nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Leyla Îşxan

Leyla Îşxan eslê xwe ji malbatek Êzidî tê û eslê vê malbatê jî digihê Bazîd'a navçeya Agiriyê. Malbata wê piştî buyerên 1912'an tevî refên reyayên Osmaniyan koçberî Rusyayê dikin û li herêma Elegezê a Ermenistanê bi cîh dibin. Herêma Elegezê dikeve li pişt çiyayê Agiriyê, ji %95 gelheya vê herêmê kurd e û navenda beşa dengê Elegezê a Radyoya Êrîvanê ye. Leyla Îşxan li vê herêmê cavê xwe li dinyayê vedikê. Malbata wê niha li Gurcistan û Moskow'ê jîyana xwe didomînin.

Dengbêjiya ku di çanda kurdî de cihek gelek girîng digirê li vê herêmê û li herêma serhedê gelek xurt û bihêz e. Kurdên Êzidî yên li vê herêmê dijîyin çand û kevneşopên xwe baş parastine û xizmetên gelek hêja li çanda kurdî zêde kirin e. Leyla Îşxan li vê herêmê bi kilam û awazên dengbêjên wekê Şakiro, Karapetê Xaço, Meryem Xan, Şeroyê Biro mezin bûye... 

Leyla Îşxan a xwediyê dengê zîz û zelal mûzîka kurd a otantîk bi şêweya muzîka klasîk a rojavayê rave kiriye. Demekî li gel xwîşke xwe nazê a pîyanojen tevlî hin bernameyên Roj TV'yê dibû. Bi rengê dengê xwe û teşeya xwe hunermendek tama dengbêjekî deye. Dengê wê dengê dengbêjên berê yên jin tînê bîra guhdarên xwe. Dengek şîfonî, hilû û hestîyar.

Tu albûmên orijînal ên Leyla Îşxanê tunînin lê kesên dixwezin dikarin li malperên mp3'an nêzîkî 5-6 sitranên ji bernameyên roj tv'yê hatîn tomar kirin peyda bikin. Nemaze strana bi navê were dotmam - Ayşe Şanê jî ev sitran xwendibû - û wey malîno li hemû kesên ji muzîkê fêhm dikin pend dibe. Dawiya dawî em dikarin bibêjin ku Leyla Îşxan çendî li pîyasê peyda nebe jî yek ji xwêştirîn sitranbêjên deng xwêş a kilam û sitranên kurdî ye...

Çavkanî 

Ev agahiyên derbarê Leyla Îşxanê de ji malperên înternetê hatine berhev kirin. Dibe ku hundurê xwe de şaşî û xeletiyan bihewîne...

Kesên ji Agiriyê
Radyoya Êrîvanê
Kurd
Dengbêj
Madakto

Madakto an Derreşar an Bajarê Dîrokî yê Seymere yek ji bajarên herî dîrokî yê rojhilaté Kurdistané û li Parezgeha Îlamê ye û zorbeyî rûniştvanên vî bajarî bi zaravayên kurdî Lekî û lorî diaxifin.

Bajarên Îranê
Îlam (parêzgeh)
Hevrîşk

Xwarinek e.Ji nan û rûn dihê çêkirin.Nanê germ yê nû ji tendûrê hatiye derxistin pêşî bi avê dihê şilkirin û di leganekê de  dihê hûrkirin,paşî jî rûnê qelandî bi ser dihê dakirin û dihê lihevxistin û bi kevçîyan dihê xwarin.Carinan şekirê hûr yê toz jî bi ser ve dihê dakirin.

Xwarin
Amadeo Preziosi

Amadeo Preziosi yan Amedeo Preziosi yan jî Kont Amadeo Preziosi (jdb. 2ê kanûna pêşîn 1816 - m. 27ê îlonê 1882) wênesazekî maltî bû. Ew di 2ê kanûna pêşîna 1816an de li bajarê Vallettayê (li girava Maltayê) hatiye dinê. Preziosi di atolyeya wênekarê maltî Giuseppe Hyzler de şagirt bûye û pişt re di École des Beaux Arts a Parîsê de xwendiye. Di sala 1842an de li Stembolê bi cih bû û heta mirina xwe li wir ma.

Ji xeynî wêneyên jiyana adetî ya gel û cih û peysajên rengareng ên Stembolê, Preziosi çend portreyên kurdan jî çêkirin. Wî nîgareyên xwe bi zirîç û hibir xêz dikirin û dû re bi rengên avî dikişandin. Du albûmên wî yên nîgareyên lîtografîk jî hene.

Preziosi wêneyên xwe li Parîs (1858, 1867), London (1863) û Stembolê (1880, 1881) pêşkêş kirin; di sala 1862an de çû Misirê, di 1868-69an de jî çû Romanyayê.

Amadeo Preziosi di encama rûdaneke nêçîrvaniyê a di 27ê îlona 1882an de li Yeşilkoyê miriye û li goristana katolîk a Santo Stefanoyê ya Yeşilkoyê (li Stembolê) hatiye veşartin.

Çavkanî û girêdanên derve 
http://ekitap.eyup.bel.tr:9600/sempozyum/eyup01_08_eng/09_ahmet.pdf  (bi înglîzî)
http://maviboncuk.blogspot.com/2004/06/amadeo-preziosi-1816-1882.html (bi înglîzî)
http://www.penn.museum/documents/publications/expedition/PDFs/32-1/Micklewright.pdf  (bi înglîzî)

Hunermendên maltî
Rojhilatnasên maltî
Jidayikbûn 1816
Mirin 1882
Bidlîs
Zimnako

"Zimnako" nîşana bobelata Kurdan e

Zimnako (Alî) xortekî Kurd e ji bajarê Helebça ye. Sêmehî ji himêza dayika xwe pekiya; piştî 21 salê dîsa dikeve wê himêza germ.
Di bobelata Helebça de ya ko bi destê rêjîma faşîst li Bexdayê, bi fermana Sedam û Alî Kîmawî pêk hat. 
5000 Kurdên bêguneh jiyana xwe ji dest dan.
Fatima Heme Salih, yek ji wan dayikên ko ziyana mezin dît, çar zarok û mêrê wê li ber çavên wê pakrewan bûn.
Fatima navê Zimnako li kurê xwe ê piçûk kiribû.
Fatima dizanî bû, çiyayên Kurdistanê bi çi hêzê nahejin!

Kurê mezin hawar dikir: Dayê ez dişewitim! Fatima diçe wî rizgar bike, ji ser hişê xwe diçe û li nexweşxaneyeke Kirmanşahê çavên xwe vedike.
Nema tu tişt têne bîra wê, tenê dizane ko çar zarok û mêr û bajarekî wêran li pişt xwe bêxwedî hiştine.
Zimnako, çiyayekî gelekî bilind e, li başûrê rojhilatê Helebça, di ser gola Derbendîxanê re ye.
Zimnako
 
Dastanên têkoşeran bi xwîna buha nexişandine, di ferhenga dilê dayikan de darek bi navê azadiya keseran çandiye.

Zimnako

Barê evîna min e,
 
pilingê kohê bilind ez im,
 
dema tu li min bigerî
 
di bin berfa te de kurmikekî jiyanê me…

Zimnako!

Li binya siha behîvekê,

li bin tûmekî,
 
li ber latekî 

nalîna min ahoyeke windayî ye… 

Zimnako!

Tûtina sînga te bi xwîna zelal vejiyaye

û navê te keleha parastina dil e.

Topên demê, te nahejîjin.

Ez heme, 

di bin sîwana te de 

tovê gulê bi heyvanê azadiyê dimeyînim…

11.12.2009

Ezîz Xemcivîn

xemcivin@live.com
Monzón

Monzón (bi ketelanî: Montsó), bajarekî herêma otonom a Aragonê li Spanyayê ye.

Aragon
Hîwa Seîd

Hîwa Seîd an Hîva Seîd helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse.  Di sala 1983'an de hatiye dinyayê.  

Niha jî li başûrê Kurdistanê li Hewlêrê dijî.

Berhem 
 Eşkî Temenêk bo To (2005), Hewlêr (Kurdistan), bi zaravayê soranî ye.
 Naley Befr û Pişkoy Agir (2007), Silêmanî (Kurdistan), bi zaravayê soranî ye.

Helbestên wî 

Helbestvanên kurd
Profesor

Profesor ji mamosteyên zanîngehan re dibêjin. Ew zanyar li aliyekî dersan didin xwewendekaran, li aliyê din de jî lêkolinên zanyarî dikin.

Zanîngeh
Oriana Fallaci

Oryana Fallaci (29'ê pûşpera 1929 - 15'ê rezbera 2006) rojnamevan û nivîskareka Îtaliyayî bû û bi taybetî digel siyasetvanan hevpeyvîn dikir. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, Fallaci partîzan bû. Çalakî yên rojnamevanî yên wê gelek dirêj û serkevtî bûne.

Wê digel zor rêber û kesêtî yên navdarên navnetewî hevpeyvîn kiriye:
Şêx Mucîburrehman, rêber û damezrênerê welatê Bengladeş;
Dalai Lama, kesayetiya herî bilind û pîroz a Bûdîstên Tîbetê;
Henry Kissinger, yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê;
Şahê Îranê, şahê dawî ya Îranê;
Ayetullah Xumênî, pêşengê Şoreşa Îslamî ya Îranê;
Deng Xiaoping, siyasetvan û şoreşgêrekî herî navdarê Çînî;
Willy Brandt, siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê Almanî
Muemer Qedafî, serokê welatê Lîbiyayê;
Yaser Erefat, yek ji serokên gelê Filistînê;
Indira Gandhi, yekemîn jina serok wezîr li Hindistanê;
Lech Wałęsa, siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê.
 û gelek din ...

Piştî xanînişînbûnê, Falaçî destkir bi nivîsandina hinek gotar û pirtûkên rexnegirane sebaretî Îslam û Ereban.

Çavkanî 

Nivîskarên îtalî
Jinên îtalî
Jidayikbûn 1929
Mirin 2006
Romannivîsên sedsala 21ê
Şêx Mucîburrehman

Şêx Mucîburrehman (bi bengalî: শেখ মুজিবুর রহমান), bi nasnavê Bangabandhu, jdb. 17ê adarê, 1920 – m. 15ê tebaxê, 1975) siyasetvanekî Bengladeşê û reber û damezrênerê welatê Bengladeşê bû. 

Ew wekî "bavê neteweya Bengladeşê" ji aliyê xelkên wî welatê ve tê naskirin. Di sala 1975an de, Şêx Mucîburrehman bû serok komarê Bengladeşê, lê paşî 7 mehan di encama kudetayekê de hat kuştin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên bengladeşî
Jidayikbûn 1920
Mirin 1975
Serokdewletên Bengladeşê
Muhemmed Reza Pehlewî

Muhemmed Reza Pehlevî (16ê çiriya pêşîn, 1919 - 27ê tîrmehê, 1980) şahê dawî yê Îranê bû. Ew li sala 1941ê heta sala 1979'an ku şoreşa îslamî li Îranê serkevt padşayê Îranê bû. Paş sala 1979an de, sîstema hikûmeta Îranê hat gihurîn û bû "Komara Îslamî".

Jidayikbûn 1919
Mirin 1980
Kesên sedsala 20an
Mêr
Deng Xiaoping

Deng Xiaoping  ( an , herwisa Dèng Xiǎopíng û Teng Hsiao-p'ing; 22ê tebaxa 1904an - 19ê sibata 1997an) siyasetvan û şoreşgêrekî herî navdarê welatê Çînê bû. Ew herwisa rêberê Partiya Komunîst a Çînê bû.
Çînî
Siyasetmedar
Şoreşger
Mêr
Jidayikbûn 1904
Mirin 1997
Partiya Komunîst a Çînê

Partiya Komunîst a Çînê (bi çînî: 中国共产党 , bi pinyin: Zhōngguó Gòngchǎndǎng) partiya siyasî ya serekî û damezrênmera Komara Çînê ye. Ew partî di sala 1921an de hatiye damezrandin.

Çavkanî

Çîn
Indira Gandhi

Indira Priyadarshini Gandhi (b. 19ê Çiriya Paşîn 1917 – m. 31ê Çiriya Pêşîn 1984), siyasetvan û yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê bû ko du caran ew post bi dest anî, cara pêşîn ji Kanûna Paşîn ya sala 1966ê heta Adara 1977ê û cara duyê ji Kanûna Paşîn ya 1980ê heta dawiya jiyana xwe li Çiriya Pêşîn ya 1984ê. Heta niha jî çi jineka dî nebûye serokwezîra wî welatî û bil ji ya babê wê, heyama serokwezîriya çi kesekî jî ji ya wê dirêjtir nebûye. Ew keça Jawaharlal Nehru (Cewahir Lal Nehro) serokwezîrê herî pêşîn yê Hindistanê bû. Kurê wê, Rajiv Gandhi, jî paştir bû serokwezîzê Hindistanê.

Indîra di salên 1947ê heta 1964ê da, wekî alîkara babê xwe, ko wê demê serokwezîr bû, xebitî. Ew li sala 1959ê bû seroka Kongireya Neteweyî ya Hindistanê. Piştî mirina babê wê, ew wekî endameka Rajya Sabhayê anko Civata Jorîn hat hilbijartin û di kabîneya serokwezîr Lal Bahadur Shastri da bû wezîra zanyaran û weşanê. Pishti mirina Shastri li sala 1966ê, di hilbijartina seroktiya Partiya Kongiresê da, zora hevrrikê xwe Morarji Desai bir û bû seroka partîyê û bi wî rengî bû serokwezîra Hindistanê.  

Wekî serokwezîr, ew bi sehişkiya di danûstandinan da û bi navendîkirina zêde ya desthilatê dihat niyasîn. Wê seba piştevaniya bizava serxwebûna Pakistana Rojhilatê şerr li dijî Pakistanê dest pê kir. Ew di şerrî da bi ser ket û li encama wî şerê dewleta Bengladeş hat avakirin. Hêza Hindistanê jî li herêmê zêde bû û bû hêza serdest anko hegemon ya Başûrê Asyayê. Bi mihaneya cidaxwaziyê û li dijî bangewazeka ji bo serhildanê, Indîrayê rewşa awarte ragehand, ku ji 1975ê heta 1977ê dewam kir. Di wan du salan da azadîyên medenî bertesk kirin û ragehandin jî hat sansorkirin. Zordarîyên berfireh hatin kirin. Li sala 1980ê, piştî hilbijartinên azad û bêlayenane, ew dîsa wekî serokwezîr hat hilbijartin. Ew bi destê pasevanekê xwe û neteweperwerên sîk hat kuştin.

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1917
Mirin 1984
Jinên hindistanî
Tûnis (bajar)

Tûnis (), paytext û bajarê herî mezin ê Tûnisê ye. Navçeya metropolê ya mezin a Tûnisê ku pir caran wekî Tûnisa mezin tê binav kirin, bi qasî 2.700.000 kes nifûsa navçeyê heye. Ji sala 2020an ve bajêr sêyem bajarê herî mezin ê herêma Maghreb e (piştî Kazablanka û Cezayîrê) û yazdem bajarê herî mezin ê li cîhana erebî ye.

Bajêr li ser kendava mezin a Deryaya Navîn (Kendava Tûnisê), li pişt Gola Tûnisê û bendera La Goulette (Ḥalq il-Wād) ye ku bajar li deşta peravê û li ser girên ku dora deştê digirin dirêj dibe. Medîneya li navenda bajêr cihwarek mîrateya cîhanê ye.

Wekî paytexta Tûnisê bajêr navenda jiyana siyasî û îdarî ya Tûnisê ye û di heman demê de navenda çalakiyên bazirganî û çandî yên welat e.

Dîmenên ji bajêr

Çavkanî

Girêdanên derve 

Erdnîgariya Tûnisê
Paytextên Afrîkayê
Olympique de Marseille

Olympique de Marseille yaneyeke fransî ya futbolê li Marseille ye. Yarîgeha Olympique de Marseille  ye.

Yaneya futbolê ya Fransayê
Bûk û Zava

Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.

Taybetiyên mîmarî 
Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine. 

Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran. Meriv kare ji hundur ve hilbikeve heta qata herî jorîn.  
 
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. Li dîwarên ew korîdoran derên kûr ên bicûk hene, da ku meriv xwe pê bigire û biguhêje qata bilindtir.

Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din bilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê. 
 
Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.

Agahiyên dîrokî 
Kes nizane navê şkeftê cima bûye Bûk û Zava, lê li gorî gotinên hinek gundiyan di hundirê şkeftê de li dîwar rolyefa du merivan tên xuyane, û gundiyan ew merivan wek bûk û zava hesibandine. 
Heta îro kes nizane şkeftê Bûk û Zava ji aliyê kê, ji bo ci û kînge hatiye cêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 trekearth.com: Wêneyên Bûk û Zava

Cihên dîrokî li Tirkiyeyê
Xelfetî
Memberê

Memberé (), mezreke navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Memberê, gundêkî avî ye û nava deştê da ye. Gundî qedîm bi navê "Membere Xerab", piştî herba yekem ya cîhanê de bi zoriya ingilîziyan hatiye berdan. Sih sal piştî vê berdanê gund bi destê Şaglordiyan nûda hatiye avakirin. Kavlên gundê kevin (niha sê sed metran dûrî gundî dane) hêj manê.Niha qiyase 45 mal vıra hene.Mektebek ü mizgeftek heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kosedax

Kosedax an jî Mîrê Çiyaya (Mîrê Çiyayan)  çiyayekî Kurdistanê ye ku li navçeya Agirîyê, Zêdka ye. Bilindbûna Kosedaxê xwe digîhe 3.433 m yê. 

Kosedax di nava gelê Zêdka da pir navdar e. Dengbêj Şeroyê Biro klama xwe ya bi navê Zeriyê da qala Çiyayê Kosedaxê dike. Berfa ser Kosedaxê heta havîna derengî nahele. Rojhilata wî gundê Seydoya (Qopiza Jor) û gundê Çaçana (Qopiza Jêr) hene. Rojavaya wê gundên Çatê, Gapira û Remedana hene. Her çar aliyê Kosedaxê çem û kanî dikişin. Kosedaxê de keriyên bizinkoviya hene.

Gotinek 

Kosedaxê

Kosedaxê mîrê çîya

Mexelê pezkoviya

Klama Şeroyê Biro 

Zerîyê

Torinê Kosedaxê, Mîrê Çîyaya
Min û Kewa Gozel

Milê xwe milê hev xistiye
Em çuyane zozanê jorîn

Mexelê pezkoviya
Gelî malî cînarno

Bextê we da me ketime
Henek û laqirdiya

Galerî 

Zêdikan
Çiyayên Kurdistanê
Çemê Çetelê

Çemê Çetelê çemekî Kurdistanê ye ku ji çiyayê Kosedaxê derdikeve, ji nava navçeya Agiriyê Zêdikanê re diherike. Çem piştî ku digihîje deştê tevli Çemê Şeryanê dibe. Strana Kawîs Axa ya "Çemê Çetelê çemekê sar e" heye. Şivan Perwer ji vê stranê pir xweş distirîne.

Çavkanî 

Çem
Çemên Kurdistanê
Zêdikan
Weşanên Belkî

Weşanxaneya Belkî li Amedê di sala 2003yan de dest bi jiyana weşanê kir. Li bakurê Kurdistanê yekem weşanxaneya bi kurdî ye. Zêdeyî 100 pirtûkî çap kirine. Hemû bi kurdî ne. Weke laboratoriya wêje û zimanê kurdî dixebite. Bi navê Çirûskê kovareke wêjeyî û ramanî derdixe. Edîtorê wê Rênas Jiyan e. Heta niha gelek berhemên nûjên û klasîk weşandine.

Weşanxane
Qentirme, Hewenc

Qentirme ()  gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Dîrok 
Li ser dîroka gund zêde agahî tunebin jî, tê gotin ku dîroka gund gelek kûr e.

Esera dîrokî: qentirme 
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.

Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke Romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Project Zeugma: Kantarma

Gundên Hewengeyê
Têlan

Têlan () gundekî nêzîkê Misircê ye. Tenê 4 km aliyê rojhelatê navçeyê dikeve. Tevahiyê gund 70-80 mal e û nizî 600 kez li Gund dijin. Gund ne tenê babikekin; 8-10 babik hene. Gundî gellek koçber buna, ewqas ku hinek dibêjin heger kes ji gund koc nekirî bûya kî dizane heta niha nifusa Têlanê bigihîsta 20 hezaran. Axlebê gund koçberê Misircê, Batmanê, Stenbolê û Aydinê bûne.

Dîrok 
Tê gotin ku Têlan gundeki gelek kevn e. Gund, dema padişahê Osmaniyan, Yawuz Siltan Selim de diyarê Şêx Hesen hatîye kirin. Wê dema Têlanê di nav gelek gundê heremê de, tenê çend gundê misilmana, yek jî Têlanê bu. Heta demekê nêzik de jî Têlanî bi navê gundê Qadiriyan dihat biranin.

Debara gund li ser çandiyê ya. Minak; genim, ceh, nîsk, nok, û petîxin. Teybetî petixên Têlanî di nav heremê de nav û dengîn. Bela tama betîxên Têlanê cûde û cûdenin. Gelek navên van petîxan cudane. 

Girûz, naylon, şeberix, şemamok, ûşî wek têne naskirin.

Gundên Misircê
Leşciwanî

Leşciwanî (leşxurtkirin, bedenxurtkirin), cureyekî pêşbaziya werzişê ye. Armanca vê werzişê ew e ku meriv bedena xwe xurt û ciwan bike, bejna xwe bi awayekî estetîk bike û pêşan bide. Di qehremaniya leşciwaniyê de pêşbir bi alîkariya masûlkeyên xwe çend poz dide wek rakişandina masûlkeyên duser û sêserên mil (bîzeps û trîzeps) û lemlateyên teniştê û pozdayîna masûlkeyên gişt û hwd.

Leşciwaniya li Kurdistanê 
Qehremaniya leşciwaniyê ya pêşîn a Îraqê û Kurdistanê di 18ê nîsana 2009an de bi beşdariya 160 yarîkeran ji 31 yaneyan li Dihokê hate rêxistin. Di vê qehremaniyê de pênc yaneyan ji Kurdistanê beşdarî kiribû: “Sêmêl” ji Dihokê, “Hewlêr” ji Hewlêrê, û sê yane ji Kerkûkê.

Yeketiya Leşciwaniyê ya Kurdistanê heye û serokê wê Borhan Elî Cume ye.

Yarîkerên leşciwaniyê ji yaneya Pîrs a Dihokê (2007) 
 Azad Ehmed Xelif
 Nizar Ehmed
 Şewkit Sîliman
 Êhsan Receb

Pêşbazên leşciwaniyê yên bi nav û deng 
Çend pêşbazên bi nav û deng ên ku di asta bilind a leşciwaniyê de beşdariya qehremanî û pêşbaziyên navneteweyî dikirin ew in: 
 Ed Corney
 Arnold Schwarzenegger
 Rusty Jeffers
 Betty Pariso

Çavkanî 
 Rojnameya Evro, 187, 191 û 192 (2007).
 Rojnameya Evro Sport, 61 (2009), Dihok.
 Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (03.01.2010).

Leşciwanî
Werziş
Partî Serbestî Kurdistan

Partî Serbestî Kurdistan le sallî 2006 le Kurdistanî rojhellat damezirawe bo xebat kirdin dijî komarî Islamî Êran u bo bedest hênanî mafe rewakanî Kurd u Kurdistan.

Girêdanên derve
Partî Serbestî Kurdistan

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partî (Îran)
Hesenê Alê

Hesenê Alê (navê wî yê fermî Hasan Akbal e) nivîskar û lêkolînerekî kurd e. 

Hesenê Alê kurdê Anatolyaya Navîn e. Di sala 1952'an de li gundekî Omeran ê Qonyeyê hatiye dunyayê. Ji sala 1980'yî û vir ve ye, ku li Stockholma Swêdê dijî. Şeş zaroyên wî hene.

Hesenê Alê bi xebatek antolojiya xwe ya berfireh a li ser muzîka kurdî, li ser hunermend û hunermendiya kurdan têt naskirinê. Berhema wî ya li ser mijara navbirî, ji ser hezar rûpelî ye.

Berhem
Stranên Gelêrî, 1998. 
Sêviyên Rohelatê, roman, 2009.
Dengbêj û stranên me, destan û folklora me (du beş)
Stranên gelêrî 2009 du beş.
Beşa yekem A-K 600 rûpel-769 Stran
Beşa duyem L-Z 529 rûpel-700 Stran
81 Otobiyografiya Dengbêja û 20 destan/Epîk
Svenska Turkiska stöd Handbok. Isveçe Türkçe yardımcı el kitabı
Svenska Kurdiska stöd handbok Kitêba dest Swêdî Kurdî ya desta

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kurdên cihû

Kurdên cihû yan jî Cihûyên Kurdistanê (bi îbranî יהדות כורדיסתאן; Yehûdot Kurdistan) navê cihûyên ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla Îsraêlê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî Mizraxîmê ne.

Dîrok 

Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraîlê di 8emîn sedsala berî Îsa ji aliyê Emperatoriya Asûriyan ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine. Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta Adiabene, ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand.  Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû Bunyaminê Tûdela û Petaxyah ben Jakob ha-Laban hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî cêkiriye da ku Kurdên cihû vegerîne Qudsê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.

Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin Asenat Barzanî jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die Qabbalayê kiriye. Jina yekemîn a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta Tanna'îtê jî stend. Asenat Barzanî wekî din ji boy nivês û helbestên xwe yên derheqê zimanê Îbranî gelek nas e. Jina yekemîn a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivêsand ew bû.

Kurdên cihû yên nas 
 Asenat Barzanî
 Hadassa Yeshurun
 Havîv Şîmonî
 Îzhak Mordexay
 Îlana Eliya
 Itzik Kala
 Leyla Bedirxan
Sebat Îslambûlî

Mijarên têkildar 
 Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê

Pêşangeh

Çavkanî 

Diyasporaya kurdan
Cihûtî
Îsraêl
Yasmin Levy

Yasmin Levy (jdb. 23 kanûna pêşîn 1975 li Orşelîm, Îsraêl) stranbêjeke sefardî ya îsraêlî ye. 

Levy keça Yitzhak Levy lêkolînerekî li ser muzîka sefardî û cihûyên Portûgalê ye. Di stranên wê de enstrûmanên wek gîtara spanî, ûd, viyolîn, cello, perkusyon û piyano têne bikaranîn. Bi albûma xwe ya yekê a bi navê Romance & Yasmin (stranên ladîno) ku di sala 2000an de derket. Yasmin Levy di sala 2005an de wek berendam ji boy Xelatên Muzîka Cîhanê ya BBCê 2005an hate binavkirin. Albûma wê ya duyan di sala 2005an de bi navê La Judería derket. Strana wê ya bi navê Mano Suave di sala 2008an de derket.

Dîskografî 
 2000: Romance & Yasmin
 2005: La Judería
 2006: Live at the Tower of David, Jerusalem
 2008: Mano Suave
 2009: Sentir

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera wê ya fermî  (i îngilîzî)

Jinên îsraêlî
Jidayikbûn 1975
Stranbêjên îsraêlî
Mirovên zindî
Gerzûbaqartan

Gerzûbaqartan navê Cizîre Botan yê deme hûrî û mîtaniyan ye. 

Di vê demê de Bi navê Gerzûbaqartan Cizîre Botan navenda wan bû. Di wê demê de Gerzûbaqartan xwediyê pêşketineke pir mezin bû. Ji demê, dîrokeke mezin heya. Ji bo deme Cizîre bota ya Gerzûbaqartan hin lêkolinên pir mazin divin. JI ber ku ew dem di pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mazina. Deme hûriyan ji û deme gutiyan de pir pêşketibû. kelehe hûriyan ya li Cizîre bota ku haya roje me maya wê yekê, pir baş û mazin dide nîşandin. Kelehe wan biqasî avayîyeke 7 an ji 8 qat bêhtir biinde. Ji 360 beşî pêktêt. Di deme xwe de pir b nav û deng bûya di herêmê de.

Bajarên dîrokî
Kalden Ur

Kalden Ur, li Kurdistanê navê Rihayê yê kevne. Yê deme Mîtaniyan ne. Weke Gerzûbaqartan ê, ev nav ji di vê de jîn bû. Kalden Ur, di deme xwe de, çawa ku Gerzûbaqartan navend(paytext)a Hûriyan bû, ew ji navende(paytext)a Mîtaniyan bû. Ji xanedanên Uran re ji navendîti kiriya. Weke ku çawa iro tê zanin ku Cizîre bota warê Nebî Nuh e, Riha ji warî Birahîm Xelîlê. Herdû ji li kurdistanê jîn bûn. Kalden Ur xwediyê dîrokeke ku pir mezina ku were lêkolîn kirine.

Bajarên dîrokî
Qopiza Jorîn

Qopiza Jorîn ango Seydoya () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye. Mezra Xanê li ser wî gundî ye. Ev gund berê nêzîkî 40 malê bûye, lêbelê aniha 5 mal tenê tê de mane. Gundiyan koçberî Fransa û Almanyayê kirine. Qopiza Jorîn 22 km dûrî Zêdka ye. Navê gundê Qopizê berê Golya bûye.

Çand û huner

Çîrokên gund 
 
  Porzêrîn
  Şengilo Mengilo
  Kêza Kêz Xatun
  Mîrze Mihemed
  Dine Soylemez (Soylemez Xanim)
  Şah Îsmaîl

Kilamên gund 

  Gula Bav Fille

Erdnîgarî

Babetên daran (baxan) 

Qopizê da sêv u hirmî yên beyanî (çolê) zef hene. Xêncî wan; şîlan, dendereşk, qeremox, hullî, hêlikberan, tirşik, tirîsork, tirîreşk, zerguz,biyokê hurçê, şîlana reş, çuk, biya merhem, biya çeqçeq, biya reş, qeyaxa beyanî û hwd hene.

Babetên heywanan 

Qopizê da gur, hirç, kew û pezkovî, beraz, kurebeşk, kûsî, rûvî, jujî, hene.

Gelhe

Navê çawurên gund

Navê erdê beytun û kaniyên gund

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Sergîn

Rêx an jî rîx, navê gûyê çêlek û gayan e. Navê rêxa hişkkirî ku mirov ji bo şewitandinê bikartîne jî sergîn an sergo ye . Herwiha, li hinek herêmên Kurdistanê ji sergîn re tepik an jî kerme, [[tapîn], kemre tê gotin.

Rêx 

Çapa rêxeke tîpîk digihêje 30 santîman û giranbûna wê ya bi halê şilî nêzî 2 kîloyan e. Çêlekek rojê ji heştan heta dehan rêxan pê tîne. Dema ku hewa şil e rêx heta 10 mehan ji hev dikeve û dibe warê gelek behokan. Erdê ku rêx ser dikeve û li wir dimîne tê gurekirin, lewmane di derdora rêxê de axû gelek bi bereket dibe.

Ji hev ketina xwezayî 
Piştî rêx dikeve erdê gelek kêzik, kurmik û mêş têne ser da ku hekên xwe tê de bi cih bikin. Pirgên wan di sergînê de gelek zû mezin dibin. Hinek mêş tên neçirê û kurmên ku di sergînê de dijîn dixwin.

Sergîn

Dema ku hewa zuwa be rêx jî hişk dibe û dibe sergîn. Meriv sergînê dikare di rojên zivistanê de, ji boy germkirina malan, di sobeyan bişewitîne.

Sergînvan, sergînvanî û sergo 
Ji kesên ku li der û doran ji çol û çepelan sergînan berhevdikin re sergînvan, ji vî karî re jî sergînvanî dihê gotin.

Sergo jî, navê ciyê avêtina rêxê ye. Rêx li wir hişk, zuwa dibe û dibe sergîn. Çile çûkên biyan dihên xwe li ser sergoyan datînin, lewra gelekê mirovan faq û dabikan datînin ser sergoyan da ku van çûkan bigrin.

Sûd girtin 
Di cotemeniyê de sergîn ji boy gubrekirina erdê tê bikaranîn. Wekî din, dema ku sergîn tê tirş kirin ev gaza Metan ya ku jê derdikeve, wek Biogas ji boy şuxilandina gelek aletan dikare were bikaranîn. Herwiha, bi alikariya gazê meriv dikare ceyranê jî çêbike, ji ber ku di sergînê de gelek enerjiya fîzîk heye.

Di herêmên Alpan, Tîbet, Hindîstan, Tirkiye û Kurdistanê sergîn tê hişkkirin û di zivistanê de ji boy germkirina malan di sobeyan de tê şewitandin.

Herwiha, sergîn ji boy avakirina xane û malan jî rolekî mezin digire. Li Hindîstanê sergîna hişk wek erda malan dihat bikaranîn. Dema ku gubre serde dihat talkirin erd hişk, duz û bêbehn dibû. Li Efrîka jî bi sergînê dîwarê malan tê xortkirin.

Tar û Tepik 
Tar û tepik sergînê hişkkirî ne. Tepik bi destan dihê çekirin, biçûk in û li ser diwarê hewşan yan jî li bestan yên ku tavê dibîn dihê raxistin. Lê Tar mezin in û çêkirina wan jî ked dixwaze. Rêxa berhevkirî di tara bêjingan de dihê tije kirin û bi lingan dihê pêlêkirin ku bidewise. Paşî tar  jê dihê derxistin û li ber tavê rêx dihê raxistin. Bi vî haweyî hilandin û kişandina rêxê hêsand dibe.

Çavkanî 
 Werner Nachtigall: Lebrensräume. Mitteleuropäische Landschaften und Ökosysteme. BLV Verlagsgesellschaft, München, 1986 ISBN 3-405-13254-1

Girêdanên derve 
 Von Tieren -- Rendez-vous auf dem Kuhfladen
 Das Rinderproblem und seine Lösung

Dewar
Sotemeniya hişk
Kereseyên organîk
Adnan Durmaz

Adnan Dûrmaz (1957), helbestvanê tirk û mamosteyê wêjeyê.

Pirtûkên wî yên weşandî 

 Fısıltılarla da Olsa Söyle, 1990
 Yarın Yeniden,1996
 Ben Gidersem Ay Sen-deler,2000
 Bilirsin Aşk da Serseri,2003
 Ateş Çiçeği,2003

Helbest û şuxlên wî yên xêzikî di kovarên wek  imece, güney, yeni olgu, nitelik, gerçek sanat, edebiyat 81 û evrensel kültürê  de hatin weşandin.

Helbestvanên tirk
Mizgefta Nebî Nuh

Mizgefte Nebî Nuh, li Cizîra Botanê ye. Mizgefteke ewqas kevne ku avakirina wê diçê berî zayîne. Piştî ku Misilmantî di hate herêmê, êdî ew der jî bû mizgeft. Tê gotin ku di hundurê mizgeftê de Tirba Nebî Nuh bi xwe he ye. Tirba wî, ji ber ku ew nebiyekî mezin bû, ev hizir li ber çavan hatiye girtin û mezin hatiye çêkirin. Biqasî qama du mirovan hatiye çêkirin. Deriyê wê, û hinekî amurên wê, ji ber ku ji zêr û zîv bûn, ji aliyê dewleta tirk ve hatine hildan. Di hundur de berê pir pirtûk ji dihatin dîtin. Ji ber ku tiştên têde pîroz dihatin dîtin, xelkê jî dernedixistin. Lê di deme komara tirk de ew pirtûkên ku bi kurdî bûn hatine hildan û wendakirin.

Mizgeftên Kurdistanê
Cizîr
Wereteka Jêrê

Wereteka jêrê () gundekî Agiriyê ye.

Nave eşira vi gundi Recoi ye. Hemmu jiyanvan ji bavekine <Reco>. Bist mal gund heye.

Gundên Agiriyê
Lîsteya endamên PJAK'ê ku hatin dardekirin

2007
 Hasan Hikmet Demir

2009
 Îhsan Fetahiyan
 Fesih Yasemînî
PJAK
Dardekirin
Şilikî

Şilikî navê şîraniyeke kurdan e û ji pêjgeha Rihayê ye.

Şîraniya kurdan "Şilikî" ji ber ku li Tirkiyeyê kete nava gotinên erotîk jê re patent nayê stendin.

Çêkirin 
Ji bo çêkirina şilikiyê ev malzeme pêwîst in:

 3 qedeh şîr
 Qedehek av
 4 hêk
 250 gr arvan
 gûz an jî fistiq
 rûnê ron ji bo binê rûnbirêşkê (tawayê)
 Ji bo Şerbetê; kîloyek şekir û lîtreyek av

Di tasekê de hêk û şîr tên lihevxistn. Arvan bi ser de tê dayîn û heta girik nemînin tê lihevxistin. Rûn di tawayê de têxistin piştre hevîrê ron bi kevçî yeko yeko têxistine tawayê. 

Hevîr pêwîst e di tawayê de zirav be û hemû binê tawayê bigre. Nêzî 20 heb şilkiyên wisa tên çêkirin û di tawayê de her du aliyê wan tê bipijirandin.

Ji şekir û avê şerbet tê çêkirin. Şerbet ser şilikiyan tê berdan. Piştre bi fistiq an jî gûzan serwis tê kirin.

Çavkanî 

 netkurd.com: Şilikî erotîk e nikare patantê bigre! 

Pêjgeha kurd
Şîranî
Xwarinên ji hevîrê
Taştê
Pêjgeha yewnanî
Arîn Arjen

Arîn Arjen (jdb. 1981, Amed) derhênerekî kurd e. Arjen li Amedê dijî.

Berhem
 Kaos
 Kanala YouTube

Çavkanî 

Derhênerên fîlman ên kurd
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1981
Dêra Keldaniyan, Amed

Dêra Keldaniyan an Dêra Marpetyun an jî Dêra Senantiwan (Saint Antoine)  dêreke li hundira Sûra Amedê ye. 

Dîroka avabûna vê dêra ku li kuçeya Yenîkapiyê ye, bi teqezî nayê zanîn, lê wisa tê texmînkirin ku di sedsala 17'an de hatiye çêkirin. Di roja îroyîn de ev dêr ji hêla kildaniyên katolîk ve tê bikaranîn. Wekî gelek avahiyên li Amedê, ev dêr jî bi kevirên bazaltê hatiyê lêkirin. Dîwarên dêrê yên li kevirên bazalt ku bi kemberên çarnefî hatine dabeşkirin, bi raxera durengî yê bi şeklê çorekî (baklava dilimi) re ahengê pêk tîne.

Galerî 

Dêrên Amedê
Kildanî
Cihên dîrokî
Dêra Saint George, Amed

Dêra Saint George an jî Dêra Sencorc dêreke li hundirê Sûra Amedê ye.

Dîroka avakirina vê dêra li Kela Navîn nayê zanîn. Lê belê dêr di navbera sedsala 4-5'an de bi şêwaza Bîzansiyan ji kevirên reş hatiye çêkirin û berê wê li çemê Dîcle ye. Nayê zanîn ka dêra kîjan mezheba xiristiyaniyê ye û îthafî kîjan ezîzî hatiye kirin. Hinek kes dibêjin ku dêr aîdî civata pîrê katolîkiyê Batrî ye. Navê avahiyê wekî "Manastira Jinan" jî derbas dibe. Ji ber ku dêr demeke dirêj di nav Girtîgeha Saraykapi ya Fermandariya Cendirmeya a Bajêr de ma, wekî îbadetxane nehat bikaranîn.

Çavkanî 

Dêrên Amedê
Cihên dîrokî
Dêra Surp Sarkîs, Amed

Dêra Sarkîs Sûrp dêreke li hundira Sûra Amedê ye.

Ev dêra ku nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye, ya ermeniyên katolîk e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê bazalt e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye.

Çavkanî 

Dêrên Amedê
Dêrên ermeniyan
Mor Gabriel

Mor Gabriel, Gabrîelê Ezîz an jî Gabrîelê Pîroz (634 – 23'ê berfanbarê 668) metranê heftem ê Tûrabdîn û dêra Mor Gabrîel a li Mêrdînê bû.

Mor Gabriel li gundê Baqisyan ê Midyadê ji dayîk bûye. Perwerdehiya xwe ya dînî li dêra Mor Gabrîel kiriye. Ev dêra bi navê wî di sala 397'an de hatiye avakirin. Lê ji bo rûmetdana metran Gabriel, di sedsala heftan de navê wî lê kirine.

Çavkanî 

Xirîstiyan
Kesên ji Midyadê
Metran
CPT

Komîteya Ewropeyî ya Pêşîgirtina li Îşkenceyê (bi inglîzî: Committee for the prevention of torture and inhuman or degrading treatment or punishment) an jî CPT, saziya Konseya Ewropayê ya li hemberî îşkence di sekinî ye.

CPT û girtîgehên Tirkiyeyê 
Ev sazî dikare seredaniyên li hemû girtîgehên dewletên endam yên Konseya Ewropayê bike. Ji ber wê, ji bilî malbata û parêzerên Abdullah Ocalanê tenê ev saî dikare biçe girava Îmrali. Ji 1999 heta 2007 CPT çar car çû giravê û raporan amade kir.

Girêdanên derve 
 Malpera CPTê
 Raporên CPTê der barê Tirkiyê de

Konseya Ewropayê
Saziya navnetewî
Îşkence
Rêxistina mafên mirovan
Mala Çand û Ciwanî a Mérdîné

Mala çand û ciwanî a Mêrdînê di sala 2001ê de di çarçoveya Ji bo Pêşketina Civakî û Aboriya Anatoliyaya Rojhilata Başûr hatîye damezrandin. Projeya Anatoliyaya Rojhilata Başûr-Kargeriya Pêşvebirina Herêmê (GAP-BKI) û Parêzgera Mêrdînê arikariya vê mezrekê dike.

Vîzyona wê ev e ku platformekê ji bo xebatên ciwanan ava bike. Misyona wê jî ev e ku ji bo ciwanên Mêrdîna ji alî hemû xebat û pirsgirêkên wan çareserîyê bibine. 60 keç û 146 xort endamê vê malê ne. 

Bizavîyên wê:
 Qursa Kombersê(Compiter),
 Qursa Ingilîzî,
 Qursa Saz û Gîtarê,
 Dezgeha Sînema û Şanoyê,
 Qursa Wêne û Govendê

Ji sala 2004an heta vê demê pirr projeyên kêrhatî bikaranî ne. Ev projê ên Proxrama Gûherandîna Ciwana ye.

Çavkanî 

Mêrdîn
Hîmalaya

Hîmalaya () rêzeçiyayeke di Asyayê de ku bilindtirîn çiyayên cîhanê li xwe girtiye. Gelek çemên mezinên cîhanê jî çavkaniyên wan di wê rêzeçiyayê de ne. 

Berî ku keresteyên firînê çêbibin, hejmareke pir kêm ji çiyavanan karîbûn bi ser çiyayên wê de bikevin.

Di Hîmalayayê de, 14 çiyayan hene ku bilindahiya wan zêdetir ji 8.000 m e. Everest bilindtirîn çiyayê cîhanê jî yek ji wan e.

Çiya
Lhasa

Lhasa an Lasa paytexta Herêma Serbixwe ya Tîbetê ye li welatê Çînê de. Ev bajar di piyê çiyayê Gephel de bicîhbûye. Textê Dalai Lama li vî derê ye. Lhasa yek ji bilindtirîn paytextane di cîhanê de.

Peyva Lhasa tê wateya "cihê xwedayan", herçende ku belgeyên Tîbetî yên kevnar û nivîsînên ser keviran diselmînin ku nava vî Rasa bûye ku tê wateya "cihê bizinan".

Çavkanî 

Tîbet

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nexede

Nexede an jî Neẍede (), bajarekî kurdnişîn ê rojhilata Kurdistanê ye. Kurd û azerî bi hev re di vî bajarî de dijîn. Li gor serjimariya sala 2006an, hejmara runiştvanên Nexedeyê 72.975 kes in.. Bilindahiya wê ji asta deryayê 1300 m ye.

Nexede di navbera Piranshahr û Urmia de ye

Çavkanî 

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Anaïs Nin

Anaïs Nîn (21ê sibatê 1903 - 14ê kanûna paşîn 1977) nivîskareke fransî ye. Bi rojnivîsk û nivîsarên xwe yên erotik navdar e.

Nivîskarên fransî
Jinên fransî
Nivîskarên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1903
Mirin 1977

Romannivîsên fransî
Shel Silverstein

Sheldon Alan Silverstein (25ê îlona 1930 - 10ê gulana 1999) nivîskar, helbestvan, senarîst, strannivîs, bestekar û muzîkvan ê amerîkî bû.

Helbestvanên amerîkî
Jidayikbûn 1930
Mirin 1999
Emily Dickinson

Emily Elizabeth Dickinson (jdb.  − m. ), helbestvana amerîkan e.
Emily Dickinson li navçeya Massachusettsê, bajara Amherstê ji dayik bû. Malbata Dickinson bi çalakiyên polîtîk û perwerdehî re gelek navdar bûn. Bavê wê parêzer û li kolejeke herêmî berisgerek bû û ji aliyek din li Kongre da kar dikir. Diya Dickinson, a ku navê wê jî Emily bû, jinek xwînsar, gelek dîndar bû û karê wê kevanîtî bû. Diya wê zehf ji nexweşiyê giyanî kişand û bi piranî di depresyonê de bû. Dibe ku ji bandora ew nexweşiyê be, têkîliya wê bi qîza xwe gelek sar bû. Ew jî Dickinson di nameyeke xwe de wisa aniye ziman û digot ‘’Xwedî dayîkek qet nebûm.’’

Dickinson li Akademiya Amherstê (1834-1847) û koleja Mount Holyoke (1847-1848) perwerdehiya xwe qedand. Dora 1850yî, ew dest bi pêk anîna helbestan kir, helbesta wê ya yekemîn di rojnameya Springfield Daily Republican de di sala 1852an de hatiye weşandin.

Stîla hewl û xebatên wê ya pêşî bi rêkî vetûrî bû lê salên bi ceribandinê pêşketinek bi vî karî bû xuyakirin. Bi piranî, bi awa kî lawij helbest nivîsand û helbestên wê li ser mijarên bawerî, bêdawîtî, xweza û giringiya malbatê bûn.

Ji îngilîzî wergêr: Baran Acis

Helbestvanên amerîkî
Jidayikbûn 1830
Mirin 1886
Nivîskarên jin
Dylan Thomas

Dylan Thomas (jdb.  - m. ); nivîskar û helbestvanekî galî. Ji dervî helbestan, çîrokên kin û ji bo radyo û hinek fîlman senaryo jî nivîsandiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Wales
Helbestvanên brîtanî
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Robert Frost

Robert Lee Frost (jdb.   San Francisco − m.  Boston),  helbestvanekî amerîkî ye ku xwediyê  Xelata Pulîtzerê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên amerîkî
Langston Hughes

James Mercer Langston Hughes  ( - ); helbestvan, romannivîs, lîstiknivîs û çîroknivîsê Amerîkî ye. Pêşengekî tevgera Helbesta Jazzêê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên amerîkî
Mêr
Jidayikbûn 1902
Mirin 1967
Jidayikbûn 1901
Maya Angelou

Maya Angelou  (, ); helbestvan, senarîst û parêzvana Mafê Mirovan a amerîkî bû.

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Mihemed Ewraz

Mihemmed Ewraz (jdb. 1969 li Nexedeyê, Rojhilata Kurdistanê, Îran - m. 6ê îlona 2003, Îslamabad, Pakistan) çiyagerê kurd bû. Hewraz kesê duwem ê Îranê ku gihiştiye ser lûtkeya çiyayê Everestê.

Jiyan 
Sala 1969an li Nexedeyê ji dayik bû. Di sala 2000î de perwerdeya xwe li Zanîngeha Wirmeyê temam kir. Sala 2003an di ekspedîsyona Gasherbrum I de ew û hevalê wî Moqbel Honarpajouh rastî berfendeyeke xurt hatin û birîndar bûn. Piştî 20 rojan Ewrazî li nexweşxaneya Şefa li Îslamabadê koça dawî kir.

Çavkani

Çiyavanên kurd
Jidayikbûn 1969
Mirin 2003
Kesên sedsala 20an
Werzişvanên kurd
Tupac Shakur

Tupac Amaru Shakur ( 16'ê Pûşpera 1971, New York, DYA – 13'ê Rezbera 1996, Las Vegas, DYA ), raperekî emerîkî bû.

Amerîkî
Jidayikbûn 1971
Mirin 1996
Emily Pauline Johnson

Emily Pauline Johnson an jî Tekahionwake (z. 10'ê adarê, 1861 - m. 7'ê adarê, 1913); helbestvaneke Kanadayî.

Jinên kanadayî
Helbestvanên kanadayî
Jidayikbûn 1861
Mirin 1913
Nivîskarên kanadayî
Elizabeth Barrett Browning

Elîzabeth Barrett Brownîng  (jdb. 6ê adarê 1806 - m. 29ê hezîranê 1861), helbestvaneke îngilîz a ji dema Keybanû Victoria ye.

Çavkanî 

Jinên îngilîz
Jidayikbûn 1806
Mirin 1861
Nivîskarên îngilîz
Helbestvanên îngilîz
Dorothy Parker

Dorothy Parker (bi navê zayinê Dorothy Rothschild, jdb.  22ê tebaxê 1893 li Long Branch,  Nû Jersey, DYA - m. 7ê hezîran 1967 li  Nû Yorkê, DYA) helbestvan û nivîskara amerîkî bû. Ew weke helbestvana herî giring a hevdemiya xwe de tê hesibandin. Ew gelek helbest, kurteçîrok û şanoname nivîsandi bû.

Çavkanî 

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1893
Mirin 1967
Gwendolyn Brooks

Elizabeth Gwendolyn Brooks ( - ), nivîskar û helbestvana amerîkî ye.

Çavkanî

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Margaret Atwood

Margaret Eleanor Atwood, di 18'ê mijdara 1939'an de li Ottawa, Ontario hatiye dinê, helbestvan, ceribanvan, rexnegir û femînîsta kanadayî ye. Atwoodê heta roja îro 15 pirtûkên helbestan derxistine.

Çavkanî

Girêdanên derveyî

Helbestvanên kanadayî
Jinên kanadayî
Jidayikbûn 1939
Nivîskarên kanadayî

Mirovên zindî
Anne Sexton

Anne Sexton (, Newton, Massachusetts - , Weston, Massachusetts);  helbestvan û nivîskara amerîkî ye ku  di sala 1967an de Xelata Pulitzerê wergirtiye.

Berhemên wê 
 To Bedlam and Part Way Back (1960)
 The Starry Night (1961)
 All My Pretty Ones (1962)
 Live or Die (1966)
 Love Poems (1969)
 Mercy Street (1969)
 Transformations (1971)
 The Book of Folly (1972)
 The Death Notebooks (1974)
 The Awful Rowing Toward God (1975)
 45 Mercy Street (1976)
 Words for Dr. Y. (1978)

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Xelata Pulitzer
Adrienne Rich

Adrienne Rich Cecile ( Baltimore, Maryland, DYA, ) nivîskar, helbestvan, ceribanvan û femînîst a amerîkan.

Jinên amerîkî
Ceribanvanên amerîkî
Jidayikbûn 1929
Mirin 2012
Nivîskarên femînîst ên amerîkî
Helbestvanên amerîkî
Kesên LGBT
Femînîstên amerîkî
Lucille Clifton

Lucille Clifton  (jdb. 27'ê pûşperê 1936 li Depew,Erie County , Nû York; m.13'ê reşemiyê 2010 li Baltimore, Maryland) helbestvan, nivîskar û perwerdekara amerîkî ku xwediya Xelata Pulitzerê ye.

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Xelata Pulitzer

Jidayikbûn 1936
Mirin 2010
Marge Piercy

Marge Piercy (jdb. ) çalakvaneke pêşverû û nivîskareke amerîkî ye. Berhemên wê di nav de Woman on the Edge of Time, He, She and It, ku di sala 1993an de Xelata Arthur C. Clarke stend, û Gone to Soldiers, berhema pir firotî ya  New York Timesê û romaneke dîrokî ya balkêş ku di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de derbas dibe.Xebata Piercy bi pêmayiya wê ya Cihûtî, çalakvaniya civakî û siyasî ya Komunîst, û îdealên femînîst ve girêdayî ye.

Malbat û jiyana berî

Çavkanî 

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1936
Nivîskarên amerîkî
Mirovên zindî
Sharon Olds

Sharon Olds  (19ê çiriya paşîn a 1942 li San Francisco, Kalîforniya, DYA) helbestvan û nivîskareke amerîkan e  ku gelek xelat wergirt. Di nav wan xelat de  Xelata Pulitzer (2013 )  ,  National Book Critics Circle Award  ( 1984 ) û xelata yekemîna  San Francisco Poetry Center bu. Niha ew di Zanîngeha Nû York ê de nivîsandina  afirîndar fêr dike.

Çavkanî 

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1942
Mirovên zindî
Louise Glück

Louise Elisabeth Glück (jdb. 22 nîsan 1943), helbestvaneke amerîkî ye.

Glückê di 1993an de xelata Pultitzer wergirt û di sala 2020an de jî ji aliyê Akademiya Şahane ya Swêdê ve bi xelata Nobelê ya Wêjeyê hate bexşandin.

Çavkanî 

Helbestvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Xelata Pulitzer
Xelatgirên Nobela Wêjeyê

Jidayikbûn 1943
Mirovên zindî
Linda Pastan

Lînda Pastan   (27'ê Gulan 1932) Helbestvaneke Emerîkî ye.

Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1932
Helbestvanên amerîkî
Mistefa Hîcrî

Mistefa Hîcrî (1945 li Nexedeyê) sekreterê giştiyê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDKI) ye. Wî di Nexedeê de ji dayik bûye, di rojhilatê Kurdistanê de. Wî di sala 1963an de ji fêrgeha çandinê li Zanîngeha Wirmêyê derçû û wekî mamoste li bajarê Seqizê dest bi karê xwe kir. Direngtir, li Zanîngeha Tehranê wêjeya Farisî xwend. 

Di sala 1979an de tevlî Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê dibe.

Girêdanê deranî 
 Jiyanname ya Mistefa Hîcrî 
 Hevpeyvîn , Kurdish Media, May 2006.
Malpera PDKI
Binavî

Binavî gundekî li devera Berwarî Bala li Kurdistana jêrî ye. Dikevît dinav cîyanda li sivistanan gelek befrîne li havînan geleka hîne u xoşe.

Navê Binavî yê hatîye ji bin avê, weko diyar binê gundî gelek av heye. Jîyana xelkê vî gundî pitir liser cutyaryê ye. 

Fêqiyê vî gundî, sêv, xox, mijmij, bih, guiz, holîk, hirmîk, tirî u bahîv gelek le di missene. Herwesa zerzewat ji gelek lê dihêt çandin wedi, pitat, bacan, xîyar, kolind, kelemî , pîvaz, silk şêlim u geleken dî.

Gundên Berwarî Balayê
Berwarî (eşîr)

Berwarî navê hozekê ye.

Berwarî Bala yan ko Berwarî jurî, ji 75 gundan pêk hatî ye. Herwesa Berwarî Jêrî jî 5 gundan pêrhatî ye. Devera Berwarî Bala dikevîte ser tuxîbê parêzgeha Duhokê. Berwarî jurî, dikevît dinav cîyanda li zivistanan hindek gund gelek di befrînin u li havînan geleka hîn u xoşin.
Gundên jimara xelkî li zor evene: Bêduh, Hiror, Tirwanishî u Binavî.

Hozên dikevine ser tuxîbên Berwarî Bala eve ne: Hekarî li Kurdistana jurî , Gulî rojhelat, Doskî jêrî, Mizûrî rojavayê devera Berwarî Bala.

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Îbn Teymiye

Îbn Teymiye an Teymiyê Herranî, teolog û felsefevanekî  ereb bû. Li Rihayê li Herranê ji dayik bû, di sala 1240-1307an de jîn bû. Pir li ser vacê û felsefe xurt bû. Pir pirtûk ji nivîsandin. 

Li ser jiyanê wî haya nahaka ti lekolînên wilo zêde mazin ne hatina kirin. Lê hinekî lêkolîn ji li ser wî û jiyana wî hatina kirin. Ew zanistekî wilo ku di deme xwe de, bi hzire xwe re di deme xwe de gelek kifşbûn dana kirin. Li locik, felsefe hinek pirtûkên wê yên taybet hene. Wî di deme xwe de yên ku locik bi xwe re di ola îslamê de da rûnandin yek ji wan bû. Wî di xwest ku di îslamê de locik were bi kar anîn. Wî di deme xwe de xwest ku di îslamê de hinek reforman bide kirin. Ji ber vê yekê ji pir hewlda.

Nivîsên wî hemû ji yên ku yên felsefe ne. Di hemûyan de aqil dinivîsêne. Li ser aqil û pêşketina wê û di jiyanê de weyne hebûne wê dirawastê. Bi vê yekê mirov divêt ku navê wî bêne ser ziman. Pirtûkên ne li cem hevin. Pirtûkeke wî li Hindistanê di weşandin. Yek li Misirê hata weşandin. Hinek pirtûkên wî ji di pirtûkaxane Emerika ya netewî de dimênin. Hewceyî pêde heya ku pirtûkên wî bêne ber hevdû û bi Zimanê kurdî ya rpke me werinê ser ziman.

Ji ber ku ew malbata wî şêx bû, bandûra wan pir mazin bû. Li herêmê, ne tenê li ser kurdan li ser araban ji pir bandûraka wî ya mazin hebû. Di warê zanine pir xurt bû. Li ser hizir û hebûna ola îslamê de pir xurtbû. Li gor ku tê gotin ku pêxamber gotiyê ku "pişt min re wê yek were û di olê gelek tiştan bêne ser ziman". Ew mirov ji dibêjin ku teymiyê haraniya. Ew weke reformerekî îslamê ji tê naskirin. Wî xwest ku ola îslamê ji xalatiyên rêveberan xilas bike. Li ber vê yekê hewlda. Deme ku mirov li pirtûkên wî dimeyîzenê, mirov vê yekê ji pir baş û qanc di bîne.

Jiyana Teymiyê haranî pir bi mijar dimeşê. Tê gotin ku di wê demê de êrîşên Tataran li ser Kurdistanê li wê herêmê hene. Êrîşî her herêmî dikin û mirovan dikujin û pirtûkan ji di şawitênin. Li herêmê di wê demê de bi Eyûbîyan de pirtûkxanyaka mazin tê gotin ku hebû. Zanistvan û alimakî mazin bû. Weke alimakî îslamî ji biştî tê naskirin.

Çavkanî 

Fîlozofên kurd
Jidayikbûn 1240
Mirin 1307
Zanyarên îslamê
Jidayikbûn 1263
Mirin 1328
Zanîngeha Tehranê

Zanîngeha Tehranê (bi farisî: دانشگاه تهران) yek ji kevîntirîn û mezintirîn zanîngehên Îranê û Rojhilata Navîn e. Zanîngeh di sala 1932an de li paytexta Tehrana Îranê hate damezirandin. Pirtûkxaneya wê jî ya herî mezin a Îranê ye. Bernavê wê "Zanîngeha Dayikê" ye.

Girêdanên derve 
Malpera Zanîngeha Tehranê  (farisî û îngilîzî)

Tehran
Îran
Terra rossa

Terra rossa (ji zimanê îtalî tê wateya erda sor), navê erdekê ye û li hemî welatên ku di derdora Behra Spî de tê dîtin. Herwiha, li Awistralyayê jî "terra rossa" heye.

Taybetiyên erdê 
Taybetiya vê erdê di rengê heriya xwe de ye ji ber ku rengê heriya vê erdê soreke xort e. Hûmûsa vê erdê kêm be jî, heriya xwe bi avdanê gelek berdar dibe. Di germa havînê de serê erdê hişk dibe lê jiber kûrayîya xwe ("terra rossa" ji metreyek kûrtir e!) avê di biniya xwe de diparêze.

Pêkhatin 
Pêkhatina "terra rossa" berî 15 mîlyon salan destpê dike: xweza bi aliyê avê karbonatê û mîneralên cuda ji erdê dişu. Kevirê kalker (ku bi jihevketina xwe "terra rossa" pêk tê) jiber xwezayê ji hev dikeve û mîneralên hesinê diafirîne. Hesîna heriyê ji ber ku naye şuştin di erdê de dimîne û konsantrasyona hesînê bi vî awayî zêdetir dibe. Bi reaksyoneke kîmyewi ku dinav atomên hesinê û yên oksîjenê pêk tê herî dengarî dibe û dem bi dem rengê xwe yê sor distîne.

Cureyekî erdê
Erdnasî
Xiyos

Xiyos () carina bi navê tirkî Saqîz () jî tê nasîn  girava pêncem a herî mezin a Deryaya Egeyî ye. Li Yewnanistanê ye û dikeve 7 km dûrî peravê Tirkiyeyê. Li bajarê herî mezin a giravê jî bi fermî Xiyos navkirin, lê rûniştvanên wê bi xwe dibêjinê Xora (bi yewnanî: Χώρα, Khora).

Di sala 2001-ê de 51.936 kes li giravê dimînin.

Galerî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî

Çavkanî 

Giravên Yewnanistanê
Giravên Deryaya Egeyî
Karavel

Karavel (ji zimanê portekîzî: caravela), keştiya bi bavan û bi sê-çar dîrek û bi topavêjî ya ku bi taybetî di sedsalên 15 û 16-an de ji hêla portugalî û spaniyan ve hatine bikaranîn.

Keştî
Bender

Bender di qeraxa deryayê de rawestgeha keştiyan e. Benderên siruştî (benderên xwezayî) an benderên vekirî û benderên çêkirî hene.

Bender

Jêrxane
Şixûl

Şixûl () gundekî Albistanê ye. 

Gund ji 5 mezrayan hatiye sazkirin. Gund ji Albistanê 37 km dûr e. Eslên gund ji gundên Arga ne. Lê eslên esasî ji Kurdistana Başûr, ji navçeya Kifriyê, bajarê Kerkûkê ye.

Navên mezra hina: Armutsuyu, Hoplek, Korpinar, Sugul, Akkaya. Mixabin navên gundên kirina Tirkî û Kurd ji zêdetir van navan bi kar tînin.

Gundên Albistanê
Francesco Totti

Francesco Totti, lîstikvanekî futbolê yê îtalyanî ye. Francesco Totti di 27ê îlonê sala 1976an de li Romayê ji dayik bûye.

Mêr
Jidayikbûn 1976
Lenger

Lenger hesinê keştiyan ê ku pê erdê lengergehê ve tê girêdan.

Çavkanî
Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga Destî. Sewad, Bazîd.
Genovîzî

Genovîzî an genovayî an jî cenovîzî (bi genovîzî: Zeneize) zaravayekî zimanî lîgurî ye. Zaravayekî galo-îtalî ye û li serbajarê Genova (Cenova) yê herêma Lîguriyayê tê xeberdan.

Bi tevahî li dorî 1.920.000 lîgurîaxêv hene, zaravayên sereke ev in: genovîzî li derdora bajarê Genovayê, li Îtalyayê; korsîkayî li girava Korsîkayê, li Fransayê; monêgaskî li Monakoyê.

Akademiya zimanê lîgurî Académia ligùstica do Brénno di sala 2008-an de rêzimanê fermî saz kir.

Çavkanî û girêdanên derve
Genovîzî û lîgûrî li Ethnologue.com
Fonolojiya genovîzî
Were hînî genovîzî bibe! 
Asterix bi genovîzî xeber dide 
ACADÉMIA LIGÙSTICA DO BRÉNNO (bi genovîzî) 
Alfabeya genovîzî ya fermî
Wikipedia bi zimanê lîgûrî
Grande Dizionario della Lingua Genovese 

Îtalya
Zaravayê îtalî
Xirabê Sosina

Xirabê Sosina (1928:  خراب سوسنا / "Kherabe Soussna" (Xerabê Sûsna); 1946: Harapsüsina; ), di demên berê de jê re dihate gotin Sosina ber girê Êlim jî, gundekî ku li ber Cizîra Botan dikeve. Girê Êlim, çiyayek bû ku ne zêde bilind bû lê pîroz jî dihat dîtin. Li aliyê wê yê rojava dikeve. Gundên nêzîkî gundê Xirabê Sosina ji gundên bi navê Qaraxrabê, Xirabê Koza, Aysarê ne. Li ber girê ku jê re di bêjin Girê Êlim heye. Di ber gund re jî, her sala di demên zivistanan de çemê ku jê re dibîjin Çemê Bestê diherikê. Ku zivistan buhurî ji, êdî çem ji kêf dibe û tê ber zûwabûnê. Li dore gund pir darên berû, bajîr, behîv û hwd hene. Hevîrdora gund ji pir avî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Cizîrê