nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Aqil

Hiş an aqil, yek ji fonksiyonên kompleks û taybet ên mejî ye. 

Şîrovekirina hişê pirr dijwar e, lewra yê şîrove dike hiş bi xwe ye. Ji ber wê gelek cureyên şîrovekirina hişê hene. Hin dibêjin, hiş jî wekî ruh fonksiyoneke ji organîzmaya mirov azad e. Heger mejî xêvjimêr (kompûter) be, hiş jî nivîsbariya bingehîn e. Hin fîlozof jî ruh û aqil yek dibîne.

Hiş yek ji mijarên felsefî ye. Di zimanê Kurdî de gelek fonksiyonên mejî bi hiş ve tên girêdan. Bo mînak, hişmendî, hişar, binhişar, hişyarî hwd. Bêjeya aqil û ruh piştî pejirandina ola Îslamê ketiye zimanê kurdî. 

Mirov dikare bêje, di fîlozofiya kurdan de jî wekî gelek fîlozof îdîa dikin eqil ji organîzmayê azad tê nirxandin. Fonksiyonên mejî pirranî bi hiş û yên organîzmayê jî pirranî bi hest ve tên girêdan. Bo mînak hestmendî hwd. Helbet ve angaştek e û analîzkirina zimên bi serê xwe ne ti hertişt e.

Çavkanî 

Felsefe
Hizirîna rexnegir
Zanîn
Metafizîka hişî
Ontolojî
Mantiqa felsefî
Bêhnpakî
Wekika yekem

Archetyp, prototype,mînaka yekem ku yên paş giş li ber wê hatine çêkirin yan jî jê hatine girtin.

Felsefe
Îrade

Îrade, hêza  ku lebatan li gorî daxwaz û mebestan dinirxîne û li ser kirin û nekirinê biryarê dide.Di ol û felsefeyê de ciyekî grîng digre.

îradevantî: Bîrdoziyên ku îradê sedemê hebûnê dibînin. Ji Stoavanan heyta îro ji aliyê gelek kesan ve bi gelek haweyan hatiye parastin. Li gora Stoavantîyê xweza îradeya gerdûnî ye û tiştê/a ku bi vê yekê re lihevhatî ye rast û baş e.

Ji aliyê Fîlozofên Elman Schopenhauer û Nîetzsche ve jî hatiye parastin.

Li gorî Schopenhauer, her bûyer berhema îradeyekê ye. Heger ez hebim, ev, ji ber xwestina min ya hebûnê ye. Dranên girs berhemên daxwaza perçekirinê; lingên çalak berhemên daxwaza revê; Nikulên drêj berhemên daxwaza xwarina xwêrkêşan e.

îradevantî li hemberî mekanîzmê ye. Di mekanîzmê de mirov li gorî divêtiyan dilebite, lê di îradevantiyê de azad tevdigere. Ango li gorî mekanîzmê merc çibin mirov ew e; li gorî îradevantiyê mirov çi bixwaze ew e.

Felsefe
Xweserîtî
Konseptên metafizîkê
Teoriyên epîstemolojiyê
Dîroka felsefeyê
Dîroka ronakbîrî
Prosesên hişî
Teoriyên metafizîkê
Metafizîk
Metafizîka hişî
Hiş
Felsefeya hişî
Têgehên psîkolojiyê
Felsefeya civakî
Enkawa

Enkawa, Enkawa yan jî Enkawe (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Ankawa) bajarêkî bi ser parêzgeha Hewlêrê li Herêma Kurdistanê ye. Piraniya nifûsê bajêr ji suryaniyan pêk tê. Li bajêr nêzîkî 100.000 penaber hene ku niha bi piraniyan wan ji suryaniyên Iraqê pêk tê. Ji xeynî penaberan nifûsa bajêr 30.000 kes e.

Gelek ji rûniştvanên suryanî koçî welatên wek Swêd û Kanadayê bûne.

Nivîskarê asûrî Pius Alibek yê ku li Katalonyayê dijî û pirtûkên xwe bi zimanê katalonî dinîvise, xelkê Enkawayê ye.

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê li Enkawayê ye.

Çavkanî

Parêzgeha Hewlêrê
Bajarên Başûrê Kurdistanê
Nîzamî Gencewî

Nîzamî Gencewî (z. 1141 – m. 1209), helbestvanekî navdar ê zimanê farisî yê sedsala 12'an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) kurd e, û navê bavê xwe (Ûsiv an jî Yûsiv) bêyî neteweya wî nivîsandiye.

Berhemên wî 	
Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê Xemse an jî „Pênc Gencîne“, ku ji pênc berheman pêk tê navdar e:

 Gencîneya nihênî (Makhzan al-Asrār)	
 Xusrew û Şîrîn (Khusraw o Shīrīn)	
 Leyla û Mecnûn (Laylā o Majunūn)	
 Îskendername (Eskandar Nāma)
 Heft Peyker (Haft Paykar)

Çavkanî 

Helbestvan
Jidayikbûn 1141
Mirin 1209
Marunîsî

Marunîsî eşirek e. 

Navé gundeki Colemergé ye.Kesé lı vır jı Marunsi ne.Ne Eşire.Her yek jı cıhın cuda hatı ne.

Eşîr
Kela Elajgirê

Kelê () gundeki li ser girêdahiya navçeya Zêtka ye.

Dîrok

Berî ku Zêtka (Elajgir) bibe navçe, Kelê navçe bû. Paşê, rêya transîtê ya Îranê ku li ser Zêtka re derbas bu Dewleta Tirk di sala 1926'an de Zêtka kire navçe. Diroka gund dighîje heta beriya zayinê (B.Z). Ev gûnd texmînan mîna Panosê bajarekî girîng ê li dema Urartû yan bu.

Çand û huner 

Diwana Surmelî Memed Paşa li wî gundî buye. "Dengbêjê Surmelî Memed Paşa" ango "Bavê Temo", Evdalê Zeynikê li vî gundî de demekî jîyaye û diwana Surmelî Memed Paşa de klamên xwe vegotiye.

Mizgefta gund de di sala 1963an ve heta naha tê de tê mêj kirin. Ew mizgeft li aliyê Ebdilakîfê kurê Mîrze ve hatiye ava kirin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Rêhesina transsibîrî

Rêhesina transsibîrî, rêhesina herî dirêj a cîhanê ye ku li serbajarê Rûsya Moskowê dest pê dike, ber bi rojhilatê ve diçe derbasî bajarên Novosibîrsk û Îrkutskê dibe diçe heta Vladîvostokê. Di navbera salên 1891 û 1915'an de hate avakirin. Dirêjbûna rêhesina transsibîrî 9.330 km ye û geşt ji Moskowê heta Vladîvostokê heft roj diajo.

Rêhesin
Gulbişîr

Gulbişîr an jî şirpiyane (navê latînî: Macroglossum stellatarum), kêzikek difre ye. Dişibite perîdankan lê perîdank nîn e. Xortomek wê ku pê şîrikê nava kulîlkan dimije he ye û du bazikên wê ku di saniyeyekê de bi sedan caran diperpitîne he ye. Dema xortoma xwe bikarnayne wê dipêçe û di bin zikê de xwe de hiltîne. Ji ber drêjbûna xortoma xwe, bi hêsanî xwe digihîne wê şîrika ku mêş û kêzikên din nagihêjinê...

Li gorî baweriyê gulbişîr salixan (agahî) dihêne. Ji kêzika mizgînê cudatir ew here mala kî/ê yan jî li dora kî/kê bigere agahiyek pir baş yan jî pir xerab jê re aniye.

Çavkanî 

Bihuk
Faunaya Kurdistanê
Perîdank
Mîbzer

Mîbzer, amûra bizarê ya nûjen ku li dûv traktorê dihê grêdan û pê bizir dihê avêtin nava şûvan.

Alavên çandiniyê
Bizar

Bizar, karê bizir çandinê. Di demên kevn de bizar bi destan ji aliyê bizarvanan ve dihate kirin. Pêşmaleka ku li pişta xwe grêdidan bi bizir tije dikirin û bi her gavê re mistek jê radihiştin û li nava şûva ajotî direşandin. Gundî di karê bizarê de aliyê hev dikirin her rojê diçûn bizara yekî.

Karekî gelekî rîtmik e, ji ber vê kesên bizar dikirin bi granî di ber re kulam jî digotin.

Piştî ku teknîk pêş ve çû û amûrên nûjen hatin afirandin û bizar bir mîbzeran hate kirin weke gelek karên din yên çandinî ev kar jî ji holê rabû.

Çandinî
Bawer Rodî Qantoz

Dr. Bawer Rodî Qantoz (navê wî yê di qeydên Romê de Rodi Demirkapı ye) sala 1945 li parêzgeha Mezrayê, navçeya Palo, gundê Kirvan hatiye jiyanê. Di 9ê gulanê 2001ê de li Almanya, bajarê Kölnê (Kolonya) dawî li jiyana xwe tîne. Hin kes bawer nakin wî xwe kujtibe.

Ji malbateke koçeriyê dikir, ji êla Bêrtiyan e. Sala 1973ê dibistana bijîşkiyê bidawî dike. Li Kurdistanê doktoriyê dike û li devedora xwe bi kurdperwerî, zanebûn, wêrekî û basbûnê tê naskirin. Bavê wî Evdilah Qantoz siyasetmedarek bû, bi henek û metelokên xwe navdar bûbû.

Dr. Rodî tenê ji mirovên pereyên wan hene, heqê pişkînê distîne, bi her awayê xwe dide başkirina tenduristiya Kurdan. Sala 1991ê li navçeya Qowanciyan, şaxa HEPê dadimezirîne û wek serok tê hilbijartin.

"Em ê ûrtê te biqelînin" 

5ê çiriya paşîn 1992î de ji aliyê hêzên îllegal ên Dewleta Romê ve bi tevî lawê xwe tê gulebarankirin. Dr. Rodî bi çar guleyan giran birîndar dibe û lawê wî Şûrzan Qantoz jî li ber çavên wî şehîd dikeve. Kujer piştî ku Dr. Rodî ji mirinê difilite jê re telefon dikin, dibêjin "Em ê ûrtê malbata te biqelînin. Tu îcar xilas bûyî lê soz li ser navê şerefa Dewleta Tirk em ê te bikujin".

Jiyana nefiyê 

Ew jî wekî întellektûelên din ên Kurd mecbûr dimîne dikeve riya menfîtiyê. Xwe ji têkoşîna demokratîk a Kurd nade paş û bi hemî hêza xwe dixebite. Bala xwe dide zanistî û fîlozofiyê. Herwiha helbestên ciwan dinivîsîne.

Gotin 

Her tişt berevajiya xwe nîşan dide û dide zanîn.
Heq rastî bi xwe ye û riya rast mirovan digihîne menzîla Heq.
Tunebûna tunebûna tiştekê, hebûna wê tiştî bi xwe ye.

Pirtûk 

 Hebûn mûtlaq e, çapa yekem gulan 1999, weşanxaneya Ezgi

Bijîşkên kurd
Kesên ji Xarpêtê
Jidayikbûn 1945
Gerdî

Gerdî, eşîreke pir mezin e li başurê rojavayê Colemêrgê dijîn dikevin ser sînûrê başûr û bakûrê Kurdistanê. Gerdî xarêş hene ku dikevine devera Beranetî nizîkî Hewler. Gerdî ser sînûrê başûr û bakûrê yek ji heft eşîrên Barzane.

Eşîr

Eşîrên Kurdistanê
Şûrzan Qantoz

Şûrzan Qantoz (navê wî yê di qeydên fermî yên Romiyan de Şurzan Demirkapı bû), ciwanekî Kurd bû ku di 5'ê sermawezê 1992an de li navçeya Qowanciyan a Mezrayê, ji aliyê hêzên çekdar û îllegal ên Dewleta Romê (Tirkiye) ve hatibû şehîdkirin. 

Ew lawê bijîşkê Kurd ê navdar Bawer Rodî Qantoz e. Bavê wî jî bi wî re hatibû 
gulebarankirin lê nemiribû.

Kuştiyên cengê (PKK)
Mezra
Cemal Gürsel

Cemal Gürsel (jdb. 1895 li Xinûsa Erzîrome, bakurê Kurdistanê - m. 14ê îlonê 1966, li Enqere, Tirkiye), serokkomarê Tirkiyeyê yê çaremîn bû. Ji 27ê gulanê 1960 heya 28ê adarê 1966 serokkomarî kiriye.

Cûntaya leşkerî 
Di  de artêşa Romê dest dide ser desthilatê, ango cûntayeke leşkerî pêk tê. Parlamen, hikûmet tê betalkirin. Li seranser Tirkiye û bakurê Kurdistanê siyasetmedar tên girtin. Serokatiya vê cûntayê Cemal Gürsel dike. Yek ji giregirên vê cûntayê jî, giregirê nîjadperestiya tirk, Alparslan Türkeş e ku di cûntayê de berdevkiyê dike.

235 general, 3500 serbaz, 1402 dersdarê zanîngehê, 520 dozger û dadger ji peywirdariyên xwe tên dûrxistin an malnişînîkirin. Li bakurê Kurdistanê zilm û zordarî tê kirin, asta pişavtina kurdan tê zêdekirin. Berê tenê li navendên bajarên mezin tirkî dihat bikaranîn, lê di dema vê cûntayê de bo cara pêşîn, tirkî dikeve navendên bajarok an navçeyan jî. Di salên 2000î de, îcar tirkî dikeve gundên Kurdistanê jî.

"We kurdekê dît, tûfê rûyê wê bikin!"   
Biryara komkujî, koçberkirin, pişavtina kurdan de rola wî jî gelek bû. Bangewaziya "We kurdek dît, tûfê (tûk) rûyê wê bikin!" a wî bû. Ev slogan heya salên 1965î di pîrozbahiyên fermî de li dîwarên bajaran dixemiland.

Çavkanî 

 Hevpeyvîna Dengir Mir Mihemed Firat, tê de behsa bîranînek xwe bo vê sloganê dike 

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1895
Mirin 1966
Kesên ji Xinûsê
Mêr
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Xinûs
Şêx Ebdulezîzê Geylanî

Şêx Ebdulezîzê Geylanî, Sedsala 12'an, kurrê Ebdulqadirê Geylanî ye. Zanayekî ola Îslamê bû,
şagirdên bavê xwe bû.

Ew pişikdarê şerrên Xaçperêstan bû. Di sala  602'an li mişextî mir û gorra wî li bajarê Akrê ye.

Çavkanî 

Şêx
Qedîrî
Kesên sedsala 12an
Alimên kurd
Cuneydê Bexdayî

Cuneydê Bexdayî anko Cuneyd kurê Mehmedê Ebulqasimê Xezzazê Bexdayî (830-910) yek ji pêşengên sofiyatiyê ye. Gelek ji zincîr û silsileyên sofiyan resen û koka xwe digehînin wî.

Bavê wî ji bajarê Nehawendê ye (rojavaya Îranê) çû bû Bexdayê, lê Cuneyd li Bexdayê hat dinyayê û her li wî bajarî jî mezin bû.

Giringiya sofiyatiya Cuneydî, di hevberdanana digel sofiyatiya kesên mîna Mensûrê Hellac ew e ko Cuneydî bangewazî jibo sofiyatiya liserxwe dikir
. Wî serxweşiya kesên mîna Hellac û Bayezîdê Bestamî nedipejirand.

Sofiyên îslamê
Malbata Resûlkê

Malbata Resûlkê, malbateke qunzêrîbî ye ku navê xwe ji serekê xwe Resûl digre. Resûl di derdora sedsala 17an de ji Herêma Menda ya Midyatê dihê û li vî gundî bi cî dibe. Çar jinên wî û kurrekî wî nav Remo hebûye.

Ji vê malbatê nuha hinek li gund niştecih in. Hinek li Bismil, hinek li Elmanya, hinek li Diyarbekir û hinek li Îzmîrê rûdinên.

:tr:Resulke hanesi

Çavkanî 

Malbatên Stewrê
Malbatên naskirî
Keçelî

Keçelî an Keçelan eşîreke li Serhed û Dêrsimê ye. Eşîra Keçalan bi piranî busilmanin û kurmancî diaxivin.

 Eşîr
Eşîrên dimilî
Eşîrên Dêrsimê
Awdanan

Awdanan, Awdanû, Awenan (bi farisî: Abdanan), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye. Bajar dikeve navenda parêzgeha Îlamê.

Îlam (parêzgeh)
Bajarên Îranê
Robert Nozick

Robert Nozick (16ê çiriya paşîn, 1938 – 23ê kanûna paşîn, 2002) fîlozofekî Emerîkî bû ku di dehsala 1970an û 1980an de mumtaz bû. Nozick di Zanîngeha Harvardê de mamoste bû. Navûdenga wî pitir jiber xatirê pirtûka Anarchy, State, and Utopia ye kû sala 1974 hate belavkirin. Nozick parast.

Berhemên wê 
 Anarşî, Dewlet, û Utopya - Anarchy, State, and Utopia (1974) 
 Raveyên Felsefî - Philosophical Explanations (1981) 
 Jiyana Cerbandî - The Examined Life (1989) 
 Siruşta Awizmendiyê - The Nature of Rationality (1993/1995) 
 Mi'emayên Sokratî - Socratic Puzzles (1997) 
 Tiştên naguher: Pêkhateya Cîhana Objektîv - Invariances: The Structure of the Objective World (2001/2003)

Girêdanên deranî 
 http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/01.17/99-nozick.html  (bi Ingilîzî)
 Ensîklopediya Felsefeyê

Nozick, Robert
Jidayikbûn 1938
Mirin 2002
Zanîngeha Harvardê

Zanîngeha Harvardê zanîngeheke xisûsî ye ku li Cambridge, Massachusetts, DYAyê ye. Harvard di 8ê rêzberê 1636an de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Zanîngeh xwedanê pirtûkxaneyekî ye ku tê de 16 mîlyon pirtûk hene.

Heft serokkomarên DYAyê ji Harvardê mezûn bûne.

Mirovên navdar 
 Theodore Roosevelt
 John F. Kennedy
 Michelle Obama
 Ban Ki moon
 Mark Zuckerberg 

Rektora zanîngehê Catharine Drew Gilpin Faust e.

Galerî

Girêdanên deranî 
 Malpera Zanîngehê

Zanîngehên DYAyê
Richard Kirkham

Richard Ladd Kirkham (jidayikbûn: 18'ê pûşperê, 1955) Fîlozofekî Emerîkî ye. Di nav berhemên wî de ne: 
 Hizirdozên Rastîyê (bi Ingilîzî: Theories of Truth), 1992
 Ma pirsgirêka Gettier pal dide çewtîyekê?''' (bi Ingilîzî: Does the Gettier Problem Rest on a Mistake?''), 1984

Mêr
Jidayikbûn 1955
Fîlozofên amerîkî

Mirovên zindî
Ozan Emekçi

Ozan Emekçî ( 1ê kanûna paşîn 1956 li Meraş), helbestvan, hozan û stranbêjekî kurd e. Navê wî e rastî Ali Haydar Levendiz'e, Ozan Emekci Qaşonavê (pseudonym) wî ye. 

Ozan Emekçi sî salê li Almanyaye dijî. Heta niha 20 bandê wî û didu pirtûkê wî derketine. Stran û helbestên wî ji alî gelek stranbêj romî û kurd ve hatine gotin. Ev çikas bi piranî bi romikî bin jî bi motivên çand û dîroka gelê kurd ve hatine neqişandin.

Berhem 
Özgürlük Mahkumları (1996)
Feryad û İsyan« (1998)

Girêdayîn 
Malpera Ozan Emekçi 

Helbestvan
Kerekor

Kerekor marekî ku nabînê ya. Ji ber vê yekê, jê re dibêjin "kerekor". Lê pir bijahra. Ku bi yekî ve da, di cih de wî dikujê. Bi zêdeyî ji li sincên malan dijî. Ji dêla çavan hîsên xwe bi kar têne. Dengek karê ji wî re bibe weke çav. Pir zîz e.

Faunaya Kurdistanê
Bayezîdê Bestamî

Bayezîdê Bestamî an jî Teyfûr Ebû Yezîdê Bestamî (bi farisî: بايزيد بسطامى) (db. 804 - m. 874 paşî zayînî) yek ji sofiyên navdar yên îranî bû.

Jînenîgar 
Ew li bajarê Bestamê li Îranê hatiye dinyayê. Bapîrê wî li ser dînê êzidiyan bû. Sê kurên bapîrî hebûn: Adem, Teyfûr û Elî.

Tiştekê wesa ji zarotiya Bayezîdî nayê zanîn. Ew pirraniya deman bi tenê li mal dima, wî demekî dirêj jî di gel sofiyan derbaz dikir.

Ew bû yek ji sofiyên ko gehiştine qonqxa fenayê. Ew yek ji sofiyên herî navdar yên rêbaz anko sofiyatiya sermestiyê ye. Ji şetheyên wî yên herî navdar ew e ko digot: "Subhan ji min ra, şanê min çend mezin e" (bi erebî: "Sunhanî, ma eizeme şeinî".)

Bayezîdê Bestamî yek ji sofîgerên Lalişa Nûranî jî bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 804
Mirin 874
Kesên sedsala 9an
Neqşîbendî
Mêş

Mêş an jî buxikên bi du perîkan (Diptera), komek gelek mezin ji Kêzikên perîk wek betan zirav ku difrin û xwarinên xwe ji kêzikên frînde yên din cudatir (ji dervî kermêşê bi xortomê dimije) bi devan dixwin.

Şayes 
Du bazikên wan, du çav, du antên, şeş ling û di eniya wan de du gupikên wan he ne. Bi hêkan zêde dibin.
Gelek cûre mêş he ne. Hinek ji wan, mînak mêşa hunguv ji ber qalindbûna antênan dikevin koma mozan lê li nav gel ew jî weke mêş hatine bi nav kirin.

Reftar û jîngeh 
Li ciyê germ dihên dîtin û bi granî bi şîrikên kulîlkan û bi tiştên şêrîn û bi xwînê xwedî dibin.

Dabeşandin

Çend cureyên mêşan 
Bivbivink (Bombus terrestris)
Kermêş yan pêşî
Mêşa gewr
Mêşa gû (Scathophaga stercoraria)
Mêşa hespan
Mêşa hespgez (Hippobosca sp)
Mêşa hingiv
Mêşa kor (Stomoxys sp)
Mêşa reş
Mêşa rêxê
Mêşa rîçalê
Mêşa malan (Sarcophaga carnaria)
Mêşa tsetse

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve

Gelemper
The Diptera Site 
The Dipterists Forum  - The Society for the study of flies
The Bishop Museum Catalog of Fossil Diptera
The Tree of Life Project 

Manual of Afrotropical Diptera 
Alîkariya saloxandinê
The Diptera.info Portal Expert Diptera site and Diptera information portal.
BugGuide
Anatomî
Fly anatomy 
Drawing Wing venation
Daneyarên navên mêşan
Authors of fly names
Systema Dipterorum Nomenclator

Mêş û mûr
Mêş
Entomolojî
Yekeya pîvanê

Yekeya pîvanê mezinahiyeke diyarkirî ji çendîniyeke fizîkî ye ku weke standardek bo pîvandina heman çendîniya fizîkî tê bikaranîn. Yeke bi rêkeftin an ji layê qanûnê ve dihên diyarkirin. 

Bo nimûne, dirêjahî di fizîkê de çendîniyek e. Metre yekeya dirêjahiyê ye ku bi xwe dirêjahiyeke li pêş ve diyarkirî ye. Dema ku em dibêjin 10 metreyan (an 10 m), mebesta me 10 caran ew dirêjahiya li pêş ve diyarkirî ye.

Çavkanî

Yeke
Fizîk
Çargoşeya çik

Çargoşeya çik an jî rastgoşe di geometriyê de çargoşeya ku goşeyên wê rast in, yanê 90 derece ne.

Di çargoşeyên çik de, goşeyên wê yên hundir tev yeksan in û 90° ne. Tevîna wan jî jixwe dike 360°. Dirêjahiya kêlekan wekhev be yan jî ne wekhev be goşe çik in. Ji ber ku goşe çik (90°) in divê kêlekên ku li hev dinihêrin yeksan bin. Bi gotineke din, kêlekên hevrast yeksan in.

Çavkanî

Geometrî
Çarçik

Çarçik di nav çargoşeyan de ya herî hêsan e. Dirêjahiya kêlekan yeksan e, kêlek hevrast in û goşe jî tev çik in.

Çavkanî 

Geometrî
Jimarxêz

Di matematîkê de, jimarxêz xêzeka raste ku li ser wê her xal hevta û beramberî hejmareka rastîn e û her hejmareka rastîn hevta û beramberî xalek e. Pirî car xala beramberî tamjimaran li ser xêzê bi awayekî taybet têne nîşandar kirin. Herçende ku ev wêne tenê tamjimaran ji -9 heta +9 nîşan dide, lê jimarxêz hemû hejmarên rastîn li xwe digre (hejmarên ku nehatine nîşandar kirin u dikevin navbera du tamjimaran) û ji her du aliyan bêdawî berdewame.

Destpêka xêz xala (an hejmara) sifire ku xêzê du let dike.

Matematîk
Xal

Di endazezanî û topolojî û liqên dîtir ên Bîrkariyê da, xal  an nuqte tişteka destnîşankirî ye di nav valagehekî da ku ne xwedî qeware ye, ne xwedî qad e, ne jî xwedî dirêjahî ye. Bi vî awayî, xal tişteka 0-rehendî ye. Xal yek ji serekîtirîn û bingehîtirîn çemkên endazezanî, fîzîk û gelek gorepanên zanistî yên din e.

Çavkanî 

Matematîk
Endam (matematîk)

Di matematîkê da, ji her yek ji tiştên ku pêkve komek kamil dikin ra endam tê gotin. 

Eger x endamekî koma A be, tê nivîsîn: 

x ∈ A,

û tê xwendin: 

"x di A da ye " an "x endamê A ye" an "x dikeve nava A" an "A li xwe digre x".

Kom 
Gotara serekî: Kom
Nivîsîna A = {1, 2, 3, 4 }, tê wateya endamên koma A hejmarên 1, 2, 3 û 4 in.

Endamên komekê dikarin her tişt bin. Bo nimûne, C = { sor, kesk, şîn }.

Nimûne 
Eger A = {2, 4, 6, 8, 10}, wê demê 2 ∈ A.
Eger B = {3,4}, wê demê 4 ∈ B.
Eger C = {sor, kesk, şîn}, wê demê zer ∉ C (tê xwendin: zer ne endamekî C e).

Çavkanî 

Matematîk
V (tîp)

V (bixwîne: vê) tîpa bîst û heftem a alfabeya kurdî ye.

Wekî din, V (anku, vêya girdek) kurtebêja nîşandeka kîmyewî ya vanadyûmê û kurtebêja voltê û hejmara romayî pênc (5) jî ye.

Çend cureyên balindeyan jî, wekî nîmûne quling, dema firinê refê xwe wekî V çêdikin.

Girdek û hûrdek 
 Tîpa girdek: V
 Tîpa hûrdek: v

Tîpên latînî
Endemîk

Endemîk anku cureyên endemîk, ev cureyên ajal, balinde, buhik, riwekan û hwd, yên ku bi tenê di herêmeke taybet de dijîn. Anku cureyên xwecihî û herêmî û bi cihekî taybet ve girêdayî ne. Li Kurdistanê, li Qerejdaxê riwekên endemîk hene, yanê bi tenê li Qerejdaxê tên dîtin.

Mêş û mûr jî hene, yên ku dibin sedema nexweşiyên mîna lerzeta û dengue û hwd. Dema ev nexweşî li cihên taybet bilav dibin mirov jê re dibêjin nexweşiyên endemîk.

Biyolojî
Ekolojî
Koma vala

Di matematîk û bi taybetî di bîrdoza komê da, koma vala ew kome ku ti endam têda nîne. Qewareya wê sifir e. Bo nimûne, koma tamjimarên navbeyna du û sê li ber çav bigrin. Kom vala ye. Ji ber ku ti tamjimar li wê derê (navbeyna du û sê da) nîne.

Nîşan 
Nîşaneyên baw  ji bo koma vala  yek ji van e: "{}," "", û"".

Taybetmendî 

Matematîk
B (tîp)

B (bixwîne: bê) tîpa duyem a alfabeya kurdî ye. B dengekî konsonant e ku navê wê yê dengnasî ”girteka dulêvî ya bilerz e. Ev deng di alfabeya kurdî-latînî de – û di piraniya zimanên bi alfabeya latînî dinivîsin de – bi
awayê ”B” (gir) û ”b” (hûr) tê nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ew wek [b] tê
nîşankirin. Di alfabeya kurdî-erebî de ew wek ب tê diyarkirin. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek Б
(gir) û б (hûr) dihat nivîsîn.

Girdek û hûrdek 
 Tîpa girdek: B
 Tîpa hûrdek: b

Dîrok 

Wek ku me got, di kurmancî de B niha li destpêka gelek peyvan peyda dibe: ”ba, bar, baran,
bend, ber, befr/berf, bilind, birin, biyolojî, bizin, (ji) bo, borî/borrî, boş, bum, burc, buxar, bûk,
bûn, bûstan…”
Hin peyv ji van bi eslê xwe biyanî ne. Bo nimûne, ”bum, buxar” ji erebî, ”borrî” ji tirkî û
”biyolojî” bi rêya fransî ji yûnanî ye. Lê dîsa jî piraniya nimûneyên me peyvên xwemalî ne: ”ba,
bar, baran, ber, berf/befr, birin, bizin…”
Lê heke em li dîrok an etîmolojiya van peyvan binêrin, em ê bibînin ku gelek ji wan bi eslê xwe
ne bi B bûn. Bo nimûne, ”baran” bi kurmancî, soranî û farisî bi B ye. Lê heke em li hin ziman û
zaravayên din yên îranî yên nû û bi taybetî jî yên kevn binêrin, em ê bibînin ku ew peyv di wan
zimanan de ne bi B lê bi V yan W dest pê dike:
- kurdiya başûrî2: waran
- hewramî: waran
- zazakî: varan
- pehlewî: varan
- mazenderanî: variş
- avestayî: vara-
- belûçî: gwariş
…
Bi heman awayî peyva berf/befr bi gelek zimanên îranî bi V yan W dest pê dike: kurdiya
başûrî ”wefr”, pehlewî ”wefr”, sogdî ”wefre”, mazenderanî ”vefr”, avestayî ”vefre”, zazakî
”vewre”, hewramî ”wewre / werwe”, sanskrîtî ”gebhre”… 

Tîpên latînî
Hebe Camargo

Hebe Maria Camargo (bixwîne: Ebî Maria Kamargû, *8'ê adarê 1929’a li Taubaté, Sao Paolo, Brezîl) aktrîs û stranbêjeke brezîlî ye.

Stranbêjên brezîlî
Aktrîsên brezîlî
Jidayikbûn 1929
Mirin 2012
Şefîq Qezaz

Şefîq Qezaz serokê Akademiya Kurdistanê û amadekarê ferhenga kurdî The Sharezoor e.

Zimannas
Akademiya Kurdî ya Hewlêrê

Akademiya Kurdî (bi soranî: Ekadîmyay Kurdî) saziyeke Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê li Hewlêrê ye. Akademî bi pirsgirêkên zimanê kurdî re mijûl e. Serokê Akademiya Kurdî Şefîq Qezaz e.

Endamên Akademiyê 
 Dr.Abdul-Fattah Botanî (serok)
 Dr.Najati Abdulla] (cegr)

Girêdanên derve 
 Akademiya Kurdî di konferansa zimanî de çi kir ser berkê   (kulturname.com)

Akademî
Çanda kurdî
Zimanê kurdî
Têkçûna Îdealan

Têkçûna Îdealan pirtûkek ye û ji çend meqaleyên Elî Şerîetî pêk tê. Ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji bo kurdî hatiye wergerandin. Nivîskarî, mijarên wek mirovbûn, humanizm, marksizim, feodalite û burjuwazî û hwd hilgirtiye dest. Bi awayekî balkêş nîşan dide ku îdealan mirovahiyê çawa têk çûne û ji derdê mirov re nebûne derman.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên farisî
Mîrzayê dilşad (çîrok)

Mîrzayê dilşad , Prensê bextewar an jî Prensê dilşad çîrokeke ji pênc çîrokên pirtûka bi navê The Happy Prince and Other Tales ya nivîskarê îrlendî Oscar Wilde e.

Wergera kurdî 
Çîrok bi sernavê Prensê dilşad ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji îngilîzî ji bo kurdî hatiye wergerandin. Di sala 2015an de jî çîrok bi sernavê Prensê bextewar ji aliyê Samî Hêzil ve hat bi kurdî wergerandin.

Naverok

Çavkanî 

Çîrok
Şerîf Omerî

Şerîf Omerî an jî Sherif Omeri  hunermendekî bi nav û deng e û xwedî bi cureyên stranên Reggîton, Hip hop, Pop, Dance û Metalica ye. Ew di 1987an de li Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê, hate dinyayê.

Şerîf Omerî weke yekemîn rapvanê Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin û stranên xwe bi zaravayê kurmancî distre. Ew bi rapên xwe yên balkêş mijarên rojane yên Rojavayê Kurdistanê tîne ziman, wek pêşketinên dawî yên şoreşa Sûriyê. Omerî yekem konsera xwe ya mezin di çarçoveya xwepêşandineke kurdan de pêk anî û gelek rastî ecibandinan hat. Meriv kare bibêje ku Omerî êdî bûye dengê ciwanên şoreşa rojavayê Kurdistanê, ji ber ku bi dengê xwe yê dilêş û gotinên xwe yên otantîk bandorekê bêhempa dide guhdarvanan û pirsgirêk, hêvî û daxwazên ciwanên rojavayî bi awayeke bêsansur tîne ziman.

Jiyan

Hunermendê Hîp Hopê Şerîf Omerî di sala 1987'an de li bajarê Qamişlo hatiye dinê û xwendina xwe li Zanîngeha Helebê di beşa civaknasiyê dewam kir.

Di sala 2004an de li Qamişlo dest bi hunerê kir. Tevlî pêşbirka mûzîkê ya li Efrînê SuperStar bû û cihê yekê girt.

Tevahiya stranên wî bi şêweya rojhilatî ne. Di sala 2006'an de berhema xweyî pêshîn a bi navê Bavê Gemar derxist. Gotin û mûzîka vê albûmê tev yên hunermend Şerîf Omerî ne û bi alîkariya hunermendê navdar Şiyar Agirî hatine amade kirin.

Di sala 2008'an de, Şerîf Omerî bû endamê Koma Qamişlo.

Stîla wî  
Dengê Şerîf Omerî hinkî zirav be jî, mijarên gotinên wî giran û kûr in. Ji hêla xwendinê ve gelek jêhatî ye û lewra stranên xwe pir hişkî (lezgîn) dixwîne.

Hêjayî gotinê ye ku gelek klîbên wî yên weşandî li taxên bajarên Rojavayê Kurdistanê hatine kişandin.

Albûm
 2015 - Lêxin
 2014 - Hîphopa Kurdî

Stran
 2019 - Ciao Ciao Pella
 2020 - Mi Amor
 2018 - Bajo Bajo
 2017 - Hola Hola - Hîphopa Kurdî
 2016 - Negrî Bajarê Min
 2015 - Bankin - Lêxin
 2015 - Lêxin - Lêxin
 2014 - Nezanî - Hîphopa Kurdî
 2014 - Mirna Hêdî - Hîphopa Kurdî
 2014 - WaWa - Hîphopa Kurdî
 2014 - Rastî Taala - Hîphopa Kurdî
 2014 - Gelî Milet - Hîphopa Kurdî
 2014 - DJ - Hîphopa Kurdî
 2013 - Keçka Nezan
 2013 - Şerê Mala Apê Fewzî

Girêdanên derve

Rapvanên kurd
Hip-hopa kurdî
Kesên ji Qamişloyê
Çatbehlûl

Çatbehlûl an Çata Jorê gundekî li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund aliyê rojava Kosedaxê ye.

Gundekî piçûk e û ji çend malan pêk tê. Girêdayiyê belediyeya Daharê ye.

Gundên Zêdkanê
Bêdir

Bêdir () gundekî li ser navçeya Elajgirê ye. Surmelî Memed Paşa ev gund pêşkêşê Evdal kirîye lê Evdal ev yeka nepejirandiye. Evdal gundiyan re gotîye:

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Çizçizonek

Têtî, an jî Çûkê zad (Alauda arvensis), cureyekî torxeyan Alaudidaee.

Şayes 
Dirêjahîya wî 16 ta 18 sentîmetre heye û baskên yê nêr ji yê mê mestire, bi gelemperî li navçeyên çandinîyê dijî, firîna wî ta 50 û 100 metire bilind e û ta 2-3 xulekan didome, lê di werzê zayîne de bêhtir didome. Rengê pişt û baskên wî bi ser qehwe ve (qehwoşkî), bin zikê wî xetxet û bi ser sipî (sipîloşkî) ve diçe. Xwedî nikilekî qalind û tûj e û hêkên wî deqdeqî ne.

Wêje 
Çend têtî ketine gevzekê, baskên xwe li hev didin û li derdora xwe çeng dibin.

Belavbûn 
Li her deverên Kurdistanê dihên dîtin.

Pêşangeh

Çavkanî 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_Skylark

Girêdanên derve 

 Lark videos  on the Internet Bird Collection
Oiseaux images
 Eurasian Skylark on BBC website – includes a photograph of a skylark plot
 A nature feature "The Lark Ascending" broadcast June 2006 on BBC radio 4 – website includes photograph of a skylark plot
 Eurasian Skylark plots , the Eurasian Skylark, and the RSPB's Volunteer & Farmer Alliance  on RSPB website
 Eurasian Skylark ecology on RSPB website 
 Ageing and sexing (PDF; 1.3 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 UKBAP site description 
 List of skylark poems

Torxe
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Georg Cantor

Georg Cantor (wekî Georg Kantor bixwîne) an jî Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (3ê adarê / bi şêwaza kevn 19ê sibatê
, 1845 – 6ê kanûna paşîn, 1918) bîrkarekî alman bû. Ew bingehdanerê bîrdoza komê ye ku niha di bîrkariyê da bîrdozeka esasî ye.

Çavkanî

Girêdanên deranî 
  Jiyannameya Cantor
  Dîrokeka bîrdoza komê

Alman
Matematîknas
Jidayikbûn 1845
Mirin 1918
Perîdankmîrê sor

Perîdankmîrê sor (Vanessa atalanta), cureyekî perîdankan ku temenê xwe dirêj e.

Şayes û reftar  
Firehiya bask an bazikên perîdankmîrê sor bi qasî 5-6 cm e. Li dever û li di her demsalê de dikare bijî. Çile bi dema xwe di xew de derbas dike. Binê bazikên wê ji aliyê hundur ve dişibite qaşikên dahlan ku ev jî ji bo parastinê ye.

Etîmolojî 
Bêjeya atlanta ji navê kesayetiyekî navdar di mîsolojiya yewnanî hatiye, ku jinek e hêzdar e ku hember asteng û dijwaretiyan disekine.

Pêşangeh

Çerxa jiyanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Red admiral on the University of Florida / Institute of Food and Agricultural Sciences Featured Creatures website
 Red Admiral Butterfly: Large format reference quality (free) photographs Cirrus Digital Imaging 
 HD video of Vanessa butterflies
 Red Admiral, Canadian Biodiversity Information Facility
 Red Admirals in California 
 Butterflies and Moths of North America - Vanessa atalanta
 Butterflies of America  - Vanessa atalanta

Perîdank
Faunaya Kurdistanê
Bayî

Bayî navê eşîrekê ye. Endamên vê eşîrê bi piranî li gundên Şemzînan û Mirgewerê dijin.

Gundên wan
 Keçele, li Mirgewerê

Çavkanî

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Mirgewer
Dalkurd FF

Dalkurd FF, anku bi swedî Dalkurd Fotbollförening (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Di sala 2004'an de li Borlängeya Swêdê ji aliyê kurdên diyasporayê ve hatiye sazkirin. Di 2008'an de nêzîkî nîvê tîmê kurdên ku bi eslê xwe ji Mêrdînê ne.

Dalkurd FF tîmeke gelek serketî ye. Sala 2016'an di duyemîn lîga (Superettan) Swêdê de dilîze.

Navê "Dalkurd" hevxistina navê herêma Dalarna (ku tê de bajarê Borlänge tê dîtin) û peyva kurd e.

Lîstikvanên yaneyê sala 2017 

<center>(BV = berevan (defans); ÊB = êrîşber (forward); QN = ortevan (orte); GK = golker (qalevan).</center>

Seroktiya Dalkurd FF ya sala 2017

Werz bi werz
{| 
|valign="top" width=0%|

Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil
Di 31.12.2009'an de li Dadgeha Giran ya çarem a Diyarbekirê doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin. Remezan Kizil li gor Qanuna Tekoşîna li dijî Terorê û di çarçeweya sucê propagandeya rêxistina dervî qanunê hat darizandin.

Çavkanî
Wikipedia bi zimanê swêdî (25.04.2010).
Malpera Dalkurd FF (26.04.2010).

Girêdanên derve 
Malpera yaneya Dalkurd FF (bi swêdî)
Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin (bi kurdî)

Futbol
Kurdên derveyî welêt
Mehabad (navçe)

Mehabad yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehabad e.

Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Mehabadê hene :

Navenda navçeya Mehabad

Xelîfan

Gelhe
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2006an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 201,049 kesane.

Çavkanî

Mehabad
Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Facebook

Facebook (lêvkirina wê bi kurdî: feysbûk) pêgehekê înternêtî yê torbendiya civakî ye ko kompaniyay kesokî ya Facebook Inc. xudana wê ye. Ji meha Îlona 2006ê ra kesên temenê wan ji 13 salan zêdetir be û e-posteyeka wan hebe, dikarin pişikdariye di vê tora civakî da bikin. Karberên fêsbûkê dikarin hevalan ji xwe ra peyda bikin û peyaman ji wan ra bihinêrin. Ew herweha dikarin profayla xwe nû bikin û hevalên xwe ji wan nûkirinan haydar bikin. Bi ser vê ra,karber dikarin pişikdariyê di wan torbendan da bikin ko ji aliyê cihê wan yê karî, an dibistanên wan ve dihên rêkêxistn. 

Damezrînerê Facebookê Mark Zuckerberg e. Li destpêkê Facebook tenê jibo xwîndinkarên Zanîngeha Harvardê bû.
Damezrînerê facebookê hêj ciwane wê temenê de xwedî yê bîlyon dolara bûye

Mijarên têkildar 
 Ezuem

Girêdanên derve 
 Malpera fermî 

Medyaya civakî
Platformên Meta Platformsê
Karûbarên torên civakî
Qebaqom

Qebaqom (), mezreke gundê Ebrûşê (an jî Hevirmûş (?), bi tirkî  Kuruyayla) ye, li herêma Kaxizmana Qersê. Gundê rojbûyîna dîroknasê kurd ê bi nav û deng Rohat Alakom e.

Çavkanî 
 Rohat Alakom, Kars Kürtleri, Avesta Yayınları, 2009.

Gundên Kaxizmanê
Qereçoliya

Qereçoliya gundekî Bismilê ye, di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundê Sorka, Maran, Ofê û Qerebadra he ye.

Gund li kêleka çemekî biçûk e û debara gund bir çandinîya avî,a bej û xwedîkirina heywanan e.

Rêya gund heyta Ofê asfalt e lê jê pêve xam e.

Li gund elektrîk û telefon he ye.

Gundên Bismilê
Qerebedra

Qerebedra (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Zeko, Zengilo, Hacika, Cadê, Xuşo û Gulemîran he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Mezre 
 Hacika (), mezraya Qerebedra ye. Gundê Malbata Ongorenan Helbestvanê navdar Veysel Öngören e. Gund ji çend malan avabûye.

Gundên Bismilê
Pezmijoka çol û deştan

Pezmijoka çolê  (bi latînî:Varanus griseus), cureyekî pezmijokan (Varanus)e.

Binecure 
Sê binecureyên pezmijoka çolê hatine nasîn.
  Varanus griseus griseus (pezmijoka boz a çolê)
 Varanus griseus caspius (pezmijoka çola Kaspiyanî)
 Varanus griseus koniecznyi (pezmijoka çola Hindî).

Şayes  

Dirêjiya pezmijoka çolê digihîje 1,5 metreyan e. Ev xijende yê taybet ji aliyê gel ve wekî cinawir dihatin binavkirin.

Belavbûn 
Destpêka belavbûna pezmijoka çolê ji Urdun, Tirkiye bi taybetî deştên Kurdistanê (ji Riha) [Eiselt (1970), Böhme (1973)],Mexrib, Cezayir, Tûnis, Lîbya, Misir, Filistîn, Îsraêl, Sûrî,
Libnan, Iraq, Erebistana Siyûdî, Oman, Tirkmenistan, Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Qirgizistan, Çola Rojava, Morîtanya, Malî, Nîjer, Çad, Sûdan, Efxanistan, Îran, Pakistan ta Hindê diqedê.

Pirbûna  
Pezmijoka çolê hêlîna xwe di bin erdê de cêdike û di zivistanan de bi nivî pasîf e.

Xwarin  
Varanus griseus, pezmijokek e goştxwer e ku polek e berfireh ji movikdar û nemovikdaran weke mişk, mar, qirtîş , guhandarên biçûk, balinde, masî, kêzan û beqan dixwe.
Di rojên germ ên Rihayê de, ji cihê xwe derdikeve derve û bi hêkên cûkan û bi gumgumokên din ên biçûk xwe xwedî dike. Dîtina van ajalan gelek bi zehmet e. Dema ku ew xwe di tehlûkê de hîs dikin, karin hiskî birevin. Li gorî lêkolinên herî dawî ev ajal li derdorên sînora Riha û Suriyê dijî.

Rewşa parastinê 
Pezmijoka çolê an varana deştan, ku ji cinsê xwe herî kêm e û rewşa wê parastinê ne baş e.
Ji ber mezinahiya wan mixabin ev ajalan heta neha ji aliyê gundiyan ve pir caran dihatin kuştin. Lê piştî perwerdeyeke bingehî,ev pezmijok ji aliyê heman gundiyan ve tê parastin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.arkive.org/desert-monitor/varanus-griseus/Pezmijoka çolê

Famîleya pezmijokan
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Keklik Olûxî

Ew  gundémeye. K'alık'-bap'iré dı me lı héla Séwazé (Sivas) hat'ıne. Em ji héla  Séwazéra  hine hélk'iva  "MEMLIKET" dıbéné.
Hejmarên hîmî

Hejmarên hîmî li xwe û li ê pêştir li tu hejmarî nayên dabeşkirin (parvekirin). Bi kurtasî, hejmareke ku tenê li ê û xwe tê dabeşkirin hejmareke hîmî ye.

Hejmarên hîmî heta 100 

Euclid îspat kir ku hejmarên hîmî bêdawî ne. Ango, hejmarek  çiqas mezin be jî, ji ê mezintir hejmareke hîmî heye. Wî ew îspat di awayê dijitîyê re çêkir.

Çavkanî 

Hejmarên hîmî
Binkom

Di matematîkê da, bi taybetî di bîrdoza komê da, koma A binkomeka koma B ye heger A di hundira B da cih bigre. Dibe ku A û B wekhev (yeksan) bin. Heger A û B yeksan bin (herdu xwedî heman endaman bin), heryek binkoma ya dine.

Pênas 

Heger A û B herdu "kom" bin, û her endamekî A endamê B jî be, wê demê:
 A binkoma B ye, û tê nivîsîn: ,
an bi awayekî hevseng:
 B serkoma A ye, û tê nivîsîn: 

Heger A binkoma B be, lê A û B neyeksan bin (herî kêm yek endamê B di A da nebe), wê demê: 
 A binkoma rast (an jî misoger) a B ye, û tê nivîsîn: 
an bi awayekî hevseng:
 B serkoma rast (an jî misoger) a A ye, û tê nivîsîn:

Nimûne 

 Koma {1, 2} binkomeka rast a koma {1, 2, 3} e.
 Her komekê binkomeka xwe ye, lê ne binkomeka rast.
 Koma vala, ku nîşana wê  e, binkoma her komeka dine. Koma vala bo her komeka din (ji bilî xwe) herdem binkomeka raste.
 Koma hejmarên xwezayî yek ji binkomên koma hejmarên rasteqîn e.

Matematîk
Kom (Matematîk)
Sêrêgir

Serêgir gundekî di nakabuna Selekun û Kevşin ê de ye.

Di serêgir de gelek bavik di dijin.

Beri naha u nêzîka 45 salan, Serêgir weke taxaka Selekûn ê bu.

Ji ber wilo hê gelek erd û rezên Selekuniya li taxa sere vî girîne. Ji ber wilo miho karê bejê go
ji ber vê yekê navên vî gundî etimolojîk wilo çebuya.

Ev nezîka 30 saliya ku li vî gundî malê go bi dewleta Tirki re dişxwilin li vir dimênin.

Gundên Hezexê
Selekun

Selekun gundek e sirnaxê ya, hata 1983'yan nêzîka 35 mal bûn. Dûv ra ji ber ku sîstema feodal û zilm û tahdadariya dewleta Tirkî xira bû. Ji ber wilo niha gundiyên Selekun û Serê Gir li dinyayê vala bûne (le stambole u almanya). 

Berî niha li Selekunê de 6 bavik hebûn. Pişti xirabûna Selekunî ida gundiyê Xirabepin dimînin û wana Selekun zamt kiriye.

Gundên Şirnexê
Şêxamed, Dêrika Çiyayê Mazî

Şêxamed  () gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Zorava, Qoser

Zorava () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xirbê Belek, Qoser

Xirbê Belek () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xirbê Belek, Dêrika Çiyayê Mazî

Xirbê Belek () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xanîka, Qoser

Xanîka, Qoser () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xanîka, Dêrika Çiyayê Mazî

Xanîka (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Efer, Qoser

Efer ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye. 

Gundên Qoserê
Xirbê, Dêrika Çiyayê Mazî

Xirbê (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kelek, Şemrex

Kelek ( ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şemrexê
Kelek, Dêrika Çiyayê Mazî

Kelek (), mezreyeke Şêba Jêr a navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kumreş, Dêrika Çiyayê Mazî

Kumreş (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Ebas Mehmûd Eqad

Ebas Mehmûd Eqad (bi erebî: عباس محمود العقاد, ‘Abbās Maḥmūd al-‘Aqqād; 28ê hezîrana 1889'an - 12ê adara 1964'an) nivîskar û helbestvanekî misrî yê bi zimanê erebî bû. Bi eslê xwe kurd bû.

Jînenîgar 

Ebas li bajarê Eswanê li başurê Misrê hatiye dinyayê. Ji malbateka ko  bi koka xwe kurd bûn.

Karên wî 

Wî zêdetir ji 100 pirtûkan di biyavên cidacida yên mîna felsefeyê û dînî û helbestvaniyê da nivîsîne.

Wî bi arîkariya helbestvanên mîna Ebdurehman Şukrî dibistan anko şêwazekê nû yê helbestan di helbesta Erebî da afirand.

Ji karên wî yên herî navdar ev in: "Sara", "Ellah" û "Elebqeriyat".

Çavkanî 

Jidayikbûn 1889
Mirin 1964
Kurdên Misirê
Kesên sedsala 20an
Eswan

Eswan (bi Erebî: اسوان) (24° 05´ N, 32° 56´ E) istaneka welatê Misrê ye. Eswan li Misra Jorî anko li başûrê Misrê ye. Navend anko paytexta vê istanê jî her bajarê Eswanê ye. Eswan dikeve perava rojhilatê rûbarê Nîlê û yek ji navendên cîhangerrî anko tûrîzma Misrê ye.

Hêşet anko hijmara akincî yên Eswanê nêzî 200,000 kesan e.

Eswan yek ji zuhatirîn û bênixtetirîn chiên cîhangerrê ye. Li devera Nûbiyanê xelk hema pêdivî nabînin ko jibo hemî odeyên malên xwe banan jî çêbikin. 

Nivîskar û helbestvanê navdar yê Misrê, Ebas Mehmûd Eqad, yê bi koka xwe kurd jî, li Eswanê hatiye dinyayê.
Mixat, Dêrika Çiyayê Mazî

Mixat () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Tahtok, Dêrika Çiyayê Mazî

Tahtok (?) an jî Tehtok (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Omikron

Omikron (bi yewnanî: ; bi herfê mezin Ο, bi herfê biçûk ο) herfê pêncdehem ê alfabeya yewnanî ye. 

Transkrîpsiyona kurdî o ye.

Nav 
Navî Omikron ji peyvên O û mikron çêdibe. Wateyê xwe O'yê biçûk e.

Tîpên yewnanî
Qoppa

Qoppa bajarekî Hindistanê ye. Herwekî navenda parêzgeha Karnataka ye.

Bajarê Hindistanê
Konêfirk

Konêfirk/Kuneferig ( bir tirkî Hihalli), gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Gundên Xelfetî
Şo

Şo an jî Shō:

1 Shō = 2401⁄1331 dm3 ≈ 1,8039 dm3

1 Koku = 10 To = 100 Shō = 1000 Gō
Til'ez

Til'ez (), gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Gundên Xelfetî
Siltag

Siltag (), gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Gundên Xelfetî
Sîvanok

Sîvanok, sîwanok an jî kûşk (Riparia riparia), cureyekî hechecîkan ku herî biçûk e.

Şayes 
Rengê pişt û serê wê qehwe, nava wê û berqurika wê spî ye. Napenûçkên wê hişk û bi hêz in. Drêjahiya wê bi qasî 12-13 cm ne û hêlîna xwe axilbe li kendalên xîçikê yên nêzî avan çêdike.Kûrahiya hêlîna wê digihije heta 100 cm'an.

Reftar 
Li derdora çemên şêrîn bi colan dijîn û nêçîrvaniya xwe li van deran dikin.Bi mêş û kêzan xwe xwedî dikin.
Di mehên havînê de li herderê  dihên xuyakirin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hechecîk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Esqêlan

Esqêlan an jî Askilan (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.

 
Gundên Stewrê
Komkujî li Tirkiyeyê
Siçwan, Stewr

Sîçwa anko Sîçwan, an jî Siçyan , (; ; bi tirkî navê wê Başağaç e) gundekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye. 

Ev gund bi temamî ji 33 mala pêk tê. Di navbera du çiyayan de hatiye avakirin lê derdorê wê yî din jî hemu çiya ne. Li derdorê vî gundî Dêrslavê, Memika, Zivinga Menda û gundê Cewzê hene. Li ser rêya Midyadê û Stewrê ye. Qereqola leşkeran di destpêka wî gundî de heye ji ber wê yekê rêya vî gundî berî gundên din hatin qirkirin. Kuçeyên gund hemû bi kevirê peyagerê hatine avakirin û li vî gundî pergala qanalîzasyonê jî hatiye raxistin. 

Giyayê herema wê bi pirahî zerd e, lê bî kêmahî beyar û mêrg jî lê hene. Ev gund bi kaniyên xwe navdar e. Gelê Sîçwanê ciwan bi pirahî çûne Stembolê û wekî din jî li Ewrûpayê jî xelkê wî gundî hene. Di gund de bi pirahî extiyar dijîn.

Perwedehî 
Xwendekarên wî gundî dibistana serî li gund dixwînin lê ji bo dibistana navîn û dibistana amadehî diçin navçeya Stewrê.

Aborî 
Ev gund bi xwedîkirina ajala û bi cotkariyê jiyana xwe didomîne. Rezê vî gundî jî hene, ku dibe payîz gundî tirî dikin dims û difroşin.

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Stewrê
Bazik, Stewr

Bazik (1946: Bazık; ), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Nikilsora beravî

Nikilsora beravî (navê zanistî yê latînî: Vanellus indicus), çûkeke çîqdrêj lê gewdbiçûk û sivik e. Pişta wê qehwe; ser, berqurk, terî û serikên bazikên wê reş; bin zikê wê spehî; derdora çav û nikulê wê heyta nêvî sor e. Li ber avan dijî û axilbe xwe bi mûristanan, kurmikan, kêzikên bi bazik û bi şeytanokan xwedî dike.

Çavkanî

Faunaya Kurdistanê
Tirlîk
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Tahtok, Qoser

Tahtok () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Kazım Özdemir (Epözdemir)

Kazim Ozdemîr (bi tîpên tirkî: Kazım Özdemir (Epözdemir) (jdb. payîza sala 1940, li gundê Minar a girêdayî Hewêl a parêzgeha Sêrtê) nivîskar, perwedekar û mamosteyê zimanê Kurdî ye. Niha li Almanya dijî.

Di gelek malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin. Herwiha niha jî dinivîsîne.

Jînenîgarî

Berhem 

Newêlên bi xwîn, 2005, Weşanên Afiş, Weşanxaneya Afîş-Medya li Rotterdam
Çîrokên Kurdî

Girêdanên derve 
 
Nivîskar
Kurdalya

Kurdalya (; 1960: Dikendere; 1928: Kürdaliyan) gundeki li ser girêdana navça Zêdikan (Elajgir) e.

Nav 
Wek li her derên din navên gund û bajarên Kurdan hatin veguhartin, navê Kurdalya yê fermî jî ne Kurdalya ye, lê Turkeli. Balkêş e ku di vê mînakê de siyaseta asimilasyonê eşkere nîşan dibe.

Dîrok

Aborî

Erdnîgarî 
Kurdalya li bakûrê rojavayê Zêtka li ser riya Parsînê ye. Piştî riya Aleqiç, Çerkez û Çatê, riya berê a Diharê ber bi bakûr, li milê rastê ji riya mezin vediqete. Ji vir şûnde rêke dijwar li kêleka çem ber bi bakûr diçe. Ji Zêtka 12 km, ji Agirî 45 km dûr e. Gundekî dinê ê Zêtka, Çerkez 3 km nêzîkê Kurdalya ye. Lê tenê peyatî. ji ber ku riya ereban tunne ev rê dibe deh qatî, 30 km.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Qadiya Kurmanca

Qadiya Kurmanca, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.

Gundên Diyarbekrê
Gundên Liceyê, 1928

Çavkanî 
Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
"Köylerimizin adlari" (1928).

Lîste
Gundên Liceyê
Harûn Ataman

Harun Ataman (1.7. 1975) hunermendekî pir binavudengê yê kurd e. Eb hunermendê berîzê, sala 1994 de komeke bi navê Koma Rewşen ava kiriye.
Ahmet Güneştekin

Ahmet Güneştekin di sala 1966an de li Bakura Kurdistanê li bajarê Batmanê ji dayik bûye. Di salên zarokatiyê de dest bi wênekêşiyê kiriye. Di Akademiya Hunerên Ciwan ya Zaningeha Mimar Sinan de xwendiye. Di sala 1997an de li Stenbolê atolyeya xwe ya yekem vedike. Di sala 2003an de pîşegeha xwe ya yekem bi navê rengên piştî tariyê vekir û gav avêt nav cîhana hunerê. Berhemên Gümüştekin ku tev li dehan pîşegehan bûye, di gelek koleksiyonên taybet de cih digire. Hunermend di wêneyên xwe de bi giranî cih dide mîtolojiya Kurdistan û Mezopotamyayê. Berhemên hunermend di Le Monde diplomatiqueya kurdî de hate weşandin.

Girêdanên derve 
 Malpara fermî
 Güneşin İzinde Malper 
 Ekavart TV Belgefîlma Ahmet Güneştekin  
 BeyazArt.com

Çavkanî 

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Rustem Agale

Rustem Agale di sala 1969’an de li bajarê Koy’e ji dayik bûye. Di sala 1989’an de li koleja hunerên ciwane beşa wênekêşiyê tewaw kiriye. Di navbera salên 1989 û 2000’an de li Koy, Silêmenanî û Hewlêr’ê 12 pîşengehên taybetî vekiriye. Di navbera salên 1993 û 1997’an de jî li welatên wek Swêd, Amerîka, Awûstûralya, Brîtanya, Awûstûrya, Îtalya, Fransa tevlî gelek pêşengehan bûye. Di sala 2002’an de wek nûnerê Kurdistan’ê tevlî festîvala Binenalle bûye.
Rustem Agale niha li bajarê Silemanî li Galeri ya Zemwa xebatên xwe didomîne.

Çavkanî 
 Le Monde diplomatique kurdî 

Wênesaz
Jidayikbûn 1969
Korxa

Korxa () gundekî ku bi ser Liceya Diyarbekrê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Mela, Licê

Mela () gundekî ku bi ser navçeya Liceya Diyarbekrê ve ye. Navê kevn ê aramî vî gund Mlahso ye. Gundiyên mesihî yên Melayê zaravayekî taybet ê aramî xeber didan. Îro, ev zarava bi temamî winda bûye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Wêne Şahmaran

Şahmaran, wêneyên wê yên ku binaqş dihatina çêkirin û bi xaniyan ve dihatina dalaqandin. Di wan çêkirinên naqşayî yên wêneyê yên şahmaran de, Di wêneyan de bi teybetî li ser çavên Şahmaran dihate sekin in. Çavên wê pirr bi bal dihatina çêkirin. Di wan çêkiirnên wê yên yên bi naqşî yên weke ku ji dil bi nîgarç dihatina çêkirin jî, ji dil çi hest heban dihatina têde bicihkirin. Cihê Şahmaranê yê ku ew lê jînbûya ya jî, Cizîr û Nisêbîn" û dora wê ya.

Binêre 
 Şahmaran − efsane
 Şehmaran − pirtûk

Çavkanî 

Şahmaran
Enstîtuya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk

IEEE (bi îngilîzî: The Institute of Electrical and Electronics Engineers; bixwîne: ay-trîpl-î) tê wateya Enstîtûya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk, komekî tê de bi armanca karê endezyarî, elektronîk, zanistiya kombers û gelek nerît tên xebitandin. Enstîtuyê 395.000 endam hene û li 150 welatan dihêt dîtin.

Sazî
Teknolojî
Enstîtu
Kotirî

Kotirî, koter(ok),kebokurk, goyîn an qumrî (Streptopelia turtur), cureyekî kevokan (Columbidae) e. Çûkek e koçber e û ji bo goştê xwe ji aliyê nêçîrvanan ve seyda wê dihê kirin. Ji kebokan (kevok) û qoqîyan herî cudahiya wan ya eşkere xetikên berqurka wan e.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kevok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Bajarê Nû

Bajarê Nû an jî Yenîşehir () navê navçeyeke ku bi ser bajarê Amedê ve ye. Li Bajarê Nû zêdeyî 178.972 (sala 2008) rûniştvan dijîn û navçe ji 30 taxan pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Şaredariya Bajarê Nû yê
 http://yenisehir21.meb.gov.tr/ilcemiz.php 

Bajarê Nû
Payas

Payas (; ; ) navê navçeyeke ku bi ser bajarê Amedê ve ye. Li Payasê pitirî 151.862 (sala 2008) rûniştvan dijîn û navçe ji 12 taxan pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Şaredariya Payasê
Dûvsorik

Dûvsorik, dûsork, dûsor an dûbilind (navê zanistî yê latînî: Cercotrichas galactotes), cureyekî mêşgirtan  ji bilbilan e ku dûvika (terî) wê wek bajenê mezin, fireh û sor e.

Şayes 
Çûkeke bejn zirav û nikul drêj e. Li ser çav û bin çavên wê du xetikên spehî he ne.

Reftar

Parêzî 
Bi kêzikan, kuliyan û kurmikan xwedî dibin.

Pirbûn 
Lûsên xwe di nav hejikan de çêdikin û axilbe 2-3 hêkan dikin.

Jîngeh 
Bi granî li ber çeman li ciyê xîzikok û di nav gezikan de dijîn

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Avibase

Mêşgirt
Bilbil
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1820an hatine saloxandin
Balindeyên li Kurdistanê
Çilferşik

Çilferşik (navê zanistî yê latînî: Oenanthe finschii), cureyekî fîkarên mêşgirta Cîhanê kevn an mêşgiran e.

Reftar 
Li gorî dihê qalê ev çûk di 10'ê kanûnkizirê de dikeve qulekê û 40 heb ferşik dixe vê qulê. Tevê çileyê xwe di vê qula ku bi ferşikan tije kiriye de derbasdike. Her rojê yekî ji wan ji qulê diavêje derve: di 11'ê mehê de yek, di 12'ê mehê de du... werê werê heyta ku 40 heb ferşikên xwe diqedîne derdikeve, xwe didaweşîne û diguruwîne. Û destpêdike ku li nav van ferşikan hêlîna xwe çêbike. Vê rojê Çileyê Hişk diqede û Kanûn Texir dest pê dike. Navê xwe yê çilferşik jî ji vir girtiye.

Parêzî
Bi kêzikan, kurmikan û mûristanan xwedî dibe.

Jîngeh 
Li nav tahtan, nexasim li ser ferşan û li ciyê kevirokî dijî.

Çavkanî 

 Mehmê Cemo ji Quzêrîba Stewrê.

Girêdanên derve 

Mêşgirt
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê