nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bêdawî

Bêdawîbûn (bi soranî: bêkotayî, bêdiwayî, بێ‌کۆتایی، بێدوایی) hinek têgihên cuda destnîşan dike - pir caran girêdayî ya bîra "bê-sinûr-bûnê" - di felsefe, bîrkarî, û teolojî yê da.

Di bîrkarî yê de 
Di bîrkarî yê de, "bêdawîbûn" gelek caran li van kontekstan tê bikaranîn ku mîna hejmarek ber bi bêdawîbûnê ve diçin (nimûne: di hejmartin û pîvandinê de: "hejmarekî bêdawî ji teriman"), lê hejmar nîne û ciyawze digel hejmarên rastîn. têgeha bêdawîbûnê di gelek têgehên dinên bîrkariyê de jî derdikeve.

Di dîroka kevn de

Li Hindistanê 
Di Îşa Upanîşad a Yajurveda de (sedsala sêyem heta çaremê pêş zayîn) hatiye: eger hûn perçeyek ji "bêdawî" yê cuda bikin, an perçeyek bi wê zêde bikin, hêj ew ku jê dimîne bêdawî ye.

Pūrṇam adaḥ pūrṇam idam

Pūrṇāt pūrṇam udacyate

Pūrṇasya pūrṇam ādāya

Pūrṇam evāvasiṣyate.

ew tevayî ye, ev tevayî ye

ji tevayî , tevayî bilind dibe,

dema ku tevayî ji tevayî bête girtin,

hêj tevayî dimîne. - Îşa Upanîşad

Felsefe
Matematîk
Sefar

Sefar, di demên berê de ji mirovên ku li gundan digeriyan û sefarî dikirin re digotin û ev karker bi giranî fileh bûn.

Çavkanî 

Kar
Bîr (aqil)

Bîr, gotineka ku di kurdî de aqiliya mirov dihêne ser ziman. Di kurdî de, gotina bîrê, heyîna zanebûna di xêvê de jî dihêne ser ziman. Aliyê din jî, di kurdî de bi hişkirinê re dihê ser ziman. Bîr, gotinek ji wan gotinên kurdî ên pir kevn a.

Felsefe
Zanist
Hejmarên rastîn

Di bîrkarî yê de, koma hejmarên rastîn (bi soranî: jimarey rasteqîne, ژمارەی راستەقینە) hem hejmarên aqlî li xwe digre (mîna: 42 û −23/129) û hem jî hejmarên na aqlî (mîna: hejmara Pî). Nîşanê koma hejmarên aqlî  ye.

Hejmarên rastîn bi vî avayî tên polînkirin:

 Hejmarên na aqlî, 
 Hejmarên aqlî, 
 Hejmarên temam, 
 Hejmarên xwezayî, 

Hejmar
Avkêşk

Avkêşk an jî tirimpe, amûrek pê (bi wê) av ji bîran dihê kişandin. Çembilekî, di hundur de pîstonek û devekî wê he ye. Bi lêxistina çembil av hildikşe û ji devê wê derdikeve. Cara yekem ji aliyê Arşîmed ve di sedsala 3. ya B.Z. de hatiye fikirîn.

Çavkanî 
Çal
Kanal 4

Kanal 4, kanaleka profesîyonel a kurdî ye. Weke te dîtin ev kanal ji alîye hunermendê kurd Aramo ve tê birêvebirîn. Hîn ev kanal weşana testê de ye. Kanal 4 wê demek nêz de dest bi weşana xwe ya normal bike .

Frekansên Kanal 4 ev in:

Hotbird:
 12245
 Horizontal
 27500
 3/4

Eurobird:
 12245
 Horizontal
 27500
 3/4

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera Kanal 4 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Melhêb

Melhêb, amûrek pê kaş û melû dihê hevdan û dîsa pê tê avêtin patozê. Pênc tilîyên wê û doxek (destik) wê ya dar he ye. Du cûre ne: Ya tilî hesin û ya tilî dar.

Melêbên tilî hesinî ji bajaran tê kirîn; lê yên dar gundî bixwe ji dar û şivikan û ji çerm çêdikin.

Di hin deweran bi ya hesin dibêjin şene û bi ya dar dibêji lempe.

Alavên çandiniyê
Asosat

Asosat televîzyoneke kurdî ya esmanî ye. Bi giranî bi zaravayê soranî û zimanê farisî weşanê dikê. Çend bernameyên bi kurmancî jî di kanala Asosatê de tên weşandin. Asosat bi taybetî ji bo rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê. Ew ji başûrê Kurdistanê tê wêşandan.

Frekansa Asosatê 
11604

Horizontal

27500

3/4

Girêdanên derve 
 Malpera Asosat 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Çandinî

Çandinî, cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi amûr,gîsin û ga, yan jî bi hêza ajalên malê wekî hesp ûêd dibû.

Li Kurdistanê heya van nêzîkan jî mirovan das, tirpan, tirmix, moşene, gêre û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, traktor ûêd dibe.

Wêje 
 Wilhelm Abel: Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert. Stuttgart 1962 (almanî)
 R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: Landwirtschaft und Umweltschutz. Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 (almanî)
 Marcel Mazoyer, Laurence Roudart, Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine, Paris: Seuil, 2002, ISBN 2-02-053061-9, engl. A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis, New York: Monthly Review Press, 2006, ISBN 1-58367-121-8 (fransî û îngilîzî)
 Günter Rohrmoser: Landwirtschaft in der Ökologie- und Kulturkrise. Gesellschaft für Kulturwissenschaft, Bietigheim/Baden 1996, ISBN 3-930218-25-9 (almanî)

Girêdan 

 Schweizer Landwirtschaft
 Peter Gaß: Internetseite, die in Blogs, Fotostrecken und Filmen erläutert, wie der Landwirt schafft (private Initiative) (almanî)
 meine-landwirtschaft.de (18. Januar 2012) (almanî)
 "GREENPILOT": Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar (almanî)
 Initiative der Jägerschaften in Nordwestdeutschland zum Schutz der Arten der Feldflur (almanî)
Kliksat

KlikSat, kanaleka kurdî û farisî ye. Ev kanal xwe wek televîzyona yekemîn a kurdî û farisî dibînê.

Frekansên KlikSatê ev in:

Hotbird:
12207
Horizontal
27500
3/4

Eurobird:
11566
Horizontal
27500
3/4

 KlikSat 
Kanalên televîzyonê yên kurdî
Peyam TV

Peyam TV, kanaleka kurd a islamî ye. Ev kanal nêzîkî komela Îslamiya Kurdistan e û ji Başûre Kurdistanê weşan dikê.

Frekansên Peyam TV ev in:

Hotbird:
11585
Horizonta
27500
3/4

Eutelsat W2A:
11171
Horizontal
2532
3/4

Malpera Payam TV 
Kanalên televîzyonê yên kurdî
Speda TV

Speda TV, qenaleke satalaytî ya kurdiyê li Herêma Kurdistanê ye ku bi kurdî weşanê dike. Speda TV, di sala 2009an de li Başûrê Kurdistanê ji alîyê partîya Yekgirtûya Îslamiya Kurdistanê ve hatiye damezrandin û wêşanên televizyonê li Rojhilata Navîn û li Ewropa dikare bê temaşekirin.

Navenda kanalê li Hewlêrê paytexta Herêma Kurdistanê ye û li piraniya bajar û bajarokên herêmê ofîs û ekîbên ragihandinê hene.

Çavkanî

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Tevn

Tevn (bi soranî: tewn, تەون), ji wê amûra re tê gotin ku pê xalî, tej, tejîk, şijde û hwd dihên çêkirin.

Amûrên tevnê

 Hepo
 Masûr
 Gurd
 Befş
 Paşgurd

Amûr
Herta Müller

Herta Müller (jdb.17ê tebaxa 1953an li Nitzkydorf, Romanya) romannivîs û helbestvana alman ya ku li Romaniyayê hatiye dinyayê. Ew zêdetir ji ber karên xwe di nîşadana zehmetiyên jiyana li Romaniyaya dema Nicolae Ceauşescuyî û sitema ko li almanên Romniyayê û Sovyeta dema Stalînî da navdar e. Herta ji salên 1990an ve bi karên xwe bi awayekî navneteweyî navdar bûye, û pirtûkên wê bi zêdetir ji 20 zimanan hatine wergerandin. Wê li sala 2009an Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Berî wergirtina Xelata Nobelê jî, wê zêdetir ji 20 xelatên navneteweyî wergirtibûn.

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Ceribanvanên alman
Jidayikbûn 1953
Helbestvanên alman
Romannivîsên alman
Mirovên zindî
Yajurveda

Yajurveda pirtûka sêyem ji çar pirtûkên şer'î yên hindûyane.

Pirtûk
Dîn
Şamborek

Şamborek xwarinek ji şikeva, goşt, pîvaz, bexdenûs û hwd dihê çêkirin.

Çêkirina Şamborekan 

 Pêşî navoşk (goşt yan lorik û pîvaz,beqdenûs û hwd yên kelandî) dihê çêkirin.
 Paşî li ser textê nan bi tîrikê hevîr dihê vekirin ku bibe şikeva.
 Her şikeva dihê veqetandînî du perçeyan û navoşk dihê xistin nav wan û dihê pêçan. Kêlek û quncên wan bi serikê tilîkan dihê eciqandin ku hevîr venebe û navoşk jê nerijên.
 Li ser tifikê agir dihê vêxistin û sêl dihê datînin ser agir.
 Şikevayên ku bi navoşkan hatina dagirtin dihê datînin ser sêlê.
 Di navbêna 5 deqiqeyan de şamborek dihên braştin.

Xwarin
Kilor
Pêjgeha kurd
Kutilk
Pêjgeha Tirkiyeyê
Heso û Nazê (destan)

Heso û Nazê, destaneke evîndariyê ye ku pir navdar e. Li serê kulam hatine gotin.

Destan
Koma Marsîs

Koma Marsis komeke Lazî yê ku muzika Rock pêşkêş dike, ye.

Derheqa koma Marsîs
Koma Marsîs di sala 2007an de ji aliyê Ceyhun Demir ve hate avakirin. Marsîs navê çiyayê herî bilind ê Kaçkaran e û li Rîze radixweste. Kom i xwe li gelek der û festîvalên mezin ên Tirkiye - wekî Barışarock (2007), Zeytinli Rock Fest (2008) û Livane - derketiye ser sehneyan.

Piştî xebateke dirêj koma Marsîs di sala 2009an de albuma xwe ya yekemîn a bi navê "Marsis"  pêşkeşiyê hezkiriyên xwe kir. Di xebatên albumê de hunermendên wekî Selim Bölükbaşı û Ayşenur Kolivar jî cih girtine. Herwiha, dengê Nurdoğan Demir Abaşişi (ku stranbêjeke Lazî yê gelek nas e û bavê solîstê koma Marsîsê ye) û dengê Emine Ana jî di abumê de tên bihîstin.

Muîka koma Marsîs senteziyeke muzikat etnîkî ya Lazî û muzika Rockê ye.

Dîskografî 
2009 - Marsis

Çavkanî 
www.marsis.biz

Muzîk
Kom
Tifik

Tifik, ji heriyê hatiye çêkirin û tê de agir dihê dadan û li serê xwarin dihê çêkirin. Sê aliyê wê girtî, yek vekiriye. Ji aliyê vekirî re çavîk dihê gotin. Her du aliyên wê yên hemberî hev dik in û beroş yan jî şîş dihên datînin ser ve dikan.

Du cûre ne: tifika derve û ya hundur. Ya derve di havînan de dihê bikaranîn û ser wê vekiriye; lê ya hundur çile dihê bikaranîn û bi kulek e.

Argûn
Quşxane

Quşxane an jî qoçxane, beroş amana kelandinê yê. Ji gelek lajwerdan û bi gelek awayan tên çêkirin. Di kurdî de navê vê amanê yê sereke quşxane ye lê di zimanê kurdî de bo her cureyê wê navekê heye û ev bûye sedem ku li deverên Kurdistanê bi navên cuda bên navandin.

Cureyên quşxaneyê 
 tavik: ji bo patina şorba û avgoştan bi kar tê û ji bafûn an çingo tê çê kirin.
 Verok: Ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûn qelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.
 Quşxane: Amana kelandinê ya standard e. Pirranî di destik an çepilkên wê hene.
 Beroş: Quşxaneya kûr û hinekê mezin e. Bo malbatên nifûsa wan pirr in bikêr e. Herwiha bo xwarinên dîlan û şînê.
 Qulpok, çelpik, qulpik, çepilk: Ji beroşê mezintir, ji sîtilê biçûktir e.
 Sîtil: Ji beroşê mezintir, ji distê biçûktir e. Pirranî derxûna wê heye, lê ne mecbûrî ye.
 Kilince: Ji cure quşxaneyên li ser agir tên dardekirin re tê gotin. Kilince berê di pêjgehan de gelek dihatin bikaranîn lê bi derketina argûnan ve hejmara wan kêm bû. Lewra di pêjgehan de agir dadan dijwar e. Dora wan ji ber alavê tenî digire.
 Kokot: Quşxaneyên biçûk ên di dirûvê çira yan çaydanan de ne. Pirranî bo helandina rûn dihatine bikaranîn. Niha pirr kêm in.
 Dist: Amana herî mezin a kelandinê ye. Herwiha dist an qazan bo armanceke din jî dikare bê bikaranîn.
 Quşxaneya hilmê: Di nava hilmê de dikelîne. Ango hilma xwarinê nade yan kêm dide der. 
 Quşxaneyên nûjen: Ji bo armancên cuda ne.

Ji bo paqijkirina quşxaneyan a ji tenî û qilêra gemarî re sefarî tê gotin û kesên sefariyê dikin jî weke sefar tên bi nav kirin. Li hin deveran qelaçî jî dibêjin.
Kiryar (matematîk)

Di sadetirîn wate ya xwe di matematîk û lojîkê de, kiryar (bi soranî: kirdar, کردار) karek e ku ji yek an zêdetir nirxê têkirî nirxekî nû diafirîne. Du cûre kiryar hene: yaknî û duyanî. Kiryarên yekanî tenê yek nirx têkil dikin (nimûne: negatîf kirin). Ji aliyê din ve, kiryarên duyanî du nirxan digrin.

Çar karên serekî hene: zêdekirin, derkirin, carkirin, parkirin

Perawêz 

Matematîk
Xelata Saxarov

Xelata Saxarov ji bo Azadiya Ramanê (wekî "Xelata Mafê Mirovan ya Yekîtiya Ewropayê" jî tê binavkirin) ji sala 1988’an ve ji aliyê Parlamena Ewropayê ji bo şexsiyet anjî rêxistinên ku ji bo mafê mirovan û azadiya ramanê têdikoşin, tê dayîn.
Xelatê navê xwe ji xelatgirê nobelê yê Rûsî Andrey Saxarov girtiye û 50.000 Ewro ji bo kesên xelatgir tê pêşkêşkirin. Xelat salane di meha kanûnê li Strasbourgê tê dayîn.

Xelatgir

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Xelata Saxarov 

Xelat
Refîk Dûrbaş

Refîk Dûrbaş, helbestvan, nivîskar û rojnamevanê tirk e.Di 10'ê reşemiya 1944'an de li Pasînler a ku navçeya Erziromê ye çêbû ye. Nuha rojnamevanî dike.

Helbestek ji Refîk Dûrbaş

LI BERKARAN DIHÊ GERÎN

Destê min li huner dikeve hoste

Zİmanê min li çêr,dilê min li êşê

Ma mirin tim li min

Li min dikeve hoste?

Evîn li kîjan alî dikeve hoste

Hîcran li kîjan alî

Ma tenêtî tim li aliyê min

Li aliyê min dikeve hoste?

Xurbet li kîjan alî dikeve hoste

War li kîjan alî

Ma bêhrîkirin tim aliyê min

Li aliyê min dikeve hoste?

Refîk Dûrbaş

Werger :Dûrzan Cîrano

Rojnamevan
Helbestvan
Mixerêk

Mixerek (romikî: Çalidere köyü), Navê gundekî Mêrdînikeye. Niha heştî mal(550 kes) di vî gundê de jiyana xwe berdewam dike. Malbata herî mezin ya Heydan e. Gundî piranî bûne koçber û çûne Stenbolê, Îzmîrê. Koçberê gund havinê tênê gundê xwe (her havînê tene û dibin beşdariya mehrîcan a qaşar). Anagoriya gotînên mezinan ew gund berê gundêkî ermeniyan bûye, herwaha mizgefta gund berê dêr bûye. Di gund de aborî li ser cotyarî û ajaldarî dimeşe. Havînê gundî derdikevin zozanê ku li aliye çiyayên Allahûekberê ye. Duriya gu nd merdinik re 5 km, Erdehan re 77 km ye.

Gund
Nîsanok

Nîsanok, kulîlkek biharê li qelaçan û li cihên ax şidandî jîn dibê. Li hinek deran jê re gangulok jî tê gotin. Her cûre rengên wan hene: spî, sor û binefşî.

Floraya Kurdistanê
Kulîlk
Boxçika pîrê

Giyayek buharê li qelaçan şên dihê û bi xwê dihê dakirin û dihê xwarin.

Giya
Bojna

anason,giyayek ava wê dihê kelandin û bi zarokn dihê vexwarin ku nepixîna nava wan dakeve.

Giya
Floraya Kurdistanê
Stanislav Parnicky

11. Nisan 1945 li bajare (Piešťany)a Slovakia hatiye diniyaye.

Derhinêr, sênarîst û dramaturg.

Li akadîmiya VŠMU derhêneriî xwend. pisti ku xwendin qedand di Teatra SNP li bajarê Martine a duvre di televisiona slovakia de xebiti.Li wer gelek rezexulek derxist hole. Yek ji serkeftitiren kare we ev bu(Straty a nálezy) winda u diti.Kurik ji maiera, xefk, sekir, li ser mêran, zinan û zarokan, Kára tev kule, Sleeping beuty.Prinsesa razaiy.
Hespen li ser betone.
Stanislav Parnicky yek ji wan mirovan bu ku Fakulta derhênanniya filman li Akadêmiya sinema li Ceskoslovakia-Bratislva ava kir u bibu yekemin dekana we.
Di sala 1988 filme wî Posta basur xelata yekemin a Cekoslovakia stand-a ku bi nave xelata karkera ye.

Ji filmên wî:

1972 - winda û dîtî - Straty a nálezy -  
1977 Tragedia amerikî - Americká tragédia leystikvan: Emil Horváth, Kamila Magálová, Ivan Mistrík 
1980 Kurik ji Majera - Chlapec z majera 
1980 Qesmere kirêkiri - Najatý klaun 
1980 Dilxweê - Zbožňovaná 
1980 Rekorda mezin - Hĺbkový rekord 
1981 Xefk - Pasca 
1982 sekir - Cukor 
1983 li ser Mêran, jina û zarokan - O mužoch, ženách a deťoch 
1985 Kara bi kul - Kára plná bolesti leystikvan: Zdena Studenková, Eva Vejmělková
1987 Posta basur - Južná pošta leystikvan: Jirí Bartoška, Magda Vášáryová, Gábor Koncz
1990 Prinsesa razayi - Šípová Ruženka Leystikvan: Dana Dinková, Jozef Adamovíc, Judy Winter, Gedeon Burkhardt
1995 Hespen li ser asfelte - ... kone na betóne : leystikvan Milka Zimková, Lubomír Paulovic, Marie Logojdová
ji sla 1995 heta 2009 bi dehan rêzexulekê televizîonê cêkiriye. Yek ji mezintrin derhinêren cekoslovakia berê ye.

 
 
 

Derhêner
Jidayikbûn 1945
Kurdîyi Başûrî

Kurdîy Başûrî (Xwarîn) yekîk le zaraweganî (lehceganî) ziwanî Kurdîye ke le şüneganî Kurdnişînî xwar we pî üşin.

Ey zarawae birîtî (shamil) es le çend jêrzarawe (jêrlehce):
Kirmaşanî
Kelhûrî
Zengeneyî
Gerusî
Kolyayî
Gûranî
Îlamî
Pehlî
Lekî
Jiwanrêyî
Cafî
Xaneqînî

Merdimî Kirmaşan, gewretirîn şari Kurdî we zarawayi Xwarîn wîşin. Wîşereganî Kurdîy Xwarîn nizîg 22% le gişt Kurdegan teşkîl ken. Kurdîy Xwarîn le dîmeni ziwanasî giringî (ehemîyetî) firey hes. We xwar a çend helsengandin (muqayise) naw Kurdîi Xwarîn we gerd Kurdîyi Nawrast u Kurdî Jûrîn kirdîmes:

Girêgeli Derekî

http://www.kirmashan.com 

Zaravayên kurdî
Kelhûrî (kurdî xwarig)

Danêyg le jîrzarawagani Kurdîyi Başûrî e ke le naw merdimi hûzi Kelhûr (kurdî xwarig) qise kirgîd. Firetir le girdûperri Kermaşan (kurdî xwarig) wê qise ken.
Zengeneyî (kurdî xwarig)

Zengeneyî danêyg le zarawagani Kurdîyi Başûrî e ke le naw merdimi hûzi Zengene wê qise kirgîd.

Kelhûrî
Kelhûr (kurdî xwarig)

Kelhûr danêyg le hûzegani Kurdel e. Zuwani ey hûze Kelhûrî (kurdî xwarig) e.
Gerrusî (kurdî xwarig)

Gerrusî zarawayg Kurdî ye ke le nawçey Gerrus wê ûyşin. Nawçey Gerrus we şari Bîcar û girdûperrî (dorûwerî) wetyey.
Kolyayî

Kolyayî zaraway merdimi Sunqûr Kolyayî ji parêzgeha Kirmaşan u rujavayê Ased Abad u rujhelatê Kamyaran u başûra Qurwe ye. ke le desey Kurdîyi Başûrî we hesaw dîyeyd.
Gûranî (kurdî xwarig)

Gûranî deneyg le zarawaegani kewneyi Kurdîyi Xwar e. We dîmeni ziwannasî, Gûranî fire ehemîyetîyey hes. hûzi Gûran we ey zarawae qise ket.
Îlamî

Îlamî yekîk le zaraweganî Kurdîy Başûr ke le şari Îlama pê qise kirgîg.

Başûrê Kurdistanê
Pehlî

Pehlî ya Feylî danêyg le zarawagani Kurdîyi Başûr e.
Lekî (kurdî xwarig)

Lekî danêyg le zarawagani Kurdîyi Başûrî e ke le nûm hûzi Lek wê qise meken. Tenya cîyawazî (ferqi) Lekî wegel ewtir zarawagan yew eke le Lekî erra tawi îse nîşani "me-" we kar dîyerin, welî le zaragani tir Kurdîyi Başûrî ye nîşane "di-" ya "e-" eye.

Lekî
Hûz

Hûz we deseyg le merdimel ûşin k wer le dirus bîni welategan wucud daştin.

Wişerîşe

Wişerîşe ya êtîmolojî ey wişe, birîtî ye le wişey "hoz" ke le zuwani Kurdî we me'nîy "mal" we kar dîyeyd.

Me'nî

Me'nî hûz wey xûlase nîyebûd ke hetmen zuwan û ferhengi merdimi hûz bayed wîney hem bûd. Çendîg merdimnasel le wetaregan xuweyana rawêş (behs) leweyan kirig e ke fire hûzelîş hen ke merdimegeyan we zuwanel cîyawaz (muxtelif) qise ken ya ayîn û kîşyan cîyawaz e. Welî hîşda le bedeney hûzegeyan we hesaw dîyen. 

Her hûz erra xuwey serhûzîg dîrîd. Le demegan carana hûzegan fire neqşyan pirrrengtir bî le rêjedarîyegan (rewabit) sîyasî û ferhengî û kûmelîya. Welî îmrûje le dinyayg ke we raw û pele çûd we "awani dinyayî" ere, hûzegan êtê neqş û ehemîyeti xuweyan le dest dage û wîney caran nîn.
Müslüm Gürses

Müslüm Gürses (jdb. 5ê tîrmeha 1953 li Tîsa, navçeya Xelfetî – m. 3ê adar 2013, Stembol, Tirkiye), stranbêjekî tirk ê muzîka erebeskê bû.

Albumên wî

Fîlmên wî 
Müslüm Gürses di gelek fîlman de leyistiye:
 Ağlattı Kader
 Bağrıyanık
 İsyankar
 İtirazım Var
 Kul Sevadasi
 Mutlu ol Yeter
 Küskünüm
 Güldür Yüzümü
 Anlatamadım
 Sev Yeter
 Acı Yıllar
 İkizler
 Sevmemeli
 Çare Sende Allahım
 Kader Rüzgarı
 Kul Kuldan Beter
 Dertler İnsanı
 Dünya Boştur
 Esrarlı Gözler

Çavkanî 

Stranbêjên tirk
Jidayikbûn 1953
Mirin 2013
Kermaşan (kurdî xwarig)

Kermaşan danêyg le şare gewregani Îran û megeni (merkezi) stani Kermaşan e. We binçîney serşimarî salli 2006 gelhey (cemîyeti) Kermaşan 784,602 kes bîye ke wey cure dibûde nûwemîn şari gewrey Îran.

Wişeret 

Nawi Kermaşan we ihtimali fire le nawi hûzîg Sekayî wergirig e: "Kirme".

Dîrok

Şarege û nawçegey Kermaşan dîroki (tarîxi) dirîjîgî hese û danêyg le qedîmîtirîn şûnegani Asîya we hesaw dîyed. Le dirîjay dîroka Kermaşan du bar wîran bîye: yegîg le eser hêrişi Taçigegan û yegîgîş le dumay hereşey Mogholegan we serkerdegî Holaku Xan. Hukumeti Kurdeli Zengene we ser Îran bî be hoy (sebebi) ewe ke Kermaşan dumay çend sall ceng lenaw Îran û Usmanî rengi aştî biwînîd û derfetîg peyda bikeyd erra pîşrefti duware.

Şîwey Zanistî û Ferhengî

zankoy Zanisteli Pizîşkî Kermaşan yegem zankoy rojaway (gherbi) Îran û yegem zankoy gişt şareli Kurdnişîn dinya se.

Sînema Foruher yegem sînemay Kermaşan e ke le salli 1931a durus bîye.

Awûrî 

Awûrî (iqtisadi) Kermaşan hîşda firetir we binîçey werzêrî ye. Stani Kermaşan asti (meqami) nûwemi terxan (sadirat) kirdin le Îran hese. Herweha le terxan kirdin ray Eraq asti yegemî hese.

Palîwgay Nefti Kermaşan

Palîwgay Nefti Kermaşan le salli 1922a durus bîye û wey hall e ke palîwgaygi neftî ye welî tûwanistige we 126 hezar mêtir çuwarek (mûrebbe') naznawi (onwani) yegîg le sewztirîn yeganeli deskirdmenî (senetî) Îran we xuwey êxtisas beyd.

Merdimnasî

merdimi Kermaşan Kurdin û fireyan peyrewi dîni Îslam, le her du şaxey Şîye û Sunnî. Herçend Şîyegan we surety dîrokî (tarîxî) cemîyetyan le Kermaşana firetir e. Girûhegîş peyrewi Ehli Heqin.

Zuwani merdimi Kermaşan Kurdî ye we zaraway Kurdîyi Başûrî. Kermaşanî, Kelhûrî, Gûranî, Lekî, Cûwanrûyî, Kolyayî, û Zengene le jîrzaraweyli Kurdî Xuwarigin ke le Kermaşana qise kirgin.

Dîyarîyel

Kak, nan birincî û nan xûrma le dîyarîye xuwardemenîyegan Kermaşanin.

Şûnegani Dîyenî

Taq Wostan û Kifî Dalehû dîyenîtirîn û nawdartirîn şûnegani Kermaşanin.
Zuwan

Zuwan pergallîg e erra dîyar kirdini etila'at. We istilahi giştanî zuwan we çihstîg diwetgîd ke ayimegan lê istifade ken erra peywendî durus kirdin wegerd hem. 

Her zuwanîg erra xuwey rêzuwanI taywetî hese. Hendîg zuwanegan fermîn û hendîgîş ne. 

Her neteweyg û merdimîg erra xuweyan zuwanîg dîrin. Bezî demel zuwanîg hese ke hin merdim ya neteweyg nîye û we des ayim durus bîye. Esperanto danêyg ley zuwanele'se. Bezî demelîş wsihey zuwan erra nasandini programeli rêzênerî (kampîyûtêrî) we kar dîyerin. Istilahi zuwani heywanel erra nawnîyan we şîwey irtibatî heywanel we kar dîyed.
Karduk

Karduk gelekî dîrokî ye.

Nivîsara dîrokî ya yekem ya ku li ser kurdan hatiye nivîsandin, ya Ksenofonê yewnanî ye. Ksenofon di 401 - 400ê berî zayînê de di Kurdistanê re derbas dibê û di pirtûka xwe ya "Vegera Dehhezaran" de behsa kardukan dike. Ksenofon ji welatê Kardukan re Karduka gotiye. Îro li gorî hin dîrokvanan "karduk" kurd e û "Kurduka" jî Kurdistan bi xwe ye . Li gor nivîsîna Ksenofon, Karduka ji rojhilatê çemê Dîcle dest pê dikir, heta çiyayê Cudî û gola Wirmê deda ber xwe. Kardukî cîranên ermenî û îraniyan bûn. Ew bi şervanî dihatin naskirin

Çavkanî 

Dîrok
Zarawa

Zarawa (we êngilîsî: dialect) beşîg buyçigtir le zuwan e ke taywetmendîyeli xuwey hese. Zarawagani her zuwan lgerd hem peykerey ew zuwane durus ken.
Jîrzarawa

Jîrzarawa (we êngilîsî: subdialect) beşîg buyçigtir le zarawa ese. Her zarawa mumkin e çend jîrzaraway daştibîd.
Wîkîpêdîya

Wîkîpêdîya (we êngilîsî Wikipedia) projeyg aza, wef-binîçe, hewbeş, û çendzuwanî ye ke we lay Bingey Wikimedia piştîwanî bûd. Nawegey amêteyg e le du wişey "wîkî" (we Êngilîsî "wiki") ke we zuwani Hawaîyane yanî "tûn", û "ençyçlopedia" ke wişeyg êngilîsî ye be me'nay "zanistname". Da îse nizîgi 13 mîlyon wetar û namîlke  le Wîkîpêdîya nûsyag e, giştî we des xwazyarel (dawtelebel) le gişt şûnegani dinya. Her wey cûre her kesîş ke bituwayd tuwanîd Wîkîpêdîya birazîd (vîrayiş bikeyd). Wikîpêdîya le salli 2001 we des Jimmy Wales û Larry Sanger xisyagese ser. Îse Wîkîpêdîya tûntirîn gewretirîn û wedilltirîn serçawkey (merce') êtila'at le întêrnêt e.

Munteqideli Wîkîpêdîya intiqad lewe ken ke ey proje we tûri pergallane (sîstêmîk) laygîrî (canibdarî) keyd û ûşin ke Wîkîpêdîya firetir we tewafûqi wirazeregan (êdîtoregan) ehemîyet deyd da we êtibar û senedîyeti wetaregan. Qabili êtmînan bîn û durustî Wîkîpêdîyayş we lay be'zî kesel red bîye.

Kovari (mecelley) Time Wîkîpêdîyay le dirîjari YouTube, MySpace, û Facebook le nimûneyli sêrviseli Wef 2.0 naw birige ke mîlyonel wekarer (karber) dîrîn.

Dîrok
Ey proje le wera we sureti Nupedia des we kar kird. Nupedia yê zanistnamey mecazî bî we zuwani Êngilîsî. Pîya serekîgani Nupedia êbaret bîn le Jimmy Wales (mudîri êcrayî Bomis) û Larry Sanger, mudîri wirastin Nupedia ke le duma bîye mudîri wirastin Wîkîpêdîya.

Wales wey xasîyete nasyag e ke amancî (hedefî) ewe bî ke zanistnameyg daştibî ke herkesîg bituwanîd wirazîdî. Welî Sanger merûf e we eye ke erra resîn wey armance le wîkî îstifadey kird. Le kûtayî salli 2001a Wîkîpêdîya 20,000 wetar we 18 zuwani dînya daşt. Wîkîpêdîyay Êngilîsî le Sali 2007a le merzi 2 mîlyon wetar wirya.

Sirûşti Wîkîpêdîya
Wîkîpêdîya curîg e ke her kesîg tuwanîd we endam bîn wetaregan wirazîd ya binûsîd. Gişt nişanegan û redipayeli wirastinegan mînîd û dîyar bud ke kî çe kirige û çe nekirige. 

Yegîg le muşkilegani Wîkîpêdîya yese ke xuwenergan nîyezanin ke erra nimûne ey wetare ke xuwenin tûşyari genkarî (xirawkarî) bîye û kesîg erra genkarî kirdin ey deskarî kirige ya ne.

Le demi nûsîn û wirastini wetaregan parastini qabili êtmînani bîni metlebegan û durustîyan erra Wîkîpêdîya fire giring û mohêm e.
Jimmy Wales

Jimmy Donal Wales (rêxuwend: "cîmî donel wêyllz") nawdar (me'ruf) we "Cimbo", zaygi 1966 le Huntsville, Alabama, danêyg le damezrîneregani Wîkîpêdîyas.

Wales ke îse le San Pêtêrzburg Filorîda zîngî keyd, le xuwenegayg xususîya tehsîlati malî kirige.

Wales legerd Larry Sanger le Nupedia kar dikirdin ke le duma wêkew Wîkîpêdîya damezrandin.

Jidayikbûn 1966
Weqfa Wikimedia
Amerîkî
Wikia
Mirovên zindî
Zanistel

Zanistgel kûmi zanist e. Le me'nî giştanî a, zanist we yê pergalli (sîstêmi) zanyarî wîşin ke we ragei awan û efzari drust û sehîh we dest hatîe. Le wateêg deqîqtir a, zanist we ew çiştgele wîşin ke ayim we ragei tecrube, ezmayişt, sirûştperwerî, û zanyarî we desti hatî le lêkûlîn, we dest dêrid.

Zanistwanegan bawer dêrin ke zanist tenya we şêwei tecrube û ezmayişt kirdini sext we dest diyed. 

Zanistgeli curwacur dêrîm. Le ey nawe Rêzmenî (Rîyazîyat wênei ziwanêg le nezer giryed ke zanistgel we ey ziwane we xastirîn şêwe tiwanin biwîngin.
Zuwani hawaîyane

Hawaîyane (we hawaîyane: Olêlo Hawaî'î) zuwani merdimi bumî Hawaî ye. Ey zuwane ke le desey zuwaneli Polînêzîyane's wegerd Êngilîsî zuwaneli fermî (resmî) stani Hawaî Amêrîkan. Pawşa Kamehamehay Sêwem yegem binnamey zuwani Hawaîyaney le salli 1839 û 1840a damezrand.

Da salli 1950 be hokareli (delîleli) curwacur wişereli Hawaîyane kem û kemtir bîn û yewaş yewaş ey zuwane bumîye cêgey xuwey da we zuwani Êngilîsî. Îseyş çige naw desey zuwanel le metirsîya.

Zuwani Hawaîyane nizîgi 115 sall e rûjname dîrîd û le çapemenîyegana we kar dîyed.

Çend Nimûne Le Hawaîyane 

Şimaregani:

Hawaîyane : Kurdî

kahî : yeg, hew

lua : du

kolu : sê

ha : çuwar

lîma : penc

ono : şeş

hîku : heft

walu : heşt

iwa : nû

-hulu : de
Çaykovskî

Pyotr Îlîç Çaykovskî, (Rusî: Пётр Ильич Чайковский, Pyotr Ilyich Tchaikovsky), (7 gulan 1840 Votkinsk– 6 sermawez 1893 Sankt Petersburg) di dema romantîk de bestekarekî muzîka klasîk a rûsî bû.

Hunermend
Bestekarên rûs
Ted Hughes

Edward James Hughes, axilbe Ted Hughes, ( - ) nivîskar û helbestvanê îngiliz bû. Bi Sylvia Plath re zewicîbû. Hughes di sala 1984an de bûye helbestvanê dewletê (Poet Laureate) ya Îngilistanê û heta mirina xwe jî bi vî unvanî nivîsandiye. Ji Sylvia Plath du zarokên wî he ne.

Helbestvanên îngilîz
Nivîskarên brîtanî
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Pergall

Pergall (we êngilîsî: system) deseyg le terekerkêyl (fêlûinfî'alel) ya bewendeli serwexuwe'se ke gişkîg hewparçe durus ken. 

Watey yê "gişki hewparçe" her wehayş tuwanîd erra nîşan danini yê dese le rabiteyl we kar bîyed.

Zemîney lêkûlîni zanistane le barey pergall we ey beşele teqsîm bûd: têorî pergall, fermannasî, pergalleli cûlla, û pergalleli amête. Fîştiri pergallel ey taywetmendîyele dîrîn: 

Pergallel binar dîrin, û ey binare we lay beşegan û çûnayetî terkîbyan te'rîf bîye.

Pergallel akar (reftar) dîrin, ke ey akare serûkar dîrîd we nawdadegan (wûrûdîgan), derdadegan (xurucîgan), û şîwey perdaxt kirdini nawdadegan.

Pergallel taywetmendîg ewtir dîrin ke birîtî ye le rabite û êtesal le naw beşegani curwacuryan: naw-êtêsali.

Wişey pergall mumkin e we desey rêsa û qanunegan yê hukumetîş, ke akari ew hukumet te'rîf ken, biwetgîd.

Maneyli Pergall 

Muhît û merzegan: têorî pergall dinyay îme cûri pergallîg diwînîd. Îme tuwanîmin yê pergall we şinasîni merzeganî wîna (tesewur) bikeymin. Ey yanî îme baye hellwijarîmin (intixab bikeymin) ke kam bewendel le naw pergallege bûn û kam le deri pergall. Duma ey kare îme tuwanîm modêl erra peragllege pîşnîyar bikeymin û wey rewişe akareganî pîşwînî bikeymin.

Pergalleli sirûştî û deskirdi ayim: le dinya her du curi ey pergallele vucud dîrin. 

Pegalli walla: yê pergalli walla me'mulen wegerd henîg bewendel le muhît ewana tereker (fe'lûinfi'al) keyd. 

Perdaxt kirdin û perdaxti teregûrandin: yê pergall tuwanîd curi yê perdaxtgeri teregûrandinîş kar bikeyd.

Jîrpergallel: yê jîrpergall birîtî ye le çend onsor ke we xuweyan pergallîg durus ken, û le watey bantir beşîgin le pergallîg gewretir.

Cureli Pergall 

Pergall cureli curwacur dîrîd: pergalli zînig, pergalli kakeşanî, pergalli awûrî, pergalli xuweretawî, pergalli ferhengi, û ewantir.
Konseptên metafizîkê
Pergal
Kurdos (malper)

Kurdos malpereke kurdî ya weşana bi zimanê almanî dikê ye. Kurdos di 30ê adara 2006an de dest bi weşanê kir. Kurdos xwe wek civaka kurd ya li diyaspora yê dibînê. 

Mêvanên malperê dikarin nuçeyên derbarî Kurdistanê de bixwinên û fikiren xwe di forûmê di bêjin. Di 20ê adara 2008an de forûm ji ber problemeke teknîkî hat derxistin. Xebatkarên Kurdos lê dixebitin forûmê demek nêz de ji bo mêvanan dîse vekin. Kurdos herwiha wêne û dîmenên çalakiyên ewropayê diweşînê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malpera Kurdos 

Malperên kurdî
Azad Berwarî

Azad Berwarî di  li bajarê Mehabadê (rojhilatê Kurdistan) ji dayîk bû ye. Malbata wî pêşmergeyên Şoreşa Barzan bûn. Bavê wî ligel rehmetî Mele Mistefa Barzanî di avakirina Komara Mehabadê de beşdar bû ye.

Xwendina destpêkê li Berwarî, Navendî û Amadeyî jî li Hewlêrê temam kiriye. Di salên 1966-1967 li Zankoya Musilê beşê Kîmya dixwîne, lê ji ber xebatên xwe yên siyasî temam nake. Tê girtin, piştî ku azad dibe, di sala 1972 de xwendina xwe temam dike.

Di sala 1964 de dibe endamê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK), di sala 1970 de jî dibe endamê seroktiya Yekîtiya Qotabiyên Kurdistanê. Di sala sala 1972 de pêwendiyê bi Şoreşa îlonê re datîne. Di sala 1975 de sirgûnî Iranê dibe û hevaltiye nêzîk bi Idrîs Barzanî re datîne û di gelek waran de dibe alîkarê wî. Di sala 1979 de dibe endamê komîteya navendî ya PDK

Di hema salê de (1979) dema ku rêjîma Baas hewl dide Mesûd Barzanî li bajarê Viyena  bikuje, Azad Berwarî wê demê li wir bû ye, wî dixwest bi Mesûd Barzanî re vegere Kurdistanê, di dema êrîşê de xwe davêje pêşiya serok Barzanî û wî diparêze, ew di wê êrîşê de birîndar dibe.

Di sala 1993 de di kongreya 11 de dibe endmaê polîtbîroya Partî. Di salên 2001 - 2004 de dibe berpirsiyarê giştî yê ragihandina Partiyê.

 Azad Berwarî herwiha Zewicî ye û 2 keçên wî hene.
 Ew bi zimanê erebî, kurdî û farisî baş dibe, her wiha heta radeyekê jî zimanê înglîzî û almanî jî dizane.
 Azad Berwarî bi hêminiya xwe û siyaseta xwe ya kûr siyasetvanekî naskirî û bi ezmûn e.

Jêdera Avestakurd

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Xeyala Evîn (albûm)

Xeyala Evîn duyem albûma hiphopbêjê kurd Serhado e. Serhado ev albûm di festîvala navnetewî a çand û hûnera Kurdistan li bajarê Elmanya Gelsenkirchenê cara pêşîn pêşkêşî guhdarên xwe kir.

Stranên albûmê 
01. Berî Hertişt
02. Xeyala Evîn (digel Dilava)
03. Zimanê Kurdî
04. Dengveden
05. Dema min nema
06. Yek e (digel Şemdîn)
07. Hiwayî bawerî ye
08. Xwezî
09. Dinyanedîtîyo
10. Ez Kurdistanim
11. Vemirandin

Çavkanî

Gotarên girêdayî 
Serhado
Xewna Jiyan

Albûm
AKnews

AKnews (Ajansa Kurdistan) ajanseka nûçeyan a kurdî ye. Di sala 2008an ji aliyê serokwezîrê berê yê Herêma Kurdistan, Nêçîrvan Barzanî ve hate vekirin û de dest bi weşana xwe ya fermî kir. Navenda AKnews li paytexta Herêma Kurdistanê Hewlêr e. AKnews weşana xwe bi zaravayên Soranî û Kurmancî, Zimanên Elmanî, Erebî, Farisî, Ingilîzî û Tirkî dikê.

Girêdanên derve 
Malpera AKnews 

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî
Dirust

Dirust di matematîkê da, yan jî gêometriyê da ji xetta ku ji deqan pêk tê ra tê gotin.

Geometrî
Konsteptên matematîkê
Dewleta Sefewiyan

Dewleta Sefewiyan an jî Dewleta Sefewî (), dewleteke Kurd dîrokî ye ku di navbera salên 1501 û 1736an de Azerbaycan, Îran, Ermenistan, Îraq, Efxanistan, Tirkmenistan û beşek ji Kurdistanê di nav sîndorê xwe mezin kiriye. Xanedana Sefewiyan de fars, azerî û kurdan xwe cih girtiye. Şahê Sefewî yê mezin Şah Îsmaîlê Yekem di 17ê Tîrmeha 1487an de li Erdebîlê li Merta û Şêx Haydar ji dayik bû. Bavê wî Haydar, şêxê tariqa/rêbaza Sefewî û rasterast neviyê damezrênerê wê yê kurd Safî-ad-din Erdebîlî bû.

Xanedaniya Sefewî 
Yek ji xanedanên serdest ên herî giring ya Îranê ji salên 1501 heta 1736an bû. Xanedanîya Sefewîyan resenîya xwe ji Sofîtî ya rêbaza/terîqeta Sefewî digirt, ku di bajarê Erdebîl ya herêma Azerbaycan a Îranê hate damezrandin. Ew xanedanîyek Îranî/Êranî ya bi eslê xwe turk bû, lê di dema fermandarîya wan de ew bi payebilindên Tirkmen, Gurcî, Çerkez, û Yewnaniyên pontî  re zewicîn. Sefewiyan ji bingeha xwe li Erdebîl, kontrola xwe li ser beşên Îrana Mezin ava kir û nasnameya îranî ya herêmê piştrast kirin,  ji Împeratoriya Sasanî ve, bi vî rengî, bûn yekemîn xanedana xwecihî ku dewletek neteweyî wek Îran tê naskirin bi fermî ava kirin.

Sefewî ji sala 1501 heya 1722an piştî zayînê fermandar bûn (nûjenkirinekî kurt serborî dibe ji 1729 heya 1736) û li bilindahiyê xwe, ewan hemû Irana îro, Komara Azerbaycan, Behreyn, Ermenistan, Rojhilata Gurcistanê, hin beşên Bakûrê Qefqazê, Iraq, Efxanistan û her weha hin deverên Tirkiye, Sûrî, Pakistan, Tirkmenistan û Ûzbêkistan kontrol kirin.
 
Tevî bi têkçûna wan di sala 1736an de, mîrata ku wan li paş de hiştin vejîna Îranê bû, ku wekî asêgeha aborî di navbera Rojhilat û Rojava de dimaya, damezrandina dewletek bi bandor û bîrokrasî li ser bingeha "kontrol û hevsengî", dahênanên wan ên mîmarî û çavdêriya/patronaja wan ji bo hunerên bedew. Her weha sefewiyan bi belavkirina şiîtiyê diwazdehî ya îslamî li Îranê û li beşên mezin ên Qefqazê, li Anatolya û Mezopotamyayê, heta serdema îro jî şopa xwe hiştine.

Danasîna malbatê
Dewleta Sefewiyan navê xwe ji Sefiyedînê Erdebîlî hildigire. Sêx Safiyedîn, xwediyê rêbazeke cuda ya dînî di nav sunîtiyê de. Kurdbûna vê malbatê ji Şêx Safiyedîn destpê dike ku tê îdia kirin bi eslê xwe Şêx Safiyedîn ji Kurdistanê çûye Azerbaycanê û li wir maye. Her wiha wek tirkmenekî jiyaye. Kurê neviyê Şêx Safiyedîn, Şêx Cineyd e. Di postê şêxitiyê de serdikeve û gelek mirîdan li derdora xwe kom dike. Heta ku êdî tesîreke mezin li dewletên wî wextî dike. Yek ji van dewletan Aqoyunlî bûne ku dixwast Şêx Cineyd vekêşe aliyê xwe. Bi peydabûna vê tifaqê Şêx Cineyd li gel xwîşka serokê Aqoyunliyan, Hesenê Dirêj, bi Halime Begum re dizewice. Kurê Şêx Cineyd, Şêx Heyder jî li gel keça Hesenê Dirêj Halime Begum Alemşah re dizewice. Di vê zewacê de Şah Îsmaîl çêdibe.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Dîroka Îranê
 Lîsteya xanedan û dewletên kurdan
 Şah Îsmaîl

Çavkanî
 Richard Tapper, Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan, Cambridge University Press, 1997, ISBN 9780521583367, p. 39

Bîbliyografî
Wolfsburg

VfL Wolfsburg yaneyeke Almanya ya futbolê ye û ligel Bayern München yaneyeke futbolê ya Almanya yê ya herî navdar e. Yarîgeha Wolfsburg Volkswagen Arena ye.

Pozîsiyon 2019/20 

Yaneyên futbolê ya Almanyayê
FC Bayern München

FC Bayern Munich yaneyeke Almanya ya futbolê ye û ligel Wolfsburg yaneyeke futbolê ya Almanyayê ya herî navdar. 
Yarîgeha Bayern München Allianz Arena ye.

wêne : FC Bayern München logo (2017).svg

Yaneyên futbolê ya Almanyayê
FC Rubin Kazan

FC Rubin Kazan yaneyeke Rûsya ya futbolê ye û ligel Moskva yaneyeke futbolê ya Rûsya yê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Rubin Kazan Central Stadiumye

Pozîsiyon 2019/20 
<...>

Kuban
CSKA Moscow

PFC CSKA Moskva yaneyeke Rûsya ya futbolê ye û ligel Moskva yaneyeke futbolê ya Rûsya yê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Moskva Luzhniki Stadiumye

Pozîsiyon 2018/19 
<...>

Kuban
Ingicê

Ingicê, gundekî Bismilê ye di navbera Qurmuşlû û şeîra de ye.

Gundên Bismilê
Gaza xwezayî

Gaza siruştî, gaza xwezayî, mîna neftê ji erdê derdikeve. Bi esasî organîk e. 
Gaza xwezayî (70%-90%) (CH4) ji gaza mêtan tê. Çakajî hindîrda êtan (C2H6), propan(C3H8), bûtan (C4H10) jî heye. Di hindirê de peşkek ji (CO2), azot (N2), helyum(He) û hîdrojensulfur (H2S) heye.

Çêbûna gaza xwezayî ji neftê ye. Di binê erdê de petrol hinek duwe gas.

Çavkanî 

Kîmya
Sotemeniya fosîl
Thriller (albûm)

Thriller, albûma şeşem a Michael Jackson e. Li DYA'yê di 30'ê sermaweza 1982'an da albûm derket. Vê albûmê gelek xelat standine. Albûm bi şêweyên funk, pop, rock, R&B, soul, dans çêbûye.

 Wanna Be Startin' Somethin' 6:02
 Baby Be Mine - 4:20 
 The Girl Is Mine - 3:42 
 Thriller - 5:57 
 Beat It - 4:17 
 Billie Jean - 4:57 
 Human Nature - 4:05 
 P.Y.T. (Pretty Young Thing) - 3:58 
 The Lady in My Life - 4:12

Çavkanî 
 David Crystan (1994). The Cambridge Biographical Encyclopaedia. Cambridge University Press, Cambridge.

Michael Jackson
Albûm
Soranîzm (ziman)

Soranîzm an Babanîzm peyvên taybetmendiyên Soranî di zaravayên Kurdî yên din de.

Di pêvajoya standardkirina Kurmancî de ferhengoka we ji peyvên bîyanî (erebî, farisî û romîkî) hat jibartin. Di şûna wan de peyvên ji soraniya standardî (zaravaya Silêmanî, Babanî) di ferhengoka Kurmancî de hatin cîhkirin. Gelek peyv ji Soranî wan salên dawîn ketine termîlojîyên zaravaya Kurmancî. Mirov dikarê ji wanan re bi paşgira Latînî -îzm, Soranîzm an jî Babanîzm bibêje.

Mînak 
Kurdayetî (Kurmancî: Kurdîtî), êv peyv koka (etîmolojîya) xwe di Soranî de ye.
Pêyvist (Kurmancî: lazim, divê)
Niştiman (Kurmancî: Ax, Xak)

Bide ber 
Kurdîzm, peyvên kurdî di zimanên din de.
Botanîzm, peyvên jêgirtiyên bi Kurmancî.
Dimilîzm, jêgirtî ji Kirmanckî/Zazakî.

Standardkirina zimanê kurdî
 Zimanê kurdî
Pel

Pel, belg, pelçim di giyayan de organê karê behnê, fotosentez, transpirasyon (xwêdandan)ê bi cîh dihêne. Di gewd û şaxên kêlekî de buharê şên dihê û mezinbûna wê piştî demekê disekine. Payîzê rengê zer dibe û ber çile ve jî diweşe.

Di wêjeyê de axilbe jî di helbestê de pel wek hevalekî bayê ciyekî girîng digre.

Beşên pel 
 Mista pel an lamîna: ciyê ku fotosentez, xwêdan û bêhn lê pêk dihê.
 Petiyol: karê ragihandinê bi cî dihêne
 Bazis: qûnik û mista pel bi giya ve grê dide.

Riwek
Kemberlûya Xetîbegê

Kemberlûya Xetîbegê (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li derdora wê gundên Darlo, Qeregozê, Kopeklû hene.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Zimanê Kurdî (pirtûk, 2009)

Pirtûka Zimanê Kurdî ya ku ji aliyê Azad ZAL ve hatiye nivisandin û ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye weşandin. Pirtûk bi giştî çarçoveya zimanê kurdî tîne zimên. Pirtûk 240 rûpel e.

Çavkanî 
Azad Zal, Zimanê Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24. Amed, 2009. ISBN 978-605-60745-2-3

 Pirtûk
Konstantin Simonov

Konstantin Mikhailovich Simonov (1915 - Mirin 28 Tebax 1979),Helbestvan û romanvîsekî rûs yê Sovyetê ye.

Di Şerê II. ya Cihanê de li ser navê rojnameya "Stêrka Sor"  bi navê rojnemavanê şer xebitiye.Di sala 1974an de Xelata wêjeyê ya Lenînê wergirtiye.

Helbesta wî ya ku hestên leşkerekî dihêne ziman "Li bendî min bimîne" gelek navdar e.

Helbestvanên rûs
Nivîskarên rûs
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Jidayikbûn 1915
Mirin 1979
İlhan Berk

İlhan Berk ( 18 Sermawez 1918, Manîsa -  28 Tebax 2008, Bodrûm).Helbestvanekî Tirk e.Di nav herka Nûyê Duwem de cî digre.

Ji Helbesta Berk

SÊWAN

Delala min,va Rezber

û va ruyê te ku hêdî hêdî fîtikan dide

dem ku bêdawî ye

wek helbestên neqediyayî ye

weke qalkirina hinek kesran

û hinek çeman e

me dem xist nav parantêzê û em jiyan

(li perava daxwazê ya şolî)

Ma ne ji ber vê ye di evîna me de 

kesrek êvarî he ye tim

Îlhan Berk

Wergêr: Dûrzan Cîrano

Nûyê Duwem
Helbestvan
Jidayikbûn 1918
Mirin 2008
Turgut Uyar

Turgut Uyar ( 4 Tebax 1927, Ankara -  22 Aغustos 1985, İstanbul), Helbestvanekî Tirk e.

Di helbesta Tirkiyeyê de nexasim di nav lebata Nûyê Duwem de ciyekî grîng digre.

Berhemên wî
 Arz-ı Hal  (1949)
 Türkiyem  (1952-1963)
 Dünyanın En Güzel Arabistanı  (1959)
 Tütünler Islak  (1962)
 Her Pazartesi  (1968)
 Divan  (1970)
 Toplandılar  (1974)
 Toplu Şiir  (1981, ilk dört kitaptaki şiirleri)
 Kayayı Delen İncir  (1982)
 Dün Yok mu  (1984)
 Büyük Saat  (Son yazdıklarıyla birlikte bütün şiirleri 1984)

Helbestvan
Nûyê Duwem
Tirk
Jidayikbûn 1927
Mirin 1985
Edip Cansever

Edip Cansever (z. 8'ê tebaxê 1928 − m. 28'ê gulanê 1986), helbestvanekî tirk ku weke Cemal Sureya,Turgut Uyar û Ece Ayhan di nav grûba Nûyê Duwem de ciyekî grîng digre.

Helbesta wî ya yekem di 1'ê Adara 1944an de di kovara Îstanbûl de hate weşandin.Di sala 1947an de helbestên xwe yên ku di kovaran de weşandi bû di pirtûka  "İkindi Üstü" de berhev kir û weşand.Vêya pirtûka wî a yekem bû.Di sala 1951ê de  tevlî hevalên xwe li bin navê "Nokta" kovarek derxistin lê tenê heşt hejmar weşandin.

Bi pirtûka xwe ya navê wê Yerçekimli Karanfil  di sala 1958an de Xelata Helbestê ya Yeditepe; di sala 1977an de bi pirtûka xwe ya navê wê Ben Ruhi Bey Nasılım Xelata TDK'ê û di sala 1982an de bi pirtûka xwe ya Yeniden (Ji nû ve) xelata Sedat Simavî girt.

Berhemên wî

Helbest 
 İkindi Üstü (1947)
 Dirlik Düzenlik (1954)
 Yerçekimli Karanfil (1957)
 Umutsuzlar Parkı (1958)
 Petrol (1959)
 Nerde Antigone (1961)
 Tragedyalar (1964)
 Çağrılmayan Yakup (1966)
 Kirli Ağustos (1970)
 Sonrası Kalır (1974)
 Ben Ruhi Bey Nasılım (1976)
 Sevda ile Sevgi (1977)
 Şairin Seyif Defteri (1980)
 Yeniden (1981)
 Bezik Oynayan Kadınlar (1982)
 İlkyaz Şikayetçileri (1984)
 Oteller Kenti (1985)

Helbestvanên tirk
Nûyê Duwem
Jidayikbûn 1928
Mirin 1986
Ece Ayhan

Ece Ayhan Çağlar (10 îlon 1931, Datça, Tirkiye - 12 tîrmeh 2002, Îzmîr, Tirkiye), helbestvanekî tirk bû. Pêşengekî helbesta Nûyê Duwem e.

Berhemên wî

Helbest
Kınar Hanım'ın Denizleri (1959) 
Bakışsız Bir Kedi Kara (1965) 
Ortodoksluklar (1968) 
Devlet ve Tabiat (1973) 
Yort Savul (Toplu Şiirler, 1977) 
Zambaklı Padişah (1981) 
Cok Eski Adıyladir (1982)
Sivil Şiirler (1993) 
Son Şiirler (1993)

Çavkanî 

Helbestvan
Tirk
Nûyê Duwem
Jidayikbûn 1931
Mirin 2002
Kabiyê

Gundekî Amedê ye.Di navbera Amedê û Bismilê de ye.Li perava Dîcle ye.

Gundên Amedê
Nûyê Duwem

Nûyê Duwem (bi tirkî: İkinci Yeni), rewteka helbesta tirkî ku di derdora 1950yan de ji aliyê helbestvan Cemal Sureya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk û Ece Ayhan ve hatiye destpêxistin.

Li dijî Herka Garîp û li dijî Berrahiya Civakî ava bû ye.

Li gorî Nûyê Duwem, helbest ji bo helbestê dihê nivisandin. Civak û pêwendiyên civakê nav hedefên wê de tune ne. Rastî, bûyer û qalkirina çîrokan ne karê helbestê ye. Ji ber vê yekê jî wate ji helbestê avêtine û bi zimanekî girtî û ji fêhmê gel pirr dûr nivîsandine.

Çavkanî
Valahî

Valahî yan feza yan jî  spaş (bi înglîzî: Space) berfirehiyeke bêsinor e ku xwedî sê rehend e (dirêjahî, pehnahî, bilindahî) û cih û aliyê wê rêjeyî ye. Tiştan û bûyeran di valagehê de diqewmin. Di fîzîkê de peyda kirina pênasa valagehê gelek dijware, ji ber ku ewê nikare ji aliyê tiştên din ve bêt ravekirin. Bi wateyeke din, ev dem tu tişt ji valagehê bingehî tir nîne.

Çavkanî 

Fizîk
Stêrnasî
Geometrî
Xweza
Fezazeman
Rehend

Di matematîk û fîzîkê da, rehend tê wateya hejmara dereceyên mimkin bo azadbûna livîna tiştekî di valagehê da.

Fizîk
Matematîk
Dûrahî

Dûrahî (bi ingilîzî: Distance) ku pîvanek jimarî ya ku pîvanê dike nevbera dûrahiya dû tiştan an xalan de.  Di fizîk an karanîna rojane de, dibe ku dûrahî behs bike dirêjahiya fizîkî an texmînek li ser bingeha pîvanên din be.

Çavkanî 

Fizîk
Sennur Sezer

Sennûr Sezer (jdb. , Eskişehir- ), helbestvaneke tirk bû.

Berhemên wê

 Gecekondu (1964) 
 Yasak (1966) 
 Direnç (1977) 
 Sesimi Arıyorum (1982) 
 Kimlik Kartı (Helbestên Neqandî1983) 
 Bu Resimde Kimler Var (1986) 
 Afiş (1991)
 Direnç Şiirleri (Helbestên Berhevkirî 1995)
 Kirlenmiş Kağıtlar (2000)
 Dilsiz Dengbej (2001)
 Bir Annenin Notları (Helbestên Neqandî2002)
 Akşam Haberleri (2006)

Helbestvanên tirk
Jinên tirk
Ozkan Mert

Ozkan Mert (z. 21'ê kewçêrê 1944, Erzirom), helbestvanekî tirk e.

Berhemên wî 
 Kuracağız Her Şeyi Yeniden (1969)
 Kırlangıçlar Kırlangıçlar (1978)
 Irgatoğlu Atçalı Kel Memet Destanı (1980)
 İşte Hayat İşte Ölüm ve Tarih (1981)
 Stockholm'de Mavi Saatler (1987)
 Dünya Çarpıyor Yüzüme (1988, toplu şiirler)
 Allah ve Tango (1990)
 Mozart ve Akdeniz (1992)
 Bir Irmakla Düello Ediyorum (1995)
 Bir Dünyalının Notları (1997, toplu şiirler)
 Sürgün Şarkıları (1999, Stockholm)

Helbestek ji Ozkan Mert 

JI HELBESTÊ KÎ HEZNAKE?

Hikûmat û artêş

Heznakin ji helbestê

Pirtûkên pîroz,pêxember

Û zagon

Heznakin ji helbestê.

Fîlozof ditirsin ji helbestê

Lewra nanê fîlozofan

Derdixe ji destê wan.

Rahîbeyên keçîn

Bidizî hezdikin ji helbestê.

Lê helbest guhnade

deynê wê tune ye ji kesî re,

bahozek datîne

Ber dîrokê 

û lêdixe û diçe

Helbest ji herkesî hez dike

Ozkan Mert

Wergêr :Dûrzan Cîrano

Helbestvanên tirk
Vladîmîr Mayakovskî

Vladîmîr Vladîmîrovîç Mayakovskî (bi rûsî: Влади́мир Влади́мирович Маяко́вский) yan jî Vladîmîr Mayakovskî (z. 19'ê tîrmehê 1893 – m. 14ê nîsanê 1930), helbestvanekî rûs e.

Di helbestê de pêşengekî herka futurîzmê ye. Di sala 1930î de bi debançê xwe kuştiye. Helbestên wî yên li ser delala wî Lîlî Brîk gelek navdar in.

Helbestên wî 
Destana Lenîn
((...))Sed û pênce Milyon

Leystokên wî 
Moskow Dişewitî

Pirtûkên wî 
 Sed û pêncî mîlyon
 Destana Lenîn
 Moskowa dişewite

Çavkanî 

Helbestvanên rûs
Futurîzm
Jidayikbûn 1893
Mirin 1930
Kesên sedsala 20an
Bilindahî

Bilindahî (bi Ingilîzî: Height) endazeya stûnkiya dûrahî ye.

Di matematîkê de 
Bilindahî wekî rehendê sêyem pênas dibe (ewên din: dirêjahî û pehnahî).

Çavkanî 

Fizîk
Matematîk
Hêvîdar

Hêvîdar di 26.2.1988 de li bajêrê Ûrmiyê li dayîk bûye. Hêvîdar li biçuktiya xwe de pir ji sitran û helbestên kurdî hes dikir û ber vê hindê bixwe jî dest bi helbest gotinê kir û di helbest gotinên xwe da te'sîra herî mezin li Hafîz Şîrazî, Celaledînê Rûmî û Sedî Şîrazî girt û bi zimanê kurdî helbestên xwe havêtin evînekî nexuya ku hêviya wî bu. Hêvîdar helbestên helbestvanên kurd yên wek Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî û Cigerxwîn jî dixwîne û pir ji wan hêz dike. Hêvîdar niha (2009/11/7) xwendekarê sala 3yan di rîşteya mudîriyeta sen'etî industrial management di zanîngeha Ûrmiyê deye. Hêvîdar gelek helbest bi zimanê kurdî gotine ku nav wanda hem evîndarî û hem welatparêzî hene.

Berhem 
 Ezê rabim
 Zimanê min
 Ûrmîye
 dîsa
 were
 domam
 Êxsîr kera dîn û dil
 Hewar
 Bibhîse
 Hat
 Helbestên min hêvîne
 Ev gaw
 Her tuyî

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Guillaume Apollinaire

Guillaume Apollinaire ( 26ê tebaxa 1880 Roma, Îtalya - 9ê kanûna pêşîn a 1918 Parîs, Fransa) Helbestvan û Rexnegîrê Fransî ku bi eslê xwe îtalyan e. Nûnerê herka kubîzm, dadaîzm, surrealîzm a ku di serê sedsala 20î de dest pê kirine. Û navbavikê surrealîzmê û orfîzmê ye.

Navê wî yê rastî Wilhelm Apollinaris de Kostrowitsky e, di sala 1880 de li Romayê çêbû ye, bavê wî îtalyan, dêya wî polonî ye. Li Collège Saint-Charlesa ku li Monacoyê ye hîndekarîya franskî dît. Di 1902an de li Parîsê bicîbû. Li Cannes û li Niceyê li çend dibistanan hindekariya xwe domand. Di 1903'yan de kovara ku navê wê Le Festin d'Esope ye derxist.

Li Fransayê bi Pablo Picasso û bi André Derain re hevnasînek wî pêk hat. Çû Rhinelanda Elmanyayê û li wêderê demekê mamostetî kir. Di van salan de helbestên wî di nav helbesta fransî ya nûjen de cî digirt.

Di salên pêş de kubîzma ku di wêneyê de dest pê kiribû wî di wêjeyê de nexasim di helbestê debikaranî û bi hawî jî surrealîzm jî pejirand.

Nivîsên xwe yên di warê lêkolînê de yekem û helbestên xwe tevlî gravurên hinek wênesazan weşand. Di sala 1913an de ji helbesta 15 salên dawî bi navê Alcools neqîneyek weşand.
Ji kubîzmê veqetiya û herka orfîzmê ya ku pêşengiya wê ew bixwe kir pejirand.

Apollinaire, di Şerê Cîhanê yê yekem de ji serê xwe brînek gran girt û di sala 1918an de li Parîsê ji şewbê mir.

Helbestên wî 

 Le bestiaire ou le cortège d’Orphée, 1911
 Alcools, 1913
 Vitam impendere amori''', 1917
 Calligrammes, poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916, 1918 (published shortly after Apollinaire's death)
 Il y a..., 1925
 Julie ou la rose, 1927
 Ombre de mon amour, poems addressed to Louise de Coligny-Châtillon, 1947
 Poèmes secrets à Madeleine, pirated edition, 1949
 Le Guetteur mélancolique, previously unpublished works, 1952
 Poèmes à Lou, 1955
 Soldes, previously unpublished works, 1985
 Et moi aussi je suis peintre, albûm of drawings for Calligrammes, from a private collection, published 2006

Helbestvanên fransî
 Et moi aussi je suis peintre, album of drawings for Calligrammes'', from a private collection, published 2006
Surrealizm
Jidayikbûn 1880
Mirin 1918
AZ Alkmaar

AZ yaneyeke holandî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên holandî ye. 
Yarîgeha AZê DSB Stadion ye.

Yaneya futbolê ya Holandê
Urziceni

FC Unirea Urziceni yaneyeke romanî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên romanî ye. 
Yarîgeha Unirea Urziceni ê Stadionul Tineretului ye.

Pozîsiyon 2009/10 

Yaneya futbolê ya Romanyayê
Atlético Madrid

Club Atlético de Madrid S.A.D. yaneyeke spanî ya futbolê ye ya herî navdar e û pênc ji tîmên herî serketî yên spanî ye. 
Yarîgeha Atlético de Madridê Vicente Calderón Stadium ye.

Pozîsiyon 2009/10 

Yaneya futbolê ya Spanyayê