nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanê gîlekî

Zimanê gîlekî (, gîlî) zimanek e, yê ku li herêma Gîlanî ya Îranê tê axaftin. Ew yek ji şaxên Hind û Ewropî û dikeve beşa zimanên îranî yên bakurê rojava.

Mirov dikare gîlekî bi sê paran bike: gîlekiya rojava, Gîlekiya rojhilat û galeşî (li çiyayên Gîlanê tê axaftin). Di navbera gîlekî û mazenderanî de, zimanekî dinî ji îraniya bakurê rojava ye, gorî wuşeyên xwe pir hevşibî he ye.  Gorî hin çavkaniyan hejmara gîlekîaxêvan di 1993'an de dorî 3 milyon kes bû.

Gîlekî bi zimanê zazakî ve jî, ji hin hêlan de pir li hev tên. Bi zimanê farisî ve jî, ji hêla rêzimanî jî gelek cidatî peyda bûne. Di zimanê gîlekî de hembera farisî (û gelemperî hembera kurdî) rengdar û tûnîkerli ber tûnîbûyîn xwe tên. 

 Nola ku di gîlekiya rojava de mêhin zakan (zarokê mêhîn) (farisî, beçayî mêhîn); gîlekiyê rojhilat de xirsî kutî (çêla hirç) (farisî, beçî xers).

 Mînakî bo rêngdaran: gilekiya roava pîlla-yî zakan (zarokê mezin), sûrx gul (gola sor); gîlekiya rojava: sard aw (ava sar) (farisî, abî sard ), kul çaqû (kêra tûj) (farisî, çaqû-yî tîz).

Berhevdana gîlekî û kurdî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Zimanê GÎlekî ji Îranîca de
 A weblog on Gilaki language 
 Helbest û Helbestvanên Gîlekî 
 Ferhenga serhêl Gîlakî-Farisî 

Gîlekî
Gîlekî
Augustînus

Augustînus anjî Aurelius Augustînus ya Augustînus ji Hîppo (jdb. 13ê çiriya paşîn a 354an li Souk Ahrasa, Cezayêr; m. 28ê tebaxa 430an li Annaba, Cezayêr), yek ji giringtirîn Zanayê ola Xirîstiyanî û Fîlozofekî mezîne.  Augustînus gelek pirtûkên olî nivîsandine ku piraniya wan heta îro hatîna parastin. Weke olzan  û fîlozofekî mezin Augustînus bandorek mezin li fikir û ramanên Xirîstiyaniya rojava kiriye.

Berhemên wî 
 De musica
 De civitate Dei
 De trinitate
 De beata vita
 De magistro
 De vera religione
 Soliloquien
 De immortalitate animae
 De doctrina christiana
 De libero arbitrio

Girêdanên derve 

 Xoşewîst Augustînus 

Fîlozof
Teolog
Empîrîzm

Empîrîzm (ji zimanê yewnanî εμπειρισμός, empeirismós, ango ceribandingerî, rêbaza ceribandinê) yek ji angaşt an dibistanên fîlozofî, derûnînasî û dîsîplînên zanistiyê ye. 

Bingeha vê kevneşopiyê, di warê zanistiyê de, bi hestên mirov bawerîanîn e. Empîrîzm li dijî teoriya rasyonalîzm (rastîparêzî) e. Gorî rasyonalîstan zanînên mirov ji hişmendiya mirov tê. Lê bi ya empîrîstan zanînên mirov ji hestan tên û bi wan diyar dibin. Ew zanîn û agahiyên ko mirov bi hestên xwe werdigirin jî, gorî tecribeyên mirov taybetî û naveroka xwe dadigirin.

Fîlozofên empîrîst 

Fîlozofên empîrîst di navbera xwe de wek empîrîstên materyalîst û empîrîstên îdealîst bi ref dibin.
 
 John Locke empîrîstekî materyalîst ê tradîsyona empîrîzm sîstematîze kiribû bû. Wî li hemberê rasyonalîstê navdar René Descartes ramana xwe dabûn zanîn. Gorî Locke zêhna mirov nola kaxizekê vala (tabûla rasa) bû ku, bi hêsanî li dihate nivisandin.

 George Berkeley û David Hume du damezrênerên empîrîzma îdealîst bûn. Gorî Locke bi tenê hestên ji cîhana rastegîn dihatin, rast bûn. Bi ya Berkeley û Hume, bitenê hest rast bûn. Dîsa gorî wan, cîhaneke bêhest bêwate bû.

 Ernst Laas
 Bertrand Russell
 Francis Bacon (bavê ceribandinê bû)
 Bas van Fraassen
 Thomas Hobbes
 David Hume

Girêdanên Derve 
 Ezmûngerî 

Felsefe
Rêbarên Felsefeyê
Empîrîzm
Teoriyên epîstemolojiyê
Tevgerên felsefî
Felsefeya zanistê
Kuncere

Kuncere (bi latînî, Myrtus communis), cureyek riwek e li famîleya Myrtaceae. Li başûrê Ewropa û Afrîkayê tê dîtin û li giravên Korsîka û Sardîniyayê ji tiriyên kuncerê araqeke bêhnxweş a bi navê Mirto çêdikin.

Galerî 

Riwek
Tabula rasa

Tabula rasa (lat. wûşe bi wûşe:Rûpela bênivîs) tê maneyê rûyê nenivîsî.

Di felsefe de ew teorîyeka John Locke bû. Locke emprîstek bû û gorî va teoriya xwe dibêje ko mirov bi zêhnekê vala û bênivîs tê dinê û ew zêhna gorî hesên û tecribeyên bi wan hesan re teşe digire. 

Wî va teoriya xwe li hembera wan teoriyên ko, yên ko wek Descartes digot ko zêhnê mirov hin bi agahiyên zayînê re tên tê dinê avitibû holê. Wî li hembera vê fikrê teoriya xweya tabula rasa diparast. Locke teoriya emprîsma Francis Bacon hîn kûr kiribû û gêhiştibû vê ramanê. 

Va ramana yên wek Immanuel Kant rexne kiribûn. Dîsa Sigmund Freud jî va fikra Locke red kiribû. 

îbn Sîna jî fikra valahiya zehna mirov diparast. Wî digot mirov bi zêhnekê valayî ko ji pê re bi hevotinan teşe dibe tê dine. Îbn Tufeyl jî di pirtûka xweya Hey bîn Yeqzan de qala peresendiya zarokekî tenêyî li giravekê tena de, bi zêhna boş, ango tabula rasa hatî dinê dike.

Felsefe
Eric Allin Cornell

Eric Allin Cornell (jdb.  li Palo Alto (California)) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî  Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.

Jînenîgarî 

Li zanîngeha Stanford University perwerdeya fîzîkê dîtiye û piştî bidawîkirina di sala 1985î li bajarê Cambridge bicihbûye. Sala 1995î bûye profesor. Ji sala 1994î virde li National Institute of Standards and Technology NISTê dixebite. Zewicî ye û du zarokên wî hene.

Xebat û girîngiya Cornell 

Wî bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Kondensasyona Bose-Einstein bipêşxistiye. Ew hêj jî li ser fîzîka kondensasyonan dikole.

Xelat û paye 

 Samuel Wesley Stratton Award, National Institute of Science and Technology, 1995
 Newcomb-Cleveland-Preis, American Association for the Advancement of Science, 1995-96
 Pokala zêrîn a Department of Commerce, 1996
 Xelata Fritz-London ji bo xebatên li ser fîzîka germahiyên extrem, 1996
 Carl-Zeiss Award, Weqfa Ernst-Abbe, 1996
 National Science Foundation Alan T. Waterman Award, 1997
 Xelata navneteweyî ya Key Faysal ê Ereb, 1997
 Xelata APS ji bo xebatên Atom, Molekûlfîzîk û Optîk, American Physical Society, 1997
 Fellow, The American Physical Society, Elected 1997
 Lorentzmedaille, Akademiya Keyserî ya Holendî ya huner û zanistiyê, 1998
 Benjamin-Franklin-Medaille ji bo xebatên fîzîkê, 1999
 R.-W.-Wood-Preis, Optical Society of America, 1999
 Fellow, Optical Society of America, Elected 2000
 Member, National Academy of Sciences, 2000
 Xelata Nobel a fîzîkê, 2001

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Wolfgang Ketterle

Wolfgang Ketterle (jdb.  li Heidelberg) fîzîknasekî alman e. Sala 2001î bi tevî Eric A. Cornell û Carl E. Wieman Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li Eppelheim a nêzîkî Heidelbergê hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Bunsengymnasium, di sala 1976î dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universitätê dike. Dema dîploma xwe digire diçe Münchenê, zanîngeha teknîkê. Berê xwe dide fîzîka angaştî û teza xwe li ser materyalên nebirêkûpêk dide. Dûv re li Max-Planck-Institut, li ser optîka qûantan dixebite.

Li Zanîngeha Ludwig-Maximilian bi Herbert Walther ve di sala 1986î de dest bi lêkolînên li ser Spektroskopiya helyûmhîdrîd û molekûla oksîjenê ya sê-atomî dike.

Sala 1990î mijara xebatên xwe diguherîne û koçberê DYAyê dibe û li wir hema dikeve koma Dave Pritchard û xebata cemedkirina lazeran dike.

Ketterle evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.

Xebat û paye 

Cîhana elementa Helyûmhîdrîdê (HeH), rohnî kiriye. Ew jî yek ji kedkarê Kondensasyona Bose-Einstein e.

Xelat û paye 

 1996 David and Lucile Packard Fellowship
 1997 Xelata Civaka fîzîkê ya DYAyê
 1997 Xelata Gustav-Hertz, a Civaka fîzîkê ya Alman
 1998 Discover Magazine Award ji bo xebatên teknîkî
 1999 Xelata Fritz-London bo fîzîka germahiyên extrem
 1999 Xelata Dannie-Heineman, a Akademiya zanistiyê ya Göttingen
 2000 Benjamin-Franklin-Medaille für Physik
 2001 Xelata Nobel a fîzîkê
 2002 Payeya mezin a Bundesverdienstkreuz, bi tevî stêrk û nîşaneya serdil a BRDê
 2004 MIT Killian Award

Fizîknas
Alman
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Carl Wieman

Carl Edwin Wieman (jdb.  li Corvallis, Oregon) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Eric Allin Cornell û Wolfgang Ketterle, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî perwerdeya bilind derfeta berdewamkirinê ji MITê digire. Li zanîngeha Stanford University, sala 1977î dîplomê werdigire. Wekî assîstentprofesor li zanîngeha Michigan kar dike. Sala 1984î li zanîngena Colorado dest bi kar dike. Ji sala 1987î wekî profesor li heman zanîngehê dixebite.

Xebat û girîngiya Wieman 

Li gelek warên fîzîkê xebitiye û lêkolîn kiriye. Lê bi giranî xwe daye fîzîka germahiyên awarte û extrem. Ew jî yek ji kedkarê avakirina Kondensasyona Bose-Einstein e. Herwiha li ser atom, cemedkirina lazeran, pîvandinên têkûz ên fîzîkê, angaşta qelskirina bandora elektrîkê, cureyên spektrometrîyan hwd jî lêkolîn û xebat pêk aniye.

Xelat û paye 

 Guggenheim-Stipendium, 1990-1991
 Xelata E.O.-Lawrence a fîzîkê, 1993
 Xelata Davisson-Germer a Civaka fîzîkê ya DYAyê, 1994
 Hilbijartin bo National Academy of Sciences, 1995
 Einstein-Medaille bo zanistiya lazer ji saziya optîk û elekronîka qûantan, 1995
 Richtmyer Memorial Lecture Award der American Association of Physics Teachers, 1996
 Xelata Fritz-London, 1996
 Xelata Newcomb-Cleveland a AAAS, 1996
 Xelata navneteweyî ya zanistiyê ya Key Faysal ê Ereb, 1997
 Xelata zanistiyê ya Bonfils-Staanton Foundation, 1997
 Hilbijartin bo American Academy of Arts & Sciences, 1998
 Lorentz-Medaille a Akademiya keyserî ya Holenda ya hûner û zanistiyê, 1998
 Xelata R.-W.-Wood a Komeleya Optîkî ya DYAyê, 1999
 Xelata Schawlow bo lazerolojî ya Civaka fîzîkê ya DYAyê, 1999
 Benjamin-Franklin-Medaille a fîzîkê ya Franklininstituts, 2000
 Xelata Nobel a fîzîkê, 2001
 National Professor of the Year des Council for Advancement and Support of Education and The Carnegie Foundation, 2004

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1951
Mêr
Mirovên zindî
Avdestxane

Avdestxane, destmêjxane, daşira piçûk, pakxane, pakgeh, tiwalet, tûvalet, WC cihê ku pêdiviya fîzyolojîk a valakirina rûviyan lê dibe ye. Li gelek deverên parêzgeha Meletiyê bêjeya Page jî tê bikaranîn ki bi eslê xwe Pakgeh e.

Di zimanê Kurdî de gelek navên wê hene. Hema bigire li her herêmekê binavkirinekê wê yê taybet heye. Ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê di sedsala dawî de bêjeya Fransî ya Toilette (bilêvkirina bi kurdî: Tûvalet) jî kete zimanê Kurdî. Li Ewropa û Asyayê çêkirin û bikaranîna tûvaletê cûda ye. Bi kurtî ji bo WC yên rojavayiyan re Alafranga û ji yê hin welatên Asyayê (Ereb, Rom hwd) re jî "Alaoryentîka" tê gotin.

Dîroka Avdestxaneyê 

Gorî zanyarên Ewropayî, tûvalet bo cara pêşîn li Kurdistan û Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Derbarê WCyê de qeyda herî kevn a dîrokî, bermahiyên heya b.z. 2800'î kevn ên Mezopotamyayê ne. Ji ber bandora Ereb û Îslamê, wate û pêdiviya tûvaletê hatiye guhertin. Bi hatina Ereban ve Kurdan jî wekî wan, herçendî axa Kurdistanê ne bi xîz be jî, tenê tûvaletên mecbûrî çêkirine.

Tûvalet, bi destê Bîzansî û Romayiyan li Ewropayê jî belav bûye. Dîsa bikaranîna wê ya li Asya dûr (Japon û Çîn) jî xwedî dîrokeke kevn e.

Cureyên tûvaletên nûjen 

 Avdestxaneyên avê kûr diherikînin
 Tûvaletên bi destan av lê tê berdan (sîfon)
 Tûvaletên ku pêdiviya mezin û piçûk li çend santîm biberiyê de digihîjîne hevûdu
 Tûvaletên kurtdemî (pîsiye narêjîne, berhevdike)

Avdestxane
Jaj

Jaj (bi latînî: Carum carvi) ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae) gihayeke bêhnxweş e. Li bêhndarkirina xwarinan wek penêr û nan tê bikaranîn.

Galerî 

Famîleya bexdenûsan
James Chadwick

Sir James Chadwick, CH, FRS (jdb.  li Manchester; m.  li Cambridge) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1935î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Fizîknasên brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Çatel

Çatel alavekî xwarinê ye. Herwekî ji alavên çandiniyê yên ku dişibin çatelan re jî tê gotin.

Diroka çarteliyê 

Peyv jê çar+telî tê û peyveke Kurdî ye. Ango tê wateya "tişta ku çar telî (bêçî, finxur, enxur) ye". Herçendî hin çatel sê yan gelek bêçiyan wan hebin jî bikaranîn heman e. Tê texmînkirin ku bav-kalên Kurdan bo cara pêşîn wan bi çar bêçiyokan çêkirine.

Ji zimanê Kurdî û zimanên Îranî derbasî zimanê Romî (Tirkî) jî bûye û Tirk jî dibêjin çatal. Bi destê Bîzansî û Împeratoriya Roma li Ewropayê belav bûye. Di serdema navîn de bi qasî demekê dirêj ji aliyê dêra katolîk ve bi şibandina sîmbola mîtolojîk a şeytan hatiye qedexekirin.

Cureyên wê 
Dargulî: Çatela mezin e, di pêjgehan de bo ji quşxaneyê xwarinên neron parve bikin tê bikaranîn. Bo mînak ji bo qetên goşt an kufteyan. Du yan zêdetirî tiliyên wê hene.
Çiqilk: Yek çiqilek (tiliyek) wê heye. Bo belavkirina xwarinan e lê hin cureyên wê yên nûjen û biçûk hene ku li ser destexaneyê jî tên bikaranîn. Bo mînak bo xwarina xingal, kartola biraştî. Mirov dikare çatelên biçûk (pirranî ji plastîkê û bo xwarina xurînî, hamburger ûêd) jî bi heman navê bi nav bike.
Sêtêlk, sêtelik an sêtilîk: Ên ji sê tilî, çiqilkan pêk tên. Pirranî bo şîraniyan in.

Firax
Kevçî

Kevçî, alava xwarinê ye. Bi taybetî bo xwarinên avî (ron) tê bikaranîn. Di kurdiya sorani de "kewçik", li lekî "kamche", li taleşî "keche" û li gilakî "keche", di pehlevî "kafčak" de tê axaftin.

Wekî kepçe ketiye zimanê romî (tirkî) jî. Bêje ji koka "kev, kefa destan" hatiye holê û xwerû Kurdî ye. Tê zanîn ku kevçî yan kevçe dişibe kefa destê mirov. Ji dema Bîzansî û Romayiyan ve li Ewropa hatiye bikaranîn.

Gelek cureyên kevçiyan hene. Berê li Kurdistanê kevçî û çatel ji daran jî dihatin çêkirin ku evana him çêja (tama) xwarinê xerab nedikirin û him jî devê mirov kêm dişewitî. Lê îro êdî nîne.

Di dema nûjen de kevçî ji bo gelek tiştan tên bikaranîn. Bo mînak vexwarina dermanên ron (avî). Ji bo xwarinên bilêzî  cureyên plastîk ên piçûk, ji bo lihevxistina vexwarinên wekî çay û qehwe jî kevçiyên taybet tên bikaranîn.

Çavkanî 

Firax
Çarşiya Şewitî

Çarşiya Şewitî, taxeke dîrokî ya Amedê ye. 

Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.

Sînorên vê çarşiyê ji kêleka Mizgefta Mezin heta Camiya Sînê ye. Ev çarşiya mezin di zemanekî de pir navdar bûye. Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin. 

Tê gotin, beriya ku çarşî bişewite, di sala 1914’an de esnafên ermenî, suryanî û kurd digel hev sinetên xwe îcra dikirin, karên xwe dimeşandin û di nava wan de tu problem tunebûye heta Şerê Cîhanê yê yekem. Ev çarşiya mezin û kevnare di tebaxa 1914’an de nîvê şevê dişewite. Şewate ji Bazara Genim () dest pê dike û di demeke kurt de ji pêşiya Mizgefta Mezin heta Çarşiya Melek Ehmed Paşa, Xana Borsayê ya kevn û Çarşiya Çilingdaran agir bi her derê dikeve. Xan û û mixazeyên herî mezin hemû dişewitin, tu tiştek ji vê şewatê xelas nabe.

Di vê şewata mezin de 1200 dikan û çend heb jî xan bi temamî dişewitin. Piştî Şerê Cîhanê ev çarşiya qedîm ji nû ve tê avakirin. Dîsa tê gotin ermenî û suryaniyên wê demê sinetkarên herî navdar bûne. Mixabin îro di vê çarşiyê de sinetkarên wek ermenî û suryanî qet nemane. Esnafên vê çarşiyê îro bi temamî kurd in. Çarşî di nav zeman de gelek caran hatiye restorekirin. 

Mixabin îro ev çarşî zehf nûjen bûye. Li şûna xan û dikanên kevn dikanên nû hatine avakirin. Îro li vê çarşiyê ji sol û cil û bergan bigirin heta xişir, xalîçe û eşyayên kevn her tişt tê firotin. Hin esnaf li vê çarşiyê tiştên wek sobe, niqre, misîn, zîn û kurtanan çêdikin û difiroşin. Hin esnaf jî tiştên wek titûn, pelê cixara, çaya qaçax difiroşin. Gava mirov li vê çarşiya navdar digere li ber bayê sed sal berê dikeve û pê re bêhna mirovî fire dibe.

Çavkanî
Mustafa Gazi, NETKURD.

Amed
Kolana Eşêfçiya

Kolana Eşêfçiya çarşiya navdar a Amedê li nav sûrê (navenda bajêr), li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. 

Kolana Eşêfçiya berê ji serî heta dawiyê hemû eşêfçî bûn. Lê îro li vê kolanê zêde eşêfçî nemane û piraniya wan bi karekî din mijûl dibin. Di vê kolanê de beriya çend salan çend dikanên esnafan hebûn. 

Îro seranser bi esnafên wek cilfiroş, cawker, xalîçefiroş, firaqfiroş û hwd. ve hatiye dagir kirin. Di hin goşe û quncikan de çend eşêfçî mane, ji wan yek jî pîrikeke heftê salî bû. Ez çûm cem wê û min jê du-sê tişt pirsî, wê ewha bersiv da min; “Ez pêncî sal e li vê kuçê me. Berê ev kuçe tije eşêfçî bûn, hema îro kes nema, qedyan. Ez rojê deh milyon qezenc dikim. Bi vî pereyî debara mala xwe dikim. Perê ku ez qezenc dikim pir hindik e lê ez çer bikim, Diyarbekir feqîr e û ez mecbûr im, ji xwe re li vê derê risqê xwe derdixim.”

ÇAYFİROŞÊ SEYAR Ê KOLANA EŞÊFÇİYA 

Li Kolana Eşêfçiya li dikanekê bûm mêvan, çayfiroşekî seyar çay anî da destê me, min jê pirsî, “tu li vê kolanê çayfiroşî dikî. Tu rojê çi qas pere qezenc dikî?” Çayfiroş bersiv da min got, “welle qasî panzde milyonî qezenc dikim.” Min got, “baş e, lê ev pere pir hindik e. Tu zewicandî yî, zarokên te jî hene. Ma ev pere qîmî te dike?” Got, “Tobe heram be! Ez nikarim bi vî pereyî debara xwe bikim. Ez ne memnûn im, lê nexebitim ez ê bi temamî rezîl bibim. De ka ez çi karî bikim?”
Amed
John Locke

John Locke FRS (jdb. 29ê tebaxê 1632 li Wrington nêzî Bristol − m. 28ê çiriya pêşîn 1704 li Oates) fîlozofekî Îngîlîz bû.

Ew yek ji pêşengên rêbara felsefeya Empîrîzm bû. Ew bi George Berkeley (1684–1753) û David Hume (1711–1776) ve sê emprîstên ÎngÎlîzê navdar bûn.

Jiyan 
Locke zarokê mirovekî ko di dadgehê wek kardar dişuxulî bû. Ew ji Zanîngeha Oxford de di 1656an de destûryar bû. Ew di 1660an de li zanîngeha Oxfordê bû fêrmendê Yewnanî, paşê Retorîk (1662) paşê jî Etîk (1663).

Wexta ko ew di Oxford de xwendekar bû bi kîmye re jî têkîldar bû. Wê wextê bi Robert Boyle ve jî ser vê ve hevalê hev bûn.

Wî dem bi dem bo kargêra Îngîltere ya wê demê xebitî bû. Wî di 1690an de pirtûka xweya ko ta di wê çaxê de li Ewropa navdar kirî bi navê Essay Concerning Human Understanding(Nivisên li ser feraseta Mîrov) der xist. Locke di 1704an de mir.

Fîlozofî 

John Locke bandoreke mezin li ser Epîstemolojî (ango Têgihîştin) ber da bû. Ew li hembera rasyonalîzma yên wek René Descartes dihat temsîl kirin der ket û li ser têgihîştina mirov teoriya empîrîzmê sîstematîze kir. Bi vê teoriyê wî di felsefê de çaxa navîna felsefe çerxa çaxa nû kir. 

Locke di fîlozofiya xwe de ji serî de li ser têgihîştina mirov şixulîbû. Wî xebatên xwe di berhema xweya navdara An Essay concerning Humane Understanding puxte kiribû. Ew berhema ji çar pirtûkan pêk dihat. Di pirtûka xweya pêşin de bi hin sedeman hembera hizrên ji zayînên de tên der diket. Wî va dijberiya bi gotina latinî puxte û hûlesa dikir: Nihil est in intellectu quod non (prius) fuerit in sensibus (Tiştekî ko di berê bi hesan mirov tênegêhiştibe bo mîrov bê mane ye. Pirtûka diduyan li ser fikrên ko bi tecribayên mirov re tên bû. Wî bi kurtî zêhna mirov dişibande kaxiza vala (tabula rasa) ko bi tecriban tên nivîsîn. Pirtûka sêyem li ser felsefeya zimên bû. Pirtûka çaran jî bi gelemperî bo sînorên zanîn û bawer bû.

Hin berhemên wî 
 Epistola de tolerantia (A Letter Concerning Toleration), 1689 (Namek li ser Toleransê]])
 An Essay concerning Humane Understanding, 1690 (Nivisên li ser feraseta Mîrov)
 Some Thoughts Concerning Education, 1693 (Raman li ser Hevotin)
 The Reasonableness of Christianity as Deliver´d in the Scriptures, 1695
 Of the Conduct of the Understanding, 1706

Girêdanên derve 

 Taybetmendiyên Sereke Yên Felsefeya John Locke 

Fîlozofên îngilîz
Jidayikbûn 1632
Mirin 1704
Kesên sedsala 17an
Endamên Royal Society
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Donald A. Glaser

Donald Arthur Glaser (jdb. 21ê îlonê 1926 li Cleveland, Ohio) molekûlerbiyolog, neurobiyolog û fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1960î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Di malbateke karsaz de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî Enstîtuya teknolojiyê ya Case (Case Institute of Technology) perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Sala 1946î ji wê dibistanê diçe Enstîtuya teknolojiyê ya California û li wir heya sala 1950î dixwîne.

Sala 1949î dibe doktorê karê xwe û li zanîngeha Michiganê wekî doçent dest bi kar dike. Sala 1957î dibe profesor. Sala 1959î li zanîngeha California ya li Berkeleyê ye dest bi xebatê dike. ew herwekî endamê Akademiya Zanistiyê ya Navneteweyî (International Academy of Science) ye.

Xebat û girîngiya Glaser 

Ew ji sala 1962î şûnde bala xwe berdide warê molekûlerbiyolojîyê. Wî dixwast zanîna xwe ya fîzîkê bo lêkolînên DNA û RNA yê bikarbîne û ji fîzîka genetîkê têbigihîje. Wî zanîna biyoteknolojîyê bipêşxistiye.

Li ser kontrolmekanîzmaya DNA-Sentez ên bakterîyan lêkolîn kiriye. Xwastiya têkoşîna bi selûlayên (şane, hucre) kanserî re hêsantir bike.

Xelat û paye 

 Xelata Henry-Russell, Zanîngeha Michigan, 1953
 Xelata Charles-Vernon-Boys, Civaka fîzîkê, 1958
 Xelata American-Physical-Society-Preis, 1959
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1960

Fizîknas
Molekûlerbiyolog
Neurobiyolog
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1926
Mirin 2013
Emilio Segrè

Emilio Gino Segrè (jdb. 1ê sibatê 1905 li Tivoli, Îtalî; m. 22ê nîsanê 1989 li Lafayette, California) fizîknasekî Îtalî-DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Owen Chamberlain Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Wî ji bo cara yekemîn elementa technetium bi mîsogerî rave kiriye. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de li Los Alamosê di projekta çêkirina atombombeyê de cihgirtiye. Ew kaşîfê antîprotonan e.

Pirtûkên wî 

 Fizîknasê mezin û bipêşxistinên wî
 Bend 1: Ji Röntgen heya Weinberg (Ji tîrêjên X-Rays heya Quarkan), ISBN 3-492-21175-5,
 Bend 2: Ji Galîleî heya Boltzmann (Ji Falling heya pêlên Radyo), ISBN 3-492-21174-7

Fizîknasên amerîkî
Kaşîfên amerîkî
Îtalî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1905
Mirin 1989
Bengala Rojava

Bengala Rojava (, Paschim Banga [ˈpoʃtʃim ˈbɔŋgo]), federedewleteke Hindistanê ye.

Rûerda wê 88.752 km² û 80.176.197 gelheya wê heye (2001). Paytexta vê federedewletê Kolkata ye. Gel bi zimanê bengalî diaxive. Gel wekî dîn baweriyên hinduîzm (72,5%), îslam (25,2%), xiristiyanî (0,6%), bûdîzm (0,3%) û ên din dihewîne.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya federedewletê

Erdnîgariya Hindistanê
Jean Baptiste Perrin

Jean-Baptiste Perrin (jdb.  li Lille; m.  li New York) fîzîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1926î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Li bajarê xwe Lilleyê di dibistana École Normal Supérieure de dixwîne. Dema di sala 1894î de bidawî dike, li heman dibistanê heya sala 1897î wekî asîstent dixebite. Li zanîngeha Sorbonne a Parîsê wekî profesor ji sala 1910 heya 1940î kar dike.

Bi dagirkirina Almanan a Fransayê re, diçe DYAyê. Sala 1942î dimire û wî li Goristana Panthéon vedişêrin. Lawê wî Sohn Francis Perrin jî fîzîknas bû û ji sala 1951 heya 1970î komîsertiya bilind a saziya atomenerjiyê kiriye,

Xebat û girîngiya wî 

Di ciwantemeniya xwe de bi Tîrêjên Röntgen û katotan re bilî bûye. Dûv re bi floresan, radyûm û destkeftiyên nûjen ên fîzîkê re bilî dibe.

Bi navê Boriya Perrin alavekê çêdike û bi wê bandora elektronan dipîve. Xebata wî ya herî mezin a li ser kolloîdan e. Ji ber xebatên xwe yên li ser strûktûra materyalan û bi taybetî ya hevgiraniya sedîmentasyonan guncavê Xelata Nobelê tê dîtin.

Xelat û paye 
 Xelata Joule, Royal Society, 1896
 Matteucci-Medaille, 1911
 Xelata Vallauri, Bologna, 1912
 Xelata La-Caze, Akademiya Parîs a zanistiyê, 1914
 Hilbijartin bo Akademiya Fransî ya zanistiyê, 1923
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1926
 Pokala lehengiyê (Lejyon), 1926
 Nîşana Keyaniya Brîtanya 
 Nîşana şerefê ya Belgiyayê (Pokala Leopold)

Fizîknasên fransî
Kaşîfên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1870
Mirin 1942
Înkar

Înkar,  ximav , Tînt, Hub(i)r, avnûs, murekkeb (bi latînî: tincta [aqua] = ava rengî) navê herikbara bo nîvîsandinê tê bikaranîn e.

Diroka înkarê 

Gorî bermahiyên dîrokî ji di 3000 b.z. de li Egîptê (Misir) û 2600 b.z. de li Çînê înkar dihatibûye bikaranîn. Wê demê ji cureyekî Gommeyê (Gumme arabicum) dihate çêkirin. Di b.z. 1000'î de pênûsa Hindistanî bû serdest. Ev pênûs ji komira dara çirayê û dawerûnê (rûnê dawa pez) dihate amadekirin. Dema mirov bikarbianiya, bi avê de dikir û şil bikardianî. 

Di dawiya sedsala 16emîn de li Ewropayê înkara ku ji înkarmasî (masiya înkarê, ji binekoma Coleoidea) tê çêkirin kete şûna wan.

Îro pirranî înkar ji asîdên ku ji darên mazî tên çêkirin û bihevxistina wan bi hesin û maddeyên kîmyayî re tê çêkirin. Hin cureyên nûjen ên înkarê piştî nivîsandinê dîtbar dibin (tên dîtin). Di înkarên çapkirina rojnameyan de kobalt û manganez hene.

Pêdiviyên nivîsînê
Owen Richardson

Sir Owen Willans Richardson, FRS (jdb.  li Dewsbury; m.  li Alton, Hampshire) a li nêzîkî London) fîzîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1928î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Piştî bidawîkirina perwerdeya xwe di sala 1900î de li Cambridge di laboratûvara zanîngehê de dixebite. Li wir di sala 1901î de bi navê hevyekiya Richardson lêzêdekirinek di warê fîzîkê de pêk tîne.

Sala 1906î dibe profesorê fîzîkê li zanîngeha Princeton University. Heman salî evînmarî dibe (dizewice).

Sala 1930î Xelata Royal Society lê tê dayîn.

Fizîknasên brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1879
Mirin 1959
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Arthur Compton

Arthur Holly Compton (jdb. 10ê îlonê 1892 li Wooster, Ohio; m. 15ê adarê 1962 li Berkeley, Kalifornya) fîzîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1927î bi tevî  Charles T. R. Wilson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi navê erka Compton lêzêdekirinek pêk aniye.

Wêje 

 Die Atombombe und ich: e. persönlicher Erlebnisbericht. - Ez û atombombe, bîranînên taybet,  Frankfurt a.M. : Nest-Verl., 1958
 The freedom of man. - Serxwebûna mirov, New Haven: Yale Univ. Pr., 1935
 X-ray and other studies. - Tîrêjên X û xebatên din, Chicago: Univ. Pr., 1973

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1892
Mirin 1962
Mêr
Charles Thomson Rees Wilson

Charles Thomson Rees Wilson CH FRS, (jdb. 14ê sibatê 1869 li Parish Glencorse; m. 15ê çiriya paşîn 1959 li Carlops a ber Edinburgh) fizîknasekî Skotlandî bû. Sala 1927î bi tevî Arthur Compton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1893î dest bi lêkolînên meteorolojîyê dike û salekê şûnda jî çêbûna ewran dişopîne. Sîstema ewran di mercên laboratûarî de diceribîne.

Sala 1911î bo cara pêşîn, parçeyên alfa û beta radixîne ser fotografê. Li ser riyên ku ew dişopînîn gelek nivîsarên zanistî dinivîsîne. Xebatên wî karê nûklearê jî bipêşdixe.

Heya kalbûna xwe herwekî li ser brûskan jî lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî kêm ziyanê ji brûskan bibîne, gelek teknîkan bipêşdixe.

Xelat û paye 

 Endamiya („Fellow“) Royal Society, 1900
 Hughes-Medaille a Royal Society, 1911
 Xelata Hopkins, Cambridge Philosophical Society, 1920
 Xelata Gunning, Royal Society of Edinburgh, 1921
 Royal Medal a Royal Society, 1922
 Howard-Potts-Medaille, Franklin Institute, 1925
 Xelata Nobel, 1927
 Copley-Medaille, Royal Society, 1935

Fizîknasên skotlendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Zanyarên skotlendî
Endamên Royal Society

Jidayikbûn 1869
Mirin 1959
C. V. Raman

Bharat Ratna Sir C. V. Raman (Chandrasekhara Venkata Raman, tamîlî: சந்திரசேகர வெங்கடராமன்; * 7ê çiriya paşîn 1888 li Trichinopoly; m. 21ê çiriya paşîn 1970 li Bangalore) fizîknasekî navdar ê Hindistanî bû. Sala 1930î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Bavê wî jî akademîsyen bû. Di dema perwerdeya xwe ya zanîngehê de di wezareta aborî ya Hindistanê de dixebite. Li laboratûarên fermî yên li Kolkatayê derfeta lêkolînan dîbîne. Sala 1917î dest bi dersên fîzîkê li zanîngehê dike. Sala 1933î dibe profesor û dest bi xebatê li Enstîtuya Zanistî ya Bangaloreyê dike.

Sala 1926î kovareke fîzîkî dertîne û birêvebiriya wê dike. Biraziyek wî Subramanyan Chandrasekhar jî di sala 1983î de heman xelatî digire.

Xebat û girîngiya Raman 

Li ser cîhana tîrêjan lêkolînên zîrekî kiriye. Bi navê Erka Raman prînsîbekî wî heye. Dîsa bi navê Ramanspektroskopî rêbazeke lêkolînên molekûl û fîzîka parçeyan çêkiriye. Ev rêbaz ji bo binavkirin û kategorîzekirina materyalan gelek bikêr e. Wî ji bo xebatên li ser dîfûzyona tîrêjan Xelata Nobel wergirtiye. Sala 1954î nîşana Bharat Ratna wergirtiye.

Fizîknas
Hindistanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1888
Mirin 1970
Endamên Royal Society
Bharat Ratna

Bharat Ratna, navê nîşaneya sîvîl a herî bilind û binirx a Hindistanê ye. Tenê kesên wisa birûmet û qedirbilind dikarin vê nîşaneyê werbigirin.

Kalîbreya pokala nîşaneyê li dora 35 mm ye. Li ser wê dirûvê rojê heye û bi Hindî navê nîşaneyê lê hatiye nivîsîn.

Cara pêşîn ev xelat di sala 1954î de hatiye dayîn. Berê ev nîşane tenê ji bo Hindistaniyan hatiye plankirin. Sala 1980î dane Mader Teresa ku ew jî hevwelatiya Hindistanê bû û paşê jî nîşane bo herkesî hatiye dayîn.

Lîsteya nîşanwergiran 

Nîşan û paye
Nîşanên sîvîl
Apartheid

Apartheid navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li Afrîkaya Başûr li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê afrîkaanî tê û wateya wê "Bi taybetî veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn.

Tê zanîn ku beriya ku Nelson Mandela û ANC a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.

Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş 85 % ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû.

Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. Brîtanî, Holandî û berên din Ewropayî wekî kolonyalîst çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikardianî.

Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961î de Afrîkaya Başûr ji Civata Îngîlîz a neteweyan (Commonwealth of Nations) hatiye derxistin.

Sala 1986î rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê ANC hêj zîndanî bû.

NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990î de Nelson Mandela tê azadkirin.

Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994î de ANC û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar.

Herwekî binêrin 

 Kemalîzm
 Faşîzm
 Nazî
 Rejîma Baas

Apartheid
Dîroka Efrîqaya Başûr
Nîjadperestî
Binpêkirina mafên mirovan
Siyaset û nijad
Georges Charpak

Georges Charpak (jdb. 1ê tebaxê 1924 li Dabrovica, Polonya, îro Ûkrayna; m. 29ê îlonê 2010 li Parîsê) fîzîknasekî fransî yê bi eslê xwe polonî ye ye. Sala 1992î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Di malbatekî cihû de hatiye jiyanê. Navê wî yê zaroktiyê Jerzy bû. Malbata wî di heft saliya Jerzy de, koçberê Fransayê dibin. Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem û dagirkirina almanan a Fransayê re, rewşa cihûyan jî dikeve xetereyê. Sala 1943î Georges Charpak tê girtin û ji aliyê nazîyan ve bo kampa tunekirinê ya Dachau tê şandin. Sala 1945î bi xelasbûna şer re ji mirinê difilite.

Sala 1948î dibe endazyarê dewlemendiyên bin erdê. 1954î de doktoriya xwe ya fizîkê bidawîdike. Keşfa dedektorên parçeyên mîkro dike. Bi zexmî piştgiriya enerjiya nûklear dike.

Fizîknas
Kaşîf
Polon
Fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1924
Mirin 2010
Baskın Oran

Baskın Oran (jdb. 1945, li Îzmîr) profesorekî niha li Zanîngeha Ankara li fakûlteya  Zanînên Rêzaniyê di beşa Pêwendiyên Navneteweyî de  dersdariyê dike ye.

Wî di sala 1968î de Fakulteya Zanînên Rêzaniyê bidawî kir û heman salê li fakûlteyê bû bû asîstent. Sala 1971ê, ew bo salekê ji zanîngehê hat derxistin, lê bi biryareke dadî dîsa vegeriya peywirdariya xwe. Sala 1974an doktoraya xwe da. Sala 1982an dîsa ji fakûlteyê hate dûrxistin û îcar ev qedexe heya sala 1990î berdewam kir.

Oran di sala 1991ê de dibe doçent û 1997an de ji bû profesorê têkiliyên navneteweyî. Ew li ser mijarên wekî neteweperestî, hindikayî, polîtîkaya derveyî ya Tirk û têkiliyên ol û dûgelê radiweste.

Oran di nava salên 2006-2007an de nekarî li ser karê xwe bimîne. Bo sê mehan diçe zanîngeha Oxfordê. Endamê İHDK (Lijneya şêwirmendiya serokwezîrtiyê ya mafê mirovan) bû û bo demekê serokatiya Mafên Hindikayiyan û Serokatiya Binkomîsyona Mafên Çandî jî kiribû. Di hilbijartinên dawî yên li Tirkiyê de, wekî serbixwe nûnertiya xwe danî lê biserneket.

Hin pirtûken wî 
 "M. K." Adlı Çocuğun Tehcir Anıları - Bîranînên menfîkirina zarok M.K.
 Atatürk Milliyetçiliği Resmi İdeoloji Dışı Bir İnceleme - Neteweperweriya Atatürk, lêkolînek derveyî îdeolojiya fermî
 Az Gelişmiş Ülke Milliyetçiliği Kara Afrika Modeli - Neteweperweriya welatên kêm pêşketî, Modela Efrîqaya Reş
 Dalavera Memet'in Bodrum Tarihi - Dîroka Bodrumê ya fêlbaz Memet
 Devlet Devlete Karşı - Dûgel dijî dugelê
 Enişte Gözüyle Bodrum - Bi çavên zava Bodrum
 Kalkık Horoz Çekiç Güç ve Kürt Devleti - Nîka hildayî, Hêza Mîrkut û dûgela Kurd
 Kenan Evren'in Yazılmamış Anıları  (1989) - Bîranînên nenivîsî yên Kenan Evren
 Kenan Evren'in Yazılmamış Anıları Son Defter (1990) - ...heman pirtûk... (berdewam)
 Küreselleşme ve Azınlıklar - Globalîbûn û hindikayî
 Nerde O Eski Mahpushaneler! - Ka ew girtîgehên berê
 Türk - Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu - Di têkiliyên Rom - Grek de pirsgirêka Trakyaya Rojava
 Türkiye'de Azınlıklar - Li Tirkiyê hindikayî
 Yunanistan'ın Lozan İhlalleri - Pûçderxistina Yewnanistanê ya Lousanneê
 Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1:1919-1980(Wek edîtor) - Polîtîkaya derveyî ya Romê, ji şerê azadiyê heya îro, dokûment, şîrove
 Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 2:1980-2001(Wek edîtor) - ....heman pirtûk benda duyem ...

Girêdanên Derve
Malpera Baskın Oran bi hin nivisên wî
Malpera Baskın Oran a dema hilbijartinan vekirîbû 
 

Profesorên tirk
Jidayikbûn 1945
Mirovên zindî
HK MP5

Çeka HK MP5 (ya bes MP5; bi almanî: "Maschinenpistole 5" ) ji şirketê çekan Heckler & Koch di sala 1964 da hate peydakirin. Ew şêweyek ji çeka HK G3 ye. Di destpêkê da MP5 kê bûba çeka leşkerê Almanyayê ("Bundeswehr"), lê çeka MP2 ji Îsraelê niha dihate bikaranîn. Ji ber ku ev çeka di deqekê da zêde pir fîşekan dikare bavê û dîsa jî nîşankirina xwe zêde baş e, ev çeka zêde bi nav û deng e di cîhanê da.

Galerî 

Çek
Hip-hop (muzîk)

Hip-hop (bixwîne: Hîphop, kare wek Hip hop ango Hiphop jî tê nivîsandin) cûreyeke muzîkê ye. Koka wê digihêje muzîka reş a Funk û Soul. 

Beşa Rapê (muzîka ku ji axaftinan pêk tê) ji kevneşopiya Toasting a Jamaikayê hatiye beralîkirin. Herwiha, Sampling û Scratching jî dikevin nava Hiphopê. Hiphop bi xwe di nava gettoyên reş ên DYA'yê derket holê.

Peyva Hiphopê cara ewil ji aliyê hunermendên bi navê Lovebug Starski an jî DJ Hollywood (ên ku wek damezrênerên vê muzîkê tên pejirandin) hat bikaranîn û xwediyê wateyên cuda ye. Lewra peyva Hiphopê ne tenê ji bo cûreyeke muzîkê, lê ji bo çanda ciwanan a Hiphop û Rapê (digel MCing), DJing, Breakdance (reqs) û Graffiti-Writing (boyaxkirin) jî tê bikaranîn.
 
Beşa Rapê dişibe dengbêjiya kurdî. Dengbêjiya kurdî li ser pirraniya ber û awayên jiyanê radiweste û ji xwe re dike mijar. Hîp Hop bi giranî dijberîtî û têkoşînê dike babet.

Herwiha binêre 
 Hip-hopa kurdî‎

Hip-hop
Seîd Gabarî

Seîd Gabarî (jdb. 13 nîsan 1956 - m. 4 gulan 2020), tembûrvan û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê Xirbê Kejê yê bi ser bajarê Hesîçeyê yê Rojavayê Kurdistanê ve hatiye dinyayê.

Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.

Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd Cegerxwîn û Seydayê Tîrêj nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina tembûrê (bizqê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.

Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna Mihemed Şexo û Mehmûd Ezîz Şakir nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.

Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve Ewropa. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe Başûrê Kurdistan û bernameyên televîzyonê jî çêdike.

Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li Hewlêrê çû ber dilovaniya Xwedê.

Mijarên têkildar 
Yûsiv Berazî
Mihemed Şêxo
Seîd Yûsiv

 (30.04.2020)

Çavkanî 

Hunermend
Mêr
Mirin 2020
Paul Dirac

Paul Adrien Maurice Dirac, OM, FRS (jdb.  li Bristol; m.  li Tallahassee) fîzîknasekî brîtanyayî bû. Sala 1933î bi tevî Erwin Schrödinger Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew yek ji avakerên fîzîka quantan e.

Jînenîgarî 
Malbata wî ji koçberên Swîsreyê yên fransîaxêv bûye. Di zanîngeha Bristolê de perwerdeya endazyariya elektrîkê dibîne û di sala 1921î de dîplom digire. Li heman zankoyê herwekî perwerdeya matematîkê jî bidawîdike.

Wê demê li seranserê Ewropayê fîzîknas li ser fîzîka quantan disekinîn û ev mijareke nû bû. Dirac jî di sala 1930î de li ser mekanîka qûantan pirtûkek diweşîne. Pirtûka wî di demekê kurt de gelek deng vedide. Wî di sala 1931î de kivşe kiriye ku ji yek kaneke manyetîkî jî qûantîzasyona barê elektrîkê gengaz e. Lê hêj nedikarî bi giştî yekane kana manyetîkî bida ravekirin. Lewra gorî zanînan ji bo bûyîneke manyetîkî du kanên elektrîkî pêwîst bû.

Ew jî wekî gelek fîzîknasên hemdemî di şerê cîhanê yê duyem de tevlî xebatên bipêşxistina ûranyûmê bûye. Li ser fîzîka qûantan di dema xwe de dibe otorîteyek mezin. Gelek teoriyên wê yên li ser bêdawîbûna gerdûnê û lêgera wateya wê hene. Bi taybetî piştî mirina wî angaştên wî gelek balê dikişînin.

Berhem 

 Principles of Quantum Mechanics (1930) - Prînsîbên qûanta mekanîkan
 Lectures on Quantum Mechanics (1966)
 General Theory of Relativity (1975) - Angaşta giştî ya relatîvîteyê

Herwiha binêre 

 Formûla Dirac
 Statîstîka Fermi-Dirac
 Gola Dirac
 Angaşta Dirac
 Dirac-Fonksiyon
 Dirac-Konstant
 Pîvana Dirac
 Manyetîk Monopol

Fîzîknasên brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Erwin Schrödinger

Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (jdb.  li Viyena-Erdberg; m.  li heman derê) fizîknasekî Awistiryayî bû. Sala 1933î bi tevî Paul Dirac Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Fizîknas
Awistiryayî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1887
Mirin 1961
Kevir

Kevir û kuçik (ber, kuç, (bi soranî: berd, bi zazayî: kemer û kemen) tiştekî ji mîneral û xîçan (kevirokan) pêk tê ye. Kevir asteke materyalên bingehîn ên gerdûnê ye.

Dîroka çêbûna keviran girêdayî sarbûna magmayên xwedî germahiyên awarte ne. Xweza bêî rawestan diguhere û gelek tiştên jîndar piştî mirinê wekî mîneral û bermahiyan vedigerin xwezayê. Herwiha volkan kevirên nû diafirînin û hêzên sereke yên erd û exteran (gerstêrkan) bêî sekinandin asta maddeyê diguherînin. Hinan dikin kevir, hin keviran jî dikin xwalî.

Kevir, ber, berd, kuç, kemer, kemen û zimanê kurdî 

Kevir di zimanê/n Kurdî de xwedî cihekî mezin e. Gelek wargehên cografîk bêjeya kevir girtine. Kevir di wêjeya devkî ya Kurdî te sîmbola mêranî û wêrekiyê ye. Herwiha kevir serhişkiyê û kêm-fêhmiyê jî bibîrdixe.

Gorî zanyariyê mirov objekta ku ji 63 mm mezintir e bi navê kevir binavdike. Yên ji wê piçûktir, xîç, xîz, şel, xwalî yan arî hwd ne. Yên mezin jî sale (sehle), zinar, moran, tal hwd ne. Mixabin li ser zimanê Kurdî kêm xebatên akademîk hatine kirin. Lewra jî tasnîfa bêjeyan nehatiye kirin.

Dîsa kevir gorî serencama çêbûna xwe jî tê tasnîfbûn û binavkirin; Kevirê seqî, kevirê xîz (kîs), kevirê moqî, kevirê kefê, kevirê kewke, kevirê pûç, kevirê menîr, kevirê xişlore (xişlorik), kevirê heste (kevirê hesteyan), kevirê reş, kevirê sîq, kevirê arkanê, Kevirê esman, kevirê aş, kevirê beresteyî, kevirê çaqmaqan, kevirê hestem, kevirê kilsînî, kevirê qusekê, kevirê şebê, hwd.

Hin bikaranînên di wêjeya devkî de 

 Kevirê xwazgîniyê
 Kevirê gilî û gazinan
 Kevirê parsekan
 Kevirê gewher

Kurdî de Kevir û Kuçik 
 Zinar: kevirên mezin wek çiyan.
 Teht: kevirên rûyî axê.
 Hîm: kevirên mezin. 
 Pel: kevirên wek yek-du kîlo.
 Gome: kevirên di bin axê da.
 Xilik: kevirên biçûk wek nokan.
 Kûtkût: kevirên qul.

 Mermer: kevirekî sût e. Li Kurdistanê kevirnan bi reng hene. ku meriv dişkêne daximên sor, hêşin an reş derdikevin meydane. Hin hawinan xwe yên bi çînikin gurle jê çedibin.
 Tîtik: kevirekî wek zerengîye. Şikandinê xwe gele zor e. 
 Hewarg: kevirekî gewr wek mînê kirêcê ye. Çima ku yî nerm e asan tê birînê û pê mal çêibin. 
 Kevirî rêş: Kevirekî reng reş e. 
 Kevirî rêşrêşkê: Kevirekî ser xwe wek mîna ku teneyê şêkir pê va bizeliqînin. Pê kêran tûjdikin.
 Arebeşk (kevirê berxînî): Kevirekî gewr wek diranan e. 
 Çeqmaq: Rengî xwe reş, zer an jî sorengî dibe. Binî gaman bi kevirî çeqmêq çêdikin. Berê bi çeqmêq agir vêdixistin. Tirkî navî hêste (çakmak) ji ew kevirî tê. 
 Çeqçeqî

Erdnasî
Alava avakirina avahiyan
Made
Kevir
Benîşt

Benîşt bo kayînê, cûtandinê ye. Ji bo kêfê û tenduristiyê tê bikaranîn.

Benîşt dikare bi cureyên şekir an aromayan jî were çêkirin ku îro pirraniya benîştan wisa ne. Li Kurdistanê hê jî gel bi xwe benîştan çêdike. Ji bo wê giyaya kereng  gelek tê bikaranîn. Dîsa benîşt ji hin cureyên daran (benîştek) jî tên çêkirin. 

Dîroka benîştê gelek kevn e. Heya dema kevirî jî rastî bikaranîna mirovan a benîştê hatiye. Bi sedan salan ji girava grekî ya îro bi navê Girava Xiyos tê zanîn ji aliyê rojavayiyan bo cîhana ereban û Asyayê hatiye firotîn. Di şarezayiya Mezopotamya û Misira kevnare de herwiha gelek cureyên wê dihatibûne kayîn.

Îro pirranî bi madeyên sorbîtol û maltîtol tên birengkirin ku evana bo tenduristiyê nebaş in. Ji bo kesên raxwarina baçikê rawestînin hin cûreyên bijîşkî jî hene.

Hin cureyên nûjen ên benîştê 

 Benîştên pelqok-çêkirinê (bi îngilîzî: Bubble Gum)
 Benîştên diranan (didanan) diparêzin
 Benîşt bo bêhnên nebaş ên dev
 Benîşt bo têkoşîna bi daxwaza sîgarayê re
 Benîşt bo biriqandina diranan
 Benîştên dijî îshel û qebizê
 Benîştên dijî madelihevketin û verêşandinê

Şîrînahî
Tendurustiya diranan
Kereng

Kereng, keleng an kenger (bi latînî, Cynara cardunculus) riwekek ji famîleya stêregulan (Asteraceae) e. Cûreyek giyayê xwedî pel û qurm e ku biharan jîn dibê û bi alikariya hilç ji bin erdê tê derxistin. Xavî jî tê xwarin, tê qelandin jî û dikeve nav girarê jî.

Ji kerenga jîn benîşt tê çêkirin. Nave vî benîştî qandîk'e.

Galerî

Girêdanên derve 

Riwek
Famîleya stêregulan
Floraya Kurdistanê
Heste

Heste navê alava pêxistina agir e. Bi benzîn, ristekên elektrîkî, hin cureyên petrolê, gaza metan, bûtan, propan hwd tê bikaranîn.

Li hin deverên Kurdistanê ji ber bandora zimanên sazûmaniyên dagirker, bêjeya Çexmax (an çeqmaq) jî rojane tê bikaranîn. Beriya ku hesteyên nûjen û mistik (kibrît, spîşke) peyda bin, ji bo pêxistinê di ristekên hesteyê de rûnên ji dawa pez dihatin çêkirin û hin kevirên vêketbar dihatin bikaranîn.

Li Kurdistanê hesteyên mixtaran (çeqmaqê mixtar), Zippo (Zîpo dihate bilêvkirin) binavûdeng bûn. Lê van salên dawiyê êdî çeqmaqên erzan û nûjen tên bikaranîn. 

Di demên kevn de kevirê heste li hevûdu dihate xistin û plîska (çîka) ku derdihat bi qirşokên ziravane dihate pêxistn. Paşê hin metalên din û pola jî hat bikaranîn û ristekên hesteyê yên curbecur derketin.

Herwekî binêrin 

 mistik, Kibrît, Spîşke, Pîşke
 Ibelo 
 Zippo 
 IMCO

Alava pêxistinê
Aboriya malê
David Hume

David Hume (jdb. 7ê gulanê 1711an li Edinburgh – m. 25ê tebaxê 1776an li Edinburgh) fîlozof, dîroknas û aborînasekî skotlandî bû. Ew yek ji nimînerên rêbaza fîlozofiya emprîzmê yê ko di çaxa ronîbûnê de jiya bû. Felsefeya xwe li ser epîstemolojî bandoreke mezin ji fîlozofiya Immanuel Kant ditîbû. Ew li xeynî epîstemolojî li ser pozîtîvîzmê û felsefeya analîtîkê jî xebitîbû. Ew li ser aboriyê jî şixulîbû dostekî Adam Smithî ko li ser vê mijarê xebatên xwe berhevdidabûn.

Jiyan 
David Hume di sala 1711an li Edinburghê hatiye dinê. Malbata xwe berê çiqas zadegan bû jî dema ko ew hatiye dinê feqîr bûbû. Di maynê salên 1723an û 1729an de wî li ser dadê xwend. Lê pê xelas kirina wê re ew keta depresyoneke kûr û encax di sala 1731an de li Bristolê şixulî. Di salên 1735an de heta 1737an ewî li Fransayê bû û li wir dest bi berhema xweya bi navê Treatise of human nature kir.

Di salên 1739/40an de pirtûka xweya bi navê A Treatise of Human Nature (Lêkolîneke Xweza Mirov) temam kir û weşand.

Di sala 1748an de wî bi xebata xweya Enquiry concerning human understanding(Lêgerinekê li ser Feresatê Mirov) dewama berheöa xweya A Treatise of Human Nature kir. Ew çû bajarê ko li hatiyî dinê, Edinburghê, û dest bi xebata dîroka Îngîltere  kir û ew xebatên xwe jî navbera salên 1754an û 1761an de weşandin. Ew xebatên xweyên ser dîrok û bi navê The natural history of religion ya ko di 1757an de weşandî, ji hêlê dîroknasan de rexne dîtin.

Ew di 1763an de wek balyoz çû Parisê û 1766an de bi Rousseau ve vegeriya Londonê. Ew di 1776an de li Edinburghê mir.

Fîlozofî 
Fîlozofiya Hume yê li ser Epîstemolojî di ekola emprîzmê de tê ditîn hin ji xebatên herî girîngê di wê beşê de ye.

Wî teoriyên empîrstên ko, digotin agahiyên mirov ji hesan pêk tê, wî hîn pêşxistin.

Ekonomî 
Hume li ser felsefeya polîtîka û teoriya civatiyê şixulî.

Girêdanên derve 

  David Hume
 Enstitutiya David Hume li Zaningeha Edinburgh
 Şikberiya David Hume û Regeza Sedemîtiyê
Fîlozofên skotlendî
Jidayikbûn 1711
Mirin 1776
Dîroka felsefeyê
Dîroka zanistê
Rasyonalîzm

Rasyonalîzm (ji Latînî ratio – ango aqil) yek ji ekolên felsefe û lênerîna jiyanê û dinêyê ko bi aqil realîteyan fehm dike. Ew bi felsefeya xwe li hembera Emprîzmê ko agahiyên mirov bi hesên mirov rave dike dime. Ew herdu ekolan çiqas li hembera hev dimên jî emprîst bitunî realîzmê, realîst jî bitunî emprîzmê red nakin. Di ciyawaziya navbera wan de ewê ko rasyonalîst lênerînê xweya dinê li ber gîşkê  didina ber aqil, emprîst jî li ber gîşke lênerîna xweyên dinê didina ber hesan. 

Rasyonalîzm di sedsala 17'an de li Fransayê derketibû. Pêşenga vê fîlozofiyê  René Descartes bû. Descartes fikrên xwe bi zanyarî û felsefeya ko bi geometrî şirove kirinî der xistibûn. Wî digot ko bingehên feresatê bi êqil pêk tê. Yên li ser wê wan bilind kirin jî, mirov dikare bi têkdehatinê(deduktion) çareser bike. 

Fîlozofê Holandî Baruch Spinoza û almanî Gottfried Wilhelm Leibniz rasyonalîzma kartezyênî pêşdexist. Fikrên wan li hembera emprîstîn brîtanî John Locke û David Hume disekinî. Dîsa rasyonalîzm bi armanca xweyê agahiyên vebirî li hembera Skeptîzmê disekinî. 

Epîstemolojîyê (lêkolîna zanînê) Rasyonalîzmê li felsefe derve di beşên zanyariyên din jî hat nerîtandin.

Girêdanên Webê 
 Rasyonalîzm û Empîrîzm
 Aqilparêzî - Rasyonalîzm

Rêbarên Felsefeyê
Gurle

Gurle, gulle, gloverk navê pêlîstokek zarokan e. 

Li hin deverên Kurdistanê bi navên din jî tê binavkirin. Berê zarokan bi qanqolan (kankol) dilîstin. Gurle ji hestî, hesin an camê tê çêkirin û glover e. Di sedsala 18emîn de ji kevirê marmorê jî dihatibûye çêkirin. Niha pirranî ji camê û rengîn tê çêkirin.

Zarok bi gurleyê bi dehan cureyên lîstinê lidardixin. Gurle bi pekîn, çirtik û bêçiya (teliya/tiliya) navendî ya dest tê avêtin. Gorî lîstikê armanc daxistina gurleya hember, morî, gûz, bişkok an tiştekê din e.

Lîstikên zarokan ên bi gurleyê 

Gurleya kortikê
Gurleya rêzkirî

Pêlîstok
Lîstikên zarokan
Gog

Gog an jî tal navê pêlîstokek glover û bi hewayê dagirtî ye. Herwekî gogên nedagirtî jî tên bikaranîn. Alaveke girîng ê werzişê û pêlîstokek zarokan e.

Pirranî ji plastîk, çerm û hilberînên nûjen ên kîmyayî tên çêkirin. Li Kurdistanê gelek cureyên lîstikê hene ku bi gogê tên lîstin. Dîsa gelek lîstikên zarokan jî bi gogê ne. Li Kurdistanê pirranî gog ji parçeyên nebikêr ên kulavan, hirî û çatan tên çêkirin.

Hin werzişên bi gogê tên lîstin 
 Basketbol
 Beysbol
 Bîlard
 Bowlîng
 Futbol(talanê)
 Goga destî
 Goga çoyan
 Hol
 Voleybol

Cûreyên gogê

Gogên lîstikê 

Gogên lîstikê pirê caran rengareng in û bi motîvên curbecûr hatine rengkirin, carcaran yekrengî ne. Ji aliyê mezinbûnê ne li gor normekî ne û bi gelek awayan hene.

Çêkerê naskirî ên gogan:

 Togu (Almanya)
 Mondo (Îtalya)
 Hedstrom (DYA)
 Unice (Spanya)

Pêlîstok
Alava werzişê