nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xerabê Mişka

Xerabê Mişka an jî Xerabê Mişkan (), gundekî ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Xerabê Mişka li ber qampa ku nêzîkî Riya Hevrîşimê ye. Li rojhilata gund gundê Dalavêqasrê ku li aliyê çiyayê Rêwanê ye. Li pêşiya gund herême ku jê re dibêjin Dîyarêmûra heye. Hinekî ji vir wir de ji navkona heye.
 

Gundên Nisêbînê
Girê Biya

Girê Biya, Girê Biyan (), gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Ji ber ku darên biyan li wir zêde hebûn, ev nav tê gotin ku heya. Lê gunekî dor ava û pir bi xweza ya.

Gundên Nisêbînê
Murat Yazar

Murat Yazar nivîskar û wênekêşekî kurd e.             

Di sala 1978an de li Rihayê jidayikbû. Li Zaningeha Herranê beşa turîzmê qedand lê di vê beşê de ne xebitî. 

Wêneyên wî, bi pirranî derheqê jiyana gel û mirovan in. Lewra  wêneyên wî bi gelemperî belgewar in. Hunermend Murat Yazar, li Roma ê dijî û hîn jî weke wênekêşeke serbixwe berdewama hunera xwe dike.

Pêşangehên wî 

Wêneyên Murat Yazar, di gelek pêşangehên netewî û navnetewî cih girtine. 
 Di sala 2008an de pêşangeha wî ya yekemîn a şexsî di Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de li paytexta Fransa Parîsê hat lidarxistin û li derheqê Qerejdaxê bû. 
 Wêneyên wî, di sala 2008an de li pêşangeha bi navê 1islam3country li Mecaristanê cih girtin.
 Di sala 2009an de, dîsa li Parîsê pêşangehek li ser elewiyan hat lidarxistin û gelek wêneyên wî tê de cih digirtin.
 Li bajarê Fransayê Lille pêşangehek
 Li Stenbolê pêşangeha li ser Tarlabaşı

Girêdanên derve
 Malpera wî ya şexsî 

Nivîskarên kurd
Wênegirên kurd
Abdullah Papur

Abdullah Papur stranbêjekî kurd ê elewî bû ku di 1945an de li Dîvrîgiya Sêwasê hatiye dinye. Papur stranên xwe bi pirranî bi tirkî digotin û çend stran bi kurdî digotin (emsal Lê Lê Qurban, Sallana Sallana).

Abdullah Papur di sala 1989an de ji ber rûdaneke hatûçûnê giyana xwe ji dest daye.

Albûmên wî 
 Gardiyan (Gardiyan)
 Kara Tren (Trêna Reş)
 Gaflet Uykusu (Xewa Xefletê)
 Bulut Kat Kat Olmuş (Ewr bûye ta ta)
 Göçme Gardaş (Barneke Bira)

Çavkanî
Wikipediyayên almanî û tirkî, 06.09.2012.

Stranbêj
Mêr
Jidayikbûn 1945
Neşe Yaşin

Neşe Yaşin (jdb.  Nîkosya, Kîpros) nivîskareke tirk-kîprosî ye ku helbestên xwe him bi tirkî û him jî bi yewnanî dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û romanek wê ya bi navê Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn hatiye weşandin.

Jiyan 
Neşe Yaşın li Nîkosyayê ji dayik bû  û dêûbavên wê tirkên kîrprosî ne. Bavê wê helbestvan û nivîskarek Özker Yaşın e, birayê wê helbestvan Mehmet Yaşın e.

Neşe Yaşın li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li Fakûlteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn li Zanîngeha Kîprosê li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite . Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya  û endamê Cyprus Conflict Resolution Trainers Group, ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aşitiyê û dîsayekkirina girava kîprosê di Cyprus Peace Bazaar ê de pêşkêş kir.

Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di  civakên etnîkî yên Yewnan û Tirk de û li seranserê Girava Kîprosê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî  kîprosê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di Konferansa Cîhanê ya çand a 1998 de li Stockholmê hate pêşkêş kirin.

Ew  di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena kîprosê pêk anî piştî ku xuhermenda  kîprosê zagonek pejirand ku bihêle tirkên kîprosê ku li başûrê dijîn hil bijartînin. Ew yekem  tirka kîprosî  bû ku ji sala 1963 ve beşdarî hilbijartinên kîprosê bû.

Berhemên wê 

 Sümbül ile Negis (Hyacinth and Narcissus), 1980, Cem Yayınevi, İstanbul 
 Savaşın Gözyaşları (Tears of Wars), 1980, Yeni Türkü Yayıncılık, İstanbul 
 Kapılar (Doors), 1992, Cem Yayınları, İstanbul 
 Which Half, 1995, Thegona, Nicosia 
 Ay Aşktan Yapılmıştır (The Moon Is Made of Love), 2001, Gendaş Kültür, Istanbul, ISBN 9753083009
 Üzgün Kızların Gizli Tarihi (The Secret History of the Sad Girls), 2002, İletişim Yayınevi, Istanbul ISBN 9750500962
 Bellek Odaları (Chambers of Memory), 2005, Dünya Yayıncılık, Istanbul 
 Selected Poems, 2008, Amargi, İstanbul

Çavkanî 

Helbestvan
Nivîskarên jin
Kîprosî
Mirovên zindî
Serkan Suluağaç

Serkan Suluağaç stranbêjeke kurd e û di 5ê Nîsanê 1986 li Sêweregê hatiye dinê.

Dîskografî 
 Yara mın tu were (1999)

Mêr
Stranbêjên kurd
Kesên ji Sêwregê
Korporatîzm

Korporatîzm sîstemeke aborî, siyasî yan jî civakî ye ku tê de komên korporat ên mîna cotkar, pîşesaz, etnîk, kedkar, eskerî, patron (karsaz), zanyar yan jî dînî tên cem hev û saziyeke yekpare ava dikin û di nava wê de komên cihê hene ku ji bo çêkirina siyasetên ji bo berjewnediya gelek koman hevdîtinan dikin.

Gotina Korporatîzm ji peyva latînî corpus ango beden, gewde tê. Ev mane û maneya neyênî ya îro di gotina korporatîzm de heye nepêwendîdarî hev in, lewra korporatîzm polîtîkayên korporasyonên pîsesaziyê serdestî ne tîne ziman. Korporatîzm civakê weke bedeneke organîk dibîne, di vê bedenê de her koma korporat ji bo civak rast û bas bixebite weke endamekî pêdivî pê heye tê dîtin. Korporatîzm têkiliya xwe bi konsepta civaknasî fonksiyonalîzmê heye. Li welatên ku sîstema wan a korporatîst heye, dewlet bi awayekî xurt dest werdide da ku ber bide polîtîkayên korporatîst û pêşiya pirsgirêkên di navbera koman de bigire.

Cureyên korporatîzmê
Korporatîzma klasîk
Neokorporatîzm

Çavkanî 

Aborî
Siyaset
Sîstemên siyasî
Teoriyên siyasetê
Çata Jêrê

Çat an jî Çata jêrê (tirkî: Çatkösedağ) gundekî li ser navçe ya Zêtkayê ye.

Gund li rojavaya Kosedaxê dikeve. Çemê Çetelê yê navdar nav vî gûndî re xwe bi dor bi dor newal û korta digre kêleka rê ya gund diherike diçe.

Derdorê gund bi çiya û gira va hatiye pêçan: 
 Kosedax (Li rohilatê gund)
 Sixin (Li roavayê gund)
 Baxir (Li başûrê gund)

Navê çawurên gund 

 Golla
 Berroj
 Qewax
 Goma Omer Axa
 Newala Kendala
 Topa Sor
 Çawura Nav Gund
 Heza
 Goma Kirran
 Walî Helika
 Yêxirxana
 Xas Baxçe
 Kevirê Mirîşkê
 Poşte
 Sixin

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera dibistana gund

Gundên Zêdkanê
Qopiza Jêrîn

Çaçana bi navê wî yê din Qopiza Jêrîn () gundeki li ser navçe ya Zêtka ye. Ew gund yek ji wan gundên dev dora Kosedaxê ye. Gund 18 km dûrî navçeya Zêtka ye.
Gundê Qopiza Jêrîn de her malbatê de çend kes koçberî welatê Ewropayê kirine. Hin gundî jî bi tevî malbata xwe çûne welatên Ewpropayê; wek Fransa û Almanya.

Xelkê gund ji eşîra Berazan in û demekê li hember dewletê tevî têkoşînekî bûne (seba şepqe).

Çand û huner 
Stranbêj Burhan Çaçan ji vî gundî derketiye.

Navê çawurên gund 
 Dubir	 
 Şorê	 
 Şehid	 
 Mendiknos
 Şehîd
 Goma Mala Emerê Îbo
 Wara
 Kellê Malxas
 Çawura Hecî Dedo
 Goma Mala Reşidê Hecî Fetî
 Goşto
 Kevirê Qeyaxa
 Delê Kosedaxa biçûk
 Nepart
 Çawura Holo

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Zimanê belarûsî

Belarûsî zimanê fermî yê Belarûsê (Rûsya Sipî) ye ku ji aliyê belarûsiyan ve tê axaftin. Ji bilî belarûs her wiha li Rûsya, Ûkrayna, Polonya û hin welatên din tê axaftin.

Zimanên slavî yên rojhilat
Zimanên Polonyayê
Kela Şoşikê

Kela Şoşikê navê xwe li gundê Şoşikê yê li ser navçeya Xamûrê hildide. Ev kele li fêza gund, li ser paleka mezin e. Ew kela xwediyê dîrokeke zef kevn e. Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de wiha dibê: "Ew avahî ya Kela Şoşikê ya Siltan Hesenê kurê Ziyaedîn e. Li ser zinarekî bilind e û keleyeka çargoşe ye."

Xamûr
Kela Kurdistanê
Barovên Eşqê (albûm)

Barovên Eşqê navê albûma yekê ya hunermend Diyarê Kurd û li sala 2009 li Kurdistanê belav bû. Albûma Barovên Eşqê ji 9 trakan pêk tê.

Albûm
Emîr Sedêq

Emîr Sedêq helbestvanekê kurd e û li başurê Kurdistanê dijî. Bumawê 5 salan rêveberê beşe hunerên muzîkê boye li  Duhokê ye.

Girêdanên derve 
 Rêveberiya gîştî ya rewşenbîrî û hûnerî - Dûhok

Helbestvanên kurd
Sollentuna

Sollentuna bajarvaniyek e li parêzgeha Stockholmê di rojhilata navendiya Swêdê de. Navenda bajarvaniyê Tureberg e.

Çavkanî 

Swêd
Bahramji

Bahramji, anku Behramcî(jdb. 1952 li Kirmaşan,Rojhilata Kurdistanê), hunermendekî serbixwe yê kurd e.

Kurtejiyan  
Bahramji di sala 1952an de li bajarê Kirmaşanê (li rojavayê Kurdistanê, Îran) hatiye dunyayê. Di zarokatiya xwe de melodiyên kevnar ên sufî guhdar dikir û ev yek bû îlham ji boy muzîka wî.

Bi umrê xwe yê 13 salî hînî sentûrê kir û li derên di bajarê xwe de leyst.

Di sala 1977an de ew ji welatê xwe veqetiya û çû Hindistanê. Li wir geriya û xwend û pistrev li Ewropayê bi xwendina xwe berdewam kir.

Wi bi gelek gerokên ji çandên cûda nas kir û bi wan re li ser muzîkê xebitî û bi vî awayî stîla wî ya muzîkê her ku çû cûdatir bû. Îro bi taybetî ji boy nûkirina stranên kevnar binavûdeng e. Bi stranên xwe destmaleke medîtatîv ava dike ji boy hêzdarkirina ruh û canê meriv. Enstrumanê wî yê herî girîng sentûr e. Sentûr amûreke muzîkê ya bitêl e û li derheqê wî tê gotin ku dengê wê dengê valayiyê ye. Herwiha, Bahramji sitar û bilûrê jî lê dixe. Wî pistrev dest bi gotina stranên mîstîk ên Rûmî jî kir.

Navê albûma wî ya yekem “Sama” bû û di sala 1997an de li Holendayê kete weşanê. Piştî ku wî li Hindistanê ji boy demeke dirêj jiyana xwe derbas kir wî di sala 2003an de mala xwe bara girava Eivissa-Ibizayê (giravên Balear ên Spanyayê) kir. Bi nask
irinên hunermendên cûrbicûr wî stîla xwe ya muzîkê pêşxist.

Di sala 2004an de albûma wî ya bi navê “Call of the Mystic” ku tê de stranên wî hene ku bi gelek hunermendên cûda re kişandiye.

Bahramji ji sala 2003an pê ve havînan li Eivissa-Ibizayê, zivistanan jî li Hindistanê derbas dike û bi gelek hunermendên hindî kar kiriye.

Dîskografî 
 Sufiyan (Bahramji & Mashti)
 Master and Disciple (Bahramjî & Bashir)
 Sufi Safir (Bahramji & Mashti)
 Call of the mystic (Bahramji & Maneesh de Moor)
 Sama (Bahram & Bashir)
 Sound of Nothingness (Bahram, Bashir & Ben)
 Inner Opening (Bahram, Bashir & Sirus)
 Sufi Dance (Bahram, Bashir & Sirus)

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya hunermend Bahramji

Jidayikbûn 1952
Hunermend
Mêr
Muzîkvanên kurd
Mirovên zindî
Ekbatana

Ekbatana (bi farisiya kevn: Haŋgmatana, yewnanî: Ἀγβάτανα, Agbatana li gorî Eskîlos û Herodot; wek Ἐκβάτανα, Ecbatana jî tê naskirin; Agámtanu li gorî Nabonîdos, an jî Agamatanu li nivîsên Behistunê; îro bajarê Hemedanê ye) bajerekî dîrokî yê Kurdistanê ye.

Berî zayîn ev nav hata bikar anîn. Medan berî zayînê ji împeratoriya xwe re kiribû paytext. Ekbatana paytêxtê Medan bû di berî zayîne 612-550an wan de. Li rojhilatê Kurdistanê dimêne. Nêzîkî Kirmaşanê ye. Di nav bajerê rojhilatê Kurdistanê bi Kirmaşanê, Hekmetenê wan re mazin têt ser ziman.

Galerî

Çavkanî 

 Wikipedia bi zimanê îngilîzî (10.02.2010)

Med
Hemedan (parêzgeh)
Nihad Sedulla

Nihad Sedulla hunermend û nivîskarekekî kurd e. 

Sedulla li bajarê Duhok dijît. Ta nihe 2 pirtûkên kurdî drostkirîne, 1 liser zarokan û ya 2 li ser muzikê bi giştî.
Hozname

Em nusirawe tékoşineke jbo kokirdinewe u erşífkirdina gişt hoz u pékhatén regezíén Kurdistan u tarawgey, peywest bi Kurd li yek kitébname da. . berhev anina vi kari ji ali min, li despéka sala 1986an da hatie destpékirin u erkek girane. híwadarm serkewti búbm u hawkaría éweş bo pir kirdinewey kurtí u hellekan mayey supas u pézaníne.. Birhan Biradost/ Hewlér. 2010

Lista Hozén Kurd
Ateman

Ateman êlek mezine li bakurê Kurdistan

Eşîr
Hozname
Dumilyan

Dumiliyan yan jî Dimilîyan gundek di parêzgeha Wanê de ye.

Gund li hemberî navê xwe (yê ku tê maneya zaza/zazakî) ne gundê zazayan e.  Gund ecem bûye, lê ku şex Îdrisê Bêdlîsî û osmaniyan ku di şerê çaldiranê de qebiliyeteke baş nîşan didin û biserketinek nîşan didin, gundê eceman vala dibin û ew diherin Îrane. Pistrev li gundên wan ên berê kurdên sunî xwe bi cih dikin.

Gundên Wanê
Vecdi Erbay

Vejdi Erbay, li Dirbêsiyê (Qoser) hati yê dinyê. dibistana yekemîn û a navî û lîse li vûr xwandi ye. Dema di lîse de di xwand şêr û hikayat di nivîsî. Piştî lîse çû bajarê îstenbolê. Li istanbolê di pirtûkxaneya û di weşenxaneyan de kar dikir û ji alîkên din, di rojnamê bi tirkî gotarê xwe di nivîsan. Özgür Gündem û rojnama Radikalê de li ser kultura kûrda û li ser edebîyatê gotar nivîsand. Sala 2000'de li weşanxaneya Sel de, edîtoriya pirtûka dikir.

Çavkanî 

Kesên ji Qoserê
Vaspurakan

Vaspurakan (bi ermenî Վասպուրական, tê maneya Warê Comert yan jî Warê Lawmîran) dewleteke Serdema Navîn e û ji Gola Wanê digihêjiya Zêyê Mezin.

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Artsrûnî

Artsrûnî, navê xanedaneke ermenî ku li dewleta Vaspurakan hukim dikir bû.

Dîroka Ermenistanê
Gulnar Elî

Gulnar Elî, Gulnar Elî Baleteyî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Gulnar Ali Balata; z. 1974, Balete, Başûrê Kurdistanê - m. 18 xizîran 2017, DYA), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera Balete ser bi bajarê Dihokê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû.

Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya Bunker Hill Community College li Boston, Massachusetts (DYA) bi dest xwe ve aniye.

Gulnar Elî endama Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê bû. Bi zimanê kurdî û erebî dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û malperên kurdî û erebî dîtiye.

Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.

Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye.

Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz.

Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya şêrpenceyê çû ber dilovaniya Xwedê.

Berhem

Bi kurdî 
Heyv û diwazde heyv, helbest, 2006, Duhok.
Lavija kevnewarekê xembar, helbest, 2008, Duhok.
Henasek ji tîpên xewna sinoran, helbest, 2012, Duhok.
Hêlîna Êşên Li Nav Sinoran, Hestyar û Gulan, roman, 2020, Almanya.

Bi îngilîzî 
My Soul Still a Virgin, helbest, 2010, Boston, DYA.
A Peaceful Color from the Silence, helbest, 2016, Cervena Barva Press, DYA.

Bi erebî 
 ديوان للنوارس تنوح قصائدي 2014 دهوك 
 كوردونيا رواية قصيرة باللغة العربية 2015 سوريا

Wergêran bi zimanê kurdî, erebî û îngilîzî
Torîn, helbest bi sê zimana, 2018, Duhok.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.amouda.com/helbest-homa.htm 
 http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/
 http://kitabat.info/subject.php?id=6273
 http://www.alnoor.se/author.asp?id=2140 

Helbestvanên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1974
Mirin 2017
Nivîskarên kurd
Heta

Heta (herfa mezîn Ͱ, herfa biçûk ͱ) tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.

Girêdan 
 Heta  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Stigma

Stigma di alfabeya yewnanî girêdana herfên sigma û tau ye. Ϛ herfa mezin a Stigma ye. Du herfên biçûk yê Stigma hene. ϛ tê bikaranîn, eger ew herf di nav peyvê da ye.

Girêdan 
 Stigma  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Sho

Sho (bi herfê mezin Ϸ, bi herfê biçûk ϸ) herfê heftdehîyem yê alfabeya yewnanî ye.

Girêdan 
 Sho  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Wau

Wau (bi yewnanî ; bi herfa mezin Ϝ, bi herfa biçûk ϝ) berê tîpa şeşem a alfabeya yewnanî bû, ji ber ko wê jî navî Wau carna Digamma (yewnanî ) dihate gotin. Tamarên vê herfê, wek cem herfa upsilon (Υ; υ) jî, ji tîpa fînekî Waw ne.

Girêdan 
 Wau  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Henry Fonda

Henry Fonda (jdb.  li Grand Island – m.  li Los Angeles, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkî bû. Ew wekî lîstikvanekî herî watedar tê naskirin. American Film Institute di lîsteya 25 Lîstîkvanên herî gewre ê mêr de, wî di rêza 6an de bi cî dike.

Jiyan 
Fonda di ciwaniya xwe de dixwest bibe rojnamevan lê di salên 20an de ew tevlî grupeke şanoyê, ku ji aliyê Dorothy Brando (diya Marlon Brando) ve dihat birêvebirin, bû. Dû re wî dest bi Zanîngeha Minnesotayê kir. Li wê derê wî û James Stewart hev du nas kirin û hevaltiya wan heta dawiya emrê wan dewam kir.

Di salên 30an de ew çû Hollywoodê. Fîlmê yekem ku ew tê de lîstî The Farmer Takes a Wife e. Di 1936an de bi Seymour Brokaw re zewicî, ji vê zewacê du zarokên wî Jane û Peter çêbûn.

Fonda di Hollywoodê de zû navdar bû, ew bi derhênerên xwedî nav mîna William Wyler û Fritz Lang re xebitî. Di 1941ê de ew ji bo rolê xwe di fîlmê The Grapes of Wrath de, wekî namzed di beşa Lîstikvanê herî baş ji bo Oscarê hatiye vexwandin, lê bi ser neket û hevalê wî James Stewart ev xelat wergirt.

Di salên 40î de ew di gelek fîlmên western de lîst. Di sala 1950an de jina wî xwe kuşt, vê yekê têsîreke giran li ser wî kir, 5 salan wî di ti fîlmî de cih negirt.

Di 1956an de di fîlmê Alfred Hitchcock ê bi navê The Wrong Man de cih girt. Wekî din bi derhêneren weke Sidney Lumet û Sergio Leone re jî xebitî.

Fonda tim di fîlmên xwe de rolê zilamê durist, girane ye ku hevalê heqiyê ye û li dijî neheqiyê şer dike, dilîst, lê ji bilî fîlme C'era una volta il West ku di bin derhêneriya Sergio Leone de hatiye çêkirin. Di vî filmî de ew mêrkujekî be ûjdan ku çavên wî ji kuştina jin û zarokan jî naşikiye dilîze.

Di 1981ê de wî ji bona karê xwe yê giştî di sînemayê de xelata Oscarê sitand.

Henry Fonda di  de jiyana xwe ji dest da.

Çend mînak ji fîlmên Henry Fonda 

 1935: The Farmer Takes a Wife
 1937: You Only Live Once
 1939: Young Mr. Lincoln
 1939: Jesse James
 1940: The Grapes of Wrath
 1941: The Lady Eve
 1943: The Ox-Bow Incident
 1948: Fort Apache
 1955: Mister Roberts
 1957: The Wrong Man
 1957: 12 Angry Men
 1959: Warlock
 1961: The Longest Day
 1962: How the West Was Won
 1964: Fail-Safe
 1965: In Harm's Way
 1966: A Big Hand For The Little Lady
 1969: C'era una volta il West
 1973: Il mio nome è Nessuno
 1979: Meteor 
 1981: On Golden Pond

Çavkanî 

Jidayikbûn 1905
Aktorên amerîkî
Mirin 1982
Zozana Kanimahan

Zozana Kanimahan () li navbera gundên Werkanîs, Bileh, Nîşê û Piyanisê ye. Zozan bi navê Zozana Nîşe û Zozana Mala Kurdê jî tê nasîn. 

Zozan
Colemêrg
Selena Quintanilla-Pérez

Selena Quintanilla-Pérez (bi kurtî:Selena) (z. 16'ê avrêlê 1971 - m. 31'ê adarê 1995) strannivîs û stranbêja amerîkan e.

Stranbêj
Amerîkî
Jidayikbûn 1971
Mirin 1995
Pop
Sêva mêxekirêj

Sêva mixekrêj, yek ji cejnên herî kevnar ên kurdan e.

Ev cejn bi sêv û qirnefîlan dihête çêkirin. Gava keçek yan jî kurek, sêveke wesa bide ewê/a beramberî xwe, ev tê maneya nîşaneya evîndariyê. Herwiha, ev sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, dibe diyarî ji bo du mirovan da ku xeyd û şer di navbera wan de nemîne.

Sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, çi caran pûç nabe û narize. Ev cejn bi taybetî li Başûrê Kurdistanê li hemû bajaran dihête pîrozkirin.

Girêdanên derve 
 Yuksekovahaber.com: Kürtlerin sevgililer günü, 16ê Sebatê 2010
Cejn
Xatar

Xatar (ango, "Xeter") (jdb.  li Qalue, Parêzgeha Kurdistanê, Rojhilatê Kurdistanê) bi navê Jîwar Hacibî ji dayîk bûye. Xatar rapvanekî  kurd e. Xatar li Bonnê nêzî Brüser Berg dijî.

Jînenîgar 
Xatar weke kurdekî penaber bi malbata xwe re hate Almanyayê.

Dîskografî

Berhem 
 2008: Alles oder nix

Dîtir 
 2007: Lilane (bi Samy û Ssio)
 2007: Alles oder nix Snippet (bi Samy)
 2008: Schachmatt (bi Ssio)
 2008: Vor-Bye (O.A.D.S.-Remix) (bi Manuellsen, La Honda, Joe Rilla, G-Fu, Hanybal, Solo, Snaga, Decino, Juvel, Farid Bang û Psyko Vasol)
 2009: Kopf oder Zahl (bi Manuellsen)
 2009: Was würdest du für Para machen? (bi Ssio)  
 2009: Blick Richtung Sonne (Awirên tîrêja rojê) (bi Bero Bass û Şivan Perwer)

Girêdanên derve 
 Malpêra Xatar a fermî 

Hunermendên kurd
Rapvanên kurd
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Rapvanên alman
Ben Nevis

Ben Nevis () qotê çiyayî yê herî mezin ê çiyayên Grampianê yê Skotlandê û Brîtaniya Mezin e. Bilindbûna Ben Nevis 1.344 m ye.

Çavkanî 

Skotlenda
Çiya
Elissa

Elissa navê hunerî yê Elîsar Zekeriya Xûrî () ku stranbêjeke libnanî ye. 

Elissa li sala 1972’ê li Deir el-Ahmarê (Libnan) ji dayîk bûye. Wê albûma xwe ya yekê li sala 1998’ê derxist û di demek kurt de bû yekek ji navdartirîn stranbêja cîhana muzîka erebî. Xwedî çend xelatên mûzîkê ye.

Elissa yekemîn goranîbêja Libnanê bû ku WMA bibêtewe.

Stranbêjên libnanî
Jinên libnanî
Jidayikbûn 1972
Mirovên zindî
Mêrga Mîran

Mêrga Mîran an jî Mêrga Mîra (bi erebî kirine Raghdan), gundekî li Başûrê Rojavaya Kurdistanê de ye. Ev gund jî wek gundê Besta Sîs pêştir rexek ji gundê Tepkê bû.

Gelhenasî

Çavkanî 

 Enes Xelîl

Gundên Dêrika Hemko
Şaqaviyê gerdenmar

Gerdenmarî an şaqaviyê gerdenmar (bi latînî: Ardea purpurea), cureyekî şaqaviyan e.

Şayes 

Şaqaviyê gerdenmar 80 sentîmetreyan dirêj e. Ji rengê şaqavî biçûktir e. Pişt û çeng risasiyekî bi ser qehweyî ve ne. Kulovank û kofîk reş in. Sermil xemir, bi ser rengê mor ve ne. Sing qemer e û berzik reş e. Ser û gerden sorekî qemer in. Erzink û alek spî ve ne. Rav û gîxên reş û zirav li dirêjayiya gerdena wî ne. Pê keskekî bavzerî risasî ne û çav zer in û nikul risasiyekî bavzer e.

Belavbûn 

Di navbera Rezberê û Avrêlê de bi rêbarî li Kurdistanê dihê dîtin. Li nîvek û başûrê Ewropa, Afrîkayê navîn, başûr, Tirkmenistan, Qefqaz, bakurê Îran û li Îraqê (li nişîv) têjikan tîne derê. Li peravên erebî bi rêbarî dihê dîtin.

Reftar

Hêlînkirin û Parêzî

Bi granî li nava zilên avên şêrîn dijî û hêlîna xwe dîsa di nava van zilan de çêdike. Xwarina wî di serî de masî, beq, gumgumok, kêz, mişk, mar û hwd ne...

Çavkanî 

 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

Girêdanên derve 

Şaqavî
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Şaqaviyê gewr

Şaqaviyê gewr, şaq an jî şihaq (bi soranî: şîneşaho yan bizinler,yan Qoxan; bi latînî: Ardea cinerea), cureyekî şaqaviyan e.

Şayes 

Şaqaviyê gewr pêdirêj û stûdirêj û çengpan û kurîqut (kund) in. Hindekan jê bijî hene. Nêr û mê rengek in. Li ber lêvên gol û gerr û şorik û robaran dihên dîtin. Gelek cure jê hene.

Şaqaviyê gewr nêzîkî 90 cm dirêj e, nikul zer û dirêj û ser tîj e; stûyê wî ji nîvekî çepeka wekî tîpa S lê ye. Dema firînê xwe stûnavmil dike, stûyê xwe wekî yê leglegeyan dirêj nake, kurî qut û kund e. 

Nêr û mê yek reng in. Rengê wî ji piştê ve xwe lewiyekî ser bi şînî ve ye û ser stû spî ne. Du gîxên reş bi ber stûyê wî de dihê xwar û li ber zikê wî dibe yek. Ser çeng qehwayiyekî tarî ye. Piniyeke reş li enîşka herdu çengan e, tenişt reş e, pê qehwayî ne, biharan sor ve dibin.

Reftar û jîngeh 
Li ber lêvên robar û şorik û golên avê dihê dîtin. Xwarina wî masî û kêz û mêz û beq û mişk in.

Pirbûn 
Komkome hêlînan li ser daran û di nav qeramî de û li ser lêvên robaran û ji darikan çêdike; ji 4-5 hêkan dike, rengê wan şînekî bi ser keskî ve ye. Balindeyeke mişext e: zivistan dihê, payîzan û biharan mişe ye li nav çiyayan.

Çavkanî 
 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

Girêdanên derve 

 Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 BirdLife Species Factsheet 
 Grey Heron videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Grey Heron - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Photographs of breeding Grey Herons in the Black Forest, Germany
 Call of the Grey Heron (Real Audio soundfile from Sveriges Radio P2)
 Grey Heron photos  Grey Heron pictures and voice
 Grey Heron catches, kills and eats a baby rabbit (Mail Online)

Şaqavî
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Qirmiraviya reş

Qirmiraviya reş an qirmeraviya reş an kersele an jî qîtik (bi latînî: Phalacrocorax carbo), cureyekî qirmiraviyan e.

Şayes, reftar û jîngeh 

Hindek balindeyên avî yên mezin, nikul û kilikdirêj in. Per û çeng reş in. Pê bi perde ye. Serê nikulê wan xwar e. Ref ref difirin. Dema bêhnvedanê çengên xwe şor dikin û behra pitir li cihên bilind bo bêhnvedanê dilîsin. Nêr û mê rengek in. 
Qirmiraviyên reş li ser daran yan li ser rizde û revezan hêlînan çêdikin. 
Qirmiraviya reş 90-92 sentîmetreyan dirêj e. Balindeyeke avî yê mezin û reş e. Alek û gewrî spî ne. Bi çengşorî dadide. Dema firînê li pişt yek dibine kêş. Komkome dijîn.

Jîngeh 
Di derya û gol û geravan de ne û li ser tateber û gizîrteyên nav deryayê, herwisa li ser daran, hêlînan çêdikin.
Zivistanan mişe ye. Piniyeke spî li binhefik û alekan heye. Çav kesk in û nikul qehwayiyekî tarî ye. Pê reş e.
Zivistanan qesta Kurdistanê dike ji heyva heşt û nehê heta nîsanê li gol û geravên kûr û fireh dihê dîtin. Li nîveka Ewropayê û başûrê wê û Asyayê û li Tûnisê têjikan tîne derê. Zivistanan xwe dibe peravê bakurê rojava ya Afrîkayê û peravên erebî û Îraqê.

Parêzî
Xwarina wan masî û beq û lawirên avî yên ku çoç in. Li Kurdistanê cureyek bi tenê hatiye dîtin.

Çavkanî 

 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
 D. îzolî (2007). Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî. Deng, Amed.
 R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

Girêdanên derve 

Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Garanîk

Garanîk an jî garranîk (bi soranî: Şawerrîxne; bi latînî: Bubulcus ibis) cureyekî famîleya şaqaviyan e.

Şayes 

Garanîk nêzî 50 cm dirêj e. Ji dûr ve spî diyar dike (zivistanan bi xwe spî spî dibe). Pê sor in. Çend perekên bavzer ên dirêj li singê wî ne. Çav zer in bi ser sorî ve. Nikul zer e û pê qehwayiyekî bi ser reşî ve ne.

Reftar û jîngeh 
Hindek caran li ser pişta çêl û gamêşan dadide, wan mêş û mûran dixwe yên taloqî wan dibin. Wekî şaqaviyên din hind naçe di avê de xwarina wî xişoke û beqên biçûk in.

Pirbûn

Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran hêlînan çêdikin; 4-5 hêkên rengesmanî dike.

Belavbûn
Li Kurdistanê behra pitir payîzan û biharan dihê dîtin. Li bakurê û nîveka Afrîkayê û li Portûgalê û başûrê Spanyayê û li Sûriyê û başûrê Îraqê û li Erebistanê û devera Deryaya Qezwîn û bakurê Îranê û Deryaya Reş têjikan tîne derê.

Pêşangeh

Çavkanî 
-Îsmaîl Taha Şahîn]] (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nın Kuşları (Kuzey Afrika ve Orta doğu dahil). Türkiye Doğal Hayatı Kuruma Derneği, Stenbol. ISBN 975 94098 28
 D. îzolî (2007). Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî. Deng, Amed.
 R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

Girêdanên derve 
 Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 Cattle Egret – [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/071.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds

Şaqavî
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Leglega spî

Legleg an leglege an hacîlegleg an jî hecîlegleg an jî leglega spî (Ciconia ciconia), cureyekî leglegan (Ciconiidae) e.

Şayes 
Legleg 110-115 cm dirêj e. Rawestayî nêzîkî 85 cm bilind e. Teyrekî reşbelek û stûdirêj e û pê û nikul sor in. Serçeng û serbask û serbaskveşêr û perên milan yên dirêj reş in. Yê nêr mezintir e ji ya mê. Têjik wekî yê mezin e. Tenê reşatiya çengan û perên milan şûna reşî qehwayî ye. Reşika çavî risasiyekî bi ser şînî ve ye. Çermê rûsê di navbera binê nikulî û çavî û dormandorî çavan reş e.

Reftar 
Legleg hindek balindeyên mezin û pê û stû û nikuldirêj in. Nêr û mê yek reng in. Nikulên gihaştiyan sor,ên çêlikan reş e. Dema rêveçûnê hêdî gavên xwe diavêjin. Li ser daran û avahiyên bilind û minare û dartêlan hêlînan çêdikin. Xwarina wan behra pitir masî û beq û mar û mêş û mor vekolîne.

Jîngeh 
Li cihên bilind li ser qube û minare û qevlexanî û zincan û darên hişk û dartêlan hêlînên xwe çêdike.

Hêlînkirin û pirbûn 
Hêlîna xwe her sal ji nû ve dike. Di serê sibatê û adarê de ji 3-5 hêkên spî spî dike. Têjikan gulan û xizîranê tîne derê.

Koçberî  
Legleg balindeyekî koçber e, ji nîvê meha Razberê karê barkirinê dike, xwe dike ref ref (refa wan hindek caran xwe li pênciyan jî dide eger nebore) û qesta başûrî dike (ji tebaxê heta çiriya pêşî li herêma Kurdistanê namîne qesta nişîv dike) heta bakurê rojava û başûrê Afrîkayê diçe.
Hêjayî gotinê ye di van pazdeh-bîst salên dûmahiyê de bi awayekî eşkere legleg li Kurdistanê ber bi vebiryanê diçe.

Parêzî 
Li perê avan û di nav zevî û mêrg û golên avê de beq, mar, margîse, mêş û masiyên biçûk dixwe, lê gelek hez ji xwarina kuliyan jî dike.

Belavbûn 
Leglega spî li gelek herêmên li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê tên dîtin.

Pêşangeh

Çavkanî

Nîşe

Bîblografî 
 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
 D. Îzolî (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed.
 R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

Girêdanên derve 

 Dengên leglegan 
 White Stork videos, photos and sounds  Wêneyên Leglega spî
 Leglega spî – .

Legleg
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Şaqaviyê spî yê mezin

Şaqaviyê spî yê mezin yan kerê roro (bi soranî: şawespîlke; bi latînî: Egretta alba), cureyekî şaqaviyan e.

Şayes 

Şaqaviyê spî yê mezin 95 cm dirêj e. Kelwaş spî ye. Gerdena wî gelek dirêj e. Nikul zivistanan zernarincî ye û havînan rengreşekî binzer e. Navbera çavî û nikulî kesk e. Spîlka çavan zer e. Pê reş in bavşîn in û ji serî ve rengzer in. Nêr û mê rengek in.

Reftar û jîngeh 
Li Kurdistanê bi qetlazî ji çiriya yekê heta dûmahiya nîsanê li kinar û perê robar û ger û golên kêm gil û giya dihê dîtin. Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran de hêlînan çêdikin.

Xwarina wî behra pitir masî û piq in.

Belavbûn 
Li başûrê rojhilata Ewropayê û li Asyayê ji Tirkiyeyê û Îranê heta başûrê Sîbîryayê û bakurê Çînê û Japonê têjikan tîne der. Zivistana xwe li bakurê Afrîkayê û başûrê rojava ya Asyayê derbas dike.

Çavkanî 

 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
 D. Îzolî (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed.
 R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

Girêdanên derve 

Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 Great (White) Egret – Species text in The Atlas of Southern African Birds
The Great White Egret Image documentation
Great Egret Information – Cornell Lab of Ornithology
Great Egret Information – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter

Şaqavî
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Nîşê

Nîşê (bi tirkî: Işık), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Çiyayên Ûralê

Ûral an jî çiyayên Ûralê (bi rûsî: Ура́льские го́ры, Uralskiye gori) rêzeçiyayeke li rojavaya Rûsya ya ku ji bakûr ve heta başûr hatiye kişandin û sinorê navbera Asya û Ewropayê pêk aniye. Dirêjahiya çiyayên Ûralê nêzî 2.500 km e. Bilindtirîn çiya di vê rêzeçiyayê de, Narodnaya ye ku 1895 m ji asta deryayê bilindtir e.

Rêzeçiya
Narodnaya

Narodnaya (herwiha: Naroda an Poznurr) bilindtirîn lûtkeya çiyayên Ûralê ye di Rûsyayê de. Bilindahiya wî ji asta deryayê 1.894 metreyan e .

Girêdanên deranî
   wêne

Çiya
1900

1900 (bi hejmarên Romî: MCM) saleka bermayî bû ku li gor salnameya Gregorî roja duşemê destpêkir. Ew sala dawiya sedsala 19'an û sala despêka sedsala 20'an bû.

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 Şêx Fethullah Werqanisî, alim û nivîskarê kurd
Cecilia Bartoli

Cecilia Bartoli (wek Çeçîliya Bartolî tê bilêvkirin) mezosopranoyeke îtalî ya navdar e. Bartoli di 4ê hezîrana 1966an de li Romayê hatiye dinê. Di destpêka kariyera xwe ya salên 80an de Bartoli rolên operayên Rossini dilîstin, dû re di salên 90an de jî operayên Mozart. Hêdî hêdî teknîka koloratura pêşvê dixist û îro, bê guman, yekemîn mezosopranoya bi koloratura ye û dengê wê hem geş û hem jî bi karaktereke taybet e.

Sêlikên wê

Opera 
 Bellini: La Sonnambula (2008)
 Mozart: Don Giovanni (2001)
 Handel: Rinaldo (2000)
 Mozart: Mitridate (1999)
 Haydn: Armida
 Halevy: Clari
 Rossini: Il Turco in Italia (1998)
 Haydn: Orfeo ed Euridice (1997)
 Mozart: La Clemenza di Tito (1995)
 Mozart: Le Nozze di Figaro (1994)
 Puccini: Manon Lescaut (1993)
 Rossini: La Cenerentola (1993)
 Mozart: Lucio Silla (1991) 
 Rossini: Il Barbiere di Siviglia (1989)
 Rossini: La Scala di seta (1988)

Resîtalên bi orkestra 
 Sacrificium (arias bo kastratî) (2009)
 Maria (diyariyeke ji Maria Malibran re ye) (2007)
 Opera Proibita (2005)
 The Salieri Album (2003)
 Gluck Italian Arias (2001)
 Cecilia and Bryn (1999)
 The Vivaldi Album (1999)
 Mozart Portraits (1994)
 Rossini Heroines (1992)
 Mozart Arias (1991)
 Rossini Arias (1989)

Resîtalên bi piyano 
 Live in Italy (1998)
 An Italian Songbook (1997)
 Chant D'Amour (1996)
 Italian Songs (1993)
 Arie Antiche (1992)
 If You Love Me –– “Se tu m’ami”: Eighteenth-century Italian Songs (1992)
 Rossini Recital (1990)

Muzîka ayînî 
 Pergolesi: Stabat Mater, Salve Regina (2000)
 Scarlatti: Salve Regina 
 Stephanie (1993)
 Mozart: Requiem (1992)

Kantata 
 Rossini Cantatas Volume 2

Berhevok 
 The Art of Cecilia Bartoli (2002)
 A Portrait (1995)

Çavkanî 
 Wikipedia bi îngilîzî (28.02.2010).

Opera
Mezosoprano
Jidayikbûn 1966
Jinên îtalî
Mirovên zindî
Zimanê slovakî

Zimanê slovakî (bi slovakî: slovenčina ) zimanekî hindûewropî ye ku bi zimanên çekî û polonî re ji beşa zimanên slavî yên rojava ye.

Slovakî li Slovakya (ji aliyê 5 milyonan), DYA (500.000), Çekya (320.000), Serbistan (60.000), 
Îrlenda (30.000), Romanya (22.000), Mecaristan (20.000), Polonya (20.000), Kanada (20.000), Kroatya (5.000), Awistralya, Awistirya, Ûkrayna, û Bulgaristanê tê axaftin.

Alfabe 
 a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž

Hejmar 

(1) jeden (jedno (notr), jedna (mê)),

(2) dva (dve (notr, mê)), 

(3) tri, 

(4) štyri, 

(5) päť, 

(6) šesť, 

(7) sedem, 

(8) osem, 

(9) deväť, 

(10) desať, (11) jedenásť, (12) dvanásť, (13) trinásť, (14) štrnásť, (15) pätnásť, (16) šestnásť, (17) sedemnásť, (18) osemnásť, (19) devätnásť, (20) dvadsať, (21) dvadsaťjeden,... (30) tridsať, (31) tridsaťjeden,... (40) štyridsať,... (50) päťdesiat,... (60) šesťdesiat,... (70) sedemdesiat,... (80) osemdesiat,... (90) deväťdesiat,... (100) sto, (101) stojeden,... (200) dvesto,... (300) tristo,... (900)deväťsto,... (1,000) tisíc,... (1,100) tisícsto,... (2,000) dvetisíc,... (100,000) stotisíc,... (200,000) dvestotisíc,... (1,000,000) milión,... (1,000,000,000) miliarda,...

Girêdanên Derveyî 
 The Dictionary of the Slovak language (1960s; the biggest Slovak monolingual dictionary; Slovak Academy of Sciences) + Short Slovak Language Dictionary (monolingual; last edition; Slovak Academy of Sciences) 
 Ľudovít Štúr Institute of Linguistics (Slovak Academy of Sciences) 
 Slovak National Corpus (Slovak Academy of Sciences)
 SLEX - Online version of Short Slovak Language Dictionary
 Slovak Alphabet and Pronunciation 
 Few basic tips on speaking Slovak 
 Map of Slovak Dialects
 A short English-Czech/Slovak-Japanese phraselist(Renewal)  incl. sound file

Zimanên slavî yên rojava
Ewropaya Navendî

Ewropaya Navendî herêmek e di Ewropayê de cih girtî di navbera du navçeyên din yên ku bi xwe bi awayên ciyawaz dihên pênaskirin: Ewropaya Rojava û Ewropaya Rojhilat. Piştî dawîbûna Şerê Sar û Perdeya Asinî ku ji barê siyasî ve Ewropa du parçe (Rojava û Rojhilat) kirbû, peyva "Ewropaya Navendî" dîsan ket ser zimanan û hat bikaranîn.

Dewletan 
Tê gotin kû herêm ev dewletan ji xwe digre:
 Awistriya
 Çekiya
 Almanya
 Mecaristan
 Liechtenstein
 Poland
 Slovakia
 Slovenya
 Swîsre

Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê:

 Kroatiya (ji bilî Istria û Dalmatia, carnan tevahiya welat)
 Romanya (Transylvania û Bukovina, carnan tevahiya welat)
 Serbistan (Vojvodina, herêma bakûriya Belgrad)
Ûkrayna (Zakarpattia Oblast û herêma Galîçiya ya dîrokî)
 Rûsya (Kaliningrad Oblast)
 Fransa (Elsas û parên ji Lorraine)
 Îtalya (Tîrola başûr, carnan tevahiya bakûra rojhilata welat)

Herêmên Ewropayê
Çemê Thames

Thames, (bixwîne wek teymz) çemeke li  başûrê Îngilîstanê ye ku di nav bajarê Londonê re diherike. Thames bi dirêjahiya 346 kîlomêtreyê çemê herî dirêjê li Îngilîstanê ye û piştî Çemê Severn duyemîn çemê dirêjtirîn a li Keyaniya Yekbûyî ye. Çem ji Thames Headê li Gloucestershire derdikeve û di nêzîkê bajarên Tilbury, Essex, Gravesend û Kentê ve derbas dibe û diherike Deryaya Bakur.

Dîrok
Çemê Thamesê di dîroka mirovahiyê de çend rolên giring lîstiye ku dîroka de wekî çavkaniyek aborî, rêya deryayî, sînor û wekî çavkaniya ava şirîn, hatiye bikaranîn. Di demên dawiyê de perava çem wek cihê bêhnvedanê tê bikaranîn.

Delîlên jibo jîngeha mirovan ku li ser deverên çem hene, heya serdema neolîtîkê diçe. Tasek xemilandî ku niha li Muzexaneya Brîtanî ye li dora salên 3300 û 2700ê ê de maye li Hedsor, Buckinghamshire, li deverê Çemê Thamesê hatiye dîtin û di dema kolandinên Gola Dorneyê de hejmareke girîng materyalên dîrokî hatine dîtin. Hejmarek şûnwarên ku ji Serdema Bronzê de maye li kêleka çem ku di nav de bajarokên Lechlade, Cookham û Sunbury-on-Thames hene, hatine dîtin.

Çavkanî

Çem
Keyaniya Yekbûyî
Çemên Keyaniya Yekbûyî
Gapira

Gapira () gundeki li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund dikeve aliyê rojavaya Kosedaxê. Gund zehf nêzîkî çiyayê Kosedaxê ye.

Navê gundî 

Ça ku dibêjin zilamek bi navê Gapir hebûye, navê Gapir li ser navê gund ketiye û navê gund ji bûye Gapira. Li gor menqibekî Gapir goma zikê Kosedaxê de pezê xwe derdixe ku bibe zozana biçêrîne. Derê gomê vedike pêşiya pêz diçe. Lê êpêce gome dûr dikeve dinhêre ku pez helahê jî gomê derdikeve. Diçe mêze dike çi beranekî qerqaş ji erdê derdikeve metelmayi lê dinhêre dibêye "Mala xweyî şewitî tê za" pey wî hevokê beran nivî de dimîne. Wiya diçe gundiyan ra dibêje, ev mêrikê ku ev mesele serê wî derbas bûye navê xwe daye gund.

Navê çawurên gund

Galerî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Tilehferîk

Tilehferîk ( ) gundekî Cizîrê ye. Navê din ê gund Şabanî ye û li gorî agahiyên sala 2010an li gund nêzika 40 mal hene.  

Navên gund ên cîran Tilêbel, Xilanî û Zêrgûz in. Di nava hududê Suriye û gundê Şabaniye çemek darbas dibe û li kenara wê şînî û dar hene.

Gundên Cizîrê
Edinburgh

Edinburgh (bi gaeliya skotlendî: Dùn Èideann; bi îngilîziya skotlendî: Edinburgh an Embra an jî Enburrie) bajarê mezin ê dûyem û paytexta welatê Skotlendayê ye. Gelheya wî nêzî 471.650 kesan e (di sala 2008an de) û rûbera wî 262 kîlometre çarçik e. Edinburgh paytexta dîrokî ya Midlothian (an ) e.

Galerî

Girêdanên derve

Çavkanî 

Bajarên Skotlendayê
Zanîngeha Bexdayê

Zanîngeha Bexdayê (), mezintirîn zanîngeha Îraqê û piştî zanîngeha Qahîreyê (Misir) mezintirîn zanîngeha cîhana erebî ye. Zanîngeh di sala 1957an de hatiye damezrandin.

Girêdanên derve 
 Malpera Zanîngeha Bexdayê 

Zanîngehên Iraqê
Zanîngeha Qahîreyê

Zanîngeha Qahîreyê (bi erebî: جامعة القاهرة‎, Gāmaʿat al-Qāhirah) amojgeheke perwerde ya bilind e li bajarê Cîze, di Misirê de. Ew zanîngeh sala 1908an hatiye damezrandin. Di destpêkê de, navê wê "Zanîngeha Misirê" bû. Zanîngehê 200,000 xwendekar hene.

Fakulteyan 
 Fakulteya Qanûnê
 Fakulteya Endazyariyê
 Fakulteya Kiştuqalê
 Fakulteya Bazirganiyê
 Fakulteya Peristariyê
 Fakulteya Dermannasiyê
 Fakulteya Beytariyê
 Fakulteya Perwerdeyê
 Fakulteya Zanista Kompûterê

Girêdanên derve 
 Malpera zanîngehê

Qahireye
Misir
Eurovision

Eurovision, wekî Ewrovîsyon jî tê naskirin, navê saziya Yekbûyîna Rêxistinên Radyo û Televîzyonên Ewropayê (bi îngilîzî: European Broadcasting Union - EBU) ye. Di sala 1951an de li bajarê Cenevreyê ji bo danûstendinên bernameyên radyo û televîzyonê hatiye avakirin.

Berî weşanên Eurovisionê logoya Eurovisionê û beyta Eurovisionê (ya ku ji destpêka strana Te Deum ya Marc-Antoine Charpentier pêk tê) destpê dikin.

Di yekemîn weşana fermî ya Eurovisionê de Mîhrîcana Nergîzê ya Montreux di roja 6ê hezîrana 1954an de hatiye weşandin.

Li navenda EBU (European Broadcasting Union) ya li Cenevreyê bi rêya kanaleke taybet danûstendina nûçe û weşanan pêk tê. Bi vî rengî hemû kanalên endamê EBU malzemeyên xwe bi hev re parvedikin.

Weşanên nasyar ên Eurovisionê 
 Eurovision Dance Contest - ORF (Mîhrîcana Dans û Reqsan a Ewrovîsyonê), 2007-2008 (hatiye sekinandin)
 Eurovision Song Contest (Mîhrîcana Stran û Kilaman a Ewrovîsyonê), ji 1956an pê ve
 Weşanên navneteweyî yên werzişê/sporê

Saziyên televîzyonê
Şewk

Şewk, çengela ku pê masî tên girtin.

Masîdarî
Pûl

Pûlê postayê an pûl an pol an jî pîl, perçeyeke kaxizî ya çargoşe û biçûk e, li ser aliyekî wê wêne û nivîs neqişandî ne, wekî giroveyeke fermî li belgenameyan û zerfên nameyan didin.

Pûlê pêşîn ê cîhanê di sala 1840'î de li Brîtanya derketiye. Li Kurdistanê jî di sala 1923'an de hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî pûlê xwe yê pêşîn derxist.

Pûlên postayê, bi taybetî yên kevn, dihên berhevkirin û ji berhevkirina pûlan re dibêjin Pûlhezî û ji berhevkarên pûlan re jî pûlhez.

Çavkanî 
 Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.

Posta
Hasan Hüseyin Deveci

Hasan Hüseyin Deveci an bi navê din Malmîme, hunermend, terapîste Huner, Pädagoge Huner, Rexnekire Hunere ye. Hemu li kelâke wan tişten Malmîme,  Muzexane di başê, Pop Art, Expressionism û Kunst des Mittelalters (Hunera Serdema Navîn) bispore.

Deveci di sala 1972’an li Anatolya Navîn, li gundekî kurdên Qonyeyê ji dayîk bû. Hunermend nave Malmime ji nave malbate xwe girtiye, nave malbate wi Malemime ye. Sala 1994’an koçî Almanyayê kir. Xwendina xwe ya wênesaziyê li bajarê Kölnê qedand. Malmime heta niha beşdarî çendîn peşengehan bûye û bi şêweyê xwe bal kişandiye. Deveci salâ 2009 tevî sêzdeh hunermendên ji herçar beşên Kurdistanê yekemcar beşdarî pêşangeha navnetewî ya Venedik, Biennalê bû. (53. Venedig Biannale 2009) 

Malmîme li Kölnê dijî û kar dikî. 

Hunermend li Kölnê li ser Therapîye Huner û Pädagojiye Huner xwendiye.

Ew endamê çendîn rêxistinên wênesazan yên navnetewî mina iGBK, Association Internationale des Arts Plastiques û AIAP ye (UNESCO).

Revêbire Hunere Le Monde Diplomatique Kurdî ye.

Li ser Youtube bi nave Malmime dikarin video ye hunermend binerxînen. 

Yekêmin li Ewrupa li muzexane serdanîye bi zimane Kurdî çedike. Muzexane Museum Ludwig û Wallraf-Richartz-Museum.

Cend minak ji Pesêngehe hunermend

2019 - Paralelle Monde - Loquerec / Frankreich
2019 - „Kunst trifft auf klassischen Musik“  https://www.youtube.com/watch?v=9r_MytqvLZw 
2018 - “War on Canvas“ - Köln  https://www.youtube.com/watch?v=-LVHvdtfFNU
2017 - Silberpalais - Duisburg
2016 - MY HOMELAND IS ART, Kunsthalle Lindenthal Köln
2016 - ECOLAB 3, Monheim
2015 - Waldeck Rae, Frankfurt am Main
2015 - 100. Jahrestag des Genozids an den Armeniern - Altes Pfandhaus - Köln
2014 - Galerie Little van Gogh - Bad Honnef
2014 - Siegfried Vögele Institut - Königstein
2014 - CEBICON - Bonn
2013 - Galerie am Ursulakloster Modern Art - Köln
2013 -  "Der Gelber Kaiser" Konfuzius-Institut - Düsseldorf
2012 - Galerie Berlin Baku - Berlin
2012 - Inter Art Galerie Reich - Köln
2012 - Galerie Graf Adolf - Köln
2011 - Galerie am Ursulakloster Modern Art - Köln
2010 - Kinderhände auf Pariser Straßen - Paris / Frankreich
2010 - Gracia Arts Project Galerie - Barcelona / Spanien
2010 - Beteiligung im Dokumentarfilm "Colors of Anatolia"
2009 - Art Contemporani en Europa - Benicarlô / Spanien
2009 - Cervera del Maestre / Spanien
2009 - Galerie Graf Adolf - Köln 
2009 - 53.La Biennale di Venezia - Italy
2009 - Kölner Rathaus-Spanischer Bau - Köln
2008 - Arte Contemporâneo Europeo - Castellon - Spanien
2007 - Galerie-Graf-Adolf - Köln
2006 - Utamara - Linz
2005 - Alternative Lebenshilfe e.V. - Köln
2004 - Baran Kulturhaus - Köln
2003 - Föderation der Demokratischen Arbeitervereine Köln

Girêdanên derve 
 Malpera hunermendê
 https://www.youtube.com/watch?v=Z9CcMDrZpa8
 https://www.youtube.com/watch?v=9r_MytqvLZw
 https://www.youtube.com/watch?v=vGSA59NZz2w&t=63s
 https://www.youtube.com/watch?v=OR6pMmUycrw&t=2s

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1972
Mêr
Remedana

Remedana () gundekî li ser girêdana bajarê Zêdkan (navça Agiriyê) ye. Gund li rojavaya çiyayê Kosedaxê va ye. Li wî gundî dengbêjekî bî navê Hecî Sêvdîn heye klama Evdalê Zeynikê ya bi navê Lo Mîro zane û xweş disitirê.

Navê çawurên gund 

 Aşê Saxdo
 Mêrga jêrê
 Gola ibo
 Şaxa
 Çewlîg
 Darê Sêva
 Darey
 Hawşi
 Kewirê Rezge
 Kewirê Emo
 Golla Şêlî
 Dersîm
 Mêrg

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Name

Name yan reşbelek an jî mektûb, peyameke nivîskî ya ji hêla kesekî an komek kesan dihê şandin ji bo kesên din. Ev peyam bi hin formên navîn tê ragihandin. Corên wê li gorî resmiyeta xwe dikarin bên kategorîzekirin. Ew dikarin fermî bin (mîna nameyên karsaziyê) an nefermî (mîna nameyek ji bo hevalan).

Dîrok 
Name di tevahiya dîroka xwe de, her ji dema şaristaniyên kevnar ên Hindistan, Misir û Sumer heta roja me ya îro forma sereke ya belavkirina pêzanîn û agahiyan bûye. Ji bo vê yekê, malzemeyên nivîsandinê bi gelek awayên cuda yên wekî metal,  tabloy hatine bikaranîn. Di sedsalên 17. û 18. de, nivîsandina nameyan bû rêyeka hêsan ji bo parvekirina agahiyan. Ji ber pêşketina teknolojiyê, wek telgraf, telefon, faks û e-mail, girîngiya nameyên kaxezî kêm bûye.

Çavkanî
Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.

Posta
Zerf

Zerf an jî zerfa nameyê, cureyekî kîseyê kaxizî yê ku name dikeve nav û dihê şandin. Mirov li ser zerfê pûl dixe.

Çavkanî 
 Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.

Posta
Jiberxwevehî

Lebat, bûyer yan jî encama ku ji bandorên dervehî azad, bi sedemên hundurîn pêk tê, jiberxweve ye.

Felsefe
Berahî

Berahî an realîte, rewşa ku ji mirov û ji hizira mirov azad he ye û li gorî dibêtiyên xwe dilibite. Rastî bi mirov û hizir û nirxên mirov ve girêdayî ye û guherbar e lê berahî ji mirov û nirxên mirov azad e. Mînak "Her êvar roj diçe ava û her sibeh ji nû ve dizê." gotinek rast lê ne bera ye. Lewra roj ne dizê ne jî diçe ava.

Felsefe
Empîrîzm
Teoriyên epîstemolojiyê
Teoriyên metafizîkê
Metafizîka hişî
Ontolojî
Mantiqa felsefî
Felsefeya dîn
Realîte
Dîn
Raman