nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kapîtalîzm

Kapîtalîzm an jî enflasyonîzm teoriyekê aborîyê ko navgînên hilberînê şuna dewlet û civakê ji hêla xwedaniya taybetiyê ango şexsî an kesîtiya darazî tê kontrol kirine. Di vê sîstemê de bihayê hilberîn, mal û xizmetan ji hêla bazara serbest tê diyar kirin. Îroj li dewletên dinê bi piranî sîstemê kapîtalîstê tevlihevê ko hin bihayan kontrol dikin tên karger kirin û va bi gelemperî wek sîstema digelhev(tevlihev) tê nav kirin.

Nav 
Navê Kapîtalîzm ji peyva latînî capitalis hatiye ku tê wateya bingeh afirandine. Ew cara yekem jî ji aliyê David Ricardo hatiye bikaranîn.

Di sîstema kapîtalîst de ger ku yek dixwaze tiştekî xwe bifiroşe û yekî din dixwaze ku wî tiştî bikire û ew herdu kes li hev werin, ew ne hewce ye ku ew ji kesî destûre bistînin. Ev sîstema bazara serbest e. Di vê sîstemê de bi tunî(temamî) kirîn, firotin, deman kirin serbest e. Teorîsyenê pêşîn ê kapîtalîzm û bazara serbest fîlozof Adam Smith e û wî di pirtûka xwe ya bi navê The Wealth of Nations de teoriyên xwe weşandibûn. 

Kapîtal di teoriya aboriyê de her kes dikare bi riya  tiştekî xwe an pereyên xwe hilberînê bike û pereyan jê qezenc bike. Kapîtalîst ew xwediyê kapîtal e. Ew kesê ku ji bo aboriya xwe kar bike û ji bo vê sermayê xwe beden, zêhn û keda xwe ya dikeve çîna karkeran an proleteran.

Komûnîzm û kapîtalîzm 

Komûnîzm û kapîtalîzm du sîstemên aboriyên ko li dijê hev in. Herwiha Sosyalîzm û gorî teorîsyonên Komûnîstan merhaleyê paşina Komûnîzmê Anarşîzm jî li dijê Kapîtalîzmê ne. Gorî yek ji teorîsyenên komunîzmêyê bingeh Marx, bo ko di sîstema kapîtalîstî de çîna karker û kedkaran her tim bindest in û kedên xwe têne xwarin ewnê bi şoreşê werine serdestiyê û sîstemê ko karker serdest pêk bînine. Lê va teorî an senaryoyê ko Karl Marx û Friedrich Engels di Das Kapitalê de nivisî hîn birastî nehate holê.

Çavkanî 

Aborî
Kevin Rudd

Kevin Michael Rudd (jdb.  li Nambour, Queensland, Awistralya), siyasetmedar û dîplomatekî awistralî ye ku ji çiriya pêşîn a 2007an heta 2010an serokwezîrê Awistralyayê bû.

Ji Partiya Karkeran a Awistralyayê ye û ji çiriya pêşîn a 2006an virde serokatiya partiyê dike. Di hilbijartinên  de partiya wî bi radeyeka dengdayîna bilind biserket û di  de Rudd bû 26emîn serokwezîrê Awistralya.

Rudd di propagandaya hilbijartinê de soz dabû ku heger ew bisebikeve dê ji gelê aborjîn lêborînê bixwaze û pêşî li asîmîlasyon û zordariya li wan tê kirin bigire. Berê jî carcaran ev yeka han dihate rojevê lê ji aliyê hikûmetan ve nedihate bicihanîn. Rudd piştî damezirandina hikûmeta xwe soza xwe digire û ji gelê aborjîn lêborînê dixwaze.

Hikûmeta Rudd Protokola Kyoto îmze kiriye.

Siyasetmedarên Awistralyayî
Dîplomatên Awistralyayî
Serokwezîrên Awistralyayê
Mirovên zindî
Yahya Menekşe

Yahya Menekşe (jdb. ? - m.  li Cizîr, Bakurê Kurdistanê) ciwanzarokekî Kurd bû û di  de, li bajarê Cizîrê ji aliyê hêzên dewleta Romê ve hate kuştin.

Menekşe, di xwepêşandanên şermezarkirina dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan de, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirkiyê ve bi panzerê tê pelixandin û jiyana xwe jidestdide.

Çavkanî 

Goriyên mêrkujiyê
Manîfestoya Komunîstî

Manîfestoya Komunîstî (bi almanî: Das Manifest der Kommunistischen Partei an jî tenê Das Kommunistische Manifest) ew manîfestoya ko ji hêla Karl Marx û Friedrich Engels di sala 1847'an de li Londonê bi daxwaza yekîtiya Komunîstan re hatibû nivisîn. Ew di 1848'an di dema Şoreşa Şibatê de li London û Fransayê dema Şoreşê Adarê jî li welatên din belav bû.

Çapa Pêşin û Çapên bi Zimanên din 
Bingehên program û lênêrîna jiyanêyê Marx û Engelsê ko paşê bi gelemperî wek Marksîzm hat zanîn di vê manîfestoyê de hatibû rave kirin. Di rûpela destpêkê manîfestoyê de navê Marx û Engels tev şûn digirin. Lê di 1883'an de di pêşgota çapa Elmanî de Engels wiha dinivise: "Fikrên bingehên ko di manîfesto de serwer ditînî... bitenê û bitûnî eyda Marx in."

Çapa Manîfestoya pêşinê ko bi rengekî keska tîr, di 1848'an li Londonê hatibû çap kirin. Ew çapa bi zimanê almanî bû. Wergera wêyê îngîlîzî ji hêla Helen MacFarlane di 1850'î de hat kirin. Ew navbera 1872'an de heta 1893'an bi pêşgotinên cida yên ko hin zimanên din hat çap kirin: Di 1871'an de bi fikrên Marx û Engels ên li ser Komûna Parîsê, di 1882'an de bi pêşgotinekê ji nû ve bi rûsî, bi Marx di 1883'an de mir re jî, 1890'an de bi pêşgotinên Engels almanî, 1892'an de bi zimanê polonî, 1893'an de jî bi îtalyanî hat çap kirin. 

Manîfesto bi peyvên ko komunîzmê dişibîne şevreşkekê dest pê dike „Şevreşkek li Ewropayê digerê – Şevreşka Komunîzmê. Hêzên Ewropayê kevin bo ko vê şevreşkê def bikin hevlabendîyekê pîroz pêkanîn: Papa û çar, Metternich û Guizot, radîkalên fransî û ajanên polîsê almanê..." 
Ew bi bangê navdar jî xelas dibe: „Prolêterên hemû welatan, yekbin!“.

Ew manîfestoya 30 rûpelan ji çar beşan pêk tê.

Beşa pêşin: Birjûva û Proleterya 
Marx û Engels di va beşa manîfestoyê de pêşketinên cîvakîyên heta wê çaxê wek têkoşîna çînan salix didi. Heta niha Azad û Sklav, Patrîsyan û Pleb, Baron û serf... Gorî Marx û Engels jî niha ew têkoşîna çînan peresendîye têkoşîna navbera birjûva û proleteran.

Beşa duyem: Proletar û Komunîst 
Gorî Marx Komunîst Partî ne li hembera tu partiyên karkeran e. Gorî Marx û Engels Komûnîst bo ra kirina milkên şexsî têkoşînê dikine. Dîsa gorî Manîfestoyê Komunîstan tu welat tune ne û hemû komûnîst di çîna proleterê de ne.

Beşa sêyem: Lîteratûra Komunîzm û sosyalîzm 
Di vê beşê de Marx û Engels beşên Komunîzm û Sosyalîzm û merhaleyên wan salix didin.

Beşa çaram: Şûna Komunîst Partî di li hembera Partiyên hember de 
Di vê beşê de Marx û Engels li hin welatên dijên tevgerên komunîstan û rewşê wan salix didin.

Girêdanên Derve 
 Teksta orjînal bi hin zimanên din ve
 wek mp3 bo guhdane ser
 http://diyarname.com/news.php?Idx=4679

Çavkanî 

Komunîzm
Pirtûk
Sosyalîzm
Kapîtal

Kapîtal (bi almanî: Das Kapital) yek ji giringtirîn pirtûkên Karl Marx e. Di vê pirtûkê de Marx rewşa kedkarên sedsala 19'an lêdikolê û sistema Kapîtalîzmê şîrove û rexne dike. Va pirtûkê Karl Marx bandorekê mezin li tevgera kedkaran û siyasetê sedsalê 20'an kir.

Berga yekem ya pirtûka Kapîtal di sala 1867'an de hate çapkirin. Piştî mirina Marx di sala 1883'an de, hevalê wî Friedrich Engels ji destnivîsên wî dû bergên din kom kirin û dan çapkirin.

Girêdanên derve

Das Kapital bi zimanê almanî 
 Berga I: Der Produktionsprozeß des Kapitals 
 Berga II: Der Zirkulationsprozeß des Kapitals 
 Berga III: Der Gesamtprozeß der kapitalistischen Produktion 

Siyaset
Îdeolojî
Komûnîzm
Mêmalî

Mêmalî (tr.: Kesmetepe) beldeyekê bi navçeya Semsûrêyê Bêsniyê ve girêdaye. Nifûsa wê gorî hêjmarê 2000an de 4.566 kes e. Ew di 1992an de bû belde.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperekê li ser wê beldeyê 

Gundên Bêsniyê
Kêsûn

Kêsûn (tirkî: Çakırhüyük) yek ji beldeyên Bêsnîyê ye. Gorî hejmêrtina nîfûsêyê di 2000an de nifûsa wê 6037 kes e. Ew 34 km dûra Bêsniyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Malperak li ser wir 

Gundên Bêsniyê
Komediya Xwedayî

Komediya Xwedayî (Îtalyanî: La Divina Commedia, an jî bi navê pêşinê orjînal Comedia) berhema helbestvan îtalyan Dante Alighieri ya herî navdar e. Ew di wêjeya dinê de yek ji berhemên epîkê herî navdar e. Ew bi devokê Toskanî bi zimanê Îtalî hatibû nivîsîn. Dante dest bi nivîsînê wê di sala 1307an de dike û hindik li ber mirinê xwe di 1321an de temam dike. Wexta ko wî pirtûk nivîsîbû bi tene wek Comedia nav kiribû û Divina(Xwedayî) di sedsala 17an de hat anîne pêşiyê navê pirtûkê.

Beşên Pirtûkê 
Komedya ji gerê Danteyê li dinêyê din kiriyê ko sê beşan de pêk têye:Inferno (dojeh), Purgatorio (eraf), û Paradiso (bihuşt). Ew bi mirinê xwe ve bi formekê ez(ango, ezî di daristanekeê tarî de me..) dest bi gerê xwe dike. Di dojeh û erafê de helbestvanê Romî Vergilius bi wî re hevaltiyê dike. Di tepeyê erafê de Vergilius dihere û Beatrice, evîndarê Dante, bi wî re hevaltiyê dike. Ger di şeva  de dest pê dike û di 14ê nîsanê de jî dawî dibe.

1. Inferno / Dojeh 
Dante vê beşê pirtûkê di 1308an de temam dike. Ew ji 34 kantoyan(beşên piçûk) de pêk tê. Dante di şevekê tarî de rêyê xwe şaş dike û dikeve daristaneke tarî. Bi sibê re rasta Vergilius tê. Gorî teswîrê Dante dojeh kortekê her ku jêr de dadikeve teng dibe bû. Ewê di bin bajarê Orşelîmê de bû. Dîsa gorî teswîra Dante dojeh ji 9 qatan pêk dihat. Di qatê herî jorê, qatê nehan de, ewna Lusîferê(Lucifer) heta piştê xwe di nêv cemedê de dibînin. Ewna di dojehê de rasta gelek kesên navdarên wek helbestvanê antîk Homer, fîlozofên antîk Aristoteles, hin qehramanên Romî û Antîk, Kleopatra, Îskenderê Mezin û fîlozofên misilman Îbn Ruşd, Ibn Sîna siltan Selahedîn tên.

2. Purgatorio / Eraf 
Va beşê Comedia bi texmînî Dante di 1313an de temam kiribû. Ew ji 33 kantoyan de pêk tê. gera Erafê hema pê dojehê re di 10ê nîsanê de destpê dike. Li Erafê Vergilius bi Dante re hevaltiyê dike û di dawiya Erafê de ew şûnê xwe ji Beatrice re ber dide.

3. Paradiso / Bihûşt 
Va beşa Dante hindik li ber mirina xwe temam kiribû. Ew ji 33 kantoyan de pêk tê. Ew gera 14ê nîsanê bi sibê re destpê dike û di hevşêwe rojê de bi pê nîvro re xelas dibe.

Comedia di Hunerê de 

Pê nivîsîna Danteya Comedia re ew di demaka kurt de navdar bû. Ew bi taybetî nav hunermendên Xrîstiyan de jî bi navdar bû ew gelek caran hat şirove kirin. Sandro Botticelli û Salvador Dalí di wêneyên xwe de Comedia nîgar dikin. Gustave Doré jî rê winda krinê Danteyê di destpêka Comedia de teswîr dike.

Peykera Auguste Rodin bi salan li ser derî dojehêyî ko Dante di berhema xwe de teswîr kirî xebitîbû. Le Penseur (Ramanvan, peykera Mirovê dirame) jî Dante bixwe, wextê ko li ser berhema xweyê dojehê difikire, teswîr dike.

Girêdanên derve 

 ELF-Projekt, Orjînal teksta Îtalyanî û du wergerên Îgîlîzî 

Pirtûk
Pirtûkên 1321ê
Eraf

Eraf  gorî Îslamê tepeyeka navbera dojeh û bihuştê ye. Ew şûna, yên ko li dinê gunekar bûn li Erafê demekê dipên û pê cezayê xwe dikişînin re derbaza bihûştê dibine. 

Eraf navê heftemîn sûreya Quranê jî ye. Di dema Mekeyê da hatiye danin. Bi temamî ji 206 ayetan pêk tê. Li gora hinek zanyaran ayetên 163'yan hetanî 170'yî li bajarê Medînê hatine danin. Sûre navê xwe ji peyva Araf û ji ayetên 46'an û 4'an digirî. Araf bi zimanê me tê mana cîh û şundên bilind. Di sûreyê da mijyarên li ser rastbûna fermanên Xwedê û pêwistiya peyxaman ji bona mirovan derbaz dibî.

Sûre
William Shockley

William Bradford Shockley (jdb.  li London; m.  li Stanford) fîzîknasekî DYAyî ye. Di sala 1956î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Shockley, bi tevî John Bardeen û Walter Houser Brattain keşfa transîstorê kiriye. Li zanîngeha Stanford dersdarî kiriye. Lêkolîn, keşf û xebatên wê di warê teknîka elektronîkê de riya pêşketinan vekiriye. Sala 1963î bûye profesor. Sala 1951î dibe yek ji şêwirmendên bipêşxistina çekan ên artêşa Amerîkayê. Herwiha sala 1962î de dibe şêwirmendê serokatiya welêt.

Wî li ser çekan, fîzîka parçeyan, fotoelektron, zîvklorîd, fîzîka transîstoran, angaştên vakûmê hwd lêkolîn û xebat kiriye.

Ceribandineke Schokley a neyînî û rexne 

Herçendî ew ne pisporê fîzyolojîyê bû, li ser wê di sala 1963î de hin tişt got û weşand. Di wan de behsa nîjadên baş û nebaş dikir. Digot mirov bikaribe nîjadên "qels, nizm û nebaş" ji holê rake. Wî behsa xetereyên dahatûya gelheya DYAyê jî dikir û digot, ew ê rojekê were mirovên çermereş zêdebin. Gotinên wî wê demê gelek deng vedide û ew bi nîjadperestiyê tê rexnekirin. Gorî hinekan diviyabû Xelata Nobel ji wî bihatiba stendin ku ew li dijî mirovahiyê ye û xebat li ser çekên ku ziyanê didin genetîkê kiriye.

Xelat û paye 

 Medal for Merit, 1946
 Morris Leibmann Memorial Prize, Institute of Radio Engineers, 1952
 Oliver E. Buckley Solid State Physics Prize, American Physical Society, 1953
 Cyrus B. Comstock Award, National Academy of Sciences, 1954
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1956
 Holley Medal, the American Society of Mechanical Engineers 1963

Fizîknas
Kaşîf
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gerd Binning

Gerd Karl Binnig (jdb.  li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1986î bi tevî Heinrich Rohrer û Ernst Ruska, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Rudolf-Koch-Gymnasium a Offenbach am Mainê, dest bi perwerdeya fîzîkê dike.

Sala 1978î li Zanîngeha Goethe ya Frankfut am Main bi teza xwe ya "tûnnelspektroskopî di sûperragihandêran de (SN)x" doktorayê werdigire. Herwekî hin cureyên mîkroskopan jî wî û hevalên wî çêkirine.

Sala 1994î dikeve karê bazirganiya teknîkê û fîrmayeke dadimezirîne. Navenda fîrmaya wî îro li Münchenê ye.

Hin ji berheman (çapên bi zimanê almanî) 

 Gerd Binnig und Heinrich Rohrer: Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20. September 1979 CH 8486 79
 Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber und E. Weibel: Tunneling through a COntrollable Vacuum Gap, Appl. Phys. Lett. 40, 178 (1982)
 G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: Surface studies by scanning tunneling microscopy. Phys. Rev. Lett. 49/1, S. 57 – 61 (1982)
 Aus dem Nichts. Über die Kreativität von Natur und Mensch. (1997), ISBN 349221486X

Fizîknas
Alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Xewnên zîvîn (pirtûk)

Xewnên zîvîn pirtûkeke helbestvana kurd Fatma Savci ye.

Ew pirtûka wiha tê danasîn: Di vê pirtûkê de; “tayên Nêrgizan, gazinên Ehmedê Xanî, hêviya jinên ‘dara şikestî’, helbestên bi bask yê Feqiyê Teyran, bîranînên zarokên berdêliya welatekî... 

“Hesreta du Qumriyan, fira Kevokan, firîkên genim yê deşta Qoserê, kenê Xecîcokan yên li hinarikên rûyê Nîsanê, tama ava kaniya zozanan, hêstirên çavên Xezalan...

“Şîretên rîspiyên êlan, hepriya jineke koçber, pelikên dara gwîzê, kildankek tije ji kilê Siphanî, emrê dara çinarê, dengê bilûrê, xeyala eşqiyayekî demê, giriyê girtiyekî mêr yê veşarî...

“Neynikek şikestî, şehek ji hestî, straneke birîndar ya mişextiyekî, bêdengiya gundekî kaviltirî...

“Şerbikek suryaniyan, şekirê îda ermeniyan, agirek ji tifika êzdiyan û kêfa civateke êvara Midyadiyan...” hene.

Çavkanî 
  

Pirtûkên kurdî
Gulên Qasid

Gulên Qasid navê yekemîn pirtûka helbestan ya helbestvan û nivîskara Kurd Fatma Savci ye. Pirtûk di dema ku nivîskar û helbestvan di girtîgehê de bû hatiye nivîsandin.

Pirtûkên kurdî
Ewrasya

Ewrasya biwêjeke erdnîgarîyê ku parzemînên Asya û Ewropayê wek parzemîneke yekgirtî digire ye. Ew xwediyê rûerdeke dorê 55 milyon km² û 4,7 milyar kes dihewirîne.

Ew di demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên Japonyayê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên Ewropaya Rojhilat jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn.

 
Superparzemîn
Ebxazya

Ebxazya yan jî Ebxazistan (bi ebxazî: Аҧсны, Aṗsny, gurcî: აფხაზეთი, Abxasetî, rûsî: Абхазия, Abxazya) welateka li Kafkasya li beravên Deryaya Reş dimêye. Wê xwe ji Gurcistanê wek dewleteka serbixwe dazanîn jî statûya wê hîn bi tunî neyê vebirî ye.

Erdnîgarî 
Ew li başûra Kafkasyayê li beravên Deryaya Reş ên bakur û rojavaya çemê Enguri li Gurcistanê dimê.

Gel 
Hejmertina nifûsêyê dawiyê ko di dema YKSS di 1989an de hatibû kirin de nifûsa wê derê dorê 500.000 kes bû. Ji wan 48% gurcî û 17% ebxazî bûn. Lê di dema şerê navbera wan û Gurcistanê de nêzî 250.000 kes, yên 200.000 gurcî bûn, ji wir hatin der xistin. Gorî hejmertina di 2005an de 125.000 (45%) ê xwe ebxaz, 60.000 (18,2%) ermenî, 40.000 (12,9%) gurcî, 22.000 rûs û 6.000 (0,2%) estonî hebûn.

Pêşangeh

Girêdanên derve
Nokleon

Di fîzîkê da, nokleon navê komê yê du baryonan e: notron û proton. Ev herdu ji pêkhateyên navok a atomê ne û heta salên 1960an wekî keriyên hîmanî dihatin hesibandin. Wî çaxî karlêkkirinên wan (ko niha dibêjinê karlêkkirinên navnokleonî) wekî karlêkkirinên bihêz dihatin hesibandin. Niha ew wekî keriyên pêkhatî dihên dîtin ko ji kuarkan û gluonan pêkhatine.

Fizîk
Baryon

Di fîzîka keriyan da, baryon malbateka keriyên atomê ye ko ji 3 quarkan pêkdihên. Vê malbatê niha 2 endam hene: notron û proton. Lê gelek baryonên netebitî (bi îngilîzî: unstable) yên dî jî hene. Peyva "baryon" ji peyva yewnanî ya βαρύς (barys) dihêt, bi ramana "giran". Sedema vê navkirinê jî ew bû ko li dema vedîtina wan da wesa dihat hizirkirin ko ew ji hemî keriyên dî girantir in.

Fizîk
Keriyê atomê

Keriyê atomê kerîyekê made ye ko ji atomê biçûktir e. Keriyê atomê du core ne: keriyê hîmanî û keriyê pêkhatî. fîzîka keriyan û fîzîka navokî liser van keriyan, karlêkkirinên wan û madeyên ko ji wan pêkdihên û nabin atom lêkolînan çêdikin.

Elektron, nutron û proton ji keriyên atomê ne. Nutron û proton keriyên pêkhatî ne û ji kuarkan pêkhatine. Her protonek ji du kuarkên jor û kuarkeka jêr pêkhatiye. Kurak bi keriyên bi navê gluon anko venûson bihevra dihên girêdan. Şeş coreyên kuarkan hene: jor, jêr, bin, serî, ecêb û cadûyî. Keriyên dî ên mîna foton û nutrinos jî hene ko di stêra Rojê da çêdibin. Piraniya keriyên atomê ko heta niha hatine vedîtin di rewşên asayî da li ser rûyê Erdî peyda nabin. Ew di Tîrêja Keyhanî da û li dema pêvajoya bijandinê di lezgînkera keriyan da çêdibin.

Parçekirina atomê 
Lêkolîna karevakîmya anko elektrokîmyayê, li sala 1874ê, berê G. Johnston Stoney da hindê ko bawer bikit tiştek bi navê elektronê di pêkhateya atomê da heye.

Fizîk
Rojhilata Dûr

Rojhilata Dûr herêmeka erdnîgariyê li rojavaya Asya dimêye. Ew wateyekê ko ji Ewropa wek navend tê girtin de der ketiye.

Ew wexta sedsala 19an de dema Împeratoriya Brîtanî de, bi wateyên dinên bo Rojhilat Rojhilata Nêzik û Rojhilata Navîn ve, wek Far East hatibû bikaranîn û di wir de jî derbaza zimanên din bûye. Di wa herêmê erdnîgarî de Hindistan û Hindistana Rojhilat û Hîndiya Çînî û Çîn û Japon û Kore û axên Rûsyayê rojhilat cih digirtin. Ew îroj bi piranî wek Asyaya Başûr, Asyaya Başûr-rojhilatê û Asyaya Rojhilat tê salixdan. Her çiqas Rojhilata Dûr li rojavaya DYAyê dikeve jî, Emerîka jî wa têgiya bikar tîna.

Çavkanî

Asya
Erdnîgarî
Owen Chamberlain

Owen Chamberlain (jdb.  li San Francisco; m.  li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Emilio Segré, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 
Lawê radyolog ê W. Edward Chamberlain bû. Piştî bidawîkîrina kolêjek di sala 1941î de, dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Californiayê dike.

Beriya ku bi Emilio Segrè re dest bo projekta Manhattan bike, peywirdariya xwe ya leşkeriyê bi cih tîne. Alîkariyeke mezin ji Enrico Fermi dibîne. Sala 1949î dibe doktorê fîzîkê û doktoraya xwe jî bi angaşta li ser rewşa neutronên qels di herikbaran de dide.

Li heman zanîngehê sala 1958î dibe profesor. Sala 1959î bo demekê li Harvardê dixebite. Sê caran evînmarî bûye (zewiciye). Sê keç û lawekî wî çêbûne.

Xebat û girîngî 
Dema di projekta Manhattan de dixebitî, li ser fîzîka dendîkî lêkolîn dikir. Dîsa lêkolîn li ser efekta polarîzasyonê, antîproton, proton, T-Sîmetrî li cem elektron-protonan hwd lêkolîn kiriye. Keşfa antîprotonan kiriye.

Fizîknas
Kaşîf
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Martin Lewis Perl

Martin Lewis Perl (jdb.  li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1995î bi tevî ist Frederick Reines Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Malbata wî Cihû bûye û ji Poloniyên Rûsyayê bûye. Sala 1948î enstîtuya polîteknîk a Brooklynê bidawî kiriye. Wî kariyera xwe li zanîngeha Michiganê kiriye. Li Stanfordê xebat û lêkolîn kiriye.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 2014
Frederick Reines

Frederick Reines (jdb. 16ê adarê 1918 li Paterson, New Jersey; m. 26ê tebaxê 1998 li Orange, California) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1995î bi tevî Martin L. Perl, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Malbata wî bingeh Cihû û ji Rûsyayê hatibûne. Piştî perwerdeyê bi fîzîka teorîk dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1945î de li laboratûara neteweyî Alamosê dibe serokê komeke lêkolînan. Di destpêka 1950î de dest bi xebatê li laboratûarên Hanford and Savannah River dike.

Reines di jiyana xwe ya zanistiyê de li gelek mijarên fîzîkê dikole. Li ser neutronan, protonan, elektronan radiweste. Dîsa sûpernova û keşfên nû yên stêrzaniyê ji mijarên xebatên wî bûne.

Sala 1988î bûye profesor. Zewicî bûye û du zarokên wî hebûne (Robert G., Alisa K. Cowden).

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
John Cockcroft

Sir John Douglas Cockcroft, OM, KCB, CBE, FRS (jdb.  li Todmorden/Brîtanya; m.  li Cambridge) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1951î bi tevî Ernest Walton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Di malbateke dewlemend î fabrîkator de hatiye jiyanê. Sala 1914î li zanîngeha Manchester, dest bi perwerdeya matematîkê kiriye.

Bi vegera ji leşkeriyê ve perwerdeya elektroteknîkê dibîne. Li Metropolitan Vickers Electrical Company du salan dersdariyê dike. Sala 1924î dawî li perwerdeya xwe ya matematîkê jî tîne. Sala 1934î li Royal Society Mond Laboratory a Cambridge xebatê dibîne. Sala 1939î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û heman salî dibe gerînendeyekî lêkolînên dûgelê.

Ji bo artêşê hin sîstemên radaran çêdike. Sala 1944î dibe endamek projektên atomenerjîyê ya Kanada. Sala 1954î dibe endamek saziya atomenerjiyê ya Brîtanya.

Sala 1925î bi Eunice Elizabeth Crabtree re evînmarî bûye (zewiciye).

Xebat û girîngî 

Li Cavendish-Laboratorium bi tevî Pyotr Kapitsa li ser fîzîka meydanên manyetîk û germahiyên ekstrem û awarte lêkolîn kiriye. Ji sala 1928î pê ve bi tevî Ernest Walton li ser protonan xebitiye. Cara pêşîn wî, bi tevî Ernest Rutherford îzaha mîsogerî ya sîklotronê kiriye.

Xelat û paye 

 Hughes-Medaille, Royal Society London, 1938
 Ritter, 1948
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1951
 Knight Commander of the Bath, 1953
 Royal Medal a Royal Society, 1954

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Ernest Walton

Ernest Thomas Sinton Walton (jdb. 6ê çiriya pêşîn 1903 li Dungarvan/County Waterford; m. 25ê hezîranê 1995 li Belfast) fizîknasekî navdar ê Îrlandî bû. Sala 1951î bi tevî John Cockcroft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Di malbateke oldar de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina kolêjeke metodîst li Belfast, sala 1922î li Dublin dest bi perwerdeya matematîk û fîzîka ceribandiniyê dike. Sala 1926/27î bidawîdike. Li laboratûarên Cavendish-Laboratorium a zanîngeha Cambridge derfeta lêkolînkirinan dibîne. Heya sala 1934î li wir dimîne û vedigere Trinity College. Sala 1946î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û fîzîka ceribandiniyê.

Sala 1934î evînmarî bûye (zewiciye) û çar zarokên wî çêbûne.

Xebat û girîngî 

Bi tevî John Cockcroft gelek lêkolînan dike. Bi hevre jeneratora bi navê Cockcroft-Walton-Generator çêdikin. Bi giranî li ser cîhana atomê radiweste.

Xelat û paye 

 Hughes-Medaille, Royal Society London, 1938
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1951

Jidayikbûn 1903
Fizîknasên îrlandî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 1995
Felix Bloch

Felix Bloch (jdb. 23ê çiriya pêşîn a 1905an li Zürich - m. 10ê îlona 1983an li Zürich) fizîknasekî swîsrî-amerîkî bû. Sala 1952an bi tevî Edward Mills Purcell, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1927an endazyariya fîzîkê bidawî dike û doktoraya xwe li zanîngeha Leipzig dide. Bi fîzîknasên navdar ên hevdemî re hevaltiyê dike û bi wan re dixebite. Sala 1933an diçe DYAyê û Zanîngeha Stanfordê. Sala 1939an dibe hevwelatiyê Amerîkayê.

Di dema şerê cîhanî yê duyem de li ser wizeya atomî radiweste û lêkolînan dike. Piştre bala xwe berdide îndûksiyon, rezonansa nukleer, rezonansa manyetîk û bipêşxistina teknîkên dîmengiriye hwd.

Mijarên têkildar 

 Bethe-Bloch-Formel
 Neguhera Bloch
 Dîwarê Bloch
 Bloch-Fonksiyon
 Goga Bloch

Çavkanî 

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1905
Mirin 1983
Fizîknasên swîsrî
Fizîknasên amerîkî
Şerafettin Kaya

Şerafettin Kaya (jdb. 1929 li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) parêzer, mamoste û yek ji çalakgerên mafê mirovan ên Kurd e.

Jînenîgarî 

Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a Kurdistanê û Enqere ya Tirkiyê xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li Amedê bûroyek vedike. Ew di nava salên 1971 - 1974î de berevaniya kurdperwer û çepgiran dike. Sala 1976î ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina Rizgarî de cihdigire.

Ew bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Serokatiya baroya parêzgeha Mûşê dike. Bi hatina cûntaya artêşa Tirk a sala 1980î jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya cûntayê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne.

Sala 1982î bi dizî derdikeve derveyî welêt û li Almanyayê dibe penaber. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê Zîndana Amedê de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi êşkenceyên li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin.

Berhem 

 Diyarbakır - Erfahrung in einem türkischen Kerker / Amed - Serpêhatiyên li êşkencexaneyeka Tirkan, Verlag Edition CON, Bremen 1984, ISBN 3-88526-135-9

Berevanên mafê mirovan
Parêzerên kurd
Zîndana Amedê
Kesên ji Gimgimê
Türkan Temel

Türkan Temel (Bêrîvan) (jdb. 1965 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûş, Bakurê Kurdistanê - m.  li parêzgeha Qers, Bakurê Kurdistanê) yek ji têkoşerên jin ên navdar bû û ji aliyê dûgela Tirkan ve hate kuştin.

Bêrîvan di malbateke rewşa wan a aborî baş e de tê jiyanê. Bavê wî bi salan li Almanya xebitîbû û li navenda Gimgimê esnafî dikir. Malbata wê baweriya Elewî dihewandin û bi zaraveyê Kirmanckî (Dersîmkî, Ginî, Zazakî, Dimilî) diaxivî.

Bêrîvan xûşktiya nexweşan (hemşîre) dikir û beriya ku jiyana xwe jidest bide li rojavayê Tirkiyê dixebitî. Hêj di zaroktiya xwe de doza Kurd û Kurdistanê dikir û di nava rêxistineke çepgiran a li herêmê xwedî hêzeke berbiçav bû, Halkin Kurtuluşu (bi kurdî: Rizgariya gel) de cihgirtibû.

Türkan Temel bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê û hatina pêşmergeyên PKKê bo herêmê re, têkilî bi PKKê re çêdike. Li bajarên Tirkan têkoşînê dike. Biryara xwe digire ku tevlî hêzên gerîlla bibe û daxwaza wê jî tê pejirandin. Ew hêj negihîştiye kampên perwerdeyê yên PKKê dikeve dafika artêşa Tirk û parêzgeha Qersê tê kuştin.

Jinên kurd
Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Gimgimê
Jidayikbûn 1965
Mirin 1990
Zelemele

Zelemele (jdb. , Dersîm, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî Dersîmî ye.

Bi Kirmanckî distrê. Navê wî yê rastî Memed Ali Güler e. Bavê wî helbestvan e û ji gundê Seyîn ê ye. Diya wî ji Axdad a Mamekiyê ye û ji bera Ûsivan e. Bi Dimilkî (Kirmanckî, Ginî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) stranan distrê û awazgeriyê dike. Şêweyê mûzîka wî rock, rap û awazên wekî blues e. Herwekî ew awazên folklorîk jî bi afirandêriyeke nûjen distrê. Ew bi xwe hin caran navê stîla mûzîka xwe jî wekî "Zelemele" binavdike.

Niha li Almanya, bajarê Mainzê dijî. Ew ji aliyekê ve jî perwerdeya aborîzaniyê li zanîngeha Düsseldorfê dibîne. Ew bi mûzîka xwe ya rengîn gelek tê hezkirin.

Albûmên Zelemele 
 Şêle (2000) 
 Ameyme (2002) 
 Mûnzûr o (2006)

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Zelemele - bi zimanê Romî (Tirkî) 

Kesên ji Dêrsimê
Stranbêj
Odîseya

Odîseya an jî Odîse (Yewnanî: Oδύσσεια Odysseia) berhema Homêr ya ko bi berhemeka dina wiya Îliyad ve yek ji efsaneyên herî mezinê epîkê Yewnanî ye. Ew di 8. sedsala berî zayîne de hatiye nivîsîn û berhema herî kevina wêjeya Ewropayê ye. Ew qala serboriyên ko di serê Odîseûs , keyê Îthaka re derbaz dibin û vergera wiya ji Şera Troyayê dike.  

Odîseya li pê Şerê Troyayê (li Anatoliyayê) ko deh salan didome şûnda rêyê xwe şaş dike û encax deh salan şûnda wek parsek vedigere welatê xwe girava Îthakayê (li Yewnanistana îroj). Lê ji ber ko ew ewqas dereng mabû jinê wî û gelek kes difikirin qey Odîseûs miriya û jinê wî   dixwaze ko bi yekî din re bizavice. Odîseûs vê carê jî mecbûr dibe ko bo zevacê bi jinê xwe re di têkoşînê keve.

Girêdanên derve 
 Wergera îngilîzî ya ji hêla A.T. Murray, 1919

Pirtûk
Yewnanistan
Şerê Troyayê
Îlyada

Îlyada (bi yewnanîyê kevin: Ἰλιάς Iliás, bi yewnanî yê îroj: Ιλιάδα Iliáda) berhemayekê Homerê epîkê li ser Şerê Troyayê ye. Lê gorî pirtûka Homer sebeba şerê wek lihevnehatina navbera Agamemnon û Axîleûs tê nimandin jî Homer di wê mijarê de çewtiyê dike. Ew bi piranî qala hêrsbûna Axîlês û şêrê navbera Yezdaniyên mîtolojîkên Yewnanî dike. Gorî Îliyad yezdaniyên mîtolojîk ên Atênê , Hêra û Poseidon li hêla Yewnanan, Arês, Afrodîtê û Apollon  jî li hêla Troyanan cih digirin. 

Ew epîka herî kevina Yewnanistan û Ewropayê ye. Ew dorê salên 730 b.z. de hatibû nivisîn. Li wê 20 salan şunda jî Homer pirtûka dewama vê Odîseyayê ko qala rêşaşkirina vegera keyê Odîseûsê ji Şerê Troyayê dike.

Girêdanên Derve 

 Perseus Digital Library: Teksta orjînala Yewnanî û wergeray Îngîlîzî

Çavkanî
Wergera zimanê kurdî

Pirtûk
Yewnanistan
Şerê Troyayê
Xwarezmî

Xwarezmî an jî Ebû Ebdullah Muhemmed bin Mûsa Xwarezmî (; z. dora 780 - m. dora 835 (?) ta 850) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasekî faris e ku navê beşa matematîkê "Algorîtma" ji navê wî hatiye afirandin.

Jiyan 
Dema jidayikbûna wî ne vebirî ye. Lê texmînî ew di salên dora 780an de li Xwarezmê (îroj bajarê Xiva li Ûzbêkistanê) hatiye dinê û di salên dora 850an de jî çûye rihmetê. Ew nêzî temamiyê jiyana xwe li paytexta Ebasî ya Bexdayê derbaz dike. Ew bi taybetî, di navbera salên 813 û 833an de, wexta ko di medreseya xelîfe Me'mûn ya Mala Hîkmetê an jî Beyt el-Hikme de çalak bû û berhemên xwe bi piranî di wê wextê de nivisîbûn. Dîroknasê erebî et-Teberî wî wek zerdeştî dida zanîn; lê li gorî berhema xwe ya bingehîn, el-Cebr jî wek misilman xuye dibe.

Ew yek ji matematîknasên herî mezin ê ko bi xebatên xwe yên ser arîtmetîk û cebîrê têye zanîn.

Berhem 
Di berhema xwe ya bi navê Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê (bi erebî: el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele) sala 825an de ew hesabê bi hejmarên dehanî pêşve dixe û sifrê ji Hindistanê têdixe hesaba erebî û hejmarên modern dike. Ev berhema Xwarezmî di 1145an de bi navê Liber algebrae et almucabala ji aliyê wergerê îngilîzî Robert Chester (navê wî bi latînî Robertus Castrensis bû) ve tê wergerandin zimanê latînî. Orîjînalê wê pirtûkê winda bûye û îroj encax wergerên xwe yên kewn ên latînî mane.

Dîsa ew di pirtûka xwe ya el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele de li ser mentiqê û arîtmetîkê dişuxule û hevkêşeyên lîner (wek ax+c=0) û hevkêşeyên kuadratîk an çarkunc (wek ax²+bx+c=0) dixebite.

Bi daxwaza xelîfe re ew li ser astronomî dişuxule û astronomiya Betlemyûs (Ptolemaios) şirove dike. Wî berhemeke bi navê Pirtûka rûyê erdê (Kitab sûret el-erz) a ko wek nexşeya dinê bû, berhev kiribû. Ew bi hin berhemên xwe li ser Salnameya Julien (Risala fî istixrac terîx el-yahûd), salnameyên bi gelemperî (Kitab et-terîx) û li ser hesabkirina saetên rojê (Kitab er-ruxame) jî xebitîbû. Ew li ser trîgonometriyê jî şuxuliye.

 El- Kîtab'ul Muhtasar fîl Hesab'îl Cebrî we'l Mukabele
 Kitab al-Muhtasar fîl Hisab el-Hînd.
 El-Mesahat
 Zîc-ul Harezmî
 Kîtab al-Amal bi'l Usturlab
 Kîtab'ul Ruhname
 Kîtab surat al-arz
 Kîtab'ul Tarîx

Ferhengok 
 Hejmara dehanî (bi îngilîzî: decimal)
 Hevkêşeya kuadratîk an hevkêşeya çarkunc (quadratic equation)
 Hevkêşeya lîner (linear equation)
 Mentiq (logic)

Çavkanî 

 Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2
 Springer Reference Biographical Encyclopedia of Astronomers. r. 631.

Jidayikbûn 780
Mirin 850
Jidayikbûn sedsala 8an
Mirin sedsala 9an
Matematîknas
Fîlozofên faris
Nivîskarên faris
Fîlozofên misilman
Zanyarên misilman
Stêrnasên faris
Erdnîgarnasên faris
Matematîknasên faris
Şerafettin Elçi

Şerafettin Elçi (bi kurdî: Şerefedîn Elçî) (z. 14ê adara 1938an, li Cizîrê (Bakurê Kurdistanê) − m. 25ê kanûna pêşîn a 2012, li Enqereyê (Tirkiye)) siyasetmedarekî kurd bû. Serokê partiya KADEPê (Katılımcı Demokrasi Partisi - Partiya Demokrasiya Beşdarvan) bû.

Jînenîgarî 
Dibistana seretayî û navendî li Cizîrê, ya amadeyî jî li Mêrdînê bidawî dike. Li Enqereyê (paytexta Tirkiyeyê) perwerdeya dadnasiyê dibîne. Li Amed, Cizîrê karê parêzeriyê dike. Di dema şagirtiya xwe de tevlî têkoşîna azadî û demokrasiya kurdan dibe û tê girtin. Di Doza 49an de ew jî tê darizandin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 1971ê de tê girtin û bi qasî 8 mehan di girtîgehên leşkerî de dimîne.

Di hilbijartinên giştî yên 1977an de wekî parlamenterê Mêrdînê dikeve parlamena tirkan. Di hikûmeta Bülent Ecevit a 1978 - 1979an de wekî wezîrê avadaniyê, kar dike.

Bi hatina cûntaya leşkerî ya 1980î (12ê çiriya pêşîn) tê girtin. Di dadgehên tirkan de bi tewanbariya ku gotiye "Li Tirkiyeyê kurd hene, ez jî kurd im" bi cezayê zîndanê bo 2 sal 3 mehan tê cezakirin. Dîsa bi tewanbariya ku di dema wezîrtiya xwe de kurd kiriye xwedî kar û bo karê fermî hilgirtiye tê darizandin û bi cezayê zîndanê bo 2 sal, 4 mehan tê sizakirin. Herwiha 10 salan siyaset ji bo wî tê qedexekirin û karê parêzeriyê bi fermî jê tê stendin.

Elçî zewicî bû û heft zarokên wî hebûn.

Xebatên polîtîk 

Di sala 1992an de bi tevî 98 ronakbîrên kurd, bingeha Weqfa Maf û Serxwebûna Kurd davêjin. Ev nav ji aliyê dûgela Tirk ve nayê pejirandin. Bi têkoşîneke dûr û dirêj û zextên Ewropayê navê weqfê wekî weqfa kurd a çand û lêgerînê tê guhertin. Ev cara yekem bû ku di Komara Tirkiyeyê de navê bêjeya kurd bi fermî dibû.

Di sala 1994an de bi tevî hin hevalên xwe Platforma Kurd a Demokratîk saz dikin. Di 3ê kanûna paşîn a 1997an de biryara damezrandina Demokratik Kitle Partisi (Partiya Girseyî ya Demokratîk) didin. Ev partî di 26ê sibata 1999an de tê qedexekirin. 

Di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de Katılımcı Demokrasi Partisi tê damezirandin û Elçî jî dibe serokê vê partiyê.

Şerafettin Elçi di 25ê kanûna pêşîn a 2012an de li Enqereyê koça dawî kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Derbarê Elçî de 

Kesên ji Cizîrê
Jidayikbûn 1938
Mirin 2012
Parlamenterên Diyarbekirê
Parlamenterên Mêrdînê
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Partiya Demokrasiya Beşdar

Partiya Demokrasiya Beşdar, bi tirkî KADEP (Katılımcı Demokrasi Partisi) partiyeke legal û polîtîk a Tirkiyê ye. 

Bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li çareserkirina pirsgirêka kurd û demokratîzekirina sazûmaniya desthilatdariya Tirkiyê digere. Di rayagiştî ya Kurdistan, Tirkiye û cîhanê de wekî partiyeke kurdperwer tê binavkirin. 

Partî di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de hatiye damezirandin. Serokê partiyê  Şerafettin Elçi bû. Piştî mirina Şerafettin Elçi di dawiya sala 2012an de, di 7ê adara 2013an de Lutfî Baksî wekî serokê nû yê KADEP'ê hat hilbijartin. 

KADEP ji bo çareseriya pirsgirêka kurd, modela federalîzmê baştir dibîne.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya KADEP'ê

Çavkanî

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Nusret Kılıçaslan

Nusret Kılıçaslan (bilêvkirina bi kurdî: Nûsret Kiliçaslan) (jdb.  li gundê Dêrika Hesê Ûso ya Qoserê, Mêrdîn - m.  li heman derê) siyasetmedarekî kurd bû. Yek ji damezrênerên DDKOyê bû.

Jînenîgarî 

Li Enqereyê (paytextê Tirkiyê) di kolêja Yükseliş, beşa endazyariya avadaniyê de dixwîne. Hêj di ciwanzaroktiya xwe de ji bo azadiya Kurdan têdikoşiya. Li Enqereyê têkilî bi rewşenbîr û kurdperwerên şoreşger ên wê demê re têkilî datîne. Tevlî damezirandina DDKOyê dibe. Ji ber ku ji malbateke dewlemend bû, piştgiriya Kurdên xizan dike û çalakiyên Kurdan fînanse dike.

Sala 1969î mîtînga Kurdan a Enqereyê ku berdewamiya mîtîngên rojhilatê (Doğu Mitingleri) bû, organîze dike. Di sala 1970î de ji aliyê dûgela Tirk ve tê girtin lê heman salê dîsa berdidin.

Di cûntaya leşkerî ya 1971î de tê girtin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de tevlî bexwedanan dibe û di dadgehan de berevaniya doza Kurdan dike. Ji aliyê dewleta Tirk ve bi cezayê zîndanê yê 12 sal zîndanî û 5 sal jî sirgûniyê tê cezakirin. Di efûya giştî ya 1974î de tê serbestberdan.

Xebatên polîtîk 

Ew ji zaroktiya xwe heya mirina xwe bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li azadî û serxwebûna Kurdan digere. Yek ji damezrênerên Hak ve Özgürlükler Partisi, HAKPARê bû û berpirsiyariya partiyê ya Mêrdînê jî kiribû.

Di  de tevlî damezrandina Katılımcı Demokrasi Partisi (Partiya demokrasiya tevlîkar) KADEPê bû û wekî endameke meclîsa vê partiyê xebitî.

Ew di  de ji ber xwînneçûna mejî, jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Qoser
Çiyayê Xastiyan

Çiyayê Xastiyan beşek e ji herêma Çiyayê Kurmênc.

Li başûrê wî Deşta Cûmê ye, li bakurê wî Çiyayê Hawarê ye, li rojhilatê wî Çemê Efrîn û Deşta Endîbê ye û li rojavayê wî Çemê Reş û Deşta Hemqê ye. Piraniya gundên vî çiyayî bi herêma Mabetan va girêdayî ne, hinek jî bi herêma Cindirêsê va û hinên din jî bi herêma Şiyê va girêdayî ne. Ji rûniştivanên vî çiyayî ra "Xastiyan" dibêjin (ji lew ra Çiyayê Xastiyan), ku êleka bingehîn in ji êlên Çiyayê Kurmênc. Çiya bi xwe ne ewqas bilind e (di rastiyê da diviyabû jêre "tepe" bihata gotin). Cihê herî bilind di vî Çiyayî da Pozê Nîşanê ye (dora 850 m), ku di navbera gundê Kaxirê û gundê Xaltan da ye. Piraniya axa vî çiyayî bi darên zeytûnan dagirtî ye; di nav ra jî rez û darên fêkiyan wek hejîr, keysî, hêrûk, sêv, henar û hwd hene. Hin daristan jî li vî çiyayî hene, ku ji darên merxan, sînganan, qitleban, êvirsan, tizbiyan û hwd pêkhatiye. Di navbera gundê Rûtan û Hec-Hesnan da daristaneka mezin heye, ku berazên kovî jî têda hene. Gundên vî çiyayî ji folklora kurdî ra çavkaniyeka xurt in. Gundên wek Mabetan, Kaxirê, Mîrkan, Şîtkan û Rûtan ji stranên sivik ra çavkaniyên girîng in û gundên Heyştiyan, ku li kuntarên vî çiyayî ne, wek Çolaqan, Aşkan, Xerzan, Çeqelan, Miskê(jor û jêr), Xaltan, Koran, Gordan û Kefirsefrê ji stranên giran ra çavkaniyên dewlemend in.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Edward Mills Purcell

Edward Mills Purcell (jdb. 30ê tebaxê 1912 li Taylorville, Illinois; m. 7ê adarê 1997 li Cambridge, Massachusetts) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1952î bi tevî Felix Bloch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Dî cîhana manyetîzma dendikî de şoreşek pêk anîye. Keşfa mijandina manyetîzma dendîkî jî wî bi xwe di sala 1945î de kiriye. Xebatên wî çêkirina NMR-Spektroskopîyê hêsantir kiriye. Spektroskopîyeke bi vî rengî di gelek warên zanistiyê de dihat wateya pêşdeçûnê. Bo mînak di hilberîna derman û testên bijîşkiyê de.

Sala 1951î bi tevî Harold Irwing Ewen û Gart Westerhold emîsyona cureyên frekansan keşf û rave kiriye. Şopandina stêrkan bipêşxistiye.

Purcell li zanîngeha Harvard wekî profesor dersdarî dikir.

Berhem 

 E. M. Purcell, H. C. Torrey and R. V. Pound, "Resonance absorption by nuclear magnetic moments in a solid", Phys. Rev. 69, 37 (1946) 
 Elektrisität und Magnetismus - Elektrîsîte û Manyetîzm, Springer Verlag, 4.Auflage 1989, Berkeley Physik Kurs Bd.2, ISBN 3-540-41571-8 (almanî)
 Life at low Reynolds number, American Journal of physics 1977 (bandora hîdrodînamîkê li ser bakterî û hwd)

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1912
Mirin 1997
Çiyayê Kurmênc

Çiyayê Kurmênc an Kurdax (bi osmanî: Kurd Dağ ) çiyayekî (an jî herêmeke çiyayî) li herêma Efrîn û Kilîsê ye. Herwiha ew bûye wek navek ji herêma Efrînê re. Li rojavayê wî çemê Reş û li rojhilat û başûrê wî çemê Efrînê heye. Li ser çiyayê Kurmênc dera herî bilind (bi 1200 metroyan) girê Mezin e.

Çavkanî

Herwiha binêre 
 Çiyayê Kurdan

Efrîn
Çiyayên Sûriyê
Çiyayên Kurdistanê

Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Binefşa Narîn

Binefşa Narîn evîndara Cembelî Mîrê Hekariyan e. Li ser evîna wan, destana Cebelî yan jî Cembelî Mîrê Hekariyan bi nav û deng e. Li ger bûyerên destanê, Binefşa Narîn keça Faris Begê ye, kû jêre Axayê Sor dihate gotin. Wek tê zanîn, Axayê Sor axayê bajarê Şernexê bû. Gava tê naskirin, ku Cebelî wê dixwaze, pismamê wê Dewrêş Beg tê wê dibe û pêre dizewice u kurekî wan çêdibe, ku Binefş navê wî jî Cebelî datîne. Lê belê piştî demekê Cebelî cihê Binefşê nasdike, ew tê û dixe cihê şivanê Dewrêş Begê, da ku bikaribe Binefşê bibîne. Piştî ku hevdu dibînin, bi hev ra direvin û piştî şerên giran, xwe digihînin warên Hekariyan.

Çîrokên kurdî
Orhan Keskin

Orhan Keskin (bilêvkirina bi kurdî: Orhan Keskîn, jdb. 1956 li Erdêxan - m. 3ê adarê 1984 li Zîndana Amedê) têkoşer û şoreşgerekî navdar ê tirk bû. Berpirsiyarê Devrimci Yol ê Başûrê Rojhilatê Tirkiyê bû. Di greva birçîbûnê ya bêdawî de jiyana xwe ji dest daye.

Jiyan 

Dibistana amadeyî li Farqînê dixwîne û hêj di ciwanzarokiya xwe de doza azadî û demokrasiya Kurdan dike. Malbata wî koçberê Tetwanê dibe û ew li wir têkilî bi rêxistinên çepgîr û Kurdperwer re datîne. Herçendî Tirk bû û di nava rêxistinên Tirkan de cihdigirt jî, azadiya gelê Kurd girîng didît.

Sala 1977î xwe qeydê Enstîtuya Perwerdeyê ya Amed, beşa matematîkê dike. Lê ew giraniya xwe dide karên şoreşgeriyê û li bajarên Bakurên Kurdistanê, xebatên şoreşgeriyê dike. Ji ber ku di aliyê teorîsyeniya têkoşîne de bipêşketibû, bi giranî di birêxistinkirina ciwanan de peywirdar dibe. Wî biratiya Kurd û Tirkan diparast û di bipêşketina rêxistina çepgîr û pêşverû Dev Yolê li Amedê de xwedî roleke berbiçav bû.

Di gulana 1980î de bi hêzên ewlekariyê yên Tirk re dikeve xweparastina biçek û birîndar dibe. Polîsên Romê wî digirin û êşkenceyên mezin lê dikin. Wî davêjin Zîndana Amedê ku wê gavê wekî "Saygona Kurdistanê", dihate binavkirin. Li wir tevlî hemî berxwedanan dibe.

Di greva birçîbûnê ya dawî ku di 14ê kanûna paşîn a 1984î de destpêkiribû de, di birçîbûna 52emîn rojê de jiyana xwe jidestdide.

Şoreşgerên tirk
Zîndana Amedê
Esat Oktay Yıldıran

Esat Oktay Yıldıran (jdb. 15 sibat 1949 - m. 1988 li Stenbolê) serbazeke artêşa tirk, endamê sîxuriya Tirkiyeyê, gerînendeyê Zîndana Amedê û yek ji êşkencekarên profesyonel ên Romê bû.

Wekî serbazekî payebilind di artêşa Tirk de dixebitî. Tevlî dagirkirina girava Kîprosê bûye û gerînendetiya zîndana ku yewnanî tê de dihatin dîlgirtin, lêpirsîn û êşkencekirin kiriye.

Bi bipêşketina tevgerên azadîxwaz ên kurdan û hatina ser desthilatdariyê ya cûntaya leşkerî ya sala 1980î re wî dikin gerînende û fermandarê Zîndana Amedê.

Bi salan li vê zîndanê êşkenceyan dike. Bi dehan ciwanên kurd li vê zîndanê tên îdamkirin. Bi dehan tên kuştin. Bi sedan kes ji ber êşkenceyan dimirin an seqet dimînin û bi hezaran kes rastî êşkenceyên hovane tên.

Esat Oktay jî wekî serbaz bo êşkencexaneyên Stenbolê peywirdar dikin û dişînin Stenbolê. Li wir wekî serdarekî artêşê kar dike.

Li Stembolê di sala 1988an de ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.

Mijarên têkildar 
 Zîndana Amedê
 Êşkence

Çavkanî 

Jidayikbûn 1949
Mirin 1988
Îşkencekar
Kesên ku li Stembolê mirine
Leşkerên Tirkiyeyê
Zîndana Amedê
Alpes-de-Haute-Provence

Alpes-de-Haute-Provence departmaneke başûrê Fransayê ye li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Navenda wê departmanê li Digne-les-Bains e û hejmara nîşana departmanê jî 04 e. Li vê departmana Fransayê nezîkî nîv milyon mirov dijîn.

Binêre herwiha 
 Forcalquier

Departementên Fransayê
Forcalquier

Forcalquier bajarekî li başûrê Fransayê di departmana Alpes-de-Haute-Provence ya di herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur de dimê ye. Ew di Arrondissement û Cantonê hewşêve navî de ye. Nifûsa wî ser 4.000 kes re ye.

Girêdanen derve 

Bajarên Fransayê
Komunên Alpes-de-Haute-Provence
Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê

Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê, anku el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele () an jî bi kurtî Hisab el-cebr we'l-muqabele pirtûka matematîkê ko ji hêla Xwarezmî di salên dora 820an de hatibû nivisîn. 

Gelek zanyaran wek Dînewerî û Şerafedîn Tusî jî pirtûkên bi navên Kitab el-cebr we'l-muqabele nivîsîbûn.

Pirtûk û naveroka wî 
Pirtûk li ser jihevderxistinê ango çareserkirina hevkêşeyên kuadratîk (hevkêşeyên çarkunc) û hin problemên din bû û ew wek sazdara cebîrê tê pejirandin. Navê algebra di zimanên rojava de bo cebîrê ji navê Xwarezmî hatibû afirandin. Xwarêzmî bixwe çiqas faris bû (her çiqas tê gotin jî ku kurd be) jî, ew pirtûka bi zimanê erebî nivisîbû. Ew pirtûk wek Liber algebrae et almucabala di sedsala 12'an de ji layê Robertê Chester (navê wî bi latînî: Robertus Castrensis) ve hatibû wergerandin latînî û ev wûşeya wiha derbaza latînî û zimanên din bû. 

Xwarezmî di pirtûka xwe de şeş cûreyên hevkêşeyan bingeh dide û li ser çareser kirinên wan metodên cebîrî û geometrîk dide. Wî di xebata xwe de hejmar, wek sembolan ne bi nivisê salixdidan. Bi vê avayê wî hevkêşe bi biwêjên wek kare (bi îngilîzî: "squares", ya ko îroj bûyî x2); kok (bi îngilîzî: "roots", ya ko îroj bûyî x) û hejmar (hejmarên ko wek 'çil û du' bilêv dikirin). 

Pirtûk ji sê beşan pêk dihat: 

 Çareserkirin û lêkolînên ser wekheviyên bi yek û du dereceyan;
 Çareserkirina problemên pîvaneyên pratîk;
 Çareserkirina problemên mîratan.

Ew şeş cûreyên ku, ew di pirtûkê xwe de bi lênêzbûnên xwe lêdikolî wiha bûn:

 Kokên wekheviyên kareyî  (ax2 = bx)
 Kokên hevkêşeyên kareyî yên wekheva hejmêran (ax2 = c)
 Kokên wekheva hejmêran  (bx = c)
 Kok û kareyên wekheva hejmêran (ax2 + bx = c)
 Kok û hejmêrên wekheva kokan (ax2 + c = bx)
 Kok û hejmêrên wekheva kareyan  (bx + c = ax2)

Wateya erebî ya el-Cebr (bi erebî الجبر, "tunî kirin") ew kirariyê birina elemanekî negatîvî ji hêlekê wekheviyê de hêla dinê wekheviyê û guhertina nîşanê wê ye. Mînakê Xwarezmî ya bi nîşanên îroj wiha bû "x2 = 40x - 4x2" bi kirariyê el-cebr tê halî "5x2 = 40x" û pê re tê çareser kirin. Bo ko dema Xwarezmî de hejmarên negatîv tunebûn û wî di çareserên xwe de kokên negatîv bi kar nedianîn bi vê kirariyê elemanên negatîv ji wekheviyê dihatin derxistin.

El-Muqabele (bi erebî: المقابله, "beramberî") tê maneya derxistin an îhmalkirina hejmerên pozîtîvên ji herdu hêlên wekheviyê bû. Minakê Xwarezmî yê bi nîşandinê îroj wiha bû: "x2 + 5 = 40x + 4x2" bi el-muqabele tê vî halî "5 = 40x + 3x2" û pê re tê çareserkirin.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Xwarezmî

Pirtûk
Matematîk
Pirtûkên zanistê
Pirtûkên matematîkê
Pirtûkên stêrnasiyê
Deryaya Sargasso

Deryaya Sargasso deryayeke di Okyanûsa Atlantîk de li rohilata Florîdayê û li başûra Bermûda dimê. 

Mezinahiya wê qasa navenda rûerda Ewropayê cih digire. Ew di bin bandora herka Antîlanê ko li ber beravên Florîdayê de çerxa Herka Kendavê dibe ye. Kurahiyê wê heta 5.000 m dadikeve.

Navê Sargasso ew algên keskên di wê deryayê de cih digirine. Ew algên nola giyayan hin caran heta 300 m dirêj dibine.

Derya
Max Born

Max Born (z. 11ê kanûna pêşîn 1882 li Breslau − m. 5ê kanûna paşîn 1970 li Göttingen) Matematîknas û fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Walther Bothe, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi xebatên xwe yên li ser relatîvîte, fîzîka rewşa hişkbar a elementan, atom, mekanîka qûantan û matîs, angaştên li ser optîk û kînetîk hwd tê naskirin. Sala 1907î ji zanîngeha Göttingen doktoriya fîzîkê girtiye. Xwedî bingeheke xurt û zîrek a matematîkê bû.

Sala 1926î li ser mekanîka pêlan lêkolînên mezin dike û metodên hesabkirinê yên nû diafirîne. Xebatên wî di zanistiya fîzîkê de gelek deng vedidin. Bi hatina Nazîyan a ser desthilatdariyê ji welatê xwe direve û li Edinburghê bicih dibe. Di dawiya jiyanê xwe de bi tundî li dijî çekên nûklear derdikeve.

Nivîsên bijarte 

 Untersuchungen über die Stabilität der elastischen Linie in Ebene und Raum, unter verschiedenen Grenzbedingungen (Dissertation 1906) - Lêkolîn li ser stabîlîteya xêzên elastîk di dîmen û valahiyê, di bin rewşên cuda de.
 Dynamik der Kristallgitter (1915) - Dînamîka rîşiyên krîstalî
 Die Relativitätstheorie Einsteins (1920), Springer, ISBN 3-540-04540-6 - Angaşta relatîvîte ya Einstein
 Vorlesungen über Atommechanik (1925) - Dersên atomteknîkê
 Optik. Ein Lehrbuch der elektromagnetischen Lichttheorie (1933), Reprint Springer 1972 - Optîk. Destepirtûkek li ser angaşta tîrêjan a elektromanyetîk
 Experiment and theory in physics (1943) - Ceribandin û angaştên fîzîkê
 Physik im Wandel meiner Zeit (1957) - Fîzîka guherbar a dema min
 Der Luxus des Gewissens (Co-Autor zu Hedwig Born) (1958) - Lûksiya zanînê
 Principles of Optics (zusammen mit Emil Wolf) (1959) - Prînsîpên optîkê
 Von der Verantwortung des Naturwissenschaftlers (1965) - Ji berpirsiyarbûnên zanistên xwezayî
 Mein Leben (1975) - Jiyana min
 Born, Einstein Briefwechsel, Ullstein Taschenbuch (Nameşandinên wî bo fîzîknasên navdar)

Fizîknas
Alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1882
Mirin 1970
Endamên Royal Society
Walther Bothe

Walther Wilhelm Georg Bothe (jdb.  li Oranienburg; m.  li Heidelberg) fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Max Born Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Spî (mêş û mûr)

Spî, spih (mirov jî dibêjinê sipî û sipih) an espê (Anoplura) navê komeke ektoparazîtên pehnik e ku li ser guhandaran dijî û xwînê wan dixwe. Ji zêdeyî 500 cureyan pêk tê. Spî rişkan dikin, pişt re rişk dibin nûtik û nûtik jî dibin spî. 

Spiya por (Pediculus humanus capitis), spiya kincan (Pediculus humanus humanus)  û spiya rûv (Phthirus pubis) dikevin por, rêv û cil û kincên mirovî. Li mirîşk û balindeyan spiya mirîşkan, li ser daran spiya daran û li ser genim spiya genim jî dikarin bên dîtin û gawuk jî dikevin cihên pîs.

Nexweşînên giran wekî tîfûs ji aliyê spiya kincan ve tên borandin mirovî.

Ji ferhenga kurdî
Spiya xwe bi peretî firotin, ji kirêtiyên xwe re di bazara qencan de cih veqetandin
Spiyên xwe kuştin, di halê xwe yî xirab de ketin

Çavkanî
Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga Destî - kurdî bi kurdî. Sewad, Bazîd.

Mêş û mûr