nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mîrkut (kovar)

Mîrkut kovareke mîzahî ye, hejmara wê ya pêşî di 1985an de derket. Xwedî û berpirsiyarê kovarê Mahmûd Lewendî bû. Li ser hev 3 hejmarên wê derketine. Her hejmarek wê 40-50 rûpel e. Hemû nivîsên kovarê bi Kurmancî ne (yek du pêkenîn bi zazakî û soranî ne). Tê de gelek karikatur jî hene. Ev kovar rawestîyaye.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Mîrkut (alet)

Mîrkut aletek ji bo lêxistinê ye. Di çanda kurdan de bi taybetî ji bo dankutanê tê nasîn.

Mîrkut di muzika kurdi de 
Straneke Şivan Perwer bi navê Mîrkut heye, ew yek jî gelek nas e. Ev stran ji aliyê Kardeş Türküler jî hat gotin û lewma di gelemperiya Tirkiye de nas e. Gotinên strana Mîrkut wisa wisa ne:

Alav
Bizûzk

Bizûzk (navê zanistî yê latînî: Tinea) cureyekî kurman û hinek kêzikan e ku dişibin perîdankan û difirin. Axilbe bi cilxwarinê tên nasîn.

Heywan
Perîdank
Tewfîqê Îsa

Tewfîqê Îsa, serkêşê Serhildana Stewrê ye. Tewfîqê Îsa li gundê Birîvan a Stewrê hatiye dinê. Iro ji azbeta tewfiqe isa re dibejin mala Hemo. Mala Hemo iro pire wan li Izmir e dijin.

 Kurd
Stewr
Serhildana Stewrê

Serhildana Stewrê ( ) di sala 1930'yî de di serokatiya Tewfîqê Îsa de li dijî Dewleta tirkî pêk hatiye. Piştî têkçûnê Tewfîq û çend zilamên xwe, xwe gihandin binxetê (Sûrî. Le pis cendaki de vedigere Merdine u Haco aga wi teslimi turka dike. Dewleta turka Tewfiq isa dikuse och wi li meydana merdine de daletqen. Iro ezbata Tewfiq isa li bajare izmir e dijin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Serhildanên kurdan
Stewr
Planoise

Planoise bajarekî li başûrê-rojhilatê Fransa (Doubs). Ev piştî Besançonê li duyemîn metropola herêmî ya Franche-Comté e.

Bajar
Fransa
Besançon
Besançon

Besançon (bixwîne: Bezanson) bajarekî li başûr-rojhilata Fransayê ye, li parêzgeha Doubsê ye. Ev piştî Planoiseyê duyemîn metropola herêma Franche-Comté ye.

Besançon
Bajar
Fransa
Bajarên Fransayê
Qijak

Qijak (Corvidae) ,famîleyekî Firindeyên fîkarên bera ye ku jê: qelereşk, qirika reş an qela mizgînî û zaq navdarên li pir warên Cîhanê.  Qijak ji Firindeyên jîrên û eger yên jîrtir di nav caneweran.
Di gotinên pêşiyan de pir cî girtine.

Şayes

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Corvidae videos  on the Internet Bird Collection
 corvids.de - Corvids-Literature-Database
 Corvidae sounds on xeno-canto.org
 Corvid Corner  A site about the Corvidae
 AvesNoir A site about corvids in art, culture, and literature.
 Rooks reveal remarkable tool use
 Clever New Caledonian crows can use three tools

Qijak

Famîleyên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Kember

Kember (Capparis spinosa), gihayek, kulîlk û fêkiya wê ye. Turşûya fêkiya wê jî dihê çêkirin.

Çend dîmen ji kemberan

Riwek
Dankutan

Dankutan kevneşopiyeke çandî ye û tê de genim bi awayeke hunerî tê lêxistin, da ku genim ji hev keve û meriv pê bulxur û ardê çêbike. Dankutan di çanda Kurdan de rolekî pir mezin dileyze û him ji hêla sosyolojîk ve him jî ji hêla hunerî ve rîtueleke balkêş e.

Rîtuela dankutanê 
Dankutan di gelek civatên Rojhilata Navîn de tê dîtin û dîroka dankutanê mixabin baş naye zanîn (?). Di civata Kurdan de dankutan bi pirranî ji aliyê mêran ve tê kirin, lê jin jî yek caran vî karî dikin. Di rîtuela dankutanê de gund piştî ku genim kom kirine ji boy lêxistina genimê tê cem hev, da ku genim bi dankutanê ji hev bikeve û meriv karibe jê bulxur yanjî ard çêbike.

Ji bo ku rîtuela dankutanê were lidarxistin du alet pêwîst in: 
 Mîrkut (aleteke bitexte ye û ji boy lêxistina genimê tê bikaranîn)
 Sokanî (kevireke bi kort e û bi genimê tê tijîkirin)

Li gorî mezinbûna sokaniyê ku li ser alaneke tal disekine (bi pirranî di navenda gundan de) sê-çar mêr yanjî jin li derdora sokaniyê kom dibin. Di destên her yekî de mîrkuteke bitexte heye û ewan bi dorê, mîrkutê li hindura kortê dixin. Bi dorê ji wan her yek li mîrkutê dixin û hevokên bihêz emprovîze dikin. Ji vê emprovîzasyonê rîtmek bihevreyî tê girtin û wiha stranek avadibe. Bi vî awayî dîmeneke taybet derdikeve holê. Lewma gelek kes wek temaşevan tevli dankutanê dibin.

Stranên dankutanê 
Stranên dankutanê li gorî herêmên Kurdistanê cûda ne. Mixabin ew stranan bi temamî ne hatine nivîsandin, lewma tenê hinek gotin tên nasîn.

Her yek dema ku mîrkutê li hindura sokaniyê dixe bi dorê gotineke dibêje, wekî: 

Rîtma dankutanê (û ya stranê) bi gotinên wiha tê girtin:

Straneke dankutanê 
Strana Şivan Perwer ya bi navê Mîrkut li ser dankutanê hatiye nivîsandin. Di stranê de gotinên dankutanê jî hene, wekî:

Girêdanên derve 
Klîba Şivan Perwer a bi navê Mîrkut
 Destkar
Çanda kurdî
Kêzika xalo

Kêzika xalo, kêzikek ji famîleya Coccinellidae ye. Kêzika hecê û kêzika mizgînê jî jê re dihê gotin. Kêzikek sor e û li ser bazikên wê deqên reş hene.

Binêrin: Kêzxatûn

Kêzik
Gangulok

Anemon, kulîlkeke biharê gelemperî li cihê axa jidandî û li qelaçan jîn dibê. Li hinek deran jê re nîsanok jî tê gotin. Her cûre rengên wan hene: spî, sor û binefşî.

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Gihakê sêvo

Gihakê sêvo, gihayek û kulîlka wî ku li ser axên hişk (wek axa ser xaniyan) şên dihê.

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Indeko

Îndeko, giyayekî bêhndar e.

Giya
Derpîkê dîk

Derpîkê dîk an jî derpîkedîk, giyayek û kulîlka wê ya mezeloqî ye.

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Girînek

Girînek giyayek zerardar.Di qurma şitilan de şên dihê û xwe li wan dipêçe bi gulîkên xwe yên zirav û drêj.

Riwek
Baz

Bazî an baz (Accipiter), cinsekî  balindeyên dirende  ji  famîleya baziyan (Accipitridae) e ku li hemû parzemînên Cîhanê hene ji xeynî Antartîkta.

Şayes û reftar 
Dirêjiyê baz Accipiter minullus (baziyê tewr biçûktir), qasî 20 cm û tevî baskan qasî 39 cm, lê giraniyê vî balindeyî 68 gDirêjiyê şabaz Accipiter gentilis (baziyê tewr mestir), qasî 64 cm û tevî baskan digihîje 122 cm, lê giraniyê vî balindeyî qasî 2200 g. Baziyê mê ji nêr mestir e. Baskên bazî pan û glover in. Lingên cureyên cinsê baziyan dirêj in, dûvikên dirêj û kulabên wan xurt û tûj in ku ji bo nêçîran biçirîne. Bazî nêçîrê balinde û guhandarên biçûk dike.

Cure û binecure
Nêzîkî 50 cureyên baziyan hene.
  Şabaz,Accipiter gentilis
  Başok an başîq Accipiter nisus
  Baziyê zikgewr Accipiter poliogaster
 Accipiter trivirgatus
  Accipiter griseiceps
  Şabazê sîngsor Accipiter toussenelii
  Accipiter tachiro
  Başokê Çînê Accipiter soloensis
 , Accipiter francesiae
 Accipiter francesiae pusillus
  Accipiter trinotatus
  Şabazê boz Accipiter novaehollandiae
  Accipiter fasciatus
 Accipiter (fasciatus) natalis
  Accipiter melanochlamys
  Accipiter albogularis
  Accipiter rufitorques
  Accipiter haplochrous
  Accipiter henicogrammus
  Accipiter poliocephalus
  Accipiter princeps
  Accipiter melanoleucus
  Accipiter henstii
  Accipiter meyerianus
  Accipiter castanilius

  Accipiter butleri
  Accipiter brevipes
  Accipiter luteoschistaceus
  Accipiter imitator
  Accipiter erythropus
  Başokê biçûk Accipiter minullus
  Accipiter gularis
  Başokê esûsik Accipiter nanus
  Accipiter erythrauchen
  Accipiter cirrocephalus
 Accipiter brachyurus
  Accipiter rhodogaster
  Accipiter madagascariensis
  Accipiter ovampensis
  Accipiter rufiventris
  Accipiter badius
  Accipiter superciliosus 
  Accipiter collaris 
  Accipiter striatus
  Accipiter striatus chionogaster
  Accipiter striatus ventralis
  Accipiter striatus erythronemius
  Accipiter cooperii
 Accipiter gundlachi
  Accipiter bicolor
  Accipiter (bicolor) chilensis
  Accipiter virgatus
Accipiter quartus (nemabûyî ye)
Accipiter efficax (nemabûyî ye)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://theraptortrust.org/the-birds/hawk-facts/baziyan/
 Wêneyên baziyan 
 Wêneyên baziyan

Bazî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Ewropayê
Cinsên çûkan
Hola Sofî Hemê

Hola Sofî Hemê yan Hola Pîlo (), gundekî Bismilê ye. Mezreya Girikê Fariz e. Gund li ber Çemê Caferî li ser qelaçekî bilind e û debara gundiyan bi xwedîkirina heywanan û bi çandinî ya bejî ye. Li derdora wê Meterê, Xanoserê, Kelê, Dêrbendê, Hola Hecî Qado û Girikê Fariz he ne.

Gundên Bismilê
Hola Hecî Qado

Hola Hecî Qado, gundekî Bismilê ye. Mezreyek Girê Fariz e, li navbera Dêrbendê û Girikê Fariz de ye.

Debara gund bi çandinî û bi xwedîkirina heywanan e.

Galerî 

Gundên Bismilê
Şikêra

Şikêra gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li derdora wê Tilşamê, Zêwê, Şêxûsivê û Mezra Ehmed  hene.

Gundên Bismilê
Girmalik

Gundekî Bismilê ye. Li ber Çemê Caferî nêzî Seledûna Jêr û Meterê ye.

Gundên Bismilê
Xirbezoq

Xirbezoq, gundekî xerabe ye. Di navbera Girikê Fariz û Hola Hecî Qado de ye.

Gundên Bismilê
Sofyan, Bismil

Sofyan, an jî Sofya (1928: صوفيان  / "Sofyan"; 1946: Sofiyan; ), gundekî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Safyan

Safyan, yan Safya (1928: صافيان / "Safyan"; 1946: Safiyan; ), gundekî Bismilê ye li kêleka gundê Sofya di navbera Bismil û Farqînê de ye.
Gundê Emer axayê Amedî ye.

Gundên Bismilê
Cirêfê

Cirêfê, du gundên bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ne. Li kêleka çemê Dîcleyê ne. Cirêfa Jor û a Jêr he ne. Li derdora wan, Seletê, Gundikê Evdî, Qerecixê he ne.

Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi masîvaniyê ye.
 

Gundên Bismilê
Şerefîkan

Şerefîkan, an jî Şerefîka (1946: Şerefikan), gundekî Bismilê ye. Nêzî Farqînê ye.

Gundên Bismilê
Zeko

Zeko, gundekî Bismilê ye. Nêzî Zengilo û Belê ye

Gundên Bismilê
Çeqelê

Çeqelê (), gundekî Bismilê ye.

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Qerepar

Qerepar gundekî Bismilê ye.Nêzî Bîrikê û Şeîra ye.

Gundên Bismilê
Dûberxok

Giyayek kulîlkê spî vedike.Bi granî di nava nîskan de şên dihê.

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Botav

Botav (bi latînî: Hypericum) giyayek bi kulîlk e, jibo heywanan jahr lê jibo mirovan şifayê dibarîne. Gelek navên wê yên din jî hene. Bi kurdî wek batovk, bahtov, sûrinc, nûjdar jî tê nasîn. Bi tirkî kantaron, kizilcirik, binbir delik, koyun kiran dibêjin. Li dinê nêzîkî 70 cûreyên wê hene. Rengên kulîlkên wê zer, sor, û binevşî (mor) ketûmat jî spî ne.

Ciyê vî giyayê di çanda bêrîvaniyê de gelek girîng e. Vî giyaya di nava avê dihê kelandin û eyarê bizinan yê ku ji pûrta xwe hatiye qeşartin dihê xistin nav vê avê. Çend rojan vî eyarî di nav de dihêlin ji bo ew tehma tahl jê here ku nekeve nav xwarinan. Ev eyar paşî dibe meşk.

Çavkanî 

Giya
Floraya Kurdistanê
Famîleya botavan
Xelîlok

Xelîlok, riwekek biçûk bi qasî liba nokan e û qaşilkê wê sore. Ev riwek buharan di bin erdê de şîn tê. Li hinek ciyan jê re qaqilok tê gotin. Tehma wê xweş e.

Giya
Floraya Kurdistanê
Gûriz

Gûriz navê giyayekî ye ku biharê di nav zadan de şîn dibe. Weke ispenaqê tê qelandin û xwarin.

Giya
Kelbeş

Kelbeş, yek ji cûreyên qîvaran ê bi strî ye.

Giya
Qîvar

Qîvar, Kîvar, Kîfar an Qifar bi latîni (Carduus nutans) Giyayek buharê di nav zadan, newalan û kêlekê rêyan da şên dihê. Dema şên e qaşikê wê dihê qeşirîn û navika wê ya rexdik  dihê xwarin; dema hişk dibe jî nêrekê wê dihê şikandin û mejîkê hundirê wê dihê derxistin û xwarin. Pelên wê û şaxên wê giş bi strî ne. Di jiyana gundiyan de nexasim buharan ciyê wê cuda ye.

Di gotinên pêşiyan de qîvar

Binêre 
 Givzonik
 Kerbeş

Giya
Pîrqelaçik

Pîrqelaçik, giyayek di buharê de li qelaçan şên dihê û dihê xwarin.

Çavkanî 

Xwarin
Giya
Nefel

Gelek navên wê bi Kurdî hene , Nefel , Hespist , Ket , Koringe , Argud , Once  an jî Sewere . Giyayek e ku ji kulîlka wê Rêsî tên çêkirin. Nêzîkê 300 cûreyên wê hene. Ji Famîleya baqilan e. Cureyên herî zêde tên çandin Nefela spî û Nefela sor e.

Bawerî û Remz 
Nefela Shamrock remza gelê Îrlandê ye. Ev nefela spî ya sêpel e.
 
Li gorî baweriyekê Nefela çarpel şansê mirovan zêde dikê. Lê Nefela çarpel kêm tê dîtin. Herwiha Nefelên pênc, şeş an jî bêhtir pel hene. Evên bêhtir pel pir kêm tên dîtin. Rekora nefela herî zêde xwedî pel di 10'ê Gulana 2009'an de hatiye tomarkirin ku ev nefel xwediyê 56 pelan bû. Dîsa nefela 21-pel ji aliyê heman kesî ve hatibû dîtin û ev rekor di Pûşpera 2008'an de hatiye tomarkirin.

Çavkanî 
 Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
 Nefela 21-pel
Rekora nefela herî zêde xwedî pel

Girêdanên derve 

Kulîlk
Famîleya baqilan
Rêsî

Qeysele ya ku ji gihayên şên ji bo êm  hatine badan û hûnandin. Pêsî, ji bi dayîna xwarinê ya li sawalan tên çêkirin. Di mehên ên weke pûşperê de tên çêkirin û tên kirin li kadînan. piştre ku demên din ên ku êdî şînatî nîna û gayê nayê dîtin, di demên saqam û berf û baranê de ku sawal dayimî li mal dimênin, hingî didina wan.
Nivîşk

Nivîşk an jî nîvişk, cureyekî rûn e. Nivîşk, rûnekî ji şîrê ajalên wek mî (mih, pez) û mange (çêlek) tê çêkirin e. Rûnê ku ji dewê keyandî hatiye girtin nivîşk tê gotin. Nivîşk ji sedî 82 rûnê şîr e û wekî din jî av, şekirê şîr, mîneral, kolesterîn, vîtamînên di avê de heliyayî, proteîn, asît pêk tê. 

Rûn
Cahterî

Giyayek ku ji bo hinek nexweşiyan wek derman dihê bikaranîn.

Giya
Dewl

Alaveke ji çerm hatiye çêkirin  ku pê av ji bîrê tê kişandin.

Alavên malê
Tevşo

Alava ku pê bizmar tê kutandin yan jî kişandin.

Girêdanên derve 

Alavên bibir
Teşt

Teşt amêreyê ku tê de hevîr dihê kirin an jî cil dihê şûştin.

Girêdanên derve 

Alavên malê
Hestem

Hestem cûreyeke keviran e. Pê xar û kêrên kevîrî dihên çêkirin û agir dihê vêxistin. Ev kevir li her derê nayê dîtin, li hinek çiyayan (wekî Çiyayê Stewrê) li hinek herêman dihê dîtin. Rengê nava vî kevirî sor, qehwe û berzere ye. 

Bi bikaranîna vî kevirî ji kevirên dêrîşî, kevzgal û yên xuristanî xarên rengîn ku berê li hinek gundan zarok û zilam giş pê xarmenaj dileyistin dihê çêkirin.

Kevir
Şikeva (hevîr)

Hevîrê şikeva (herwiha pelhevîr) ji girikên hevîr ên bi tîrikê hatine vekirin, tenikkirin re tê gotin.

Pelhevîr bo çêkirina nanê sêlê, kilor, rişteyê (hevîrriste, riste) tê bikaranîn. Gorî pêdiviyan stûr an tenik tên vekirin. Bo vekirina pelhevîrê ji xeynî tîrikan, textê hevîrê jî pêwîst e.

Hin cureyên pelhevîrê 
Pelhevîra ardê (arvanê) garisê (lazût): Stûr e bo klor û parxacên hevîrê lazûtê yên biçûk in.
Pelhevîra koçerkî: Aliyekê wê rûnkirî ye. Hin caran aliyên rûnkirinê bi hev ve tên pevkirin. Pirranî ev tê vekirin, lewra hêsan e. Bo mêvanan nabe, mêvan werin malekê divê tenik bên vekirin. 
Pelhevîra kodikê: Ji kodikek biçûk, girik di dirûvên zarekê de tê birrîn û vekirin. Dişibe ya koçerkî, stûr e.
Pelhevîra pîrejinan: Gelek tenik e, her kes nikare vebike. 
Pelhevîra bajarkî: Tiştan (gûz hwd) tevlî hevîrê wê dikin.

Hevîrê şikeva
Pêjgeha balkanî
Qetûf

Qetûf, selikek pahn û mezin e ku ji şivê dahlan yan jî ji yê mêwan hatiye çêkirin. Li pişta keran, qantiran yan jî hespan  bi herdu aliyan ve tê girêdan û pê axilbe tirî, bacana sor tên ragihandin.

Girêdanên derve 

Alavên malê
Quling

Quling, Qulingê nas an jî qazîquling (Grus grus), cureyekî balindeyan ji famîleya qulingan (Gruidae) e. Gerden û pê û stûyên qulingan dirêj e, nîv kund, çengdirêj in û nikulê wan stûr û dirêj e û fesala leglegeyî. Şaperrên wan bi ser kuriya wan de dihên. Nêr û mê rengek in. Li ser axê hêlînê çêdikin. 

Li Kurdistanê du cure jê hene: qulingê nas û qulingê stûreş a biçûk.

Şayes 

Quling 115 cm dirêj e. Şînekî bi ser risasiyê tarî ve ye. Enî û piştpatik û serê kuriyê reş in, erzing û binerzing bi ser reşî ve ne, gîxeke spî ji alekan dest pê dike heta ser milan diçe. Kulovanka serî sor ve ye. Nikil risasiyekî bi ser keskî ve ye û binê wî sor ve ye û ji yê leglegeyî û şaqavî kurttir e. Çav sor in. Pê û roq (baskê pêyî) reş in.

Reftar 

Balindeyek sil û gelekî kûvî ye. Rêveçûna wî giran e. Dema dest bi tirsê dike serê xwe radike û stûyê xwe jêk tîne der. Komkome digerin. Li çûnê li hewa refa xwe wekî şêweya tîpa V lê dike.

Jîngeh 
Di nav reviyan de li perê çem û robaran dijîn. Zivistanan qesta deştan dikin. Li ser erdê hêlînê çêdikin.

Belavbûn û koçerî 

Îlonê ji milê bakurê rojava ve ber bi başûrê rojava ve qesta Kurdistanê dikin. Li welatên skandînavî û Ûrisê û heta Almanya û welatên Balkanê û Tirkiyeyê û Tirkmenistanê bo nişîv û heta rojavayê Sîbîryayê bo milê rojhilatê û li hindek cihan ji başûrê Spanyayê û li bakurê Îtalyayê têjikan tîne derê. Zivistana xwe li hevda Deryaya Spî û Îraqê û bakurê Afrîkayê heta Sûdanê û Etiyopyayê li nişîv diborin.

Çavkanî 

 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

Girêdanên derve 

 International Crane Foundation's Eurasian Crane page 
 Eurasian Crane (Grus grus) from Cranes of the World (1983) by Paul Johnsgard
 Common Crane videos, photos & sounds  
 Cranes found breeding in the Fens of East Anglia for the first time in 400 years 
  Common cranes discovered in Champagne (France) 
 Photos of the Common Crane   
 Observing cranes without disturbing them 

Quling
Beravî
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Dar û pil

Dar û pil, leyistikek zarokan e. Yeko yeko jî bi grûban jî dihê leyistin. Amûrên leystikê darek (şıva qalind) û pil[darik]eke. Dar bi qeysî 75 cm, pil jî bi qeysî 25 cm drêj e. Dar wek şivekê ye û rast e. Lê pil kinik û qalind e û ji bo dar xweş were lêxistin û ji  erdê xweş were rakirin her du serikên wê jî tûjik in.

Zarok berî ku bileyizin ciyê li pilê xistinê bi xêzikekê tespît dikin û çîtikê diavêjin ku ka wê dora lêxistina pêşî  a kî/kê be. Dor li kî/ê bikeve ew radihêje dar û pilê   û ji bo lêxistinê diçe lingê xwe datîne ser xêzikê, li gorî qeîdê dema dar li pilê bixe divê lingê wî ji xêzikê derbas nebe. Piştî li pilê dixwe darê xwe bi razandî li ser xêzikê datîne.

Yên din jî diçin besta ku piştî lêxistinê pil wê werê. Mebesta wan heyta ku karibin pilê li hewa zevt bikin,heger ev nebû rahêjin pilê ji ciyê ku hatiyê û bavêjin ba xêzikê. Pilê çiqas nêzî xêzikin ewqas ewantaja wan he ye. Lewra lêxistvan wê zehmetî bikşîne ku pilê vê carê bi dar ji xêzikê dûr bixe. Heger pil ji aliyê zevtkaran li hewa were zevtkirin yan jî pil bi avêtina destan li darê ser xêzikê were xistin leystok dor diguherîne.

Piştî pil hate cem xêzikê vê carê lêxistvan radihêje darê xwe ku li pila erdê xe, wê bi hewa xe û li hewa jî lêxe û bi vî haweyî wê ji xêzikê dûr bixe.Sê mafên lêxistvan he ye ku li pila erdê xe. Piştî Sê mafan lêxistvan diçe ba xêzikê û ji wir heyta ba pilê bi gavan dipîve. Her gavê bi ser navê qalekê ji xwe re dihesibîne. Bi vî haweyî leyistok berdewam dike. Di dawiyê de qalên kî/ê pir bin ew qezenckirî dihê pejirandin.

Lîstikên zarokan
Karê aziban

Di dawetan de mafê kesên ku azib in. Piştî bidawîbûna dawetê zava vexendî malek dost an jî merivê xwe dibe.Li wir piştî şîvan xortên azib radihêjin daran û ji kesên zewicandî miqtarek dirav (pere) dixwazin. Heger da da, ne da bi dara lêdixin û ew mîqtara ku biryar li ser hatiye birîn bi zorê jê distînin.Piştî ku berhevdana peran xelas dibe  xort diçin xwarin û vexwarinê dikirin bi wî perî û tev de gişê şevê heyta dema zava birêbikin dixwun û vedixwun.

Çanda kurdî
Devreş

Giyayek e.
Giya
Floraya Kurdistanê
Maşot

Maşot, kurmikê larva perîdankan e.

Pêşangeh 

Kêzik
Dûrik

Dûrik, kilamên jinan yên li ser kul û derdên xwe dibêjin re dihê gotin.

Gel
Stranên kurdî
Serbizêr

Serbizêr xwarineke ku ji nîsk û savarê çêdibe. Weke şorbeyê bi ekl û weke girarê kêmav e.

Xwarin
Hebnîsk

Hebnîsk,  xwarinek ji nîskan çêdibe.

Çavkanî 

Xwarin
Zaxpêr

Zaxpêr (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Tîmaran

Tîmaran () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Nehş

Nehş (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Nixrût

Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Bi cih bûn 
Gundê Nixrût nêzî 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevn e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.

Dêra Nixrût 
Nixrût yek ji gundên ku berê xwediyê dêrekî bun e. Li gundên Xelfêtiyê ew dêr bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye. 

Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin.  Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Sildik

Seldek (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Tateyn

Tateyn (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Tifnîg

Tifnîg (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Keferan

Keferan yan jî Kufirxan () gundekî Xelfetîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Gundên Xelfetî
Helbînî

Hebînî (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Hemq

Hemq (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Harvenek

Harvenek (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Gogana Jêrîn

Gogana Jêrîn (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Eyno

Eyno (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Kaniya Eyno 
Di navceya Xelfêtî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin.

Ji ew kaniyan navê hinekan wisa ne:
 Tat-Eyn: girêdayî gundê Tat-Eynê ye.
 Kaniya Eyno: girêdayî gundê Eyno ye.

Kaniya Eyno ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke bicûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe ji têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne. 

Dema ku meriv ava kaniya Eyno disopîne meriv digihêje ber ava Ferêt, ji ber ku ava kaniya Eyno berdewama rêya xwe dike û diherike behra Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûgê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat cêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû. 

Gundên Xelfetî
Erih

Erih (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Dêrto

Dêrto ( ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Çêwek

Çêwek () gundekî navceya Xelfêtî ye û di parêzgeha Rihayê de cih digre.

Erdnîgarî 

Gundê Çêwek li ser sînora parêzgeha Riha û Dîlokê radiweste û yek ji gundên herî bakûr ên Xelfêtî ye. Li rojavaya Çêwek gundên Dîlokê, li bakûrê jî gundên Elihê têne dîtin. Behra Feratê ji gund 1 km dûr e û sînora parêzgehên Riha û Dîlokê diyar dikin. Ji bajarê Rihayê 123 km, ji yê Xelfêtiyê 32 km û ji Dîlokê 117 km dûr disekine. Jimara gundiyan di sala 2000an nêzî 173 bû, ji wan 99 jin û 74 mêr bûn. Nêzî 65 mal di gund de hene.

Bi cih bûn 

Gundê Çêwek li ser tepeke hatiye avakirin û lewmane bayek hunik hertim ji ser ve derbas dibe. Behra Ferêt 1 km ji gund dûr e û li basûr-rojavayê gund derbas dibe, lê ji ber ku rêya dice behrê dijwar e nemimkûn meriv bi alîkariya erebe biguhêje wê derê.

Derdorê gund tijî darên zeytûn û fisdeqan bin jî (yên ku ji boy cotemeniyê hatina candin) darên xwezayî jî di vê herêmê de têne dîtin. Li basûrê bax û baxce, li bakûr û rojavayê jî erdên betal ên ku ji boy cêrandina mih û sewalan tên bikaranîn. Daristaneke bicûk û xwezayî li Qada Guran  (li rojavayê) peyda ye. Ew daran gelek hêdî mezin dibin û ne di bin parastinê de ne.

Avhewa 

Îqlima herêmê weke ya Behra Spiyê ye, lê demsalên herêmê dijwar derbas dibin. Mehên Hezîran heta Gelawêjê gelek hişk derbas dibin. Di zivistanê de bi gelemperî pir berf dibare. Bayê ku ji hêla Ciyayên Torosê tê zivistanê dijwartir dike.

Ajalên xwezayî 

Li derdorê gund ajalên xwezayî - wek rovî û gur - dijîn. Tê gotin ku li kenarê Ferêt pisika kûvî/givir jî hatiye dîtin. Heta salên 90iyan di vê herêmê de bizinên ciyayê jî hebûn. Yek ji ajalên ku jimara xwe zêdetir bûye gur e. Li gorî gundiyan eftar jî hatine dîtin. 

Li bakûrê gund ji dûr ve Çiyayên Torosê têne dîtin. Heta meha Gulanê serê wan ciyan ji ber berfê gewr in. Xuyana ew ciyan ji boy herêmê taybet in.

Ahagiyên sosyolojîk

Çêwek heta salên 1990iyan bi gundê Keferanê ve girêdayî bû û ji vê demê bisunde xwe ji keferanê veqetand û bû gundekî serbixwe. Ceyran di sala 1985an û ava vexwarinê jî di sala 200an de gihîstin gund. Ji ciwanên gundan sedî 85 ji ber sedemên aborî kocberiya xurbetiyê kirine. Di gund de dibistanek û dikanek hene. Wekî din gund xwediyê girêdayî înternet-cafeke ye û girêdayî înternetê jî buye. 

Civaka gund zêdetir ji kal û pîran pêk tê. Heman heman gîs mêriyên hev in û lewmane têkiliyên xwe bi hev re rind in. Malên gundiyan nêzî hev in, bi pirranî duqatî ne û ji boy sert û mercên wê derê modern xuya dikin. Qata jêrîn weke axir ji boy xwedikirina heywanan tê bikaranîn.

Aborî û binavayî 

Gelê gund bi cotemenî û ajaldarî xwe derbas dike. Wekî din, gundiyên li derva welêt pere disînin malên xwe û alikariyê didin gundiyan. Bi taybetî ji ber pirsgirekên aborî gelek gundî ji sala 1960an ve kocberiya Ewrupa kirine.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Çeqelan

Çeqelan (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Bîlesûr

Belesor an jî Belesûr (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gund heta sala 1999an de li kênara cemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Pistî cêkirina Bendava Bêrecûgê gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê minareya camiya gund ji avê derdikeve ber b jor û dîmeneke taybet tîne pês cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin.

Dîrok 
Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek nivîsên asûrî hatine dîtin. Herwiha, gelek sikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. Sikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Bazûr

Bazûr (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Dîrok 

Li ser diroka gundê Bazurê heya niha tu lêkolînên fireh nehatine kirin. U ji ber ve yekê jî dîroka xwe pir nayê naskirin. Lê belê tê zanîn ku gund nistecihê Ermenî û Romayîyan bûye.

Dîroka gund a dem dirêj wisa tê zanîn; gundiyên xwe yê destpêkê 400 ango 500 sal beriya niha ji êsîra Dugerîn a Rihayê qut dibin û cihê niha ku gund lê avabuyû nistecih dibin.
Li gor pîremêrên gund; tê gotin ku xwediye gund ê destpêkê Mala Ommê (Geleç’ler) bûne. Çend malbatên derve hatine û gund hêdî hêdî mezin bûye.

Bazur di demên kevnar de li ser rêya kervanên bazirganan bû. Ji ber cihê wê berê kerwanên bazirganan pir têre diçûn û dihatin. Gund di navbera bajarên kevin yê wek Zeugma (Belkiz), Hromkla (Rumkale) û Samsatê (Malatya) de bû. Cihekî xwe yê stratejîk hebû.

Kela Bazûr 

Kela gund kes nizanê ku kê û kîjan demî hatiye avakirin. Kela di xebatên arkeolojik de hatiye dîtin. 1998’an de ji bo bendava Birecikê de cihên ku divê di bin avê de bimînin de kela Bazurê jî hebû.
Li gorî pîvanan kel xwediyê 185 dirêjahî û 15/20 m firehiyê bû. Sikeftekî takê xwe yê teng tê de hatiye dîtin. Herêma ku kel lê ye, ji ber vê yekê jê re KaLacix tê gotin. Di roja me ya îro de bermayên kela Bazurê pir kêm mane.

Îna 

Çiyayên bakurê Kalacixê li ber qiraxa çemê Feratê re tê, ji wê herêmê re Îna tê gotin. Li vir jî gelek kevnarên dirokî hene. Riyên xwe yê ku bi destan hatine çêkirin balkês in. Disa di vê herêmê de nêzîk 40 sikeftên balkês, yên bi destê û yên ku bi rêya xwazayî hatine çêkirin hene. Mixabin di roja me ya îro de piraniya van sikeftan di bin ava bendava Bêrecûgê de mane.

Dêr 

Mixabin dêra gund negihîstiye heya roja me ya îro. Lê tê zanîn ku di dema Fileyan de hatiye çêkirin. Gundiyan kevirên dêrê di avakirina avahiyên xwe de bi kar anîne. Cihê dêrê jî ji camiya gund 15/20 m li hêlê bakûr dikeve. Li cihê dêrê îro xanî hatine çêkirin.

Şikeftên binerd

Bi gistî 3 sikeftin ku dicin bin erdê hene. Li ser ew sikeftan jî pir li ser lêkolîn nehatine kirin. Disa wek pir acebên gund di kijan demê de û ji aliyê kê ve hatine çêkirin nayê zanîn. Yek ji ewan sikeftan xwediyê 100 m2 an e û bilindahiya xwe jî 2m ne. Yek derî, yek sipak û stûnên xwe hêne. Tê bawerkirin ku dyiyare seweyê sikeftê û çêkirina wê kedekî mezin xwastiye: ji xwe zinar hatiye kolandin û bi vî rengî hatine çêkirin.

Her wiha li gund pir cûrnên avê yên mezin ûbiçûk , dîsa li aliyê Kalacixê sikeftên mezin û biçûk yên ku bi keda desta nû bi xwazayî hatîne çêkirin jî hene.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Bal

Bal, Balê ( ), gundekî Xelfetiya parêzgeha Rihayê ye.

Gundên Xelfetî
Qiniq

Qiniq (bi tirkî: Kinik) gundekî li navçeya xelfetî ye.

Gundên Xelfetî
Cîbîn

Cîbîn (), gundekî Xelfetiyaya parêzgeha Rihayê ye.

Cîbîn yek ji gundên Xelfetiyê bi eslê ermenî ye. Îro di Cîbînê tenê misilman bijîn jî, dêra gund ya berê û sembolên xirîstiyanetiyê têne dîtin.

Di gundê Cîbîn de dêra berê îro weke camî were bikaranîn jî, dêriya dêrê hîn jî li cihê xwe radiweste.

Gundên Xelfetî
Eftar (gund)

Eftar (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Xox, Xelfetî

Xox (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Gundên Xelfetî
Emeran, Xelfetî

Emeran, Emera (1928: عمرلو / Eumérlu; 1946: Ömerli; ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye. Li vî gundî serokê Partiya Karkerên Kurdistanê Abdullah Öcalan jidayik bûye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Gundê Amara 

Gundên Xelfetî
Aram, Xelfetî

Aram () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Dîroka gund 

Li gorî gotinan be, koka vî gundî tirkmenî ye. Di gotûbêjên gundiyan de hîn jî parçeyên zimanê Tirkmeniyan peyda ne.
Lê balkêş e ku navê gund Aram gotineke bi zimanê aramî ye jî.

Dema ku mirov dîroka aramiyan dikolîne mirov li vê gotinê rast tê, ji ber ku Aram navê welatê Aramiyan bû.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Aram (nav)

Aram li gorî pirtûka Mûsa (di Încîla pîroz de) bavê Aramiyan e û yek ji zarokên Samî ye. Brayên wî yên din Elam, Asûr, Arpaxşad und Lûd in. Bi vî awayî Aram û brayên wî neviyên/torinên Nuh in. 

Lawikên Aram Ûz, Hul, Geter û Maş in.

Kesayetekî tewratê
Destar

Destar, cureyekî aşê prîmîtîv e. Ji du kevirsêlên gilover pêk tê. Kevirê ser tê gerandin û gorî mezinahî û giraniya kevirsêlan genim, ce, nîsk û hwd tê de dihê hêrandin.

Çêkirina savarê 
Bo çêkirina savarê jî tê bikaranîn. Li hin gundan bo çêkirina savarê ding hene. Ding milkê hemî gundiyan e. Kevirê wî yê ser wekî gogê, yê binî jî wekî tasê ye. Bo yek an du cot ga, hêştir an kerê ding tê gerandin. Di demeke kurt de bo savara hemî gundiyan tê çêkirin.

Çavkanî 

Amûrên hêrandinê
Mûmar

Mûmar, ajalekî biçûk wek kurman e.

Faunaya Kurdistanê
Toraq

Toraq, xwarinek ji ava penêr ya kelandî dihê çêkirin û dihê xwarin. Toraqa Dêrîşê li derdora Bismilê û Stewrê gelek navdar e.

Galerî 

Wuha reng e toraq li ser deyne rûn

Digel nane buxde qe nade cunûn

Mela Birhanê Tarînî...

Hilberînên şîremenî
Penîr
Heftok

Heftok, leyistinek bi pênc kevir ên biçûk ji aliyê keçikan ve rûniştî dihê leyistin.

Lîstik
Şevbihurk

Şevbihurk, civat û sohbeta êvaran a ku heta nîvê şevê didome. Şevbêrk jî dihê gotin. 

Berî ku televîzyon dihê kevin jiyana rojane li gundan her şev li malek yan jî li du sê malan şevbihurk dihate çêkirin. Carina bi sohbet carina bi kulam û leystinan heyta derengiya şevê didomiya.

Çavkanî  

Çanda kurdî
Zerêya Jor

Zerêya Jor gundekî Bismilê ya Amedê ye. Li perava çemê Dîcle li ser qelaçekî ye. Li jêra wê Zerêya Jêr li jora wê jî rêya ji Bismil diçe Batmanê û Çoltepe he ye.

Gundên Bismilê
Zerêya Jêr

Gundekî Bismilê ye.Li perava Dîcle di newalekê de ye.Li Jora wê Zerêya Jor û li jêra wê jî çem û Tepê ya ku li wî alî çem e, he ye.

Gundên Bismilê
Tezeka

Tezeka an jî Tezekan (, berê Tezekli bû), gundekî Bismilê ye. Li kêleka çemê Dîcle, li ser rêya Tepê û Stewrê ye. Niştecihê wê tirk in lê mezra wê ku nav kooperatîv kurmanc in. Debara gund bi çandiniya avî ye.

Gundên Bismilê
Omera

Omera () an jî Omeran, gundekî li ser navçeya Çinarê ve ye. Ev gund berê navçeya Bismilê ve girêdayi bû. Gundekî eşîra Omera ye. Ji ber wê yekê navê gund Omera ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Çinarê
Darloya Jor

Darloya Jor an jî Dariloya Jor (1928: Yukarı Fetle (Fetleya Jor); bi tirkî: Yukarıdolay), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Bismil, Koşkê, Kemberlû ya Xetîbegê he ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Bismilê
Darloya Jêr

Darloya Jêr an jî Dariloya Jêr (1928: Aşağı Fetle (Fetleya Jêr); 1946: Aşağıfetle; bi tirkî Aşağıdolay), gundekî Bismilê ye

Gundên Bismilê
Şikefta Çilstûn

Şikefta Çilstûn, şikefteke li gundê Çilstûnê (Kirkdîlekê) ye. Di hundir de çil (40) stûnên wê hene. Ji ber bêxwedîtiyê nuha ev şikeft heyta nêvî bi axê tije bûye.

Şikeft
Bingeh

Bingeh (ji dido peyven bi kurdi cedibe. bin dijberî ser u geh jî ji gehabune anjî ji merhaleya feydabune te) 
 Bingeh di ole Îslamede penç riknên Îslamê u şeş Şartê Îmanêne. (Îslam)

 Dema go dar kurme xwe jidihay an ase di nav erdede diberdin bigehê dare başa.(Zanyariya şînahî,Zanyariya daristanî)
 Go mirow dest bi avakirina haniyan dike peşî yek bingeh dideyne u li ser bingeh pistra hani te avakirin. (tekniqe avakirine)
 Bingehê xwendin u nivisandine di dibistana seretayî de te deynin. Bingehê zaningehe di dibistana navîn u bilind de te deynin. (Perwerde) 
 Li gora Sigmund Freud di pirtuka wî bi nave "Şîrovekirina xewne" bingeha "hişe veşartî" bi mirov re ji destpeka cebuna mejî di zike dayike de heta gihiştina amre sise sali tedeynîn. Jiber we yeke mirow kare hate amre sise salî şunve tista tene bîra xwe u tişte berî sise salî mirav bi xwe bawere go wî jibîrkiriya. Bele Sigmund Freud dibeje ev ne jibîrbuye tene veşartiye. (Psîkanalîtîk)

Çavkanî 
http://arbeitsblaetter.stangl-taller.at/WISSENSCHAFTPSYCHOLOGIE/PSYCHOLOGEN/Freud.shtml

Psîkoanalîz
Perwerde
Îslam
Belê, Bismil

Belê (1946: Belli; ), gundekî ku bi navçeya Bismila Diyarbekrê ve girêdayî ye. Gund 14 km dûrî Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Dims

Dims an jî dimis xwarin û vexwarinek ji tû an tiriyê esirandî ku hatiye kelandin û bûye pelûl çêdibe. Di çanda xwarinê de ciyekî girîng digire.

Girêdanên derve 

Xwarin
Lordi

Lordi komeke finlandî ya şêweya muzîka hard rock, heavy metal û shock rock e. Kom di sala 1992'an de ji hêla Mr. Lordi ve hat avakirin.

Di Festîvala Stran û Kilaman a Eurovisionê ya sala 2006'an de Lordi koma herî serkevtî bû.

Endamên Lordi 
 Mr. Lordi (1992–ana)
 Hella (2012–ana)
 Hiisi (2019–ana)
 Amen (1996–ana)
 Mana (2012–ana)

Endamên berê:
 G-Stealer (1996–1999)
 Magnum (1999–2002)
 Enary (1997–2005)
 Kalma (2002–2005)
 Kita (2000–2010)
 Awa (2005–2012)
 Otus (2010–2012)
 OX (2005–2019)

Albumên Lordi 
 Napalm Market (1993)
 Bend Over and Pray the Lord (1997)
 Get Heavy (2002)
 The Monsterican Dream (2004)
 The Monster Show (2005)
 The Arockalypse (2006)
 Deadache (2008)
 Zombilation (2009)
 Babez for Breakfast (2010)
 Scarchives Vol. 1 (2012)
 To Beast or Not To Beast (2013)
 Scare Force One (2014)
 Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
 Sexorcism (2018)
 Killection (2020)
 Lordiversity (2021)

Komên muzîkê
Pîrhebok

Pîrhebok an cadûger, afirandeyeke ku di gelek mîtolojî û dînan de xwediya hêza efsûnî ye. Pîrhebok bi piranî jin in û xerabiyê dikin, lê herwiha yên qenciyê dikin jî di efsane û çîrokan de derbas dibin.

Pîrhebok di çanda kurdî de 
Pîrhebok, hebokeke ku di efsane û çîrokan de ciyekî grîng digre ye. Li gorî efsanê cûreyek cinan in. Carinan xwe dixin şiklê mirovan û dikevin nav mirovan. Di vî şiklî de heger mirov li wan hay bibe û tiştekî hesinî wek derziyê di canê wan re rake dibin hêsîrê wî kesê ku derzî di wan re rakiriye û nema dikarin vegerin pîrhebokiya xwe; lewra ew ji hesin ditirsin, newerin hesinê canê xwe derxin. Heyta ku hesinê canê xwe dernexin jî ew nikarin azad bibin. Ji ber vê yekê, dibêjin ew axilbe bi haweyekî zarokan dixapînin û van hesinan didin derxistin û dibezin azadiya xwe. Çîrok û efsaneyên li ser pîrhebokan gelek in.

Dîsa li gorî efsanê pîrhebok dest çi bide bereketa wî tiştî zêde dibe.

Efsane
Xarmenaj

Xarmenaj yan jî xarmenaş, leyistokek bi xarên kevirî yên  ku ji kevirê Dêrîşî bi kevirê hestem hatiye çêkirin dihê leyistin. Li gundên Bismilê û yên Stewrê gişan berî nuha 30 salî di zivistanê de li bestên rast yên ku tavê dibînin dihate leyistin.Ji dervî keç û jinan gundî giş bi mezin û zarokan rojên xwe yên çile bi granî bi vê leyistikê derbas dikirin.

Xarmenaj wiha dihê leyistin

Pêşî çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi haweyekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin.Paşî ji ciyekî bi qasî sê metroyan dûrî pereyan ku jê re serek dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re dihê avêtin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.

Ev leyistok di salên dawî de hilat.

Girêdanên derve 
 http://www.youtube.com/watch?v=ez44ciBk8I4&feature=youtu.be

Lîstik
Bismil
Stewr
Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê

Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê (), rêveberiya Komara Tirkiyeyê ye.

Di 23ê nîsana 1920an da hatiye damezrandin, parlamena tirkî ya mezin e. 550 endamên wê hene. Di hundurê wê de, her komên ku cihdigirin, beş û koma wan heye. Têde, her kom, ku derket ser 21´ê re karê komê ava bike. Tevî ku li tirkî, gelek komên din hene, yek ji wan komên din mixabin têde nimînadina (temsil) xwe nabînin. Hemû endamên wê bi navê tirk têde cih digirin. Çend ku kurd, ser 25 milyonan re ku di nav sînorê tirkî de cih digirê li Bakurê Kurdistanê hene jî, ti mafê wan nîn a ku bi navê xwe nimînan bişênina wir. Zimanê kurdî li wir qedexe ye. Tenê li wir, ti dikarê zimanê tirkî bikar bêne.

Kar û kerkirina wê, bi çêkirina zagon û destûrê ya. Karkirina wê, bi serok, dîwana serok û komîsyonan re dibêt. Bi çar û çar sal bûna Hilbijartinan re endamên wê tên hilbijartin.

Girêdanên derve
Etar

Etar, kesê  ku bi kerê, qantirê yan jî bi ereba hespan li gundan digere û tiştên wek şekir, sabûn, benîşt, nepox, ta û derzî, kêrik, misîn û hwd difroşe.

Etar tiştên xwe ji peran pirtir axilbe bi ceh, genim, nîsk, hêk û hwd re teqas dikin. Ji amûra ku pê ceh û genim dipîvin re kodik dihê gotin. Wekok, bi kodikek ceh 10 şekir, bi kodikek genim 20 şekir difrotin.

Pîşe
Mele Şafiî

Mele Şafiî di helbijartinên meha gulanê 2005an de  bû serokê Civaka Îslamî ya Kurdistanê. Mele Şafiî sedeyi çar salan hejî serokatiya civakê bireve dibe.

Jiyana wî
(bi devê wî)

Çavkanî
http://www.cik-baweri.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3

Siyasetmedarên kurd
Oldar
Yekîtiya Meleyên Welatparêz

Yekîtiya Meleyên Welatparêz, (bi tirkî: yursever imamlar birliği) di sala 1991ê de hate damezrandin. Ev yekîtî bu bingeh ji bo avakirina sazî û dezgehen olî yên kurdên misilman.
Yekîtiya Meleyên Welatparêz di sala 1992 de Hereketa Îslamiya Kurdistanê damezrand.
Pedivî û xwesteken nû yên demê hişt ku di sala 2004an de Civaka Îslamiya Kurdistan bibe warîse wê yê xebatê û were damezrandin.

Îslam
Yekîtiya meleyan
Nêçîr

Nêçîr, di zivistanê de bi amûr û haweyên guherbar seyda ajalên berrî. Ji vî karî re nêçîrvanî û ji kesê ku vî karî dike re jî nêçîrvan (seydvan) dihê gotin.

Hinek ajal bi li pey bazdanê, hinek bi xwe veşartina li kozikan û bi çekan, hinek bi tajîyan, hinek bi kewan dihên seydkirin.

Amûrek nêçîrvaniyê dehbik (dabik) e.

Nêçîrvanî
Dehbik

Dehbik yan jî dabik, amûrek nêçîrvaniyê ye ku bi granî ji bo girtina çûkan û ajalên bi zerar yên wek rêvî (rovî, rûvî), mişk, gur û hirç dihê bikaranîn.

Dehbika çûkan ji mûyê teriya hespan û  bi grêdana xilboqî dihê çêkirin. Li ser sergoyan yan jî li ser reşahiyek li nav berfan dihê danîn û pê beytik, kebok (kevok), çîq(reşçêlek) û çûkên hwd dihên girtin.

Dehbika ajalên bi zerar hesinî ye û xwediyê sîstemekê ye.

Nêçîrvanî
Arsenal F.C.

Yaneya Futbolê ya Arsenal (bi îngilîzî:Arsenal Football Club) yaneyeke îngilîz a futbolê ye û weke FC Chelsea yek ji yaneyên herî navdar a Îngilistanê ye. 
Yarîgeha Arsenalê Stadyuma Emirates e.

Pozîsyon 2009/10 

Yaneya futbolê ji Londonê
Yaneya futbolê ya Înglistanê
Merxendê

Merxendê, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Erebkent, Qerepêçê û Şêxûsivê he ye.

Gundên Bismilê
Gangiyê

Gangiyê, gundekî Stewrê ye. Di navbera Kunufur û Elfan de ye.
Gundên Stewrê
Hesen Guneylî

Hesen Guneylî endazyarekî kurd û nivîskarê pirtûka Matematîkê ye a ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çapkirin.

Jiyan 
Li gundê Sûsayê ku bi navçeya Farqînê ya Amedê ve girêdayî ye, ji dayik bû. Piştî sala 1992'yan jiyana xwe li navenda Amedê berdewam kir. Li Zanîngeha Dîlokê (Gaziantep Üniversitesi) Beşa Endezyariya Elektrîk û Elektronîkê di sala 2008'an de kuta kir. Pişt re di 2009an de li heman zanîngehê dest bi Lîsansa bilind (Master) kiriye û di 2011an de xelas kiriye. Beşa wî ya Masterê Vedor û Pergal (Circuits ans Systems) bû.

Di dema xwendina zanîngehê de dest bi projeya kurdîkirina materyalên endezyariyê kir û ji bo vê yekê bi navê endezyar.org malperek amade kir. Bi riya vê projeyê hewl da ku di hemû warên endezyariyê de materyalên kurdî derxe holê, yên heyî bide naskirin û li ser yên nû jî nîqaşên zanistî bide destpêkirin. Pirtûka matematîka kurdî jî parçeyekî biçûk ê vê projeyê ye.

Yekem pirtûka matematîkê ya bi navê MATEMATÎK ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye nivîsandin. Herweha pirtûka Fizîkê jî nivîsandiye. Di navbera 2011 û 2014 de Komxebata Zaravên Teknîkî ji aliyê TMMOB û TZP ve hatiye çêkirin. Ev komxebat ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye pêşniyarkirin û birêvebirin. Serokê lijneya ku vê xebatê jî meşandiye dîsa Hesen Guneylî ye. Di encama vê komxebatê de du Fasîkul û Ferhenga Zaravên Teknîkî hatiye çapkirin.

Hemû pirtûkên wî li ser pirtûkxaneya googleyê hatine weşandin. Û di play.google.com de jî hene.

Herwisa 
 Pirtûka Matematîk
 Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
 Ferhenga Zaravên Teknîkî

Girêdanên derve 
 www.endezyar.org 
 www.matematikakurdi.com

Çavkanî 
 www.matematikakurdi.com:Hesen Guneylî ki ye?  

Mêr
Endazyarên kurd
Nivîskarên kurd
Zanist
FC Girondins de Bordeaux

FC Girondins de Bordeaux  yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e. 
Yarîgeha Bordeauxê Stade Chaban Delmasye

Pozîsiyon 2009/10 
<...>

Yaneya futbolê ya Fransayê
Mala Şêx Hamid

Şêxên Ehmedîyê ya ku gundekî navçeya Stewrê ya bi Mêrdînê ve girêdayî ye.Ew bixwe Ereb û ji zemaniyan [demê kevn] ve ji aliyê Erebîstanê hatine û li vî gundî bi cî bû ne.Ocaxa wan qadirî ye û şêxantî ji bavan derbasî kuran dibe.Kesê ku bi xwîna xwe ne ji şêxan be ilmê wî çi dibe bila bibe nikare bibe şêx.

Li derdora Stewrê,Bismilê û Batmanê gelek mirîdên wan he ne.

Stewr
Dorikan

Eşîra Dorika (Dorikan, Dorekan, Dorek) yek ji eşîrên herî kevin û mezin e di Kurdistanê de. Nevîyên Mir Dorik Xanê Bedlîsê ne. Mîr Dorek, mezinekî rojkiyan bû, û apê Şerefxanê Bedlîsê bû. Serokê Aşira Dorika, Malbata Abbas in, li Gundê Dugirê ne. Bêtir ji 140 Gundên Eşîra Dorika di herçar perçên Kurdistanê de hene. Herêm û Gundên Eşîra Dorika li Bakure Kurdistanê li Heskîf, Midyadê, Mêrdînê, Êlihê, Nisêbînê, Amedê û Mêrsînê; li Rojava (Cizîrê); li Başur (Mouzul û Şengale) û le Rojhilat (le Mehabate û li çiyayê Zagrosê ) hene.

Girêdanên derve 
 asiret dorik
 Eşîra Dorikan
 http://dorika.de/

Eşîrên Kurdistanê
Eşîra Dorikan
Xuristanî

Xuristanî, cûreyek keviran e ku li ciyayê Stewrê dihê dîtin.

Kevir
Dêrîşî

Kevirê dêrişî yan jî kevzgal, kevirekî gelek rengîn e ku tenê li çiyayê Dêrîş û Quzêrîbê he ye û jê xarên kevirî û kevirên mermerî dihê çêkirin. Di nava kevir de reng, reh û reh û xet xet li hev dilefin.

Kevir
Kaxidlî

Kaxidlî, gundekî Bismilê ye û li ser rêya Farqînê û Diyarbekrê ye.

Gundên Bismilê
Hilanê

Hilan, gundê Hilanê (1946: Hillan; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Mezra Filan û Xanoserê û Dêrsilav he ne.

Gundên Bismilê
Ronibaran

Ronibaran.de, Malpereke Kurdî ye. Li ser vî malperî zêdeyî 1400 gotinên stranên Kurdî ji her aliyê Kurdistanê hene. Wekî din li ser malperê nivîsarên li ser çand, huner û dîroka Kurdan jî cîh digrin. Ev malpera ji alî Ali Serhat Baran ve tê amadekirin. Baran endamê Koma Dengê Azadî û rojnamevanek Kurd e.

Navnîşana malperê:

http://www.ronibaran.de

Malper
Kurdreport

Kurdreport, malpereke nûçeyan û şiroveyan li ser Kurdan e. Nûçeyên li ser vî malperî bi giranî li ser zimanê Elmanî ne. Wekî din nûçeyên bi Kurdî, Tirkî û Englizî jî dikarin bên xwendin. Bi giranî nûçeyên li ser rewşa Kurdan û rewşa mafên mirovan li Tirkiyê li ser vî malperî cîh digrin. Ev malpera ji alî rojnamevanê Kurd Ali Serhat Baran ve tê amadekirin.

Navnîşana malperê:

http://www.ronibaran.de/kurdreport 

Malper
Xar

Xar, amûrek leystokê ye ku biçûk û gulover e û yan ji keviran yan jî ji camê hatiye çêkirin. Ji yên camî re xarik yan jî xarikê dîndoqî dihê gotin.

Xarikên camî di vê sedsala dawî de derketine û tenê ji aliyê zarokan ve bikar dihê. Lê xarên kevirî ji demên kevn ve he ne û mezin biçûk, di gelek leystokan da, ji aliyê herkesî ve dihê bikaranîn.

Çêkirina xara kevirî 
Pêşî kevirekî Dêrîşî, kevzgalî yan jî yekî xuristanî bi kevirê hestem dihê perçekirin û ji van perçeyan yê herî çê û xweşik dihê neqandin û veqetandin û dîsa bi vî kevirî ji bo gulover kirinê bi seetan dihê kutan. Piştî ku bi vê kutanê kevirê xarê gulover bû û bi biçûkbûniya xwe hate qeysa nav du tilîkan, îcar jî ji bo rast kirin û şayîk kirinê dihê xistin nav qaliban. Qalib(Kevirê Qerejdaxî) jî destarekî biçûk e, ji kevirekî reş û qulqulî hatiye çêkirin ku dişibite penêr. Pîştî bi qalip şayîk kirinê kevir dihê xistin nava potikekî bi rûn ku bi birqe û rengên navîn der bibin. Rojek du roj di nav vî potikî de li ciyek tahrî dimîne û bi temami dibe xar.

Leystokên bi xar û xarikan 

Xarmenaj, xar û pere

Xarmenaj wuha dihê leystin 
Çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi hawekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin, û ji ciyekî bi qasî sê metreyan dûrî pereyan ku jê re serek dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re diavêjin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.

Ev leyistok di salên dawî de hilat.

Lîstik
Pêjimar

Di matematîk û zanista komputer de, pêjimar an reqem dawereke (sembol) ku bo nimandina hejmaran tê bi kar anîn.

Hemû hejmar bi pêjimaran çêdibin. Yanî hejmar bi alîkariya pêjimaran tên nivîsandin û nîşandan. Deh pêjimar hene.

0-1-2-3-4-5-6-7-8-9

Hemû pêjimar ev in, ji vana pêştir tune ne.

Dema mirov ji sifirê heta dehan dijimêre ew hejmarên ku mirov dibîne hem hejmar in hem jî pêjimar in. Yanî her pêjimar hejmarek e jî lê her hejmar dibe ku ne pêjimar be. Mîna ku pêjimara 1 an jî 5 hejmar in. Lê hejmarên 13 an jî 184 ne pêjimar in. Lê dîsa jî 1, 3, 8 û 4 pêjimar in.

Herwisa Binêre 
Hejmar

Çavkanî 

Matematîk
Tamhejmar

Ji her endamê vê komê re tamjimar (herwisa: tamhejmar, hejmara tam ; bi soranî: jimarey tewaw, ژمارەی تەواو) tê gotin. Herwisa ku xuyaye, koma tamjimaran ji hejmarên xwezayî, negatîfa wan, û sifir pêk tê. Sifir bi xwe, ne pozîtîfe ne jî negatîfe.

Nîşana koma hejmarên tam pîta Z e ku yekem pîta peyva Zahlen e. Zahlen di Almaniyê de tê wateya hejmaran.

Tamjimarên pozîtîf (Erênî) 

Hejmarên ku ji sifirê mezintir in pozîtîfin. Jimarxêz ji sifirê dest pê dike û bi du aliyan ve diçe, yek jê yek bi yek ji sifirê mezintir dibe. Ev aliyê pozîtîf e. Ya herî biçûk yek (1) e. Ji yekê (1) dest pê dike û heta bêdawîyê diçe. Di vê koma hejmaran de sifir (0) tune ye.

Tamjimarên negatîf (Nerênî) 

Hejmarên ku ji sifirê biçûktirin negatîfin. Aliyê negatîf di jimarxêzê de, aliyê çepe. Mezintirîn tamjimara negatîf -1 e.

Çavkanî 

Hejmar
Matematîk (pirtûk)

Matematîk pirtûkeke ku bi zimanê kurdî hinek xalên sereke yên matematîkê rave kiriye.

Rêzdar Hesen Guneylî di encama xebateke demdirêj de ev berhem çêkiriye. 

Ev kitêb ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çap û belavkirin.

Gotarên girêdayî 
 Hesen Guneylî
 Enstîtuya Kurdî ya Amedê

Pirtûkên kurdî
Êrdê

Êrdê gundekî girêdayê Kercewsê ye.

Gundên Kercewsê
Gijok

Gijok, rîxok, mûrdeşe dareke wek hejan e.

Çavkanî 

Dar
Cureyên bi kêmtirîn metirsî