nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mozesor

Mozesor wek pîzpîzonkan in lê yên girtir in. Rengê wê wek soringî ne. Li aliyê piş daximên zer hene. Zîxê wê bi mitik e. Ev mozan bi goşt xwedî dibin. Mêşên hingiv digirin û dixwin. Mozesor hingiv çênakin. Wê lomê şûnê telaqan ewan di qulikan da dijîn. Bi qulikên wan re dibêjin kunemoz.
Mêş û mûr
Mêşhingiv

Mêşhingiv, mêşa hingiv, moza hingiv an jî heng (bi soranî: mêşhengwîn) wek pîzpîzonkê (pîzang, kermêşê) ye lê rengê wê soringî ye. Gelek cureyên mêşhingivan hene û çendîn ji wan komên mezin ên zêdeyî 60.000 mêşên hingiv çêdikin.

Pêkanîna koma mêşhingivan 
Mîrê komeke mêşhingivan şaheng (diya mêşan, make) ye. Di her komekê de yek şaheng heye. Kom ji bi sedan mêşhingivên nêr û bi hezaran mêşhingivên karker jî pêk tê.

Kewara hingivê 
Cihê ku mêşhingiv lê hingiv datîne jê re kewar (kewarmêş, gurbe, pilûre, xelefk an pêtagê mêşan) dibêjin. Di kewaran de şaneyên hingiv ji şimayê çêdikin. Hingiv xwarina kurmikên mêşan e.

Hilberandina hingivî ya herêma Kurdistanê 
Li Kurdistanê mirov ji bo hingiv û şimayê mêşhingivan xwedî dike. Hilberandina hingivî ya herêma Kurdistanê di sala 2008an de ev bû:

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
[   Ji bo hê pirtir agahiyên li ser mêşvanî û mêşhingivê]

Mêş û mûr
Hymenoptera
Entomolojî
Hîmenopterolojî
Apiyolojî
Qimil

Qimil (Halyomorpha halys), sernavê gellek kurmikî biçûk e. Bîhnî gennî ji qimil tê. Cureyê xwe ter navdar ewê ku bi Latînî Aelia rostrata tê zanîn e. Ew wek mîna kulîyan kurmekî pir bizerar e. Ku li erdekî dikeve gênim, cêh mehf dike.

Girêdanên derve 

Mêş û mûr
Kêzik
Qirşax

Qirşax sernavê gelek cureyên xwînmij e. Qirşax ku çir dibe yê wek pîrevonkê biçûk e ku yê di wî halî de yê pê ra dibêjin qirnî an qijnik. Ku carekê bi ajal an jî mirovan ve bizeliqe bi xwînê diperçife. Hin cureyên xwe yên bijehr in. Taya Kongoyê (bi îngilîzî, "Congo hemorrhagic fever") ji wan nexweşiyên mirinê ku qirşax dibin sedem e.

Bêjenasî

Peyva qirşak û kerçik ji peyvekê tên. Bi dibêtiyeka mezin kerçik, wek qerçik, qerçix, qerşix bûye qirşax. Navên qrinî û qijnî jî ji peyva qirşaxê çêbûne. Li hin deran ji bo qirnî dibêjin ginî an gene. Navê qiraşexe bi tirkî ("kene") jî ji vê peyvê tê.

Heywan
Şehmaran (ajal)

''
Şehmaran sernavê gelek ajalên pirling e. Navî şehmaran ji şahê maran tê. Bi rastî ew nava ji jinika mîtolojîk tê. Gorî çîrokê nîvî xwe jin e nîvî xwe mar e. Di Kurdî de ji bo ew ajalî navên din jî hene:

 şehmaran, şehê mar, şêmar
 bejmar
 jarmar
 maşot
 spîpanik
 çilpa

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanê derve 
 
 

Heywan
Arthropod
Xatûn (kêzik)

Xatûn (Capnodis cariosa), kêzeka mezin e. Perikên wê hene û dikane bifire. Rengê wê reş û tixnikê gewr li ser in. Xatûn hêkên xwe di ber daran de dike. Kurmê wê dikeve bin qalikî darê ji darê dixwe. Ew dikane darekê hişk bike.

Girêdanên derve 

Kêzik
Zaq

Zaq, qişqil, qişqelank, qelqişk, qijika dûvmisas, qelebaçke, keşkrek, etok an etelok (Pica pica), cureyekî fîkarên bera ye ji cinsê zaqan (Pica) û ji famîleya qijakan (Corvidae)e.

Şayes 

Ji qirikan cudatir e, bin zikî zaqan gewr e,ligel qemçikê dirêjiya wê 46 cm digihê. Ji cureyên vî balindeyî zaqê ewropî,zaqa awistralî û zaqê Korî.

Reftar 
Tê bawerî ku zaq ji canewerên jîrtir di nav canewer û çûkan, ku ezmûna an testa neynikê yê zanistî derbaskir bi serkeftî wek kûçikan, fîl, meymûn, dolfînan û mirov (mirror test).

Çavkanî

Girêdanên derve 

 European Magpie videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Ageing and sexing (PDF; 2.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
 Feathers of Eurasian Magpie 

Qijak
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Zîro

Zîro ajalekî avî ye. Cureyên xwe pir in. Kin cureyên wek dêzi ziravin zor xuya dibin. Ku hin ji ew avê vexwin û ewan bi avê ra herin hundur xwîne dimjin û gir dibin. Hin cureyên xwe di nexweşxanan da tên bi kar anîn.

Heywan
Zovi

Zovî ajalekê nermik yê di bin axê da li derê terpîz dijî ye. Bi giştî di bin erdê da dijîn lê wextê ku dikin tiştekî bixwin derdikevin jor û bi gil û gîhayê xwe xwedî dikin lê yek caran kurmikên biçûk yên miri jî dixwin. Ku baran dibare ji bin axê derdikevin.

Navên xwe yên din:

 cotkar
 kurm, kurmik
 malik, malûlik
 tîzmar

Heywan
Kurm
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kêlhenek

Kêlhenek an keçel an jî teyrê keçel (Geronticus eremita), cureyekî balindeyên dirûvê leglegan (Ciconiiformes) e. 
Kêlhenek balindeyeke ku ji sala 1879an û vir de li bajarê Bêrecûga Rihayê dijîn. Hejmara wan kêm e û ji bo vê yekê bi taybetî li Bêrecûgê ji layê Endazyariya Parastina Xwezayê û Parkên Neteweyî ve dihêne parastin. Nika bi tenê li Bakurê Kurdistanê, Sûrî û Fasê dihêne dîtin.
Navê xwe ji serê xwe yê kêl û ji rengê serê wî tê. Gorî çîrokan ew çûka dihere li welatê Ereban li bin darê heneyê dijî. Çima ku hene bi ser serî wî de tê serî xwe sor dibe.

Şayes

Belavbûn

Jîngeh

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Di çavkaniyên dîrokî de kêlhenek 
Heta demeke dirêj li Bêrecûkê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan (Geronticus eremita) hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de gelheyên din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bêrecûke navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.

Ev çûk di pirtûka pîroz a xirîstiyanan de wek çûkeke pîroz derbas dibe. Li gorî vê yekê, kelhênekekê piştî dawiya selava mezin ji keştiya pêxember Nuh re rê nîşan daye û wan ji çiyayê Araratê aniye ber kenarên çemê Feratê, li şûna ku pêxember Nuh bi malbata xwe re xwe bi cih kiriye. Lewra xirîstiyanên Birthayê kelhênekê weke ajaleke pîroz didîtin, ew diparastin û her sal carekê ew bi mihrîcanên bi coş pîroz dikirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Images and movies of the northern bald ibis (Geronticus eremita) at Arkive 
 Five-min video at National Geographic
 Conservation saga of N. Bald Ibis in Syria (2002-10)
 Mysteries surrounding the legendary and vanishing oriental bald ibis (G. Serra 2012b)

Keçel
 Balindeyên li Kurdistanê‎
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Sîxur

Sîxur an jûjiya strîavêj (Hystrix), cinsekî kojeran ku strîdar e.

Reftar û Şayes 
Sîxur bi giştî bi hêvarê ji qulê xwe dertê û diçêre. Wek kerguhan bişkulan dike. Lin deran wî neçir dikin goştî ewî dixwin. Tîrên xwe yên reş û gewr in. Gelek tîrên xwe yên zirav û direjîn lê hin di nav da stûr dibin. Ew tîran yên pir tûj û mixetere ne. 
Gelek mirov bawer dikin ku sîxur tîran davên lê ne rast e. Ew ku dikevin siqircimê tîrên xwe bi banî da radikin. Ku meriv ji ber nereve tên xwe li merivan diqelibînin. We çaxê tîrên xwe di merivan ra diherin. Piştê sîxuran yê nerm, mîna bêz e. wê lomê tîr zû ji piştê dikevin.

Binêre 
 Jujî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîxur
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Jûjî

Jûjî yan jîjo (Erinaceidae), famîleyekî guhandaran ji koma dirûvê jûjiyan e.

Reftar  
Ji sixuran biçûktir histriyên xwe yên bêzerar in. Ku dikeve mixeterê serî xwe dike bin zikî xwe û xwe topeloq dike. Xwarin a wi heşinayî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jûjî
Faunaya Kurdistanê
Goristana Père-Lachaise

Père-Lachaise goristaneke li Parîsê ye. Di vê goristanê de gelek kesên bi nav û deng hatin definkirin. 

Di Père-Lachaise de çar kurd hatin definkirin:
 Mehmet Nazif Aktaş
 Ebdurehman Qasimlo
 Yilmaz Guney
 Ehmed Kaya
 Mihemed Sadiq Şerefkendî

Veguhestin

Metro 

  Gambetta
  Père Lachaise

Girêdanên derve 
 Malpera goristanê 

Goristanên Parîsê
Parîs
Mehmet Nazif Aktaş

Mehmet Nazif Aktaş (z. 1960 Amed − m. 23'ê berfanbarê 1985 Parîs) yek ji kadroyên PKK'yê bû. Di sala 1985'a de li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurdan a din hatiye kuştin. Gora wî di goristana Père-Lachaise de ye.

Navê li ser gora wî Mustafa Aktaş e.

Girêdanên derve 

Endamên PKKê
Jidayikbûn 1960
Mirin 1980
Berû

Berû, berî an darberû navê darên emirdirêj ya ji famîlyeya narewanan e. Jîngeha darberûyan derbasî herêmên Deryaya Navîn heta çiyayên Zagrosê dibe. Kevnarbûna darberûyan ji 1.000 salî zêdetir e.

Ji fêkiyên wê re dibêjin pelût, pelît, belot yan jî şambelot.

Di nava kurdan de, di demên berê de tê gotin ku "qehweya berûyan" jî dihat çêkirin. Barû tehl in. Gava ku ew hişk dibin, tehlîtiya wan zêdetir dibe. Berû jî, weke behîvan, gava ku hêşîn in, têne xwarin û piştre, ´ku weke behîvan hişk bûn, Qaşûlên wan jî têne xwarin û li ser êgir têne biraştin û xwarin. Ku berû, hatine biraştin, rûnek jê tê. Ew rûnê wê, tê gotin ku bi mînaraliya xwe pir zêde tê nasîn. Darên berûyan, bi taybetî, li Kurdistanê li dora Cizîrê, Nisêbînê û hwd, pirr zêde hene.

Berû
Mayçank

Mayçank an maîçank riwekeka ku li Kurdistanê diçê ye. Ku gir dibe kulîlkinan zeik yan biçûk vedike. Li ser mayçankê tiştekî mîna kûlkê heye. Ku ew kûlka bi meriva dibe meriv dixurê. Ku hişk dibe ji bo şewitandinê bi kar tînin.

Riwek
Kardî

Kardî (bi latînî Arum maculatum), riwekek ji famîleya kardî û zîlgurzan e, mîna siyaleyê (ispenax) ye. Du cureyên xwe hene. Kardiyê erdan yî pelç biçûke û pelçê xwe çirtikçirtikî ne. Kardiyê zinaran yî pelç gir û direjtir e. 

Kardî xamxamî nayê xwarin. Nolanî şîva siyaleyê dikelînin. Zêde tirş tevlî dikin ku tirşbûna xwe kêm be, devî mirov digidgidîne. Ku kardî qert dibe di ortê de pelçeka mihor vedibe û di orta pelçê de nêriyeke mihor dertê. Bêhna wê giran e.

Li hin deverên Kurdistanê kardiyê ji bo bikaranîna zivistanê hişk dikin. Kardî wekî werisan an guliyan tê ristin û bintavîkirin. Xwarina kardiyê ya xavî dikare xeterdar be û jengariyê bitetikîne.

Kardî bêyom e? 

Gorî baweriyan kardî giyayeke bêyom e û li herkesê nayê. Di foklora Kurdî de jî kardî wekî giyayeke majîk derbas dibe. Gorî hin baweriyên nazanistî, kardî li hin malbat, eşîr an beran nayê. Dema ew bixwin bûyerên nebaş li wan diqewimin.

Kurd dibêjin ku kardî ji hezar derdî re derman e. Zemanekî yekî bi çav xwe re kirîye ku reqekî marek girtî ye û hêd î hêdî dixwîye. Ku mar dixwerîye diçûye serda jî kardî dixwerîye. Kurd dibêjin ew ew qas bi fayda ye ku mitikê maran dikane bikuje.

Galerî 

Pincar
Famîleya kardî û zîlgurzan
Pelût

Belot an jî pelût navê fêkîyê dara berriyê ye. Ji pelûtê kesk re dibêjin ceft. Meriv ceftê hûr dike û bi eyaran wer dike. Çermî ceftkirî dikin meşk û kun an jî jê tiştên mîna solan çêdikin. Pelût ku gir dibe rengî xwe çakar dibe. Serî pelûtê di hundirî tasikekê de ye bi wê re dibêjin şkenî. Şkeniyên ku diweşin ji bo şewitandinê tên bi kar anîn. Pelûtên hûrkirî ji bo xarinê ker û golik û pêz tên bi kar anîn.

Binêre
berû

Berû
Kundiroşk

Kundiroşk an marîjok sernavê gîhayekî çolê ye. Mêwa xwe di rûyî erdê re wek mîna mêwên zebeşan dibe. Wek pêçekan dikane xwe li daran dipiçikîne. Li Dinê ser 500î cureyên xwe hene. Fêkiyê ev riwekê dide wer encûran dibe. Ew fêkî ku hîn yî teze ye zarok jêdikin û dikin mange. Ku çar çopik di bin re bûn dibe mange. Ku işk dibe ew fêkî diqelişe û toximê di hundir de derdikeve, belav dibe.

Galerî 

Riwek
Kulîlk
Porsorik

Porsorik riwekek bi histirî ji yekfamileyê artîşoka ne. Pincarî pororikê re dibêjin kirindol. Kirindol ku mezin dibe nêri dide. nêrîyî xwe wek nêriyên pîvazan dihev re qul e. Ku histiriyên ewê spî bûn meriv dikane bixwe. Ku kirindol rind gir dibe serî neri tacek hêşin dibe. Li ser tace kulilkên wek mîna poerkî muhurik derdikeve. Ji bo ew kûlîlkê navê ewê bûye porsorik e. Meriv histiriyên dorê tacê jêdike û porê sorik jê jêdike. Di bin porê sorik de wek pirçikeka zerik derdikeve, pê ra dibêjin sawûlek (tr. tıraş fırçası). Kokên pirçên zerik yên bi roxim de zeliqîye. Ku ew pirç jî jê dikeve toxim derdikeve meydanê. Ew tê xwarin.

Riwek
Floraya Kurdistanê
Mihemed Ezîz Zaza

Mihemed Ezîz Şakir Zaza (z. 9'ê gulanê 1945), di 1945'an de li bajarê Qamişloyê ji dayik bûye. Dibistana sereke di sala 1956an de qedand û ya navîn di 1960î de, dûv re Abîtûr-zanistî di 1967an de, lê weke xwendineke azad.

Ji 1958-68 li cem muzîkvanê aşûrî, mamoste Gabriyêl Es'ed muzîk xwend, û di sala 1964an grûpeke muzîkê ji hevalên xwe damezrand, û xebata xwe ya muzîkî li navenda çand û hunerê li bajarê Qamişlo dikirin. Pişt re bi yek sal mîna wî mîna sedhezarên kurd, nasnameya wî ya sûrî jê hate kişandin.

Di sala 1967an xwe li Zanîngeha Şamê ji bo xwendina felsefê qeyd kir, lê ji ber kêşeya nasnameyê xwendin jê re derneket, an jî lê hat qedexekirin, ne tenê wisa lê belê nema dikarîbû ji ber vê meselê li ti cîhên din jî kar bikra.
Di destepêka 1969an de berê xwe da Çekoslovakyayê û li bajarê Pragê gîtar û kompozîsyon xwend dûv re magistêr û doktora di beşê muzîknasiyê li zanîngeha Karl- IV., wergirt.

Di salên 1983-1991 li welatê Cezayirê mamostetî, her wiha peymengeha muzîkê li peymangeha bilind damezrand ji bo perwerdeya muzîkolojiyê.

Ji 1991 hetanî 1996an mamostetî di fakûlteya huner û ragehandin (medya) li zanîngeha bajarê Trablûsê-Lîbya.

Di destpêka 1996an de veger bo bajarê xwe Qamişloyê û li wir enstîtûyek bi navê Navenda Muzîkê avakir.

Di sala 2002an de jê re hat pêşniyar kirin ku fakûlteya hunerê li Zanîngeha Selahedînê  li Kurdistanê damezrîne, û ji wê çaxê ve jî serokatiya wê dike.

Berhemên wî 
  Harmonî
 Gîtar Punweriyên muzîkê/ Solmîzasyon Kontrapûnktus Kalaydoskop di muzîkê de Arrance ji boyî orkêstra (derpêç I û II)''

Mamosteyên zanîngehê
Muzîkvanên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Jidayikbûn 1945
Şêx Adî

Şêx Adî (Şîxadî) bi Sirr û keramet û xwedênas û zanaye ayîna êzdiyatiyê ye ku bi eslê xwe Êzîdî e. Ew di navbera salê 1073 û 1162'an de dahir bû ye. Li çolemergê, piştî zemanekî çûya şengalê û li wir maya. Li gelek deverên din ên herêmê geriyaya. Lê pirraniya gerên xwe li kurdistanê kirina. Gotinên ku weke "qawlan" tên hasibandin wê, li kurdistanê û bi tyeybetî di nava êzîdîyan de wê belav bibin. Zimanê wî kurmancî bûya. Kurmancî wê zimanê ola êzîdî bê.
Parastina Şêx Adî di nav hebandina êzdiyan gelek giring e û roja îro gora wî li perestgeha Lalişê cihê ziyaretê ye.

Jinenîgarî

Çavkanî

http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=2825 

Pêxember
Êzîdîtî
Jidayikbûn 1070î
Mirin 1162
Pîr (êzdî)

Pîr yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya pîran dibêjinê pîranî û li gel şêxan yek ji sinifên ruhanî yên êzdiyan in û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 6-7% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Feqîrê Şîxadî

Feqîr di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de piştî pîran tê. 

Lê feqîrtî wek şêxîtî û pîrîtiyê ji bavê nagehê kur. Her mirîdê ku di ber destê şêx û extiyar de xizmeta dînê êzdîtiyê bike, dibe feqîr. Karê feqîran di nav êzdiyan de digirin û der heqê dînê wan şîretan li wan dikin. Debara wan bi parsê ye. Ji bo feqîran ciline xweser hene. Nemaze di van cilan de li xwe kirina xirqe şert e. Bi çav êzdiyan xirqe cilekî pîroz e. Li gor êzdiyan, Êzîd xirqe ji xwe kiriye û daye feqîr. Ji ber vê bêrûmetiya xirqe bêrûmetiya Êzîd tê hesibandin.

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Koçek

Koçek zanayên di hiyerşiya dînî ya êzdîtiyan de ne.

Ji şêx, pîr, feqîr û mirîdan ko kîjan bibe xwedî keramet, dikare haya Îxtiyarê Mergehê bike. Gava ji Îxtiyar re bide xwiya kirin ko xweyî keramet e, hingê dibe koçek. Çiqas ko koçek di nav Êzdiyan de hindik e, jî qedra wî gelek mezin e. Karê koçekan, her gav ji pêşendeyê nûçeyan didin û nexweşan bi dian xweş dikin, an bi axa awahiyeke pîroz teberikê salixî nexweşan didin. Hemberê van dian salixana tebarikê sedeqeyekê digirin ko riya debara wan di wê da ye. 

Prof. Dr. J.İ. Kızılhan li ser koçek weha dinivîse: "Gotina koçek ji du peyvên kurdî pêk tê, guh û çak yanî gelekî baş. Her du peyv bi hev re tên wateya guhên pir baş, bi veguhestina hest, tê wateya ku koçek dengên ji dinya ku nayê dîtin dibihîzin...
Karê koçek yê girîng ew e ku li ser çarenûsa giyanê kesê mirî agahiyan bide. Ew xewn û diwa, di demên wêranî û nebaşiyê de şîrove dikin. Koçek di dema aheng û kevneşopiyan de, têkiliyê bi dinya veşartî re çêdike. Ew xwe li ser erdê dirêj dike, dikeve mestiyê û dest pê dike bi zimanekî ku nayê fam kirin diaxive.

Êzdiyekî ku xwe digihîne koçektiyê, pêşî hest bi heskirinek bihêz dike û xewnan dibîne... di wan xewnan de, ew bi rihê kesên pîroz yên êzîdiyan re diaxivin. Êzîdiyekî ku bibe xwediyê vî awayê jiyankirina giyanî û van serpêhatiyên rûhanî bijî, dikare bi rêya rêberê rûhanî yê êzîdiyan bibe koçek. Di rewşek weha de, divê kesê koçekiyê dixwaze têkiliyê bi Bavê Şêx re bike û jê bixwaze da ku pileya koçekiye bidiyê.

Koçek di salê de deh caran, li peristgeha pîroz  ya êzîdiyan, Lalişê, bi Bavê Şêx re dicivin. Di van civînan de, li ser berpirsiyarî û delametan tê axaftin. Ji bilî vê, koçek li ser xewnên xwe diaxivin û serpêhatiyên xwe bi hev re par ve dikin. Eger êzîdî bikevin astengiyan, wek mînak ziwayî, şer  yan jî arîşeyên din, Bavê Şêx, li şûna ku xwedê şiyar bike, ji koçekan dixwaze ku diwan bikin da ku ev astengî sivik bibe. 

Koçek bi alîkariya xêra gundiyên êzdiyan dijîn. 

Di serpêhatiyên êzdiyan de, navên pir koçekan tên ziman ku kerametên wan hebûn."

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Şêx (êzdî)

Şêx yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya pîran dibêjinê şêxanî û li gel pîran yek ji sinifên ruhanî yên êzdiyan in û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 6-7% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Bavê Şêx

Bavê Şêx an jî Extiyarê Mergehê serokê di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de ye. Ji kavin de ji babê şêx ra di gotin Baba Extiyar lê di borîn dem de û hatina şêx di nav ezdiyan de peyva Baba Extiyar wek Babê Şêx hat gihortin.

Karê Bavê Şêx 
Di dînê êzdiyan de Bavê Şêx wek xelîfê misilmanan û papasê filehan e. Ev kes di rex newala Laleş de li gundê Êsiyanê rûdinê û rizanên dînê êzdiyan digerîne. Di dema qewimîna şolên mezin de  Bavê Şêx xwediyê gotina dawiyê ye û herçiya ew bêje, dê welê be. Her êzdiyê ku derî dînê xwe tiştekî bike, Bavê Şêx wî heram dike. Gava gunehkar here, ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike. 

Êzdiyek bi kirina sê tiştan heram dibe:

 Êger ji malbatên Bavê Şêx, mîr, şêx û pîran bi yekê re zinayê bike.
 Bi biyaniyan re zinayê bike.
 Bi dilê xwe dînekî din bihewîne. 

Kesê ku ji van her sê gunehên mezin yekê bike, bi fermana Babê Şêx û belavkirina pîran heram dibe. Kîjan gunehkarê ko ev cezayê han jê re bê dayîn, kesê êzdî jê direve. Reveke welê ku ne dikarin pê re bidin û bitsînin, ne herin mala wî û ne jî wî bihêlin mala xwe. Çi kesê ko mirovê herambûyî bihewîne, ew jî heram dibe. Na hege gunehkar ne xwediyê wê kirê be û bêgumaniya wî xweya bike, dê hînga here cem Bavê Şêx û tobe bike. Gava Bavê Şêx qîma xwe bi bêgunehiya wî anî û toba wî qebul kir, hînga destûra şûştina wî ji gunehan tê dayîn. Wê gavê yekê gunehkar dibe û di avên Zimzim û Kaniya- Sipî de dişo û di pişt re tê, sicada Îxtiyar maç dike û bi vî awayî ji gunehan tê şûştin û paqij dibe.

Bijartina Bavê Şêx  
Bavê Şêx ji nav malbatên şêxan tê bijartin. Lê divê xwediyê sir û kerem be. Bavê Şêx heya tiştekî bê rê neke, ji Bavê Şêx nayête derxistin. Çi gava bêriyekê bike, hemî serekên êzdiyan digehene hev, wî ji Mergehê bi der dixin û ji malbata şêx yekî din dibijêrin. Bavê Şêx divê nezewice: na gava jî bike, rûmeta wî gelekî kêm dibe, lê ji jinekê pirtir nikare bîne. Eger di malbatên şêxan de yekî jê re sir û kerem çêbe dikare sicadê Bavê Şêx bigire destê xwe û kes têkilî wî nabe.

Çavkanî 

Êzîdîtî
Zanayên dînê êzdîtiyê
Perçemk

Pêrçemok
Perçemk, Çilêçilê, Şevşevok an jî Çilê (Chiroptera), komek e canewerên ku dikanin bifirin ji çîna guhandaran in.

Şayîs 
Ew nolê mişkan in, lê perên xwe hene û dikanin bifirin. Girşê perçemkê mîna mişkan bi pirçikê girtî ye. Perên xwe wek navpêçiyên beqan an jî werdekan bir çermekî zirav çêbûye.

Reftar 

Perçemk bi roj xwe dikin qulên xwe û bi şevê derdikevin. Perçemkan dengek e bilind derdixin û ji vegerê ewan dengê dizanin ku çi çi ye.

Xwarin 
Bi giştî perçemk goştxwer û xwînxwer hene û mêwexwer hene.

Etîmolojî û bêjenasiya peyvê 

Navê perçemkê ji perê xwe yên bi çerm tê. Ew nav ji perçerm bûye perçermik e û pey ra bûye perçemk e. Wek lê jêr xuya dibe nav Kurdan gelek navên xwe hene. Pir nav jî ji navê perçerm çêbûye. Li hin hêlan jî dibêjin şevşevok ji bo ew bi şevên difirin. 

 Pêrçêm, pêrçenk, perçîmek, pirçemek, bacemok, baçermok, baçimêlk, balçimk, balçimok, berçemik, parçîmk 
 Şevşevok, şevşevîng, şevşevik, şîvînek, şebşebok, şibşibênek
 Şevrevînk
 Şevekur 
 Çekçekûle, çeqçeqole 
 Çilê, çîlî çîlî
 Gaperçêvk

Peresan û dabeşan 

Perçemk ji 50 miliyon salên berê di gera îyosînî dijî bû û gelek rûdemên wê hate guherîn. Cureyên perçemkan der dorî hezar cureyên cuda ye û di du grûpan de sîstem dibin:

 Parçîmkên mezin yan Megachiroptera ku bes meywan dixwin û li parzemînên Efrîqayê û Awustralya heye.
 Parçîmkên piçûk yan Microchiropter ku her xwarinan dixwin wek guhandarên piçûk û masî.

Gorî dabeşana klasîk jî famîle û cinsên wî ew in:

Famîleya perçemkên mêwexwer yan Fêkîxwer (Pteropodidae) 
 Perçemka  mêwexwer a misrî (Rousettus aegyptiacus)
 Perçemka mêwexwer a taczêrîn(Acerodon jubatus)

Famîleya perçemkên poznal (Rhinolophidae) 
Perçemk (Rhinolophus)

Famîleya perçemkên dûvqûwer (Emballonorudae) 
Perçemk (Taphozous)

Famîleya perçemkên pozraste (Vespertilionidae) 
 Baçermok an çekçekûle (Barbastella, Eptesicus, Hypsugo, Miniopterus, Myotis, Nyctalus, Otonycteris, Pipistrellus, Plecotus)
 Gaperçêvk (Vespertilio murinus)

Famîleya perçemkên bidûvik (Molossidae) 
 Perçemk bidûvikê misrî (Tadarida aegyptiaca)

Famîleya perçemkên bibêvilê pelgî (Phyllostomidae) 
 Perçemkê xwînmij (Desmodus rotundus)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Tadarida.html#Tadarida

Perçemk
Mêwê rêz

Mêwê rêz an jî mêwê tirî riwekeke bi fêkî ye. Mêwê tirî ji famîlyeya mêwan (Vitaceae) ye ku di nava êla riwekên kulîlkdar de cih digire. Çima ku bi banî de dirêj nabe mîrov darinan didin bini, bi ew re dibêjin serpene an jî kepir. Rez ber teqînê çavikan tê birrîn û pêçandin, yanê radibe ser sêrpene. 
Bi kokê, an jî bi gonc, rêz re dibêjin xopan. 

Famîlyeya mêwan
Riwekên kulîlkdar
Mêw

Mêw (ing. vine) sernavê riwekên ku bi rûyî erdê re drêj dibin e. Mêw wek daran bi banî de drêj nabin. Şûnê teleyan jî qolên xwe hene. Bi girbûniyên mêwan re dibêjin qol avêtin. Pozî qolan de çavik hene hersal di wir re şiqiyên nu davên. Biserî şiqiyan re dibêjin bistî. Ku bisti nên birîn qolên mêwen pir dirêj dibin. Ku pir drêj dibi ev carê fêkî pê nakevin. Çend riwekên wek mêw ew in:

Mêwên fêkiyan
 Zebeş
 Gindor
 Tirî

Mêwên sebze

 Kundir
 Xite
 Xeyar
 Encûr
 Fasûle
 Baqloq

Mêwên kulîlkan
 Pêçek
 Kundiroşk

Riwek
Kundir (riwek)

Kundir navê sebzeyeke ji famîleya dolmikan e.
 Kundirê qijik
 Kundirê bistû
 Kundirê kose
 Kundirê herdem
 Kundirê dirêj

Sebze
Famîleya kundiran
Şabût

Şawût an şabût yek ji masiyên avên bêxa ye. Ew bi tekilî masiyê çemên Ferat û Dîclê ye. Şawût masiyekî gir yî tehmxweş e; bi ewê yê dengdar e. Ku masiyek tehmxweş dibe Kurd dibêjin 'mîna şêwût'. Feqet çima ku ew masi yî bi hitrî ye, xwerinê hindik bi zehmet e.

Galerî 

Masî
Kuv

Kuv (), sernave gellek giyanewer e. Di zimanê kurdî de kuvark, kuvk, zeng, xewr û meya ji çênd cureyên kuvan in. Bi giştî kuv bi çavan xuya nabin. Tenê ku fêkî didin, wek kuvark û kuvkê, meriv dibîne. Hin cureyên kuvan ku li çermî ajalan belav dibin û nexweşiyeke çerm çêdikin. Bi taybetî li nav pêçiyên lingan belav dibin. Derên ku kuv lê peyda bûne tim dixure.

Cureyên xwe 
 Kuvark
 Kuvk
 Zeng
 Xewr
 Meya

Girêdanên derve
Rebwar Fatah

Rebwar Fatah rojnamevanekî kurd e. Fatah damezrandiner û rêvebirê malpera Kurdish Media ye. Fatah li Brîtanyayê dijî.

Rebwar Fatah birayê Dilşad Marîwanî ye.

Girêdanên derve 
 Kurdish Media

Fatah, Rebwar
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Fuad Mihemed Husên

Fuad Mihemed Husên siyasetmedarekî kurd e.

Husên niha serokê Dîwana Serokatiya Herêma Kurdistanê ye.

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Yekîtiya Mamosteyên Kurd

Yekîtiya Mamosteyên Kurd (YMK, almanî: Verein der kurdischen Lehrer in Europa e.V.) komeleyekê mamosteyên kurd li Almanyayê ye.

Dîrok 
Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMK bi lidarxistina kongireya di 20.11.1993an de, li Elmanya, li bajarê Braunschweigê, bi beşdariya zêdeyî 30 kesên têkildarê kar û xebatên ziman û perwerdeyiya kurdî, hate damezirandin. Cihê rûniştinê, ku berê "Hannover" bû, wek Dortmund û di pey re jî wek "Oldenburg" hate gûhertin.

Girêdanên derve 
Malpera YMK 
Komele
Tertûl

Tertûl (bi îngilîzî: catepillar) sernavê kurmên ku dibin mêş û moz û pepûle ye. Feqet di kurdî de tertûl tenê bi kurmên bi nig an jî yên bi pirç re dibêjin. Cudeyê kurman jî ew e ku kurm yên sût in. Yanê pirçên xwe tune ne. Mesele kurmê xatûnê kurmekî gir e lê çima ku nigên xwe tunene nakeve komên tertûlan.  

Binêr jî: kurm û zovî.

Perîdank
Kirm

Kurm taksonek (dabeşandina biyolojîk) e ajalên biçûk yên ku nafirînî ne. Cudaya kurman û tertûlan, kurman pirçê xwe tune ne. Cudaya xwe ji kêzan, kurm nafirin û yên nermikin. Cudayan xwe xwe ji zoviyan, zovi drêj dibin û di bin erdê de dijîn. Zovi pir caran gîhê dixwin lê kurm pir caran qûtên xwe ji dar û beran û goştî mirararan radikin. Ema pir caran di nav kurdan de cudatiyan kurm, kêz, tertûl, û zoviyan tunne ne. Pir neqlan ji bo ewan giyan peyvê kurm bi kar tînin.

Etîmolojiya peyvê 

Kurm peyveke kurdî ya kevin e. Eleqeya xwe bi peyvên kRmika û kArma yên di zmanê sanskrîtî da hene. Di zimanê Inglîzî da jî worm jî bi ev peyvê re eleqedar e.

Dabeşandina Biyolojîk 

 Annelida (Kurmên perçekirî )
 Arthropoda (Kurmên înç)
 Chaetognatha (Kurmên kevan)
 Gnathostomulid (Kurmên çene)
 Hemichordata (Kurmên zimên)
 Nematoda (kurmên glover)
 Nematomorpha (Kurmên miwê hespan)
 Nemertea (Kurmên rîban)
 Onychophora (Kurmên muxmelî )
 Phoronida (Kurmên nalê hespan)
 Platyhelminthes (Kurmên pehn)
 Priapulida (phallus worms)
 Sipuncula (Kurmên pistiqan)

Pêşangeh  

Kurm û kêz
Faunaya Kurdistanê
Marmasî

Marmasî (Anguilliformes), komek masiyên dirûvê maran ji çîna masiyên perikên strîdar (Actionpterygii) e. Marmasî ji nêzî  4 binekom, 20 famîle,  111 cins û 800 cureyan çêdibe. Marmasiyê Ewropî (Anguilla anguilla), ew cureyê navdar e di vê komê Anguilliformes de. Piraniya marmasiyan nêçîrvan in.

Şayes 
Marmasî masiyek e dirêjkirî ye, ku dirêjiya cureyekî  nolê marmasî bi kulabekî tenê (Monognathus ahlstroml) , derdorî 5 cm û dirêjiyê cureyekî din wekî marmasiyê ziravê dêwlaş () qasî 4 m. Giraniyê marmasiyê mezin ji 30 g ta 25 kg hene.Ji ber ku di dûrî ve wek maran e jê re marmasî dibêjin. Marmasî di avên bê xwê û di avên bi xwê de dijî. Hin cureyên xwê yên behrê bi jehr in. Marmasiyê çemê Firat wek belek û qasa nîv metroyekê drêj dibin. Pozê wî tûjik e û serê wî bi histrî ye. Li her aliyen serê wî perikek heye.

Reftar

Dabeşandin

Binekom û famîle 
Binekoma ( Anguilloidei)
Anguillidae (marmasiyên avê şêrîn) 
Chlopsidae (marmasiyên morêyê derewîn) 
Heterenchelyidae (marmasiyên celbî) 
Moringuidae (marmasiyên spagitî ) 
Muraenidae (marmasiyên morêy) 
Myrocongridae (marmasiyên zirav) 
Protanguillidae
Binekoma  Congroidei
Colocongridae (marmasiyên kurmî) 
Congridae (marmasîçiyên kunceran) 
Tevî Macrocephenchelyidae
Derichthyidae (marmasiyên stûdirêj) 
Tevî Nessorhamphidae
Muraenesocidae (marmasiyên serîtûj) 
Nettastomatidae (marmasiyên werdeknikul) 
Ophichthidae (marmasiyên mar)
Binekoma  Nemichthyoidei
Nemichthyidae (marmasiyên snipe) 
Serrivomeridae (marmasiyên diranbirrek)
Binekoma  Synaphobranchoidei
Synaphobranchidae (marmasiyên qirikqut) 
Tevî Dysommidae, Nettodaridae û Simenchelyidae

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 

Marmasî
Faunaya Kurdistanê
Gelebûrûs

Gelebûrûs an geleburcin yek ji masiyên ji famîleya marmasiyan yên ku di çemê Firat de dijî ne. Mîna wek masiyên ku bi latînî dibêjin Muraenidae ye. Boçê xwe wek marmasiyan e. Lê masiyekî gir e. Deh panzdeh kîlo tê. Çermê xwe wek şût e. Zor e ku meriv bi destan bigire hema ji destê merivan difiştiqe. Rengî xwe wek zerengî û çakarî ye. Goştî wî pir xweş e.

Çavkanî

Masî
Qalikdar

Qalikdar, binefîlûma qalikdaran (Crustacea) ango canewerên bi qalik yan qaqilan. Crustacea sernavê binfîlûmeke gelek mezin ji hin canewerên avî yên bi qalik in.

Ji vê binfîlûmê, canewerên avî wek : kevjal (kêvjal, kêfcal, kevjar, kêvjar an kêfşing; bi pehlewî: klçng ; farsiya navîn: kyrzng ; bi farisî: xarçang, kalçang; soranî: qirjall, qirjang; hewremanî: qirjangî).

Famîle, cins û cureyên kevjalan di her avê de dijîn. Kêvjalên çêmê Firat wek çakar in. Kevjalan di her kêlekê de çar nig hene. Li pêşiyê jî didu pêyên wan wek qisqacan hene. Li hin deran kejal tên xwarin lê kurd wan nawxin.

Zêdeyî 67 000 cure di binefîlûma qalikdaran da hene.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Crustacea.net, an online resource on the biology of crustaceans
 Crustacea : Natural History Museum of Los Angeles County
 Crustacea : Tree of Life Web Project
 The Crustacean Society 
 Natural History Collections: Crustacea: University of Edinburgh
 Crustaceans (Crustacea) on the shore of Singapore
 Crustacea(crabs, lobsters, shrimps, prawns, barnacles) : Biodiversity Explorer

Qalikdar
Canewerên avî
Gunikên tajîyan

Gunikên tajîyan gihayekî Kurdistanê ye. Rengî xwe sur e. Wek kulîlkan e. Tê xwarin.

Riwek
Menegûş

Menegûş wek fistiqan ji famîleya benîştokan e. Hebê mengûşan wek nîskan biçûk in. Siftê rengî fêkiyê wê sor e. Menegûşên sor yên tirşoqî ne. Paşê rengê wê wek keskî tarî dibe. Meriv menegûşa top dike û li ber roj hişk dike. Meriv dikane menegûşên hişk bixwe. An jî meriv diqewirîne û dikute dike qehwe. Qehweya menegûşan wer rûnî dibe. Di demê zivistanê pir vedixwin. 

Dar
Fêkî
Benîştok

Benîştok, benîştek an darbenk (bi latînî, Pistacia lentiscus), darek e ji cinsê Pistacia. Ji bo benîştê wê yê bêhnxweş tê çandin; bi taybetî li girava Kiyosê (Saqîz, Xiyos, li Yewnanistanê) û li hawîrdora herêmên Deryaya Spî.

Li çîyayên Kurdistanê darî benîştokê diçê. Ku benîştok qelem dibe fistiqan digre lê wekî din fêkiyên wek fitiqan tunne ne. Fêkiyên benîştokan wek kulikeka sor e pê re dibêjin garisok. Garisok tê xwerin.

Benîştok ji famîlyeyê fistiq, menegûş, butlum û şengîlîyan e.

Galerî 

Dar
Famîleya sincan
Pêjgeha yewnanî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Biharat
Şengîlî

Şengîlî cureyekî menegûşan e. Hebên wê ji yên menegûşan girtir in û ji nîskên kesk hindik girtir in. Fêkiyên wê ku rind dibin wek keskê tarî dibin. Tên xwerinê lê mirov pir hewêsiyê lê nake. Ji famîleya benîştokan e.

Dar
Fêkî
Butlum

Butlum cureyekî fistiqan e. Fêkiyê xwe ji fistiqan biçûktir in. Fêkiyên xwe wek fistiqan site kesk paşê sor dibin. Merîrov pir wan bi kar nînin. Wê lomê wan qelem dikin û dikin fistiq. Bi fistiq, menegûş û şengîlîyan ve ji famîleyê benîştoka ne.

Dar
Fêkî
Fistiqê Îranê

Fistiqê Îranê cureyekî fistiqan yê top e. Wek fistiqên Dîlokê drêj nabin. Di bin qalîkî hin cureyên Fistiqên İranê da mîna du dirana hene.
Riwek
Ûzelg

Ûzelg an îsfend an espender gihayeke çolê ya Kurdistanê ye. Ew giha nayê xwarin. Toximê ûzelgê di dêzi re dikin wek xemlekê çêdikin. Wê ji bo ji nezerê parastin li malan daridixin.

Çavkanî 

Giya
Koşkar (masî)

Koşkar masiyekî çemê Firat e. Li dor dêv wek simbêlan goştin heye. Qasî du bostan gir dibe.

Masî
Masiyê keran

Masiyê keran masiyekî avê bêxa ye. Ew yî reng tarî ye û qasî pêçiyeke biçûk e. Bi tehtan va dizeliqe bi tiştên nav kevz û gîhayên bina evê xwedî dibe. Masiyê keran wer şûtonekî ye lê dîsa jî ji xafil da meriv kane bi destan bigre. 

Masî
Boçreş

Boçreş masiyekî çemê Firat e. Qasî bostekê du bostan gir dibe. Serê boçê xwe wek reş e. Navê wî ji wir tê.

Masî
Rehele

Rehele masiyekî biçûk e. Pûlên xwe wek hişk in. Ku meriv destî xwe ji aliyê boçê da bi rûyê piştê xe meriv nolê ku destî xwe bi rûyê rêşrêşkê xe. Rehele bi kom dijîn û diçêrin. Li kenarê avê di nav qûmê de diçêrin. Rehele masiyekî balkêş e çunkî di hundurî wî de tarik tuneye. Şunê tarikê tiştekî wek mîna nukan heye. 

Masî
Keskesor, Norgeh

Keskesor (tirkî:Ayçukuru), gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Payîzava

Payîzava an Xewasor () yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 22 km ji Wanê dûr e. Rûber 4.063 km² ye. Payîzava navçeya heri mezin a welat e.  Hejmara niştecihên navendê 6.916 û bi giştî jî 37.797 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Herêm ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. 3 nehiye, 71 gund û 81 mezreyên Payizavayê hene.

Êl û eşîr  
Eşîra herî mezin a Payîzavayê Ertoşî ye. Milên eşîrên Mamedpîran, Grawî û Şîdan li gundên navçeyê dijîn.

Galerî

Çavkanî
Marê avî

Marî avî an marê giya (Natrix natrix), sernavê cureyên maran yên ku di avan de û kêlekên avan û ser giyanan dijî ne. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene hîn ne diyare.

Şayîs 
Drêjahiya wan 120 cm an jî dibîne.
Her çiqas  cihikên jehriyê di çeneya wan de he be jî, diranên wan yên jehriyê tune ne. Jehriya wan bê bandor e.
Rengê wan axilbe kesk, keskoşkî, gewroşkî û qahweyê zeroşkî ye. Li ser pişta wan deqên tîr he ne. Li pişt stûyê wan jî deqên weke "V" ya vajî nexişandî he ye. Di serê wan de deq tune ne. Nava wan ji aliyê pêş ve bi deqên biçûk yên reş, ji paş ve jî bi yên spî tije ne. Nava wan ji pêş ve zeroşkî yan jî sore ye, ji paş ve reşoşkî ye.

Reftar 
Bi masîyên biçûk, beq û canewerên avê yên din xwedî dibin. Giş bi hev re li kêleka çeman dikevin xewa çile û bi mehan di xew de dimînin. Mêyên wan di carekê de di navbera 5 û 25 hêkan dikin. Çêlemar li gorê mercên derdorê di navbêna salek û sê salan de distewin.

Xwarin 
Marê avî beq û beqên axê dixwe.

Belavbûna erdnîgarî 
Marê avê xwecîyê welatên :Albanya; Cezayîr; Ermenistan ; Awistirya; Azerbeycan; Belarûs; Belgium; Bosniaû Herzegovina; Bulgaria; Çîn; Kroatiya; Kîpros; Çêk; Denmark; Estonia; Finland; Fransa; Georgia; Germany; Yewnan; Hungary; Îran, Îtalya; Qazaxistan; Latvia; Lithuania; Luxembourg; Macedonia, Moldova; Mongolia; Montenegro; Morocco; Holanda; Norway; Poland; Portugal; Romania; Rûs  Serbia, Slovenia; Spain; Sweden; Switzerland; Sûrî; Tunîs; Tirkiye; Turkmenistan; Ukraine û Brîtaniya.

Galeriya wêneyan

Çavkanî

Girêdanên derve  

 http://www.herpetofauna.co.uk/grass_snake.htm
 http://www.arkive.org/grass-snake/natrix-natrix/ 

Faunaya Kurdistanê
Xijendeyên Ewropayê
Tûs

Tûs qatekî zirav yî ser çêrm e. Ku meriv tazi li ber ro roj pir dimê, roj li merivan dixe, tûsî merivan radibe. Hin ajal wek maran û hin kêzan tûs diavên, yanê çermî ser nu dibe. Mirdê (Pityriasis capitis) serî mirov jî hawiyakî tûs e.

Nistiya Tûs

Li nav Kurdan nistîyak li ser tûsî mara heye. Zarokên Kurdan yên por zer tûs bi porî xwe didin. Gorî nistiyê tûs porî merivan reş dike.

Mar
Beybûn

Beybûn sernavê riwekinên kulîkgewr in. Di famîleya stêregulan de cih digire. Beybûn pengên xwe yên gewrin û orteyê xwe yê zer e. Li her aliyên dineyê cureyên xwe hene. Di Kurdî navên xwe yên din ew in:

 beybûnok
 naznaz
 çîçekê mêst

Kulîlk
Riwek
Famîleya stêregulan
Mişmiş

Mişmiş an bi kurdí baŝur Ŝiĺane navê derk û fêkiyê ew darê ye. Mişmiş fêkîyeka zer e. Ku çir dibe yê kesk wek behîvên şîrin e. Keskeskî tê xwerin. Du cureyên xwe hen e. Cureyekî xwe dendikê xwe şîrine, pê ra dibêjin şekirpere. Cureyî xwe yê din dendikên xwe tal in.

Wênedank 

Fêkî
Çiftelî

Çiftelî yek ji daren ku li Kurdistanê diçê ye. Fêkiyê xwe sor dibe. Hundirî fêkîye wekzerengî ye. Darê çiftelî pir gir nabe.

Fêkî
Riwek
Mehsere

Mehsere an masera an mahser bi erebî ye û derekê ku tê de tirî pêdikin. Mehsere du curnên di tehtî de kolandi ne. Di curna mezin de tirî pêdikin(di esirînin) û ava tirî di qulikê re derbasî curna biçûk dibe. Ji vî karî re dibêjin mehsere pêkirin an jî tirî pêkirin. Tirî bi giştî mêr pêdikin. Mehnê ku tort û papî xwe xwe here binî kevirê hewargê hûrdikin diavêjin ser tirî. Ava tirî ya ku çûyî curna biçûk bi satilan dibin dikine beroşan û dikelînin.

Tirî
Kar û bar
Kewer

Kewer, keber an şêfelet an Kember | قەزوان riwekek ji famîleya keweran (Capparaceae) e. Kewer riwekeka bihistrî (dirî) ye. Kewer fêkiyeka mîna kundiroşkan dide. Ku fêkiyên xwe hîn piçûk in ji bo derman çêkirine berhev dikin, jî jê tirşînê dadigirin lê li Kurdistanê wê nakin tirşîn. Kulîlkên kewerê wek mîna porî porsorikê ye û mihurik e.

Galerî 

Kulîlk
Famîleya şêfeletan
Floraya Kurdistanê
Kumiş

Kumiş sernavê binecureyê kûçikên kediyê biçûk e, yên ku li malan xwedî dikin. Kumiş ji pez û nêçîr û seydê ra nabin.

Şayes

Reftar

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kûçik
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Mih

Mih, mî , mihî (Ovis aries), cureyekî pezan (Caprinae) e.

Belavbûn

Şayes 
Piraniya cureyên mihan bi qiloç in. Navê nêr beran e û çêjikê wan jî berx in.

Reftar 
Mih giya û şînahiyê dixwe û dikaye

Kedîkirin 
Mih yek ji wan ajalên kevntirîn. Tê gotin ku mih cara yekem li Mezopotamya hatiye kedîkirinê.

Bikaranîn 
Mirov ji goşt, şîr, çerm û hêrîya mihan fêdeyê dibînê

Navkirin 
Zimanê kurdî de bi dehan navên pezên mê û nêr heye. Bi wî awayî ew ajalên kedî yek saliya xwe de navek hildide û du saliya xwe de ew nav diguhere û navekî din hildide. Ji çêjikên mihan ra dibêjin berx. Berxên yek salî re dibêjin berindir (ya mek ku tu caran nehatî beran) û kavir (yê nêr). Bi mihên mêk yê qert ra jî dibêjin beran. Beran bi giştî ji mihan gir dibin.

Çend cureyên mihan ên Kurdistanê 
 Hilik: ya dûv qut (?).
 Qemer: ya serçav reş.
 Çaqir: ya serçav çakar.
 Kur: ya bê guhe.
 Qerqaş: ya reng spî.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mî
Lawirên kedî
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Pez

Pez (bi latînî, Caprinae) navê malbata mih, bizin û pezkovîyan e. Pir cure tê de hene.

Heywan
Guhandar
Pezkovî

Pezkovî an bizina kovî (Rupicapra), cinsek e guhandarên giyaxwerin ji binefamîleya Caprinae ji famîleya Bovidae ne. Bi giştî ji mih û bizinan girtir dibin. Kayîn, qiloçî û guhanî ye, pirtirîn li deverên çiyayî û gundewarî dijîn. Cî û warên wan yên sereke daristan in.

Parêzî 
Êmê wan giha ye, nêçîra wan zêde ye.

Şayes 
Bejna wan digihêje 1,5 m. Pezkoviyên nêr bi qiloç in, qiloçên wan dirêj û çetelî ne.Hi cureyên xwe yên qoç gir in û wek ku meriv ji navên wan fehm dike ew ne yên kedî ne û yên kovî ne.

Cureyên wê 
 Filegêjî 
 Evor
 Şemkur
 Gakovî
 Xezal
 Bizina Kovî

Girêdanên derve 

Guhandar
Faunaya Kurdistanê
Pale

Pale çinandina tiştên çandî wek nok, nîsk, genim hwd e. Ter siftê palevanî an jî bîçer tiştê çandî diçine. Palevanî xelkê ku palê dikî ye. Hin bi destan hin bi dasê paleyê hin jî bi tirpanê diçinin. Yên ku bi destan diçin mahnê ku pêçiyên xwe ji biraninê biparêzen pêçikan, ew ji çermê ajalan çêdibe bi ser pêçiyên xwe dixin, dikin pêçiyê xwe. Palevanî her ku destî xwe tijin dikin bi kom dîtin û bi ev koman ra dibêjin destî an jî hemêz. Yek an didu, bi giştî zarok, li pêy palevaniyan çex dibin û ew destiyan top dikin lê didin hev; wek qoran dîtinin. Bi evê ra dibêjin rewaqe. Ku palê xelas dibe mirov tên ew rewaqan dikişînin ser hev. Wexta berê ew kara bi ajalan, taybetî bi keran, dikirin. Wê lomê şoreka kurdan heye dibêjin 'bûye kerê şixran e'. Kerê şixran ji siwê da heta şev tim li riyê şixran dihere û tê. Niha şixran bi traktoran dikşînin.

Şixran li derakû dûz (şûna bêderê) diavêjin ser hev û bi ev komê ra dibêjin bêder.Berê mîrovan gam an jî cercer digerandin. Paşê makîneyek derket pê ra digotin patpat. Ew cureyekî patozan bû. Li kêlekekê loqekî xwe hebû û mîrovan hew bi destan çex dikir. Paşê patoz derketin. Patoz makîneyek e. Bi traktorê girê didin û motor loqê wê viz dike. Di patozê da gelek dişuxilin. Yek li ber devê patozê disekine û bêderê diavêje hundurê patozê. Wanên din tim ji jêr da destiyan radikin û diavêjin jor. Hi jî li ber êlegê diekinin û tên ji ber digirin. Ku ew kar û kisp gî xelas dibe li êrd prêze dimê û dewar û naxir lê diçêre. 

Patoz tiştekî gellek baş e çûnkî têne di hêlekê kayê di hêlkê ra derdixe. Berê ku şûnê patozê gam an jî cercer digerandin ka û tene ji nav hev dernadiket. Ji bo wê mêra milêw dikirin destê xwe û bêder li ba dikiri. Bêder li bakirin tiştekî pir bi zehmet bû çûnkî dixwaze ku hûn ew bêderê giyê bi banî da biavêjin û têne ji nav kayê derxin. Çima ku ka yê sivike bi ber bê dikeve dihere tene li cih dimê.

Galerî 

Çandinî
Xewr

Xewr cureyekî kuvkê ye. Ku meriv tiştan li meydanê dihêle serî xwe wek gewraxî dibe. Peyv xewr ji rengê xwe yê gewr tê. Derê ku xewrê xwe avitê nê xwerin. Ji cureyekî xwerê penîsîlîn çê dibe.

Kuv
Şîrmêj

Guhandar, guhanî an jî memikdar (Mammalia), çînek movikdar in ku mêyên wan ji bo zadpêdana zaroyên xwe di memik an guhanên xwe da şîrî çê dikin. Memikdaran mû an hirî heye, sê hestiyên biçûk di nav guhên wan a hene, di mejiyê wan da çîneka nû ya korteksê heye, didanên wan taybetmend in, xwîngerm in anko germî ya laşê wan di hundir da tiraz dibit û li goreyê germiya derdorê nahêt guhartin. Piraniya wan hevalzaro heye. Mejiyê wan germiya laşê wan û gera xwînê bi rêya dilekê çar odeyî tiraz dikit.

Dabeşandin 

Di xwezayê da, nêzî 5.800 cure an tuxmên memikdaran hene ku di navbera 1.200 cins an nivşan (mirov jî ji wan in) û 152 famîle û 46 kom an tîreyan da hatine dabeşandin.
Ev dabeşandina biyolojîk ya guhandaran bi riya Malkom Makkinna û Sûzan Bell hatiye danîn di sala 1997an de:

Çîna Mammalia
Bineçîna Prototheria
Bineçîna Theriiformes
Jêreçîna †Allotheria
Jêreçîna  †Triconodonta
Jêreçîna Holotheria
Superlegion †Kuehneotheria
Supercohort Theria
Cohort Marsupialia
Koma mezintir Australidelphia
Koma mezintir Ameridelphia
Cohort Placentalia
Koma mezintir Xenarthra
Koma mezintir Epitheria
Jorekoma Anagalida
Jorekoma Ferae
Jorekoma Lipotyphla
Jorekoma Archonta
Jorekoma Ungulata
Koma Tubulidentata 
Koma biçûktir Eparctocyona
Koma biçûktir †Meridiungulata
Koma biçûktir Altungulata

Danasîn û dîrok

Dîroka peresînê

Anatomiya laşên guhandaran

Herwiha binihêre
Lîsteya cinsên guhandaran 
 Guhandarên li Kurdistanê

Çavkanî

Girêdanên derve
Roviyê Kurdistanê

Roviyê Kurdistanê (Vulpes vulpes kurdistanica Satunin, 1906), binecureyekî roviyan e yê ku li herêma Qersê (li gorî zanistyarê rûs K.A. Satunin, li newala Gel an Gelskê) tê dîtin.

Guherîna Nav  
Di sala 2005'an de ligel kampanyayeke nijadperest û siyasî, Wezareta Jîngehê ya Tirkiyeyê biryar da navê rûviyê Kurdistanê biguhere û navê Kurdistanica avêt û navê vî rûvî bi têne Vulpes vulpes çêbû li Tirkiye.

Çavkanî 

 Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors). 2005. Mammal Species of the World.

Girêdanên derve 

Canidae
Faunaya Kurdistanê
Mizgîn Tahir

Mizgîn Tahir yekemîn dengbêja soprano ya kurd e.

Jiyan 

Mizgîn Tahir  li Tirbespî Binxetê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê Necîmê Omerî an Necîmê tembûrvan bû û birayê wê, xwîşka wê stranbêj bûn. Lê Mizgîn dixwest muzîkeke ji wan cudatir çêbike.

Operayê cara yekem di kanalên televîzyonê de guhdarî kir. Pir bala wê dikişand.

Piştî qedandina dibistana navîn , dixwest biçe konsêrvatwar ê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku mûzîk ne girîng bû mixabin civak ji wê re pir ne alîkar bû. Wê pêşî li Zanîngeha Şamê di beşa arkeolojiyê de dixwend. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke rûsî bi navê Gelîna. Wê li konsêrvatiwara mûzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir.

Di 1999an de dest bi konservatiwarê kir û xwendina xwe di amûjgeha mûzîkê ya bilind dewam kir, di sala 2004an de xwedina xwe li Şamê bi dawî kir. Di dengê operalî de pênc dengê bingehîn hene: dengê Mizgîn Tahir bi xwe du beşî ye, sopranoya lîrîk û sopranoya dramatîk e. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaranên mîna Şamê, Silêmaniyê û Amedê konsêr pêşkêş kirine.

Xebat 

Mizgîn Tahir gelek konsêr bi koralê Konsirvatwarê re çêkirin, yên balkêş ev in:
 
 Konsêrek li Busra(Şam) bi koralê Laskala yê îtalî di bin tevdêra mayistro Rîkardo Mûtî de.        
 Çend  konsêr  bi koralê Konsêrvatwarê re di vekirna mala opêra de li Şamê.
 Konsêrek bi Resîd Sofî re li Mekteb Anber bi alîkariya navenda Gotê ya Îspanî li Şamê sala 2003 an de.
 Konsêrek li Navenda çanda firensî li Şamê di sala 2005an de
 Konsêrek li Kurdistana başûr bi orkêstra Silêmaniyê re bi tevdêra mayistro Abdula Cemal Sagirme di sala 2006an de.
 Du konsêr bi Mîna Agosî re li Heleb û li Şamê sala 2007an de.
 Konsêrek li festîvala Amedê di sala 2007an de.
 Bi grûpê Bûde Bar re karek tomar kiriye, wê di meha neha de derkevê.

Çavkanî 

 Resmi Malpera (The Official Website Of Soprano Mizgin Tahir) 
 Hevpeyvîna Ciwan Nebî bi Mizgîn Tahir re
 zinarala.wordpress.com: Mizgîn Tahir: Xwendin û kar jinê azad dike (Hevpeyvîn)

Jinên kurd
Dengbêj
Dengbêja Opera
Jidayikbûn 1976
Nermîn Osman

Nermîn Osman siyasetmedareke kurd e.

Nermîn Osman niha cîgira serokê Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye. Madeya 140 a makzagona Îraqa federal têkildare bi wan deverên ku niha ne li ser Herêma Kurdistanê ne û di vê madeyê de hatiye destnîşankirin ku bi çi awayî (ew herêm vegerin ser Herêma Kurdistanê, anjî bi hukûmeta navendî li Bexdayê bên girêdan) pêşeroja wan herêman divê werê destnîşankirin.

Jinên kurd
Siyasetmedarên kurd
Emîne Ayna

Emîne Ayna (jdb. 1968 li Pîran/Amedê) siyasetmedareke kurd e.

Emîne Ayna niha seroka DTP'ê bi wekalet û seroka grûba DTPê a parlamena Tirkiyeyê ye. Di dema ku zanîngeh dixwend dest bi siyasetê kir. Emîne Ayna di Navenda Çanda Mezopotamya de karê çandî kir, di nav bizava jinan de cih girt û xebat kir, di nav HADEP'ê de kar kir. Li Edeneyê bû berpirsê DEHAP'ê, di nav navenda jinan de kar kir. Piştê ku DTP çêbû, di nav meclîsa wê da kar girt û heta niha wê xebata xwe berdewam dikê. Emîne Ayna bi kurdî nizanê. Sedema vê yekê Emîne Ayna bi veyekê ve girêdidê ku di piçûkatiya xwe de ji Amedê çûye li metropolan mezin bûye û diya wê jî bi kurdî nizanî bû û ev tişt bûne sedem ku ew ferî kurdî nebûye.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenterên jin
Kesên ji Pîranê
Parlamenter (DTP)
Jidayikbûn 1968
Parlamenterên Mêrdînê
Parlamenterên Diyarbekirê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Artros

Artros yan artroz yan jî osteoartrît nexweşiyeka ,geha, cumga ye.
 
Ev nexoşiye berbilavtirîn nexoşiya cumga ye. Li temenê 30 salî û sertir dest pê diket. 
Ewêt temen sertir li 55 salî zêhetir li 25% kêm yan zor artros ya hey. Jina zortir artros bo çê dibît. Heko mirov bi temen dikevît bi zorî ev nexoşye mirov ya hey, belê dibît evî kes çi êşa cumga nebît.

Li hindek binemala ev nexoşye zortir e. Ewê trauma bo çê bibît yan sporta giran kirbît hindek ca zortir artros bo çê dibît. 

Li vê nexoşiyê qirqirokê ya ser hêskê cumga têk diçî. Artros gelek cumga digrî bi taybatî cumgêt serê tibla, çuk, ran. Herweş cumgê binaxey yê tibla mezin ya pê û ya êkê ya dest. Ew kesêt qelewyş zotir artrosa cumgêt pêya, cuk û rana bo çê dibît. Ew kesê nexoşyêt rumatîzmî yêt dî lê bin renga artrosîş zortir bo çê bibît.

Nîşan û berjengêt vê nexoşyê 
Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê diket u zêhetir dibît. Gelek cumge duçar dibin bi taybetî cumget ran, çuk, pişt u tibila. 

Nîşanê serekî yê vê nexoşiyê êşe li ew cumgê duçarê artrosê boy. Eger nexoş bi rêve biçî yan cumgey bikar bînît êş zortir dibît. Her li ber hindê bi zorî êşa cumga hêvarya zortire. Nexoş bêna xo bidet êş li cumgey kêmtir dibît. Hat u çuna cumgey xirap dibît u cumge req dibît. Hindek ca cumga sturîş dibît.  Eger nexoşî giran bo, nexoşî êş ya li cumgey heke yê bên dayîş bît.

Artros i cumgêt piştê zor çê dibît bi taybetî li mirovêt bi temen.

Êşnîşan û diyagnoz (teşxîs) 
Bo diyagnoza artrosê baştirîn mêtod x-ray (tîşk) e. Li wê dîyar diket ko qirqiroka cumgey ya kêm boy u gorîn yêt lê çê boy. 

Gelek mêtodêt dîş hene wek, artroskopî, CT, MRT, ultrasound (ûltradeng) vê nexoşiyê diyar diket. 

Bi têstêt xînê ev nexoşiye nahêta diyar kirin (diagnos), yan jî têstêt xwîna nexoş ti diristin (normal) n.

Çewa mirov xo li nexoşiya artrosa cumga biparêzî u şîret bo nexoş  

Eger mirov yê qelew bît pêtivye kêşa leş kêm biket.
Mirov pêtivye xo li mandîkirina cumga wek şola gran, trauma, û sporta gran biparêzî.

Pêlav ya dirist bît ,u bin pê yê nerim bît. Bikar înana serçok,yan bandaj.

Hemi roja zêhetir li nîv demjimêr pyasa bike, hem bo cumga û hem bo hemi beden ya başe u saxlemya te bi hêz diket.

Nexoş biçîta lay diktorê şareza bo dastnîşankirna çara pêtivî.

Nexoş dermanêt dijî êş zor bikar neynît û çare kirn lay fîzyoterapî bi mefatire.

Çavkanî 

1- Oxford handbook of rheumatology  2006

2- Netdoktor.se

Nexweşî