nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanê sardî

Zimanê sardî an jî zimanê sardînyayî (sardî: limba sarda), zimanekî ji zimanên romaniyê ku li girava Sardînyayê ji hêlê 1-1,3 milyon kes tê axaftin.

Mîna zimanên romanî yên din zimanê sardî jî, ji zimanê latînî pir peyv helgirtine û hêlê rêzimanî de jî bandorên mezin lê ditîne. Dîsa zimaneke dinê romanî, ji spanî jî gelek peyv helgirtine.

Li girava Sardînyayê 1-1,3 milyon kes (80% kesî hemû kesên giravê) bi zimanê sardînyayî diaxive. Dîsa ên ku bi sardî diaxivin, du zimanî mezin bûne û herwiha zimanê îtalyayî jî dizanin.

Kargeriya herêmê di sala 1997an de, kargeriya Îtalyayê jî di sala 1999an de zimanê sardî bi zimanê îtalî ve di statuya wekhev de qebûl kirin û wek zimanê fermî pejirandin. Lê ji bo bandora bi salan niha zimanê îtalî di nêv sardînyayiyan de bi ser zimanê sardî dikeve.

Ziman
Zimanên romanî
Sardînya
Zimanên îberoromanî

Zimanên îberoromanî zimanên romanî yên ku li nîvgirava Îberî têne axaftin. Zimanên ku dikevine vê şitlê zimanê romanî ev in: spanî, portûgalî, galîsyayî, aragonî, katalanî û astûrleonî ne. Zimanê ladînoyî yê ku ji hêla cihûyên sefarad ên li Tirkiye û Îsraîlê têye axaftin jî yek ji zimanên îberoromanî ye. 

Rewşa zimanê katalanî di nav zimanzanan de bi niqaş e. Hin wî zimanî yek ji zimanê îberoromanî dibînin jî, hin jî wî di nêv zimanên galoromanî de bişûn dikine. Dîsa mirov dikare wî wek zimaneke derbasî, yanê zimaneke navbera herdu zimanên de jî bibîne.

Çavkanî

Malbatên zimanan
Zimanê aragonî

Zimanê aragonî (bi aragonî: idioma aragonés) yek ji zimanên romanî ye û li newalên çemê Aragon û herêma Aragonê tê axaftin. Axêverên wê ten dorê 12.000 kes tê hesibandin.

Aragonî
Zimanên romanî
Zimanê sîcîlyanî

Sîcîlyanî (bi Sîcîlyanî: Lu sicilianu, Îtalî: Lingua siciliana) zimanekî zimanên romanîye ku li girava Sîcîlya û hin deverên herêmên Îtalyayê Apulya, Kalabriya û Kampaniyayê li hêla 10 mîlyon kesan tê axaftin.

Ziman an Na 
Çiqas li Îtalyayê ew zaraveyeka zimanê Îtalî dibînin jî zimannas wî piranî wek zimanekî serbixwe dibînine. Ew zimane fermî nêye naskirin û li dibistanan jî nêye xwendin. Ser vê ve nûgîhayên nû mezin dibin tenê bi zimanê Îtalî mezin dibine û wê sedemê jî zimanê Sîcîlyayî bandorê xweyê di jiyanê rojane de winda dikeye. Gorî UNESCO ewî di bin talîkeya mirînê de ye.

Îro ji ber ku Sîcîlyanî yan ji salên 1950an şûn de koça welatên din kiriye ew îro li dewletên wek Awistralya, Arjantîn, DYA, Fransa û Almanyayê tê axaftin.

Girêdanên derve 
 (Sîcîlyanî) di Ethnologue de
 linguasiciliana.org

Zimanên romanî
Ziman
Lijneya Zimanê Kurdî 2008

Lijneya Zimanê Kurdî (LZK) di 25ê tebaxa 2008an de li Dihokê (li herêma Hikûmeta Herêma Kurdistanê) hate pêkanîn.

Endamên lijneyê 
Ev lijne ji pênc zimannas û taybetmendan pêk tê bi daxwaza parastin û pêşvebirina çand û zimanê kurdî. Ji aliyekî din jî mafên fêrxwaziyê li parêzgeha Dihokê û çandê ola êzidiyan weku samanekî neteweyî diparêze. Endamên Lijneya Zimanê Kurdî li Dihokê ev in: Fazil Umer, serokê encûmenê parêzgeha Dihokê; Mueyed Teyib, rêveberê dezgehê Spîrêz û endamê Akademiya Kurdistanê; Wartikês Musîs, rêveberê giştî yê perwerdeya Dihokê; Bêhrûz Şocayî, mamosteyê zimanê kurdî, nûnerê Zanîngeha Dihokê û Mihemed Ebdulla, nûnerê Yekitiya Nivîskarên Kurd.

Çavkanî
Evro, 254 (03/09/2008)  http://www.evropress.com

Standardkirina zimanê kurdî
Zimanê kurdî
Muhemmed Emîn Cemîl

Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl di sala 1955 hatiye dinyayê û ti dibistana li ser mûzîkê nexwendiye. Destpêka hunera wî bi erebî bû ji ber wa navê "Al-Endelîb Al-Esmer" dihate (العندلیب الاسمر) lêkirin. Lê dayika wî nahêle ku bi erebî stranan bêje, ji ber wa hunermend Muhemmed Emîn Cemîl bi kurdî stranan çêdike û dibêje. 2 kasêt amadekirin bi alîkariya "Ebdo Elanê", ê ku ji Dêrikê bû. Gelek gotin û awaz yên Muhemmed Emîn Cemîl bûn. Gelek caran skeçên mûzîkê ji bo şano çêdikir. Heya niha xwedî bêtirî 35 berhemane. Ku tev di rewşek zor û giran'de hatine amadekirin. Berhemên xwe bi alîkariya hunermendan: "Merwan Sebrî", "Selah Resûl" û "Sîpan" amadedikirin. Heya niha jî hîna li ser rêya hunerê ye û berheman ji bo guhdarvanên xwe çêdike. Ji ber ku hunermendên kurd hîna negihiştine wê asteya ku tenê ji hunera xwe bijîn, hunermendê hêja Muhemmed Emîn Cemîl, li kêleka hunera xwe karê berberiyê dike, ji bo karibe tim berheman çêbike. Gelek ji stranên wî, yên şêxanî û koçerî li dawetan tên stran, û gelek awaz û stranên wî yên windayî jî hene. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl, yek ji wan hunermendane, yên ku xwedî keda mezine, lê negihaştiye mafê xwe yî xwezayî.

Li gor jêderên me, klîpa yekem Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl çêkir bi alîkriya Sîpan. Tevî zor û zehmetiyan jî, tevî kêmasiyan di wê demê'de klîp çêkir. Hunermed Muhemmed Emîn Cemîl gelek îlhamên xwe ji der û dorên xwe, ji êşên xelkê digre û dike stran, gelek stranên wî çîrokên rastîne, wek strana "Ayid". Gelek caran jî bûye bilbil û li ser zimanê jinê stran gotine. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl berhemekê çêdike ji stranên Hunermeda ereb, a bi nav û deng „Um-Kelsûm" (ام كلثوم) piştî ku werdigerîne kurdî. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl ji bo demekê çûbû welatê Lîbiya ji bo ku kar bike, niha dîsa vegeriyaye Qamişlo û jiyana xwe berdewam dike…

Çavkanî 
 malpera û Zuhêr Cemîl, birayê Hunermend M. E. Cemîl
Mesrop Maştots

Mesrop Maştots (jdb. 361 an jî 362 - m. 17ê sibata 440) keşe, olnas û zimannasekî ermenî bû.

Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivisîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5an de ji hêla Mesrop Maştots ve hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.

Girêdanên derve 

 Mesrop Mashtots − The Catholic Encyclopedia

Zimannas
Keşe
Nika Wextê Huyayîşî yo

Nika Wextê Huyayîşî yo, yew kitabê fiqrayano u 2008 te Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.

Tede qasê 88 habî fiqray estê, u heme zî bi zazakî hamey nuştişî. Fiqray gorey fekê cayê vatîşêcede hetê M. Malmîsanijî de redaktê biyê.

"Nê fiqrayê ke verî kovara Vate de weşanîyaybî, hetê gelek kesan ra amey arêdayîş. Mavajin ke, 15 tene hetê Serdar Bedirxanî ra, 14 tene hetê Seyîdxan Kurijî ra, 11 tene hetê Firat Çelkerî ra, 10 tene hetê Aysena Kurdî ra, 6 tene hetê Daîmî Bektaşî ra, 6 tene hetê Murad Canşadî ra, 4 tene hetê Xezala Şarikî ra, 4 tene hetê Giran Kizilî ra, 3 tene hetê Mehmûd Nêşiteyî ra, 2 tene hetê Kemal Unalî ra, 2 tene hetê Akman Gedîkî ra û hetê her yewî ra 1 tene zî hetê Turgut Ersoy, Tahsîn Erîş, Mihanî Licokic, Omer Akengîn, Velî Şahîn, Îrfan Kaya, Mutlu Firat, Abbas Îzol û Celadet Alî Bedirxanî ra amey arêdayîş. A ke hetê Celadet Alî Bedirxanî ra ameya arêdayîş, M. Malmîsanîjî kurmanckî ra çarnaya kirmanckî ser. 2 tene zî arêdayoxê înan bellî niyê."

Nasnameya kitabî

Nika Wextê Huyayîşî yo, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2008, 86 rîpel, [ISBN 97-5627-827-7]

Referansî

Pirtûk
Qadir Qeçax

Qadir Qeçax siyasetmedar û helbestvanekî kurd e.

Heta niha 12 berhemên wî hatine çapkirin. Qadir Qeçaxê ku niha li Başûrê Kurdistanê dijî, di şerê azadiya Kurdistanê de pêşmerge bû û piştî deshilatdariya kurd li başûrê Kurdistanê di salen 90'î de bi cih bû, Qadir Qeçax demekê berpirsiyarê PDK'ê liqê 1'ê (li Duhokê) bû.

Qadir Qeçax damezirînerê Muzexan Qeçax ya Kelturî (Muzexaneya Qeçax a Kulturî) ye, ya ku di 1'ê tebaxa 2009'an de li Duhokê hat sazkirin.

Niha (2011) endamê buroya navendî ya PDK'ê ye.

Girêdanên derve 
Hevpeyvîna Avestakurd bi Qadir Qeçax re.
http://www.qecax.de/index.php?option=com_jxtcvtubepro&Itemid=64 
http://www.qecax.de 
http://www.qecaxmuseum.com 

Mêr
Siyasetmedar
Helbestvan
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Sanikan û Deyîranê Licê ra

Sanikan û Deyîranê Licê ra, kitabê hîkayanê Licê yo 2007 de Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.

Şanikî u deyîrê(lawikî) Licê bi destê Mihanî Licokicî hamey arêkerdişî. tede çarîyes habî(tenî) şanikî u panc habî zî deyîrî estê. 111 rîpelo.

Nasnameya kitabî

Sanikan û Deyîranê Licê ra, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007, 111 rîpel, [ISBN 975-6278-14-7]

Pirtûk
Zimanê fûrlanî

Fûrlanî (fûrlanî: furlan, îtalî: friulano) yek ji zimanên romanî ye. Ew li herêmê Friaulê li Italyayê, ku nêvbera Udine û Slowenyayê dikeve, ji hêla nêzî 600.000 kes tê axaftin û herêmî wek zimaneke fermî tê naskirin û li dibistanan pê perwerdehî tê kirin. 

Gorî lêkolînan ew bi zimanê Ladînî û Ratororomanî ve nêzi hev in û bi wan şitlê Zimanên ratororomanî pêk tîne. 

Li Îtalyayê, ew di sala 1999'an de bi qanûna 482/1999 ve wek herêmî, zimanê fermî hat naskirin. Ji wê vir ve perwerdehiyê wê wek hilbijartî li dibistanan tê kirin. Ji 2004'an vir ve jî navên kolanan ji Îtalyanî de hate wergera duzimanî kirin. 

Zimanên romanî
Casus belli

Casus belli (gotin: [kazys bɛli]; bi kurdî « sedema şer ») gotinek latînî ye û ji bo bûyereke ku dibê sedema destpêka şerekî di navbera dewletan tê gotin. Casus belli ne ji bo sedemên ku dihêlin rewşek di şer de bi encam bibê tê gotin, lê piranî ji bo bûyera herî dawî, kû dibê sedema destpêkirina şer. Gelek caran hin dewlet armancên xwe yên veşartî hene û dixwazin wan bi riya şerekî bicih bînin, lê li sedemek şer digerin. Wêgavê hinek bûyeran pêk tînin, ji bo ku aliyê din hinek tiştan bike, ku ji wan re riya şer vebê. Bi vê yekê aliyê şernexwaz hinek tiştan dikê, ku dibê behane ji bo aliyê şerxwaz ku êriş bikê û vê yeke bi parastina xwe, anjî parastina berjewendiyên xwe nîşan bikê.

Mînakên bo Casus belli 
 Sûîqasta Sarayevo di 28ê hezîrana 1914a ku têde Franz Ferdinand û jina xwe hatin kuştin û bû sedema Şerê cîhanî yê yekemîn.
 Ji bo ku sedemekê û behanekê jibo Şerê li dijî Polonya biafirînê, Almanyayê di 31ê tebaxê 1939a de çend nakokiyên ser sînor û erişa li dijî Sentrala radyoyê ya Gleiwitzê provoke kir.
 Girtina Tengava Tîranê ji aliyê Misirê bû sedema Şerê Şeşrojî bi Îsraîlê re.

Gotinên latînî
Hiqûqa navnetewî ya şer
Xidrekan

Xidrekan, yek ji eşîrên kurdan e. Eşîrek ji federasyona eşîrên millan e. Di nav millan de eşîrek Bavmîranî( bav-mîr ) ye. Bi pirranî li herêma Wêranşarê dijîn a ser bi Rihayê ye . Ev eşîra ji heşt beran pêk tê: Qeroyîyan, cemoyîyan (va bera îsoyîyan ji tevê ye), hêytîyan, ciboyîyan, hûcoyîyan, dewrêşîyan, Hecîyan û nametîyan.

Çavkanî

Eşîrên Millî
Wêranşar, Riha
Qazî

Qazî an jî qadî ( an jî "hakîm") wezîfeyeka li welatên misilmanan e. Qazî ew kesê ku him dadgerî dikirî û him jî ew tiştan gorî Îslamê, ango Quran, Fiqih, Sunet û Şerîetê kontrol dikirin. Ew pê îslam li welatan belav bû û sînorên xelîfe berfireh bûbûn re, di wextê Ûmeyyeyan re êdî li her bajarên mezin qadî hatin tayîn kirin. Peyve Spaniyê alcalde yê ku tê maneyê "Şareder", bi gumanî ji peyva qadî ji erebî, di demê Endulusê re derbasa Spanî bûye.

Îslam
Kordoba

Kordoba (; ) paytexta wîleyata Kordoba li Spanyayê di herêma Andalusia de dimê ye. Ew li ser çemê Guadalquivirê dimê ye.

Dîrok 
Córdoba herêmeke ji berê de şaristanî û civak li ser çêbûye. Ew di 169 b.z de ji hêlê Împeratoriya Romê hate dagir kirin û bi navê Corduba bû navenda herêmê xwe. Ji pê ji hêla vandalan hat talan kirin re, ew demeke di bin hikumdariya Gotên Roava de ma. Navbera salên 554 û 571'an de jî di bin Bîzansê de ma. Di sala 572'an de Gotên Roava ew şunda dest xwe xistin jî qêmete xweya berê êdî qeyb kiribû. Di sala 711'an de ew kete bin destên misilmanên Ereb û berberîyan û ew bi sala 716'a bû paytexta dewletê Endulusê.

Di sedsala 10'an de li derdorên bajêr Xelîfetiya Kordobayê bi Ûmeyyeyan ve girêdabû hat avakirin. Di wan wextan de li bajêr nêzî mîlonek kes dijiyabûye. Di wan wextan de ew Qurtube () dihat nav kirin. Dîsa di wê wextê de misilman, cû û xristiyan bi biratî cem hev dijiyan. Ew heta 1236'a di bin desthilatê hin qewmên Ereb û Berberan de ma û ji wê salê ve êdî temamî kete bin hikumdariyê Xiristiyanan.

Bajar
Spanya
Endulus
Gotland

Gotland girava herî mezin a Swêdê ye. Mezinbûna Gotlandê 2.967,77 km² (cografî) / 3.151,4 km² (îdarî)  ye û di deryaya Baltîk de ye. Mezintirîn bajarê giravê Visby ye.

Çavkanî 

Giravên Swêdê
Netvibes

Netvibes, portaleke web kû bi hêsanî bibe şexsî, wek yek jî nûnerê Web 2.0 tê nasîn.

Girêdanên derve 
 Malpera Netvibes (fransizî)

Malper
Web 2.0

Web 2.0 biwêja kû ji bo sazkirina giştik World Wide Web bi avayekî nesla nû ye. Sazkirina Malperan Internetê bi fonksiyonalîteyan nû, yên kû îmkana parvêkirin û îmkanan din didin bikarhêneran.

Ev biwêjê di sala 2004'an de ji aliya Tim O'Reilly li konferansekê Webê de digot, « Web 2.0 » ji sala 2007'an vê demê biwêj pir tên gotin.

Girêdanên derve 
 Web 2.0 Summit 

World Wide Web
Servîsa Web

Servîseka Webê (an jî Web Service), programeke komputerê yê kû îmkana têkilî û danûstendina daneyên nav bernama û sîstemên heterojen li dorhawir belav dike.

Servîsa Web
Xeşterîtê

Xeşterîtê nave padêşahê Med bû,yekêmîn Impêratoriya Arîyane. Paş Frortîş, Xeşterîtê Rêberiya Mediyan Bi dest xist. bi sebeba Êrêşa dubare an Aşuriyan,Xeşterîte gel Manana û Sekayan bû hewpêyman û li gel dewleta Aşurê banga şerê kir.

Keyên medî
Med
Zimanê sîwendî

Sîwendî zimanekî îranî ye. Di sala 2000î de li bajarê Sîwenda herêma Farsê (Îran) li dor 7030 kesan pê diaxivin. Sîwendî bi hewramî û zazakî pirr nêzîk e.

Bernavan

Rêziman

Çendîn wuşe (bêje) û nimûne

Çavkanî

Girêdanên derve
http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=siy Li ser zimanê sîwendî di Ethnologueyê de.

Ziman
Îran
Zimanên Îranê
Erdelanî

Erdelanî zaravayekî kurdiya navîn ye ku li Parêzgeh Sine û bajarê Riwanser girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) erdelanî zaravayekî kurdiya navîn (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya başûr jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên kurdî di erdelanî de parastîne.

Bernavan

Reziman

Formê fermanî (împeratîv)

Taybetmendiyên zaravayê erdelanî 

Erdelanî tenê zaravayê kurdî, yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika "-ig" tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet pehlevî û partî ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi "-eg" dihate çê kirin). Mînak:

Hendek wûşeyên erdelanî

Çavkanî 

 

Devokên soranî
Gerrusî

Gerrusî zaravayekî Kurdî ye, ku li girtûperê (derdorê) bajarê Bîcarê tê axaftin û wisa yek ji devoken Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr nas dibe. Gerrusî bi zaravayên soranî û Kirmaşanî û Lekî bi pirr nêzî ye.

Bernava

Rêziman 

Rêzimanê Gerrusî mîna zaravayên Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr yên din e. Tenê li Gerrusî de (mîna Kirmaşanî) mirov dikare jibo çê kirina demê nikayî hem "di-" bi kar bîne hem jî ne. Belam (lêbelê) carna demê nikayî tenê bi "di-" tê çê kirin:

Hindek Wûşeyên Taybetmend

Helbestek bi kurdiya gerrus 

bîçare kesî ki yar neyrî
ley xûrbete dilten û nemûre
dil wer dil û dîdari to cûr e
çen sale min û dil dizanîm
tenya dili to leman we zûr e
dilrehm û xwanas û ezîzî
rasî dilegem, to hayde kûre?
.....
pûney qeşen û wexti cûwanî
wesfi to dikem we her zûwanî
we çew dimijim eşq û wefay to
qisyey dilim e xwa dizanî...

Helbestvan: B. Q. Daxî, ji pertoka wê ya "Delaqey Derya (Helbest Bi Kurdiya Gerrusî)

Werger:

hêjar ew kes kû yarê wê çine
li wî xûrbeta behêvîtî û dilsar
dilê min bi carna dîtina te xweş e
çend salan ez û dil dizanin
tenê dilê te (evîna te) ji me re bes e
tu bi pîyare û xwedênas û birêzî
lê evîna min, tu li kû derî?
....
pûdîneya bedew û demê ciwanîtî/xortî
ez ji te dibêjim bi her zimanek
ez bi çevên xwe hêstirên evîn û wefaya te dimijim
xwedê dizane vê qiseya dilê mine (pirr rast e)...

Çavkanî 

Kelhûrî
Diyarbekir (qeza)

Qezaya Diyarbekrê () yek ji qezayên parêzgeha Diyarbekrê ye. Navenda qezayê serbajarê Amedê ye.
Tarîx (zazakî)

Tarîx zanayiş û musayişê demo vîyarte û hewadîso verên o ku merdimî (însan) şikenê be haydarî nuştekî û fekî ey bigêrê.

Rîşe (Kok)
Zazakî de çekuyê tarîx zûwanê Erebkî ra yeno. Di Îngîlîzkî de zî vanê history ku eslê xo de çekuyek Yonankî yo. Kurdkî de zî bi tarîx vanê dîrok.

Letî Tarîx
Tarîx zaf letî xo esto: Tarîxê Cayan, Tarîxê Herdî, Tarîxê Leşkerî, Tarîxê Komelekî, Tarîxê Ramyarî (Politîkî), Tarîxê Merdiman,
Erdelankî

Erdelankî zaravayek Sorankî yo ku bajarê Sineyî û çoşmê ey de yeno qise kerden. Gerçî nîyadayişê raziwanîkî (gramatîk) ra Erdelanî zaravayek Kurdkiya Mîyanîn (Sorankî) yo, labelê ey be Kurdkiya Başûr zî zaf nezdî yo. Hewna zî xeylê elementên kan yên Kurdkî zaravayê Erdelankî de hefzkerdiyê.

Vernameyan

Raziwan

Formo Fermanîn (Împeratîf)

Taybetmendiyan
Erdelankî tenya zaravayê Kurdkî, yan hewlêr a ku ma vajîmê tenya zaravayê Îrankî yê Bakûrê Rojawa yo ku ey de demo vîyarte hem zî sifetan be peybendika "-ig" yenê viraşten (zey ziwanên Îrankî yên Miyanîn, be taybet Pehlewîkî û Partkî ku ey de zî demo viyarte û sifetan be "-eg" amênê viraşten). Nimûne:

Tayê Çekuyên Erdelankî
Ewista

Nas (Aşna) Bîyayîş 
Zûwanê Evesta yan zî Evestakî miyan zûwananê Îrankî de zûwanê herî kihan o ku ey ra belgeyî nuştekî mendiyê. Evestakî serba Zerdeştiyan zûwano pîroz o (zey zûwanê Erebkî serba Muslmanan). Evesta nameyê pertokê (kitabê) Zerdeştî yo. Zûwanê Evesta be Sanskirîtkî û zûwanê Medkî zaf nezdî yo û zûwananê ewroyîne ku bakûr û rojawayê Îranî de qise benê, înan (Medkî û Evesta) ra ciya bîyayê. O yo ku zûwananê Kurdkî, Sêmnankî, Sengiserkî, Mazenderankî, Gîlekî, Talişkî, Rackî, Tatkî û Belûçkî be yewbînî zaf nezdî yê. Labelê elementên Evestakî di zûwananê Kurdkî de her zûwanê bîn ra vêşêr mendiyê û hefzkerdiyê. Niya bidê acêr:

Leteyî Evesta

Pertokê (kitabê) Evesta ku ewro resîyo destê ma, eslê xo ra be alfabêtê Pehlewîkî û serdemê Sasaniyan de nusyayo. Çiku demek Evesta nusya hendî yew zûwanê zindî nebî û qise nebîyênê. Pêropiya Evesta di leteyan o: Gazeyan (bi Evestakî "Gatha", be wateyê/manayê "awaz", "lawike" û "hawar" ku heta ewro zî Kurdkî de vanê "gaze" yan zî "gazî") û Yesne (be wateyê/manayê "nimaj wendiş serba hûma" yan zî "roşan" ku ewro Kurdkî û Farskî de vanê "cejn"/"ceşn"). Dîmena (nîyadayişê) zûwannasî ra zûwanê Evesta bi di letan beno beş (taqsîm): Evestakîyo Verin û Evestakîyo Peyin. Evestakîyo Verin o yo ku Gazeyan der o û Evestakîyo Peyin zî yê Yesne yo. Hendek cîyawazî (farq) miyan înan de esto. Serba nimûne "sw-*" a Hind-Ewropakî Evestakîyo Verin de bena "hv-" labelê Evestakîyo Peyin de bena "xv-". Edî (tabîî) ku Evestakîyo Verin Evestakîyo Peyin ra kihanêr o.

Zaf Nezdî Be Zûwanê Medan

Zûwanê Evestakî zaf nezdiyê Zûwanê Medan o. Gerçî Medkî ra zaf belgeyan û çiyên nuştekî yên bîn nemendiyê labelê be muqayîsekerdiş û pêmitişê çekuyî Medkî û ê zûwanî ku guman şeno Medkî ra ciya bîyayê, ma şikenîmê vajîmê Evestakî û Medkî zaf zaf nezdiyê yewbîniyê. Serba nimûne (mesela) merdim Medkî de vatênê "sipeke" (be wateyê/manayê "kûtik"). Ewro zî tayê zûwananê bakûr û rojawayê Îranî de vanê "sipe" (tayê zaravayên Kurdkî), "êspê" (Sêmnankî), "êsbe" (Talişkî), "esbe" (tayê zaravayên Kirmanckî). Acaba ku zûwanê Ruskî de zî be "kutik" vanê "sibaka". Zûwananê Sêmnankî, Talişkî, Kurdkî û Racî de "z" û "s" yên Îrankîyo Kihan mendiyê (zey Evestakî) labelê Farskîyo Kihan de înan herfan benê "d" û "th":

"dil/dîl" zûwanê Farskî ra yeno.
"sê" (şikeno) Farskî ra amaybîbo.
"hirê/yerê" Partkî ra yenê.
"de/deh" Farskî ra yenê. 
 Sêmnankî de "e/ed" Farskîyo Kihan ra yeno.
Gerruskî

Gerruskî zaravayek Kurdkî yo, ku çoşmê (derdorê) bajarê Bîcarî de yeno qise kerdiş û zey fekî (demokî) Kurdkiya navîn û Kurdkiya Başûr ra yew, nas beno. Gerruskî be zaravayên sorankî û Kelhûrkî û Lekî zaf nezdî yo.

Vernameyan

Raziwan 

Raziwanê Gerruskî zey zaravayên Kurdkiya navîn û Kurdkiya Başûr yên bînî yo. Tenya Gerruskî de (zey Kelhûrkî) merdim şikenê serba viraştişê demo nikayin hem "di-" be kar bianê hem zî ne. Labelê reyna demê nikayin tenya be "di-" yeno viraştiş:

Tayê Çekuyên Taybetmend

Helbestek (Şîîrek) Be Kurdkiyê Gerruskî 

bîçare kesî ki yar neyrî
ley xûrbete dilten û nemûre
dil wer dil û dîdari to cûr e
çen sale min û dil dizanîm
tenya dili to leman we zûr e
dilrehm û xwanas û ezîzî
rasî dilegem, to hayde kûre?
.....
pûney qeşen û wexti cûwanî
wesfi to dikem we her zûwanî
we çew dimijim eşq û wefay to
qisyey dilim e xwa dizanî...

Helbestwan (Şaîr): B. Q. Daxî, pertokê ey yê "Delaqey Derya (Helbest Be Kurdkiyê Gerruskî) ra

Wergîran (tercûme):

bîçare o yo ku yarê xo çinîyo.
ney xûrbeta beûmêd û tarî de
ez be reyna dîyena to zerrweşan
çend serran ez û zerrî zanenîmê
tenya zerriyê to (eşq û evîna to) ma rê bes o
tu bi pîyare û xwedênas û birêzî
eşqa min, tu kotî der ey?
....
pûney rindikî û demo xortî
ez to ra vanan be her zûwanê
ez be çemên xo hêstirên eşqa to şimenan
hûmay zaneno nay qiseya zerriyê min a (tewr rast o)...
Abdurrahman Dürre

Abdurrahman Dürre (jdb. 1930 − m. 11ê çiriya pêşîn, 2012), helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1930î li gundê Kêranlixa girêdayî navçeya Milazgirê hatiye dinê.

Perwerdehiya xwe li çend medreseyan dewam kir şûnde destûrnameya xwe ji medreseyê Norşînê hilgirt û dest bi îmamiyê kir. Nêzî deh salan li medreseyê Hesen Paşa ders da. Ji pê re bixwe jî medresek ava kir û di wê de dersên kurdî jî dan. Di sala 1962an de çû Enqereyê û kete îmtîhanê miftîtiyê û pê di îmtîhanan de bi serket re dest bi miftîtiyê kir. Di vê wezîfeyê xwe de ji ber fikrên  xweyên siyasî çend derban sirgûn bû û ji pê re jî hat dane dadgehê eskerî. Lê pê re beraat bû û şûnde vegeriya wezîfeyê xweyê miftîtiyê.  Navbera salên 1980-1983an de li Treblûsê wergeriya tirkî-Erebî kir. Di sala 1990an şûnde li Mûş û Erzînganê çend salan heps bû. Paşê çû Stenbolê û li wir Yukarı Mezopotamya Kültür Merkezi ("Navenda Çanda Mezopotamyaya Jorîn") ava kir û li wir dersên kurdî dan, pey re çû Ewropayê. Li Ewropayê Partiya Îslamiya Kurdistanê ava kir.

Seyda Mele Abdurrahman Dürre di 11ê çiriya pêşîn a 2012 de li Almanya li bajarê Kölnê çû ser heqiya xwe.

Berhem 
 Din Perdesi Altında Sakallı Yılanlar, (1962) (Di bin perdeya olî de marên bi rû)
 İlahî Sır ve Hikmetler (Sirên îlahî û hîkmetan)
 Evîna Welat, (1992)
 Şerha Dîwana Ehmeda Xanî: Felsefe û Jiyana Wî, (2002) 
 Kurdname, (2006)

Çavkanî 

 Kürt Şiiri Antolojisi (Antologiya helbesta Kurd)

Girêdanên Derve 
  Şaîrê Kurd Abdulrehman Durre wefat kir, Avesta, 12ê çiriya pêşîn 2012 

Mêr
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Nivîskarên zimanê tirkî
Jidayikbûn 1930
Mirin 2012
Pêla web

Pêla web (yan jî Pêla nûçe) yek jî formata daneyên kû ji bo bikarhênerê Internetê, rojanekirina naverokekê tê bikaranîn.

Standardên li ser bingeha XMLê
Seka

Sekan

Komek ji mirovin koçer kû li bakûrê rûsiya dijîn,

Nawê wan

Di zimanê Aşûrî de nawe wan Îşgoza ye,

Resena wan

qewmwk Arîyayî,

Mêjû
Zerdeşt wiha ferman kir (pirtûk)

Zerdeşt wiha ferman kir (bi almanî: Also sprach Zarathustra) navê pirtûka bi nav û deng a fîlozof û nivîskarê mezin ê Almanyayê Friedrich Wilhelm Nietzsche ye. Pirtûk ji çar beşan pêk tê û di navbera salên 1883 û 1885'an de hat nivîsandin.

Girêdanên derve 
 Also sprach Zarathustra (Projeya Gutenberg)

Pirtûk
Almanya
D. Îzolî

D. Îzolî, Delîlo Îzolî, bi fermî Hiseyn Yildiz, jdb. 8ê adarê 1940 li gundê Hulman nehiya Moxindî, Dêrsim), ferhengdanerê kurdî ye.

Li Dêrsimê li navçeya Mêzgir li gundê Hulmanê ji dayik bû. Li gorî nasnameya D. Îzolî di 8ê adara sala 1940an ji dayîk bûye. Bav û kalên wî ji aliyê Qerejdaxê pêşî tên gundê Rîçikê dû re jî li Hulmanê cîwar dibin.

D. Îzolî di 12 saliya xwe ji gund derdikeve û 22 saliya xwe de derbasî Ewropayê dibe û li Holendayê bicih dibe. Li Holenda kargehekê de karker bû.

Di sala 1987an yekemîn ferhenga kurdî-tirkî, tirkî-kurdî amade kir. Ev ferheng 500 heb çap bû. Di beşa kurdî-tirkî qasî 30 hezar bêje û 4 hezar biwêj, di beşa tirkî-kurdiya ferhengê de jî 25 hezar bêje cih girtin. Di sala 1992an ev ferhenga xwe ji nû ver ji çav derbas kir û ji nûve ferhengê çap kir. Di çapa nû ya ferhengê de ji bilî bêjeyan her wiha beşeke rêzimanê û rêhbera dewletên cihanê jî cihê xwe girt.

Berhem 
 Ferheng Kurdi - Tırki, D.İzoli, 1991, Holenda, wêşanên Deng, ISBN 3-927213-04-7

Jidayikbûn 1940
Nivîskarên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Zimanê amazigh

Amazigh (bi amazigh: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, Tamaziɣt) an jî zimanên berberî, zimanên xelkê berber in ku li Maroko, Alcerya, Malî, Nîjer, Lîbya û Misrê tên xeberdan.

Zimanê amazigh (tamazight) 
Xelkê amazigh ji zimanê xwe re dibêjin tamazight. Di çar beşan de tê parvekirin:
 Cawî (bi amazigh: tacawit)
 Rifî (bi amazigh: tarifit)
 Qebîlî (bi amazigh: teqbaylit)
 Şelhî (bi amazigh: taclḥit)
 Tûaregî an tamaşeq (beşa başûrî) û tamahaq (beşa bakurî) (bi amazigh: tamaceq - tamahaq).
 
Alfabeya kevin a lîbî ya amazigh tifinagh e.

Amazigh

Zimanên afroasyayî
Mexrib
Zimanê sîlezî

Sîlezî an jî zimanê şîlezî (bi sîlezî: ślůnsko godka, ślůnski, carina jî pů našymu) zimanê xelkê herêma Sîlezyaya Jorîn a Polonyayê ye. Li Çekya û Almanyayê jî tê axavtin. Li gor mirovjimêriya Polonyayê ya sala 2011an li dor 509.000 kesan zimanê sîlezî wek zimanê xwe yê zikmakî dan zanîn. Sîlezî nêzîkî zimanê polonî ye, ji bo vê yekê ji layê gelek zimannasan ve wek zaravayekî polonî tê hesibandin.

Alfabeya sîlezî 
Yek alfabeya sîlezî tune ye. Sîlezîaxêv, bi giştî, zimanê xwe bi tîpên polonî dinivîsin. Lêbelê, di sala 2006an de alfabeya sîlezî ya nû hate sazkirin. Ev alfabe ji deh awayên nivîsînê yên cuda cuda pêk dihêt. Bi pirranî, li ser înternetê û li Wîkîpediyayê jî tê bikaranîn.

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Çend dîgraf jî hene: Ch Dz Dź Dž.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Wikipediaya silesî
 Nûçeyên bi silesî
 Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny 

Ziman
Zimanên lehî
Zimanên Polonyayê
Zimanê lazî

Zimanê lazî (bi lazî: Lazûrî yan Lazûrî Nena) zimanê lazan e. Li başûrê rojavayê Deryaya Reş û li hin komarên berê yên YKSSê tê axavtin. Hejmara axavdaran li Tirkiyê zêdetirî 5.000 in. Mixabin gelek laz îro nema dikarin zimanê xwe biaxivin, hatine asîmîlekirin.

Lazî ji malbata zimanên qefqazî ye. Bi zimanên megrelî û gurcî ve têkildar û cîran e.

Zaraveyên zimanê lazî 

 Hopan (bi lazî: xopuri), li Hopa û Acarya 
 Vîtse-Arkabyan (bi lazî: vitzur-ark'abuli), li Arhavî and Findeqlû 
 Çkhalan (bi lazî: çxali), li Düzköy (Çxala), Borçka 
 Atînan (bi lazî: atinuri), li Pazar (navê berê Atîna) 
 Ardeşenyan (bi lazî: art'aşenuri), li Ardeşen.

Zimanê lazî û zimanên cîran

Mijarên têkildar 
Lîsteya ferhengên lazî

Girêdanên derve 
 Lazuri Nena - The Language of the Laz by Silvia Kutscher.
 Lazebura.net - All About Laz and their language.Lazish Cultur and Language Portal (In Turkish/Laz)
 About Laz and their language.Lazish Cultur and Language Portal  (In English)

Çavkanî 

Laz
Ziman
Zimanên kartvelî
Lazî
Çekya

Çekya (bi çekî: Česko)  welatekê li Ewropaya Navendî ye û ji 1ê gulana 2004 endamê Yekîtiya Ewropayê bu ye.

Çekya welatekê dorpêçdayî  li nîveka parzemîna Ewropayê ye û li çi aliyekî nagehit avên azad. Hevsiyên welatî li bakur Polonya, li bakurê rojava û rojavayê Almanya, li başûr Awistirya û li rojhilat Slovakya ne. Bajarê dîrokî yê Pragê (bi çekî: Praha), paytext û mezintirîn bajarê wê ye. Bajarên di Birno (Brno) ji ber tivengên wê di nav kurdan de binavûdeng e. Gorî Peşbinîyan 2.000 Kurd li Çekya hene.

Welat ji du herêmên dîrokî yên cuda pêkdihêt: Bohemya û Moravya, hindek ji Sîlesya û pareka biçûk ji Nemsaya Jêr (Awistriyaya  Jêrîn).

Nav 
Wezareta Karûbarên Derve ya Çekyayê li sala 1993ê navê Çekya ê wekî berdêlekê fermî ji bo navê komarê diyarkir dema navê dirêjê komarê ne pêdvî bû. Lê di zimanê îngilîzî de vî navî cihê xwe venekiriye. Malpera fermî ya komarê ko ji aliyê Wezareta Karûbarên Derve ya Komara çekan dihat birêvebirin, li sala 2006ê ev nav êdî bikaraniye. Navê çekî Česko cihê gengeşê ye, lê hindekan bikardianîn.

Dîrok 
Kevnarnasan dirovên anko belgeyên akincîbûna mirovan li demên berîdûrokî li herêmê vedîtine ko heta çaxê Nû-berîn (Neolithic) diçit. Li demên Kevin, hema ji sedsala 3ê Berî Bûna Îsayî, mişextên Kelt û Boî (Boii) (binihêre Bohêmyayê) û paştir li sedsala yekê eşîrên almanî yên markomanî (Marcomanni) û Kuadî (Quadi) li wan herêman akincî bûn. Li Heyama Mişextbûnan li derdora sedsala 5ê, gelek ji eşîrên almanî ber bi rojava û başur çûn û ji Ewropaya Navîn derkevtin û gelên slavî ji derdora Deryaya Reş herêma Karpatî hatin û cihê wan girt. Ev hatin bi êrîşên gelên dî yên ko bi hovîtî ji Sîberyayê dihatin, mîna hûnan, avaran, Bulgaristan û mecaran xurttir dibû.

Li sedsala 7ê bazirganekê frankî bi navê Samoyî li dijî xûnkarên avar piştevaniya gelên slavî kir û bû desthilatdarê hikûmeta slavî ya herî pêşîn li Ewropaya Navîn. Li sedsala 8ê û li bin rêveberî ya Moravyaya Gewre desthilatdarî ya Moravyan hat damezrandin.

Hikûmeta Çekî an Bohemya li sedsala 9ê peyda bû. Şayatî ya Bohemyayê li çaxên navîn yek ji desthilatên xwecihî yên girîng bû. Ew bi dirêjahî ya hebûna Împeratoriya Romê ya Pîroz parek ji wê konfederasyonê bû.

Şerên olî û mezhebî li sedsalên 15 heta 17ê bandoreke gelek xirab li ser xelkê Bohemiyayê hêla û li dawiyê ew kevtin bin destê Habsburgê û paştir bûn parek ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê.

Piştî heriftina wê imperatoriyê li piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sala 1918ê komara serbixwe ya Çekoslovakyayê hat damezrandin. Komarê gelek deverên ko piranî ya akinciyên wan bi almanî, mecarî, polonî û rûtênî jî diaxivtin anîn bin desthilata xwe. Herçind e Komara Çekoslovakyayê komareke navendanî (sentralîst) jî bû, gelek ji mafên kêmanî yên neteweyî ewle kiribûn. Lê di nava wan mafan da çi mafên hebûna herêmên siyasî yên tuxûbkirî yên nîvxweser nebûn.

Ol 

Li gelî Komara Cekyayê 29,1 % xwe xiristiyanên ne. 59% en xwe ateîst û agnostîk in.

Herêmên Çekyayê 
Çekya ji 13 herêman (kraj, pirhijmar kraje) û paytextek statuya wê taybet pêk tê (hlavní město  *):

Çavkanî

Giredanê dervê 

Çekya
Endamên Konseya Ewropayê
Zanîngeha Azad (malper)

Zanîngeha Azad malpereke perwerdekariyê ya li ser têlê ye û di mêjûya 17.08.2008’an de ji aliyê çend kesayetên kurd ve hatiye sazkirin. Li gorî agehiyên ku malper bi xwe dide lijneya damezrîner a malperê wiha ye: 
 Şêresiyar Noreşînî, Rêvebirê Giştî yê Zanîngeha Azad
 Umîd Demîrhan,  Rêvebirê Lêkolînên Zanistî 
 Siwar Vazgalî, Serokê Hîndekaran
 Qelender Makoyî, Rêvebirê Kar û Barên Xwendekaran
 Silav Ehmed, Nûnera Rêxistinên Xwendekaran
 Omitê Keleşkî, Berpirsê Têkiliyên Zanistî ye. 

Şêresiyar Noreşînî û Umîd Demîrhan nivîskarên beroj.com’ê ne û Siwar Vazgalî jî wergêr e. Lê derheqa Silav Ehmed û Omitê Keleşkî de di çapemeniyê de tu agehî nîn in. Zanîngeha Azad bi dirûşmeya “stratejiyên neteweyî ji bo perwerdehiya azad” e. Zanîngehê hetanî niha du civîn li dar xistine Û mercên xebata xwe diyar kirine. Ji ber ku malpera Zanîngeha Azad hîn li ber avakirinê ye zêde agehî nehatiye dayîn. Ji aliyekî din ve ev malper zanîngeha kurdî ya li ser têlê ya yekemîn e. Xwendekar dikarin giredanên zanîngehê bi kar bînin û navê xwe tomar bikin, rêxistinên xwe damezrînin, bawernameyên xwe wergirin û bibin hîndekarekî risteyên zanîngehê.

Girêdanên derve 
Zanîngeha Azad 

Malper
Zimanê medî

Medî zimanê împeratoriya mediyan bû ku di navbera salên 500 berê zayînê û 500 piştî zayînê de li başurê rojavaya Îranê hate axaftin.

Medî zimanekî kevnar ê îranî ye û bi jêrmalbata îranî ya bakur-rojavayî tê kategorîzekirin, ku tê de gelek zimanên din ên wekî azeriya kevin, gilakî, mazenderanî, kurdî û belûçî.

Pir nivîsên zimanên kevn ê îranî yên zimanê avestayî û farisiya kevn hene. Pirtûka pîroz Avesta bi wî zimanî ye.

Hin peyvên medî
paridaiza: pardez, perizade (baxçeyê kulîlkan);
aspa: esp, hesp;vazraka:  berz, mezin, bi farisî bozorg;xşayathiya: şeyanî;asên: asên, bi farisî, seng;mîora'': mêhr.

Çavkani

medî
medî
Med
Mezopotamyaya Hexamenişî

Med û Faris Li Ser Babîliyan Biser Dikevin. Di sedsala 8 an de B. Z. Îşaya pêxember ji berê ve pêşgotinî kirî bû ku, wê Yehowa li dijî Babîliyan “Medan” hişyar bike, “bo wan qîmeta zîvê nîne û bi zêran vê dilê wan xweş nabin. Û dê bi kevanan ciwanan li erdê bixin” (Îşaya 13:17-19; 21:2). Bêjeya Med dikare li vir di heman demê de bo Farisan jî bê bikaranîn. Qîmetnedayîna zîv û zêr dikare li vir bi vê maneyê be ku, ew temamen li pey girtin û bidestxistina xenîmeta Babîle bûn, wan tu carî qîmet nedan diyariyên rişwetan, da ku ew ji hedefa xwe şaş bibin. Med û Farisan tîr û kevan bi gelemperî bi şêweya çek bikar dianîn. Carcaran medan kevanên xwe bi metal yanî tunc û bafûn yan jî bi sifir dineqişandin (Kerem kin bidib ber ayeta Zebûr 18:34 an). Herhalde „bona ku Babîlê helak bike“ û ciwanên wan hûr bike tîrên wan mîna refê çûkan û tava zîpikê difiriyan û diçirûsikîn, ji ber ku ew hatibûn birqandin da ku tîrên wan bikarîbûyan kûr di bedenê de biçûyan (kerem kin li ayeta Yêremya 51:11 an binêrin).

Di ayeta Yêremya 51:11, 28 an de padîşahên Medan tê gotin. Gotina Padîşahên Medan li vir bi mane û wateya ku, ew hêzên êrişî Babîlê bûn ku, di bin fermandariya Koreş de ew pirhêzên ku ya padîşah yan jî padîşahên Medan hebûn. Di wê demê de ev irf û edet gelek caran hebû. (Ji kerema xwe re li ayeta Yêremya 25:25 an binêrin).  Ji vê sedemê ye ku, em dibînin Babîl bi destên leşker û hêzên yekbûyî, Medan, Farisan, Elamî|Elamiyan û hêzên ciranên din hat girtin. Padîşahekî medî ku navê wî Dara yan Daryûsê Med bû bi şêst û du saliya xwe bû padîşahê warê Kîldaniyan yan jî Babîliyan. Herhalde bi destê Padîşahê Koreşê Mezin Daryûşê ji nijada Medan li ser temamê Babîlê bû padîşah (Danîêl 5:31; 9:1). Kerem kin li Daryûşê yekem re binêrin.  

 Ji bilî nexşeya pêşîn ev agahî gişt ji pirtûka Insight on the Scriptures bi zimanê îngilîzî hatine wergirtin. Heqê van agahiyan tên parastin!

Dîroka medan
Sardîs

Sardîs (bi lîdî: Sfard, yewnanî: Σάρδεις Sárdeis, farisî: Sparda) paytexta padşahiya kevn ya Lîdyayê bû, ew nêha di parêzgeha Manisayê di Tirkiyeyê de ye.

Ew bajarek pirr giring bo Împeratoriya Hexamenişî bu, ko Kûruşê mezin ew bi dest xistê bû.

Çavkanî
Sparta

Sparta carina jî Spartê (bi dorî: Σπάρτα Spárta, attîkî: Σπάρτη Spartē) bajarekî kevn yê yewnanê bû.

Tê gotin di sala 1880. bz de kesek bi navê Sparton ew bajar çêkir û paş wî panzdeh newîyin wî hûkumetdar bûne.

Paşî di sala 1190 BZ de herkoliyan û doriyalian Sparta xistên bin destê xwe.

Çaxên tarî yewnanî nêzîkê BZ. 700 diqede û Sparta dîsa dibe hêza domînant. Bi taybetî jî Şerê Pers-yewnanê ev domînantî derkevte holê. Sparta dibe pêşengê hemû dewletên Yewnanî. Lê pêşengiyê da Atîna jî reqîbê wê bû. Ev reqabeta wan her du dewletan bû şerek mezin di nav Yewnanistana kevnar de. Ev şer navbeyna salên BZ. 431 - BZ. 404 çêbû. Navê vê şerê jî Şerê Peloponêsî bû. Sparta di nav vê şerê da serkeftî derket. Serxwebûna dewlata Spartayê heya şaristanîya Romayê Yewnanistanê dagir dike didome.

Dîrok

Cihên li mîtolojiya yewnanî
Xanedana Xurşîdiyan

Lorê Biçûk, Lurî Giçke, Lorî Kuçug, Lurê Piçûk an jî dewleta Xurşîdiyan (bi lurî û farisî: لُر کُوچَک, Lor-e Kūček an jî Ḵoršīdī yek ji dewletên kurdan ên dîrokî ye. Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê de behsa wê dike. 

Ev xanedan ji 1155‘an heta 1597'an bi paytexta xwe Xuremabadê ve li Luristanê hikim kiriye.  Gorê Şerefnameyê ev dewlet ji aliye Mîr Xurşîd serekê êla kurdan a cengrewî ve hatiya avakirin. Belê Mehrdad Izady bawer dike ku cengrewî şaxeke êla kurdêne çîngînî bû ye. Di we demê de Luristan di navbera du dewletên kurdan ve hatibû ye belavkirin: Lurî Mezin (Fedlewî) û Lurî Piçûk.

Atabeg û Melîkên Lurî Piçûk
 Şuca'edîn Xurşîdê kurê Ebubekrê kurê Mihamedê Xurşîd
 Seyfedîn Rustemê kurê Nuredîn
 Şerefedîn Ebûbekr
 Îzedîn Garşasp
 Hisamedîn Xelîl kurê Bedirê Şuca
 Bediredîn Mesûd
 Tacdîn kurê Hisamedîn Xelîl
 Felekedîn Hesen
 Cemaledîn Xidir kurê Tacdîn
 Hisamedîn Emerê kurê Şemsedîn Dernekî yê Şerefedînê Tahamtanê Bedirê Şuca
 Şemsedîn Mehmûdê kurê Nuredînê Îzedîn Garşasp
 Îzedîn Mihamedê kurê Îzedîn
 Dewlet Xatûn
 Îzedîn Hisên
 Şuca'edîn Mihemed
 Melîk Îzedînê kurê Şuca'adîn
 Sidî Ehmed
 Şah Hisên Ebasî
 Şah Ristem
 Oẍûr
 Cîhangîr
 Ristemxan

Bibîne 
 Hezarhespî

Çavkanî 

Dewlet
Dîrok
Luristan
Xanedanên kurdan
Cengrewî

Cengrewî, navê êleke kurdane. Gorî Şerefxan we êle dewleta Lûre Kûçik avakirîye. 

Eşîrên luran
Barzan Şasiwar

Barzan Şasiwar, di sala 1957'ê de li Urmiyê hatiye cîhanê, pêşkeşvanekî televîzyonê ye.

Barzan Şasiwar li gundê  Dezgir ser bi bajarê Urmiyê di sala 1957’ê de hatiye dinyayê û li gundê Rajanê mezin bûye. Medreseya xwe ya bilind li bajarê Urmiyê qedandiye. Li beşa Radyo ya Tehranê beşa kurdî wek çiroknivîs û leyistikvan çîroka şevê ku gelek nav kurdan da gelek hez lê dihat kirin xebat dikir. Piştî demekê Îran û Kurdistan bi cî hêla û koçberê welatê Swêdê bû. Bi destpêkirina yekêmîn TV'ya esmanî ya kurdî Med TV sala 1997 li beşa hunerî ya vê da bernameyek bi nave “Şaneşîn” rêxist ku di nav gelê kurd da ciyê xwe yê taybet girtibû.
Barzan demekê di TV'ya Newroz ku li Stockholmê weşana xwe dike dixebitî. Barzan demekê yek ji bernamevanê herî jêhatî di nav TV'yên kurdî de buye.

Barzan Sasiwar sala 1957li gundê Dezgir hatiye dunayê.
Mêr
Pêşkeşvan
Karîban

Karîban an kehrîban an jî kevirê teyîsok benîştê kacê (Pinus) yê fosîlkirî ye. Bi taybetî, li qeraxên başûrê Deryaya Baltîk tê dîtin. Sert e û rengê wî zer û spî yan bi sore ve ye. Pircar şefaf e û mirov dikare tê de mêş û mûr an perçeyin giya bibîne.

Li Kurdistanê karîbana reş (kevirê Erzîromê, kevirê Oltiyê) heye.
Paul Newman

Paul Leonard Newman (z. 26ê kanûna paşîn a 1925,  Connecticut, DYA −  m. 26ê îlona 2008, Connecticut, DYA), lîstikvanekî bi nav û deng ê DYAyî ye. Di sala 1953an de dest bi sînemayê kir. 10 caran ji bo Oscarê bû namzed. Di sala 1986an de bi fîlmê navê The Color of Money ("Rengê pera") Oskar qezenc kiribû. Paul Newman sala çûyê ragihandibû ku wî dawî li aktoriyê aniye, newman bavê 6 zarokan bû.

Paul Newman 28 îlon 2008an jiyana xwe ji dest da.

Girêdanên derve 
 Paul Newman li ser Internet Movie Database  

Aktorên amerîkî

Jidayikbûn 1925
Mirin 2008
Kurdmania

Kurdmania.com, malperekî bi zimanê Elmanî, li ser Çand û Sîyaseta Kurdaye. Malper bi Zimanê Kurdî (Kurmancî) û Elmanîye.

Girêdanên derve 
 Kurdmania.com 

Malperên kurdî
Kirmanciye.de

Kirmanciye.de malperekî li ser Çand û Dîroka Kurdên Dêrsimîye. Navê malpere Kirmancîye, Dêrsimî ji herêma xwe re dibêj in.  

Kirmanciye.de

Malper
Bîrobîcan

Bîrobîcan (bi rûsî: Биробиджа́н  Birobidzhan; bi yîdîş: ביראָבידזשאַן Birobidtshan) serbajarê îdarî yê Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya) ye. Di 2002'an de nêzîkî 77.250 kesan li oblastê akincî bûn.

Girêdanên derve 

http://www.eao.ru/?p=743 

Bajarên Rûsyayê
Yildiz Çakar

Yildiz Çakar (, li Amedê, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, nivîskar û rojnamevaneke kurd e. Ji sala 2002an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e.

Jiyan 
Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de peyamhênerî û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya Azadiya Welat û kovara Jiyana Rewşenê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê Goristana Stêrkan hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên Komeleya Nivîskarên Kurd e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne.

Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne

Berhem 
Helbest
 Goristana Stêrkan, Weşanên Elma, 2004
 Derî, Weşanên Avesta, 2012
 Leylanok, Weşanên Avesta, 2014

Kurteçîroka senaryoyan
 Ala, Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008

Lêkolîn, gotar û bend
 Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand, li gel Amed Tîgrîs, Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012

Roman
 Gerîneka Guernicayê, Weşanên Lîs, 2016
 Ev Rê Naçe Bihuştê, Weşanên Lîsê, 2019
 Hangar Fünf, Deriyê Winda, Weşanên Lîsê, 2022 

Şano
 Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek
 Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye.
 Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt.

Xelat

 Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê bi kurteçîroka xwe ya bi navê "Pelweşîna Li Biharê".
 Xelata Tîrêjên Zînê bi kurteçîroka xwe ya bi navê "Zayîna Çewt".
 Xelata Mûsa Anter bi helbesta xwe ya bi navê "Tu"
 Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Yildiz Çakar li ser gorki.de
 Yildiz Çakar li ser kurdilit
 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd ên jin
Kesên ji Amedê
Narincok

Gelek cure angaşt hene. Li gorî dûgelan guherîn heye. Pîvan carinan diguherin.
Ji bo hedefên sabît têne bikaranîn. Herî hindik 5-10 metreyî de tê avêtin.

Dibe ku bi rîsk be, lê serketin zêdetir dibe. Bi gelemperî piştî ku bizmik bê kişandin, di navbera 3-5 saniyeyî de teqîn pêk tê û fena sîwan belav dibe. 
 
Narîncok du cure ne. 

1) Parastin
2) Êrîşkirin

Mekanîzma xebata wê;

Di fûnyeyê qora destpêkê barûta xesas heye, ew bi têla tîngstenê dişewite, piştre ew jî teqemeniya destpêkê, dibe ku ev cîva fulmînat be an jî Kurşûn Azûdûr an jî ASA be dixe dewrê, û ev jî teqemeniyên navîn ên mîna RDX, TNT, HMX, C-4 û hwd. diteqîne. 

Mînak: 

1 kg TNT 

1000 santîgrat wize derdixe 2 Ton zext diafrîne

Çavkanî
Barûd

Barûd, di sedsela 9'an de li Çînê tê vedîtin. Di ss 13'emîn de li Ewropayê tê bikaranîn. Di ss 16'an de ji hêla kîmyagerên elmanî ve Nîtroglîserîn û Dînamît tê dîtin. 
Barût ji Kerkûd (S), Azot (N) û Karbon (C) ê pêk tê. 
Bi bandora agir, basinc, tevger û girnozbûnê pir zû diteqe.

Teqemenî
Jean Cocteau

Jean Maurice Eugène Clément Cocteau (jdb. 5ê tîrmeha 1889 - m. 11ê çiriya pêşîn a 1963) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû.

Jidayikbûn 1889
Mirin 1963
Mêrên fransî
Derhênerên fîlman ên fransî
Wênesazên fransî
Romannivîsên fransî
Helbestvanên fransî
Senaryonivîsên fransî
Fetah Gulî

Fetah Gulî (1943-2007) şoreşgerekî kurd e ku di sala 1943an de li navçeya Batîfa ji dayk dibe.

Fetah Gulî di malbateke kurdperwer de mezin dibe û cîhanê fehem dike. Ji zarokiya xwe de hesta kurdiniye di mêşkê wi de peyda dibe.

Fetah Gulî di sala 1951 de dest bi dibistana seretayî kir. Di sala 1957an de ji bi dawî dike. Di dema dibistana wî de hinek pirs çê dibin, aye çima em kurd li welate xwe li ser axa xwe bindest in û ji vê çendê bû egera hende kû hesta Evin welat li dev kesatiya şehid Fetah Gulî peyda dê bê.
Ev helwista wi rêkekê vedêkê kû Fetah Gulî bibê nehingekê ye bi nav u deng e di çîvaka Kurdistanê de.

Li dol û nehalên Kurdistanê çihên bi heybetên Azadiyê banga peşmerga ye tiye dê kê kû serkeşe bizava neteweya kurd ji ber kû Fetah Gulî mezin bibû û tehna Şoreşa Îlonê merge wi gerim kir bû kû ew bibe peşmerge ki welatê xwe. Di sala 1959an de di nav çiwanan de dest bi xebata PDK Başûr dê kê.

Di tevgera Şoreşa Îlonê de yek ji deverên kû ji bal hikûmeta Îraqê ve hati bû standên bajerê Zaxo û derûdora wê bû ji ber kû Fetah Gulî xwedan hesta kurdperwerî û netewî bû ne rawsta û dest bi xebata şoreşgerî kir. Di sala 1961ê de Fetah Gulî gehişt guvenda azadîxwaza.

Destpekê Fetah Gulî sengerê bizava azadîxwaz li Zaxo xûrt kir paşi li devera şexan û akre piraniya çalakiyen Fetah Gulî li parêzgeha Duhokê rûdan.

Fetah Gulî di sala 1968an de bi ber pirsê idareya Helgûrdê. Li ser daxwaza Idrîs Barzanî li helgûrdê Fetah Gulî dê bê ber pirsê perwerdeya pêşmergeyî û ber pirse rêxistina abori. Pêşti Şoreşa Îlone diçe Îrane li ser daxwaza Idrîs Barzani de vegerê devera Badinan.

Di sala 1979an de dibe berpirsê liçneya devera Zaxoyê. Di sala 1981ê de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1985an de dibe ber pirse liçneya devera Amediyê. Di sala 1986an de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1987an de dibe ber pirse liçneya devera Şêxan. Fetah Gulî di enfala reşde li doski jor di be ber pirse liqa yek ya PDK. Di sala 1991ê de dibe berpirsê mihwere Duhokê-Sêmêlê berey niştîmanî berpirsê derevar Duhok û Şexan. Di sala 1992an de dibe berpirsê leşkerê Zaxoyê. Di sala 1993an de bûye kargerê liqa yek berpirsê leşkerî. Di sala 1995an de bûye berkargerê berpirsê zerevanî li bajerê Duhokê. Di 16ê tebaxa 1996an de ji aliyê serok Mesûd Barzanî ve hat xelat kerin bi medaliay ya barzani. Di sala 1998 de be karger û ber pirse zerevaniya Çar li Zaxo. Di sala 1999an de erkê wî hat vegohastin bû kargere liqa yek ya PDK. Di sala 2000î de wek berpirsê grûba heçiyan wek nûnere PDK de çe heçe. Di sala 2001ê de pîşti vekirina liq heşt ya PDK wek çigîre seroke liqa 8 karê xwe berdewam kir. 

Pêşty milmilaneka dirêj digel nexoşýê l 24ê xêzîrana sala 2007an de çû ber dilovaniya xwedê u di rê u resmekêş şayste da l guristana Batifa hate veşartin.

Çavkanî û girêdanên derve

http://www.youtube.com/watch?v=Qa7NI3VwJ2M Parçê helbesteke Weysi Guli bi Wexerkerna nemer Feteh Gulî goti li vê malperê klik bike da guhdarî bike.
 
Pêşmerge
Şaneder

Şaneder an jî Şanedir û Zewî Çemî Şaneder şûnewarin dîrokî ne li Başûrê Kurdistanê. Berî 80.000 salan mirovên neandertal tê de akincî bûn. Şaneder li qezaya Hewlêrê li navçeya Mêrgesorê ye.

Di navbera salên 1957 û 1961ê de şûnewarnasê (arkeologê) amerîkî Ralph Solecki û tîma xwe ya ji Zanîngeha Colombia di şikefta Şanederê de neh kakûtên neandertalî peyda kirin. Navên wan neh kakûtan danîn Şaneder 1 – Şaneder 9.

Li gorî vekolînên şûnewarnasan xelkê neandertal ayînên cenaze dikirin û miriyên xwe bi kûlilkan vedişartin.

Girêdanên derve 
 http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/shanidar.html (bi îngilîzî)
 http://www.bakhawan.com/kurdipedia/Default.aspx?q=795

Cihên arkeolojîk
Şûnewarên Kurdistanê
Parêzgeha Hewlêrê
Jean-Paul Proust

Jean-Paul Proust  (3. Adare 1940 le Vaas, Département Sarthe, Fransa), ji 2005 heta îro Serokdewletê mîrgeha Monako´ye.

Çavkanî
Mîr
Monako
Jidayikbûn 1940
Mirin 2010
Zimanê monêgaskî

Monêgaskî (bi monêgaskî: munegascu) zimanê fermî yê Monakoyê ye. Monêgaskî ji aliyê 5.100 kesan ve li Monakoyê tê axaftin.

Monêgaskî, yek ji zaravayên latînî ye û gelek nêzîkî zaravayê ligurî ye, ya ku li Îtalyayê tên axaftin.

Monako
Ziman
Hileliye

Taxa Hileliye li Başûre Qamişloye nêzê wana nêzîke ıka 45.000 mirov li dijîn gı belenbona we nêzîk 30m belende

Qamişlo
Hara Xarbi

Tara Xebı per per mezene melete we nezıka 230000 hezar ınsan hyee 
pehtrına melete we kurden dwande ten fele u arab berı wena helalyee hyee w le qarshı we jee sınore turkyee hee w be do wen de jee taren qesra tee

Qamişlo
Salnameya Zerdeştî

Salnameya Zerdeştî di derengiya serdema Exmînî de (650-330) B.z. hate afirandin. Di bin demê de kêm guhertin ketin vê salnameyê. Navên mehan hindikekî hatin guhertin.

Navê mehên Zerdeştî

1. Xakelêwe      31 roj in

2. Gulan         31 roj in

3. Cozerdan      31 roj in

4. Pûşper        31 roj in

5. Gelawêj       31 roj in

6. Xermanan      31 roj in

7. Rezber        30 roj in

8. Gelarêzan     30 roj in

9. Sermawez      30 roj in

10.Befranbar     30 roj in

11.Rêbendan      30 roj in

12.Reşeme     29\30 roj in

Li Kurdistan, Îran û Efxanistanê û herweha li nav çend miletên dî, yekemîn roja salê dibe sersal, dibe Newroz.

Salname
Heltanlî

Haltanlî anjî Xaldiyan () gundekî Îslahiye ye. Ev gund bi tevahiya xwe kurd e. Gel bi cotkariyê jiyana xwe didomîne. Ev gundê kurdan ji aliyê çandî û ramanîde pêşketî ye. Li Îslahiyeyê gundê herî mezin ev gunda ye û di 1991'ê de bûye şarêdarî. Şêniyên vê bajarokê bi xwendinê ra gelek têkîldarin. Zanyar u akademisyenên navdar ê ku ji vê bajarokê Kurda rojbûne ji aliye derûdora zanyariyê Tirkiyeyê tên nasîn. Di dawîn salanda derbarê tevgera azadiya Kurd de jî pêşketinek xurt çêdibe.

Gundên Îslahiyeyê