nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Erich Maria Remarque

Erich Maria Remarque (22ê hezîrana 1898an, Osnabruck - 25ê îlona 1970î, Swîsre) navê wî yê esil Erich Paul Remark e. Romannivîsê elman e. Nivîskarê romana navdar ya şer Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye (bi elmanî: Im Westen nichts Neues) ku têde ji aliyê Elmanya ve qala Şerê Cîhanê yê Yekê dike.

Remarque, piştî Hitler hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe Emerîkayê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê.

Lîsteya Xebatên wî

Roman 
 (1920) Die Traumbude. Ein Künstlerroman; English translation: The Dream Room
 (written 1924, published 1998) Gam
 (1928) Station am Horizont; English translation: Station at the Horizon
 (1929) Im Westen nichts Neues; English translation: All Quiet on the Western Front (1929)
 (1931) Der Weg zurück; English translation: The Road Back (1931)
 (1936) Drei Kameraden; English translation: Three Comrades (1937)
 (1939) Liebe deinen Nächsten; English translation: Flotsam (1941)
 (1945) Arc de Triomphe; English translation: Arch of Triumph (1945)
 (1952) Der Funke Leben; English translation: The Spark of Life (1952)
 (1954) Zeit zu leben und Zeit zu sterben; English translation: A Time to Live and a Time to Die (1954)
 (1956) Der schwarze Obelisk; English translation: The Black Obelisk (1957)
 (1961) Der Himmel kennt keine Günstlinge (serialized as Geborgtes Leben); English translation: Heaven Has No Favorites (1961)
 (1962) Die Nacht von Lissabon; English translation: The Night in Lisbon (1964)
 (1970) Das gelobte Land; English translation: The Promised Land
 (1971) Schatten im Paradies; English translation: Shadows in Paradise (1972)

 Berhemên Din 
 (1931) Der Feind; English translation: The Enemy (1930-1931); short stories
 (1955) Der letzte Akt; English translation: The Last Act; screenplay 
 (1956) Die letzte Station; English translation: Full Circle (1974); play
 (1988) Die Heimkehr des Enoch J. Jones; English translation: The Return of Enoch J. Jones; play
 (1994) Ein militanter Pazifist; English translation: A Militant Pacifist''; interviews and essays

Çavkanî 
 Ansîklopediya Çanda Hemdem ya bi tirkî

Romannivîsên alman
Jidayikbûn 1898
Mirin 1970
Roberto Fernandez Retamar

Roberto Fernández Retamar (1930, Havana) helbestvanekî kubayî ye. Li Parîs û Londonê perwerdehiya huner û avasazîyê dibîne.Pirtûka xwe ya yekem ya helbestan di 20 saliya xwe de li bin navê Elegia Como Un Himno diweşîne. Bi pirtûka xwe ya duyem "Patrîas" xelata Dewletê distîne.

Di dema rejîma Batîsta de direve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Zanîngeha Yaleyê mamostetiyê dike. Di sala 1959an de vedigere Kûbayê.

Berhem 
Vuelta a la Antigua Esperanza (1959)
Con las Mismas Manos (1962)
Poesia Reunida (1966)
Buena Suerte Viviendo (1967)

Çavkanî 

Helbestvan
Kûbayî
Jidayikbûn 1930
Mirin 2019
Alfonso Reyes

Alfonso Reyes Ochoa  (jdb. 17ê gulana 1889, Meksîko - m. 27ê kanûna pêşîn a 1959, Mexico city) helbestvanê meksîkî. Kurê generalekî ye.

Di sala 1910an de bi hinek ciwanên rewşenbîr re "Ateneo de la Juventud" didamezirîne û li vir hînkarîya felsefeyê dike.Di dema Şoreşa Meksîkayê û piştî wê li Spanyayê li ser çanda Emerîka ya Latînî şuxl û lêkolînan dike.Dema vegeriya welatê xwe weke bîrewerekî bi bandor dihê pêşwazî kirin.

Li ser navê dewleta xwe demekê li Brezîlya û Arjantînê peywira Balyoziyê bi cî dihêne.Di dema dawiya temenê xwe vedigere Meksîka û dibe derhênerê "Colegio de Meksiko".

Gişên helbestên wî ji aliyê dewletê ve li bin navê "Obras Mompletas" hatiye weşandin.

Berhemên wî 
 Huellas
 Ifigenia Cruel
 Yerbas del Tarahumara
 Minuta
 Homero en Cuernavaca
 Cuestiones estéticas
 El suicida
 Visión de Anáhuac
 Vísperas de España
 Cartones de Madrid
 Simpatías y diferencias
 Calendario
 Homília por la Cultura
 Capítulos de Literatura Española
 Pasado Inmediato
 Estudios Helénicos
 La Filosofía Helenística
 La X en la Frente
 Memorias de Cocina y Bodega
 Las Burlas Veras
 Los Tres Tesoros
 El Plano Oblicuo
 Árbol de Pólvora
 Quince Presencias

Helbestvanên meksîkî
Jidayikbûn 1889
Mirin 1959
Meksîkî
Yannis Ritsos

Yannîs Rîtsos (bi yewnanî: Γιάννης Ρίτσος, Giánnis Rítsos) yek ji helbestvanên nûjen ên herî mezin ên bi zimanê yewnanî bû. Rîtsos li Monemvasia di  de hatiye dinê û li Atîna, Yewnanistanê di  de miriye.

Ji helbestkariya Rîtsos 

DIYARÎ 

Bawerî helbestê, evînê û mirinê dikim,dibêje,

bawerî namirinê jî dikim ji ber vê .

Ristekê dinivîsînim,cîhanê dinivîsînim; ez he me;

cîhan he ye.

Çemek diherike ji serikê tilîka min ya qereqûçkê

Heft caran ev çem li hêşîniya ezman e.Ji nû ve

cara yekem pêk dihê ev ronahî,ev e daxwaza min ya dawî

(wergêr:Cîrano)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên yewnan
Bûjen

Bûjen an ji pêze, bêjeyeke felsefî ye û di felsefeya pêzewar de bêjeyeke bingehîn e. Li felsefeya pêzewar, hertişt, bûjen e. Jiyan bixwe ji bûjen e. Di dîroka felsefê de li ser bûjeniyê û nebûjeniyê pir nîqaş bûne. Di têgihiştinê bûjeniyê de hizir berî bûjeniyê nayê. Berî hizir, bûjen tê. Hizre bûjeniyê, li gor ku tê gotin, ji aliyê Laukîppos, Demokrastes, Epîkuros û Lucretius ve hizre wê hatiya ser ziman. Li gor van felsefevanan  xweza û bûyînên ku bûn û cism, ji atomên ku di valahiya bêdem de bicih û xwe guharandin wê û ji tevgerên wê bûne. Rih ji, ji atomên ku sivik bûya. Li gor vê yekê bûjene. Ji aliyê Francis Bacon, Hobbes û René Descartes bi hinekî avayên din ji hate ser ziman.

Çavkanî

Felsefe
Konseptên metafizîkê
Xola Spanî ya Futbolê

Xola Spanî ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.Nadia spanya Kasa Ewropa des ve bir ya ye 2008.

2009 (1 December 2009) 

Goalci:
 Iker Casillas (Real Madrid CF)
 Pepe Reina (Liverpool FC)
 Andrés Palop (Sevilla)

Difa:
 Sergio Ramos (Real Madrid CF)
 Carles Puyol (FC Barcelona)
 Joan Capdevila (Villareal)
 Carlos Marchena (Valencia CF)
 Raúl Albiol (Real Madrid CF)
 Fernando Navarro (Mallorca)
 Juanito (Real Betis) 
 Álvaro Arbeloa (Real Madrid CF) 

Niveda:
 Cesc Fàbregas (Arsenal FC)
 Xabi Alonso (Real Madrid CF)
 Marcos Senna (Villarreal CF) 
 Andrés Iniesta (FC Barcelona)
 Xavi Hernández (FC Barcelona)
 David Silva (Valencia CF)
 Santi Cazorla (Villarreal)
 Juan Mata (Valencia CF)

Hejom:
 Fernando Torres (Liverpool FC) 
 David Villa (Valencia CF) 
 Dani Güiza (Fenerbahçe)
 Sergio García (Real Betis)

 Manager: Vicente del Bosque

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Arîşa

Arîşa, bêjeyeke ku di felsefe mengîwerê de bingehe. Li gor, hizre ku di bêje arîşê de tê ser ziman, hertimî ´yek´ heye ku jiyana mirov kifş dike.Wekî dî ji di hizrê de di felsefe weke navê xatekê ji ya.Ev xat, vajî hizre ku di bêje bûjenê tê ser ziman, hizrê berî bûjenê têne ser ziman. Di dîrokê felsefe de xata arîşê li hizre dîyarkariya ´rih´ ava ya.

Felsefe
Xola Holendî ya Futbolê

Xola Holendî ya Futbolê, galek ya zirake.De gal  Kasen Cîhanê ket.Bo 2010.

2009 (1 December 2009) 

Goalci:
 Maarten Stekelenburg (AFC Ajax)
 Michel Vorm (FC Utrecht)
 Piet Velthuizen (Vitesse)

Difa:
 Giovanni van Bronckhorst (Feyenoord)
 Gregory van der Wiel (AFC Ajax)
 John Heitinga (Everton FC)
 Edson Braafheid (FC Bayern München)
 Joris Mathijsen (Hamburger SV)
 Khalid Boulahrouz (VfB Stuttgart)

Niveda:
 Orlando Engelaar (PSV Eindhoven)
 Otman Bakkal (PSV Eindhoven)
 Ibrahim Afellay (PSV Eindhoven) 
 Stijn Schaars (AZ Alkmaar)
 Wout Brama (FC Twente)
 Mark van Bommel (FC Bayern München)
 Nigel de Jong (Manchester City FC)
 Wesley Sneijder (FC Internazionale Milano)
 Rafael van der Vaart (Real Madrid CF)

Hejom:
 Dirk Kuyt (Liverpool FC) 
 Ryan Babel (Liverpool FC) 
 Robin van Persie (Arsenal FC)
 Arjen Robben (FC Bayern München)
 Eljero Elia (Hamburger SV)
 Klaas-Jan Huntelaar (AC Milan)

 Manager: Bert van Marwijk

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Maqamet

Maqamet navê pirtûka Eliyê Herîrî ye. Eliyê Herîrî, dema ku pirtûka xwe dinîvîsîne, piştre diçê Bexdayê. Li wir, hizre xwe bi pirtûka xwe re dide nîşandin. Tê gotin, dema ku aliman pirtûka wî dixwandin, pir li xweşik nivîsîne wî dimênin acêmayî, ku hingî wî xweşik, xweş û bizane nivîsandiya. Eliyê Herîrî di pirtûka xwe de zimanekî pir xweşik bi kar aniya. Ew pir girîngiyê dide xweşik axiftinê. Wî pirtûka xwe bi kurdî nivîsandiya. Metnê wê yê asil bi kurdî ye.

Çavkanî

Pirtûk
Şêx Xalib

Şêx Xalib (bi tirkî Şeyh Galip) bi navê rastî Mehmed Esed (bi tirkî Mehmed Esad) (jdb. 1757 li Stembolê; m. 3ê kanûna paşîn 1799 li Stembolê) zanist û helbestvanekî osmanî bû.

Jiyan 
Şêx Xalib di sala 1757an de li Stembolê hatiye cîhanê. Navê wî yê rastî Mehmed Esed bû. Navê bavê wî Mistefa Seyîd û navê diya wî Emîne Xanim bû. Wî waneyên ziman û wêjeyê li cem Şêx Huseyn Dede û Xoce Neşet Efendî li mewlewîxaneya Galatayê wergirt û di temenekî ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir. Di temenê 24 saliyê de wî gelek helbest nivîsandiye, ji wan helbestan wî dikarî dîwanek ava bikira. Ew di 9ê hezîrana 1791an de wek şêxê mewlewîxaneya Galatayê hat tayînkirin. Ew di sala 1798an de mir û di tirba hewşê de hate definkirin.

Şêwaza wêjeyî 
Ew helbestên xwe bi nivîsên Esed û Xalib re berhev kir û dema ku ew 24 salî bû (1780), Dîwana xwe çêkir. Her çend ew di wêjeya tirkî de pêşengekî şêwaza sembolîk bû, ew bi gelek dahêneriyên xwe ve lîst û afirîdên ku ewî afirand di pêşkeftina wêjeya dîwan de rolekî mezin lîst, lê wî dev ji kevneşopiyên helbesta dîwanê nekişand. Yek ji lênihêrînên herî girîng ê berhemên Şêx Xalib ev e ku bi bingehên mistîkî ne. Xalib, ku di berhemên xwe de sembolên hêzdar bikar tîne, timûtim hêmanên xeyalî jî dikir. Ew tiştê ku dixwest bi sîm û sembolên vebêjê diyar kir. Ew yek ji nûnerên herî girîng ê tevgera Sebk-i Hindî di wêjeya tirkî de ye. Ew helbestvanê herî dawî ya wêjeya klasîk a tirkî ye.

Berhem 
 Divan (Dîwan)
 Hüsn ü Aşk (Bedewî û evîn)
 Es- Sohbetü's- Sâfiyye
 Şerh-i Cezîre-i Mesnevî
 Mevlevi Şâirlere Tezkire

Çavkanî

Helbestvanên zimanê tirkî
Sivorî

Sivorî, sivore, sincabê farîsî, simorek yan simor (Sciurus anomalus), cureyekî sihoran (Sciuridae)e.

Belavbûn 
Sivorî li parzemînên Ewropa, Asya û Amerîkayê bakur. Sivorî li Kurdistanê tê dîtin. Sivorî li ser daran li daristanan dijî.

Şayes 
Rengên sivorî reş, mor, gewr û sor hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
http://thewebsiteofeverything.com/animals/mammals/Rodentia/Sciuridae/Sciurus/Sciurus-anomalus.html

Sihor

Faunaya Kurdistanê
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Asyayê

Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Mele Ebdulhadî

Mele Ebdulhadî, bîrewer û seydayekî kurd bû.

Pir zane bû weke zanistvanekî bû. Pir li ser hizir û mirov di sekinî. Diwana wî heye. Di snaqabîne 17 û 18 wan jî bû. li vacê pir di sekinî Pirtûkek ji bi navê Muqadîmet li ser vacê û hizire vacê nivîsand. Ji Xîzanê bû. Wî li wir fêr didana faqa û zarokan ji. Bi vê yekê re navê wî ji derketibû. Kurdiyeke pir xweşik û baş diaxift. Pirtûka xwe bi kurdî nivîsand. Wî, weke ku tê gotin, pirtûka xwe bi kurdiyeke wilo xweş û xweşik nivîsand, ku tenê di qada hizir de di qada wêje de ji wê derdixe pêş.

Berhem 
Muqadîmet

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kesên sedsala 17an
Kesên ji Bidlîsê
Xola Brezîlî ya Futbolê

Xola Brazîlî ya Futbolê galek ya zirake. De  bo Kasen Cîhanê ket bo 2010. Nadia Brazîl Kasa Cîhanê des ve bir ya ye 2002 Ù galek kasen Kasa Cîhanê berna.

2009 (1 December 2009) 

Goalci:
 [1] Júlio César (FC Internazionale Milano)
 [12] Doni (A.S. Roma)

Difa:
 [2] Maicon (FC Internazionale Milano)
 [3] Lúcio (FC Internazionale Milano)
 [4] Thiago Silva (AC Milan)
 [6] Michel Bastos (Olympique Lyonnais)
 [13] Dani Alves (FC Barcelona)
 [14] Cris (Olympique Lyonnais)
  Naldo (SV Werder Bremen) 

Niveda:
 [5]Melo (Juventus FC)
 [7]Elano (Galatasaray S.K.)
 [8] Gilberto Silva (Panathinaikos F.C.) 
 [10] Kaká (Real Madrid CF)
 [15] Josué (Vfl Wolfsburg)
 [16] Lucas (Liverpool FC)
 [17] Simplício (U.S. Città di Palermo)
 [18]Alex (FC Spartak Moscow)
 [19] Baptista (A.S. Roma)
 [20]Carlos Eduardo (TSG 1899 Hoffenheim)

Hejom:
 [9] Fabiano (Sevilla FC) 
 [11] Nilmar (Villarreal CF) 
 [21] Hulk (FC Porto)
  Robinho (Manchester City F.C.)

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Arzêl

Arzêl, herzêl yan jî çardax holika gilover a xemilandî ya li nav bexçeyan ku havînan tê de rûdinin.

Arzêl li ser banan jî tê çêkirin, ji bo li ser razanê. Di demên berê de ji geyê dihata çêkirin û cih li ser dihata danîn li ser dihata razandin. Lê di demên piştre text ji hatine bi kar anîn. Arzêl ku hata çêkirin, li çar keviyên wê ji darak tê çandin û ta li serê wan bi hev ve tê gitêdan û perde tê avêtin li ser. Arzêl bi sê awayan dibûn. Awayê ku kesek li ser dirazaha. Awayê ku mazin dihata çêkirin û li ser civat li hevdû di bin tava heyvê de li hev digaha hevdû û awayê ku ji bo malbatê bû.

Çavkanî

Bexçevanî
Taxt

Taxt an ji text, bi herdû awayan ji tê gotin. ji bo li razanê li bana tê vadan. Berê arzêl hebûn.Lê piştre taxtan cihê wan girt. Çar kevîne. ji ardê weke metroyekê bilindin û weke ku li arzêlan dihata kirin, dore wan ji, ku li her çar keviyan dar hata çikandin, êdî ta pêve tê kirin û perde li dorê tê girêdan. Li ser di şevê de li ser bana dihata razandin. Li ser mirov dihatrina cem hevdû û li hevdû dirûniştin û bi hev re  civat ji li dar dixistin.
Herikandina guhertine

Ev nîşaneke Elektrîka dunamikê. Ev dibeje go heka di navbera deme de pele elektrîkê an jidahiya elektrike parçayke întegral e herikandina elektrîke bi tevahiya. Ev nîşan ji hela James Clerk Maxwell hate lihevkirin u pistra kanuna Amperè bi vî qatî hate zedekirin.

Formila Herikandina guhertine

  

berfirahi:
ε0 ev gihaştin li herema azad
E ev jidahija herema elektrike
P ev jihevveketandin ji tisteki go:
ε0 go  gihastin ji derdora azad
E ev jidahija herema elektrike
P ev  jihevveketandin ji tisteki
Tîma Neteweyî ya Futbolê ya Înglistanê

Xola Ingilîsî ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.

2009 (1ê kanuna 2009an) 

Goalci:
 Robert Green (West Ham United FC)
 Ben Foster (Manchester United FC)
 Joe Hart (Birmingham City FC)
 David James (Portsmouth FC )
 Paul Robinson (Blackburn Rovers FC )
 Scott Carson (West Bromwich Albion FC )

Difa:
 John Terry (FC Chelsea)
 Wayne Bridge (Manchester City FC )
 Wes Brown (Manchester United FC)
 Matthew Upson (West Ham United FC)
 Joleon Lescott (Manchester City FC )
 Stephen Warnock (Aston Villa FC )
 Gary Cahill (Bolton Wanderers FC) 
 Glen Johnson (Liverpool FC)
 Ashley Cole (FC Chelsea)
 Rio Ferdinand (Manchester United FC)
 Gary Neville (Manchester United FC)
 Ledley King (Tottenham Hotspur FC)
 Phil Jagielka (Everton FC)
 Leighton Baines (Everton FC )
 Luke Young (Aston Villa FC)

Niveda:
 Gareth Barry (Manchester City FC )
 Shaun Wright-Phillips (Manchester City FC )
 Michael Carrick (Manchester United FC) 
 Jermaine Jenas (Tottenham Hotspur FC)
 Ashley Young (Aston Villa FC )
 James Milner (Aston Villa FC )
 Tom Huddlestone (Tottenham Hotspur FC)
 David Beckham (Los Angeles Galaxy)
 Frank Lampard (FC Chelsea) 
 Steven Gerrard (Liverpool FC)
 Aaron Lennon (Tottenham Hotspur FC)
 Theo Walcott (Arsenal FC)
 Stewart Downing (Aston Villa FC)

Hejom:
 Wayne Rooney (Manchester United FC) 
 Jermain Defoe (Tottenham Hotspur FC ) 
 Peter Crouch (Tottenham Hotspur FC )
 Darren Bent (Sunderland AFC)
 Emile Heskey (Aston Villa FC) 
 Carlton Cole (West Ham United FC)
 Gabriel Agbonlahor (Aston Villa FC)

 Manager: Fabio Capello

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Sivekan

Sivekan(lû) navê eşîreke Kurdan e. Êv eşîr li xoresanê dijî. Gorî Îzadî bi esle xwe ji sweregê ne û kirmanckî diaxivin.

Eşîr
Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Tatikan

Tatikan eşîreke kurdan a li Xoresanê ye. Tatikan girêdayî êla Şadlû ne. 
 

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Az (eşîr)

Az navê eşîreke kurdan e. Kesên wê eşîrê li Kurdistanê, bi taybetî li Palo û Çewlîgê dimilkî diaxivin. Belê li Xoresan bi êla Amerlû (Ameran) ve girêdayî ne û kurmancîaxêv in.

Çavkanî

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên dimilî
Qiliçan

Qiliçan eşîreke li Xoresan û Meraşê ye. Hin Qiliçanî li Bazarcixê tenê romikî diaxivin.

Eşîr
Hevadan

Hevadan navê eşîreke Kurdên Êzdîye li Xoresaneye. Êşîra Hevadan di Şerefname de ji eşîren li mintiqa Sêrtê tên jimartin. 

Eşîr
Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê

Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xoresan e.

Şadlû 
Çaxmanlû, 
Diranlû, 
Redkan, 
Amerlû, 
Tatikanlû, 
Dirqanlû, 
Qiliçanlû, 
Heybatzanlû, 
Çapanlû, 
Kikanlû, 
Qobranlû, 
Alanlû, 
Izanlû (Îzolî), 
Godanlû, 
Cayanlû, 
Matiranlû, 
Qerebaşlû,
Garivanlû

Zaferanlû (Çemişgezeg) 
Amerlû
Amiranlû
Bakranlû
Redkan
Badilanlû
Berivan an Birikan
Burukan 
Gawliyanlû
Îzolî
 Hazabanlû
Hevadanlû
Îzanlû
Celalî
Keykanlû
Kowalû
Kuxbanlû
Mîlanlû
Muzdixanlû
Paluvanlû
Feylî
Palukanlû
Qeramanlû
Qereçorlû
Qaçkanlû
Rewanşirlû
Rutakanlû
Şeranlû
Şêxanlû
Hesenanlû
Şamlû
Silseporanlû
Sivekanlû
Sufiyanlû
Topkanlû
Veranlû
Zadyanlû

Amerlû 
redkan

Kawanlû (Kawî) 
Torsanlû
Zengilanlû
Xaçkanlû
Pazûkanlû
Xelikanlû
Buzanlû
Kahanlû
Miyanlû
Redkan

Çavkanî 
 Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 
 Kurdistantime: Kürt asiretleri
Payî

Payî yek ji tayfayaye êla Amerlû ye. Payî li Xoresanê, li navçeya Nîşabûr dijîn.

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Gundik, Bismil

Gundik mezreyek Boçelû, li perava çemê Dîcle,li hemberî tepê ya baravan e.

Gundên Bismilê
Sezaî Karakoç

Sezaî Karakoç  (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1933, Erxanî - 15 Mijdar 2021), helbestvan, nivîskar û siyasetmedarê tirk e.

Zarokahîya xwe li Erxanîyê, madenê û li Dîcleyê derbas bûye. Li Mereş û Intabê perwedehîya xwe domand.

Helbesta wî ya nav Mona Rosa gelek navdar e.
bi eslê xwe kurd e 

Helbestvanên tirk
Nûyê Duwem
Jidayikbûn 1933
Kesên ji Erxeniyê

Mirin 2021
Şîrnan, Azarpêrt

Şîrnan (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Mezre 
 Pawlanan
 Cafran

Gelhe

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Şîrnanê

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Bêrtê

Gundekî Mahsertê ye.

Gundên Mahsertê
Şêx Muhemmedê Xazînî

Şêx Muhemmedê Xazînî di 1816-1892'wan de jîn bûye. alim û fîlozofeke kurd bû.

Pir bi zane û bi qadr bûye. Di deme xwe de pir bandora wî hebû ya. Li ser hizir pir kur bû. Lê biqasî ku tê gotin ji aliyê wêje ve pir mazin bûya. Gelek qasîden wî yên ji demên bişavtinê xilas bûne gahana deme me. Gelek ji wan ji di destê nurciyan de hatina bişavtin. Ew bi xwe ji Sêrtê ji tilo bûya. Bavê wî Şêx Musa, perwerde wî ya bingihin dayê de. Lê ew piştî ku li cem bavê bi perwerde xwe digihe deme xwe ya ciwaniyê, êdî diçê Başûrê Kurdistanê Bahdînan. Li wir li cem Şêx Mahmudê Bahdînî demeke dimene û hinekî ji wî ji perwerde dibîne. Piştre tê gotin ji cem wî, bi destûre wî diçê cem Şêx Heyderê Soranî û li cem wî ji demekê dimene û perwerdeyeke pir mazin li cem wî ji dibînê. Berî ku herê Başûrê Kurdistanê diçê Cizîra Botan û piştre diçê Mêrdînê li wir ji li cem Şêx Qasimê Omerî hinekî dimenê û li wir ji hinekî perwerde dimene. Şêx Qasimê omerê mirovekî ku mezin bûya. Bi navê xwe tê gotin ku medreseyeke pir mezin ji çêkiriye û gelek faqayên wî hene. Hizre wî mezin û dîwanan wî ji heye. Deme ku bahsa wî tê kirin, pir mezin û bi zanistî behsa wî tê kirin. Behsa wî û hinek ku li ser dîrokê nivîsandinê ji tê kirin. Li Sêrtê ku weke wî şêxin û li wir dimênin bi Şêx Evdilhakim, Şêx Xatabê Mazin, Şêx Muhemmed, Şêx Camaledîn, Şêx Derwîş re maya. Ev hemû ji bi tasawufa kurdî re navdarin.

Li ser hizre wî ji ku mirov sê çar gotina bêje, mirov dikarê bêje. Ew li ser felsefe rasttqîniyê bi hizir bû. Li ser hertimî di rawastaha. Hizre wî ya perwerde kirinê pir mezin bû. Wî pir girîngî dide perwerde û perwerdekirinê. Ji ber vê yekê, piştî ku demekê li cem Heyderê Soranî dimenê, êdî piştre divegerihê Sêrtê û bi navê xwe bavê xwe medreseyeke diveke. Car bi car bi navê wî ji tê tê binavkirin. Bi vê yekê, ew weke qandacekî kurdan tê naskirin. Dengê wî ji, tê gotin ku pir xweş bûya. Hertimî di nav faqa û sofiyên li dore xwe de qasîde digotin. Seîdê Kurdî ji pir li ser wî di sekinî Pişt wî re Seidê Kurdî tê gotin ku xwestiya ku di deme xwe de zanistgaha kurdî veke. Tê gotin ku deme ku saidê kurdî li ser vê yekê bi mirovên li dore xwe re diaxift, hertimî ku bahsa zanistgaha ku xwest ku veke dikir û li ser diaxift, behsa wî Şêx Muhemmedê Xazînî ji dikir. Digot ´meyîzenên, wî ji bo ku mirovan perwer bike, bixwe medrese vekir. Îro em ji emê weke wî bikin û zanistgehakê vekirin. Bi vê yekê re, tê gotin ku Saidê Kurdî bidest nivîsandina pirtûkne ji bo zanistgehê ji dike. Tê gotin ku li ser matematîkê pirtûkeke mezin nivîsandiya. Li ser gelek beşên din ji nivîsandiya. Lê belê ew berhemên wî yên ku ji bo zanistgehê nivîsandina yan ji aliyê nurciyan ve hatina şawitandin û yan ji haya roje me, veşartî hatina hiştin.

Çavkanî

Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Jidayikbûn 1816
Mirin 1892
Kesên sedsala 19an
Şêx Mûsê Ezûlî

Şêx Mûsê Ezûlî an jî Mûsê Ezûlî, (sedsala 11-12'an) alimê Îslamê û helbestvaneke kurd e.

Li derûdore Mêrdînê sedsala di 12'an de jiyaye. Tirba wî 20 km ji dûrî Mêrdinê, li sêr reya Amedê ye. Ew der wî di demen xwe de dergaha xwe ji li wir çê kiriye. Tê gotin ku di deme Ebdulqadirê Geylanî de jîn bûya. Di nav gelê de ku behsa wî tê kirin, pir bi rêz û baş tê kirin. Rêzeke mezin ji navê wî rê heye. Tê gotin ku di deme wî de careke li dereke Mêrdînê Agirekî mezin derdikeve. Gelê serî li wî didin ji ber ku bi mivirênin. Ew ji di rabê asayê xwe dide wan û dibêje ku Herîn ku di nîvê êgir de di ardê biçikênin. Ew ji diçin wilo dikin û dibêjin ku agir dimivirê. Dibêjin ku hasin di destê wî de dibe weke hariyê nerm dibe. Wilqasî bi keremet bû. Hê li ser wî û navê wî her weha bi vê yekê re gelek tiştên in yên weke keremetên wê têne li sêr ziman. Tê gotin ku wî Ebdulqadirê Geylanî hevdû dîtine. Ji ber vê yekê tê zanîn ku ew di wê demê de jîn bûya. Dibêjin ku li cem hevdû ji mana. Dîwana wî ji heye. Gelek qasîdên wî yên ku bi zimanê kurdî pir xwêş û delal têne gotina hene. Gelek ji qasîdên wî yên Kurdî bi dewletê bidestê Nurciyan dana hevdû ji nav gelê û winda kirin. Yên ku ji ber di nav gelê de dihatina zanîn ji hinek ji wan mane.

Pirtûk 
Dîwan

Çavkanî 

 http://seyhsultanseyhmusa.blogspot.fr/2010/01/sultan-seyhmus-musa-bin-mahin-el_23.html?m=1
 Muhammed Efendi, Kadiri tarikatının Muhammediye kolu r. 51

Alimên kurd
Jidayikbûn 1077
Mirin 1164
Mêr
Kesên sedsala 12an
Kurd
Qîç

Qîç yan jî Qotê Qîçê mezreke Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Munîh

München an Munîh (carina wek Munîx jî tê nivîsandin) yek ji bajarên herî mezin ê Almanyayê ye.
Munîh dikeve başûrê Almanyayê û paytexta eyaleta Bayernê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Almanyayê
Şêx Xetabê Mezin

Şêx Xetabê mezin (1846-?)  alim û mentiqvanekî kurd e. Li bajarê Sêrtê di sala 1846'an hatibû dinyayê. Li ser dîn pir bi zana bû. Çûya hecê û li wir demekê ji maye Piştre vegereheya Sêrtê û li wir bi dest seydetiyê kir. Li ser hedîs û tefsîrê zanebûna wî pir mezin bû. Wî Quranê hemû tê gotin ku tefsir kiriya. Tefsirkirina xwe bi zimanê kurdî kiriya rûpel de ji. Lê ew tefsire wî ya nivîsandî, ji ber ku kurdî bû, ji ber çavan hata hilandin û ta rojeme ti kesek nizane ku li kuderê ye. Li ser vacê pir xurt bû û xwedî hizir bû. Îro jî hinek nivîsên wî hene. Lê tene guharandinê wan li hole hene. Kurdiya wan, metnên orjînal jî ji ber çavan hatina hildandin. Tirbe wî li Sêrtê li mizgefte navende ye.

Çavkanî

Jidayikbûn 1846
Alimên kurd
Kesên ji Sêrtê
Tefsîrvanên kurd
Îbrahîm Heqiyê Erziromî

Îbrahîm Heqiyê Erziromî an Îbrahîm Heqî (jdb. 1702 Erzirom − m. 1780 Tilo), stêrnas, civaknas, alim û fîlozofê Îslamê yê kurd ê Erziromê ye.

Ew ji ber ku ji bajarê Erzîromê ye wek Îbrahîm Heqiyê Erziromî tê naskirin.

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra Hesenan bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li Tiloyê bi aliyê rojhilat tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî Şêx Îsmaîl tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê qadiriyan bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya Zemzema Hasa (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re Şahê Şaha jî tê gotin.
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser stêrnasiyê xwedî zanist bû. Di pirtûka wî de ku bi navê "Marîfetê" de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li Sêrtê dimênin.

Berhem 
 Merîfetname (Marîfetê)
 Mecmuatu'l-Maani
 Meşariku'l-Yûh
 Sefinetu'r-Ruh
 Kenzu'l-Futuh
 Urvetu'l-Îslam
 Hey'etu'l-Îslam
 Tuhfetu'l-Kîram

Çavkanî 

Zanyarên kurd
Jidayikbûn 1702
Mirin 1780
Kesên ji Erzîromê
Stêrnasên kurd
Fîlozofên kurd
Fîlozofên misilman
Jidayikbûn 1703
Zanyarên osmanî
Xola Arjentînî ya Futbolê

Tîma netewî ya Arjentînî tîma futbolê ya Arjentînî ye. Tîma netewî ya Arjentîna yek ji tîmên herî biserketî yên futbolê li cîhanê ye

Lîstikvanên tîma netewî 

08/12-09

Goalci:
 Mariano Andújar (Calcio Catania)
 Diego Pozo (Colón de Santa Fe)
 Sergio Romero (AZ Alkmaar)
 Campestrini (Arsenal de Sarandí)
 Carrizo (Real Zaragoza)
 Vilar (Atlante FC)

Difa:
 Álvarez (Arsenal de Sarandí)
 Ansaldi (FC Rubin Kazan)
 Demichelis (FC Bayern München)
 Nicolás Otamendi (Vélez Sársfield)
 Nicolás Pareja (RCD Espanyol)
 Coloccini (Newcastle United FC)
 Gabriel Heinze (Olympique de Marseille)
 Insúa (Liverpool FC)
 Fabián Monzón (Boca Juniors)
 Rolando Schiavi (Newell's Old Boys)
 Ignacio Canuto (Argentinos Juniors)
 Caruzzo (Argentinos Juniors)
 Juan Manuel (Newell's Old Boys)
 Villagra (Club Atlético River Plate)
 Burdisso (AS Roma)
 Domínguez (Vélez Sársfield)
 Emiliano Papa (Vélez Sársfield)
 Zanetti (FC Internazionale Milano)
 Díaz (Getafe CF)
 Juan Forlín (RCD Espanyol)
 Alexis Ferrero (Colón de Santa Fe)
 Angeleri (Estudiantes de La Plata)
 Samuel (FC Internazionale Milano)

Niveda:
 Aimar (SL Benfica)
 Éver Banega (Valencia CF)
 Mario Bolatti (Club Atlético Huracán)
 Dátolo (SSC Napoli)
 Di María (SL Benfica)
 Gago (Real Madrid CF)
 Maxi (Club Atlético de Madrid)
 Cambiasso (FC Internazionale Milano)
 Gutiérrez (Newcastle United FC)
 Mascherano (Liverpool FC)
 Perotti (Sevilla FC)
 Braña (Estudiantes de La Plata)
 González (Olympique de Marseille)
 Insúa (Boca Juniors)
 Pérez (Estudiantes de La Plata)
 Juan Sebastián (Estudiantes de La Plata)
 Nicolás Gaitán (Boca Juniors)
 Méndez (Rosario Central)
 Vangioni (Newell's Old Boys)
 Sebastián Battaglia (Boca Juniors)
 Giménez (CF Pachuca)
 Daniel Montenegro (Club América)
 Bernardello (UD Almería)
 Blanco (Club Atlético Lanús)
 Prediguer (FC Porto)
 Fabián Rinaudo (Club de Gimnasia y Esgrima La Plata)
 Zuculini (TSG 1899 Hoffenheim)

Hejom:
 Agüero (Club Atlético de Madrid)
 Higuaín (Real Madrid CF)
 Lavezzi (SSC Napoli)
 Messi (Futbol Club Barcelona)
 Palermo (Boca Juniors)
 Tévez (Manchester City FC)
 Mauro Boselli (Estudiantes de La Plata)
 Hauche (Argentinos Juniors)
 Rodríguez (Club Atlético Tucumán)
 Diego Milito (FC Internazionale Milano)
 López (Olympique Lyonnais)
 Eduardo Salvio (Club Atlético Lanús)
 Gonzalo (AS Saint-Étienne)
 Defederico (Sport Club Corinthians Paulista)
 Fuertes (Colón de Santa Fe)
 José Sand (Al Ain FC)
 Germán Denis (SSC Napoli)

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Rêzanî

Rêzanî, bi kurdî rêvebirine. Wekî di polîtikaye de. Mirovên ku politîka dikin, ji wan re rêzanvan tê gotin.
Teorî

Teorî peyveke xwedî du wateya giştgir e: yek ji wan duyan di zanistên ezmûnî da tê bikaranîn (hem zanista xwezayî, hem jî zanista civakî), wê yeke din di felsefe, bîrkarî, lojîk û di nav parên dîtirên zanistên mirovî da tê bikaranîn. Ciyawazî û hetta mirov dikare bêje gengeşeyeke berçav heye navbera şaxên akademîk ên curbicur li dor çawahiya bikaranîna peyva teorî.

Pênasa zanistî 
Teorî, di wateya xweya zanistî, pêkhateyeke tehlîlî ye ku bi mebesta ravekirina komek ji çavdêrîyên ezmûnî hatiye dariştin.

Teoriyeke zanistî du tiştan dike:
 Vê koma çavdêriyên ji hev cuda wekî polek ji diyardeyan destnîşan dike û,
 Sebaretî wê rastî ya bingehîn ku van diyardeyan ligel xwe dihîne yan li ser van kartêker dibe, bangeşe dike.

Teorî bi giştî 
Teorî amûrên tehlîlî ne ku bo têgihiştin, ronîkirin, û pêşbînîkirina mijaran tên bikaranîn. Li gelek û curbicur gorepanên vekolînê da, mîna zanist û huner, teorî hene. 

Derbirîn û vegotina teoriyan, pir caran bi zimanê xwezayî ye (mîna: zimanê îngilizî) û herdem bi awayekî tên avakirin ku bi giştî form û şeklên van destnîşankerê teoriyekî çêkirî bi zimanê şêweyî  be. 

Vegotin û Derbirîna teoriyên bîrkarî bi zimanê şêweyî ye.

Dibe ku vegotina teoriyan bi her şewazek be: bi şewaza bîrkarî, bi şewaza dawerî (sembolîk), herwisa bi zimanê asayî; Lê bi giştî ji vana tê payîn ku li dû pransîpên bîrkirina hizrî an lojîkê biçin.

Her teorî pêkhatiye ji komek ji hevokan ku hinek agahdarîyên rast li xwe digrin sebaretî vê mijarê ku li jêr serincê da ye. Ligel vê yekê, herdem rastbûna her yek ji van agahdarîyan girêdayîyê hemû teoriyê ye.

Teoriyên felsefî 
Ji van teoriyan re ku mijara van pirtir bîrokan e, û ne zanyarîya ezmûnî "teoriya felsefî" tê gotin.

Çavkanî

Zanist
Felsefe
Teorî
Pergalên konseptî
Ontolojî
Ybbs an der Donau

Ybbs an der Donau (wekî Îps bixwîne) yek ji bajarên Nemsayê ye.

Bajarên Awistriyayê
Zimanê xwezayî

Zimanê xwezayî an Zimanê siriştî ji zimanek re tê gotin ku mirov pê diaxivin û ji ber xwe hatiye bûn û geşe kiriye. Weke mînak kurdî, îngilîzî, erebî, ... .

Ziman
Felsefe
Mantiqa felsefî
Bamberg

Bamberg bajarek di herêma Bayern de li Almanyayê ye.

Galeriya Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarokên Bavyera
Berfa germ (pirtûk)

Berfa Germ (Çîrok û Pexşan), navê pirtûka Polat Can. 
Pirtûk ji 140 rûpelî pêk tê.

Çapa Yekem: Dibistana Şîlan Baqî ya Wêjeyî- 2009

Çapa Duyem: Navenda Ragihandina HPG- 2009

Çapa Sêyem: Weşanên Aram-2016

Çapa Çarem: Weşanên Edubba-2017
Çapa Pêncem: Weşanên Şilêr-2019

Ji weşanxaneya dibistana Şîlan Baqî ya wêjeyî li çiyayên Kurdistanê pirtûka "Berfa Germ" derket. Berfa Germ, pirtûkek wêjeyî bi zimanê kurdî ye û ji çîrok, pexşan û hin hewldanên şervantiyê pêk tê ji aliyê Polat Can ve hatiye nivîsandin. Him ziman û him jî tevna çîrokan bi şêwaz û zimanekî xweser hatiye nivîsandin. 

Di beşa pexşan û nameyan de jî, aliyê sembol û peyamên giyanî pir li pêş e. Bi giştî di nava pirtûkê de, aliyên şervantiya azadiyê yên giyanî, hestyarî, evîna xwezayê, hezkirin, westabûn, xewn û xeyalên azadiyê û bûyerên di nava şer û jiyana çiyan de derdikevin pêş. Pirtûka Berfa Germ ji sê beşên wêjeyî pêk tê. Beşê yekê çîrok û bîranînên şervantiyê ne, beşa duyem ji nameyan bi navê "Nameyên Payîzê" pêk tê û beşê sêyem ji çend nivîsarên hewldanên wêjeyî pêk tê. Di dawiya pirtûkê de jî, ferhengoka hin bêje û peyvên di nava pirtûkê de pêk tê.

Çîrokên Berfa Germ

Çîrok 

 Bimeş, Bimeş raneweste, 
 Leyistikên serleşker Berfo, 
 Hinaseya dawiyê. 
 Xelata welatekî birîndar, 
 Heyamên nayên jibîrkirin, 
 Dîl ji jiyana gerîla hez dike, 
 Hêviya di xaka mirî de...

Nameyên payîzê 
Nameya payîzê -2003, 2002 û 2001.

Çend hewldan 

 Bi zimanê xwedê nivîsandin, 
 Te hez dikim “Ji ber ku tu gerîlayî”, 
 Jin helbest... Helbest ji jin ê...

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Xala Brazil ya Futbolê

Xola Brazîlî ya Futbolê galek ya zirake. De  bo Kasen Cîhanê ket bo 2010. Nadia Brazîl Kasa Cîhanê des ve bir ya ye 2002 Ù galek kasen Kasa Cîhanê berna.

2009 (1 December 2009)

Goalci:
 [1] Júlio César (FC Internazionale Milano)
 [12] Doni (A.S. Roma)

Difa:
 [2] Maicon (FC Internazionale Milano)
 [3] Lúcio (FC Internazionale Milano)
 [4] Thiago Silva (AC Milan)
 [6] Michel Bastos (Olympique Lyonnais)
 [13] Dani Alves (FC Barcelona)
 [14] Cris (Olympique Lyonnais)
  Naldo (SV Werder Bremen) 

Niveda:
 [5]Melo (Juventus FC)
 [7]Elano (Galatasaray S.K.)
 [8] Gilberto Silva (Panathinaikos F.C.) 
 [10] Kaká (Real Madrid CF)
 [15] Josué (Vfl Wolfsburg)
 [16] Lucas (Liverpool FC)
 [17] Simplício (U.S. Città di Palermo)
 [18]Alex (FC Spartak Moscow)
 [19] Baptista (A.S. Roma)
 [20]Carlos Eduardo (TSG 1899 Hoffenheim)

Hejom:
 [9] Fabiano (Sevilla FC) 
 [11] Nilmar (Villarreal CF) 
 [21] Hulk (FC Porto)
  Robinho (Manchester City F.C.)

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Navnîşana IP

Navnîşana IP (bi Îngilîzî: IP address) mork u navekî hejmarî ye ku li pal van amûran didin ku di toreka komputerî de cîh girtine. Peyva IP  kurtkirî ya Internet Protocol e.

Înternet
Navên xwenan di mîtolojîya yewnan de

Adonis
Axîleûs
Amazon 
Afrodîtê
Apolon
Arakne
Arês
Artemîs
Atênê
Atlantis

Atlas 
Dafnê
Dêmêtêr
Kasandra
Kaos
Kronos
Kybele
Kîklop
İlion
İlios

İlithya
Hadês
Hektor 
Helenê
Hepha..
Hera
Hêraklês
Hermês
Hestîa
Lapith'ler

Lara
Lêda
Lêto
Medûsa
Maenad
Midas
Morpheus
Narkissos
Nemesis
Pandora,

Parîs
Pegasos
Penelope
Persefonê
Penthe..
Promêteûs
Posîdon
Psykhe
Odîseûs
Oidipus 
navê cihan
Olympos
Orpheus
Orion
Siren
Selen
Rheia
Tîtanan
Troya 
Ûranos
Zeus

Lîste
Lîsteya fîlozofên yewnan ên serdema kevnare

Feylesofên deme antîkê ne. Hizre wan, demên pişt wan re ji kifş kir. di herêmên xwe de.

Talês
Anaksîmandros
Parmenides
Zenonê Eleayî
Sokrates
Plotinos
Platon
Aristoteles

Parmanidesxi

Menes
Pythagoras
Demokritos
Gorgias
Empedokles
Heraklitos

Xwandagahên û hin nav
xwandagaha Elea,
xwandagaha Mîlet,
fîlozofên İyon,
Atomvanî, 
Sofistan, 
Xufçiyên demê
Stoacıyan,
xwandagaha Atina
Dema Hellenistikî,

Lîste
Yewnan
Xola Afrîkaya Başûrî ya Futbolê

Xola Afrîkaya ya Futbolê, galek ya zirake. De gal  Kasen Cîhanê ket bo 2010.

2009 (1 December 2009) 

Goalci:
 Rowen Fernández (Arminia Bielefeld)
 Moeneeb Josephs (Orlando Pirates FC)
 Darren Keet (Wits University FC)
 Emile Baron (Supersport United FC)

Difa:
 Aaron Mokoena (Portsmouth FC)
 Tsepo Masilela (Maccabi Haifa F.C.)
 Anele Ngcongca (KRC Genk)
 Morgan Gould (Supersport United FC)
 Bongani Khumalo (Supersport United FC)
 Siboniso Gaxa (Mamelodi Sundowns FC)
 Siyabonga Sangweni (Golden Arrows) 
 Lucas Thwala (Orlando Pirates FC) 
 Bevan Fransman (Maccabi Netanya FC) 
 Matthew Booth (Mamelodi Sundowns FC)

Niveda:
 Kagisho Dikgacoi (Fulham FC)
 Elrio van Heerden (Blackburn Rovers FC)
 MacBeth Sibaya (FC Rubin Kazan) 
 Daylon Claasen (Jong Ajax)
 Kermit Erasmus (SBV Excelsior)
 Reneilwe Letsholonyane (Kaizer Chiefs FC)
 Siphiwe Tshabalala (Kaizer Chiefs FC)
 Teko Modise (Orlando Pirates FC)
 Daine Klate (Supersport United FC)
 Steven Pienaar (Everton FC)
 Benson Mhlongo (Orlando Pirates FC)

Hejom:
 Benni McCarthy (Blackburn Rovers FC) 
 Bernard Parker (FC Twente) 
 Mabhuti Khenyeza (Mamelodi Sundowns FC)
 Katlego Mphela (Mamelodi Sundowns FC)
 Richard Henyekane (Golden Arrows)
 Sthembiso Ngcobo (Free State Stars)

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Efrîqa
Soylemeza Jor

Soylemeza Jor (romikî: Asagi Söylemez) yek ji gundên Qereyazîya Erziromê ye. 

Gundên Qereyaziyê
Çawuş

Çawûş an Çaûş (romikî:Çavuş Köyü) gundekî li Qereyazîye. 

Gundên Qereyaziyê
Gom

Peyva Gom (romikî: Kom) ji zimanê ermenî ketiye kurdî û tê wateya:

 Tewla (axura) pez, an jî
 li Serhed û Dêrsimê ji gundekî piçuk e nêzê gund re gom (m) tê gotin. Hevwateke we peyve di zimanê kurdî de mezra (ji erebî) ye.

Mijarên têkildar 
 Gomik

Girêdanên derve 

Gund
Dasnî

Êla Dasnî (an Dasinî, Dasikî, Tasinî) yek ji êlên êzîdî li Behdînan, Kurdistan a Surî û Torê ye.

Etîmolojî 
Navê we êle ji îraniya kevn *daêvaysna-, kurmancî Dêwperestîyan tê. Dêwa (Dîv an Dew) di mîtolojîyan îranî de nifsê ku çebûna xwe neqedandine ne.

Dîrok 
Di Şerefnameyê de kemasî behsa mîrgeha dasniyan têye kirin. Tê zanîn ku mîrgeha dasniyan ya ku reqibê mîrgehan soran û behdînan buye, ji sedsala 11'emin heta ya 16'emin de li Behdînan û Soran roleke mezin lîstine. Gelê Behdînan ji Dihokê re Dihoka Dasnî jî dibêje.

Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Mîrîtiya Êzdîxanê
Xola Portûgalî ya Futbolê

Xola Portûgalî ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.

2009 (1 December 2009) 

Golçî:
 Eduardo (SC Braga)
 Henrique (FC Chelsea)
 Patrício (Sporting Clube de Portugal)
 Moreira (SL Benfica)
 Fernandes (VfL Bochum)
 Beto (FC Porto)

Beravan:
 Bruno Alves (FC Porto)
 Ricardo Costa (Vfl Wolfsburg)
 Rolando (FC Porto)
 Carvalho (FC Chelsea)
 Ferreira (FC Chelsea)
 Miguel Monteiro (Valencia CF)
 Pepe (Real Madrid CF)
 Castro (Deportivo de La Coruña)
 Brandão (AC Siena)
 Marcos (Real Betis)
 Bosingwa (FC Chelsea)
 Peixoto (SL Benfica)
 Pedro Mendes (Rangers FC)

Nîvêda:
 Duda (Málaga CF)
 Tiago (Juventus FC)
 Deco (FC Chelsea)
 Meireles (FC Porto)
 Coentrão (SL Benfica)
 Veloso (Sporting Clube de Portugal)
 Moutinho (Sporting Clube de Portugal)
 Maniche (FC Köln)
 Eliseu (SS Lazio)
 Nuno Assis (Vitória SC)

Hêrêşvan:
 Ronaldo (Real Madrid CF)
 Liédson (Sporting Clube de Portugal)
 Simão (Club Atlético de Madrid)
 Nani (Manchester United FC)
 Almeida (SV Werder Bremen)
 Edinho (Málaga CF)
 Gomes (SL Benfica)
 Luís Boa Morte (West Ham United FC)
 Danny Miguel (FC Zenit Saint Petersburg)
 Orlando Sá (FC Porto)

 Rahênar: Luiz Felipe Scolari

Xolên futbolê
Xolên futbolê ya Ewropayê
Navê bajarên sumeran

Li mezopotamya di deme sumeriyan de hin bajarên sereke û navdar ev bûn.Her şaşan pêşî ji, bi navê xanedanan têne xuyakirin. Di nav wan de hin ji wan cihê wan ji li ser nîqaş têne kirin. Lê hemû ji, yên ku jîn bûne û yên wê deme ne.Di serî de he şaş bajarên pêşî, û hê gelek ji van bajaran ji. Ji kêvalbarên û nivîsên wê demê yên sumeriyan mirov du tiştan têdigihê.Yek wan nivîsa pêşî bi pêş xistina, Ya dî ji ewê ku zimanê ku wan bi kar dianî, "Kurdiya kevne".Hîmê kurdi sumeri di xwe de di hawane.Bi vê yekê re, mirov karê vê yekê re bi rehetî bêje ku Kêvarbar(teblet)ên ku ji wê demê, yên hatin dîtin û kifş kirin, ji bo zimanê kurdi ji, hinek dokumentên girîngin. Lê ta naheka ev yek ji ber çavan dûr maya.Ev ji kîmesiyeke.Deme ku me lêkolîneke ku ne zêde fireh ji kir, me ev yek kir.Di berhama Samuel Noah Kramer ya bi navê "mîtolojiya sumeran" de ev yek pir bi firehî hatiya ser ziman. Weke kurdiya iro, di zimanê sumeriyan de ji "fonetîk" pir zêde hene.Gelek ji wan hîm û hebûn wek hevin.Bi vê yekê re, pêdivî heya ku lêkolîineke mazin li ser ziman bê kirin.

Eridu
Bad-tibira
Larsa
Saruppak
Kîş
Uruk
Ur
Nippur
Lagaş
Ngirsu
Umma
Hamazî
Adab
Marî
Akşak 1
Akkad 1
Isin
Kuara
Zabala
Kisurra
Marad
Dilbat
Borsippa
Kutha
Der
Eshnuna
Nagar

Sumer
Berfîn (nav)

Berfîn (bi awayê vokatîv: Berfo! an jî Berfê!) navekî keçan ê li Kurdistanê ye.

Navê keçan
Alan (nav)

Alan navekî geden e. Peyva alan ji zimanê îranî tê, û tê wateya maqûl an biesil.

Kesên bi vî navî 
Alan Dilpak
Memê Alan
Alan Botan

Navê gedeyan
Zeyno

Zeyno yek ji gundên qereyaziya erzirome ye. Gundekî kevn ê ermeniya ye.

Gundên Qereyaziyê
Esman

Esman (herwisa: ezman, bi soranî: asman) beşek ji atmosfer an valageha deranî ye ku li ser rûbera her tenekî esmanî xuya u diyar e. Ji ber hinek sebeban pênaskirina wî bi awayekî tam dijwar e. Li dema ronahî ya rojê de, dîmena esmanê erdê şîn e, ji ber ku hewa tavê belav u pelate dike.

Bide ber 
 Hewa
 Esmanê şevê
Tav

Girêdanên deranî 

 Wêneyên esmanê rojê 
 Wêneyên esmanê şevê 
 Galeriya wêneyên esmanî 
 Çima esman şîne? (Bi înglîzî)

Zanist
Stêrnasî
Bûyerên hewayî
Esman
Hewa

Hewa an keş, gazên atmosfera Erdê ye. Hewa ji du gazên sereke nîtrojen 78% û oksîjen 20,9%, karbondîoksît 0,039% û argon 0,93% û hin gazên din pêk tê. Ew bê reng û bêhn û çêj e. Keş gelek girîng e bo henaseya jîneweran, ji ber ku oksîjen têde ye.

Girêdanên derve 

Hewa
Atmosfer

Atmosfer qatekê gazê ye ku tenên esmanî gemaro dide. Bi sebeba hebûna hêza rakêş anko gravîtiyê, atmosfer li dora tenê esmanî dimîne û belave nabe. Hindek ji tenên esmanî hema bi tivavî gazî ne, û di rewşên weha da atmosfer gelek tîr û xest e.

Peyv 
Peyva Atmosferê yewnanî ye û ji du beşan pêkhatiye: 
ἀτμός - atmos: "hilm", û 
σφαῖρα - sphaira: "girover", nêzî peyva kevn ya kurdî: spehir.

Stêrnasî

Planetolojî
Rakêş

Rakêş (bi îngilîzî: gravitation) ew teoriya ku dibeje hemû tiştên xwedî bariste hewl didin hevdu berve xwe bilivînin. Di jiyana rojane de, rakêş weke hêzek ku giranî dide tiştan tê famkirin. Rakêş Erd û gerstêrkên din li dora Royê û Heyv li dora Erdê radigre. Rakêş dibe sedema qewmîna diyarde ya kêş û vekêş a ava okyanûsan. Herwisa sedema hebûna Erd, Roj, û gelek tiştên din di valagehê de her dîsa rakêş e. Heger rakêş neba îro van baristeyên mezin (stêran û gerstêrkan) jî nebûn.

Fizîk
Giranî

Giranî an kêş taybetîyeka tiştên ser Erdê ye. Erdê tiştan berve xwe dikşîne. Ev kişandin jê ra dibêjin "giranî" an "kêş". Giraniya tiştan li asta derya ciyawaze digel giraniya wan li ser çiyayê.

Pîvana giraniyê 
Yekîna giranî di zanist û endazyarîyê de Newton e ku bi xwe jî yekîna hêz e. Çunku bi rastî giranî jî hêzeke.

Çavkanî 

Fizîk
Asta deryayê

Asta deryayê navinciya bilindahiya rûyên okyanûsan e û weke xala destpêk ji bo pîvana bilindahiya çiyayan, bajaran, ... tê bikaranîn. Weke mînak tê gotin ku: bilindahiya wî bajarê ji asta deryayê 1000 metre.

Girêdanên deranî 

 Serhatina asta deryayê (bi Îngilîzî)
 Pîvana asta deryayan ji valagehê (bi Îngilîzî)

Erdnîgarî
Okyanûsnasiya fizîkî
Şêwe

Şêwe (bi Îngilîzî: shape) yê tiştekî ku di nav valagehekê de bicîhbûye beşek ji wê valagehe ku ji aliyê sinorên deranî yên wî tiştî ve hatiye dagirkirin.

Matematîk
Morfolojî
Rezik, Gewer

Rezik gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Rezik, Qoser

Rezik () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Oksîda bazîk

Oksîdên bazîk oksîdên metal in ku dema di avêde çareserdibe, şîlava tevlihev a bazîk çêbike an jî bi ketina reaksîyona asîd û oksîdasidan re xwê çêbike.
Kîmya
Perçoka beta

Di hindurê dendika elementekî radyoaktîf de, 
dema elektronekî ku ji notronekî xwe wergerandîye protonekî derbikeve, jê re "perçoka beta" an perçoka β tê gotin.
Kîmya
Zanîngeha Dîlokê

Zanîngeha Dîlokê () di sala 1987an de li bajarê Dîlokê hate damezrandin û 10 fakulteyên wê hene.

Girêdanên derve 
 Malpera Zanîngeha Dîloke

Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngehên Tirkiyeyê
Nexweşiya keşanê

Nexweşiya keşanê ji ber kêmasiya mînerala selenyûmê pêk tê. Ev nexweşî li herêmeka Çînê bi piranî tê dîtin. Çimkî di axa wê herêmê de selenyûm kêm e û di dilê mirovan de kardiyomiyopatî peyda dibe.

Çavkanî

Nexweşî
Kerkê

Gundê Kerkê gundekî suryanîyan e û li Şemrexê (girêdayê Mêrdînê) radiweste. Li 1987 da çar malbata Kurdan, yên ki paşnawa xwe Çelebi ne, tên wê gunda û wê derê da cih dibin. Li gund da 5-6 malbata Suryani hene. Li 1988 da wan çar malbatên Kurd cerdawaniyê qebul dikîn  û  li ser Suryaniyan bandori û teror dimeşenin. Ji boy wê yêkê gelê Suryani mal, mîlk û axa xwe terikinin û koçberi yê  metropolan dikîn.

Gundên Şemrexê
Avatar (fîlm)

Avatar, fîlmê honaka zanistîyê ku di sala 2009-an de ji hêla derhênerê kanadayî James Cameron ve dihê çêkirin. Ev fîlm dîmenên rastî û dîmenên xêvjimêrê bi kar tîne. Pirê fîlmî di stûdyoyeke vîrtûyel de û bi kameraya 3D hatiye kişandine.

Giredanen Derve 
 Malpera fermî 

Fîlmên amerîkî
Fîlmên 2009an
Fîlmên honaka zanistiyê
Nihêl

Devera Nihêlê wek gelek deverên din yên Kurdistanê xwedan sirûştekî gelek ciwan û seyr e.

Devera Nihêlê dikevîte rojhelatê Amêdiyê û ji çendîn gundan pêk dihêt, her çende piraniya van gundan îro kavil in û ta niha ji ber çendîn egeran nehatine avakirin, belê çendîn ji van gundan avedanin û xelkek tê de dijî.
Ev devere di keve navbera çend hûzeka, li rojhelatê deverê deşta Zê ye û li rojavayê ve dikeve aliyê bajêrê ciwan Amedî yê, û li bakur Nêrwe û li başûrê deverê dikeve devera Berêgarê.
Hijmara gundên devera Nihêlê bi 42 gundan pêk dihêt.

Êl an eşîr 
Nihêl anko Nihêlî êk ji êlên kurdan ne li Kurdistana başûr. Ev êle dikeve ve navî nahiya Dêrelûkê û dewiroberêt nahiya Dêrelûkê û ta digehe ser sinorên bajêrê Amêdîyê ve.

Bajar û gund 
 Bajêrê Dêrelûkê
 Bajêrê Qedişê 
 Gundê Roşava
 Gundê Sergelî
 Gundê Berçî
 Gundê Sêrî
 Gundê Dergenê
 Gundê Kurko
 Gundê Binaviyanê
 Gundê Dêrê
 Gundê Kanê
 Gundê Mîrsitik an Mêristek
 Gundê Şerifa 
 Gundê Botya 
 Gundê Bênata
 Gundê Belijankê
 Gundê BêreKêr
 Gundê Bêbadê
 Gundê Hamzekê
 Gundê Esifka
 Gundê beraimZila
 Gundê Guherz
 Gundê Sigêrê
 Gundê Bilava

Çavkanî 
 Mehêl Enes Rişavey

Amêdî
Zîn

Zîn, Zînê, Zîn Xatûn, navê dota mîr Zêvdîn, xwişka mîr Sêvdîn û neviya mîr Etlesim ji Cizîra Botan e û dinavê wê di destana Mem û Zînê de tê ziman. 

Navê Zînê bixwe jî ji kurdî ye. Wate wê "zîndîtiyê" re tê ser ziman. Navê Zînê, bûya weke sembol jî ji evîndariyê re. Ji ber ku dema ku Zînê, hêzî Mem û pişte ne gihiştina hevdû, êdî ew êşa wan bi wê re jîn kir di dilê xwe de, bû êş û keta dilê hemû kurdan de.

Etîmolojiya navê Zîn 
Navê Zîn etîmolojiya (koka) xwe di zimanê kurdî de ye. Bi kurdî tê wateya "tevgera jiyanê". Vokatîva wî navê Zînê ye. Zîn, koka xwe ji kurdî ji "zî" digirê. Zî, di gelek wateyan de karê were bi kar hanîn. Minaq, Zî, koka gotina "zû" ku tê wate lezbûnê wê jî diafirêne. Zî, wekî din jî, "lixwebûnê" jî bi xwe re bi wate dike. Yanî zîndîbûneke tevgerî. wekî din jî wate wê ya sêyemin jî ku zî dibe koka "zabûnê" ya. Yanî ji binî destpêkêkirin û bi tevgerbûnê jî mirov karê ji vê gotinê ji wê bixwêne û fahm bike. Lê di demên piştre ku heta ku tê dema Ahmedî Xanî, wate "zabûn" û "Bijiyanbûn" ku mirov karê vê bi di temenê tevgerbûneka zîndî de bixwêne, bi xwe re dide afirandin. Di kurdî de wate wê ya din jî ku "z" piştre "ê" hildê dawîya xwe dibe koka "zîlbûnê" jî. Zîlbûn, heta roja me jî di ziman û devê botîyan de wate "tirhik dayin" û "şînbûn"ê de ya. Ew, jê re dibêjin "zîl-da".

Çavkanî 

Kesayetên di destanên kurdan de
Navê keçan
Xulgeh

Xulgeh an rêgeh (bi îngilîzî: orbit; bi soranî: xulge, خولگە) ew rêye ku tenekî esmanî li ber digre dema ku di valagehê de li dora stêrkekê digere.

Stêrnasî
Kêş û vekêş

Kêş û vekêş, medûcezir, hilatin û dahatin, hilhatin û daketina rûyê ava oqyanûsan bi awayekî serdemî ye. Sebeba wê hêza rekêşa heyv e ku li ser ava oqyanûsan kartêker dibe.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Gogana Jorîn

Gogana Jorîn  yan jî Gogana Mezin () yek ji bajarokên Xelfêtiyê ye. Saredarê bajarokê Bazo Yilmaz e.

Erdnîgarî 

Gogana Jorîn a ku di navceya Xelfêtiyê radiweste û girêdayê parêzgeha Rihayê ye, ji Dîlokê re nêztir e. Dûrayiya xwe ji Xelfetiyê 30 km 30 km, ji Bêrecûgê 45 km, ji Rihayê 130 km û ji Dîlokê 100 km ye. Nifûsa Gogana Jorîn ji ya bajarê Xelfetiyê meztir e û lewmane xwediyê nifusa herî mezin a navcê ye. 32 gund û mezra lê girêdayê ne. Ji ber vê yekê aboriya bajarokê li herêmê xort ê.

Wekî din Rezên mezin ên bajarokê hene û bi giranî darên fisdiqê tê de candî ne.

Cîranên bajarokê ev in: 
 Gundê Erihê
 Gundê Amara
 Gundê Bazûr
 Gundê Dêrto
 Gundê Eftarê
 Gundê Gogana Jêrîn
 Gundê Xox

Dîrok

Navên bajarokê yên berê 

Navên saredarê yên berê wihanî ne:
 Tecel Milk
 Tac Miro
 Gogan

Gundê berê yê bi navê Tecel Milk (ku tê maneya "erda berdar") îro di mehellê Tepê radiweste û weke bogireke/gireke hatiye avakirine, lê naye zanîn kîcax hatiye avakirin.

Nava Tac Miro bi Kurdî ye û tê maneya taca ketî/mirî. Tê gotin ku ev nav qasta erda ku bêber bûye dike. Weke destpêka dema hişkayî tê bibîranîn. Ewan agahî ji aliyê Gulê Sêxê sed salî di sala 1960an de hatine gotin.

Dema ku di Anatolyê de koçên mezin destpê dikin, esîrê Gogan di vê herêmê de xwe cih dike û navê herême vediguherîne Goganê.

Navê gund ji aliyê dewleta Tirk ve tê guhertin û dibe Göklü. Ji ber ku du gundên bi navê Gogan hene, yek ji wan dibe Yukari Göklü û yê din jî dibe Asagi Göklü.

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî

Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî (bi fermî: Molla Muhammed Şirin), alimê tefsîr û fiqihê ye. Xweyiyê "Tefsîra Şîrîn" e. Ew di 1920 an de li gundê Nîvîlan ê Eruhê hatiye dinê. Navê bavê wî Mele Yahya ye.

Di 1980î de dest nivisa tefsîra xwe kiriye. Tefsîr bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivisandin.
Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

Berhem 
 Tefsîra Şîrîn
 Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
 Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
 Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1928
Nivîskarên kurd
Tefsîrvanên kurd
Tefsîrvan
Mele Seîdê Nîvilî

Mele Seîdê Nîvilî yek ji nivîskar, helbestvan û zimannasê kurd e. Ew kurê Mele Yehyayê Nîvilî ye. Hem xweherzî û zavayê Şêx Evdirehmanê Şawirî ye. Di 1932an de li gundê Nîvila girêdayê navçeya Eruh (Dihê) hatiye dinê. 

Di 1984an de dest nivîsa Ferhenga Kurdî-Kurdî kiriye, di sala 1987ê de pêk aniye. Mela Seîdê Nîvilî cara yekemîn Ferhenga Kurdî-Kurdî çêkiriye. Ferheng Kurdî-Kurdî bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Werger û sererastkirina ferhengê bi tîpên Latînî hej dom dike.
Aliyê din de çend helbest û nesihetnameyên wî hene. Ji van yek helbesta  "wesyeta bav û biraye" de xwe wiha dide nasîn.

Guh bidin wesyeta bav û bira

Berhem û Xebat

Çavkanî 

Jidayikbûn 1932
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Qestelûnê

Qestelûnî ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li başûrê Kurdistanê ye. Li dora vî gundî Epşi, Koza û Zernoqe heye.

Gundên Midyadê