nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lal Laleş

Lal Laleş nivîskarekî kurd e.

Laleş di sala 1975an de, li Qosera Mêrdînê çêbû. Li Amedê, Zanîngeha Dîcleyê, fakulteya perwerdehiyê, beşa dîrokê qedand. Di navbera salên 1993-2006an de, li şanoyên bi navên “Tiyatro Anadolu”, “İmgesel Düşler Tiyatrosu” û “Teatre Orient” wekî dramaturg, rejîsor û gerînendeyê giştî yê hunerê xebitî. Niha li Weşanên Lîsê wekî gerînendeyê weşanê xebatên xwe didomîne.

Berhem 
 Berbejna Rê, helbest (Weşanên Belkî, 2003)
 Deqên Qesas, helbest (Helbest, Weşanên Lîs, nîsan 2009)
 Matmayinên Ronyayê, helbest (Weşanên Lîs, 2012)

Werger 
 Barûdî, Küçük İskender (Helbestên bijarte, Pirtûkxaneya Piya, Nîsan 2003)
 Gul e Rojhilata Rûyê Te / Yüzünün Dogusu Gül, Ahmet Telli (Helbest, Weşanên Lîs, Nîsan 2005)
 Bêbaran / Yağmursuz, A.Hicri İzgören (Li gel Yaqob Tilermenî – Helbest, Weşanên Lîs, çiriya pêşîn 2005)
 Sema Kaygusuz, Efsirî/Üşüyen (Çîrok, Weşanên Lîs, tebax 2007)
 Balgîfa Mar / Yılan Yastığı, Murathan Mungan (Helbest, li gel Îrfan Amîda, Weşanên Lîs, 2007)
 Pûşpera Gêlazan / Kirazların Haziranı, Mehmet Çetin (Helbest, li gel Kawa Nemir)

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Kesên ji Qoserê
Jidayikbûn 1975
Elsas

Elsas (, , ) yek ji herêmên fransayê ye û ew di sala 1973an de hatiye sazkirin. Ew ji du departmanan (navçeyan) bi navên Bas-Rhin û Haut-Rhin pêk tê. Navenda wê herêmê li bajarê Strasbourgê ye.

Erdnigarî 
Sînorên herêmê Elsasê li başûr-roava bi Franche-Comté û li roava Lorraineyê re, bi Almanyayê (li bakur Rheinland-Pfalz, rohelat Baden-Württemberg) û Swîsreyê re hêne.

Ew bi rûerda xweya 8.280 km² ve herêma herî biçûka axên Fransayê li ser parzemînê Ewropayê ye. Herêmê Elsas di bakur-başûrê de 190 km., di roava-rohelat de jî 50 km tenê digire.

Dîrok 
Paş ko ew axên îroj Elsas li ser demeka dirêj dest keltan de man re, di 58 b.z de heta 406an de Împeratoriya Romayê li ser serwerî ajot. Di wê demê de xelkên ko, wek kelt û germenan, li Elsasê dijîyanî asîmîle bûn û romanî bûn. Di bin serweriya Romayê de Elsas siftê di navçeya Germanya Jor () de bû. Pê re ew teva navçeya , pê re jî teva Maxima Sequanorum bû.

Ji pê ew ji destên Romayê de der ket re ew keta bin destên alemannan. Frankan di sala 496an de ew dera dagir kirin û dawiya serweriya alemannan dan. Di wê demê de Elsas ji hêla almanan de wek ali-saz (Şûna biyanî) dihat nav kirin.

Ew di sala 870an de keta destên Împeratoriya Frankî ya Rojava yê ko pê re wek Împeratoriya Romaya Pîroz.

Ew di sedsala 16an de kete bin destên Fransayê. Di 1871an de pê Peymana Frankfurtê re Fransayê ew ji Împaretoriya almanî re ber da. Ew wek Herêma Elsas-Lorraine teva Almanyayê bûbû, lê yekî ko dixwestî dikarî niştewariya Fransayê tercîh bikiriya.

Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn re, di sala 1918an de Elsas dîsa bû herêmeka Fransayê. Herçiqas gelek alman jî li wir dijiyan zimanê wê derêyî fermî fransî bû. Almanên ko di sala 1871an de koça wê derê kirinî şunda vedigeriyane Almanyayê.

Dema Şerê cîhanî yê duyemîn de di 1940an de Almanyayê nazî Elsas dagir kir. Bi xelasbûna şerê re Almanya ji wir vekişî û ew şunda bi destên Fransayê ket.

Di 1973an de heêma Elsasê hat saz kirin. Li wir îroj jî gelek alman dijîn jî bo zimanê almanî li wir nê hîn kirin ew bi gelemperî tê bîr kirin. Li wir diyalekteke almanî ya bi navê elsässerdeutsch tê axaftin.

Navenda Elsasê Strasbourg, navenda parlementoya Yekitiya Ewropayê ye.

Girêdanên derve 
 „E Friehjohr fer unseri Sproch - “  Bo azadiya duzimaniyê Elsasê

Herêmên Fransayê
Fransa
Bretanya

Bretanya (bi bretonî: , ) yek ji herêmên Fransayê ko li pozikê bakur-rojavayê Ewropayê dikeve. Ew ji çar départmentên bi navên Côtes-d’Armor (bretonî: ), Finistère (bretonî: ), Ille-et-Vilaine (bretonî: ) û Morbihan (bretonî: ) pêk tê. Serbajarê Bretanyayê bajarê  (bi bretonî: ) e.

Erdnîgarî 

Axên Bretanyayê li ser nîvgiraveke ko bakura nîvgirava îberê ko bakura Ewropa pêk tîne rûdinin. Beravên wêyê bakur li ber La Manche (bretonî: ) dikevin. Başûr û roava wêyê beravên Okyanûsa Atlantîk (bretonî: ) in.

Gel û Ziman
Gelê Bretanyayê ji keltên ko ji başûr rojavayê Brîtaniya Mezin de koçbûnî, normanan û fransiyan de pêk tê. Ji bo zimanên hinikeyan li Fransayê demeke dirêj hatibû qedexe kirin îroj zimanê bretonî ji bi piranî hatiye jibîrkirin. Zimanê bretonî pê têkoşînên dirêj re, di salên 70ên vir de li dibistanan wek zimanê duyemîn tê hîn kirin. Îroj nêzî 3.000 kes li dibistanan wî zimanî în dikeye jî ew bi piranî di axaftênên rojane de nêbikaranîne û ew êdî hema hema wek zimaneke aborî ye. Ji 2,3 milyon Bretonan de encax nêzî 250.000 kes bi zimanê bretonî dikarê biaxive. Ewna bi piranî jî yên pîr ser 60 salî re ne. Kargeriya herêmî jî ji 2004an virde bo jibîrnekirina zimanê bretonî bi fermî dixebite. 

Herêmên Fransayê
Fransa
Givzonik

Givzonik, givzonek an givzong an Xarpoş | خارپۆش an Kerbeş | کەربەش (bi latînî, Silybum marianum) riwekek e li famîleya Asteraceae, mîna kerengan. Li navçeyên Deryaya Spî û li Rojhilata Navîn tê dîtin. Li bijîşkiya siruştî şîrê givzonikê tê bikaranîn, lê rewik nayê xwarin û ji bo pez jehrdar e.

Mijarên têkildar 
 Kerbeş

Riwek
Kerbeş

Kerbeş an Xarpoş | خارپۆش an  Qerxan | قەرخان  (Silybum marianum) riwekeka bi histrî ye. Pelçên xwe yên kesk bi daximê gewraxî ne. Ku gir dibe nêri dide û li ser nêri kulîlkeke mihurik vedike. Nêriyî xwe tê spîkirinê û tê xwarinê.

Di kulamekê de kerbeş 

delala min tu şên bûy
te şax berdidayî
min bi hêstirên çavên xwe
tu av didayî
hebûn li hawîrdor
gulên zer û sor
tu bilind frî û frî
tu bi kerbeşê mayî.

Galerî

Mijarên têkildar 

 Kerbeşê Reş
 Givzonik

Riwek
Pincar
Floraya Kurdistanê
Riwek

Gil û giya (bi latînî Plantae), navê cîhana botanîk a riwekan e. Di zimanê Kurdî de hemû riwek di bin dar û ber û gil û gîhayan da tên hesibandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Riwekên Goştxwer
Gula fişek

Gula fişek (bi latînî, Arctium tomentosum) riwekek e ji famîleya Asteraceae, wek kereng û givzonikan. Koka wê tê xwarin.

Riwek
Science

Science (tê wateya Zanist) kovareke navdar a zanistê ye û li ser navê American Association for the Advancement of Science (AAAS, Civaka Amerîkayî bo birêvebirina/piştgiriya zanînên xwezayî) derdikeve ye.

Kovar hefteyî ye û li dora 130.000 aboneyên wê hene. Di sala 1880'î de ji aliyê rojnamevan John Michaels hatiye damezirandin. Pirranî zanîngeh, akademî û ciwanên ku ji zanistê hez dikin, vê kovarê dixwînin. Weşaneke wê ya online jî heye û heya niha zêdetirî milyonekê xwendekarên wê çêbûne. Bi taybetî li ser beşên nû yên zanistê (genetîk, xweza, biyoteknîk hwd) dinivîsîne û cih dide pêşketinên aktûel.

Navenda kovarê li Washington D.C., (DYA) ye. Şaxekî wê li Cambridge (Brîtanya) jî heye. Gerînendeyê giştî yê weşanê niha Donald Kennedy ye.

Girêdanên derve 

  Science- Malpera kovarê

Kovarên zanistê
Kupînoz

Kupînoz lîstikek zarokaye. Li ser betonê bi tebeşîrê ev şiklê li jor tê kişandin/çêkirin. Ji her jûrekê mirov dikare bibêje "malik" jî. Bi kevirek piçûk û pan û zirav tê lîstin. Lîstikvan kevir her carê davê malikekê. Lazim kevir di hendirê malikê de bimîne û ne li ser tixubên/xetên malikan be yan na dora vî lîstikvanî dişewite û dor dere ser lîstikvanê din. Piştî kevir dikeve malikê lîstikvan li ser piyekî bi tenê û bi  yeko yeko malika derbasdike heya ya dawî û paşê bi eynî şêweyê vedigere.Lİ ortê yanî li qareya mezin ew ciyê bi xetên çepûrast hatiye kişandin,  herdû nigê xwe vedike. Lîstikvan mecbûre xwe ji ser malika kevir têdeye bavêje, ger nikaribe yan nigê wî/wê têkeve malika kevir têde car dişewite.Piştî xwe ji ser malika ku kevir têde avêt radihije kevir lê her wextî lazime li ser yek nigî/piyîbe. Bi vê şêweya ji malika serî heta ya dawî wisa diçe. Dema Malika dawî jî bi serkeftin qedand îja çavê lîstikvan bi kevnik yan qumaşekî tê girêdan. Lîstikvan çavgirêdankî ji malika serî heta ya dawî dimeşe û cardin vedigere heya malika serî û derdikeve. Çawa dimeşe? Gav bi gav her li hergavekê pêl hendirê malikekê dike.Ger derkeve dervê tuxubê malikê yan pêl li tuxubê malikê bike yan malika bi rêzê nere dişewite. Di her gavekê de Lîstikvanê çavgirêdayî dibêje "Kupî" ger lîstivan pêl hendirê malikê kiribe yên dora wî/wê dibêjin "noz" bi vî awayî malika yeko yeko derbas dike heta ya dawî ji vir bi eynî şiklî vedigere. Ger bi serkevtin çû û hat lîstikê qezenc dike yanî yê serkeftî ewe. 

Peyva kupî bi îhtîmalek mezin ji peyvên "ku" û "pî" hatiye û tê wateya "pî/pê li ku ye?" û peyva "noz" jî ji peyvên "ne li ser" hatiye û tê wateya "ne li ser tuxub yan xeteye".

Pêlîstok
Lorraine

Lorraine (bi almanî. Lothringen) yek ji herêmên Fransayê ko li rohelata Fransayê dikeve. Ew ji çar departmanên bi navên Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle û Vosges pê tê. Navenda wê herêmê bajarê Metz e.

Erdnîgarî 
Lorraine li bakur roavaya Fransayê ye. Di navên axên ko ew lê runîştî çemên Meuse, Moselle û Sarre derbaz dibin. Sînorên wê bi dewletên Belçîka (Walonya), Lûksembûrg, û Almanyayê (Saarland, Rheinland-Pfalz) ve hêne. Sînorên wê bi herêmên Fransayê Franche-Comté, Elsas û Champagne-Ardenne ve jî hêne.

Gel 
Nifûsa Lorrainê nêzî 2,3 milyon kes e. Li başûr, navend û roavayên wê herêmê fransî dijîn. Li bakurên Lorrainê jî bi gelemperî elman dijîn. 

Herêmên Fransayê
Fransa
Craig Venter

J. Craig Venter (jdb.  li Salt Lake City, Utah) biyokîmyagerekî DYAyî ye.

Ew bi keşfkirina genomên mirovan tê naskirin. Jê re "bavê genan" jî tê gotin. Sala 1998î fîrmayeke bi navê Celera Genomics Corporation dadimezirîne û bi pisporî xebatên genetîk dike. Sala 1990î bi navê, Human Genome Project (HGP), projekteke navneteweyî dide meşandin. Di lêkolînên xwe de biserdikeve û ristina giştî ya genên mirovan radixe ber çavan.

Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina Pîtoplanktonê ye.

Biyokîmyager
Genetîker
Genên mirov
Mirovên zindî
Giyaberk

Giyaberk (bi latînî, Stellaria media) giyayekî biçûk e.

Riwek
Giyacîwa

Giyacîwa (bi latînî, Alkanna tinctoria) riwekek e.

Riwek
Fûad Huseyîn

Dr. Fûad Huseyîn begî malikşahî   siyasetmedarekî Kurdistana Başûr, serokê dîwana birêvebirinê û yek ji berdevkên serokatiya herêma federal a Kurdistanê ye.

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1946
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Mirovên zindî
Hillary Clinton

Hillary Diane Rodham Clinton (jdb.  li Chicago, Illinois navê berê Hillary Diane Rodham) yek ji dadnas û polîtîkerên bera demokrat a DYAyê ye. Xanima serokdewletê berê yê DYAyê Bill Clinton e û ji sala 2001î virde senatora de feredewleta New Yorkê ye.

Ew niha yek ji endamên hilbijartinên 2008î ye û li ser navê Partiya Demokrat têdikoşe. Jiyana wê ya siyasetê pirranî bi ya mêrê wê ve meşiyaye.

Jiyan 

Di malbateke karsaz de ji dayik bûye. Li kolejeke navdar, Wellesley College û piştre jî li zanîngeha Yale perwerdeya dadê dîtiye. Sala 1975î bi Bill Clinton re evînmarî bûye (zewiciye) û sala 1980î zaroka wan, Chelsea Clinton hatiye jiyanê. Piştî evînmariyê pirranî di bin siya mêrê xwe de jiyana xwe ya polîtîk domandiye.

Xelat û paye 

 Xelata medya Alman a 2004î

Girêdanên derve 

 HillaryClinton.com

Jinên amerîkî
Siyasetmedarên amerîkî
Jidayikbûn 1947
Femînîstên amerîkî
Mirovên zindî
BitTorrent

BitTorrent, an torrent rêbazeke belavkirina daneyan ser înternetê ye. BitTorrent bara pêşkêşkarê sivik dike. 

Ji bo daxistina pelên mezin wekî CD'yên Linux, BitTorrent tê tawsiyekirin.

Bernameyên Torrent'ê 
 μTorrent
 Azureus
 Deluge
 KTorrent

Belavkirina daneyan
Web 2.0
ΜTorrent

μTorrent yek ji bernameyen BitTorrent a populer ji bo Microsoft Windowsê ye. Gelek biçûk û bilez e.

Girêdanên derve 
 Malpera μTorrent

Komputer
Windows
Eukariyot

Eukariyot (bi latînî, Eukaryota) sercîhaneke jiyandaran e. Ji cîhanên ajal, riwek, kuvark û protîstan pêk tê.

Girêdanên derve 

Riwek
Heywan
Gordon Johndroe

Gordon Johndroe yek ji berdevk û şêwirmendên George W. Bush û konseya ewlekariyê ya neteweyî yê DYAyê ye. Ew herwekî gerînendeyê saziya têkiliyên stratejîk û plansaziyê ya dewletê ye. Dîsa berdevkiya First Lady ya niha Laura Bush jî dike. Wî li zanîngeha University of Texas at Austin perwerde dîtiye û di hilbijartinên sala 2000'î de birêvebiriya karê hilbijartinê ya George W. Bush kiriye.

Siyasetmedarên amerîkî
Jidayikbûn 1974
Mirovên zindî
Barack Obama

Barack Hussein Obama, Jr. [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (jdb.  li Honolulu, Hawaii) siyasetmedarekî amerîkî yê Partiya Demokrat e. Ji 20ê kanûna paşîn a 2009an heta  44em serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) bû. Barack Obama yekemîn kesê Afro-amerîkî ye ku bûye serokê DYAê.

Ji sala 1997 heya 2004a li federaldewleta DYAyê Illinoisê senatorî kiriye. Obama huqûqnas e û ji 2005a heta 2008a ciwantirin senatorê Illinois bû. Di sala 2008an de hilbijartinên serokdewletiyê pêk hat û Obama bi ser ket û bû serokdewlet.Di dûmahika çar salên li Qesra Spî, Obama guherînên bingehîn xistin meriyetê.Yek ji wan gûherînan sîstema tendûrustiyê bû ku Obama ji bo hemû hemwelatiyên Emerikayê mafê  bîmeya tendurûstiyê da.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Jidayikbûn 1961
Mêr
Mirovên zindî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Komunên Fransayê

Komûnên Fransayê (, bixwîne: komûn) bajarok an gundên ku di sîstema Fransayê ya kargeriyê de perçeyên herî biçûk pêk tînin e. Ew li bin herêmên Fransayê û departement, arrondissement û cantonan bişûn dibin. Gorî hejmarên 1ê adara 2007an li Fransayê 36.782 commune, ango bajarok hene. Ji wan, 36.780 ên xwe li ser axên Fransayê li parzemînê Ewropayê cih digirin, 212 ên xwe jî li ser herêmên Fransayê ser deryayî şûn digirin.

Çavkanî

Fransa
Kantonên Fransayê

Cantonên Fransayê an jî kantonên Fransayê yek ji perçayên ko di kargeriya Fransayê de di sîstema parvekirinê de di bin arrondissement û departementan de cih digirine û wan parve perçayên hin biçûk dikine. Ew bi gelemperî ji koma çend Komûnên Fransayê pêk tê.

Li Fransayê 4.032 canton (kanton) navbera 341 arrondissements û 100 departementan de parve bûne.

Çavkanî

Fransa
Dabeşkirinên îdarî yên asta çarem li gorî welatan
Arrondîsementên Fransayê

Arrondîsementên Fransayê (, bixwîne: axondîsman, ango "navçe") yek ji parçeyên ku di sîstema parvekirinê kargeriya Fransayê de ye. Ew 100 departmenên Fransayê parve 342 arrondîsementan dikin. 

Sernavçe yan navenda arrondîsementan wek subprefecture tê navkirin. 

Arrondîsement bi kanton û komunan parve hîn parçeyên biçûk dibin.

Çavkanî

Fransa
Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Komkujiya Enfalê 1988

Enfal navê komkujiyeke (tevkujiyeke) li Başûrê Kurdistanê ji aliyê sazûmaniya Be's ve hatiye pêk anîn e. Navê xwe ji ayeta Quranê ya Enfalê digire. 

A rastî Enfal ne navê qetlîamekê ye, lê navê rêze-tevkujiyan e. Pêla dawî ya Enfalê di 23ê sibata 1988an de li dijî hêzên YNKê li Silêmaniye destpêdike. Li Dola Caf (Cafetî) tevkujî tê destpêkirin û di 6ê îlona 1988an de li Zaxoyê bidawî dibe. Ji Zaxoyê heya Çiyayê Hemrînê ti wargehekî kurdan nayê hîştin. Dîsa Qeladizê, Şivan, Axçeler û hwd gelek navçe tên rûxandin. Gelên li vir tên kuştin û hinek ji wan jî direvin Îran an Kurdistana di bin dagirkeriya Tirkiyeyê. Gelek jî dîl tê girtin û di kampên tunekirinê de tên komkirin. 

Gorî statîstîkên navneteweyî li dora 182.000 kurd hatine windakirin. Îro hinek ji wan windayiyan di goristanên giştî de tên dîtin. Dîsa hatiye tesbîtkirin ku pirraniya kurdan bi saxî hatine binerdkirin. Keç û jinên kurdan bo şêxên dewlemend ên ereb dihatibûne veqetandin, qismekê wan bo fihûşê dibiribûne Misir (Egîpt) an Tirkiyê. Piştî têkçûna sazûmaniya Be's li seranser Iraqê, gelek gorên bikom qurbaniyan hatine dîtin û li ser wan lêkolîn hatine kirin. 

Lawên Kurd ji bo perwerdeya leşkerî dibiribûne kampan û bi navê "Lawên Saddam" binavdikiribûne. Rejîma Be's di sala 1983an de 8.000 mêrên eşîra Barzanî dîl digire û dikuje. Bi deh hezaran kurdên feylî herwiha dikuje û bi programa Enfalê jî dixwaze vîna gelê kurd ji holê rabike.

Komkujiya Enfalê ya ji 23ê sibata 1988an heta 6ê îlona 1988an

Enfala yekem, 23 sibat 1988 - 19 adar 1988

Enfala duyem, 22 adar 1988 - 1 nîsan 1988

Enfala sêyem, 7 nîsan 1988 - 20 nîsan 1988

Enfala çarem, 3 gulan 1988 - 8 gulan 1988

Enfala pêncem, ya şeşem û ya heftem,  15 gulan 1988 - 26 tebax 1988

Enfala dawî, 25 tebax 1988 - 6 îlon 1988

Film 
 Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"

Mijarên têkildar 
 Dîroka Başûrê Kurdistanê
 Komkujiya Helebceyê

Çavkanî 

Komkujî li Kurdistanê
Dîroka Başûrê Kurdistanê
Be's (bîrdozî)
Rhône-Alpes

Rhône-Alpes yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rohelata Fransayê dikeve ye. Rûerda wêyê 43.698 km² e û ser 6 mîlon kes re nifûsa xwe heye û serbajarê wê jî Lyon e.

Ew ji departmanên Ain, Ardèche, Drôme, Isère, Loire, Rhône, Savoie û Haute-Savoie pêk tê. Ew gorî rûerda xwe ji herêma Midi-Pyrénées re duyem mezintir herêma Fransayê ye. Ew gorî nifûs û aboriya xwe jî ji pê Île de France re duyem herêma Fransayê ye.

Erdnîgarî 

Ew li bakur rohelat bi Swîsrê û li rohelat bi Alpan bi Italyayê (Piemont û Aostatal) tê sînor kirin. Çemên xweyên girîng Rhône, Isère ère û Saône ne.

Gel 

Ew bi bifûseke ser 6 mîlonon re ve ji pê Île-de-Franceyê re tê.

Bajarê Lyonê bi nifûsa xweyê dorî 470,000 kes sêyem mezintir bajarê Fransayê ye. 

Herêmên Fransayê
Fransa
Haute-Normandie

Haute-Normandie (Bixwîne:Ot Noxmandî, ango kurdî:Normandiya Jor) yek ji herêmên Fransayê. Ew bi Départementên Eure û Seine-Maritime tê kirine du paran. Serbajara wê Rouen e.

Dîrok 
Herêma Haute-Normandie di 1956an de pê parve kirina herêma Normandieyê wek Basse-Normandie û Haute-Normandie du paran hat saz kirin.

Herêmên Fransayê
Fransa
Clinton Davisson

Clinton Joseph Davisson (jdb.  li Bloomington, Illinois; m.  li Charlottesville, Virginia) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1937î bi tevî George Paget Thomson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî bidawîkirina dibistana bilind, sala 1902î de li zanîngeha Şîkago dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Salekê şûnde ji ber sedemên aborî bicih ve dîhêle. Li Bloomingtonê di fîrmayeke telefonê de dixebite. Ji ber ku nasên wî yê fizîknas hebûn û bala wê li ser fîzîkê bû, dîsa vedigere xwendinê. Li gelek zanîngehan dixwîne û dersê dide.

Di navasalên 1911-1917î de li beşa fîzîkê ya Carnegie Institute of Technology li Pittsburgh dersdariyê dike. Wekî endazyar di dema şerê cîhanê yê yekemîn de li Western Electric Company (paşê dibe Bell Telephone Laboratory) dixebite. 29 salan li wir dixebite û ji wir begtiya kedkariyê (teqawut) digire. Di nava salên 1947-1949î de dîsa wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Virginiayê dixebite.

Sala 1911î evînmarî dibe (dizewice) û çar zarokên wî çêdibin.

Xebat û girîngî 

Wî gelek lêkolîn li ser pêlên materyalan kiriye û bi tevî Lester Germer dîfraksiyona elektronan eşkere kirine. Bi hevre rêbaza analîzê ya bi navê LEED avakirine ku îro jî gelel bikêr e. Nîvê xelata wan jî ji George Paget Thomson re hatiye dayîn.

Xelat û paye 

 Xelata Comstock, National Academy of Sciences, 1928
 Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute, 1931
 Hughes-Medaille, Royal Society, 1935
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1937
 Alumni-Medaille der University of Chicago, 1941
 Doktoriya şerefê ya Purdue University, Princeton University, zanîngeha Lyon û ya Colby College

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
George Paget Thomson

Sir George Paget Thomson FRS (jdb. 3ê gulanê 1892 li Cambridge; m. 10ê îlonê 1975 li Cambridge) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î bi tevî Clinton Davisson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Jînenîgarî 

Li malbateke fîzîkhez tê jiyanê. Bavê wî Sir Joseph John Thomson di sala 1906î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew li cem bavê xwe li zanîngeha Cambridge dixwîne. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de ew li artêşa Brîtanyayê leşker e û li wir li ser aerodînamîka balafiran dixebite. Li gelek zanîngehan perwerdeyê dibîne û tevlî lêkolînan dibe. Sala 1927î bêî Clinton Davisson bandora elektronên krîstalan keşfdike.

Di nava salên 1940-1941î de tevlê xebatên çêkirina atombombeê dibe. Piştî şerêcîhanê yê duyemîn bi giranî li ser bikaranîna atomenerjîyê radiweste. Di nava salên 1952-1962 li Corpus Christi College a li Cambridgeê ye.

Xelat û paye 

 Sala 1949, Xelata Royal Medal a Royal Society werdigire.

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Jidayikbûn 1892
Mirin 1975
Riwekên tovdar

Riwekên tovdar an jî riwekên bitov (Spermatophyta, ji peyva grekî Σπερματόφυτα) navê riwekên ku tov çêdikin. Mirov jê re fanerogam jî dibêje. Di pênc beşan de tên parvekirin: pînofit, sikadofit, gînkgo, gnetofit û beşa mezin a riwekên kulîlkdar.

Dabeşandina klasîk a riwekên tovdar 
 Bira riwekên tovdar (Spermatophyta)
 Binebira Gymnospermae
 Çîna Cycadatae
 Çîna Ginkgoatae

Çîna Coniferae an jî Pinophyta

Koma darên pelstrî û bigûzik (Pinales) 
 Famîleya araukariyayan (Araucariaceae)

Famîleya kacan (Pinaceae) 
 Kac an darûk (Pinus)
 (Picea)
 Koknar an pelk (Abies)
 (Larix)
 Dara erz, erz, serwîzad (Cedrus)
 (Tsuga)
 (Pseudotsuga)
 Famîleya darên hûr (Taxodiaceae)

Famîleya serwiyan (Cupressacea) 
 Merx, hevrêz (Juniperus)
 Thuya (Thuja, Platycladus)
 Serwî, dara selwê (Cupressus)

 Koma Taxales

Çîna Gnetatae 
 Binebira Angiospermae
 Koma Magnoliales
 Koma Ranunculales
 Koma Piperales
[...]

Koma Fagales

Famîleya xûseyan 
 Dara sor (Alnus)
 Gurgan (Carpinus)
 Darxûse (Betula)

Famîleya narewanan 
 Dara narewanê (Fagus)
 Şahbelot, kestane (Castanea)
 (Quercus)
 Darberû (Q. aegilops)
 Mazî (Q. infectoria)
 Dîndar (Q. libani)
 Daresor (Q. marcanthera)
[...]

Koma Urticales

Famîleya bizuyan (Ulmaceae) 
 Bizû, bizî (Ulmus)

Famîleya tuyan (Moraceae) 
 Hêjîr (Ficus)
 Dartû (Morus)

[...]

Riwek
Basse-Normandie

Basse-Normandie (Bixwîne:Bas Noxmandî, bi kurdî:"Normandiya Jêr") yek ji herêmên Fransayê ko li bakura Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Calvados, Manche û Orne pêk tê. Serbajarê wê Caen e.

Erdnîgarî 

Herêma Basse-Normandie li beravên Kanala Manşê, li ser nîvgirava Cotentin dimê. Ew li roava bi Mont-Saint-Michel û Bretagne, li rohelat jî Haute-Normandieyê ko li devî çemê Seine dimê ve sînorê xwe hene.

Dîrok 

Ew navî xweyî "Normandie" ji gelî Normanên ko li wir dijîn tê ye.

Basse-Normandie ew dera ko di 6ê hezîranê 1944an de dewletên hevalbend bi daxistina hewa daketî bû seylaxên wek Omaha Utah, Gold, Juno û Sword û pê re Almanyaya Nazî ji Fransa û Ewropayê der xisti bû.

Ew herêma di sala 1956an de pê parvekirina Normandiyayê du paran re bi Haute-Normandie ve hat pêkanîn.

Herêmên Fransayê
Fransa
Departmenên Fransayê

Departmenên Fransayê (, ango parêzgeh) perçeyên ko di sîstema parvekirina kargeriya Fransayê de cih digirine. Fransa ji 100 departmenên ko di navbera 22 herêmên metropolitan (yên li ser parzemîna Ewropayê) û çarên ser deryayî de parvebûna de pêk tê. Serbajarên departmenan wek préfecture tê nav kirin. Departmenên Fransayê navbera xwe de jî bi rêz wek arrondissement (navçe), canton (kanton, bajarok an melbend) û commune (gund, keyanî) parve hîn perçeyên biçûk dibin.

Lîsteya departmenan

Çavkanî

Herêmên Fransayê
Fransa
fransa
Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Departementên Fransayê
Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan
Departmen

Rêveberî û Leşkerî
Bêhtir Departmenên cûda li jêr de tên lîstekirin:

Departmen (binebeşê welat)
Departmenên Kolombiyayê
Departmenên Fransayê
Departmenên Hondûrasê
Deparemenên Perûyê
Departmen (Artêşa Dewletên Yekbûyî)
Departmena Agir
Wezaret (departmena rêvebir)
Departmena Polîs

Rûpelên cudakirinê
Thomas Hobbes

Thomas Hobbes (Zayîn 5'ê adarê 1588an li Wiltshire; mirin 4'ê berfanbarê 1679an li Hardwick Derbyshire) fîlozofekî emprîst û matematîknasekî Înglîzî ko bi berhema xweya navdar Leviathan tê nas kirine.

Jiyan 

Hobbes di sala 1588an de li bajarê n Malmesbury yê ko li Wiltshire hatiye dinê. Ew hîn ko çar salî bû dikarîye him binivise him jî hesaban bike û bo vê wek Zarokê Nuwaze dihatiye ditîn. 
Dema ko ew hîn 14 salî bû li zanîngeha Oxfordê dest bi xwendine xweya ûniversîteyê kir. Li wir di navbera salên 1603-1607 an de wî li ser Mentiq û Fîzîkê xwend. Dema ko di zanîngehê de bû bi Yewnanî û Latinî jî hîn bû. Lê ew bihişkî li hembera şiroveyên teoriyê Aristotelesên demê xwe re der diket. 

Wî hevotina xweya lisansê di sala 1608an de temam kir. Demekê kurt ew wek sekreter li ba fîlozofê Francis Bacon ma û bi wî re wergerên Latînî kirin. Baconê ko sazmanê emprîzma Înglîzî bû bandoreka mezin li ser Hobbes ber da. Demekê ko bo gerekê kurt çû bû Îtalyayê li bajarê Pisayê bi Galileo Galilei ve hevdu nas kirin. Wî hevdemên xwe René Descartes, Marin Mersenne û Pierre Gassendi ve jî hevdu nas kir.

Wexta ko wî berhema xweya bingeh Leviathan weşand, ji hêla dêrê û adelên oldar wek dijmin hat ditîn. Sedem ew bû ko wî di pirtûka xwe de behsa karakterên ateîst û rêşaş dikiribû. Ya rast li Ateîstekî pirtir Agnostîk bû.
Ew di 1679an de mir.

Berhemên wî 

 Eight Books of the Peloponnesian Warre Written by Thucydides … Interpreted (1629)
 A Briefe of the Art of Rhetorique, (1637)
 Elements of Law (1640)
 Objectiones tertiae ad Cartesii Meditationes (1641)
 Of Libertie and Necessitie, (1654)
 Elementa Philosophiae (Trilogie)
 De Corpore (1655)
 De homine (1658)
 De Cive (1642)
 Leviathan (1651) 
 Quadratura circuli, cubatio spherae, duplicatio cubi, (1669)
 A Dialogue between a Philosopher and a Student of the Common Laws of England (1681)
 Behemoth , the History of the Causes of the Civil-wars of England, (1682)

Fîlozofên îngilîz
Jidayikbûn 1588
Fizîknasên îngilîz
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Ernest Lawrence

Ernest Orlando Lawrence (jdb. 8ê tebaxê 1901 li Canton/South Dakota; m. 27ê tebaxê 1958 li Palo Alto, California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1939î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Di malbateke bingeh-Norwegî de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana bilind St. Olaf Collegeê, sala 1919î li zanîngeha Dakota dest bi perwerdeya kîmyayê dike û sala 1922î dîplomê digire. Mastera xwe li zanîngeha Minnesota dide û sala 1923î bo perwerdeya fîzîkê diçe zanîngeha Chicagoyê. Perwerdeya fîzîkê sala 1925î de li zanîngeha Yale bidawî dike. Sala 1936î e dibe profesor û heman salê dest bi dîrektoriya laboratûara tîrêjên manyetîkî dike.

Sala 1932î evînmarî dibe (dizeweice) û 6 zarokên wî çêdibin. Sala 1958î li Palo Alto jiyana xwe jidestdide.

Xebat û girîngiya Lawrence 

Sala 1929î keşfa sîklotronê dike. Sala 1941î bo cara pêşîn tîrêjên kozmîk dipîve. Li ser vîrûsa kanserê hin lêkolînan dike. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de, li ser atombombeyê dixebite.

Wî ji fîzîka ceribandinê hezdikir. Xwedî biryardayiyên pêşîn nebû, dihîşt ku bi ceribandinan bigihîje biryaran. Wî elementên radyoaktîv di mercên laboratûarê de vedîtiye. Navê wê jî wekî 103emîn element, Lawrencium (Lr) pêvekiriye.

Xelat û paye 

 Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute
 Xelata Comstock, National Academy of Sciences
 Hughes-Medaille, Royal Society
 Duddell-Medaille, Royal Physical Society
 Faraday-Medaille
 Xelata-Enrico-Fermi
 Medal for Merit
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1939
 Nîşana fermî ya şerefê
 14 Doktoriyên şerefê

Fizîknas
Kaşîf
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1901
Mirin 1958
Otto Stern

Otto Stern ( jdb. 17'ê reşemiyê 1888 li Sohrau / Oberschlesien; m. 17'ê gelawêjê 1969 li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî yê bingeh-Alman bû. Sala 1943'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Perwerdeya xwe li zanîngeha Breslau bidawîkiriye. Li zanîngeha Rostockê dersdarî kiriye. Li zanîngeha Hamburgê li ser fîzîkî kîmyayê xebat kiriye. Bi hatina desthilatiyê ya Nazîyan diçe DYAyê û li wir bicih dibe. Li zanîngeha California dersdariyê dike.

Di bipêşxistina rêbaza molekûlar Ray de xwedî rolekî girîng e. Pîvandina atomîk manyetîk, tevgera manyetîk a protonê hwd di gelek lêkolîn û destkeftiyan de keda wî heye.

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Alman
Susan George

Susan George ( jdb. 29ê hezîrana 1934 li Akron, Ohio, DYA) zanîsta polîtîkayê, nîvîskar û çalakvaneka mafê mirovan a bingeh Fransî ya DYAyê ye 
 
Yek ji damezrênerên ATTACê ye. Li ser mijarên wekî cîhana III., parastina sirûştê, globalîzm û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên 1990-1995'î de endameka Greenpeace bû. Di nava salên 1999-2006'î de serokatiya ATTACê jî kiriye.

Rexne li mîsyona IMF û Banka Cîhanê digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya Fransî dîtiye.

Berhem 

 How the Other Half Dies - Nîva din a cîhanê çawa dimire, (Penguin) 1976. Çapa nû1986, 1991, ISBN 0-14-013569-3; ISBN 3-88022-179-0 (Analîzek li ser birçîbûna giştî.)

 A Fate Worse Than Debt (Penguin) 1988 ISBN 0-14-022789-X;

 The Debt Boomerang (Pluto Press) 1992 ISBN 0-7453-0594-6 (li ser denydarkirina cîhana III. û ziyanên wê radiweste)

 The Lugano Report: On Preserving Capitalism in the 21st Century 1999 ISBN 0-7453-1532-1;

 WTO: Demokrasî ya Drakûla. Bo sazûmaniyeke dadperwer a cîhanê, Vsa, 2002, ISBN 3-87975-871-9

 Biguherîne! Destepirtûkek bo çareserkirina tevlîheviya polîtîk., Droemer/Knaur, 2006 ISBN 3-426-27382-9

 Bandora Bumerang (L’effet boomerang, (1992)

 Globaliya lîberal (La mondialisation libérale 2002)

 Cîhaneke din gengaz e (Un autre monde est possible si... (2004)

 Em gelên Ewropayî (Nous peuples d'Europe (2005)

 Ramana dîlgirtî (La pensée enchaînée ( 2007)

Jinên amerîkî
Siyasetnas
Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1934
Mirovên zindî
Attac

attac (bi fransî: association pour une taxation des transactions financières pour l'aide aux citoyens, bi kurdî:Yekîtiyê bo bêşdanînê kirariyên fînansiyê bo karê hevwelatiyan) kurtenavê rêxistineke li dijî globaliyê ya navneteweyî ye.

Di 3ê hezîranê 1998î de li Fransayê hatiye damezirandin. Fikra rêxistineke bi vî rengî ji nivîsarek Ignacio Ramonet a ku di kanûna pêşîn a 1997î de li Le Monde diplomatiqueyê weşandibû hatiye wergirtin. Rêxistinê îro xwe li 50 welatî (pirranî Ewropa) birêxistin kiriye. Li dora 90.000î endamên wê hene. Hin rêxistinên ku bi heman armancî hatine damezrandin jî paşê yan tevlî attacê bûne, yan jî bi hev re dixebitin.

Rêxistin bi rêbazên aştiyane li dijî globalîzmê derdikeve. Herwekî politîkayên welatên mezin ên derbarê Cîhana III., IMF, Bankaya Cîhanê, sirûşt hwd bi raya giştî dide zanîn. Dixwaze bi hêza rêxistinbûyîna xwe û medyayê bandorekê li ser van polîtîkayan bike.

Mijara xebatên attacê 

 Kontrola demokratîk li ser Fînansbazar
 Baceke navneteweyî
 Fairer Handel ango Destê azad
 Garantîkirina sazûmaniya sosyal
 Pûçkirina bacên ne-mafdar
 Globalî û Ekolojî
 Globalî û şer
 Azadiya agahîgirtinê û agahiyên berfireh ên azad
 Mijara firotina dewlemendiya dewletê bo fîrmayan û li dijî derketina wan
 Hevyekiya cînsan (mêr û jin)
 Mîgrasyon (Hindikayî)
 Binavkirinên alfabetîk ên zanistiya sosyalekonomiyê
 Konzûm- & Rexneya Konsernan
 Neolîberalîzm
 Bandora YE yê

Rêxistin
Tevgera politîk
Rexnegirtina globaliyê
Parastina xwezayê
Wolfgang Pauli

Wolfgang Ernst Pauli (z. 25'ê avrêlê 1900 li Viyen, Austriya – m. 15'ê berfanbarê 1958 li Zürich), yek ji navdartirîn fîzîknasên sedsala 20emîn e. Mirov dikare wî him wekî Austriyayî, him jî Swîsreyî bijimêrê. Sala 1945'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Perwerdeya xwe li Münchenê bidawîdike û sala 1928'î de wekî profesor li Polîteknîka Federal a Zürichê dest bi kar dike. Ji sala 1940'î heya 1946'î li Princetonê dixebite, dersdariyê dike. Ew jî yek ji avakerên angaşta qûantan e. Bi navê Prînsîba Pauli prînsîbekê li zanîna fîzikê zêde dike. Gorî vî prînsîbê di heman dem û cihê de nikare du tişt li cihekê valahiyê de hebe. Sala 1931'î bi bi di tesbîtkirina teorîk a hebûna neutronan de cih digire.

Girêdanên derve 
 

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1900
Mirin 1958
John C. Mather

John Cromwell Mather (jdb. 27ê tebaxê 1946 li Roanoke, Virginia) stêrfîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2006î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Ew li NASAyê dixebite û peywirdariya wî li wir, astrofîzîknasî ye. Li ser radyasyonên pêlên paşîn ên kozmîk, mîkropêl hwd lêkolîn kiriye û gelek teorî pêşkêş kiriye. Heman tevlîheviya bedena reş a kozmozê û radyasyona pêlên paşîn tesbît kiriye.

Xelat û paye 

 1993 Xelata Dannie-Heineman bo stêrfîzîkê
 2006 Xelata Gruber bo gerdûnnasî
 2006 Xelata Nobel a fîzîkê

Fizîknas
Stêrfîzîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pîkardî

Picardie yek ji herêmên Fransayê ye.Ew li bakura welata Fransayê dikeve û ji Départementên Aisne, Oise û Somme pêk tê. Serajarê herêmê Amiens e.

Erdnîgarî 

Ew li bakura Fransayê dorî seateke bi otomobîlê ji Parisê dûr e. 

Sînorên wê bi Departmanên Nord-Pas-de-Calais, Champagne-Ardenne, Ile-de-France û Haute-Normandie ve û bi dewleta Belçîka û Okyanûsa Atlantîk ve hene. 

Herêmên Fransayê
Fransa
Auvergne

Auvergne (bixwîne: Ovoxn; bi oksîtanî: Auvèrnhe yan  Auvèrnha) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew bi Départementên Puy-de-Dôme, Cantal, Haute-Loire û Allier tê parvekirin. Li wir derve zimanê fransî devokekî zimanê oksîtanî yê wek auvergnatî navkirî tê axaftin.

Girêdanên derve 

 2600 wêne ji Auvergne

Herêmên Fransayê
Fransa
Champagne-Ardenne

Champagne-Ardenne( bixwîne:Şampeyn axden) yek ji herêmên Fransayê ko li bakor rohelata welatê dikeveye. Serbajarê herêmê Châlons-en-Champagne e jî yê herî mezin Reims e.

Erdnîgarî 
Herêma Champagne-Ardenne li bakur rojhelata Fransayê dimê ye. Ew li bakur bi Belçîkayê û li rojhelat bi Lorraine û Franche-Comté ve tê sînor kirin. Li başûr ew digêhê herêma Burgund û li rojavaya wêyê jî herêmên Île-de-France û Picardie hene.

Çemê Seine bi çend milên xweyên wek ve li ser axên wê diherike. Li bakura wê çiyayên ko navê xwe danî wê, Ardennan dimên.

Herêmên Fransayê
Fransa
Provence-Alpes-Côte d'Azur

Provence-Alpes-Côte d'Azur (bixwîne: Provens Alp Kotdazûr) yek ji herêmên Fransayê ko li beravên Deryaya Navîn li başûra welatê dikeve. 
Serbajarê herêmê Marseille e. Ew ji Départementên Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var û Vaucluse pêk tê.

Erdnîgarî 

Ew herêma li başûr bi Deryaya Navîn, li rohelat bi Îtalya li roava jî bi deltayê devê çemê Rhône tê sînor kirin. Li bakur herêma Rhône-Alpes ko bi çiyayên Alpan li hev vediqetin dimê. 
Côte d’Azur (bi kurdî: Beravên Heşîn) ew navê beravên Fransayê ko li vir ber Deryaya Navîn dimê ne. Ew li Fransî wek Riviera tê nav kirin.

Herêmên Fransayê
Fransa
Roy J. Glauber

Roy Jay Glauber (jdb.  li New York City, New York, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Di Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Theodor W. Hänsch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li dibistana bilind a navdar Bronx High School of Science xwendiye. Hêj di ciwaniya xwe de spektroskopeke pêşketî çêkiriye û di klûbên astronomîyan de cih girtiye. Sala 1941î li zanîngeha Harvard a li Cambridgeê dest bi perwerdeyê dike. Di demên şerê cîhanê yê duyem de, ew bi fîzîka teorîk ve bilîdibe. Di gelek komên lêkolînan de aktîv e û di warê pîvandina nirxên fîzîkê de xwedî cihekê bilind e.

Ji sala 1950î virde bala xwe berdide lazeran, Sala 1976î dibe profesor. Ji 1988î virde li Zanîngeha Arîzonayê dixebite.

Ji sala 1960î zewiciye û du zarokên wî hene.

Xebat û girîngî 

Li ser optîka qûantan lêkolîn kiriye. Bi navê Angaşta Glauber angaştek wî yê li ser bandora materyalên zêde bi enerjî heye.

Xelat û paye 

1996 Xelata Dannie-Heineman.
2005 Xelata Nobel a fîzîkê

Berhem (bi îngîlîzî) 

 Quantum Theory of Optical Coherence : selected papers and lectures. Wiley-VCH, Weinheim 2007. (Berhevkirinek ji weşandinên wî yên girîng ji 1963 heya 1999.)
 The quantum theory of optical coherence. Physical Review, Bd.130, 1963, S.2529
 Theory of high energy hadron-nucleus collisions. 3. International Conference of High Energy Physics and Nuclear Structure 1969. S.207

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 2018
John L. Hall

John Lewis "Jan" Hall (jdb. 21ê tebaxê 1934 li Denver, Colorado, DYA) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2005î bi tevî Roy J. Glauber û Theodor W. Hänsch Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Li Carnegie Institute of Technology a li Pittsburgh dixwîne. Sala 1958î mastera xwe dide û perwerdeya xwe ya fîzîkê di sala 1961î de bidawî dike. Sala 1964î li zanîngeha Colorado dest bi kar dike. Ew endamekî National Academy of Sciences e.

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Theodor W. Hänsch

Theodor Wolfgang Hänsch, bi kurtî Ted Hänsch, (jdb.  li Heidelberg) fîzîknas û gerînendeyê Max-Planck-Institut bo optîka qûantan a li Garching a li cem Munîhê ye.

Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Roy J. Glauber (herdu jî DYAyî ne) Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Sala 1969î li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universität Heidelbergê perwerdeya xwe bidawîdike. Doktoraya xwe li ser bandora du kanên lazerê ya li ser atomên neonê dide. Di akademiyeke bo NATOyê de dixebite. Li DYAyê li ser fîzîka lazeran dixebite û lêkolînan dike. Endamê akademiya zanistiyê ya Bayern e. Herwekî endamê gelek akademiyên matematîk û zanînên xwezayî ye.

Xebat û girîngî 

Di ciwaniya xwe de bala xwe dabûye fîzîka lazeran û qûantan. Li pîvandina tîrêj û bandora lazeran geriyaye û spektroskopiya lazerê bipêşxistiye. Li ser cemedkirina lazerî, neutron û protonan jî lêkolînên wî gelek in.

Xelat û paye 

 1973 California Scientist of the Year (Zanistê salê ya California; bi tevî Arthur L. Schawlow)
 1979 Xelata Otto-Klung-Weberbank
 1988 Xelata Gottfried-Wilhelm-Leibniz a Civaka lêkolînan a Alman
 1989 Xelata navneteweyî ya Key Faysal ê Ereb
 2000 Stern-Gerlach-Medaille a Civaka lêkolînan a Alman
 1998 û 2000 Xelata Philip Morris a lêgerînan
 2002 Xelata Alfried Krupp a zanistiyê
 2003 Nişaneya fermî ya şerefê, 1emîn payebilindî ya Almanya
 2003 Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst
 2005 Xelata Otto Hahn
 2005 Frederic Ives Medal a Optical Society of America
 2005 Xelata Nobel a fîzîkê
 2005 Nîşaneya Bambi a kategoriya zanistiyê
 2006 Doktoriya şerefê ya zanîngeha azad a Berlînê
 2006 Nîşaneya şerefî ya herî mezin a Almanyayê
 2006 Endamtiya akdemiya Papa
 2006 Endamtiya akademiya lêgerinên xwezayî ya Leopoldina
 2006 Endamtiya Académie des sciences, Parîs
 2006 Doktoriya şerefê ya zanîngeha St Andrews
 2006 Xelata Carl Friedrich von Siemens
 2006 Hevwelatiya şerefê ya Garching
 2006 Hevwelatiya şerefê ya Florenz

Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
David J. Gross

David Jonathan Gross (jdb.  li Washington D.C., DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî Frank Wilczek û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Li Îsraîlê, li zanîngeha Tel Avîvê perwerdeya xwe bidawî dike. Doktoriya xwe li zanîngeha California digire.

Sala 1973î bi tevî Frank Wilczek li ser qûarkan xebat û lêkolînan dike. Bi hev re gavekê mezin berî bi avakirina Qûantenkromodînamîkê (QCD) avêjin. Herwekî David Politzer jî di vî warî xwedî roleke mezin e. Dîsa ew bi tevî Jeff Harvey, Emil Martinec û Ryan Rohm angaşteke bi navê Heterotîk String avadike.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Frank Wilczek

Frank Anthony Wilczek (jdb.  li New York) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî David Gross û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Jînenîgarî 

Bavê wî Polonî û diya wî jî Îtalî ye. Sala 1970î perwerdeya xwe ya li ser matematîkê li Şîkago bidawî dike. Sala 1974î doktoraya xwe li zanîngeha Princeton digire. Ji sala 1974î heya 1981 û ji 1989 heya 2000î li heman zanîngehê wekî profesor dersê dide. Di heman pêvajoyan de carnan li zanîngeha California jî dersdarî kiriye. Ji sala 2000î virde li Massachusetts Institute of Technology dixebite. Endamê gelek civakên fîzîk û matematîkê ye.

Xebat û girîngiya Wilczek 

Sala 1973î bi tevî David Gross li ser qûarkan lêkolînên mezin dikin û gelek pêşketinan pêk tînin. Gavekî mezin berî bi nasîna cîhana Qûantenkromodînamîkê dikin.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Mizgefta Mezin a Amedê

Mizgefta Mezin an jî Mizgefta Bilind (bi tirkî: Cami-i Kebîr, Ulu Camii) navê mizgefteke navdar a Amedê yê. Li ser bedena Amedê hatiye avakirin. Mizgefta herî kevn a li Bakurê Kurdistanê ye.

Gorî dîroka Osmaniyan ev mizgeft berê dêr bûye û wergerandine mizgeftê. Bi texmînî di sala 639'î de ji dêrê wergerandine mizgeftê. Lê mêjûyê avakirina wê nayê zanîn. Nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye.

Ji aliyê mîrên Kurdistanê ve gelek caran hatiye nûkirin. Gorî baweriya Îslamê pêncemîn mizgefta pîroz e. Mizgeft gorî mezheba Şafî hatiye temîrkirin. Kevirên bi nirx ên ji Rihayê anîne hatine bikaranîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mizgeftên Amedê
Mizgefta Safa

Mizgefta Palo, Mizgefta Safa mizgeftek li Amedê ye. Di dema dewleta Kurd Mervanî de ji nû ve hatiye çêkirin. 

Bingeha camiyê gelek kevn e û berê li heman cihê avahiyeke pîroz a Zerdeştî hebûye. Li nêzîkê mizgeftê goristana bijîşk Muslîhîddînê Larî heye. Heya demên dawiyê mînareya wê dihatibûye pêçandin.

Çavkanî 

Mizgeftên Amedê
Mizgeftên kurdan
Mizgeftên Kurdistanê
Mizgefta Behram

Mizgefta Behram (bilêvkirina romî: Behram Paşa Camii), yek ji mizgeftên li Amedê ye.

Bingeha wê gelek kevn e. Beriya hatina artêşên Ereb bo belavkirina ola Îslamê, avahiyeke pîroz ê Zerdeştî bûye. Gelek caran hatiye nûkirin. Di dema dewletên Kurd Erdelan û Mervanî de temîrên mezin dîtiye. Tê texmîn kirin ku navê wê ji kesê ku ew daye nûkirin tê û berê tiştekê din bûye. Gorî dîroka fermî ya dewleta Tirk, ew kesa waliyeke Osmanî bûye. Lê tê zanîn ku Osmaniyan pirranî dêr werdigerandibûne mizgeftan û bo temîrên wiha ewçend dirav terxan nedikiribûne.

Di çêkirin û nexşandina mizgeftê de xêzên kurdî gelek balkêş in. Bandora arkîtektiya Roma jî herwiha heye. Mînbera wê ji kevirên yekpar hatiye çêkirin. Xwedî qûbbeyek e. Di 5'ê gulanê 1828'î de brûskê li mizgeftê daye. Temîrkirina mizgeftê ya dawî di sala 1930'î de hatiye kirin.

Çavkanî 

Mizgeftên Amedê
Dêra Meryemê, Amed

Dêra Meryemê an Dêra Dayika Meryem an jî Dêra Dayîka Meryem a Qedîm a Suryaniyan (Mor Yaqûb) (bi suryani: ܐ ܕܝܠܕܬ ܐܠܗܐ, `Idto d-Yoldat Aloho; bi tirkî: Meryem Ana Kilisesi) dêreke suryaniyên ortodoks e li hundira Sûra Amedê ye. 

Tê texmînkirin ku di sedsala 3'an hatiye çêkirin; dîroka wê heya sedsala sêyem tê zanîn. Bi arkîtektiya romayî û bîzansî hatiye çêkirin. Di nava baxçeyê dêrê de goristanên gelek oldaran hene.

Tê zanîn ku berê jî wekî perestgeh hatiye bikaranîn. Patrîkê 2'yem Yaqûb ku ji Dêra Zehferana Mêrdînê hatiye, heta sala 1871'ê ku koça dawîn kiriye, li vir jiyaye. Di wê serdemê de ev dêr wekî navenda patrîkiyê jî hatiye bikaranîn. Koma avahiyan ku kevirtraşan hemû hunerên xwe di çêkirina wê de bi kar anîne, ji beşên mîna; qada pîroz a Mor Yaqûb, çar hewş, dîwanxane û lojmanan pêk tê. Dêr çend caran şewitiye, hilweşiyaye, gelek caran hatiye tamîrkirin. Ev dêr ji hêla suryaniyên ku bi zimanê Hz. Îsa îbadeta xwe dikin ve hê jî tê bikaranîn.

Çavkanî 

Dêrên Amedê
Cihên dîrokî
Dêrên suryaniyan
Percy Williams Bridgman

Percy Williams Bridgman (jdb.  li Cambridge, Massachusetts; m.  li Randolph, Nû Hampshire) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1946î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Sala 1900î dest bi perwerdeya fîzîkê li Zanîngeha Harvardê dike. Sala 1905î dest bi lêkolînên li ser termodînamîka materyalên di bin mezin-barê de ne dike. Sala 1908î doktoriya fîzîkê digire. Li heman zanîngehê heya sala 1954î dixebite. Ji sala 1910î pê ve dersdariyê dike. Sala 1919î asîstentprofesor û sala 1926î de jî dibe profesorê matematîk û fîlozofiya xwezayê.

Bandora xwe wekî Robert Oppenheimer, li gelekan kiriye. Sala 1912î evînmarî dibe (dizewice). Hevalê yek ji mezinên rêbaza tevgerzaniyê B. F. Skinner bûye.

Bridgman ji gelek cihan doktoriya şerefê wergirtiye:

 Stevens Institute (1934)
 Harvard (1939)
 Brooklyn Polytechnic (1941)
 Princeton (1950)
 Parîs (1950)
 Yale (1951)

Xelatên wî 

 Rumford-Medaille a American Academy of Arts and Sciences
 Cresson-Medaille a Franklin Instituts
 Roozeboom-Medaille a Akademiya zanistiyê ya keyaniya Holenda
 Comstock Prize a National Academy of Sciences
 New York Award a Research Corporation.
 Endamtiya Royal Society û endamtiya şerefê ya Physical Society (London). Ji ber nearamiya giran a nexweşiya şêrpenceyê dawî li jiyana xwe dide.

Berhem (li kurdî nehatine wergerandin) 

 Dimensional Analysis ISBN 0-404-14774-7
 The Logic of Modern Physics (1927); )
 The Physics of High Pressure (1931)
 The Thermodynamics of Electrical Phenomena in Metals (1934)
 The Nature of Physical Theory (1936)
 The Intelligent Individual and Society (1938)
 Nature of Thermodynamics (1941)
 Reflections of a Physicist (1955)
 The Way Things Are (1961)

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Edward Appleton

Sir Edward Victor Appleton GBE KCB FRS (jdb. 6ê îlonê 1892 li Bradford; m. 21ê nîsanê 1965 li Edinburgh) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1947î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Dema ji peywirdariya xwe ya di şerê cîhanê yê yekemîn de vedigere, di sala 1920î de wekî asîstentekî fîzîka ceribandinê li Laboratiwara Cavendishê (Cavendish Laboratory) dixebite. Di nava salên 1924 û 1936î de li zanînegha Londonê profesoriyê dike. Dûv re jî li li zanîngeha Cambridgeyê profesoriya fîlozofiya xwezayê dike.

Sala 1924î keşfa ji nû ve vedîtin û bipêşxistina lêkolînên li ser iyonosferê dike. Ew bi pêlên radyoyê hin ceribandinan li ser iyonosferê dike.

Di nava salên 1939 û 1949 li Beşa Lêkolîna Zanistî û Endustriyî (Department of Scientific and Industrial Research) dixebite. Sala 1941 dibe begê kedkariyê (teqawut dibe).

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Jidayikbûn 1892
Mirin 1965
Fizîknasên îngilîz
Çemê Seine

Seine (keltî: Sequana) çemekî li bakura Fransayê ye. Ew ji herêma Burgundê nêzî Dijonê dizê, ji rohelat de berve rojava diherike û li Le Havre jî teva La Manche dibe. Bi 776 km dirêjahiya xwe ew sêyem dirêjtir çemê Fransayê ye. 

Ew çemên girîngên ko li ser rûbarî wî çêbûnî Paris, Troyes û Rouen in. 

Beravên wî yên di Parîsê de ji hêlê UNESCO de wek Mîratên Dinê tê hesandin. Hin milên wêyên girîng li rojhelat Aube , Marne û Oise û li başûr Yonne û Eure ne. Hin çemên dinên ko teva wî dibin Loing, Essonne, Epte, Andelle, Risle ne.
Ew bi kanalan Schelde, Maas, Rhein, Saône û Loire ve hatiye girêdane. Ew xwe li ser Normandie bi rûbarê xwe pir badida. Di rûbara wî de heta 560 km mirov dikare bi keştiyan here. 

Seine heta 1968ê navê Departmaneka bû jî lê ew ji pê re wek Paris (75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) hate kirina 4 paran.

Çem

Fransa
Türk Solu

Türk Solu ("Çepa Tirk") navê rojnameyeke hefteyî ya li Tirkiyê weşanê dike ye, lê ehleqa wê bi çepan tune ye.

Bi navê Fehmi Özgür Erdem kesekî ev rojname bo cara pêşîn di sala 2002'î de derxistiye. Rojname xwe wekî çepgîr, Kemalîst, û neteweperwer dide nîşandan. Behsa nîjada Tirk dike û dinivîsîne ku Tirk ji hemî gelan hêjatir in. Ew di weşanên xwe de riya Nazîyan dişopînin. Hebûna Kurd û hindikayiyên li Tirkiyê bi nêrînên faşist û nîjadperest dinirxîne.

Kampanyaya Türk Solu li dijî kurdan 

Kampayayek dide meşandin ku tirk dijminahiya kurdan bikin, têkilî bi kurdan re daneynin. Herwiha bi kurdan re danûstendinê nekin, xaniyan nedin wan, xwarinên kurdan nexwin hwd. Rojname ji aliyê pirraniya çepgîrên Tirkiyê ve wekî alaveke dewleta kûr tê dîtin. Gorî wan ev devedor, rola Rojnameya Aydınlık ya ku wekî rojname û rêxistinek xwe di salên 1960-1980'î de birêxistin kiribû dilîze. Li provokasyon û berhevkirina agahiyan bo sîxuriya Romê digere.

Rojname xwedî lo dora 10.000 tîrajî ye. Hin ji navên (an kodnav) ku di kovarê de dinivîsînin Yekta Güngör Özden, Prof. Dr. Türkkaya Ataöv, İlyas Salman hwd.

Girêdanên derve

Malpera Türk Solu (bi zimanê Romî) 

Şerê psîkolojîk
Rojnameyên tirkî