nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Alfabeya kurdî ya latînî

Alfabeya kurdî ya latînî ji bo nivîsandina çend zaravayên kurdî tê bikaranîn.

Di nivîsina zaravayê kurmancî de tîpên latînî, kîrîlî û erebî tên bikaranîn. Ji van alfabeyan yê herî zêde tê bikaranîn û ji aliyê nivîskar, hunermend, rojnamevan û rewşenbîran ve hatiye pejirandin tîpên latînî ye.

Alfabeya latînî, alfabeyeke fonetîk e, ango her tîpek nîşanê dengekî ye û ji alfabeyên din baştir bersiva dengên zimanê kurdî dide. Hejmara tîpên alfabeya kurdî 31 in.

Di zimanê kurdî de 31 deng hene û ji bo her dengekî jî tîpek heye. Bi tenê dengekî taybetî di zimanê kurdî de heye ku bi du tîpan derdikeve û bi kurdî jê re pevdeng û ewropî jî dîftong dibêjin. Ew jî tîpên xw ne. Dengê tîpa "x" bilind û xurt e û ya "w" jî nizim û zeyîf e. Carnan dengê "w" weha kurt û zeyîf e ku mirov nabihîse û bi tenê dengê "x" dibihîse. Loma jî di nivîsandina kurdî de herî bêtir çewtî di vî dengî de tê kirin. Ev dengê kurdî ku ji du tîpan derdikeve di zaravayê kurdî de ne wek hev e. Di zaravayê kurmancî de jî li gor herêman tê guhartin. 

Soranî, dimilî û li hinek deverên kurmancî jî bi tenê tîpa "x" bi kar tînin. Lê di rastnivîsa kurmancî de pêwîst e ku mirov "xw" binivîse.

Dîrok

Marogûlov
Alfabeya pêşîn a latînî ji aliyê Îsahak Marogûlov hatiye amadekirin. Bi spiratina hikûmeta Ermenistanê, di sala 1928'an de Erebê Şemo û Isahak Marogulov (bi koka xwe asûrî) alfabeya kurdan ya bi tîpên latînî damezirandin. Hema wê salê pirtûka wan e "Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî" çap bû. Ev yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî bû.

Mijarên têkildar: Alfabeya Marogûlov

Celadet Bedirxan
Piştre alfabeya latînî ya ji Mîr Celadet Bedirxan hatiye çêkirin. Mîr Celadet, di sala 1919an dest bi amadekirina xebata alfabeya latînî kiriye. Wî di 15ê gulana sala 1932an de di hejmara pêşîn ya kovara Hawarê de dest bi belavkirina alfabeya kurdî a latînî kiriye. Loma ji alfabeya kurdî ya latînî re "alfabeya Hawarê" yan jî "alfabeya Celadet Bedirxanî" jî tê gotin.

Berî hejmara 24an, cihê herfên "q" û "k" guhertî bû. Yanî "kovara kurdî" weke "qovara qurdî" dihate nivîsandin.

Mijarên têkildar: Alfabeyên Kurdî

Alfabeya kurmanciya latînî ya îro

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Kurdish Unified Alphabet

Alfabe
Zimanê kurdî
Nacî Sebrî Akreyî

Nacî Sebrî Akreyî (15'ê berfanbarê 1945 Akrê - 2'e pûşperê 2008 Almer/Hollanda) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.

Jinenîgarî
Akreyî di 15'ê berfanbarê 1945'a de li bajarê Akrêya Başûrê Kurdistanê cavên xwe li jiyanê vekirîne û xwendina xwe ya destpêkê û navîn li bajarê Hewlêrê bi dawîkirîne û xwendina amadeyî û zanîngehê li paytexta Îraqê Bexda xwendîye û pişka Rojnamevaniyê qezenc kiriye. Herwiha di sala 1963'a de têkilî bi Partiya Demokrata Kurdistanê re çêkiriye û bûye endamê wê û di piştre bûye Pêşmerge di Şoreşa Mezina îlonê de û pileya kadroyê çeleng di nava rêzên wê de wergirtiye. Nacî Sebrî Akreyî 7 salan ji ber karên wî yên siyasî û kurdperweriya wî li bajêrên Rûmadî û Bîacên Îraqê ketiye zindanên dagêrkeran de, heya serhildana sala 1991'ê ya gelê Başûrê kurdistanê. Kar û têkoşîna xwe piştî serhildanê berdewam kiriye û 5 salan bêyî beramber kar di Weşana Rojnameya Xebat (organa Partiya Demokrata Kurdistanê) de kar kiriye.

Piştî şerê navxo ji neçarî bajarê Hewlêrê bicih dihêle û bo demeka kurt li bajarkê Selaheddînê bicih dibe, lê rewşa wê demê ji bo Akreyî dest nade û mîna bi hezaran kurdan berê xwe dide Ewropa û li welatê Hollanda sala 1996 wek penaberê siyasî tê wergirtin û di demeka kinde dibe hemwelatiyê Hollendayê, lê destên xwe ji têkoşîn û xebat û doza gelê xwe bernade û herzû di herwarekî de kardike ji bo gelê xwe. Akreyî endamê Sendika rojnamevanên kurdistanê bû û şîretkarê yekitiya elektronî ya Nivîskarên Kurdistanê bû û serokê Komeleya Çanda Kurd li derveyî welat bû. Akreyî di çendîn malperên elektronî de dinivîsand û endamê wan bû û ji bo çendîn rojnameyên navdar yên erebî meqale dinivîsandin mîna rojnameya Heyat û mûitemer û kovara Weset û di çendîn rojnameyên din yên erebî de ewên li Ewropa têne weşandin dinivîsand û bergirî ji pirsgirêka kurd dikir.

Nacî Sebrî Akreyî herwiha sekretêrê komeleya rêlêgirtina nejatperist û ji bo bergirîkirna gelê kurd bû û bi dehan panêl û semînar di warên rojnamegerî û civakî û çandî û siyasî pêşkêş kirin. Têkiliyên Akreyî digel tevaya Partî û aliyên siyasî û civakî û kesatiyên kurd bi başî hebûn. Herweha Nacî Sebrî Akreyî ji bo piştgirî xwe bi kurdên êzidî re dihate naskirin.

Nacî Sebrî Akreyî di 2'e pûşperê 2008'a ji ber nexweşiya kansêrê li bajarê Almere (Hollanda) çû ser dilovaniya xwe.

Mêr
Nivîskar
Rojnamevan
Jidayikbûn 1945
Omîd Kurdistanî

Omîd Kordestanî,  di sala 1963'yan (Tehran, Iran)  de hatiye dinê, yek ji berpirsiyarên malpera (makîna) lêgerînê Google e. . Omîd Kurdistanî di 14 saliya xwe de piştî ku bavê wî mir çû San Jose, Kalîforniya. Li Zanîngeha Dewletî ya San Joseyê endezyariya elektrîk xwend.
 

Omîd Kurdistanî li şîrketa navdar Hewlett Packard weke endezyar kar kir. Ew di şîrketa Internet-Pionier Netscape Communications navekî berbiçav e.Wî di Googlê de beşê bazirganiyê ava kir. Di encama xebata wî de Google di warê bazirganiyê de pir bi pêş ket. Di sala 2005'an de, Google 6 mîlyar dolar qezenc kir. Omîd Kurdistanî, cigirê serokê malpera Netscape ye. Di salekê de ji 88 mîlyon dolar hatina wê di 18 mehan de kire 200 mîlyon dolar. Omîd Kurdistanî di sala 2006'a de, di lîsyeta 100 dewlemendên cîhanê de cih girt.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Omîd Kurdistanî di nav rêvebiriya Google de - bi almanî 
 Nivîsek kovara TIME li ser Omîd Kurdistanî

Mêr
Google
Xanika

Xanika navê şeş gundên Kurdistanê ne.Yek ji wan Xanika Şendo ye, yên din: Xanika Herzem, Xanika Jêr, Xanika Jor, Xanika Mehmûdê Zêro û Xanika Êzîdiyan.

Mêrdîn
Gürdal Aksoy

Gurdal Aksoy (z. 1968 lî  Çewlîgê) dadnas û nivîskarekî bî eslê xwe kurd e.

Jînenîgarî 
Gurdal Aksoy kurdekî ji bakûra Kurdistanê ji bajarê Çewlig’ê (Bîngolê) ye, ew bi awayekî metodîk û gelek caran jî, dûrê klîşe û dubarekirina ku di nav me Kurdan da jî heye, dinivîsîne. Ew berhemên xwe bi zimanê tirkî dinivîse, xweska nivîsên wî bi zimanê kurdî bûna jî. Ji aliyê dî va çewa ku em pê dizanin, bi awayekî amatorî be jî, ew bi hunera resim ra jî mujîldibe. 

G. Aksoyê ku di sala 1968 a da hatiye dinê, xwendina xweya despêkê, ya navîn û lîseyê li Elezîz, Antalya û Enqere yê da çêkirîye. Wî di sala 1996 a da Faqulta Dadê ya Zanîngeha Enqerê qedandîye, li ser antropolojî (beşa zanînê, ya ku mirovan wek hebûnekî xwezayî qebûldike û li ser wan lêkolînê dike.), dîrok û mîtolojiyê lêkolînan dike û dixebite. 

Gurdal Aksoy eve zûva ye ku di malpera Rizgariyê da nivîsên xwe diweşîne û heta niha tu pirtûkên wî nehatîne wergerandin ser kurdî.

Heta niha van pirtûkên wî hatine weşandin:

Berhem 
 Lêkonînên li ser Zimanê Kurdî û Efsaneyên wî, cîlt 1 (Weşanên “Öteki” Enqere, 1991).
 Hîeros Gamos, Têbiniyên li ser Xweda- Bav (Weşanên Zagros, Stenbol, 1993).
 Xelkê ku Dîroka Wî Nehatîye Nivîsandin (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996).
 Mirov, Kultur û Medenîyet (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996).
 Gelo Dawiya Evînê ye? (Weşanên Yurt Kîtap, Enqere, 1998).
 Newroz, Efsanekî – Dîrokekî (Weşanên Yurt Kîtap, Enqere, 1998).
 Girtîgeha Xelkan Anadolî, “ Ji Xwe Dûrketina Kurdan a bi Dîtinên Merkezîtiya Anadolîtîyê” (Weşanên Komal, Stenbol, 2002).
 Mîtolojiya Kurd-Alewî ya Dêrsîmê, Fîgurên Olî di Raa Haq da” (Weşanên Komal, Stenbol, 2006).
 Xewzaniya (Kehaneta) Kurdistanê ya Nostradamus, Nıvîsên li ser Kurdan, (Weşanên Komal, Stenbol).

Çavkanî 

 Serhad Bapîr

Huqûqnasên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Çewlîgê
Jidayikbûn 1968
Mîralli

Mîrallî gundekî kurdan yê navçeya Elbistanê ye. Gelê gund li ser bi baweriya Elewîtîye ne. Taybetmendiyek Elewiyê herêma Elbistanê ewe ku xwe ne beşek ji Îslamê dibînin, berevajî vê xwe bêtir nêzîkî ola Zerdeştiyê dibînin.

Gundên Albistanê
Esmer Demir

Esmer Demir berniyas bi Xanê Sîpan (jdb. 1971 Qubîn -  22ê gulanê 2008 Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Jînenîgarî
Esmer Demir di sala 1971ê de li gundê Dusayi ku bi ser Qubîna Êlihê ve ye ji dayîk bû. Esmer Demir ji malbatek kurdên êzidî bû. Di sala 1990î de ew ji Ewropayê tevlî Tevgera Azadîxwaza Kurdistanê bû û di sala 1992an de tevlî gerîlayên PKKê bû. 

Esmer Demir di 22ê gulanê 2008an de tevlî şeş hevalên xwe bi navên Sertip Oruç, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û li Herêma Kelareşê jiyana xwe ji dest didin. Ew bi birîndarî dikevê destê hêzên îranî bi îşkenceyê tê kuştin.

Çavkanî 

Jinên kurd
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1971
Alfabeya kurdî ya ber îslamê

Alfabeya Kurdî ya ber Îslamê alfabeyaka di pirtûka Musa Anter da tê qal kirin e. Anter tabloyeka ew alfabê dide û dibêje 'Ew alfebeya Alfabeya Kurda bi xwe ye'. Lê, Musa Anter nabêje ku ew kiçax hatiyê bi kar anîne û ew alfabeya ji ku helgirtîye. Gorî tabloya ku Musa Anter dayî di ew lafabeye da 36 tîp hene. (bnr. Musa Anter, Kürdçe-Türkçe Sözlük. İstanbul: Yeni Matba, 1967)

Binêre herwiha: Alfabeyên Kurdî

Girêdanên derve 
Lihevçûnên navberî alfabeya kurdî ya ber îslamê u  ya Elamiyan

Alfabe
Sertip Oruç

Sertip Oruç berniyas bi Bawer Xelat (jdb. 1973 Ahlat/Bedlîs -  Herêma Kelareş), çalakdarê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.

Jiyana wî

Mirina wî 
Sertip Oruç di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Mêr
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1973
Salime Argun

Salime Argun berniyas bi Jiyan Suruç (jdb. 1974 Sirûc/Riha - m.  Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Salime Argun di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Sertip Oruç, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.

Çavkanî 

Jinên kurd
Endamên PKKê
Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1974
Edibe Çetinkaya

Edibe Çetinkaya berniyas bi Gulizar Goran (jdb. 1978 Mehsertê, Mêrdîn -  Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Jiyana wê

Mirina wê 
Edibe Çetinkaya di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir (Xanê Sîpan), Sertip Oruç (Bawer Xelat), Salime Argun (Jiyan Suruç), Rehyan Çupan (Nalin Karker), Veysi Demir (Xeyrî Çiya) û Gulistan Feqe (Gulistan Çiya) dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Jinên kurd
Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1978
Mirin 2008
Endamên PKKê
Rehyan Çupan

Rehyan Çupan berniyas bi Nalin Karker (jdb. 1976 Şirnex -  Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Rehyan Çupan di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Salime Argun, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Çavkanî 

Jinên kurd
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1976
Mirin 2008
Veysi Demir

Veysi Demir berniyas bi Xeyrî Çiya (jdb. 1987 Sirûc/Riha - m.  Herêma Kelareş), çalakvanê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.

Veysi Demir di 22ê gulana 2008an de tevî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.

Çavkanî 

Mêr
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1987
Kuştiyên cengê (PKK)
Gulistan Feqe

Gulistan Feqe bernas bi Gulistan Koçer (jdb. 1982 Dêrik - m.  Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Jiyana wê

Mirina wê 
Gulistan Feqe di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Veysi Demir dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Çavkanî 

Jinên kurd
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1982
Mirin 2008
Sîstema vedorî ya elementan

Çavkanî 

 Wikipedia îngilîzî

Kîmya
Gundê Evrenpaşa

Gundê Evrenpaşa gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Gundê Humeyra Ereb

Gundê Humeyra Ereb (tr.: A. Doruklu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Gundê Humeyra Kurmanc

Gundê Humeyra Kurmanc (tr.: Yukarı Doruklu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Herma

Herma (tr.: Boğalıyı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Alal Berho

Alal Berho () gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ve ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ebû Ruman

Ebû Ruman (tr.: Akbulut) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ridim

Ridim (tr.: Y.Taşlıdere) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Redim

Redim (tr.: A.Taşlıdere) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Zifkir

Zifkir (tr.: Gümüş köy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ceraade

Ceraade (tr.: Çekirge) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Xirbe Suf

Xirbe Suf (tr.: Işıklar) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Dalya Kurmanc

Dalya Kurmanc (tr.: B.Yenice) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Xirbe Miho

Xirbe Miho (tr.: Tekinler) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Dalya

Dalya (tr.: K.Yenice) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Zarofa

Zarofa (tr.: Zorova) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Zeytir

Zeytir (tr.: Kırıktaş) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Xirbe Piz

Xirbe Piz (tr.: Yeniköy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Helo Belo

Helo Belo (tr.: Y.Taşyalak) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Helo Belo Mala Fatê

Helo Belo Mala Fatê (tr.: A.Taşyalak) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Amuşa

Amuşa (tr.: Polatlı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Migran

Migran (tirkî: Ceylanköy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ayşok

Ayşok (tr.: Esence) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ebes

Ebes (tr.: Yeşiltepe) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Xirbê Tez

Xirbê Tez (tr.: Y.Tepe) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Şawato

Şawato (tr.: Aydoğdu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ebû Hemed

Ebû Hemed () gundekî ser bi navçeya Serê Kaniyê ya Rihayê ve ye.

Gundên Serê Kaniyê
Ebû Hemed 2

Ebû Hemed 2 (tr.: A.Durmuş) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Axirtoş

Axirtoş () gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. Li vî gundî peykervanî tê kirin.

Gundên Serê Kaniyê
Lebana

Lebana (), gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. Di sala 2000'ê de hejmara niştecihên gund 6000 kes bû. Wateya lebana ji mast tê. Kesên lebana bêtir karên cotkarîyê û ajokarîyê dikin. Xelkê lebana bi piranî ji gundê Tixûbê ne. Ji gundê Qelendera jî kes he ne. 

Gundên Serê Kaniyê
Sabuni

Sabuni (tr.: Alaca) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Du Awe

Du Awe (tr.: Yoncalı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Xirbez Zeheb

Xirbez Zeheb (tr.: Altın Köy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Gundên Serê Kaniyê
Hirobi

Hirobi (tr.: Dikili) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Kevir Reş

Kevir Reş (tr.: Y.Karataş) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Xidir Xelef

Xidir Xelef (tr.: Damlacık) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Eynsirac

Eynsirac () gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Xirbê Çaxş

Xirbê Çaxş (tr.: Muratlı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Xirbê Temo

Xirbê Temo (tr.: Aydın) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Umul Azam

Umul Azam (tr.: Maden) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Şêx Rucum

Şêx Rucum (tr.: Avcılı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 

Gundên Serê Kaniyê
Mîndaugas

Mîndaguas (1203 - 12'ê Rezbera 1263) mîrê yekemîn ku tê zanîn yê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya ye. Di 1235'a de serwerî bi dest xist û di 1251'ê de mîna Keyê Lîtvanya hat bi tackirin. Ew bi gelemperî mîna damezrînerê Lîtvanya û yekemîn serwerê yekîtiya Baltikan tê nasîn. Di navbera 1250 û 1251 de mîna bawerekî Katolîkên Romayê hat vaftîzkirin û bi saya vê yekê têkiliyek bi Mîrê Lîvonyayê re bi dest xist û di 29'ê hezîranê an jî 6'ê tîrmehê, 1253, taca Keyîtiya Lîtvanya da serê xwe. Di dema dewleta Lîtvanya de Mîndaugas vegeriya bawerî ya xwe ya berê kû mîna Paganîzm tê binavkirin. Ji ber vê yekê demeke dirêj navbera dewleta Lîtvanya û Şovalyeyên Tîtonî xera bû.

Keyîtiya Lîtvanya 
Piştî damezrandina Keyîtiya Lîtvanya Mîndaugas û xanima wî Morta di havîna 1253'êyê de hatin bi tackirin. 6'ê Tîrmehê di roja me de mîna Roja Dewletbûnê (Lîtvanî: Valstybės diena); tê pîrozkirin ji aliyê Lîtvaniyan ve. Lê birastî roja teqez nayê zanîn. Cihê taclixwekirinê jî nayê zanîn. Bi vaftîzbûna Mîndaugas hat zanîn ku gel ji bo ola Xirîstiyanî ne amade bûn û bandora vê li ser pêşdeçûnê ve çêbû.
Mîndaugas piştî taclixwekirinê di derbekê de hin welatên rojava (Samogitia, Nadruva,û Dainava) bi serweriya Mîrê Lîvonya re parvekir. Ev bûyer di van salên dawî de gelekî tê nîqaşkirin û tê gotin ku Mîndaugas beşeke mezin a welat kiriye bin destê mîran de. Lê her çawa jî be 8 salan rewşeke aştiyê hate peydekirin. Di dema Mîndaugas de têkiliyên Lîtvaniyan bi gelên Ewropiyên Rojava û Vatîkanê re xurt bûn. Di sala 1255'a de Mîndaugas ji Papa Aleksandirê 4emîn bo kurê xwe destûr stend ku taca Keyîtiya Lîtvanya bidê serê wî. Dezgeheke birêkûpêk, birêveberiyeke resen û têkiliyên dîplomatîk hatin geşkirin.

SECEREYA MÎNDAUGAS

Çavkanî 

Lîtvanya
Sergewreyên Lîtvanî
Jidayikbûn 1203
Mirin 1263
Key
Weşanxaneyê Vate

Serra 1996 de çend kirmancê ke bi kirmanckî nusenê û mintiqayanê cîya-cîyayan ra yê, peytextê Swedî Stockholm de bi nameyê Grûba Xebate ya Vateyî yew grûbe naye ro. 

Amancê na grûbe standardîzekerdişê kirmanckî bî. Na grûbe 1996 ra heta 2008 pancês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de seba rastnuştişê kirmanckî û standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî qerarî amey girewtene. Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreyê çend xusûsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey standardîzekerdene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qayde amey girewtene Kovara Vateyî ya ke hûmara xo ya verêne hamnanê 1997 de vejiya de amey neşirkerdene.
Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grûbe xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qayde kitabanê kirmanckî çap bikero, bi nameyê na grûbe û Kovara Vateyî ame sazkerdene. 

Serra 2003 ra pey zî Kovara Vateyî bi dewreyêke newe Îstanbul de ameye çapkerdene. Hetanî ewro Weşanxaneyê Vateyî 31 kitabî û 11 hûmarê Kovara Vateyî çap kerdê. Nê kitaban ra 2 bi tirki, 1 bi tirki û kurmanckî, 1 bi tirkî û kirmanckî, 4 teneyî bi kurmanckî û 23 teneyî zî bi kirmanckî çap bîy. 

Weşanxane
Ebdulla Xefur

Ebdulla Xefur, Ebdulla Xefor, Ebdułla Ẍefur (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Abdulla Ghafor), mamoste, nivîskar û erdnîgarînasekî kurd e ku di sala 1947an de li Başûrê Kurdistanê ji diya xwe Seniye hatiye dinê. Ew doktorê li erdnîgariyê ye û niha li bajarê Nynäshamna Swêdê dijî

Ebdulla Xefur di navbera salên 1968 û 1971ê de yekemîn mamoste û birêveberê dibistana navîn a Diyala bû. Pişt re salekê li Gelale mamostayê dibistana navîn a Gelale bû. Dibistana navîn a Barzan ji bo wî sêyemîn dibistan bû ku ew mamostayê tê de kirine. Heta sala 1973an de li Barzan ma. Nivîskar di lêkolîna xwe ya bi navê Barzanim çon dît ("Min çawan Barzan dît") behsa cografya û dîroka Barzan dike.

Piştî nîvê salên 70an de çû Rûsyayê, heya ku di sala 1994an de gehişte Swêdê û îro li bajarê Nynäshamnê dimîne. Doktor Ebdulla Xefur piraniya pirtûkên xwe li Swêdê çap kirine.

Berhemên wî 
 Kuzey Kurdistan'da yerleşim yerleri 1980 (il, ilçe, bucak ve köylerinin Türkçe ve Kürtçe isimleri). Stokholm, 1994.
 Cugrafyay danîştwanî Kurdistan. Stokholm, 1994.
 Etno-dîmografya başûrî Kurdistan. Stokholm, 1995.
 Barzanim çon dît. Stokholm, 1995.
 Cugrafyay Kurdistan. APEC, Stokholm, 1996.
 Sinûrî Kurdistan. Stokholm, 1997.
 Amarî Kurdistan. Stokholm, 1997.
 Nexşey Kurdistan. APEC, Stokholm, 2000. (bi tîpên latînî).
 Kurdistan - dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stokholm, 2000. (bi tîpên latînî).
 Kurdistan - dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stokholm, 2001. (bi tîpên erebî).
 Pêrristî gundekanî Kurdistan, bergî duwem - Pêrristi gundekanî başûrî Kurdistan leser jimêrî salî 1957 da. Stokholm, 2001.
 Ferhengî cugrafyayiy Kurdistan. Stokholm, 2001.
 Cugrafyay abûrî - neft le Kurdistan da. Stokholm, 2001.

Çavkanî 

Erdnîgarnasên kurd
Jidayikbûn 1974
Şehlûr

Şehlûr, şalûl, şalûr, şarûn an şahlûrê Ewropayê (Merops apiaster), cureyekî çûkên mozxwer an mêşxweran (Meropidae) e ku koçber û pirr-reng e.

Belavbûn

Şayes 
Li ser çavê wî kilek reş û li bin qirika wî jî xetek reş he ye. Nikulê wî yê reş û dirêj hinek berjêr ve ye. Bazikên wî sertûj, teriya wî dirêj e. Fira wî pêlane ye û di firînê axilbe difîkîne.

Reftar û jîngeh 
Şehlûrê nêr dema bixwaze nêzikî ya mê bibe divê mêşek hingiv zevt bike û jê re diyarî bike. Şalûla mê heyta ku vê mêşê nexwe nahêle yê nêr nêzî bibe û têkeve têkiliya cinsî.
Hêlina xwe li nêzî avan li cihên ji aliyê kêzan ve dewlemend di qûmê de çêdike. Hêlîna wan teng û dirêj e. Carinan dirêjiya hêlînê 2 m jî derbas dike.Şehlûr li çolan dijîn.

Parêzî
Şehlûr mêş û mûr, moz û kurman dixwe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 European Bee-eater videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 European Bee-eater - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Oiseaux Photos
 Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Mêşxwer
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Qirtîş

Qirtîş navê hemû xijendeyên di binkoma qirtîşan (bi latînî, Lacertilia) e. Kurd li xijendeyî ku navê wê zanistî, (Crocodilia), re dibêjin qirtîşa avê lê bi zanistî ev ne cureyekî qirtîşan e. Li Kurdistanê gelek cureyên qirtîşan hene:

 Apapik (lat. Gekkonidae) qirtîşek pir biçûk e, reşik e. Li quncên malan tê dîtin. kelmêşan dixwe. Dengî xwe wek 'niç niç niç' e. 
 Axwêran, qirtîşeka sût a keskengî ye, daximê reşengî li her hêlê zik hene. Axwêran qirtîşeka zirav û drêj e; yê çapik e.
 Sûsmar (Agamidae) û jê cinsa Gumgumok, qimqimok ku sûsmarek e biçûk yê sorengî ya ser pan e. Tim xwe di bin keviran da dikemişîne weke gumgumoka gawiran (Lat. Laudakia stellio) sûsmarek e reş ya girniş girnişî ye. Li ser daran û keviran tê dîtin. Tim serî xwe radiku jer da û jor da hêldike.
 Qirtîşê Zer, qirtîşeka sût a zerengî ye. Ji axwêranê mezintir e. Boçê xwa yê qut e. Li derê bi xîz tê dîtin. Bi taybetî li ber çemî Ferat tên dîtin.
 Margîse,têrtêre an pîreka melekdas (lat. Chamaeleonidae) cureyekî qirtîşan ya ku rengî xwe diguherînî ye.
Ji navên cins û cureyên qirtîşan:
 Daykemar
 Gumgumok
 Kêlb
 Marmarok 
 Marmaroş 
 Marmêlke 
 Meqezer

Dabeşandin 

'Binekoma qirtîşan Lacertilia'' (Sauria)  
 Famîleya †Bavarisauridae
  Famîleya †Eichstaettisauridae
 Jêrekoma Iguania
  Famîleya †Arretosauridae
  Famîleya †Euposauridae
  Famîleya Corytophanidae (qirtîşa serîkask)
  Famîleya Iguanidae (igwayana)
  Famîleya Phrynosomatidae (marmarokê bêguh û marmarokê biqoç )
  Famîleya Polychrotidae 
  Famîleya Leiosauridae 
  Famîleya Tropiduridae 
 Famîleya Liolaemidae (binêre Tropidurinae)
 Famîleya Leiocephalidae (binêre Tropidurinae)
  Famîleya Crotaphytidae (collared û qirtşa pars)
  Famîleya Opluridae (Îgwayana Medgeskerî)
  FamîleyaHoplocercidae ([Marmaroka daran, kelpezera dûvkço)
  Famîleya †Priscagamidae
  Famîleya †Isodontosauridae
  Famîleya Agamidae 
 Famîleya Chamaeleonidae (margîse)
 Jêrekoma Gekkota
 Famîleya Gekkonidae (apapik)
 Famîleya Pygopodidae (Marmarokê bêpî)
 Famîleya Dibamidae (marmarokê kor)
 Jêrekoma Scincomorpha
 Famîleya †Paramacellodidae
 Famîleya †Slavoiidae
 Famîleya Scincidae 
 Famîleya Cordylidae (marmêlkê stûndûvik)
 Famîleya Gerrhosauridae 
 Famîleya Xantusiidae (marmaroka şevê)
 Famîleya Lacertidae (marmaroka dîwaran)
 Famîleya †Mongolochamopidae
 Famîleya †Adamisauridae
 Famîleya Teiidae (tegu û tajangdûvik)
 FamîleyaGymnophthalmidae 
 Jêrekoma Diploglossa
 Famîleya Anguidae (marmarokê belûrî)
 Famîleya Anniellidae (marmarokê bêpî ya amerîkî)
 Famîleya Xenosauridae
 Jêrekoma Platynota (Varanoidea)
 Famîleya Varanidae (pezmijokan)
 Famîleya Lanthanotidae (pezmijoka bûguh)
 Famîleya Helodermatidae (Cinawira Gîla û ejdiya birî)
 Famîleya †Mosasauridae (qirtîşên deryayî)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Pêşangeh

 
Xijendeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Pîne (kovar)

Pîne kovareke mîzahî û xêzî bû ku li Stembolê di sala 1999an de dest bi weşana xwe kiriye. Ji panzdeh rojan carekê derdiket.

Kovara Pîne 36 hejmar pêşkêşî xwendevanên xwe kirine û di 1ê tîrmeha 2002an de weşana xwe rawestandiye.

Çend xêzkarên Pîneyê (2000) 
Revhat Aslan
Sedat Barış
Camêr, Camêr Firaxşo, Birêz Camêr
İmam Cici (Cici)
A. Çîçek
Kayhan Erkan
Şeref Erol
Doxan Güzel (Doğan Güzel)
Bülent Morgök
Eşref Mumcu
Sefer Selvi
Ertuğ Sönmez
Xelîl Ziravav

Ferhengoka Pîneyê 
Di sala 2000î de ferhengeke biçûk a bi navê Ferhengoka bi kurdî: Kurdî-tirkî ji hêla rojnameya Azadiya Welat ve hate diyarîkirin ji xwînerên Pîneyê re.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Kovarên mîzahî
Tolik (pincar)

Tolik (bi latînî: Malva sylvestris) pincareke li Amerîka, Ewropa û li Asyayê diçê. Di famîleya tolikê de cih digire. Di her kokekê da li ser gellek zil radibe. Dirêjiya her zilekê digihê 50 cm. Li Kurdistanê ev dibe şîv. Germiyê tolikê pir bitam e.

Galerî 

Pincar
Famîleya tolikê
Bî (dar)

Bî, bîk (bi latînî: Salix) sernavê gellek cureyên daran e. Bî li derê avî û li ber çeman diçê. Biyên Kurdistanê pelçên xwe yên zirav û dirêj qasî pêçiyakê ne. Drêjiyê wê digihê 5-6 m.

Dar
Famîleya biyan
Floraya Kurdistanê
Givîj

Givîj, gîvij, guhîj an gîjok, dareke bi histrî ya bi fêkî ye. Fekiyên wê qasa nukan gir dibin. Di hundir de du dendik hene. Fêkiyên ewê wek baxnikan di dêzi ra dikin û difroşin. Ev dar li derê bejî diçê. Ji darê ewê loliw û kêriyê meşkan çêdikin.

Girêdanên derve 

Dar
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Pirpar

Pirpar, pêrpîne, pêpîner (Portulaca oleracea) hêşînatiyek giyayî û bêar e. Di nav parêzan de (baxçên dikakan) xwebixwe di meha hezîran û tîrmehê de çêdibe û wek dikakan ( zerzewat) tê xwarin. Giyayek pirsalane ye. Navtenga wê razayî bi qasî mitroyekê dirêj dibe, bejna wê jî heta 30 cm bilind dibe. Belgên wê bê dûxûk, kesk û hêkanî, bi goşt û piravî ne. Belgên wê tacane wek qevdikan bihevre ne û di mehên tîrmeh heta êlûnê de vedibin. Rengên wan zer, eflatûnî an jî peyazî ne. Ew kulîlk paşê dibe qebsûl û di nava wê qebsûlê de gelek bizirên biçûk û reng reş hene.

Welat û dîrok 
Welatê wê Asya ye. Ji wir ji aliyê teyran û ba û babelîkan derbasî welatên din bûye û li her welatî hêşîn dibe. Dîroka wê nayê zanîn, lê ji ber ku di nav baxçên dikakan de xwebixwe şîn tê, mirov dikare bêje hema hema wek ya dikaka ye. Ji berê de ji aliyê medeniyetên Asyayî ve wek dikak û dermanên xwecihî tê xebitandin. Lê welatên wê Amerîkî naxwin.

Berhevkirin 
Bi gelemperî tenê belg û rîşiyên wê yên taze tên berhevkirin û deme dest tê xebitandin. Çayê, tentûr jê çênabin an jî em lê rast nehatine.

Naverok 
Têdahî: Madarek zêde rûnê Omega 3 ku di masiyan de heye dihewîne. Karbonhidrat, proteîn, Karoten, Kalsiyûm, Kolesterol, Sodyûm, Hesin ,Potasyûm, vîtamîn B1, B2, B6, C.

Bikêrhatin 

1- Jibo xwînbûna aşik (mexde), rûvik û destava bi xwîn bi fayde ye.

2- Xwînê paqij dike û gemarên têde tavêje der.

3 – Bedenê hûnik dike. 

4- Tîhbûna nexwşên şekir dişkîne. 

5- Destava zirav diqulipîne. 

6- Qebizbûnê ji holê radike.

7- Nexweşiyên ji xalikê tên ji holê radike. 

8- Jibo bêxwewî, westiyan, hêrsbûn û betilîna zêhn bi fayde ye.

9- Jibo avêtina kurman dibe alîkar. 

10- Heke bê herişandin û li serserî bê danîn, wê êşa serî bibire. 

11- Heke bê qutan û li ser sorbûn û edavan bê danîn, wê wan ji holê rake.

Di zanistê de 
Îbn î Sîna di derbarê pirparê de dibêje: "Pirpar jibo serêş û êşên çavan başe. Bandora wê ya qulipandina sefrayê heye. Heke li ser sorbûnên çerm û peçivînan bê danîn, wê arêşeyên wan hilîne. Heke bi şerabê ve bê tevlihevkirin û pê ser bê şûştin, wê edavên çermê serî û werimînên wê hilîne. Heke wek şûrûbê (şerbetê) bê vexwarin, wê arêşeyên edavbûnên kezebê hilîne, vereşandinên sefrayê bisekinîne û şehwetê kêm bike. Heke ava wê ya xurû bê vexwarin, wê edavên nav gurçikan biherîkîne û bavêje der. Êşên gurçik û mesane ji holê radike, birînên wan dikewîne, sotinên rehîman dadixe. Xwînbûna memikên bawesîrê dibire, heke bê qelandin û xwarin îshalê (virikê) dibire".

Prof. Dr. Mehmet Oz dibê: "Di nav pêpînê de gelek rûnê omega 3 û hesin heye. Bandora rûnê pirparê wek ya rûnê masiyan e .Ew rûn hem dil hem jî bedenê li hember penceşêrê diparêze. Kesên ku masiyan nexwin, dişên wê kêmasiyê bi pirparê dagirin".

Bikaranîn 

Ji pirparê selete, xwarinên bi goşt , mixle û borek tên çêkirin. Gelek kes dikelînin û sîr û mast berdidin ser.

Riwek
Pirpîrîn

Pirpîrîn jî ji yekfamîleyê pirparê ye. pelçên xwe ji pelçên pirparê ziravtir in. kulîlkên xwe bi giştî yên mihorik in. ew ji bo kûlîlkên ewê tên çandin nê xwarin.
Kulîlk
Pûng

Pûng gihayekî çolê yî bi bihîn e. Bihînê xwe hilmê merîvan vedike. Ku meriv ev gîhayî bicû devî merivan hûnik dibe. Du cureyên xwe hene:

 pûngê zinaran
 pûngê avî

Riwek
Pûjan
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Simaq

Simaq (rhus) navê dar û fêkiyê wê ye. Dara simaqê pirr gir nabe. Toximê wê zû belav dibe. Erda ku simaq lê heşîn bûyî zor e ku were ajotandinê. Ev riwek avê naxwaze, li derê hişk jî diçê. Fêkiya wê pir tirş e, jê tirşê simaqê çêdibe. Tirşê simaqê ji zikêşê re pirr rind e. Zêdetirî, ew tirş dikeve seleteyan.

Galerî

Dar
Biharat
Fêkî
Famîleya sincan
Sinc

Sinc dareke bi histrî ye. Ji pelçên evê bîhna xweş tê. Fêkiya wê bi mezinbûyînê ya mîna zeytûnan e. Rengî fêkiyê yê wek surengî ye.
Dar
Rihan

Rihan, toprihan, merzekew, rihana maran (Ocimum basilicum) riwekek ji famîleya gezika derewîn e. Biharbehnek e û di pêjgeha kurd de herwiha tê bikaranîn. Yeksalane ye, ji hewaya nermayiyê hez dike. Merzekewa gihîştî 20-60 cm bilind dibe. Rengê wê kesk e.

Bêhna wê mêşan direvîne. Him bi xavî, him jî wekî biharatê tê xwarin. Ji ber ku zû tehma xwe winda dike, baştir e mirov berî bi bidawîbûna kelandinê (yan pijandin, biraştinê) tevlî xwarinan bike. Li malan di kulbikan da diçînin. Ku meriv destî xwe rûyê dixe bihînê xweş belav dibe.

Riwek
Famîleya gezika derewîn
Biharat
Bindir

Bindir ajalekî wek kulî ye. Ji kulî cudatir perikên bindiran tune ne. Ji kuliyan girtir e û rengî xwe wek zer e. Wek kuliyan xwe hol nake, ajalekî hêdî ye. Di devî xwe de mîna kuliyan aveka reş berdide. Zarok çopikên qul huta qulê ewê dikin û zikî wê tiji ba dikin.

Mêş û mûr
Cîq

Cîq, reşêlek an çûkreş (Sturnus vulgaris), cureyekî cîqên Cîhanê kevn (Sturnidae) in. Li zivistanan refên dengbilind û mezin çêdikin.

Şayes 
Mezinahiya wê digihîje 22 cm.

Binecure

Hevwate  
Çivîkeke zehf navdar e û bi kurdî navên wê gelek in, bo nîmûne,

Bi kurmancî
 Cîqereş
 Çûkreş
 Reşêle
 Rîşole
 Zerzûrî

Bi soranî
 Gawan
 Reşole
 Sîrû

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Cîq
Fîkarên bera
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Zirxîtik

Zirxîtik (Oriental cockroach) ji ajalên li rûyê dinê ter pir belav bûn e. li her derê tên dîtin.

Heywan
Req

Kûsiyê avî an req an reqesêl an kûsel an jî kîsel (bi latînî: Mauremys caspica) cureyekî kûsiyan e. Hin cureyên reqan ji kûsiyên bejî biçûktir hin jî jê girtir in. Qalikê reqan mina yê kûsikên bejî pir ne hişk e û wek pan e. Boça wî ji ya kûsiyê bejî dirêjtir e.

Wênedank 

Xijende
Sîsark

Sîsark, sîsyarik an sîqalka Misrê (Neophron percnopterus), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevn e ku mirarxwer e. Sîsark bi spîtiya xwe navdar e. Berê li Kurdistanê pir bûn lê niha gî siluwîn. Tek tûk meriv dikane bibîne. Navên xwe din:

  sîqalk (sîqalka gurî)
  sîsalk
  sîsarîk
  sîsolek
  sîsyarek (sîsyareka gurî)
  sîsyarik

Mîtolojî û Bêjenasî 
Di çîrokeka Kurdî da xortek dikeve dineyeka heft qatan jêr. Nikane bi tenî xwe derkeve sîsark tê wî derdixe dineyê ronî (dineyê me). Bi ihtîmal ku ew teyre ku di Grêk dibêjin phoinix, bi îngîlîzî phoenix, bi Tirkî Anka. 

Peyva sîsark ji du peyvan çêbûye. Sîs (spî) û ar+ik (agir). Yanê wateyê xwe Agirê Spî ye. Nola ku tê zanîn, phoenîx çûkekî ji êgir e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 BTO BirdFacts – Egyptian Vulture
 Egyptian Vulture – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Global Raptor Information Network 
 A photo story on how the Egyptian Vulture can crack an Ostrich egg 
 Ageing and sexing (PDF; 5.6 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Sîqalk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Tîntore

Tîntore çûkekî biçûk yî ser bi kumik e. Hêlinê xwe li erdê di ber keviran de çêdike. Navê di kurdî da torxe an pezkuj an jî çûkê zad tê zanîn.

Çavkanî
Çîr

Çîr an kewê çîr (Perdix perdix) cureyekî kewan e. Kewê çîr pir caran nafire li erdê digere. Teyrekî lezgîn e ku çêlikên xwe yên li dorê ne mak xwe li naxweşi dine. Ku meriv dide şopê çêlik xwe vedişêrin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kew
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kewê gozel

Kewê gozel yan jî Kewê Kurdistanê (Alectoris chukar kurdestanica) , binecureyekî kewan e ku bi taybetî jîngeha wan li herêma serhedê ye. Kewê gozel wek balindeyê neteweyî yê Kurdistanê tê dîtin û li gorî mîtolojiya kurdî çend wate û pênase ya Kewê gozel heye. Li gorî kurdan kewê gozel tê wateya hezkirina bêberdel û wateyek din jî ajalekî wisa ye ku herkesî dijminê wî ye, ew jî dijminê xwe ye (ev pênasekirin bi awayekî din bi rewşa Kurdan ê îro ve tê girêdan).    
 
Kewê gozel li hemû çiyayên Kurdistanê peyda dibe. Di berbanga sibehê de şiyar dibe, li ser latekî bilind disekîne û dixwîne.

Şayes û Xuyabûn 
Rengê Kewê gozel boz û qehweyiyeka vekirî ye. Li ser cavên xwe de badeke sorik derbas dibe û li pistê serê de bi bozbûna mûyan dibe yek. Eniyê kewê resik e û wek gûsikek cavan çarçove dike. Mûyên pistê bi rengên qehweyiya vekirî ne, lê rengê boçik û yê mûyên di bin basan de boz in. Rengê nikil, ling û derdora cavên wî sor in.

Ew pir dişibihe Kewa zinarî (Alectoris graeca) lê li ser pişta wê zêde qehweyî ye û li beriya sitoyê wê de jî rengekî zer heye. Kewê nêr û mê pir dişibin hev.

Dengê kewa gozel 

çûk...çûk...çûk... parçûk... çûkar-çûkar-çûkar. 

Bi vî dengî Kewê gozel ji boy kombûne bang li hev dikin. Herwiha, Kewê gozelên nêr vî dengî bikartînin da ku kewên din ên nêr hişyar bikin. Dema ku kew ditirsin û difirin dengekî wek "fir-fir-fir" derdixin. Li gorî lêkolîneran ev deng fonksyona tirsandina dijminên li erdê digire. 

 Warê Kewê gozelê 

Cihê ku kewê gozel dijîn ji Balkanan û Tirkiye (bi taybetî Kurdistan) heta Asyaya Navîn digihêje. Herwiha, kewên gozel li Amerîkaya Bakur, li Hawaii, li Nû Zelenda û li Afrîkaya Başûr hat berdan da ku li wir jî xwe belaw bike. Lewra nêzî 14 cureyên kewê gozelê hene. Li Ewropayê cureyê bi navê A. c. cypriotex li Bulgaristanê, li Ege, li Kreta, li Rodos, li Tirkiye û li Kurdistanê peyda ye. Cureyekî din bi navê A. c. chukar jî li Efxanistan, Kaşmîr, Hîmalaya û li Nepalê dije.

 Agahiyên li ser jiyana kewê gozelê 

Ji 20 heta 40 hêkan dikin. 21 rojan qurp rûdinin, çîcikên wan di roja 24an de derdikevin û bi diya xwe re li xwarinê digerin. Pirr zîrek in, dema mirovan dibînin xwe hema vedişêrin û diya wan hema li nav ningê mirov digere ku çîcikên wê xwe vedişêrin.

 Çavkanî 

 Pirtûk 
 Heinz-Sigurd Raethel; Wachteln, Rebühner, Steinhühner, Frankoline und Verwandte'', Verlagshaus Reutlingen, Reutlingen 1996, ISBN 3-88627-155-2

Girêdanên derve 

Kew
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Kosî

Kosî navê famîleyeke kêzan e.

Navê hinek cureyên wan bi Kurdî:

 Kosiyê malan, (Geotrupes stercorarius)
 Kosiyê rêxê, gûgerînk, gugirêfk (Geotrupes laevistriatus)

Famîleya kosiyan
Kosiyê rîxê

{{taxobox
|name = Kosiyê rîxê
|image = Geotrupes stercorarius (1).jpg 
|regnum = Animalia
|phylum = Arthropoda
|classis = Insecta
|ordo = Coleoptera
|familia = Geotrupidae
|genus = Geotrupes
|species = G. stercorarius
|binomial = Geotrupes stercorarius
|binomial_authority = Linnaeus, 1758
}}
Kosiyê rîxe an gûgirêfk (Geotrupes stercorarius'') ajalek ji koma kêzikan e. Rengê xwe yî reş e. Di bin qalikî piştyê da perikinan ziravik hene. Dikane bifire. Kosiyê rêxe bi pîsiyê (nepakî) ajelan xwe xwedî dike. Çima ku tim nepakiyê loq dike û hişk dike, bi ewî ra dibêjin "Kosiyê rîxê".

Mijarên têkildar 
 Kosiyê malan

Famîleya kosiyan
Kosiyê malan

Kosiyê malan ajelekî ji koma kêzan e. Kosiyê malan wek kosiyê rêxê ye lê yî çûktir e. Rengê wî yî reş e lê wer kesk dimîne. Tim li ser şekirokan dadine.

Famîleya kosiyan
Şekirok

Şekirok riwekekî bi histrî ye. Li ser zilekî gir debe û li serî zil topekî bi histrî çêdibe. serî ew topî wer mihurik dibe. ku meriv histriyên ev topî jê jêke di hundur da topikekî şîren dertê. ew tê xwarin.
Famîleya stêregulan
Kerbeşê Reş

Kerbeşa Reş wek mîna kerbeşê ye le pelçên xwe yên hîn dirêjin. Rengî xwe keskî tarî ye. Bi giştî li derê av li ser qûmê hêşin dibe. nêriyî xwe tê spîkirin û xwarin.

Riwek
Pîrevonk

Pîrevonk sernavê gellek ajelên yên ku bi ev navî tên zanîn e. Pîrevonk ajaleka heyşt nige. Pîrevonk ji paşiyê xwe dezîyakî berdide ewî dike konik. konik yî zelqoqî ye. wê lomê kurm û mêş ku pê dibin pê ve dizeliqin. 

Mijarên têkildar: gurikî mêşan
Kewê hêşin

Kewê hêşin an jî kevoka qelaç (Columba livia) him li nav malan him jî li çolê meriv dikane bibîne. Li cem Kurdan ew kewekî pîrozwer e. Neçîrvan lê naxin û goştî wî naxwin.

Pêşangeha çerxa jiyanê kevoka qelaç

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Ageing and sexing (PDF; 3.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kevok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Tivîlk

Kewkûrk an jî tivîlk (Streptopelia decaocto) çûkekî çolê ye lê zarok hez dikin ku wan xwedî bikin. Hêlinê xwe li ser daran çêdike. Hêlinê xwe ji pûş çêdike; ew pir kort nabe, ya pan e.

Şayes

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Mijarên têkildar 
 Qumrî
 Kebokurk

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kevok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Sûs (riwek)

Sûs, meyan (glycyrrhiza glabra), riwekeke bejî ye, li ser zilekî heşin dibe. Ji famîleya baqilan e. Koka sûsê şîrîn e. Koka wê dikutin û dikin nav avê. Ew av reng digire û wek çayê reşengî dibe. Havînê li bajaran ava sûsê pirr tê firotin.

Riwek
Famîleya baqilan
Biharat
Sûsk

Sûs, sûsk an sûsik cureyekî kewên Kurdistanê ye. Ev cureyê kewê Îro jî li gelek gundên Kurdistana Bakur hene. Her sal bi qasî 20 hêkan dike. Lê ji ber ku şivan û nêçîrvan hêkên wan dibin û wan dikujin, hejmara wan li Kurdistanê her roja ku diçe kêmtir dibe. Ji kewê gozel hûriktire kedîkirina wan pir zehmet e.

 
 Çûk
Koşkar

koşkar (pîşe)

Ajal 
 koşkar (ajal)
 koşkar (masî)

Gund 
 Koşkar, Gimgim
Koşkar (ajal)

Koşkar sernavê komek ajalên wek kulîyan yên bê perik e. Yên ku tên zanîn 2.300 cureyên xwe hene. Hin cureyên xwe yên girin lê hin cureyên xwe yên pir ziravin. Bi giştî rengî xwe yî zerengî ye. Gorî olê zarokan ew ajala solên merivan dirî didirû. Wê lomê pê ra dibêjin koşkar. Yek jî dibêjin ku ewan hepikên xwedê ne. Cureyê xwe yê ter navdar balbalok e. 

Koşkar
Kulî

Kulî an kuleh an jî çîncirk (Caelifera), sernavê binekomek hinek kêzikên ku bi çengbûnê dimeşin e.

Şayes û reftar 
Wediyê şeş lingan e. Herdu lingên xwe yên paşîn ku ji yên din drêjtirin ji bo xwe hilkirin û çengbûnê bikartîne.Mezinbûna wan ji 2cm heyta 20 cm diguhere. Bi zad û giyayan xwedî dibin û bi hêkan zêde dibin. Carinan bi kewtan wek ewrên reş bi hevre ji aliyê welatên germ dihên û erîşî zad û bexçeyan dikin û zerarek mezin didin wan.

Dabeşandina jorefamîle û famîleyan 
Hin cureyên xwe mezin drêj difirin lê cureyên xwe yên biçûk xwe hindik difirin. Pêrikên xwe gorî cureyan tê guhartin. hin per yên hêşin in hin yên surin. Perên cureyên gir yên boz in.

Jorefamîleya: Tridactyloidea
 Cylindrachaetidae
 Ripipterygidae
 Tridactylidae
Famîleya jor: Tetrigoidea
 Tetrigidae
Famîleya jor: Eumastacoidea
 Chorotypidae
 Episactidae
 Eumastacidae
 Euschmidtiidae
 Mastacideidae
 Morabidae
 Proscopiidae
 Thericleidae
Famîleya jor: Pneumoroidea
 Pneumoridae
Famîleya jor: Pyrgomorphoidea
 Pyrgomorphidae
Famîleya jor: Acridoidea
 Acrididae
 Charilaidae
 Dericorythidae
 Lathiceridae
 Lentulidae
 Lithidiidae
 Ommexechidae
 Pamphagidae
 Pyrgacrididae
 Romaleidae
 Tristiridae
famîleya jor: Tanaoceroidea
 Tanaoceridae
Famîleya jor: Trigonopterygoidea
 Trigonopterygidae
 Xyronotidae

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kulî
Kêzik
Mêş û mûrên Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Sîqalka ciluq

Sîqalkê ciluq (Cathartes aura), cureyekî balindeyên dirende ji famîleya sîqalkên Cîhana Nû ye. Ev balinde mirarxwer e.

Şayes 
Rengê sîqalkê ciluq reş e; wek ciluqan û mezin e. Bi giştî bi kom difirin. Ku li ku bihnê miraran heldikişînin li wir dadinin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Turkey Vulture Society
 Turkey Vultures  on eNature.com
 Turkey Vulture videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Uncommon light morph Turkey Vulture photo

Sîqalkên Cîhanê Nû
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kurmikî tiri

Kurmikî tiri, an jî titiri (Lat. Chalcophora mariana) kurmikekî biçûk yî reng reş û bi tixnikê gewre. nêzikî bûnê tiri ev ajal derdikeve. li ser daran dadine û qul dike. tim û tim dike liqe liqe. ji bo ewê zarok dibêjin ew qorix dikiyê tiri ye.

Kurm û kêz
Titiri

Titiri qorixê bi xa ye. hebên qorix jêdikin û dikin tasekê. çîkek avû xayinê bera serdidin. derî tasê bi paçekî girêdidin hêldikin heta ku xa helîye. ew wek dembûlên kesk tê xwarin.

Xwarin
Fêkî
Dembûl

Dembûl fêkiyeke dema havînê ye. Dembûl hîn ku yên kesk in bi xayê tên xwarin. Ku dipelifin rengên xwa zer, sor an jî reşengî dibin. Di kurdî da bi navên hêrûg, alû, alûce, hilû, hilûzerk û şilor jî tê zanîn.

Riwek
Dar
Fêkî
Kurmikê tolkê

Kurmikê tolkê (bi latînî: Lygaeus kalmii) kurmikekî sor û reş e. Tim li ser mêwê tolkê tê dîtin. Wê lomê ev nava lê kirine.

Mêş û mûr
Pelûtank

Pelûtank ajaleka mîna pepûle ye. Perikên pelûtankê ne wek yên pepûleyan berjorin. Bi giştî rengên xwe yên reş in.
Perîdank
Pilo

Pilo (bi latînî: Myrmeleon formicarius) navê kurmikekî axê ye. Ew tim di axê de kortikan dikole. Paşê gir dibe pi per dibe dikane bifire.

Pilo kurmikeke di herêma Efrîqa, Awûstûrya û Behra Spî dije. Ji xwe jiyana xwe li gorî neçirvaniyê şêwandiye: Dema ku kortika xwe (malika xwe) çêdike, xwe tê de vedişêrîne û li benda xwarina xwe dipê. Taybetiya kortika xwe ev e ku Pilo vê kortikê wekî kortika neçirê bikartîne: Dema kurmek (bi gelemperî morîyek) lê nêz dibe, ji nişka ve dikeve neçirê û êdî nikare xwe xelas ke. Lê bi tenê piloyên ku li derdora Behra Spî (û li Kurdistanê) de dijîn neçirvan in.

Neçira Pilo 
Da ku pilo karibe neçirê bike sê gav jê re pêwîst in:
 Berî her tiştî Pilo xwe paşve tevdigere û xwe cal dike.
 Piştî ku xwe di heriyê de cal kir, pilo xwe paşve dizivirîne da ku kormika xwe wekî spîraleke avabibe.
 Dema ku xwe paşve zivirî û gihîşte navîna kortika xwe, Pilo serê xwe yê mezin ji erdê derdixîne û heriyê çedike hemberî derve. Bi vî awayî Pilo kortika xwe hîn kûrtir dike. 

Li gorî zanyaran Pilo ewqas xurt e ku dikare kevirên 30 qat ji wî girantir bavêje derve. Herwiha Pilo, bi avakirina malikê xwe û bi neçirvaniyê xwe bala zanyaran kişandiye ser xwe.

Cihê Pilo di çanda Kurdan de 
Ku tiştek dikeve çavên zarokan hanî dibêjin: "Pilo pilo bavê min, tiştek kete çavê min, ku axe bihelle, ku kevire biteqe, ku çopê bifire."

Mêş û mûr
Balinde

Firrinde yan balinde yan çûk an jî teyr û tû (Aves), birra ku hemû canewerên bi per yên ku difirine. 

Di gelek devokên kurdî de ji bo firrinde yan balinde an çûk û teyr jî tên bikaranîn lê bi rastî çûk firrindeyên biçûk in. Navê xwe ji biçûkiyê xwe tê. Teyr jî firrindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê re dibêjin firindeyên dirende balindeyên dirende an teyrên seyfî.

Şayes

Anatomî 

Bi giştî nikulên balindeyan yên bi jêrda xwar in. Di çenda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikula balindeyan şîrin.

Fizyolojî

Reftar 
Balinde çêlikan nakin, hêkan dikin. Bi giştî derê ku lê dijîn bi pûş û pelax çêdikin bi ev şûnan re dibêjin hêlin.

Dabeşandin

Pêşangeh

Binêre 
 Balindeyên li Kurdistanê
 Çûk
 Teyr
 Ajalên avî
 Ajalên bejî 
 Bilbil
 Darkutok
 Eylo

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Avibase —The World Bird Database
 Birdlife International—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species.
 Essays on bird biology
 North American Birds for Kids 
 Ornithology
 Sora—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals The Auk, Condor, Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and the Wilson Bulletin.
 The Internet Bird Collection—A free library of videos of the world's birds
 The Institute for Bird Populations, California

 
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Beresor

Beresor herêmeke li rojhilata Kurdistanê ye.

Beresor peyvikek Kurdîye û li du peyvika çêdibît, ber û sor. Beresor, ku li 37º25´57.59” bakur û 44º47´29.28” rojawa yê li rojawaya bajarê Urmiyê ye. Dewrê Mîremadîn, pêşnîva sedsalêt 19-ê, 300 ĥeta 400 mal hebûye û navenda navçêt Tergewer, Deşt û Mergewer bûye. Wi dewri xelkê Urmiyê 25000 kes bûye. Wi dewri xwendegeh (dibistan), necar, nalbend, asinkot (ĥedad), şikestebend, tevinker, pereker, pînedûz, terzî û noşdar û herweto tewaw tiştê jîn û jîyanê li wi dewri, li Beresori hebûne. Beresor navenda hatuço û kirîn û firotinê li gel navçêt Şemsdîna û Ûrmiyê û navbenda wan herduka bûye. Bo nimûne xê, run, hingwîn, qûmaş û paşî, paşnîva sedsalêt 19-ê, tûtin yê hatiye kirîn û firotin.

Li sala 1970-ê zayînî tinê sê-çar malek li Beresori mabûn û gundêt Sêvik û Rezgeya nêzîkî Zêrîxanê, ku du gundêt cîranêt Beresori bûne, her du kawil û çol mabûn.
 Mijarên têkildar: Qelata Beresorî

Rojhilata Kurdistanê
Kûsî

Kûsî an kosî an jî kîso, cureyekî xijende ye ku dikeve koma xijendeyên qalikdar (Testudines).

Şayîs 

Kûsî canewerekî pir hêdî ye. Ku meriv dibîne serê xwe kaşî qalikê xwe dike. Ku meriv dike destê xwe hema aveke gewr berdide.

Etîmolojî 
Etîmolojiya peyvên kûsî, kosî û kîso li gorî zimannasê amerîkî Michael L. Chyet ev e: (bi sanskrît: kasayápa- ; avestayî: kasyapa- ; farisiya navîn: kaşawag ; bi farisî: kaşav; bi soranî: kîsell, zazakî: kesa).

Li hin deran bi navê kosî, kîso, req û şkevlatok tê naskirin. Cureyê kûsiyan ku di avê de dijî dibêjinê kûsiyê avî an req an jî reqesêl. Di behrên mezin ên cîhanê de jî çend cureyên kûsiyên deryayê hene wek kûsiyê deryayê yê kesk.

Famîleyên kûsiyan 
 Kûsiyê Aldabrayê (Geochelone gigantea)
 Kûsiyên Gîneya Nû (Carettochelyidae) 
 Chelidae 
 Kûsiyên deryayê (Cheloniidae) 
 Chelydridae
 Kûsiyên çeman ên Amerîkayê Navîn (Dermatemydidae)
 Dermochelyidae
 Kûsiyê avî (Emydidae) 
 Reqên avî (Geoemydidae, berê: Bataguridae)
 Kinosternidae
 Pelomedusidae
 Platysternidae
 Reqên bejî (Testudinidae) 
 Trionychidae

Pêşangeh

Kûsî û folklora kurdî 
Di ola zarokan de ev canewerekî xerab e. Dibêjin ku rêq gotiyê "ku qalikê min tunebûna min yê çel keçik avis bikira". Qalikê çêlikên kûsiyan yê vala li malan ji bo xemlê dardixin.

Wekî din, ji çîrokên kurdî ev çîroka li ser dûpişk û req heye:
"Dûpişk u kîsell", li pirtûka Es'ed Zengene, Cegirgoşekan, 3, r. 10-15.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Heywan
Xijende
Guhandar
Faunaya Kurdistanê
Qumrî

Qumrî çûkekî çolê ye. Ew çûk û kewkûrkê mîna hev û din in. Bi kewkûrkê ra cudaya xwe dengê xwe ye. Dengê kewkûrkê wek 'kûû kû kû' ye. Dengê qumrîye wek 'kûû' ye. Ne tam aşkereye lê cudayeka din jî li piş hustî Kewkûrkê daxime ka reş heye lê li ya qumrî tuneye.
Çûk
Kevok

Kevok an jî Kewên malan sernavê kewên ku li malan xwedî dikine. Kewê hêşin jî ji wan yek e. Rengên xwe ya pir gewr, reş, çakar û belek dibin. Li Kurdistanê kewvanên ku ewan xwedî dikin pir in. Kewvan wan difirînin û pê kewên din yên çolê digirin. Hin kewên malan li banî xwe teqle dikin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Columbidae.org.uk  Conservation of pigeons and doves
 Dove videos on the Internet Bird Collection
 Dove sounds

Kevok
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê