nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zenûrî

Zenûrî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zenûrî 162 kese (79 mêr, 83 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 45 e.

Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 162 kes rûniştvanên Zenûrî', 104 kes dikarin bixwînin u binivsînin (57 mêr, 47 jin).

Bibîne
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Kellaterzan

Çavkanî
 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Berqurû

Berqurû, Berquřû, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berqurrû 759 kes e (382 mêr, 377 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 189 e.

Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 759 kes rûniştvanên Berqurû, 487 kes dikarin bixwînin u binivsînin (268 mêr, 219 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Binyer

Binyer, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Binyer 175 kese (92 mêr, 83 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 40 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 175 kes rûniştvanên Binyer', 119 kes dikarin bixwînin u binivsînin (67 mêr, 52 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 
 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Dadaney Kemanger

Dadaney Kemanger, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dadaney Kemanger 341 kese (165 mêr, 176 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 81 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 341 kes rûniştvanên Dadaney Kemanger', 227 kes dikarin bixwînin u binivsînin (119 mêr, 108 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Danîkeş

Danîkeş, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Danîkeş 557 kese (281 mêr, 276 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 126 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 557 kes rûniştvanên Danîkeş', 338 kes dikarin bixwînin u binivsînin (183 mêr, 155 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Dirêle

Dirêle, Dirêłe, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dirêle 151 kese (74 mêr, 77 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 42 e.

Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 151 kes rûniştvanên Dirêle, 84 kes dikarin bixwînin u binivsînin (42 mêr, 42 jin).

Bibîne 

 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Lengerêz

Lengerêz, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lengerêz 243 kese (92 mêr, 151 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 71 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 243 kes rûniştvanên Lengerêz', 140 kes dikarin bixwînin u binivsînin (54 mêr, 86 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Miyane

Miyane, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Miyane 1440 kese (697 mêr, 743 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 379 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 1440 kes rûniştvanên Miyane', 934 kes dikarin bixwînin u binivsînin (470 mêr, 464 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Nigil

Nigil, Nigił, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Nigil 1697 kese (825 mêr, 872 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 414 e.

Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 1697 kes rûniştvanên Nigil, 1153 kes dikarin bixwînin u binivsînin (587 mêr, 566 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê

گو
Peyçûn

Peyçûn, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Peyçûn 232 kese (99 mêr, 133 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 64 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 232 kes rûniştvanên Peyçûn', 135 kes dikarin bixwînin u binivsînin (61 mêr, 74 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Reşneş

Reşneş, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Reşneş 236 kese (115 mêr, 121 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 60 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 

Ji 236 kes rûniştvanên Reşneş', 125 kes dikarin bixwînin u binivsînin (65 mêr, 60 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Tazaway Keyxesrew

Tazaway Keyxesrew, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tazaway Keyxesrew 56 kese (34 mêr, 22 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 56 kes rûniştvanên Tazaway Keyxesrew', 41 kes dikarin bixwînin u binivsînin (26 mêr, 15 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Xaneqa Cûcû

Xaneqa Cûcû, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xaneqa Cûcû 111 kese (58 mêr, 53 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 23 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 111 kes rûniştvanên Xaneqa Cûcû', 65 kes dikarin bixwînin u binivsînin (40 mêr, 25 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî 
 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Zonc

Zonc, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

Hejmara rûniştvanan 

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zonc 741 kese (362 mêr, 379 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 179 e.

 Rewşa xwendin û perwerdeyê 
Ji 741 kes rûniştvanên Zonc', 507 kes dikarin bixwînin u binivsînin (272 mêr, 235 jin).

Bibîne 
 Şaristana Sine
 Navçeya Kellaterzan
 Gundistana Nigill

Çavkanî

 Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê 

Gundên Kelaterzanê
Sine (navçe)

Sine (bi farisî: Senendec) yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye, li Rojhilatê Kurdistanê ya bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Sine ye. 

Ev navçe li navenda parêzgehê binecih e û ji bilî navçeyên Seqiz, Bîcar û Bane bi navçeyên din re hemsinor e. Xelkê navçeyê li gor serjimariyê 450.167 kes in.

Nahiyeyên navçeya Sineyê

Nahiyeya Navenda navçeya Sine 
Bajar : Sine
Gundistana Abîder
Gundistana Arendan
Gundistana Huseyn Abadê Başûrî
Gundistana Sine
Gundistana Neran
Gundistana Serab Qamîş

Nahiyeya Kelaterzan 
 Bajar : Şuyêşe
Gundistana Ciwanro Xerbî
Gundistana Kelaterzan
Gundistana Negal

Nahiyeya Sîrvan 
Gundistana Ciwanro Şerqî
Gundistana Meyanro

Çavkanî 

Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Candan Erçetin

Candan Erçetin (jdb. 10ê sibata 1961 li Kirklareli) stranbêjeke tirkî ye. Candan Erçetin bi eslê xwe ji Balkan ye, wekî bavekî alban û dayikekî makedon e.

Çavkanî 
Wîkîpedya îngilîzî, .

Stranbêjên tirk
Jidayikbûn 1961
Mirovên zindî
Franck Ribéry

Franck Bilal Ribéry (jdb. 7ê nîsanê 1983 li Boulogne-sur-Mer lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê fransî ye. Franck Ribery ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin.
Franck Ribéry di sala 2006an de bû Misilman

2007 FC Bayern München

Çavkanî 

Mêr
Futbolvanên fransî
Fransiyên misilmanbûyî
Zlatan Ibrahimović

Zlatan Ibrahimović (wekî Zlatan Îbrahîmovîç bixwîne) di 3'ê adara 1981'ê de li Malmö (Swêdê) ji dayika xwe bûye, lîstikvanekî goka pê yê berê yê swêdî ye. Zlatan Ibrahimović ji aliyê FIFA'yê sê caran lîstikvanê futbolê ê cihanê hate destnîşankirin û weke yek ji baştirîn lîstikvanên hemû dema tê dîtin.

Çavkanî

Mêr
Futbolvan
Swêdî

Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Futbolvanên swêdî
Hest

Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn 

Di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn hatine darxistin. Di vî warî de pirsa herî girîng ewe: Kîjan hest beşên hemû mirovan in û kîjan hest gor kultûra ku mirov di tê de perwerde bûye derketîye ortê? Lomaye ku di wî warî de hinek zanyaran zahf karkirin e. Paul Ekman ji wan yek e. 

Paul Ekman zanyarek di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn darxistî ye û di vî warî de xwe îspat kirî ye. Ew behsa 7 hestên bingehî dike : Şabûn/kêf, hêrs/qehir, îkrah/bîzî, tirs/xof, kêmxistin/biçûkxistin, xemgîni/pozxînî û şaşwazî. Hinek zaryar hezkirin, kîn û îtimat/ewletî yê jî îlaweyê van hestên bingehî dikin.

Di vê warê de zanyarek jî Carrol E. Izard e. Ew behsa 10 hestên bingehîyên di hemû kulturan de tên dîtin dike. Gor wî ew hestena ewana ne: Eleqe/menfeet, derd/keder, îkrah/dilsarî, şabûn/kêf, qehr/hîdet, şaşwazî, fedî/şerm, tirs/xof, kêmxistin/piçûkxistin û sûcdarî.

Hemu însan xwedî van hestana ne û tunebûna van kêmasiyek/nexaşiyek mezin e. Bi xwe sedemên nexaşiyên psîkolojîk jî serûbinîya van hestan e. Ji bona domandin û manîdarîya jîyanê van hestana ji hal û hereketên mirov re dibin pîvan. Mirov dema di nav cîvakê de jîyana xwe didomîne van hestên bingehî ji wan re rêberîyê dikin. Herçiqas gor herkesî sînorên van hestana hinekî curecur bin jî, di nav cîvakê de sînorên van ên belû hene. Gor rewşa ku mirov di tê de ye, an jî xwe di tê de dihesibîne ji van hestên xwe dihese û gor van hereket dike.

Ji ber ku baştêr bên fêmkirin em çend mînakan ji wer e pêşkes bikin:

Tirs û hêrs mirovan ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi durketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze. 

Biwêjên şabûn û xemgînî zêdetir razîbûn û nerazîbûna mirov nîşand didin. Dema mirov ji rewşekê an jî ji kesekî razî bû ev hestên wî xwe nîşan didin. Gor wan hesteyan mirov dixweze zêdetir an jî kêmtir ji ba wan kesan an jî di wan rewşan de dema xwe derbaz bike. Di dema kefxweşêyê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî xwe aşîkar dike. Di dema xemgînîyê de mirov kelgirî, pozxwine e. Hemû hal û hereketên wî nerazîbûna wî nîşan didin. 

Xoy ji bo jîyanê pêvist e. Lê zêdebûna wê dikare jîyanê tehdît bike. Loma ye ku mirov bixweze jî nikare tiştên pir şor bixwe û vebixwe, jê îkrah dike.

Çavkanî

1. Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî. Sewad, Bazîd.

2. Paul Ekman (Hrsg.): Gesichtsausdruck und Gefühl. 20 Jahre Forschung von Paul Ekman. Paderborn 1988

3. J.H. Otto, Harald A. Euler, Heinz Mandl: Emotionspsychologie. Ein Handbuch. Beltz, Weinheim 2000.

4. Carroll E. Izard: Die Emotionen des Menschen. Eine Einführung in die Grundlagen der Emotionspsychologie. Aus dem Englischen übersetzt von Barbara Murakami. Beltz, Weinheim/Basel 1981.

  http://de.wikipedia.org/wiki/Grundgef%C3%BChl
  https://de.wikipedia.org/wiki/Emotion

Derûnnasî
Bileyder

Bileyder (1928: بليدر / Biléidér (Bileyder); 1946: Bileyden [sic]; ) gundekî navenda Êlihê ya Batmanê ye. Ev gund 10 km dûrî Êlihê ye.

Bileyder ji aliye ermeniyan avabûye. Misilman di sersala 16an de li vî gundî bi cih bûne. Hejmara niştecihên Bileyderê îro digehe 4217 kesan.

Li gund eşîrên wek sinikan, xerzî, perixanî, sergirî û koçer meskun in. Li Bileyderê dibistan û nexweşxane hene.

Dengbêjê ermenî û kurd Karapetê Xaço di sala 1902an de li Bileyderê hatiye ser dinyeyê.

Pencinari (keji) kejıki u tori lı gund hene u komela gund ya bınavé komela bıpéşxıstın u pıştevani lı gund hene.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Çend stranên Karapêtê Xaço 

Gundên Êlihê
Mişrîtan

Mişrîtan, Muşrîtan an jî Mişrîta (1928: مشريتان / Muchritan (Muşrîtan); 1946: Muşritan; bi tirkî: Yedibölük) gundeki Hezoyê ye. Mişrîta ji aliyê ermeniyan ve ava bûye û li gorî Saziya Statîstîkê ya Tirkiyeyê di 2012an de 557 kes li Mişrîta niştecih bûn.

Çavkanî

Gundên Hezoyê
Sinikan

Sinikan êlekî ye li herêma Batmanê ye. Bi taybetî li Batman, Mêrdîn û Rihayê jiyan dikin. Şerefxan Sinikan li ser êlên Millanê jimartîye.

Çavkanî

Eşîrên Millî
Batman
Endezyariya petrol û gaza xwezayî

Endazyariya petrol û gaza xwezayî yan endezyariya neft û gaza siruştî, endezyariya li ser dîtin û derxistin, veşartin û firotina neftê û gaza xwezayî ye. Li Tirkiyeyê ev beşa endezyariyê li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn û İTÜ'yê heye. Endezyarên ku ji van deran mezun dibin di şirketên petrolê de dixebitin. Li Amerîkayê (DYA) endezyariyeke pir di pêş de ye.

Çavkanî

Endezyarî
Neft
Gaza xwezayî
Dîsîplînên endezyariyê
Muhemmed Ronahî

Muhemmed Ronahî yan Mihemed Ronahî nivîskar û weşangêrekî kurd e.
Muhemmed Ronahî di 1979'an de li Pîrana Amedê ji dayik bûye. 
Di 2003'yan de li Zanîngeha Înönü Beşa Civaknasîyê kuta kiriye.
Di  malpera haberdiyarbakir.com, Kovara W, Kovara Rewşen, Kovara Zend û Çirûskê de helbest û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê "deqerû" quncik nivîsî.
Di 2009'an de bi navê Weşanxaneya Ronahî weşanxaneyek ava kir. Di 2010'an de romana xwe ya bi navê "Bendewarên Adarê" derxist, di sala 2011an de jî çîrokên wî yên bi navê Daristan ji weşanxaneya Ronahî derket. Pirtûka wî ya bi çîroka ya bi navê"kûçikistan" jî der çûye di nav weşanên avesta de

Çavkanî 

Jidayikbûn 1979
Nivîskarên kurd
Cemalwêrdî

Cemalwêrdî (; ), gundeki girêdayi ya Dutaxa Agiriyê ye. Evdalê Zeynikê li wî gundi ji dayik bûye.
Ev gund gundê dengbêjan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dutaxê
Şîro (qeza)

Şiro 1852 derket gunde xwe pir heye wel hasıl Melediyaye 75 km dureye  peşi gele şiroye ge Kurde
Xerabreşk, Dêrika Çiyayê Mazî

Xerabreşk () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Xerabreşkê gundekî êla Metînan e li herêma Qerejdax. Gund bi ser Dêrika Çiyayêê Mazî ve ye. Heta salên 1990'î jî li gund deveyên ku li daristanê diçêriyan dihatin dîtin. Rê, ceryan û telefon nediçû gund. Ji ber ku gundekî çiyayî ye, di gund de çandiniya genim, ceh, nîsk û nokan pir dereng dest pê kir. Heta salên 1990'î jî li gund piştî çinînan pûş, ka, rêsî û hemû hatina erdan bi deve û hêstiran dihate dişandin. Her wisa çûna aşê arvan jî bi deveyan dihate kirin. Piştî salên 2000'an riya gund hatiye çêkirin.

Xerabreşkê gundekî "kufarî" ye. Kunreş, girê gund û goristanên kevin ên ne bi qaideyên îslamî, nîşaneyên kufariya wê ne.

Xerabreşkê di navbera gundên Zemberol, Subetan, Şirîbaba û Bîxurê de ye.

Girêdayî Xerabreşkê sê heb cefirk hene. Cefirka jêrîn, orte û jorîn. Gundî zivistanan di xaniyên gund de, havînan jî di konên reş ên cefirkan de diman.

Xerabreşkê gundekî wisa ye ku li ser axek avî ye. Di şikeftên wê de havînan jî av dizê. Li cefirkên wê kiyan bîra ku 5 metroyan bihata kolan di avê der dibû. Piştî salên 2000'an ku li Kurdistanê av vekişiya, li herêma Qerejdax jî av hinekî daket jêr. Lê Xerabreşkê û bi taybetî cefirkên wê herêma herî bi şens ên Kurdistanê ne. Ji ber ku ava berfa Qerejdax di bin erda wê de digewime.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Muzeya Orsayê

Muzeya Orsayê () li Parîsê (Fransa) muzeya tewrî mezin û bi nav û deng a hunerê ye. Di sala 1986an de mirov ev muze vekir. Rûberê muzexaneyê 57 400 m² ye.

Li gorî mêvanên muzeyê di sala 2007an de 3.200.000 kes bûn.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî

Muze
Sîpan Xelat

Sîpan Xelat, stranbêjekî kurd e ku bi yekem albuma xwe yê bi navê Siya Min hatiye naskirin.

Jînenîgarî 
Sîpan Xelat, di sala 1975an de hatiye dinê ku bi eslê ji navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê ve ye. Di destpêkê de bi Koma Kerwan re dixebite û yekem albuma xwe ya bi navê Siya Min derxistiye. Stranên wî yê bi navê "Bêrîtan" "Çû" û "Evîn" li ser platformên medyaya civakî bi milyonan hatine guhdarkirin. Piştre albûma xwe ya bi navê 'Bêrî' derxistiye. Hunermend niha li Almanyayê dijî. Sîpan Xelat di bin bandora Şivan Perwer, Xelîl Xemgîn, Ciwan Haco, Hozan Serhad de maye.

Dîskografî 
Albûm

 Sîya Min
 Bêrî

Çavkanî 

Kesên ji Gimgimê
Jidayikbûn 1975
Hingiv

Hingiv (bi soranî: hengwîn), 

Mêşhingiv hingivê ji nektarên kulîlkan di kewaran de çêdikin. Nektar derdana kulîlka ye. Têdahiya (mûhteva) nektaran bi piranî şekir e, nektar 80% ji av û 20% ji şekir pêk tê. Mêşhingiv bi zimanê xwe yên dirêj û luleyî nektar ji kulîlkan dimijin.

Mêşhingiv gava li ser kulîlkan e, nektar naxwin, di gedeya hingiv de berhev dikin. Şekirê di nav nektarê, sukroz e. Ji ber ko ji du molekul şekirên biçûktir (monosakarît) çêbûye, ev şekir di grûba karbohîdratan de wek dîsakarît tên navkirin. Şekirê çay jî sukroz e, ango nektar dişibe şekirê çay.

Di gedeya hingiv a mêşhingivên karker de enzîmek bi navê învertaz te çêkirin. Sukroza nav nektar bi vê enzîmê tê heriskirin û sukroz parçe dibe, glukoz  û fruktoz çêdibe. Gava mêşhingivên gede bi nektar tijî, tên kewarê, ew nektarê vedirêşin nav çavikên şaneyê. Ji ber ko di nav nektar de av zêde ye, mêşhingiv di hundirê keware de  perên xwe ba didin, bi alîkariya ba û hênikayî ya hundirê kewarê, ava di nav nektar dûkel dibe. Dema ava nav nektar daket 20%, nektara ronkirî êdî tîr dibe. Bi alîkariya enzîmên mêşhingivê, nektara tîr êdî dibe hingiv. Mêşhingiv devê çavikê bi pelika şima digrin û derbasî çavikek din a vala dibin.

Hingiv çi lixwe digire? 
Hingiv bi piranî şekir û av lixwe digire.

Hingiv çima şekir digire? 
Şekirgirtina hingivê siruştî, tiştekî asayî e. Sedema şekirgirtin (belûrîbûn, krîstalîbûn) a hingiv, glukoz e. Rêjeya avê di nav hingiv de bi qasî 17% an e, lê rêje ya şekir 80% an e. Ango hingiv pir tîr e. Ji ber vê sedemê glukoz di nav hingiv de belûrî dibe. Belûrîbûn di germahiya neqeba 10-21°C de dest pê dike. Dema belûrîbûn dest pê kir, glukoz ji avê vediqete û wek belûrên piçuk û gewr telp dibe. Hingivê belûrî (krîstalbûyî) di nav ava 45°C de bi qasî çend deqeyan bimîne, wê cardin bibe hingivê dobe.

Li Kurdistanê û gelek cihên din mirov ji bo hingiv mêşhingivan xwedî dike.

Wêneyin hingiv

Çavkanî 

https://en.wikipedia.org/wiki/Honey

 Umîd Demîrhan (2006). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Bazîd: Sewad.

Girêdanên derve 
 []
 []
 Ji boy hê pirtir agahiyên li ser hingiv û mêşhingivê

Xwarin
John F. Kennedy

John Fitzerald "Jack" Kennedy (jdb.  - m. ), serkomarê 35ê yê DYAê bû. Ew li sala 1961ê bû serkomar û berî dawîkirina gerra xwe ya çar-salî ya serkomariyê hat kuştin.

Li Şerê Cîhanî yê Duyê, ew fermandarekê hêzên deryayî yên WYEyê bû, lê paşra ew li siyasetê meraqdar bû. Bi piştgiriya babê xwe, Joseph P. Kennedy Sr., wî xebata xwe ya siyasî di Partiya Demokrat ya Amerîkayê da dest pê kir.

Berî serkomariyê, ew ji sala 1947ê heta 1953ê endamê Kongeresa Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê û ji 1953ê heta 1960 endamê Senata Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Ew di hilbijartinên serkomariyê da bi ser bebijarê Partiya Komarî ya Emrîkayê da, Richard Nixonî, ko wî çaxî cîgirê serkomarî bû, serkevt. Ew piştî Theodore Rooseveltî ciwantirîn serkomarê WYE bû (wî çaxî temenê wî 43 sal bû). Ew serkomarê herî pêşîn yê wî welatî bû ko li sedsala 20ê hat bû dinyayê. Ew serkomarê yekane yê katolîk yê WYE ye. Ji serkomarên Emrîkayê tenê wî Politzer Xelat wergirtiye.

Bûyerên giring yê heyama srkomarî ya wî ev bûn: Êrîşa Kendava Berazan, Tengasiya Mûşekên Kûbayê, nijinîna dîwarê Berlîne, Pêşbirkêya Fezayê, Bizava Mafên Emrîkiyên Efrîkî û destpêka amadekariyên jibo Şerê Viyetnamê.

Di bûyereka hêşta bi tivavî eşkira nebûyî da, ew li roja  li Dallasa Teksasê hat kuştin. Kesê ko wekî tawanbar hat niyasandin Lee Harvey Oswald bû. Lê tenê 2 rojan piştî kuştina Can Kennedy, kesekê bi navê Jack Ruby, berî ko tawanbarê serekî bihêt dadkirin, Oswald jî kuşt. Kes heta evro jî nizane Oswaldî çima serkomar kuşt.

Can F. Kennedy heta niha jî yek ji kesatiuên herî hezkirî li Emrîkayê ye.

Serokdewletên DYAyê
Kuştinên 1963an li DYAyê
Rojnamevanên amerîkî
Xelata Pulitzer
Champs-Élysées

Champs-Élysées (anku "Zeviyên Êlîseyî" bi zimanê fransî) an jî Şeqama Şanzelîzê şeqameke bi nav û deng a Parîsê ye. Dirêjbûna şeqamê ji Place de la Concorde heta Place Charles-de-Gaulle nêzîkî du kîlometre ye. Li Place Charles-de-Gaulle nîşana bîranînê ya Arc de Triomphe tê dîtin.

Girêdanên derve 
 http://www.champselysees.org 

Parîs
Fransa
Kolan
Tenochtitlán

Peşan baytaxti Aztek bo balam lem rojana shari Mexico City le ajnen jegay Tenochtitlán.

Tarix 

Shari paytaxti Aztek bo. Tenochtitlán drost kra la naw deryayek nawi Texcoco. Balam sali 1519 espaniek hat nawi Hernan Cortes bo. Maliki aw kata nawi Moctezuma II bo. La paytaxti Tenochtitlán aw dwo mrova yek di jan dit. Balam dway mawejek Moctezuma II dajir kra naw qalati xoy bowey ager xopicandan bkan jakser bikojn. Sali 1521 Espniakan sharakay Tenochtitlanjan swotand w shari Mexico City drwost ka la jiati Tenochtitlán.
Şembelîk

Şembelîk yan xencelîsk (Trigonella foenum-graecum) (nebatek ji famîleya baqilan (fabaceae) tê hesibandin.

Çavkanî 

Riwek
Biharat
Famîleya baqilan
Pêjgeha cihû
Kezwan

Kezwan yan kizwan yan jî şengêl cureyekî daran e û libên wê xwerbar in. Dara kezwanê hî wekî sinc, darbenkê (benk) di famîleya sincan (Anacardiaceae) de cih digire. 

Bejna vê darê digihîje 6-9 metreyan. Rengê kizwanê sorek nêzî mohrê ye. Dar di dema adar û nîsanê de şên dibe û di îlon û çiriya pêşîn de mêwê xwe yanî kizwanê dide. Her wiha ji kizwanê cûreyek qehweyê bi şîr tê çêkirin ku ev qahweya bi navê "qehweya kurdî" tê naskirin.

Galerî 

Famîleya sincan
Têhn (fizîk)

Di fîzîkê an termodînamîkê da, têhn, tîn an jî germa pêvajoya veguhastina wize an enerjiyê ji aliyekê tiştekî bo aliyekê dî an ji tiştekî bo yê dî bi sedema newekheviya germiyê ye. Germa hemîdeman wizeya di-guhastinê-da ye. Wise ji tiştekê ko têhna wî zêde ye ber bi tiştekî diçit ko têhna wî kêmtir e, û di vê pêvajoyê da, têhna herduyan nêzî hev dibit. Germa ji laşekê kêmtêhntir ber bi laşekê pirrtêhntir naçit. Ev yek (veguhastina bervajî ya germayê) tenê bi rêya karekî dibit.

Zarav anko termeka nêzî germayê heye ko bi diristî nehatiye zelalkirin. Ev zarav wizeya têhnî ye. Lê dibê bihêt zanîn ko wizeya têhnî tenê wî çaxî dibit germa ko di navbera du tiştan da, an di navbera du aliyên tiştekî da, di veguhastinê da bit. Ev veguhastin jî bi çend awayan e: tîdan (radiation), konveksyon û konvensyon.

Heta serê sedsala 19ê jî baweriya fîzîkzanistvanan ew bû ko germa tiştekê nedîtî bi navê kalorîk (caloric) di keristeyan da heye ko têhna wan diguhêrit. Wan bawer dikir ko tiştên bitêhn kalorîkeka zêdetir heye û dema ew digehin tiştên kêmkalorîktir (kêmtêhntir) hindekê ji kalorîka xwe berdidin nav wan. Lê di navbera salên 1840ê heta 1849ê, fîzîkzanistvanê Brîtanyayî James Prescott Joules (bilêv bikin: Ceymzê Preskot Jûl) bi ezmûn û ceribandinên xwe yên hûr selimand anko îsbat kir ko germa coreyekê enerjî anko wizeya di guhastinê da ye.

Çavkanî 

Fizîk
Çendaniyên fizikî
Germahî (fizîk)

Germahî di fîzîkê û termodînamîkê da yek ji saloxetên fîzîkî yên her pergalekê ye û bi zimanê xwero wekî sarî û germahiyê dihêt hestkirin. Dema di navbera du tiştan da çi veguhastineka germayê neqewimit, ramana wê ew e ko têhna herduan bi qasî hev e. 

Germî navincîn anko mueddela wizeya (enerjiya) liva ya molekulên keristeyekî ye. Ev livîn ligoreyê keristeyî dihêt guhartin. Di reqan da mumkin e tenê velerzîneka atoman bit. Lê di gazeka mînakî da, livîn mumkin e hatin-û-çûneka azad ya molekulên wê gazê di simtên cidacida da bit: zivirîn an velerzin. Pileya azadî ya molekulan çend zûdetir bi wesa jî têhna keristeyî zûdetir e.

Têhn bi hestkirinê jî dihêt pîvan. Ew hest dikin ka tişt "gerim" an "sar" in. Lê ev hest ne gelek deqîq û bawerbar e. Dema em jibo çend deqîqeyekan destê xwe bikîn nav aveka gelek sar û qerisî da û paşî di gavê da destên xwe bikîn nav aveka sar da, em dê hest bikîn ko me destên xwe kirine nav aveka gerim da. Anko hestên me dikarin me bixapînin. Lewma amîr û alavên pîvana têhnê hene ko ji bandora germayê liser keristeyî mifayê dibînin. Gerimkirina keristeyî ne tenê têhna wî tiştî zûde dikit, ew hindek bandorên dî jî li saloxetên fîzîkî yên keristeyî dikit ko bi sanahî û bi hûrî dihên pêvan. Dema têhn bihêt guhartin, keriste çirvdiçit an dipuşit, şiyana keristeyî jibo gehandina karevayê kêmtir an zêdetir dibit, û heta dawiyê. Lewma amîr hene ko van guhartinan bi hûrî dipîvin û em wan wekî têhinpîv anko termometer bikardiînin.

Germpîvên malan çirveçûn û puşîna şileyekê di nav lûleyeka şîşeyî da dipîvin. Dema têhin zêde bibit şileyê rengîn di nav lûleyê da dipuşit û qedereka zêdetir ji valahiya nav lûleyê tijje dikit û em hijmareka zêdetir dixwînin.

Germpîv bi gelek awayan hatine pilandin anko dercederecekirin. Niha li tevaya cîhanê (çend welatekên mîna Emrîkayê û Miyanmarê nebin) pileyên Selsiyus dihên bikarînan. Lê li Emrîkayê pileyên Farinhayt li kar in. Pirraniya zanistvanên cîhanê, parek ji yên Emrîkayê jî, zêdetir pileyên Kelvin bikardiînin, ko di koka xwe da her pileyên Selsiyus in, lê sifira Kelvin 273.15 pileyan ji sifira Selsiyusî kêmtir e.

Fizîk
Pileya Celsius

Pileya Celsius an jî selsiyus (herwesa bi navê pileya germahiyê santîgrad / ºC jî dihêt niyasîn) pilandineka têhinê ye ko bi navê stêrnasê swêdî Anders Celsius (bilêv bikin: Anders Selsiyus) (1701-1744) hatiye kirin. Wî du salan berî mirina xwe pilandineka wekî vê bi kar anî bû.

Ji sala 1744ê heta sala 1954ê, sifira Celsius wekî xala qerisîn anko bestina avê û pileya sedê ya Celsius wekî xala kelîna avê di pesteka yek atmosferiya pîvankî anko standard da dihatin pênasekirin. Ev niha jî li dibistanan dihêt fêrkirin. Lê pênaseya pileya Celsius hatiye guhartin û niha bi sifira serbedayî anko sifira mutleq û xala sêkane ya avê li goreyê ava oqyanûsî ya navingîn ya pîvankî ya Viyenayê (AONPV) dihêt pênasekirin. Ev pênase Celsius bi Kelvinî ra, ko yekîna bingehîn ya SIyê ye, girê didit. Sifira serberdayî têhineka girîmaneyî anko hîpotetîk e ko nahêt bi dest xistin. Lê di wê têhinê da entropiya keristeyî dibit sifir. Ev xal wekî sifira Kelvinî û -273,15 a Celsius dihêt navandin anko bianvkirin. Xala Sêkane ya avê jî bi hûrî wekî 273,16 pileya Kelvin û 0,01 a Celsius dihêt pênasekirin.

Çavkanî 

 
yekîn
Kelvin

Kelvin pileyeka têhnê û yek ji heft yekînê bingehîn yên Pergala Navneteweyî ye. Pilandin anko dereckirina Kelvin pilandineka teorîk ya têhinê ye ko di zanistê termodînamîkê da li goreyê sifira serberdayî hatiye pênasekirin. Di teoriyê da, di pileya têhinê ya sifira serberdayî da çi wizeya germayî di keristeyî da namînit.

Navê yekînê û yê pilandinê ji navê fîzîkzanisvan û endazyarê Britanyayî William Thomson, Baronê 1ê yê Kelvinê (1824-1907) hatiye ko hizira pilandineka serberdayî li goreyê sifira serberdayî pêşniha (îqtirah kir). Ji ber vê, bervajî pileyên Celsius û Fahrenheit, jibo nîşadana pileya Kelvin çeveng anko sembola pileyê (°) bikar nahêt û nahêt nivîsîn °K (bervajî °C û °Fê) û tenê dihêt nivîsîn K.

Fizîk
Yekîn
Pileya Fahrenheit

Pileya Fahrenheit, navê pilandineka têhnê ye ko fîzîkzanistvanê navdar Daniel Gabriel Fahrenheit li sala 1724ê pêşnihand. Niha pilandina Selsiyus bi tivavî cihê Fahrenheitê girtiye. Tenê li hindek welatên mîna Welatên Yekbûyî yên Amrîkayê û tenê jibo meremên rojane û nezanistî Fahrenheit dihêt bikaranîn. Di karûbarên zanistî da, niha Selsiyus jî zêde nahêt bikaranîn û li şûna wê, Kelvin ko yek ji heft yekînên bingehîn ji Pergala Navneteweyî ye cihê wê girtiye.

Fizîk
Yekîn
Daniel Gabriel Fahrenheit

Daniel Gabriel Fahrenheit (jdb. 14ê gulana 1686an – m. 16ê îlona 1736an) fizîknas û endazyarê Elmanî ko jibo danana pileyên têhnê, yên ko bi navê wî mane, navdar e.

Jînenîgar 
Daniel li roja 14ê gulana sala 1686ê li bajarê Gdańsk (bi Elmanî: Danzig) ko bajarekê Prûsiya ya şahanî bû hat dinyayê. Malbata wan yek ji Hanseyiyan bûn ko bi koka xwe ji bajarê Hildsheimê ji Elmanyaya niha çû bûn wêderê. Daniel li Prûsyayê hat dinyayê, lê pirraniya jiyana xwe li Komara Holendayê bihurand.

Piştî ko daybabên wî bêdestî kivarkên jehrîn wxarin û li roja  mirin, wî li temenê 16 saliyê li bajarê Amsterdamê dest bi perwerandina xwe mîna bazirganekî kir. Lê meraqa wî jibo zanistên xweriskî zêdetir bû. Ew çû Berlînê û gelek bajarên dî û dest bi xwînina zanistan kir. Li dawiya temenê xwe ew li Amsterdamê bû desrdêrê kîmyayê.

Wî Bazirganiya şîşe û şîşealavan dikir û amîrên mîna pestpîv, berzîpîv û têhnpîvan çêdikirn.

Herwiha Binêre 
 Farinhayt

Mêr
Fizîknasên alman
Endezyarên alman
Jidayikbûn 1686
Mirin 1736
Endamên Royal Society
Germpîv

Têhnpîv amîr an alavek e jibo pîvana têhnê. Gelek cûreyên germpîvê hene ko li ser gelek binemayan têhnê dipîvin. Her têhnpîvek ji du pişkên serekî pêk dihêt: hestkerek ko bi guhartinên têhnê guhartinên fîzîkî têda peyda dibin (mîna peqoşka zîbeqê di têhnpîvên malan da) û tiştek ko bikarit van guhartinên fîzîkî yên hestkerê tercumeyî qederekê an hijmareyekê bikit (mîna pilandina liser têhnpîvên malan). Niha têhnpîv zêdetir alavan karevayî jibo hestkirinê bikardiînin da têhnê liser nîşadereka tivilkanî (dîgîtal) (mîna kompûterekê) nîşa bidin.

Teknolojî
Kerec

Kerec (bi farisî: کرج) bajarek li Navenda Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 1.377.450 kes lê dijin.

Kerec, navenda parêzgeha Elborzê ye.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Hesen Hişyar

Hesen Hişyar (1897 li Amed - 1985 Qamişlo) kurdperwer, nivîskar, helbestvan û dîroknasekî kurd bû. Di sala 1897an de li gundê Serdê 70 km bakurê rojhilatê bajarê Amedê di navbera Hênê û Liceyê de hatiye dinê.

Di nav salên 1920î de bi tevgera kurd re dikeve danûstendinê. Têkiliya Îhsan Nûrî Paşa bi navçeyên Hênê û Liceyê pêk tîne. Di liberxwedana neteweyî ya Şêx Seîdê Pîran a sala 1925an de bi şêweyekî kariger cih digire. Piştî şikestina liberxwedanê Hesen Hişyar birîndar tê girtin û di dadgehê de tê arihkirin. Ji ber biçûkiya temenê wî darvekirinê dikin 15 salan hebs. Lê piştî bûriya giştî ya 1928an ji girtîgehê derdikeve, diçe Amedê û dikeve karê dewletê, dibe kargêr û rêveberê cergeya tabûya Qulpê.

Dema ku liberxwedana Agiriyê dest pê dike Hesen Hişyar xwe digihîne Agiriyê û wekî şervan cih digire. Piştî têkçûna liberxwedanê bi Îhsan Nûrî Paşa derbasî Îranê dibe. Di sala 1934an de diçe Sûriyê û li Binxetê akincî dibe.

Di sala 1956an de Komela Zanistî û Alîkariya Kurd bi destê wî û çend rewşenbîrên kurd hatiye damezirandin. Di sala 1966an de jî wî bi tena xwe kovara Agahî derxist. Dibêjin ku hejmarên vê kovarê gihane 19 hejmaran.

Hesenê Hişyar di 14ê îlona 1985an de çû ser dilovaniya xwedê û li goristana Dugirê li devera Qamişlokê hatiye veşartin.

Berhemên wî yên çapkirî 
 Dîtin û bîrhatinên min 1907-1985 (1993). Emîral: Beyrût.
 19 hejmar ji kovara Agahî (?)

Berhemên wî yên neçapkirî 
 Pênc cildên dîroka kurd ji 8000 sal berî zayînê heyanî qirnê 19an de.
 Pênc cildên "Dîtin û bîrhatinên min 1914-1983".
 Dîwaneke helbestan.
 Zerdeşt û Noroz Bûza û Konfişyos (?).
 Felsefa xebata welêt.
 Gazî û hewara navbera Zagros û Zara.
 'Erûda Kurdî.
 Kirasê sipî û destê reş.
 19 hejmar ji kovara Agahî (?).
 Muzakeratên Qedrî Beg wergerandin.
 Deh muzakeratên ku wî dane şoreşa Îraqê.
 Şoreşa Şêx Seîd û Araratê.

Çavkanî
Dilawerê Zengî, di pirtûka Hesen Hişyar a bi navê "Dîtin û bîrhatinên min 1907-1985" de

Girêdanên derve 
http://www.eduhok.net/nubun/79/29.pdf

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Serhildanên Agiriyê
Jidayikbûn 1907
Mirin 1985
Amritsar

Amritsar (bi hindî: Amratsar Sitti, pencabî: Amratsar, înglîzî: Amritsar City), bajarê pîroz ê bawermendên sîk e. Ev bajar dikeve herêma Pencaba Hindistanê.

Bajarên Hindistanê
Soranî

Soranî an jî Kurdiya Navendî, zaravayekî zimanê kurdî ye. Zimanê fermî yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Iraq) ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî Silêmanîyê tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê Soranî kiriye. Îro devokên mukrî, kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi tîpên kurdî-erebî tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi tîpên latînî jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

Nav

Dengnasî

Alfabe

Alfabeya Soranî bi tîpên Erebî tê nivîsandin.

Peyvnasî

Rêziman

Mînakên hevokan

Wêjeya soranî

Devokên soranî 
 Soranî, li dedora Rewandizê, li erdê mîrgeha dîrokî ya Soran, tê axavtin.
 Hewlêrî
 Mukriyanî or Mukrî
 Xoşnawî
 Babanî (Silêmanî)
 Germiyanî
 Erdelanîor(Sîneyî) 
 Cafî
 Kurdiya cihûyî
 Warmawa
 Pişdarî

Çavkanî
Baba Serhengê Dewdanî

Baba Serhengê Dewdanî (935 - 1007) helbestvan û ji pîrek yarsaniyan bû. Navê wî Baba Serheng kurê Îbrahîmê Dewdanî ye. Peyva Baba li cem yarsaniyan hevwateya peyva pîr e. Ew li Hawramanê li devera çiyayê Şahoyî li jêriya bajarê Sineyê ji dayik bûye û laşê wî li gundê Tewêleyê hatiye veşartin. Wî bi goranî helbest nivîsîne.

Hinek çarîn/dubeytiyên wî di »Defterî dewrey Baba Serheng«î de hatine parastin. Ew di helbesteka xwe de dibêje yarsaniyan:

Bi kurmancî:

Çavkanî
Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001. Amadekirin bi kurmancî: Sidqî Hirorî, Kulturname.com , 9/2009

Yarsantî
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Kurdistanî Nwê

Kurdistanî Nwê (ango Kurdistana Nû) rojnameyeke siyasî  ya rojane ye û zimanê fermî yê YNK'ê ye. Rojameya Kurdistanî Niwê di destpêka sala 1992'an dest bi xebata xwe ya rojamevaniyê kiriye û heya niha xebatê xwe didomîne.

Çavkanî 

Rojnameyên kurdî
A. R. Rahman

Allah Rakha Rahman (bi zimanê tamîlî: ஏ. ஆர். ரஹ்மான்; * 6ê kanûna paşîn a 1966 li Madrasê, îro Chennai, Tamil Nadu, Hindistan) hunermendekî hîndî ye. Ew bi taybetî muzîka fîlman çêdike.

Jiyanê wî 
Rahman li welatê xwe Hindistanê de stêrkekî mezin e û lewma konserên mezin lidardixe. Bi taybetî stranên wî yen ku ji bo fîlmên Bollywoodê û yên bi tamîlî hatine amadekirin nas in.

A. R. Rahman wekî hîndû jidayikbû lê di sala 1989ê de ola xwe veguherande Îslamê, nava xwe yê berê A. S. Dileep Kumar jî kir A. R. Rahman.

Xelatên wî 
A. R. Rahman xelatên National Film Award, Filmfare Award, Star Screen Award, Zee Cine Award û IIFA Award stend. Di sala 2009ê de ji bo muzîka fîlma sînemayê a bi navê Slumdog Millionaire wî xelata Golden Globe Award, xelata îngîlizî ya BAFTA Award, du xelatên Oscare ji bo "bastirîn muzîka fîlman" û ji bo "bastirîn stranê fîlman" („Jai Ho“) stend.

Lîsteya fîlmên ku wî muzîka wan amadekirîye 
 1992: Roja
 1993: Thiruda Thiruda
 1995: Bombay
 1995: Rangeela
 1995: Kadhalan
 1995: Priyanka
 1996: Duniya Dilwalon Ki
 1996: Indian
 1996: Fire
 1997: Minsaara Kanavu
 1998: Dil Se
 1998: Jeans
 1998: Daud
 1998: Kabhi Na Kabhi
 1998: Doli Saja Ke Rakhna
 1999: Earth 1947
 1999: Taal
 1999: Thakshak
 1999: Tajhmahal
 2000: Zubeidaa
 2000: Alaipayuthey
 2000: Fiza
 2000: Dil Hi Dil Mein
 2000: Pukar
 2001: One 2 Ka 4
 2001: Lagaan
 2001: Nayak
 2001: Love You Hamesha
 2002: The Legend of Bhagat Singh
 2003: Tian Di Ying Xiong
 2003: Tehzeeb
 2003: Boys
 2004: Meenaxi
 2004: Lakeer
 2004: Aayutha Ezhuthu
 2004: Yuva
 2004: Dil Ne Jise Apna Kahaa
 2004: Swades
 2005: Kisna
 2005: Bose
 2005: The Rising
 2005: Water
 2005: Anbe Aaruyire
 2006: Sillunnu Oru Kadhal
 2006: Varalaru - The History of the Godfather
 2006: Rang De Basanti
 2007: Guru
 2007: Provoked
 2007: Sivaji: The Boss
 2007: Azhagiya Tamil Magan
 2007: Elizabeth
 2008: Jodhaa Akbar
 2008: Jaane Tu... Ya Jaane Na
 2008: Sakkarakatti
 2009: Slumdog Millionaire
 2009: Delhi-6

Çavkanî 
http://www.islamawareness.net/Converts/arrehman.html

Hunermendên hindistanî
Jidayikbûn 1966
Jidayikbûn 1967
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Mirovên zindî
Kafro

Kafro an jî Xerabê Kefrê (bi aramî Kafro Tahtayto, bi zimanê romî Elbeğendi) gundekî navçeya Mîdyadê (di parêzgeha Mêrdînê de) ku li Tûr Abdînê de cih digre, ye. Ev gund di sala 1980an de ji aliyê Dewleta Tirk ve hatibû betalkirin lê di sala 2004an de gund ji nû ve hate avakirin. Herwiha, îro 18 malbatên sûryani/aramî tê de dijîn.

Agahiyên sosyalceografîk 
Gundê Kafro di rojhilat-başûrê bajarê Mîdyadê disekine û 15 km ji vî bajarî dûr e. Di navbera gund û sînorên dewleta Sûriye 20 km hene.

Erda sor taybetîyeke erda herêmê ye û gelek nangir e. Bi gelemperî kevirê berespî tê de peyda ye.

Îqlim 
Di bihar û payîzê de gelek baran dibare, havîna vî herêmî jî gelek germ û zuwa derbas dibe. Germahiya zivistanê -10°C, ya havînê ji nêzika +52°C ye.

Gelê Kafro 
Li gorî gotinên mezinan be, gundê Kafro Tahtayo berî jidayikbûna Îsa Mesîh hatîye avakirin. Di dema komkujiya Ermenî û Aramiyan de (di sala 1915an de) gund heta demeke bi timî betal ma.. Dema ku di sala 1980an de şerê PKK û leşkera Tirk destpê kir, gundê Kafro dîsa hatibû betalkirin û gelek gund koçberiya dewletên Ewrûpayê dikirin. Heta sala 2004an Kafro bêkes mabû.

Herwiha, istatîstikên li ser nifûsa Kafro ji sala 1900an heta 1995an wisa bû:
 1900: 30 malbat
 1915: 20 malbat (berî komkujiya Ermenî û Aramîyan)
 1916: 8 malbat (piştî komkujiya Ermenî û Aramîyan)
 1970: 46 malbat (berî şera PKK û dewleta Tirk)
 1992: 5 malbat (piştî destpêkirina ser)
 1995: 0 (malbatên dawî ji gund koç dikin)

Di sala 2004an de nêzika 180 malbatên gundê Kafro Tahtaytoyê li Ewropayê dijîn (bi piranî li Elmanya, Swêd û Swîsreyê). 
Di sala 2006an de piştî projeyeke dirêj hinek malbat dîsa vegeriyan Kafroyê. Îro nêzika 15 malbatan li Kafro yê ku ji alîye gundiyan ji nûve hate avakirin, dijîn.

Navê gund 
Kafro gotineke bi zimanê aramî ye û tê maneya gotinê Gund. Ji ber ku navê du gundan Kafro ye, ji wan re dibêjin Kafro Tahtayto (Gundê Jêrîn) û Kafro Helayto (Gundê Jorîn).

Ola gund 
Herêma Tûr Abdîn ku Kafro tê de cih digre, ji Sedsala Yekemîn ve heta îro herêma xristiyanan e. Lewma hemwelatên vê herêmê xristîyanên sîro-ortodoks in.
Dêrên gund jî ev in:
 Dêra Mor Yahkup (di 5emîn Sedsalê de hatîye avakirin)
 Dêra Mor Barsaumo (di 5emîn Sedsalê de hatîye avakirin)
 Mala bîranînê ya Meryema Pîroz
 Dêra Mor Bosuss
 Mala bîranînê ya Kadisto

Aboriya gund 
Gundiyên Kafro hîn jî bi gelemperî cotkarî dikin. Hêjîr, henar, tirî, kelek û zebeş yekjî genim, ceh, encûr û gelale digihînin. Gundî ajaldariyê jî dikin.

Li Kafroya kevn de 46 malên duqatî he ne: di qatê jor de malbat tê de dijiyan, qatê jêr jî wekî axur dihat bikaranîn. Hêjmara bîrên avê li gund 80 ye. 

Di sala 1980an de ceyran jî gihîste Kafroyê. Di sala 2004an de gundê Kafro li hemberî gundê kevn ji nu ve hate avakirin û îro Kafro gundekî serketî ye.

Çavkanî 

Suryanî
Gundên Midyadê
Tor
Xiyar

Xiyar an jî ardû yan jî çemîle (Cucumis sativus) sebzeyekî rengkesk e. Qalikê wî sût e lê wer girniş girnişî ye. Şi famîleyê xiteya î encûran ne. Di selete, cêcix an di tirşo de tê bikaranîn.

Çavkanî 

Riwek
Sebze
Gula hesretê

Gula hesretê, hanek, sefran, zeferan (Crocus sativus) nebatek binikpîvaz ê ji famîleya sosinan e.

Çavkanî 

Famîleya sosinan
Lûş

Lûş, lûşî, lûşe an lîş (bi latînî: Allium ursinum) hem pincar e, hem jî dermanek nestêle (bêhempa) ye.

Çavkanî 

Riwek
Hevîzar

Hevîzar (Plantago lanceolata) belga (pela) birînê, giya dûpişk, gîyayek bêar e. Li her deverê şîn tê

Çavkanî 

Famîleya belghewêzan
Qeselmehmûd

Qeselmehmûd, qesel Mehmûd (Teucrium chamaedrys) giyayek e ku bejna wê 10 – 40 cm bilind dibe.

Çavkanî 

 Bavê Jîndar, Lotikxane, 2008

Riwek
Gêjînk

Gêjînk, pûjang, bêjank,Hezar pelik (Achillea millefolium) giyayek bêar e.

Çavkanî 

Riwek
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Anesûn

Anesûn, anîson, enîson, anason, yanason, anix, anîs an hebosan an jî sorê (Pimpinella anisum), ji famîleya bexdenûsan giyayek êşbir e.

Galerî

Çavkanî 

Famîleya bexdenûsan
Biharat
Cristiano Ronaldo

Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro  (jdb. 5ê sibata 1985an li Madeira, Portûgal) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê portûgalî ye. Cristiano Ronaldo ji aliyê FIFA'yê pênc cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hate destnîşankirin û weke yek ji baştirîn listikvanên hemû deman tê dîtin.

Malbat û zarokbûn
Cristiano Ronaldo di 5ê sibata 1985an de li Funchal, Madeira ji dayik bû. Ew zarokên dawî yên Maria Dolores dos Santos Aveiro û José Dinis Aveiro in. Wî navnîşa xwe ya duyemîn xist, Ronaldo, ji ber ku ew fanatîkê bavê wî Ronald Reagan bû.  Wî birayekî mezine bi navê Hugo, du xwîşkên mezin, Elma û Liliana Cátia. Ew digel modela Spanî-a Arjantînî Georgina Rodriguez-yê ye. Ew di sala 2018 de mijûl dibin.

Pêşveçûnî

Kariyera klûbê
Ronaldo, berî ku ew bibe profesyonel ji bo Andorinha, CD Nacional û di dawiyê de Sporting CP lîstbû, di tîma neteweyî ya Portekîzê de di bin 17 salan de jî bala xwe kişand.

Kariyera xwe ya pîşeyî di Sporting Lisbonê de dîsa dest pê kir, lîstikvana ciwan ji 2003-2009ê di Manchester United de lîst. Di dawiya demsala 2008-2009 de, ew hat veguhestin klûbê Real Madrid. Di dawiya demsala 2017-2018 de ew hat veguhestin bu Juventus

Andorinha
1993-1995

Andorinha 
1995-1997

Sporting CP 
1997-2003

Manchester United 
2003-2009

Ronaldo bû lîstikvanê yekem yê Portekîzê yê Manchester United ku dema ku ew berî sezona 2003-04 îmze kir. Baca veguhastina wî 12,24 mîlyon £ wî kir, di heman demê de, xortê herî giran ê di dîroka futbolê ya Englishngilîzî de

Real Madrid 
2009-2018

Li pêşiya demsala 2009–10, Ronaldo li Real Madrid ji bo 80 mîlyon £ (94 mîlyon €) beşdarî dravê veguheztina tomara cîhanî bû.

Juventus 
2018-

Ew bi fermî ji Real Madrid ji Juventus re di  de, bi xerca 100 mîlyon € veguhestin. Ew li Turin digel hevjîna xwe Georgina Rodriguez û 4 zarokên xwe dijîn.

Gîrêdan 
 

Mêr
Futbolvan
Portûgalî
Jidayikbûn 1985
Mirovên zindî
Sultan Kösen

Sultan Kosen () merivekî kurd ê ku ji Dêrika Çiyayê Mazî (Bakurê Kurdistanê) ye û çend salan wek kesê herî dirêj ê cîhanê bû û ji hêla Guinness ê pirtûka rekordmenî ve hatibû tomarkirin.

Sultan, bi 2,51 m î kesê herî dirêj ê cîhanê ye. Endamê malbata Sultan Kosen giş xwedî bejna normal in; bi 3 bira û xweşka xwe ve. Ew ji ber bejna xwe ya her roj ku dirêj dibû neçû dibistanê, lê ew bi xwe hînî xwendinê bû. Kosen, Kinc û pilavan li gor xwe nabînie û ew van alava dide çêkirin. Sultan dibêje: "daxwaziya min ev e ku ez bizewicim, bibim xwedî zarok, seyarkê biajom, xêvjimêrê bikar bînim..."

Di destpêka 2023an de hate ragihandin ku mirevekî ganayî yê bi navê Silêman Ebdûsemed ê 29 salî ji Sultan Kosen bi 2,89 m dirêjtir e.

Çavkanî

Kesên ji Mêrdînê
Jidayikbûn 1982
Mirovên zindî
Komputera destî

′′′Komputera destî′′′ komputereka biçûk e ko cihê wê di berîkekê da vdibit. Zaravên mîna ′′kopmputera serlep′′ (palmtop), ′′AKD′′ (PDA), û ′′samrtfon′′ jî gelek caran her bi vê ramanê dihên bikaranîn.

Çavkanî 

Komputer
Teknolojî
Kîrmiço

Kîrmiço riweke gelekî rût û qewin e. Navên vî gihayî yên din, kîrê kalo û ereblepo ye.

Vexuyana kîrmiço 
Koka xwe mezin û gilover e û lewma wekî pîvazeke xûya dike. Laskên xwe di bin erdê digihêjine heta pênc sanrîmetreyan. Pelgên xwe yên dirêj û elîpsî ji kûlîlkdana riwekê bisunde cêdibin û dirêjbûna wan digihêje heta 20 santîmetreyan. Pelg di binê riwekê dibin yek û wekî boriyeke (ku dirêjbûna xwe heta şeş santîmetreyan e) xûya dikin. Rûye xwe yê ku di hindur ve disekine dirêj û zirav e û bi rengê erxewanê ye, lê belê rûyê xwe yê derve kesk e. 

Dimsika Kîrmiço ku rengê xwe erxewan e (heger ne hişk be) zirav û dirêj e, dîk disekine û li hemberî ezmên dinêre. Mezinahiya wê digihêje heta 16 santîmetreyan û qalindbûna wê jî sê mîlîmetre ye. Mêweyên Kîrmiço yan gewr yanjî kesk dibin.

Cihên kîrmiço ên xwezayî 
Kîrmiço bi giranî li derdora Behra Spî, li Kurdistan, Fransa û Sardînyayê tê dîtin. 

Riwek
Floraya Kurdistanê
Teşî (pirtûk)

Teşî sernavê pirtûka helbestvan Azad Zal e.

Pirtûka yekemîn a Azad Zal “Teşî” bi pêşgotina helbestvan Arjen Arî ji nav Weşanên AVA derketiye.

Azad Zal hişmendiya xwe ya bi salan di helbestên xwe de weke teşiyê dirêse. 
Helbestên ku di pirtûkê de cih girtine ji 6 beşan pêk tê:

“Teşiya Destpêkê”, 
“Teşiya Hêviya”, 
“Teşiya Bûyînê”, 
“Teşiya Vezayînê”, 
“Teşiya Dayika Teşîrês” 
“Teşiya Evînê”. 

Di pêşgotina pirtûkê de ji bo helbestên Azad Zalî wiha tê gotin:

“Teşiyên ku Azad hawara xwe digihîne wan û ji wan dixwaze ku bibin verêsên qîrîna wî, teşiya dayikên kurwenda, teşiya dayikên ku kulên xwe bi ser destê şevê de dirîsîn, teşiya dayikên ku di tenûra dilê xwe de nanê evînê dipehtin in… Azad jiyîna bi qîrîn dike qîrîna jiyana me.”

Pirtûk
Weşanên AVA

Weşanên AVA, weşanxaneyeke kurdî ye û di Pûşpera 2009'an de dest bi weşanê kiriye. Weşanên AVA bi kurdî û tirkî weşanê dike...

Pirtûkên ku ji weşanên AVA'yê derketine;

Teşî, Azad Zal - Helbest
Kaburgamdaki Çocuk, Çetin Duran - Helbest
Adı Yok Gibi, Ali Varol - Helbest
Dûrsel û Marê Reş, Hogir Berbir - Çîrokên Gelêrî
Kevnedostê Min Gumgumok, Şebnem İşigüzel ( Wergêra ji tirkî: Ronî War)- Roman
Ronahiya Zerdeştî, Felakeddîn Kakeyî, Lêkolîn
Doktor Dino, Mehmet Yılmaz - Roman
Rêwî, Azad Zal - Helbest

Weşanxane
Xwarinên deryayî

Xwarinên deryayî  bi gelemperî hemî heyberên deryayî yên xwarinê ne ku ne  movikdar ne. Di nav xwarinên deryayî ya tîpîk de mîdye û şeytanokên avê, supya û kalamar, canberî, kevjal, langûst û kevjalk hene. Xwarinên deryayî ewin yên werin girtin an çandin.

Ji vî navî têgihîştinek çandinî ya karanîna deryayê bi zelalî diaxive, ji ber ku ew dikare bi îdeal li herêma deryaya navîn, nemaze li Îtalyayê were vegotin. Bi taybetî romaniyan ev xwarin ji bo derya û xwedawendên xwe wekî bereketek didîtin. Ku wek mînak di mîtolojiya kevnar de di qewimîna dubare ya mîdyeyê de tê govankirin. Di rêzgirtina xiristiyanan a pîrozan de, mîdye jî hate pejirandin. Heya di avahîsaziya Barok û Rokoko de, mîdye wekî yek ji xemlên berbiçav wekî berhemek bêkêmasî ya xwezayê li rex motîvên din ên riwekî hate hilbijartin.

Li gorî qanûnên parêza kevneşopî yên cihûyan, xwarina deryayî bi gelemperî rîtuelî heram tê hesibandin ji ber ku pîvanek wê tune û ji ber vê yekê ne beşek ji menuya koşer e.

Terma xwarinên deryayê ji peyva îngilîzî seafood tengtir hatiye naskirne. Seafood hemî heyber û giyayên xwarinê yên di deryayê de ne wek masî, memikên deryayî û alga jî di nav de ne.

Çavkanî 

Xwarin

Goşt
Liverpool FC

Liverpool Football Club (Yaneya Fûtbolê ya Liverpool) yek ji yaneyên herî kokdar a Îngilîstanê ye. Di sala 1892an de li Merseyside, Liverpoolê hatiye damezrandin. Ji 1892an heta niha 7 şampîyontiya Lîga Şampîyonanê, 3 şampîyontiya kasa UEFAyê, 19 şampîyontiya Premier Leagueê û 8 şampîyontiya FA Cupê bi dest xistiye. Yarîgeha Liverpool FCê Anfield e. 

Yaneya futbolê ya Înglistanê
Sevilla FC

Sevilla Fútbol Club S.A.D yaneyeke spanî ya futbolê ye û ligel navdar. 
Stadium=Ramón Sánchez Pizjuan

Yaneya futbolê ya Spanyayê