nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî

Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî an jî bi navê nasnama wî Abdurrahim Rahmi Zapsu yek ji helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû.

Rehmiyê Hekarî di sala 1890an de li bajarê Elbakê hatiye dinê. Ew ji malbatên hekariyanê Mala Hekariyan de bûye. Wî perwerdehiya xweyê pêşin li Elbakê, pê re jî li Wanê temam kiriye û dest bi Darûl Mûallimînê kiriye. Wî di hevşêwê wextê de ji Seyid Tahayê Arvasî jî dersên olî heldigirtine. Ew demekê mamosteyiyê dike şunda, li Zaningeha Îstanbûlê dest bi Xwedêzanîyê dike. Wextê ku Şerê cîhanî yê yekemîn dest pê dike ew teva hêzên Seîdê Nursî dibe û li hembera Rûsan şêrê dike. Ew di vê şêrê de bi birin dibe û wek dîl dikeve destên Rûsan. Wextê ku ew li wargehê dîliyê de dimê dersan dide zarokan. Gorî hin gotinan wî di dema dîliyê de du pirtûkên bi tirkî nivisîne û wextê ku serbest dimê jî wan diweşîne. Ew wextê ku ji pê Şoreşa Cotmehê re tê berdan dihere Îstanbûlê û li wir teva Kürt Talebe Cemiyetî û Kürdistan Teali Cemiyeti dibe. Ew di kovara Jînê de helbest û nivisên xwe û piyeseka bi navê Memê Alan diweşîne. Di sala 1919an de be hevalên xwe ve wî Mem û Zîna Ehmedê Xanî û Dîwana Melayê Cizîrî weşand. Dîsa di wan wextan de kovareka bi navê ehlê sunetê mehê du caran dihat weşandin weşand. Wê kovarê heft salan dewama weşaniyê kir. Wî di  li Stenbolê wefat kir û li pê xwe 25a zêdetir pirtûk hîşt.

Berhemên Wî
Esir Bir Çocuğun Başına Gelenler(Tiştên Hatinî Serê Zarokekî Dîl). Ew di wexta dîliyê xwe de nivisîbû.
Eqîda Kurda, Êlmêhalekê bi kurdî
Memê Alan, Di hejmerên 15 û 16ên kovarê Jînê de hatibû weşandin.
Gaziya Welat
Büyük İslam Tarihi, (Dîroka Îslamê yê Mezin)

Çavkanî 
 Kürt Şiiri Antolojisi

Jidayikbûn 1890
Helbestvanên kurd
Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Wanê
Mirin 1958
Tawisê Melek

Tawisê Melek ,Tawusê Melek, Tawusî Melek an jî Melekê Tawus gorî ola êzdiyan firîşteyê   herî pîroz e. Êzdî bawer dikin ku Tawisê Melek jî nola melek Ezraîl melekekê ku rihê mivov ji bedenê distandîbû. 

Gorî êzdiyan afirandina mirovahî wiha tê bawer kirin: "Di bawerîya Êzîdiyan de piştî Xwedê heft Firîşte efirandin, gote wan: Sicûde û kirnoşê ji ti kesî re nekin, ji xeynî min! Lê dema qalibê Adem xuliqand, gote Milyaketan: ”werin, sicûdê jibo qalibê Adem bikin, ta gîyan bê ber.” Şeş Milyaketan sicûde ji Adem re kirin, lê Ezazîl sicûde nekir. Xwedê te’ala gote wî: Tu çima sicûde ji Adem re nakî? Ezazîl got: ”Rebê min, te şîret li me kirîye û min ew şîret ji bîr nekirîye, sicûde bo te bitenê ye Ezîzê min”. Vêca Xwedê Ezazîl xelat kir û Tokê zêrîn, kû Tokê Êzî ye, di situyê wî de kir û gotyê: ”Here, min te kirye serokê Milyaketan û navê te Tawisî-Melek e, anko serokê Milyaketan. Jiber vê yekê jî kû heya niha jî her Êzîdîyek vê Tokê lixwe bike û dibêjinê ” Toka Êzî ” yan jî carne Toka Tawisî-Melek. Mebesta Xwedê ji vî Tokê jî xelatkirina Tawisî-Melek bû." (Pîr Xidir Slêman, birêna Çavkanî). 

Jiber hindê jî, êzdî bawer dikin ku Tawisê Melek nûnerê Xwêdê ye li ser erdê û salê carekê, di çarşema yekê ya meha nîsana rojhilatê de, tê xwarê ser erdê û ew roj jî, li cem êzdiyan dibê cejna serê sala nû û wek Çarşema Sor tê pîrozkirin.

Bîbliyografî
Xanna Omerxalî (2007). Êzdiyatî: Civak, sembol, rîtûel. Avesta, Stembol-Amed.
Xanna Omerxalî û Kovan Xankî (2009). Analîza qewlên êzdiyan. Avesta, Stembol-Amed.

Çavkanî

Pîr Xidir Slêman: Milyaket di bawerîya Êzîdiyan de; http://yeziden.de/248.0.html (29.11.2012).

Êzîdîtî
Kalabriya

Kalabriya (bi îtalî: Calabria) herêmek li başûrê Îtalyayê ye. Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojhilat Kendava Taranto, li başûr Deryaya Îyon re, li başûrrojavayê Tengava Messina ku herêmê ji Sîcîlyayê vediqetîne û li aliyê rojava jî bi Deryaya Tîrenî re, sinor parvedike.

Erdnîgarî 
Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojava Deryaya Tîrenê û li rohelat bi Deryaya Îyon tê sînor kirin. Tengava Messina wê ji Sîcîlyayê vediqtine. Rûerda Kalabriya dorê 15.080 km² û li ser wê gorî hejmerên 2005an 2.007.000 kes dijiye.

Paytexta Kalabriyayê Catanzaro ye. Ew nav xwe de tê parve pênc navçeyên bi navên Catanzaro, Cosenza, Crotone, Reggio Calabria û Vibo Valentia kirin.

Çavkanî

Herêmên Îtalyayê
Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê

Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê (bi almanî: Nationaldemokratische Partei Deutschlands - NPD) partiyeke neteweperest a Almanyayê ye.

Di  de li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin. Rê û metodên nêzîkê desthilatdariya nazîstan diparêze û li sîstemeke nêzîkê wan digere. Di hilbijartinan de, bi hêviya bêtir wergirtina dendan, gelek caran propaganda di dijî welatiyên ne esilalman (biyanî) dikê. Li dijî partiyê gelek doz hatine vekirin. 

Partî bi taybetî li rojhilat û bakurê welêt bihêz e.Tê texmînkirin ku li dora 5.400 endamên wê hene. Rejeya jina di nava NPDê de 27% .

Birêvebirên NPDê 

 Friedrich Thielen: 1964 - 1967
 Adolf von Thadden: 1967 - 1971
 Martin Mußgnug: 1971 - 1991
 Günter Deckert: 1991 - 1996
 Udo Voigt: 1996 - 2011
 Holger Apfel: 2011 - 2013
 Udo Pastörs: 2013-2014
 Frank Franz: ji sala 2014

Demokrat a Neteweyî>
Demokrat a Neteweyî>
Avabûnên 1964an
Gladio

Gladio (ji bêjeya îtalî gladius, ango şûr) an jî Stay-Behind-Organisation navê saziya sîxûriya NATO, CIA û MI6'ê ye bû ji bo birêvebirina pêdiviyên Şerê sar hatibû damezrandin. Di sala 1952'î de bingeha wê tê avêtin û sala 1956'î de gihîşt radeya navneteweyî.

Zanînên giştî 

Derbarê Gladio de gelek dokûment, gotin, şîrove û angaşt hene lê agahiyên baştir dîsa ev hêzên ku Gladio avakirine bi xwe dizanin. Lewra gorî gelekan herçendî Şerê sar bidawîbûye, li hin welatan şaxên Gladioyê derketibin holê û bi fermî hatibin darizandin jî, Gladio hêj dijî.

Cara pêşîn di sala 1990'î de bi eşkereyî behsa hebûna Gladio hate kirin. Hat gotin şaxên girîng ên saziyê li rojavayê Ewropa, Yewnanistan û Tirkiyeyê bûne. Bi yekîtiyeke stratejîk hemî şaxên Gladio tevlî çalakiyên leşkerî, êşkence, tevkujî, kuştina sîvîlan hwd bûne. Bi şikestina bloka realsosyalîst, Gladio bi fermî bêî hedef ma. Şaxên wê yên nehatine eşkerekirin xwe li dijî mihalîfên welatên xwe birêxistin kirin û niha jî dijîn. Wekî mînak Tirkiye. Bêencam hîştina bi hezaran çalakiyan (kuştina John F. Kennedy, Olof Palme, Aldo Moro hwd) şikên jiyînê zêdetir dikin. Li Tirkiyeyê şaxên Gladioyê niha xwe li dijî Kurdan û bo berjewendiyên Tirkiyeyê birêxistin kirine. Hin kes MHP, Ergenekon, İşçi Partisi (Partiya karkeran a Tirkiyeyê) hwd hêzên rastgir û kemalîst, wekî şaxên Gladioyê yên mane binavdikin.

Agahiyên bi dokûment 

Cara pêşîn du ji wan jin 622 kadroyên birêvebir hatine perwerdekirin. Van kadroyan li welatên xwe 15.000 kadro perwerde kirine. Navê şaxa Yewnanistanê B-8, a Beljîka SDRA-8, a Spanya GAL, a Awstriyayê Schwert e. Îtalyayê şaxa xwe paqij kir û derxist holê. Dîsa Almanya û Awistiryayê jî yên xwe bêhêz xistin û betal kirin. Îtalyayê di lêpirsînan de pêderxist ku bi hezaran çalakiyên terorîstî Gladioyê bi xwe kiriye. Tenê carekê bombe avêtine ser sîvîlên li stasyona trênê ya Bologna û 85 kes kujtine. 

Parlamena Ewropayê jî li ser Gladio û rêxistinên wiha lêpîrsîneke berfireh da vekirin û wextekê hebûna wan bi fermî pejirand.

Gladio li Tirkiye, Îran û cîhana Ereban 

Li welatên Ereban sazûmaniyên dostên NATOyê li ser text bûn û di dema Şerê sar de li van welatan hewceyî bi Gladio nebû. Heya têkçûna rejîma Şahî, li Îranê jî şaxên Gladio hebûye. Di şoreşa Îslamî ya Îranê de li balyozxaneyên DYAyê gelek dokûment hatine bidestxistin. Lê Îran bi ser vana re naçe û wan li dijî Kurdan û mihalifên xwe ji nû ve birêxistin dike. 

Li Tirkiyeyê tê pejirandin ku şaxên Gladio xwe di nava Gurên Boz , MHP, MİT, İşçi Partisi, hin hêzên zêde radîkal ên çepgir de veşartine û pirranî Kurd û komûnîst, bi deh hezaran mirov kujtine. 

Hin navên li Tirkiyeyê di bin şika Gladio de derbasdibin: 

 Abdullah Çatlı
 Mehmet Ali Ağca
 Ergenekon
 MHP
 İşçi Partisi
 Rojnameya Cumhuriyet
 Rojnameya Hürriyet
 Alparslan Türkeş
 Orgeneral Çevik Bir
 İlhan Selçuk
 Doğu Perinçek
 YÖK (Saziya birêvebiriya zankoyên Tirkiyeyê)

Çavkanî 

NATO
Rêxistina bi dizî
Şerê Sar
Bengi Yıldız

Bengi Yıldız (bilêvkirin: Bengî Yildiz), (jdb. 15ê çiriya paşîn 1965 li Hezoya Êlihê) parlamenterê DTP'yê yê Êlihê yê di Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê (meclîsa dewleta Tirk de) ye.

Jiyan 

Parêzer e û perwerdeya xwe li zanîngeha Stembolê, fakulteya dadnasiyê girtiye. Nûçegihaniya rojnameya hefteyî Yeni Ülke kiriye. Herwiha di rojnameyên Özgür Gündem, Demokrasi (rojname), Ülkede Özgür Gündem de nivîsiye.

Çavkanî û malperên têkildar 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parêzer
Rojnamevan
Parlamenter (DTP)
Parlamenterên Batmanê
Jidayikbûn 1965
Kesên ji Hezoyê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Çarşema Sor

Çarşema Sor, cejna êzdiyan ya herî naskirî ye ku her sal, di yekemîn çarşema meha nîsanê ya li gorî salnama kevin de tê pîrozkirin. Li gorî baweriya êzdiya, Xwedayê alemîn her sal melekekî rê dike ruyê erdê, ji bo ku nebaşiya li nav însanan ji holê rake û başî di nav însanan de belav bibe.

Cejina Çarşema Sor cejina herî mezinê baweriya û civaka  Êzidîya ye. Ev cejin her sal di roja çarşema heftey ya yekemîn a meha nîsanê tê pîroz kirin. Li gorî Baweriya Êzidî, Xwedê dema ku cîhanê avakiriye ev avabûn 365 roj berxwe dide û çarşema berî ya meha nîsanê  temam dibe. Di  vê cejinê de civaka Êzidî hêka dikelînin û renge reng dikin, ew hêk jî temsîla nû avakirina gerdûnê dike. Di aliyê zanistî de ji dibêjin ku diniya  yan jî gerdûn piştî teqîna mezin ku bi zimanê  Ingilîzî dibêjinê (Big Bang)  pêk tê û gerdûn hatiye avakirin. Civaka Êzidî bi hezar salan e ku  vê cejinê pîroz dikin. Wateya kelandina hêkê ev e ku dema hêj dikele awayî gerdûnê vedigire.  Wek tê zanîn di  nav hêkê de şeklê rojê jî heye, ew jî zerka hêkê ye. Serê sibeha cejinê her kes zû ji xew radibe û berê xwe dide rojê ji bo hemû diniyayê ibadet dike, piştî wê ji bo mêhvana serbir tê serjêkirin û şîrnahî tê belavkirin û hêk bi hemû rengan tên rengkitin ji ber ku dema  gerdûn hat avakirin her der bi gulên renge reng hat xemlandin. serê sibê her kes berê xwe dide çolê kulîlkên sor berhev dike û dibe  mal di gel qalikên hêka bi  deriyê malê ve  dikin wata vê yekê jî, ji bo ku ji her êrîşê bên parastin. her  wisa di  roja cejinê de qalikên hêkê her kes dibe nav dexil û danê xwe ji bo ku Xwedê berket bavêje nav. serê sibê yên ku miriyê wan yên nû jiyana xwe ji destabine hene diçin ber mezagehên xwe yên pîroz û serdana miriyên xwe dikin, her wisa xwarinê dibin li wir belav dikin. di roja cejinê de nabê kes  biçe ser karê xwe. her wisa di meha nîsanê de nabê kes bizewice  rêzgirtin  ji meha  pîroz a nîzanê re. 
   
gelk cejinên Êzidiya hene her yek ji wan cejina  wata xwe ya tayîbet heye û hemû cijin grêdana xwe bi xwezayê re heye, mînak. Êzidî di meha 12an ji  her sal sê rojan xwarin naxwin yan jî bi rojî dibin, ev her sê rojî dikevin sê rojên herî kurt ji salê. civka  Êzidî van her sê rojiyan diger ji ber  ku her diçû roj kurt dibû û şev dirêj dibû. Êzidî bi rojî bûn, sê roja xwarin ne xwarin heya  roj vegeriya di roja ku roj vedigere di nav civakê de dibe cejin. Serbir tên serjêkirin û şirnahî tên belavkirin. piştî her du çele, çilê zivstanê - çilê havînê dibe cejin ji ber ku di dema kevin de çilê zivstanê glek sar bû dema ku bi dawî dibû û ji sermayê qurtal dibûn  dikirin cejin her wisa dema ji çilê havînê jî rizgardibûn dikrin cejin ji ber ku ji germa zor  rizgarbûn her wisa  kesên oldar her çil rojî bi rojî dibin û ji serê sibê heye êvarê xwarin naxwin .

Çavkanî

Êzîdîtî

Cejnên êzdiyan
Antolojiya çîrokên Nûbiharê (pirtûk)

Antolojiya çîrokên Nûbiharê navê pirtûkek wêjeyî ya ji berhevkirinên di kovara Nûbiharê de hatine weşandin e.

Di edebiyata kurdî de kovara herî temen-dirêj Nûbihar e, ji 15 salan pirtir e ku weşana xwe bi kurdiyeke xwerû dike û niha jî gihîştiye hejmara 104ê.

Her wekî gelek kurdî-hez jî baş dizanin, di Nûbiharê de pir nivîskar û şaîran berhemên xwe pêşkêş kirine. Ji van berheman jî çîrok û helbest û pexşanên berkeftî û serkeftî hatine weşandin.

Antolojiya Çîrokên Nûbiharê jî, ji van çîrokan pêk tê, ên ku di kovara Nûbiharê de weşiyane.

Ayhan Geverî, ji hejmara yekê heya hejmara 99ê arşîva Nûbiharê daniye ber xwe û di nava vê arşîva hêja de jî 34 çîrok hilbijartine û ew daxilê Antolojiyê kirine.

Her wekî Geverî di pêşgotina pirtûka xwe de jî behs dike, di Nûbiharê de zehf çîrok hatine weşandin, lê ên ku di Antolojiyê de cih digirin çîrokên modern û ên ku li gor zewqa amadekarê Antolojiyê ne... Jixwe Ayhan Geverî jî li ser vê di pêşgotinê de wisa dibêje: “Ji bo hazirkirina vê antolojiyê, min hemû çîrok û çîrçîrokên baş û nebaş ên di Nûbiharê de weşiyane, berhev kirin. Bi rastî jî eger min hemû çîrok êxistibana nava antolojiyê dê hecmê antolojiyê gelek zêde biba.”

Ayhan Geverî di pêşgotinê de her wisa ji bilî hilbijartina çîrokan, behsa maceraya çîroka kurdî jî dike, antolojiyên çîrokên kurdî ên heya niha hatine weşandin jî dinirxîne.

Di Antolojiya Çîrokên Nûbiharê de çîrokên 27 çîroknivîsan cihdigirin, ên wekî Ali Karadeniz, Ayhan Meretowar, Bavê Xecê, Berhîm Paşa, Cankurd, Dilşad Mutî, Felat Dilgeş, Husein Muhammed, Rahmetullah Karakaya, Ronî War, Roşan Lezgîn, Selman Dilovan, Sidîq Gorîcan, Silêman A., Zilkîf Xweşhêvî. 

Di Antolojiyê de 34 çîrok û ji bilî çîrokan jiyanên çîroknivîsan jî hene û jiyanên çîroknivîsan him li pêşiya çîrokan cihdigirin him jî di dawiya Antolojiyê de hemî bi hev re hatine dan. Her wisa kronolojiya çîrokên antolojiyê jî beşek din e ku di vê antolojiyê de xwandevan dê bibîne ka kîjan çîrok di kîjan hejmara Nûbiharê de û di kîjan tarîxê de hatiye weşandin.

Antolojiya ku ji Weşanên Nûbiharê de derketî 293 rûpel e.

Ji bo agahiyên berfirehtir 

Malpera Kovara Nûbiharê

Antolojiya Çîrokên Nûbiharê – Ayhan Geverî

Îrtibat:
Weşanên Nûbiharê
Büyük Reşitpaşa Caddesi
Yumni İş Merkezi
Vezneciler-İstanbul
Tel&Faks: (0212) 519 00 09

Pirtûkên kurdî
Bêjih

Bêjih, Bêcûh, anku Bêcûḧ (1928: Bîcûḧ; 1946: Becü; di salên 60î de navê wî bi tirkî Gülyazı lê kirine) gundekî li ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Lazio

Lazio (Latinî: Latium) yek ji herêmên Îtalyayê ku li navenda Îtalyayê dimê ye. Bajarê Lazioyêyî herî girîng Roma ye.

Lazio li roava li beravên Deryaya Tîrenî dimêye. Li bakura Lazioyê berve hêla çerxbûnê seatê herêmên Toskana, Umbrien û Marken, li rohelat Abruzzo û Molise û li başûr jî Kampanien dimê.

Herêmên Îtalyayê
Deniz Gündüz

Deniz Gündüz romannuştoxêkê Kirmackî (kurdiya zazakî) yo.

Deniz Gündüz çeleyê 1976î de dewa Gimgimî Caneseran de ameyo dinya. Hema ke hîrêserre bîyo keyeyê înan bar kerdo, şiyê Uskira. Mektebo verên Uskira de wend. Mîyanên zî na dewe de dest pêkerd la Tetwan de temam kerd. Wendişê lîse zî, Bidlîs de dest pêkerd, Îzmîr de temam kerd. 1994 de Anadolu Üniversitesi ya Eskişehirî de qismê Tarîxê Hunerî (Sanat Tarihi) de qeyda xo viraşte labelê wendişê xo temam nêkerd. 1996 de Îzmîr de temsîlkariya Weşanxaneya Komalî kerde. Wexto ke no gure kerdêne, xo da xebata ziwanê kurdkî ser û dest pêkerd bi kirmanckî nuşt. Serra 2000î de romanê xo Kilama Pepûgî ke romano yewin yê kirmanckî yo, da weşanayîş. Serra 2003 de bi wasitayê Weqfa Kurdî ya Kulturî li Stokholmê Unîversîteya Upsala de yew termîn kirmanckî wende. Badê ke Swêd ra agêra, Îstanbul de Weşanxaneyê Vateyî awan kerd. Û êdî bi temamî xo da karê edebîyatî û weşangeriya kirmanckî ser. Kovara Vateyî ke Swêd de hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra amade bena, Tirkiya de dano çape ro û vila keno. Heto bîn ra Weşanxaneyê Vateyî de hetanî nika 23 teneyê înan kirmanckî, 30 kitabî weşanayê.

Eser
Kilama Pepûgî, roman, Vejîyayîşê Vartanî, Enqere, 2000
Hîkayeyê Koyê Bîngolî, hîkaye, Weşanxaneyê Vateyî, Stenbol, 2004
Kırmancca/Zazaca Dil Dersleri, gramer,  Weşanxaneyê Vateyî, Stenbol, 2006, [ISBN 97-5627-810-2]
[Soro, Roman,  | Weşanxaneyê Vateyî]], Stenbol, 2010,

Grêdayêy Teberî
Netkurd

Referans
Kovara Tîroj hûmara 31.
Çerkezê Reş

Çerkezê Reş ( jdb. 1955 ; m. 21'ê adarê 2008) rewşenbîr, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Jînenîgarî 

Çerkezê Reş di sala 1955an de li gundê Zvartnovsê ku girêdayê Êrîvanê ye, hat dinê û perwerdeya xwe ya dibistana sereta û ya navîn jî li vî gundî dît.

Çerkez ji malbateke êzîdî bû û bavê du zarokan bû. Di sala 1970yî de dikeve Enstîtuya Êrîvanê Beşa Pedagojoyê û di sala 1975an de teva dike. Heman salê teza xwe ya li ser wêjeya kurd dide wêjevanê navdar ê kurd Heciyê Cindî ku ew jî di wê enstîtuyê de mamostetî dike. Heciyê Cindî, di dema Sovyetê de mîna mamosteyê rewşenbîran dihat binavkirin û Çerkez li ba wî dest bi asîstaniyê kir. Di sala 1980yî de li heman zanîngehê bû doktorê Ziman û Wêjeya Ermeniyan. Her wiha bi navê Şoreşa Peyvan pirtûka wî ya helbestan jî hat weşandin.

Çerkezê Reş, li gel 3 pirtûkên parastinê yên Abdullah Öcalan, pirtûka bi navê Ezdayetî ya ji aliyê Federasyona Êzîdiyan a Ewropayê ve hatibû amadekirin, wergerandin zimanê ermenî. Li Rojnameya Mezopotamya, ango Mîcagetê ku ji bo kurdên Ermenistanê bi kurdî û ermenî weşana xwe dike, nêzî deh salan redaktorî kir. Her wiha di rojnameyên kurd û yên ermeniyan de li ser ziman û wêjeya kurdî bi dehan gotar û berhemên wî hatine weşandin. Reş, mîna axaftvan, beşdarê gelek konferans û semînerên li ser ziman û çanda kurd jî bûye.

Di salên 1980yî de ji bo ku mafê ziman û çanda kurdên li Ermenistanê diparêze, demek dişînin Rûsyayê sirgûnê. Di dema xebatên Kurdistana Sor de jî, li gel zimannas Ezîzê Cewo, mîna Wezîrê Perwerdeyê hatin wezîfedarkirin. Piştî ku xebatên ji bo Kurdistana Sor hatin sabotekirin, dest bi xebatên ji bo mafên nasname û çanda kurdên ku li ser axa Sovyeta kevin dijîn, kir. Paşê têkoşîna azadiyê nas kir û hewl da ku derxîne holê ka sedemên rastîn ên komkujî û pêkutiyên li dijî êzîdiyên ku ji dîrokeke kevin ve ji kurdên misilman şikestî ne, çi ne û bi vî rengî, di pêşketina bîr û zanebûna neteweyî de xebatên grîng kir. Çerkezê Reş, mîna Nûnerê Kurdên Kafkasyayê di KNKê de cî girt. Reş, di navbera salên 2002 û 2007an de jî, serokatiya Komîteya Kurdistanê kir ku ev komîte rola Meclîsa Herêmî jî dilîst û saziyên kurd ên li Ermenistanê, di bin banê vê komîteyê de bûn.

Berhem 
 Şoreşa Peyvan. Pirtûka helbestan

Girêdanên derve 
 Axaftina Çerkezê Reş ya di Konferansa Ziman de
 Nivîsên li ser Çerkezê Reş 
 Aqilmendê dema me – Çerkezê Reş

Helbestvan
Nivîskarên êzîdî
Jidayikbûn 1955
Mirin 2008
Haris Bidlîsî

Haris Bidlîsî an Xaris Bidlîsî helbestvanekê kurd bû.

Jiyana wî 
Haris di sala 1700an de (li gorî hin çavkaniyan 1738an hatiye dinê) li Bidlîsê hatiye dinê. Wî çîroka Yûsif û Zûleyhayê ku li ber wî ji hêla Selim Silêman hatibû nivisîn, bi paqijkirina ji peyvên erebî û farisî cardin nivisîye. Li gorî Auguste Jaba destnivîsa vê pirtûkê li Medreseyên kurdî dihatin xwendin. Li gorî hin kesan ew Sewadiyê ku Leyla û Mecnûn ji farisî wergera kurdî gorî bi Haris Bîtlîsî re eynî kes bû. Lêkolîner Zeynelabidîn Zinar jî vê agahiyê dipejirîne. Hin kes tarîxa wî yê zayînê wek 1758an didin, lêbelê ger ku wî Leyla û Mecnûn jî nivisiye, ev tarîx nemimkin e. Çimkî Leyla û Mecnûn jî di eynî salê de hatiye nivisîn. Harisî di sala 1775an de miriye. Gorî hin kesan navê wî Haris ne, Xaris bû ye.

Berhemên wî 
 Yûsif û Zûleyha
 Destana Leyla û Mecnûn (1758-1759)

Çavkanî

 Kürt Şiiri Antolojisi

Helbestvan
Fîlozofên kurd
Wêjevanên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kesên sedsala 18an
Koma Mizgîn (Almanya)

Koma Mizgîn komeke muzîk a kurdî ye.

Berhem 
 Hêvî (album), 2003

Girêdanên derve 
 "Şev" di YouTube de

Komên muzîkê yên kurd
Celalettin Yöyler

Celalettin Yöyler (bilêvkirina bi kurdî: Celaledîn Yîoyler) (jdb. 1941 − m. 16 çiriya paşîn 2013), nivîskar û rojnamevan û lêkolînerê wêjeyî yê kurd bû.

Li cur be cur medreseyên Kurdistanê xwendina olî û rêzimana erebî dîtiye. Di 1966an de, bûye melayê gundê xwe yê bi navê Xanik. Di 1983an de, ji Meletiyê malnişîn bûye. Sala 1989an bûye endamê meclîsa parêzgeha Mûşê.

Di 1990î de bûye serokê HEPê yê navçeya Milazgirê û serokatiyê heya bidawîhatina partiya DEPê domandiye. Heman salî hatiye girtin di girtîgeha Erzinganê de çend mehan maye. Pişt re sal 1994an mala wî şewitandine û koçê Stembolê kiriye. Li bajarê Stembolê yekem car xwedîtiya rojnameya Azadiya Welat kiriye. Digel xwedîtiya vê rojnameyê demek kurt xwedîtî li rojnameya rojane ya, Demokrasî (rojname) yê jî kiriye.

Di 1997an de bûye endamê enstîtuya kurdî ya Stembolê. Di endamtiya xwe de xebata senatoya enstîtuyê digel hevalan daye meşandinê û bûye endamê navenda HADEPê. Dûv re bûye endamê rêveberiya enstîtuya kurdî ya Stembolê. Yöyler digel xebata enstîtuyê, heft sal li ser şiroveya dîwana Melayê Cizîrî xebitiye û ev berhem pêşkêşê enstîtuyê kiriye. Di beriya dîwanê de, di sala 1997î de berhemek bi navê Gelperwerî û Nîjadperestî nivîsiye.

Berhem 
 Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî, Wêşanên Enstîtûta Kurdî
 Gelperwerî û Nijadperestî

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Kesên ji Mûşê
Jidayikbûn 1941
Mirin 2013
Melayê Alim Remezanê Ebasiyan

Melayê Alim Remezanê Ebasiyan (Monlâ-yi Alim Ramazân-i Abbâsiyan) helbestvanekî kurd bû. Ewliya Çelebî wextê ku di sala 1642an di Behdînan re derbaz dibe rastê wî tê, helbesteka wî li seyahatnameya xwe tomar dike. Ew di sedsala 17'an de jiyabûye. Gorî ku Ewliya Çelebî qal dike, helbestên wî ji hêla gel ve pir dihatiye hezkirin.

Çavkanî

Kürt Şiiri Antolojisi (Antolojiya helbesta Kurd)

Helbestvanên kurd
Sêgoşenasî

Sêgoşenasî,Sêgoşezanî an Trîgonometrî (ji yewnanî trigōnon "sêgoşe" + metron "pîvan") beşa matematîkê ku bi kêlek û qiraçên sêgoşan eleqedar dibêye.

Qiraç 
Neqebê ku navbera du tîrêjên destpêkê xwe yek de dimê re qiraç tê gotin.

Nirxên fonksiyonên sêgoşenasî yên ku pir tê bikaranîn

Geometrî
Matematîk
Sêgoşe

Sêgoşe yek ji şêwe yên bingehîn e di zanista geometriyê de ku sê goşe û sê kêlekên xwe hene.

Gotarên girêdayî 
 Sêgoşezanî
 Şêweyê endazeyî

Geometrî
Çargoşe

Çargoşe an çarqorzî şiklekê geometrîkê çar goşe û çar kêlekên xwe hene.

Çend mînak:
 Çarçik
 Çargoşeya çarçik
 Çargoşeya yeksan
 Kelkot 

Geometrî
Pirgoşe

Pirgoşe fîgureka geometrîkê ku sê û zêdetir kêlekên xwe hene.

Geometrî
Kela Zernakê

Kela Zernakê, keleke kevnare û dîrokî ye. Di mabêna Xinûs û Kopê de ye. Rengê erdê wê zêrin e. Du aliyê wê asê ne. Aliyên din hendekên avê hene. Dîwarê wê hilweşiya ye. Dı hundurê wê de dewletê radar ava kirî ye. Gerin qedexe ye.

Cihên dîrokî
Keleh
Xinûs
Mele Xelîlê Sêrtî

Mele Xelîlê Sêrtî  an jî Xelîl bîn Huseyîn es-Sêrtî el-Omerî el-Kurdî  (jdb. 1754 Bidlîs – m. 1843 Sêrt) fîlozof, wêjevan  û alimekî kurd bû.

Jiyana Mele Xelîlê Sêrtî 

Mele Xelîl di sala 1754an li Xîzanê hatibû dinê. Ew endamê malbateka ku gelek alim û zana derxistibûn. Bavê wî Mele Huseyn û kalê wî Mele Xalîd jî zanayên dînê Îslamê bûn.

Di salên xweyên biçûk de li cem bavê xwe dest bi hînbûna, Qur'anê kiriye. Li bavê xwe şunda li medreseyên din jî ders helgirt û îcazeta xwe ji medreseya Îmadiyê ji Mele Mehmûdê Bahdînî girt. Ji pê re wî meyl û şop da sofîtiyê kir û êntîsaba yek ji şêxên qediriyê Şêx Ehmed Reşîd kir û di terîqetê de derbaza mertebeyên terîqetêyê pêşin bû. Ew li ser fiqih, hedîs û tefsîrê pêşve çû û li medreseyê Meydanê penc salan ders dan. Pê re koça hêlê Sêrtê kir. Wî dest bi nivisîna helbestan ji pê der xistina fermanekê bo birayî xwe Mele Îsmaîlê Hîzanî re dike. Wî di sala 1843an de wefat kir. Wî di jiyana xwe de gelek pirtûkên ku di medreseyên kurdan de dihatinî xwendin nivisîbûn.

Pirsên wî 

Ku di mirovan de hezkirina mal pir be, xwîn rijandin û xirabî jî têde pir dibe.
Ger ku Tu xwestinê nefsa xwe bi cihneynî, ji helakbûnê jî xilas dibî.
Ji xizaniyê netirse, timatiyê bi comertiyê ve rake.

Hin berhemên wî 
Xelîlê Sêrtî 24 an jî 25 pirtûk nivîsandine, 8 ji wan bi  kurdî ne yên bi erebî ne.

 Tebsîret-ul-Qulûb
 Tefsîretu Axir Îla Sûretî-l-Kehf
 Mînhacû Sittet
 Tesîsu Qewa'îd-ul-'Eqaîdî Kurdîye
 Dîyau Qelbî-l-'Urûfî (menzûm)
 Şerhu Ela Menzûmetî-l-şattîbiyyetî Fît'tecwîd
 Mehsûl-ul Mewahîbî
 Muxlis- Kîtabu Fî Usûlî-l-Fiqhî
 Kîtabu Fî Usûlî-l Hedîs
 Zubdetu Ma Fîl Fetawa El-Hedîsiyye
 Muxteser
 Nebzetu Mîn-el-Mewahîb-îl-Medeniye
 Nehculenam Fîl 'Eqaîdî (menzûm)
 Nehc-ul Enam (menzûm)
 Şerhu Elel Qesîdet-îl-Mehzîye
 Rîsaletu Sexîr
 Îzhar-ul Usûn
 El Qamûs-ul Sanî
 Îsaxocî
 Rîsaletu Fîl-Mecazî Wel-Îstî'are
 Rîsaletu Fîl-Adab-îl Behsî Wel-Munazere (menzûm)
 Rîsaletu Fîl-We'zî
 El Mentûq-ul-Zumrûdiye (menzûm)
 Mewlûd (menzûm)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1754
Mirin 1843
Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Fîlozofên misilman
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Zanyarên îslamê
Kurdên sedsala 18an
Kurdên sedsala 19an
Toskana

Toskana () yek ji herêmên Îtalyayê ku bi herêmên li bakur Ligurya û Emilia-Romagna, li rojhilat Marke û Umbriya û li başûr bi Lazio têye sînor kirin. Navê wê ji gelê antîk etrûskên ku li wir niştî bûn de derketiye.

Erdnîgarî 

Toskana xwediyê rûerdeka 23.000 km² û nifûseka 3,61 mîlyon kes e. Paytexta wêyê Firenze ye. Hin bajarên xweyên dinên girîng wiha ne: Arezzo, Pisa, Siena, Grosseto, Prato û Lucca.

Çavkanî 

Herêmên Îtalyayê
Hasûna

Hasûna (bi tirki: Tatlıca), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Gundê Teze

Gundê Teze (bilêkkirina bi tirkî: Yeni Konakkuran), girêdayî Dignûge gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Qicixê Jor

Qicixê jor gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Qicixê Jêr

Qicixê Jêr (),  gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Dignûg

Dignûg (), bajarokekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Qasimiya Birûka

Qasimiya Birûka (),  gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Qasimiya Riza

Qasimiya Riza (),  gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Welekor

Welekor (), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Bastem

Bastem () bajarekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.

Gundên Milazgirê
Qereqa

Qereqa () gundekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Tolebaş

Tolebaş(),  gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Bostanqeya

Bostanqeya gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Mele Elî, Milazgir

Mele Elî () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Toraqa

Toraqa gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Fenek

Fenek gundek girêdayê navçeya Mûş'ê Milazgirê ye.

Ev gund nêzîkî 30 salane ku vala ye. Sedema valabûna gundê Fenek jî pevçûnên eşîrî bû. Niha ev gund wekî zozan tê bikaranîn. Sinemevan Şener Şen li gundê Fenek mamostetî kiriye.

Gundên Milazgirê
Dexda

Dexda gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Bexçe

Baxçe gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye. 

Gundên Milazgirê
Fûşiya

Fûşiya gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Mele Baqî, Milazgir

Mele Baqî (),  gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Alka

Alka gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Qilêçî

Qilêçî (), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Kar, Milazgir

Kar an jî Kara Xoy () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye. 

Gelê herêma Milazgir û derdorê pêdiviya xwe ya xoyê ji gundê Kar digrin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Aliyar

Aliyar () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ve ye. 

Gundên Milazgirê
Goma Ezîzan

Goma Ezîzan () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gundên Milazgirê
Goma Silêmanê Xeto

Goma Silêmanê Xeto (), gundekî girêdayî navçe Qereyazî ya ser bi Erziromê ve ye.

Gundên Qereyaziyê
Xelîlê Berfê

Xelîlê Berfê (jdb. 1920 li gundê Çetela Farqînê, Bakurê Kurdistanê - m. adar 2008 li Almanya) yek ji dengbêjên gelek hezkirî bû. Di awayê strandina dengbêjiya Şengal û Serhedê de distra.

Dengbêjê nemir di sala 1920î de li Farqînê, gundê Çetelê hatibû jiyanê. Heya xortaniya xwe li Çetelê dijî û paşê jî koçberê gundê Duşê ya Qubîn a Batmanê (Bişêriya Êlihê) dibe. Di destpêka salên 1990î de ji ber zilma Romê diçe Ewropayê.

Berfê, bi welatparêzî, merdî û başiya xwe dihate nasîn. Klamên wî yên Şerê Dela, Şêr Mîrza gelek hezkirîbûn. Wî di kevneşopiya dengbêjiya Şengalê û Serhedê de stran digot. Mirina wî ji aliyê dilên xemgînî ve di komeleyeke êzdiyany de hate pêşwazîkirin. Hezkiriyên wî oxira wî kirin û ew şandin civata Evdalê Zeynikê.

Çavkanî 

Dengbêj
Qubîn
RSF

Rêxistina (yan eniya) rojnamevanên tixûbnasneker, RSF (ji Fransî. Reporters sans frontières – RSF) eniyeke navneteweyî ya rojnamevanên serbixwe û doza azadiya agahî û ramanê dikin e.

Sazî sala 1985'î de ji aliyê Robert Ménard ve bi fîlozofiya 19emîn xala Danezana Mafên mirovan a Gerdûniya azadiya agahiyê deklare dike, tê damezirandin. Bingeha xwe ji saziya bijîşkan a bi heman navî digire. 

Li dijî sansûr, pêkutiyên fermî û zagonî, darizandin û zîndanîkirina rojnamegeran, bi kurtî ji bo azadiya çapemeniyê têdikoşe. Navenda sekreteriya wê li Parîsê ye. Xwe li seranser parzemînan birêxistin kiriye.

Rêxistina mafên mirovan
Rojnamegerî
Azadiya çapemeniyê
Çetel

Çetel(ê) gundekî Farqînê ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Navdarên gund 

Xelîlê Berfê dengbêj e

Gundên Farqînê
Memphis, Tennessee

Memphis, yek ji bajarên mezin ên DYAyê ye û mezintirîn bajarê federedewleta Tênêsî ye. Ciwaniya Elvis Presley li vî bajarî derbas bûye.

Hin agahiyên bikêr 

 Rûber (rûerd): 763,4 km²
 Gelhe (nifûs): 680.768 (2005), bi tevayî jî: 1.230.303 (2005)
 Koda telefonê: +1 901
 Malpera fermî: http://www.memphistn.gov
 Bilindahiya axê: 70 - 110 m
 Avabûna bajêr: 1819
 Parêzgeh: Shelby
 Federedewlet: Tennessee

Cih ji Tennessee
Memphis (Tennessee)
Parêzgehên Tennessee
Duşê

Duşê gundekî navçeya Êlihê Qubînê  ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Qubînê
Aedilis

Aedilis çîneka kardarayê (memûrî) ku di Komara Romê de cîh digirtibû. Ewna karbidestên temîr û çêkirinê avahî û mizgeftên gelemperiyê bûn. Ewna salê carekê nîvî ji pleban nîvî jî ji patrîsyanan dihatin hilbijartin. Ew cara pêşin di sala 494 b.z. de aedilis li Romê hat saz kirin.

Împeratoriya Romê
Proleter

Proleter (ji latînî proletarius bi wateya "kesê ku ji çîna herî jêr a gel") kesê ku di cîvakê de bêmal û milk û bo qezencê xwe hewcederê xerc kirina keda destê xwe ye. Gorî teoriya marksîzmê ew di cîvakê de li hembera burjuvayan cih digire. Têgiya proleter jî wek ew her kesê ku tenê xwediyê wertê xwe (latînî: proles, "zurryet") ye.

Di Împeratoriya Romayê de proleter ew kesên bêwelat bûn, lê wextê ku Şoreşa Pîşesaziyê dibe ji nû ve bo kesên bêmal û milk hat bikaranîn. Ji pê Şoreşa Pîşesaziyê re proleter ew kesên ku ji gund û bajarên çûk de koça bajarên bi pîşesaziyê pêş de ketinî û li wir bêçare di fabrîqeyan de bi kardanê dorê 18 seaten û bêwês û bê tetîlê heftayî dişixulîbûn.

Marksîzmê de 
Di Marksîzmê de proleter ew kesê ku emek û keda xwe difroşeye. Gorî Marksîzmê proleterê li hembera vê bêedaletiyê derkevin û pê şoreşê re jî diktatoriya proleteran saz bikin. Lê ew heta îroj li çend welatan hat ceribandin jî bi temamî wek dihat guman kirin endam neda.

Marksîzm
Komûnîzm
Împeratoriya Romê
Diya Ciwan

Diya Ciwan helbestvan û nivîskareke kurd e.

Kurtejiyan  

Di rojek ji rojên hizêrana sala 1952/1953 ji dayik bûye, di malbateke rewşenbîr û neteweyî de hatiye perwerdekirin. Diya Ciwan dibêje "min hingê nivîsî, roja ku min başî û xirabî, sitembarî û berxwedan ji hev cudakir. Roja ku devê min tama talî û şêrînahiyê ji hev cudakir, ew roj bûne destpêka nivîsandinê, min di hindirê xwe de bi evînekî mezin dinvîsî, lê bi bûyerekî biçûk, bi wateyekî kûr, hew min dît ku nivîs xwe ji sînga min davêje ser rûpelan, ew dem jî di sala 1977 de bû. Wesan bû destpêka nivîsandinê".

Diya Ciwan jineke kurde, bawere bi mafê kurd yê rewa û peyama dayikê, ew bi xwe dibêje, "dayik bûn peyama minî pêşiye di jiyanê de". Ew bi xwe jî dayika şeş zarokane, ji  sala 1975 heta niha di gel malxwê xwe û zarokên xwe li Şamê, taxa Kurda dijî.
Piranî rojname û kovarên kurdî li Kurdistanê û derveyî Kurdistnê nivîsên wê weşandine.

Hinek ji çalakiyên Diya Ciwan 
 Endama di komîta parastina mafê jinan li Sûriyê.
 Endama di komîta mîhrecana helbesta kurdî li Sûriyê.
 Endmama di komîta xelata Osman Sebrî de.
 Xelata Osman Sebrî pêşkêşi xanim Danielle Mitterand kir di sala 2004ê de.
 Perlemana Swêdê pêşwazî lê kir wekî nivîskareke kurd di sala 2004ê de.
 Êzgeha Stokholm ya navnetewî hevpeyvînek li gel cêkir, herwesan radyoya Berlînê ya navneteweyî.

Hinek ji çalakiyên wê li herêma Kurdistana Başûr 
 Vekirna çapxana Xebat 1996.
 Vekrina pêşangeha şehîdên enfalê 2005.
 Vekirna senterê Leyla Qasim 2006.

Xelatên ku Diyan Ciwan wergirtine

 Rêzlênan ji aliyê partiya Çepê kurdî li Soriyê 1993.
 Xelatek zêrên ji wezareta rewşenbîriya Kurdistnaê li Îraqê 1998.
 Bawername ji festivala helbesta kurdî li Soriyê, 1999.
 Xelata festîvala Melayê Cizîrî, ji aliyê wezareta rewşenbîrî li hermêma kurdistanê, 2000.
 Xelata û bawrername ji festîvala rewşenbîriya Tonisê, ji hêla wezareta rewşenbrî li Tonis, 2001.
 Xelata sedsaliya nemir Barzanî li hermêma kurdistanê, 2003.
 Rêzlênan ji kolîja Wêjeyê li Duhokê.2005.
 Xelata festîvala Bedirxaniya ya rojinamegeriya kurdî li herêma kurdistanê û bawername, 2005 û 2006.
 Xelata zêrîn ji wezareta rewşenbîrî li kurdistnaê ku mezintirîn xelate, 2007.
 Bawername û rêzlênan ji dezgehê Mîdiya yê rojinamevanî, 2007
 Xelata festîvala helbesta kurdî li Akirê, 2008

Berhemên çapkirî 
 Pêlek ji deryanên kovanê min- helbest-1992.
 Bazbend – çîrok.
 Hêsrên ziwa- helbest.
 Çîrokên kurda, beşê 1 û 2.
 Bênder, helbest-2007-Duhok
 Gotinên pêsiya-2007-Duhok

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1953
Şîdan

Şîdan êleke Kurdistana bakur e. 

Eşîra Şîdan li kurdistana bakur bi cîne li bajare Wanê.  Li qeza Gürpınar  e Mezinê vê eşîrê Qeyar Beg bû, le piştî mirina wî kurê wî  veysel beg mezine eşîrê ye.
Çawkanî :  mahir çelkî 
Eşîr
Êla Ertoşî
Temer Koçer

Temer Koçer waliyê bajarê Dihokê ye.

Kesên ji Dihokê
Enver Ata

Enver Ata (jdb. 1959 Êlih - m. 20 hezîran 1984 li Uppsala, Swêd) yek ji têkoşerên doza azadiya kurdan bû. Bi awayeke nediyar hate kuştin.

Di cûntaya leşkerî ya sala 1980î tê ser desthilatdariya Tirkiyeyê de hat girtin û li Zîndana Amedê ma. Wekî endamekî PKKê, rastî êşkenceyên hovane yên dewleta Romê hat. Di êşkenceya dawî de bi qesta mirîbûnê wî avêt sergogeha (çopa) Amedê. Ji aliyê gel ve li wir hat dîtin, lê dît ku ew nemirî bû.

Ew piştî terapiya xwe ya pêşîn derbasî wargehên PKK yên li derveyî Bakurê Kurdistanê ne bû. Bo terapiyê wî şand Swêdê. Di avabûn û nivîsandina Berxwedan (kovar)ê de cih girt.

Di 20 hezîrana 1984an li qada Stora Torget a bajarê Uppsalayê hat kuştin. Çapemeniya Tirkiyeyê cara pêşîn kuştinê xist para PKKê. Gelek kes û kom jî di heman baweriyê de ne ku PKKê ew kuştiye. Dewleta Romê ji vê kujtinê sûdê werdigirt û îmaja kurdan li Swêdê diguherand, dilê swêdiyan li kurdan reş kir.

Mijarên têkildar 
Çetin Güngör
Mustafa Tangüner

Çavkanî 

Endamên PKKê
Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Êlihê
Mirin 1984
Aysun Kayacı

Aysun Kayacı (bilêvkirina kurdî: Aysûn Kayaci, z. 20'ê gulana 1979, Stembol) yek ji model û aktrîstên Tirkiyeyê ye.

Di 15 saliya xwe de dest bi modeliyê kiriye. Ji malbateke gelek xizan û kedkar e. Di salên 2000î de dest bi aktrîstiyê jî kiriye. Sala 2004an wekî "modela herî navdar a salê" hate hilbijartin. Navê we bi hin fûtbolîstan re derketibû.

Kinaci herwiha moderatoriya TVan û stranbêjiyê jî dike. Dest bi xwendina dîroknasiyê li Zanîngeha Yeditepe kiriye. Hin caran siyasetê jî dike. Di 27'ê adarê 2008î de li dijî wê doza piçûkxistina gel hate vekirin ku wê di axavtineke xwe ya TVê de henekê xwe (qerfê xwe) bi komên xizanan kiriye.

Gotinên wê 

"...Ev çi cureyî demokrasî ye?! Dengê min û şîvanên li serê çiyê wekhev tê dîtin..."

Rêzefîlmên tê de lîstiye 

 Sessiz Gemiler ("Keştiyên bêdeng") 
 Doktorlar - Kader ("Bijîşk - Çarenûs") 
 Zehirli Çiçek ("Kulîlka jehrîn") 
 Çat kapı ("Ji nişka derî ve")

Fîlmên tê de lîstiye 

 Kısık Ateşte 15 Dakika ("Di nizmiya agir de 15 mînût")

Jinên tirk
Modelên Tirkiyeyê
Aktrîsên tirk
Jidayikbûn 1979
Mirovên zindî
Mustafa Pusa

Mustafa Pusa (jdb. ? gundê Patnosê, Agirî, Bakurê Kurdistanê - m. 1991, Stenbol) yek ji têkoşerên doza azadiya kurdan bû.

Jiyan 

Bi xwe wênesazek bû bêî pere wêne ji bo hêz, partî, kovar û komên Kurdperwer û çepgiran re çêdikir. Bi awayeke nediyar li Stenbola Tirkiyeyê bi tevî yanzde kesan, di nava hefteyekê de hate kujtin.

Di ciwanzaroktiya xwe de dest bi lêgerînên têkoşîna azadiya Kurdan dike. Di nava rêxistineke çepgir a bi navê MLSPB (Marksist Leninist Silahlı Propaganda Birliği - Yekîneya Marksîst Lenînîst a biçek) de cihdigire. Tê girtin û zêdetirî şeş salan li zîndanên Tirkiyeyê dimîne. Li zîndana dawî ya Ceyhanê de têkilî bi PKKiyan re datîne û biryara tevlîbûna PKKê dide.

Di derketina zîndanê de wekî alîgirekî PKKê li bajarên rojava yên Tirkiyeyê dixebite. Çend caran tê girtin û rastî êşkenceyan tê. Biryara çûyîna nava refên pêşmergeyên ARGKê dide û derbasî derveyî Bakurê Kurdistanê dibe.

Pusa, ji aliyê kovara bi navê İkibine Doğru (berî bi 2000î) ya Doğu Perinçek ve wekî hedef tê nîşadan û di nava hefteyekê de bi tevî yanzde Kurdan li Stenbolê tê kujtin.

Çapemeniya Tirkan bi lez bûyerê dixe para PKKê û koma Doğu Perinçek jî daxûyakirin ku "Ev kesana ji aliyê PKKê ve hatin kujtin, lewra alîgirê Mehmet Şener bûn". Çapemeniya Kurdan hîç behsa bûyerê nekirin û tenê gotin "PKKê Mustafa Pusa yê alîgirê Mehmet Şener ê mihalifê serokatiya PKKê kujt".

Gorî gelekan ev kesana ji aliyê hêzên kontrgerîlla yên bi navê Ergenekon tên îlankirin ve hatine kujtin.

Gotarên têkildar 

Ergenekon
İkibine Doğru
PKK

Kujtinên kiryar nediyar
Xanedana Şedadiyan

Şedadî (carina Şeddadî tê nivîsandin) navê dewletekê ye ku di sala 951'ê (340´ê hicrî) de ji aliyê Şedadiyan ve li herêma Erana bakurê Azerbeycanê (Başûrê Qefqezê) hatiye damezrandin. Vê dewleta Kurdan heta sala 1164'an xwe ser piyan girt. Bajarê Anî (li Qersê, Tirkiye), Tibîlîsî (Gurcistan), Demirqapî, Qerebax, Naxçivan, Gence (li Azerbeycanê ye), Dvîn (li Ermenistanê ye)

Dîrok 
Dewleta Şedadiyan, di sala 951ê miladî de bi destê Muhemmedê kurê Şedad ve li (Başurê Qafkasya) hatiya sazkirin. Ev dewlet, yek ji wan dewletan Kurda yên ku di dema Îslamiyatê da hatine sazkirin. Bi rasti ev dewleta kurdî, gelek xurt û temen (umir) direj buyê. Sinoren wê pir fireh bûye, hemu bi vê dewletê ve girêdayi bûne. Di wê demê de li başur ji, hukumeta  Merwaniyan, li rojhilat hukumeta Hesnewiyan hebûye. Ev devlet ji aliye cardeh hukumdaren Şedadî ve hatiye îdarekirin. Lê belê bi êrîşa Melikşah hukumdarê Selçuqî li ser wê herêmê di sala 1075an de dawî lê hatiye.

Piştî dîlketina Salar Marzûban Muhemmedê keyayê Musafirogullari di sala 948an de Mihemed Şedad Qartû (Mihemedê kurê Şedad) cihê wî girt. Muhemmed Şedad Qartû pêşî tenê keyayê Debîlê bû, lê di 951ê de li tevahiya Azerbaycanê bû desthilat. Herçend tê gotin ku dewleta Şedadiyan di sala 1164an de hilweşiyaye jî em ji kitêbeyeke ku Key-Siltanê Şedadî li Aniyê daye nivîsandin dizanin ku wî heta 1198an desthilatdariya xwe meşandiye. Li gor hin çavkaniyan Şedadî bi êrîşa xundekarê Selcûqiyan Melikşah bi ser vê herêmê de di sala 1075an de hilweşiyane, lê xwiyaye ew bi vê êrîşê qels bûne û heta sala 1198an jî xwe girtine.

Hikûmdarên Şedadî

Li Gence û Dwînê
 Muhemmedê kurê Şedad li Dvînê (951-971 zayînî)
 Elî Leşkerî kurê Muhemmed li Genceyê (971-978 z.)
 Merzuban kurê Muhemmed (978-986 z.)
 Fezl I kurê Muhemmed (986-1031 z.)
 Ebu'l-Feth Mûsa kurê Fezl I (1031-1034 z.)
 Elî Leşkerî II kurê Mûsa (1034-1049 z.)
 ?Enûşirwan kurê Elî II Leşkerî (1049 z.)
 Ebu'l-Eswar Şawur I kurê Fezl I (1049-1067 z.) (li Dvînê 1022-; li Genceyê 1049-)
 Fezl II kurê Ebu'l-Eswar Şawur (1067-1073 z.)
 ?Eşot kurê Şawur I (1067 z.)
 Fezl III (Fezlûn) kurê Fezl II (1073-1075 z.)

Li Aniyê 
 Ebû Şuca' Menûçehr kurê Ebi'l-Eswar Şawur I (1072 z.)
 Ebû'l-Eswar Şawur II kurê Menûçihr (1118 z.)
 Fezl IV (Fezlûn) kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (1125-1130 z.)
 Xûşçihr kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
 Mehmûd kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
 Fexreldîn Şedad kurê Mehmûd (?1154 z.)
 Fezl V kurê Mehmûd (1155 z.)
 Şahenşah kurê Mehmûd (1164-1174 z.)
 Sultan (?=Şahenşah) kurê Mehmûd (1174 z.)

Çavkanî

Pîrtuk
 Bosworth, Clifford Edmund (2004). The new islamic dynasties - a chronological and genealogical manual, Edinburgh University Press, Edinburgh. ISBN 0-7486-2137-7

Dewletên dîrokî
Dîroka Kurdistanê
Dewletên kurdan
Xanedanên kurdan
Desthilatdarên kurd
Şedadî
Kırmancca/Zazaca Dil Dersleri

Kirmancca/Zazaca Dil Dersleri (Dersê Ziwanî yê Kirmanckî/Zazakî), nameyê kitabê Deniz Gündüzî yo. 

Babeta kitabî, dersê ziwanî yê kirmanckî (kurdiya zazakî) yê. Bi ziwanê tirkî û kirmanckî 26 dersê gramerî nusîyayê. Wendoxî şênê xo bi xo rastnuştiş û giramerê kirmanckî bimusê.

Nasnameya kitabî:

Gündüz, Deniz, Kirmancca/Zazaca Dil Dersleri, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2006, 366 rîpel, [ISBN 97-5627-810-2]

Kitab
Îmadedîn Zengî

Zengî bi tunî Imadedîn Zengî I bin Qesîm ed-Dewle Aq Sunqur (zayîn 1087, mirin 1146), lawê Aq Sunqur el-Hecîb, emîrê tirkmen yê Helebê ku bi Melikşah I ve girêdabûbû. Bavê wî di sala 1094'an de hatibû kuştin û ew ji hêla Kerbûq, emîrê Mûsilê, hatibû mezin kirin. Ew di sala 1127'an de bû emîrê Mûsilê, di sala 1128'an de jî bû yê Helebê û ew damezrênerê xanêdana Zengiyan bû.
Di sala 1130'yan de wî bi Tac el-Mûlk Bûrî ve piştgirî li hembera xaçperestan kir jî pê re ewna bi hev ketin. Wî lawê Bûrî heps kir û Xims dorpêç kir, lê nekarî ku wî bajarî dest xwe bixe. Wî bi xelîfe el-Musterşid re jî micadele kir. Wextê ku di 1132'an de ew li Tikrîtê bi el-Mûsterşîd re cengê dike dikeve zorê, lê emîrî Tîkrîtêyî wê çaxê Necmedîn Eyûb, bavê Selahedîn wî ji zordariyê difilitîne û ewna dibine dostê hev. Di sala 1135'an de Îsmaîl, yê ku pê bavê xwe Tac el-Mûlk Bûrî re bûbû emîrê Şamê, ji Zengî alîkariyê dixwaze. Lê ji malbatê wî de kes wê naxwaze û ew ji hêla dayikê xwe Zûmrûdê tê kuştin û şûna wî birayê Îsmaîlê biçûk Şîhab eddîn Mehmûd tîne emîrîtiyê Şamê. Dîsa jî Zengî dihere û Şamê dorpêç dike, lê ew bê serkeftî dorpêçê ra dike. Zengî di vegera Helabê de Ximsê jî dorpeç dike jî Şîhab eddîn Mehmûd, Mûînedîn Nûr dişîne wir û Zengî li wir jî bi serkeftî der dikeve. Zengî di sala 1137'an de Ximsê dîsa dorpêç dike jî Mûîneddîn Nûr bi Xaçperestên Orşelîm re piştgiriyê dike û Zengî nikare bajêr dest xwe xe. Lê bo ku artêşa Bîzans tê Sûrî ew dorpêçê radike û vedigere Helabê. Di sala 1137'an de împeratoriya Bîzansê û xaçperest Şeyzerê dorpêç dikin jî va dorpêça bêserkeftî xelas dibe. Di sala 1138'an de Zengî bi emîrîtiyê Şamê ve li hev tê û bi Zûmrûdê ku lawê xwe Îsmaîl bi destên xwe kuştî re dizewice û wek cihêzê zewacê jî Ximsê heldigire. 

Di sala 1139'an de Şîhabedîn Mehmûd, emîrê Şamê tê kuştin û Zengî bo ku bajêr dest xwe xe dihere ser Şamê. Lê Mûînedîn Nûr bi xaçperestên Qûdisê re piştgiriyê dike û bajêr teslîma Zengî nake û Cemaledîn wek paşewarê Şîhab derbaza textê Şamê dibe. Zengî bajarê ku Cemaledîn lê berê emîrîtî dikirî Balbêkê dorpêç dike û wê derê dest xwe dixe û teslîma Necmedîn Eyûb bavê Selahedîn dike. 

Di sala 1144an de Zengî bajarî Riha, yê ku navê xwe ji hêla xaçperestan wek Edessa dihat navkirin, dorpêç kir û ew dera di 24'ê berfenbarê 1144'an de dest xwe xist.

Wextê ku ew di sala 1146'an de Şamê dorpêç dike ji hêla xûlamekî frank ve tê kuştin. Li Mûsilê lawê xweyê mezin Seyfedîn Qazî, li Helabê jî lawê xwe Nûredîn derbaza şûna wî dibe.

Mijarên têkildar
Zengiyan

Çavkanî

Zengiyan
Tirkmen
Jidayikbûn 1080î
Mirin 1146
Mizûrî

Eşîreta Mizûrî yek ji kevintirîn eşîrên kurde li Kurdistan ê. Eşîra Mizûrî cara yekem ji aliyê Şerefxanê Bedlîsî ve tê behs kirin di pirtûka xode Şerefname di sala 1597 de. Ewliya Çelebî di pirtûka rêwîtiyê wî de bi navê "Seyahatnâme" di sala 1638 de behsê Mizûrî kiriye, û ji aliyê Mark Sykes ve di sala 1909 de, ji aliyê dîroknasê kurd Zekî di pirtûka xwe (Kurd û Kurdistan) di 1931 behsa eşîra Mizûrî kirîye. Ew li rojava Mirgewer, rojava Gola Ûrmiyeyê û di Başûrê Kurdistanê dijîn. Pêndro yek ji gundên herî mezine li eşîra Mizûrî.

Çavkanî

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Serxwebûn (rojname)

Serxwebûn rojnameyek mehane ye. Ev rojname weşana îdeolojîk a PKKê ye. Cara yekem di Çileya 1982an li bajarê Almanya Kölnê derket. Hetanî îro jî bi mehane weşanên xwe berdewam dike. Serxwebûn bi dirûşmê "Ji Serxwebûn û Azadiyê bi rûmettir tiştek nîne" derdikeve. Di navbera salên 1980 û 2000an bi navê "Serxwebûn" weşanxaneyek jî hebû. Weşanxaneya Serxwebûnê li ser şehîdên Kurdistanê bi dehan pirtûk çapkir. Dîsa pirtûkên tevgera PKKê û serokê PKKê Abdullah Öcalan jî di nav weşanên Serxwebûnê derketin.

Çavkanî 
Çavkanî: 1- Firaz Baran: Yeni Özgür Politika, 6ê Îlona 2019, rûpela 13.

Girêdanen derve 
 Malpera Serxwebûn

PKK
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kovarên kurdî
KF Kuban Krasnodar

KF Kuban Krasnodar (Rusî: Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'niy klub Kuban' Krasnodar) yaneya futbolê ya Krasnodar, Rûsya ye. Di sala 1928'î de hatiye damezrandin.

Xwedî stadyûmek e ku navê wê Kuban Stadyumu ye.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Kuban 
 Fanmalpera fermî ya Kuban
 Fanforum GREENMILE 

Kuban
Jacques Offenbach

Jacques Offenbach (20ê hezîranê 1819 - 5ê çiriya pêşîn 1880) yek ji komponîstên navdar ên alman e.

Bestekarên alman
Jidayikbûn 1819
Mirin 1880
Hacı Arap Yaman

Haci Arap Yaman lîstikvanekî  bîlardê ye.

Yaman di sala 1965an de li navçeya Bismilê ya ser bi Amedê hatiye dinê û li ser jiyana xwe van tiştan tîne ziman "Min li Bismilê dest bi bîlardê kir. Demeke, li vir min jiyana xwe ya bîlardê domand. Piştre jî min li Enqereyê rêwîtiya xwe domand."

Yaman ji sala 1977a ve li ser navê Tirkiyeyê beşdarî pêşbirkan dibe. Herî dawî jî di 4 û 5ê nîsanê 2008a de li Belçîkayê di Pêşbirka Bîlardê ya Artîstîk de reqîbê xwe yê spanyolî Xaiver Fonellosa têk bir û bû şampiyonê cîhanê. Her wiha Yaman di neh kategoriyan de rekor şikandiye.

Girêdanên derve
 Malpera fermî ya Haci Arap Yaman  25ê adarê 2013, girêdana xerabûyî

Kurd
Lîstikvanê bîlardê
Werzişvan
Jidayikbûn 1965
Dilşad Merîwanî

Dilşad Merîwanî (z. 28'ê adarê 1947 - 13'ê adarê 1989) nivîskar, rojnamevan û helbestvanekî kurd bû. Ji aliyê rejîma Baas a Îraqê ve hatiye kuştin.

Merîwanî alîgirê bikaranîna alfabeya kurdî ya latînî bû. Merîwanî birayê mezin ê Rebwar Fatah e.
Tê gotin ku li ser mirina xwe helbesta li jêr nivîsandî ye.

Berhemên wî 
 Firmêsk û Zerdexane, helbest, 1968,
 Yekem Hengaw, Pexşan, 1973,
 Dildaranî Şoreş, Çirok, 1973,
 Pêşwazî Xawen Şiko, rexne 1973,
 Bibin be tişk, helbest 1976,
 Be pencekanim detbinim, çirok 1977,
 Dêryasîn, çirok 1978,
 Semfoniya wenewşe, helbest 1980

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Helbestvanên kurd

Jidayikbûn 1947
Mirin 1989
Safranbolu

Safranbolu qazeykey Karabükîyo. Bi keyanê xuyê kanan navdaro. 

Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
Roja Kurd

Roja Kurd kovareka mehane ya siyasî û çandî ye.

Kovara ku di adara 2007a  li Amedê dest bi weşanê  kir, bi zimanê Tirkî û Kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de berpirsiyarê giştî Ahmet Kaymak bû, lê paşê ew jî kovarê qut bû. Redaksiyona kovarê ji A. Halim Ipek, Ilhan Zeyrek û Ramazan Kahramaner pêk tê. Berpirsê redaksiyona Kurdî Arjen Arî ye.
Ji destpêka weşanê de kovar bi zextên dewleta Tirk rûbirû dimînê û li hin nivîskarên kovarê jiber nivîsên wan ji aliyê dozgeriya Amedê doz hate vekirin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Faîq Bucax

Faîq Bucax (bi tirkî: Faik Bucak, jdb. 1919 Xedraye - m.  li Sêwrega Rihayê) damezrîner û yekem serokê Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyeyê (Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi T-KDP) bû. Di roja  de qurbanê kuştinxwazî bû û di roja 5ê tîrmehê de jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd
Parêzerên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1919
Mirin 1966
Kesên ji Sêwregê
Bucak

Bucak an Bucax navê malbateke ji Sîwerek. Endamên vê malbatê:
Faîk Bucak (1919-1966)
Sedat Edip Bucak (1960-)
Yusuf Serhat Faik Bucak (1946-) 
Sertaç Bucak
Malbat