nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kelepora Cîhanê ya UNESCO

Kelepora Cîhanê ya UNESCO an jî Şûnên Kelepora Çandî yên Cîhanê ya UNESCO, ev şûnên ku ji aliyê Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî, (UNESCO) ve wek Kelepora Cîhanê tên parastin. Li gorî lîsteya UNESCOyê ya tîrmeha 2021ê, 1154 şûnên parastî li 167 welatan hene. Ji wan, 897 şûnên çandî, 218 şûnên xwezayî û 39 ji wan him şûnên çandî û him jî şûnên siruştî ne.

Ramana parastina şûnên Kelepora Cîhanê 
Ramana parastina Kelepora Cîhanê ji sedsala 18an û vir de dihere jî, ew ji hêla UNESCOyê ve di sala 1954an de hatiye saloxdan:

Wergera bi kurdî

Her sal komîteya mîratên dinyayê yê UNESCO di hezîranê de dicive û biryarên bo mîratên nû yên wan parastin nîşan dike.

Krîterên bijartinê 
Heta 2004an, şeş krîter ji bo mîrata çandî û çar jî ji bo mîrata xwezayî hebûn. Ev di 2005an de hatiye guhartin ku niha deh krîter hene. Divê şûnên werin bijartin xwedî "nirxeke gerdûnî ya berbiçav" bin û bi kêmî ve yek ji van deh krîteran bi cih bînin:

Krîterên çandî 
"Şûneke ku şahesereke aferindêriya mirovahiyê nîşan dide"
"Şûneke bo herêmekê dinyayê, bo pêşketinên di teknolojî, avahiyê de bandorekê mezin ber dayî."
"Şûneke ku bêkêmasî an şahane kevneşopeke aborî an aboriyêkê ku winda bûyî nîşan dike."
"Şûneke ku şimşatê avahî, mîmarî, an teknolojiyê  serdemekê an serdemên dinyayê temsîl dike."
"Şûneke ku neştiyê mirovahî an werzeyê serdemekê dinyayêyê derbaz bûyî nîşan dike û bi raborînê demê re ew taybetiya xwe winda kirî."
"Şûneke ku bêgengeşî û eşkera bûyer, şimşatê jiyanê, ramanên olî, hunerî û lîteratûrî bimane."

Krîterên xwezayî 
"Şûneke ku rindiyê xweza an herêmekê, an êstetîkê derekê nîşan dike."
"Şûneke ku bêkêmasî gavên çaxên dinyayê, guherînê jiyanê, prosesên jeolojîk, guherînên jeomorfolojîk nîşan dide." 
"Şûneke ku bi şimşatekê şahane guherîn û prosesên okolojîk, bîolojîk û guherînên welat, av, berav, derya, ajelan an gil û giyan nîşan dide."
"Şûneke ku têvaliyê bîolojîkê erdê û herêmekê nîşan dide û celebên êdî tehlîkayê winda bûnê îhtîva dikin û bo dinyayê bimane."

Galerî

Mijarên têkildar 
 Bermahiyên bêhempa yên cîhanê

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 ÎngîlîzÎ: Lîsteya şûnên Kelepora Cîhanê

UNESCO
Midi-Pyrénées

Midi-Pyrénées (Bixwîne:Mîdî Pîrêne) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr roavayê Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi dewletên Spanyayê û Andorayê, li roava bi Aquitanien, rohelat bi Languedoc-Roussillon û bakur bi Auvergne û Limousin tê sînor kirin. Ew ji Départementên Ariège (09), Aveyron (12), Haute-Garonne (31), Gers (32), Lot (46), Hautes-Pyrénées (65), Tarn (81) û Tarn-et-Garonne (82) pêk tê ye. Rûerda wêyê 45.348 km² ye û nifûsa xwe jî dorê 2,3 mîlon kes e. Serbajarê herêmê Toulouse e.

Navê wê ji wateyê fransî Midi (kurdî:nîvro, başûr) û çiyayên Pyrénées pêk tê.

Herêmên Fransayê
Fransa
Limousin

Limousin (Bixwîne:Lîmûzîn) yek ji herêmên Fransayê ko li navendê Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Corrèze, Creuse, û Haute-Vienne de pêk te. Serbajarê xwe Limoges e û ew ji 800.000 kesî ko li ser 16.942 km² dijî ye, pê tê.

Erdnîgarî 
Çemê wê herêmêyî herî girîng Vienne e, û serbajarê Limoges jî li ser rûbarê wî çê bûye.

Gel 
Ji derve zimanê Fransî li wir zimanê Oksîtanî jî dihat axaftin. 

Herêmên Fransayê
Fransa
Patrick Blackett

Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett OM CH FRS (jdb.  li London, Brîtanya; m.  li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1948î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li dibistana Royal Naval College a Dartmouth û Osborne dixwîne û tevlî artêşê dibe. Li Cambridge, Göttingen perwerdeya fîzîkê dibîne. Sala 1933î dibe profesor.

Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem, dîsa vedigere artêşê û wekî gerînendeyê zanyarî yê hêzên hewayî dixebite. Li ser U-Boot û Antî U-Bootan lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî li çekên nû digere.

Sala 1953î Blackett dibe dekanê fakûlteya fîzîkê ya Imperial College of Science and Technology a Londonê. Îro ev dibistan bi navê wî tê binavkirin. Di nava salên 1965 heya 1970 Blackett, serokê Royal Society bû.

Sala 1969 ew payeya Baron werdigire. Sala 1924î dizewice.

Xebat û girîngiya wî 

Bingeha lêkolînên wî pirranî bipêşxistina çekên nûjen bo artêşê bû. Sala 1933î elektronan ji hev cuda dike. Elektronên pozîtîv û yên negatîv li hev kom dike. Li ser fîzîka parçeyan û dijî parçeyan lêkolînan dike. Herwiha ew jî li ser fîzîka dendikî radiwestiyabûye.

Piştî şerê duyem bala xwe berdide tîrêjên kozmîk. Sala 1948î li ser spekûlasyonên îzotropîya tîrêjên kozmîk û manyetîka wan radiweste.

Blackett di ciwaniya xwe de bi polîtîkayê re jî bilîbûye. Di nava komên çepgir û paşê jî di nava refên Partiya Karkeran de cihgirtiye. Berevaniya sosyalîzmê kiriye.

Xelat û paye 

 Royal Medal a Royal Society, 1940
 American Medal for Merit (ji bo xebatên birêvebirina şerê U-Bootan), 1946
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1948

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Cecil Powell

Cecil Frank Powell FRS (jdb. 5ê kanûna pêşîn 1903 li Tonbridge/Kent; m. 9ê tebaxê 1969 li Bellano/Comer See) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1950î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Bi bûrsê li Judd School a Tonbridge û paşê jî Sidney Sussex College a li Cambridge dixwîne. Sala 1924/25î bidawî dike. Perwerdeya xwe ya bilind sala 1927î Cavendish-Laboratorium a li Cambridge dike û bo lêkolînan diçe zanîngeha Bristol. Di nava salên 1936-1937î li sen volkanolojiyê li giravên rojavayî yen Hindistanê lêkolînan pêk tîne. Sala 1948î dibe profesor. Sala 1952î gerînendetiya frînên Balonan a Ewropayê dike.

Sala 1932î evînmarî dibe (dizewice) du keçikên wî çêdibin.

Xebat û girîngî 

Powell li Cavendish-Laboratorium li ser kondensasyonfenomenê lêkolînan dike. Bi mîsogerî pîvandina îyonên pozîtîv ên gazên dike. Ji sala 1938î şûnde bi tîrêjên kozmîk ve bilîdibe. Di warê nûklearfîzîkê de destkeftiyên mezin pêk tîne.

Xelat û paye 

 Endamê („Fellow“) Royal Society, 1949
 Hughes-Medaille, 1949
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1950
 Royal Medal a Royal Society, 1961
 Xelata zêrîn a Lomonosow, 1967
 Xelata Vernon-Boys
 Endamê biyanî yê Akademiya Zanistiyê ya YKSSê
 Doktoriya şerefê ya zanîngeha Dublin, Bordeaux û Warşaw

Jidayikbûn 1903
Fizîknasên brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 1969
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
H. David Politzer

Hugh David Politzer (jdb. 31ê tebaxê 1949 li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Li dibistana Bronx High School of Science dixwîne û ji wir jî sala 1966î diçe zanîngeha Michigan. Sala 1969î bidawî dike û sala 1974î jî doktoraya xwe digire.

Niha weki profesor li California Institute of Technology (Caltech) a li Pasadena, dixebite.

Sala 1973î dest bi weşana xebat û lêkolînên xwe dike. Li ser fenomena asîmptomatîk a serbestiyê ya qûarkan teorî û prînsîbên wî yên balkêş hene. Dîsa di warê qûantenkromodînamîkê de gavên mezin avêtiye.

Politzer di roleke alîkar a fîlmê de jî cihgirtiye. Fîlma bi navê Fat Man and Little Boy (bi tevî Paul Newman) lîstiye.

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1949
Mirovên zindî
Aleksey Abrîkosov

Aleksey Aleksevîç Abrîkosov (bi rûsî: Алексей Алексеевич Абрикосов, Alexei Alexeyevich Abrikosov), * 25ê hezîranê 1928 li Moskowê) fîzîknasekî rûs e. Sala 2003î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1943î de, dest bi perwerdeya enerjîteknîkê dike û salekê şûnde werdigerîne beşa fîzîkê. Sala 1948î dîplomê digire û doktoriya xwe li Moskowê di Enstîtuya pirsgirêkên fîzîkî de bidawî dike. Li heman enstîtuyê dimîne û sala 1955î dest bi lêkolînên li ser qûantenelektrodînamîk a enerjiyên mezin dike. Sala 1965î dibe gerînendeyê fakûlteyeke nû bi angaştên li ser materyalên kondensîv re bilîdibe. Navê fakûlteyê îro Enstîtuya Landau ye.

Sala 1991î wi dixwazin Argonne National Laboratory (Illinois) û ew li DYAyê bicihdibe. Sala 1999î dibe hevwelatiyê DYAyê. Endamê National Academy of Sciences (DYA), Akademiya zanistiyê ya Rûsî, Royal Society, American Academy of Arts and Sciences hwd e..

Wî ji sala 1969î virde herwiha dersdarî kiriye. Fîzîknasekî gelek navdar e. Zewiciye û 3 zarokên wî hene.

Fizîknasên rûs
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1928
Mêr
Mirin 2017
Kevirkan

Kevirkan, kevkan, kevirkanî, kevkanî navê çek û pêlîstokek e. Gelek binavkirinên wê yên din jî hene. Ji bo zarokên mezin û kesên temenmezin e. Herwiha alaveke şer ê kevn e jî.

Kevirkan ji bo kevir avêtin, kevir pekandinê ye. Ji rîs, bendên nûjen an çermê ajalan tê ristin. Kevirkan wekî xalîçe, fanorî yan goreyan tê ristin. Kevirkanên baş bi rîsên rengîn û şidyayî ne. Zarokên ku derfeta wan a ristinê nîne, ji parçeyeke çerm an qumaşê kevirkana xwe çêdikin.

Kevirkanê de 3 tişt girîng in 

 Pazbendok, bendok
 Cihê kevir, keva/kefa kevir
 Gustîlok, cihê ku bêçiya navendî dikeveyê. Gustîlok ji bo ku kevirkan jî tevê kevir neçe ye.

Pirranî law bi kevirkanê dilîzin. Bi kevirkanê gelek lîstik tên afirandin. Bo mînak qûçeke keviran wekî hedefa nîşangirtinê tê danîn û bi kevirkanan lê kevir tên reşandin. Kê biserket, ew mîr, ên din mastxur in. 

Wekî alaveke şer jî hatiye bikaranîn. Kevirkanên berê gelek mezin bûne. Cureyê wiha ji Kurdan derbasî hin komên cîran jî bûye. Kevirkanên gelên din, taybetî yên Ewropayiyan ji darên terr dihatibûne çêkirin. Cihê kevir dikeveyê bi hêza ga, hesp (esp, esptor, asptor) an ajalên mezin ên din ên kedîkirî dihatibûye kişandin. Girêyan wan dema bi şûr dihate jêkirin, bi lezeke mezin kevir dipekiya. 

Cureyê Kurdan, pirranî bo şerên çiyayî û gerîlla û yên Ewropiyan bo dagirkirina bajarên dor bi sûr bikêr bûne.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Pêlîstok
Alavên şer
Çekên dîrokî
2008

Bûyer

Cîhan 
 17ê îlonê – Doza "deniz feneri" bi encam bû.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 21ê adarê - Nivîskarê kurd Çerkezê Reş mir.
Kuvark

Kuvark () curayekî kuvan e. Gelek texlîtên kuvarkan bi rengên cuda cuda hene. Heta hin ji wan hene ku jehrî jî di wan de heye. Her sal gelek kes bi van karokên jehrîdar dimirin. 

Karok li Kurdistanê di demsala biharê de li mêrg û terazinan şîndibin. Karok dema hêj nû ji binê axê derdikevin derva, gelek piçûk in, qurma wan zirav e û jora wan tar vedigire; girover dibe û keviyên xwe bi jêrê ve diwergerînin. Karok ji aliyê tara xwe ya binî ve, xetxetkî ye. Bihneke xweş jê tê û ji bo xwarina mirovan xwerekekî pir hêja, bi adan û nişa ye.

Cureyên kuvarkan 
 Dobelan 
 Fisegur, fisê kûçikan (Lycoperdon sp.)
 Fîqeroş (Boletus edulis)
 Kuvarka biya (Pleurotus ostreatus)
 Kuvarka daran (Boletus edulis)
 Kuvarka kelema (Amanita sp.)
 Kuvarka kera (Coprinus comatus)
 Kuvarka kewaxa (Agrocybe aegerita)
 Kuvarka kinkor (Pleurotus eryngii)
 Kuvarka kûçika (Coprinus atramentarius)
 Kuvarka pûşî (Fomes fomentarius)
 Kuvarka rastan, kuvarka guhera, kuvarka mêrga (Agaricus campestris)
 Kuvarka sor (Amanita muscaria)
 Kimî (Agaricus bisporus)
 Pişo (Polyporaceae)
 Pozgolik
 Sing (Armillaria tabescens)

Karok wek xwarin 
Li Cizîra Botan ev xwarin ligel kuvarkan tê çêkirin:
Komfeqîrk an hacbacîlok (bi karok, xwê, îsot, pîvaz, rûn û qelî)

Bêjenasî 
Kuvark yek ji peyvên kevin yê îndo-europî ye. Di zimanê farisî de hatiye guhartine lê di zimanê sanskrît dakavaka ye. Di kurdî da peyvên kuvk, kuvark û kevz û peyva sanskrît kavaka ji yek peyvê tên. Peyva kuvk wek küf derbasa tirkî jî bûye. Di devokên kurdî da ji bo bi kuvark gellek nav tên gotin. Ku yek li ev peyvan bi baldar binêre yê eleqeyên wan bi kuvarkê ra bîne:

Ji bo kuvark 
Givkarik
Guhik
Kakevilk
Karg (S)
Karî
Karîk
Karkulîlk
Karok
Kimî
Kivark
Kivkarik
Kiwark
Kiyarek
Kokevîl
Kokowark
Kufkar
Kufkarik
Kuvarik
Kuvark
Kuwarg (S)
Kumik
Qarçik

Ji bo kuvk 
 Efnik
 Efok
 Hefnik
 Jeng
 Kam
 Kamçok
 Kefik
 Kefnik
 Kefoke
 Kifk
 Kuf
 Kufik
 Kuvk

Ji bo kevz 
 Fitrik
 Kevz
 Kewz

Çavkanî 

Xwarin
Viking Airlines

Viking Airlines navê fîrmayeke hewayî ya sîvîl a Swêdê ye. Navenda fermî ya fîrmayê li Stockholmê ye.

Bi pirranî seferên çarter (charter) lidardixe û hin ofîsên wî li Yewnanistanê ne. Firmayê bi fermî di 10'ê gulanê 2003'î de dest bi seferên rêwitiya esmanî kiriye.

Hejmara rewiyan 

2003: 160,000
2004: 200,000
2005: 290,000
2006: 350,000

Servîsên fîrmayê 

Ji sala 2005'î virde fîrma li benda destûra seferên Hewlêrê bû ku hate pejirandin. Di nêzîk de wê seferên Kurdistana Başûr destpêbikin. Dîsa seferên wê bo Atîna, Bêrût, Dublin, Lîzbon hwd gelek cihan lidarxistiye.

Girêdanên derve 

Viking Airlines

Seferên esmanî yên Swêd
Oxford

Oxford [ˈɒksfəd] yek ji bajarên Brîtanyayê ye. Herwiha paytextê herêma Oxfordshire ya heman welatî ye.

Bajar bi zanîngeha xwe navdar tê naskirin. Gorî hejmartinên sala 2004'î li dora 145.000 niştecihên wê hene.

Ruerda wê 45,59 km² ye. Di sala 1542'î de bi fermî bûye bajar. Ji seranser cîhanê xwendevanên zanîngeha Oxfordê tên.

Girêdanên derve 

Bajarên Înglistanê
Vîtalî Gînzburg

Vîtalî Lazarevîç Gînzburg (bi rûsî: Виталий Лазаревич Гинзбург, Vitaly Lazarevich Ginzburg; 4'ê kewçêrê 1916'an de li Moskowê - 8'ê sermawezê 2009) hatiye dinê û fîzîknasekî navdar ê Rûs e. Sala 2003'î bi tevî Aleksey Abrîkosov û Anthony James Leggett Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Sala 1938'î zanîngeha dûgelê ya Moskowê, beşa fîzîkê bi dawî dike. Ji bo mafên cihûyên YKSS têdikoşe û herçendî endamê partiya kommûnîst û bi xwe kesekî ateîst e jî, serê wî bi sazûmaniyê re dikeve belayê. Jina wî ji aliyê KGByê ve tê şopandin û direve derveyî welêt. 

Gînzburg, di çêkirina hin çekan de cihdigire. Di çêkirina bombeya oksîjenê de xwedî roleke mezin e. Piştî mirina Stalîn jiyana wî ya malbatî baş dibe û bi giranî xwe dide xebatên xwe. Jina wî jî ji sirgûnê vedigere.

Xebat û girîngiya wî 

Yek ji pisporên fîzîka materyalên sûper-ragihandêr e.

Xelat û paye 

 Xelata Stalîn (1953)
 Xelata Lenîn (1966)
 Xelata zêrîn a Royal Astronomical Society (1991)
 Wolf-Prize für Physik (1994/1995)
 Lomonossow-Goldmedaille (1995)
 Xelata Humboldt (2001)
 Xelata Nobel a fîzîkê (2003)

Fizîknas
Rûs
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1916
Mirin 2009
Anthony James Leggett

Sir Anthony James Leggett KBE, FRS (jdb.  li Camberwell, London, Brîtanya) fizîknasekî navdar ê zanîngeha Illinois a Urbana ya. Sala 2003î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fizîka helyûm a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye.

Fizîknasên îngilîz
Amerîkî
Brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Endamên Royal Society
Mirovên zindî
Qemikan

Qemikan, weke Qemika dihê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê. 

Gundên Pasûrê
Şirnas

Şirnas () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê .
Gundên Pasûrê
Hacanan

Hacanan () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê.
Gundên Pasûrê
Zerra, Pasûr

Zerra, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê. Bi tirkî jê re dibejin Çağlayan.

Gundên Pasûrê
Çirrik

Çirrik (Çukurca) , gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Arqetin

Arqetin () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê.

Gundên Pasûrê
Mîlikan

Mîlikan weke Mîlika tê xwendin () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê.

Gundên Pasûrê
Şawişan

Şawişan, weke Şawişa tê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê.

Gundên Pasûrê
Qoqan

Qoqan () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Gundên Pasûrê
Zilek

Zilek (Kamışlı) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Gundên Pasûrê

Zilek girêdayî Bismilê ye.Di navbera Bismilê û Batmanê de ye.
Bênîn, Pasûr

Bênîn (Bi tirkî: Karaağaç), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Nêrcik

Nêrcik () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Kerran

Kerran, wek Kerra tê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Xweşikan

Xweşikan (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Kerrikan

Kerrikan, wek Kerrika tê bilêvkirin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Firqê

Firqê () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Mala Melikê

Mala Melikê an jî Mala Melkê (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Xerzikan

Xerzikan, weke Xerzika tê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pasûrê
Arajkan

Arajkan, weke Arajka TÊ bilêvkirin û carina jî weke Araşka TÊ nivîsandin (bi tirkî): Üçkuyu) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Havîngeh

Havîngeh (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Aqikan

Aqikan, weke Aqika tê bilêvkirin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Hewrê, Pasûr

Hewrê an jî Mala Xerzê () gundekî ku bi navçeya Pasûra Diyarbekirê ve girêdayî ye. Di nav navçeyên Diyarbekirê, Pasûr û Farqîn dimîne. Li herema eşîra badika (badikan) wek navenda wê eşîrê tê dîtin. Li 1999'an sedema bendava Batmanê bi piranî di bin avê de maye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Pasûrê
Dorşin

Dorşin, çiyakî li herêma Pasûr a eyaleta Amedê ye.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Pasûr
Hêlînê

Hêlînê yan ji Hêlîn gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Rutikan

Rutikan (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Şifrin

Şifrin (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Komîşîrê
Raymond Davis, Jr.

Raymond Davis Jr. (jdb.  li Washington (D.C.); m.  li Blue Point, New York) kîmyagerekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Riccardo Giacconi guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Jînenîgarî 

Li ser daxwaza bavê yê fotografger li National Institute of Standards and Technology dixebite û paşê dibe gerînendeyê teknîka fotografgeriyê.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî dest bi perwerdeya kîmyayê li zanîngeha Maryland dike û di sala 1938î de dîplomê werdigire. Sala 1942î li zanîngeha Yale, perwerdeya bilind a kîmyayê bidawî dike û diçe peywirdariya leşkeriyê. Li ser çekên kîmyayî gelek xebat û lêkolînan dike. Sala 1945an li Miamisburg (Ohio), li fîrmaya Monsanto Chemical dest bi kar dike.

Sala 1948î di fîrmaya Brookhaven National Laboratory de li ser bikaranîna enerjiya nûklear bo pêdiviyên sîvîl dixebite. Dawiya salê de evînmarî dibe (dizewice) û dibe profesor û li zanîngeha Pennsylvania di beşa fîzîk û astronomîyê de dersdariyê dike.

Xebat û girîngî 

Ne tenê li ser beşekê yan mijarekê sekiniye. Lêkolînên mezin li ser neutrînofîzîkê kiriye û destkeftiyên xwe di warê radyokîmyayê de bikaraniye.

Ew formûla 37Cl + ν → 37Ar + e ku neutronên reaktorên dendikî dipîve, ji aliyê wî hatiye amadekirin. Herwiha wî di tevayiya jiyana xwe de bala xwe berdabû mijara neutronên rojê.

Xelat û paye 

 Xelata Boris-Pregel, New York Academy of Sciences (NYAS), 1957
 Xelata Cyrus-B.-Comstock, United States National Academy of Sciences (NAS), 1978
 Xelata Tom-W.-Bonner, American Physical Society (APS), 1988
 Doktoriya şerefê ya University of Pennsylvania (Penn), 1990
 Xelata W.K.H.-Panofsky, American Physical Society (APS), 1992
 Xelata Beatrice-M.-Tinsley, American Astronomical Society (AAS), 1995
 Xelata George-Ellery-Hale, American Astronomical Society (AAS), 1996
 Bijîşkiya şerefê ya , Zanîngeha Laurentian, 1997
 Xelata Bruno-Pontecorvo, Joint Institute for Nuclear Research (JINAR), Dûbna (Moskow), 1999
 Xelata Gur, 2000
 Bijîşkiya şerefê ya zanîngeha Chicago, 2000
 US National Medal of Science

Kîmyagerên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1914
Mirin 2006
Bazik

Bazik, gundekî girêdayî navçeya Semsûrê Kolikê ye.

Gundên Kolikê
Amokan

Amokan (bi tirkî: Taşevler), gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Bayraman

Bayraman, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Bekiran

Bekiran (, bi tirkî kirine: Bekiruşağı), gundekî navçeya Arxaya  Melediyê ye. Gundekî êzidiyan bû. Bi navê Bekiran gelek gund hene li Kurdistanê. Bekiran navê êleke mezin ê Kurdistanê ye. Tê gotin navê vê êlê ji peyva Bagratî tê ku navê xwe daye Amedê jî. Beriya Îslamê li parêzgeha Diyarbekirê û dimane.

35 km ji Arxa, 70–75 km jî ji Melediyê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û çandiniyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Argayê
Bîlaman

Bilaman, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Çarkazan

Çarkazan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Çawurma

Çawurma, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Damirciyan

Damirciyan ( ), gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Haciyan, Arxa

Haciyan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Kêxân

Kêxân, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Qajikan

Qajikan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Şaran

Şaran, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Gundên Argayê
Akîtanya

Akîtanya (, bixwîne: Akîten; ; ) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rojavaya Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi Pîreneyan û li rojava jî bi Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.

Erdnîgarî 
Ew li bakur bi herêma Poitou-Charentes, bakur rojava bi Limousin, li rojava bi Midi-Pyrénées, başûr jî dewleta Spanya û rojava jî Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.

Dîrok 
Ew herêma dema Julius Caesar de ketibû bin destên Împeratoriya Romayê û ew wek  dihat nav kirin. Ew di sala 418an de ji hêla gotên Rojava hat dagir kirin û ewna li wir bi şûn bûbûn. Ewna heta ko di sala 507an de frankan ew berve başûr koç kirin dan li ser wê derê serwerî ajotin. 

Ew di sala 1152an de keta bin destên îngîlîzan û ew nêzî 300 salan navbera îngîlîz û fransiyan de bû sedemeka Şerê. Di sala 1453an de jî êdî vebirî keta bin destên fransiyan.

Girêdanên Derve 

 Sînorên Aquitaine ê dorê salên 600an de

Herêmên Fransayê
Fransa
Nouvelle-Aquitaine
Bourgogne

Bourgogne (Bixwîne:Bûrgoyn) yek ji herêmên Fransayê ko li navenda Fransayê dikeve ye. Ew li rohelat bi herêmê Franche-Comté, li bakur bi Champagne-Ardenne û Île-de-France, li rojava bi Centre, û başûr jî bi Auvergne û Rhône-Alpes tê sînor kirin.

Dîrok 

Ew ji 6. sedsala berî zayîne de heta ko Romî hatibûn, Kelt lê bi şûn bûbûn. Ew di sala 59 b.z. ji hêla Julius Caesar hat dagir kirin û pê re jî hat teve Galya kirin. 

Ew bi Koça Qomanê di seldsala 4'an de re jî hêla qomekê Germanayî Burgundan hat dagir kirin.  den Rhein und ließ sich im Bereich des jetzigen Burgund und der Franche Comté (Freigrafschaft Burgund) nieder. Ew pê hatina Burgundan re wek Burgundia hat nav kirin. 

Di sala 534an de ew êdî keta bin destên Burgundan û hat wek Burgunda nav kirin.

Herêmên Fransayê
Fransa
Giyagezk

Giyagezk, gezik an gezgezk riwekek e ji cinsê Urtica. 30-45 cureyên vê riwekê bikulîlk hene.

Navên cuda cuda yên giyagezkê 
 Gezik
 Gezek
 Gezende
 Gezgezk
 Gezgezik
 Gezgezok
 Gezinik
 Gezok
 Dêrzînik
 Durzik
 Durzile

Galerî 

Riwek
Pincar
Tilîper

Tilîper (tilîperr) an sexes cureyek riwek e ku li hemîsfera bakur (Ewropa, Asya û bakurê Amerîkayê) tê dîtin.

Riwek
Centre-Val de Loire

Centre-Val de Loire (bi kurdî tê wateya navend an jî herêma navendî) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Departmenên Cher, Eure-et-Loir, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Indre û Loiret pêk tê. Ew xwediyê 39.151 km² rûerd e û 2 505 000 kes li ser axên wê gorî hejmerên 2006an dijîne. Serbajara wêyê Orléans e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Herêmên Fransayê
Masatoshi Koshiba

Masatoshi Koshiba (bilêvkirina bi kurdî: Masatoşî Koşîba, japonî: 小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi; * 19ê îlonê 1926 li Toyohaşî, Aîxî, Japon) fîzîknasekî japonî ye. Sala 2002î bi tevî  Raymond Davis Jr. û Riccardo Giacconi Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li zanîngeha Tokyo pewerde dîtiye. Piştî bidawîkirinê di sala 1951î de dest bi perwerdeya bilind dike. Sala 1953î zanîngeha xwe diguherîne û diçe zanîngeha Rochester a li New York. Sala 1955î doktoriya xwe li ser angaşta xwe ya fenomenên tîrêjên kozmîk digire.

Sala 1970î li zanîngeha Tokyo dibe profesor. Sala 1987î bo demekê li zanîngeha Hamburgê dersdariyê dike.

Xebat û girîngî 

Di nava salên 1950-1960î de li ser tîrêjên kozmîk ên xwedî enerjiyên mezin in radiweste. Li ser bandora wan a jorînên atmosferê lêkolînan dike. Salên 1970î de bala xwe berdide myon û neutrînofîzîkê. Gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî yên derbarê fîzîka parçeyan de hene.

Xelat û paye 

 Nîşaneya herî mezin a Federal Almanya (BRD), 1985
 Xelata Nîşîna a Nishina Foundation, 1987
 Xelata ASAHI a ASAHI-Press, 1988
 Order of Culture ya hikûmeta japonî, 1988
 Academy Award a Akademiya Japon, 1989
 Xelata Bruno-Rossi a Civaka fîzîkhezên DYAyî, 1989
 Xelata taybet a Civaka fîzîkhezên Ewropayî, 1996
 Xelata lêkolînan a Humboldt a Weqfa Alexander von Humboldt, 1997
 Xelata Fûjîvara a Fujiwara Science Foundation, 1997
 Order of Cultural Merit a keyserê Japon, 1997
 Xelata ASAHI a ASAHI-Press, 1999
 Diploma di Perfezionamento honoris causa in Fisica a  Scuola Normale Superiole, Pisa, 1999
 Doktoriya şerefê ya zanîngeha Hamburg, 1999
 Rochester's Distinguished Scholar Award a zanîngeha Rochester, 2000
 Xelata gur a Wolf Foundation a serokên Îsraîlî, 2000
 Xelata Panofsky a American Physical Society, 2002
 Xelata Nobel a fîzîkê, 2002
 Endamtiya Japan Academy, 2002

Fizîknas
Japonî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1926
Mirin 2020
Franche-Comté

Franche-Comté yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Départementên Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) û Territoire-de-Belfort (90) pêk tê. Sînorên wê herêmê nêzî 230 km. bi Swîsre re hene. Ew sînora bi çiyayên Jura tê diyar kirin. Ew navbera herêmên Alsace û Champagne-Ardenne, bi rojava bi Burgund û başûr bi Rhône-Alpes tê sînor kirin.

Dîrok 

Li herêma Franche-Comté bi Koçên Qoma re gelê Burgundan bi şûn bûn. Ew heta wê çaxê, dorê sala 534an, di destên Keyaniya Frenkan de bû. Paşê ew keta destên Keyaniya Burgundan. Ew di sala 1033an de jî derbaza Împeratoriya Romê ya Pîroz.

Herêmên Fransayê
Fransa
Languedoc-Roussillon

Languedoc-Roussillon ([bixwîne: Langedoc Xusîyo], bi oksîtanî: Lengadòc-Rosselhon, katalonî: Llenguadoc-Rosselló [bixwîne: Lyêngwadok-Rûselyo]) yek ji herêmên Fransayê li başûra Fransayê dikeve ye.

Ew ji Départementên Aude, Gard, Hérault û Pyrénées-Orientales ê ko li beravên Deryaya Navîn dirêj dibin û departmanta Lozère ko li hindira Fransayê dimê pêk tê ye. 

Ew ji xakekê ko 27.376 km2 şûn digire û li ser 2 548 000 kes dîjî pêk tê. Serbajarê wê Montpellier e.

Gel û ziman 
Herêma Languedoc (bi oksîtanî: Lengadòc) dîrokî di perçeyên ko zimanaxivên oksîtanî li ser dijîn dimê, herêma Roussillon (bi katalanî: Rosselló) jî di perçeyên ko zimanaxivên katalonî li ser dijîn dimê. Zimanê fermî, nola gîşk derên Fransayê, fransî ye. Ew zimanaxivin oksîtanî û katalonî bi piranî zimanê xwe jibîrkirine. Dîsa jî herdu ziman xwediyê statuya taybetî ne û ewna di dibîstanan de gorî hilbijartinê têne hîn kirin û xwendin.

Girêdan dervê 

Herêmên Fransayê
Fransa

Çavkanî
Qincikê

Qincikê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.

Gundên Bismilê
Cadê

Cadê (1946: Cadde; ), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Mezre 
 Xuşo, gundekî Bismilê ye, mezraya Cadê ye.

Gundên Bismilê
Riccardo Giacconi

Riccardo Giacconi (jdb.  li Genova) stêrfizîknasekî Îtalî-DYAyî ye. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Raymond Davis Jr., Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî bidawîkirina zanîngeha Mîlanê, bo xebatên stêrfizîkê diçe DYAyê. Di nava salên 1982-1997î de li zanîngeha John Hopkins serokatiya beşên fîzîk û stêrnasiyê dike. Herwiha di nava salên 1993-1997î de gerînendetiya European Southern Observatory (ESO) kiriye. Ew niha li NASA dixebite û lêgerînerê sereke yê projekta Chandra Deep Field-South a mala şopandinê ya Chandra x-ray a heman saziyê ye.

Xebat û girîngî 

Di  de bo cara yekemîn bi raketekê dedektorekî rontgenî ya şopandinê hatiye şandin bo xeleka kêşana erdê. Armanca wê şopandina heyvê bû. Di vê projektê de Giacconi xwedî roleke mezin bû.

Di nava salên 1981-1993î de gerînendeyê Space Telescope Science Institute ya ku ji çêkirina Hubble-Teleskopa kozmozê ye. Giacconi yek ji wan kesên ku teknîka firîna raketan bipêşxistiye ye. Di gelek projektên navneteweyî yên heman armancî de cihgirtiye.

Xelat û paye 

 Fulbright Fellow, 1956-1958
 Helen B. Warner Award, Xelata civaka stêrnasiyê ya amerîkî, 1966
 Xelata Como, Civaka fîzîkhezên Îtalî, 1967
 Xelata Röntgen bo stêrfîzîkê, Civaka bijîşkî-fîzîkî, Würzburg, 1971
 NASA Medal for Exceptional Scientific Achievement, 1971
 NASA Distinguished Public Service Award, 1972
 NASA Exceptional Scientific Achievement Medal, 1980
 Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute, Fîladelfiya, 1980
 Bruce Medal, Astronomical Society of the Pacific, 1981
 Xelata Dannie-Heineman bo stêrfîzîkê, AAS/AIP, 1981
 Henry Norris Russell Lectureship, Civaka stêrnasiyê ya amerîkî, 1981
 Goldmedaille der Royal Astronomical Society, 1982
 A. Cressy Morrison Award bo zanînên xwezayî, The New York Academy of Sciences, 1982
 Xelata Gur, bo fîzîkê, 1987
 Xelata Nobel a fîzîkê, 2002
 Karl-Schwarzschild-Medaille a Civaka stêrnasiyê, 2004

Fizîknas
Îtalî
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1931
Xanemîr

Xanemîr stranbêjekî kurd e.

Xanemîr li bajarê Bedlîsê, li navçeya Tetwanê, li gundê Çorşên, li mezra Axkîsî ji diya xwe bûye. Tevahî wî heft bira û xwîşkek in. Dibistana seretayî û ya navîn li Tetwanê xwendiye. Di sala 1980an çû bajarê Stenbolê Tirkîye. Piştî ku di sala 1991ê Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê hate damezrandin heman salê xebatên xwe yên hunerî di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê meşand. Bi piştre di sala 1999an çû Awistralyayê û çar salan li  bajarê Sydneyê, li Koleja Tafeyê zimanê Îngîlîzî xwend. Jiyana xwe li Awistralyayê didomîne.

Albûmên wî 
Mizgîn Gul Sor bûne (1991)
Welatê Rojê (1996)
Arzeba (2002)
Mêvan im (2007)
Dara Giravê (2011)

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Xanemîr 
 Hevpeyvîn Bi Hunermend Xanemîr re, NETKURD, Amadekar: Mustafa Gazî, 9ê Sibatê 2008an 

Stranbêjên kurd
Jores Alfyorov

Jores Îvanovîç Alfyorov (bi rûsî: Жоре́с Ива́нович Алфёров, Zhores Ivanovich Alferov), * 15'ê adarê 1930 li Vîsebzk, Belarûs) fîzîknasekî Rûs e. Sala 2000'î bi tevî Herbert Kroemer û Jack S. Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. 

Ew niha gerînendetiya Joffe-Instituts a Sankt Petersburgê dike. Yek ji fîzîknasên navdar ê YKSS bû. Li ser lazeran lêkolînên wî gelek in. Bi di malbateke nîvcihû de hatiye jiyanê. Xwedî gelek xelatan e. Di çêkirina bateriyên bi tîrêjên rojê dixebitin de keda wî mezin e.

Fizîknas
Rûs
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Herbert Kroemer

Herbert Kroemer (Herbert Krömer) (jdb. 25ê tebaxê 1928 li Weimar) fîzîknasekî Alman e. ist ein deutscher Physiker und Nobelpreisträger. Sala 2000î bi tevî Zhores Alferov û Jack Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî dibistana amadeyî di sala 1947î de li zanîngeha Jena, dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Bi awayekî ji DDRê direve û derbasî rojava dibe. Li zanîngeha Georg-August a Göttingenê perwerdeya xwe didomîne. Sala 1952î bidawîdike û li postageriya Almanyayê dixebite. Sala 1954î diçe DYAyê. Li Princeton û Palo Alto di gelek lêkolînan de cihdigire. Di nava salên 1968-1976î wekî profesor li zanîngeha California dersdariyê dike.

Xebat û girîngî 

Ne tenê li ser mijarên aktûel û kivşekirî xebitiye. Li ser bîpolartransîstoran xwedî kedeka mezin e. Herwiha li ser lazeran gelek lêkolîn kiriye. Di salên 70î de xwe bi giranî daye ser fîzîk a ceribandiniyê. Gelek angaştên wî yên li ser kombînasyona materyalan hene.

Xelat û paye 

 J.J. Ebers Award, IEEE, 1973
 Heinrich-Welker-Medaille, International Symposium on GaAs and Related compounds, 1982
 National Lecturer, IEEE Electron Devices Society, 1983
 Jack Morton Award, IEEE, 1986
 Alexander-von-Humboldt-Forschungspreis, 1994
 Xelata Nobel a fîzîkê, 2000

Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1928
Mirovên zindî
Nord-Pas-de-Calais

Nord-Pas-de-Calais (Bixwîne: Noxdpad kale) herêma Fransayê ko herî bakura welata Fransayê dikeve ye. Ew li sînorên Belçîka dimê û ji Départementên Nord û Pas-de-Calais pêk tê.

Serbajarê wê Lille û hin bajarên xweyên dinên girîng Arras, Calais, Boulogne-sur-Mer, Dünkirchen, Cambrai, Douai û Valenciennes in. Ser 4 mîlonan re kes di sînorên wê de dijîn.

Dîrok 
Ew axên Nord-Pas de Calais bi piranî cara pêşin di 1678an de keta destên Fransayê. Li ber wê ew di serokiya Burgundan de di destên Spanyayê de bû.

Ew ji 1994an virve bi Eurotunnel bi Brîtanyayê ve hatiye girêdaye.

Herêmên Fransayê
Fransa
Poitou-Charentes

Poitou-Charentes (Bixwîne:Pwatû Şaxent, Oksîtanî:Peitau Charantas) yek ji herêmên Fransayê ko li rojavaya welata Fransayê dikeve ye. Ew ji çar Départementên bi navên Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres û Vienne pêk tê. Ew xwediyê 25.810 km² pîvanê û 1 713 000 kes nifûsê ye. Serbajarê wê Poitiers e.

Herêmên Fransayê
Fransa
Pays de la Loire

Pays de la Loire (Bixwîne:Paydla lwax, bi kurdî:Welata Loire) yek ji herêmên Fransayê ko li rojavaya welata Fransayê, li devî ko çemê Loire tala Okyanûsa Atlantîk dibe, dikeve ye. Ew ji çar Departmenên bi navên Loire-Atlantique Maine-et-Loire Mayenne Sarthe Vendée pêk tê. Ew xwediyê 32.082 km² pîvanê û dorî 3 mîlon nifûsê ye. Serbajarê wê Nantes e û Angers û Le Mans jî du bajarên xweyên dinên girîng in.

 
Herêmên Fransayê
KGB

KGB anku Komîteya bo Ewlekariya Dûgelê (bi rûsî: Комитет государственной безопасности, Komîtet gosudarstvennoy bezopasnostî) navê saziya sixûriyê ya navdar a YKSSê bû.

Di sala 1954î de hatibû damezrandin. Navenda xebatên wê li Lûbyanka ya Moskowê bû. Serî de wekî saziyeke hundirîn hatibû plankirin.

Piştî hilweşîna YKSSê, di 6ê çiriya paşîn 1991î de bi fermî dawî li xebata wê hatiye dayîn. Karên sîxuriyê niha FSB dike.

Birêxistinbûn û peywirên KGBê 

Ji bo sîxuriya (îstîxbarata) navxweyî hatibû plankirin lê bi destpêka şerê cîhanê yê duyemîn û Şerê Sar, di qada navneteweyî de jî kar kir. Xwe bi rêbazên klasîk (agahî berhevkirin - agahî belavkirin) birêxistin dike. Di dema şerê sar de bo gelek caran dibe saziya herî serkeftî. Bi rêbazên xwe yên gelek zîrekî û nûjen, zora dijbrên xwe CIA, MOSSAD hwd biriye.

Bi giranî li ser hêza mirov a di warê sîxuriyê de radiweste û xebatkarên xwe bi teknîkên gelek serkeftî perwerde dike. Di deşîfrekirina agahiyan de serokatiyê nedaye ti saziyekê din. Gelek metodên tevlîhev jî bikaraniye. Bo mînak, hiyerarşiya xwe di nava navendên saziyên dijber an guman lê nabin re derbaskiriye.

Peywirdariya saziyê ya sereke parastina YKSSê bû. Dîsa parastina alîgirên xwe û berjewendiyên Pakta Warşawê li seranserê cîhanê jî.

Şaxên bingehîn ên KGBê 

 Beşa derveyî welêt. 
 Pêşîlêgirtina agahiyan. 
 Hêzên taybet û çekdar.
 Beşa têkiliyên sîvîl.
 Sîxuriya aborî (berhevkirin û belavkirin).
 Hêzên taybet ên teknîkî.
 Şopandin.
 Beşa nîv-dizî/nîv-fermî ya birêvebiriyên rojane.

Saziyên sîxuriyê
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
FSB

FSB (kurteya bi rûsî: Федеральная служба безопасности Российской Федерации, Federalnaya slûjba bezopasnostî Rossiyskoy Federatsî, anku Ajansa Ewlekariya Federasyona Rûsyayê) saziya sîxuriya hundirîn a Rûsyayê ye.

Li ser hilweşîna YKSSê û KGBê bi armanca parastina ewlekariya Rûsyayê hatiye damezirandin. Borîs Yeltsîn berê di 21ê kanûna pêşîn 1993an de biryara hilweşandina wezareta hundirîn a YKSSê û damezrandina Saziya Federal bo Parastinê-FSK (Федеральна служба контрразведки-ФСК, Federalna slujba kontrrazvedkî-FSK) dax (îmze) dike.

Di 12ê nîsanê 1995an de bi fermî damezrandina FSBê tê pejirandin lê di rastiyê de pirr berê jî li ser kar bûye.

Peywirdariyên FSBê 

 Parastina dûgelê 
 Pêdiviyên îstîxbarî yên navxweyî 
 Parastina tixûbên Rûsyayê

Birêvebirên FSBê 

 Vîktor Pavlovîç Barranîkov (Виктор Павлович Баранников) (1992 — 1993) (MB)
 Nîkolay Mîxaîlovîç Golûşko (Николай Михайлович Голушко) (1993 — 1994) (MB, FSK)
 Sergey Vadîmovîç Stepaşîn (Сергей Вадимович Степашин) (1994 — 1995) (FSK, FSB)
 Mîxaîl Îvanovîç Barûskov (Михаил Иванович Барсуков) (1995 — 1996) (FSB)
 Nîkolay Dîmîtrîyevîç Kovalyov (Николай Дмитриевич Ковалев) (1996 — 1998) (FSB)
 Vladimir Putin (Vladîmîr Vladîmîrovîç Pûtîn) (Владимир Владимирович Путин) (1998 — 1999) (FSB)
 Nîkolay Platonovîç Patrûşev (Николай Платонович Патрушев) (1999 — jetzt) (FSB)
 Sebastiyan Svaykoverovîç (Себастијан Сваиковеровитч) (1999 - niha) (cihgir)

Çavkanî 

Saziyên sîxuriyê
Rûsya
Zimanê oksîtanî

Oksîtanî (carina wek Okzîtan jî tê nivîsandin, , )  zimanekê romanî yê ko li sêya yekên başûra Fransayê, Îtalyayê û Spanyayê (Katalonya) tê axaftine. Lê ew bi tenê li navçeya Val d'Aran (Katalonya, Spanya) wek zimanê fermî tê naskirin.

Navê zimên 
Navê zimên ji peyva òc, ko di zimanê oksîtanî de tê maneyê "erê" de pêk te. Zimanên galoromanî yê ko cûrayên oksîtanî bi piranî wek zimanê òc (bixwine: ok) dihatin navkirin. Herwiha zimanê cûreyên fransî jî wek zimanên oïl (bixwîne: wuyî) dihatin nav kirin. "Oc" di zimanê oksîtanî de, "Oîl" jî di zimanê fransiya kevin de dihate maneye "erê". Navçeya Languedoc ko di herêma Fransayêyê Languedoc-Roussillon de dimê jî bo derên ko Oksîtanî dihat axaftin hatibû navkirin.

Zaravên oksîtanî 
Zaravên oksîtanî wiha ne:
 Oksîtaniya Bakur
 Limûzînî (li Limousin)
 Auvergnatî (li Auvergne)
 Hin cûreyên li Alpê tên axaftin.
 Oksîtaniya Başûr
 Languedokî (li Languedoc)
 Provensalî (li Provence)
 Nîsayî an nîsar (li Nice)
 Gaskonî (li Gascogne).

Dîrok 
Oksîtanî ji  latîniya vulgar (latîniya xelkê) de li başûra Fransayê îroj afirîbû. Ew pê re bin bandorên hin zimanên din de ma û îroj bi zimanên dinên romanî ve pir li hev tên.

Heta sedsala 12'an ji derve latîniya vulgar du zimanên din ên nivisî afirîbûn. Yek zimanê ko li bakura Loire peresî Langue d'oïl, yê ko îroj wek zimanê fransî tê zanîn bû, yek jî zimanê oksîtanî ko li başûr wê çaxê wek Langue d'oc dihat navkirin bû. Ew wê çaxê wek provensalî (provençal) an jî limousinî (limousin) jî dihat navkirin.

Pê destpêkirina navendparêziya bi dema Louis XIV re zimanê oksîtanî di hevotîna dibistanan de hat qedexa kirin û bo bikaranîna rojana bandor li ser hat kirin. Li ser gîşkê re jî pê Şoreşa Fransayê ya di 1789an re bandora wî zimanî bi piranî zirar dît.

Ji sedsala 19'an û vir ve bo pêkanîna zimanekê oksîtaniya modern xebitîn hene.

Îroj 

Oksîtanî îroj li sisiya yekên (1/3) başûra Fransayê ko hin caran wek Oksîtanya tê nav kirin dorê 2-3 milyon kes tê axaftin. Lê ew kesên ko encax deha yekên (1/10) gelî wê derê dikin, bi piranî yên pîr bûne û ew bikaranîna jî bi gelemperî di axaftinên navbera malbatê de ne. Ew bi gelemperî êdî ne zimanekê rojane ye.

Ew li hin deran îroj li dibistanan bi fransî ve tê hînkirin û li hin bajaran jî bo tabelayên deran û hişyarkirinê tê bikaranîn. Mîna ko li bajarê Toulouse tabelayên bi oksîtanî jî tê darxistin û navên Toulouse û Carcassonne wek di oksîtanî de Tolosa û Carcassona tên nav kirin. Lê zimanê fermî dîsa jî fransî ye.

Ew ji hêla enstîtuya  ê li Toulouse bi şûn bûyî tê standardîzekirin.

Girêdanên Derve 

 panOccitan.org - L'Occitan de communication  (frans3i û oksîtanî): bo gramêr, ferheng û înformasyonên kurt
 TVist'1 - Nûçe bi Oksîtanî

Çavkanî

Ziman
Zimanên romanî
Time (kovar)

Time, navê kovareke nûçe û polîtîkayê ya DYAyî ye. Navenda wê li DYAyê ye û gelek nivîsgehên wê û çapkirinên wê yên cuda jî hene.

Wekî hefteyî tê çapkirin. Navê wê ji dirûşmeya The International Magazine of Events (Kovara navneteweyî ya bûyeran) tê. Di 3'ê adarê 1923'î de wekî yekemîn kovara hefteyî ya DYAyê ji aliyê Briton Hadden û Henry Luce hatiye damezrandin. Zimanê kovarê îngîlîzî ye û tîraja wê li dora 5,2 Mîlyonê ye.

Polîtîkayeka lîberalîzma çepgir dihewîne. Navenda versiyona wê ya bi navê Time Europa li Londonê ye. Herwiha ya Time Asia jî li Hong Kongê ye.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya kovarê 
Kovarên DYAyê
Kemal Fewzî

Kemal Fewzî (jdb.  1891 li Xîzan, Bidlîs - m. 27ê gulana 1925an, Mizgefta Bilind, Amed) nivîskar, helbestvan û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê bû. Bi tevahî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye darde kirin.

Li Stembolê, di dibistana leşkerî de dixwîne. Di şerê Balkanan de giran birîndar dibe. Bi derketina  Îttîhat ve Terrakî  (komaleke nîjadperest e û bi hilweşîna Osmaniyan li welatekê ji bo Tirkan digere) ew jî tevlî ramyariye dibe û doza gelê Kurd bilêv dike.

Di nava refên  Kürdistan Tealî Cemiyeti  (Rêxistina bipêşxistina doza Kurdistanê) de têdikoşe. Bi şikestina serhildana Şêx Seîd û dest pê kirina komkujiya Kurdan ji aliyê dûgela Tirk ve, ew jî dîl tê girtin. Di zîndanê de bi rojan êşkence dibîne. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk berdariya wî tê derengxistin ku ew bêhtir êşkenceyê bibîne. Fewzî, gorî rojnameya Tirk a wê demê  Vakitê, berxwedaneke mezin dide û di dadgehê de berevaniyeke dîrokî dike. 

Kemal Fewzî bi tevahî têkoşerên navdar ê wê demê Bavê Tûjo, Hecî Axtî, Seyîd Ebdulqadir û Mihemed Tofîq li mizgefta mezin a Amedê tên xeniqandin.

Gotina Fewzî ya dawî (li ber sêpiya mirinê) 

 ...Kurdistan wek bihûşt e û ya me ye. Xwediyê malê em in. Kê çi dibêje bila bêje, em ê dîsa têkevin hundir. Tu hêzek nikare li hember vê yekê bibe asteng, lewra ew yê me ye...

Çavkanî 

Serhildêrên kurd
Siyasetmedarên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Jidayikbûn 1891
Mirin 1925
Kesên hatine dardekirin
Kurdên hatine dardekirin
Dr. Fûad

Dr. Fûad (jdb. 1887 li Şamkuş a Amed − m. 17ê nîsanê 1925, Deriyê Sêrê ya Amed) bijîşk, nivîskar û  yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê yê dawiya Osmaniyan bû. Tevî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve li Amedê hatine darvekirin.

Dr. Fûad ji navçeya Çêrmûg a Amedê ye û lawê Hecî Îbrahîm Beg e. Li Amedê bijîşkî kiriye. Bi têkçûna Osmaniyan, destpêkirina serhildanên kurd re, ew jî wekî întellektûelekî wê demê tevlî têkoşîne dibe.

Tevlî serhildana Şêx Seîd dibe û bi îllegalîteyeke mezin têkilî bi serokatiya serhildanê re datîne û amadekariyên bidestxistina Amedê dike. Herwekî têkiliya hêzên Dersîm û Amedê li ser wî tên birêvebirin. Di îllegalîteyê de ewçend zîrek bûye ku, dewleta tirk nikare îsbatek bibîne û wî di dadgehên xwe de bi tewanbariya "Xwakirina cil û bergên Kurdî" tewanbar dikin û dixeniqînin.

Gotina Fûad a dawî (li ber sêpiya mirinê) 

"...Ji bo welatê xwe bi mêranî mirin, her gav di bîra min de bû. Ev axa ku îro em li ser têne darvekirin, bêguman dê rojekî ala serxwebûnê li ser bête hilkişandin..."

Çavkanî 

Serhildana Şêx Seîd
Serhildêrên kurd
Siyasetmedarên kurd
Bijîşkên kurd
Jidayikbûn 1887
Mirin 1925
Kesên ji Amedê
Kêzik

Kêz an jî kêzik (bi latînî, Coleoptera), koma herî mezin a mêş û mûran e. Li gorî kêziknasan di cîhanê de dibe 5-8 milyon cure kêzik hebin û heta niha gelek cure hene ku hêjta nehatine dîtin û dabeşkirin.

Girêdanên derve 

 
Entomolojî
Kêzxatûn

Kêzxatûn an xalxalik (Coccinella septempunctata), cureyek ji koma kêz û kêzikan e. Ev cure sor e û heft xalên wê yên reş hene, ji bo vê yekê bi latînî navê "septempunctata" lê didin, anku "ya bi heft xalan".

Hevwate 
Di Kurdî de bi qellek nav tên zanîn:

 Keçiklawik
 Kêzika hecê
 Kêzika xalo
 Xalxalk
 Xalxalok
 Sosik
 Sosîn

Mijarên têkildar 
Li zargotina kurdî jî lehengeke bi navê Kêz Xatûn heye.

Girêdanên derve 

Kêzik
Mêş û mûrên Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Entomolojî
Koleopterolojî
Jack Kilby

Jack St. Clair Kilby (jdb. 8ê çiriya paşîn 1923 li Jefferson City, Missouri; m. 20ê hezîranê 2005 li Dallas, Texas) endazyarekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2000î bi tevî Herbert Kroemer û Zhores I. Alferov, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign sala 1947î perwerdeya xwe ya elektroteknîkê bidawî dike. Mastera xwe sala 1950î de li University of Wisconsin dike û heman demê li Milwaukee di fîrmayekê de dixebite.

Sala 1958î li Texas di karekî baştîr de dest bi xebatê dike. Li vir laboratûarekê taybet ji bo lêkolînên wî hatibû veqetandin ku ev yeka han dibû sedem, ew gelek lêkolîn û ceribandinan bike. Di 24ê tîrmehê 1958î de keşfa xwe mezin pêk tîne û transîstoran, berxwedana wan û kondensatoran bi hevre bi giştî bixebitîne.

Di 6ê sibatê 1959î de patenta keşfa xwe digire (Patent US3,138,743 "Miniaturized electronic circuits") û di cîhana ragihandina xêvan de şoreşekê pêk tîne. Herwekî ew di jiyana xwe de zêdetirî 60 keşfan pêk tîne (bo mînak jimarkera bêrikê, termoçapker hwd).

Di nava salên 1958 heya 1970î de li fîrmaya Texas Instruments dixebite û di nava salên 1978-1984î de wekî profesorê elektroteknîkê li zanîngeha Texasê dersdariyê dike. Ew laboratûara ku bo wî hatibû veqetandin, niha ji bo bîranîna wî hatiye raxistin. Keşfên wî heya sala 2004î bi bihayê 1186 Milyar Dolarî hatine firotin.

Xebat û girîngî 

Ew wekî bavê mîkroçîpan tê navandin. Di warê ragihandina xêvên xêvjimêrê de (computer) teknîkeke nû afirandiye ku jê re ragihandina întegratîv tê gotin. Ve ragihandina giştî ya întegratîv, terxankirinên fîrmayan gelek kêm kiriye û ji teknîkên din ên ku ragihandinê wekî giravan wesle bi wesle pêk tînin him bikêrtir in, him jî erzantirin.

Xelat û paye 

1970 Nîşana neteweyî ya zanistiyê ya DYA
1982 Ketiya nava kaşîfên DYA
2000 Xelata Nobel a fîzîkê

Jidayikbûn 1923
Fizîknas
Kaşîf
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 2005
Uetersen

Uetersen bajarekî li başûrê rojhilatê eyaleta Schleswig-Holstein ya Almanyayê ye. Uetersen weke bajarê gulan tê naskirin.

Li Uetersenê nêziki 17.965 kes dijîn.

Navçeya Schleswig-Holstein
DAL

DAL (Derin Araştırma Labaratuvarı - Labotatûara lêgerînên kûr) kurtenavê êşkencexaneyeke navdar a li paytextê Tirkiyê, Enqereyê ye. Niha navê vê navendê hatiye guhertin.

Dîroka DALê 

Beriya cuntaya leşkeran a 1980'î ji aliyê serokwezîr Bülent Ecevit ve bo têkoşîn bi Kurd û çepgiran re hatiye damezrandin. Tê gotin ku, di damezrandinê de Brîtanya, MOSSAD û CIAyê jî cihgirtine. Wan gorî konseptên nû yên NATOyê, yên li dijî "xetereya komûnîzm û Kurdistana mezin", tîmên lêpirsînê yên polîsên Tirk li Brîtanyayê perwerdekirine û ev navend jî bi heman armancî hatiye vekirin. Êşkencexane girêdayî artêşe kardike. Herçendî bi fermî polîsan bikartînin jî, navend rasterast girêdayî navenda herî bilind a artêşê, ÖKKyê ye.

Bi deh hezaran Kurd û çepgir li vir êşkence dîtine, seqet mane yan hişê xwe windakirine. Dîsa bi sedan kes jî di êşkenceyan de hatine kuştin. Vê êşkencexaneyê bala dinyayê jî kişandiye. Gelek nûçe, roman, hevpeyvîn li ser wê hatine çêkirin. Komeleyên mafê mirovan gelek caran giliyê vê navendê kirine û dewleta Tirk gelek caran ji ber êşkenceyan li dadgeha mafê mirovan a Ewropayê hatiye tewanbarkirin û cezakirin. Gorî gotinan ev navend dîsa li ser kar e lê hin guhertinên dekoratîv pêk anîne. Herwiha êdî kesên ji rêzê nabin wir, tenê kesên rewşenbîr û çalakvan dibin.

Agahiyên di çapemeniyê de cihgirtine  

Êşkencexane li nêzîkî stasyona mezin a trênê ye. Ketina êşkencexaneyê ji garaja otomobîlan e. Ji erdê di bilindiyeke bi qasî 1,5 - 2 m de, hin qulên (kunên) wekî tûnelan hene û qurbanî bi çavên girtî ji jor vê dikişînin nav van qûlan û drêjiya tûnelan bi qasî çend metreyan bidawî dibe û qûrbanî ji wir davêjin jêr. Binê hucreyan û salonên êşkenceyan ji texte hatine çêkirin. Ji salonên êşkenceyê re hin navên kod tên gotin (rîng, mala Atatürk, salona sînemayê, Orte Asya hwd).

Rojê tenê nîv nan û hinde penêr an zêytûn di nav de didin qurbaniyan. Av û tûvalet bi grûbê dibe. Pirranî qurbanî tazî ye û çavên wî girtî ne. Hucreyên wê pirranî bo kesekê ye û bi texmînî 3 m² ne. Êşkencekar bê çek in, tenê jopên lêdanê (çi sade, çi bi elektroşok) bi wan re hene. Di nava êşkencekaran de jin jî hene. Gelek caran ji dûrve dengê mûzîka Kurdî lêdidin û dengê êşkenceyan hîç kêm nabe. 

Êşkence pirranî bi şevan tê kirin. Hemî cureyên êşkenceyê li vir tên bikaranîn. Ji wan hemiyan zêdetir û cudatir jî, êşkenceyên psîkolojîk û bi dermanên narkotîk tên kirin. Hemî êşkencekar gorî çapemeniyê, mecbûr in ku herî kêm Kurdek bikujin. Kê qurbaniyekê nekuştibe, perwerdeya xwe bicihneaniye. Gotina "Li vir Xwedê nîne û pêxember jî çûye bêhnvedanê" gelek tê bilêvkirin.

Girêdanên derve 

Ji rojnameya Evrensel (bi zimanê Tirkî) 

Êşkencexane