nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şêrko Fatah

Şêrko Fatah (jdb. a li Berlîn) nivîskarekî kurd-alman e. Şêrko Fatah lawê kurdekî başûrê Kurdistanê û jineke almane. Di zarokatiya xwe de çend sala li Komara Demokratîk a Almanyayê û demekê jî li Iraqê jiya. Di sala 1975a malbata wî koçî Viyana û paşê Berlîna-rojava dikê.
Li Berlinê Fatah fîlozofîyê û dîroka hunerê dixwînê û xwendina xwe bi karekî di mijara fîlozofiya Hermeneutik diqedînê. Di dema xwendina xwe de Fatah gelek caran diçê Iraqê û başûrê Kurdistanê. Ji bo romana xwe ya yekem bi zimanê almanî bi navê „Im Grenzland“ (bi kurdî: Li welatê li ser sînor) xelata wêjeyî ya Aspektê (Aspekte-Literaturpreis) û di sala 2002a jî xelata rûmetê ya alman ji bo rexneyê (Deutschen Kritikerpreis) distînê.

Berhem 

 Im Grenzland (Li welatê ser sînor), Salzburg 2001
 Donnie, Salzburg 2002
 Onkelchen (Apê biçûk), 2004
 Das dunkle Schiff (Gemiya Tarî), 2008

Girêdanên derve
 https://almania.diplo.de/ar/06/Literatur/Migrantenliteratur_Seite.html 

Fatah, Şêrko
Fatah, Şêrko
Fatah, Şêrko
Fatah, Şêrko
Mainz

Mainz (fransî: Mayence), paytext û herwiha bajârê herî mezin yê eyaleta almanî ya Rheinland-Pfalz e. Mainz li ser milê cepê yê cemê Rheinê ye û cîranê paytexta herêma Hessenê Wiesbadene. Mainz cihê zanîngeha Johannes Gutenberg'e (Johannes Gutenberg-Universität) û herwiha cihê çend kanalên televîsyonê weke duwemîn kanala almanî ya fermî ZDF'e.

Rheinland-Pfalz
Bajarên Almanyayê

Bajarên dabeşkirî
Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê

Partiya Sosyaldemokrat a Almanya - SPD (bi almanî: Sozialdemokratische Partei Deutschlands) yek ji partiyên mezin ên Almanyayê ye. Di dîroka xwe de gelek caran li Almanya bûye desthilatdar û niha bi koalîsyona bi Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU) re hikûmeta Almanya pêk tînin. Partiya Sosyaldemokrat a Almanya, weke partiya karkeran jî tê binavkirin, lê di van salên dawi de gelek hilbijêr û endamên wê, ji ber polîtîkaya wê ya ne li gorî berjewendiyên karkeran dibînin, pişta xwe dan partiyê. Di van salên dawî de, gelek endam û dilxwazên partiyê jê qut bûn û rêxistinek bi navê WASG damezrandin. Paşê vê rêxistinê bi partiya PDS'ê re partiyek nû bi navê Partiya Çepgir (bi almanî: Die Linke) damezrandin.

Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiyên sosyaldemokrat
Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê

Yekîtiya Demokratên Xirîstiyan a Almanyayê (bi almanî: Christlich Demokratische Union Deutschlands - CDU) yek ji partiyên mezin ên Almanyayê ye. Di dîroka xwe de gelek caran li Almanyayê bûye desthilatdar û niha di koalîsyona (Hevgirtina) bi Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê (SPD)ê re hikûmeta Almanyayê pêk tînin. Serokwezîra niha ya Almanyayê Angela Merkel ji partiya CDU ye.

Çavkanî 

 
Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiyên xirîstiyanî
Avabûnên 1945an
Partiya Çepgir (Almanya)

Partiya Çepgir (bi almanî: Die Linke) partiyeke polîtîk ya almanî ye. Ev partî di  di encama yekkirina herdû partiyên alman WASG û PDS'ê hat damezrandin

Partiyên siyasî yên Almanyayê
Endezyariya çandiniyê

Endazyariya ziraetê derbarê gelekî qadan da dişuxule. Mîna nebatên zevî, nebatên endustrî, çêre û çêrgeh, xwedîkeriya mêweyan, xwedîkeriya sewzeyan(kidak), rezvanî, biyoteknolojî, çandiniya hawirnas(ekolojîk), nexweşînên nebatan û rêbazên şerên li hemberî wan, projekirina çandiniyê û pêşxistina wê, avdanî, projekirin û plankirina sistemên ku ax û avê diparêzin, ax, têkiliya av û nebatan, gemariya hawirdorê, xwedikirin û zibilkirina nebatan, makîneyên çandiniyê, xwedîkirina heywanên biçûk û mazin, mêşvanî, xwedîkirina heywanên avê, teknolojiya şîr, aboriya çandiniyê…

Girêdanên derve 
  Malpera endezyarên kurd 

Endezyarî
Dîsîplînên endezyariyê
Hevgirtin 90/Partiya Keskan

Hevgirtin 90/Partiya Keskan partiyeke polîtîk a Almanyayê ye.

Ev partî di sala 1993an de bi yekkirina herdû partiyên alman Partiya Keskan û Hevgirtin 90 hate damezrandin. Partiya Keskan di asta dewlêtê de bi hevkariya bi partiya SPD û di asta herêmên federal de bi partiyên din ên Almanya hikum dikê. Niha ew weke partiyek oposizyonê di parlamena Almanya de cih digrê. Partiya Keskan xwe weke partiyek xwezaparêz (hawîrdorparêz) û çep dibînê.

Çavkanî

 
Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiyên xwezaparêz
Partiyên çep
Avabûnên 1993an
Partiya Azad a Demokrat

Partiya Azad a Demokrat - FDP (bi almanî: Freie Demokratische Partei) partiyeke polîtîk ya almanî ye.

Partiya Azad a Demokrat partiyeke lîberal e. Ev partî di navbera salên 1949 û 1956an de, ji 1961 heta 1966an û ji 1969 heta 1998an li Almanyayê li ser hikûm bû û bi vê yekê ji hemû partiyên din ên Almanyayê bêtir bû desthilatdar. Partiya Azad a Demokrat li Almanyayê li gor herdû partiyên mezin SPD û CDU partiyek biçûke û têne bi hevkariya bi wan re (koalîsyon) dikarê bê ser desthilatdariyê.

Çavkanî

Azad
Partiyên lîberal
Avabûnên 1948an
Endezyariya avahiyê

Endezyariya avahiyê yekem endezyariya ye. Berî her tiştî pêdiviya mirovan bi malan(xanî) heye loma pêşî Endezyariya Avahiyê derketîye holê. Mal, pir, rê, Avayî(Avahî), çihên avê û hwd. evana tev bi destê Endezyarên Avahiyê çêdibe. Esasê vê başê endezyarîyeke ku malzeme û teknîkê herî baş tîne ber hev û bi vî hawî avahiyan çêdike. Pêre jî bi plan, proje, çêkirin û venihêrtina(control) avahiyan re mijûl dibe. Bingeha şaristaniyê bi destê Endezyarên Avahiyê hatîye avêtin. Ji ber vê yekê jêre “Dayika Endezyarîyê” anjî “Endezyariya Şaristaniyê” tê gotin. Di zimanê Îngilîzî de “Civil Engineering” e.

Çend Kar 
 Tevahî avahiyên bin erd, ser erd û fezayê.
 Di bajar bûnê de avahiyên bin erd, pir, papûr, lend(tûnel), rêhesin(xeta tirenê), balafirgeh(sekan), sekana keçtîyan
 Peydekirin û belakirina avê, cihên serebê, navendên zelalkirina avê, raxistina lûleyên avê
 Hilberana enerjîy(vejen, wize)a karebayê, ji bo avdaniyê û ji bo parêzgehên li hember felaketên xwezayî bendav(sukur) û gol
 Analîza xesarên(befiriçûn) di avahiyan de, saz kirin û zeximandin

Endezyarên Avahiyê, hesabên(sêwir û dîzayn) sîstema balbir ê avahiya dike(hesabên sekan). Li gora van hesaban giraniya eksê(sirnî), kêranên(kolon) li gora malzemeyên tên şixulandin, beşt(kîrîş), pîvane û bi firehî re (ji bo beton) tîrbûnî ya techîzat, (ji bo avahiyên çelîk) cûreya profîl tê jibartin.

Girêdanên derve 
 Malpera endezyarên kurd 

avahî
Komarger

Partiya Komarger (bi almanî REP- Die Republikaner) partiyek polîtîk a Almanya ye.

Ev partî bixwe xwe weke partiyek kevneperest, sozial, ekolojîk û niştimanperwer dizanê. Partiya Komarger ji sala 1992 û virde ji aliyê Saziya federal bo parastina destûra bingehîn (Bundesamt für Verfassungsschutz) ve tê şopandin. Ev rêxistin bi dijminahiya xwe ya li dijî biyaniyan û sympatiya xwe ya ji bo rejîma Nazî'yan tê naskirin.
Ji sala 2005'a û virdê êdî partî ji aliyê dezgehên qanûnî ve ne weke rêxistinek rastgir tê binavkirin

Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiyên neteweperest
Partiyên rastgir
Avabûnên 1983an

‎ro:Partidul Republican (Germania)
Komarperest

Komarperest an komarger kesên ku komarê wekî cureyê dewletê biparêzin in. 

Gelek partiyên siyasî bi vî navî hene:
 CHP a Tirkiyê
 Republikaner ên Almanyayê
Siyaset
Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal

Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal () partiyeke herêmî a Almanyayê ye.

Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal partiyeke xiristiyan û konservatîve (kevnepereste) û tênê li herêma Bayernê heye. Ev partî weke partiya xwişk a Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU)ê tê naskirin. Di hilbijartinên giştî de bi hevgirtina bi CDU re dikevê hilbijartinan, lê di hilbijartinên li herêma Bayernê bi serê xwe beşdarî hilbijartinan dibê û partiya CDU li Bayernê nakevê hilbijartinan. Di nava herêma Bayernê partiya CSU ji destpêka damezrandina xwe di sala 1946a de (ji xeynî salên 1954 heta 1957 partiya SPD li herêmê desthilatdar bû) partiya yekemîne û li ser desthilatdariyê ye.

Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiyên xirîstiyanî
Avabûnên 1945an
Qelata Beresorî

Şuna wê qelatê ser girekê li berojê dergeliyê Beresorî, li sala 2004-ê zayînî, hêşta jî mabû. Basdiken, ku awa qelatê li kanîyekê destê diyê gelî, yanî nizarê gelî, li bin ’erdê û bin rubarê Beresori ra bi gonga înabûn. Bo qaĥîm buna dîvarê qelatê, dibêjin, ku şîrê pezi û zerika hêlika li nav kora (ĥerya) dîvari dabûn.

Ew qelate ji bin destê Begzadêt kurdêt Urmiyê û hakimê Tergewer û Deştê bûn.

Li 12:-ê Tîrmeha sala 1837-ê zayînî Dr. (Doktor) Asahel Grant ê Emrîkî bo cara dûyê li gel hevpîşeyê xwe Albert L. Holladay yê çoye Beresori. Ew dibêjît koşka Mîrê Beresori li ser razeke pankirîyewe, û li sedan metra bilindtir li rûbarekê, ku li bin razêda diçît, yê hatîye awakirin. Dîwarê koşkê li berêt stûr û mezin yê hatîye çêkirin, ku Mîr bo pêşerojê yê amadekiri. Li koşkêda mexzen û enbar û pasajek bin ’erd jî yêt çêkirine.
  
Dr. Grant dibêjît, ķelat nîşan didet ku armanca wê bingehek bo wan Kurdêt dilêr û bêtirs bûye, ku şurê dijmini negehîte wan. Li dîwarê dervey burcêt koşkê çend şaxêt beranêt kûvî girêdabûn ku  romantîktirîn wêne bû min li tewaw jîyana xwe da dîti. 
 
Bigotina Vasîlî Nîkîtîni li kitêba; “Kurd û Kurdistan”, Mîr ‘Imadedîni Qelata Beresori yê çêkiri. 

Bigotina Mînorsky, ku nunerê Urisa bû li ser pirsa sînorê Osmaniya û Iranê li destpêka sedsalêt 20-a, Qelender Beg ķelata Beresori li sala 970-ê koçî (1562-ê Zayînî) yê awakiri.   

Dr. Grand dibêjît ku ķelata Bersori 300 sala pêşi wi dewrê ew çoye Beresori bidestê bapîregewrê serokê niha (yanî Mîremadîni) yê hatîye awakirin.  Bi wê ĥesabê gotina Mînorsky dirist der dikevît.

Ber derê wê ķelatê berek hebûye, ku li ser wi beri bi Farsî nîvîsîbun:

Ez Qelender çun Sikender în ĥesîn amed metîn

Şod şedîd ehlê ţaxîn, geşt în xelê berîn

’Atifêhê xêybem bi tarîxeş çinîn awazê dad

”Bad daêm, nisret amîz în ĥesîn”

Ew berê dîrokî li dewrê Riza şahê Pehlavî yê hatîye birin, lê belê bo kîş muzexanê bo min zelal nebûye. Rêza yêkê li wê helbestê nîşan didet ku ķelata Beresori bi destê Qelender Beg yê hatîye avakirin. Ez baverim ku Sikender li gel Eskenderê Meqdunî bûye. Herweto dibêjin, ku ew niwîsîne (helbeste), ” Bad daêm, nisret amîz în ĥesîn ”, dîroka çêkirina ķelatê bi ĥesaba Ebced nîşa didet. Bi gotina wê hesaba Ebced, li sala 1069-ê koçî, 1659-ê zayînî, ķelat yê hatîe awakirin, yanî li dewrê Şa ’Ebasê II Sefevî.

Seyîd yêkimîn car Hizretê Şêx Seyîd Tehayê navdar, bi gazîkirina Mîremadîn, li navbenda sala 1810 ĥeta 1818 yê hatîye ķelata Beresori û li Beresori xwendegehek (medreseyek) yê danay. Ĥizretê Şêx Seyid Teha du cara, hem pêşi çona nik Şêx Mevlana Xalidê Naqşbendî bo terîqet wergirtinê û hem jî paşi terîqet wergirtinê, çend saleka li Beresori lali (nik) Mîremadîni yê jîy û li sala 1235-ê koçî (1819-ê zayînî), demê mamê wi Şêx Seyid ’Ebdula koça dûwayî kiri , yê çoy bo Nehriyê, ku paş mamê xwe bibîte şêx.

Nûrula Begê Mîrê Hekariyê, ku yêk li hevkar û alîgirêt Mîr Bedirxan Begê Botanê bû, paşi têkçona Mîr Bedirxan Beg li sala 1848-ê zayînî, li dewrê ’Elî Eşref Begê Mîrê Beresori, pena bo ķelata Beresori îna.
Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê

Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê (bi almanî: Sozialdemokratische Partei Österreichs - SPÖ) partiyek polîtîk a Awistriyayê ye.

Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê ku heta sala 1934a navê wê "Partiya Sosyaldemokrat a Karkeran" (Sozialdemokratische Arbeiterpartei - SDAP) û ji sala 1945 heta 1991 navê wê "Partiya Sosyalîst a Awistiryayê" (Sozialistische Partei Österreichs) bû, yek ji kevintirîn partiyên Awistriyayê ye û yek ji du partiyên mezin ên vî welatî ye.

Ji sala 1945 heta niha 12 ji 25 serokên hikûmetên Awistriyayê ji Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê bûn. Niha serokkomar, serokê hikûmetê (ji 11ê kanûna paşîn 2007) , seroka parlemanê (Nationalratspräsidentin) û çar ji neh parêzgarên welêt (Wien, Burgenland, Salzburg û Steiermark) ji vê partiyê ne.

Sosyaldemokrat 
Awistirya
Avabûnên 1889an
Partiya Gel a Awistriyayê

Partiya Gel a Awistriyayê (bi almanî: Österreichische Volkspartei - ÖVP) partiyeke polîtîk a Awistriyayê ye.

Partiya Gel a Awistriyayê yek ji du partiyên mezin ên vî welatî ye. Ev partî xwe weke partiyek xiristiyan-sosyal dizanê.

Ji sala 1945 heta niha 13 ji 25 serokên hikûmetên Awistriyayê ji "Partiya Gel a Awistriyayê" bûn, herî dawî ji di navbera salên 2000-2007 (Wolfgang Schüssel). Serokê partiyê ê niha Wilhelm Molterer ji sibata 2007an ve cîgirê serokwezîrê Awistriyayê ye.

Gel
 
Gel
Loreena McKennitt

Loreena Isabel Irene McKennitt (jdb.) helbestvan û piyanistek ji Kanada ye. Mûzika wê de tama rojhilata navîn, wekî kurdî û erebî heye. Ew ji sala 198an de  li Stratford (Ontario) dijî.

Helbestvanên kanadayî
Piyanîstên kanadayî
Jidayikbûn 1957
Jinên kanadayî

Mirovên zindî
Newroz TV (rojhilat)

NEWROZ TV, televîzyoneka kurdî ye.
NEWROZ TV di 21'ê adarê 2007'a dest bi weşana xwe kir û di barnamên xwe de bi giranî cih didê mijarên di derbarê Kurdistana rojhilat. Vê gavê NEWROZ TV li gor dema navenda Ewropa di navbera katjimêr 16 û 20 bi giranî bi zaravayên kurdî kurmancî û soranî û kurdiya başûrî (feylî, kelhurî, kirmaşanî) û hewramî û zimanê farisî weşanê dike.

Frekans 
Eurobird 9
Frekans 11.842 Vertical
SymbolRate (SR) 27.500
FEC 3/4

Hot Bird 8 at 13.0°E
Frekans 12.476 Vertical
SymbolRate (SR) 27.500
FEC 3/4

Girêdanên dervê
Malpera NEWROZ TV 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Newroz TV (televîzyona wezareta Rewşenbîrî)

Newroz TV televîzyonek kurdî ye.

Newroz TV ji aliyê Wezareta Rewşenbîrî ya Hikûmeta Heremî Kurdistanê hate damezrandin û ji başûrê Kurdistanê ji Hewlêrê bi herdû zaravayên kurdî soranî û kurmancî weşana xwe dikê. Birêvebirê giştî yê kanala esmanî Newroz TV Azad Ergoşî ye.

Girêdanên derve
Malpera Newroz TV 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Canbegan (navçe)

Canbeg yan jî Canbegan (bi tirkî: Cihanbeyli) navçeyek bi ser parêzgeha Qonyeyê yê û yek ji navçeyên Kurdên Anatolya Navîn e. Navçeya Canbegan li ser deşta bilind a Qonyayê û li sêxala parêzgehên Axsere, Qonye û Enqerê de hatiye avakirin.

Gelhenasî
Canbeg yek ji wan navçeyên Kurdên Anatolya Navîn e ku navê xwe ji eşîra kurdî ya Canbegî ya hildaye. Navenda navçê û li gelek gundê navçeyê pirraniya kurd a gelek e û kurd lê dijîn. Hejmara gelheya navçeyê li gor sala 2018an 52.525 kes e. Taybetmendiyeke gelê navçeyê ev e ku bi sedsala ne koçberê van navenda bûne û hêjî çand û zimanê xwe dijîn û diaxivin. Axaftina gelê navçeyê mînanê axaftina devoka Semsûrê ye. Hejmareke mezin gelê navçeyê koçî welatên Ewropayê bûne.

Erdnîgarî
Li rojhilata Canbeganê Gola Xwê (bi tirkî: Tuz gölü) û bajarê Aksaray, li rojava navçeyên Sarayonu û Yunak, li başûr Altinekîn li bakur navçeya Kulu cîh digire. Rûerda navçeyê 4.109 km² ye. Canbeg, di derbarê rûerdiyê de navçeya herî mezin a kurda ye.

Gund û bajarok
Gund û bajarokên Canbegê evên kurd ev in.

Mijarên têkildar
Kulu
Yunak

Girêdanên derva
Malpera navçeyê 
Malpera şaredarîyê

Çavkanî

Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Bala

Bala navçeyek Enqere ye. Bala yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Navçeyên Enqerê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Çeltik

Çeltik navçeyek Qonyeyê ye. Çeltikyek yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Qulek

Qulek an Quleq navçeyeke ku bi parêzgeha Qonyeyê ve girêdayî ye. Kulu yek ji wan navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Gelhenasî
Li navenda navçeyê hêjmarek zêde Kurd lê dijîn. Bi Kurdan re koçerên tirk (bi tirkî: yörük) li navçeyê dijîn. Kurdên navçeya Qulekê, kurdên bi pirranî kurdên eşîra Şêxbizinî û Reşwanê ne. Kurdên heremê hejmarek zêde koçê welatên Ewropayê bûne.

Erdnîgarî
Qulek, navçeyek herêma Anatoliya Navîn e. Navçê xwedî xwezayî ya taybetmendiya Anatoliya Navîn û navçe li ser gelek rûerdeke fireh hatiye avakirin. Li rojava yê navçeyê Çiyayê Qerejdaxê cih digire û bilindahiya çîyayê 1739 mîtro ye.

Gund û bajarok
Gund û bajarokên Kurdan ev in.

Gotarên têkildar
Yunak
Cîhanbeylî

Çavkanî

Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Qulek
Sarayönü

Sarayönü navçeyek Qonyeyê ye. Sarayönü yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Yunak

Yunak anjî Yunax, navçeyek Qonyeyê ye û yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Gelhenasî
Di navçeyê de hêjmarek girîng kurd lê dijîn. Asîmîlasyon a dewleta tirk di navçe yê de hinek bi bandora bûye. Ji ber vê yekê hinek Kurdên navçe yê di derbarê parastina çand û zimanê kurdî de paşve mane.

Erdnîgarî
Yunak, yek ji wan navçeyên herêma Anatoliya Navîn e.  Li rojhilat Cihanbeyli û Sarayönü, li başûrêrojhilat Kadınhanı, li başûr Ilgın, li başûrrojava Tuzlukçu, li rojava Afyonkarahisar, li bakur Çeltik û paytexta Enqerê  cih digire.

Gund û bajarok
Gund û bajarokên Kurd, a navçeya Yunaxê.

Mijarên têkildar
Cîhanbeylî
Kulu

Girêdanên dervê 
 Malpera şaredarîyê

Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Şereflikoçhisar

Şereflikoçhisar navçeyeke Enqereyê ye. Şereflikoçhisar yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Navçeyên Enqerê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Mecîdiye

Mecîdiye () navçeyeke Qîrşehirê ye. Mecîdiye yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Girêdanên derve 
 Malpera bajêr

Navçeyên Qîrşehirê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Boztepe

Boztepe navçeyeke Qîrşehirê ye ku dikeve komara Tirkî.
 

Navçeyên Qîrşehirê
Qelata Pîreşt

Kelata Pîreşt li rojawa yê gundê Bêtkara (Bêtkara nêzîkî Çil_Mêrêt_Şehîdan û li gel Bêtkara Şemsdîna tewîhew nebît) li Tergewer ê ye. Ew Ķelate bixwe li du Ķelata çêdibît, ku her yêk li ser çîyayek nazik, rijd û bilind, û her du pêşberî yêkin, li navbenda du herêmêt Tergewer û Şemzîna ye. Dibêjin ku ew Ķelatêt dîrokî yêt dewrê Zerdiştî ne.

Ûrmiye
Rojhilata Kurdistanê
Qelata Cêrmê

Ew Ķelate li gundê Cermê bûye, lê belê ci şun û kavilêt wê nemane. 

Ĥikumeta Îranê, li sala 1887-ê zayînî dewrê şerê li gel Begzada paşi şoreşa Şêx Ubeydullahê Nehrî, kelata Dîrokiya Cêrmê kawil kir û li şûna wê ķelatekê, bi navê “Nasirî” (bi navê Nasiredîn Şahê Qacar li wi dewri), li Cêrmê awadiket, ku ciyê hengek (~1000) serbaza hebûye. Ewê ķelatê çar borcêt du tebeqe hebûne û dora wê şorekirî bûye. 

Şevekê Hisên Begê kur Hesen Begê Begzade li gel 12 çekdarêt xwe li çiya dihêne xwar û dîwarê borcêt ķelatê da dihelbazin û nobedarêt borca dixafilînin û wê Ķelatê digirin. Hisên Beg dibêjîte serbaza; “Ez dizanim ku hing naxwazin wê zistana sar li êre bimînin, bes ya baş ewe ku hing biçine malêt xwe li naw biçuk (zarok) û xwêzanê xwe, ku ew niha çaw li rêya hingo (we) ne," û bi şifre dibêjît "silavêt mi jî bigehînine hakimê Azerbaycanê”.

Moĥemed Hesen Senî’ol-dulê I’timad-ol-Seltene (Moĥemed Hesen Senî’ol-dulê ku bi I’timad-ol-Seltene navdar bû, wezîrê “Intiba’at” (=medya) Nasredîn Şa bûye), li kitêba xwe (bi Farsî): “Roznamey xatirati I’timad-ol-Seltene” dibêjît ku me ķelatek hebû 400 çekdar lê da, ku kurêt Hesen Beg (Begzada) ew li ķelatê derêxistin û berdane wan û ķelat jî girtin û ridîna waliyê (kargozarê) Azerbêcanê “filan“ kirin.

Nasiredîn Şa, bi wî cureyî girtina 400 serbaza û ķelata Cêrmê bi destê 13 kurda, hind pê nexweş bû, ku fermana kuştina (bi sêdare dana) tewaw artêşa xwe, ku li Cêrmê teslîmi Begzada bûn, da, û Cehansoz Mîrza , yê mamê babê xwe, li ĥakimiya Urmiyê êxist û bedela wi Mo’etemed-ol-Sultan kire ĥakimê Urmiyê.

Salari Leşker, ku kuştina wan serbaz û efserêt Cêrmê cezayek zor dizanî, nameyek bo Nasiredîn Şa nivîsî ku li wêda hejmara serbaza zor kêmtir û hejmara kurda jî gelek zortir rapor kir û daxwaza cezayek kêmtir (siwiktir) bo wan serbaza kir!
Lîstî kenallekanî topî pê

Eva ha lîsteyeke kanalên topa pê ye.

Broadcastî nêwdewletî 

UEFA Champions League
Konqueror

Konqueror wekî Microsoft Edge û Google Chrome gerokek (bi îngilîzî: browser) ji bo înternetê ye li Linux Kubuntu

Binêre herwiha 
 Microsoft Edge
 Opera (bi kurdî)
 Mozilla Firefox (azad)

Girêdanên derve 
 Malpera Konqueror  

Gerok
Polatlî

Polatlî () navçeyeke Enqere û yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 122 hezar 287 kes hatiye tomarkirin. Li navenda navçeyê û li gelek gûndê û bajarokên Polatlî yê kurd dijîn. 22 gundên Polatliyê gundên kurda ne û kurdên Polatlî yek ji wan şaxê kurdên Anatoliya Navîn e.

Erdnîgarî
Navçeya Polatliyê xwedî taybetmediya xwezayî ya Anatoliya Navîn e. Pîvana rûerda navçeyê 3.789 km² (çarçove) ye. Navçê 76 km dikevê rojavayê Enqerê û bi Enqerê ve giradayê ye.

Gund û bajarokên kurda

Gotarên têkildar
Haymana
Kurdên Anatoliya

Navçeyên Enqerê
Polatlî
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Kurd Dîplomat (rojname)

Kurd Dîplomat rojnameyek heftane ya kurdên Azerbeycanê ye. 

Rojnameya Dîplomat ji sala 2003’a ve bi zimanê kurdî, azerî û rusî weşanê dike. Rojnameya ku pirgirêkên kurdên li Azerbeycanê dijîn tîne rojevê, tevî mijarên aktuel, her wiha cîh dide çand û dîroka kurdan. Sernivîskarê rojnameya Dîplomat Tahir Silêman e. Nivîsîngeha rojnamê li bajarê Bakûya paytexta Komara Azerbaycanê ye. Rojname her meh çar caran tê weşandin. Her hejmar bi çapa 2500 hebî de derdikeve. Rojname xwe digihînê xwendevanên li Azerbaycanê, nava cimaeta Kurdên Federasyona Rûsyayê, nava cimaeta Kurdên komarên Asyaya Navîn, herwisa jî di nava hin deverên Kurdistana Bakûr de jî tê belawkirin.

Dîroka rojnamê 
Rojnama Dîplomat ji meha rezbera sala 2002’an ve qinyat û evraqê wê hatine amadekirin û ji meha reşemîa sala 2003’a ve dest bi weşanê kiriye.  
Bi sedema aborî cara yekemîn rojname, du mehan carekê dihat weşandin. Di demekî kurt de xwendevanên wê pir bûn, di nava rewşenbîran de bi hewaskarî hate xwendinê, alîkarê xwe berhev kir. Piştî wê, mehê carekê dihate weşandin. Nuha heftê carê têweşandin. Li Nivîsxanê (rêdaksiyonê) da ji bilî malbata Tahir Silêman, çar kes bê mehtiyê alîkariyê didin. 

Rojname di malpera xweda bi avayê pdf ê jî tê belavkirin.

Çavkanî 

 Hevpeyvîna Selîam Zencîrî bi Tahir Silêman (Sernivîskarê rojnameya Dîplomat) re

Girêdanên derve 
 Malpera rojnameya Kurd Dîplomat 

Kurdên Azerbaycanê
Rojnameyên kurdî
Tahir Silêman

Tahir Silêman rojnamevakî kurd e.

Tahir Silêman niha Sernivîskarê rojnama Dîplomat ku li Azerbaycanê derdikevê ye.

Jînenîgarî
Tahir Silêman di sala 1954’ê li Komara Ermenistanê, nehiya Vêdiyê,li gundê Xalîsê ji dayîk bûye. Piştî xitimkirina Dibistana Navîn li Paytexta Azerbaycanê Bakûyê, li zanîngeha Pêdagojiyê da wekî xwendevan bi zimanê azerî tê pejirandinê û zanîngehê di sala 1980’an diqedînê.
Piştî xitimkirina zanîngehê vedigere Ermenistanê, nahiya Vêdiyê alana Develiyê, dibistana navîn da cara yekemîn wekî mamostayê zimanê kurdî û azerî dest bi mamostatiyê dike. Usa jî, derbarê kurd û Kurdistanê da agahiyan dide gelê kurd, kasetên dengbêjên kurdan lihev zêde û belav dike, ji Ewropayê rojnama û kovaran distîne û digihîjîne gel, karekî millî û neteweyî dimeşîne, bi giştî dibe fedaiyê gelê xwe.
Ji Sûriyayî, Îraqê, Turkiyeyê û Ewropayê welatparêz mêvan têne mala wî, bona van pêwendiyan gellek caran KGB’ya Ermenistan, Azerbaycan, Kazakîstan û Soviyeta Berê ez nerihet kirime.
Sala 1988’ê gava navbera azerî û ermeniyan de li ser Çiya Qerebaxê şer dest pê bû, bi hezaran malbatên kurdên musulman û herweha tevayî malbata Tahirê Silêman jî koçber dibe û diçe bajarê Bakûyê cihwar dibe. Ji wê salê vir de xebata rojnamevaniyê dike. Tahir zewicî ye, xwediyê kurekî ye.

Çavkanî
Hevpeyvîna Selîam Zencîrî bi Tahir Silêman (Sernivîskarê  rojnameya Dîplomat) re 

Kurdên Azerbaycanê
Rojnamevanên kurd
Yeni Özgür Politika

Yeni Özgür Politika, rojnameyek rojane ya kurda ye.

Yeni Özgür Politika (bi kurdî: Polîtika Azad a Nû) weke berdewama rojnameya Özgür Politika ku di 5ê îlon'a 2005a ji ber sedema ku rojnameya PKKê ye û li aliyê Wezareta hundir ya Almanya hate girtin, di kanûna paşîna 2006a li Almanya dest bi weşana xwe ya rojane kir. Yeni Özgür Politika bi zimanê tirkî derdikevê û di nava rûpelê we de rojane du rûpel bi kurdî jî tên weşandin. Navenda rojnamê li bajarê Neu-Isenburga nezîkî Frankfurta Almanya ye û rojane derdora 15.000 heb tên çapkirin.

Mijarên têkildar 
 Özgür Ülke
 Özgür Politika

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Yeni Özgür Politika

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Alî Haydar Kaytan

Alî Haydar Kaytan (26 adarê 1952 li Hengirvanê, Dêrsim - Mirîn 18 çiriya paşîn 2021) yek ji kadroyên PKK'ê ên payabilinde û endamê komîta navendî ya PKK'ê ye. Alî Haydar Kaytan ji bakurê Kurdistanê ji herêma Dêrsimê ye.

Çavkanî 
Mêr
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1952
Mirin 2021
Serhildêrên kurd
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Azad Dêrikî

Azad Dêrikî nivîskar û pêşmergeyekî kurd bû.

Azad Dêrikî (Fixredîn Emîn Muhamed Torî) di sala 1959'a li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye.

Jînenîgarî
Azad Dêrikî li Gundê Kassanê xwedina xwe ya destpêkî bi dawî aniye. Xwendina xwe ya Amadeyî û ya Navendî li bajarê Dêrazorê li sala 1978-1979 bi dawî aniye. Paşê berê xwe daye Şamê û li wir xwendina xwe berdewam kir û di heman dem da Mamoste bû li xwendingeha gundê Kassanê. Derçûyê zanîngeha Şamê / Kûlîja Wêje/ beşê Cûgrafî di sala 1983-1984.

bûye Mamoste li Amadeyî û Navenciyên bajarê Dêrikê tako beşdariya wî digel Pêşmergeyên Partî PDK-Irak li Buhara 1991 de di Serhildana Adaraê de.

Xwedî Xêzan bû û 6 Zarok hene

Hêj Genc bû dema beşdarî di bizava azadîxwaziya kurdî li Sûriya kir, ciwanek çalak  û Xebatker bû dinav Milletê xwe de, lewma cihekê Taybet di dilê wan de hebû û di civat û civînan de rêzkirtinek mezin hebû.

Dema beşdarî kirî di bizava Azadîxwaziya kurdî li Sûriya gelek pile û Berpirsyarî wergirtin û çalakiyên wi berçav bûn.  Zîrk bûna wi hêla çavin dujmina lêvebin û bi çavek res berê xwe bidine û çend caran ji ber rolê wi yê diyar û rast gutinên wî, ew bû armanca dujmina û dûvelankê wî, wan li Surî hewlidanê tîror kirina wî bikin lê ji  destên wan qurtal bû bi rengekê kesekî bawer nedikir û ji wê rojê were îrîşên xwe dijwartir kirin lê belê nekarîn bighin wî tako beşdarî kirî di Serhildana Buhara 1991 an de.

Beşdarî kiriye di şoreşa kurdî de li kurdistana başûr, di rojên despêkê de ji Serhildana Buhara 1991 an de bûye Pêşmergeyek di rêzên PDK de.

Jiber rolê wî yê berçav û zanebûna wî ya Siyasî û çalakiyên wî yên Netewî û Soreşgêrî û Rewşenbîriya wî ya berfireh bûye:

·        Kadir li Bereyî Kurdistan li Zaxo.

·        Serperstê Dergehê Ibrahîm Xelîl (Qapî yê- Zaxo) yê Sînor.

·        Endam di Lijna(komîta) Navça  Zaxo-PDK da.

·        Endam di Nivîsgeha Rêkxistina Leşkerî ya (Supayî 1)  da li Duhokê-Zawite.

·        Pişkdarî kirye di Kongirê 11 da yê PDK li Sala 1992  weko Endamek helbijartî ji devera Zaxo û bûye Endamê Lijna Ragehandinê di Kongire  de weko Nûyinerê (Tayê 1) PDK

·        Berpirsê Ragehandinê û Radio ya FM di Lijna Navça Zaxo da

·        Endam li Lijna(komîta) Navça  Zaxo-PDK bo cara duwem di heman dem de Berpirsê Ragehandinê di Lijna Navça Zaxo û Berpirsê Radioya FM

Jiber ko ji Xame ya wî û Bizavên wî zor ditirsan lewma xwestin wî Tîror bikin li şeva 23/ li Zaxo.

Berhem
Çendîn gotar û nivîsînên wî yên civakî, dîrokî, siyasî û hizrî di kovar û rojnameyên kurdî da belav bune, bi taybetî di kovara Metîn û Rojnama Xebat de.

Pirtukên wî:

 1995 Çerxên berî Dîrokê di Welatê dinavbera herdû Avan de. Bi erabî li sala 1995 de li Duhokê li çapxana Hawar hatiye çapkirin
 1998 Bajarên Kurda ‘Welatê xwe binase’ li sala 1998 li Hewlêrê û Almaniya ji layê Hevbendiya KAWA ya filokorê kurdî hatiye çapkirin
  Kassan dinavbera kevi û nû de destnivîs
  Sûriya îro û guherînên çav li rê destnivîs
  Jiyana min ya Siyasî destnivîs

Girêdanên derve
Malpera Azad Dêrikî 

Mêr
Nivîskar
Pêşmerge
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Kuştiyên cengê (PDK)
Jidayikbûn 1959
Arix

Arix Gundeki li Sêwasê ye. Ji Koçgiriyan in. 
Kilameke Arix:
 *Arix diben li gunde saran 
 *Gava ku zelzele bu
 *Le le ane dused sesede mezel wedan
 *De le le de lo lo

 *Hivek derket 
 *Hiva tijiye
 *Daye kur bu du tene xudane lawu qiza
 *Le le ane yek nebu zavaye
 *Sere silgave
 *De le le de lo lo

Gundên Sêwasê
Derxust

Derxust gundekî Colemêrgê ye ku di sala 1993'an de hatiye şewitandin.

Gundên Colemêrgê
Seher Dilovan

Seher Dilovan hunermendeke stranbêj a kurd e.

Malbata wê ji Dêrsimê ye, lê Seher bi xwe li paytexta Tirkiyê Enqerê ji dayik bûye û mezin bûye. Seher Dilovan piranî bi zimanê tirki distirê. Berî ku dest bi stranbêjiyê bikê, di zaningehê de beşa dîrokê diqedînê. 
Heta sala 2008'a 10 albumên wê çêbûne. Di sala 1996'a û di sala 2003'a de du caran li Tirkiyê weke hunermenda herî baş ya salê hêjayê xelatê hat dîtin.
Niha zewiciye û dayika du zarokan e. Ew herwiha xwarziya sekreterê berê ê Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK)'ê Kemal Burkay e.
She recorded an track album with iranian kurdish musians Abdollah Alijani Ardeshir.

Jinên kurd
Hunermendên kurd
Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Bedran Dere

Bedran Dere wênegir û rojnamevanekî kurd e.

Ew ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew li Ewropayê bi giranî li ser hunera bedew û zimanê kurdî perwerdê dibînê. Heta salên 2000î li gelek welatên Ewropayê pêşengehên wêne vedikê. Di heman salan de di hin saziyên wesana kurdi de rojnamevani dike. Li zaningeha Cenevrê dersên kurdî dide. Ew niha li Swisre û Tirkiyê dijî û karên xwe yên hunermendî û rojnamevaniyê bi hev re didomîne.

Çavkanî 

Kesên ji Mûşê
Rojnamevanên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1971
Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê

Ajansa Parastinê û Zanyarîyê ya Herêma Kurdistanê ajansa istîxbaratê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye, navenda wê li Selahedînê ye. Mesrûr Barzanî, pisê Mesûd Barzanî niha Serokatiya wê dike.

Saziyên sîxuriyê
Partiya Demokrat a Kurdistanê
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Sînemilî

Sînemilî êleke berê wî Kurdên elewî ye. Sînemilî li Gurgumê, Meledîê û Qeyseriyê dijîn. Kurdên Sînemilî bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Revanser

Revanser,ya Řwansar. ڕوانسەر  bajarekî biçûke kurd nişîne ser bi vilayeta Kirmanşahê û di rojavaya bajarê mezine Kirmanşahê de ye. Bajarê Kamiyaranê ser bi vilayeta Kurdistanê dikeve bakûrê rojhilatê Revanserê û di rojavaya vê de bajarê Civanrûyê ye. Ev bajar di sala 2003ê de bûye qumandarî (fermandarî) û berî hingê bexş bûye û nêzî 25000 kesî di vî bajarî de dijîn. Di vî bajarê biçûk de 8 mizgevt hene dînê wan îslam û ser mezhebê imamê Şafiî ne, zarava wan Erdelanî ji zincîreya zarava Soranî ye, xiyavanekî eslî hene ku mesîra vê rojhilat û rojava ye. Li ser vê xiyavanê bin çiyayê Qeleyerevan ji zincîre çiyayê Şaho kanyekî pirav tê der ku bi serava Qeleyerevan meşhûre û ser vê kanyê parkek hatiye çêkirin û dîmenek civan dêxe ber çavê musafiran. Ji dîtina vê re gelik kes qesta vî bajarî dikin. Çiyayê Qeleyerevan gelek bilind nine û hemî seleberin û berên mezin, ku ketiye hinda bajar û vekî girkekê ye tevaviya bajar bin re tê dîtin û dikeve bin pêyê mirov. hêjayî gotinê ye ev bajare ketiye nav deştê de belê piraniya zevîzarê van dêmin. Şola gundiyên derdora bajar verzgarî û hajaldariye. Ji aliyê şûnvarên kevnar de devlemend nine. wak(kûşk)

 Di nav deşta navbera bajar de ku hê verzigarî têde têkirin girekî gelik biçûk heye ku mumkine tiştên kevnar têde peyda bin lê belê kesnikare bizane çi têdeye berku devlet iznê nade kesê ku vî girî bikolin. CD ya dêhxuda bara vî bajarî de ha dibêge; hevayekî sar heye ber xatira kaniyen zor û qopiyên vê havûna gelek pêşû hene .

Bilindiya bajêr ji deryayê 1336 metre bilindtir e. Çavkaniya çemê Qeresû yê ye.

Çavkanî 

  Seyid Feysel Moctevî Sinê

Bajar
Rumatîzm

Rumatîzm, romatîzm yan hûnikûba  nexoşîne. Peyva "rheuma" bi zimanê grekî ye û maneya wê "rewane". Yanî êşa rumatîsmê cê xo digorî. Evro renge li cumgê tibla dest bidet paş çend rojekêt dî  biçîte  cumgê pê . Ev nexoşiyane bi zorî organêt hat û çûnê wek cumge (joint) û masûlka tûş diben. Nîşanekê serekî yê van nexoşan êş e (pain). Bilî cumge u masulke gelek organêt dîş duçar dibin wek  guçîlk, sîpelk (lungs), rihêt xînê, pêst u gelek organêt dîş. 

Nexoşiyêt rumatizmê bi zorî otoîmunî ne, yanî sistêmê berevanya leş bi diristî kar naket ew bixo organêt mirov duçarî nexoşî dikat. Hoya têkçuna sîstemê berevanya leşê mirov heta nuke ne ya dyare, dibît kartêkirna mikroorganîzma wek baktêrî yan jî virusa bît.

Ewêt duçarî van nexoşiya dibin bi zorî jinin li temenê dewr u berî 40 salyê.

Zêhetir li 100 nexoşî hene ko tibênê nexoşiyêt rumatîzmî.

Curêt nexoşiyêt rumatîzmê                        

Nexoşiyêt rumatîzmê bi çend deste têne dabeş kirin. 

 Nexoşiyêt bi înflamasyon yêt sîstemî, wek  Wegeners granulomatosis, SLE, sîndroma Sjögren, Rheumatoid Arthritis û gelek nexoşiyêt dî ne.
 Artros û spondylos. Ev nexoşiye heko mirov bi temen dikevît bo mirov çê dibin.
 Êşa lokalî û ya general (berbelav).

Yêk li van nexoşiya ko ya zore u nizîkî 1% xelkê dinyayê ya hey rumatîsma cumga ya Rheumatoid Arthritis.

Çewa mirov xo li nexoşiyêt rumatîsma cumga biparêzî u şîret bo nexoş 

Eger cumgêt mirov êş keftê u stur bon pêtivye mirov zo biçîte lay diktorekê şareza da
teşxîs (diagnosis) u çare (treatment) bête kirin.

Ew nexoşê rumatîsma cumga lê pêtivye kar yan werzişa (sport) giran neket.

Ew kesê cumge lê têşin u yê qelew bît, pêtivye Kêşa leş yan giranya leşê xo kêm bike.

Eger nexoş cixare kêş bît pêtivye cixara terik biket, li ber ko cixare nexoşiyêt rumatîsmê u gelek nexoşiyêt dîş xiraptir diken u çarekirna wan bi zehmet tir dikevît.

Nexweşî
Jar û Evîn (albûm)

Jar û Evîn, qasedê Burhan Berkenîyo diyînan o. 

2004 de hamewo hadrekerdîş. Tede 10 habî lawikî estê. Zafê lawikan bi kurmanciyê. lawikê ke bi zazakî  (Tev Veyvikê) u habêke zî bi tirkî(Şu Uzun Gecenin) estê.

Min Go
Dilop Dilop
Were Rindê
Selîmo
Bahra Dûr
Kulîlka
Tew Veyvikê
Şu Uzun Gecenin
Şev û Roj
Gede Lawkêm

Albûm
Ba (albûm)

Ba, qasedê Burhan Berkenîyo joyînan(awlîn) o. 

2001 de hamewo hadrekerdîş. Tede 13 habî lawikî estê. Hem kurmancî hemzî tirkî hamew şoxulnayîşî.

Gîre Sira
Sosin
Yeni Kapi
Xifşe
Gulfiroş
Pale
Binefşe
Gulişan
Pejna Te Naye
Ço Kere Min
Karwane Helebe
Aşk Kalbimde
Toycular
Wormux

Wormux kayêkeyê komputerîyo. 

Kodêce herkesîrê akerdewo (en:open source) u herkes eşkeno alîkarî programkerdîşê cê bikero. Kaydê 2 yazî zêdetîr komê kermîkan jobînandir danê pêro. Linux, Windows u Mac Os X te eşkeno bêro şoxulnayîşî.

Grêdayêy Teberî 
 pelaserê Wormuxî 

Lîstikên komputerê
Lîstikê Linux
Tux Racer

Tux Racer kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo. 

Zegurkî yeno zanayîşî Tux sembolê Linuxîyo.  Ena kaydezî kîçî Tuxî kontrol keno. Serê kaydê Tux caykew berzra xu erzeno serê vewrê u  buzî, u rayiwa serbêjerdê şîno war. Bi çep u rast kiçî hetê Tuxî çarneno a, bî raver Tux beno pîtî, bi tepyazî beno hîdî. Serê rayide dar u sî este u gerê kîçî neguno înanro.

1999 de Jasmin Patry bi nameyê Tux Racerî projeykê qeybî zaningehî  viraşt, u kodêcê zi akerdê (en: open source) verda. dimara zafê kay bi nameyê Tux Racerî veciya, zey: Extreme Tux Racer, Open Racer, PlanetPengiun Racer, Tux Racer u Tux 2 (Roxor Game).

Grêdayêy Teberî
pelaserê Tux Racerî

Çavkanî 

Lîstikên komputerê
Lîstikê Linux
Neverball

Neverball  kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo. 

Linux, Windows, Mac Os X, FreeBSD u Sega Dreamcast te eşkeno bişoxulyo. Kayde kiçî topê nê cawgurkî topê serowa kontrol keno, bi enîhaway kiçî ard verbi kanco kîşte bikero serbejersê topê hetê a kiştewa gêr bena.

Grêdayêy Teberî
 pelaserê Neverballî

Lîstikên komputerê
Lîstikê Linux
Aydin Dere

Aydin Dere () rojnamevanekî kurd e.

Aydin Dere di sala 1961 an da li bakurê Kurdistanê li navçeya Gimgima Mûşê hatiye dinê. Piştî xwendina xwe ya bingehîn di sala 1984an de diçe jiyana xwe li Swîsreyê berdewam dike. Di destpêka salên 90-î de, bi avabûna çapemeniya têkoşîna  doza kurdan re, ew dest bi rojnamevaniyê dike.  Di rojnameyên Yeni Ülke, Gündem, Özgür Politika û hin kovarên din de nûçe, gotar, lêkolîn û  şiroveyên wî cîh digirin. Herwiha çapemaniya Swîsreyê re jî dem bi dem cîh dide nivîs û şiroveyên wî.  Heta niha pirtûkeke wî ya helbestan a bi tirkî û bi navê Ağlayan Toprak ("Xaka girî") derketiye.
 
Ji ber nivîsên wî yên ceribandinê du caran hêjayê xelata wêje ya Hisên Çelebî hat dîtin.

Niha karên xwe yên rojnamevanî û nivîskariyê  berdewam dike. Şirove û gotarên wî yên wêjeyî "Özgür Politika" û di malperên Amîda Kurd û Kurdistan Postê de tên weşandin.

Çavkanî

Dere, Aydin
Nibbles

Nibbles kayêkeyê komputerîyo 2D yo Belaşo.

Nibblestê kiçî kermikêke kontrol keno, kermik zerey sahaykêde geyreno, çî werî weno u beno pîl, zêr u akît geno u can(haq) gêno. Ena kay badê zêde biyayîşê telefonê destan(mobil phone) bi vila.

Nibbles mîyanê kayane Gnome Games dewo.

Grêdayêy Teberî
pelaserê Nibblesî

Lîstikên komputerê
Lîstikê Linux
Sudoku

Sudoku kayekey serê cakerdîşê reqamandewo. 

Sahay kay, 9 estun u 9 rezera vîrazyaw (9x9) u miyanê xude 9 habî perçeyê 3 estun u 3 rezîde (3x3) bare bîyo. 

Şert ewokî her estun, her rêze u her parçeyê 3x3 de, joyra(1) heta new(9) reqemî bêre cakerdişî. Yanê her estun, rêze u her perçede; her reqem rayke tenî yeno nuştîşî.

Serê kaydê(destpêk), sahadê henî reqamî hamey nuştişî u merdîm gorey înanra reqemêgurkî kemiyê vineno u caycinandê nusneno.

Kay

Grêdayêy Teberî 
Platformek ji bo pêşbaziyê di nav sudokuyê navneteweyî de. Di heman demê de di Spanish Sudoku, German Sudoku, sûdoku Portekîz, Sudtalya Sudoku û bê guman Sudoku ya Fransî de heye
Sudoku
How To Play Sudoku? Guide For Beginners

Lîstik
Partiya Gel a Xiristiyan-Sosyal a Lûksembûrgê

Partiya Gel a Xiristiyan-Sosyal (; bi lûksembûrgî: ; ), bi kurtî CSV anjî PCS  partiyek polîtîk a Lûksembûrgê ye. Ev parti li Lûksembûrgê xwedî hejmara herî mezin ya endama ye.

Serokên partiyê
Émile Reuter 1945-1964
Tony Biever 1964-1965
Jean Dupong 1965-1972
Nicolas Mosar 1972-1974
Jacques Santer 1974-1982
Jean Spautz 1982-1990
Jean-Claude Juncker 1990-1995 
Erna Hennicot-Schoepges 1995-2004
François Biltgen ji 2004a

Endamên bibandor
Joseph Bech, weke yek ji demezrênerên destpêkê yê Yekîtiya Ewropayê tê dîtin.
Jean-Claude Juncker, ji sala 1995a ve serokwezîrê Luksemburgê ye. 
Jacques Santer, 1995-1999 Serokê Komisyona Yekîtiya Ewropayê bû.
Pierre Werner, yekemcar ceribandina damezrandina Yekîtiya Diravê (pere) pêk anî (Plana Werner).

Girêdanên derve

Malpera fermî ya CSV
Rêxistina ciwanan ya CSV

Gel a Xiristiyan-Sosyal 
Gel a Xiristiyan-Sosyal 
Avabûnên 1944an
Dêrelûk

Dêrelûk an jî Dêrelok (bi tîpên erebî, دێره‌لوك, bi tîpguhêziya wê: Deraluk), li devera Badînan, navê nahiyeyê ye. Bi qasî 10 km ji sinorên Tirkiyeyê dûr e. Bajar di navbera çiyayê Metîn û Gare dikevîte layê gundê Roşavayê. Do aliyên nahiyeyê çiyayên navdar û bilind hene: li jor çiyayê Metîn; li jêr çiyayê Gare. Di nava nahiyeyê ve rûbarê Zêyê Mezin û Siping û Şêrank diherike, nahiyeya Dêrelûkê axeke zêrîn heye, ku ji bo çandina dexil, dan û dikakî baş e.

Dîrok 

Nahiyeya Dêrelûkê yêk ji nahiyeyên ser bi qezaya Amêdiyê ve ye, dikevîte rojhelata qezayê. Nahiyeya Dêrelûkê pêk hatiye ji çendîn devera ku li ser destê rejîma be's a faşil di sala 1975ê ta 1978ê jiber helbûna çirîska şoreşa gûlan a pêşkeftinxwaz, bi merema lawazkirina şoreşê xelkê gundên deverê hatine veguhastin bo kûmelgehan û gundên wan hatin şewitandin.

Li demê damezirandinê li sala 1938ê senterê nahiyê li gundê Bêbo bû li devera Nêrwe û Rêkan li sinorê Tirkiyeyê. Lê li sala 1976ê bi biryareka rejîma be's a faşil hatiye helweşandin û li sala 1978ê her vê nahiyeyê ji Bêbo veguhast bû Komelgeha Dêrelukê li devera Nihêlê, lê vê çendê hez û viyana kurdîniyê û miletînî yê pitir lê kir.

Li sala 1986ê dîsan bi rengekê fermî Rejîmê ev nahiye helweşandiye.
Piştî serhildana adara sala 1991ê û damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê li sala 1996ê bi biriyareka fermî careke din rêveberiya nahiyeyê dihête vekirin û bi dehan projeyên xizmetgozarî pêşkêşî xelkê xweragirê deverê kirin.

Rûberê senterê nahiyeyê 890 km² ne, rûberê nahiyeyê ji bilî devera Nihêl - Nêrwe û Rêkan 166.390 km² ne, serjmêriya nahiyeya Dêrelûkê nêzîkî 41.000 kesan pêk dihêt, (162) gund bi ser vê nahiyeyê ve ne, belê heta niha zorbeyî wan nûke kavil in û ji nû ve nehatine avakirin û xelkê wan li kûmelgehên Dêrelûk, Şêladizê, Sîriyê, Bagêra, Qediş û gelek cihên din akincî bûne.

Erdnîgar

Cihê erdnîgarî 
Ji layê bakurê nahiyeyê devera Nihêl - Nêrwe û Rêkanê û ji layê rojhelatê dikevîtê devera Barzan û ji layê başûr ve dikevite qezaya Akreyê û ji layê rojava dikevîte senterê qezaya Amêdiyê bi dûratiya 17 km.

Deşt, zozan û gelî 
 Geliyê Roşava

Çiyayên herêmê 
 Çiyayê Metîn
 Çiyayê Gare

Çem û gol 
 Çemê Deşt

Babetên heywanan 
Li çiyayên Deverê qertel û baz hene. Hirç, rûvî, gur, mar, kew, sivore û kewroşk jî li deverê hene.

Çand û huner

Ol û civak 
Nifûsa herêmê îslam (misilmanên sunî) û file ne.

Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê 
Pira Keliya, Şêrank...

Çavkani 

 

Bajarên parêzgeha Dihokê
Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Amêdî
Kurdica.com

Kurdica.com malper û ensîklopediyeke bi almanî ye li înternetê, li ser gelê Kurd û coxrafya Kurdistanê. Vê gavê 900 hev gotar li ser çand, dîrok û zimanê kurdî de hatine nivîsandin.

Girêdanên derve 
Kurdica.com 
YÖP li ser Kurdica.com

Malper
Rojakurd (malper)

Rojakurd.de, Malpereke Kurdan e ku bi giranî bi zimanê elmanî tê bikaranîn. Her wiha beşeke kurdî jî tê de cih digire. Mijarên ku li malperê her roj tên nîqaşkirin jî gelek caran li ser siyasî, çand, huner û dîroka kurdan in. 

Navnîşana malperê ew e:

http://www.rojakurd.de 

Malper
Kurudere

Kurudere, Qurêder () navçeyeke Dîlokê ye. Navê xwa heta demeka nêzik bi Komirlî dihat zanîn lê navê ewê kirin Dewleta Romiyan kir Nurdağ. Ev navçeya yê li ber Gawirdaxê ye. Ku navê Gawirdax kirin Nûrdax navê navçeyê jî bû Nûrdax. Yê li ser riyê Edeneyê û Mereşê ye. Li rojhilatî ewê çîyayekî bilind heye kurdan pê ra dibêjin Çîyayê Xuşrût. Riya kevin ya Dîlokê di ser ew çîyayî ra diçû lê niha bi ser nakeve. Li nêzikî çîyayê Xuşrût tumekî mezin heye li ser wî tumî zîyareta Şêx Mislim heye. Ev çiyan di dîrokê Kurdên Kilisê da pir giringin. Demekan dirêj ew çiyan yên di bin destên eşîren Kurd bi navên Amikiyan, Şêxliyan û Okçî Îzedînliyan bûn. Nifûsa wê niha 29.199 e.

Navdar 

 Îbrahîm Parlak, endamekî Partiya Karkerên Kurdistanê ya berê û rojnamevanekî kurd

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Agerayîs (albûm)

Agerayis, qasetê Mikail Aslan'îyo joyînan(awlîn) o.

2000 de hamew hadrekerdişî u Kom Muzîk ra veciyaw o. Tede 12 habî lawikî estê. Enî lawikanra habêke Kurmancî (Barkirin), 2 habî Enstrumantal(Movete Alamuti, Kewraniye) ê. bêxece înan lawikê binî Kirmanciye yê.

Zafê vateyê lawikan, ê Mikail Aslanîyo. Nînnayê(Palu) u Hal Yamano(Dersîm) anonimê. Vateyê Gimgimize ê Kamer Söylemezî, Ganfiday Dêrsimî ê Malmîsanijî, Qisawete ê Cengiz Aslanî, Ni adiri ê Ahmet Aslan û N. Kaygusuzî yê.

Lawikî (Deyîrî) 

Movete Alamuti
Gimgimize
Waştiye re
Barkirin
Hal yamano
Şiye
Kewraniye
Nînnaye
Ganfiday Dêrsimî
Qisawete
Ni adiri
Agerayîs

Mikaîl Aslan
Albûmên kurdî
Sibel Akkulak

Sibel Akkulak nîgarkêş û derhênereke kurd e.

Sibel Akkulak li Elmanyayê ji dayik bûye û li Zanîngeha Marmara li Stenbolê huner xwendiye. Ew niha wekî nîgarkêş û mamosteya hunerê li Stenbolê dixebite.

Fîlmografî
2007 Hêlîn
2007 Make your toys by yourself

Jinên kurd
Derhêner
Nîgarkêş
Buket Aydin

Buket Aydin derhênereke kurd e.

Buket Aydin di sala 1980'î de li Ovacika Dêrsimê li bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Wê li Zanîngeha Marmara li Stenbolê zanista film û televizyonê xwendiye. Di dema xwendina xwe de Buket Aydin komek ji kurtefilman kişandin. "Insan-i Kamil" yekem belgefilmê wê ye.

Fîlmografî
2007 İnsan-i Kamil

Jinên kurd
Derhênerên kurd
Jidayikbûn 1980
Murat Balkî

Murat Balkî derhênereke kurd e.

Murat Balkî li Dêrsimê ji dayik bûye û li Stenbolê aboriya şirketan û dûra jî aboriya film û televizyonê xwendiye.

Fîlmografî
 2006 Arka Bahcede Yikim
 2005 Anılarla
 2003 Hoşça...kal
 2001 Bir Ağırlığı Taşımak
 1997 Gözlük

Mêr
Derhêner
Bibi Bozzato

Bibi Bozzato derhênereke îtalî e.

Derhêner û muzîkvan Bibi Bozzato li Venezia ji dayik bûye û wekî profesor li komek zanîngehan dersa teknîka filman dide. Ji sala 2000'a ta 2005'a wî bernameya radyoyê ya sînema û çandê “Zabriskie Point” çêdikir, ku ji aliyê Radio Popolare Network ve dihat weşandin. Wî komek filmên dirêj û belgefilm çêkirine, ku hin ji wan hatine xelatkirin.

Fîlmografî 
 2007 Berxwedan
 2006 Questioni die pelle
 2004 La Settimana di Vespuccio
 2003 Vita da Eroi
 2002 Franco da Bagongo
 2001 Gli Anarchici nell’immaginario cinematografico
 2000 Secondo Givanni
 1998 Sangria. Mediakill

Mêr
Derhênerên fîlman ên îtalî
Muzîkvanên îtalî
Orsola Casagrande

Orsola Casagrande derhênereke îtalî ye.

Orsola Casagrande li Venezia ji dayik bûye û ji sala 1988'a ve weke rojnamevan ji rojnameya îtalî il manifesto re kar dike, hin caran weke peyamnêra li Belfast û Londonê. Wê komek pirtûk nivîsandine û pirtûkên nivîskarên îrlandî wergerandine îtalî. Wê bi Luca Pastore re filmên “Ira” û “Welat” kişandine.

Fîlmografî
2007 Berxwedan

Derhênerên fîlman ên îtalî
Rojnamevanên îtalî
Jinên îtalî
Çayan Demirel

Çayan Demirel derhênereke e.

Cayan Demîrel di sala 1977'ê de li Stenbolê ji dayik bûye û aborî xwendiye. Piştî ku wî li şeşemîn Festîvala Belgefilman a Navneteweyî li Stenbolê filmek pêşkêş kir, wî çar salan xwe mijûlî xebata ji bo filmê “38” kir.

Fîlmografî
2006 38

Mêr
Derhêner
Burkay Doğan

Burkay Doğan dehênerekî kurd e.

Burkay Doğan di sala 1982ê de ji dayîk bûye. Wî di sala 2005ê de xwendina endezyariya mekîneyan li Zanîngeha Anadolu bi dawî anî. Ew xwe mijûlî kişandina wêneyan, wêje û vîdyoyê dike. Yekemîn filmê wî "About Uğur Kaymaz" (2006) li hin festîvalên li hundir û derveyî Tirkiyê hate nîşandan.

Fîlmografî
2008   Göz Göre Göre
2007   Ortalama 40 Cöp
2007   Karanlık Odamda Filmim
2006   About Uğur Kaymaz

Mêr
Derhêner
Nebez Ehmed

Nebez Ehmed derhênereke kurd e.

Nebez Ehmed ji sala 1998'a ve wekî nivîskarê pirtûkên fîlman û alîkarê derhêner di çêkirina fîlmên kurdî de beşdar e. Ew ji sala 2001'ê ve kurtefîlman dikişîne. „Handful of Ash” ta niha berfirehtirîn belgefilmê wî ye.

Fîlmografî
2007 Handful of Ash

Mêr
Derhêner
Hisên Hesen Elî

Hisên Hesen Elî aktor û derhênerekî kurd e ku di sala 1974an de li Dihokê hatiye ser dinyayê.

Fîlmografî
2006 Û nergîz biskivîn (Narcissus Blossom)
2008 Car Jack
2013 Where is the Land?

Çavkanî

Girêdanên derve

Mêr
Derhêner
Babak Emînî

Babak Emînî derhênerekî kurd e.

Babak Emînî di sala 1978'an de li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Wî li Zanîngeha Tehranê felsefe xwendiye û gelek salan bi Behmen Qubadî re wekî alîkarê derhêner xebitiye.

Fîlmografî
2007 Angels Die in the Soil

Mêr
Derhênerên kurd
Jidayikbûn 1978
Jiyar Gol

Jiyar Gol rojnamevan û derhênerekî kurd e.

Jiyar Gol bi eslê xwe ji Sine ji rojhilatê Kurdistanê ye û niha li Kanadayê dijî. Ew wekî rojnamevanek serbest di radoya û televizyonê de dixebite û herweha wekî pisporê belgefilman bi taybetî li deverên ku kêşe lê hene, xwedî tecrubeyeke berfireh e.

Fîlmografî
Iran's Mystery Assassinations BBC 2020
Iranian Embassy Siege BBC 2020 
Forced Confession BBC 2019 
Kurdish Salafi's 2017 BBC
Inside Kobane (producer) BBC 2015
The Lost Daughter of Halabja BBC 2015
Turkey At A Crossroad 2012 BBC
The Rising Star of Turkey 2011 BBC
Cracking walls, Internet in Iraq 2010 BBC
The tale of Two Soldiers 2010 BBC
2007 Christmas in Irak. CBC Canada
Healthcare 911: The Plight of Immigrant Doctors Global National TV
The Emblem of Turkey, The Kurdish Problem NFB
Liberation or Occupation? A Passage Through Iraq 
2002 The Struggle For Justice. Leyla Zana. A Symbol of Courage

Mêr
Derhêner
Rojnamevan
Sattar Chamani Gol

Sattar Chamani Gol derhênerekî kurd e.

Derhêner Sattar Chamani Gol di sala 1979'a de li bajarê Sine li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bû. Wî pênc kurtefilm kişandine.

Fîlmografî
2007 Sinor (Border)

Mêr
Derhêner
Sabîte Kaya

Sabîte Kaya derhênereke kurd e.

Sabîte Kaya ji bajarê Muşê ji bakurê Kurdistanê ye. Ew 14 salan wekî mamoste li Stenbolê xebitiye. Ji sala 2005'a ta 2006'a ew li Stenbolê beşdarî kursekî “zanista film û televizyonê” bûye.

Fîlmografî
2006: Hersey Bembeyaz

Jinên kurd
Derhênerên fîlman ên kurd
Kesên ji Mûşê
Teha Kerîmî

Teha Kerîmî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Taha Karimi) sînemakar û derhênerekî kurd bû ku di sala 1976an de li bajarê Baneyê li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye.

Kurtefîlmên Teha Kerîmî di gelek fîlmefestîvalan de hatine pêşandan, li Berlîn û Ourense (Galîsya, Spanya) û Goa (Hindistan) û Londonê û sînemakarê kurd tê de bi xelatên cuda cuda hatiye xelatkirin.

Derhêner Teha Kerîmî di 29ê gulana 2013an de bi sedema rûdaneke hatûçûnê (trafîkê) li bajarê Silêmaniyê jiyana xwe ji dest da û termê wî li goristana Silêmaniyê hate veşartin.

Di Duyem Fîlmefestîvala Dihokê ya Navdewletî ya îsal (9-16 çiriya pêşîn a 2013an) de du fîlmên sînemakarê wexerkirî dê bi awayekî taybet bên pêşandan: Çiyayên Spî (White Mountain) û Hezar û yek sêv (1001 Apples).

Fîlmografî
Köstanî Spî (Çiyayê Spî, White Mountain), 2006.
Tewt, şerpencey şarekeman û Nan u tewt, 2008
Köstanî Qendil (Çiyayê Qendîl, The Qandil Mountains), 2010
Min bekirêgîrawêkî spîm (I am a White Mercenary), 2012.
Hezar u yek Sêw (Hezar û yek sêv, 1001 Apples), 2013

Xelat

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera Teha Kerîmî ser Facebookê

Mêr
Derhêner
Sînema