nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bazin

Bazin, xişir (mucewher), hesincaw, zêr û ziberên ku pê hawirdorên zendan tên xemilandin e. Ji lajwerdan, bestiran an jî ji çerman tên çêkirin û carcaran kevir, texte û dirc jî dikare bibe daringa wê. Li zendan tê badandin, cure bendeke zendan, xemila zendan e ku navê xwe jî ji wê, ji zendê digire, bazend.

Ferhengoka bazinê 
 Bazin, navê hemiyan e, navê giştî
 Bazind, ji bazendê, bazinên ku miriv dikin zendên, destên xwe
Destbend , polîs jî bikartînin
 Hilte, xeleka devê boriyan
 Xelek, bazinên çorsane yan bazinên endustriyê
 Xilxal, bazina pêyan, lingan, xirxal jî dibêjin

Zêr
Metal
Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî

Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî, anku Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî pirtûka ku ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên Fadilê Kufragî hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên.

Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine.

Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye.

Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa Mêrdînê ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.

Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazîdaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê...

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Xezeba Agirê Har

Pirtûka Nivîskar Hogir Berbir a duyemîn bi navê “Xezeba Agirê Har” ji nav weşanê TEVN’ ê derket. Di vê pirtûkê de 14 çîrok cih digire û her çîrokek serboriyeke rasteqîn bi xwe re rave dike. Her çîrokek bi navê xwe yê xweser, mîna “Xezeba Çarşema Reş Dibariya, Jinek Kurd a Leheng, Rêwiyê Rêya Dûvdirêj, Rojek li Pîran, Xezeba Xewneke Sersem, Şehîdê Werzîşê, Deng Nebihûrîne, Her Lehengek Gulek Bihiştê ye, Dara Miradan, Xezeba Girîneke Bêhêstir, Evîneke Trajîk, “Kes Nikare Roja Me Tarî Bike” , Aştî bi Serket û Destana Lawê Rojê” pêk tê. Bi tevahiya çîrokên ku di pirtûkê de cih girtî re navê “Xezeba Agirê Har”  li xwe girt. Pêşgotina pirtûkê Serwet Denîz nivîsandiye û dibêje: 

“… Di vê pirtûkê de ev xezeb hatine honandin, lê tenê xezeb na, her wiha hêvî, hêviya rojên xweş jî hatiye honandin. Nivîskar xwestiye ku çîrokan binivîse û bi qasî hêz û zanîna xwe bibe şahidê dema xwe. Lê tiştê ku hatine nivîsandin tenê çîrok nîn in. Di heman demê de serpêhatî û bîranîn in jî. Dê xwendekar bi xwe jî vê rastiyê bibînin. Dibe ku heman bûyer hatibin serê gelek ji we xwendekaran. Lewra ev pêvajo hîna jî didome. Wek telpê ewrekî reş û tarî girtiye ser jiyana me. Hinek bûyerên ku nivîskar hilgirtiye dest bîst-sî sal berê qewimîne, lê di mejiyê me de wisa cih girtine ku mirov dibêje qey duh-pêr qewimîne. Êş û jana berxên ku axa sar hembêz kirine nepêkan e ku bê gotin û nivîsandin. Tenê mirov di kûrahiya dil de dijî. Nivîsandin û awayê nivîsandina van bûyeran heta tu bixwazî zehmet e. Ji ber vê zehmetiyê wêrekiyê dixwaze.  

...

Rêzdar Hogir BERBIR jî wek şahidekî demê ev çîrokên di vê berhemê de pêşkêşî xwendekaran kiriye û xwestiye ya dilê xwe bi xwendekaran re parve bike. Di van çîrokan de gotina ku herî zêde derbas dibe ‘xezeb’e lê ev xezeb ji bo destnîşankirina rastiyê ye. Dema ku mirov pirtûkê bixwîne, dê çirûskên hêviyê jî bibîne….” 

Nivîskar Hogir berbir, li gor nasnameya li ser, di 08.10.1976'an, li gundê Pîrana (Pîrxetap) girêdayî Şemrexê ya navçeya Mêrdînê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinê. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 01.10.1995’an de ji ber ramanên xwe yên sîyasî û bi daraza endamtiya PKK’ê,  nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15.05.2004’an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û hîna jî kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna roman, çîrok û hwd. nivîsandiye...

Pirtûkên kurdî
Fadilê Kufragî

Fadilê Kufragî, dengbêjekî kurd e.

Fadilê Kufrawî ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20'an de ji Meledîyê diçe gundê Kufragê ya ku naha girêdayî Şemrexa Mêrdînê ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkek Fadil heye. Di 1948'ê de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wûnda dike û hîn kor e. Di 18-20'an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike berdêlî û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993'yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe Qoserê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêhm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye. 

Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazidaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê

Çavkanî 

Dengbêj
Mêr
Mêrdîn
Meletî
Hoz

Hoz (be Înglîzî “tribe”) birîtîye le gelêk ke girohêk komelleyî pêk dehênin. 

Zorbey caran endamanî hoz legell yekewe xêzanêtîyan heye. Le Lekî da hoz be dû watey mall/xanû û gundîş heye.

Civaknasî
Şume

Şume an jî Şoma () yek ji gundên Kolikê ye. Li bakurê Narincê ye, nêzîka 380 mirovî lê hene. Çiyayê Nemrûd û Ziyaretgeha Uzêr pêxember nêzîka Şumê ye.

Erdnîgarî 
Şume gundikî ber çîye. Darê mêşe (berû,mazî), benîştok, tewî  û gelek darên di hene.

Dîrok

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Şîyayîş: Marlon û Brandoyê Min

Gitmek: My Marlon and Brando (Şîyayîş: Marlon u Brandoyê Min) fîlmê Hüseyin Karabeyî yo. Fîlmdê meselaykewa birayînê yena nişankerdişî. Listikvanê filmî zî merdimê gurkî rastîde zî ewêyê. 2007 de hamewo antişî u zafê cê sukanê Kurdistanîde (Stenbol, Amed, Mêrdîn, Sîlopî, Wan, Hewlêr, Silêmanî, Wirmê) derbas beno.

Derheqê Filmîde 

Fîlm derhaqe di evindarendewo. Wexto gurkî Hama Ali Khan Silêmanî ra yeno Stenbol u fîlmêkede kaykeno, Ayça Damgaci şinasneno u wurdî benê aşixê jobînan. Labelê Hama Alî dimay fîlmî ageyreno Silêmanî u Ayça zî Stenbol de manena. Badîra şerê Iraq u Amerîka dest pê keno, Ayça qeybi evindarê xu kona rayî...

Êgurkî Kaykenê 

Ayça Damgaci	 : 	Ayça
Hama Ali Khan	 : 	Hama Ali
Volga Sorgu	 : 	Sah Havan
Cengiz Bozkurt	 : 	Azad
Emrah Özdemir	 : 	Soran
Ani İpekkaya	 : 	Ariknas
Nesrin Cavadzade	 : 	Derya
Mahir Günşiray	 : 	Mahir

Xelatî 

Xelatê FIPRESCI (Hüseyin Karabey), Jerusalem Film Festival 2008
Xelatê Heart of Sarajevo(dilê/zerrê Sarajevo) Kaykerdoxa herî başê (Ayça Damgacı), Sarajevo Film Festival
Xelatê Çîrokbej/Fistanikvatox ê herî başo newe (Hüseyin Karabey), Tribeca Film Festival

Grêdayêy Teberî 
AsiFilm  
Internet Movie Database 
Fîlmên 2008an
Bahoz (fîlm, zazakî)

Bahoz (Tofan) fîlmê Kazim Öziyo hîrinano. Fîlmde tenitî, bindestî, zilm u zorîtî serê wendakarê kurdê kê sukanê pilande wanenê, yeno nişankerdişî.

Derheqê Filmîde 

Fîlm derhaqê wendakerê gurkî yenê sukanê pilan dewo.  Cemal wexto gurkî kono zaningaho pil u yeno Stenbol, xu miyanê tenitî de vîneno. Badira kono miyanê komê hevalan u verêra xu şinasneno u wazenokî bindestî u zilm u zorê ena sistemî bibedelno...

Êgurkî Kaykenê 

Cahit GÖK  : Cemal
Havin Funda SAÇ  : Rojda
Selim AKGÜN : Orhan
Asiye DİNÇSOY : Helîn
Ali GEÇİMLİ : Ali
Kadim YAŞAR : Halil
Bertan DİRİKOLU : Müslüm
Engin Emre DEĞER : Özcan
Volga SORGU : VK
Feyzullah GÜRDAŞ : Abdülbaki
Ececan GÜMECİ : Leyla
Çağlayan BOZACI : Cem
Zelal MARAŞLI : Emel
Ali SÜRMELİ : 69
Sinan BENGİER : Baba

Grêdayêy Teberî
 Pelaserê Bahozî 
 Bahoz Bi Zimanê Çandê Peyamêk da, Reyhan SARHAN, Amîda Kurd
 Li perdeya spî ‘’Bahoz’’, Ednan Stêrk, 4/12/2008, NETKURD 
 Li Ser Bahoz/Firtina…, Îsmaîl BEŞÎKÇÎ, 23/11/2008, NETKURD
Hüseyin Karabey

Hüseyin Karabey derhênerêkew kurdo.

14ê sibata 1970an de Stenbolde hamewo dinya, awlocoy zaningahê Uludağîde aborî wend, badira qerar da u lingê eşt serê derhênerî. MKM de beşê Sinema kerd a u peynîdezî zaningahê Marmarade Sînema-TV wend. hata enka zafê ce fîlmokilm, 12 habî fîlm-belgewar anto. bi fîlmê xuyo peyin Gitmek: My Marlon and Brando xelatî giroto.

Fîlmografî

Derhêner
Şêx Hesîbê Axtepî

Şêx Hesîbê Axtepî (jdb. 1885 Amed - 1947 Amed) nivîskar û helbestvanê kurd e.

Di 1301ê Romî (di 1885-1886 Zayînê) de, li Axtepeya girêdayê bi qeza Çinara Amedê hatiye dinyayê û di 1947an de jî, li Çinara Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê, gora wî li goristana Şêx Hesenê Nûranî ku li gundê Axtepeyê ye dimîne. Hesîb kurê Şêx Mihemed Can û neviyê Şêx Hesenê Nûranî ye.

Şêx Hesîb Axtepî pêşî bi xwendina olî, li cem bavê xwe dest pê kiriye û piştê wî li Medreseya Axtepeyê domandiye.

Şêx Hesîb Axtepî piştî rûxandina Şoreşa Neteweyê Kurd a bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî (1925), ji aliyê Dewleta Tirk ve, tevê Mihemed Kerbelayî kurê Ebdurehmanê Axtepî, hatiye sirgûnkirin û li bajarê Uşaka Tirkiyê hatine bicihkirin, piştre Dewletê ew hinartine bajarê Edenê. Di 1928an de, dewletê destûr ji bo mehekî daye wan ku herim Amedê. Lê piştî hatinê, êdî venegeriyane cihê sirgûnê.

Şêx Hesîb Axtepî xwe ji mamê xwe Şêx Ebdurehmanê Axtepî re wek peyrew daye xuyakirin û sê pirtûk bi zimanê kurdî dinivîsine. Yek ji wan bi navê Simbil, yek dîwaneke helbestan û yek jî bi nave Dîwana Hesbî ye. Lê sed mixabin dîwana helbestan û pirtûka bi navê Simbil, di 1971ê de bi destê leşkerên dewleta Tirk hatine şewitandin, niha nusxeyên wan peyda jî nabin.

Dîwana Hasbî jî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bi alfabeya latînî û ji şewitandinê rizgar bûye.

Pirtûkên Şêx Hesîb 
 Dîwana Hesbî
 Simbil

Binêre 
Lîsteya zanyarên kurd

Çavkanî 

Jidayikbûn 1885
Mirin 1947
Nivîskarên kurd
Kesên sedsala 20an
Helbestvanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
R

Çend wateyên R (ya jî r) hene.
R herfa 21'emîn a albabêya kurdî ya latînî ye, R (tîp).
Aztek

Erdnîgarî 

Gelekî li navenda Meksîkê dejiya bû. Navê paytexta wan Tenochtitlán bû.

Şerê wan li dijî Spanyayê 

Di dema piştî Îsa 1500î de Spanya hate Amerîkayê û dest bi şerê bi Aztekan re kirin.Genaralê hêzên Spanyayî Hernan Cortés bû. Spanyayî xwediyê çekên baştir bûn û hêza wan zêdetir bû. Aztekî li hemberî artêşa Spanyayê têk çûn.

Gel
Amerîka
Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê

Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê belgefîlmekî derhenêr Genco Demîrer e. Film cara yekemîn di tv ya Kurd1ê de 13yê çiriya paşîn a 2008an ji bo bîranîna 48emîn salvegera Şewata Sînemaya Amûdê hatiye weşandin.

Girêdanên derve 
 Gotara belgefîlma "Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê"

Fîlmên kurdî
Amûde
Fîlmên 2008an
Şêxmûs Sefer

Şêxmûs Sefer helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977an de li Mêrdînê hatiye dinyayê. Di sala 2012an de li Amedê dijî û serokê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê ye.

Ji xeynî helbestvaniyê, Şêxmûs Sefer futbolvanekî bi asta profesyonel e.

Berhem 
Bîstan hatin berdan (2006). Weşanên Lîs, Amed, ISBN 975-6179-18-X
Piştî xezal terqiyan (2011). Weşanên Ronahî, Amed.
Berfa êvarê (2021). Weşanên Belkî, Amed.

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê

Komara Gurcîstanê Sovyet ên Sosyalîst ji 1922an de heta 1991an yek ji komarên YKSS bû. Ew heta ko di 5'ê berfanbarê 1936an de belav bûbû yek ji parçeyên Komarên Federatîfê Transqafqasya yên Sovyet ên Sosyalîst bû. Di 1991an de Gurcistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

Nexşe 

YKSS
Dîroka Gurcistanê
Radyo Umut

Radyo Umut (bilêvkirina bi kurdî: Radyo Ûmût, ango "Radyoya Hêviyê") yek ji radyoyên li Tirkiyeyê weşanê dike ye.

Du 15'ê gelawêjê sala 1995'î vir de li Antalyayê weşanê dike. Frekansa weşana wê 107.6 e.

Girêdanên derve 

Malpera fermî ya radyoyê (ne bi zimanê Kurdî ye, bi Romî (Tirkî) ye) 

Radyo
Radyoya tirkî
Omera, Qulek

Omera, gundê Omera (), di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn li de yê herî mezin buna xwede reza duyamin girtiyê. Serjimar gund 5.000. Li Omera bi kurdî (kurmancî) dipeyîvên. Kal û pîrên gund ji xeynî kurdî ti zimanên din nizanin.

Hîn gundên li derûdorê Omera ev in; Sevka, Torina, Karacadex, Kurdoglu, Încow Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî kurd in û bi kurmancî dipeyîvên. Omera  di navberê Ankara û Konyayê de ye.

Omera gundekî pir dewlemend e. Bi hezaran Omerî li Danmarka, Swêd, Swîsre hwd kar dikin. Li gund erdî bi av gemê, lê cêh û genim. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir mezinê e.ş

Tê gotin ku Omera ji 250 salî zêdetir e ku li wira bicîh bûye.. Her wuha Omera bi xwe dibêjin ku ew ji alîyê Gurgum, Semsûr, Riha hatine. Deveka ku Omeraî pê dibeyîvin dişibe devoka Kurdên Xorasanê.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Serbilind Kanat

Serbilind Kanat ( bi tirkî Serbülent Kanat )  Hûnermendeki kurda ji Anatoliya Navinê, ji bajare Konyê ( Cihanbeyli) Gunde Buldix.
Ji ber ku navên Kurdi li tirkye  qedexe kirin bu. Bi Navê Serbülent Kanat Album xwe hat  danasîn dîn.
Wek de gotin Serbilind Kanat Şîvan Perwere Kurdên Anatolia Navinê.
Nişav´wi pêmijûlî Mamostey´ê naha li li paytextê Tirkiye Enqere bi pêmijûlî xwe dom dikê.
Heta iro Serbilind Kanat 6 Album dexwist.

Kamyona Îzzet,
Lo Bertî, 
Gundê Kortê,
Dîsa dîsa,
Lê lê Şemê,
Şîlan
Ingmar Karlsson

Ingmar Karlsson nivîskar û balyozê Swêdî.Di 16ê kanûna paşîn a 1942an li Bursseryda Swêdê ji dayik bû. Beşên Zanista Siyasetê, Zimanê Frensî, Dîroka Raman û Zanistê (BA) ya Zaningeha Göteborgê û Fakulteya Aborî ya Zaningeha Göteborgê (MBA) qedand. Di sala 2000ê ji Zaningeha Lundê bû xwediyê nasnava rûmetî ya Doktoriya Teolojiyê. Di sala 1967a li Wezareta Karûbarên Derve dest bi kar kir. Xebatên ku kiriye:
1969-1970 li Bagota Ataşe, 1971-1974 li Viyenayê Sekreteriya Duyeminî, 1975-1979 di Şûbeya Politikayê ya Wezaretê de Serokatiya Beşa Rojhilata Navîn û Efrîkaya Bakur, 1979-1983 li Şam û Ammanê karguzarî, Ji îlona 2001an heta roja me li Stenbolê wek Balyozê Swêdê dixebite.

Ingmar Karlsson di sala 2008an pirtûkek bi navê "Kurdistan: landet som icke är" (Kurdistan Welatê ku Nîne) nivîsand.

Pirtûkên Wî 

Gud med oss: religion och politik i Mellanöstern, 1984.
De obotligas förhinder: myter i kampen om Palestina, 1987.
Kina i våra hjärtan: betraktelser kring Mittens rike inför nittiotalet, 1987.
Landet i mitten: Tyskland och det nya Europa, 1991.
Korset och halvmånen, 1991, Wahlström & Widstrand. reviderad utgåva 2005. ISBN 91-46-20386-9. Om religiösa minoriteter i Mellanöstern.
Det lilla Europa: guide till Europas små folk, 1992, Timbros Europabibliotek. Om minoritetsfolk i Europa.
Islam och Europa: samlevnad eller konfrontation?, 1994, Wahlström & Widstrand.
Europa och folken: en europeisk nation eller nationernas Europa?, 1996, Wahlström & Widstrand.
Europas styvbarn: minoritetsfolk utan egen stat, 2003, Wahlström & Widstrand. En omarbetad nyutgåva av "Det lilla Europa".
Tro, terror och tolerans: essäer om religion och politik, 2004, Wahlström & Widstrand.
Regionernas Europa, 2006, SNS förlag
Vårt arabiska arv, 2007, SNS förlag
Europa och turken. Betraktelser kring en komplicerad relation, 2007, Wahlström & Widstrand. ISBN 978-91-46-21587-5
Kurdistan: landet som icke är, 2008, Wahlström & Widstrand

Girêdanên Derve 
 Malpera şexsî ya Ingmar Karlsson  (Swêdî û Ingilîzî ye)
 Ji dîplomatê Swêdî Karlsson Pirtûkek li ser Kurdistanê, NETKURD 
 Ingmar Karlsson: Kurd dê bibêjin ew kurd in û ewropî ne, Hevpeyvîn: Arif Zêrevan, 2004-10-18, NEFEL
 Ingmar Karlssonî bi kitêba xwe »Kurdistanê« pê li birîna me kir, Arif Zêrevan, 2008-09-18, NEFEL
 ÇAVSORIYA DÎPLOMATEKÎ, Mûrad CIWAN, 5/10/2008, NETKURD 
 Mûrad Ciwan rexneya pirtûka Ingmar Karlsson kir, NETKURD 

Nivîskar
Balyoz
Swêdî
Bingeha Çîroka Folklora Kurdî

Li gor çewa di lêkolînan de derketiye holê, di Bingeha Çîroka Folklora Kurdî de 133 tiştên balkêş hene ku her yekê babetekî cuda di çîrokê de afirandiye û bi tewrekî din heyîna xwe derxxistiye holê. Bêguman ev hawe jî, dewlemendiya Çîroka Folklora Kurdî eşkera dike. Ji bo zêdeir agahdarî, binere li vê lika li jêrê:

Girêdanên derve 
 Bingeha Çîroka Kurdî 

Bingeh
Dewleta Malbatê

Di nava neteweyê kurd de, toreyek ji sal û zemanan ve heye ku her malbatek dixwaze bizanibe ka Dewleta Malbatê di serê kê de ye. Hawayê bikaranîna ji bo pêzanîna Dewleta Malbatê ka di serê kê de ye weha tê kirin: 

Dema şîva malbatê tiştên wek kutilk, aprax, şamborek, şemşemotk û tiştên wisa be, dema kebaniya malê dest bi çêkirinê dike, tiştekî mîna bişkov, gustîl yan jî tiştekî wisa dixe nava yekê. Piştî ku şîv hate pijandin û sifreya xwarinê sererast bû, dev bi xwarinê kirin, ew tiştê ku kebaniyê di dema çêkirina şîvê de ku xistiye navê, îcar di devê kê ji kesên malbatê de derkeve, ew malbat bawer dike ku dewleta malbatê di serê yê ku ew tişt di dev de derketiye de ye. Piştî wê hingê her kes bi çavekî umîdwarî li wî kesî dinihêre û jê serwertiya malê tê payîn. Ew kes eger zarûkek be, tev bi wî zarûkî ve dilipikin, ji piçûktî ve wî hazir dikin û derfet û mercên erênî jê re amade dikin, da ew di pêşerojê de bibe serwerê malbata xwe.

Kelepûrê kurdî
ISO 4217

ISO 4217 kurteya Pereyên Welatan e, ku ji aliyê Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirina Nirxan ve hatiye destnîşankirin. Ev kurteyên ji bo navê pereyên welatan ji bo naskirin û tesbîtkirina darî çav a pereyên welatan di danûstendina pereyan a navneteweyî de tên bikaranîn.

Pereyên Welatan Yên Niha tên bikaranîn 

Kurtenav
Standardên ISOyê
Amerîkaya Başûr

Amerîkaya Başûr an jî Emerîkaya Başûr parzemînê çarî di cîhanê da ye. Asya, Afrîka û Amerîkaya Bakur ji vê parzemînê mezintirin. Rûberê xwe 17.843.000 km² ye û li wir nêzîkî 355.070.000 kes hene.

Dewletên Amerîkaya Başûr da 
Di Amerîkaya Başûrê da çarde dewlet hene. Ew evin:

Girêdanên derve 

 
Parzemîn
Kelem

Kelem, kelemî an jî kelerm (Brassica oleracea var. capitata f. alba) pincareke belgîn e, girover dibe û jê re "serî" yanî seriyek kelem tê gotin. Belgên wê li hev dilefin û weke topê girover dibin, rengê belgan sipî ye, hinek texlît rengzer in, tê de demareke qalind û pehn heye.

Çandina kelemê, bi şitlan çêdibe. Tovê wê bizrekî hûr e, di destpêka biharê de wek tovê bacana sor li deverekê direşînin û dema hêşîn bû, wek şitl radikin û dibin di zeviyekê de, li nava baxçe di mişaran de diçînin, av didin heta ku mezin dibe û dibe serî. Seriyên kelemê mezin dibe û eger erda ku tê de hatiye çandin rind be, her ku diçe mezintir dibe heta ku hinek serî 10, 15, 20 û zêdetir kg dibe. 

Belgê herî li derve yê li ser seriyê kelemê, bi rengê şînekî vekirî ye. Ji belgên kelemê, gelek xwarinên cuda têne çêkirin, xasma aprax ango "sarme", şorbe û tirşîn. Lê di van salên dawîn de ku xwarina "piza" ji aliyê Îtaliyan ve ku derketiye holê, pê re tenê seleta keleman tê xwarin.

Li Kurdistanê, ji bo xwarina zivistanê li herêmên sar, her malbateke Kurd bi dehan seriyê keleman di mala xwe de diparêze û di zivistanê de dixwin. 

Kelemên ku li Deşta Mûşê çêdibin, pir menşûr in.

Pincar
Famîleya selketûran
Mehîr

Mehîr, xwarineke kurdî ya pir kevn e û bi hezarê salan e di nava Kurdan de heye. Mehîr ji Dan û Dew çêdibe. Li tevahiya herêmên Kurdistanê mehîr tê zanîn û xwarin.

Dan: Genim hinekî tê şilkirin, di Conê de bi Mîrkut tê kutan heta ku qaçil ji serê radibe. Ji qaçilê wî re jî "Kapik" tê gotin. Piştî kutana Genim, êdî navê wî Genimî dibe Dan

Hin malbatên Kurd hene ku di serê demsala Payîzê de dema savar ji bo salewext dikelînin û piştre dikutin, her pê re çend Elb (elbek 6 kilo ye) genim jî dikutin û dinik Dan. Ev dan jî dibe du pişk. Yek dîsa her Dan dimîne ango liba wê sax dimîne. Ya din, Dan bi Destan gir dihêrin û dikin Şîş. 

Dan, tenê ji bo Mehîr û xwarina Danikê tê bikaranîn. 

Çend texlîtên cuda yên Mehîrê hene:
- Mehîra Erdê.
- Mehîra Gerrandî(Mehîra Kelandî).
- Mehîra Pincarê.

Mehîra Erdê: Dan di beroşê de bi avê tê kelandin heta ku dipije. Dema ku pijiya, divê ava wê pir hindik be, îcar dew bera ser didin û ji bo xwarinê amade dibe.

Mehîra Gerandî: Dan dixin beroşê, Dew bera serê didin û li ser êgir dikelînin hem jî bi heskê li hev dixin heta ku Dan rind pijiya. Piştre datînin erdê û ji bo xwarinê amade dikin. 

Ev herdu texlîtên Mehîrê dema ku sar dibin, çend diran ji seriyek Sîr dikin, diperçêqin û dixin navê, çêja wê pir xweş dibe. 

Mehîra Pincarê: Di nava vê mehîrê de pir texlîtên pincarê yên têne bikaranîn û pincar bi Danê Mehîrê re dipije. Li şax, dol, gelî û newalên Kurdistanê ji ber ku texlîtên pincarê pir hene, li her herêmekê, her kebanî li lor zanîn û zûrektiya xwe pincar di Mehîrê  de bi kar tîne. Lê pincara Mehîrê ya herî menşûr Pûng û Kereng in. Mehêra Pûngê pir menşûr e û pir jî xweş e. Lê ya Kerengan hêj xweştir e.

Binêrin 
 Keşk
 Paskan
 Çortan

Xwarin
Pêjgeha kurd
Mehîra buharî ji mastê miyan

Xwuş e pûngê têkê ji ber kehnîyan.

Ş. Mihyedînê Hênî
Amadekar: Mela Birhanê Tarînî.
Berhem: Beyana Xawarinan û Zewqên Wan
Ota Benga

Ota Benga (1881/1884-20'ê adarê 1916 di Lynchburg) de Pigmeki kongoyî bu. Li New Yorkê bi meymûnekê re di baxçeyeke heywanan hatiye nîşan dan.

Pîgme
Bastêq

Bastêq, bastiq yan jî basîq (li Torê), pêstîlê ku ji tirî an tûyan tê çêkirin.

Çêkirina bastêqê 
Çêkirina bastêqê karekî gelek bi zehmet e. Ji komkirina tiriyan heta qeşartina bastêq gelek gav pêwîst in.

Kelandina ava tiriyê 
Berî her tistî tiriyê ku di bax û baxçeyan de di mehên îlonê de têne qutkirin. Torbeyên ku avê berdidin derve bi ew tiriyên qutkirî tên tijîkirin. Di pişt re meriv pê li wan torbeyan dike da ku ava tiriyan jê derkeve, ew av jî piştî tê fîltrekirin di zarikên mezin de tê komkirin. 

Binê zarik agir pê dixin da ku av bikele û bitemize. Da ku zûtir bitemize kef tê dayîn. Dema ku av kefdan dibe zarik ji agirê tê rakirin, ji ber ku heger ava tiriyê ne kefdan be wê basdêq şêrîn nabe û dirdirkî dibe.

Şîre 
Bi vê şerbeta ku bi vî awayî çêdibe re dibêjin şîre. Piştrev bi leganên mezin tê rakirin. Şîre dema ku sar dibe carekî din tê kelandin, lê vê gavê kesekî xort gerez hertim şîreyê li hev bixe. 

Li ser alanekî duz de bezên paqij têne raxistin û serbet li ser wan de tê rijandin. Dema ku şerbet li ser bezan hat rijandin, şerbet bi tetikekî tê belav kirin da ku qalindabûna şerbetê wekhev be.

Qeşartina bastiqê 
Ew çarên ku şerbet li ser wan  hatiye rijandin şevekê wisa dimîne da ku şerbet bi hişkbûna xwe re bibe bastêq. 

Sibê ew bêz têne komkirin û ber bendan têne girêdan. Qasî saetekê bez wisa dimînin û pistrev bastiq ji bezan têne qeşartin. Da ku qeşartina bastiqan hêsantir bibe meriv bezan (binê bastiqan) hindik hêmî dike. Dema ku bastiq hat qeşartin meriv parçe parçe dibire û parçeyan datîne ser hev. Pistrev ev bastiq di sandoqan de ji boy zivistanê têne vesartin. 

Di zivistanê de bi fisqek, nûk yan jî bi mast tê xwarin. 

Xwarin
Pêjgeha kurd
Şîranî
Dew

Dû, Dew, Çiqelmast an Dûmast mastê kiyandî ye. Dibêjin vexwarina kurdan ya neteweyî ye.

Hilberînên şîremenî

Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha kurd
Komara Erebî ya Demokratîk a Saharayê

Komara Erebî ya Demokratîk a Saharayê (KEDS) dewleteka biniqaşê ku li ser axên Saharayê di sala 1976'an de ji hela POLISARIO hatiye damezrendine. Gorî vê danezanînê Komara Saharaya Rohelat li ser axên Saharaya Rohelatên ku Spanya di 1975'an de lê vekişiyayî û ji Marokoyê re berdayî hatibû damezrandin. Lê Maroko van axan wek nav sînorên xwe de dibîne ye û Dewleta West Sahara nas nakeye. Dewletbûn an dewletnebûna van deveran gorî referandûmê dikir diyar bûbûya jî heta niha va referandûma pêknehat. Maroko referandûmê red dikeye û şûna wê otonomiyê van deveran pêşniyaz dikeye.

Çavkanî 

Welat
Kendava Alaskayê

Kendava Alaskayê yek ji milên Okyanûsa Pasîfîkê ku li başûrê Alaskayê nêvbera Nîvgirava Alaskayê û li roava ji girava Kodiak de li rohelat heta arxîpela Aleksander dirêj dibeye.

Derya
Yezîd I

Yezîd I. Kurê Muawiye yê Emewî () yan jî Êzîdê Kurê Muawiye yê Emewî (jdb. 644; m. ) xelîfeyê dûyê bû yên Emewiyan (680-683).

Çavkanî 

Xelîfe
Dezgeha Golgî

Dezgeha Golgî (bi navêk din Dictyosom) organelek mezin ya xaneye, ku mirov digel xaneyên heywanî dikare rast lê were û ji peqikên saz bûye. Vatiniya wan peqikên pahn guherandin û çekirina proteînan e. Proteînên ku pêwist ninin, bi rêya egzosîtoz ji hindirê xanê tên derxistin.
Endamok
Navik

Navik, dendik (latînî: nucleus an jî nuculeus) perçeyek her xaneya mirova ye. Ji xeynî xirokên sor ên xwîna mirov, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) bi navik in. Bi gelemperî di her xaneyê de navikek heye, lê di be ko hejmara navik di nav hin xaneyan de zêdetir be. Wekî mînak, xaneyên peykeremasûlke, firenavikî ne. Bi piranî, ji xeynî riwekan, navik di navenda xaneyê de cih digire. Di xaneyên riwekan de ji ber vakuola navendî, navik li nêzikê parzûna xaneyê cih digire. Navik bi cotparzûn, xwe ji sîtoplazmayê cuda digire. Ev cot parzûnên navikê wekî ‘qalika navikê ‘(nuclear envelope) tê bi nav kirin. Li ser qalika navikê kunik (bi îngilîzî:pore) hene. Rîbozom û ARNya ku di nav navikê de çê bûyine, di nav van kunikan de derbasî sîtoplazmayê dibe. Parzûna derve ya navikê bi retîkûlûma endoplazmî ya zivir ve girêdayî ye.  

Biyolojî
Endamok
Astraxan

Astraxan (, bi tatarî: Ästerxan, ) bajarekî mezin ê li başûrê Rûsyayê ye. Li rexê çemê Volgayê ye, nêzîkî cihê ku çem tê de diherike Deryaya Mazenderan. Hijmara rûniştvanên Astraxanê 502.800 kes in (sala 2004'an).

Girêdanên derve 

Bajarên Rûsyayê
Opozîsyonerên navdar ên cîhanê

Lîsteya Opozîsyonên cîhanê

Opozîsyonerên polîtîk
 Sa'ad Al-Faqih
 Lothar Alisch
 Andrei Alexejewitsch Amalrik
 Rudolf Bahro
 Wolf Biermann
 Bärbel Bohley
 Jelena Georgijewna Bonner
 Charta 77
 Jürgen Fuchs
 Swiad Gamsachurdia
 Akbar Ganji
 Václav Havel
 Robert Havemann
 Rolf Henrich
 Stefan Heym
 Werner Ihmels
 Wei Jingsheng
 Freya Klier
 Lew Kopelew
 Stephan Krawczyk
 Eduard Weniaminowitsch Limonow
 Milan Machovec
 Lutz Rathenow
 Reginald Rudorf
 Andrei Sakharov
 Aleksandr Solzhenitsyn
 László Tőkés
 Harry Wu
 Gerhard Zwerenz
 Alexander Litwinenko

Opozîsyonerên psîkoanalîst
 Alfred Adler
 Erich Fromm
 Otto Gross
 Carl Gustav Jung
 Wilhelm Reich
 Wilhelm Stekel
Karamağara

Karamağara (, ango "Mixareya Reş"), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Xeze

Xaze (; ) bajarê herî mezinê di nêv Şirîta Xazeyê de dimeye û ji sala 1994'an virve wek de jure di bin kargeriya Herêma Otonom a Fîlîstînê de ye. Lê ew ji pûşbera sala 2007'an virve wek de facto di bin kargeriya Hamasê de ye. Li navenda bajêr nêzî 400.000 kes dijiye, lê bi bajarên derdorên nêzik ve nifûsê xwe digêhe 1,4 mîlon kes.

Dîrok 
Xaze yek ji bajarên dinêyê herî kevin e. Di demên dîrokî de ew bi keştîgehê xwe navenda herêmên derdorên xwe bû. Ewê heta sedsala 12'an b.z. bi Misira Kevin ve girêdabû. Li wê şunda ew gelek caran hate dagir kirin û pêre desthilate xwe guherî.

Bi sedsala 6'an b.z. re, di sala 609 b.z. de, bajarê Xaze dîsa kete destên Misiriyan jî çend sala pê re bi dest Babîliyan ket. Lê bi sedsaleke pê re kete destên Împeratoriya Partî. Ew ji Îskenderê Mezin şunda jî bi dest Selekuidan ket. Lê ji wê şunda girîngiya bajêrê hêlê aboriyê de her ku çû  kêm bû û di sala 98'an de jî ji hêla Alexander Jannaeus hat tune kirin.

Ew di dema Împaratoriya Romayê şûnda hat avakirin. Ew ji Romayê şunda di destên Bîzansê de ma û bi sedsala 7'an re jî bi dest misilmanan ket. Ew bi hatina xaçperest re di sala 1100'î de bi dest xaçperestan ket. Ew heta ku ji hêla Selahadînê Eyûbî di sala 1170'an de hat helgirtin di dest Xaçparêzan de ma. Ew pê Memlûkan re heta şerê cîhanê yê yekemîn di dest Osmaniyan de ma. Di 7'ê sermawezê 1917'an de ew bi dest Împeratoriya Brîtanyayê ket.

Ew li vê şunda bi Şirîta Xazê ve tev wek Mandaya Fîlîstînê di dest  Împaratoriya Brîtanyayê de, ta ku di sala 1948'an ji hêla Misirê hat dest xistin, ma. Li wê şunda ew ji xeynî dest xistina Îsraîlê di Şerê Şeş Rojan, di dest Misiriyan de ma.

Îro 
Xaze îro bi Şirîta Xazeyê ve wek herêmeka Herêma Otonom a Fîlîstînê xuya dike jî di bin kontrola Hamasê de ye. Lê ew nêzî saleke ku di bin ablûqa û êrîşên Îsraîlê de ye. Di êrîşên Îsraîlê ên 27-28'ê berfanbarê 2008'an de ser 300 mîrovî re hatin kuştin.

Bajarên Filistînê
Filistîn
Şirîta Xezeyê

Şirîta Xezeyê (; ) herêmek e li beravên rohilatê Deryaya Navîn navbera Deryaya Navîn, Îsraîl û Misirê de ye. Navenda wê herêmê bajarê Xaze ye.

Ewê bi Urduna Rojava ve bi Herêma Otonom a Filistînê ve girêda ye. Lê ew ji 2007an û vir ve ji hêla Hamas ve tê kontrolkirin. Der ve jî ji hêla Misir û Îsraîlê ve di bin ablûqayê de ye.

Erdnîgarî 
Herêma Şirîta Xazeyê bi piranî ji çol û beyaran pêk tê. Tenê 14% ji herêmê bo çandê tê bikaranîn. Dirêjiya herêmê nêzî 40 km, firehiya xwe jî nêvberê 6-14 km de diguhêre û pîvanê xwe jî dorê 360 km² ye. Dera xweya herî bilind 105 metre ji sewiyeyê deryayê bilindtir e. 
Li xazeyê bêhtir li herêmê bajarên Xan Yûnis, Deyr el-Beleh, Refeh, Beyt Lahiya û Cebaliya hene.

Dîrok 
Di sedsala 12an b.z. şunda filistiyan Xaze ji Misirê standin û li bajêr bûne xwedan hikum. Di sedsala 8an b.z. şunda jî bajar dest gelek hikumdariyan de çû hat. Geh dewletên Misir geh jî ên Mezopotamya û Sûrî lê serwerî ajotin. Îskenderê Mezin pê rapêçaneke sê mehan re bajar dest xwe xist. Li Îskender şunda jî Selekudan li bajêr hikum ajot. Di sedsala 1ê b.z. de bajar hat hilweşandin û di sedsala 1ê de ji hêla romayiyan şunda hat avakirin. Bajarê Xezeyê ji romayî û bîzansiyan şunda, pê Cenga Yermûkê di sala 636an re, ji hêla Ereban ve hat destxwexistin. 

Di sedsala 11an de ew kete destên xaçperêzên ji ewropayê de hatibûnî. Pê dorê 70ê salî dest xristiyanên ewropî de ma ve, ji hêla Selahedîn Eyûbî hat feh kirin. Ji Eyûbiyan şunda Memlûkan û Osmaniyan li hikum ajot û pê şerê cîhanî yê yekemîn re bi dest Împaratoriya Brîtanyayê ket. Ji Împaratoriya Brîtanyayê şunda, pê dazanîna serxwebûna Îsraîlê di sala 1948'an de heta sala 1967'an, şerê şeş rojan Şirîta Xazeyê ji hêla Misirê ve hat karger kirin. Di wê navberê de, di sala 1956'an di krîza Suweyşê de ew demeke kete dest Îsraîlê. Ji salal 1994an virve Misirê û Îsraîlê jê vekişiyane û ji Herêma Otonom a Filistînê re berdane. Di sala 2005'an de jî Îsraîl bi temamî ji Xazeyê vekişiya. Lê ji pê re Hamas û El-Fetîh boyî otorîteyê xwe bi hev qebûl kirin bidin bi hev ketin. Ji pê cengên nêvxweyên bixwûnî re, di pûşbera sala 2007an de Hamasê kontrola bajêr û herêmê helgirt. Di wan deman de Hamasê dazanîna Mehmûd Ebbasê hikûmeta nû nas nekir û ji wê virve di bin kargeriya Hamasê de ye.

Ji dawiyê sala 2007an de êrîşên nêvbera Hamas û Îsraîlê her ku çû girantir bûn û Xaze him ji hêla Misir him jî ji hêla Îsraîlê têye dewisandin. Him Îsraîl him jî Misirê nêvbera Şirîta Xezê û sînorên xwe de dîwaran bilind dikeye. Di 27ê berfenbara 2008an de bajarê Xazeyê ji hêla balafirên F-16 hatin bombebaran kirin û ser 300 kesî re hatin kuştin.

Çavkanî 

Filistîn
De facto

De facto terîm, ango peyveka latînîyê ku tê maneyê birastî, di rastiyê de, di pratîkê de ye. Ew bi de jure ve wek tu peyvên zit, li dijî hev tên bikaranîn.

De jure têgîheka latîniya ku tê maneyê zagonî, di zagon de, fermî, resmî ye. De jure bo tiştên gorî qanûnan divê ku bibe, de facto jî bo tiştên ne gorî qanûnan, lê di rastî di halê hazir de heyî tê bikaranîn.

Ew herdu peyvan bi piranî di statuya dewletan de tên bikaranîn. Dewletên ku di warê siyasî de henî, lê di qanûnan de nên qebûl kirin an nên nas kirin wek rejîmên de facto tên naskirin. Ewna ji hêla hin dewletên din, an komaleyên wek Neteweyên Yekbûyî nên naskirin, lê di rastî de bi dezgehên xwe hene. Dewlet an rejîmên de jure jî di warê qanûnan de hene û ji hêla dewletan tên naskirin lê dezgehên xwe li ser axên ku hatî salîx danî neyê hikumdar in. Mînak dewleta Abxazya dewleteka de factoyê ku bi temamî nêye naskirin, lê bi dezgehên xwe li ser axên ku îde dike heye.

Dewlet
Terîm
TRT Kurdî

TRT Kurdî, kanaleke televizyonê ya bi kurdî ye ku wekî yekemîn kanala fermî ya komara Tirkiyeyê li roja 25ê kanûna pêşîn a 2008an (hingî navê wê TRT 6 bû) dest bi weşana xwe ya ezmûnî ango testê kir. Di 1ê kanûna paşîn a 2009an de saet 19:00ê li gorî saeta herêmî dest bi weşana xwe ya asayî kir. Ev kanal yek ji kanalên fermî yên ser bi Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê ango TRTê () ye. TRT Kurdî rojê 24 demjimêran bernameyan bi zimanê kurdî, anjî bi jêrnivîsa kurdî pêşkêş dike.

Karvedan ango reaksiyonên kurdan li beranberî vê kanala nûhatî corbicor in. Hinek kesên naskirî ku bernameyan pêşkêş dikin Rojîn û Nilufer Akbal bûn. Lê herduyan piştî demekê ji ber zext û sansurên RTÜKê dev ji TRT 6ê berdan.

Binêre 
 Saziya Radyo Televizyonê ya Tirkiyeyê

Girêdanên derve 
 Weşana zindî ya TRT Kurdiyê
 Malpera fermî ya TRT'ê

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Cîhana Sofî (pirtûk)

Cîhana Sofî, an ji Cîhana Sofiyê (bi norwêcî: Sofies verden, bi înglîzî: Sophie's World),  romaneka romannivîsê norwêcî Jostein Gaarder e ko li sala 1991ê çap bû. Ev pirtûk ji bo zêdetir ji 54 zimanên cîhanê hatiye paçivandin. Zêdetir ji 30 milyon pirtûk jê hatine çapkirin. Tenê bi zimanê elmanî 3 milyon jê hatine firotin. Paçiveya wê ya kurdî jî derkevtiye. Ahmet Gegez ev pirtûk kiriye kurdî û weşanxaneya Do jî li Stembolê ew weşandiye. Ev roman piranî hevpeyvîn û danûstandinek e di navbera Sofî Amundsen û kesekê pirr ji nihînî bi navê Alberto Knox. Ev roman bi nijara xwe ya aloz ve roman e û her di wê demê da jî destpêkek e ji bo nasandina felsefeyê.

Kurtiya romanê 
Sofî Amundsen (Sofie Amundsen di deqa norwêcî de) keçeka 14 salî ye ko li Norwêcê dijît. Sal 1990 e. Hindek name ji kesekê nenaskirî bi navê Alberto Knox digehin wê. Alberto feylesofekê 50 sal ye. Bi vî rengî danûstanek li ser niyasîna felsefeyê di navbera wan da dest pê dike.

Çavkanî 

Wêje
Pirtûk
Wêjeya zarok û ciwanan
Jostein Gaarder

Jostein Gaarder (jdb. , Oslo -) nivîskar û rewşenhizirekê norwêcî ye ku çendîn roman, çîrok û kitêbên zarokan nivîsîne. Pirtûka wî ya herî navdar romana Cîhana Sofî ye, ku ji bo gelek zimanan hatiye wergerandin. Ahmet Gegezî jî ew wergerandiye kurdî û weşanxaneya Doyê li Stenbolê ew çap kiriye.

Ew ji malbateka perwerdekar e û pirraniya nivîsînên xwe bi nihêrrîna zarokan, ku nihêrrîneka pirsyarker e, dinivîse.

Wî digel kabaniya xwe Siri Dannevig, li sala 1997an, xelatek bi navê Xelata Sofiyê damezirand ku xelateka jîngehî û werarî ya navneteweyî ye û bihayê wê 100.000 dolarên emerîkayî ne.

Berhem 

 Diagnosen og andre noveller, 1986
 Froskeslottet, 1988
 Kabalmysteriet, 1990
 Sofies verden, 1991
 Julemysteriet, 1992
 Bibbi Bokkens magiske bibliotek, 1993, Hevnivîskar: Klaus Hagerup
 I et speil, i en gåte, 1993
 Hallo? Er det noen her?, 1996
 Vita Brevis, 1996
 Maya, 1999
 Sirkusdirektørens datter, 2001
 Appelsinpiken 2003

Berhemên bi kurdî 
Cîhana Sofî . Werger: Ahmet Gegezî. Weşanxane Doyê li Stenbolê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1952
Mirovên zindî
Nivîskar
Oslo

Oslo, paytext û bajarê herî qerebalix ê Norwêcê ye ku bajar hem ji wîlayetê û hem jî şaredariyê pêk tê. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa Şaredariya Oslo 709.037 kes, nifûsa devera mezin a bajêr 1.064.235 kes û nifûsa devera metropola Osloyê 1.546.706 kes e.

Di dema Serdema Vikingan de, herêm beşek Viken bû. Oslo di dawiya Serdema Vikingan de di sala 1040an de di bin navê Ánslo de wekî bajarek hatiye damezrandin û di 1048an de ji hêla Harald Hardrada ve wekî Kaupstad yan cihek bazirganiyê hate damezrandin. Bajar di sala 1070an de dibe pîskopos û di bin serweriya Haakon V ya Norwêcê de li dora 1300an dibe paytext. Piştî ku di sala 1624an de, di dema padîşah Christian IV de, bajêr ji hêla şewatek mezin ve hate şewitandin, bajarek nû li nêzî Keleha Akershusê hatiye avakirin. Bajarê nû ji bo rûmeta padîşah wekê Christiania hatiye binavkirin. Bajar di 1ê çileya sala 1838an de dibe şaredarî (formannskapsdistrikt). Bajar di navbera salên 1814 û 1905an de di navbera Swêd û Norwêcê de bûye paytexta Norwêcê. Ji 1877an ve navê bajêr di nivîsên hikûmetê de wekê Kristiania hate nivîsandin. Di sala 1925an de piştî ku gundên bi navê Osloyê dikeve nava herêma bajarî, carek din navê bajêr wekê Oslo hatiye guhertin. Di sala 1948an de Oslo bi Aker, şaredariyek ku paytextê dorpêç dike û bajêr 27 qat mezintir dike ku bi vî rengî şaredariya Oslo ya nûjen a mezin derketiye holê.

Oslo navenda aborî û rêvebiriya Norwêcê ye û di heman demê de bajar navenda bazirganî, banqe, pîşesazî û barkêşiya Norwêcê ye. Oslo navendek girîng a pîşesaziyên deryayî û bazirganiya deryayî li Ewropayê ye. Bajar xwedan gelek pargîdaniyên di sektora deryayî de ye ku hinek ji wan di nav mezintirîn pargîdaniyên keştiyê yên cîhanê de ne. Oslo bajarekî pîlot a bernameya bajarên navçandî yên Konseya Ewropayê û Komîsyona Ewropayê ye.

Dîmenên ji Osloyê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Norwêc
Bajarên Norwêcê
Paytextên Ewropayê
Îsmet Siwereklî

Îsmet Sîwereklî, rojnamevan û nuştoxo kurd o.

Îsmet Sîwereklî serrda 1964 di Sîwereg di hatî dinyê. Dîbîstana destpakerdeni, navendî û lîse Sîwereg diqedînê. Serrda 1987 di Zanîngeha Ege başa Matematîkî ra mezun bu. Tirkîye û Kurdîstanî di malîmeya matematîkî kîr. Dima Kevçer 1991 ni di şi Almanya û uca di ca bî. Panc pirtûkî nuştê. Rojnameyê Kurdî û Almanî di xeylê maqaley nuştî. Televizyonê Kurdan û Almanan di girweya.

Berhemê ci 
2000 Tarikat-Kara Para-Kemalizm Üçgeninde Milli Görüş 
2005 Ester'in Çocukları (Kürdıstanlı Yahudiler) 
2005 Dış Örgüt (MHP) 
2005 Kürt İsrail İlişkileri (Kürdistanlı Yahudiler) 
2008 Kürdistan'da Siyasal İslam

Girêdanên derve 

Nivîskarên kurd
Urduna Rojava

Urduna Rojava (, ) herêmeka li Rojhelata Navîn e. Rûerda wê dorê 5.800 km² e. Ew pê hilweşîna Împaratoriya Osmanî re di nav sînorên Mandata Gel a Filîstînê de dima. Wextê ku di sala 1947'an de bo parvekirina axên vê mandatê nîqaş hat kirin û Neteweyên Yekbuyî pêşniyara du dewletan kir dewletên Ereb va daxwaza qebûl nekirin û di dawiyê de pê danezanîna serxwebûnê Îsraîlê di 14'ê gulanê 1948'an re, Şera Ereban û Îsraîlê di sala 1948'an de meheya sermewazê de derket. Ew li wê şerê şunda Urdunê teva sînorên xwe kir û nav sînorên Urdunê de ma. Lê ji pê serketina Îsraîlê di Şerê Şeş Rojan virve ew ji hêla Îsraîlê tê karger kirin.

Sînor 
Urduna Rojava bi Urdun û Îsraîlê ve tê sînor kirin. Lê nêvbera Îsraîl û Ûrdûna roava tu sînorên net tune ne. 

Ji pê lihevhatina Osloyê di sala 1993'an re Urduna Rojava hat kirine sê qisiman. Gorî vê sinif kirinê axên Urduna Roava wek sê tîpan hat sinifandin. Li van tîpa A ew derên ku lê Filîstînî dijîn û dura axên Îsraîlê temsîl dikir. Li van deverên ku dikevina sinifa A di bin kontrol û kargeriya Filîstînyan de ye. Deverên ku bi tîpa B tên temsîl kirin, dê ji hêla Filîstiniyan bê karger kirin, lê dê herwiha ji hêla Îsraîliyan jî bên kontrol kirin. Deverên ku bi tîpa C tê temsîl kirin jî dê ji hêla Îsraîliyan him bên kontrol kirin him jî bên karger kirin.

Gel 
Li Urdunê Rojava nêzî 2,850,000 kes dijiye. Li nav wan nêzî 275.000 Îsraîlî ne.

Çavkanî 

Rojhilata Navîn
Filistîn
Cirindih

Cirindih (bi farisî: جیریندیه) bajarekî parêzgay Gîlanî bakûrî Êran ye. Gelê Cirindih bi zaravayê  Tatî yê Zimanê farisî diaxêvin.
Êzîda TV

Êzîda TV (Êzda TV) televîzyoneke êzdiyan e. Li Ewropayê li ser internetê bi zimanê kurmancî weşanê dike.

Êzda TV di sala 2007'an de dest bi weşanê kir. Êzda TV dê di demekê nêz de li ser satelîtê jî weşanê bike. Ev televizyon ji bo hemî gelan a, bernameyan amade dike.

Mijarên têkildar 
 4Şem TV
 Çira TV

Çavkanî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Teleweşanên ji aliya kesan
Êzîdîtî
Dêra Çil Şehîdan, Mêrdîn

Dêra Mor Behnam an jî Dêra Çil Şehîdan di sala 569an de hatiye avakirin li taxa Şarê ya Mêrdînê. Dêra suryaniyên yaqûbî ye.

Di sala 1170î de bermayiyên pîroz ên çil şehîdên mesîhî yên Sêwasê (Sebastia) anîne vê dêrê, lewre navê wê îroyîn kirin Dêra Çilan an jî Dêra Çil Şehîdan.

Îroj dêra metropolît a Mêrdînê ye.

Galerî 

Dêrên Mêrdînê
Dêrên suryaniyan
Berkuteyê biçûk

Berkuteyê biçûk (bi latînî: Sitta neumayer) cureyekî berkuteyan e ku li çiya û cihên bi zinar dijî.

Şayes 
Çûkekî biçûk e, dirêjbûna wê 14-15 cm digihê. Ji bo xwendina xwe ya xweş navdar e, carina jî jê re dibêjin bilbil û di qefesan de tê xwedîkirin.

Reftar û jîngeh 
Berkute devê hêlîna xwe bi xwelî çêdike û hêlîn dişibe molekirî, lewre jî di çend zimanan de dibêjinê "çûka molevan".

Belavbûn 
Ji devera Balkanê heta Kurdistan û Îranê dijîn. Bi taybetî, berkute li herêmên wek Mêrdîn, Heskîf û Amêdiyê tên dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Berkute
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Bilêcan

Bilêcan bi romî kirine , gundekî ser Çela Hekariyê ye. Gund di salên 1990an de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

Bilêcan, mileke eşîra Pinyanişiyan 
Bilêcan mileke eşîra Pinyanişîyane ew mil heta şerê cihanê ya yekê li serê Pinyanişiyan hemuyan bu, pişt şeri serokatiya pinyanişiyan ketiye destê Zeydanîyan çawan kete destên wan çûnkî ew ketin gel devletê. Bilêcanî nehe hindek Çelê hindek Culemêrgê belê para gelek Geverê di jin û serokatiya wan ji Geverê ye li gundên Koçkê û Zêwkan di runin heta şerê cihanê ya yekemin ji serokatiya Pinyanişî û Bilêcaniyan ew herdû gundenebûn her wiha ew gundene yek malbatê tin.

Gelhe 
Nifûsa gund ji sala 1985an heta sala 1990an.

Çavkanî 

Gundên Çelê
Gêlbelesan

Gêlbelesan, gundekî girêdayî navçeya xavesora bajerê Wanê ye. Li seri qeleka çiyayé gunda manastıra ermeniyan maye u nav u denge.ava bajaré wané seré kaniyaya xavesorké derdikeve nava gund da derbas dibe.neziki 30 mal gunda hene.dibistana seretayi li gund heye.navçeye 7 km je dur e.buhara gund xweşe.bermahiyén qelehek ji li gund heye.se hep ji şikeft li gund hene.ré ya wané heye.çoyén kevn ji dema ermeniyan mane hene.tirki navé gund jiber çoyén avé buye (arkboyu).

Gundên Wanê
Engûştanis

Engûştanis (tirkî: Parmakkapı) gundekî girêdayî navçeya Xewasora bajarê Wanê ye. Gund berê gundê ermeniyan bû, piştî qirkirina ermeniyan kurdên ji Kafkasyayê hatine bicih bûne. Gundî hemû Brûkî ne. Gund ji navçeyê 2 kîlometreyan dûr e û debara xwe bi çandiniyê dike.

Gundên Payizavayê
Şevket Yılmaz

Şevket Yılmaz wergêr û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1981'ê de li bajarê Şemzîna dayîk bûye. Dibistana seretayî û navîn li Şemzîna qetand. Zanîngeha Enqereyê, peymangeha ragehandinê, beşa rojnamevaniyê xwand. Di malper û rojnameyên herêmî de nivîsên wî hatin weşandin.

Karên Şevket Yılmaz
- Gellek helbestan wergerandine kurdiyê (Pablo Neruda: Ars Poetîka, İsmet Ozel: Amentû)
- 24 çîrokên Lafontein wergerandin kurdiyê,
- Li TRT 6ê di rêzefîlma Can û Ceger de şêwirmendîya ziman û senaryo kir
- Di belgefìlmê Şopên Linga de weke koordînator û wergêr xebitî
- Malperên herêmî de nivîsên wî tê weşandin
- Çapa rojnameya Rudaw ya Ewropayè de gotarên wî tên weşandin
- Di televizyona Rudaw de weke peyamnêrê Enqereyê dixebite.

Çavkanî

Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1981
Hemas

Hemas (bi erebî حَمَاسْ, ḥamās 'coş', 'xîret', 'ruhê şerker', her weha kurtenivîsa Hamas ji Ḥarakat al-muqāwama al-islāmiyya, 'tevgera berxwedana îslamî') rêxistineke çekdar ya filistînî û radîkal-îslamîst a bi bîrdoziya sunî-îslamî ye. Rêxistin ji aliyê Yekîtiya Ewropayê, DYA, piraniya dewletên rojavayî û hin dewletên ereb-misilman ve weke rêxistineke terorîst tê dîtin. 

Di sala 1987an de Hemas wek şaxeke Birayên Misliman ji aliyê Ehmed Yasîn û kesên din ve hat damezrandin. Rêxistin îro ji sê beşan pêk tê: Tûgayên Qessam ên paramîlîter, rêxistineke alîkariyê û partiyeke siyasî.

Yek ji armancên sereke yên Hemasê, ji holê rakirina dewleta Îsraêlê bi rêyên leşkerî û avakirina dewleteke îslamî ye. Di peymana damezrandina xwe de ku di 18ê tebaxa 1988an de hat weşandin, Hemas behsa teoriya Protokolên Rihspiyên Siyonê, komploya antîsemîtî ya herî berbelav a cîhanê dike, tevî ku protokol di sala 1921ê de wek sexte hatibûn eşkerekirin. Di 1ê gulanê 2017an de, Hemasê kaxezek polîtîk weşand ku peymana 1988an temam dike.

Baskê wê yê leşkerî ji sala 1993an vir ve bi bombebaran û êrîşên xwekujî yên li dijî dewleta Îsraêlê tê naskirin, ku piranî sivîl û leşkerên Îsraêlî dikin armanc. Ji ber vê yekê ew bi qanûnî ji hêla Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî, Îsraêl û hin dewletên ereb-misilman wekî rêxistinek terorîst tê nasîn.

Li Herêma Xweser a Filistînê Hemas weke rêxistineke alîkarî jî dixebite. Cara yekem Hemas di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê Zîvala Xezeyê bi rêyên leşkerî xiste bin kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe. Ji wê demê ve, wê bêyî ku careke din hilbijartin bêne lidarxistin, Hemas li Zîvala Xezeyê birêve dibe.

Ji ber ku armanca wê ya sereke ji holê rakirina Îsraêlê ye, rêxistina Hemasê çareseriya dudewletî, ku tê wateya  du dewletên serbixwe yên cîran bi navê Îsraêl û Filistîn, red dike. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera Deryaya Navîn û Çemê Urdunê jî dixwaze.

Di 7ê cotmeha 2023yan de, Hemasê dest bi êrîşeke mezin li dijî Îsraêlê kir û ji gelek aliyan ve bi rêya esmanî, deryayî û bejahî ve êrişî deverên niştecihên Îsraêlî kir.

Çavkanî
Filistîn
Rêxistina leşkerî
Rêxistinên leşkerî yên Filistînê
Li malê bi tenê

Li malê bi tenê (bi îngilîzî: Home Alone) filmekî pêkenînî yê amerîkî ye. Derhêneriya filmê Chris Columbus kiriye.

Mijar 

Malbata Kevin (Macaulay Culkin) ji bo sersala xwe derbaskin dixwazin biçin Fransayê. Lê Kevin li malê tê ji bîr kirin. Piştî ku ferq dike ew li malê hatiye ji bîr kirin xwe û xaniyê xwe ji dizan biparêze li ber xwe dide. 

Harry û Marv du dizên ku dixwazin hemû xaniyên taxa ku xaniyê Kevin jî tê de ye beişelînin. Piştî ku dora şêlandinê tê xaniyê Kevin, herdu diz bi kemînên Kevin ve rûbirû dimînin

Fîlm cara yekem bi kurdî di sersala 2009ê de li ser televizyona Kurd 1ê de hate pêşkêşkirin.

Girêdanên Derve 
Fragmana filmê Li malê bi tenê 

Fîlmên 1990an
Fîlmên amerîkî
Fîlmên komediyê
Fehîm Işik

Fehim Işık (jdb. 1961, Amed) nivîskarekî kurd e.

Jiyan 
Fehîm Işık di sala 1961an de li Amedê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navencî û zanîngehê li Amedê temam kir. Di sala 1988an de Zanîngeha Dîcle, Fakulteya Fen û Wêjeyê, beşa Biyolojiyê qedand. Demekî kurt li Êlihê mamosteyî kir. Di sala 1989an de dest bi berpirsiyariya kovara Deng (kovar) kir.

Di dest pêka sala 1990an de ji ber nivîsekî xwe hate darizandin û 4 sal û 2 meh cezayê hepsê dan wî. Nêzî 2 sal di Zîndana Amedê û Bismilê de raza. Piştî ji zindanê derket, rojnamegeriya xwe domand.

Li Amedê demekî berpirsiyariya rojnama Azadî (rojname)yê birêve bir. Herî dawî jî Gerînendeyê Giştî yê rojnameyên Ronahî (rojname) û Hêvî (rojname)yê bû. Ji sala 2002an heta sala 2009an endamê desteya rêvebir ya Kurd-Kavê Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî bû. Di sala 2009a de bi qasî salekî navber da rêveberiya Kurd-Kavê. Di kongreya dûmahî ya Kurd-Kavê de ku di dest pêka sala 2010an de çêbû, carekî din wekî cîgirê serokê Kurd-Kavê hate hilbijartin.

Fehîm Işik xwedî gelek makale û lêkolînên bi kurdî û tirkî ye. Li ser Tevgera 1925a, Medreseyên Kurdî, ziman û çanda kurdî û hwd. gelek lêkolîn û makaleyên wî di rojname û kovaran de hatine weşandin. Niha di malpera www.ilkehaber.netê de bi tirkî, di kovara Tîrojê de jî bi kurdî û tirkî dinivîsîne. Ji bilî vana di Radyoya Yaşamê de jî bi navê Kulturnameyê bernameyekî bi kurdî çêdike.

Berhem 

Sê berhemên Fehîm Işikî yên wergêrê hene. 
 "Şairê Efsanevî ya Kurda: Evdalê Zeynikê" yê Ahmet Aras, ji kurdî wergerand tirkî. Lîstikên teatrê yên Cuma Boynukara ya bi navê "Mem ile Zîn" (Mem û Zîn) û "Ateşle Gelen" (bi agirê ve hatî) jî bi navê "Mem û Zîn & Arîn" wergêrand Kurdî.
 Wergêra wî ya dûmahî lîstika "Yoksun" (belengaz)ya Cuma Boynukara ye. Vê lîstika jî bi navê "Bêpar (lîstik)", wergêrand kurdî. Her du pirtûkên ewil ji alî Weşanên Evrenselê, pirtûka dawî jî ji alî Weşanên Lîsê ve hatin çapkirin.

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1961