nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tengava Johorê

Tengava Johorê an jî Tengava Tebrau tengaveka ko bi firehiyeka nêzî 1 km e ko li beravên Girava Malayî pê tîneye. Girava Singapur jî li hêla dinê tengavê dimê. 

Li ser tengava Johor du pira hene. Yek ya ko di sala 1924an de bi navê Damm çêbûbû û girava Johor û bajarê Woodlands yê li ser girava singapûr bi hev ve girêdide ye. Pirayeka dinê li ser wê tengavê çêbûbûyî jî, ya ko bi navê Linkedua(bi kurdî, Girêdana Duyem)  di sala 1998an de nêzî 20 km li başûra piraya Damm çêbûye û bajarên Tanjong Kupang (Malêzya) û Tuas (Singapur) bi hev ve girê dideye. 

Tengav
Muhyettin Eryılmaz

Muhyettin Eryılmaz (bilêvkirina bi kurdî: Mûhyedîn Eryilmaz) mollayekî (melle) Kurd e. 

Li Amedê di xwepêşandanên şermezarkirina ketine artêşa Tirk bo Başûrê Kurdistanê de, bi pirtûka pîroz a Îslam, Quranê tevlî bûbû û bi gilîkirin û propagandaya çapemeniya Tirk, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hatibû girtin. 

Girtina Eryilmaz ji aliyê oldar û mollayên Kurdistanê ve bi tundî hate şermezarkirin. Eryilmaz bi "pesindayîna rêxistina dabeşker" hate tewanbarkirin. 

Îslam
Mehrdad Izady

Mehrdad R. Izady di sala 1962an de hatiye dinyayê Dîroknas û nivîskarekî hevdem ê amerîkayî ye. Bavê wî Kurd e û diya wî ji Belçikayê ye. Ji ber ku bav û diya wî dîplomat bûn, ew piraniya serdemê ciwantiya xwe li welatên Îran, Iraq, Efxanistan û Korê derbas kir. Sala 1976 de, lîsansa xwe di warên dîrok, zanista ramyarî û erdnîgariyê de li Zanîngeha Kansasê wergirt. Bawernameya doktoriya xwe ji pişka ziman û şaristaniyên Rojhilata Navîn ya Zanîngeha Columbiaê di sala 1992 bi dest xist. Ew Di Zanîngeha Harvardê de mamostetiya zimanên Rojhilata Navîn kiriye û ji sala 2001ê virde, li pişka dîroka Zanîngeha Pace ders dide. Ew her wisa li ser babetên girêdayî gelê Kurd li dû komîteya Kongra Amerîka de xebitiye.

Berhem 
 The Kurds: A Concise Handbook (Kurd: Rêbernameyeke kurt), 1992. ISBN 0-8448-1727-9

 The Sharafnâma, or, the History of the Kurdish Nation, 1597, By Sharaf al-Din Bitlisi, translated into English and annotated by M. Izady, Mazda Publishers, pp. 302, 2005. ISBN 1-56859-074-1

Guidebook to Iraq. pp. 243, US military, 2005–present, 19th edition.

Guidebook to Afghanistan. pp. 219, US military, 2005–present, 21st edition.

Guidebook to the Balkans. pp. 244, US military, 2007–present, 21st edition.

Atlas of the Islamic World and Vicinity, Columbia University, 2006–Present (an ongoing project)

Çavkanî 

 The Sharafnama: or the History of the Kurdish Nation, 1597 	ISBN 978-0844817279
 The Kurds: A Concise History And Fact Book ISBN 978-1568590745

Kurdnasî
Kurdnas
Jidayikbûn 1962
Nivîskarên kurd
Dîroknasên kurd

Kurdnasên kurd
Jidayikbûn 1963
Mirovên zindî
Kurdên sedsala 20an
Kurdên sedsala 21ê
Sankt Petersburg, Rûsya

Sankt Petersburg (, bi kurtî: ) bajarê Rûsyayêyî gorî nifûsa xwe bajarê duyem mezinê ji pê Moskowê re tê ye. Ew di sala 1703an de wek Sankt-Pieterburx hat çêkirin, demeka kurt pê re navê wî wek Sankt Petersburg hat guhertin, navbera salên 1914an de heta 1924an wek Petrograd (rûsî: Петроград) hat navkirin, dema YKSS yê de navbera salên 1924an û 1991an de jî wek Lenîngrad (rûsî: Ленинград) hat nav kirin. Ew bi nifûsa xweyê ser çar milyonan re ji pê Moskovayê re duyem mezintir bajarê Rûsyayê ye û ew bajarê herî mezinî nifûsa xwe bi milyonan e. 

Ew navber sedsalên 18'an û 20'an paytexta Çariya Rûsyayê bû. Ew bi hindirên xweyên bajêr yek ji miratên dinêyên UNESCOyê. ye

Navê Bajêr 
Bajar ji pê papazê Simon Petrus re bi navê Sankt-Pieterburx hatibû çêkirin. Demekê pê re navê wêyê bi Elmanî Sankt-Petersburg hat bikaranîn. Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn destpêkir re navê wî wek Petrograd hat guhertin. Pê YKSS hat saz kirin û Lenin mir re jî di 1924an de wek Leningrad şûnda hat nav guhertin. Pê YKSS hilweşiya re jî di 1991an de bi referandûmekê navê wî şûnda wek Sankt Petersburg hat nav kirin.

Girêdanên derve 

Bajarên Rûsyayê
Çemê Neva

Neva (bi rûsî: Нева, Nyevá) çemekî bi dirêjahiyê 74 km yê li Rûsyayê ko tala Deryaya Ladogayê di Deryaya Rojhelat dibe ye. Ew ser Sankt Petersburg re derbaz dibe û pê re jî tala deryayê dibe.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Şeva Sipî li Sankt Petersburgê 

Çem
Erdnîgariya Rûsyayê
Ishtar TV

Istar TV televîzyoneke Xirîstiyanî ye û ji başûrê Kurdistanê ji bajarokê Ankawa ser bi Hewlêrê  bi zimanê aşûrî, erebî, suryanî û  kûrdî  weşanê dike.

Girêdanên derve 
 Malpera Ishtar TV

Televîzyonê xiristiyanî
Çekoslovakya

Çekoslovakya, di navbera salên 1918–1939 û 1945–1960'an de: Komara Çekoslovakyayê; di navbera salên 1960–1990'an de Komara Çekoslovakya ya Sosyalîst ; di navbera 1990–1992'an de Komara Federatîfa Çek û Slovakyayê dewleteke ku li ser herêmên dewletên îro yên Çekya û Slovakyayê hikûm ajotibû. Wexta Şerê cîhanî yê duyem hin herêm ên Ûkraynayê îro jî teva wê bûn. Ew ji 1948'an şûnde tevî Bloka Rojava ya ku ji aliyê dewletên Sosyalîst ve pêk hatibû bû.

Ala Çekyayê wek heman wekî mîna ala Çekoslovakî ye. Di paşê paşê ya veguhestina Çekoslovakya, Slovakya nû ala nû kir. Çaxê Çekya ji alîyê têkiliyên dîrokî yên xwe veguherand.

Erdnîgarî 
Wa dewletê ku li Ewropaya Navendî diketî sînorên xwe bi Awistirya, Mecaristan, Ûkrayna (pê 1991an re, li ber wê navbera 1945–1991 Ûkraynayê di YKSS de), Romanya (heta 1939an), Polonya û Almanyayê (navbera 1949–1990 bi DDR û bi Almanyaya Rojava re).

Gel (1921) 
Ew dewleteke pirxelkî bû. Gorî hejmarên sê salan pê ew hatibû saz kirin re, di 1921'an de nifûsa wê navbera wan gelên de wiha parve dibû:
 6,8 milyon Çekî (%50)
 3,2 milyon Alman (%23)
 2,3 milyon Slovak (%15)
û hindikeyên Mecar û Ûkraynî, Polon û Cihû hebûn.

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Komara Çêkiyayê
Slovakya
Împeratoriya Rûsî

Împeratoriya Rûsî () an jî Rûsyaya Çarî împeratoriya ku di sala 1721an de ji hêla çar Pyotrê yekem hatiye sazkirin. Ew li ser axên ko îroj Rûsya dewletên Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst yê berê û hin herêmên Fînlenda û Polonyayê û Alaskayê rûniştibû. Wê dewletê li ser axên ku pê re YKSS li ser hatibû sazkirin heta Şoreşa Şibatê ya 1917an bû serwerî ajot.

Erdnigarî 
Împeratorî di navbera 1742 û 1867an de (bi tevlêbûna xaka dewletên îroyîn Estonya, Letonya, Lîtvanya li Dewletên Baltîk, Fînlenda, beşeke mezin ji Polonya, herêmên li bakurê rojhilatê Tirkiye û Alaska) gihîştiye asta herî mezin. Bi vî awayî (piştî Împeratoriya Mongolan) di dîrokê de dewlet an serweriya herî mezin a hevgirtî.

Di sala 1917 de, împeratorî bi deh welatên cîran re sînor bû: Norwêc, Swêd, Împeratoriya Almanî, Awistirya-Mecaristan, Romanya, Împeratoriya Osmanî, Farîs, Efxanistan, Çîn û Korêya Bakur bi Japon. Di heman demê de bi Deryaya Baltîk, Deryaya Reş, Deryaya Qezwînê, Okyanûsa pasîfîk, Deryaya Oxotskê, Deryaya Bering, Deryaya Sîbîryayê ya Rojhilat, Deryaya Laptev, Deryaya Karayê, Deryaya Barents û Deryaya Navîn re hevsînor e.

Axa Rûsyayê herî dawî bi qasî 22,7 mîlyon kîlometre çargoşe hema hema şeşemîn axa erdê girtibû. Ew ji Deryaya Reş û Deryaya Baltîk heta Okyanûsa Pasîfîk bi awayekî rojava-rojhilat bi qasî 10,000 kîlometre dirêj bû. Ji bakur ber bi başûr ve bi qasî 5000 kîlometre dirêj bû.

Nifûs 
Împeratoriya Rûsyayê karaktera piretnîkî ya Rûsyayê ya Tsardomê mîras girt û di dirêjahiya hebûna xwe ya 196 salan de pêşdeçûna wê domand. Gelên ku piştgiriya dewletê dikirin Rûs ("Rûsên Mezin") bûn, Ukraynî ("Rûsên Biçûk") û Belarûsî jî wekî parçeyek yekpare ya gelên rûsî yên sêalî dihatin hesibandin.

Ji demên berê ve, împeratorî hejmareke mezin ji eşîrên piçûktir Finî û Siberî û her wiha Teterên Krîmê, Çuvaş û Başkîran di nav xwe de dihewand. Bi bidestxistina parêzgehên Deryaya Baltîkê di destpêka sedsala 18-an de, ji bilî gelên Baltîk, nifûsek girîng a Alman-Baltîk hate zêdekirin, ku paşê di siyaset û civaka Rûsyayê de rolek girîng lîst.

Berfirehbûna nav Asyaya Navîn ku di nîvê sedsala 18an de dest pê kir koçerên Qazax zêde kir û dabeşkirina Polonyayê nifûsek girîng a Polon û Cihû zêde kir. Di sala 1917de, dora du-sêyan hemî Cihûyên li cîhanê li Împeratoriya Rûsyayê dijiyan, pirraniya wan li devera ku jê re tê gotin Pale of Settlement.

Li Fînlendaya Mezin a Rûsyayê, mijarên Romanovan Fînlendî û Swêdî bûn. Zêdetir berfirehbûna rûsan gelên Qefqasya û cihêreng ên Asyaya Navîn kirin bindestên taca Rûsî. Li gorî serjimêriya yekem a tev-Rûsya ya 1897an, Rûsiyên Mezin tenê ji sedî 49ê nifûsa giştî ya împeratoriyê pêk tînin.

Vê serjimêriya ku hema berî destpêka sedsala 20an hate kirin nifûsa 125,640,021 kesan da. Fînlenda, Buxara û Khiva li vir nehatin hesibandin.

Giredanê dervê

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Rûsya
Monarşiyên berê
Atmî (eşîr)

Atmî, eşîrekê kurd e. Li cihê deverên navê vê eşîrê mîna Atma, Atmî, Atmali, Atmanî, Atmankî, Etmankî, Atmanakî hatiye şîwetkirin. Eşîra atmî bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Erdnîgarî 
Gundên eşîra atmî li ser axên Meletî, Mereş, Amed, Riha, Dîlok, Mêrdîn, Bitlîs, Semsûr, Wan, Agirî û bajarên din belav bûne. Li ser axa rojavayê de jî gundên eşîra atmî hene.

Dîn 
Eşîra atmî tevahî misilman in. Li derdora Meletî (Erxewan û Arabkîr), Mereş (Albistan û Bazarcix), Semsûr û Dîlok piranî elewî, hinek sunî jî hene. Ji bilî van erdan, tevahî sunî ne. Bi tenê li derdora Mêrdînê çend malbatên mesîhî hene.

Gundên atmiyan

Meletî 
Gundên atmî ya Meletê ev in:
 Şotkan (bi tirkî Çobandere, Erxewan, elewî ye)
 Qadabêrîyan (bi Tirkî Güngören, Erxewan, Elewî)
 Reşan (bi Tirkî Kuruttaş, Erxewan, Elewî)
 Komirlix (bi Tirkî Kömürlük, Erxewan, Elewî)
 Goxac (bi Tirkî Gökağaç, Erxewan, Elewî)
 Alxasan (bi Tirkî Alhasuşağı, Erxewan, Elewî)
 Goçaryan (bi Tirkî Göçeruşağı, Erxewan, Elewî)
 Brikan (bi Tirkî Yoncalı, Erxewan, Elewî)
 Çaxmax (bi Tirkî Sığırcıuşağı, Erxewan, Elewî)
 Dede Qarqin (bi Tİrkî Dede Kargınlı, Yazixan, Elewî)
 Deregezen (Arabkîr, Hanefî)
 Kiliçli (Arabkîr, Hanefî)
 Sînikan (bi Tirkî Sinikli,Arabkîr, Hanefî)
 Ispayan (bi Tirkî Sipahiuşağı,Arabkîr, Hanefî)
 Pîrali (Arabkîr, Elewî)
 Topraktepe (Wêranşar, Elewî)

Gundên ku temamî ne Atmîne lê malbaten Eşîra Atmî dijî ev in:
 Balaban (Yazixan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
 Boyaca (Yazixan, Elewî - cîranê wan Kurd û Hanefî ne)
 Tecîrlî (Yazixan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
 Sürür (Yazixan, Elewî - cîranê wan Kurd û Hanefî ne)
 Ankdîr (bi Tirkî Ektir, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
 Silmanî Jor (bi Tirkî Yukarı Sülmenli, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
 Silmanî Jêr (bi Tirkî Aşağı Sülmenli, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)

Şaxên atmiyan li Mereşê

Bazarcik I 
Şaxên bingehîn li Bazarcixê ev in:
 Rîvon
 Zêtkon
 Bûgon
 Turûşon
 Xallıkon
 Sadaqon
 Koyton
 Oxcon
 Kizîron
Maxikon

Albistan 
 Qeresanon - Karahasanuşağı
 Atmali Kaşanli
 Qangal - Kangal
 Gavurwêran - Türkören

Afşin 
Gunden Qaşan (Elewî)
 Kaşanli
 Orenli
 Incikoy (Poskof)
 Haticepinari

Bazarcix II 
 Akçalar - Axca
 Kızkapanlı - 
 Kurtdere - Horikan
 Salmanlı
 Taşdemir
 Turunçlu - Turisan
 Yukarıhücüklü

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Amerîkaya Navîn

Amerîkaya Navîn (wek Emerîkaya Navîn jî tê nivîsandin) di navbera Amerîkaya Başûr û Amerîkaya Bakur de ye. Ew ê li parzemînê Amerîkaya Bakur de ye. Dîsa jî hin kesên zanistî wê wek parzemînekê cîhê dibînin.

Li Amerîkaya Navîn pir spanî tê axaftin. Li hindê spanî, li hin derê Nîkaragua û Belîze  îngilîzî jî tê axaftin.

Di giravê Karîbîk de îngilîzî, fransî, holandi û spanî tên axaftin.

Rûniştvanên Amerîkaya Navîn bi eslê xwe gelên resen û koçberên ewropayî û xulamên Afrîkayê ne.

Welatên Amerîkaya Navîn 

Ev dewlet di Amerîkaya Navîn da ne:
Kanala Euripos

Kanala Euripos an jî bikurtî Euripos (yewnanî: Εύριπος, Évripos) tengaveka li Yewnanistanê bi tengiya xweyê 40 metrê li şûna xweya herî teng, tengava herî tenga dinê ye. Bi wê tengavê girava Euboia ji reşahiyê Yewnanistanê bingeh vediqete. 

Navê gorî mîtolojiya yewnanî Euripos, lêkolînerekî antîk ê ko dixwest ko li herkê kanalê bikole bû. Lê wextê ko ew xwe noqe avê dike di avê difetise.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tengav
Erdnîgariya Yewnanistanê
Euboia

Euboia (, Eúboia an jî bi bilêvkirinê îroj: Εύβοια, Évvia) bi rûerda xwe ya 3.660 km² û bi nifûsa xwe yê nêzî 220.000 kes (2005) ji pê Kretayê re duyemîn girava mezin a Yewnanistanê ye. Paytexta wê giravê Chalkida ye û bo wê berê wek Chalkis jî dihat nav kirin. Girav bi du pirayan bi reşahiyê Yewnanistanê bingeh ve tê girêdan. Niştîmanê giravê di demên antîk de wek Abantes dihatin navkirin.

Euboia giraveka dirêj e. Bi beravên xwe yên dorê 678 km, ew nêzî 175 km dirêj e û firehiyê xwe jî navbera 6 km de heta 45 km diguhêre.

Erdnîgarî 
Tê gotin ko Euboia bi reşahiyê Yewnanistanê ve girêdabûye, lê pê erdhêjekê re ew ji wir veqetiye. Navbera Euboia û reşahiyê Yewnanistanê de kanala Euripos cih digire.

Girêdanên derve 

Giravên Yewnanistanê
Giravên Deryaya Egeyî
Tengava Torres

Tengava Torres tengaveka navbera nîvgirava Awistralyayê Cape York û girava Nû Gîne de ye. 
Firehiya wê dorê 185 km ye di wê de girav û gir reşîne.  Her çiqas di sala 1606an de girav dorê şeş mehan li ber Luiz Vaéz de Torresê Spanyol, ji hêla Willem Janszê holendî tê kişf kirin jî ew bi navê Torres tê nav kirin.

Girav 

Giravên di tengava Torres de bi piranî eyda Awistralyayê ne. Rûerda nêzî wan 270 giravan dorê 48.000 km² şûn digire. Li wan 270 giravan encax 17'ên wan jiyanbar in. 

Tengav
Yekîtiya Lublînê

Yekîtiya Lublînê (lîtvanî:Liublino unija, polonî:Unia lubelska) bi tevlîbûna Keyaniya Polonyayê û Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê dewleta Polonî-Lîtvanî hate avakirin. Ev peyman kete cihê peymana kesane ya di navbera Keyaniya Polonyayê, Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê û Prûsyaya Keyaniyê de. Ev yekîtî piştî mirina duyemîn Zîgmuntê August çêbûye. Di 1'ê tîrmeha 1569'an de li bajarê Polonyayê, Lublînê, hatiye morkirin. Heta sala 1795'an Polonya û Lîtvanya bi qralekî û meclîs (ango Sejm) û senatoya hevbeş hate birêvebirin.

Çavkanî 

Dewlet
Dîroka Ewropayê
Fermanên siyasî
Tengava Bass

Tengava Bass tengaveka ko Tasmanya ji başûra Awûstralyayê vediqetîne ye. Ew Okyanûsa Hîndê li rojava bi Deryaya Tazmanyayê ve girêdide. Ew ji hêla gernasekî ewropî cara siftê di sala 1798an de ji hêla Flinders tê kişf kirin û Flinders navî tabîbî keştiyê xwe, George Bass dide tengavê. 

Li dera xweya herî teng de firahiyê wê dorê 240 km ye.

Di tengavê Bass de dorê 60 girav hene.

Tengav
Awistralya
Girê Aukštojas

Girê Aukštojas cihê berztirîn ê Lîtvanyayê ye ku nêzîkî 24 kîlometreya bi dûrahî dikeve başûr rojhilatê paytext Vilnius. Li ser herêma Medininkai dimîne. Bilindahî 294 metreye. Ev gir mîna remzekêye li welatê Lîtvanyayê.

Çeveng
Girên Lîtvanyayê
Lîtvanya
Luterîtî

Luterîtî,  mezheba Luter, luterîzm şaxekî sereke yê mezheba protestanên xiristiyaniyê ye ku ji aliyê nûsazîparêzê alman Martin Luther ve hat fêrkirin. Cudahiya di navbera luterîzm û Dêra roman a katolîk xwe di berî pejirandina Yezdan de dide xuyakirin. Luteriyan Mizgînî yê pirtûka sereke bo ola xwe dibînin. Di rojame de nêzîkî 70 milyon bawermendên luterîzmê hene li serê rûyê dinyayê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Protestanî
Aso (rojname)

Aso rojnameyeke rojane ya siyasî û giştî ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê tê weşandin.

Rojnameya Aso ji Nîsana sala 2004an derdikeve, û li Bexda û Kurdistanê tê belav kirin. Ji aliyê Dezgeha Xandan tê weşandin.

Girêdanên Derve 
Malpera Rıojnameya Aso 

Rojnameyên kurdî
Süleyman Tekin

Süleyman Tekin (z. 1979 li Nisêbînê) rojnamevanekî kurd e. 

Di heman demê de berpirsyar û xwediyê rojnama Mavi ve Kent ê ango Şahr-î Şîn e. 

Li Nisêbînê ji dayik bûye. Gelek salan ragihênderiya ajansa Dîcle kiriye. Ji ber gelek sozên xwe neçar maye ku di sala 2012an de ji welat derkeve. Niha li welatê Austirya, li paytexta wê Viyana dijî.

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1979
Kesên ji Nisêbînê
Saarbrücken

Saarbrücken paytexta Saarlandê, yek ji herêmên Almanyayê ye. Nifûsa wî derdorê 180.000 kes e.

Bajarên Almanyayê
Qermîtliq

Qermîtliq, Gundekî Kurda ye herêma Efrînê li ser sînorê Tirkiyê ji hêla rojava ve dikeve (Hatay) nifûsa gundê Qermîtliq dora 3000'î ye. di we gundî da 5 malbête mezin hêne jera di bejin mala Abdulah (Qadî, 
Khalil,Ahmad,Abduhla) u mala osmanî îbrem u mala dewrîş u mala beklere u mala bekrî şexo  

Gundên Efrînê
Sîdar Bengîn Epozdemir

Sîdar Bengîn Epozdemir (Carna: Sidar Bengin Epozdemir, yan jî Sidar Epozdemir, 1987 li Rotterdam, Hollanda) dadnas û parêzerekî kurd e.  Kurê nivîskar Bedirxan Epozdemir e.

Epozdemir di 2010-ê de ji Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Maastricht destûryariya xwe ya di warê Hiqûqa Ewropî (European Law) stand û ji wê salê ve wek hiqûqnasekî dixebite. Di 2011-ê de Master kir li Zanîngeha Leiden û di 2012-ê de li ber dadgeha Lahey (Den Haag) sond xwar û bû parêzer.

Ji 18 saliya xwe ve û di ber xwendina xwe de Epozdemir karê rojnamegerî û kunciknivîskariyê jî kiriye. Ji bo malpera Azady.nl Epozdemir wek rêveber û redaktor xebitî û wî herwiha 2 sal sernivîskarê beşa holandî ya heftenameya Rûdaw bû. Ji bilî nivîsên wî yên bi holandî û ingilîzî, di heftenameya Rûdawê de û li ser malperên cuda-cuda wek Netkurd, Rizgarî û Avestakurd nivîsên Epozdemir û kurtelekolînên wî yên hiqûqî bi kurdî jî derketin. Epozdemir hê jî carna ji bo Rûdaw dinivîse bi kurdî. Herwiha nivîsên wî yên holandî di malpera Rojane.nl de derdikevin.

Çend ji nivîsên Epozdemir 

Rojane.nl: Majesteit, u bent toch ook moeder? (Ezbenî, ne hûn jî dayik in, ma ne?) 

Rudaw.nl: U bent een moeder, met een zoon in de bergen (Bifikirin hûn dayikek in, ku kurê wê li çiya ye) 

Rudaw.nl: Haat ik de Turken? (Gelo ji tirkan nefret dikim?) 

Kurdmedia.com: On Valentine’s Day, I miss her (Di roja Valentînê de ez bêriya wê dikim)

Rojnamevanên kurd
Cakbini.com

Cakbini.com (yê rast Çakbînî.com, lê ev nivîsandina di înternetê da ne tê pejirandin) malperek e ku di sala 2008ê de hate holê.

Weblogek e ku divê ciwanên kurd teşwîqî nivîsandina bi zimanê kurdî bike.

Sernivîskarê wê Sîdar Bengîn Epozdemir e.

Girêdanên derve 
 Malpera cakbini.com  

Malper
Kaunas

Kaunas (, ), piştî Vilnius'ê re bajarê duyemîn mezin ê Lîtvanya yê ye. Di zimanê îngilîzî de bi piranî mîna Kovno dihat binavkirin heta serxwebûna Lîtvanya. Her du rûbarên mezin yên Lîtvanya (Rûbara Neman û Rûbara Nerîs) dikevin derdora vî bajarî. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn ev bajar ji aliyê pîşesaziyê ve bû şarê serekê yê Lîtvanya.Li gorî serjimêra 2001'ê nêzîkî 
378,943 kes li vî şarî dijîn.

Pêşangeh 

Lîtvanya
Palanga

Palanga bajarek ji bajarên Lîtvanya ye ku dikevê rojavayê welat û li kevî ya Deryaya Baltik dimîne.Ev bajar xwedî beravên bedew in.Li gorî dîrokzanan ev bajar bêrî 5,000 sal ji niha ve hatiya bi cîbûn ji aliyê mirovan ve.Cara pêşîn navê Palanga di sala 1161'î de ,di nivîseke dema kelat ji aliyê Key Valdemar ê Yekemîn ê Danîmarka ve hatiye zemt kirin de derbas dibe.

Bajar
Lîtvanya
Nerîs

Rûbara Nerîs yek ji du dirêjtirîn rûbarên Lîtvanya ye ku dirêjahiya wê nêzîkî 510 kîlometre ye. Ji Belarûsê derdikevê û di derbasbûna Lîtvanya re li Kaunasê dibê şaxeke rûbara Neman. 275 kîlometre yê vê rûbarê di Belarûsê re derbas dibê û jêre Vilija tê gotin. Ev çem du paytextên kevnare yê Lîtvaniyan digihîjênê hev (Kernavė û Vilnius) .

Girêdan 

Çemên Lîtvanyayê
Çemên Belarûsê
Çemên Ewropayê
Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Cahş

Cahş an jî Cehş ji bo kesên kû bi dewletê re kar dikin û li dijî serhildêran şer dikin, tê gotin. Herwekî ji kerên çêlik re jî Cahş anjî kurrîk tê gotin. Di dîroka Kurdistanê de gelek caran dewletên serdest ji nava civaka kurd kesên ku li dijî tevgerên azadîxwaz şer kirine ji xwe re bi kar anîne û ew bi serhildêren kurd dana şerkirin. Di van şeran de bi hezaran kurd bi destê hevûdû dane kuştin. Armaca wan dewletên ku Cahş û Cerdewanan bi kar tînin ewe ku civakê bikin çend beş û berxwedana şervanan bişkînin. Îro bi taybetî li bakurê Kurdistanê sistema Cahşîtiyê tê bi kar anîn û li derdora 60.000 kes weke Cahşê ( bi tirkî: Köykorucu) dewlêtê kar dikin. Serokeşîr û axayên kurd yên ku tenê li berjewendiyên xwe yên şeqsî dinêrin, ji vê sistemê re dibin alîkar.

Civak
Dîroka Kurdistanê
Adil Zozanî

Adil Zozanî nivîskar û rojnamegerekî kurd e yê ku di sala 1970î de li Colemêrgê hatiye dinyayê. 

Zozanî ji sala 1990î pêve dest bi karê nivîsandinê kiriye. Yekemîn berhema wî ya bi zimanê kurdî teksteke tiyatroyê ye. Ev tekst bi navê 'Van Gulan' di kovara Newrozê de wekî tefrîka hate weşandin. Ji bo demeke dirêj di kovara Newroz û piştre jî rojnameya Newrozê de nivîsên wî hatin weşandin. 

Ji ber nivîsên wî yên di van weşanên navborî de hatine weşandin û berpirsiyariya wî ya karê nivîsan hate darizandin. Nêzî sal û nîvan di girtîgehê de ma. Ji sala 2000î pêve dest bi weşangeriya dîtbarî jî kir. 

Di sala 2001'î de yekemîn romana wî ya bi navê "Kejê" hate weşandin. Romana Zozanî ya duyem "Mişextî" jî di adara 2009ê de hate weşandin. Zozanî ji sala 2004î û pêve li Amedê bi cih bûye û li wir dijî. 

Adil Zozanî di 23ê adarê 2006î de li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê yekemîn car weşana bi zimanê kurdî pêk anî. Bernameya "Dergûşa Çandê" amade dike û pêşkêşvaniya wê dike. 

Zozanî her wiha di nav koma xebatê ya yekemîn rojnameya rojane ya bi zimanê kurdî Azadiya Welat de cih girtiye. Zozanî di rojnameya Azadiya Welat de ligel qunciknûsiyê, di heman demê de edîtoriyê jî dike. Her wiha ligel karê rojnamegeriyê xebatên xwe yên wêjevaniyê jî didomine.
  
Zozanî zewiciye û du zarokên wî hene.

Berhemên wî
 Kejê (Roman), nîsan, 2001.
 Mişextî (Roman), adar, 2009.

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Kesên ji Hekariyê
Jidayikbûn 1970
Wolfgang Schäuble

Wolfgang Schäuble (bilêvkirina bi kurdî: Volfgang Şoybil jdb.  li Freiburga Breisgau) siyasetmedarekî alman ê partiya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê (CDU) ye û ji sala 2005an vir ve wezîrtiya karê hundirîn dike. Di çiriya pêşîn a 2021ê de, Wolfgang Schaüble cihê xwe yê wekî Serokê Bundestag ji Bärbel Bas re datîne. 

Siyasetmedarên alman
Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê
Siyasetmedarên Almanyayê

Mirovên zindî
Lothar Bisky

Lothar Bisky (jdb.  li Zollbrück, parêzgeha Rummelsburg) siyasetmedarekî çepgir ê alman e (Die Linke). Serokê giştî yê Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) û çepgirên Ewropayê ye.

Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Siyasetmedarên Almanyayê
Siyasetmedarên alman
Mirin 2013
Hemdem (malper)

Hemdem.com wekî malpereke nûçeyan weşana xwe dike. Ji aliyê Hemdem Desing ve hatiye vekirin. Xwediyê Hemdem Design jî Mîrhac Mistefa ye, ku bixwe ji Herêma Kurdistana Bakur e û ji sala 2005'an ve li Hewlêrê rûdine.

Di Hemdemê de nûçeyên di warê Aborî, Çand, Cîhan, Ji Çapemeniyê, Jin, Jiyan, Huner, Magazîn, Perwerde, Polîtîka, Rojev, Sînema, Zanistî, Zarok de têne weşandin.

Di malpera Hemdem.com de her wisa gelek nivîskarên wekî Cewher Namiq Salim, Dara Bilek, Jîr Ehmed, Hasan Huseyin Deniz, Mehmet Sait Alpaslan û gelekên din dinivîsin.

Raman 
Hemdem.com bêhtir wekî serûpeleke serbixwe ya nûçegihaniyê xwiya dike. Di malperê de ji gelek baskên siyasî û navendên cuda nivîskar hene. Ji ber ku herkes hîn bûye di weşanan de heval û dostên xwe bibînin, mirov zû bi zû hînî xeta Hemdemê nabin. Lê ji bo navendeke azad ku her nivîskar dikarin ramana xwe bînin ziman, bê sansur û kotekî nîqaş bikin, navendeke wiha girîng e.

Di malperê de ji ber ku xwendevan jî dikarin nivîs û nûçeyan şîrove bikin, azadiya ramanê li malperê pêşvetir diçe.

Wekî raman, ji sedema ku rêveberiya malperê ne nêzî tu hêz û partiyên siyasî ye, malperê kariye ku nêzî hemû navendê siyasî raweste û tenê berjewendiyên netewî derxe holê. Ramana Hemdem.com bi kinasî Rexne serbest, Dijminatî Qedexe ye.

Girêdanên Derve 
 Malpera Hemdemê
 Arşîva Salan

Malperên nûçeyan
Avestakurd

Avesta kurd malperek nuçe, çandî û hunerî ye. 

Di malperê de nûçeyên rojane, hevpeyvîn, şîrove û nivîsên siyasî û civakî tên weşandin. Malpera avestakurd bi zaravayê kurmancî weşanê dikê û ji aliyê rojnamevan û nivîskar Dilbixwîn Dara ve tê birêvebirin. Avestakurd yek ji malperên kurmancî ye, ku herî zêde tê xwendin.  Avestakurd roj bi roj di xebata xwe ya rojnamegerî de ber bi asteke bilindtir ve diçe.

Dîroka malperê 
Avesta kurd di sala 2000'î de li Almanyayê li bajarê Bonnê dest bi weşana xwe kir. Avestakurd destpêkê li ser kaxetê dihate çapkirin. Piştî 10 hejmara dawî li weşana xwe ya çapkirî anî û piştre rojnameya Avesta li ser internetê weke malpera Avesta kurd weşana xwe berdewam kir.

Malperên nûçeyan

Girêdanên derve 
 Malpera avestakurd
Zimanê letonî

Letonî zimanê fermî yê welatê Letonya ye. Ji bilî Letonya, li Rûsya, Kanada, Swêd, Lîtvanya û hin welatên din tê axaftin.

Çavkanî 

L
Hînd û Ewropî
Sêrek, Pasûr

Sêrek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Godernê

Godernê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Şêxbûban

Şêxbûban, weke Şêxbûba dihêt xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Înikan

Înikan, wek Înikan tê xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Kuyê

Kuyê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Şêxhemze, Pasûr

Şêx Hemze (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Temirana Mezin

Temirana Mezin an jî Temirankebîr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Barîn

Barîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Axçesêr

Axçesêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Beyrok, Pasûr

Beyrok () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Beyrok, Dêrika Çiyayê Mazî

Beyrok (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Zimanê lîvonî

Lîvonî (līvõ kēļ) zimanekî ji zimanmalbata Ûralî ye.Têkiliya vî zimanî bi Fînî re heye û zor nêzîkî Estonî jî ye. .Ev ziman di roja me de tenê ji aliyê 35 kesan ve tê axaftin û hêrema vî zimanî di kevê welatê Letonya.

L
Lîvonya
Letonya
Zimanê estonî

Estonî (eesti keel) zimanê fermî yê Estonya ye ku ji aliyê 1,1 milyon kesî ve li Estonya û ji aliyê hezaran kesan ve li hin herêmên dî tê axaftin. Yek ji zimanên malbata fînî-ûgrî ye.

Çavkanî 

E
Estonya
Amara (kovar)

Amara kovareke wêjeyî, hunerî û çandî bû. Amara kovareke demsalî bû û heşt (?) hejmarên wê hatin weşandin. Hejmara yekê di sala 2001'ê û ya dawî jî di sala 2003 de derçû. Navenda kovarê li Almanya, li bajarê Wuppertalê bû. Edîtorê kovarê Ferîd Xan bû.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Mele Xelîl, Wêranşar

Mele Xelîl, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Avxerab

Avxerab, gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.

Bînere
Gundên Wêranşarê

Gundên Wêranşarê
Korîlang

Korîlang, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Mencî

Mencî, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Arwane

Arwane (, ), gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Mewujo

Mewujo, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Kûlabî

Kûlabî () gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye. Kûlabî gundê eşîra kûran e.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Arazbegî

Arazbegî (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Qiran

Qiran, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Qûlik

Qûlik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xidiraxacî

Xidiraxacî, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Donxuz

Donxuz, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Pemboliq

Pemboliq, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kelwêrin

Kelwêrin, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Êrbit

Êrbit, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Girlawik

Girlawik (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Zêdo

Zêdo, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Feyat

Feyat (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kaniya Şêxa

Kaniya Şêxa, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa

Cihê ku mîna Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa tê gumankirin e. Lê di roja me de hîna guftûgo li ser vê navendê têne kirin. Bi hejmariyên cuda ev navend tê rawêjandin.

Hin cih ji wan ev in :

Bernotai, an jî Purnuškės nêzîkî Vilnius li Lîtvanya; 
Cihekî girava Saaremaa li Estonya; 
Gundê Krahule, nêzîkî Kremnica li navrasta Slovakya; 
Bajarokê biçûk Rakhiv, an jî gundê Dilove nêzîkî Rakhiv,li rojavaya yê Ûkrayna;
Suchowola, bakurê Białystok, li bakur-rojhilatê Polonya; û Toruń li beşa bakurê  Polonya ya Navendî; 
Babruysk an jî Vitebsk li Belarûs

Erdnîgarî
Vilnius
Ewropa
Taraf

Taraf (bi kurdî: hêl, alî, lay, bere) rojnameyeke li Tirkiyêyê, bi zimanê tirkî bû. 

Tarafê di  de dest bi çapê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran Ahmet Altan û alîkara wî jî Yasemin Çongar e. Dirûşmeya rojnameyê "Düşünmek taraf olmaktır" / "Fikirîn alîgirtin e" ye.

Taraf di  de bi sernûçeya kurmancî ya Ji min re avê bîne derket. Ew daxwaza Sırrı Sakık bû ku dema xwepêşandaneke bo hilbijartinên,  hatibû bilêvkirin. Li ser vê gotina Sakik li dijî doz hatibû vekirin. Rojnameya Tarafê bi vê sernivîsa xwe dida nîşandan ku bo cara yekemîn be jî diviyabû mirov sernivîsên bi kurdî biceribandiba.

Rojnameya Taraf, bi bihayê 1 TL Türk Lirası (diravê Tirkiyeyê) dest bi weşanê kir, pêşî çapa xwe ya taşrayê (li gorî çapkirina rojnameyên tirk, taşra herêma ji bilî Stenbolê û piranî jî bajarê rojhilatê Tirkiye ye) kir 25 kuruş û di adara 2008an de bihayê xwe li bajarên mezin daxiste 40 kuruş (hûrdiravê Tirkiyeyê).

Taraf di  de hate qedexekirin.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera Rojnameya Tarafê 
Her ku dibe "teref" tîraja xwe bilind dike, Fadil Özçelik, AVESTA

Rojnameyên tirkî
Sabah (rojname)

Sabah rojnameyeke tirkî ye ku li Tirkiyêyê derdikeve.

Sabah di bin şîrketê Sabah Yayıncılık A.Ş. ku xwediyê xwe yê wê çaxê Dinç Bilgin bû de, di 22ê nîsanê 1985an de dest bi weşanê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran ê pêşîn Rahmi Turan bû. Rojname di sala 2002an de ji Grûba Ciner re firotin.

Di 2ê kanûna paşîn 2006an de Fatih Altaylı bû berpirsiyarê weşanê. Di 2ê nîsanê 2007an de wek hemî şîrketên Cineran ji hêla TMSF(Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) hate destdanserkirin.

Rojnameyê di sala 1997an de di înternetê de jî dest bi weşana online kir.

Çavkanî 

Rojnameyên tirkî
Deryaya Hindir a Seto

Deryaya Hindir a Seto (bilêvkirinê japonî: 瀬戸内海 seto-naikai) Deryayekê hindirî yê ko giravên Japonyayê Honshū, Shikoku û Kyūshū ji hev vediqetîne ye. Di hindira wê deryayê de gelek girav, yên ko ya herî mezin a wan Awayî ye, hene. Kendava Osaka Deryayê Seto bi Tengava Kitanê ve girê dide.

Deryaya Hindir a Seto bi çar tengavan bi deryayên din ve tê girêdan.

 Tengava Kanmon li rojava wê yê bi Deryaya Japonê ve girê dide; 
 Tengava Hōyo li başûr rojhelat wê bi Okyanûsa Pasîfîk ve girê dide; 
 Ew li bakur rojava bi Tegava Akaşî tê sînorkirin; 
 Li aşûra wê yê jî Tengava Naruto dimê. 

Ew bi tunî xwediyê pîvanekê dorê 21.827 km² e. Kûrahiyê wêyê bi nîvekî dorê 37,3 m e.

Girêdanên derve 
 Pirayên navbera Honshu-Shikoku de 

Derya
Tengav
Tengava La-Pérouse

Tengava La-Pérouse (Bilêvkirinê Japonî Sōya Kaikyō, rûsî:Пролив Лаперуза) tengaveka ko başûrê girava Rûsyayê Saşalîn ji bakurê girava japonyayê Hokkaido vediqetîne ye. 

Ew Deryaya Japonî li rojavayê digêhîne Deryaya Oxotskê li rojhelat. Dirêjahiyê wê 94 km ye û di dera xweya herî teng de firehbûna wê  43 km ye.

Ew ji pê Jean-François de La Pérouseyî ko ew kanala di 1787an de kişf kirî re hatiye nav kirin.

Tengav
Erdnîgariya Japonê
Erdnîgariya Rûsyayê
Axkûs

Axkûs an Axkîsa Kavarê gundekî girêdayiyê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.

Ev gund li herêma Kavarê ye. Piştê 2004an gundiyên ku ji gund hatî bûn derxistin 
carek din vegeriyan gundê xwe û niha ev gund dîsa ava ye, lêbelê piraniya gundiyan dîsa li derve ne. 

Axkûs 20 km ji Tetwanê dûr e û dikeve li ser riya Wanê.

Gundên Tetwanê
Bejan Matur

Bejan Matur helbestvan û nivîskareka kurd e ku helbestên xwe bi zimanê tirkî dinivîse.

Ewê di sala 1968an de li gundekî Elewîyanê bi Bazarcixa Gurgumê ve girêdayî de hate dinê. Wê hevotîna xweya pêşin li gundê xwe dît û pê perwerdahiya xweyê navîn li Dîlokê xelas kir re, bo xwendina xweyê bilind çû Enqereyê û li Zanîngeha Ankarayê li ser dadê hevotina xwe temam kir. Ew demekê parêzerî kir re dest bi nivîsîna helbestan kir. Wê di 1996an de berhema xweya pêşinê bi navê Rüzgâr Dolu Konaklar(Qonaxên Tijî Ba) weşand. Wê pê re di 1999an de pirtûka xweya duyemê bi navê Tanrı Görmesin Harflerimi(Xwedê bila nebîne tîpên min) weşand. Wê di sala 2002an de du pirtûkên xweyên bi navên Ayın Büyüttüğü Oğullar (Zarokên Hîve Mezin Kirinî) û Onun Çölünde(Di Çola Wî de) weşan kir. Ew niha li Stenbolê dijî û dem bi dem li  rojnameya Zamanê de dinivîse.

Berhemên wê yên çapkirî:

Rüzgâr Dolu Konaklar (Qonaxên Tijî Ba), 1996
Tanrı Görmesin Harflerimi (Bila Xwedê Nebîne Tîpên Min), 1999
Ayın Büyüttüğü Oğullar (Zarokên Hîve Mezin Kirinî), 2002
Onun Çölünde (Di Çola Wî de), 2002
İbrahim'in Beni Terketmesi, (2008)
Doğunun Kapısı Diyarbakır, (2010)
Kader Denizi, (2010)
Dağin Ardina Bakmak, (2011)

Çavkanî
Poetry internatiol web

Girêdanên derve 
Siyasetmedarên kurd divê ji xwe re zimanekî nû peyda bikin
Pêdivî bi rûbarîyeka kurd heye

Jinên kurd
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1968
Mirovên zindî
Helbestvanên zimanê tirkî
Tengava Macellan

Tengava Macellan (Latînî: "Fretum Magellanicum") tengaveka navbera parzemîna Emerîkaya başûrî û çend giravan ji hev veqetandî ye. Ew ji 1881an vir ve di sînorên Şîlîyê de dimîne. 
 
Dirêjiya vê tengavê dora 670 km ye û firehiya wê ya herî kêm dadikeve heya 4,5 km. Tengav Okyanûsa Atlantîk û Okyanûsa Pasîfîk bi hev ve girêdide. Heya çêkirina Kanala Panamayê xwedî girîngiyeke mezin bû. 

Tengav di sala 1520'an de ji hêla deryagerê Portugalî, Ferdinand Magellan ve hatibû kifşkirin û bi navê wî hatibû binavkirin. Lê Magellan wexta ku ev kanal kifş kiribû, bi navê Estreito de Todos los Santos (Tengava Herî Pîroz) binavkiribû. 

Nivîskar û lêkolînerê Îngîlîzî Gavin Menzies di pirtûka xwe ya bi navê 1421 - Wexta ku Çîn dinyayê Kifşdike de îddîa dike ku Çînîyan, beriya Macellan, ew di sala 1421/22an de vedîtine.

Girêdanên derve 

Tengav
Tengava Tatarî

Tengava Tatarî (Rûsî Татарский пролив, Tengava Nevelskoy)  tengaveka di Okyanûsa Pasîfîk de ye ku girava Rûsyayê Saxalîn ji  Asyayê vediqetîne ye û Deryaya Oxotsk bi Deryaya Japon ve girêdideye. Dirêjahiyê wê dorê  900 km ye û firehiyê wêyê di dera xweyê herî teng de dorê 7.3 km e.

Di Rûsî de dera tengevêyê herî teng bi navê Tengava Nevelskoy (Пролив Невельского) tê nav kirin. Ew nava ji navê amîralê Gennady Nevelskoyê ko di sala 1848an de ew tengava kişf kirî de tê ye.
Ew bi Japonî wek Mamiya Rinzo tê nav kirin. Ew yekî ko di sala 1808an de  di kanalê de seyehat kiriye. 

Tengav
Abruzzo

Abruzzo yek ji herêmên Îtalyayê ku li başûra welatê navbera Deryaya Adrîyatîk û Apennin de dimê ye.

Erdnîgarî
Sînorên Abruzzo  bi herêmên li bakur Marken, li rojava Latium li başûr Molise û li rojhelat bi Deryaya Adrîyatîk hene. Çiyayên bilindahiyê xwe dorê 3.000 mitir di sînorên wê de belav bûne. 

Çemên wêyê girîng wiha ne:
 Tronto
 Pescara
 Sangro

Bajarê aboriyê herî girîng Pescara ye.

 Herêmên Îtalyayê
Rahşan Demirel

Rahşan Demirel (1974-22'ê adarê 1992 li Îzmîr) li Kadîfekale ji bona protestoyê laşê xwe di cejna Newrozê de da ber êgir û şehîd ket.

Rahşan Demirel berê tevlî gerîla bûbû, lê Şemdîn Sakik Rahşanê qebûl nedikir û şandibû faliyetên bajarî. 

Koma Agirê Jiyan ser Rahşan Demirel û çalakiya wê strana "Rahşan" nivîsand.

Girêdanên derve 
 Gotareke der barê Rahşan Demirel de 

Şehîdên kurd
Agirê Jiyan

Agirê Jiyan (berê: Koma Agirê Jiyan) komeke muzîka kurdî ye.

Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê yên NÇM a Stembolê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kir. Albuma wan "Adarê" gelek serkeftî bû. Piştre navê xwe wekî "Agirê Jiyan" guherand.

Danasîn 
Koma Agirê Jiyan yek ji ew komên salên 90'iyan e ku hewl dan muzîka kurdî bi eslê xwe yê resen bigihînin asteke nujên û populer. Ev kom ji aliyê endamên NÇMê ve di sala 1992an de hate damezirandin.

Kom di nava salên 1992 û 1996an de bi konser û sênahiyan xwe ji raya gitsî ya kurd re dane nasîn û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996an de bi derxistina albuma 'Adarê' xwe ji gelê kurd re dane pejirandin.

Amadekariyên vê albumê - ku yekemîn albumê komê bû - 4 sal ajotibûn. Ev albûm ji niska ve rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hat û kom bi vê serkeftinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek bi nav û deng bû.

Êdî kom di sala 1999an de pistî xebatên berfireh duwemîn albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistin piyasê. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, kom bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kirin. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li 'Adana Mimar Sinan Açik Hava Tiyatrosu' û 'Adiyaman Atatürk Stadyumu' ketin xafizeya guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl da ber xwe bide.

Berhem 
 Adarê (1996)
 Hêlîn (1999)
 Harbiye Konseri (2002)
 De were (2006)
 Aştî (2014)

Çavkanî

Komên muzîkê yên kurd
Asîda hîdroklorî

Asîda hîdroklorî an jî hîdrojenklorîd, gazekî vê reng, lê bi bêhneka zêde pîs û makin e. Direfşa xwe HCl e.

Çêkirin 
Asîda hîdroklorî ji mirovan bi natrîyûmklorîd û asîda kibrît dikare were çêkirin:

Natrîyûmklorîd û asîda kibrît dibin natrîyûmsulfat û hîdrojenklorîd

Hebûn 
Asîda hîdroklorî di mîdê mirovan da ye wek asîda mîdê.

Çavkanî 

Jehrî
Tirş
Bestinê Klor
Bestinê Hîdrojen
Klorîd
Aşik
Qûmik

Qûmik, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Melek Rojhat

Melek Rojhat, ( li Elbak, Wan, Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke  kurd e ku bi vîdeoklîba bi nave Welat ku bi çend zaravayên kurdî gotiye, hatiye naskirin.

Jînenîgarî 
Melek Rojhat di sala 1991ê de li devare Elbakê ya Wanê ji dayik bûye. Ew keçeke ji 8 zarokên malbata xwe ye. Melek Rojhat Ji zarokatiya xwe dest bi gotina stran gotine kiriye. Di sala 2002ê de yekemîn albûma xwe ya stranan a bi navê “Eşqa Dilan” belav kir. Di sala 2006ê albûma duyemîn a bi navê “Jana Evînê” belav kir. Di sala 2007ê de cara yekemîn serdana Başûrê Kurdistanê kir û li wir çend konseran saz kiriye.

Dîskografî 
Albûm
 Esqa Dila - 2002
 Jana Evînê - 2006
 Dûriya Evînê - 2011
 Çîroka Me - 2018
Single
 Welat
 Zeriyê 
 Dil Kevirê
 Gewrê
 Min Xem Derya
 Taqîkê
 Xemilî Zozan
 Eman Cîhan
 Dolabê

Fîlmografî
Klîb
 Welat
 Gulazer
 Ez kalbûme
 Zeriyê 
 Dil Kevirê
 Min Xem Derya
 Taqîkê
 Xemilî Zozan
 Eman Cîhan
 Gewrê
 Sevdasiza Min
 Bes e Yarê

Girêdanên derve 

 Hunermend Melek Rojhat Malpera fermî 
 Hunermend Melek Rojhat Facebook Page
 Hevpeyvîn Bi Hunermenda Dengxweş Melek Rojhat, Hevpeyvîn: Selîm Zencîrî, Rojnameya Agirî, Hejmar:80 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Elbakê
Balûlî Dana

Balûlî Dana an Behlûlê Mahî helbestvanekî kurdî ku di sedsala 8'an de jiyabû. Ew li Loristanê, li herêma Mahilkûfe hatibû dinê. Ew mexlasa xweya Mahî dihate maneyê Medî. Wî bi zaraveyên kurdiyê lorî û goranî nivisîbû. Ew şopînerên wî yên wî wek Mahî an Yarsan dihatin binavkirin.

Balûlî Dana bo perwerdehiyê ji Loristanê de diçe Bexdayê û xwe li wir li medreseya Îmam Caferê Sediq qeyd dike. Ew pê re ji wir der dikeve û diçe Qermasînê. Ew ji ber rexneyên xwe yên ser hikmetê, Harûnê Reşîd bi cêzayê mirinê dihêt hukimkirin. Xocayî xwe li Mahî telqînê tevgerînê nola dîna dike û Balûlû Dana demekê teqlîdê dîna dike û jê wê cezayê xwe difilitîne pê re jî dibe hevalê Harûn Reşîd. Lê ew bi yekcarî ne vebiriye ku ew herdu Balûlan hevşêwe kes in an ne. Mahî di sala 837an de li gundê Kanîspî diçe rihmetê.

Çavkanî 
 Kürt Şiiri Antolojisi

Helbestvan
Bêhûd

Bêhûd helbestvanekî kurd bû. Ew di sala 1878an de li Silêmanî hatiye dinê. Li pê perwerdehiya xwe ya olî re, di sala 1900an de li Helebçeyê dest bi dadrêsiyê kir. Wî li Silêmanî encûmenî û miftîtî jî kir û di 20ê tebaxê 1955an de jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

 Kürt Şiiri Antolojisi

Jidayikbûn 1878
Mirin 1955
Helbestvanên kurd
Bindehlok

Bindehlok an berfînk (bi latînî: Galanthus nivalis) riwekeke bikulîlk e ku li biharan çîçek vedidin. Bindehlok dikeve famîleya Amaryllidaceae.

Riwek
Xanedana Gedimînan

Gedimîn xanedana hikûmdarên ku di navbera sedsalên 14'an û 16'an de li Lîtvanya xwedî serweriyê bû.

Lîsteya hikûmdarên Gedimînî  
Gedimînas 
Jaunutis 
Algîrdas 
Jogaila 
Kęstutis 
Vytautas 
Švitrigaila 
Žygimantas Kęstutaitis 
Kazimieras Jogailaitis 
Aleksandras 
Žygimantas Senasis 
Žygimantas Augustas

Çavkanî 
Xanedan
Lîtvanya
Jonava

Jonava nehemîn mezintirîn bajarê welatê Lîtvanyayê ye. Dikevê eyaleta Kaunasê.

Girêdan 

 Malpera Jonava 
 Malpera Zeimiai Navçeyeke biçûk a Jonava ye, bi 7 mîla dûrî Jonava ye.

Bajar
Lîtvanya
Meşkînan, Qoser

Meşkînan  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Ahmet Altan

Ahmet Altan, (bûn: 1950, Enqere), Nivîskarekî bi navdar ê Tirkiyeyê ye. Kurê nivîskar û parlamenterê kevn ê bi nav û deng Çetin Altan û birayê nivîskar û profesorê aborî yê zanîngeha Stenbolê Mehmet Altan e. Ahmet Altan berpirsiyarê karê nivîsaran ê rojnama Tarafê ye.

Berhemên wî 

Sudaki İz (Rêçên li avê) (roman) 
Gece Yarısı Şarkıları (Stranên nivêşevê) (ceribandin)
Dört Mevsim Sonbahar (Çar werz payîz) (roman)
Yanlızlığın Özel Tarihi (Dîroka taybet a tenêbûnê) (roman)
Aldatmak (Nizmxistin) (roman)
İçimizde Bir Yer (Cihek ji derûna me) (ceribandin)
İsyan Günlerinde Aşk (Evîn di rojên serhildanê de) (roman)
Karanlıkta Sabah Kuşları (Di tariyê de balindeyên berbangê) (ceribandin)
Kılıç Yarası Gibi (Wekî birîna şûr) (roman)
Kristal Denizaltı (Noqekeştiya krîstalî) (ceribandin)
En uzun gece (Şeva herî dirêj) (roman)
Ve kırar göğsüne bastırırken (Û dişkênîne singê bi pêlêkirinê) (ceribandin)
Tehlikeli masallar (Çîrokên xeterdar) (roman)

Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1950
Kesên ji Enqereyê
Mirovên zindî
Nanoteknolojî

Nanoteknolojî, Zanistiya nano îro li cîhanê ji nav hemû beşên zanistiyê herî zêde di rojevê de ye. Herêma ko mijara nanoteknolojiyê ye di keve nav sînorên kîmya, fizîk û biyolojiyê de.  Nanoteknolojiyê rê diveke, da mirov keresteyan atom bi atom avabike. Wurdiya (precision) ecêb ya vê zanistiyê derfetan dide, da mirov madeyên nû, yê xwedî taybetmendiyên nû biafirêne.

Cara pêşî sala 1991 li Japonya nanolûle hatine vedîtin. Bêjeya nano ji zimanê yewnanî tê, wateya nano jî acûck e. Bi alîkariya nanoteknolojiyê mirov dikare taqên atoman yek li pey ya din li ser hev deyne û madeyên nû ava bike, na, di hin mercan de mirov dikare atom li pey atomê li ser hev deyne û binyata (structur) madeyê li gor daxwaza xwe ava bike. Delîveyên avakirin û pevgehandina binyatên renge reng, bi piranî, bê dawî ne. 

Yek nanometr dike yek li ser milyonî ji mîlîmtrê, yan jî weke dirêjiya rêza pênc atomên li pey hev in; laşê bi vî gewdî sînor e ji piçûbûna tiştekî ko mirov karibe çêbike. Dema made û binyat di endazeya nano de têne çêkirin, ew dibine xwediyên taybetmendiyên nû. Weke nimûne rengê nanoparçekî zêr ne zer e, li gor mezinbûna her nanoparçekî reng sor, kesk yan jî şîn e. Di heman wextî de nanoparçeyên zêr gelekî ji parçên mezin hişktir in.

Ji nû di van deh salên dawî de mirov karîbû bi awayekî dîtaneyî (theoretically) û azmûnî (experemantaly) bi ferehî lêkolînan li ser nanobinyatan çêbike. Berî niha komputerên pir bi hêz û amêret nebûn. Ji heyama vedîtina makîna hêza hilmê û vir de nanoteknolojî giringtrîn serketina teknîkî ye.

Delîveyên bêsînor 

Delîveyên bikaranîna nanoteknolojiyê bêsînor in. Eger bi tenê basa hêzdarî (strength, firmness) û gehênîtiyê (conductivity) were kirin, nanoteknîk şoreşekê di karbarîtiyê (performance) de bi xwe re têne. Ew jî dê guhertinên radîkal di pîşesazî û dorhêla me de çêbike. Karbon di forma elmasî de 50-70 carî ji pola hêzdartir e û giraniya wê çaryeka giraniya polayê ye. Ka encama peydebûna madeyeke nû bêne ber çavên xwe, eger ew made sed carî ji pola hêzdartir be û giraniya wê şeşyeka giraniya polayê be, û bi ser de jî gehênîtiya wê weke ya paxir (copper) be!

Giraniya balafirên ji vê madeyê bêne çêkirin dikare bike pêncyeka giraniya balafirên îro hene û perên wan balafiran dê li gora perên balafirên dema îro pir tenik bin. Bidestxistina enerjiyê ji ardûyê di motoran de dişewite dikare pir mezin be û gera motoran di yek xuleyê de dê karibe pir xurt be. Kablên gehênîtiya wan 50-100 carî ji ya paxir zêdetir be dikarin şoreşekê di karîgerîtiya (efficiency) guhastina wizeyê de pêk bêne.

Bikaranîna nanoteknîkê dê cihê xwe li her warê ko bikeve bîra mirov de bigire û di pêşerojê de gelek hêvî hene ko ev tiştên li jêr bi cih bibin:

Terembêl û balafirên siviktir 
Heyberîn xwedî rûyên hêzdartir û xweragir li ber zingarbûnê 
Paqijkirina av û bê 
Alîkarî ji bo naskirina nexweşiyan, 
Amêrên vedîtina berwext ya nexweşiya penceşêrê… 
 
Bikaranîna nanoteknolojiyê di hin waran de bûye rastî, lê ewê di hin warên din de 10-30 salên bikişêne.

Zanist
Teknolojî
İlhan Selçuk

İlhan Selçuk (bilêvkirina bi kurdî: Îlhan Selçûk) (jdb. 1925, Aydın- m. 2010, Stembol) rojnamevan û nivîskarekî tirk e. Xwedî û berpirsiyarê giştî yê rojnameya Cumhuriyet e.

Xwedî nêrînên kemalîst (ango kesên rê û metodên Mustafa Kemal Atatürk dişopînin) û neteweperwer e. Di cûntaya leşkerî ya sala 1961î de ji ber çalakiyên xwe yên di nava refên TKP (Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê) tê girtin û bi awayeke şikbar tê serbestberdan. Gorî gelekan ew ji aliyê dewleta Tirk ve bo sîxuriya di nava eniyên çepgir, pêşverû û sosyalîstan tê perwerdekirin. Gelek seyahetên wê yên DYAyê jî hene.

Bi teslîmbûna serokê TKPê Haydar Kutlu û hilweşîna YKSSê ew di nava rojnameya Cumhuriyet de cihê xwe xurt dike û li dijî têkoşînên Kurdan û sosyalîstan bi ziravî li alternatîvên di xizmeta Komara Tirkiyeyê de digere.

Ergenekon û hewldanên komkujiya Kurdan 

Di  de hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê Selçuk ji ber têkiliya bi rêxistina dizî Ergenekonê û serokatiya wê ya îdeolojîk tê binçavkirin. Ji ber rexne û protestoyên Kemalistan û rastgiran serbest tê berdan.

Tê gotin ku artêşa Tirk ji bo pêdiviyên têkoşîna îllegal a lêşkerî bi dehan rêxistin avakiriye û yek ji van jî Ergenekon e. Artêşê ev rêxistin gelek bikaraniye û hatiye wê radeyê ku rêxistin êdî zêde çûye. Bi van girtinên sembolîk artêşê xwastiyê van rêxistinan ji nû ve organize bike û kontrola xwe jidestbernede.

Ergenekon yek ji rêxistinên şerê taybet ên Komara Tirkiyeyê ye û di bin kontrola artêşê de ye. Herçendî derbarê van organîzasyonan de kêm agahî hebin û yên henin jî dezînformasyon (belavkirina agahiyên şaş û nedirust) bin, pisporên polîtîkayê didin zanîn kû li Tirkiyeyê hêza serdest artêş e û tenê di bin fermana wê de hêzekê dikare li Tirkiyeyê xebatê bike.

Gorî rojnameyan û rêxistinên mafê mirovan Ergenekon tevlî sedan operasyonên li dijî Kurdan bûye. Gelek caran wan bombe avêtine sîvîlan û xistine para PKKê. Wan gelek Kurd kujtine, êşkence, operasyonên provokatîv hwd kirine. Ergenekon hewl û propagandaya Komkujiya Kurdan, qet nebe derxistina wan ji bajarên Tirkan û hilweşandina desthilatdariya Başûrê Kurdistanê dike.

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1925
Mirin 2010
Kesên ji Sêwregê
Ergenekon
Romannivîsên sedsala 20an
Ebdulsemedê Babek

Ebdulsemedê Babek (b. 972 an 951, Colemêrg - m. 1019, Bexda ?) helbestvan û nivîskarê kurd e ku herî pêşîn bi zimanê kurdî bi zaravayê kurmancî helbest nivîsandiye.

Kunya wî bi temamî Ebdulsemedê kurê Babekê kurê Ebdulqasimê kurê Mensûrê hozanvan e.
Leqeba wî Ebûl Qasim (Bavê Qasim) e, li gelek bajaran cîhên wek; Bexda, Nîşabûr, Mûsil û Hamedan xwendiye û geriyaye.

Gorî Îbn Xelikan di pirtûka xweya Wefat el-Eyan de dinivîse ku Ew di sala 972'an li Colemêrgê tê dinê û di 1019'an de jî wefat dike. Lê gorî hin çavkaniyên din ew navbera salên 938 û 995'an de jiyabûye. Ebdulsemedê Babek di dewra xwe de jî navdar bû û ji hêlê xelk de jî pir dihat hesibandin û xwendin.

Sadiq Behaedîn Amêdî wî wek helbestvanê kurdê pêşin bû ku ji Îslamê şunda pêşde der ketibû. Dîsa Amêdî dibêje ku bixwe sê dîwana Babek ditiye. Wî helbestên xwe bi piranî li ser mijarên olî û xweristî nivisîne.

Helbestek wî 

"Besna Biharê"

Çavkanî 

 Kürt Şiiri Antolojisi

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 972
Mirin 1020
Fîlozofên kurd
Wêjevanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirin 1019
Helbestvanên zimanê kurdî
Kurdên sedsala 10an