nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Selamo

Selamo, anku Selamo Selo, aktor û komedyenekî kurd e ku di 1966an de li Nisêbîna Mêrdînê (Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew heta sala 1981ê li Nisêbînê jiyaye, di sala 1982an de çûye bajarê Îzmîrê (Tirkiye). 

Di salên 1990an de dest bi xebatê şanogeriyê kiriye. Wî di sala 1993an de koça Almanyayê kiriye, di Medya TV û Roj TV de bi skeçên xwe tê naskirin. Ji bilî van xebatan di radyoya Dengê Mezopotamya de sê salan bernameyeke komedî bi navê "Teşqele" amade û pêşkêş kiriye. Dû re di sala 2006an de dest bi xebata stand-up kiriye, cara pêşîn di sala 2007an de hat Amedê û di çarçoveya 7emîn Festîvala Çand û Hunerê ya Amedê de bi listika xwe ya bi navê "Teşqele" derket pêşberî temaşevanan.

Di sala 2008an de di vekirina Navenda Çanda Mîtannî de li Nisêbinê lîstika "Teşqele 2" pêşkêş kir. Pişt re di 12ê çiriya pêşîn a 2008an de li Festîvala Çandî ya Qoserê bi lîstika bi navê "Paş û Pê" derket pêşiya temaşevanan. 

Komedyen Selamo nuha nêzîkî Düsseldorfa Almanyayê dijî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 (28.03.2020)

Şano
Junge Welt

junge Welt (cîhana ciwan) rojnameyek almanî ya rojane ye.

Junge Welt (jW) xwe weke rojnameyek çep û marksîst dibînê. Navenda rojnamê li Berlînê ye, biroyên wê li München û Bremenê jî hene. Li gor agahiyên ji rojnamê rojane derdora 20.000 heb tên çap kirin û xwe digihînê derdora 50.000 xwendevanî. Rojnameya junge Welt bi berdewamî û piştgirî cih didê nûçe û nerînen derbarê  kurdan û doza wan de.

Junge Welt di dema DDR de 

Rojnameya junge Welt di 12ê sibatê 1947an de li herema di bin desthilatdariya Sovyetê de hat damezrandin. Destpêke heftane û ji adara 1950î de heftê şeş rojan çap dibû. Ji 12ê çiriya paşîn 1947an de bi jêrnavê "Organa navendî ya ciwanên azad ên alman" derdiket. Ji 1ê adara 1952an û şûn de weke rojnameya rojane û organa FDJ dihate weşandin. Di sala 1977an de hejmara çapê yek milyon derbas kir û di destpêka sala 1990î de gihişt 1,6 Milyon. Bi vê yekê rojnameya junge Welt li pêş organa SED Neues Deutschland (Almanya Nû) rojnameya xwedî çapa herî mezin bû.

Girêdanên derve 
 Malpera junge Welt (bi arşîfa ji sala 1997'a û virde)
 Nivîsên derbarê 60 saliya rojnameya junge Welt

Rojnameyên DDR
Rojnameyên almanî
Mahir Kaynak

Mahir Kaynak ekonomîst, pisporê siyasî, nivîskar û kevneendamê MÎTê ye. Di xebata xwe de ji agahîberhevkirinê zêdetir, agahîbelavkirin kiriye ku ev ji du aliyên sereke yên karê sîxuriyê (îstîxbaratkarî) ye. Ango pisporê belavkirina agahiyên dezînformatîv û hatine guhertin e.

Nav an kodnavê wî tê wateya "çavkaniya jîr(ek)". Tê zanîn ku îstîxbaratên tirk bi kodnavan dixebitin, navên wan ên tên zayîn, ne yên rastîn in. Îhtîmaleke mezin e ku ev ne nav, kodnav be.

Jînenîgariya fermî 
Di sala 1934ê de li bakurê Kurdistanê li bajarê Dîlokê hate dinê. Piştî ku dibistana seretayî û navîn li vê derê qedand, di sala 1948an de çû lîseya leşkerî ya Kuleliyê. Di sala 1953an de Dibistana şer qedand. Di 1967ê de ji leşkeriyê veqetiyaye. 

Di 1961ê, di fakûlteya îktîsadê ya zanîngeha Stembolê ku jê mezûn bû de, dest bi asîstaniyê dike. Di 1965ê bû doktor, di 1971an de bû doçent. Mahir Kaynak, di wê demê de bi dizî kete nava teşkîlata îstîxbaratê ya neteweyî (MÎT). Kaynak di 1980yê de ji MÎTê teqewît (malnişînî) bû. 

Di 1989an de bû profesorê îktîsadê. Mahîr Kaynak ku di 1971ê de tayîna wî ji bo MÎTê derket, di 1993a de, ji Zanîngeha Gazi’yê malnişînî bû. Piştre ji ber eleqeya xwe ya li hemberî pirsgirêka kurd, rayedarên dewletê û hin derdorên siyasî yên kurd derheqê pirsgirêkê de serî li nêrînên wî dan. Bi gotineke din ket nava kurdan û him agahî berhev kir, him jî agahiyên dewletê di nava kurdan de belav kir.

Heta niha 4 pirtûkên wî hatine weşandin. Nêrînên xwe yên radîkal ên di warê stratejiya cîhanê û Tirkiyê de, di quncikê rojnameya Starê de dinivisîne. Kaynak, dibêje ku ji ber nivîsên xwe yên li ser pirsgirêka Kurd, li Dadgeha Ewlekariyê ya Dewletê (DGM) ji alîkarî û hewandina PKKê hatiye darizandin.

Berhem 
 Amerika 11 Eylül Afganistan Irak - DYA. 11ê îlonê, Efxanistan, Iraq
 Başımıza Çuval Geçirenler - Çewaldarên serê me 
 Yeni Ortadoğu Haritası - Nexşeya nû ya Rojhilata Navîn (bi Emin Gürses re)
 Büyük Ortadoğu Projesi ve Türkiye Üzerine Stratejik Analizler - Projeya Rojhilata Navîn a mezin û analîzên stratejîk li ser Tirkiyeyê (bi Ömer Lütfi re)
 İstihbarat ve Terör Oyunları - Sîxurî û lîstikên terorê
 Dünyayı Kimler Yönetiyor - Kê cîhanê birêve dibe
 Maskeli Balo / Türkiye, ABD ve Diğerleri - Baloya bimaske / Tirkiye, DYA û yên din 
 Para İmparatorluğu / Kontrol Kimin Elinde? - Împeratoriya diravê / Kontrol di destên kê de ye
 Sil Baştan - Ji serî ve
 Sonuçlardan Sebepler - Ji encaman sedem
 Üç... İki... Bir (Ters Labirentlerde Final) - Sê...Du..Yek (fînal di labîrentên berevajî de)  
 Yel Üfürdü Su Götürdü - Bayê pis kir avê bir
 Derin Devlet (bi Ömer Lütfi re) - Dewleta veşarî (dendikê dewletêm dewleta kûr)

Girêdanên derve 
 Nivîsên wî di rojnameya Starê de.  (bi zimanê romî)

Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1934
Kesên ji Dîlokê
MİT
Rap

Rap cureyekî muzîka populer e û parçeyek ji çanda Hip-hopê ye. Navê "rap" ji bêjeya inglîzî Rhythm and Poetry ("rîtm û helbest") çêkirî ye, ango R.a.P. Herwesa bi navûdeng e wek emceeing, MCing, spitting û berniyas e wekî "axiftina yan qêrîna bi têkst". Rap yek ji wan çar giringtirîn tistaîe di çandê Hip-hopê de û muzika rapê gelek caran bi kar tînen digel muzîka hiphopê û rap gelek caran bi kar tînin digel gelek cureyên muzîkê, rap jî def amerîkiyên reş hatiye çêkirin bo yekem car di salên 1960an de. Kesê ku rap dibêje "raper" e.

Freestyling 
Cureyekî rapê ye, bes ew li ser cadeyan bi kar tînin, hunermend û xelkê normal ango ne hunermend bi kar tînin bê muzîk, wekî axiftina bi kar tînen, gelek caran du kes yan jî du grup dijî yek rapê dibêjin û dibêjinê Freestyle battle.

Çavkanî
Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê

Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê li 18-2-1953 li jêr serokatiya Mustafa Barzanî hatiye damezirandin.

Navenda YQK ya li Hewlêrê û liqa YQK li Europa ya li Hollenda û serokê wê Dîndar Koçer e.
Komele
Hemwelatiya cîhanî

Hemwelatiya cîhanî ji fikra ku 'li ser rûyê dinê yek cure dijî' bêyî cudakariya nîjad, reng, ziman, bawerî kesê li dinê dijîn hemwelatiyê yek rojgerî ye bawerkirin e. Hemwelatiya cîhanî ne ku mirov ji welatê ku lê dijî hez neke an çanda xwe red bike; li ser bûyerên ku li dinê pêk tê û bi tevahî mirovatiyê eleqedar dike hestyar be û bi fikar be ku ji bûyerên ku li vî rojdarî pêk tê ji hemûyan xwe berpirsyar bigire ye.

Çavkanî 

Cîhanîbûna çandî
Çanda cîhanî
Felsefeya siyasetê
Rêhesin

Riya hesinî, rêhesin an jî hêla hesin yek ji riyên erdî ye ku bi giştî ji bo hatûço ya trênan tê bikaranîn, bi mebesta veguhestina rêwiyan (rêbwar) û barên bazirganiyê.

 
Rê
LG

LG Group (bi koreyî: 엘지 그룹, Elji Kŭrup), dirûşmeya Kompanyayê Life's Good (Jiyan xweş e), kompanyayeke ji Koreya Başûrê.

LG di gelek waran de dixebitê, bi taybetî bi berhem hînana amûrên elektronîkî. Navende kompaniya LG Sêûl le.

Nava şirketên mezin ên Koreya Başûr de cihekî girîng digire warê elektronîk, telefona gerok û petrokîmyeyê de.

Ji hêla malbata LG, Koo yê tê rêvebirrin û şirketekî famîleyî ye. Vebûna navê şirketê LG Lucky Goldstar sedema wê jî Lucky û Goldstar du şirketên ji hev cuda ne piştre hêzên xwe kirine yek.

 Di 1947an de ji aliyê In Hwoi Kooyê ve şirketa Lak Hui Pîşesaziya Kimyeyê (bi îngilîzî: Lucky Chemical Industry) hat avakirin 

 Di 1960î de jî bi hevkariya du şîrketan kompanya dest bi hilberandina hilberên elektronîk kir.

Çavkanî 

 http://www.lg.net/about/history/history01.jsp 
 http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_8/ai_82648585

Girêdanên derve 
 LG Malpera Fermî (koreyî)
 LG Kompîter û Têlefon

Kompanya Elektronîkê
Komara Korêyê
Xweşneamkê

Xweşneamkê (), mezrikeke Hosikanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Dewleta Tirk di çarçoveya polîtîka asîmîlasyonê de navê Hasırlı lê kiriye. Li gorî kurmanciyê Xweşneamkê gundik e. Ji şeş heft malan pêk tê. 

Li ser Çemê Reşan hatiye avakirin. Ji Çinarê pênc kîlometroyan dûr e. Li dora wê gundên weke Rûbêrê, Berbirê, Şekirwêran û Gundik hene. Li nêzî Xweşneamkê Şikefta Hecî Kalê heye. Dîsa devereke bi navê Kevirbelê heye. Demekê Gola Sincê bi kûrbûna xwe navdar bû. Lê niha Gola Sincê ji xîçikan tijî bûye.

Çavkanî 

Gundên Çinarê
Omero

Omera () yek ji gundên kurdan ên li Anatoliyayê ye. Gund ser navçeya Kuluya parêzgeha Konyayê ye.

Serhejmara gund nêzîkî 5485 e. Gelek malbatên wê li derveyî Tirkiyeyê û Kurdistanê bi cih bûne (ji bo mînak Ewropa). Ji ber wê gelê gund gihîştiye dewlemendiyek mezin.

Bi gotina mezinên gund, berî ji Mêrdîn ango ji herêmê Omeryan piştre bav û kalên wan ji Semsûrê hatine van deveran. Kal û pîrên wan hêj jî dibêjin, ew ji êzdiyan tên, lê ji ber tirsa wê demê divê bûne viya înkar bikin, veşêrin.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Ajel û lawirên nav malê

Hin ajel û lawirên nav malê bi piranî di hundurê malê de ne.Hin ji wan ne kedî ne,ger mirov wan berde der,diçin û venagerin.Ajelên navmalê,bêtir ji bo hogiriyê tên xwedîkirin.Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedîkirin.Wek nimûne bi piranî çûkên evînê,mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.

Heywan
İlter Rezan

İlter Rezan (jdb. 1960 li Bakûrê Kurdistan) wênesazekî kurd e.

İlter Rezan di sala 1960an de li Bakûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Di navbera salên 1978 û 1980an de li Zanîngeha Pedagogiyê ya Enqerê xwendiye. Piştî kû bavî wî hat kuştin, wek penaberekî siyasî li Almanya bicîh buyê. Heta sala 1994an li Bajarê Freiburgê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê xwendiye. Ji sala 1997an çar sala Serokatiya Yekitiya Wênesazên Kurdistanê kiriye. Di navbera salên salên 1998 û 2004an endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburg‘ê kiriye û ji sala 2000an heta 2007an li Dibistana Hunerî li Offenburgê dersên şêwekariyê daye.

Rêzan ji sala 1991an virve li welatên wek Almanya, Belgiya, Lûksembûrg, Swîsrê, Awûstûrya, Fransa û Polonyayê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar vekirine.

Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cûde di nav berhemên xwe de cîh didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin.

Wênesaz
Biennale di Venezia

Biennale di Venezia (Pêşangehê hunera hevdem li Venedîk’ê) pêşangeheke navnetewî ya şêwekariyê ye ku ji sala 1895an û virde her du salan carekê li bajarê Îtalya’yê Venedîk’ê tê lidarxistin. Ev pêşangeha yek ji giringtirin Pêşangehên hunera hevdem tê hesibandin.

Cihê ku Pêşangeh lê tê lidarxistin Giardini ye, ku li taxa Castello ya Venedîk’ê ye. Li vî cihî 28 pavîlyonên welatên cûda hene, ku berhemên hunermendên xwe yên bijartî lê pêşkeş dikin. Welatên ku pavîlyonên wan nebin, di dema „Biennalê“ de berhemên hunermendên welatên xwe li cihên curbecûr li bajêr pêşkeşî mêvanan û cihana hûnerhes dikin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî (îtalî/înglîzî)

Pêşangeha şêwekariyê
Venedîk
Îtalya
Ceps

Ceps ( geç گەچ )ardekî gewresipî ye.Hefer mirov avê berde ser dibê hevîr. Zû zuwa û hişk dibe. Mirov dikare ji cepsê peykeran jî çêke. Dema ciyekî mirov bişikê heta rind bibe,wî ciyî bi cepsê dipeçin, girêdidin û weng dihêlin. Pir şewekar ji ji bo berhemen xwe bi kar tînin û pê hunerên gelek xwêş diafrînin.

Erdnasî
Kurbeşk

Kurbeşk an jî kurbeşkê Ewropayê (Meles meles), cureyekî kûzeyan (Mustelidae)e ji cinsê kurbeşkan (Meles) ku hov e û li gelek herêmên parzemînên Ewropa û Asyayê tê dîtin. Kurbeşk li gelek deverên Kurdistanê heye.

Şayes

Reftar 
Bi roj ti qulika xwe de dimîne. Gelek çaviyên qulikên wan hene. Bi şev derdikevin nêçîrê. Kurbeşk guhandarên biçûk, kêz, ber û kuvarkan dixwin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kûze
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Mertal

Mertal çekekî gelek kevn e. Mirov pê xwe diparêze.
Ew ji text yan jî ji hêsin tê çêkirin.Destikekî wî heye,ji mirov pê bigirê.
Şêkîlên mertalan li gor deman guherînê.
Carina gilover,carina şêgoşe û hwd bûne.Bi piranî rûyê mertalan neqişandî ne.
Li pir serdeman dihatin bi kar anîn, le niha dema wan çêkan derbas bû ye.

Çavkanî 

Alavên şer
Mizirqe

Mizirqe amûreke biçûkê ku mirov bi pifê lêdide.Parçetextekî qulqulî û bi
zimanokên metalî ne.Hinek ji wan qulik û kanalan di pifkirinê de û hinek ji di 
di kişandina bêhnê de tonên cuda derdixin.Mizirqe di salên 1800î de hatiye çkirin.
Pizirk

Pizirk girreke biçûk e ku di laşê mirovan de dertê.
Carina û nemaze di deka kamilbûn e de,li rûyê mirovan pizirk derdikevin.
Pizirk weha çêdibin:Di çermên mirovan de qul hene,ew carina dixetimin,eger
mikrop yan ji gamar têkevin qulekê,ew nêmê digire,kul dibe û pizirk çêdibe.
Roket

Roket di şahî û pîrozbahiyan de tên avêtin û teqandin.
Roketên ku dişînin asîmanan jî kêm zêde bi wî awayî ne.
Di hundurê de roketê de barût an jî madeyeke teqandinê heye ku zû agir digire û
gazê çêdike.Dema mev gaz bi xurtî derdikeve der, wê demê roket ber bi pêş yan jî ber bi jor ve diçe.
Saksafon

Saksofon amûreke pifbar e.Girsbûna wan û dengê tonê wan herwekî soprano,tenor,barîton,bas û
basbarîtonê ji hev cuda ne.Saksofon,bi taybetî di mûzîka jazê de bi kar tînin.
Zebrayê çiyayan

Zebrayê çiyayan (Equus zebra), cureyekî guhandarên yeksiman ji binecinsê hespên piling an (Hippotigris), ji cinsê hespan (Equus) û ji famîleya hespan (Equidae). Navê vî cureyî ji Zebra ya îngilîzî û latînî hatiye

Şayes 
Dirêjiyê zebrayê çiyayan yê mezin, qasî 2.1- 2.7 m û dirêjiyê dûvikên wî qasî 40-55 cm. Giraniyê zebrayê çiyayan digihîje 204 - 372 kg.Zebrayê mê ji nêr mezintir e bi gelemperî. Xêzên reş li ser laşê cureyê zebrayê çiyayan a Kapê, pehntir e ji xêzên cureyê zebrayê çiyayan a Hartman.

Warên sirûştî 
Li deşt û naverastên Afrîkayê dijîn û bir bi bir digerin. Loma jî li nav darên firk û naverastan, lawirên hov wan bi hêsanî nabînin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Duncan, P. (ed.). 1992. Zebras, Asses, and Horses: an Action Plan for the Conservation of Wild Equids. Gland, Switzerland: IUCN/SSC Equid Specialist Group.
 Moehlman, P. D. 2002. Equids. Zebras, Assess and Horses. Status Survey and Conservation Action Plan . IUCN/SSC Equid Specialist Group.
 "Equus zebra", Animal Diversity Web
 Hrabar, H. & Kerley, G. I. H. 2009. "Cape Mountain Zebra 2009 Status Report". Centre for African Conservation Ecology Report 59:1-15.
 http://www.earthsendangered.com/profile-517.html  

Hesp
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Zirx

Zirx, cureyekî kincên şer e ku gelek caran ji pol, dar yan jî çerm tên çêkirin. Ji bo ku şervan xwe ji ber derbên tîr, rim, şûr, bivir û gurzan biparêze li xwe dikin.

Kumê ku didan serê xwe jî dibêjinê kumzirx.

Çavkanî 

Zirx
Medalya

Medalya ji bo serketinê tê dayîn. Herwekî di pêşbirkên sportê de.

Medalyayên ji bo bîranîne jî hene. Ji bo bîranîna kes û bûyeran.

Medalya ji dar, pola yan ji metalên din tên çêkirin.

Dirûv û meziniya wan dikare cuda bin. Ji madalyayê çargoşe re dibêjin plaket.

Çavkanî 

Xelat
Jojo

Jojo meqereyeke e ku li dora wê kertikekê vedikin û benê sênîx lê dipêçin.
Dûre bi vî benî ber bi jor û jêr dibin û tînin.
Jojo lîstikeke gelek kevinê û nuha ji car car nûjen dibê.
Zimanên germanî yên bakurî

Zimanên germanî yên bakurî anko zimanên skandînavî yek ji sê tayên zimanên germanî pêkdînin. Zimanên germanî jî binmalbatek ji malbata zimanên hind û ewropayî ye. Herdu tayên dî yên zimanên germanî jî ev in: zimanên germanî yên rojavayî û zimanên germanî yê rojhilatî. Tayê sêyê, anko tayê rojhilatî, niha nema ye û êdî kes wan zimanan napeyive.

Navekê dî yê zimanên germanî yên bakurî zimanên skandînavî ye. Sedema vê jî ew e ko pirraniya xelk û zanistvanên welatên mîna Danîmark, Swêd û Norwêcê weha dibêjin. Zarav anko terma "zimanên germanî yên bakurî" di zimanzanistê bomayîk (genetîv) de dihêt bikaranîn û zarava "zimanên skandînavî" jî dema behsa zimanên nûdem yên wan welatan dihêt kirin.

Nêzîkî 20 milyon kesan li welatên Skandînaviyayê (û kêmaniyeka swêdîaxivan li welatê Fînlandayê van zimanan dipeyvin.

Dîrok 
Ji sala 200 ve zimanên germanî yên bakur hêdî hêdî ji zimanên dî yên wê binmalbatê hatin veniyasîn.

Piştî qonaxa berî-nors û norsê kevin, zimanên germanî yên bakur bûn du ta: 1) zimanên skandînavî yên rojhilatî (danîmarkî û swêdî) û 2) zimanên skandînavî yên rojavayî (norwêcî, feroeyî û îslendî).

Çavkanî 

Malbatên zimanan
Zimanên germanî
Dengdar

Dengdar (li gorî hin zimannasan wekî bêdeng û bêdenganî  jî tê naskirin), di dengnasiya bilêvkirinê da, dengekî axivtinê ye ko bi girtina tivav an nîveşkan ya riya deng a jorîn dihêt bêjkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdaran dengdêr in.

Hema bibêje di hemî zimanên cîhanê da hijmara dengdaran ji dengdêran zêdetir e. Dengên mîna Ş, Ç, R, K û P'ê di zimanê kurdî da dengdar in. Dengên mîna Î, Ê, O jî dengdêr in.

Dengdarên zimanê kurdî 
Di zimanê kurdî de 23 dengdar hene. Dengdar bi sê awayan ji hev vediqetin: li gorî cihderka dengan (bo mînak, dengdarên lêvî, diranlêvî, diranî û hwd), li gorî awayê derketina dengan (yên girtî, yên fîzekî û hwd) û li gorî asta derketinê.
Bo nîmune, dengdara b, dengdareke lêvî ya girtî ya nerm e; ya c jî dengdareke pêşesmandevî ya nîvgirtî ya bixişîn e û nerm û sist e.

Çavkanî 

 Azal, Azad (2009). Zimanê kurdî. Înstîtuta kurdî ya Amedê.

Ziman
Dengnasî
Şener Özmen

Şener Özmen hunermend, rexnegirê hunerê û nivîskarekî kurd e. Di sala 1971ê de li bajarokê Hezexê ya bi ser Şirnexê ve, hate dinê. Di sala 1988’an de Zanîngeha Çukurovayê, Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Nîgarê qedand. Di heman salê de, ji bo lîsansa bilind li Zanîngeha Mêrsînê Fakulteya Fen-Edebiyatê di Beşa Felsefeyê de cî girt, lê xwendina xwe nebir serî.

Berhem 
 Rojnivîska Spinoza, roman, 2008, Weşanên Lîs, Amed
 Pêşbaziya Çîrokên Neqediyayî, roman, 2010, Weşanên Lîs, Amed

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Nivîskarên kurd

Jidayikbûn 1971
Mirovên zindî
Dengnasiya bilêvkirinê

Dengnasiya bilêvkirinê tayek ji zanista dengnasiyê ye. Li dema xwîndina bilêvkirinê da, dengnas bizavê dikit çawayî ya bilêvkirina dengên dengdêr û denganî tomar bikit. Anko, dengnasên bilêvkirinê meraqdar in bizanin ka her endamekê boriya dengî (mîna ziman, didan, qirqirik û lêvan) çawa bi hev ra dixebitin da dengên axivtinê çê bikin.

Ziman
Kher û ker, têbîniyeke dengsazî (phonetic)

Di nivîsandina gotina "ker" de, ku dewarekî çarling û guhdirêj e, û gotina "ker" de, ku yek ji taybetmendiyên mirovê ku dengan nabihîse ye, em dengê /r/ cuda dininvîsin daku em tevleheviya herdu gotinan ji hev cuda bikin! Ev yek çewt e!
Rastî ew e, ku ev herdu gotin xwe ne di dengê /r/ de, lê di dengê /k/ de ji hev cuda dikin! Yek ji taybetmendiya dengsaziya (phonologiya) Kurdî ew e, ku du dengên /k/ di Kurdî de hene, yek /k/ henasedar (unaspirated) û /kh/ henasedêr (aspirated). 
Heke mirov bixwaze vê angaştê taqî û tecrube bike, mirov dikare kefa destê xwe deyne ber devê xwe û gotina „ker“ dewarê çarling û guhdirêj, bilêv bike. Hingê mirov bi sura bayekî nerm hîs dike! Dema mirov heman tecrubeyê ji bo gotina „ker“ jî, mirov ku dengan nabihîse, bike, mirov vê sura bayê nerm hîs nake! 
Hin mînakên din:

kar brm. khar
kanî brm. khanî
kurk brm. khurk
kal brm. khal

Heke mirov bixwaze angşatê bêtir dabîn bike, mirov dikare tîpên /kh/ û /k/ ji herdu gotinan bavêje û tenê dengên /er/⇒[ar](bilêvkirina phonêtîk) di herdu gotinan de bilêv bike. Hingê mirov sura bayê nerm di herdu /er/an de hîs nake! Ev yek jî angaştê (argumentê) dupat dike, ku cudahiya herdu gotinên ker, dewar, û ker, mirovê dengan nabihîse, ne di dengê /r/ de ye, lê di dengê /k/ de ye!

Mixabin di rastnivîsandinê de  tîpên taybet ji bo van dengan nehatine terxankirin, ji ber hingê ev tevlehevî derdikeve hole! Helbet terxankirina nîşan/tîpeke taybet ji bo van dengan ewqas girîng nîn e, dema mirov dostê xwendina kurdî be û fêrbûneke dezgehî û fermî hebe, mirov van cudahiyan zû ji holê radike û diçe ferqa wan!

Çavkanî
Müjde Arslan

Navê xwe ya rastî Mizgin Arslane. Di sala 1981an de li Mêrdînê hate dinê.Di salên xwendevaniya xwe de bi Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) dest bi rojnamevaniyê kir.Heman salî mîna peyamnera çand û hûnerê, derbasî Şaxa Stenbolê ya DÎHA bû.
Heya ku derbasî rojnameya Gundemê bû, li DİHA peyamnerî û edîtoriya çand û hunerê berdewam kir.Di rojnameya Gundem de, li ser sînema nivîsên xwe nivisandin û edîtoriya çand û hûnerê kir.
Weşanên mîna, Vîrgul, Varlik, Edebiyat Eleştri, Cumhuriyet Pazar û Mesele jî di nav de, di gelek weşanan de nivîsên ser wêjeyê nivisandin. 
Filmê xwe ya bi navê "lîstoka dawî"(Son Oyun) kişand. Ev fîlmê wê, di hundir û derveyî welat de gelek diyarî bidest xistin. Dawiyê kurtefîlmê xwe ya bi navê "Nora" kişand. Di belgefîlma xwe ya bi navê "İkinci Adres" de jiyan û serpêhatiyên pîrên Tirk ên ku li Londra jiyana xwe berdewam dikin naxşand. Perwerdehiya xwe ya ku li Beşa Bîyolojî ya Zanîngeha Dîcle dest pê kiribû, hêj li, Beşa Sînemayê ya Fakûlteya Îletîşim a Zanîngeha Marmarayê, berdewam dike. Pirtûkê bi navê "Rejîsor" yê Atif Yilmaz berhev kiriye.
Agirkujî

Agirkujî rêxistineke taybet e ku ji bo temirandina êgir tê damezrandin. Ji van kesên ku vî karî pêktînin ra agirkuj tê gotin. Agirkuj ji bo vî karî bi perwerdehiyeke taybet tê perwerdekirin û bi amûrên taybet tên xemilandin. Agirkuj ji bilî agir temirandinê, mudaxilê qedên seyara, avahiyên hildişe jî dike. Bi giştî karê wan xilaskirina rihê mîrovan e. Ji ber van sedema agirkuj servîseke acîl e û pêwîst e ku her tim tekîliyan wan bi servîsê din yê acîl ra hebe.

Numareya telefonê ya agirkujên li dewleta Tirkî 110 (sed û deh) e.

Girêdanên derve 

Pîşe
Bask

Bask, ji bo ajalan lebatek ji laş e û ji bo hin amûrên mîna firok jî perçeyê ku bi kêrî firînê tê ye. Bask ji bo ajalan piranî bi kêrî firînê tê lê belê hin ajalên mîna mirîşk, elok û hwd bi çiqasî baskên wan hebin jî taybetiya xwe ye firînê winda kiriye. Pêwistê bask sivik bin. Him baskên ajalan û him jî baskên balafir û firokan sivik in lê "skeletên" wan xurt in.

Biyolojî
Lebatê ajalan
Gumgumok

Gumgumok an jî qumqumok (mîna gimgimok, qimqimok jî tê nivîsandin) (Laudakia), cinsekî sûsmaran Agamidae e. Cinsê gumgumokan (Laudakia) ku wekî mar û marmarokan xuya ye, lê bi ling in û pir cureyên wan hene.

Ew kurm ê kêzan dixwin. Piraniya gumgumokan li herêmên germ dijîn.
Gumgumokên bejî û avî hene.

Cure û binecure  
Laudakia agrorensis
Laudakia badakhshana 
Laudakia caucasia 
Laudakia caucasia caucasia
Laudakia caucasia triannulata
Laudakia dayana
Laudakia erythrogastra 
Laudakia erythrogastra erythrogastra
Laudakia erythrogastra nurgeldievi
Laudakia fusca 
Laudakia himalayana 
Laudakia kirmanensis 
Laudakia lehmanni 
Laudakia melanura – Gumgumoka reş
Laudakia microlepis
Laudakia microlepis microlepsis
Laudakia microlepis triannulata
Laudakia nupta 
Laudakia nupta nupta
Laudakia nupta fusca
Laudakia nuristanica 
Laudakia pakistanica 
Laudakia pakistanica pakistanica
Laudakia pakistanica auffenbergi
Laudakia pakistanica khani
Laudakia papenfussi 
Laudakia sacra 
Laudakia stellio 
Laudakia stellio stellio
Laudakia stellio brachydactyla
Laudakia stellio cypriaca
Laudakia stellio daani
Laudakia stellio picea
Laudakia stellio salehi
Laudakia stellio vulgaris
Laudakia stoliczkana 
Laudakia stoliczkana stoliczkana
Laudakia stoliczkana altaica
Laudakia tuberculata 
Laudakia wui

Çû cinsa Acanthocercus 
Laudakia adramitanus a
Laudakia atricollis

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.sauria.org.uk/cap_breed/animals/brachy.htm

 
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Qijnîk

Qijnîk, qijnî an jî qirnî, lawirên biçûk û bêcir in. Ciyê ku gez dikin pê ve dizeliqin. Heta ku diwerimin xwînê dimijin. Ji bo ku serê wan bi birînê ve nemîne, mirov wan bi mûçingê bi zorê radike. Hewceyê mirov zû levenêrê, yan ji bo tenduristiyê pir xeterê. Qijnîk li daristanan gelek in, lê li deverên bi pir hêşinatiyê hene.

Çavkanî
Şivira kedî

Şivira kedî, pezkoviyê bakur yan jî aska renê (bi latînî: Rangifer tarandus) cureyekî şiviran e. Pirça wan gelek gur e û simên wan fireh û dikarin bi hêsanî di nav berfê de herin. Şivirên kedî yên nêr jî û yên mê jî bi qiloç in. Şivira kedî bi keriyan dijîn. 

Laponiyên ku li bakurê Norwêc, Swêd û Fînlandê dijîn û şivirên kedî xwedî dikin, navê wî ren lê kirine. Ajeleke kedî ye gelê laponiyan e. Lêbelê, şivirên kedî ku li Bakurê Amerîkayê dijîn bi gelemperî jê re karîbû dibêjin.  

Di çîrokên Senîkolaws (Nîkolaus, kalikê gaxan) de, çend cot şivirên kedî taxoka wî xîj dikin û alîkariya wî dikin.

Galerî

Çavkanî 
Ansîklopediya zarokan (2004). APEC, Swêd.
Çîkan

Çîkan () gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye. Li vî gundî malbatek bi navê eşîra Rûtan heye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Hewengeyê
Weretek

Weretek, Wêretek, Wereteka Seyida, an Wereteka jorê (tr:  Yukarı Saklıca) gundekî bajarê Agirî ya Serhedê Kurdistanêye. Fêza Agirî,  danzdeh(12) kilometre ji bajarê dure.

Dirok û demografî
Serê 1800 da, Seyid Bekir pışti xwandına xwe, pıştdar u mirovên xwuva erd dıkırre u malên xwe vi e'rdida avadıke. Hemmu Jiyanvanên Gund, jı van malan zıde bune. 

Îro, bist u penc mal gund hene. qasi sed mal ji derketine xeribiyê.
Gundên Agiriyê
Geliyê Kalo

Geliyê Kalo navê zozanên çiyayê binya çemê Eresê ne. Nav sînorê Qersê û Agiriyê de ye. Zozaneke xweş û bedew e. Çekem lê heye. Gelî û zozana wêretekyane (Wêreteka Seyida). Kulamek lê ser Geliyê Kalo heye.

Qers
Agirî
Seyran

Kortê Jiyana Hunermend Sileman Guli
Hunermend Sileman Guli li sala 1995 stranen kurdi li ahinga û seyrana dêgotin.Hunermend Sileman Guli bstranen li daweta û gelek konsera dêgotin heta sala 1999.li sala 1999 kenali esmani ye Kurdistane KTV  Hunemrned Sileman Guli kîrê mihvanê programê Stêrin Pashe Roje.pêshti chend demeki Hunermend Sileman Guli berhêmek chekir bî navê ( Ez dêgerim ).Ev berhême hatiê chêkrin bî harikaria evan huunermenda. Hozanvan Yousef Remnezan,Canê,Sileman Guli.Hunermend Sileman Guli Video Clipek chêkrie. ev video clipê hatiê chekirin bi harikaria evan hevalan. Derhinêr Kak Kovan Salim Kamirê Faxir ahmad û Adil Haci.Strana ( Ez Dêgerim ) Hozanvan Canê chekrie ji bû Hunermed Sileman Guli.
Keman

Keman, yek ji amûrên mûzîkê yên herî bi nav û deng e, ya ku di mûzîka klasîk de hatiye bikaranîn. Ji zêdetirî 200 salî, keman bûye amûreya mûzîkê ya herî girîg li kêleka piyano. Kevintirîn cûreyên kemana “Rebec” an jî “Rubébe” e. Keman berî vî rengê xwe niha di gelek rengan re derbas bû. Ta ku di sedsala 16-ê de li bakurê Îtalyayê gihşt vî rengî.

Muzîkjenên herî bi nav û deng di cîhanê de keman bi kar anîne, wek Bach, Beethoven û Mozart. Amûreya kemanê di her şevên senfoniyan de amade ne.
 
Başbûna kemanê li ser başbûna textê ku jê hatiye çêkirin disekine. Berî text bibe keman tê veşartin û zuha kirin, ji bo ku di pişre şeklê xwe neguherîne. Keman gelek car li ser hev tê boyax kirin, ya ku bandorek mezin li ser kalîteya deng dike. Îtalya bi çêkirina kemanan gelek bi nav û denge û bi taybet malbata Amati û Guarneri û malbata Stradivari. Lê di destpêka sedsala 18-ê de malbata dawî gelek ji kemanê guherî ta ku gihişt keman îroyîn.

Gotinên din li ser amûrên muzîkê 
 Amûrên muzîkê
 Ûd

Çavkanî 
Malpera KurdDOZ  

Muzîk
Amûrên muzîkê
Polkovnik Savovo

Polkovnîk Savovo (bi bulgarî: Полковник Савово), gundek e ku dikeve parêzgeha Dobrîçê li bakurê rojhilatê Bulgaristanê.

Gınd kija çaği çıbuye tam beli nine. Ama gınd pişiya 1920 çıbuye eva gında   berı 5 km durı vırabuye eva gında agrı bı ketiye ve merıvı vi gındi sı gındı dını çıkırıne. Merıvı vi gındi çune ciyi dını çend salı dını ğöç kırıne vı derı 1957 ceyran anine vı derı. 1980 Buna basqıyı Bulgar'a Tırk vı derı göç kırıne.

Çêkirina gund
Gınd da girişa vı 3 girişa vıye dını 2 navıda 1 hemu serda 5 qani hene gın dfa çemık tenı hye evji bona gınd bı av nebine.

Ayîn û bawera nîştecihên gund
Gınd da mıslıman gelekın xıristiyanda hene. Gınd da jı ci nıvıjkın tıne hemu hılşandne gınd da mıslıman sıni elevi ji hene. Gında xıristiyan ji ortadoks ın.

Çavkanî

Erdnîgariya Bulgaristanê
Kurdên Rêwî

Kurdê Rêwî - romana Seîdê Îbo ye.

Romana Seîdê Îbo ‘Kurdê rêwî’ ku di sala 1959an de nivisandibû, di 1979an de bi alfabeya kirîlî derket, bi alfabeya latînî di nav weşanên Avesta de ji nû ve çap bû.

'Di vê romana ‘Sehîdê Îbo ku di sala 1959an de nivîsandiye de ‘emir, rê û rism, urf-‘edet û rabûn-rûniştandina kurdên êzdî ji êla Ortiliya di ser axa qeza Qersê di dema bûyer û qewimandinên pir ‘eyan di destpêka sedsaliya 20an da zelal tê xuyakirin. 

Di romanê da tê ber çavan, çawa eşkeletiya hal-jiyana ‘emir, lê wisa jî qedera kurdên êzdî wexta şerê cîhanê yê yekemîn, dema şoreşa Oktobirê di Rûsyayê da, çaxê bolşêvîk çarê ûrisa Nîkolay ser text davêje, wexta lêşkerê Rûsya paş da ji qeza Qersê vedikişe û rev-beza êzdiyan dest zor û zulma Romê. Di vê romana Sehîdê Îbo da ruhê êleke kurdên êzdî mînanî deziya rîsê sor di nava wan qewimandinan da timê ber çavan e. Ev romana, bi rastî, wek çavkaniya melûmetiyên rewşa êzdiyan di demên jor kifşkirî da dikare bê hesabê.

Sehîdê Îbo di romana xwe de jiyaneke nû dernaxe holê, ewî ‘esasiya mijarên vê romanê ji ber hal-jiyana herroyînî yê pêşiyên me di zemanê berê yê bihurî da hildaye û girtiye. Roman derheqa jiyana kal-bava ne, ku bi zaravê şîrîn û zanebûneke kûr va bi bûyerên dîrokî, civakî û olî va di ser hîmê ‘erf-‘edetê jiyan û bîr û baweriyên wan hatiye xemilandin.’

Xanna Omerxalî.

Pirtûk
Roman
Rojîn Zarg

Rojîn Zarg di sala 1973'an de li Licê gundê Fîsê hatiye dine, nivîskar û berhevkarê çîrok û edebiyata devkî ya kurdî ye. 

Zarg û nivîskar Hîlmî Akyol bi hev re çend pirtûkên folklorîk amade kirine û di sala 2004'an de du ji wan derxistine: Cîrokên gelêrî  û Pêkenokên kurdî . Di sala 2011'an de bi navê Fîdo serpêhatiyeke amade kiriye û li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APEC'ê ve hatiye çapkirin. Di sala 2014an de pirtûka wê ya bi navê Şewata Licê 1993 çapa yekem li Amedê û ya duyem jî li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APECê ve hatiye çapkirin. Di heman salê de li Duhokê seteka çîrokên wê yên gelêrî hatine çapkirin. Di sala 2018an de de pirtûka wê bi navê "Emrê Dirêj Bextê Reş" çapa yekem li Stockholmê û çapa duyem jî li Amedê hatiye çapkirin. Di heman salê de wê û Amed Tîgrîs bi navê Êzdîxan û 97 Ferman û Qewl û Duayên êzdiyan du pirtûk  amade kirine û herdu pirtûk li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya Apcê ve hatine çapkirin

Rojîn Zarg demekê di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de kar kiriye. Di serdema HADEP'ê de di nav partiyê de kar kiriye. Di navbera salen 1998-2000'ê di birêvebiriya HADEP'ê ya Îzmirê xebitiye. Di sala 1994'an de berpirs û xwediyê kovara W bûye. Di navbera salen 2006-2008'an de di rêveberiya Komeleya Mafên Mirovan a beşê Amedê de kar kiriye. Niha ew li Şaredariya Mezin a Amedê kar dike û di heman demê de li beşê Aboriyê yê zaningeha Dicleyê dixwîne.

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Seîdê Îbo

Sêîdê Îbo an jî Seîdê Rizgo Îboyan, di 8ê gulana sala 1924an li gundê Qarxûna Jorîn, Ermenistanê, ji dayik bûye, helbestvanekî kurd î welatparêz bû.

Prof. Dr. Sêîdê Îbo kolêj û enstîtuya bijîşkiyê ya Êrîvanê xilas kir. Doktora xwe jî li Moskovayê temam kir. Seîdê Îbo wek bijîşkê zarokan kar dikir. Di sala 1971'ê de bû serokê kafêdra bijîşkiya zarokan (pêdiyatriya) li Enstîtuya Êrîvanê ya Bijîşkiyê. 

Îdîa hene ku Îbo ji aliyê hêzên îlegal û rastgir ên ermeniyan ve hatiye kujtin. Piştî hilweşîna YKSSê, neteweperestên ermeniyan êrîş birin ser kurdan, bi taybetî rewşenbîrên kurd. Ermenistanê hebûna kurdan înkar kir û niha jî di destûra bingehîn a Ermenistanê de bêjeya kurd nîne. Bes êzîdiyan nasdikin û dewlet bi fermî êzîdiyan wekî geleke ji kurdan cuda dide naskirin.

Di sala 1974an de li Washingtonê dibe endamê rêxistina Ortemiletiyê ya bijîşkên nexweşiyên gurçikên zarokan. Li Glazgoyê tê hilbijartin wek endamê rêxistina bijîşkên zarokan li Ewropayê. 

Di 17ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Êrîvanê ji aliyê kesê “nenas” ve hate kuştin. Hejmara pirtûk û berhemên Prof. Dr. Sehîdê Îbo yên ilmî derheqa bijîşkiya zarokan da nêzîkî 100î ne.

Hin ji berhemên wî 

Terşinek bûyîna pişikê zarokên emrê hetanî yek salî de (monografya, bi zimanê ermenî, 1976)  
Danasîn bi bijîşkiya zarokan (monografya, bi zimanê ermenî, 1983). 
Xwerekdayîna zarokên saxlem (pirtûka bijîşkiyê, bi zimanê ermenî)
Şîretên doxtor (pirtûka bijîşkiyê, bi kurdî, 1974) 
Siba we xêr (pirtûka bijîşkiyê, bi kurdî). 
Bîst salên din (helbest, bi kurdî) 
Quma min (helbest, bi kurdî) 
Azadî (helbest, bi kurdî) 
Sînem (helbest, bi kurdî) - Duryan (berevokeke serhatiyan, bi kurdî) 
Kurdê rêwî (roman, 1979) Kurdê rêwî. Sehîdê Îbo. Avetsa. Stenbol, 2009. 208 rûpel.

Çavkanî
Helbestvanê kurd Dr. Seîdê Îbo hat kuştin, di kovara Gelawêj (2), 1991ê de.

Jidayikbûn 1924
Mirin 1991
Kesên kuştî
Nivîskarên kurd
Bijîşk
SliTaz

SliTaz(bi îngilîzî: Simple Light Incredible Temporary Autonomous Zone) reşaneyeke (dîstrîbusyoneke) GNU/Linuxê ye.

Guherto

Girêdanên derve 
 www.slitaz.org
 Linux.com
 Free Software Magazine 
 Linux Pro Magazine
 Tech Source from Bohol
 Distrowatch
 Linux Infusion 

Dîstrîbusyon
Nivîsbariya kurdî
Nivîsbariya azad
Kovan Sindî

Kovan Sindî nivîskarekî kurd e ku li sala 1965ê li devera Zaxo hatiye dinyayê û xwendina amadeyî li wê derê qetandiye.

Jiyan 
Kovan Sindî Li salaLi sala 1984ê dibe endamê rêxistinên nihênî yên PDK. Li çiriya pêşîn, li 1987ê rêxistina wan keşf bû û gelek ji hevalên wî ji aliyê rijêma Bees ve hatin sêdare dan. Kovan qurtal dibe, derdikeve nav rêzên şoreşê û li komîteya devera Zaxo dibe pêşmerge. Pişikdarî di gelek şerên mezin de kiriye, wek dastana Dêrelok, Şeraniş, Dêmka û gelek cihên din. Piştî enfalên 1988ê koçberî Bakurê Kurdistanê dibe, li kampa penaberan li Amedê, di bin barûdoxên dijwar de jiyana xwe derbaz dike.

Li sala 1991ê diçe Asîna, piştî salekê ji wê derê derbazî Elmaniya dibe û li bajêrokê Ahrensburg li eyaleta Schleswig Holstein akincî dibe. Salekê li zanîngeha Hamburg (Welt Universitet) zimanê elmanî dixwîne, lê ji ber barûdoxên jiyana wî ya bi zehmet neçar dimîne ku destan ji xwendinê berde. Li 1998ê li welatê Denmarkê akincî dibe. Li  2001ê, li zanîngeha Aarhus, beşa derûnnasiyê tê wergirtin.

Hinek ji gotin û pendên wî 
 Ga di nav golikan de pispore, di nav pisporan de golike. 
 Keştîvanî bi deryan re nehengên sînggoşad divên, karê her kêvjalekê nîne bijenîtin bi çengalan.
 Mirov pir diêşe dema winda dike, lê êşa ji hemiyan girantir dema bi xwe winda dibe.
 Ji wî bawer neke yê bi gotinan barê te helgire, lê ji wî bawer bike yê tu barê xwe li piştê dibînê.
 Pir asane aferînişan bibînî, welê pir sexte ku mirovan ji nêv peyda bikî. 
 Tawanên reş li bin tîrêjên xorê jî spî nabin. 
 Yê serê wî li ser kevirên wî rehet nebe, li ser pembûyê xelkê jî rehet nabe. 
 Mejiyê nikane rêyekê ji bînahiyên xwe re rûşen bike, dê serê wî li ber dîwarên xelkî be.      
 Bimire kafirek azad, ne bijî bawermendek kole.

Berhem 
 Çirayê Şev, helbest, Duhok (2006).
 Rojên Êtûn, roman, 252 rûpel, Duhok (2007).
 Nalînên Peravan, roman, bergê 1, Weşanên Han, Berlîn, çile 2010, ISBN 978-3-940997-27-2
 Nalînên Peravan, roman, bergê 2, Weşanên Han, Berlîn, sibat 2011, ISBN 978-94040997-02-3
 Feryadên Burcan, roman, Weşanên J&J, Amed, 2014, ISBN 978-605-4852-48-2
 Bagerên Reş, roman, Weşanên J&J, Amed, 2016, ISBN 978-605-9302-37-1
 Cengel, roman, Weşanên J&J, Amed, adar 2017, ISBN 978-605-9302-82-1
Asingerê Kor, roman, Weşanên Peywend, Wan, Çiriya Duwê 2021, ISBN 978-625-7568-01-2
Goşeyên Tarî, roman, Weşanên Ronya, Wan, Kanûna Duwê, 2023, ISBN 9-786057-162793

Çavkanî 

Nivîskarên zimanê kurdî
Jidayikbûn 1965
Mirangî

Mirangî an jî Mîrenga () gundekî girêdayî bajarê Agiriyê ye.

Gundên Agiriyê
Zimanê leonî

Leonî an jî leyonî (bi leonî: Llionés) yek ji zimanên malbata hind û ewropî de ye. Leonî mîna fransî, spanî, portûgalî, ketelanî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Leonê (Spanya) û li herêmên spanîaxêv ên Bragança (Portûgal) tê axaftin. Nêzî 25.000 kes zimanê leonî diaxive.

Zimanê leonî di çaxa navîn de li keyaniya Leonêda zimanê fermî bû.

Zimanê leonî li şeş dibistanên bajarê Leon û çend gundên parêzgehên Leon û Zamora tên hînkirin .

Bîblîografî 

 Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
 García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
 Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
 García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
 González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
 Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
 Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999.
 López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
 Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
 Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
 Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
 Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
 Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
 Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

Girêdan 
 Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects 
 Asturian Language Academy 
 González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects. 
 La Caleya Cultural Association. 
 Furmientu Cultural Association.
 Faceira Cultural Association. 
 El Teixu Cultural Association.

Nîşe 

Ziman
Zimanên romanî
Hatxê

Hatxê an jî Hatx (navê wê yê berê Adix bû; bi tirkî: Yandere), gundekî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Romannivîs

Romannivîs an jî romannûs (bi îngilîzî:novelist), ew kesên ku romanan dinivîsin bi vî navî tên nasîn.

Lîsteya Romannivîsên Kurd 
 Adil Zozanî
 Abdusamet Yigit
 Ahmedê Hepo (Apiyev)
 Azad Bavê Şahîn
 Bavê Nazê
 Brîndar
 Bûbê Eser
 Egîdê Xudo
 Enwer Mihemed Tahir
 Erebê Şemo
 Eliyê Evdirehman
 Eyup Kiran
 Fêrgîn Melîk Aykoç
 Firat Cewerî
 Heciyê Cindî
 Helîm Yusiv
 Hesenê Metê
 Ihsan Colemergî
 Îbrahîm Seydo Aydogan
 Jan Dost
 Jîr Dilovan
 Kemal Orgun
 Kovan Sindî 
 Laleş Qaso
 Lokman Ayabe
 Lokman Polat
 M. Beşîr
 Mahmud Baksî
 Medenî Ferho
 Mehmed Uzun
 Mehmudê Bayezîdî
 Menaf Osman
 Mezher Bozan
 Mêvan (Betal Betê)
 Mihemed Dehsiwar
 Mîr Qasimlo
 Mustafa Aydogan
 Nacî Taha Berwarî
 Newroz Saîdpour
 Nûrî Şemdîn (Nacî Kutlay)
 Omer Dilsoz
 Perwîz Cihanî
 Pîr Rustem
 Polat Can
 Remezan Alan
 Rêşad Sorgul
 Sebrî Silêvanî
 Seîdê Îbo
 Sidqî Hirorî
 Silêman Demir
 Şahînê Bekirê Soreklî
 Torî
 Xemgînê Temê
 Xurşîd Mîrzengî
 Yaqob Tilermenî
 Zalar Mîr Qasimlo
 Zeynel Abîdîn

Herwiha binêre 
 Lîsteya romanên kurdî
 Roman

Pîşe
Çîroknivîs

Li jêr çend çîroknivîsên Kurd:

Çîroknivîsên Kurd
Polat Can
Ismail Hacanî
Enwer Qerehan
Nadoyê Xudo Maxmedov
Ronî War
Tosinê Reşîd
Mele Mehmûdê Bazîdî
 Qado Şêrîn  

Pîşe
Kîlometre

Kîlometre pîvaneyek e. Hezar metre kîlometreyek dike. Kurtenavê wê km ye.

1.000 metre.
10.000 desîmetre.
100.000 sentîmetre.
1.000.000 milîmetre.

Yeke
Cureyê pîvanê
Çeto Özel

Çeto Özel mamoste û nivîskarê kurd e.

Çeto Özel dibistana seretayi li Şemzînanê û Dibistana nawendî jî li Geverê qetandiye. Di sala 1988 Zanîngeha Gaziyê , li Enqerê, ser zimane îngîlîzî bi dawî kiriye. Di salên navbera 1990î - 1997an li Zanîngeha Bilkentê li Enqerê mamostatî kiriye.

Çeto Özel û zimanê kurdî 
Çeto Özel li ser zimanê kurdî mamoste û nivîskarekî girîng e. Li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê 10 salan endamtiya senatoya Enstîtuyê yek ji mezirînerê Akademiya kurdî ye, ya ku li Brukselê di sala 2001 de hatiye avakirin. Çeto Özel gelek çalakî li ser zimanê kurdî kirine û pêşengiya modernîzasyona wê kiriye. Ji pirtûkên Çeto Ozel nivîsî Kurdiya Nûjen, Bingehên Gramera Zimanê Kurdî û Kurdî, Perwerde û Mafên Ziman yên herî giring in. 

Çeto Özel niha jiyana xwe li paytextê Tirkiyê, Enqerê didomine.

Berhem 
 Kurdiya Nûjen
 Bingehên Gramera Zimanê Kurdî

Çavkanî 

Mamosteyên kurd
Kesên ji Colemêrgê
Nivîskarên kurd
Bernard Kouchner

Bernard Kouchner (bilêvkirina bi kurdî: Bernar Kûşner) 1ê çiriya paşîn a 1939an li Fransayê ji dayik bûye. Ew siyasetmedar, bijîşk (tixtor) û serokê rêxistina Bijîşkên Sînornenas (bi fransî: Medecins sans Frontieres) e.

Kouchner di sala 2007an de ji Partiya Sosyalist a Fransayê derket û bû wezîrê karûbarên derve yê hikumeta Fransayê ya Nicolas Sarkozy.

Kouchner, wekî hevalê kurdan 
Bi sala 1974an, heyva îlonê, Bernard Kouchner û hevkarên wî yên Bijîşkên Sînornenas çûn Kurdistana Başûr cem Mela Mistefayê Barzanî. Hingê, Kouchner çûbû nav çiyanên bin kontrola Barzaniyan li wê dêrê 15 rojan ma û rezilhatiya du milyonên kurd dît. Idrîs Barzanî û serokkomare Kurdistanê Mesûd Barzanî jî li wir bûn.

Wekî tixtorekê, Kouchner dizanî ku kurd miletekî rezil bû, bê derman û bê tixtor. Hingê, Îraq li bin destê bêbextê Sedam Huseyn re bû, yê ku li wê gavê hevalê Fransayê bû.

Kouchner hêj alîkariya kurdan dikir. Di sala 1983an de nava şerê Îraq û Îranê çû sera Celal Talabanî. Di 1991ê de, Kouchner dixwest ku Sedam Huseyn ji serokatiya Îraqê ve beynin. Di 1992an de li gel Danielle Mitterrandê hatiye Kurdistanê. Di sala 1994an de, nava şerê birakujiya kurdan, Kouchner Mesud Barzanî û Celal Talabanî anîne Fransayê.

Wextê şerê Amerîka dîjî Sedam Huseyn, Bernard Kouchner kirara xwe da ku şerê dîjî dîktatorê tiştekî pêwîst bû.

Siyasetmedarên fransî
Jidayikbûn 1939
Mirovên zindî
Danielle Mitterrand

Danielle Mitterrand (bilêvkirina kurdî: Daniyel Miteran) (29ê çiriya paşîn, 1924 - 22ê çiriya paşîn, 2011 Parîs) ji dayik bû. Ew şoreşger û nivîskareke fransî bû û jina serokkomarê Fransayê François Mitterrand bû.

Kurtejiyan 
Paşnavê Danielle Mitterand beriya zewaca xwe Gouze bû.

Gouze weke keça Antoine Gouze, midurê dibistanekî, û Renée Flachot, mamosteyeke heman dibistanê hatiye dinyayê. Bi 17 saliya xwe ew tevlî Résistance, rêxistineke şoreşvan a fransî dibe, ya ku li dijî artêş û hikûmeta kolaborator ya faşîst xebitî. Di vê demê de François Mitterand nas dike. Di 28ê çiriya pêşîn a 1944an de ew di dêra Saint-Severin dizewicin. Sê zarokên wan dibin: Pascal, Jean-Christophe û Gilbert. Zewaca wan heta 8ê kanûna 1996an diajo: Di vê rojê de François jiyana xwe ji dest dide.

Xwişka Danielle, Christine Gouze-Renal, jina lîstikvan û derhênerê fransî Roger Hanin bû.

Şoreşa wê ya bo mafên mirovan 
Danielle xanim demeke dirêj weke piştgira dewleta Kûba û hikûmeta wê ya marksîst-lenînîst dihate nasîn. Lê wê ji bo serbest berdayîna siyasetmedarê muxalefet Yndamiro Restano Diaz kar kir. Li gorî vê yekê, Fîdel Castro di sala 1995an de hatibû Fransayê, Danielle ji wî xwestiye ku muxalîfê wî bila serbest were berdan û Diaz bi daxwaza Michelle hatiye serbest berdan.

Wê piştgiriya xwe dabû sandînîstan, bi vî rengî mêrê wê alîkariya leşkerî dabû wan di şera wan a li Nicaraguayê li dijî DYA. Danielle bi taybetî bi gengeşiya li dijî Tirkiye dihate nasîn. Lewra wê piştgiriyê dabû Hereketa Serxwebûna Kurdistanê. Herwiha, wê pişgiriya xwe ya ji bo Saharawiyên separatîst, Subcomandante Marcos û gelê tîbetî eşkere kiribû.

Empatiya wê ya ji bo kurdan 
Danielle Mitterand weke dosteke gelê kurd tê naskirin. Wê gelek caran piştgiriya kurdan kir û di sala 1992ê û 2002ê hatiye Kurdistanê û bi sêroken kurdan re hevdîtin pêk anîn.

Di destpêka meha çiriya pêşîn 2009an de li bajarên kurd, Hewlêr û Silêmanî, dû dibistanên fransî ên bi navê Danielle Mitterandê hatin vekirin.

Xelat 
 1987: Xeça mezin ya Terîqeta inwanê Dom Henrique
 1996: Xelata North-South (Bakur-Başûr)
 1999: Xelata Light of Truth (Ronahiya Rastiyê)

Pirtûkên wê 
 Ew mirov berî her tiştî birayên me ne (Ces hommes sont avant tout nos frères), Ramsay, 1996, ji bo amerîkiyên resen (Chiapa) hatiye nivîsandin
 Êşkence li Tûnîsê: Komîteya ji bo azadî û mafên mirovan li Tûnîsê (La torture en Tunisie: Comité pour le respect des libertés et des droits de l’homme en Tunisie), Le temps des cerises, 2000

Çavkanî 

Hevjina serokê Fransa
Jidayikbûn 1924
First Lady
Ehmed Ebdulla Zero

Ehmed Ebdulla Mustefa Zero nivîskarekî Kurde, li sala 1944 li Zaxo hetiye diniyayê, endamê Yekêtiya nivîserên Kurd ya Duhokê ye û niha jî li Duhokê dijî.

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1944
Kesên ji Zaxoyê
Fuad Omer

Dr. Fuad Omer (jdb. 1963) pizîşk û siyasetmedarekî kurd e.

Fuad Omer niha serokê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYDê) ye. Demeke dirêj li welatên Ewropa û Rusyayê maye û dîploma wî ya pizîşkî heye. Heta serhildana 2004an li bajarê Heleb'ê dijiya û piştre derketiye derve.

Siyasetmedar
Hergul

Hergul () gundekî ye parêzgeha Sêrtê ser navçeya Dihê (Eruh) ye.

Ehle we hemu jı yek babkine u aşireta şüva ne. Gund peşiya xırabine nizike 70 mala bun. Pışti xırabu ehlewe çun stanbul,edene,mersin
izmir. Vega nizike 10 mala çune gund.

Şaş, Milîna, Parês, Dirişkê, Spantka, Selpena, Darayê, Buzikiya, gundên cîrane Hergule ne. 3 kehni gunde hene, avi nizike we heye jere dıbejin ava beste. Le bele ne boşe.

Gund dahle we hene hemu newiya feki tede çedibin (tirî, xox hejîr. gûz, hölü, beyf, hazirani,tû, sıncıri, fıstake hi e) reze waji hene payze dıvse(dıms) çedıkın, sabuna kızvana çedıkın.

Zad û dexwil  ji dıçenin, hın pazo deware wa ji hebun.

Berri gund ser  tahtık 50 metre bilnd hatbi awakirin.mıle gund ye dıji divar kıribun 2 ree tına  dıçu ye gund ew ji dergeh berbun.

Maznaya aşireta şüva dıkiryan nav mıntıka eruh e de  cıheg gırıng dıgırta.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dihê
Zimanê fînî

Fînî (bi fînî: suomi) zimanekî malbata zimanên fîn û ûgrî ye. Piraniya rûniştevanên komara Fînlendayê (92% di sala 2006an de) fînîaxêv in. Hindikayiyên zimanê fînî li Swêd, Norwêc û Rûsyayê jî tên dîtin. Li ser hev 6 milyon fînîaxêv hene.

Çend nimûnên bi zimanê fînî
minä = ez
sinä = tu
hän = ew
me = em
te = hûn
he  = ew

Minä olen Harikar  =  Ez Harikar im.

Ziman
Amûrên muzîkê

Amûrên muzîkê, sazamûr, înstrument an jî enstrument ev tişt û amrazên ku mirov ji bo çêkirina muzîkê bi kar tîne. Amûrên muzîkê bi vî awayî tên dabeşandin: amûrên jîdar an amûrên têldar; amûrên tûşdar; amûrên bayî an amûrên fûyî; amûrên lêdanê û amûrên elektrîk an amûrên elektronîk.

Amûrên jîdar an amûrên têldar 
 Ûd
 Tembûr, saz an baxlema
 Vîhuela
 Viola da Gamba
 Keman an viyolîn
 Viyola
 Kemançe
 Viyolonsel
 Kontrbas
 Harp
 Çeng
 Sitar
 Gîtar
 Gîtara spanyolî
 Gîtara elektrîk
 Gîtara bas a elektrîk
 Balalayka
 Cimbiş
 Mandolîn
 Ukulele
 Lîr
 Sentûr

Amûrên tûşdar an amûrên klavyedar 
 Org
 Klavsen
 Piyano
 Akordiyon

Amûrên bayî an amûrên fûyî

Amûrên fûyî yên darîn 
 Zirne
 Bilûr
 Fîq an fîp
 Dûdik
 Ney
 Şimşal
 Flût an flûta orkestrayê
 Flûta pîkolo (piccolo)
 Klarnet
 Obûa an obûe
 Kornoya îngilîzî
 Fagot

Amûrên fûyî yên metalîk an birincî 
 Trompet
 Korno
 Trombon
 Tûba
 Saksofon
 Armonika

Amûrên fûyî yên ku ji kereseyên din tên çêkirin 
 Okarîna

Amûrên lêdanê

Amûrên lêdanê yên membranofon (bi alîkariya çermikek deng jê derdikeve) 
 Def
 Dahol an dehol
 Baleban (bi soranî: balleban)
 Tepl (bi soranî: tepll)
 Dahola bas
 Dahola tenor
 Erebane, erbane an elbane
 Trampet
 Bongo

Amûrên lêdanê yên îdiyofon (deng bi xwe ji amûrê derdikeve) 
 Zîl
 Vîbrafon
 Ksîlofon
 Marîmba
 Sêgoşe
 Gong
 Çeqçeqe, cemcem, çarwe
 Xişxişk
 Zincîr

Amûrên elektrîk an amûrên elektronîk 
 Pelên Martenot
 Trautoniyûm
 Orga Hammond
 Rîtmîkon
 Polîrîtmofon
 Fotona
 Fotoelektrîka Welte ya fotofon
 Superpiyano
 Gîtara elektrîk
 Piyanoya Miessner
 Neo-Bechstein
 Elektrokord

Çavkanî 
 Encyclopédie de la Musique, 1992. Garzani.
 Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 Farûq Hefîd (1993). Mozexaney etnografî kurd le Başûrî Kurdistanda. Apec, Uppsala.
 Michael Kennedy (1980). The Concise Oxford Dictionary of Music. Oxford University Press, Oxford-New York.

Muzîk
Amûrên muzîkê