nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mamekî

Mamekî, Mamekiye an jî Kalan (1928: ماميكى / Mamiqui; 1946: Mamiki (Kalan); ) bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye û serbajarê parêzgeha Dêrsimê ye. Li gorî serjimara 2009an 35.909 mirov li bajêr dijîn. Şaredara bajêr Edibe Şahin e ku ji BDP'ê hatiye hilbijartin. Mamekî dikeve navenda rojhilatê Tirkiyeyê.

Dîrok

Çand û huner

Dîn 
Di çavkaniyên sedsala 19. û 20. de tê xuyakirin ku Qizilbaşên kurd ên herêma Dêrsimê, ji Elewiyên Anatolyayê ji aliyê baweriya xwe ve gelekî cuda ne. Kurdên elewî, hertim berî ku roj hil were şiyar dibin û silavê didine Rojê. Pîrozbûna Rojê ya di nav kurdên elewî de dide xuyakirin ku herwiha têkiliya baweriya wan bi dînê kurdan Êzîdîtiyêyê ve heye.

Kurdên Dêrsimê ku di bin navê Elewîtiyê de baweriya xwe didomînin û di nav wan de baweriya wan weke Raa Haq ango Rêya Heq tê binavkirin, di koka xwe de xwediyê têkiliyên xurt ên bi Zerdeştîtiyê re hene. Dema li herêmê tê nêrîn, pîrozbûna agir, baldariya di derbarê kirin, gotin û fikra mirovan de (ev di Zerdeştîtiyê de weke  gotina rind, karê rind û ramana rind tê zanîn), cilûbergên jinan ên bi şêweyê Zerdeştiyan, deqên li ser dest û rûyê mirovan, remzên Zerdeştîtiyê yên li ser merş û xalîçeyên wan, hinek ji têkiliyên di navbera Elewîtiya kurdên Dêrsimê û Zerdeştîtiyê de didine xuyakirin.

Baweriya ferîştehan li cem Elewiyên Dêrsimê heye. Ji van yê girîng Kalê Xizir e. Ev baweriya ferîştehan ji ya îslamiyetê cuda ye. Elewiyên kurd baweriya xwe bi ferîştehên ku Erd û ezman diparêzin tînin. Di diayên xwe de gotinên Ya Melekê Erd û Asîmanê bikartînin. Ev bawerî di nav kurdên êzîdî û yarsanî de jî heye.

Dersîm ji bo baweriya Elewiyên kurd cihekî pîroz e. Bi sedsalan serekên vê baweriyê ji vir derketine û li gorî kevneşopiyên kevn, rêberên ruhanî yên vê baweriyê her sal ziyareta bawermendên xwe yên herêmên din dikirin. Ev kevneşopî di Êzîdîtiyê de, bi gerandina li gundan a Tawûsê Melek diderkeve holê.

Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (Di gotina gelê « Sersal padîşahê nû »). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzîdî jî 3 rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe noel a xirîstiyanan. Di baweriya Elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo gaxand heye.

Dû gaxandê ra meh ku şiva "meh Xizir" e (Di gotina gelê « Çile li der Xizir li ser »). Rojiya Xizir 3 roj e (2 roj jî bervê terin) û di meh sibat de li rojê înê baş diwî.

Gelhenasî 
Mamekî bi hezar salan bûye warê kurdan. Di deman demê de gelên ermenî û piştre tirkmen jî li Mamekiyê bi cih bûne. Di dîroka Mamekiyê de ji sedema zordarî û komkujiyan, gelê herêmê hertim mişext bûye. Li gorî çavkaniyan her çiqas dem diçe, nifûsa Dêrsimê û bi vê re nifûsa Mamekiyê kêm dibe.

Erdnîgarî

Gundên Mamekiyê 
4 nahiye û 52 gundên navçeya Mamekiyê hene:

Avhewa 
Bajarê Dêrsimê xwediyê îklîma bejahiyê ye ku havînên wê gelekî germ û ziwa, zivistanên wê jî pirr sar û bi berf derbas dibin.

Aborî

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî
Kurdikî (eşîr)

Kurdikan, Kurdkî, Kurdikî, Girdî ango Girdiyan, navê eşîreke Kurdan e. Kurdikan bi zedêyî li Amed, Behdînan, Xerzan, Riha û Serhedê dijîn.

Wekî di Şerefname de jî derbas dibe, tê gotin ku Kurdikan di koka xwe de digîjin Mîlan. Dema ku Şerefname hatiye nivîsandin de, Mîr Mihemed, Mîrê Kurdikan bi eşîra xwe ve li nêzîkî Xîzanê dima.

Jicihrakirina eşîrê
Di sedsala 17'an de Osmaniyan xelkê Kurdikan koçberî Serhedê kirine. Ji ber wê yekê îro gelek xelkên ji vê eşîrê li Qereyaziyê, Xursînê, Avnîkê, Kaxizmanê, Erdêxanê, Qersê, Wanê, Mêrdînê (Emrûd)ê û Agiriyê dimînin. Di Qereyaziya Erziromê de gundekî bi navê eşîra Kurdika heye. 

Kurdikan ji nav bi dehan eşîrên kurdan de, eşîreke ku peyva kurd di navê xwe de dihewîne. Li gorî hin kesan ev eşîr binemala xwe êzîdî bûne û dîroka gelê kurd de cihekî girîng digirin

Çavkanî

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Yehya, Qereyazî

Yehya (tr. Yahya), gundekî qereyazîye e.

Gund, di sere sedsala 20´ de ji alîye Sûto Axa, ji eşîra dilxêriyan ve hatiye avakirin. Avvilê wî de mezra eşîra Zirkan, ji gunde Qiskaniye bûye.

Gundên Qereyaziyê
Segvend

Segvend, anku bozorglar, eşîreke lûran e. 

Eşîra Segvend li Lûristanê yek ji eşîrên koçer e. Tê gotin ku xelkê ji wî eşîre bêre li Xûremabade dijiyan û di sedsala 19an de ji aliye mîrê Xûremabade zorekî ji we bajêre hatine koçberkirin.sakvand people are powerfull.

Eşîrên lek
Eşîrên luran
Silsile

Silsile (ji erebî: سلسلة, farisî: silsilah, bi tirkî: sülale) tê wateya silala ruhanî, navê eşîreke Lûran e.Eşîra Silsile wekî lûr tê zanîn, bêle Vladîmîr Mînorskî di gotara xwe a "Lak" di Ensîklopediya Îslam e de, Silsiliyan li ser kurdên Lek dijmere. Bi rastî jî du hev qebîlê silsiliyan, bi navê Biranavend û Zend kurdên Lekin. Xelkên ji we eşîrê pirranî li qeza silsile dijîn.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Luristan
Diyaspora

Diyaspora (ji yewnanî: διασπορά diasporá) tê wateya belavbûnê. Peyva diyaspora ji bo civakên li derve welat jî tê bikaranîn. Wek diyasporaya Kurdan a li Ewropayê an jî diyasporaya Kurdan a li Stenbolê. Mirovê ku ji ber sedemên şer û ankû aboriyê û hwd ku êdî nikaribû li cih û warê xwe bijî û derfeta jîyane wî li warê wî nema û ji warê xwe bar kir û çû cihekî dîn û lê bicih bû, hingê jê re "dîyaspora" tê gotin. Sedemên ku dîyaspora diafirênin, herî zêde sedemên weke şer û hwd in. Di nava welatekî de ku gelek komên jevcuda hebin û rejima serdest ku li dijî komna ku di nava sînorê xwe de bidest zor û tûndûtûjiyê kir, êdî ji ber wê ravîn û ankû barkirin dibê. Ji kîjan aliyê ve, ku mirov li dîyaspora binerê, mirov wê di temenê wê û afirîna wê de bêmafîya ku li mirov hatîya kirin bibîne.

Di sadsale me de, herî zêde xalkên dîyaspora wan zêde bû û ket rojevê de kurd, Cihû û ermenî bûna. Dîyaspora van hersê xalkan jî ji ber ku şer li ser serê wan hatîya meşandin û rastî jenosîdê hatina, êdî dîyaspora wan afirîya. Jenosîda Ermeniya di salên 1916´an de, jenosîda Cihûyan di salên 1945´an de û jenosîda Kurdan ku ji salên 1923´an ve ku destpê kirîya û tevkujiyên weke ên komkujiya dersimê, Komkujiya Zilanê, Komkujiya Helepçe, komkujiya roboskî û hwd ku jîyane ku hetas roja me ew didomê, bi xwe re dibina sedemên dîyapora wan jî. Bi vê yekê, mirov divê ku bêje ku dîyaspora, ji ber sedemekê bi zorê ku ji cih û warê xwe goç kirin a. 

Civaknasî
Diyaspora
Mifkî

Mifkî an Mifikan eşîrekî Kurdên li Qirşehîr û Enqere´ye. 

Eşîr
Elwend

Elwend (bi Farisî الوند) rêzeçîyayeke li rojavaye Îran û rojhilata Kurdistanê li girtûperrê bajarê Hemedanê ye. Akoya wî ya herî bilind 3570 m e.

Elwend bi xwe ya çiyayistana Zagros e û ligel Demawend çîyayên herî berz yên Îranê ne. Çiyayên Kelaĝ Lane, Daím Berf, û Qizil Erselan jí li rojavayê Elwendê de hene.

Di nav rêzeçiyaya Elwend de berdnivîseke sêzimaní (bi Ílamíya Nú, Babilíya Nú, ú Farisiya kevn) yê kevnar derbarê Daryûs heye.

Çavkanî 

Kurdistan
Kurdên Almanyayê

Kurdên Almanyayê (bi almanî: Kurden in Deutschland an jî Deutsch-Kurden) an jî wek di nav gel tên binavkirin Almancî, ji kesên kurd ên ku li Almanyayê dijîn re tê gotin. Li ser hejmara van kurdên ji hemû beşên Kurdistanê tu agahî û statîstîkên fermî ê dewleta alman nîne, lê bi texmînî qase 800 hezar heya 1,2 mîlyon kurd, ku piraniya wan ji bakurê Kurdistanê ne, li Almanyayê dijîn.

Dîroka koçberiyê 
Piraniya kurdên Almanyayê ji destpêka salên 1980'î û şûn de piranî ji ber şerê dewletên dagirkerên Kurdistanê û bi taybetî dewleta tirk, cih û warên xwe bicih hiştin û reviyan Ewropayê û bi taybetî Almanyayê. Îro gelek ji kurdên Almanyayê li vî welatî hatine dinê û mezin bûne û Kurdistanê tenê ji bîranînên dayîk û bavên xwe û ji televîzyonan nas dikin. Ev nifşên nû di dibistanên Almanyayê mezin bûne û piranî bi çend zimanan dizanin.

Çand 

Piraniya wan ligel zimanê almanî, kurdî û tirkî (kurdê ji bakurê Kurdistanê) jî dizanin. Bi vê hejmara mezin, kurdên Almanyayê di van salên bihurî de bûne xwedî gelek dezgeh û saziyên siyasî, çandî, civakî û hunerî û herwiha di aliyê aborî de jî bûne xwedî gelek derfet.

Herwiha 

 Kurdên Awistiryayê

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Kurdên li Almanyayê 

Almanya
Almanya
Kurdên Efxanistanê

Kurdên Efxanistanê, li gorî Şerefname di sedsala 16an de ji başûrê Kurdistanê koçberî Efxanistanê bûne.

Dîrok 
Kurdên Efxanistanê ji destpêka êrîşa mongolan ve hatin, dema ku Kurd ji bakurê rojavayê Îranê birin Efxanistana îroyîn da ku li dijî mongol şer bikin, ji ber heman sedemê Kurdên Xorasanê şandin Xorasanê da ku li dijî koçerani tirkmen û ûzbêk xeteke parastinê ava bikin. Kurd di demên cuda de hatine Efxanistanê û li wir dijîn.  Pêleke din a mezin a koçkirina kurdan bo Efxanistanê, berdewamiya koçkirina wan ji Kurdistana Îranê ber bi Xorasana Mezin ve di dema xanedana Efşariyan de bû. Du komên sereke artêşa Nadir Şah ava kirin. Ya yekem komeke tirkên Şahsevanî bûn ku berpirsiyarê şer bûn û ya duduyan jî komek Kurd bûn ku ji bo leşkerê Nadir wek rezerve xizmet dikirin. Tevî ku piraniya kurdên efxanî neviyên kurdên ku ji bo şerê li dijî mongolan hatine anîn, an jî neviyên kurdên ku koçî Efxanistanê kirine, an jî neviyên kurdên dilsozên Nadir Şah in, hejmareke girîng ji kurdên îslamîst hatine ku di şerê Sovyet-Efxanistanê de şer bikin,  gelek ji wan kurdan dê vegerin kurdistanê û Ensarulîslam ava bikin. Kurdên Efxanistanê îro bi piranî asîmîle bûne, lê dîsa jî dipejirînin ku ew Kurd in, piranîya wan bi Darî u peşto diaxivin û di nav wan de tenê çend zimanên Kurdî hene. Têkiliyên wan bi Peştûnên re baş in. Li gel ku beşeke mezin ji Kurdên Efxanistanê li bajaran bi cih bûne, hîna gelek ji wan jiyana xwe ya koçeriyê dikin û li çiyayên Efxanistanê bi bizin û pez dijîn. Ew Îslama Şafiî dişopînin û bi giranî li Herat, Gaznî, Mezar-e-Şerîf û Kabulê dijîn. Nifûsa wan nêzîkî 200.000 e.

Çavkanî

Giredanê dervê 
  Kurdên li Efxanistanê 
  Kurd li Efxanistanê 

Efxanistan
Efxanistan
Koçka kurdistane

koçka kurdistane 1998 17-10 hate damezirandîn li ser hela înternete
koçka kurdistane weki dezgeheki ragihandine ye li ser paltalk û eve 10 sale xebat û xizmeta genc û zaroken kurd di ke her wiha rojane li seran seri çihane kurd bejdari babeten ve koçke di ke û tine zimane kurdi teda di meşê . gelek kurden li dervey welat iro feri zimane xew de bin bi rêka koçka kurdistane ..koçk Room .
çûren babetan sîyasî ayênî ol û çîvakî û hûnerî û zanestî û komelayetî ji bûy paristêna kûltûre kurdi û hebûna kurdi ji bûy gele me ji doza xwe fem bike taybetî kurden dervey welati .
weki îro ev 10 sale koçka kurdistane hey .
rojane gelek kişêyen xwe gûftogo di kin û danûstadina bi hêvdo re di kin da kû em kariben Netewa xwe xort biken .koçka kurdistane îro mîna fergêhaka kurdi ye min dibîstaneke ye ji bûy kurd û kurdistane

Koçka Kurdistanê" di Paltalkê de

Înternet
Goma Tatika

Goma Tatika (bi romîkî: Sancaktar Köyü), gundekî Qereyazîya Serhede ye. 

Xelkên Gund îdaa dikin ku ji eşîra Zirkan in û ji Amede koçberê Gogsîye bûne.

Navê gund ji eşîra dodikan, ku li hinek herêman ji wan re tatikan jî tê goiti, girtiye. 

Gundên Qereyaziyê
Qapalî

Qapalî (romîkî: Kapanli) gundekî qereyazîye ye.

Di Gunde malbateke mezin, a Şêxên sûnnî dijî: Mala Seydaye Çoxreşî ji wan re tê gotîn. Bi îhtimalekî mezin wana digîjin Seyîdên Kurdên elewî ye Qoçgirî ye.

Bide ber 
Çoxî Bava

Gundên Qereyaziyê
Kosa

Kosa (bi romîkî: Kösehasan), gundekî li herêma Gogsîya Qereyazîye ye. 

Xelke gund ji Çewlîgê, ji eşîra dimilî ne. Wextî komkuja ermeniyan de hatine Gogsîye. 

Gundên Qereyaziyê
Çemê Şekir

Çemê Şekir an Şekir (bi romîkî: Şakir Köy) Gundekî Qereyaziya Erziromeyê. 

Xelkê Şekir re Xirbaşîrî tê gotin, bi esle xwe ji eşîra avdalan, eşîrekê kurdên Elewî ne. Te gotin ku berî 100 salî ji Gimgime koçerê Şekir bûne. Şekir de 30 xane hene, çar hev jî bi navên: Yekmal, Goma Mistefa, Goma Îso û Goma Yilmaz Gomê wî hene.

Gundên Qereyaziyê
Hêzên Rojhilatê Kurdistan

Hêzên Rojhilatê Kurdistan baska çekdarî ya PJAK e. Li rojhilatê Kurdistanê û di Îranê de şer li hemberê pasdar, artêşa Îranê û besîc in.
Gerîla
Gêloyî

Gêloyî berekeke (bavekî) eşîra Celalîye li herêma Serhedê ye. Dema ku bajarê Îdirê di destê ûris de bû Geloyî ji rojhilatê Kurdistanê têne Îdirê. Wê demê mezintiya kurdên herêmê begê eşîra Redkî general Eleşref Beg dikir. Gêloyî ji Redkan erd dixwazin û wan di nava xwe de, li gundê Edetilî bicih dikin. Niha dora panzdeh gundan de dijîn.
Eşîr
Îdir
Mukrî

Mukrî an mukriyanî devoka soranî ye ya ku li herêma Mukriyan tê axaftin. Gerçî ji dîmena rêzimanî mukrî zaravayekî kurdiya navendî (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya bakûr (kurmancî) jî pirr nêzîk e.

Li vê herêmê bajarê Şino, Pîranşar, Nexede, Rebet, Serdeşt, Mehabad, Miyamduaw, Şayîndij û Bokan hene.

Mînakên cînavan

Mînakên navan

Mînakên hevokan

Çavkanî

 

Devokên soranî
Germiyanî

Germiyanî an Kerkûkî devokek Soranî ye û li herêma Germiyan tê axaftin.

Devokên soranî
Botî (devok)

Botanî, botî an jî boxtî devoka kurmancî ya ku li herêma Botan tê axaftin. 

Botanî bingeha kurmanciya nûjen e. Mîrê kurmanciya nûjen Mîr Celadet Bedirxan di nivîsê xwe de ev jêrzarava esas girtiye. Herwuha Botanî xwedî ferhengokeke fireh e û bi devokên li navend û rojhilatê Bakurê Kurdistanê ve, yên ku bi ferhengî, aksanî û avayiya fonetîkî gelekî nêzîkî botanî ne, tîpek devokên manendî pêktînin. Xêncî wêjeya nivîsarî, botî xwedî wêjeyeke devkî ya dewlemend e.

Devokên tîpa Botan 
 Botî
 Devoka navendî
 Farqînî
 Serhedî
 Torî
 Xerzî
 Hekarî

Çavkanî 

 

Devokên kurmancî
Botan
Çiyayê Bêzar (albûm)

Çiyayê Bêzar, navê yekemîn albûma Koma Rewşen, ku wê demê kom hê ne komeke muzîka rockê bû.

Albûmên kurdî
Zimanê osmanî

Zimanê osmanî an jî zimanê osmaniyan zimanekî tirkî bû, yê ku heta sala 1928an  bi tîpên erebî hatiye nivîsandin û di dewleta Osmanî de zimanê fermî bûye. Ev ziman li piştî sazkirina komara Tirkî wexta ku guhartina tîpan hate çêkirin zêde xebatkarî li ser nehatiye çêkirin.

Alfabêyen

Girêdane dervê 

Ziman
Zimanên tirkî
Gomik, Xinûs

Gomik (bi zimanê romîyan: İsmail köyü), gundekî li Xinûsa Erziromê ye.

Gomik ji aliye Yûsifê kurrê Osman ve hatiyan avakirin. Gomikiyan pismamê Çaqmaqan û Pornaga ne.
Gomik berê li ser gundê Çaqmaqa bû, 
Ji ber wî yekê ji gund  re gotine Gomik (Goma Çaqmaqa)

Navê gomikê bi tirkî jî Îsmaîl e, navê bavê gomikê Hecî Yûsif (Ûsiv) e, Yûsif dema dimire kurrê wî Îsmaîl bi temamî ji Çaqmaqa vediqete daha navê gund bi tirkî dibe Îsmaîl. Lê bi Kurdî gomik e.  Nave Îsmaîl bi kurdi jê re dibên Kekê. Kekê zilamek pir haj dine xwe hebûye pir misilman (dîndar) bûye. Biraziyê wî Tahar di maciriyê de  wenda dibe. Nave bavê Tahar Îshaq e. Piştî çend sala Kekê diçe li Xoristane Tahar dibîne tîne gunde xwe jê re dibê Tu laye birayê minî, li ba me jiyan bike. Tahar piştî wextan nasekine diçe Keke dicîçe dîsa wî tîne û jê re dibê Tu şirîgê min î! gundê min û te ye, Kekê nîve gund li ser Tahar tabî dike û wî dizewicîne bi wî karê Tahar li cem dimîne û êdî bi hev re dijîn. Paşnavê Îsmaîl (Keke) dibe "Erol" paşnavê Tahar jî dibe "Kaya".
Nave zarê Kekê Xelîl, Şerîf. Xalit û Raif in) Nave zarokên Tahar jî Sebri, Seîdîd, Muhemmed, Hesen, Husen, Ehmed, Mehmûd û Ferzende ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xinûsê
Bêska

Bêskan an Bezkan (romî: Boyzar), gundekî giredayî Xinûsê ye. Gund navê xwe ji êla Bêskan girtî ye. Navê wê êlê di Şerefnama Mîr Şerefxan de weke Pazûkan derbas dibe.

Gundên Xinûsê
Xinûs
Çoxreşî

Çoxreşî (Romî: Erenler), gundekî qereçobana erziromê ye. Gund nave xwe ji malbata şêxan, mala şêxên çoxreşîyê girtîye, maneya xwe 'yên bi çekên/cilên reş' e. Ev malbat û eşîrek e mezin li Kurdistanê ye. Di listeya Îzady de ev weke 'chughrashani' (çuxraşanî) derbas dibe. Hevberiya wî navê bi Romî 'Qereçorlu' ye, ku ev jî navê eşîrek e kurdan und tatarên kawkasîyayê (azerî) ye. Dibe ku ew referanseke keşîştîyê be, tê gotin ku ev malbat bi esle xwe ermenî bûye. Niha malbat û eşîr bi vî navê him di hav kurdên sunî him jî yên elewî de hene. Heya qebîleke kurdên êzidî jî li Ermenîstanê bi navê çoxereşî heye (bnr. Zuqiriyan).  

Gundên Qereçanê
Topkanlû

Topkanlû an Tobkanî, navê êleka Kurdên Xoresanê ye.

Êla Topkanlû seranser li başûrê Xoresanê dijî. Karê wan cotyarî û xwedankirina pezê ye. Gelek tîre wan jî hene: Reşwanlû (li Kurdistanê wek Reşî tên nasîn), Redkanlû (li Kurdistanê, Redkan), Zeydanlû (Zeydan, li Bidlîsê), Sevkanlû (Sevkan), Sêlsipranlû, Şeranlû, Şêxkanlû (Şêxan), Qaçkanlû, Qasmanlû, Qaramanlû, Kawanlû (Kawî), Goran, Keykanlû, Mîyanlû, Kowanlû (Kowan), Weranlû, Hodanlû, Mijdkanlû, Mîlanlû (Milan) Namanlû...htd. Zimanê Topkanlûyan kurmancî, tirkî û farisî ye.

Çavkanî 
B.Roşeng: Kurd li Xoresanê, nûbûn 71 Kanûna yek Sal 2005.

Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Term

Term ji laşê mirov an jî heywaneke mirî re tê gotin. Lê tîpa "r" qalind tê xwendin û carna wek "terrm" tê nivîsandin.

Dema heywanek, çi dibe bila bibe dimre, eger heywaneke ku goştê wê tê xwarin jî dema ku bê serjêkirin dimre, ji wî gewdeyê mirî re "terrm" tê gotin. Wek mînak: Terrmê bizinê ango bizin miriye. Terrmê kerê, ango ker miriye. Terrmê gur, ango gur miriye. 
 
Hin caran ev peyv ji bo mirovên mirî jî tê gotin. Ev hawe şaş e. Bi tu rengê peyva "terrm" ji bo mirovê mirî nayê gotin. Eger bê gotin jî, ji bo şufandinê tê gotin. Wek mînak dema bêgotin: "Terrmê filankeso binax kirin" wî filankesî dişûfînin heywanan. Yan kesê xiran dema dimre, xelk dibêje "terrmê wî..."

Bêjeya "terrm" ji heywanên ku goştê wan tê xwarin re jî tê gotin, çi dema ku bê serjêkirin bimrin. Yan jî li gor ideolojiya olperestan, kesê/kesa ku wek wan ne olperest be û bimre, peyvika "terrm" jê re jî dibêjin.

Çavkaniya dewlemend ji bo zimanê kurdî, berhemên klasîk û yên folklorî ne. Dipiraniya stiranên folklorî yên şeran de, dibêjin: "... îro sê şev û sê roj in laşê (mesela) bavê Xezebê maye li ber tava havînê..."

Ne xwe li virê diyar bû ku ji kesê mirî re "laş" tê gotin.

Laşê mirovan
Peyman

Peyman lihevkiran di navbera bi kemasî du mirovan e. Gava bi kemasî du mirov li hev bikin, ew peymanekê girêdidin.
Dad
Çavkaniyên dadê
Peyman
Şêx Huseyn

Şêx Huseyn dengbêjekî ji herêma Farqîne ye. 

Şêx Huseyn 1954’an de li bajarê Amedê, li navçeya Farqînê li gundê Dêrûnê ji diya xwe dibe. Malbata wî di sala 1917’an de ji navçeya Milazgirê hatiye gundê Kelê. 

Macirên Melazgirtê ne û Kurd e. Dibistan nexwendiye. Bi erebî xwendiye. Di sala 1966’an de diçe Farqînê. Li Farqînê di salên 1975, 76’an de dizewice bi tevayî 4 caran zewiciye.  Li Farqînê heya sala 2000’î 22 salan misk û lewantê difiroşe. Ji sala 2000’î vir ve kasetan difiroşe. Di zaroktiya xwe de stranan dibêje. Ji bavê xwe hînî stranan bûye. Ji malbateke dengbêjan e. Kalê wî Ûsivê Macir dengbêjê Mehmed Axayê Kelê bûye. Bavê wî Evdilqadirê dengbêj e. 13 kur û 4 keçên wî hene. Du kasetên wî yên korsan di nav gel de hene.

Çavkanî 
Hîlmî Akyon: Şêx Huseyn  21.10.08

Jidayikbûn 1954
Dengbêj
Farqîn
Kesên ji Amedê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kelê, Farqîn

Gundê Kelê li ser Farqînê ye. 12 km dûrî Farqînê ye. Li başûrê gund, gundê Sora heye. Li bakurê gund, gundê Mala Badê  heye. Li rojhilatê gund, gundê Başimtê heye. Li rojavayê gund, gundê Dêrûnê heye.

Li alî rastê papûra Farqîn û Bidlîsê dikeve. Kelê gundê malbata axa ye. 80 malbat di gund de dijîn. Nîvê gundiyan xwedîerd in. Nîvê gundiyan bê erd in.  Gundê deşt û çiya ye. Erdê herî hindik 10 elb di destê gundiyan de heye. Gundî cotkariyê dikin. Titûnê datînin. Pemû û gilgil diajon. Pez û dewaran xwedî dikin. Baxçeyên gelek malbatan hene. Ava gund heye. Elektrîk û dibistan û mizgefta gund hene. Têlefon li gund heye. Dan û standina gundiyan bi Farqînê re ye. Gundî tev kurmanc in. Keyatî li gund e.

Çavkanî 
Hîlmî Akyol: Kelê  20.10.08

Gundên Farqînê
Keko (dengbêj)

Keko (jdb. 1909 - m. 1992), dengbêjekî ji herêma Dêrsima jêrîn e.

Keko di sala 1909an de li bajarokê Mêzgirê ya Muxundî, li gundê Goman ji dayik bûye. Di 6 saliya xwe de bavê wî di Şerê cîhanî yê yekem de dimire. Dayika Keko bi pênç êtîma ve têne dimîne. Keko bi şevîtî mezin dibe. Di cîwantiya xwe de dest bi gotina kilam û çîrokên dengbêjî dike. Gava Keko dibe bîst salî, li herêma Dêrsima jêrîn de dengbêjekî bi nav û deng e. Dengbêj Keko 3 caran zewicî bû, ji jina wî ya pêşîn, Kewê, pênc zarên wî tev dimirîn. Ji jina wî ya dawîn jî 8 zarok, 4 keç û 4 kurên wî hebûne. Gelek kasetên Keko bi amaturî di nav gel de digerin.

Çavkanî 
 Seyfî Mûxûndî: Keko 21.10.08
 Baran Rûcîyar: Keko, ji Kurdica.com 21.10.08 

Dengbêj
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1909
Mirin 1992
Pêşangeha Pirtûkan ya Frankfurtê

Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî mezintirîn pêşangeha pirtûkane li Cîhanê ye.

Her sal di meha dehan de li Frankfurtê ev pêşangeh  tê vekirin û 5 rojan berdewam dike.

Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin. 

Heya sedsala 17 li Ewropa Frankfurt weke navenda pêşangeha pirtûkan dimîne.

Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike.

Pêşangeh
Mîrname (pirtûk)

Mîrname, navê romana sêyem a Jan Dost e. Ew sala 2008an ji weşanxaneya Avestayê li Stembolê hate weşandin. Roman li ser jiyaneke xeyalî ya ramanbirê kurd yê mezin Ehmedê Xanî ye. Çapa duyemîn sala 2012an dîsa ji weşanxaneya Avestayê hate weşandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
  

Pirtûk
Salar Findî

Salar Findî ( jdb.1974 li Dihok , Başûrê Kurdistanê ) nivîskarekî kurd e.

Jiyana wî 
Salar Findî di sala 1974ê li bajêrê Dihoka Başûrê Kurdistanê  ji dayik bûye. Ew  xwendina xwe ya seretayî , navinî û amadeyî li wir bi dawî anî. Di sala 1997an  Pişka Mêjo di koleja Adabê de li Zanîngeha Dihokê bi dawî anî. Di sala 2007an  bawernama Masterê di warê dîrokê de ji Zanîngeha Mistenseriyê - Bexda wergirtîye. Ew her wiha endamê desteka nivêsîna Kovara Dicle bû  û  emîndarê civata Zanîngeha Dihokê e. Her wiha wek Mamoste li Kolîjên (Perwerde, Pizîşkî, Peristarî) li Zanîngeha Dihokê, wane dide û  endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye .

Berhemên çapkirî
 Bizavên Simkoyê Şikak 1998 (Danan) Bi zimanê Kurdî.  
 Rolê Nûnerên Silêmaniyê di civata nûnerên Iraqê de -1945-1958 2008 (Danan) Bi zimanê Erebî. Vê Pirtûkê li vir bixwîne

Berhemên berhev bo çapê 

 Dîroka Kurdan, danan, bi zimanê Kurdî ye.

 Dîroka Iraqa Hevçerx , danan, bi zimanê Kurdî ye.

 Rolê layengirên parta komonistên Iraqê di bizava rizgarîxwazîya kurdî de 1979-1991 (دور الانصار الشوعيين في الحركة التحررية الكوردية ١٩٧٩-١٩٩١), danan, bi zimanê Erebî ye.

 Mafê çarenivîsê di bizava şêx Ubeydûlahê Nehrî de 1880 (حق تقرير المصير في حركة الشيخ عبيدالله النهري ١٨٨٠), danan, bi zimanê Erebî ye.

Nivîskarên kurd

Çavkanî 

Jidayikbûn 1974
Kesên ji Dihokê
Mewlida Nebî

Mewlida Nebî (bi dimilî: Mewlidê Nebî), mewlidek di sala 1899an de  ji aliyê Mela Ehmedê Xasî ve li bajarê Diyarbekir hatîye nivîsandin e. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê Firat yayinlari di 1994an de bi tîpên latînî li Stenbolê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn pirtûka bi zaravayê (yan jî ziman) dimilî hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem pirtûka kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.

Mewlida Nebî 
Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm

Ez bi bismillahî îbtida kena,
Raziqê 'aman û xasan pîya kena.

Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê,
Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê.

Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma,
La belê nêrê hisaban çendê ma.

Hemd û şukrê to eda qet nêbenê,
Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê.

Halê miskîn û feqir û naqisan,
Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan.
    ...

Pêşangeh

Çavkanî 

Pirtûk
Nûbihara biçûkan

Nûbihara biçûkan, pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye Ehmedê Xanî ve hatiye nivîsandin.

Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga kurdî-erebî. Ev pirtûk di dîroka kurdan de ferhenga herî pêşîn e.

Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo Biçûkêt Kurmancan bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê Quranê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye.

Dêstpêka Nûbihara biçûkan 
Pirtûk serî de weha dest pêdike:

Bismillahirrahmanirrehîm 
Mebdeê her ‘ilmekî navê ‘Elîm

Hemd û sena û şukranî 
Ji bo wî Xaliqê Rehmanî

Ku fesahet û beyan daye lîsanî 
Lîsan daye însanî

Hindî selewatan hemî 
Li resûlê me yê ummî

Ku bûne peyrewê di wî 
‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî

Ji paş hemd û selewatan 
Ev çend kelîmene ji luxatan

Vêk êxistin Ehmedê Xanî 
Navê <Nûbehara Biçûkan> lê danî

Ne ji bo sahib rewacan 
Belkî ji bo biçûkên Kurmancan

Wekî ji Quranê xelas bin 
Lazim e li siwadê çav nas bin

Da bi van çend reş belekan 
Li wan tebî’et melekan

Derê zihnê vebîtin 
Her çî bixwînin zehmet nebînin

Ûmîda me ji tifalan 
Ku me ‘emel betalan

Di weqtê dewr û dersan 
Bikin in’am û ihsan

Bi du’an me bîr bînin 
Fatîha ji mera bixwînin 

(1) 
Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf 
Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf

(2) 
Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş 
Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş

(3) 
‘Arifê ku b’qenciyê me’rûfî bit 
Dê helîm û sabir û mewqûfê bit

(4) 
Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez 
Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez

(5) 
Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel 
Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel

(6) 
Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb 
Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb

(7) 
Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel 
Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel

(8) 
Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber 
Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker

(9) 
Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû 
Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû

(10) 
Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra 
‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra

(11) 
Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye 
Dewlet e ger wî bi esil zanîye

(12)

Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê 
Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê

(13)

Mu’ellim bila dil wekî ber bitin 
Divêtin ku şakir di dîlber bitin

Çavkanî 

Pirtûkên kurmancî
Pirtûkên kurdî
Ehmedê Xanî
Pirtûkên sedsala 17an
Pûlan

Pûlan (; ) gundekî li bakûrê rojhilatê Mêzgirê ye.

Erdnîgarî 
Gundekî çiyayî ye. 56 km ji Dêrsimê, 23 km ji Mêzgirê dûr e. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe. Pûlan ji başûrê Çiyayê Xeyder Bavo dest pê dike, li rojava digihijê gundê Alxan, li rojhilatê gundên cîran ên Quşxane û Qurçik in, li başûrê Xirêwe û Reş Mezre û Beroç hene.

Piraniya gelê gund elewî ne. Li gund bi piranî kurmancî tê axaftin.

Muxtarên gund 

 2004 - Hüseyin Ataş
 1999 - Hüseyin Ataş 
 1994 - Kazım Güngör 
 1989 - Kazım Güngör 
 1984 - Hasan Çelikdemir

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Gundên Mêzgirê
UEFA Europa League

Çonêtî damezrandin: 
  Europa League le 1955'da damezra. Ke be boçûnî Ernst Thommen (Swîsrî), Ottorino Barrasi (Îtallî) û Sir Stanley Rous (Înglîz) damezra.
    Pêşekî nawî "Europacup lll" bû, şan be şanî Europacup l (ke êsta be Champions League denasrêt) û Europacup ll (bo brawey willatekan). Leber ewey ke Europacup ll le 1999'da nema. Yanekan beş kiran beser em xuleda. Ke emîş le 1971'da nawî gordrabû be UEFA Cup û le 2009'da em nawe modêrney wergirt.

Çonêtî beşdar bûn: 
  Be pêy rîzbendy UEFA, brryar dedrêt ke her wllat û çend yaneyan detwanin bnêrin.
    Ewîş bem şêweyey xuwarewe:

Cewley yekem: 
  Lem cewleyeda 50 yane yarî deken, ke pêk hatun lem rêgayaney xuwarewe:
  {| class="wikitable"

Cewley duwem: 
  80 yane beşdar debin:
    - 25 birawey cewley yekem;
    - Birawey  28-51;
    - Ple duy 19-34;
    - Ple sêy 16-21;
    - Ple çwarî 10-15;
     - Ple pêncî 6-9.

Cewley sêyem: 
  70 yane:
    - 40 birawey cewley duwem;
    - Birawey 16-27;
    - Ple duy 16-18;
    - Ple sêy 10-15;
    - Ple çwarî 7-9;
    - Ple pêncî 4-6;
    - Ple şeşy 1-3.

Cewley çwarem: 
  74 yane:
    - 35 birawey cewley sêyem;
    - 15 dorrawy duwem pêşekî Champions League;
    - Birawey 1-15;
    - Ple sêy 7-9;
    - Ple çwarî 4-6;
    - Ple pêncî 1-3.

Cewley serekî: 
  48 yane yarî deken, ke dabeş dekrên beser 12 grupda (wate her grupêk û çwar yane).
    - Birawey sallî pêşu;
      - 37 birawey cewley çwarem;
        - 10 dorrawey sêyem pêşekî Champions League.

Cewley duaserekî: 
  Ple yek û duy cewley pêşu (wate 24 yane). Legell 8 yaney ple sêy cewley serekî Champions League.
    Ke pêkewe debne 32 yane.

Kotayî: 
  Yarî kotayî pêş destpêkirdiny xuleke brryar dedrêt le kuê saz bkrêt.
</td>

Serçawe 
 Serçawey serekî 
 Malpera Fermî ya UEFAyê

Pêşbirkên futbolê
UEFA Champions League

UEFA Champions League pêşbirka futbolê ya Yekîtiya Komeleyên Futbolê yê Ewropa (kurt: UEFA) ye.

Çonêty damezrandin: 
Champions League ke be girigtryn xuly Ewropa dadenrêt, ser be UEFA'ye.
  Lle sally 1955'da damezra be nawy "Europa Cup I", bellam le 1992'da em nawe tazeyey wergirt.

Pêşbirkên ku heta niha hatine lidarxistin

Beşdary bun: 
Be pêy ryzbendy UEFA-Koêfîşênt, birryar dedrêt ke her willat û çend yaneyan bo heye binêrin.
Ewyş bem şêweyey xuarewe:

Yekem pêşekî: 
28 birawey nizimtirîn ryzbend debne mywany yektir, û paş du yarî xoyan tomar deken bo cewley dahatu.

Duem pêşekî: 
Lêreş 28 yane beşdar debin, ke bem rêgayaney xuareweda hatun:
 - 14 birawey yekem pêşekî;
- 8 birawey ryzbendy 17-24;
- 6 ple duy 10-15.

Sêyem pêşekî: 
Lem cewleyeda 32 yane beşdarî deken:
- 14 birawey duem pêşekî;
- 6 birawey ryzbendy 11-16;
- 3 ple duy 7-9;
- 6 ple sêy 1-6;
- 3 ple çwary 1-3.

Cewley serekî: 
Lêreşda 28 yane beşdarî deken:
- 16 birawey sêyem pêşekî;
- 10 birawey 1-10;
- 6 ple duy 1-6.

Cewley serekî pêk hatue lem hengawaney xuarewe, ta degen be fînale:
- dewrey 16;
- çarek-fînale;
- nyw-fînale.

Fînale: 
Fînaley xuly 2009 le Roma paytexty Îtallya berrêwe deçêt, le "Stadio Olimpico". 
  Şayeny base ke bo 7'em care le Îtallya û 4'em care (1984 û 1996) lem stadyone fînale encam dedrêt ûe mallewey yaney A.S. Roma û S.S. Lazio'ye.

Serçawe 
 UEFA CHAMPIONS LEAGUE RANKINGS AND MORE...
Serçawey serekî  
officiële site van de UEFA Cup
Vital Cuinet

Vital-Casimir Cuinet an jî Vital Cuinet (z. 19 kanûna pêşîn 1833 - m. 6 îlon 1896) erdnîgarnasekî fransî bû. 

Nivîskarê berhema navdar a La Turquie d'Asie - Géographie administrative, statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie-Mineure ye. Berhema xwe di sala 1891ê de derxist û çavkaniyeke girîng e di warê erdnîgara herêmên Bakurê Kurdistana salên dawî yên sedsala 19an de.

Vital Cuinet li Longuevilles (Doubs, Fransa) di 19ê kanûna pêşîn a 1833an de hatiye dinyayê û li Stembolê di 6ê îlona 1896an de çûye rehmetê û li vir veşartî jî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1833
Mirin 1896
Erdnîgarnasên fransî
KNN Channel

KNN Channel televizyoneke kurdî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşana xwe dike. 
KNN Channel televizyoneke nezîkî Noşîrwan Mistefa ye û wê giranî didê nûçe û agahiyan. Navenda televizyonê li Silêmanîyê ye.

Çavkanî

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Xwecihên Amerîkayê

Xwecihên Amerîkayê (bi inglîzî: Indigenous peoples of the Americas) an jî Gelên xwecih gelên ji berkolombî û nîjada xwe ne, ku ji mirovên eslî yên parzemîn a Amerîkayê re tê gotin. Ji destpêka kolonîkirina (dagirkirin) parzemîna Amerîkayê di sedsala 15'a de ji aliyê ewropiyan ve, gelek gelên resen ên Amerîkayê hatin qelandin, gelekên din jî bi tunebûnê re rûbirû hatin hiştin. Li Bakurê Amerîkayê ku îro bi piranî ji erdê DYA yê pêk tê, piraniya gelên resen hatin qirkirin û asîmîlekirin. Yên ku ji qirkirinê rizgar bûne û li çanda xwe xwedî derdikevin, li herêmên parastî bicihûwarin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 
 
Gel
Amerîka
Süleyman Deveci

Süleyman Deveci (z. 1966 li Enqereyê, Tirkiye) rojnamevan û nîvîskarêkî kurd e ku bi almanî û tirkî dinivîsê.

Süleyman Deveci di sala 1966an li Enqereyê ji dayîk bû. Zarokatî û ciwaniya xwe li wir jiya û lîsa û romanîstîk li zanîngehê li wir qedand. 

Bi 21 salî ew çû Hamburgê (Almanya). Piştî xwendina xwe di derbarê çapemeniyê de di sala 2004an de, Süleyman Deveci dest bi nivîsandina bi zimanên almanî û tirkî ji bo dezgehên ragihandinê ên curbecûr kir. Ew niha li Îrlendayê û Hamburgê dijî û weke nivîskar û rojnamevan dixebitê.

Berhem 
 2009  Saladin, der Kurde (Selhedînê kurd) - derdikevê	
 2008  Tod in der Luxuspassage (Mirina di pasajek lûks)
 2007  Menschen aus der Geschichte der Kurden (Mirovên ji dîroka kurdan)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mêr
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Nivîskarê kurd bi zimanê biyanî
Pragmatîzm

Pragmatîzm di felsefe yê de sûdperest an sûdwergirtin e. Pragmatîzm hem teoriyabaşî û hem teorîya rastiyê ye.

 
Tevgerên felsefî
Felsefeya zanistê
Empîrîzm
Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Oremarî

Oremarî, navê eşîreke Kurdan e. Eşîra Oremarî li herêma Oremar, li dedore gundê Oramar, Gewera Culemêrgê dijî.

Eşîr
Colemêrg
 oremarî eşîrek serbixweye, hindek ji oremarîyan  li bakurê Kurdistanê dijîn, u hindek  li başur dijîn.
Nasname (malper)

Malpera Nasname.com, ji aliyê Şükrü Gülmüş, Ali Usta, Süleyman Akkoyun û çend kesên din ve hatiye avakirin. 

Paşê Sükrü Gülmüş ji aliyê lijneya weşanê ve ji Nasnameyê hatiye derxistin. Hem Tirkî hem ji kurdî weşanê dike.

Xwe bi navê "Civaka Takekesên Azad" bi nav dikin. Di malperê de cih didin nêrînên cuda. Zimanê serdest ê malperê Tirkî ye û tevahiya nivîskarên wê yên eslî mêr in. 

Xwediyê mafê weşanê yê malperê Süleyman Akkoyun e.

Nivîskarên Nasnameyê 

Kazim Özdemir (Epözdemir)
Mahmut Gergerli
Süleyman Akkoyun
Cemil Demircan
Berzan Botî

Girêdanên derve 
Nasname.com 

Malper
Kevan (kovar)

Kevan kovarek e. Kovar ji aliyê nivîskar Yeqin, Serhat Hemdem û çend nivîskarên din li Mersîn hatiye derxistin. Kevan, xweser bi kurdî di salên 2002 -2003 de heta hejmara 8'an derketiye û hatiye girtin.

Çavkanî 

Kovarên rawestandî
Kovarên kurdî
Kurteçîrok

Kurteçîrok cureyekî çîroka edebî ya kurt e ku ji aliyê nivîskaran ve tê çêkirin. Dirêjahiya piraniya kurteçîrokan ji 1000-4000 peyvan pêk tê. Heke nivîskarek kêmtirî 1000 peyvî bi kar bîne, pircar mirov dibêjinê "kurteçîrokên kurt".

Kurteçîrokên bi kurdî 
Yek ji nivîskarên herî navdar ê kurteçîrokan Şakir Fettah bû. Wek damezrênerê kurteçîroka kurdî tê dîtin.

Çavkanî 

Wêje
Hilbijartina serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Hilbijartina serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ji çar sala carekê pêk tê. Ev hilbijartin ji sala 1792an de dest pê kiriye û ev ji çar sala carekê, di meha çiriya paşîn de, di roja sêşem a piştî duşema yekem de ev hilbijartin pêk tê. Li gor vê; her çar sala carekê roja hilbijartinê li gor sala jî ev dikeve 2-8 ê meha çiriya paşîn. 

Hilbijartina serokatiya DYA yê, ji xwe raste rast serokdewlet û cîgirserok hilnabijêre. Hilbijarên her parzêgehê li "lîjneya bijarte" (Electoral College)  ya parzêgehê hildibijêrin. Piştî hilbijartinê, ev lijneya bijarte kom dibe, serokdewlet û cîgirserokê hildibijêrin.Li her parêzgehê hejmara "lijneya bijarte" li weke hejmara aza yên senatoyê  û nûnerên meclîsê ye. Kîjan parêzgeha ku kêm aza dişîne "Lîjneyên bijarte" paytext Washington DC kêmanî weke wan aza yê wê hene.

Piştî hilbijartinê, Kongreya DYA vê hilbijartinê dipejirîne û şûnde, serokdewlet û cîgirên serok di 20ê meha kanûna paşîn de sond dixwin û dest bi peywira xwe dikin.

Siyaseta DYAyê
Geller

Arnot an jî Geller (, ), gundekî (niha bû sehriyar) bi ser Sinciqê ve û li başûrê vê qezeyê, eşiretên Reşo, Alikan û Kavine. Pîvaz û henarên xwe giring in û li hemû herêmê tên naskirin. 

Nîfusa gundî 3.070 e.

Çavkanî 

Gundên Sincikê
Çiyaye Belê

Çiyayê Belê li hawirdora heremê Semsûrê de navê Çiyayê Nemrûd ye.
Çiya
Çiyaye Spî

Çiyayê Spî () û du çîya spî hene li hereme semsûre de. Yek li van bakure Semsûre yandin jî rojhilate qezaye celikane û nave heremi yandin jî çaye çopîne.
Çiya
Birîna Reş (pirtûk)

Birîna Reş navê şanoyeke Musa Anter e. Musa Anter ev kitêba xwe di sala 1959an de li zîndana Harbiyê ya Stembolê nivîsand û yekem kitêb bû ku piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê (1923) bi zimanê kurdî dihat nivîsin û weşandin. Yekem çapa kitêbê di sala 1965an de li Stembolê derket.

Çavkanî
Musa Anter (1991). Birîna Reş. Koral, Stembol.

Pirtûkên kurdî
Ülke

Ülke rojnameyeke kurdan bû ku li Tirkiyê bi zimanê tirkî dihate weşandin.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Karî

Karî, kardî, kardû (bi latînî: Arum maculatum) giyayek bi jehr e. Binkê wê wek patata ye, pelên wê keskê tarî, kulîlkên wê sor û binevşî ne. Di nêrkawê de fêqîyek wek morîkên sor çêdibe. Bejna wê 25- 50 cm bilind dibe. Di gelek dermanan de, tê bikaranîn. Xav (nekelandî) nayê xwarin. Lê ku hişk bû, an jî hat kelandin jehra wê namîne. Di nav savar, birinc û xwarinên dew de tê xebitandin.

Madeyên têde: akolîde, aronîn, konisîn, sponîn, nişadir (nişasta), madeyên bi dohn (rûn) û şîrêz (zemq)

Kêrhatî  
Agir kêm dike (dixe), xwuhdanê derdixe, laş (beden) rehet dike, rehên (jîy- damar ) laş hişyar dike (dibizivîne).

Bikaranîn 

Jibo bawesîr, kuxik, ta, kevir û xîz (qûm) ên nava kîskê mîzê û gulçîsk (gurçik) an, jibo tirşbûn û êşa mexde û mêlakê (cerg, kezeb), jibo qebizbûnê û nexweşiyên psîkolojîk, depresyon û bêtebetbûnê (sinir), derman jê tên çêkirin.

Xwe bi xwe bikaranîn 
Ji reha wê bi qasî libek genimok (garisê stenbolî, garisê misrî, gilgil, genimşamî) tê herişandin û bi tasek avê re tê vexwarin. An jî, bi kevçiyek şîranî rehên wê bê qutan (herşandin) di nav 300 gr ava sar de 8 saetan bê sekinan din. Paşê bê parzinandin. Rojê sê caran piştî xwarinê fincanek qehwê jê bê vexwarin. An jî, ji wê reha herişandî danin ser cihên êşa mexde, rûvîkan û cihên peçiftî (werimî). An jî, ji wê reha herişandî 1­/10 îspîrto tev bikin û li cihê bawî û qûnêrê xin.
 
Lê divê ji qirarê (dozajê) zêdetir neyê xebitandin! Ku hat xebitandin wê bibe sedemê mexdeborînê, vereşandin, gêjbûn, serêş û navhinavçûyînê (virikbûnê).

Galerî 

Famîleya kardî û zîlgurzan
Xeznewî

Xeznewî navê malbateke şêxên kurd e.

Gelek kes bi vî navî hene:
Şêx Ehmedê Xeznewî (1921-1992)
Şêx Elaedînê Xeznewî: Helbestvan, klasîkek Kurd.
Şêx Maşûqê Xeznewî (1957-2005), şêhîdê nemir rewşenbîrê Kurd.
Şêx Muradê Xeznewî (1975-), kurê Şêx Meşûq Xeznewî

Malbat
Malbatên kurdî
Kirîvatî

Kirîvatî bi sedê salan e ku kirivati di nava Kurdên de didomîne û bûye wek saziya pismamtî û lêzimatî. Kirîvatî herweki mirovatîyê, şîranîyeke mezin dixe navê gelê. 

Dema zarokên lawîn têne sûnetkirin, di pêşa hinekan de têne sûnetkirin. Ew kesê ku lawik di pêşa wî/wê de hatiye sûnetkirin, dibe kirîvê mala bavê lawikê ku hatiye sûnetkirin. Herdu alî û lêzimên herdu alîyan ji hev re "kirîv" dibêjin. Di navbera kirîvan de, Şîranîye xurt çêdibe heta ku hin caran ew şîranî ji ya lêzim û lêzimatî jî zêdetir dibe. 
Bi vî hawayî piştî ku du malbat dibin kirîvên hev, ev kirîvatî bi sedê salan didomîne. Îcar bi kirîvatîyê riya têkiliyên zêde jî vedibe û pirê caran kirîv keçê didin hevûdu, bi hev re bazirgantî û wekî din kar dikin. Kirîv dî şîn û şahiyan de bi ser hev de diçin û tên, di siqûmat û serpêhatîyên xirab de alîkarîya hev dikin. 

Hetanî dawîya salên 1980 jî, her lawikekî Kurd dema hatiye sûnetkirin, bêguman di pêşa yekî de sûnet bûye. Ango her Kurdekî mêr ku jiyê wî ji 20-30î hevraztir be, bêguman kirîvekî wî jî heye. Lê mixabin ev rûdanên di van salên dawîn de wisa kiriye ku êdî nema zêde kes zarokên xwe yên lawîn di pêşa hinan de sûnet dikin.

Çanda kurdî
Mîtolojiya misirî

Mîtolojiya misirî mîtolojiya misiriyên kevnar e û ji mîtolojiyên neteweyên din, bi xetên sitûrî, cihêrengiyeke nîşan dide û ne gengaze ku mirov bi dilêrîneka mantîqî ya îroyîn, vê mîtolojiyê fehm bike. 

Li vê derê, hemû tişt bi sembolan hatine derbirîn. Lewra bingeha vê mîtolojiyê, ne bûyer in, ramanên felsefî ne ku xwe li pişt van bûyeran veşartine. Misiriyên kevin, gelekî ji efsûn û efsûnbazan bawer dikirin. Carinan efsûnbazan bi Xwedayan re yek dîdîtin. 

Misir
Mîtolojî
Budîzm

Budîzm an jî ola Budayî yek ji olên herî mezin ên Asyayê ye. Li cîhanê hejmara bawermendên ola budayî di navbera 230-500 milyonan de ne.

Di budîzmê de ne cihê Xwedê û ne jî cihê pirtûkekê pîroz, ku bi awayê wehiyê hatiye hinartin heye. Kêm zêde di wan olên din de, mirov dibîne ku rewişt "exlaq" li ser hîmê başî an xirabiya tevgerên mirov bi cîh bûye. Mirov li gorî semaxa Xwedê tevdigerin, tiştên ku Xwedê diferme baş in û tiştên qedexe dike jî, ew xirab in. Budîzm di vê mijarê de cuda ye. Li gorî budîzmê jî qencî û berxwedariya pirraniyê, pîvana başî û xirabiyê ye.

Girêdanên derve 
 Çend pirsgirêkên Budîzma Kevin 
 Dîyalektîka Budîzmê

Budîzm
Çerkez

Çerkez  wekî ji Adîgey jî tê binavkirin (bi kabardî: Адыгэхэр, bi romanî: Adıgəxər) komek etnîkîyê wekî xwecihî li bakurê-rojavayê Qefqasya ye ku xwecihê welat-herêma dîrokî ya Çerkez li Bakurê Qefqasya ye. Di encama Komkujîa Çerkezî de, ku di sedsala 19. de ji aliyê Împaratoriya Rûsyayê ve di dema Şerê Rûs-Çerkes de hat kirin, piraniya Çerkesan ji welatê xwe yên li Çerkez sirgûnî Tirkiye ya îroyîn û tevahiya Rojhilata Navîn kirin. piraniya wan îro li hev kom bûne. Rêxistina Netewe û Gelên Bê Nûnerat di destpêka salên 1990î de texmîn kiribû ku li zêdetirî 50 welatan bi qasî 3,7 milyon Çerkes li dîasporayê hene.

Zimanê Çerkesî, zimanekî bav û kalên gelê Çerkez e, û ji sedsala 17an vir ve Îslam di nav wan de ola serdest e. Çerkez ji demên kevnar ve rastî êrîşan hatiye. Eraziyê wê veqetandî li gel nirxa stratejîk e, ku civakên derve li herêmê danîbûn, di asteke mezin de nasnameya neteweyî ya Çerkez teşe kir.

Ala Çerkez ya neteweyî e û ji zeviyeke kesk pêk tê ku bi diwanzdeh stêrên zêrîn hatiye barkirin, di navendê de jî bi sê tîrên xaçkirî hatiye barkirin. Diwanzdeh stêrk diwanzdeh parêzgehên Çerkes ên dîrokî temsîl dikin: Ebxaz, Besleney, Bzedugh, Hatuqway, Kabardians, Mamkhegh, Natukhaj, Shapsugh, Chemirgoy, Ubykh, Yegeruqway û Zhaney.

Çerkez li herêmên ku lê bi cih bûne roleke mezin lîstine: li Tirkiyê, yên bi eslê xwe çerkez ji hatina xwe ve xwedî bandoreke mezin in, nexasim di Şerê Rizgariya Tirkiyê de bûne alîkar û her tim di nav elîtên îstîxbarata Tirkiyê de bûn. Hin ji; li Urdunê, wan paytext Emman ava kirin, û li welêt rola xwe didomînin; li Sûriyê, wan wek cerdevanên Hevalbendan li dijî Naziyan xizmet kirin û hîna jî xwediyê postên bilind in; li Lîbyayê, ew di cihên leşkerî yên bilind de xizmetê dikin; li Misrê, ew beşek ji çîna serdest bûn, û di dema serdestiya Mihemed Elî paşa de beşdarî jiyana karsaziyê bûn.

Çerkezîya di dîrokî ji aliyê rêveberiyên Sovyet û Rûsyayê ve li komarên îroyîn ên Adigeyê, Kabardîno-Balkarya, Karaçay -Çerkesî û Krasnodar û her wiha li başûrê rojavayê herêma Stavropolê hatiye dabeşkirin. Li gorî vê yekê, Çerkez jî ev in: Adîgeyî li Adigeyê, Kabardî li Kabardîno- Balkarya, Çerkez li Karachay-Çerkezî û Shapsug li herêma Krasnodar, tevî ku her çar jî di eslê xwe de heman gel in. Îro nêzîkî 800.000 Çerkez li Çerkesa dîrokî mane û 4.500.000 li cihên diasporyayê dijîn.

Ziman 

Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne. Adigeyî di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn. Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî zimanê ûbişî, ebxazî, abasinî ne.

Alfabe

Çavkanî 

Gelên qefkasyayê
Nerîman Oyman

Hunermendeka esilkurd e û ji eslê xwe ve, ji bajarê Wanê ye. Di sala 1965-ê de li Stenbolê hatiye dinyayê. Di navbera salên 1990- 1992- an de,  xebatên xwe yên    wênekêşiyê li kargeha “Avni Memedoglu ” domandiye.  Yekemîn pêşengeha xwe ya şexsî, di sala 1992-ê de vekiriye û ji wê salê ve xebatên xwe li kargeha  “Asmalîmescîdê” didomîne.

Girêdanên derve 
Divê mirov li cem yê digirî be- Hevpeyvîn Serpîl Uygun
Malpera Nerîman Oyman ya fermî 

Hunermendên kurd
Ali Gurdilî

Ali Gurdilî civaknasekî kurd e. Di sala 1966an de li bajarê Sêrtê, li navçeya Misircê (Gurdilan) hatiye dinyayê. Piştî ku di sala 1980î de bi hemû malbata xwe re koçê bajarê Îzmîrê dibe, dikeve Zaningeha Egeyê, beşa civaknasiyê û piştî çend salan zaningehê diqedîne. Nêzîkê deh sal in hewl dide da ku di hindek warên zanistî û felsefî de bixebite.

Heta niha gelek gotarên wî yên zanistî û felsefî di kovarên weke Kovara W, Kovara Felsefevan, Tîroj, Kovara Ajda û Kovara Xwenas de hatine çapkirin. Niha li Tirkiyeyê dijî û bavê du zarokan e. Gurdilî xwedî û berpirsiyarê Malpera Felsefevane û di malpera Netkurdê de qunciknivîskariyê dike.

Berhem 
Dengê Felsefeyê, Weşanên Doz, kanûna paşîn 2006.
Rewîtiyeke Zanistî, Weşanên Doz, gulan 2007.
Jiyan û Felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’,  Weşanxaneya Evrenselê, Stenbol, nîsan 2015.
Destpêka Felsefeyê, Weşanên Soran, Berlîn, 2015.
Antolojiya Feylesofan I, Weşanên Soran, Berlîn, 2015.

Çavkanî 

 [Agahî ji malpera http://www.felsefevan.org/  hatine wergirtin]

Gotarên Mamoste Ali Gurdilî û Hevpeyvînên wî 

 [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://www.felsefevan.org/author/ali-gurdili ]
 [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://www.rewanbej.com/author/aligurdili]
 [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://basnuce.com/ku/writer/ali-gurdili]
 [Hevpeyvîna Agirî Soran bi Mamoste Ali Gurdilî re: https://www.youtube.com/watch?v=l7NOO5PgGoE]
 [Hevpeyvîna Rojnameya Kurdistan bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/rojnameya-kurdistan-hejmar-71-sala-2016an.html ]
 [Hevpeyvîna Salihê Kevirbirî bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/hevpeyvin-bi-ali-gurdili-re.html]
 [Hevpeyvîna Aso Zagrosî bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/hevpeyvin-bi-ali-gurdili-re-aso-zagrosi.html]
 [Hevpeyvîna Basnûçe bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/basnuce-hevpeyvina-ali-gurdili.html]

Civaknas
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1966
Sebze

Hêşînahî an jî sebze beşên riwekan ên ku bi giştî bi patinê tê xwarin e.

!
Xanedana Zengiyan

Zengî yan jî xanedana zengiyan () xanedaneke dîrokî ya misilman e. Zengî binemaleke selcûqî ye desthilatdariya bakurê Rojavaye Kurdistan û Başurê Kurdistanê û pişt re jî desthilatdariya xwe fireh kirine û gihandine sînorê Misirê. Li Sûrî û Îraqê (1127-1174) û li Mûsilê berdewam bûn heta 1262 piştî zayînê. Paytexta wan berê Heleb bû û ji 1154an de bû Şam.

Esil 
Bapîrê vê binemalê serleşkerekî memlûk ê bi navê Aq Sunqur bû. Ew bi alîkariya serdarê selcûqî Tutuş bû desthilatdarê Helebê. Kurê wî Îmadedîn Zengî di navbera 1127 û 1146an de hikumdarê Mûsil û Helebê bû.

Destpêk 
Di navbera 1146 û 1174an de kurê wî Nûredîn cihê wî girt. Nûredîn di 1154an de Şam xist bin destê xwe. Piştî mirina birayê wî Seyfedîn (desthilatdarê Îraqê di navbera 1146 û 1149an de) Nûredîn Îraq jî teve milkê xwe kir û Mûsil kire paytext û desthilatiya wî li sere beşê Mûsilê heta 1262an ma. Di dema Nûredînê Zengî de dewlet xurt bû û baş bi rê ve diçû, tevgera avakirinê geş bû û aboriya dewletê xurt bû û sinorên xwe fere kirin heta gihandine Misrê. Nûredîn leşkerê xwe bi serokatiya Silhedînê Eyûbî şande Misrê û dawî li dewleta Fatimî anî. Di 1174an de Silhedîn li zengiyan vegeriya û dawî li desthilatiya Îsmaylê kurê Nûredînê Zengî li Helebê anî. Desthilata zenkiyan li Şingalê (1170-1220) û li Cizîrê (1180-1250) hebû û ew jî li ser destê eyûbiyan bi dawî bû.

Serdarên binemala Zengî

Xanedana zengiyan a Mûsil û Helebê 
 Îmadedîn Zengî I kurê Qesimedewle Aq Sunqur – waliyê Mûsilê (1127-1146)
 Seyfedîn Xazî I kurê Zengî I (1146-1149)
 Qutbedîn Mewdûd kurê Zengî I (1149-1169)
 Seyfedîn Xazî II kurê Mewdûd (1169-1177)
 Izedîn Mesûd I kurê Mewdûd (1177-1193)
 Ebûlharis Nûredîn Arslan Şah I kurê Mesûd (1193-1211)
 Elmelik Elqahir Izedîn Mesûd II kurê Arslan Şah (1211-1218)
 Nûreddîn Arslan Şah II kurê Mesûd II (1218-1219)
 Elmelik Elqahir Nasiredîn Mehmûd kurê Mesûd II (1219-1234)
 Bedredîn Lulu, (1234-1259)

Xanedana zengiyan a Şam û Helebê 
 Ebûlqasim Elmelik Eladil Nûredîn Mehmûd kurê Zengî (1146-1174)
 Elmelik Esalih Nûredîn Îsmayl kurê Zengî (1174-1183)
 Ebulfeth Elmelik Eladil Imadedîn Zengî II kurê Mewdûd li Şingalê (1181-1183)

Xanedana zengiyan a Şamê 
 Nûredîn Mehmûd kurê Zengî (1154-1174).

Xanedana zengiyan a Şingalê 
 Imadedîn Zengî II kurê Mewdûd (1171–1197)
 Qutbedîn Mihemed kurê Zengî II (1197–1219)
 Imadedîn Şahanşah kurê Mihemed (1219–1220) û Celaledîn Mehmûd kurê Mihemed (1219–1220) û Fethedîn Umar kurê Mihemed (1219–1220)

Xanedana zengiyan a Cizîrê 
 Muizedîn Sencer Şah kurê Xazî II yê kurê Mewdûd (1180–1208)
 Elmelik Elmuezem Muizedîn Mehmûd kurê Sencer Şah (1208–1241)
 Elmelik Ezahir Mesûd kurê Mehmûd (1241–1250)

Xanedana zengiyan a Şehrezorê 
 Imadedîn Zengî III kurê Arslan Şah II (?-1233)
 Nûredîn Il Arslan kurê Zengî III (1233-1251)

Mijarên têkildar 

 Selahedînê Eyûbî
 Şerê Qijikên Hamayê
 Fatimî
Dewleta Selcûqîyan

Çavkanî 
Xanedan
Mûsil
Başûrê Kurdistanê
Heleb