nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Cindo, Hezo

Cindo gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Cindo (eşîr)

Cindo eşîrekî mezine û Dimilî (Zaza) ye. Di navçeya Bedlîs'ê Motkî û paş ra navçeyên Tetwan û Norşîn de bi cîh bune.

Eşira Cindo xwe Kurd û zimanê xwe jî Dimilkî hesêp dike. Zêdetir 5.000 kesin

Eşîra Cindo, nêzîkê berê 250-300 sal ji Botan koç kirîye Motkî. Tê gotin ku lê Botan xelayîyek mezin çêbu û eşîrên Dimilî ber vî xelayî koç kirine heremên din. Ev gotar Dimilîyên heremên din va jî te ziman. Gotara duyemîn jî ewe ku, di navbera eşîrên Dimilî û hêzên Mîrê Botan de şer derketîye. Badê şer eşîrên Dimilî ji heremê derketine.

Berê Botan eşîrên Dimilî li Hakkarî (Heqarî, Çolemerg) bi cîh bi bûn û alî lêkolînvanan tê gotin ku Dimilî, Deylemine. Salên 800-1000 de ji Deylem koç kırıne Anatolî yê. Ji aliyê dîroknasê Farîsî Hemza Îsfehanî kû sedsala 10 an de jîyaye tê gotin kû Deylemiyan ra Farisi dibêjin Kurdên Taberîstan û Ereb jî dibêjin Kurden Suristan.

Eşîrên Bedlîsê
Eşîrên dimilî
Eşîrên Motkî
Eşîr
Riya Teze

Riya Teze an Qundexsaz (bi ermenî: Ռյա Թազա, Rya Taza) gundekî kurdên êzîdî yên Ermenistanê ye. Gund dikeve parêzgeha Aragatsotnê. Li gorî çavkaniyên 2001'ê gelheya gund 443 ye.

Çavkanî 
Ahagiyên di derbarê gund de
Agahiyên serjimarên Ermenistanê
Kiesling, Rediscoving Armenia, p. 22, available online at the Konsolxaneya amerîkî ya ji bo Ermenistanê 

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Kurdên Ermenistanê
Zimanê hindî

Zimanê hindî (हिन्दी, hindi), bi giştî, zimanekî ku li bakur, navend û rojavaya Hindistanê tê axaftin. Ji malbata zimanên hind û ewropî ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya devanāgarī bikartîne. Gelê Hindistanê piranî bi zimanê îngilîzî an jî bi zimanê hindî diaxive. Komara Hindistanê niha ji bo ku vî zimanî têke zimanê fermî xebateke girîng dike.

Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin 
Gorî SIL International ê sala 1991 îda 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi avayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta 2008a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu. Bi vî hesabî niha 240 milyon kes bi zimanê hindî wek zimanê zikmakî diaxivin. Kesê ku bi vî zimanî bi avayekî zimanê duyem diaxife 35% an jî zêde bêhtir buye.

Hindî Wîkîpediya 
http://hi.wikipedia.org

BBC Hindî 
http://www.bbc.co.uk/hindi

Ziman
Zimanên hind û arî
Zimanên Pakistanê
Devanagarî

Devanagarî yan dêvenagerî ( devanāgarī), navê alfabeya zimanê hindî ye. Hine zimanên din jî vê alfabeyê bi kar tînin. Hinek ji van zimanan sanskrît, marathî, nepalî, keşmîrî û sindhî ne.

Dengdêr

Bêdeng

Li jêr, li alîkî herfên dêvenagerî, li aliyê din tîpguhêziya herfê, fonetîka wê û miqabilê di alfabeya urdû da hatine dayîn.

Bi zimanê hindî, bo nivîsandina peyvên ku ji farisî, erebî û înglîzî hildane, herfên ku di sanskrîtî da tune ne, bi danîna nuqteyekî li bin hine herfan têne nîşandan. Çend hev ji wan wek li jêr in: 

Gava ku zimanê urdû bi vê alfabeyê tê nivîsandin, bona herfa bêdeng a erebî-farisî ع (ayn), (ku bi urdû nahê bilêvkirin), अ (a) bi nîşanka dengdêr tê bikarhanîn.

Hejmar

Çavkanî 

Alfabe
Tamîl

Tamîl (Tamîlkî: தமிழர், tamîl) gelekî bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a Başûr rojavaya Hindistanêye. Bi zimanê Tamîlkî ,ku xwedanê wêjeye 2000 salîye, diaxifin. Hinek ji wan li hemo cîhanê belavbune. Hejmara gelheyê nêzîkê 77.000.000 e. 
Piranî li ser ola hindûye. hinek jî li ser ola misilmanî û Xiristiyanîne.

tamîla di dîrokêda gellek berhemên girîng li ser muzîk, peyker çêkirin û avasazî(mimarî) da avakirine.

Çavkanî 

Gel
Zimanê tamîlî

Tamîlî yan tamîlkî, zimanê fermî a parêzgeha Tamil Nadu ye. Xwedanê diroka 2000 salî ye. Zimanekî ji zimanên Dravidyan e. Li bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a başûr rojavaya Hindistanê ji aliyê 87.000.000 kesî ve tê axaftin.8.000.000 kes jî wek zimanê duyemîn diaxivin.Di alfabeya Tamilê de 12 dengdar 18 bêdeng û yek jî tîpê taybet heye.

Çavkanî 

Ziman
Huang Xianfan

Huang Xianfan (; , Fusui –  Guilin), dîroknas û profesorekî çînî bû.

Jînenîgarî 

Huang Xianfan di sala 1899an de li Çînê, li Fusuiê ji diya xwe bûye. Ew li Guangxiyê ya Gan Xinchan (bi çînî: 甘錦英/甘锦英) hate dinê. Huang Xianfan perwerdeya xwe ya bingihîn li Fusuiyê û Nanningê (paytexta Guangxi) wergirt. Di maynê salên 1926an û 1937an de wî li ser dîrokê xwend ji normal zanîngeha Beijingê (Pekîn) ya Çînê û zanîngeha Tokyoyê ya Japonê. Ew ji zanîngeha Beijingê de di 1932an de destûryar bû. Di 1940an de ew li zanîngeha Guangxiyê bû profesorê asîstent di 1941an de jî li zanîngeha Sun Jatsenê bû profesor. Huang di navbera salên 1943-1953an de li zanîngeha Guangxiyê (gelê wir zhuang e) bû profesor. Di sala 1954-1982an de profesor li zanîngeha Guangxiyê bû.

Berhemên wî 

 Dîrokê Çînê  
 Dîrokê wir Zhuang

Girêdanên derve 

 bi çînî: dîroknas Huang Xianfan   
 bi çînî: profesor wir Zhuang  
 bi çînî: dîrokê wir Zhuang 

Çînî
Dîroknas
Mêr
Jidayikbûn 1899
Mirin 1982
Mol

Mol; pêzeyê ku qasî hêjmara avogadroyê(6,0221415 · 1023) atom an jî molekul dihêwirînêra tê qotin.

wekok;

 Girseya 1 mol atoma hîdrojenê (H2) = 1 g

 Girseya 1 mol atoma oksîjenê (O2) = 16 g

 Girseya 1 mol molekula avê (H2O) = 18 g

 Girseya 1 molekula avê = 

Kîmya
Cureyê pîvanê
Yeke

Parîneya Molê: Mole fraction

Parîneya Molê, mezinahiya perçeyekê, ni , (bi mol) liser hemû perçeyan, xtot e ku bi xi tê nîşandan.

xi = ni / xtot

Komkirin û zêdekirina hemû parîneyên Molê bi hev re, dibe jimareya yek.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî

Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî her sal 21ê reşmehê (sibatê)  tê pîrozkirin. 
Ev roj, di 17.11.1999 de ji aliyê UNESCOyê hat pejirandin û bi seremonîyekî hat ragihandin. 
Ev roj her sal li seranserê cîhanê bi çalakiyên pirrengî tê pîrozkirin. 
Armancên vê rojê ev in:

 Balkişandina ser mafê perwerdeya zimanê zikmakî.
 Bilindkirina têgihiştinan ji bo civakeke pirçandî.
 Bilindkirina toleransan li hember mirovên cihêreng.

Çima 21ê reşmehê (sibatê)? 

Dema ku UNESCO li ser pirsa dîyarkirina rojê di nav lêgerînê de bû, Bangladeşiyan 21ê sibatê pêşnîyar kir. 

Di 21ê reşmeha (sibata)1952ê de, di xwepêşandaneka ji bo fermîbûna zimanê zikmakî de polîs 11 kes kuştin. Loma Bengladeşî 21ê reşmehê (sibatê)wek roja şehîdên zimanê xwe bibîrtînin.

Bengladeş heta sala 1971ê mêtingeha Pakîstanê bû. Hema hema hemî bengladeşî bi bengalî dipeyivîn, lê dîsa jî zimanê wan yê fermî zimanê Pakîstanê, urdû, bû. Bengladeşî ji vê yekê ne razî bûn. Nerazîbûna xwe bi çalakiyên têvel diyar dikirin.

Di 21ê sibata 1952ê de, ji bo ku zimanê bengalî jî li gel zimanê pakîstanê yê fermî,urdu, bibe zimanê fermî, xwendekaran xwepêşandaneka girseyî li dar xist. Polîs êrîş bir ser xwepêşandaran û 11 kes kuştin. Lê bengladeşiyan têkoşîna xwe ya ji bo fermîbûna zimanê xwe yê zikmakî domandin. 

Hukumeta Pakistanê neçar ma ku di 1956ê de urdu û bengalî bi hev re li Pakîstanê bike zimanên fermî. 21ê reşmehê (sibatê), di têkoşîna ji bo bikaranîna mafê zimanê zikmakî qonaxeka girîng e. Lewma UNESCoyê ev roj pejirand.

Di van salên dawî de kurd jî hêdî hêdî vê rojê pîroz dikin û balê dikşînin ser mafê kurdan yê perwerdeya zimanê zikmakî û perwerdeya bi zimanê zikmakî. TZPê (Tevgera Ziman û Perwerdeya Kurdî) bi daxuyaniyekê agahdarkir ku ewê bi awayekî berfireh vê rojê pîroz bikin.

Çavkanî 
 http://www.dengemed.net 

NY
Ziman
Jean-Marie Gustave Le Clézio

Jean-Marie Gustave Le Clézio (, li Nice) xelatgirê Xelata Nobelê ya wêjeyê sala 2008an e.

 li Nice hatiye dinyayê. Koka dê û bavê wî ji Mauritiusê ye. Le Clézio di heşt saliya xwe de bi malbata xwe re bar dike Nîjeryayê. Piştî Şerê cîhanî yê duyemîn bavê wî wek doktor li wir dimîne. Rêwîtiya wî ya ku bi keştîyê mehekê diçe Nîjeryayê, Dibe destpêka kariyera wî ya Nivîskariyê. Di vê rêwitiya xwe ya dûr û dirêj de, du pirtûkên biçûk bi navê Un long voyage och Oradi noir bi berhev aniye û daye weşandin. 

Ew bi du zimanan mezin bûye: fransî û îngîlîzî. Di sala 1950î de tev malbata xwe bi paş ve vedigere Nice. 1957an da dibistana amadehiyê(lise) xilas dike û di sala 1958 -59an de li Bistolê, di 1960-61an de jî li Londonê îngîlîzî dixwîne. Eksama xwe ya bingehîn li Instituta d’Études Littéraireyê di 1963an de dide. Dîploma xwe ya bilind jî li Zanîngeha Aix-en-Provenceyê di 1964an de, teza xwe ya doktorayê jî li ser dîroka Meksîkaya kevn li Zanîngeha Perpignanê di 1983an de temam dike. Li Zanîngehê Bangkok, Meksîko City, Bosto, Austin och Albuquerqueyê dersan dide.

Le Clézio bi nivîsandina essay, novel û romanên xwe kariyera xwe avakiriye. Bi nivisandinên xwe yên pêşîn li ser xeteka romana nû "nouveau roman" nêzî Sartre û Camus dibe.

Mijar û vebêjerên berhemên wî bêtir ên gelên bindest, kolonî û derbederên welatên xwe ne. Le Clézio bi ruh û rastiya mijar û vebêjerên xwe rexneyên vekirî û veşarî li welatên ewrûpî dike ku ew bi ruhên xwe, bi mentaliteyên xwe nikarin ji kaînetê û ji çandên cihêreng hez bikin. 

Le Clézio romana xwe ya pêşîn Le procès-verbal di sala 1963an qedand û di pey re jî gelek berhemên din nivîsand. 

Le Clézio bi romana xwe ya Désert (1988) kariyera romanivîsiya xwe xwûrttir kir û bi wê romana xwe jî xelata Akademiya Fransayê wergirt. 

Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 2008an jî girt.

Çavkanî 
 http://www.birnebun.com/hejmar/PDF/birnebunweb40.pdf  (rûpel:12)

Girêdanên derve 
 

Nivîskar
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1940
Mirovên zindî
Dibistan

Dibistan, Mekteb, Medrese (Yewnanî σχολή), Bi giştî ciyê ku ji bo perwerdehiyê, bi avayekî taybet hatiye avakirinra tê gotin. Armanca dibistana perwerdehiya şakirtane. 

Dibistan ne tenê ji bo hînkirina zanînê zanistîye, lê herwiha ciyê çand, huner, muzîk û ...hwd ye jî.

Li piraniyê welata sistema perwerdehiyê bi giştî fermiye. Piranî dibistanên fermi hene. Dibistanê taybet ji hene û evana jî bi girêdayî zagonane. 

Dibistan ji aliyê dewlet an jî ji aliyê xêrxwaza tê çêkirin.Hemû dibistan xwedanekî navekîye. Di hundirê dibistananda wanegeh, odê mamosta, laboratûar, destgeh û ...hwd hene. Kesên ku di dibistanêda tişta fêrî şagirta dike,ji wan re mamoste tê gotin. 

Li Komara Tirkiyeyê ev dibistan hene;

 Dibistana seretayî
 Dibistana amadeyî
 Zanîngeh
ISO 639

ISO 639, sîstemeka koda navnetewîye ku ji aliyê ISO hatiye diyarkirin ji bona navê hemû zimanê dinyayê bi kurtenavên ji 2 an jî ji 3 tîpa pêk tê bê nîşandin.

Vê gavê ISO 639-1 û ISO 639-2 standardên fermîne û ji aliyê ISO bi avayeki fermî tên bikaranîn. ISO 639-3 jî tê amadekirin. 

Koda ISO 639-1 ji 2 tîpa pêk tê. Koda ISO 639-2 ji 3 tîpa pêk tê.

wekok:

Lîsta ISO 639-1 û ISO 639-2;
http://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php

ISO 639-1 
Tenê hinek ziman tê de hene. Êdî hew tê mezinkirin û kodên ku niha tê de hene wê heta heta wê ew bin.

ISO 639-2 
ISO 639-2/B û ISO 639-2/T hene. Versiyona B hinek kodan li ser navên înglîzî çêdikê lê versiyona T hemû kodan li ser navê ziman yê di wî zimanî de çêdikê. Yanî ji ber ku navê almanî bi înglîzî German e û bi almanî Deutsch e, koda B "ger" e û koda T "deu" e.

Kodên B zêde nayên şuxilandin û ISO 639-3 bingeha kodên xwe ji 639-2/T tênê, ji ber vê çêtir e yek T bişuxilînê.

ISO 639-3 
Kodên zimanan û zaravayan dihewînê.

Çavkanî 
http://www.loc.gov/standards/iso639-2

I
Standardên ISOyê
1702

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bêrî Bihar

Bêrî Bihar nivîskar û helbestvanekî kurd e ku li gundekî Êliha (Batmanê) ji dayîk bûye. 

Bêrî Bihar di sala 1995 an de Enqere Zaningeha Gazî beşa mamostetiyê kuta kiriye. 5 salan wek mamoste xebitiye, da ku kirasê karmendiya dagirkeran ji tengahî we haniye ber fetisandine,  ewê dev ji vî karî berdaye û jîn û dema xwe ber bi Kurdewariyê ve ajotiye. Mijara helbestên wê piranî jîn û jiyana jina Kurde. Heya niha du Dîwanên wê bi navê Qeşem û Buwariya Hestên Lerizi hatine çapkirin.

Li gel karê helbestvaniyê çîrok jî ji mezin û piçûkan ra dinivîsîne. Çîrokên zarokan weke rêzepirtûk ku ji pênc çîrokan pêk te li ber çapê ne. Helbestên Bêrî Bihar di gelek rojname, kovar û malperan mîna Kovara Pênûs, Rewşen, Hîwa, Rojnama Agirî ya Hewlerê, Kovara Soera li Holendayê, Malper Kaniya Helbestan, Mehname û wekî din de hatine weşandin.

Berhem 
 Qeşem (Stembol 2002, weşanên Sî- Weşanên Avagon),
 Buwariya Hestên Lerizi (Stembol 2005, Weşanên Avagon) çap bûne.
 Bêrî Bihar û Antolojiyên Helbestên Kurdî
 Sara Seri, Pirtûkên Zarokan
 Sara Alîkarî Dike
 Sara û Beqên Kesk
 Sara û Kerê wê Şîno
 Sara û Mîro
 Sara û Hirça Reqsê
Kes tûne bû (helbest, Weşanên Avesta, Stembol)
Şemar û solên rengîn (çîrok ya zarokan- Weşanên Ava)

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Jinên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Êlihê
Rojnameya Welatê Rojê

Weşana ‘Mala Kurdan’ Rojnameya Welatê Rojê  sibat 1999’an da derdikeve. Di destpêkê de rojname 15 roja carê dertê, paşê mehekî carê dertê. Pêşî bi 4 rûpela derdikeve. Piştre dibe 8 rûpel niha jî wekî 16 rûpel derdikeve. Her çiqas du rûpelên dawî bi kurdî û tîpên latînî bin jî, giraniya rojnameyê jî bi ermenkî ye. Serkarê Giştî yê rojnameyê Akademîsyen û Nivîskar Çerkezê Reş sedema vê yekê wiha diyar dike: “Me xwest gelê ermenî çand, dîrok û edebiyata me binase…” 

Naveroka rojnameyê çandî, wêjeyî û siyasî ye. Lê Çerkezê Reş dibêje ku ew rojnameyeke îdeolojîk û siyasî ne û nikarin xwe ji rewşa tevgera gelê kurd bişon. Li gorî îdîaya berpirsiyarê rojnameyê çara ewil li Ermenîstanê ‘Edebiyata Kurdan a Qirna Navîn’ di rojnameya wan de hatiye nivîsîn. Wekî mînak jî dibêje ku wî cara ewîl di dîrokê de helbestên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Elî Herîrî tercûmeyî ermenkî kirine û di rojnameyê de weşandine. Niha jî rojname li ser Nîzamî Gencewî disekine ku di sedsala 12'an de wekî fikirdar û helbestvanekî mezin tê hesibandin. Çerkezê Reş diyar dike ku li aliyekî azerî li aliyê din fars li Gencewî xwedî derdikevin lê ew bixwe kurd e û bixwe ji Gencê bûye ku wê demê di destê kurdên Şedadî de bûye. 

Vê gavê bi tevahî 3 kes xebata rojnameyê dimeşînin: Çerkezê Reş, Derya Botan û Karîne Usubyan. Berê tîraja rojnameyê 1200 heb bû, niha tîraj daketiye 700’î. Lê xebatkara rojnameyê Karîne Usubyan diyar dike ku ev tîraj têrê nake, lewre pêwîst e ku ew tîrajê bilind bikin. Di der barê nêzîktêdayîna gelê ermenîyanda Karîne Usubyan wiha dibêje: “Gelê ermenî bi kêfxweşî li rojnameya me mêze dike. Ji ber ku giraniya zimanê rojnameya me bi ermenkî ye, hê bêhtir aleqa nîşan didin. Çend kes ji gelê ermenî hene ku tên li rojnameyê dipirsin..” 

Rojname di varê teknîkê de di nava kêmasiyan de ye. hewce bi kompîtur û scannerekê heye. Her wiha Çerkezê Reş dibêje ku ew di warê bernameya zimanê kurdî ya li ser kompîturê de jî zehmetiyê dikişînin.

Çavkanî

Rojnameyên kurdî
Radyoya Êrîvanê

Radyoya Erîvanê beşa Kurdî  bi xebat û keftûleftên giran ên kesên wekî Heciyê Cindî, Emînê Evdal û Xelîl Muradov di sala 1955an da dest bi weşana xwe kir. Bi taybetî keda Xelîl Muradov şayanî pesindanê ye, ji ber ku ew 24 salan (ji 1957an heta 1981ê) serokatiya radyoyê kiriye û hemû sitiran, awaz, miqam û pîêsên kurdî di dema wî da û bi serokatiya wî hatine qeydkirin. Eznîva Reşîd, ku jina Xelîl Muradov e, piştî bêjer ango spîkeriya 24 salan (ji sala 1955an da, ango ji destpêkê)di sala 1982’an de ji ber temendirêjiya xwe dest ji karê radyoyê dikişîne. Ango, Eznîva Reşîd yekem bêjera kurdan e li cihanê.

Di dema Xelîl Muradov da radyo dibe deng, bilûr û awaza bi sedan dengbêj û sazbendên navdar ên wekî Gerabetê Xaço, Şeroyê Biro, Seîdê Şamedîn, Reşîdê Baso, Memê Xudo, Zadîna Şekir, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Xana Zazê, Asa Evdile, Belga Qado, Hovhannes Badalyan, Aram Dîkran, Feyzoyê Riza, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û Şamilê Beko hwd...

Radyoya Erîvanê beşa Kurdî niha di bin berpirsiyariya Keremê Seyad û xebatên kur û keça wî Tîtal Kerem û Leyla Kerem, Sîma Semend û carcaran jî bi xebata Cemîla Celîlê dimeşe. Weşana Radyoyê li gorî saeta herêmî ya Tirkiyeyê di navbera 18:45 – 19:15’an de tê kirin. Keremê Seyad radigihîne ku heta salên 90’î ji radyoyê saetek û nîv weşan dihate kirin lê ji ber sedemên aborî ev pêşî bûye saetek niha daketiye nîv saetî. Seyad dibêje ku ne bi tenê dema weşana Kurdî, her wiha weşana zimanên din û zimanê ermenî bixwe jî kêm bûye. 

Radyoya Neteweyî ya Ermenîstanê de zimanê Kurdî û Tirkî jî di nav de, bi 12 zimanan weşan tê kirin. Li gorî pîvan û zagonên dema Yekîtiya Sovyetê û piştî hilweşînê, niha jî li gorî zagonên Ermenistanê mafê her neteweyî heye ku bi zimanê xwe bibe xwedî radyo.
Xebatkarên Radiyoya Yêrîvan

Lîsteya Xebatkaran 
Di Radiyoya Êrîvanê de bi dehan kurmancan kar û xebatan kirine. Enstîtuya Çandê ya Alman û Kurdan (Deutsch-Kurdischen-Kulturinstitut) piştî belavkirina Stranên Arşîva Radyoya Erîvanê li ser platformên dijîtal, hunermend Cewad Merwanî weke nota, gotin û analîzên wan stranan di çar cildan de weke pirtûk ligel DVDyekê belav kir.  Cewadê Merwanî herwiha da zanîn ku wan zêdeyî 42 stranên Kurdî berhev kirine.

Heciyê Cindî
Emînê Evdal 
Xelîl Muradov 
Eznîva Reşîd (spîker)
Xelîl Muradov 
Gerabetê Xaço, 
Şeroyê Biro
Seîdê Şamedîn
Reşîdê Baso
Memê Xudo
Efoyê Esed
Egîdê Têcir
Memoyê Silo
Şibliyê Çaçan
Xana Zazê
Asa Evdile
Belga Qado
Hovhannes Badalyan
Aram Dîkran
Feyzoyê Riza
Egîdê Cimo
Xelîlê Evdile 
Şamilê Beko 
Keremê Seyad  
Tîtal Kerem 
Leyla Kerem
Sîma Semend 
Cemîla Celîlê

Çavkanî
http://www.amude.net/Nivisar_Kurdi_deep.php?newsLanguage=Kurdi&newsId=1218 
http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=57768

Medyaya kurdî
Radyoya kurdî
Radyo
Cemazîyelewel

Cemazîyelewel an cumadalûla yan jî cumadalewel (bi erebî: جمادى الأول, Jamada l-Awwal) meha pêncem a Salnameya koçî ye. Ji bo Salnameya koçî li Salnameya mîladî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, cemazîyelewel gorî Salnameya Mîladî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.

Giredanên Web 
Wergera Hicrî û Mîladî

Meh
Cemazîyelaxer

Cemazîyelaxer an jî cumadasaniye (bi erebî: أو جمادى الثاني, Jumada th-Thaniyya) meha şeşem a salnameya koçî ye.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Berhem Salih

Berhem Ehmed Salih (, Berhem Eḧmed Salliḧ; jdb.  li bajarê Silêmaniyê) siyasetmedarekî kurd e ku di navbera salên 2018 û 2022an serokkomarê Iraqê bû.

Jiyan
Di sala 1976an de bû endamê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (YNK). Di sala 1976an de ji ber xebatên xwe yên di nav tevgera rizgariya gelê kurd de ji bal rejima Baasê ve du caran hat girtin. 43 rojan li Kerkûkê di bin lêpirsînê û îşkencê de ma. Dibistana amadeyî (lîse) bi dereceya yekê xelas kir. Ew bi dereceya dîploma xwe li seranserê Kurdistana Başûr bû yekem û li seranserê Iraqê bû sêyem.

Ji bo ku tûşî lêgerîn û lêpirsîna rejimê hat Iraq bi cî hişt û çûye Brîtanyayê. Li wir bû endamê rêxistina Ewropayê ya YNKê û wek berpirsekî pêwendiyên derve li Londonê kar kir. Li gel xebata xwe wî perwerdeya xwe ya li zanîngehê jî kir, di sala 1983an de Zanîngeha Cardiffê temam kir û bû mihendîzê avakirinê. Di sala 1987an de li Zanîngeha Liverpoolê li Brîtanyayê li ser ”Di Muhendîzyê de Programên Statîstîkê û Komputerê” doktora girt. Ji bo şirketeke ewropî wek rabêjê mihendîziyê kar kir.

Piştî raperîna 1992an di Kongreya pêşî a YNKê de ji bo merkeza rêxistinê hat hilbijartin û wek nunerê rêxistinê ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat tayinkirin. Bû serokê Ofisa YNKê a Amerîkayê. Piştî yekemîn hilbijartinên Kurdistanê ên sala 1992an bû yekemîn nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ê li Washingtonê. Heta 2001ê karên xwe li wê derê meşandin.

Di 2001ê de bû serokwezîrê Hikûmeta Kurdistanê ê herêma Silêmaniyê û heta 2004an li wir wek serokwezîr kar kir. Piştî hilweşîna rejima Sadam di hikûmeta Iraqê a muweqet de di sala 2004an de wek cîgirê serokwezîrê Iraqê, di sala 2005an de wek wezîrê plandanînê li Bexdayê kar kir. Piştî hilbijartina 2005an di hikûmeta Nurî Malikî de li ser navê lîsteya Kurdistanî wek cîgirê serokwezîrê Iraqê dest bi kar kir. Heta hezîrana 2009an ew kar meşand.

Di hilbijartinên 2009an ên Herêma Kurdistanê de ji Lîsteya mişterek a PDK-YNKê bû parlamenter û  wek serokwezîrê herêma Kurdistanê hat hilbijartin. Ev serokwezîriya wî li gor peymana navbera PDKê û YNKê ye.

 Ew damezrênerê Zanîngeha Amerîkayê ya li Silêmaniyê ye û niha jî serokê birêvebiriya îdareya wê ye.
 Ew bi Dr. Serbax Salih re zewicandî ye û kurek û keçeka wan heye. Serbax wek aktivîsteke mafên jinan tê nasîn.
 Berhem Salih hem li hindur hem jî li dervayê welat wek yek ji serokên Kurdistanê ên modern ên xwedan vizyon û zîrek tê naskirin. Ew wek dîplomatekî jêhatî tê qebûlkirin. Li Bexdayê bi awayekî zîrekane temsîla daxwaz û berjeweniyên Kurdistanê kir ku bi vê xebata xwe jî gelek ji bal Serokê Kurdistanê Mesûd Barzanî ve hat ecibandin.
 Ew di nav Yekîtiyê de jî wek rêvebirekî ku dixwaze temamê rêxistinê himbêz bike tê nasîn. Di mixalefeta Newşîrwan Mistefa de zêdetir wek kesekî ku yekîtiya rêxistinê diparêze hat xuyakirin.

Girêdanên derve 
 Jêdera Netkurd 

Siyasetmedarên Iraqê
YNK
Siyasetmedarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1960
Kesên ji Silêmaniyê
Mirovên zindî
Serokkomarên Iraqê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Serokwezîrên Herêma Kurdistanê
Kîlo

Kîlo di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda pêşkokeke ku tê wateya hezarî (1000). 

 Kîlogramek =1,000 gram
 Kilometrek =1,000 metre
 Kilobytek  =1,000 byte
 Kilojoulek =1,000 joule

Di gelek zimananda ji bo kîlogram bi kurtasî peyva kîlo tê bikaranîn.

Mijarên têkildar 
 Kîlogram

Yeke
Korek TV

Korek TV kanaleke ku ji başûrê Kurdistanê weşan dikê ye. Bi tevahî bernamên çand û mûzîkê tên weşandin. Navê çîyayê Korek li kanalê hatîye kirin. Berpirsîyarê Korek TV ê yekê Helkewt Zahir bû. Niha Berpirsîyarê Korek TV stranbêjê kurd Aramo ye. Korek TV di bin berpirsîyariya Aramo de bi tevahî mûzîka bi zaravayên Kurdî diweşênê. Wextê berpirsîyariya Helkewt Zahir de muzîka bi zimanê erebî, farisî û tirkî bi ser mûzîka zaravayên kurdî diket. 

Aramo herwiha 50% xwediyê Korek TV ye.

Çavkanî 

Televîzyon
Kanalên televîzyonê yên kurdî
Lîga şampiyonên UEFAyê 2009/2010

UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bo ha mí timien Ewropa. Sala 2008/2009 Barcelona be Je tîma Manchester United ep 2-0.Tima peter UEFA Champions League beri  Real Madride ko 9 cara berya.Ev yarî her sal ji aliyê  (FIFA) ve tê sazkirin.

Yane

Tîmên beşdar û grûbên wan 
Agahî:
 Y = Yarî
 YS = Yariyên serkevtî
 YW = Yariyên wekhev
 YD = Yariyên dorandî
 GA = Golên avêtî
 GX = Golên xwarî
 F = Farqa di navbera golên avêtî û xwarî de
 X = Xal (puan)

Grûba A 

Matcher

Grûba B 

Matcher

Grûba C 

Matcher

{| style="width: 100%; background: #ffffff;" cellspacing="0"
|align=center rowspan=3 width=15%|21ê kanûna paşîn 2009
|width=24% align=right|Real Madrid|align=center width=13%|2 – 3  
|width=24%|Milan|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|Raúl [19]  Drenthe [76]  
|
|valign=top|Andrea Pirlo [62]  Pato [66] [88]  
|}

 Grûba D Matcher Grûba E Matcher Grûba F Matcher Grûba G Matcher Grûba H Matcher Dewrey 16 
Tìmen con bo dewrey care.Lottninga vè de hèta kerin.Dewrey 16Match 1 Lyon-Real MadridMatch 2 Real Madrid-LyonMatch 1 Milan-Manchester UnitedMatch 2 Manchester United-MilanMatch 1 Bayern München-FiorentinaMatch 2 Fiorentina-Bayern MünchenMatch 1 Porto-ArsenalMatch 2 Arsenal-PortoMatch 1 Stuttgart-BarcelonaMatch 2 Barcelona-StuttgartMatch 1 Milan-Manchester UnitedMatch 2 Manchester United-MilanMatch 1 Bayern München-FiorentinaMatch 2 Fiorentina-Bayern MünchenMatch 1 Porto-ArsenalMatch 2 Arsenal-Porto çarek-fînale Match 1 Lyon-BordeauxMatch 2 Bordeaux-LyonMatch 1 Bayern München-Manchester UnitedMatch 2 Manchester United-Bayern MünchenMatch 1 Arsenal-BarcelonaMatch 2 Barcelona-ArsenalMatch 1 Inter-MoscowMatch 2 Moscow-Inter nyw-fînale Match 1 Inter-BarcelonaMatch 2 Barcelona-InterMatch 1 Bayern München-LyonMatch 2 Lyon-Bayern München Fînal Fînal'''

Girêdanên derve
2009–10 All matches – season at UEFA website 
2009–10 UEFA Champions League, UEFA.com
UEFA Executive Committee approves changes to UEFA club competitions (includes access list for this competition)
Access list 2009/2010 (UEFA European Cup Football by Bert Kassies)
 All scorers 2009–10 UEFA Champions League (excluding qualifying round) according to protocols UEFA  + all scorers qualifying round 
 2009/10 UEFA Champions League - results and line-ups (archive)

UEFA Champions League
Ceza (rapvan)

Ceza (navê rastîn: Bilgin Özçalkan) rapvan û strannivîsekî tirk e.

Albûm 
 1999-Nefret:Anahtar,
 2000-Nefret:Meclis-i Alâ,
 2001-Nefret:Narkotik,
 2004-Ceza Rapstar,
 2005-Feyz Al,
 2006-Yerli Plaka,
 2009-Bomba Plak ft.Killa Hakan

Kompilatîye Albûm 
 Candan Erçetin - Melek(Şehir),
 Sezen Aksu,
 Killa Hakan,
 Sagopa Kajmer,
 Fairuz Derin Bulut,
 Sansar Salvo,
 Blue Jean Rap vs Rock
 Ayben
 Burcu Guneş
 Ali Tufan Kiraç
 Pit10

Çavkanî 

Rapvanên tirk
Jidayikbûn 1976
Mirovên zindî
Sena Çelik

Çavkanî

Rojnamevan
Nivîskar
Emînê Hemdûnî

Emînê Hemdûnî (1948, Gundê Hemdûna, Misirc, Sêrt) dengbêjekî navdare.

Sala 1948 î da  li Gundê Hemdûna ku gundekî Êzîdî ya girêdayê Misirc a Sêrtêye hat dinyayê. Navê wî bi Tirkî Emin Yavşan e. Sala 1968î da Misirc terk kir û li bajarên Xetay, Îzmîr, Edene heta sala 1980î hemaltî kir. Paşê heta 1985î li Stenbolê cih bu. 1985î da çu Elmanyayê. 

Emînê Hemdûnî dengbêjekî girînge û dengbêjî ji bavê xwe hîn buye. Piranî di bin tesîra dengbêjin Xerzanê, Teyîbo û Salihê Qubînê da maye.Ew, yek ji dengbêjên ku kilamên  “Ehmedê îskan”, “Fatê”, “Koçero”  herî xweş dibêjeye. 

Vê gavê li Almanyayê dijî.

Çavkanî
 Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Jidayikbûn 1948
Kesên ji Sêrtê
Dengbêj
Xalê Bîrê

Birahîmê Newrozî an jî Xalê Birê (…, 2001, Gundê Conî, Wirmê) dengbêjekî ji Rojhilatê Kurdistanê ye.

Ji Gundê Conî ku bi bajarê Wirmê ya Rojhilatê Kurdistanê girêdayî ye.  Ji êşira Şikakî ye. Li  herêma Serhedê jî bi qasî Rojhilatê Kurdistanê tê naskirin. Bi sala li Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda bi Îranxanê ra kilam gotîye. Di salên 1978-1993anda  di Partiya Demokratik a Kurdistana Îranêda Pêşmergetî kirîye.  Sala 1986anda ji ber sedemên sîyasî ji Îranê revîye û hatiye Stenbolê. Li Stenbolê 4 band derxistîye. Kilamên ku di bandê xweda gotîye piranî yê wîne. Li ser Stenbolê jî kilam gotîye. Bi efû ya 1993ê zivirîye Îranê û bi bazirganiyê va mijûl bûye. Pêwendî ya xwe bi Stenbolêra nebirîye û bi Stenbolêra  bazirganî kirîye. 

Dema dengbêjiya xwe da nêzîkê 1000 kilam gotîye. Ji vana 600 heb bi xwe nivîsîye. Di Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda 300 kilamên wî hê jî tên veşartin. Hine kilamên ku gotîye; “Keçikê Canê”, “Hevalo”, “Eşqa Dilan”. 

Birahîmê Newrozî di sala 2001î da li Gundê Conî çû ser dilovaniya Xwedê û laşê wî li gund hat defin kirin.

Girêdanên derve 
 youtube--Xalê Bîrê--lé lé zeriyé
 youtube--Xalê Bîrê--vé belayé
 youtube--Xalê Bîrê--delalo

Çavkanî 
 Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Mirin 2001
Dengbêj
Manchester United F.C.

Manchester United(fermî: Manchester United Football Club) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Manchesterê li Îngilîstanê ye, ku di sala 1878'an de hatiye damezrandin.

Pozîsyon 2014/15

Çavkanî 

Yaneya futbolê ya Înglistanê
Wuhan

Wuhan (bi çîniya hêsankirî: 武汉; çîniya kevneşop: 武漢; pinyin: Wǔhàn) serbajarê herêma Hubei ya Komara Gel a Çînê ye. Ev bajar dikeve ser perê çemên Yangtze û Hanshui û li ser deşta Jianghan xwe belav dike. Di sala 1927'an de ji yekbûna sê bajarên mezin ên bi navê Wuchang, Hankou û Hanyang pêk hat. Li Wuhana îro zêdeyî neh milyon kes akincî ne û di warê aborî, çandî û siyasî de navendeke girîng e. 

Seqa û hewaya herêmê bi mûsona subtropîkal e: havîn gelek germ in; payîz, zivistan û bihar jî bi hewayeke nerm û fênik in.

Bender û keştîgehên Wuhanê navdar in; zanîngeh, fabrîkên hesin, pîşesaziya hevrîşin û loke, û bazirganiya çayê li herêmê girîng in.

Di salên 1920'î de sentera rêxistina komunîst a Kuomintang bû, ya ku li dijî Chiang Kai-chek şer dikir.

Binêre 
Karantînakirina Hubeiyê, 2020

Nexweşîna Koronavîrusê 2019

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Îran Xanim

Îran Xanim (jdb. 1950-1951, gundê Înkesûyê, Soma û Biradost - m. 10 tebax 2001, Wirmê an jî Îranxan (Îran Xan)) jineke dengbêj a navdar a Rojhilatê Kurdistanê ye. Navê wê rastî Îran Mucerd e. Di karê hunermendiyê de nasnava Îran Xanim ê bi kar anîye. 

Îran Xanim di sala 1950 an ji 1951ê de li Rojhilatê Kurdistanê li Înkesûa bi ser navçeya Bradostê ve ye ji dayîk bû. Malbata wê cotkar bû. Navê bavê wê Ebdurehman û navê dayika wê Peribişan ê. Salê xwe yê zaroktî û ciwaniyê li gundê xwe derbas kir. Li cem malbatê dewlemend ji bo perê nan xebitî. Piştî zewacê, bi mêrê xwe Seîd re li gundê Somanawa bi cîh bû. Bi piştvaniya mêrê xwe xebatê xwe yê dengbêjî yê berdewam kir.

Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de 
Di sala 1969î de radyoyê Wirmê, Tehran, Kirmanşan di zimanê kurdî zaravayê kurmancî da heftê de nîv saet – du saetî dest bi weşanê kir. 

Îran Xanim ji ber ku li wir tê naskirin, bi daxwaza hine dengbêjin mîna Hamid Yusifî, Mistafa Elîzade, Bre (İbrahim Nurozî) di sala 1971î de di Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de bi avayekî fermî dest bi dengbêjiyê kir. Yekemîn dengbêjeke jin e ku li Rojhilatê Kurdistanê stran bi zaravayê kurmancî gotiye û berhev kiriye. Navê wê hemû sinor derbas bûye û li hemû welêt belav buye.  

Ji 1971î heta 1979an, ku Ayetula Xumênî bû serok, mehê da du carî ji bo qeydê stranan çû radyoyê.  

Hinek stranên ku gotiye ev in:  Arifo lawo, Bajo Emirê Min, Bavê Lalo, Delal Ez bi heyran, Delal Lo, Delalê Malê, Dilê min loy loy, Domam û Pismam, Filîtê Quto, Hedo Rabe, Kurê Xelqêyo delal, Lê lê yemman(Domamê), Şerê Cezo û Salihbegê, Yar Gewrê.

Bi hinek pêşbîniya, di 31 sala xwe ya karê dengbêjiyê da Îran Xanim ê ji 100î zêdetir stran bi xwe çêkiriye. 

Ji Seîd keçek û du law jê re bû. 

Seîd daxwaz dike ku hêwî yê bîne ser. Li ser vê, Îran Xanim dest ji zarok û mêrê xwe dike û gund terk dike. Demekî li cem bavê xwe disene û paşê Dadaş Nasirî ra dizewice. Li Tehranê bi cîh dibe.  Pîştî 3 salî, diçe bajarê  Dilmaqanê û li vir jî 15 sala dimîne. Paşê bi Dadaş Nasirî ra diçe Wirmê yê. Li vir dikanekî digrên û li ber dikanê disekinin. Di van demada dengbêjiyê ,ji tirsa rejîmê, bi avayekî veşartî berdewam dike. Hinek bandên xwe dişîne Tirkiyeyê û li vir dide weşandin.  

Di 10ê tebaxa 2001ê de xwe dar de kir. Gorî rapora nexweşxana Wirmê bi avayê fermî mirina wê bi xwekuştin bûye. Lê gorî kesê wê rind nas dikin ev mirin xwekuştin nîne.

Çavkanî

http://www.yeniozgurpolitika.com/?bolum=haber&hid=44569# 
http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/cand/file/59.php 

Stranbêjên kurd
Dengbêj
Jinên kurd
Mirin 2001
Duanoksîda karbon

Duanoksîda Karbonî (çevenga wê: CO2) pêkhateka kîmyayî ye ko ji du atomên oksîjênê ko bi awayekê hevvalayî bi atomeka karbonî ra hatine bestin pêk hatiye. Ew di têhn anko temperatur û pesta asayî da gaz e û di atmosferê da jî her bi vî awayî heye.
Giya duanoksîda Karbonê di pêvajoya fotosentêzê da dimezêxin û §ekirê çêdikin.

Kîmya
Xeniyê Qereyaziyê

Xeniyê Qereyaziyê (1955, gundê Beyro,Qereyazî, Erzîrom) dengbêjekî navdar e.

Di sala 1955’an de li gundê Beyro ya Qereyaziya Erzîromê hatiye dinyayê. Ji sala 1985’an ve li Stenbolê jiyana xwe berdewam dike. Ji bilî karê dengbêjiyê, bi kar û barê avahî (înşeat)yê da dabara malbata xwe dike. Ji 11 saliya xwe ve kilaman dibêje. Cara yekem xalê wî Feqiyê Spehî, dixwaze ku di civata wî de kilaman bibêje. Feqiyê Spehî şagirtekî medreseyê ye. Naskirina Xeniyê Qereyaziyê û dengbêjê Mezin Resoyê Gopala li gundê Beyro pêk tê. Ew Resoyê ku Hosteyê Şakiro (Şakirê Bedîh)ye. Ji ber ku kilamên Reso baş dizanî, di civateke giran de, Reso destûr dide û doza kilamgotinê lê dike. Kilama ku wê rojê, ji Resoyê Gopala re dibêje, kilama Hespa Gede lawikê min e. Heta 200 kilamên dirêj dizane. Ji sedî 90 kilamên ku dibêje, kilamên Reso ne. 

Bi qasî 20 kilamên wî ku bixwe çêkiriye hene. Tevahiya kilamên ku çêkirine li ser evîna welat û evîna hezkirina xwezahî ne. Navê çend ji wan kilaman ev in; ‘Gulê Dêran’ (li ser Kerkûkê çêkiriye), ‘Delaliyo’, ‘Kaniya Waran’, ‘Lo Rebeno’, ‘Dilê min kal e'. 

Heta niha bi Şakiro re, bi Zahiro re, bi Sadiqê Qirimqaya Qereçobanê re (Xwarziyê Reso ye), bi Mihemedê Canşah re kilam gotiye.

Li Diyarbekirê, Wanê, Mûşê û Erzîromê di gelek civatên giran de bûye ‘sercivat’ û 'serbêjeyê’. 

Dengbêj Xeniyê Qereyaziyê, Zewici ye û bavê çar zarokan e.

Çavkanî
http://www.netkurd.info/gotar_bixwine.asp?id=1251&yazid=137 

Dengbêj
Kesên ji Qereyaziyê
Xezna Mezin

Xezna Mezin, li rojavayî Kurdistanê ye, ser bi qeza Qamişlo ve ye, gundekî mezine û nêzîkî 200 malan lê heye, gund 10 deqîqan ji bajarê Qamişilo dûre. Xelkên gund debara xwe ji çandinî û karên cûda cûda dikin, dibistana seretayî û ya diwanavendî jî li gund heye, li van salên dawî ji ber hişke saliyê û zextên rejêma Sûrî bi ser xelkên rojava de, xelên vî gundî jî piraniya wan neçar bûn ku ji gund derkevin û ji bo xwe li parêzgeh û navenda paytexta Sûrî li delîvên kar bigerin. Gundê Xezna mezin di dirêjahiya dîrokê de cihê kesyatên bi navûdeng bûye, lewma Seydayê Cegerxwîn jî her di destpêka xwe de li vî gundî melatî kiriye, her weha malbata Xeznewî jî li vî gundî dest bi rêka terîqeta xwe kirin û heta niha jî li vî gundî dimînin.

Gundên Qamişloyê
Ali Çiftçi

Ali Çiftçi di sala 1995an de li gundê Kelhesenan ku li ser bajarê Qonyayê ye hatiye dinê.

Çifçi heta lîseyê li bajarê xwe xwendiye. Hîn di lîsê de ji ber fikrên xwe hatiye girtin û piştre mecbur maye û çûye li Siwêrega Ruhayê lîsê xwendiye. Di sala 1980î de hatiye Swêde. Li wir dibistana mamostetiyê xwendiye û li bajarê Stockholmê çend salan mamosteî kiriye. Piştre dev û dest ji mamostetiyê berdaye û weşanxane û çapxaneya APECê vekiriye. Weşanxaneya Apecê Heta niha nêzîkî 250 pirtûkên kurdî çap kirine. Bi taybetî pirtûkên zarokan ku ji swêdî wergerandine kurdî. Ew redaktorê kovara Bîrnebûnê ye ku heta niha (2009) 42 hejmarên kovarê derketine. Kovara Bîrnebûn cih dide nivîsên li ser kurdên Anatoliya Navîn.

Weşanger
The Gay 100 (pirtûk)

The Gay 100 tê wateya bi kurdî "Li dîroka gerdunê 100 hevzayendên çalak".
Nivîskara vê pirtukê Paul Russel e.

Nivîskar, mebesta xwe ya nivîsandina vê pirtukê wanî diyar dike: "Armanca min a yekem ne hevzayendên dirokê derxe holê. Ez li pirtûka xwe de hevzayendên çalakî yê Wî hîn îroj jî berdewam dike bi kolandim û serdam ber çavê xwendekaran. Ez pirtûkê xwe de jînenîgariya hevzayendan yên ku min têxist pirtûkê, hêla jiyana wî ya hevzayendî(homoseksûelî) û îroj vê çalakî ya wî çawa berdewam dike derxistim holê."

Li gorî lîsteye ya pirtûkê herî pêşî 10 kes wanî hatiye rêz xistin:

 Sokratês
 Sappho
 Oscar Wilde
 Magnus Hirschfeld
 Jimalê Stonewall Inn
 Walt Whitman
 Gertrude Stein
 Kari Heinrich Ulrichs
 Edward Carpenter 
 John Addington Symonds

Li rêzê jî wanî ne:
14. Îskenderê Mezin
17. Michelangelo Buonarroti
20. William Shakespeare
30. Andre Gide
37. Hafız
42. Amazonan
51. Paul Verlaine/Arthur Rimbaud
60. Christopher Isherwood
75. Kate Millett 
76. Martina Navratilova
77. Barbara Gittings
99. Madonna

Pirtûk
Hevzayendîtî
Robinson Crusoe (pirtûk)

Robinson Crusoe, navê romaneke Daniel Defoe ye ku hêla hin kes jê dibê yekemê romana bi zimana îngilîzî ye. Yekem çapa pirtûkê di sala 1719an de bûye.

Bûyera pirtûkê
Bûyera pirtûkê li ser Robinson Kreutzner derbas dibe. Bavê wê dixwaze ku bira layê wê bibe parêzer û jiyana xwe bi dewlemend dewam bike. Lê nîgaşa lawik pir cuda ye. Ew dixwaze ku gerdun bigere; cihê ku nehatiye dîtin bibîne. Ji bo vî daxwasa wê weri cî pêwîste ku li deryaya bikeştîvan be. Ew jî dibîstana xwe berdidi u keştîvan dibe. Lê rojik keştî ya wê qeza dike u ew tenê li jiyan dimîne u nav perçên keştî derdikeve giravik. Paş vê roja 28 sal li nav girava dimîne. Pirtûk, ji xwe pirranî bûyeran ku li ser Robinson nav vê girava hatiye qal dike.
 
Hin kes jê dibê ku mijarê Robinson Crusoe jiyanê jîn bûye hatiye nivîsandin. Ev kesan rê jiyana Alexander Selkirk dide. Selkirk deryavanekî skotlendî ye û çar-pênc sal nav giravik bêmirov jîn bûye.

Kesên din jî dibê ku çavkaniya vê pirtukê, Hey bin Yeqzan yê ku nivîskarên wê 
Ibn Sîna û Ibn Tufeyl in.

Çavkanî

Pirtûk
Wêjeya zarok û ciwanan
Kurdnasî

Kurdnasî, kurdzanî yan kurdolojî, navê zanista lêgerîn û lêkolana akademîk a li ser kurd û zimanê kurdî ye.

Dîrok
 Jêdera kurdan
 Dîroka Kurdistanê
 Dîroka Bakurê Kurdistanê
 Dîroka Rojavaya Kurdistanê
 Dîroka Başûrê Kurdistanê
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
 Dîroka şerên li Kurdistanê
 Lîsteya Serhildanên Kurdan
 Kronolojiya dîroka Kurdistanê
 Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
 Dîroka leşkerî ya kurdan
 Malbatên girîng
 Kurdên Qefqasyayê
 Diyasporaya kurdan

Siyaset û artêş
 Kurdayetî
 Dîplomasiya kurdan
 Malbatên girîng
 Dîroka leşkerî ya kurdan

Rêxistinên Bakurê Kurdistanê

Rêxistinên Başûrê Kurdistanê

Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê

Rêxistinên Rojavayê Kurdistanê

Ernigariya kurdan
 Kurdistan

Zimannasî
 Zimanê kurdî
 Rêzimana kurdî
 Alfabeyên kurdî
 Di kurdî de zayend
 Rastnivîsa kurdî

Dîn û ayîn
 Dînên kurdan
 Belavbûna îslamê li Kurdistanê

Wêje
 Wêjeya kurdî
 Ferhengên kurdî
 Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
 Alfabeyên kurdî
 Pellk Kurdî Nûs

Medyaya kurdî, rojname û kovar
 Televîzyonên kurdî
 Lîsteya radyoyên kurdî
 Lîsteya kovar û rojnameyên kurdî

Teknolojî û kurdî
 Lîsteya e-pirtûkxaneyên kurdî
 Wîkîpediya kurdî
 Pellk Kurdî Nûs

Çanda Xwarinê
 Pêjgeha kurdî

Folklor û çand
 Çanda kurdî
 Enstîtûyên kurdî
 Govend
 Salnameya kurdî

Eşîrên kurdan

 Êlên kurdan

Mûzîka kurdî
 Muzîka kurdî
 Hip-hopa kurdî
 Rocka kurdî
 Dengbêjî

Sînema û hûner
 Lîsteya fîlmên kurdî
 Sînemaya kurdî
 Şanoya kurdî

Werziş

Nivîskar

 Dînewerî

 Mele Mehmûdê Bazîdî
 Celadet Alî Bedirxan
 Auguste Jaba
 Vladîmîr Mînorskî
 Thomas Bois
 Hakop Gazaryan
 S.A. Egîazarov
 Mehrdad R. Izady
 Mikhail Semenovich Lazarev

Têkildar 
 Îrannasî

Çavkanî

Zanist
Kurdnasî
Çanda kurdî
Rojhilatnasî
Ferzan Özpetek

Ferzan Özpetek derhêner û rejîsorê Îtalyan e ku bi eslê xwe tirk e. Özpetek di 3ê reşemiya 1959an de li Stembolê hatiye dinyayê. Ew di 1976an de hatiye Romayê û li Zanîngeha Romayê ya La Sapienza perwerdeya dîroka sînemayê dîtiye. Özpetek îro (2015) li Îtalyayê dijî. 

Fîlmên wî li gelek festîvalan hatine nîşandan û xelatkirin. Hin fîlmên wî yên komedî û romantîk li ser mijarên wekî hevaltî û hevzayendî û homoseksueliyê disekinin.

Fîlmên wî
Il bagno turco (Hemam), 1997 
Harem suaré, 1999
Le fate ignoranti (Periyên nezan), 2000 
La finestra di fronte (Pencereyê hember), 2002 
Cuore sacro (Dilê pîroz), 2005
Saturno contro, 2007
Un giorno perfetto (Rojeke tekûz), 2008 
Mine vaganti, 2010
Magnifica presenza, 2012.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera wî ya fermî

Mêr
Derhênerên fîlman ên îtalî
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Zimanê çêkirî

Zimanên çêkirî, zimanên yên din pir cûda ye.Ji bo ku ew yan jî wana hêla mirovek yan jî komîsyonek hatiye çêkirin.Çavkaniya vê zimanan xuyaye.Gramer a wî nav awayê dîrok nebuye.
Gelek caran armanca vê zimanên çêkirî yekitiya gelên doraxwe sazbiki.Ev hinik jî nîgaşên utopîk e.
Herî zimanên çekirî ya tên nas kirin vana ye:

 Sadgo
 Bâleybelen
 Esperanto
 Îdo
 Volapük
 Elfkî (Mîrê Gustîlan)
Klingonî

Ziman
Zimanên çêkirî
Bâleybelen

Baleybelen (bi osmanî: Bâleybelen, "zimanê ziman dide lala"), ji hêla Muhyî-i Gülşenî ve (1528-1604) ji bo agahiyên bawerî li avamê veşêri û ji bo zimana çanda hevparê Împeratoriya Osmanî çêke sala 1574 ên ve hatiye çêkirin. Ev zimanê çêkirî li gerdûnê seretayî ye.

Muhyî, bi vê zimanî 200 berhem nivîsandîye. Dawiyê mirina Muhyî re bikaranîna baleybelen disekini.

Li rojame berhemên vê zimanê çêkirî ya hatiye nivîsandin pir hindik mayîye.

Çavkanî

Girêdaniya derve 
Li Bâleybelenê Hetta Esperantoyê

Zimanên çêkirî
Muhyî-i Gülşenî

Muhyî-i Gülşenî (navêwê ya giştî: Mehmed bîn Fethullah Ebu Talîp, 1528 Edîrne, 1605 Misir). Helbestvanê Osmanî.

Bi navê Bâleybelen ku li gerdunê zimanê çêkirîya pêşîn pêk anîye.
Tirk
Celîle

Celîle, navê herêma bakûr a Filistîn Antîk e. Celîle li rojava yê Çemê Şerîa (Urdun) dimîne. Îroj li bakurê Îsraîl a Nûjen de ye.
Celîle ji 3 perça pêk tê: Celîle yê Jor, Celîle yê Jêr, Celîle yê Rojava.

Îsa yê Nasirayî 
Bajaroka Nasira ku li Celîleyê ye, welatê Yûsif peyxember e û vê bajaroka li Pirtûka Pîroz (Incîl) tê qalkirin. Zaroktiya Îsa peyxember li vir derbasbûye. Ji bo vî havî cihê hac e u tê pîroz qebûl kirin.Jixwe li Îsa re "Îsa yê Nasirayî" jî tê gotin.

Filistîn
Herêmên dîrokî
Matthew Carney

Matthew Carney rojnamevanekî awistralyayî ye. Çend belgefîlmên ser Kurdistanê çêkir. Yek ji wan "Guerilla Girls of the PKK" (Keçên gerîla yên PKK'yê) ye. 

Rojnamevan
Mêr

Mirovên zindî
Heidi

Heidi navê pirtûkê Johanna Spyri ye. Berhemên wêje ya zarokan herî xweşik e. Hîn jî ji aliyê zarokan ve tê xwendin.

Babeta çîrokê 
Heidi keçik e ku dêbavên wê mirine. Cem xaltîka xwe Dete dimîne. Rojik xaltîka wê karik pir dewlemend dibîne, ji bo li ser vî karî destpêke Heidi dibi cem bapîrê wê. Bapîrê wê zilamekî bihêrs û neberbihêr e. Berî ji bo Heidiyê anî cem wê jinik re dixeyde. Lê belê li cem hevdû dem derbas dibe. Wê hezdike. Holika bapîr lir ser çiya ye. Heidi ji çiya û pezê bapîr û hevalê xwe yê şivan Peter pir hez dike û bûyera pirtûk li ser viya pêk tê.

Sê sal şûnda, gava Heidi heşt salî ye, xaltiya Heidi Dete dîsa tê û ew keç dibe li  Frankfurt am Main'ê , ji ber ku  li wir   bibe hevala keça sistketî  Klara Sesemann a . Klara zû Heidi wekî hevalê xwe yê nû dipejirîne. Tenê xanima male , banû Rottenmeier, ne kêfxweş e. Berî her tiştî, Heidi nikare bixwîn e. Dapîra Klara diserkev e û Heidiyê qane dike ku   fêr bibe.

Lêbelê, Heidi li mala Sesemann hîs û xerabtir dibe, hesreta wê dikişîne ji bo çiyayan. Dapîra Klara Heidi hîn dike, di heman demê de tête zanîn ku can tête Rizgar kirin bi dirozgeya Xwedê.  Heidi dest bi xewê de xwegerî dike . Birêz Sesemann û doktor biryar didin ku Heidi li malê trênê were danîn.

Çavkanî 

Pirtûk
Wêjeya zarok û ciwanan
Sêwe

Mamostay Paye berzî Mûzîkî Kurdî. Le dayik bûy şarî Koye.

Meqam u Beste menşûrekanî 
 Meqamî Seher le ser payjey Meqamî Ecem
 Cebare
 Granî Şillewxanan
 Meqamî Gorê le ser payjey Meqamî Hecaz
 Granî Be qamet xeraman le ser şî'rî Safî hîranî
 Zolf u Egrîcey yar le ser şî'rî Dilldar
Mohemmed Salih Dîlan

Yekê le gewretirîn Şa'îr u Honermendekanî gelekeman. Mamoste Mohemmed Salih Dîlan le Mûzîkîş da şarezayî zorî bibwe.

Çend Goranî menşûri
 Newroz
 Hey nar le ser peyjey Meqamî Rast
Şêwazî Kurdî

Şêwazî Kurdiyekan new'êk le Awazin ke taybetmendiyan heye be Gelî Kurd u le mîletanî dîkeda be kar nayîn.

Nawî Şewazî Kurdî 

 Şewazî Ellaweysî
 Şewazî Qetar
 Şewazî Xawker
 Şewazî Sefer
 Şewazî Xurşîdî
 Şewazî Heyran
Zimanên kenanî

Zimanên kenanî, zimanên ku di malbata zimanên semîtîk de ne. Di nava wan de, zimanên cihûyan ê fenîkeyiyanû zimanê filistîniyan jî hene. 

Dii nav van zimanan de îroj tenê zimanê cihûyan yê îbranî tê axaftin.
 Zimanê Fenîke
 Punkî
 Zimanê Ammon
 Zimanê Moav 
 Zimanê Edom 
 Îbranî - Pirranî hêla Cihûyan tê axaftin.
Îbraniya Torayê  - Hêla Îsraîliyan tê axaftin. Li diasporayên cûda axaftinawê jî dibi cûda.
 Îbraniya Samaritê
 Îbraniya Tîberyayê
 Îbraniya Mizrahî
 Îbraniya Temanî
 Îbraniya Sefarad, îbraniya sefardî 
 Îbraniya Aşkenaz, îbraniya aşkenazî 
 Îbraniya Mîşna 
 Îbraniya çaxa navîn
 Îbraniya Haskala
 Îbraniya Nûjen - Li îbraniya Haskala ve hatiye çêkirin.
 Îbraniya rojane ya Îsraîlê - Li Îsraîlê tê peyvîn.

Şanek

Çavkanî
 The Semitic Languages. Routledge Language Family Descriptions. Robert Hetzron. New York: Routledge, 1997.

Malbatên zimanan
Ûd

Ûd amûreke muzîkê ya têldar e.

Peyva ûd ji erebî ye û ji peyva “el-'ûd” (العود) tê ku wateya wê talîjarî (Aleo vera) ye. Di zimanê erebî de pêşdaçeka “el” herfî tarîf e. Civakên ku di zimanê wan de  “herfî tarîf” tune ye, ev peyv wekî "ûd" wergirtiye lê yên di zimanê wan de “herfî tarîf” heye, bi wî awayî wergirtiye. Rojavayiyên ku di sedeyên 11an û 13an de li dû Şerên Xaçperestan ev amûr biriye Ewropayê, navê wê jî li gorî zimanê xwe, girêdayî bingeha wî ya erebî, daniye: luth (fransî), lute (inglîzî), Laute (almanî), liuto (îtalî), alaud (spanî).

Dema em ji hêla zanistî ve berê xwe bidinê, em ê bibînin ku ev amûr ji hêla sumeran û şaristaniyên din ên serdema pêşî ve hatiye bikaranîn. Hin nivîskarên ereb û faris dibêjin ku mûcîdê vê amûrê Pythagoras û hinên din jî dibêjin ku Eflatûn e.

‌Ziryab an jî Zorab kesê pêşîn bû ku pêncemîn têl li saza ûdê zêde kiriye, mizrap bi kar aniye û flamenko afirandiye.

Çavkanî 

Amûrên muzîkê
Dîwan

Dîwan, di wêjeya klasîk de, peyvika "dîwan" ji wê berhemê re tê gotin ku nivîsarên wê beş bi beş in, bi formeke kifş e, herweha bi nikl û kêş û qafiye ye û pîvana kiteyan li ser jimareke kifş hatiye amadekirin. 

Bo mînak dîwanên Melayê Cizîrî, Pertew Begê Hekarî, Evdirehmanê Axtepî û bi dehan berhemên din.

Dîwan di nava xelkê de, ji wê avahiyê re tê gotin ku civata kesên xuyanî lê çêdibe. Bo mînak: dîwana Şêx filankes, dîwana filan begî, dîwana bêvan maqûlî û hwd.

Çavkanî 

Wêje
Zimanê meroîtîk

Zimanê Meroîtîk, li Meroë u Sudan ê Serdema Meroîtîk(nêzîkî navbera sala B.Z. 300-P.Z. 400) hatîye peyvîn u îroj naye bikaranîn.Bi alfabeya Meroîtîk hatîye nivîsandin.Peyvêwê ya pirranî ne hatiya fahm kirin.Ji bo vî havî hin kes zimannasiyan wê têdixe nav zimanên îzolekirî.Zimannasîyandin jî aliya peyvên hatîye bi wate kirin wê têkilî dike Zimanên Nîl-Sahra.

Bêje

Girêdanên derve
 Cihê Zimanî ya Meroîtîk , Claude Rilly, CNRS

Çavkanî
Wîkîpediya Tirkî

Ziman
Zimanê îzolekirî

Zimanê Îzolekirî, zimanê xwezayî be jî navberawêya zimanêdin tûneye. Rêzika rêzimana wî
zimanê din cûda ye. Mînakê herî giring avane ye: baskî, aynukî, buruşaskî, korekî ye.

Çavkanî 

Ziman
Zimanên îzolekirî
Muzîk

Muzîk yan sazbendî, dengê mirovan, an jî dengê amûran bi formeke xweşik û hestiyar anîna cem hevduye. Wek şaxeke hunerî pir kevn e. Di xwezayê de gelek dengên cuda vêşartîne. Ji destpêka mirovatî hetanî roja îro, muzîk bi formên cur be cur hatiye.

Li gor şaxên din yê hunerê, di nava muzîkê de, gelek şaxên din jî dikarin roleke mezin bilîzin. Muzîk, tenê ji dengan pêk naye. Heman demê de, gotin jî di nava berhemeke muzîkal de xwedî roleke sereke ye. Bi hêza gotinê, berhemek dikarê xîtabe dil û mejiyê guhdarvanan bike. Bi hêza newayekê, berhemek dikarê xîtabe guhê guhdarvanan bike.

Lêkolînên di derbarê muzîkê de derdixin holê ku, newa û rîtm, di mejiyê mirovan de, yekser bandora xwe li ser bêşên ku şabûnê, bêrîkirinê, an jî ji xemgîniye berpirsiyarin dike. Ji ber vê jî, muzîk, deriyê ku diçê cîhana hêstên mirovan ve dike. Hem bi dîtin, hem bi bîhîstin, hem jî bi hêsîn dikare bikevê rihê mirovan û wan di nava dengan de bibe rêwîtiyek. 

Li gor çand û ziman, erdnîgarî, ol û sosyolojiya mirovan muzîk dibe xwediyê formên cuda. Hêrî nirxandineke klasîk ew e ku, muzîk gerdûnî ye. Mirov ji zimanekî qet fehm nekin jî dikarin ji newayekê tesîr bibin.

Galerî

Binêre ĵî 
 Amûrên muzîkê

 
Hunerên ahengê
Deng
Mamedan

Mamedan (mamedpîran) wek milek  eşira Ertoşi e. Bakur a Kurdistan é bi navé mamedpîran navdare, ew eşire başuré kurdistané u  bajaré Wané  nordızé dijÎn.

Kesên navdar ji eşîra mamedpîran 
 Mîralay Seîd Simbélreş

Êla Ertoşî
Zarfatîk

Zarfatîk (yan jî fransîya Cihû) zimanik Cihû ye u îroj nîn bûye.Berê li Bakura Fransa u rojava yê Almanya weke ku bajarê  Maînz, Frankfurt am Main u Aachen dihat peyîvîn.

Bêjeyê Zarfatîk bi Îbranî tê wateya Fransa u li bêjeyê Tzarfat(צרפת) hatiye çêkirin.
Weke xexamên Rashî u Rabbî Moshe HaDarshan ê navdar sedsala 11.li vê zimanê pirtûkan nivîsandîye.Qewûrandin u zorkirin bûye nînbûnê vê zimanî.

Girêdanên derve 
 Projeya Zimanên Cihû- rûpela Judæo-French  
 Li Ethnologue.com Rûpela "Zarphatic" 

Ziman
Zimanê yîdîş

Yîdiş, îdiş, almaniya cihûyî (bi yîdiş: ייִדיש yîdîş / אידיש îdîş "cihû") zimanekî malbata zimanên germanî ye û li Ewropa, Amerîka û li Asyayê ji hêla bi sê milyon û nîv mirov ve tê peyivîn. Wek zimanên cihûyên din alfabeya îbranî tê nivîsandin.

Dûgelên bi vê zimanê tê peyivîn 
Li DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) (1.250.000), li Rûsyayê (701.000), li Îsraêlê (215.000), li Ûkraynayê (634.000), li Belarûs (231.000), li Almanyayê (49.210), li Kanadayê (49.890), li Letonyayê (40.000), li Romanyayê (1.100), li Estonyayê (570), li Arjentîn, Polonya, Mecaristan, Holenda, Moldova û dûgelên din tê peyivîn.

Li Swêd, Holenda û li Moldovayê zimanekî fêrmî ye.

Girêdaniyên Derve 
 Bêje û pirtûkên yîdîş
 Websîteya Lêkolîna Zimanên Cihû: Yîdîş 
 Ferhenga yîdîş a on-line 
 Navenda pirtûkên yîdîş a fermî

Ziman
Zimanên Polonyayê
Zimanê champenois

Zimanê champenois (bi zimanê champenois: champaignat) zimanekî latînî ye û li herêma Champagne ya Fransayê û li herêma Walonya ya Belgiyayê jî tê peyivîn.

Li Walonyayê tê naskirin ku zimanekî herêmî ye.

Çavkanî 

Ziman
Zimanê nîsayî

Zimanê nîsayî an jî zimanê nîsar (bi fransewî: Niçard an Niçois) zimanekî li başûrê Fransayê ye ku li dora bajarê Niceê (bilêvkin: Nîs an jî Nîsa) tê peyivîn. Nîsayî zimanekî oksîtanî ye.

Zimanên romanî
Zimanê napolî

Napolî, napûlî, napolîkî (bi napolî: nnapulitano; bi îtalî: napoletano) zimanekî latînî ye. Li Napol û Campania û herêmên derdorê ji hêla nêzîkî 7.800.000 kesî ve tê xeberdan.

Ev ziman ne îtalî ye û nêziki zimanên sîcîlî û kalabriyayî ye.

Çavkanî

Ziman
Zimanên Tirkiyeyê

Li gorî Peymana Lozanê, zimanên kêmneteweyan bi fermî tên naskirin Ermenî, Yewnanî û Îbranî ne.

Çavkanî 
 Zimanên li tirkiyê tê peyivîn 
 Wîkîpediya Tirkî