nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mêrdîn (parêzgeh)

Mêrdîn () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ku îro bi ser Tirkiyeyê ve ye. Serbajarê parêzgehê Mêrdîn e.

Demografî

Navçeyên parêzgeha Mêrdînê 

 Artuklu ()
 Kerboran (): Kerboran
 Dêrika Çiyayê Mazî (): Dêrik an Dêrika Çiyayê Mazî, Meşkîna (senter: Dêşî)
 Qoser (): Qoser an Til Ermen, Dirbêsî
 Şemrex (): Şemrex
 Midyad (): Midyad
 Nisêbîn (): Nisêbîn, Stilîlê, Girê Mîran
 Mehsert (): Mehsert
 Stewr (): Stewr, Ewîna
 Rişmil (): Rişmil

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Kele

Kele () yek ji navçeyên Dîlokê ye. Di dema nu da navî ev navçeyê bi Romî Araban tê zanin. Kurdan, ji bo Keleyê li ber ev navçê, nav Kele lê kirine. Siftê gundekî piçûk bûye lê piştî sala 1957'î ew kirine navçeye. Pir gundên xwe Kurdin hinan xwe jî yên tirk in. Kurdên gundên nêzikî çemî Ferat bi navî Wanî tên zanîn.

Cihê cografî û tixûbên navçeyê 
Qela li nêzikî ava reş li ser riyê Semsûrê, bi 67 km duratî li rojhilatê-bakûr ê Dîlokê cihdigire. Navçe cîranê Bêsnî, Xelfetî û Bazarcixê ye. 530 m ji deryayê bilindtir e û rûbera wê jî 534 km² ye.

Gelhe 
Nifûsa wê bi tevî gundan 41.439 e.

Gundên Keleyê 
 Kele
 Elif
 Dîng
 Sirgûc
 Lordîn
 Qotel
 Şêxdawid
 Zag
 Hesar
 Pagir
 Xirawreşk
 Başpîngar
 Xişrîm
 Qerewaza Jorîn

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Kele
Kamerûna Başûr

Kamerûna Başûr beşek ji welatê Kamerûne. Ev beşê Kamerûn piştî deshilatdariya Almanya, di navbera salên 1922-1961'ê de ket bin deshilatdariya Yekîtiya Keyaniyê, lê beşê din ê Kamerûne di bin deshilatdariya Fransayê de bû. Heta niha Kamerûna Başûr herêmek inglîzaxêfe, lê beşe din ê Kamerûnê fransîaxêfe. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva Ambazonia anjî Ambazania bikar tînin.

Kamerûn
Wenda (albûm)

Wenda, albumê Mehmet Atli'yo diyînan o.

2008 de hamew hadrekerdişî u Kom Muzîk ra veciyaw o. Tede 12 habî lawikî estê.

Lawikî (Deyîrî)
Ya Erê Ya Na
Pismamo
Wenda
Kennêr
Şino Nino
Name
Pisîk
Li Geliyekî
Ay Lê Gulê
Gelawêj
Qefes
Havîn î

Albûm
Mûş (parêzgeh)

Mûş (bi tirkî: Muş) parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Mûş e.

Dîrok

Erdnîgarî

Navçe 
 Mûş (): Mûş, Qizil Axac, Akçam (navend: Saqawî), Riyaret (navend: Mixdî)
 Kop (): Kop, Lîz, Qere Axil
 Dêrxas (): Dêrxas, Azakpûr (navend: Tîl an jî Têlî)
 Milazgir, Milazgird (): Milazgir an jî Milazgird, Memlehe, Îxnût
 Gimgim an Varto (): Gimgim, Ûstûkuran, Qerekoy (navend: Kîranlik)

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Mereş (parêzgeh)

Mereş () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Gurgum e.

Qezayê parêzgeha Mereşê 

 Mereş (qeza) (): Gurgum an jî Mereş, Zeytîn, Yenîce Qela (senter: Qeyslî)
 Afşîn (qeza) (): Afşîn an jî Avşîn
 Andirin (qeza) (): Andirin
 Çaxliyan Cerît (qeza) (): Çaxliyan Cerît an jî Cirîd 
 Cela (qeza)  (): Cela
 Albistan (qeza)  (): Albistan, Gûcûk
 Nûrhaq (qeza) (): Nûrhaq
 Bazarcix (qeza) (): Bazarcix, Narlî
 Eloxlu (qeza) (): Eloxlu an jî Kirdoxlî
 Koksen (qeza) (): Koksen (?)

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlüğü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adları" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Weşanxaneya Pencinar

Pencinar, weşanxaneyek e ku pirtûkên ji zargotina  kurdî ya bi devoka kurmancî derdixe. Kilasîkên kurdî yên ku hetanî 1923an bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerîne alfabeya latînî.

Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çîrokên folklorî yên rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtûkî pêk hatiye.

Besek ji weşanxaneyê çap e.

Girêdanên derve 

Malpera Pencinarê

Weşanxane
Şirnex (parêzgeh)

Şirnex () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Şirnex e.

Dîrok

Demografî 

Li Şirnexê bajarê herî mezin û modern Cizîra Botan e Gelha Cizîrê 152 hezar kes'e. 
Navenda Danûstandinê li heremê tenê Cizîra Botan heye û Balefirgeha Şerefedîn Elçî ji Cizîrê ye. Pişt Cizîrê Silopîya mezin e

Li herêma Botanê de gelek ol û tixm hene ji bilî Kurda, Fileh'en Suryanî, Nesturî ji dijîn gelek gunda Dêr'en Filaha heye û navenda Hezexê de gelek Fileh dijîn

Navçeyên parêzgeha Şirnaxê 
 Basan (): Basan (an jî Basê)
 Cizîr (): Cizîr an Cizîra Botan, Koca Pinar (navend: Omerîn) 
 Elkê (): Elkê
 Hezex (): Hezex, Basûrîn, Aliyan (navend: Delawa Qesrê)
 Qilaban (): Qilaban, Kîrur
 Silopiya (): Silopiya an Silopî 
 Şirnex (): Şirnex, Dêrşew (navend: Şêxê Reş)

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Endezyariya mekatronîkê

Mekatronîk , ku jê re endazyariya endezyarî ya Mekatronîk tê gotin, şaxek endezyarî ya pir dîsîplîn e ku li ser endezyariya her du pergalên elektrîkî û mekanîkî disekine, û her weha têkelek robotîkî, elektronîkî, komputer, telekomunasyon, pergalên, kontrol, û endezyariya hilberê jî digire nav xwe.

Endezyarî
Sînûzît

Sînûzît (bi latînî: Sinusitis, tê wateya amasa sînûsan) yek ji nexweşiyên bisaw ên hestiyên rû ye û di koma nexweşiyên GPQ (Guh-Poz-Qirik) de tê jimartin. 

Du tabloyên wê (gorî asta bipêşketinê) hene: Akût sînûzît û Kronîk sînûzît.

Sîmptomên sînûzîtê 

Êşên hişk ên berdewamî
Verêş
Konvulsiyon (zêdetîna laş, havale)
Werim di qalikên (qaşikên) çav an di eniyê de (çariyê de)
Şêlûdîtin, cotdîtin an êşa hişk a di kûraniya çavê de
Di kesayetiyê de guhertin
Serêş
Westîn (betilîn) a laş
Herkîna poz (bêvil)
Xitimîna poz
Belxam

Cureyên sînûzîtê 
 Sinusitis ethmoidalis, amasa di şaneyan de
 Sinusitis frontalis, amasa di valahiya eniyê (çariyê) de
 Sinusitis maxillaris, amasa di valahiya çenê de
 Sinusitis sphenoidalis, amasa di hestiya sereke ya poz de
 Pansinusitis, amasa di valahiyên devedorê poz de

Terapî 

Terapiyeke berbiçav û standart nîne. Lewra mîkrobên nexweşiyê ditetikînin dikarin bi gelekên din re komplîkasyonên tevlîhev derînin. Hin lêgerînên terapiyê ev in:

Başkirina rewş û radeya hewa/rutûbeta organîzmayê
Başkirina rewşa çermê hundirîn, bikaranîna enzîmpreparatan
Bikaranîna sprey û dropên (dilopên) poz
Bikaranîna spreyên poz ên kortîzonan dihewînin
Antîbiyotîk (heger nexweşî bisaw û giran be)
Hin caran pêdiviya bijîşkiya operatîv (emeliyat)

 
Nexweşî
Nexweşiyên Guh-Poz-Qirik
Nexweşiyên bisaw
Poz
Şerê Oremarê

Şerê Oremar, di 21 kewçêrê 2007'î de di navbera hêzên pêşmerge yen PKKê û Artêşa Tirk de, li  Oremarê derbas bû.

HPGê li Oremarê 16 serbazen Tirk kuştin û heşt serbaz jî dîl girtin.

Girêdanên derve 
- Yeni Özgür politika
- Nûçeyên Yekemîn
- Fermandarê Tabura Oremar
- Bianet

Pevçûn
Azad Kurdî

Azad Kurdî (jdb. 1978 li Ûrmiyê) rojnamevanekî kurd e.

Azad Kurdî di sala 1978an li bajarê Ûrmiyê (Rojhilatê Kurdistanê) hatiye dinê. Azad Kurdî niha berpirsiyarê Desteya Weşana Heftenameya Agirî ye.

Çavkanî 

Kesên ji Ûrmiyeyê
Rojnamevanên kurd
PDK-Îran
Mêr
Jidayikbûn 1978
Strûma

Perîzade, strûma, girep, guatr (bi latînî: Struma) navê nexweşiya mezinbûna awarte ya tîroîdê ye.

Di bijîşkiya gelêrî de pirranî girep tê bikaranîn ku ji bêjeyên Gir(ê) û Rep (repbûn) tê. Ango girêya ku repbûye. 

Gorî avabûna DNAya mirov di organîzmayê de asta îodê li dora 50 % e. Heger nexweşî yan hin sedemên awarte hilberîna hormona tîroksîn ê biguherînin (ango ji 48 %'î kêmtir û 58 %'î zêdetir), tîroîd jî bêîrêkûpêk dixebite û mezin dibe. Kêmbûna asta Vîtamîn A jî dikare sîstemê bitetikîne û mixabin li Kurdistanê pirranî ji ber kêmgirtina vîtamînan nexweşî xwe dide der.

Di hin tabloyan de nexweş nikare baş bêhna xwe jî bigire û xwarinê daqultîne. Hin tabloyên psîkosomatîk jî dişibin van sîmptoman. Di serdema nûjen de pirranî xwêyên (xoy, sol) biîod tên bikaranîn û Strûma jî kêm bûye.

Hin cureyên Strûmayê 

 Girepa piçûk: Di qirikê de wermek ne ewçend mezin heye. Pirranî di bicanîbûnê û balixbûnê de xwe dide der. Bi bikaranîna tîroîd (hormon)ê terapî gengaz e.
 Nexweşiya Graves: Jê re asta I. (yekemîn) a tetikandina (hişyarkirina) tîroîdê jî tê gotin.
 Girepa Adenomîk: Gelek kêm tê dîtin û ji rewşa awarte ya adenoman tê. Hin sîmptomên wê dişibin nexweşiyên bêhngirtinê.
 Şêrpenceya tîroîdê: Nexweşî xwe hêdî hêdî bipêşdixe. Birîn xwe berdide pişikan an organeke din jî. Tê gotin ku kesên zêde di bin radyasyonê de mane zû bi vê nexweşiyê dikevin lê statîstîkên mîsoger nînin.
 Şêrpenceya medûlar a tîroîdê: Xaneyên vê kanserê hormona Kalsîtonîn hildiberînin û asta nexweşiyê jî bi pîvandina kalsîtonînê tê şopandin. Ev kanser gelek kêm tê dîtin.
 Lenfosîtîk tîroîdît (Nexweşiya Haşîmoto): Antikora anormal tîroîdê xerab dike û fonksiyonên wê pûçdike.
 Sûbakut tîroîdît: Leza sedîmantasyonê zêde ye. Di daqultandinê de êş heye.

Terapiya Strûmayê 

Terapiya nexweşiyê, serî de bi baş naskirina wê destpêdike. Bikaranîna dermanan, radyoterapî û heger pêdivî hebe operasyon (emeliyat). Mixabin herçendî nexweşî li Kurdistanê gelek berfireh e jî ti rêxistineke tenduristiyê jî nîne.

Girêdanên derve 

 Nexweşiya Strûmayê (îngîlîzî) 
 Malperek li ser têkoşîna bi kêm-îodê re (îngîlîzî)

Nexweşî
Nexweşiyên endokrînolojîk
Nexweşiyên şîrûrjîk
Nexweşiyên bijîşkiya nûklear
Tîroîd
Demenza

Demenza (bi latînî: dementia „bêî ruh“) navê komeke nexweşiyên fonksiyonên bîrkan û mejiyê ye. 

Bi temendirêjiyê ve ji ber hin guhertinên mejiyê, dikare di bîrkan, axavtin û tevgeran de hilweşîn, qelsbûn pêk were. Ji nişka ve yan di demeke dirêj de mirov di plansaziyê, oryantasyonê, hîs û tevgerên xwe de dikeve nav pirsgirêkan. 

Bêî nexweşiya demenza jî, di kesên temenê wan ji 65'î zêdetirin de 2-4 % û yên ji 85'î zêdetirin de 20 % windabûna bîrkanê dibe. Demenza prosesê bipêştir dixe û mirov dixe nava sîmptomên awarte.

Sedemên demenzayê 
 Alzheimer (nexweşî) (60 % ji vê nexweşiyê tê)
 Nexweşiyên dil-demar (NDD) (10-20 % sedem e)
 Trawma
 Jengariya dermanan
 Tûmorên di serî de
 Amasên (îltehebên) mezin
 Kêmbûna vîtamînan
 Nelirêbûna sîstemên tîroîd û paratîroîd
 Nexweşiyên kronîk ên organên sereke 
 Depresyon

Terapî 

 Parastina performansa bîrkanê (ceribandinên bibîrxistin û bibîrhîştinê)
 Terapiya bi dermanan
 Valîdasyonterapî
 Aktûelhiştina jînenîgariyê (teknîkên biyografiyê)

Bêjeya demenza cara pêşîn di sedsala 18emîn de kete lîteratûrê. Lewra kesên ev nexweşî bi wan re hebûn, ne tenê di warê tendurustî û aboriyê de, herwiha di dadê de jî dibûn sedemên pirsgirêkan. Bo mînak di dadgehan de şahîdî û bersûciya wan jiber kû wan ne wekî herkesê hertiş bibîrdianîn, gelek problem derdiketin.

Cara pêşîn Eugen Bleuler di sala 1916'î de ev nexweşî bi dorfirehî raxist ber çavan. Gorî binavkirina nûjen an nexweşiyan sala 1951'î ICD-10 û DSM-IV bûn kodên vê nexweşiyê.

Demenza
Zinedine Zidane

Zinédine Yazid Zidane (jdb.  li Marsêy) lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê fransî ye. Zinedine Zidane ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin.

Mêrên fransî
Fransiyên misilmanbûyî
Futbolvanên fransî
Mirovên zindî
FIFA

FIFA kurteya Fédération Internationale de Football Association ye (bi kurdî: Federasyona Navneteweyî ya Rêxistina Futbolê), rêxistina cihanî ya futbolê ye. Navenda vê rêxistinê li bajarê Zurîha Swîsreyê ye. Ev rêxistin pêşbirkên futbolê yên curbicur lidardixê, di nav wan de Pêşbirka Futbolê ya Cihanî ya mêra û "Pêşbirka Futbolê ya Cihanî" ya jina. Serokê FIFA'yê yê niha Joseph S. Blatterê swîsrî ye.

Serokên FIFA'yê 

 1904-1906 Robert Guérin (Fransa) 
 1906-1918 Daniel Burley Woolfall (Ingilîstan) 
 1921-1954 Jules Rimet (Fransa) 
 1954-1955 Rodolphe William Seeldrayers (Belçîka) 
 1955-1961 Arthur Drewry (Înglistan) 
 1961-1974 Sir Stanley Rous (Înglistan) 
 1974-1998 João Havelange (Brezîl) 
 1998-2010 Joseph Sepp Blatter (Swîsre)

Rêxistinên herêmî 

FIFA ji van şeş rêxistinên herêmî pêk tê:
 Asian Football Confederation (AFC)
 Confédération Africaine de football (CAF)
 Confederación Sudamericana de Fútbol (CONMEBOL CSF)
 Confederation of North and Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF)
 Oceania Football Confederation (OFC)
 Union of European Football Associations (UEFA)

Girêdanên derve 

 Malpera FIFA'ê

Rêxistinên futbolê
Muhemmed Mûsa Muhemmed

Muhemmed Musa Muhemmed siyasetmedarekî kurd e.

Mihemed Musa Mihemed niha Sekreterê Giştî yê  Partiya Çep a Kurd li Suriyeyê ye.

Mêr
Siyasetmedar
Hakkari Sûretleri: Sümbül Dagı'nda Ayın Doğuşunu izlerken

Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken (Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre) pirtûkeke bi tirkî ya nivîskar Îhsan Colemêrgî ye. Di pirtûkê de Colemêrgî behsa erdzemîna Colemêrgê û navçeyên wê, behsa kele û mîrateyên wê yên dîrokî, behsa nivîsarên nivîskarên dîrokî yên mîna Ewliya Çelebî û Austen Henry Layard li ser Colemêrgê dike.

Pirtûk sala 2006an li Amedê hatiye weşandin û ji rêza pirtûkên Weşanên Lîs derketiye.

 Pirtûk
Austen Henry Layard

Sir Austen Henry Layard GCB (jdb.  - m. ) gerok, arkeolog, dîroknasê hunerê, nivîskar, siyasetmedar, û dîplomatekî Brîtanî navdar bû.

Layard li Parîsê ji dayik bûye û kurê kesekî bû ku di rêveberiya kolonial a Seylanê de kar dikir. Zarokatiya Layard para bêhtir li Îtalyayê derbas bûye, lê ew her weha li Înglîstan, Franse û Swîsreyê jî perwerde dibe. Ji bo kar peyde bike berê xwe dide koloniya Brîtanî Seylanê (Srî Lanka). Ew rêwîtiya xwe sala 1839an di erdê re dike û piştî ku bi mehan li Îranê dimîne ji biryara xwe ya çûna Seylanê diqere û sala 1842an vedigere Stenbolê.

Li wir Layard Stratford Canning sefîrê Brîtanî naskir û ne fermî be jî Canning Layard weke dîplomat girte kar. Di 1845an de bi desteka Canning ji bo ku xirbeyên Asûriyan nêzî Musilê lêbikole berê xwe dide Başûrê Kurdistanê. Layard li vir heta 1847an dimîne û her weha diçe Kurdistanê û der barê gelên li Kurdistanê de agahiyên girîng ên wê demê bi riya pirtûka xwe ya bi navê  Nînova û Bermahiyên wê digihîne me.

Layard di sala 1853an de li ser rewşa mîritiya Botan û Bedirxan Beg agahiyan dinivîse.

Weşan 

 , 2 volumes
 (alt.)
 (alt.)
  
, 100 plates, From Drawings Made on the Spot.
, 71 plates, A Second Series [..] including Bas-Reliefs from the Palace of Sennacherib and Bronzes from the Ruins of Nimroud. From drawings made on the spot during a second expedition to Assyria. (alt. plates only)
 , abridged version of Nineveh and its remains  (1849)
 
 
 
 , abridged version of Nineveh and Babylon (1853)
 
 
 , 2 volumes

 , 2 volumes, biography

Çavkanî 

Gerokên Ewropî
Arkeologên îngilîz
Nivîskarên îngilîz
Dîroknasên îngilîz
Jidayikbûn 1817
Mirin 1894
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Qeza

Qeza, qewmîn, rûdan an carna wek qadar, ew bûyera nexwestiyê ya ku tê qewmîn, bi gelemperî ew bûyer in ên ku ne bi xwesteka mirovan çê bûne heya ku sûcên mirovan tê de be. Bûyîna qezayê tê wê wateyê ku divê çi kes nê sucbarkirin. 

Bo nimûne, gava ba dihê û darek dikeve, dibe ku ketina wê ne ji hêla mirovan ve be, lê dibe ku celeb, mezinahî, tenduristî, cîh an lênihêrîna nerast a darê ser mirovan hebe. Pirraniya qezayên bi otomobîlan di qewimin, ew bûyer in yên ku sûcên mirovan tê de tune.

Çavkanî
Dêrsim (parêzgeh)

Parêzgeha Dêrsimê (; ), parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Navenda vê parêzgehê bajarê Mamekî ye.

Navçe 
 Mamekî an Mamekiye ()
 Nahiye: Mamekî (navend), Çixêk, Pax, Tûlik
 Çemişgezeg an Melkişî ()
Nahiye: Vaskuvan, Germîlî
 Xozat ()
 Nahiye: Xozat (navend), Peyîg
 Mêzgir an Mazgêrd ()
 Nahiye: Mêzgir (navend), Çarsenceq (navend Pêr), Moxindî
 Qisle an Nazmiye ()
 Nahiye: Qisle (navend), Hakis, Yeresk
 Pulur ()
 Nahiye: Pulur (navend), Qereoẍlan, Zeranîg
 Pêrtag ()
 Nahiye: Pêrtag (navend), Paxşang, Hirmêkêx), Avşker
 Pilemor ()
 Nahiye: Pilemor (navend), Pirdo Sur (navend: Mazra), Deşte, Usdam, Seteriye

Erdnîgarî 

Bajar di nav parelelên 39° 36´ û 38° 46´ bakûr û meridyenên 38° 19´ û 40° 26´ rohilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr û rojava bi Erzîngan, li başur û rohilat jî bi Elezîz re tê girêdan. Pîvana erda bajar 7.774 km² ye. Ji vî erdî ji % 69,9 ji çiyayan pêk tê. Hejmara deşt û platoyan jî 30,1 % e. Li herêmê tene genim, titûn, fasîle/fasûlî, kixsên şekir, gûz û tirî tên çandin.

Dîrok

Mijarên têkildar 
 Dêrsim (herêm)
 Serhildana Dêrsimê

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Hezro

Hezro () yek ji navçeyên Diyarbekirê ye. Rûber 419 km², bilindahî ji rûyê avê 1.030 m ye. 24 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre hene, lê dewleta Tirk wan li ser gundan dihesibîne. Wekî Pasûr (Qulp) statîstîkên dewletê yên ji bo Hazro bi dizî tên girtin, bawerî pê nabe. Gorî dewletê nifûsa navçeyê bi giştî 23.931 e. Di sala 1943'an de bûye şaredarî, sala 1954'an de bûye navçe û bi Amedê ve hatiye girêdan. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li axa navçeyê madenên binerdî gelek in. Fîrmayên dewletê kukurt, hesin û petrol dertîne. Mixabin gel xizan e.

Wargehên tûrîstîk yên navçeyê 
 Kela Tercilê (ji Medan)
 Kela Mêranî (tr. Mihrani Kalesi)
 Kela Aryenderê (tr. Ayindir Kalesi)
 Mizgefta Hezro (tr. Ulu Cami)

Navdarên Bajêr 
 Hecî Fetahê Hezroyî, rewşenbîrê kurd
 Mehmet Dicle, nivîskar

Çavkanî
Erzîngan (parêzgeh)

Ezirgan an jî Erzîngan () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Ezirgan e.

Qezayên parêzgeha Ezirganê 
 Ezirgan (qeza) (): Ezirgan, Cencîge, Esesî, Selepûr
 Mose (qeza) (): Mose (an jî Mans (?)), Başkoy (senter: Gule Baxdî)
 Îlîç (qeza) (): Îlîç, Armudan (senter: Armudana Mezin), Quruçay
 Kemax (qeza) (): Kemax, Qamarîk (senter: Alpişu), Îhtîk (senter: Îhtîka Jêrîn), Ermelîk, Hoxus
 Egîn (qeza) (): Egîn, Başwartînîk, Aşutka
 Qerequlak (qeza) (): Qerequlak
 Refahiye (qeza) (): Refahiye an jî Gercan, Alakilîse, Cengerlî (senter: Esîrga), Zevker, Qoçgîr (senter: Eskî Qoçgîr)
 Têrcan (qeza) (): Têrcan
 Cimnî (qeza) (): Cimnî an Cîmîn

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Qerequlak

Qerequlak () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê di sala 1973'î de kirine Otlukbeli. Di sala 1971 ´î de bûye şaredarî û 1991 ´î de jî bûye navçe. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 4.252 û bi giştî jî 5.434 e (li ser vê hejmartinê şik hene). Tenê 10 gundên navçeyê hene. Firehiya erdê navçeyê 254 km² û 1.750 m ji rûyê avê bilind e. 148 km dûrî bajarê Ezirganê dikeve.

Çavkanî
Talîban

Talîban, hereketeke sunî ya îslamî li Efxanistanê ye. Gelê wan peştûn e. Piştî herba Sovyetan xelas bû di sala 1989an de talebeye medreseya şerîet û peştûnwalî gelê wan peştû vê tevgerê ava kirin. Di navbera 1994-96an de kontrola piraniya Efxanistanê bi dest xistin. Di 2001ê de Amerîka bi Elqaîde re ji ber Êrîşên 11ê Îlonê şer kirin. Talîban îro, şerê xwe ya bi NATO û Amerika re berdewam e.

Çavkanî 

Rêxistinên îslamî
Avabûnên 1994an li Efxanistanê
Xarpêt (parêzgeh)

Elezîz an Xarpêt (tr: Elazığ) parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve nav sînorên komara Tirkiyê.

Dîrok

Erdnîgarî

Navçe 
 Baskîl (): Baskîl, Mûşar (navend: Kuluşaxa Jêrîn), Îzolî (navend: Bekir Hisên)
 Dep (): Dep, Lahan (Lahana Jêrîn), Çan
 Egîna Jêrîn (): Egîna Jêrîn 
 Keban: Keban
 Maden: Maden, Hazar (navend: Kavak)
 Palo (): Palo, Qereçor (navend: Çokçur), Gokdere (navend: Erdîrûk)
 Qerebaxan (): Mîrvan
 Qowanciyan (): Qowanciyan
 Xarpêt (): Xarpêt (Mezra an jî Elezîz), Xankendî (navend: Xan), Harpût, Balîbey (navend: Dîşîdî), Îçme, Molakendî, Poyraz
 Xulaman Guleman (Alacakaya): Alacakaya
 Xûx, Xox, Gola Hezarê an jî Sîvrîce (): Xûx (navend: Sîvrîce), Îrîngîl (navend: Mercûmûk)

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Sebaheddîn Xoce

Sebaheddîn Xoce (Sebaheddîn Yildiz) hunermendekî muzîkê yê kurd e.

Li gundê Seqawî ya bi ser Mûşê ve ji dayik bû. Piştî erdheja Wartoyê malbata wî koçî Bismila Amedê kir. 

Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Bismilê xwend. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha Yuzuncu Yilê Beşa Mamostetiya Destpêkê xelas kir.

Albûmên Wî 
 Ez Dengbêjim
 Vegere

Sebaheddîn Xoce zewicî ye. Her wiha xwedê bi navê Armanc kurekî û bi navê Ezgî jî keçeke daye wê. Sebaheddîn Xoce ji bilî hunermendiyê li Diyarbekirê mamostetîye dike.

Girêdanên Derve 
HEVPEYİVÎN Bİ HUNERMENDÊ MUZÎKA KLASÎK A KURDÎ SEBAHATTÎN YİLDİZ RE, Hevpeyivîn: Mustafa Gazî, NETKURD, 28/11/2006
Tirkmen

Tirkmen, Turkmen an jî turkman bi wate a yek ji ên xwarê dihê:

Tirkmen gelê Tirkmenistana Yekîtiya Sovyeta berê
Tirkmenên iraqê, gelê tirkîaxiv ê Îraqê (tirkoman)
Hespên Tirkmen (Hesp).
Randy Pausch

Randolph Frederick Pausch (z. 23'ê çiriya pêşîn 1960 - m. 25'ê tîrmehê 2008) profesorekê zanistên kompûterê, serederiya mirovî û kompûterê û nitlandinê anko dîzaynê yê Amerîkayî li Carnegie Mellon University (CMU) li Pittsburgh a Pennsylvaniayê bû. Pirtûka wî başfirotî bi navê "Dersgotara Dawîn" anko The Last Lecture ko di koka xwe da dersgotareka wî li roja 18ê Îlona 2007ê li Zanîngeha Carnegie Mellonê bû, navûbangekê cîhanî ji wî ra peyda kir.

Di tebaxa sala 2006'ê, hat zanîn ko Rendî tûşî şêrpence a pankreasê bûye. Wî gerreka xurt û dijwar ya çaresera şêrpenceyê dest pê kir. Lê salekê paştir, li tebaxa 2007'ê, hat zanîn ko şêrpenceya wî teşene kiriye cerg û didanxweşik a wî. Ramana wê ew bû nexweşiya wî gehiştiye qonaxên dawiyê. Wî çaxî, çaresera kîmyayî jibo dirêjkirina jiyê wî hat destpêkirin.

Li roja 25'ê tîrmeha 2008'ê, Rendî li mala xwe li Chesapeake li Vîrjînyayê mir, dema ko jina wî Jai û sê zaroyên wî, Dylan (6 salî), Logan (4 salî) û Chloeyê dora wî girt bû.

Jînenîgarî 

Ew li Baltimor a Marylandê hat dinyayê, û li wîlayeta Kolombiyayê mezin bû. Li gulana 1982'ê bakaleryosa xwe di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Brown wergirt û li tebaxa 1988'ê jî doktoraya (PhD) xwe her di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Karnêgî Melon wergirt.

Çavkanî 
Înternet
Jidayikbûn 1960
Mirin 2008
Erzîrom (parêzgeh)

Erzîrom ()  parêzgeheke Bakurê Kurdistanê di tixûbên Tirkiyê de ye. Serbajarê parêzgehê Erzîrom e.

Navçe 
 Aşqela (): Aşqela, Golweren (navend: Çîftlîk), Qerebîk (qeza) (navend: Xan)
 Azort  (): Azort 
 Bardîz (): Bardîz 
 Çêrmik (, ): Çêrmik 
 Espîr ()
 Hesenqela an Parsîn (): Hesenqela (navend: Pasîn)
 Narman ()
 Norgeh  an Nûrgeh ()
 Oltî ()
 Oxlê (): Oxlê
 Pasîna Jêr (): Pasîna Jêr (an jî Zanzaq), Aras (navend: Welîbaba)
 Parsîna Jor (): Avnîg (an jî Çopandere) 
 Qereçoban an Qereçan ()
 Qereyazî an Gogsî (): Gogsî, Elmalidere (navend: Molla Osman), Qoçan, Soylemez (navend: Hacî Omer)
 Tatos (): Tatos, Gokoxlan (navend: Kirikxan)
 Tawûsker  ()
 Tortim ()
 Xinûs (): Xinûs, Qelê

 Navçeyên Bajarê Mezin (Erzîrom)
 Palandoken an jî Paltokan  ()
 Yakutiye ()

Nifus

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

Girêdayî 
 Malpera kurdên erziromê
Osmaniye (parêzgeh)

Osmaniye (), li gorî hin çavkaniyan Kinikan, navê parêzgehekê li Bakurê Kurdistanê ye. Erdê parêzgehê dikeve tixûbê Tirkiyê.

Navçeyên parêzgeha Osmaniyê

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

Parêzgehên Tirkiyeyê
Radovan Karadžić

Radovan Karadžić (jdb. 19ê hezîrana 1945 li Petnjica (Šavnik), Yûgoslavya berê) ku bi tawana komkujiya misilmanên bosniyayî tê gunehbar kirin, piştî şerê li Bosniyê ji aliyê navneteweyî ve li her derê dihat lêgerîn. Wek tê zanîn di dema şerê navxoyî yê li Bosniyê, di navbera salên 1992-1995 an de bi dehan hezar kes hatin kuştin. 

Karadžić wek berpirs û rêvebirê kuştina 7500 mêr û xortên misilman li bajarê Srebrenitsa tê zanîn. Radovan Karadžić piştî lihevkirina aştiyê ya li Dayton di sala 1996ê de bezir bû û polîsên navneteweyî li her derê dihat lêgerin.

Karadžić ji bo pêkanîna tevkujiyê hemberê misilmanên Bosnayê 22ê tîrmehê 2008an de hatibû girtin.

Çavkanî 

Siyasetmedarê serb
Nijadperestê serb
Sêwas (parêzgeh)

Sêwas () parêzgehekî Tirkiye ê, ku dikeve nav sînorên Kurdistanê.

Qezayên parêzgeha Sêwasê 
 Sêwas ()
 Ezbider an jî Ezbidera Jorîn ()
 Tonus ()
 Dîvrîgî (qeza) (): Dîvrîgî, Danişmend (senter: Birastîk), Qeregeban, Mursal (Merzal?), Sincan
 Tozanî ()
 Gemerek
 Axvanîs () 
 Girîn () 
 Hafik
 Macîran an Umraniye an jî Umranî (?) ()
 Qenxal (qeza) (): Qenxal
 Qolhîsar ()
 Bilekan ()
 Şarqije ()
 Tecer ()
 Norxan ()
 Qoçgîr (qeza) (): Zara

Giredanê dervê
Kilîs (parêzgeh)

Kilîs an jî Kîlîs () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve hundirê sinorên Komara Tirkiyê. Berê navçeyeke girêdayî Dîlokê bû, lê di sala 1995'an de bû parêzgeh.

Qezayên parêzgeha Kilîsê 
 Kilîs (qeza) (): Kilîs (senter: Bîrestîk)
 Musa Beylî (qeza) (): Musa Beylî (senter: Girê Murad an jî Tilê Murêd)
 Polad Elî (qeza) an Spenaqê (): Polad Elî (senter: Spenaq)
 Elbeylî, Eliyê Mentarê an Elî Mentar (qeza) (): Elî Mentar an jî Eliyê Mentarê (senter: Çoban Beg) (?)

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

Kilîs
Riha (parêzgeh)

Riha (), parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Ev parêzgeh dikeve hundirê sinorên Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Riha ye.

Navçe 

Parêzgeha Rihayê 13 navçeya pêk tê.

Dîrok

Erdnîgarî

Demografî 

Avahiya etnîk a parêzgeha Rihayê ji 85% bo 90%kurd, 10% bo 15% ereb

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Sêrt (parêzgeh)

Sêrt () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye û dikeve nav sînorên Komara Tirkiyê.

Dîrok

Erdnîgarî

Navçe 
 Dih (): Dih, Lodî (navend: Eynê)
 Hawêl an jî  Xana Hawêl (): Hawêl Mînar (navend: Zalîgar)
 Misirc an Kurdalan (): Misirc, Hisênî (navend: Siya), Ridwan (navend: Ernas), Xerzan (navend: Zoq)
 Sêrt (): Sêrt
 Şêrwan an Kufre (): Şêrwan, Bombat, Xasras
 Tilo (): Tilo
 Xisxêr (): Xisxêr, Xerxul

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Şûrê Damokles

Li gor serpêhatiyek dîrokî Damokles dilxwazekî sitemkarê Syrakûsê Dionysios I. anjî Dionysios II. bû û di sedsala 4'a berî zayinê de jiyaye. 

Ev serpêhatî di pirtûka Cicero tusculanae disputationes 5,61-62 de hatiye behskirin. Damokles bi rastî jiyaye an na, ne diyarê, lê serpêhatî bi vî awayî behsa wî dikê:

Damokles kesekî ku bi jiyana xwe ne dilxweş bû. Ew pir dihesidî jiyana sitemkar Dionysios û pesnê hêz û dewlemendiya wî dida. Dionysios jî rojekê biryar da kû wan xweşî û bihuriya jiyanê kû bi kar û cihê wî ve girêdayî ne, bîne pêşberî çavê Damokles. Dionysios rojekê Damokles dawetî mala xwe kir û pêşniyar kir ku ew li dora masa şahîtiyê rûnê, lê berê li ser cihê ku Damokles rûnê şûrekî mezin ku tenê bi porekî hespan girêdayî bû, bicih kiribû.

Dema Damokles ew şûrê li ser serê xwe dît, wî nekarîbû tu tahmê ji wan xweşiyên ku pêşkeşî wî dihatin kirin bikê û ji Dionysios rica kir, ku ew dixwazê wê xweşî û metirsiyên ku pêre girêdayî ne bicih bihêlê. Damokles dît û fêr bû, ku dewlemendî û serkeftin nikarin jiyana mirov biparêzin.

Ev serpêhatiya Damokles weka Şûrê Damokles heta îro di gelek wêne, çîrok û gotinan de cih girtiye. Şûrê Damokles weke Metafora (bi almanî: Metapher) metirsiya ku bi cihekî, ku ji dûr ve xweş xwiya dikê, girêdayî ye tê bikaranîn.

Yewnanistana kevnare
Fîgurên wêjeyî
Zimanê albanî

Zimanê Albanî (Navê orjînal Gjuha Shqipe ) şaxeka zimanên Hînd û Ewropîyê ew yek ji zimanên fermî yên albanya û Makedonyaya Bakur.
Du zaravayên cihêyên bi navê Gegî û Toskî têye navkirin hene. Lê zimanê niviskî li ser bingeha dîalekta Toskî di sedsala 20'an de hatiye çêkirin. Va prosesa standardîzasyonê bi kongreyeka di sala 1972'a de li Tîranê hatiyê pêkanîn ve hatiye temam kirin.

Di zimanê Albanî de peyvên ku ji zimanên dinên mînak Latînî, Yewnanî û yên di sedsal û dehsalên dawî ji Bûlgarî, Îtalî, Fransî, Tirkî hatinî standin cihekî û mîkareka girîng digirin.

Belavbûn 
Zimanê Albanî li Albanya, piraniyê Kosovo, li Makedonyaya Bakur, Sirbistan û Montenegro tê axaftin. Dîsa li Îtalya û Sîcîlya (nêzî 100.000 axivêr), ên ku wek Arbëreş tên navkirin, û li Yewnanistan, ên ku wek Arvanitan û Çaman tên navkirin û bi zimanê Albanî diaxivin hene. Li hin welatên Ewropayê jî koçarên ku hatinî wan welatan zimanê albanî wek zimanê koçerî diaxivin hene.

Li dinê bi temamî 8 mîlon kes bi zimanê Albanî diaxivin û li wan 3,5 li Albanya, 3,5 li welatên dinên Balkanan û yên din jî wek koçer li dinê belav bûne.

Dîrok 
Di dîrok de zimanê Albanî bingehî li derên ku îro tê axaftin belavbûbû. Di sedsala 11'an de hin niviskar qala Albaniyên ku bi zimanê Albanî diaxivin kirine. Li wê şunda ewna li beravên Derya Adriyatîk belavbûne. Li wan hinek nav xelkên Slawên ku li derên çûnî niştecî de asîmîle bûne û zimanê xwe guhertine.

Belgeya niviskiya ku bi zimanê Albaniya herî kevin a ku heta niha kişf bûyî di sedsala 15'an de ye. Pirtûka herî kevina ku bi zimanê Albanî hatiyî nivîsîn, ya bi navê Meshari, di sala 1555'a de ji hêla klerîkek(îng. Cleric) Gjon Buzuku hatiye nivîsîne.

Di sala 1870'an de rojnameya herî sifte bi zimanê Albanî hatiye derxistin. Li vê şunda zimanê Albanî gorî axivêrên xweyên li welatê lê, geh bi alfabeya latînî, geh bi alfabeya yewnanî, geh jî bi Alfabeya erebî hatiye nivîsîn. Lê bi dawiyê sedsala 19'an re standardîzasyon û yekkirina alfebeyan destpêkiriye. Yek ji wan alfabeyan ya herî qebûl dibûyî Alfebeya Stembolê, ya ku ji hêla  Sami Fraşeri hatibû pêkanîn bû.

Bi civîneka di 14. - 22. kewçêra 1908'an de li bajarê Manastirê(Bitola) hatibû pêkanîn ve zimanê Albanî êdî bi temamî bi alfebeya latînî hat nivîsîn.

Alfebe 
Ji 1908'an virve di zimanê Albanî de bi temamî alfebeya latînî têye bikaranîn. Li ber wê ew herwiha bi alfebeya yewnanî û erebî jî dihat nivîsîn.

Di alfebeya latîniya ku bo zimanê Albanî tê bikaranîn ji herfên a, b, c, ç, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. de pêk tê. Li hindê van herfan çend Dîyagrafên wek dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh û zh jî tên bikaranîn.

Mînak bo Albanî 
Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan, Artîkêl 1:
Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi.

 Kurdî:  Hemû mirov azad û ji hêlê maf û rûmetan ve wekhev tên dinyayê. Xwedî hiş û wijdan in û divê bi hestên biratiyê nêzîkayî li hev bikin.

Girêdanên derve 
 Ferhengeka Online bi Îngîlîzî-Elbanî

Çavkanî 

Albanî
Albanî
Dîgraf

Dîgraf têgiheke rêzimaniyê ku bo du tîpên şûnê sewt, dengekê digire ye. Wextê ku sê herf ango tîp şûna dengekê digirin, trîgraf, çar digirin tetragraf hws. tê navkirin. Mînak ku du tîpên "Xw" ê ku di alfebeya kurdî de tê bikaranîn diyagrafek e.

Hin mînak di hin zimanan de Dîgraf ên di alfebeya latinî de 

 Albanî
 dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh
 Danimarkî
 aa 
 Almanî 
 1. ch, sch, ph, ng, ie, ou, (bo ä, ö, ü, ß) ae, oe, ue, sz; 2. bb, dd, ff, ..., ss, ck, tz, dt, aa, ee, oo, ah, äh, eh, ih, ..., th, gh, dh,el, em, en, er; 
3. äu, ei, eu, chs, dsch, zsch, sp und st, ti, ig
 I-Kirîbatî
 ng
 Xirwatî, Sirbî
 dž;, lj, nj
 Kurdî 
 xw
 Holandî 
 ij
 Polonî
 ch, cz, sz, rz, dz, dż, dź
 Swêdî 
 1. sj, tj, sch, ng, dj, gj, hj, kj, lj, skj, stj, sk, ti, si, ssi; 2. bb, dd, ff, ..., ck, rd, rl, rn, rs, rt;
3. gn 
 Spanî 
 ch, ll
 Çêkî 
 ch, dž 
 Macarî 
 1. gy, ly, ny, ty, sz, zs,eö; 
2. bb, cc, dd, ff, ..., ggy, ssz, ..., cz; 
3. cs

Rêziman
Ziman
Zimanê ermenî

Zimanê ermenî (ermenî , Hajeren lesu) şaxeke hind û ewropî yê ku yekser zimanê ermenî tenê pêk tîneye.

Nirxandinê zimanê ermenî 
  Zimanê ermeniya kevin ( Grabar jî tê navkirin), zimanê ermenî ya ku sedsala 5'an virve xwediyê belgeyên niviskî ye. Ew di lîteratûrê de û di dêrê ermeniyan de heta sedsala 19'an hate bikaranîn.  .
 Zimanê ermeniya rojhilat (Արևելյան հայերեն, Areweljan Hajeren), zimanê ermenî ya ku niha zimanê fermiyê Ermenistan û Komara Qerebaxa Çiyayî ye, ji hêlê hindikeyên ermeniyên li Îran, Gurcistan, Rûsyayê têye bikaranîn.
 Zimanê ermeniya rojava (Արևմտեան հայերէն, Arewmtjan Hajeren), zimanê ermenî ya ku li Anatolyayê dihat bikaranîn û bi Komkujiya Ermeniyan ve li diyasporaya ermeniyan, li Libnan û DYA'yê têye axaftin.

Gorî hejmerên di sala 1999'an li dinê 6,7 milyon kes bi zimanê ermenî diaxiveye û li wan 3 milyon li Ermenistanê ne.

Zimanê ermenî ji hêlê peyvan ve zimanê yewnanî ve li hev tên û ji hêlê rêzimaniyê jî bi yewnanî ve li hev tên. Dîsa ji zimanên îranî weke partî, farisiya navîn û farisî û ji fransî, latînî û rûsî jî pir peyv standine.

Alfabeya ermenî 
Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivîsîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5'an de ji hêla keşeyekî bi navê Mesrop Maştoz hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.

Girêdanên derve 
 Nivîsa bi ermenî

Ermenî
Zimanên Îranê
Zimanên Tirkiyeyê
Maşallah Dekak

Maşallah Dekak, rojnamevanekî kurd e. Di 16'ê cotmeha sala 1981'ê de ji gundê Kîkan a bi ser Hewêla Sêrtê ji dayik bû. 

Di sala 1998'an di rojnameya Azadiya Welat de dest bi kar kir. Heta sala 2002'an, di rojnameyê de xebitî. Piştre di sala 2002'an de, di Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) de dest bi kar kir. Li vir nûçegihanî, edîtorî û midûrtiya beşa nûçeyên kurdî kir. Di sala 2006'an de, di rojnameya rojane Azadiya Welat de careke din dest bi xebatê kir û li vir salek edîtorî kir. Di dawiya sala 2007'an de li Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr(PNA) li Amedê dest bi nûçegihaniyê kir. Rojnamevan Dekak ji sermaweza 2008'an heta 2012'an li Ajansa Nûçeyan a Kurdistanê AKnewsê kar û barê rojnamevaniyê kir. Maşallah Dekak di 2006'an de bi [[Samî Tan re, ji bo stajyerên DÎHA'yê "Pirtûka Destan a Nûçegihaniyê" nivîsand. Pirtûka dawî ya Dekak "Nûçe û Nûçevanî (3Ç 3K)" di 2010'an de ji Weşanxaneya Lîsê hate çapkirin. Rojnamevan Maşallah Dekak, di 2010'an de, di beşa hevpeyvînê de ji Cemiyeta Rojnamevanên Başûrê Rojhilat (GGC) xelata rojnamevanê herî serkeftî wergirt. Maşallah Dekak di sala 2012'an de jî bi nûçeya "Kurdan 200 sal berê pirtûka tibê nivîsandiye" ji GGC'ê xelata yekemîniyê wergirt. Maşallah Dekak, di sala 2013'an de jî di pêşbaziya nûçeyan de careke din ji GGC'ê xelata rojnamevanê herî serkeftî yê salê wergirt û di pêşbaziyê de bû yekemîn. Dekak niha di Rûdawê de karê xwe didomîne.

Çavkanî 

Mêr
Rojnamevanên kurd
Fragman

Fragman di sinemayê de, di fîlmê sinemayê ji bona film bide naskirin nişandana wî film î.

Sînema
Gûran

Gûran an jî Goran, li hinek herêmen Kurdistan ji xelkên negirêdayî eşîran re dibêjin.

Gûran 
Beşekê Kurdan li başûrê welat girêdaye eşîran nîne. Ji wan re kurdên eşîrî dibêjin Gûran. Pirraniya gûranan zûda dest ji koçerbûne berdane, di gundên axayên eşîran de wek mirêban dijîn û xelkên eşîrî wan xof dibînin.

Gûran û Eşîra Gûran 
Gûran bi taybetî li herêma Gûran (Gûran (herêm)) jiyan dikin. Di vê mintiqe de eşîreke mezin jî bi navê gûran heye. Li ser pêwendiya gûranên bêeşîr û eşîra gûran gelek guftûgoye gûr tên meşandin; hinek kes baveriya wan ewe ku eşîra gûran ji gûranan qetîyaye, hinek jî baldikşînin ser cûdatiya gûranan û eşîra gûran û îda dikin kû pêwendiya wan bi hev re tune ye.

Etîmolojî 
Li gor Mînorsky navê Gûranan û Gûran di etîmolojiyên xwe de jî cûda ne. Herwaha li gor wî navê Gûranan ji gawberekan (ên ku bi gaan koçdibin) û navê Gûran (eşîra Gûran) ji gebr (farisî: gavir) tê.

Ziman û Ol 
Gûran bi pirraniya xwe yarsanin û kelhurî diaxivin.

Bide ber 
Kurmanc
Rêyat
Kelawspî
Mirêbe

Çavkanî 

Civak
Ziryab

Abu'l Hesen 'Elî ibn Nafî anjî bi navê naskirî Ziryab (jdb. 789, Mûsil – m. 857, Endulus), stêrnas, erdnîgarnas, helbestvan, stranbêj û hunermendê kurd e.

Ziryab xwendekarê Îsheqê Mewsilî yê kurê Îbrahîmê Mewsilî bû. Piştî ku jêhatîbûna wî di muzîkê de ji ya mamosteyê wî buhurî, neçar ma ji Bexdayê veqete.

Wî jî berê xwe da başûrê Spanyaya îroyîn Kordobayê. Li wir melîkê mîrîtiya emewiyan a Ebdurehmanê II. Ew girte cem xwe. Bi vî awayî jîrbûna muzîkvanên kurd bi Ziryab dewam kir û tesîreke mezin li muzîka Spanyayê kir.

Ziryab têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.

Evdirrehmanê II azadiyeke mezin dabû Ziryab û Ziryab bi vê azadiyê dibistaneke muzîkê saz kir.

Ziryab her weha tar û sêtar jî anîn Kordobayê û ev amûr paşê veguherî gîtara Spanyayê. Muzîk û reqsên Kurdistan û Rojhilata Navîn paşê bi tekiliya muzîk û reqsên qereçiyan veguherî flamenkoya spanî.

Li gorî gelek çavkaniyan Ziryab bandora xwe her weha li mode, xwarin û mîmariya welatên nîvgirava Îberî û Ewropayê jî kiriye.

Ziryab di sala 857an de dimire.

Çavkanî 

Jidayikbûn 789
Mirin 857
Kesên sedsala 9an
Stêrnasên kurd
Muzîkvanên kurd
Muzîknasên kurd
Erdnîgarnasên kurd
Kesên ji Mûsilê
Stranbêjên kurd
Zimannas
Kurdika

Kurdika (), gundekî Qereyaziyê ye. Navê xwe ji eşîra Kurdikan girtiye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qereyaziyê
Qanciyan

Qanciyan (bi tirkî: Selenli), gundekî Qereyazîye e. Evdalê Zeynikê ji Qanciyan bû.

Gundên Qereyaziyê
Hacîbeyrem

Hacîbeyrem (), navê gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye. 

Hecîbeyrem berê 60 salî ji alîye kurê Şêx Seîd, Şêx Elî Riza ve hatiye kirîn û di nav milkiyeta malbata Şêx Seîd daye. Ji malbata Şêx Seîd kes di gund de namîne, xelkê gundî, erdên wan bi sîstema mirêbatîye dixebitînin.

Gundên Qereyaziyê
Goma Mexso

Goma Mexso () gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye. 

Gund ji alîye aşîra abbasiyan de hatîye avakirin. Abbasiya bi xwe 70 sal berê ji gund derketine, çûne Stenbolê. Gund de niha 15 xane hene û wek Gom () giredayî ye Goma Tatika.

Gundên Qereyaziyê
Yaxan

Yaxan (), bajarokekî girêdaye Avnîkê ye. Bajarok di kêleka çemê Erez da ye. Li ser navbera Pasîna Jêr û Xinûsê da ye. Pira dîrokî ya bi navê Pira Çoban li Yaxanê ye. Xelkê Yaxanê hemû kurd in, ji eşîra Cemaldînan e. Hejmara rûniştvanên Yaxanê 2.787 kes e .

Çavkanî 

Gundên Parsîna Jorê
Xinûs
Heramî

Heramî, anku Ḧeramî (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Heramî gundekî kevn e, di seyahatnameya Çelebî de nave wî derbas dibe . 

Nifusê Heramiyê 1041 e . Dewleta romî hinek tirkên Anatolyaya Navîn di gund de cîhkiriye. Gundî bi pirranî kurd in, belê kurdî naaxavin, asîmîle bûne û romîkî diaxivin.

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Qozlî

Qozlî (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Nifusê Qozliyê 1000 e. Gundî kurd in.

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Murad Canşad

Murad Canşad 1974 de mezraya Derwêşan a dewa Gendan a Pulurê (Ovacık) Dêrsimî de ameyo dinya. Domantiya ey dewe de vîyarte. Wendişo verên û mîyanên Pilemorîye de mektebê pansîyonî (yatılı okul) de wend (1981-1989). Dima ra Xarpêt de lîse wend (1990-1993). Serra 1993 de “İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi” de dest bi wendişê unîversîte kerd. Wexto ke unîversîte wendêne mîyanê rêxistîna sîyasî ya îlagel a bi nameyê Yewiya Ciwananê Kurdistanî de xebitiya. 1995 de ame tepîştiş. Badê ke des serî mehkeme bi, peynî de cezaya muebedî girewte. Nika hepisxaneyê Edîrne de maneno û teber a “Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi” de wendişê xo yê unîversîte dewam keno.

Murad Canşadî hepisxane de dest bi nuştişî kerd. Hetanî nika gelek hîkayeyê ey kovara Vate de weşanîyayê. Kitabê ey ê hîkayeyan Xafilbela 2008 de Weşanxaneyê Vateyî ra ginayo çape ro.

Çavkanî
Murad Canşad, Xafilbela, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2008, 85 rîpelî

Kesên ji Dêrsimê
Behramsiltanî

Behremsultanî namey yew eşîra Kurdano. No eşîr zederî Hewramanî Text de ciwîyena û Hewramkî qisey kene.

Eşîr
Çamûrlî, Xinûs

Çamûrlî (, , ), qeza Erziromî Xinis de yew dewa kirmancano (zaza).

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Belûçistan

Belûçistan, herêmeke li ser sînorê Îran, Efxanistan û Pakistanê ye. Ev herêm welatê eşîrên belûçî ye. Li gorî zimannasan gelê belûçî bi esle xwe nêzîkî kurdan e. Eşîreke belûçan heye ku navê wê kord e û zimanê wan nêzîkî kurdî e.

Belûçîstan niha di nav sê dûgelan de parvekirî ye: Îran, Efxanistan û Pakistan. Li Îran û Pakistanê parazgehên bi navên Belûçistan hene. Eşîrên belûçî ên li Pakistanê zûda ji bo serxwebûnekirina Belûçistana Pakistanê li hember dewleta Pakistanî di şer dane.

Binêre 
 Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
 Belûç
 Belûçî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Welat
Herêmên dabeşkirî
Alan (eşîr)

Alan, navê eşîreke kurdan e.

Eşîra alan bi taybetî li Xoresanê, Wanê, Dêrsimê û Mukriyan dijî. Kesên alanî-alu li Wanê kurmancî, li Dêrsimê kirmanckî û li Mukriyan jî soranî diaxivin.

Çavkanî 

Eşîr
Eşîrên dimilî
Eşîrên Dêrsimê
Bala Gariva

Bala Gariva, nave konfederasyona hozên Lûristan e. Konfederasyona (Êla) Bala Garivan ji hozên: Dirakvend, Segvend, Silsile, Hesanevend (hemû hozên lûran), Delvend, Papî, Dilfan, Biranavend (hozên lekan) pek tê.

Çavkanî 

Eşîrên luran
Mamekan

Mamekan, nave eşîreke Kurdên Serhed û Dêrsimê ye. 

Eşîr
Hu Shi

Hu Shi (胡适, pinyin : Hú Shì), (17ê kanûna pêşîn a 1891  - 24ê sibatê 1962) fîlozof û nivîskar ekî çînî bû. Navê wî yê di nav gel de Şîzî bû.

Hu Shi li Hu Hongxing (胡洪騂) li Shanghai a Hu Shuan hatiye dinê. Navê diya wî Hu Shuan, yê bavê wî Feng Shundi ye. Malbata Hu, ew çêleyê sala 1904 an de bi Jiang Dongxiu re zewicandin. Jiang Dongxiu bi salekî ji wî mestirbû, keçikek ne xwende û pî girêdayî bû. Daweta wan di qanûna 1917 de çêbû.

Hu Shi perwerdeya xwe ya bingihîn li Jixi û Shanghai wergirt.

Hu 16ê tebaxa 1910an bursekî ji zanîngeha Cornel ya Dewletên yekbûyî wer digre û piştre jî derbasî zanîngeha Columbia dibe. Ew li zanîngeha Columbia gelekî di bin bandora mamostê xwe John Dewey de dimêne. Ew di dewama jiyana xwe de dibê wergervanekî Dewey û Parêzgerekî evolusyona pragmatîk. Hu di sala 1917 de Diploma xwe ya doktora ya felsefê digre, vedigerê Chinê û li zanîngeha Pekînê dest bi dersdayinê dike. 
 
Nivîskariya wî ya di rojnama Ciwantiya nû de dibê sedem ji bo ku zûka xwe bide naskirin. Hu zuka dibê rewşenbîrekî  dema tewgera 4ê gulanê. ew di salên 1920 de ji rojnama Ciwantiya nû vediqete û bi çapkirina rojnamên politik yên cur bi cur ve dipelike.

Hu di navbera salên 1938-1941 de Balyoztiya Balyozxana Çînê ya Dewletên Yekbûyî kir. 
Di sala 1946-48 an seroktiya zanîngeha Pekînê, û di 1958 de jî seroktiya Akademiya Sînîka ya li Taywanê kir û li vir heta dawiya jiyana xwe ma. Hu di 71 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.
Fîlozofên çînî
Jidayikbûn 1891
Mirin 1962
Biyofizîk

Biyofizik şaxeke fizîkê ye ku kaideyên fizîk ê li ser zindiya dinerîtîne.

Çavkanî 

Fizîk
Fizîka sepandî û navdîsîplînî
Lawo

LAWO 

Di bajaren dur de,  
Mezin dibe zaroyan wan 
Heviyan wan heye, 
ji bo sibe ü beharen wan 
Berdare jiyanen wan, 
kefxweş e her deme wan 
Jin diherike of, 
Ji stranen wan 
Çima tu mezinnebü,
Lo heseno Lawo 
Tu ne giha hevale xwe,
Porzer e min Lawo 
Lawo ... Dengek bide Lawo,
Be te nabe Lawo 
Lawo tu nebü ciwan, 
Deyate ne dit dilana te 
Mene got: Ki zava?! 
Rabe heseno Lawo, 
Prozere min Lawo 
Dijwar e ev zordari, 
Emre te hin çarde sale 
ji tere man gora tari
            Rojhan BEKEN(lawo)
Rakend

RAKEND di sala 2008'a hate damezrandin û yekemîn û tenê koma Heavy Metal a muzîka kurdî ye. Koma Rakend stranên bi zimanê kurdî, inglizî, erebî, ermenî, lazî û tirkî distirê.

Komên muzîkê
Heavy Metal
Kurmanciya dêrsimî (devok)

Kurmanciya Dêrsimî yan jî here-were, ji devoka herêmi ya Kurmanciya Dêrsimê tê gotin. Yek ji şêwezarên Kurmanciya Rojava ye ku li Dêrsim û Sêwazê/Qoçgîrî tê xeberdayîn.

Zimanê eşîrên Xiran, Qoçgîrî, Kurêşan, Bava Mansuran, Şikakan, Şadiyan, Kimsoran, Îzoliyan, Axûçanan, Reşwan û Parçikan e. Kurmancîya Dêrsimê gelek nêzîkî serhedkî û kurmanckî ye, dibêjin wek pireke navbera kurmanckî û serhedkî de ye.

Here-were 
Here-were li Dêrsimê navekî henekoyî yê kurmancî ye. Kirmanc jê re bi henekî "here-were" dibêjin. Kurmanc jî Kirmanckî wek "şo-bê" bi nav dikin yê ku heman wate dide.

Girêdanên derve 
Azad Gurbuz Dêrsimî: Kurdiya Dêrsimê
  

Dêrsim
Devokên kurmancî
Goman, Mêzgir

Goman (), gundekî Mêzgirî ye. Teman û Gomik girêdayî vî gundî ne.

Gelhenasî

Navdar 
 Keko (dengbêj)

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Heavy Metal (muzîk)

Heavy Metal mileke muzîka metal e. Mînak ji komên Heavy Metal ev in: Black Sabbath, Iron Maiden, Judas Priest, Metallica, Cranberries, Disturbed û yekemîn koma heavy metal a kurdi Rakend.

Celebên rajêra Heavy Metal 
 Doom metal
 Black metal 
 Death metal 
 Glam metal (metala feminem)
 Power metal(metala diroka çaxa navîn)
 Thrash metal(metal a érişé)

Muzîk
Heavy Metal
Şêxan (eşîr)

Gelek eşîr li Kurdistanê bi navê Şêxan hene. Li Rihayê, Efrînê, Hewramanê û Behdînanê eşîrên bi vî navê hene.

Wêranşar, Riha
Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê

Ev lîste navên Xwedêyên (; ) ku di Quranê de derbas dibine. Gorî hedîsan jî 99 neheyên wan navan re Esma ûl Hûsna (Navên Xwedêyên bedew) tê gotin. Di Quranê de hin ayetan de heqî wan de wiha tê qal kirin.

Xweda ewe ku, Xaliq û Barî û Mussawîre û navên herî rind (Esma-ûl Husna) ê wî ne. Hemu tiştê li erd û esmanan wî tesbîh dike. Ew, Ezîz e û xwedî hukum û hîkmet e. (Heşr-24)  

Navên herî rind ên Xweda ne. Ji wî ra bi van navan dûa bikin. (A’raf,180)

Muhemmed kerem dike: “Nod û neh (99) navên Xwedê Teala hene. Kî evanan jiber bike ew diçe cinnetê. (Buharî  û Muslîm)

"ALLAH: Hemu sifatan zeft dike û navê wî yê herî mezin e (Îsmê âzam)

Çavkanî 

Lîste
Quran
Îslam
Li gorî mijara xwe helbesta kurdî

Helbestên lîrîk : Ev helbest heyecanê ku ji dil tê bi zimanekî coşî tîne ziman. Helbestvanê her netewî ên berê berhemên xwe bi saz û tenburê dixwendin. Ji bo ku lîr jî tembureka bi têl e loma ji vî helbestî re, helbestê lîrîk hatiye gotin
Hemu dengbêjê me yên ku berê kilam û sitranê xwe digotin dikevin vê sinifê. Dengbêjê me di van sitranê xwe de qala evînê, fîrqetê, hesret û bîrkirinê dikirin.
Di edebîyata klasîk de şaîrên me jî, gelek berhemên vî curî dane. Ji vana ê herî mezin Feqiyê Teyran e. 

Helbestên pastoral: Di van şiîran de qala xweşikbuna tebîetê, dehl û daristanê, zozan, çiya, gund û jîyana şivanan û hesreta jîyana wan dike. Peyva pastoral tê maneya şivan û şivantîyê

Helbestên dîdaktîk: Helbestên ku Ji bo fikrekî bi yekê bide qebulkirin, yajî di mijarekî de şîretan li yekî yajî derseka ehlakî jê derbixîne loma hatine nivîsandine

Helbestên epîk: Ev helbestanan mijara wan şer, meranî û mêrxasî û welatparêzî ye. Carnan buyereka dîrokî yajî mirovekî ku ji dîrokê re buye mal bi zimanekî coş tîne îfadekirin. 

Helbestên satîrîk: Helbestên ku kêmasiya civak û mirovan hicv dike û wan dide ber keviran e.

 

Helbestên dramatîk: Di civakê de buyerên bi êş û keder, bi kul û xem tîne ziman. Di vê mijarê de helbestvaniya kurdî pirr dewlemend e. Ji bona ku em di nava derd û bîrînan da ne û bindestin di vê mijarê de bê hejmar helbest hatiye nivîsandin. 

Helbestên zarokan: Di van şiîran de qala mijarên taybet bi zimanek taybet bi zarokan dike.

Çavkanî 
 Helbestvan Fikrî Amedî Fikrî Amedî blogspot

Helbest
Wêjeya kurdî
Ayet el-Kursî

Ayet el-Kursî, Ayetu'l-Kursî, Ayetulkursî, ayetê sureya Beqereyê ê 255an e.

Çavkanî 

Sûre
Quran