nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Cirzê, Stewr

Cirzê (1946: Cirzi; ), gundê Stewrê ya ku navçeya Mêrdînê ye. Berê gundekî Amedê bû. Him li ser waadên Mala Qawakan yê Stewrî û him jî ji ber ku di ji çiya rê Stewrê ji bajarên din nêzîktir bû, gund, weke rêzgundên xwe Dêrîş, Quzêrîb û Çilstûnê di encama plebîsîteke berî niha 50-60 sal xwe bi Stewrê ve girêdaye. Lê tu fêde û kar û bar ji Stewrê nedîtiye; lewra heyta sala 2005an ew jî weke Quzêrîb û Dêrîşê bê av mabû.

Dîrok 

Di sînorê navçeya Amedê Bismil û Stewrê de ye. Di sala 1993yan de gund hate valakirin lê di sala 2004an de dîsa ji niştecihêyê rê hate vekirin. Lê piraniya gundiyan venegeriyan. 

Gund ji sê malbata ye: Malbata Eyo, Malbata Ehmê û Malbata Azo...

Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû. Lê gundî bi xwe ne jî Eşîreta Sûrguçîiyan in. Malbata Ehmê Necarî ne

Erdnîgarî 

Gundekî pir dîrokî ye, her çar aliyê wê xerabeyên avahiyên kevn û şikeft he ne. Şikeftên gund bi giranî îroj wek axur dihên bikaranîn. Weke Rêzgundên xwe başûrê gund Çiyayê Stewrê, bakûrê wê Deşta Bismilê ye. Li derûdora wê gundên Çilstûn, Xindeq, Quzêrîb, Dengiza, Îsepar, Gundikê Pîrê û Ewîna he ne. Çilên wê sar; bi berf û baran; havînên wê germ û ziwa derbas dibin.

Heremên gund 
Taht Meyrem, Bêndara Elîkê, Tahta Bêşê, Xerap, Xerêp, Warê Bêrimê, Tahta Mêşê, Giyarê Cirda, Darikê Melê.

Aborî 

Debara gund bi çandinî, xwedikirina heywanan (wek mî, bizin, ker, qantir, hesp, mirîşk, şamîk û hwd), bi etariyê û bi baziganiyê (alvêr) ye.

= Leystokên gund 
=
Bizina Kejo, Çavikê Şirdonekê, holê (golf), xarmenaj, dar û pil, birrê, heftok, pilik, tilîpintkê, çakûç û herî,gok, morik, kab, çavgirtînek, veşartok, kerik, kerikê reş dîwaran, pizpilêr, sing û sêmero.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Kemberlûya Baravan

Kemberlû (, ), gundekî bi navçeya Bismil ya Amedê ve girêdayî ye, jê re Kemberlûya Baravan dihê gotin. Ji Bismil 18 km, ji Tepê 7 km dûr dikeve.

Li derdora wê Tepê, Sadiyê, Xirbê Hina, Mezrê (Mezra Hûto), Embarçiya, Zerê û Çamelû he ye. Rêya ku ji Bismil diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.

Gund nîvî li serê qeleçan, nîvî jî li newalê ava bû ye; bi qasî bîst mal e û giş mervê hev in.

Malbatên li gund: Malbata Hecî Ehmed, Malbata Kalo, Malbata Hecî Brahîm, Malbata Hecî Ûsif û Malbata Hecî Çelebî

Herêmên gund 

Newala Korpalê, Heremê Salo, Erdê Şirîkan, Kurrêvîka, Brûskê, Guhera Şet, Guhera Nermik, Bîrika Ereban, Rezikê Kalo, Girê Tûj, Erdê Reş...

Dîroka gund 

Dîroka gund gelek kevn e. Wek dihê zanîn gund berê yê filehan bû ye û nifşek niştecihên nuha di serê sedsala 20ê de ji aliyê Mendan hatine û li vir bicîbûne.

Debara gund 

Debara gund bi granî li ser çandinî ya wek  nîsk, genim, ce, pembo, tûtin, bîstan û garis e. Axa wê dewlemend e û ava wê pirr û gurr e.Ji gundiyan hinek pez, çêlek, mirîşk û şamîyan jî xwedî dikin.

Leyistokên gund 

Leystokên gund: xarmenaj, gog, çakûç û herî, xêzik, dar û pil, morik, heftok, birrê, leystina kapan û çêkirina sînemayê ya ji tenekeyê.

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Sadiyê

Sadiyê an Sediyê an jî Sehdiyê (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Kemberlû, Erebkent, Xirbê Hina, Tepê û Elûzê heye.

Debara gund bi çandinî (tûtin, pembo, ce, genim, nîsk, garis, fringî, bacan, îsot,şebeş), xwedîkirina heywanan (mî, bizin, çêlek, mirîşk, şamîk ) û cerdevanî ye.

Gundên Bismilê
Hromkla

Hromkla (; ; ; ; ; ‎), bi navên xwe yên din Qal'at ar-Rum yanjî Ranculat) îro kelheyeka xirbe ku nêzika çemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha Dîlokê ye, lê nêztira Xelfêtîyê (Rihayê) ye.

Navê "Rumkale" ji navê Rûmiyan tê.

Dîrok 

Piştî raxistina Xrîstîyantiyê li herêmê, Hromkla girêdayê hikumiyeta Edessa bû. Di sala 1151an de Gregor III. Pahlawuni, serokê katolîk a Dêra Apostolîk a Ermeniyan, navenda xwe ji Tzvok'ê bara vir kiribû. Ji sala 1150an heta 1292an Hromkla navenda patrîyarka Ermenî ya hikûmiyeta Kîlîkyayê, û piştrev jî ya hikûmiyeta Sîsê bû. Wekî din serokê katolîkan a bi navê Nerses IV. Schnorhali li wir jîyana xwe derbas dikir.

Serokê olî ya Sîro-Ortodoksan ku ji dêra xwe ya Barsawmayê dihat, car caran mêvanê Hromkla dibû. Pirtûkxaneya wî dêrî lewma li Hromklayê dihat bicihkirin. Gelek nivîsên olî yên Mîkael ê Mezin (m. 1199, serokê olî yê Asûrîyan) li wir peyda dibûn. Herwiha, Ignatius David di sala 1252an de li Hromklayê hate temartin.

Di sedsala 13yan Illûminatorê herî mezin a vê demê li Hroklayê dixebitî., Toros Roslin.

Di roja 28ê hezîrana sala 1292an de ev kel ji aliyê Memlûkên misilman hate zevtkirin û wekî cihekî leşkerî dihat bikaranîn. Di dema Emparatoriya Osmanî jî Hromkla zindanek bû. Di sala 1832an de ji aliyê Ibrahim Paşa kel hinek hat şikandin.

Meydana Kelê (Kalemeydan) 
Bi avakirina Bendava Bêrecûgê meydana kelhê mixabin di bin avê de ma.

Çavkanî

Pirtûk 
 Hansgerd Hellenkemper: Burgen der Kreuzritterzeit in der Grafschaft Edessa und im Königreich Kleinarmenien. Habelt, Bonn 1976, 51-61.
 Hanspeter Hanisch: Hromklay : die armenische Klosterfestung am Euphrat. Begleitbuch zur Ausstellung der Fotodokumentation im Vorarlberger Landesmuseum Bregenz. 15. März - 20. April 2002. Bregenz: Vorarlberger Landesmuseum 2002. ISBN 3-901802-11-8
 Hellen C. Evans: Manuscript Illumination at the Armenian Patriarchate in Hromkla and the West. Ph. D. diss. New York University 1990.
 Andrea B. Schmidt: Die armenisch-syrischen Beziehungen im Spiegel der kilikischen Übersetzungsliteratur. In: A. Drost-Abgarjan (Hrsg.): Armenologie in Deutschland. Münster 2005, 119-126.
 Shahe Ajamian: The Colophon of the Gospel of Hethum "Bayl". In: Shahe Ajamian (Hrsg.): Text and context : studies in the Armenian New Testament (University of Pennsylvania Armenian texts and studies 13). Scholars Press, Atlanta, Ga. 1994, 1-13, hier 5. ISBN 0-7885-0033-3

Cihên dîrokî
Dîn
Xelfetî
Xirbê Hina

Xirbê Hina Mezre ya Seledûna Jor a ku gundê Bismil e.Li rojavayê wê Kemberlû;li başûr Mezra Hûto;li rojhilat Erebkent; li bakûr Sadiyê;li başûrê Rojhilat Seledûna Jor he ye.
Gundên Bismilê
Seledûna Jor

Seladûna Jor, Seledûna Jor an jî Gundikê Lewê (bi trikî: Yukarı Balcılar), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye. Li derdora wê Meterê, Mezra Hûto, Erebkend û Girikê Fariz heye. Seledûna Nadiro jî dihê gotin.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Meterê

Meterê (), gundekî Bismilê ye. Gundê malbata Nûriyê Arif e.

Heremên gund: Xidirîlyas, Girê mehîran, Caferî, Gola Zinar, Kaniya Xewa û Kaniya Wahşa.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Li derdora wê Xanoserê, Seledûn û Mezrê he ye. Rêya ku ji Bismilê diçe Midyatê di vî gundî re derbas dibe.

Gundên Bismilê
Girikê Fariz

Girikê Fariz an jî Girê Fariz, berê Girê Hacî Farisî (), gundekî Bismilê ye ku ji Dêrîş zêde bûye. Li derdora wê Mezra Hûto, Girikê Izêr, Dêrîş, Gundikê Hemo, Seledûn û Dêrbendê heye.
Debara gund bi çandinî xwedikirina heywanan û bi cerdevaniyê ye.

Rêya ku ji Bismilê diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.

Herêmên gund 
Mexelê Keran, Textê Elîko, Simogir, Hoqa, Newala Çala Bênderan, Kurrêvîka, Newala Loda, Açimê, Newala Daweta, Girê Qaloqê, Hewşika Kalo, Delavê Tahtîn, Delavê Ga, Zorkê û Xirbezoq.

Malbatên gund 
Malbata Hecî Mahmûd, Malbata Hecî Suleyman, Malbata Namet

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Mezra Hûto

Mezra Hûto (berê Mezra-i Kebir), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li derdora wê gundê Girikê Fariz, Girikê Izêr, Kemberlû, Xirbê Hina, Seledûn, Embarçiya û Meterê he ye.

Debara gund bi çandinî, xwedî kirina heywanan û cerdevaniyê ye.

Gundên Bismilê
Dêrîş, Stewr

Dêrîş (; ) gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.

Lê derdora wê gundê Qunzêrîb, Girikê Izêr, Girikê Fariz, Dêrbend û Ehmedî he ye. Rêya gund ji aliyê Stewrê û Qunzêrîbê ve asfalt, ji aliyê Girikê Fariz ve xam e. Li gund qereqolek jî he ye.

Debara gund bi rezvaniyê (trî, dims, mewîj), xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye. Berê firotina çilo jî di debara gund de ciyekî grîng digirt, lê ji ber ku di van salên dawî de birrîna darên çiya hate qedexekirin gundî nema çilo difiroşin.

Weke gundên dora xwe ew jî gundekî kevn û dîrokî ye. Li gund gelek şikeft û zinarên ku ji zemaniyan ve mane he ne. Gelek gund û malbat ji vî gundî zêde bûne.

Weke tirî, dims, bastêq û mewîjên wê toraq û kevirê wê yê dêrîşî (kevzgal) jî li herêmê navdar in.

Malbatên dêrîşî 
Mala Kulek, Mala Fariz, Mala Emer Axa, Mala Naze , Mala Bekir Axa, Mala Evdile Axa û Mala Mele.

Heremên gund 
Pala Dêrikê û Bîra Herem.

Gelhe

Nivîskarekî gundê Dêrîşê
Wergêr û nivîskarê kurd Ciwanmerd Kulek xelkê Dêrîşê ye. Ew niha (2014) li Stembolê dijî.

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Îsepar

Îsepar (), gundekî Bismilê ye. Gundên cîranê wê ev in: Quzêrîb, Çilstûn, Cirzê, Girikê Izêr, Qoxî, Çamelû, Başmelû, Embarçiya û Gundikê Pîrê. 10 km dûrî Tepê û 21 km dûrî Bismilê ye. Rêya gund di sala 2009'an de hate asfalt kirin. Rêya ku ji Bismil diçe gundê Çilstûn, Cirzê û Ewîna di vî gundî re derbas dibe.

Gund li deştê ye û lê havîn germ û zuwa, zivistan sar û bibarîn derbas dibin.

Debara gund, bi çandinî û xwedikirina heywanan e.

Leystokên gund  
Xarmenaj, birrê, heftok, morik, dame, satranc, gok û hwd...

Gundên Bismilê
Herêm

Herêm an dever, beşeke cografîk an parçeyeke dabeşkirina kargêriyî ya welatekî ye.

Etnolojî 
Di etnolojiyê û beşên zanîstî yên cîran de herêm cografîyek xwedî taybetmendiyên sosyokulturel û etnolengûîstî ye. Li welatê kurdan gelek "herêm" hene, ji wanan ên balkêş Dêrsim, Hewreman, Soran, Behdînan û Lekistan in. Li van deveran ne tenê zarava û devokên taybet têne axavtin, ji aliyê dîrokî, cografî û olî de jî taybetmendî ne. Mînakî li Dêrsimê zaravayeke taybet tê axavtin (kirmanckî), gel elewîtiyê dihabîne, cografiya wê gelekî asê ye hwd..

 
Erdnîgarî
Pîrê

Pîrê, pîrik , pîrehebok, an jî pîropind, komek e arakdniyan ji filûma Artropod an girêçikpiyan e. Pîrê xwedî  heşt pê  û devê bi dirantûjên ku dagirtîne bi jehr.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Picture story about the jumping spider Aelurillus v-insignitus 
 New Mexico State University "The Spiders of the Arid Southwest"
 Online Videos of Jumping Spiders (Salticids) and other arachnids 
 list of field guides to spiders , from the International Field Guides database

Pîrê
Lîsteya gundên Stewrê

Ewîna
Dengiza
Quzêrîb
Cirzê
Dêrîş
Kela Pozbelek
Elfan
Kunufur
Qiltê
Dêrbendê
Çilstûn
Şûtê
Cilîn
Baqustan
Teffê
Şûtê
Cilîn
Şorşib
Eynûnê
Tizyan
Milêznê
Kopeklû
Bernişt
Şivistan
Kerhêta
Birkê
Dêrbigûz
Xerabreş
Barê
Xanika Jor
Xanika Jêr
Sêgira
Zonê
batûşê
xerap xurbê
Dêrsilav
dêrteyar
cewzê
bênder memo
xerab memo
qêrbê
bahewê
memika
Lîste
Erebkend

Erebkend (1946: Arapkent; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xirbê Hina, Seledûn, Gundikê Hecî Bedriya, Şêxûsivê he ne.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.Bi seydayê xwe navdar e.

Gelhe

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Bendav

Bendav an jî sikur avahiyeke mîmariyê ye û ji bo sekinandin û komkirina avê tê çêkirin. Lewma bi piranî golên bendavan jî hene.

Bendav û embaravên Kurdistanê

Li ser avroya Firatê

Li ser avroya Dîcleyê

Yên din
Revenue Management

Revenue Management birevebirina bo karxistine. haleteke ji bo go di cihde u di nav demede,pir bi alikariya hesabe computere conrola bihabuna u cihgirtine çedike.
Fetlê

Fetlê, gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Ofê

Ofê (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li ser rêya Farqînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Babaxakî

Babaxakî (1946: Babahaki; ) gundekî Bismilê ye. Ji alî dewletê ve di sala 1993an de hate valakirin û hîn jî vala ye. Gundê Şerîf Avşar e.

Gelhenasî

Çend dîmen ji Babaxakiyê

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Başmelû

Başmelû (1946: Başmerlu; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çamelû û Tepê û Ingicê û Qoxî û Îsepar he ne.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Bismilê
Lîsteya gundên Bismil (2009)

Mezra sofya

Gundên Bismil (2010)
Tezeka, Koselû, Kemberlûya Baravan, Kemberlûya Xetîbegê, Sadiyê, Zerê, Xirbê Hina, Erebkent, Meterê, Girikê Fariz, Girikê Izêr, Qurmuşlû, Çamelû, Başmelû, Îsepar, Qoxî, Bîrikê, Qoşê, Embarçiya, Mezra Hûto, Seledûna Jor, Seledûna Jêr, Babaxakî, Ofê, Fetlê ya jor, Fetlê ya jêr, Elûzê, Xincika, Gundê Îso, Kopeklû, Seyid Hesen, Xanoserê, Dêrbendê, Mezra Ehmed, Mezra Çêlikan, Şêxûsivê, Xasê, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan, Axtepe, Hicetiyê, Kerxê, Sînanê, Seletê, Zengilo, Zerê, Omera, Yasincê, Darloya Jor, Darloya Jêr, Çoltepe, Qoyin, Qorixçî, Boçelû, Gundikê Melê, Zeko, Belê, Enbarê, Tepê, Sofya, Safya, Sergeliya, Qeselê (Mala Emin).

Gundên Bismilê (lîste ne temam e)

Gundên Tepa Barava (Behramkê) (lîste ne temam e)

Gundên Seletê (Selata Jor) (lîste ne temam e)

Çavkanî
Bikarhêner Cîrano / Wîkîpediya (2009).
Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
"Köylerimizin adlari" (1928).

Gundên Bismilê
Lîste
Perîdank

Perîdank (Lepidoptera) cûreyek ji kêzikên firoke ne. Xwedî çar perik, çar ling, du antên û xortomekê ne. Bi arvan û şîrikê kulîlkan xwedî dibin. Ekla kulîlkan bi lingê xwe fêhmdikin. Bi linga şîrika kulîlkê xewle dikin, heger bi ecibînin bi xortoma xwe dimijin. Piştî ku têr dixwun xortoma xwe li ser serê xwe dilefînin.

Bi hêkan zêde dibin û bi haweyek maşot mezin dibin. Hinek 24 demjimêr, hinek 1-2 meh piranî buharê û havînê dijîn.

Binavkirin 
Bi kurdî, gelek navên din ên perîdankan hene. Çend ji wan ev in: 
 belatînk
 belbelasîng
 belbelîtank
 belîtank
 firfirok
 îdîdok
 mînmînik
 pelatûtik
 peleseywanok
 peletîvk
 pepûle
 perîtang
 perperik
 perperok
 perpûle
 perwane
 pilpile
 pilpiling
 pirpirînk
 şerîfok
 têrik

Çend cûreyên perîdankan 
 Anthocharis
 Argynnis pandora
 Boloria euphrosyne
 Cigaritis acamas
 Coenonympha pamphilus
 Colias croceus
 Colotis fausta
 Lycaena phlaeas
 Maniola jurtina
 Perîdanka qîvaran (Vanessa cardui)
 Pieris edusa
 Polyommatus icarus
 Satyrium abdominalis
 Vanessa atalanta
 White Large, anku "Spiya Mezin"
 Zerynthia deyrollei
 Zizeeria karsandra

Galerî 
<center>Famîleya piyerîdan (Pieridae)

Famîleya lîsenîdan (Lycaenidae)

Famîleya nîmfalîdan (Nymphalidae)

Famîleya satîrîdan (Satyridae)

<center>Famîleya (Arctiidae)

Faunaya Kurdistanê
Mêş û mûr
Perîdank
Perîdanka qîvaran

Perîdanka qîvaran (navê wê bi latînî: Vanessa cardui, bi îngilîzî: Painted lady), jê re xweşika biboyax jî dihê gotin. Dişibite Vanessa atalanta lê jê cuda ye.

Di navbêna 3 û 5 rojan di hêkê de dimîne, paşî qedera 7-11 rojan jî wek maşot dijî. Di vê dema maşotiyê de gelek caran kirasê xwe diguherîne heyta ku pirça xwe gişî biweşîne, bazikan derxe û bibe perîdank.

Li her deverê û di her demê de dihê ditîn. Firehiya bazikên wê bi qeysî 5-6 cm ye.

Perîdank
Faunaya Kurdistanê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Bîrikê

Birîk, gundê Birîkê (1946: Birik; ), gundekî Bismilê ye ku ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin û şewitandin.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Girê Izêr

Girê Izêr an jî Girikê Izêr (), gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Li derdora wê Embarçiya, Girikê Fariz, Îsepar, Gundikê Hemo, Gundikê Pîrê, Cirzê, Quzêrîb, Dêrîş û Mezra Hûto hene.

Debara  gund bi çandinî,xwedîkirina heywanan û bi cerdevanîyê ye.

Gelhenasî 

Gundikê Pîrê û Gundikê Homo ji Girê Izêr veqetiya ne. Li gund, ceh,genim û pembo tê çandin. Erdê gund bibereket in û halê gundiyan baş e. Ji vî gundê gelek kes di dawiya salên 1960 û despêka salên 1970 de bo kar çûn Eskenderûnê û li wê bicîh bûn.Kêm be jî nîsk û nok jî têne çandin. Li gund rezek jî heye.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Gundikê Pîrê

Gundekî Bismilê ye.Li derdora gund Quzêrîb,Girikê Izêr,Îsepar,Dêrîş,Cirzê,Xindeq û Çilstûn he ye.

Debara gund bi çandinî,xwedîkirina heywanan û bi cerdevanîyê ye.

Gundên Bismilê
Qoxî

Qoxî anku Qoẍî (1928: قوغى / Qoẍî; 1946: Koğu; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Îsepar, Qoşê, Bîrikê û Şeîra he ye. Gundê Husên Axa yê ku li derdorê gelek navdar e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Şeîra

Şeîra an jî Şiîra, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Bîrikê, Qoxî, Melemûs û Qoşê heye. Bi elokên xwe navdar e.
Gundên Bismilê
Qurmuşlû

Qurmuşlû (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê li ser rêya Stewrê di navbera Bismil û Tepê de li kêleka Çemê Qurmuşlû ye.

Gundên Bismilê
Axtepe

Axtepe (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Haciya Kurmancan, Qasimiyê, Xitmêran hene.
Gundê helbestvanê navdar Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Di navbera Bismil û Mêrdînê de ye.

Gundên Bismilê
Girê Malik

Girê Malik gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Maran

Maran gundekî Bismil e.Li derdora wê gundê Qereçoliya û Sorka he ye.

Debara gund bi xwedî kirina heywanan û bi çandiniyê ye.

Gundên Bismilê
Kerxê

Kerxê, gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Diyarbekir e. Bi qasî 10 km ji Bismil û 40 km ji Diyarbekir dûr e. Gundekî xwedî girekî gelek dîrokî ye û di encama kolanan de ji vî girî gelek tiştên kevn û dîrokî ku digihêjin dema asûrîyan hatine derxistin.

Debara gund, ji ber ku nêzî çemê Dîcle ye û bi hêsanî dikare ji avê fêde bigre bi granî  çandina pembo ye.

Gundên Bismilê
Zengilo

Zengilo (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bismilê
Çilstûnê

Çilstûn an Kirkdîrek, carina jî Kirdîrek an Kirdîlek () gundekî Stewrê ye. Berê bi Diyarbekrê ve girêdayî bûye. Di encama referandûmekê xwe bi Stewrê ve girê daye. Navê xwe ji Şikefta Çilstûn girtiye û li gorî dihê qalê gundê Şêx Seîdê Pîran yê kevn e.

Debara gund bi çandînî û xwedîkirina heywanan e.

Leyistokên Gund: xarmenaj, dar û pil, morik, birrê…

Erdnîgarî 

Li derdora wê Xindeq, Îsepar, Cirzê, Şûtê, Cilîn, Gundikê Pîrê he ye. Di navbera navçeya Amedê Bismil û Ewîna de ye. Rêya ku ji Bismil diçe Ewîna di vî gundî re derbas dibe.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Şûtê, Stewr

Şûtê (; ; ) gundekî navçeya Stewra Mêrdînê ye. Li derdora wê Qewsan, Çilstûn, Cilîn û Cirzê he ye.

Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bexçan li ber Çemê Şûtê ye.

Li gund du dibistan û qereqolek he ye.

Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de bû.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Dengiza, Stewr

Dengiza, anku Dengizan () gundekî Stewrê ye.

Di sala 1993'yan de ew jî weke gundên derdora xwe hate valakirin. Gundî her yek bi ciye kî ve bela bû; hinek çûn Îzmîr, hinek çûn Kirşehir, hinek çûn Mêrsîn, hinek çûn Bismilê ya Diyarbekir û hinek jî li nêzî çemê Stewrê di navbera Ehmedî û Stewrê de gundekî nû bi navê Eynûnê avakirin û li wir bi cî bûn. Sala 2004'an gunde ji niştecihiyê re vebû lê pir hindik kes vegeriyan gund.

Debara gund bi giranî li ser tirî, xwedîkirina heywanan û çandinî bû. Dims û mewîjên Dengiza navdar bûn.

Bi qasî dims û mewîjên wan pêkenokên wan jî li derdorê gelek navdar in.

Malbatên gund
Ev malbatan gund ava kirine û berî were valakirin lê dijiyan: Malbata Fermano, Malbata Şêxo, Malbata Keço, Malbata Berkêt, Malbata Hacikê, Malbata Mamedo

Herêmên gund
Delav, Girê Şêran, Şewla, Çahlikê, Xanîka, Çahla Sor, Newala Rezan, Heremê Hemo, Heremê Simo, Çahla Belê, Qarqosekê, Kevirê Mîzê û Tahta Çavê Emero.

Sirûşta Dengiza

Balindeyên herêmê
Çûkên ku li vî gundî dihên dîtin ev in: pepûk, pepûka bi timik, çilferşik, berkuteyê mezin (li gund jê re bilbil dihê gotin), berkuteyê biçûk, kew, sersorê serhijikan, qereçûnik, xatûna mişk, teyrê maran, teyrê baz, binerdok, çîq, kebok û başoq.

Giyayên herêmê
Giyayên ku li gund he ne ev in: xelîlok, kulîqqhwan, hindeko, nêrgiz, gihakê sêvo, qîvar, kelbeş, qîvarê devreş, botav, pîqelaçk, kerkor, strîzerdik, strîkeçik, pirpar, kereng, kereng nebî, sosin, sabûna leglegê, kenêr, ereblepo, bûka bêriyê, kulîlka bûkûzavê, lovik, xilindor, bizîlaqa miyan, bizîlaqê kuçikan, bizîlaqê bizinan û hwd.

Gelhe

Galerî

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Kelê, Gever

Kelê, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Kelê, Stewr

Kelê gundekî Stewrê ya ku navçeya Mêrdîn e. Kela Pozbelek jî tê gotin.

Gundên Stewrê
Mele Feyata

Mele Feyata (), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.

Mezrayên Mele Feyatayê 
 Yaqûbiyê

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Mezra Ehmed

Mezra Ehmed gundekî Bismilê ye. Gund 6-7 mal in û giş mervê hev in. Li Derdora wê Şêxûsivê, Hilanê, Mezra Filan û Mezra Çêlikan hene.

Debara gund bi çandinî(nîsk, ceh, genim, pembo û garis) û xwedîkirina heywanan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Xanoserê

Xanoserê (bi tirkî navê wê Başhan e), gundekî giradayî navçeya Bîsmila Amedê ye. Di tixubê Merdînê de ye. Li ser rêya Midyadê ya kevn e. Li derdorê vî gundî, li alî yê bakur Mezra Çêlka û Mezra Filan, li alî yê Başur Hola û Dêrbendê, li alî yê Rojava Meterê û Seledûn, li alî yê Rojhilat jî gundê Dêrsilavê, hene. Gundê Dêrsilavê gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Merdîne ye.
Gundê Xanoserê ji du benda pêk tê; benda jor û benda jêr. Têkilîya va her du benda ev qederê deh sala li gorî berê gelek başê.

Xanoserê di nava newalekê de ye, lê ev newal ne kur e, bi tenê li aliyê Başur û li aliyê Rojava de girên piçuk hene.
Dema ku dibe bihar herder dibe şînahî lê bela ku havîn bi ziwahîyê derbas dibe şînahî havînê namîne.
Rêya wê ya Bismilê sala 2012an de qir kirine û pergala qanalîzasyonê jî li nava gund raxistine û sala 2013an de ji heta nava gund qîr kirine.
Li wî gundî 120 mal hene û nifusa wê gilûr e; malên wê yî kevn bi kelpîça hatine ava kirin, malên ku nû tên avakirin jî bi betonê ava dibin.

Perwedehî 

Xwendakarê vî gundî dibistana serî li gund, dibistana navî û lîse (ev heft sal ku lise vebûye) ji li bajerokê Tepê ku li ser rêya Bismilê ye dixwînin. Xwendekar bi servîsê diçine Tepê û xwendîina xwe bi wî awayî didomînin.

Aborî  
Aborîya vî gundî çotkarî û xwedîkirina heywana ye. Lê ji sala 2006an de baran kêm dibare ji ber vê yekê gundî li sondaşa xistine. Niha sêzdeh sondaş li vî gundî hene. Bi xêra van sondaşa malên ku aborîya wan nebaş bû jî ji xwe re avdanî, emeletî hwd. kar dikin.

Siyasî  
Ev nozdeh sal muxtartîya vî gundî Medenî Göktaş dikir. Medenî ji benda jor bû û her dewr jî ji benda jêr berendamek li ber radibû. Sala 2014an Medenî emeklî bû û Şîrîn Avcı ku ji taxa jor e vê erkê bi cî tîne.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Haciya Tirkan

Haciya Tirkan an jî Haciya Turkmenan, gundekî Bismilê ye. Niştecîhên gund tirk ên ji Kerkûkê hatine û elewî ne. Li kêleka Haciya Kurdan, Melemûs û Koselû ye. Ji Bismilê 6-7 km dûr dikeve. Rêya gund asfalt e.

Gundî debara xwe bi Çandinîya pembo, garis, ce, genim û bi xwedikirina heywanan yên wek mî, bizin, çêlek, mirîşk û şamîyan dikin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
F.C. Internazionale Milano

Football Club Internazionale Milano yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave [Inter]. 
nave Yarîgeha Inter milane Stadio Giuseppe Meazza ye.

Pozîsiyon 2019/2020 
<..>

Yaneya futbolê ya Îtalyayê
A.C. Milan

Associazione Calcio Milan yaneyeke îtalyanî ya futbolê ye ku di Serie A ditêkoşe. Ev yane bi navê [Milan] navdar e. 
Nave yarîgeha Milanê Stadyuma Giuseppe Meazza e.

Pozîsyon 2011/12 
<...>

Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Orhan Asena

Orhan Asena di sala 1922an de li Amedê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navîn li Amedê xwend. Fakulteya Tibbê li Stenbolê di sala 1945an de qedand. 

Asena hê zarok bû dest bi nivîsandina helbest û çîrokan kir û bi nivîsandina lîstika şanoya 'Xweda, mirov û Gilgamêş' bal kişand ser xwe.
Berhema Gilgamêş hatiye wergerandin zimanê Fransî, Îngilîzî, Elmanî, Rûsî, Spanî û Îtalî.
Bi qasî 50 berhemên Orhan Asena hene.
Muduriyeta Giştî ya Şanoyan a dewleta Tirk di 27.01.1965an de ev berhem çap kiriye.

Nivîskar
Ahmet Ümit

Ahmet Umît (jdb. 1960 li Dîlokê) nivîskarekî tirk ê. Di sala 1983an de Zanîngeha Marmarayê Beşê Birevêbirina Giştî qedand. Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskovê ders dîtin. Berhemên wî yên bi navê 'Şeytan di detayê de veşartiye', 'Mij û Şev', 'Patasana', 'Bêhna Berfê', 'Şeva Pêxwas', 'Çîrok di nava çîrokê de', 'Dengek Şevê Diqelêş e', 'Kûkla', 'Rapsodisiya Beyogliyê', 'Eşq kûçikanî ye', 'Serkomîser Newzat', 'Mirina Gulfiroş' û 'Qewm'.

Berhemên wî 

 
 Çıplak Ayaklıydı Gece (1992)
 Bir Ses Böler Geceyi (1994)
 Masal Masal İçinde (1995)
 Sis ve Gece (1996)
 
 
 Patasana (2000)
 
 
 
 
 Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü (2005) * 
 
 İnsan Ruhunun Haritası (2007)
 Olmayan Ülke (2008)
 
 İstanbul Hatırası (2010)
 Sultanı Öldürmek (2012)
 Beyoğlu'nun En Güzel Abisi (2013)

Xêzeroman

Wergerandin 
 Bi îngilîzî
 
 
  *  ;

Bi almanî
 
 
  ;

Bi polonî

Çavkanî 

Nivîskarên tirk
Mêr 
Jidayikbûn 1960
Mirovên zindî
Kesên ji Dîlokê
Xindeq

thumb|Xindeq 2016

Xindeq, mezreya Çilstûnê ye. Berî ku bihête valakirin niştecîhê wê Şêxên Mala Bûbê bûn. Gund niha vala kirine.

Gund li kêleka Çemê Xindeq (yê ku ji ewîna dihê û navê wî li nêzîkî Cilîn Çemê Cilîn e) ava bûye. Di van salên dawî de him ji ber çemê xwe yê ku ji bo bindarokê gelek bi derfet e û him jî ji ber mezelê şêxan gund ji aliyê gelek kesan ve dihê zêwîyekirin.

Li derûdora wê Çilstûn, Cirzê, Cilîn û Şûtê heye.

Gumgumokên wê û berî gund were valakirin teyrê tawisên wê yên mala şêx gelek navdar bûn.

Gundên Stewrê
Hicetiyê

Hicetiyê (), gundekî Bismilê ye.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Yasincê

Yasînce (), gundekî Bismilê ye. Niştecîhên wê yên kevn Êzdî bûn.
Li derûdora wê Seyid Hesenê, Daraqolê, Heyderqolê û Mele Cebra he ye.

Gundên Bismilê

Gundên Êzîdiyan
Seyid Hesen

Seyid Hesen, gundekî Bismilê ye. Li jora wê Kopeklû, li jêra wê Koşkê he ye.

Gundên Bismilê
Tirk
Elewî
Tepê

Tepê (navê wê yê kevn Behramkê ye, ), bajarokekî Bismilê ye. Ew 66 km ji Amedê, 11 km jî ji Bismilê dûr dikeve û hên jî ew li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li kêleka çemê Dîcle hatiye avakirin. Li derdora wê gundê Kemberlû, Qurmuşlû, Çamelû, Boçelû, Îsepar, Zerê û Sadiyê he ye.

Bajaroka Wezîrê Çandinîyê yên kevn Salîh Sumer ê ku ji malbata Hesen Bajarî ye, yê Wezîrê Çandinîyê yê nuha Mehdî Eker û serekê Diyarbekirsporê Çetîn Sumer e.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Bajarokên Diyarbekirê
Embarçiya

Embarçiya, ango Embarciyan (1946: Anbarcıyan; bi romî: ?), gundekî Bismilê ye. Di navbera Kemberlû û Mezra Hûto û Îsepar û Girikê Izêr û Çamelû û Tepê de ye. "Gundê Oxiz Beg" jî jê re dihat gotin.

Gundên Bismilê
Çamelû

Çamerlû (bi trikî: ?), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Elûzê

Elûzê an Elozê (1946: Alluz; ), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Gundikê Îso

Gundê Îso gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Dêrbendê

Dêrbendê (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Girikê Fariz û Kela Pozreş de li ser qelaçekî bilind e. Çemê Xanê (Çemê Stewrê) ku di ber re derbas dibe li herêmê çemekî navdar e.

Gundî debara xwe bi xwedî kirina heywanan (yên wek mî, bizin, çêlek) û bi çandinî dikin.

Gelhe

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Çemê Xanê

Çemê Stewrê, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan  ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî. Di Merxendê re derbas dibe û tevlî Çemê Dîcleyê dibe.

Xan
Stewr
Seledûn

Seladûn an Seledûn (), ango Seladûna Jor û Seladûna Jêr du gundên Bismilê ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Seledûna Jêr

Seledûna Jêr an Seladûna Jêr (bi tirkî: Aşağı Balcılar), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li ber Çemê Caferî ye û li derdora wê Seledûna Jor, Meterê, Mezra Hûto, Girikê Fariz û Girê Malik he ne.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Şêx Ûsiv

Şêx Ûsiv (), gundekî Bismilê ye. Yek li ser gir yek jî li bestê du gund in: Şêx Ûsiva Jor û Şêx Ûsiva Jêr. Li derdora gund Mezra Ehmed, Erebkent, Gundikê Hecî Bedriya û Mezra Çêlikan hene.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gundên Bismilê
Xasê

Xasê' gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Sînanê

Sînanê, gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Seletê

Seletê (, ), bajarokekî Bismilê ye. Li ser rêya Batmanê, li kêleka Dîcle ye. Bi qasî 15 km dûrî Bismilê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Bajarokên Diyarbekirê
Darlo

Darlo, Gundekî navçeya Amedê Bismilê ye e.

Gundên Bismilê
Qoyin

Qoyin gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Qoruxçî

Qoruxçî anku Qorixçî (), gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Batmanê de 5 km dûrî navçeyê ye. Çemê Dîcle di vî gundî re derbas dibe.

Niştecihên gund Mendî ne. Nêzîkî 100-200 sal berê ji Mendan çûne Tepê û ji wir jî hatine Qoruxçî ava kirine.

Debara gund bi çandinîya pembo, garis, şebeş, genim, nîsk, ce û hwd û xwedîkirina heywanan û masîvanîya li ser Çemê Dîcleyê ye.

Gund li ser rêya koçbariya çûkan e. Ji ber vê yekê jî di demsala koçbariyê de gelek çûkên xerîb lê dihên dîtin.

Gelhenasî

Pêşangeh

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Boçelû

Boçelû (1946: Bozçali; ), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tepê, Şemşûlê û Qoruxçî he ye.

Debara gund bi çandinî û xwedî kirina heywanan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Xitmêran

Xitmêran gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Mezra Çêlikan

Mezra Çêlikan, gundekî Bismilê ye.Li derdora wê Mezra Filan,Xanoserê û Şêxûsivê he ye.

Gundên Bismilê
Qerepêçê

Qerepêçê (), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Qerecuxê

Qerecuxê (), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li kêleka çemê Dîcle ye.

Gundên Bismilê
Çoltepe

Çoltepe (1946: Çöltepe; ), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Nuri Sesigüzel

Nuri Sesigüzel bi navê rastî Nuri Kaştaş (jdb. sala 1937 li Qeremezre, Xelfetî - 20ê gulanê 2023, Stenbol) hunermendekî kurd e, ku bi tirkî strana dibêjî.

Nûrî Sesîguzel (Dengxweş) li gundê Qeremezre (girêdayê Xelfêtî,  parêzgeha Riha jidayik bûye. Ev li Bêrecugê mezin dibe. Paşnavê xwe yê bingehîn Kaştaş e, lê ew paşnavê xwe diguherîne. Car caran hatibe gundê xwe jî, heta neha tu kar û xizmetê wî ji gundê xwe re ne bûye.

Çavkanî 

Tirk
Abdulmelik Fırat

Abdülmelik Fırat () (jdb. 1934 li Xinûs, parêzgeha Erzîromê, Bakurê Kurdistanê - m.  li Enqere, Tirkiye) siyasetmederekî bi esil kurd ê Tirkiyeyê bû.

Firat, perwerdehiya xwe li Amedê "Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu" (Dibistana bilind a pîşeyî û zanistî ya civakî) xwendibû.

Lawê Şex Şahabeddîn û nêviyê (torin) Şêx Seîdê Pîran e. Piştî darvekirina Şêx Seîd hemû malbata Şêx Seîd hatin nefîkirin (1925). Piştî wê di sala 1929an de, bi efûyekê re, li welatê xwe vegeryan. Lê belê ev jî pirr neajot û ji hêla komara Romê (Tirkiye)  ve, di sala 1935an de disa hatin nefîkirin. wê demê jî Abdûl Melîk Firat yek salî bûye.

Û herî dawiyê di sala 1947an de efûyek derket, ku malbat hatin li welatê xwe bi cîh bûn.

Abdûl Melîk Firat, Di sala 1957an de di Demokrat Partî yê de bû parlementer. Dema cûnta  de ew jî hatiye girtin û nêzîkî 1,5 salê di girtîgeha “Yassiada” yê ma.

Di sala 1991’ de di Partiya Riya Rast (DYP) de dîsa bû parlementer û kete parlementoya Tirkiyeê. Piştre, ji ber gotinên xwe yê kurdewarî, ji vê partiyê veqetiya.

Ser dawiyê Partiya Maf û Azadiyan (HAK-PAR) ava kir. Bû serokê vê partiyê. Dema ku çû ser dîlovaniyê serokê rûmetê yê HAK-PARê bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1934
Mirin 2009
Mêr
Kesên ji Xinûsê
Kesên ji Erzîromê
HAKPAR
Parlementer (Tirkiye)
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Birîva, Stewr

Birîva an Brîva an jî Birîvan (1946: Birivan; ), gundekî Stewrê ye. Tewfîqê Îsa yê ku serkêşê Serhildana Stewrê ji vî gundî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Stewrê
Bêr (ajalvanî)

Bêr, hewşa pez ya ku li derveyî gund bi keviran hatiye lêkirin. Ji peyva bêrî û bêrîvan re bûye qurm.

Çavkanî
Gundiyên Cirzê

Ajalvanî
Koselû

Koselû (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Amedê li perava çemê Dîcle ye.

Niştecihên gund giş Tirkmen in û debara xwe bi çandiniya avî û xwedîkirina heywanan dikin.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Hong Kong

Hong Kong () bajarek û herêmeke taybet li başûrê Çînê ye. Herêm ji bajarê Hong Kong û komek giravan pêk tê. Hetanî 1ê tîrmehê 1997 di bin destê Brîtaniyayê de bû. Ji 1997an pêve bajarek girêdayî Çînê a xwedî statuyek taybet e. Hong Kong navenda herî mezin ya bazirganiya serbest, tûrîzm û endustriyê ya Asyayê ye.

Girêdanên derve 
  Hong Kong

Bajarên Çînê
Trîreşik

Trîreşik an helhelik (?) (bi latînî: Rubus sp.), giyayek ji gulan û fêkiya wê.

Riwek
Pizîlaq

Pizîlaq an jî bizîlaq, pirpizêk, berfbizêk, belbizêk, bilarzik, bilazîz, belazîz  an jî gezîze (bi latînî: Iris sp.), gihayek serê buharê û dawiya payizê şên dihê.

Cureyên pizîlaqan 
Sê cureyên wan he ne: 
 Pizîlaqa bizinan (Iris bakeriana): serê buharê li serê çiyayan li ciyê bilind ku tenê bizin dikarin bigihêjinê şên dihê. Ji vê yekê jî bi navê bizinan hatiye bi nav kirin.
 Pizîlaqa miyan (Iris persica): serê buharê di meha adar û nîsanê de li qelaçan û li palan li ciyê kewşe şên dihê.
 Pizîlaqa kûçikan: payizê li pal û newalan li nav keviran û kewşan de şên dihê.

Wêneyên pizîlaqan

Çavkanî 

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Dêrteyar

Dêrteyar an jî Dêrtiyar (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Dêrslav, Kelê û Ehmedî he ne.

Debara gund bi granî li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bej e.

Gelhenasî

Galerî 

Gundên Stewrê
Tîtî

Tîtî, kullo, pînês, tîntîn an jî tîntore (bi navê xwe yê latînî Galerida cristata) çûkekî bejî ye ji cinsê Galerida , ji famîleya tîtiyan û ji koma fîkaran e.

Şayes 
Tîtî heta 18 santîman mezin dibe û giraniya xwe digihêje 45 graman. Rengê xwe qehwayiyekî bêmirês e, nikula xwe xurt û tewandî ye, lingên xwe li gorî bejna xwe dirêj in, baskên xwe mezin û berayî ne û li ser serê xwe qubek heye. Rengê konikên xwe qehweyî ye lê li ser konikan çizgiyên grî hene. Binê tîtî (zika xwe) gewr e û derdora baskan hindik sor e. Kenarên boçika tîtî jî gewr in.

Belavbûn û jîngeh 
Bi gelemperî tîtî li sehayên vekirî ên gihayê dijî. Li Ewrasyayê, li Portûgalê, li Çînê, li Hîndistanê û heta li Afrîkayê Başûr jî tê dîtin.

Reftar

Pirbûn 

Tîtî li erdê û li ser stiriyan, di berqefa keviran de rind veşartî ava dikin û di nav nîsan (avrêl) û hezîran (pûşper) ê heta pênc hêkan dikin û tîtî heta yanzdeh rojan kurk dibevin. Çêlikên tîtîyan dema ku deh rojî dibin firoke dibin, bi firê dikevin, ji hêlînê vediqetin. Tîtî dema dixwînin dengê "tîtîîî" derdixin.

Parêzî
Xwarina tîtî bi gelemperî toximên pincaran e, lê di zivistanê zêdetir kurman dixwe.

Dabeşandin 
Derdorî 37 binecureyên tîtiyan hene: 

Galerida cristata cristata
Galerida cristata pallida
Galerida cristata neumanni
Galerida cristata apuliae
Galerida cristata tenuirostris
Galerida cristata meridionalis
Galerida cristata caucasica
Galerida cristata subtaurica
Galerida cristata cypriaca
Galerida cristata zion
Galerida cristata cinnamomina
Galerida cristata magna
Galerida cristata leautungensis
Galerida cristata coreensis
Galerida cristata iwanowi
Galerida cristata lynesi
Galerida cristata kleinschmidti
Galerida cristata riggenbachi
Galerida cristata carthaginis
Galerida cristata balsaci
Galerida cristata arenicola
Galerida cristata helenae
Galerida cristata festae
Galerida cristata brachyura
Galerida cristata nigricans
Galerida cristata maculata
Galerida cristata halfae
Galerida cristata senegallensis
Galerida cristata jordansi
Galerida cristata alexanderi
Galerida cristata isabellina
Galerida cristata altirostris
Galerida cristata somaliensis
Galerida cristata tardinata
Galerida cristata chendoola
Galerida cristata randoni
Galerida cristata macrorhyncha

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 
Ageing and sexing (PDF; 2.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Tîtî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Çirg

Bet (Otis tarda), cureyekî çirgan (Otidae) e. Çûkê herî mezin yê difre ye. Mezinbûna bazikên wî bi firehî digihêje 260 cm'yan. Graniya nêrê wan heyta 18 kîloyan jî dibîne. Lê mêya wan bi qeysî  8-10 kîloyan derdikeve.

Hebûna wê dibin xeterê de ye lewra Nêçirvan ji ber ku goştê wî pirr e pirr bi nezanî seyda vê çûkê dikin.

Li derdora Bismilê û Mûşê tên dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

ARKive – images and movies of the Great Bustard 
CMS Great Bustard Memorandum of Understanding
The Great Bustard Project
http://www.grosstrappe.at/
Great Bustard in Central Asia
BirdLife Species Factsheet 
Field Guide Page on Flickr
Guardian Q&A on the Great Bustard

Çirg
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Juventus F.C.

Juventus Football Club yaneyeke Îtalyanî ya futbolê ye û de gal Serie A ket.Navdara be nave [Juventus].
Yarîgeha Juventuse Stadio Olimpico di Torino ye. 2 jara UEFA Champions League be ya

Pozîsiyon 2011/2012 
<...>

Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Apik

Apik, apapika malan, apapika gurî, apapika derya sipî ya navîn, gegoyê gurî (Hemidactylus turcicus), cureyekî apapikan e.

Belavbûna erdnîgarî 
Apik cureyekî apapikên tewr navdar e li parzemînên erdê ku têne dîtin li gelek welatên Ewropa,Afrîka, Asya û Amerîkayan. Apik li Yewnan,Portûgal, Spaniya, Îtalya, Tirkiye, Kurdistan, Iraq,Îran, Sûrî, Îsraêl, Urdun, Filistîn, Libnan, Misir, Erebistana Siûdî, Sudan,Yemen, Somalia, Erîtrea, Kenya, Oman, Qatar, Pakistan, Hind, Giravên Balear, Giravên Kenariyê, Panama, Porto Rîko, Belîze, Meksîk, Kuba û başûra DYA  dijî ye .

Şayes 
Dirêjiya apikê digihêje heta 15 cm.

Reftar 
Bi gelemperî, di êvarê de çalak dibe û tê dîtin. Da ku apik di êvaran de xwe baş veşêrîne rengê xwe ne tu balkêş e da ku tu canewer wî nebîne.

Hest  
Çavên xwe di êvare de pir baş dibînin û bîboka çavan wekî bîokên qelisî xuya dike.
Li gorî zanyaran apik, canewerek e ku dikane reng jî bibîne, ye (bi piranî heywan nikarin rengan bibînin).
Herwiha, apik pir hîşyar e û bêtewş tevdigere. 
Ji ber porikên xwe yên pir biçuk ên ku di bin lingên xwe de peyda ne, apik kare xwe li dîwaran bizeliqîne û bê dijwarî li ser dîwaran bimeşe. Bi alîkariya ev porikan apik kare hêzên Van der Waalsê (hêzeke fîzîkî) bikarbîne û heta li ser pencereyan bile hilmeşe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Apapik
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Xurnûf

Xurnûf- xwurnûf, berik, hesûk (bi latînî: Prosopis farcta), (bi soranî: خرنیفک), gihayek û fêkiya wê ye. Li kêlekên rêyan û li axa xijik şên tê.

Giya
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Ezra Pound

Ezra Weston Loomis Pound an bi kurtî Ezra Pound (, Idaho, DYA - , Wênîs, Îtalya) helbestvanekî amerîkî bû.

Çend helbesteke ji Ezra Pound 

Û ROJ BI TÊRANî TIJE NîN IN

û roj bi têranî tije nîn in

û şev bi têranî tije nîn

û jiyan diherike ji ber çav wek xiltekî

giya jî nahejîn

Ezra Pound

Ji îngilizî werger:Felek Baran

PAN MIR

Pan mir.Pan ê mezin mir

ax keçînno!

stû xwar bikin hûn giş

û bihûnin taca wî

êdî havîn tune ye ji bo pelan

zil çilmisîn

emê bi çi hawî bihûnin tacekê

yan jî çewa bînin cî soza ji kulîlkan?

divê min negotana Xanimnon.

her dem çors bû mirin

divê min negotana Xanimnon.

lê weke di vê demsala vala de

sedemek çawa dikare bêje ew,

ku veqetandiye Lordê me ji me?

Ezra Pound

Ji îngilizî werger : Felek Baran

Helbestvanên amerîkî
Dîroknasên amerîkî
Charles Bukowski

Charles Bukowski ( – ), helbestvanekî amerîkî ku navê wî yê esil Heinrich Karl Bukowski ye. Di berhemên xwe de carinan navê Henry Chinaski jî bikaranî ye. Jiyana xwe bi granî li Los Angelesê ya ku bajarekî Kalîforniya ya DYAyê ye derbas kiriye.

Ew, di berhemên xwe de bi granî bi cî dayîna merevên dervî civakê, depresyon û araqxwurîyê navdar e. Ew bixwe jî jiyanek wuha jiya ye.

Hindî, ji çêlek, ga û golikan ra, rêz û hurmet dêdidin, ez jî baweriya wan ra, lê eger gayên wan min bide ber siroyên xwe, hingî nek ez rêzê jê nagirim belke ezê siroyên wan jî biškînim.

Charles Bokowski

Helbestek ji Bukowski 
Ji gelek xortan re şîretên dostanî

Here Tîbet'ê
Li devê swar be
încîlê bixwîne
boyaxa hêşîn li solên xwe xe
riyê berde
bi kanoyek ji kaxiz li dunyê bigere
bibe aboneyê the saturday evening post'ê
di cûtinê de tenê kêleka devê xwe ya çep bikarbîne
bi keçek yek ling re bizewice
bi dûzanek ko xwe kurr bike
li milê jinekê navê xwe bikole 
dranên xwe bi benzînê firçe bike 
heyta êvara razê û bi şev jî bi daran ve rapeliqe
bibe keşe
bi vîskiyê re bîrayê vexwe
serê xwe di binê avê de bisekinîne
li kemanê xe
li ber tîreja mûmên pembe lotikan bavêje 
kûçikê xwe bikuje
bibe namzetê serokahiya şaredariyê
di nava varîlekê de bijî
serê xwe bike du filqan bi bivirekî
laleyan biçîne li bin baranê
lê helbestan nenivîsîne

Charles Bûkowskî

Werger : Dûrzan Cîrano

Helbestvan
Mirin 1994
Jidayikbûn 1920
Senaryonivîsên amerîkî
Thiago De Mello

Thiago De Mello helbestvanekî brezîlî ye.

Helbestek Ji Mello
ZAGONA MİROV

XALA I.

Li gorî vê zagonê

ya grîng rastî ye ji nuha pê ve 

ya grîng jiyan e

dest bi dest 

ji bo jiyana rast wê bihête xebitîn

xala II.

li gorî vê zagonê

mafê sêşemên biewr jî he ye 

ku bibe şeveqek lahdê

XALA III.

Li gorî vê zagonê

wê gulên berbiro hebin di her şibakê de

ji gulên berbiro re jî hatiye naskirin

mafê di siyê de vekirinê;

şibak wê gişê rojê vekirî werin hiştin

li şênahiya ku hêvî lê qam drêj dike

XALA IV.

Li gorî vê zagonê

dilê mirov wê li mirov neşeit e

wê mirov, bi mirov ewle be êdî

weke dahla ku bi bayê ewle dibe,

weke bayê ku bi hewê ewle dibe,

weke hewaya ku ewle dibe

bi zeviya ezmanê hêşîn 

PARAGRAF I.

Mirov wê bi mirov ewle bibe

weke zarokê ewle dibe bi zarok

XALA V.

Li gorî vê zagonê,mirov rizgarbûne 

ji bindestiya viran.

Tukes ne mecbûr e li xwe bipêçe êdî

mertalê bêdengiyê,

yan jî çeka peyvan.

berî şêraniyê wê rastî bihête dayîn

ber mirovê li ser sifrê

XALA VI.

Li gorî vê zagonê

wê pêk were xewna pêxember:

gur wê bi miyê re biçêre

çi ekl stendibin ji xwarinên xwe,

wê dîsa heman eklê bistînin.

XALA VII.

Li gorî vê zagonê

wê rastî û ronahî bin yê desthilatdar

û dilşadî wê bibe alek 

ku di zikê mirov de bi camêrî diheje

.....

XALA X.

Li gor vê zagonê,herkes

kengî xwest wê karibe li xwe ke

cilên eydê

XALA XI.

Li gorî vê xalê,

heywanê hezker e mirov

xweşik e

ji stêrka şeveqê jî xweşiktir e.

MELLO

Werger : Dûrzan Cîrano

Nivîskar
Brezîlî
Jidayikbûn 1926
Mirin 2022
Yevgenî Yevtuşenko

Yevgenî Yevtûşenko an jî Yevgenî Aleksandrovîç Yevtûşenko (bi rûsî: Евге́ний Алекса́ндрович Евтуше́нко, Evgenii Alexandrovich Evtushenko) (z. 18'ê tîrmeha 1933'an, li Zîma, herêma Îrkutskê, Rûsya) helbestvanekî rûsî ye.

Helbestek ji Yevtûşenko

Girêdanên derve 

Helbestvanên rûs
Nivîskarên rûs

Jidayikbûn 1933
Mirin 2017
Nîkos Gatsos

Nîkos Gatsos (8'ê berfanbarê 1911- 12'ê gulanê 1992 ), helbestvanekî yewnan e.

Helbestek JI GATSOS

HEYVA JI HENEKAN

Bahr wê çivîkan bihêne

ba wê stêrkên zêrîn

ji bo porê te miz

destê te maç bikin

ji kaxizê ye ev heyva biçûk

ji heneka ye kêleka bahrê

lê carekê tu bawerî min bikî

wê giş bibin bera

bêyî heza te

dem diherike û diçe

bêyî heza te

cîhan biçûktir e

ji kaxizê ye ev heyva biçûk

ji heneka ye kêleka bahrê

lê carekê tu bawerî min bikî

wê giş bibin bera

Nîkos Gatsos
Wergêr: Dûrzan Cîrano

Helbestvanên yewnan
Jidayikbûn 1911
Mirin 1992
Jacques Prévert

Jacques Prévert (jdb.  - m. ) helbestvanekî surrealîst yê fransî ye. Di sala 1900an de li Neuilly-sur-Seineyê ji dayik bûye.

Di sala 1930î de berhema wî ya yekem di kovara Bifur dihê weşandin. Di sala 1948an de helbestên xwe yên ku heyta wê rojê di gelek rojname û kovaran de hatine weşandin li bin navê Paroles berhev dike û diweşîne. Diyalogên fîlmên ku Marcel Carné derhênerîya wan dikir nivîsand. Gelek helbestên wî ji aliyê Joseph Kosma ve hatin beste kirin. 

Jacques Prévert di  de li Omonville-la-Petiteyê mir.

Helbestek Ji Prévert 

HEZ DIKENE

Dema şêrê biçûk xwarinê dixwe

Şêra mê ciwan dibe

Dema agir para xwe dixwaze

Ax soromoro dibe

Dema mirin qala hezê dike

Jiyan vediceniqe

Dema jiyan qala mirinê dike

Hez dikene

Jacques Prévert
Werger: Dûrzan Cîrano

Helbestvanên fransî
Surrealîzm
Yelda Karataş

Yelda Karataş (z. 1954, li Zonguldakê, Tirkiye), helbestvaneke tirk e. 

Yelda Karataş bi pirtûka xwe ya yekem ya nav Ürperme ("Ricifîn") xelata Orhan Murat Ariburnu, bi ya xwe ya duwem ku navê wê Alacaydınlık e xelata Dunya Globus girt. Di sala 2007an de xelata yekem  ya haîkûyê girt. Di sala 2008an de pirtûkek wê bi navê Şahdemar ku ji aliyê Kemal Bûrkay ve hatiye wergerandin ji nav Weşanên Deng derket.

Helbesteke Yelda Karataş 

Qesîdeya dostaniyê

Ji girdava evînê digihêje jiyanê

Paş venagere av

Li heman axê tê xwendin şopa lingên me

Di nava Elmasê reş de yek e çavên mirovan

Li dilê min dixe bizmikê şkandî yê cîranê min

Ax! Di şevan de pişt kişif radizê hîv

Li Diyarbekir çiyayek bêkulîlk

Li Stenbol bêyar dimrin kulamên me

Tune kesê ku mirovan berev bike kardeşim

Brayê min!lêketiyê heman demê ye qedera me.

Ekla trî di zmanê me de nas e

Va ye Jîn û Hebûn

Li bin ezmanê tahl Yaşam ve Varoluş

Rêngê wê yan sor yan rojîn

Yelda Karataş

Werger: Dûrzan Cîrano

Çavkanî 

Helbestvanên tirk
Haîkû
Lale Muldur

Lale Muldur (1956, Aydın), helbestevan û nivîskareke tirk e.

Hîndekariya xwe ya Lîseyê li Koleja Robertê dike. Bi bûrsa helbeste diçe Floransaya Îtalyayê. Di 1977an de diçe Îngiltere û ji Zanîngeha Manchesterê ji beşa Aborîyê lîsans werdigre. Di sala 1983an de bi wênesazê belçîkî Patrick Jacquart re dizewice û diçe Brukselê. Di 1986an de vedigere Tirkiyeyê.

Neqîneyek ji helbestên wê bi navê "Water Music" li Dûblînê hate weşandin. Helbestên ku li ser wêneyên wênesazê fransî Colette Deblé nivîsandibû ji aliyê Enstîtuya Fransayê li bin navê "Keça Baranê Wiha Dibêje" hat weşandin.

Nuha li Stenbolê dijî.

Berhemên wê

Helbest 
 Uzak Fırtına (1988) 
 Voyıcır II (Bi Ahmet Güntan re, 1990) 
 Seriler Kitabı (1991)
 Kuzey Defterleri (1992) 
 Buhurumeryem (1993) 
 Divanü Lügat-it-Türk (1998)
 Saatler/Geyikler (2001)
 Ultrazon'da Ultrason (2006)
 Güneş Tutulması 1999( 2008 ) 
 Medine Ve Kavun Likörü (Bi Seyhan Özdamar re, 2009 )

Cerib 
 Haller Leyla (2006)

Roman 
 Bizansiyya 2007.

Helbestek Ji Lale MULDUR

DESTÎNA

Şevîdin dema tu di xew de bûy

min navê te pispisand

û çîrokên hêwilnak

yên ajalan têgihand

Şevîdin dema tu di xew de bûy

min av da kulîlkan

Şevîdin dema tu di xew de bûy

dilê min wek stêrkekê

bi te ve hat grêdan 

herê ji ber vê 

tenê ji ber vê

navekî nû min da te:

Destîna

bêçare tu wiha

li quncikekê razêy jî nuha

herê ji ber vê

tenê ji ber vê

ji ber ku nêzîkî mirinêyiy

ji jiyanê pirtir,

ji ber ku hewqas 

tahlkirine dilê te

ez'ê va 

raza jiyana xwe bidim te

Destîna

Lale Muldur

Werger : Dûrzan Cîrano

Çavkanî 

Helbestvanên tirk
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Semyon Kîrsanov

Helbestvanekî Sovyet'ê ye(1906-. 1973.

Helbestek ji KIRSANOV

HÊLINA BÊDENG

Li hêlîna bêdeng nuha

tirs çaralî ye

wek ajalên dilkovan

dikin qêrîn derî

û ji kûr ve dide grî 

maseya ku tenê ma ye

quncên kêmron jî

bi tirsdanokan tije ne...

Hêlîna bêdeng e va

du caran bêdeng

li quncikan nuha

xeyaletên kevn he ne:

gotinên evînê,kenîn

tîrêja lo zemano...

û spehiya dîwaran!

û siyên windayî

yê wan herdu kesan...

ka li kuder in ew ken ,

ew qêrîn,ew grîyîn?

ma giş xeyalbûn gelo?

Hêlîna bêdeng e va

bêrih bêcan...

hêlîna bêdeng e

bêkes,valakirî...

tenê gotinên acisiyê

û nêrînên çilmisî...

Û em:Du xerîb.

Semyon Kîrsanov

Werger : Dûrzan Cîrano
Jidayikbûn 1906
Mirin 1972
E. E. Cummings

Edward Estlin Cummings an jî E.E. Cummings (jdb.  - ) helbestvan, wênesaz,ceribanvan û şanonivîsekî amerîkî ye. Pêşengekî girîng ê sedsala 20an e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên amerîkî
Konstantînos Kavafîs

Konstantînos P. Kavafîs (;  – ) helbestvanekî yewnan bû.

Helbestvanên yewnan
Bêrîvanî

Bêrîvanî, ji çûyîna bêrî û doşandina pêzan re dihê gotin . Ji jinên kurd ên ku diçin bêriyê û pêz didoşin re jî bêrîvan dihê gotin.Peyvan Bêrîvan bixwe qurma xwe ji Bêrê girtiye ku bêr jî ji hewşa beyaran ku pez ji bo dotinê dixine navê re dihê gotin.

Di hunera kurdî de fîgura bêrîvanê 
Di hunera kurdî de bêrîvanî mijara gelek fîlm, gotin û çîrokan e. Fîgura bêrîvanê, ji ber girêdayiya xwe ya ji çand û xwezayê Kurdistanê re weke nasnameyeke pîroz ya jina kurd tê hesibandin. Bi vê yekê bêrîvan jêhatî ye û xweê xuyee rind û serbilind e. Lewra gelek jinên gerîla navê « Bêrîvan » weke navê kod hilbijartine. 

Fîgura bêrîvanê di gotinê navdar a bi navê Bêrîvanê de wiha tê nas kirin:

Kesên navdar ên bi navê 'Bêrîvan' 
 Bêrîvan Doskî
 Bêrîvan Kaya

galerî

Ajaldarî
Jinên kurd
Dêrbigûz

Dêrbigûz gundekî Stewrê ye.

Gundên Stewrê
Eynûnê

Eynûnê gundekî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê, di navbera Ehmedî û Stewrê de ye. Ev gund ji aliyê hinek Dengiziyên Malbata Fermano yên ku gundê wan hatibû valakirin ve hatiye avakirin.

Galerî 

Gundên Stewrê
Şerîf Avşar

Şerîf Avşar, welatparêzê kurd, ji gundê Babaxakîya ku bi Bismilê ve girêdayî ye. Di 23ê avrêla 1994an de li Amedê ji aliyê hêzên dewletê û cerdavanan ve hate revandin û kuştin.

Goriyên mêrkujiyê
Bismil
Cesare Pavese

Cesare Pavese helbestvanekî îtalyanî ye. Di 9 îlona 1908an de li Santo Stefano Belbo ya girêdayî bajarê Torîno ya Îtalyayê ji dayik bûye. Li 27ê tebaxa 1950an de li Torînoyê jiyana xwe ji dest daye.

Berhemên wî yên grîng 
 Gundên te - 1941 - Roman
 Betlaneya Tebaxê de - 1946 - çîrok
 Rêheval - 1947 - Roman
 Bi Leuko re Hevpeyvîn - 1947 - Ceribandin
 Mala li ser Gir - 1949 - Roman
 Havîna xweş - 1949 - Roman
 Hîv û Agirên Şahiyê - 1950 - Roman
 Hewldana Jiyanê - (1935-1950) - Rojnivîsk
 Şeytanê li ser Giran - ? - Roman
 Di Nava Jinên bi Tenê de - ? - Roman
 Xebat Diwestîne - ? - Şiir

Nivîskarên îtalî
Jidayikbûn 1908
Mirin 1950