nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Seyîdxan Kurij

Seyîdxan Kurij (z. 1960 li gundê Kur, Çewlîg), nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi giranî bi kirdkî (dimilî, zazakî, kirmanckî) dinivîsîne. 

Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji Kurdistanê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê Almanya, Duisburgê ji sala 1991'î virde weşangeriya radyoyê dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin.
 
Ji sala 1997'î virde di nava koma xebatê ya Vate de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji rezbera 2004'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya Peyama Kurd e û berpisiyarê beşa zazakî ye.

Berhem  
 Wayê Hot birayûn: Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r.
 Filît û Gulîzar, Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r.
 Arwûnçî û Lûy, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r.
 Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-, Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013
 Ahmet Say, Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila, wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Çewlîgê
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1960
Nesredîn Tûsî

Nesredîn Tûsî (, Ebû Cefar Mihemed bin Muhemmed bin el-Hesen Nesredîn et-Tûsî, zayîn 1201 li Tûs, Xorasana Îranê, mirin 1274 li Bexdayê) teolog, matematîknas, stêrnas û fîlozofekî misilmanê faris yê di sedsala 13'an de jiya bû.

Ew tê fikirîn ko ew matematîknasê herî pêşin bû ko li sêgoşenasiyê wek beşeka ji matematîkê cuda nêzbûbû. Ew bi xebatê xweyê li ser aksiyoma xêzên paralêl jî dihat nas kirin.

Di sala 1259an de ew di rasatxaneyê li bajarê Meraxeyê li Azerbaycanê yê ji hêla hikûmdarê mongolî Hûlagû hatibû saz kirin de dest bi xebitîna xweyê ser stêrnasiyê dike. Ew li wir li ser ekînoksê dinê dixebite û nêzî rastiyê hesab dike.

Ew pirtûkakê bi sernavê Zîcî Îlxanî (Stêrkên Îlxan) bi zimanê farisî dinivîse. Ew di wê pirtûkê de şûnê stêrkan gorî xebatên xwe diyar dike. Stêrnasê navdar Nikolaus Kopernikus jî va pirtûkê wî wek çavkanî bikar tîne.

Ew bi berhema xweya bi navê Axlaqî Nasrî jî li ser beşa felsefeyê exlaqê, ango rewişt, yan jî etîkê dixebite. Ew bi pirtûka xweya bi navê Îlm el-Qelamê jî li ser teologiya şîîtiyê dişuxule.

Di dema dagira mongolanê ji hêla Hûlagû de ew li keleha Elemûtê li ba heşhaşiyan xwe vedişêre. Pê ko Hûlagû serweriyê heşhaşiyan li wir xelas dike û Tûsî jî dere Bexdayê û dewama xebatên xwe dike. Tûsî di sala 1274an de li nêzî Bexdayê jiyanê xwe ji dest dide.

Bîranîna wî 
Di astronomiyê de hin nav ji pê Tûsî bi navî wî hatine nav kirin. Kraterekê li ser rûyî hîvê, li başûrê dimê, pê wî re wek Nasîredîn hatiye nav kirin. Gerwêrkekê biçûkê di sala 1979an de ji hêla kozmontên rûsî hatibû keşf kirin jî bi navê wî hatiye nav kirin. Li Tehranê zanîngehekê bi navê wî heye. K.N. Toosi University of Technology.

Hin berhemên wî 
 Tecrîd el-'eqayd (berhemeke li ser Kelamê). 
 Et-Tezkire fî îlm el-hey'e (Et-Tezkiret en-Nesîriye fî l-hey'e?) (berhemeke li ser stêrnasî ya ko pê re gelek şerh, ango şirove li ser hatibû nivisîn bû). 
 Exlaqî Nasrî (berhemeke fîlozofî ya li ser exlaqê). 
 Er-Risalet el-estrolabiye (lêkolîneke li ser stêrnasiyê astrolabê). 
 Zîcî Îlxanî (lêkolîneke li ser stêrnasiyê ko di 1272'an de temam kiribû). 
 Şerh el-Îşarat (şiroveke pirtûka Ibn Sîna ya "Îşarat").

Çavkanî 

 Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF).

Fîlozof
Fîlozofên misilman
Faris
Jidayikbûn 1201
Mirin 1274
Fîlozofên faris
Zanyarên misilman
Zanyarên faris
Matematîknasên faris
Kalînîngrad (oblast)

Kalînîngrad, anku Oblasta Kalînîngradê (bi rûsî: Калинингра́дская о́бласть, Kalînîngradskaya oblast) yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye ku li ber beravên Deryaya Baltîk dimêye. Ew heta sala 1945an wek Königsberg bi Prûsyayê û Almanyayê ve girê dabû. Lê pê Şerê cîhanî yê duyemîn re Rûsya dagir dike û ew wek Kalînîngrad bi YKSS ve tê girêdan.

Ji pê hilweşîna Sovyetê Sosyalîstên (YKSS) di 1991ê re ew bi welatên baltîk ji axên Rûsyayê yên bingeh vediqete û bi sînorên xwe bi Rûsyayê ve tu pêwendiyê xwe tune. Ew perçeka Rûsyayê derveyî (bi îngilîzî: exclave) ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya tê sînorkirin.

Oblasta Kalînîngradê herêmeke Rûsyayê derveyî ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya û bi Deryaya Baltîk ve sînorên xwe hene.

Çavkanî 

Erdnîgariya Rûsyayê
Kêç

Kêç (bi latînî, Siphonaptera), komeke ektoparazîtan e. Mezinbûna kêçê 1,5-3,3 mm ye û bedena wê te got qey ji her du aliyan guvaştî bûya. Bi lingên xwe yên dirêj kêç bi hêsanî dikare zêdeyî 18 cm hilpeke. Dikeve çermê guhandaran û bi xwînê dijî. 

Kêç bakteriyên nexweşînên giran diborîne mirovî: Yersena pestis (nexweşîna weba), tîfo, û hwd.

Li cîhanê 2.400 cureyên kêçan hene.

Mêş û mûr
Pentagon

Pentagon navê serfermandariya artêşê û wezareta parastinê ya DYAyê ye. 

Navê xwe ji avahiyê digire ku pêncgoşeyî (bi Grekî: Pentagon - Pêncgoşe) ye. Li Arlington (Virginia), Washington D.C. ye.

Avahiya wê di nava salên 1941 - 1943'î de hatiye çêkirin. Li ser rûerdek 135.000 m² ava ye. Dîwarên wê yên derveyî 280 m dirêj in. Di ber rûbara Potomac River de ye.

Di bûyera terorîstî ya 11'ê rezberê 2001'î de Pentagon, bi balafireke rêwiyan hatibû lêxistin û avahiyê ziyaneke mezin dîtibû.

Babetên têkildar 

 Çalakiya terorîstî ya 11'ê rezberê 2001

Wargehên leşkerî
Washington D.C.
The Independent

The Independent, rojnameyeke înternetê ya brîtanî ye ku di destpêkê de di sala 1986an de wekê rojnameyek çapa sibê ya neteweyî hatiye damezrandin. Rojname bi paşnavê Indy, wekî pelgeyek berfireh dest pê kir û di sala 2003an de bi forma tabloîd hate guhertin. Çapa dawî ya çapkirî ya rojnameyê di 26ê adara sala 2016an hatiye weşandin û ji wê demê vir ve rojname bi awayekî online li ser întenetê weşanên xwe didomêne.

Rojname ji sala 1997an û vir ve ji hêla Tony O'Reilly ve ji hêla Rojname û Medya Serbixwe ya Îrlendî ve hatiye birêvebirin. Piştre di sala 2010an de ji aliyê olîgarşê rûsî û ajanê berê a KGBê Alexander Lebedev ve hatiye kirîn. Lebedev di 30ê tebaxa sala 2022an de tevî Mikhail Gorbachev jî xwediyê Novaya Gazeta bû. Di sala 2017an de, Siltan Mihemed Ebulcedayel ji %30 para The Independentê dikire û dibe xwediyê rojnameyê.

Di weşana rojane di Xelatên Çapemeniya Brîtanî ya sala 2004an de xelata rojnameya neteweyî ya salê werdigire.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya The Independent

Rojnameyên Brîtanyayê
The Times

The Times rojnameyeke Brîtanyayê ye.

Di sala 1785'î de hatiye damezirandin. Ji sala 1788'î virde bi vê navê dertê. Rojnameyeke kevn, rûniştî, xwedî prînsîp û navdar e. Di siyaseta navxweyî ya Brîtanyayê de xwedî erkeke mezin e. 

Bi tevî rojnameya xûşkane, The Sunday Times ji aliyê News Corporation ve tê weşandin î birêveberê wan Rupert Murdoch e. 

Rojname xwedî nêrînên navendperest û rastgîr e û di hilbijartinan de piştgiriya partiya navendperest (Mihafazakar) dike.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya The Times

Rojnameyên Brîtanyayê
Granma

Granma (bi kurdî tê wateya dapîr, girema, giremama) navê rojnameya fermî ya Partiya Komûnîst a Kûba ye.

Navê xwe ji bota ku birêveberên şoreşa Kûbayê, Fidel Castro, Che Guevara û 80 serhildêrên din ku di sala 1956'î de pê derketibûn girava Kûbayê digire. Şoreşa sosyalîst a Kûba, dawî li dîktatoriya Fulgencio Batista aniye.

Hejmara yekemîn a rojnameyê di 4'ê kewçêrê 1965'î de derhatiye. Rojane derdikeve û tîraja wê lo dora 500.000 e. Ji sala 1996'î versiyonên wê yên navneteweyî û bi zimanên cuda jî derdikevin ku nêrînên serokatiya Kûba bilêvdikin.

Versiyona Kûbayê rojên yekşemê tên weşandin û ji heşt rûpelan pêk tê. Hin caran heger pêdivî hebe, pîneyên wê jî tên weşandin.

Girêdanên derve 

 Online weşana Granma a Internet (spanî)

Rojnameyên Kûba
Prostata

Prostat ew rîjênê zayendî gelek girîng di laşê mêran de. Prostat karê sîstema pirbûnê û endamên zayendî rêk dike.

Çavkanî 
 Ezîz Reşîd Akreyî (1978). Gîyanê mirovî. Kora Zanyarya Kurdî, Kurdistan.

Zayendîtî
Neman

Neman an jî Nemunas (bi lîtvanî: Nemunas, belarûsî: Нёман, Nyoman, almanî: Memel, polonî: Niemen) rûbareke sereke ya rojhilatê Ewropayê ye ku ji Belarûsê derdikeve û di Lîtvanya re derbas dibe ye. Ev rûbar tixûb e di navbera Lîtvanya û Oblasta Kaliningradê de ye. Çardemîn rûbara herî mezin a Ewropayê, ya herî mezin a Lîtvanyayê û ya sêyemîn a mezin a Belarûsê ye. Dirêjahiya wê 937 km ye.

Rûbara Neman ji Serdema Çaremîn ve şêweyê xwe girtîye û nêzîkî salên B.Z. (Berî zayinê) 25.000-22.000 cihê xwe di serdema qeşayê de girtiye.

Çemên Lîtvanyayê
Çemên Belarûsê
Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Lîvonya

Lîvonya (Lîvonî: Līvõmō, Lîtvanî: Livonija, Estonî: Liivimaa, Elmanî û Swêdî: Livland, Polonî: Liwlandia) li rojhilatê Ewropa welatekî kevnare ye ku mirovên Lîvonî yên Fînî û Baltikî lê bi cî bûbun; lê herêm di bin desthilatî ya Baltikên Elmanî de bû. Serwerê Lîvonya yê herî navdar Kaupoyê Tûreyda (Caupo of Turaida) ye. Konfederasyona Lîvonya di roja me de li rojhilatê Deryaya Baltik beramberî axa Letonya û Estonya yê tê. Di sedsala dozdemîn de Lîvonya cihekî aborî û siyasî yê Elmanan bû. Di nav salan de mirovên Lîvonya yê di bin bandora Polonî û Rûsan de man û hatin asîmîlekirin.

Lîtvanya
Giravên Cook

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+                              Cook Islands                               Kūki 'Āirani                              Giravên Cook
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Giravên Cookê || align="center" width="110px"|Arma Giravên Cookê
|-
|align=center colspan=2| 
|-
| Zimanên fermî || Îngîlîzî, Maorîya Giravên Cook 
|-
| Paytext ||       Avarua
|-
| Sîstema Siyasî ||  Monarşiya Parlamenterî 
|-
| Serokkomar ||   Şahbanû Elizabeth II
|-
| Serokê hikûmetê ||  Jim Marurai 
|-
| Serxwebûn  ||  4ê tebaxê 1965 bi Zelanda Nû ve tev tê karger kirin.

|-
| Srûda netewî:  ||   Te Atua Mou E
|-
| Rûerd ||  240 km²
|-
| Nifûs ||18.700 2006
|-
| Dirav ||Dolara Zelanda Nû
|-
| navçeya demjimêrî || UTC-10
|-
| Nîşana înternetê  ||  .ck
|-
| Koda telefonê     || +682
|}Giravên Cook' (, Bi Maorîya giravên Cook: Kūki 'Āirani'' ) dewleteka giravîyê bi Nû Zelanda ve wek havparî tê karger kirine û li başûra Okyanûsa Pasîfîk dikeve ye. Ew li ser rûerdeke 240 km² û li ser wa rûerda xwe 18.600 kes dijiye. Paytexta wê Avarua ye û ew li ser girava Rarotonga dimê. Wê navê xwe ji dahênerî James Cook girtiye.

Erdnîgarî 
Giravên Cook arşîpelekê ko ji giravên Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Takutea, Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga û Suwarrow pêk têye.

Nifûs 

Li ser giravên Cook di sala 1971an de nêzî 21.300 kes dijî. Lê nifûsa wêyê her sal kêm dibê û gorî hejmerên sala 2006 nêzî 18.600 kes li ser wan giravan dijî ye.

Girêdanên derve
Oblast

Oblast (rûsî û ûkraynî: область [oblast'], belarûsî: во́бласьць [voblas'ts'], bulgarî: област [oblast], ango bi kurdî: herêm) herêmên kargeriyên di kargeriyê Rûsya, Belarûs, Bulgaristan, Ûkrayna û Qirgizîstanê ne.

Rûsya 
Li Rûsyayê oblast herêmên gorî komarên hîn zêde bi navendê ve girêdane. Otonomiyê wan gorî komaran hîn kêm e.

Belarûs 
Belarûs bi şeş voblastsan tê parvekirin.

Ûkrayna 
Ûkrayna parve 24 oblastan dibe.

Bulgaristan 
Bulgaristan parve 28 oblastan dibe.

Qirgizistan 
Qirgizistan parve 8 oblastan dibe.

Çavkanî 

Erdnigariya Belarûsê
Erdnigariya Bulgaristanê
Erdnigariya Qirgizistanê
Erdnîgariya Rûsyayê
Erdnîgariya Ûkraynayê
Zend (eşîr)

Zend navê êleke kurdên lek li Germiyan û Lekistanê ye.

Nav 
Navê vê êlê di zimanê farisan de tê wetaye zexmtî ye. Peyva zend wek jêgirtiyek ji farisî di zaravayên kurdî de jî belavî ye. Dibe ku ev peyv bi peyva kurdî ya "zindî" re xwedî kokeke hemanî be.

Efsaneya Zendiyan 
Gorî efsaneyê zendiyan navê xwe wiha girtine. Zerdeşt, pexemberê Zerdeştiyê di dema desthildar ên Lohrasb û Goştasb pirtûkek ku naveroka wê jê re ji esman hatibûye xwarê nivîsandibûye. Navê Zend dabûyê wê. Desthildar û keyên dugel dibên divê ev pirtûk bêye dayinê eşîreke aryanî ya biesil û paqij e. Ew piştî lêgereke dirêj eşîreke li Kurdistanê dibînin a ku bi eslê xwe paqij û aryanî bû ye. Key navê Zend ya pirtûka Zerdeştiyan li vê eşîrê dikin. Dîsa gorî vê efsaneyê, tenê vê eşîrê dikaribûye pirtûka pexember Zerdeşt bixwîne.

Dîrok

Navdar 
 Kerîm Xanê Zend
 Litfî Elî Xanê Zend
 Sadiq Xanê Zend
 Cefer Xanê Zend
 Murad Xanê Zend

Çavkanî 

Eşîrên lek
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Lolan (eşîr)

Lolan navê eşîreke Kurdan e. Êv eşîr bi taybetî li Serhede û Dêrsime dijî. Li Behdînan Lolan gundekî  Biradostane . Li Dêrsim û Serhede jî Lolan anku Lolic.

Eşîra Lolan (Lolan, Loluj,lolic) yek ji eşîrên kurdên Dêrsimê ye û ew bi zimanê zazakî diaxifin.Hemû yên ku li vê beşê dijîn zaza û elewî ne. Ew li ser erdnîgariyek fireh wekî Pulümür, Çemişgezek, Varto(gımgım), Nazımiye(Qisle), Xinûse, Tercan, Bayburt, Kelkit, Ardahan (erdexan), Bingöl(Çewlik), Erzingan belav bûne. 

Beşek ji eşîra ku li ser sînorê Iraq-ranê dijî piranî Soranî ye û çend kes bi Goranî (Hewramanî) diaxifin.Goranî jî bi Elewîtiya xwe yaresanî navdar in. Wan yekemîn xebatên edebiyata Kurdî hilberandin û ev bi Elewîtiyê vegotin. "" "Ya herî nêzîkê Goranî ango Hewramani Zazaki Polonî ye. Her weha, piraniya Eşîra Lolan li ser sînorê başur Iraq-Iranianranê Sunî ne. 

Mirovên deşta Çewlikê; Zaza, Îzol, Lolo, Halti, Çevkani, Şekaği1, Kiki, Bisyani, Murki, û idizdî eşîrên Kurd in, û ew bi sedhezaran heywanên xwe ve diçin çiyayê Bingöl û jiyanek taze dibînin û rastê (baca) dezgeh didin vezîr vezirê Erzurumê. Berhemên çiya; Di avhewa pêncemîn de ji bîst û neh çiyayên herî hilberîner ev çiyayê Bingöl e. Gelek celeb nebat û giha, û her weha gihayên kîmyewî hene. ("Ewliya Çelebî Seyahatname")

Eşîrên Dêrsimê
Mîrneşîniya Biradost

Mîrneşîniya Biradost, Xanedana vê mîrneşîniyê Neviyên Hesnewî ne. Li dawiya kuştina
Mîr Hilalê Kurê Nasir El-Dewle Bedir de Kurên Hilal ji bona nava Biradostê hatine bibarkirin.

Mîrên Biradostî 

Evanan Sê Bira bûn. Yekek ji wan Tahir bû, yê ku ew li cîgehê Bavê xwe de ji bona Şarezorê bi Serdar ve hate bikirin.
Yekekî din jî wan ji bona Serekê Êla Agor hate bikirin. Sêyemê wan jî ew ji bona bajarê Selmasê hat û wî ew ji bona jêr destên xwe date bixistin.

Şerefname dibêje, ku Mîrê herî bi nav û bangê vê Xanedanê Gazî Qeranê Kurê Sultan Ehmed bû. Di pêşî de wî ligel Şah Îsmaîl de dujminayetî dayite bikirin û li dawî de ew ligel wî de hatîye birêkkevtin.

Şah ew bi Navnîşana Gazî Qeran ve dayite bixelatkirin. Herwehajî wî jê re hêlên Tergever, Soman û Dol jî datin bipêşkeşkirin. Ev Mîrê hanêyî mêrxas tanî şerê gewreyî Çaldiran bi Nîv Serxweyî ve bi Şah ve dihate bibestandin… Li dawî de wî jî ligel tevaya Mîrên Kurdan de serên xwe ji bona Yawiz datin bitewandin. Şehreyar Selîm zor rûmeta wî date bikirin û wî ji bona wî hin ji melbendên Iyalatên Hewlêrê, Begdadê û Amedê bi ser mulkê wî ve date bivekirin.

Li dawiya Gazî Qeran de ev Mîrneşîniya hanê bi du beş Somay û Tergever ve hate bikirin:

Xanedana Mîrneşîniya Somay 
 
Ev Mîrneşîniya hanê ji bal Şah Mehmud Begê Gazî Qeran ve hate
bisazkirin. Ew tanî nemana xwe di nava destên Neviyên Şah Mehmud
Beg ve dihate bidîtin. Di sala 1597 k. de Mîrê Soma Olya Beg bû.

Xanedana Mîrneşîniya Tergever 
 
Mîrên vê Xanedana hanê ji Eşîra Biradost bûn. Şerefxan dibêje, ku Nasir Beg Kurê Şêr Beg kurê Şêx Husên navê Mîrekî bû, yê ku ew di zemanê wî de Serdarê Tergever bû.

Xanê Lepzêrîn 

Yekek ji bi nav û dengtirîn Mirên vê Xanedana hanê jî Liberxwedanvanê keleha Dimdim Emîr Xanê Yekdest ankû Emîr Xanê Lepzêrîn bû. Ew di pêşiya pêla Şah Ebas de hate bidîtin û wî di sala 1610 k. de di keleha Dimdim de serê xwe beramber bi Şah Ebas ve date birakirin.

Mîrê Kor 
Mihemed Paşa anjî Mîrê Kor, Mîrê Herêma Soran bû û di sala 1854 dawî li Xanedana Biradost anî.

Binnêr
 Dîroka Kurdistanê

Xanedanên kurdan
Dewletên dîrokî
Zirkan

Zirkan anku Zirkî êleke kurdan  li Serhed, Amed û Kebanê ye. 

Eşîr
Bertram Brockhouse

Bertram Neville Brockhouse (jdb.  li Lethbridge, Alberta; m.  li Hamilton, Ontario) fîzîknasekî Kanadayî bû. Sala 1994î bi tevî Clifford Shull, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Fizîknasên kanadayî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1918
Mirin 2003
Mêr
Prûsya

Prûsya (bi prûsiya kevn: Prūsa; bi latînî: Borussia, Prutenia; lîtvanî: Prūsija; polonî: Prusy; almanî: Preußen) herêmeke dîrokî ye ku bi sedsalan bandora xwe li ser dîroka almanan û Ewropayê kiriye. Paytexta Prûsyaya dawî Berlîn bû. Prûsya di sedsalên hejdeh û nozdehan de demên xwe yên mezintirîn û herî bihêz borand. Di sedsala hejdehan de di bin hikûmdariya Frederîkê Duyem ê Prûsyayê de bû hêzeke gewre li Ewropayê.

Nêrînek li dîroka Prûsyayê
 Prûsya welatê baltîkiyên prûsî ji aliyê şovalyeyên teutonî (şovalyeyên Terîqeta Almanî) ve hat vegirtin û di nava salan de hate xiristiyankirin, almankirin û polonîkirin.
Prûsyaya Qralî (1466-1772), herêm ket bin destê Polonyayê di Şerê Sêzdeh Salan de.
Mîrekiya Prûsyayê (1525-1701), piştî desthilatiya Polonyayê ket bin destê serwerên Hohenzollern û Brandenbûrgê.
Brandenbûrg û Prûsya (1618-1701) yekîtiyeke kesane ya di navbera serwerên Hohenzollern û Brandenbûrgê de bû.
Keyaniya Prûsyayê (1701-1918) bi guhertina Brandenbûrg û Prûsya hat damezirandin. Ev keyaniyeke bihêz a împeratoriya Almanî bû (1871-1918).
Parêzgeha Prûsyayê (1829-1878) parêzgeheke Keyaniya Prûsyayê bû û ji hin beşên Prûsyaya Rojhilat û Prûsyaya Rojava pêk dihat.
Dewleta azad a Prûsyayê (1918-1947), piştî Şerê cîhanî yê yekem hat damezirandin. Di sala 1934'an de ji aliyê nazîstan ve hat felişandin. Di sala 1947'an de dawî lê hat anîn.

Çavkanî

Dewletên dîrokî
Dîroka Almanyayê
Deryaya Oxotskê

Deryaya Oxotskê (bi rûsî: Охотское море, Okhotskoye more) deryayeke parçeya Okyanûsa Pasîfîkê ko li Asyaya Rojava dimê ye. Ew navbera li rojhelat Kamtşatka û Kurilan, li başûr girava Japanî Hokkaidō û Saşalin, li rojava jî herêma AmurSîbîryaya rojhelat de dimê. Ew bi dewletên Rûsya û Japan tê sînor kirin. Ew li ser Tengava Tatarê û Tengava La Perouseyê re bi Deryaya Japanî ve tê girêdan.

Rûyê wê deryayê 1,39 milyon km² ye, û kûrahiyê xwe nîvekî 971 m ye û dera xweya herî kûr 3.521 m ye. Ew navî xwe ji bajarê Oxotskê digire.

Derya
Erdnîgariya Rûsyayê
Kendava Hudsonê

Kendava Hudson (fransî: Baie d'Hudson) kendaveke li ser rûerdeke 1,23 mîlon km² li bakura Kanadayê dimîne. Kendava Hudson bi Okyanûsa Atlantîk ve tê girêdan. Ew ji pê dahênerî xweyê ko di 1610'an de keşf kirî hatiye nav kirin.

Derya
Kendava James

Kendava James (fransî: Baie James) perçeya başûra Kendava Hudsonê ye li hindê Kanadayê ye. Ew bi herêmên Québec û Ontario tê dorpêç kirin. Ew giravên di nav avê wê de dimên bi erdnîgarî dewama Nunavutê ne. 

Derya
Bülent Ersoy

Bülent Ersoy (bilêvkirina bi kurdî: Byulent Ersoy), z. 9ê hezîrana 1952 li Stembolê, hunermendeke transeksuwel a tirk e. Navê wê yê berê Bülent Erkoç bû. Cureyên awazên hunerî û arabesk distrê. Hunermendeka gelek navdar e û bi taybetî gelek ji dengê wê tê hezkirin. Li Tirkiyeyê û derveyî wê perwerdeya muzîkê û teknîkên stranbêjiyê dîtiye. Di dema cûntaya leşkerî ya sala 1980î de ji ber nasnameya wê ya transeksuwelî heşt sal qedexeya dikê wergirtiye û bo demekê li Ewropa wekî penaber jiyaye.

Zimanê wê û belaya serê wê 
Ew di gelek konseran de carnan rexneyên tûj li siyaset û kesayetiyên navdar ên Romê dike. Lê dema ku medya û dewleta tirk bi ser be tê, gotinên xwe şûnve digire. Bo mînak carekê (sala 1989) li bajarê Edeneyê ji wê daxwaza strîna sîrûdeke neteweperest tê kirin lê ew rexne dike û kesên ku sirûdên wiha guhdar dikin bi guhdirêjiyê tewanbar dike. Di heman konserê de tê gulebarankirin û bo demekê dirêj di nexweşxaneyan de dimîne.

Dîsa, li ser ketina artêşa Tirk a 25emîn bo Îraqê û hewla dagirkirina Başûrê Kurdistanê, wan di bernameyeke zindî ya televîzyonê de rexne dike. Rexneya wê gelek deng vedide. Medya û çapemeniya Tirkiyeyê, herwiha hunermend, şanoger, teolog, ronakbîr, zanist, jînên malan hwd ên tirk nerazîbûnên xwe diyar dikin û wekî kampanyayeke neteweperwer li dijî wê dardixin. Dozgerê komarê li dijî wê dozê vedike. Saziya kontrolkirina radyo û televîzyonê ya Tirkiyeyê (RTÜK) weşandina stran, dîmen û awazên wê "ji ber sedemên heftnazîk ên neteweya tirk" bo demeke bêdawî qedexe dike. Gelek organîzator, programên wê betal dikin.

Heya niha 30 albûmên wê derketine.

Hin ji gotinên Ersoy 
Bila etika we (ango Ersoy) beniya we be, hemî jin jî beniya min.
Dibêjin diçin û tên (bo leşkerên li dijî hêzên çekdar ên PKKê têdikoşin), lê diçin û nayên.
Bi salan e heman lîstik. Ez ne dê me û nikarim bibim jî, lê dê zarokên xwe ji bo herin bêî sedem bimirin, nayînin jiyanê. Xapandin e. Ji bo şerê ku hinekan li ser maseyê ji xwe re birêvedibin, divê mirov zarokên xwe nede kuştin. Lîstikek li ser me tê lîstin, xapandinek heye û em jî têne xapandin.

Albûmên Ersoy 
1971: Plaka yekem
1976: Toprak Alsin Muradimi (Bila ax bigire giyanê min)
1978: Orkide 1 
1979: Orkide 2 
1980: Beddua (Nifir)
1980: Yüz Karasi (Rûreşî)
1981: Mahseri Yasiyorum (Mehşerê dijîm)
1983: Ak Güvercin (Kevoka spî)
1983: Ne Duamsin Ne De Bedduam (Ne diaya û nejî nifira min î)
1984: Düskünüm Sana (Dorberiya te me)
1985: Yaşamak istiyorum (Dixwazim bijîm)
1987: Suskun Dünyam (Cîhana min a bêdeng)
1988: Biz Ayrilamayiz (Em nikarin berecuda bin)
1988: Anilardan Bir Demet (Desteyeke bîranînan)
1989: Öptüm (Min ramûsa)
1991: Bir Sen, Bir De Ben (Tu û ez)
1992: Ablan Kurban Olsum Sana (Etika te beniya te be)
1993: Sefam Olsun (Bêxemiya min be)
1994: Benim Dünya Güzellerim (Cîhanrindên min)
1995: Alaturka 95
1996: Akilli Ol (Hişdar be)
1997: Maazallah (Xwedêgiravî)
2000: Alaturka 2000
2002: Canimsin (Canê min î)

Çavkanî 

Hunermendên tirk
Aktrîsên tirk
Transeksuwalî
Stembol
Jidayikbûn 1952
Mirovên zindî
Protestanî

Protestanî an jî protestanîzm, yek ji sê mezhebên mezin ên xiristiyaniyê ye ku di sedsala şazdehem de li dijî serwerî ya Papa û katolîkan bi rêberiya Martin Luther û Jean Calvin  mîna nûbûnekê derketiye. Ji ber ku bê alîkariya keşeyan protestanan karîbû Pirtûka Pîroz (Mizgînî) bixwînin ewan wekî Dêra Mizgîniyê jî tên binavkirin. Li gorî protestanan ji Mizgîniyê pê ve bo xiristiyaniyê çavkanî tune ye. Piştî reform ê pêkhatinên olî bûn sê şaxên sereke: luterî û kalvînî.

Protestanî xwedî cûdahiya ye ji mezhebên/zavên din ê xiristiyaniyê. Ne xwedî serekên ruhanî ne mîna katolîk û ortodoksan. Di dêrên protestanên kalvînî de wêne û peyker tunin, ji ber ku di Tewratê (Peymana Kevin) de tê gotin: Ji xwe re qet pûtekî çênekin, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewînin û xizmetê ji wan re nekin! (Derketin 20:4.5) Lê yên lutherî bi bandora mezheba katolîk dêrên xwe dixemilînin.

Bawerên luterîzmê li Bakurê Ewropayê bêhtir in. Li Elmanyayê di bin navê Evangelische Kirche, li welatên mîna Norwêc Swêd, Fînlenda û Danîmarka wek dêra/ola neteweyî hatiye pejirandin. Di katolîkiyê de keşe nazewicin, lê di Protestaniyê de keşe dikarin bizewicin û pîrek jî dikarin bibin keşe. Bawerên protestaniyê Mizgîniyê bi zimanên xwe yên zikmakî dixwînin. Lê katolîk û ortodoks Mizgîniyê tenê bi zimanê latînî û yewnanî karin bixwînin.
Anglîkanî di veqetandina rêbazên olî de sîstema metranî ya katolîkan di nava xwede diparêze. Bawerên anglîkaniyê mîna katolîk û ortadoksan xwe berdewamên Hewariyan di hesibênin. Bo wan ciyawaziyan anglîkanî li derveyî protestaniyê hatiye nûsazkirin û mirov karê mîna Dêrek Rojavayî binav bike.

Li cîhanê civakên herî mezin li Elmanya, Nîjerya, Kanada, Danîmarka, Swêd, DYA, Îndonezya û Fînlendayê ne.

Bi temamî li cîhanê nêzîkî 590 milyon bawermendên protestaniyê hene. Ji wan 170 milyon li Bakurê Amerîka, 160 milyon li Afrîka, 120 milyon li Ewropa, 70 milyon li Amerîkaya Latînî, 60 milyon li Asya û nêzîkî 10 milyonan jî li Awistralya dijîn.

Girêdanên derve
Mustafa Erdoğan

Mustafa Erdoğan (bilêvkirina bi kurdî: Mistefa Erdogxan, * 1965 li Colemêrgê) yek ji koreograf û gerînendeyê koma zargotinê ya bi navê Anadolu Ateşi (Agirê Anatoliyayê) ye. 

Folklor û zargotina kurdî bi navê "dewlemendiya tirkan" bikartîne û tevlî pêşbirkên navneteweyî dibe. Perwerdeya fîlozofî û hûnera desthilatdariyê dîtiye. Hêj di dema şagirtiya xwe de bala xwe berdide zargotina kurdî ya dewlemend. Lê ji ber ku kurdî û bikaranîna navê "kurd" li Tirkiyeyê qedexe bû û ji bo jiyanê înkarkirin pêwîst bû, ew jî zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan û ji xwe re kariyer çêdike.

Bi bikaranîna çand û zargotina Kurdan gelek xelatan werdigire û hêdî hêdî dikeve bazirganiya vê karê jî. Grûba Anadolu Ateşi dadimezirîne û li ser navê tirkan di qada navneteweyî de derdikeve pêşbirkan û pêşangehan. Bi hunermenda tirk a navdar Gülben Ergen re dizewice (2004). Li ser zargotinê gelek nîvîsaran dinivîsîne û di wan de hemî dewlemendiya çand û zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan.

Li dijî wî gelek rexne tên kirin ku ew xizmeta pişavtina (asîmîlasyona) kurdan dike. Li ser navê wezareta çand û turîzmê ya Tirkiyeyê tevlî gelek festîval û pêşangehan bûye û tê gotin ku bi zanebûn karê asîmîlasyonê dike.

Wî herwekî karê rojnamegeriyê jî kiriye. Herçendî perwerdeya rojnamevaniyê nedîtibe jî di demekê kurt de dibe cihgirê sekreterê komeleya rojnamevanên nûjenperwer û di rojnameyên wekî Söz, Demokrasi û Turkish Daily News de dinivîsîne.

Koreograf
Rojnamevan
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kurd
Kesên ji Hekariyê
Jidayikbûn 1965
Anadolu Ateşi

Anadolu Ateşi (bi kurdî: Agirê Anatoliyayê) navê komeke zargotin û dansê ya tirkan e. Armanc û xebata wê ya bingehîn, wergerandina çand û zargotina kurdî bo tirkî ye. 

Bingeha wê di sala 1999'î de tê avêtin û bi alîkariya wezareta çand û turîzma Tirkiyeyê, di demeke kurt de tê damezirandin û dest bi tevlîbûna festîval û pêşbirkan dibe. Kom hemî lîstik, govend û hilperkînên kurdan dike dewlendiya tirkan. Bi zargotina rengîn a kurdî, derdikevin qada navneteweyî û pesnê "dewlemendiya çanda tirkan" didin.

Ji aliyê gelek ronakbîrên tirk û kurd ve ev kom tê rexnekirin ku karekê gelek şermane dike û diziya çanda kurdî dike. Gorî gelekan jî ev kom di xizmeta asîmîlasyona kurdan de ye û ji aliyê dewletê ve tê fînansekirin.

Anadolu Ateşi, di 3'ê gulanê 2001'î de dest bi rêze pêşangehên navneteweyî dike û ji Japonê heya Libnanê li gelek welatan bi navê "danasîna dewlemendiya tirkan" derdikeve ser dikê. Heya niha zêdetirî 6 milyon temaşevanên biyanî ew temaşekirine û turîzma Tirkiyeyê jê gelek sûdwergirtiye.

Girêdanên derve 

Malpera fermî ya komê

Koma hilperkînê
Show
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Parasız Yatılı Okul

Parasız Yatılı Okul (bilêvkirina bi kurdî: Parasiz Yatili Okûl, anku, Dibistanên Starê yên Bêdirav, Dibistanên Starbûnê yên Bêpere) navê cureyekê dibistanên Tirkiyeyê yên bi taybetî bo pişavtina (asîmîlasyona) kurdan tên bikaranîn e.

Gorî sîstema perwerdeyê ya tirkan, ji dibistana dê-bavtiyê (baxçeyê zarokan, dibistanên amadekirina perwerdeyê) heya dawiya dibistana amadeyî hatine birêxistinkirin. Pirranî li bajarên Kurdistanê ne yan bo zarokên kurdan e. 

Gelek caran bi îmtehanan şagirtan digirin lê heger pêdivî bê dîtin bêî îmtehanê jî zarokan qeyd dikin. Giranî didin sêwî û keçzarokan. Şagirt di atmosfereke nîv-leşkerî de tên perwerdekirin. Piştî dersên dibistanê, bi navê "Özel Etütler", anku, "Etûdên taybet", şagirt dersên zêde jî dibînin û gelek caran jî di van etüdan de karê pişavtinê tê kirin. Li her dibistaneke ev etûd bi navekê din tê binavkirin.

Dersên asîmîlasyona van dibistanan 
Jiyan û girîngiya Mustafa Kemal Atatürk
Dîroka fermî ya Tirkiyeyê
Xetereya terorîzm, kurdperwerî û şerîatê
Welatên Ewropayê û dijmintiya wan bo tirk û misilmanan
Tirkbûna kurdan

Li van dibistanan zarok bêdirav tên xwedîkirin. Kinc (cil, pot, libas), pêdiviyên dibistanê, xwarin-vexwarin, hinekê pere bo terxankirinên prîvat hwd hemî bêdirav in û ji aliyê dewletê ce tên dayîn.

Kesên ji van dibistanan derbas dibin, di dahatûyê de tirkî gelek baş diaxivin. Gelek ji wan karmendiyê dikin û heger bûbin mamoste, ew jî tevlî asîmîlekirinê dibin. 

Sosyologê tirk İsmail Beşikçi van dibistanan gelek girîng dibîne û dibêje ku van dibistanan gelek ziyan dane neteweya kurd . Dîsa ew dibêje ku ev dibistanana taybetî bo asîmîlekirina kurdan in û di xizmetên xwe de gelek biserketine.

Çavkanî

Cureyên dibistanan
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Golden Gate

Golden Gate (bi kurdî Deriyê Zêrî) tengaveka, Okyanûsa Pasîfîk bi Kendava San Francisco ve girêdida ye. Ew dorê 8 km dirêja û firehiya xwe navbera 1,6 km û 3 kîlometreyan diguhêre. Ew navî xwe ji koça bo zêrayên di sala 1848an de hatibû meydanê digire. Di wê salê de gelek zêrvan bo zêr hatibûn wir û bi keştiyên xwe bendera San Francisco tijikiribûn.

Heta wa sala ko zêrvan hatibûn Spanîyan ew wek "Boca del Puerto de San Francisco" binav dikirin. 

Herdu kelakên wê tengavê ji1937an virde bi piraya navdara Piraya Golden Gate bi hev ve tên girêdan.

Tengav
Tengava Nares

Tengava Nares (Danîmarkî: Nares Strædet, Îngîlîzî: Nares Strait) tengaveka navbera girava Ellesmere (bakura Nunavut, Kanada) û Grönlandê de dimê ye. Ew Baffin Bay û Deryaya Lincoln bi Okyanûsa Arktîk ve girêdide. Ji başûr de berve bakur ew ji Smithsund, Kane-Becken, Kanala Kennedy, Hall-Becken û Kanala Robeson de pêk tê.

Di 1964an de navê wê ji pê dahênerê George Nares re ji hêla Brîtanyayê Danîmarka û Kanadayê wek Kendava Nares hat dan zanîn.  

Ew bo golik ango cemedên mezin bi talîke ye. Di Gelawêjê de jî hin caran golik di avê wê de tê dîtin.

Tengav
Tengava Lombokê

Tengava Lombokê tengaveka navbera giravên Îndonezyayê  Balî û Lombok de dimê ye. Ew deryaya Okyanûsa Hindî û Deryaya Baliyê bi hev ve girêdide. Dera tengavê ya herî teng 18 km ye.

Çavkanî 

Tengav
Pakta Molotov-Ribbentrop

Pakta Molotov-Ribbentrop an jî Peymana bêêrîşiyê Rûsya û Almanyayê peymaneka li ber Şerê cîhanî yê duyemîn navbera Almanya û YKSSê de ji hêla serokên derveyiyên Almanya û Rusyayê Molotov (Rûsî) û Ribbentrop (Alman) de, li Moskova di 23'ê gelawêjê, 1939an de hatibû îmze kirin. Gorî wê peymanê ewna navbera hev de bo êrîş nekirina hev bi hev re soz ber dan û Polonya navbera hev de parve kirin. Li vê peymanê kurt şunda, 8 rojan şunda, jî şerê bi êrîşa Almanyayê ser Polonyayê re dest pê kir. Hembera vê peymanê Hitler di 1941an de êrîşa Rûsyayê kir û peyman pûç kir. 

Şerê cîhanî yê duyemîn
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Tengava Juan-de-Fuca

Tengava Juan-de-Fuca (Îngl. Strait of Juan de Fuca) tengaveka li beravên Emerîkayê rojava ye. Ew perçeyeka Okyanûsa Pasîfîk e û navbera  Girava Vancouver  û nîvgirava Olympic dimê û bi ketinê xweyê 150 km ew li bakur heta  Kendava Georgia û li başûr heta Puget Sound dirêj dibe. Firehiya wê ji 20 km de heta 25 km dugehêre.

Ew li ser sînorên DYA û Kanada dimê. 

Giravên mezinê di wê de Whidbey, Fidalgo, Lopezû San Juan in. 

Navê wê ji deryagerê Yewnanîyê Juan de Fucayê bi aslê navê Ioannis Phokas bû û di sala 1592an hatibû wir de tê ye.  

Tengav
Nature (kovar)

Nature (bi kurdî: Xwerist, Xweza, Sirûşt) kovareke zanistî ya bi îngilîzî ye. Bi heftane tê weşandin. Bi tevî kovara Cell a li DYA'yê derdikeve navdartirîn kovara zanistiyê ye.

Yekemîn hejmara wê di 4'ê sermawezê 1869'î de derhatiye. Ji aliyê Nature Publishing Group ve tê derxistin. Gerînendeyê giştî yê karê nivîsaran ê niha Philip Campbell e.

Çend gotarên kû di salên bihurî da di kovarê da derketine 

 Tîrêjên X - W. C. Röntgen (1896). On a new kind of rays. Nature 53: 274-276.
 Notron - J. Chadwick (1932). Possible existence of a neutron. Nature 129: 312.
 Qulika Ozonê - J. C. Farman, B. G. Gardiner and J. D. Shanklin (1985). Large losses of total ozone in Antarctica reveal seasonal ClOx/NOx interaction. Nature 315: 207−210.
 Dolly the sheep - I. Wilmut, A. E. Schnieke, J. McWhir, A. J. Kind and K. H. S. Campbell (1997). Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells. Nature 385: 810-813.
 Genoma Mîrova - International Human Genome Sequencing Consortium (2001). Initial sequencing and analysis of the human genome. Nature 409: 860-921.

Girêdanên derve 

Malpera kovara "Nature"

Kovarên îngilîzî
Şiledizê

Şiledizê nehiyeyeka Dihokê ye. Li Başûrê Kurdistanê ye. 

Di 25emîn ketina artêşa Tirk a Başûrê Kurdistanê de hin gundên Şiledizê ji bombebarana Romê ziyan dîtine.

Nehiye
Dihok (navend)
Star TV

Star TV yekemîn televîzyona sîvîl a Tirkiyeyê ye. Di sala 1989'î de dest bi weşanê kiriye. 

TV niha ne wekî berê ye, xwedî gelek kanalan e. Li ser satelît û dijîtalê weşana xwe dike. Dîsa sala 1999'î bo cara yekemîn weşana dîjîtal li Tirkiyeyê daye destpêkirin,

TV wekî hemî TVên Tirkiyeyê yên sîvîl (ango ne malê dûgelê ne, serbixwe ne) di bin siya artêşê de weşana xwe dikin. Di warê siyasetên hundurîn de nêrînên artêşê bilêvdikin. Di mijarên din de Star TV, xwedî siyaseteke kivşkirî nîne.

Girêdanên derve 

Malpera fermî ya Star TV a Tirkiyeyê

Televîzyon
Tirîfe Doskî

Tirîfe Doskî helbestvaneke kurd e ku di sala 1974an de li Dihokê hatiye dinê. Wê Peymangeha Mamosteyan a Dihokê kuta kir û nika wek mamoste kar dike. 

Tirîfe Doskî di dumahika salên 90an de dest bi nivîsînê kir û di sala 2005an de pirtûka xwe bi navê "Êvariyeka kesk" derxist. Ew endama Êkîtiya Nivîskerên Kurd (Yekîtiya Nivîskarên Kurd) a liqa Dihokê ye.

Nivîs û helbestên wê li kovarên Nûbûn û Peyvê û li heftinameyên Evro û Çavdêrê derketin.

Berhemên wê

Pirtûkên helbestan 
 Êvariyeka kesk. Zana, Dihok, 2005.
 Payîzeka şîn. Dihok, 2008.
 Deh xewn. Dihok, 2008.

Li kovara Nûbûnê 
 “Destdirêjkirin û pelamardana jinan”. Nûbûn, 69, 2005.
 "Keç û evîn... di demên cuda de". Nûbûn, 77-78, 2006 (nivîs).
 “Kultur û civak”. Nûbûn, 79, 2006 (nivîs).
 “Heyran”. Nûbûn, 81, 2006 (helbest).
 “Helbest, felsefe û mirov”.  Nûbûn, 85, 2007 (nivîs).

Kultur û mirov 
 "Dil". Nûbûn, 91, 2007.
 "Sêks". Nûbûn, 92, 2007.
 "Jin û jiyan". Nûbûn, 94, 2007.

Gotarên mêyane 
 "Gotarên mêyane". Nûbûn, 95, 2007.
 "Rewşenbîr û komelgeh". Nûbûn, 96-97, 2008.
 "Rewşenbîr û desthelat". Nûbûn, 98, 2008.
 "Edîb û edebiyat". Nûbûn, 99, 2008.
 "Mêyanekirina civakî di nava kulturek pîroz de". Nûbûn, 101, 2008.

Li kovara Peyvê 
 “Tirs”. Peyv (helbest).
 “Peywendên min”. Peyv (helbest).
 “Afreta helbestvan ewa bivê helbesteka wêrek binivîsît divêt xwe azad ket taku bishêt deqê xwe azad bikit”. Peyv (hevpeyveke ji layê Loqman Asîhî ve).

Li kovara Çavdêrê 
 “Dema nîsarok dimirin”. Çavdêr, 21, 2006 (helbest). 
 “Gaveka bê wext”. Çavdêr, 24, 2006 (helbest).
 “Çîrokeka spî”. Çavdêr, 28, 2006 (helbest).

Jin û jiyan 
 “Keltur û mirov”. Çavdêr, 41 & 42, 2007 (nivîs).
 “Dayik”. Çavdêr, 44, 2007 (nivîs).
 “Dil”. Çavdêr, 45, 2007 (nivîs).
 "Êrotîka". Çavdêr, 47, 2007 (nivîs).

Li heftinameya Evroyê 
 “Ez û girê Basê - diyarî bo te taxê min”. Evro, 148, 2006.
 “Dalahî dalahî”. Evro, 181, 2007 (helbest).
 “Peywendî û komelgeh û mirin”. Evro, 186, 2007 (nivîs).
 “Awazek sha’îrane”. Evro, 199, 2007 (helbest).

Çavkanî 
 www.duhokwriters.net/3.htm 

Helbestvanên kurd
Şerê Grunwaldê 1410

Şerê Grunwaldê (bi lîtvanî: Şerê Zalgirîsê, almanî: Şerê Stembarkê ) di 15'ê tîrmeha 1410'an de bi yekîtiya Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya û Keyaniya Polonyayê li hemberî Şovalyeyên Tîtonî (îng:teutonic knights) li gundê Grunwaldê  qewimî. Bi zewaca mîrê Lîtvanya Jogaila û keybanûya Polonyayê Jadwiga yekîtiyek bihêz di navbera Lîtvanya û Polonya de çê bûbû. Şerê Grunwaldê; şerek ji şerên herî mezine ku di çaxa navîn de li Ewropa qewimîye. Fermandarê Şovalyeyên Tîtonî Ulrich von Jungingen bû û serwerê hêzên polonî Jogaila û yê lîtvanî Vytautas (an jî Wîtold) bû. Van her du serweran hêzên xwe di 2'yê tîrmeha 1410'an de li hev civand û êrîş birin ser Keleha Marienburg (Malbork)'ê. Hejmara şervanên her du aliyan jî bigumanin lê bi gelemperî tê zanîn ku nêzîkî 16.000 siwarî û 9.000 piyadeyên Tîtoniyan û 18.000 siwariyên Polonî û 8.000 siwariyên sivik ên Lîtvanyayê hebûn. Di dawiya şer de hêzên Polonî-Lîtvanî bi ser ketin.

Li gorî hin dîroknasan serjimêr

Galerî 

Serdema Navîn
Şer
Lîtvanya
Polonya
Abdullah Keskin

Abdullah Keskin weşangerekî kurd e.
Di sala 1967an li Nisêbînê ji dayik bûye. Xwendina destpêkê li Nisêbînê temam kiriye. Di sala 1986an li Zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina beşa Tirknasiyê kir. Dû re wek xwendekarê zanîngehê dest bi karê rojnamegerî û weşangeriyê kiriye. Destpêka 1992an ji bo rojnamegeriya kurdî li Stenbolê bi cî bûye, di destpêkê de berpirsyarê giştî yê Welat bûye. Di 1993yan de li Özgür Gündemê edîtoriya rûpelên "kultur-huner" û "Medya" kiriye. Di 1996an de tevî Rûken Bağdu û Songül Duraker weşanxaneya Avestayê ava kiriye.

Abdullah Keskin, xelata Navnetewî 2005 a Azadiya Weşanê a Jery Laber ku Yekîtiya Weşangerên Amerîka bi PENa Navnetewî re dide wergirt. Her wiha di Avestayê de edîtoriya gelek kitêban kiriye.

Girêdanên derve 
Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD 

Weşangerên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1967
Hawar TV

Hawar TV televîzyonekî kurdî ya înternetê ye.

Di sala 2008an bi şêweyekî online ji aliyê Hawar Kurdistan Media Group ango HKMGê hate damezrandin. Di Reşemiya 2008an dest bi weşana xwe ya ceribandinê kir. 

Hawar TV li gorî daxûyaniya xwe ya damezrandinê li dijî hemû tevger û hêz û rexistinên siyasî û grubên ku zirarê didin berjewendiya giştî ya Kurdistan tevdigere. Hawar TV televizyonek giştî ye û nûçe, muzik, sinema, şano, pêşbirk, bernameyên perwerdehî, zarokî, civakî, siyasî hebin. 24 katijimêr weşan dike.

Girêdanên Derve 
Malpera Hawar TV 
Weşana Zindî ya Hawar TV yê 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Werzişvan

Werzişvan, kesê ku bi werzişê re mijûl dibe wisa tên binavkirin. Gelek cureyên werzişê hene. Hin ji wan yên li cîhanê ku tên leyzandin em karin mîna futbol, basketbol, bez, gemş, beyzbol, goka dest hwd binavbikin.

Werziş
Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê

Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê (lîtvanî: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, lîtvaniya berê: Didi Kunigiste Letuvos, îngilîzî: Grand Duchy of Lithuania, latînî: Magnus Ducatus Lituaniæ, polonî: Wielkie Księstwo Litewskie, rûsî: Великое Княжество Литовское) dewleteke rojhilatî û navrastî ya Ewropa ku ji sedsala dozdemîn/sêzdemîn ta sedsala hijdemîn berdewam bûye. Ji aliyê Lîtvaniyan ve hatiye damezrandin. Di sedsala panzdemîn gihişte mezintirîn tixûbên xwe û wê demê dewleta herî mezin ya Ewropa bû. Navê 'Mîrîtiya Mezin' di dawiya keyîtiya Gedimînas de hat binavkirin. Di dema kurê Gedimînas, Algîrdas de mîrîtî bêhtir fireh bû, ji dema desthilatdariya hemû keyan ku mîrîtî di bin destê wan de bû. Piştî desthilatdariya Algîrdas, Jogaila rûpeleke nû di dîroka Lîtvaniyan de vekir bi Yekîtiya Kreva (1386). Bi vê yekbûyîne Keyaniya Polonyayê û mîrîtî bûn dewleteke hevbeş. Bi vê yekîtiyê di bin desthilatiya key Vytautas de dewlet di Şerê Grunwald'ê de biserket. Lê piştî mirina Vytautas nakokî di navbera her du gelan de derket û jev veqetîn. Di sala 1569 de careke dî her du gel bûn yek (Komara Lîtvanî-Polonî) bi Yekîtiya Lublînê. Di vê federasyonê de Lîtvanî xwedî zagon, artêş û gencîneya xwe bi xwe bûn. Di maweya federasyonê de Mîrîtiya Lîtvanî tevlî gelek şeran bû. Bo mînak Şerê Lîvonî, Şerê Bakurî û yên din. Ev federasyon di sala 1795'an de ji aliyê împeratoriya Rûsan, Prûsya û Awistirya ve hate hilweşandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Agahî di derbarê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi îngilîzî (1253-1795)
 Agahî di derbarê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi zimanê polonî 

Dewlet
Dîrok
Lîtvanya
Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê

Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê ji 1922'an de heta 1991'ê yek ji komarên YKSS'ê bû. 

Ew heta ku di 5'ê berfanbara 1936'an de belav bûbû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991'ê de Azerbaycanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

YKSS
Dîroka Azerbaycanê
Suðuroyarfjørður

Suðuroyarfjørður tengaveka li giravên Faroeyê navbera giravên wêyê li başûr rojava Suðuroy û Lítla Dímun, li bakur rojhelat Stóra Dímun û Skúvoy de dimê ye. 

Tengav
Fehmarnbelt

Tengava Fehmarn an jî Fehmarnbelt (danîmarkî Femern Bælt) tengaveka bi firehiyê nêzî 18 km ya navbera nîvgiravên Lolland û Fehmarnê li rojavaya Deryaya Rojhelat dimê ye û Belta Mezin Û Belta Biçûk bi hev ve girê dide ye. 
Tengav
Danîmarka
Fehmarnsund

Fehmarnsund tengaveka di Deryaya Rojhelat de yê navbera kendavên Kiel û Mecklenburgê ko giravê Fehmarn ji Festland vediqtîne ye. 

Tengav
Strelasund

Strelasund tengaveka di Deryaya Rojhelat de di herêma Almanyayê Mecklenburg-Vorpommern de dimê ye. Ew giravê Rügen ji Stralsund vediqetîne. 

Ew bi kûrahiyê xweyê berbilavî li ser aqareka 64 km² dimê. Beravên wêyê herdu hêlan bi pirayê Rügendamm ji 1936 virve tê girêdan. Di ser wê pirayê re him rêhesin him jî rêyê otomobîlan heye. 

Tengav
Almanya
Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê

Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê yan jî Komara Sosyalîst a Sovyet a Piştqefqaza Federatîv (bi rûsî: Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика, bi kurtî: ЗСФСР) komareka YKSS'ê ko di sala 12'ê adara 1922'an li Tîflîsê hatibû îlankirin bû. Tîflîs jî paytexta wê bû.

Di 30'ê berfanbara 1922'an de jî Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (UYKSS) ji aliya dewletên Komara Federatîfa Rûsyayê Sovyêt ên Sosyalîst, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê û Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê hat sazkirin.

Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê yekîtiyeka ji Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê û Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê de pêk dihatbû. Ji bo mihelafetên ji hêla komûnîstên gurcî û azerbeycanî ve ew federasyona di 5'ê berfanbara 1936'an de ji aliyê Lawrenti Beria ve hat belavkirin û Komarên sosyalîst ên ko belav bûn teva YKSS bûn.

Bibliyografî 

YKSS
Dîroka Ermenistanê
Dîroka Azerbaycanê
Dîroka Gurcistanê
Şoreşa Cotmehê

Şoreşa Cotmehê (Rûsî: Октябрьская революция, Oktyabrskaya revolyutsiya) an jî Şoreşa Cotmehê Mezinê Sosyalîstan, Rêvolyûsya Oktîabrê Sosîalîstîê Mezin (Великая Октябрьская социалистическая революция, Velikaya Oktyabr'skaya sotsialisticheskaya revolyutsiya) an jî Şoreşa Bolşevîkan, şoreşeka ko di sala 1917an de li Rûsyayê pê Şoreşa Şibatê re hatibû holê. Bi wê şoreşê re şûna Çariya Rûsyayê di Şoreşa Şibatê de hildiwaşiyabû û kargerîyekê ko bi gelemperî ji Bolşewîkan pêktê tê saz kirin û  riya bo saz kirina YKSS bo Bolşewîkan tê vekirin. Ji pê Şera Hindira Rûsyayê yê navbera salên (1917–1922) re di 1922an de YKSS tê saz kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Arşîva Şoreşê

Şoreş
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Komûnîzm
Karoka pûşî

Karoka pûşî (bi latînî, Fomes fomentarius), karokeke nexwarinbar a famîleya Fomitopsidaceae ye. Ew li ser qurmê daran dijî û li demên berê ev kariya hişkkirî wek agirde hate bikaranîn.

Kuvark
Fisegur

Fisegur (bi latînî, Lycoperdon perlatum) kariyek e. Fisegura nekevnar xwarinbar e.

Kuvark
Bolşewîk

Bolşewîk an jî Bolşewîkî (Rûsî:большевики, wergera bi peyvî Piranîperêz) fraksîyoneka Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Fraksîyonê Bolşewîkan diktatoriya prolêteran dişopand û bo vê dixebitîn û wan xwe li hembera Menşewîkîyên ko daxwaza xwe demokrasiya nimînî bûn girtibû.

Nav û serborî 
Navê wê fraksîyonê di civîneka di 1903an de li Londonê cih girtî de hatibû. Hêldarên Wladimir Îlyîç Ulyanow (Lenin) di wê civînê de piraniya civakê (rusî bolşînstwo) pêk dianÎn û bo vê ewna wek Bolşewîkî dihatin nav kirin. Hindikeyên ko di wê civînê de bûn jî wek Menşewîkî(rusî menşînstwo) dihatin nav kirin. Stalin jî pê re di hêla Bolşewîkiyan de cih girtibû.

Bolşewîk gorî fraksîyonên dinê partiyê radîkal bûn. Wan xirab kirina Çariya Rûsyayê dixwest û bo vê armancê xwe bi Komûnîstan re yek kiribûn. Armanca Menşewikiyan hembera Bolşewîkan ne tu diktatoriya partiyan bû. . 

Bolşewîkan pê Şoreşa Kewçêrê di 1917 re kargerî di pêşengiya Lenin de dest xwe xist. 

Di Şerê Hindirê Rûsyayê di 1918an de destpêkirî de Artêşa Sor li hembera Artêşa Sipî têkoşÎn dikir. Artêşa Sorê ko di fermanderiyê Leon Davidovich Trotsky de bû Artêşa Sipî bin xist û Bolşewîkan di 1922an de li hemû welata Rûsyayê hikuma xwe dianîn. 
 
Ji sala 1918an şûnda Boşlşewîkan xwe wek Partiya Komûnîstê Rûsyayê nav kirin û pê sala 1925an re jî xwe wek Partiya Komûnîstê YKSS xwe nav kirin.

Wêje 
 Leo Trotzki: Bolşewîzm û StalÎnÎzm

Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Rûsya
Komûnîzm
Tengava Melakayê

Tengava Melakayê tengaveke li Asyaya Başûr Rojhelat, Deryaya Andamanenê de deryayên Deryaya Çîna Başûr û Deryaya Javayê bi hev ve girêdidaye. Ew navber nîvgirava Malayî û girava Sumatra de dimê. Dirêjahiyê wê dorê 930 km ye û firehÎyê xwe jî navbera 38 û 393 km de diguhêre.

Çavkanî 

Tengav
Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan

Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan, ango Kanala esmanî ya Gelê Kurdistanê, bi îngilîzî GK Channel,  televîzyoneke kurdî ye û ji başûrê Kurdistanê ji bajarê Silêmaniyê bi giranî bi herdû zaravayên kurdî ên serekî kurmanciya jor û kurmanciya navendi (soranî) weşanê dike. Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan nêzîkê YNKê ye û di 11ê îlona 1991ê dest bi weşana xwe kir. Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan di 1ê hezîrana 2008an de dest bi weşana li ser sataleytê kir.

Girêdanên derve 
 Malpera Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Rojhelat TV

Rojhelat TV televîzyoneke kurdî ye û ji Swêdê bi giranî bi herdû zaravayên kurdî ên serekî kurmanciya jor û kurmanciya navendî (soranî) û bi zimanê farisî weşanê dike. Rojhelat TV kû weke yekem televîzyona Rojhilatê Kurdistanê dest bi weşanê kir, nêzîkî Komala ye û bi taybetî ji bo Rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê.

Girêdanên derve 
 Malpera Rojhelat TV 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Komala TV

Komala TV  televîzyoneke kurdî ye û bi giranî bi zaravayê kurmanciya navendî (soranî) û bi zimanê farisî weşanê dike. Komala TV nêzîkî Komala ye û bi taybetî ji bo Rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê.

Girêdanên derve 
 Malpera Komala TV 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kurd Channel

Kurd Channel televîzyoneke kurdî ye û ji Londonê bi giranî bi zaravayê kurdî kurmanciya navendî (soranî) û bi zimanê farisî weşanê dikê. Kurd Channel nezîkî PDK-Îranê ye û li gorî dema navenda Ewropa (bi îngilîzî: Central European Time (CET)) herroj di navbera saet 20 û 21ê bi taybetî ji bo Rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê.

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Dirankargeh

Dirankargeh bi înglîzî Dental Laboratory, ew ciyê ku diranên Mirovan bi awayekî teknîkî û zanistî amededikin bi riyê dirankaran yan diran teknîkaran. Dirankargehan bi destgeh û teknolojiyên nûjen hatiye amedekirin.

Diransazî
Menşewîkî

Menşewîkî (Rûsî: меньшевики, bi peyvî "Hindikeparêz") fraksîyoneka di Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Ew li hembera fraksîyona Bolşewîkan û Lenin disekinî û wan bo sazkirina demokrasiya temsîlî, nimînî tekoşÎn dikir.

Geschichte 
Parvebûna Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê  fraksîyonên Bolşewîk û Menşewîk di civîneka di sala 1903an de li Londonê bûyî de bûbû. Di wê civînê de hêldarên Leninê ko hilweşandina Çariya Rûsyayê û li şûna wê diktatoriya prolêteran dixwestinî, piraniya civînê pêk anîbû û bo wê hêldar û destekdarên Lenin wek Bolşewîkî (rûsî: bolşînstwo) hatibû nav kirin. Ew ên ko hindikeya civînê pêk anîbûn û berdevkên xwe Julius Martow, Pawel Axelrod û Alexander Martinow bûn jî wek Menşewîkî(rûsî menşînstwo) hatibû nav kirin. Leon Troçkî jî heta sala 1917an teva Menşewîkiyan bû. 
 
Menşewîkî çiqas di tevgera sosyal demoktratê Rûsyayê de cihekê girîng şûn girtibû jî, Bolşewîkan gorî wan pêş diketin. Lê Gurcistan wek nola kelayeka wan bû û wan di hilbijartineka di 1919an de %81,5 reya girtibûn. 

Ji pê Şoreşa Kewçêrê ko Bolşewîkan otorîteya welat dest xwe xistî re Menşewîkî bi piranî ji Rûsyayê ya bi dil, ya jî bi sirgûn ji Rûsyayê der ketin. 

Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Komûnîzm
Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê

Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê (belarûsî: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, rûsî: Белорусская Советская Социалистическая Республика) li 1ê kanûna paşîn 1919an de hatibû sazkirin. Demeka kurt pê re jî ew bi Lîtvanyayê ve bû yek û wan tev bo demeka kurt Komara Sovyet a Sosyalîst a Lîtvanya-Belarûsê pêk anîn. Di sala 1922an de KSS ya Belarûsê teva YKSS bû û heta ko ew di 1991ê de belav bû teva wê ma. Di 1991ê de Belarûsê serbixweya xwe ji YKSS da zanîn.

Wexta Şerê cîhanî yê duyem de navbera salên 1941-1944an de Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê di bin bindestiyê nazîyan de ma. Di dema wê bindestiyê de wê zirarên mezin dîn û nêzî 2,5 milyon qeyb dan.

Alayên Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê 

YKSS
Belarûs
Tengava Sunda

Tengava Sunda tengaveka navbera giravên Endonezyayê Sumatra û Java de dimê ye.

Dirêjahiyê wê dorê 200 km ye û di derê xweyê herî teng de tengiyê wê nêzî 30 km ye. Ew nola Tengava Malakka Deryaya Çîna Başûr digêhîne Okyanûsê hîndê.
Tengav