîrîtiyê diafirênin, di nav gelê de pir bi hest û rêz têne pêşwazî kirin. Her çend ku di van demên dawiyê de, navê mîrîtiyê newê bi karanîn ji, di demên berê de weke nirxeke ku hevgirtine kurdan di demên berê de li ser lingan dikir bû. Mîr, mîrîti weke dageriyê wê yekê ji bo ya di demên berê de.

Çavkanî 

Botan
Madarîn

Madarîn, Navê serleskerekî ê dema Medan bû. Wî hêzê siwarî ya Medan mezin kir û di gelek şeran de kir ku bi ser bikeve.

Medya
Palingan

Palingan gundekî li herêma Hewraman e. Nifusê gund nêzê 1.000 kesin. Palingan bi xaniyên xwe ên dîrokî bi nav û deng. Qesra Mîrên Erdalan nezîkê Palingane.

Girêdanên derve 
 Palingan (Almanî)

Hewraman
Das

Das, amûrek çandinîyê ye ku destikek wî yê darîn û gewdek wî yê tewandî ku aliyek wî tûj he ye. Pê zadên wek ceh, genim, nîsk û her cûre giya dihê çinîn.

Alavên bibir‎
Alavên çandiniyê
Pembû

Pembû an jî pembo, riwekek avî ye. Ji ber berhema wî ya spî ku di gurzikan de ye di gelek karên îndustrî de dihê bikaranîn û disa ji ber zehmetiya çandin û avdan û berhevdana wî di çandinî de ciyekî grîng digre.

Çavkanî 

Çandinî
Zêwa êlim

Zêwa êlim, rojeka ku di nav kurdan de piroz tê dîtin. Li Nêzîkî Cizîra Botan li ber girê êlim tê piroz kirin. Bi zêdeyî, girê elim, ji Zewaêlim re weke cihekî navend têt dîtin.Her sal di 16 pûşperê de tê piroz kirin. Di wê rojê de her mal weke ku mewludekê bide xwarinê çêdike û li ser mewludê ji dixwenê û dide xwerin. Di wê rojê de xêrkirin pirr bixêr tê dîtin.
   
Ev roj, ji kengî ve têt pirozkirin, li ser pir vegotin hene li herêmê.Li gor hinek vegotinan dîroka wê diçê dema Nebî Nuh.Di hinek vegotin ne de jî, Bahsa Îbrahîm xelîl tê kirin û tê gotin ku ji dema wî  bidest pirozkirine wê rojê têt kirin.Lê piştî mişahîxê ku bi nav jê re di gotin Êlîimê rim kesk, êdî pir bidest pirozkirinê hatiya kirin. Êlimê Rim Kesk, di dema Hz. Mihemed de jiya bûye.Ew ji di şerekî ku li herêmê dibe, di wî şerî de pekravan dikeve.Cihê ku ew lê pekravan dikeve jî Girê êlim e.
    
Êlîmê rim kesk, di dema xwe de li Mizgefta Nebî Nuh alimtî ji kiribû. Bi vê yekê re jî, navê wî hebû.Piştî ew pekravan dikeve, êdî li herêmê weke kevneşopiyekê, her sal, ji bo wî bibîr bînin, ji bo wî ji zew têne dayîn. Ew jî têt gotin ku di pûşperê de di wê dema zewa êlim de pekravan ketiye. Di zewaêlim de, têt gotin ku haçiyê zew dide Xizir ji tê mala wî û wan sardan dike.
    
Girê êlim, li Nêzîkî Cizîre bota ya.Li nêzîki wî girî, li aliyê çepê Gunde mezin û dîrokî Ayserê dikeve.Jê bi ber banî bi aliyê bakur ve ku mirov diçê, mirov digihê gundê Qaraxrabê. Li ber gir bixwe jî gunde Xirabê darik heye. Hinekî ji gir bi xwarê de ji bi aliyê başûr de gundê xirabê Sosina heya. Gir bixwe ji riye hevirişimê bi lingan weke seatekê dûr e.Ji gir bi xwarê de jî şetê Zergûza xwarê diherike. Di Zivistanan de ji Li aliyê Xirabê Sosina ji, şetê Bestê bilind dibe û diherike. Evi û zeviyê girê êlim, har sal bi şînhatina Nergizan re navdar e.
Mafê daneriyê

Mafê daneriyê, mafê telîfê, yan jî bi gotineke îngilîzî copyright ("mafê kopîkirinê [yê standî]") standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye. 

Di înternetê de hema hema li binê hemû malperan gotina "Copyright (c) ... All Rights Reserved" tê nivîsandin ku tê wateya "Mafê Telîfê ji sala ...'an û vir ve ji aliyê vê saziyê ve tê parastin."

Mafê daneriyê çi ye? 
Standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye. Bi taybetî dema orjînala tiştekî ji aliyê kes an jî saziyekê ve hatibe çêkirin, mafên bikaranîna wî tiştî bi qanûnê tê çespandin û ji vê re "mafê daneriyê" yan "mafê telîfê" tê gotin.

Mafê telîfê bi piranî ji bo demekê tê standin. Sembola wê jî di navbera çemberê de tîpa "C" ye. Tîpa © ku li ser tiştekî hebe, tê wateya ku mafê daneriyê tê parastin. Tîpa "C" tîpa pêşîn a gotina îngilîzî "Copyright" e.

Mafê daneriyê û Wîkîpediya û WikiMedia Commons

Çavkanî

Girêdanên derve
  Li ser mafê daneriyê û peymanên mafê daneriyê, ji Kulturnameyê ye 
 Law of EUA: Copyright Law of the United States
Hevwate

Bi îngilîzî "synonymous".
Gotina "Hevwate" di kurdî de [rengdêr]ek e. Ji bêjeyên ku tên heman wateyê tê bikaranîn. Mînak ev gotinên jêrîn hevwate ne:

Roj û Tav
Pir û Gelek
Zar û Zêç
Gede, Zarok, Mindal û Zar
Westan û Betilîn
Pirtir û Zêdetir
Kevir û Ber
Fikr û Raman
Werê, Wanî û Halo
Wilo û Wisa

Di kurdî de hevwate gelek in. Ji ber ku zimanê kurdî heta sedsala 20'an jî di warê nivîskî de ji ber qedexeyan pir lawaz bû, li her herêmekê zimanê kurdî bi derfetên xwe û bi awayekî girtî pêşve çûye. Ji ber vê yekê gotinek ku li herêma Mêrdînê bi awayekî hatibe bikaranîn, li herêma Şirnexê bi awayekî din hatiye bikaranîn. Li bajarên din jî bi awayên din.

Ferqa Hevwateyan û Devokan 

Hin gotin hene ku ew jî li her herêmekê bi awayekî din tên bikaranîn, lê ew ne hemwate ne, belê guhertoyên devokî ne. Mînak ev gotinên jêrîn ne hevwate ne, lê guhertoyên devokî ne:

Wer û Werê
Hûr û Hwîr
Dûr û Dwîr
Gûz û Gwîz
Şûr û Şwîr
Kîvroş û Keroşk
Mirov û Meriv û Merov

Gotinên ku koka wan yek be û dengê wan cuda be ne hevwate ne.

Ziman
Baglar

Çend cihên bi vî navî hene:
Bağlar, navê tirkî yê navçeya Rezik a Amedê
Baglar, gundekî navçeya Cîmîn (Uzumlu) ya bajarê Erzincanê
Baglar, navê tirkî yê gundê Nehrî navçeya Şemzînan a Şirnexê
Baglar, navê tirkî yê gundekî bi ser navenda Mûşê ve
Rezik, Amed

Rezik navê kurdî yê navçeya Bağlar a bi ser bajarê Amedê ve ye.

Çîroka navê Baglar a Amedê 

Bajarê Amedê heta destpêka sedsala 20'an jî tenê di nav sûran de bû. Heta wê demê jî ji dervê sûrên Amedê ji rez û bîstanan û zeviyên çandiniyê pêk dihat. Ji ber wê, ji herêma rezan re "rezik" dihate gotin. Piştî ku dewleta tirk navên tirkî li gund, navçe, çiya û bajarên Kurdistana Bakur kir, navê herêma "rezik" jî bû "baglar". Di sala 2008'an de statuya navçetiyê stand.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Şaredariya Rezikê
Bênder

Bênder, ciyê ku berhemên çandinîyê lê dihên danîn,dêrandin,gêre kirin,moxil kirin yan jî patoz kirin.

Çandinî
Henefî

Henefî (bi erebî:  an jî ) di ola îslamê de yek ji mezhebên sûnî fiqihê ye. 

Mezhebê henefiyan ê îtiqadê (bawerî) jî matûrîdiyê ye. Navê henefîtiyê ji navê sazûmankarê wê Ebû Henîfe  (Numan bin Sabîd) (699-767) tê. Li welatên Tirkmenistan, Efxanistan, Tirkiye, Hindistan û Pakistanê berfireh e.

Di îslamê de ji çaran pirtir mezheb hene. Lê henefîtî û sê mezhebên din hem wekî her çar mezhebên herî mezin hatine pejirandin. Ji aliyê girseyê ve jî ji ber vî rengî her çar mezheb herî berfirehtir in. Her çar jî mezhebên sûnî ne. Di nav her çar mezhebên sunî de jî henefîtî ji aliyê girseyê ve herî mezin e. Girseya henefiyan di nav girseya giştî ya îslamê de 45% pêk tîne. Hersê mezhebên din şafiî, malikî û hembelî ne.

Çavkanî 

Mezhebên îslamê
Gêre

Karê yan bi moşeneya li dû hespekê yan bi gayên bi hev girêdayî yan jî bi traktorê li ser kewşê bi zad çûnûhatin û bi vî hawî amade kirina ji bo dêranê.

Çandinî
Antropolojî
Embarê, Bismil

Embarê (, ), bajarokekî Bismilê ye û li kêleka Çemê Dîcle, li ser rêya kevn ya Diyarbekirê ye.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî a garis û pembo ye.
Li derdora gund Hola, Mele Cebra, Seyid Hesen heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Bajarokên Diyarbekirê
Reşoyî (devok)

Reşwanî (bi şêxbizinkî: Reşoyî) devoka kurmancî li Anatolya Navîn e. Ev devok ji aliyê eşîrên kurdan (bi taybetî êla Reşwan) ên li Qonyeyê, Qîrşehirê, Enqerê, Yozgatê û Çorûmê tê axavtin. Ferhengoka wê nêzîkê Kurmanciya Rojava ye. Gelêk jêgirtî yên romîkî di ve devokê de hene.

Çanda devokî 
Dîroka kurdên mişext ên li Anatoliya Navîn bi devkî heya îro hatiya parastin. Bûyêrên giring, çîrokên ser mişextkirina wan û stran û kilamên ser jiyana wan a rojane û mêrxas û egîdên wan di kevneşopiya devkî de zindî mane. Wan salên dawîn de ev kelepor ligel kovaran, pirtûkan û muzîkê ve tê gihandina nifşa nihayî. Nivîskarên kurdên Anatoliya Navîn di kovar û pirtûkan kurdiya nûjen tercîh bikin jî, koma muzîkê ya bi navê Koma Xelikan, a ku bi devoka Reşoyî ve distirê di nava kurdan de xwediye populariteke giring e. Koma Xelikan stranên hozanên kurdên Anatoliya Navîn û yên dengbêj û hozanên kurdan ji Kurdistanê bi aksanê vê devokê bideng dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 

Devokên kurmancî
Patoz

Amûrek  kewş dike ka. Patoz di dawiya sedsala 20'an de ji dêvla gêreyê hatiye bikaranîn. Devek û du jêderkên wê he ne. Di devê re bi melêban kewş dihê xistin û ji jêderkên wê jî zad û ka dihê derxistin. Lê patozkirin, berî ku ev amûrên demên dawiyê derkevin û werina bikarhanîn jî, li Kurdistanê, genim û ankû nîskên ku ku hişk dibû û dihat levdayîn li hevdû, wê bi amûraka ku berfireh û ku bi kevir bê û ankû ku tiştna din bê ku dihata girankirin wê li ser re bi kişandina sawalên weke Ga û ankû sawalên din ên weke ga bihêz wê bihata kişandin û li ser bihata gerandin. Car bi car, ev gerandina, bi roja didima heta ku hûrkirin dibû ji bo ku ve were vaqatandin. Ew amûrên ku ji bo ji bo perçiqandinê dibûn, ku mirov li ser jî di deme kişandinê li ser dirûniştin ji wan re Zibar. Piştî ku hûrbûn bû, piştre wê Mêlhêb werina derdixstin û bi melhêbên berhevkirin û jevcudakirinê re wê genim û ka û ankû nîsk û ka wê werina jevcudakirin. Lê piştî ku ew amûrên patozkirinê ên weke ku bi Trektoran re tê bikar hanîn ku derket, êdî ew awayê karkirinê jî bixwezê ji holê rabû û winda bû. Lê ew awayê berê bi sadsalan, weke awayê ku dihat bikarhanîn di Palayî de. Di palayîyê de bê û an di berhevkirina genim, nîsk û hwd ku hê li ardê bû berhevkirina wê bê, bi alikarîya ku mirovan dide hevdû dikirin. Bi wê jî, piştî ku herkesekî karê xwe bi hev re bi dawî dikirin, êdî wê "şahîya dawîya palayîyê" wê were li darxistin û wê hemûp xalk bi hev re têde lev bigihina li hevdû. Heta roja me jî, li herême botanê û hwd li kurdistanê, ew şahî ne weke berê jî bê hatîya berdewam kirin û hatîya heta dema me. Helbest ku dengbêjan weke "helbestên palayîyê" ku digotin, êdî di van deman de dihat gotin.

Girêdanên derve 

Alavên çandiniyê
Mix

Mix an jî bizmar, hesinekî zirav e ku bi armanca zeliqandina kelûmelên darîn yan jî plastîk tên bikaranîn. Niçikeke wî tûj, yê din ji bo lêdana çakûçê serkum e.

Metal
Pizîlaqa kûçikan

Pizîlaka kûçikan (bi latînî: Crocus vernus) cûreyek pizîlaqan e ku dawiya payizê meha sermawezê li nav keviran û li ciyê kewşe şÎn dibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kulîlk
Alif

Alif xwarina ji bo ajal û sewalan e.

Amûrên ku ajalên kedî yên guhandar tê de êm dixwun ew jê alif in. Hinek ji wan darîn in û mobîl in; hinek jî axî yan jî kevirî ne û bi ciyekî wek dîwar ve zeliqandî ne.

Xwarina ajalan
Hewş

Pêşiya avahiyaya ku dora wê bi kevir yan jî bi kerpîçan lêkirî ye. Ser hewşan vekiriye û dîwarên wan ji bo xwe serçendkirinê bilind e. Li hundurê wan bi giranî ji bo li bin rûniştinê holik yan jî ji bo hênik kirinê şadirvan hene. Bîr yan jî avkêşkên malan jî axlebe di hewşan de ne. Di mîmariya kurdan de hewş ciyekî grîng digire. Kurdekî mala wî bêhewş bi qasî tunebûnê hindik in. Li gelek ciyan dehl û kulîlk jî lê tên danîn û ji dêvla baxçeyekî biçûk ve tê bikaranîn.

Baxçe
Mele Serhengê Zaxoyî

Mele Serhengê Zaxoyî, zanistvanekî kurd e ku di sedsala 15'an de jiyaye. Alim bûye û dergeha wî hebû û xwedî dîwan bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiya. Lê haya nahaka di derbarê wan nivîsên wî de zêde wilo ti agahi bi dest ne ketine. Di derbarê jiyanê wî de ji, zêde wilo ji wê demê ji hinek gotinen pêve ti tiştek nema ya. Li Zaxoyê jiyaye. Li wir pir bi bandor bûye jî. Li ser fikrê wî ji, tê gotin ku pir li ser aqil disekinî.

Çavkanî

Fîlozofên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Alimên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 15an
Dengizê Jor

Dengizê Jor gundekê Qereyaziya Erzîromê ye. Gund li herêma Gogsî ye.

Çavkanî 

Gundên Qereyaziyê
Hinzorik

Hinzorik gundekî li tortimê ye. xelkê gund kurd in û bi zarê Şêxbizinkî diaxivin.

Gundên Tortimê
Xins

Xins, gundekî Şêxbizinane li tortimê. 

Gundên Tortimê
Hevnivîs

Hevnivîs (îngilîzî: Homograph) pêyvên wek hev têne nivîsandin, belê wateya xwe de cudan e.

Mînak 
Nav
Nav (nêr, zazakî: name, soranî: naw): Navê te çîye?
Nav (mê, hundur, nîvek, zazakî: mîyan): Nava me de dimîne. Nava zarrokê diçe. 

Ser
Ser (nêr, kelle, qaf zazakî:sere) serê min dêşe.
Ser (nêr, li ban, li jorê, zazakî: ser) li ser me Kurdistan li bin me Luristan.

Ziman
Kêjik

Kêjik gundekî Qereyaziyê ye.

Çavkanî

Gundên Qereyaziyê
Mele Taha

Mele Taha zanistvan û alimekî  mezin ê kurd e. Gelekî baha wî tê kirin. Li gor ku tê gotin, di deme Melayê Cizîrî de jîn bûya. Meleyê Cizîrî ji li ber destê wê seydatî wergirtiya. Li Amedê jîn bûya. Li gor ku tê gotin, di sala 1560 wan jîn bûya. Li gor ku tê gotin, li ser şifakirinê xwediyê hizreke ku mazin bû.
Pir xwanda bû. Ew li medrese li Amedê ya wê demê dima. Hizre mele taha biqasî ku tê gotin, pir li pêş bû. Wî li medrese ku lê dima, fêr didana pir faqayan. Gelek faqayên wî ji, piştre weke zanistan derdikevine pêş. Ew ji bi vê yekê re, weke ´seydeyê zanistan´ tê naskirin. Bi vê yekê re biqasî ku tê gotin navê wî heya. Mele Taha, di dema Meleyê cizirî de jîn bûya.
Hizre mele taha. xwedi diwan ji bû. Li gor hinek vegotinên ku li ser wî têne gotin, ew weke ´seydeyê amedî´ ji tê naskirin. Dema ku li devereke dûr bahsa wî bê kirin, jê re tê gotin seydeyê amedî.
Mele taha zanistnekî kurd ê mohra xwe li deme xwe daya. di nav zanistên demê de navê wî mazina. Weke ku tê zanîn, wî gelek pêşketin di wêjeya kurdî de ji di deme xwe de daya çêkirin. Li gor ku tê gotin, wî li ser ´hizir´ û li ser ´şifakirinê´ ji nivîsandiya. Dema ku kala nivîsanên wî tê kirin, kala pirtûk ku wî nivîsandine tê kirin. faqayên wî, biqasî ku tê zanîn, ku li cem wî dixwandin, hizre wî ji fêr dibûn. Nivîsên ku wî nivîsandine ji dixwênin. Pişt wî re, yên ku hatina dewsa wî ji, ew kevneşopiya wî şopandin. Herême ku navê wî li wêderê li ser ziman bû, bêhtir amed bû. Li gor hinek vegotinne ew ji amede demeke çûbû Botanê û li wir ji mabû.Lê di derbarê wê çûna wî d haya nahaka wilo zêde ti agahî bidest ne ketina. di dema xwed de Mele Taha, zanistekî ku pir mezin bû. Mîr û şah diçûne ber destê wî.Bi vê yekê re ji, pir bahsa wî dihata kirin. Wî, weke dayikaka ku ji singa xwe şîr bide zaroka xwe, wî ji, gelek zanist daya zanistên deme xwe yên ku xwe gahandine de û xwe ne gahandinê de. Em dibêjin yên ku xwe ne gahandinê de ji. Ji ber ku tê gotin ku ew ji zanistên dema xwe kêm ne maya û hizre xwe rijandiya ser rupel ji. Bi vê yekê re, behsa nivîsanên wî yên ku wî nivîsandine tê kirin. Biqasî ku behs tê kirin, wî pir nivîsandiya. Û bi nivîsandina xwe, nav ji daya dore xwe di dema xwe de. Bi vê yekê ji pir tê naskirin. Herêmên kurdistanê yên ku wî xwe ne gahandiyê de, wê hizre wî ya ku wî nivîsandî xwe gahandiyê de. Bi vê yekê re, ew pir mirovekî ku tê naskirina. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku mele Taha mirovekî zanist yê pir mazin yê deme xwe ya. Yek ji wan mirovên ku bi hizre xwe re di deme xwe de hatî naskirin û bi hizre û zanistitiye xwe re mohre xwe li deme xwe xistiya.

Çavkanî 

Dîn
Alimên kurd
Kesên sedsala 16an
Êlimê Rim Kesk

Êlimê Rim Kesk mirovekî zana û alimekî kurd bû. Li dore Cizîra Botan di dema derketine misilmatiyê de jiyaye. Li ser jiyana wî li herême Botanê di nav seyde û aliman de li ser wî pir qasîde û gotin têne gotin. Di dema xwe de biqasî ku tê gotin û zanîn, dergeha wî hebû. Gelek mirid û sofiyên wî hebûn. Li herêmê ku ew li dijiya, ku hinek êrîş li wir dibin, ew ji bi sofîmirid û faqayên xwe re dikeve şer de û tê pekravankirin. Tê gotin ku tirba wî li Girê Êlimê ye. Girê Êlimê jî, ji Cizîra Botan weke saetekê an ji du saetan dûr e, ji aliyê riye hevîrişîmê ve. Girê Êlimê, li ber gundê Xirabê Sosina ya. Xirabê Sosina li gir yê pêş dikeve. Li aliyê paş ji gundê Qaraxrabê heye. Li başûre gir jî gundekî ku hê berê hatibû valakirin jî ji ber çûna dewletê ya bi ser wan de. Navê wî gundî ji Xirabê Darik bû.

Çavkanî

Kurd
Miroslav Holub

Miroslav Holub helbestvanekî çekî ye.  li Pîlsenê ji dayik bûye, di  de jî miriye. Hîndekariya bijîşkî dîtiye û li ser Zanyariya Nexweşiyê (Patolojî) û îmmunolojîyê lêkolînan kiriye. Helbestên xwe bi zimanekî vekirî û nerm nivîsandiye,pirr bi hêsanî dihên wergerî zimanên din.

Çavkanî 

Helbestvanên çekî
Nivîskarên çekyayî
Heinz Piontek

Heinz Piontek (jdb.15ê çiriya paşîn a 1925 li Kluczbork (bi almanî Kreuzburg), Silezyaya jorîn (Oberschlesien), m. 26ê çiriya pêşîn a 2003 li Rotthalmünster, Almanya) Helbestvanekî Elman e. Piştî Şerê II. yê Cîhanê ku ew jî têde bûye,di gelek karan de xebitiye û  Felsefe,Zimannasîya  Elman û Dîroka Hunerê xwendiye.  Di helbesta xwe de bi granî cî daye tiştên wek xwezayê,evînê û hestên mirovahîyê. 
Cerib,Çîrok,Roman,leystokên Radyoyê û leystokên Tiyatroyê jî nivisandiye.Bi romana xwe ya nav Le Sfee Frede (Stêrkên Sar) di sala 1970an de Xelata Strege wergirtiye.

Çend rist ji helbesta wî ya navdar Kulama Keça Dîn

Dinexişîne etekê min yê belek ba

bi inciyên ji baranê,

di lahşê min yê mehandî de

pêsêrên min textik in.

Berê li Tîbetê bûm ez

Li kêleka çemê Oderê ye Tîbet

Nabêje kes,

ez nuha li kur im

xweş ez jî nizanim,lê dernaxim derve

ji te veşartî.

Binêre va porên xwe-yên wek muyê firçê

dadikim di sepya qahwên sarbûyî de...

sepya wan qahwên ku

pîrheboka bikofî daniye ber min.

Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez?

bexçan çêdikim,

çemê Oder yê ji vir diherike,va min zilamek jî çêkir lê vê de

zilamekî bera,

simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam

(...)

Helbestvanên alman
Jidayikbûn 1925
Mirin 2003
Edgar Allan Poe

Edgar Allan Poe (jdb.  li Bostonê - m.  li Baltimoreyê) helbestvan, nivîskar, weşanger û rexnegirê wêjeyî yê amerîkî bû.

Di nava salên 1815 û 1825an de bi malbata xwe ya dêmarî re diçe Îngiltereyê û li Londonê xwendina xwe didomîne. Di 1827an de dikeve artêşê; xwe li Dibistana Leşkerî ya West Pointê qeyd dike, lê ji ber bêdîsîplîniyê di sala 1931ê de jê dihê avêtin. Ji bo ku xeyalên xwe yên dewlemendiyê pêk bîne diçe New Yorkê. Li cem metika xwe ya xizan û jinbî bi cî dibe.

Di sala 1836an de bi xwarzaya (yan jî birazaya) xwe Virginia Clemm a ku hîn 14 salî bûye re dizewice. Di 1837an de diçin li New Yorkê bi cih dibin. Çîroka The Narrative of Arthur Gordon Pym wê salê, di sala 1840an de jî cîlda yekem a Çîrokên Nebihîstî weşand.

Di sala 1845an de helbesta wî ya nav Qelareşk ("") weşand.

Di sala 1847an de jina wî ya ciwan mir. Ew bi xwe jî nexweş û bêhêvî bû, tim taya delirium tremens derbas dikir. Dema li ber zewaca bi pîrekeke extiyar û dewlemend re bû, şeveqekê li Baltimoreyê li devê deriyê meyxaneyekê li ber sikratan dihê dîtin.

Helbesta wî ya ku navê wê Annabel Lee ye gelek navdar e.

Berhem 
 Qelareşk û Bîst Helbestên Din (wergêr: Samî Hêzil)
Qelareşk

Çavkanî 

Helbestvanên amerîkî
Çîrokvan
Tebkê

Tebkê an Tepkê (el-Tabqa ) gundekî bi ser Dêrika Hemko Hesîçeyê , li hêla Koçeran e. 

Ew hêl hatiye naskirin bi hêla Koçeran, ji ber ku piraniya gundên wê, yê Koçerane û ev gund bi xwe ne ji zûde hatine avakirin, ji ber ku Koçeran di dema berê de gund ava nedikirin ew koçerbûn, havînê diçûn zozana û zivistanê dihatin germiyanê, ew xwediyê sewêl bûn.

Dema ku çêra sewalê wa li beriyê nedima û diniya gerim dibû, konê xwe datanîn û berê xwe didan zozanê fereşîna. Sînor tunebûn, Kurdistan hemî dibin destê Osmaniyan dibû, û berya ku berfa potik li zozana dest pê bikê koçera berê xwe didane beriyê, beriya wa jî, ji çiyayê Qereçoxê dest pê dikir ta bi çiya yê Şingalê, ev berî hemî li pêşiya koçera fekirîbû, lê piştî ku sînor ketin nava Kurdistanê, ser xet û bi xet çêbûn, koçera jî dev ji koçiriya xwe berda û gund ji xwe re ava kirn.

Der dora gundê Tebkê di buharêde pir xweş dibê, ji ber ku hemî qelaç in, ew qelaç bi gul kulîlkê rengî têne xemilandin. Gundê Tebkê 278 mal in û 6200 mirov in. Mirov dikarê bêjê ji seda heft yan heşt ji wan xwedî nasname ne û yê dî tev bê nasname ne.

Gundê Tebkê hemî koçerên Mîran in.

Li derdorê Tebkê 

Li hêla bakûr, Gundê Mêrga Mîran e, tê gotin ku, ev gund kevn e ji ber nêzîkbûna wî ji bajarê Kurik re, ew bajar bi xwe îro nemaye lê dema ku mirov diçê ciyê bajêr mirov dizanê ku ev der barê bajar bû û hin dibêjin ku ev bajar beriya sed û pêncî salî avabû, û ew derev hemî li ser wî bajarîbûn, lê pirsek tê bîra mirov? Çima û çawe ew bajar xirabûye û xelkê wî kîbûn, gelo ew bajarê kurdan bû, kurdan avakir û biyaniya xirakir, yan biyaniya avakir û kurdan xirakir!? Mixabin kes tiştekî li ser vî bajarî nizanê, wekî dî di dar di ser şûnwarê bajêre hene yek jê re dibêjin Dara Keçikê û ya dî jê re dibêjin Dara Kurik, dibê ku çîroka keçikê û kurik girêdayî bê bi xirakirina bajêr ve. 

Li hêla rojhilat, gundê Besta Sîs e, ew jî gundê koçera ye û herdû gund pir nêzîkê hev in; li hêla rojava gundê Girê Reş e, ev gund ne koçer in; li hêla başûr gundê Sêgiran ye, ew jî koçer in. Lê li başûr û rojhilatê gundê Girzîro ye, ev gund hin koçer in û hin ne koçer in, yê ne koçer bê koçer ji warê dibêjin Dê Manî.

Dora gund hemî hêrik û newal in, ciyê gund yê kevin ew newale lê îro gund ji hev bela bûye, bi serê wa hêra ketine wek bajarekî piçûk lê hatiye, ne xasim dema ku mirov ji hêla başûr ve lê binêrê.

Li başûrî gund Berîka Vale ye, lê li rojhilat û rojava û bakur hemî hêrik û newal in û bi seda bîrê petrolê li wa qelaça hatine kolan û petrol tê derxistin.

Di navbera gundê Tebkê û gundê Besta Sos de newalek heye, dema ku melayê Besta Sîs bang didê dengê wî digihê Tebkê û bi vî rengî jî gundê Girê Reş ew jî wesa nêzîkî Tebkê ye li hêla bakur Gundê Mêrga Mîran jî nêzîkî Tebkê ye.

Çavkanî 
Enes Xelîl (Kurdek ji gundê tepkê ye)

Gundên Dêrika Hemko
Sergeliya

Sergeliya (bi tirkî: Başalan), gundekî Çinarê ye. Di navbera Bismil, Çinar û Amedê de nêzî gundê Hicetiyê ye. Gundekî mezin e. Ji Efendiyan ma ye. Li ser rêya Bismil û Amedê ye.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Çinarê
César Moro

César Moro (19ê tebaxa 1903an – 10ê kanûna paşîn a 1956an), helbestvan û wênesazê perûyî ye. Navê wî yê esil César Quíspez Asín e.

Demeke drêj li Parîsê dijî. Li vêder di kovara "Le Surrealisme au service de la Revolution" a ku ji aliyê Aragon, Breton û Eluard ve dihat derxistin de helbestên xwe diweşîne. Di nava serberravanîyên perûyî de yê wek herî grîng derdikeve pêş. Ew bixwe wênesaz e jî. Wêneyên xwe yên surrealîst di sala 1935an de li pêşangeheke Lîmayê da nîşandin.

Berhem 
 La Tortuga Ecuestre (1942)
 Le Chateau de Grisou (1943)
 Lettre d'Amour (1944)

Jidayikbûn 1903
Helbestvanên perûyî
Surrealîzm
Wênesazên perûyî
Mirin 1956
Nivîskarên perûyî