nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
ÖKK

ÖKK (Özel Kuvvetler Komutanligi - Fermandariya Hêzên Taybet) navê fermî yê navenda herî bilind a artêşa Tirkiyê û dewleta veşarî ya Tirkiyê ye. Navê wê yê berê ÖHD (Özel Harp Dairesi - Bûroya şerê taybet) bû.

Navend di rastiyê de bi dizî ye. Nav û hêzên ku tên nîşandan, ÖKK ya rastîn nîne. Cara pêşîn di sala 1952'î de bi navê Seferberlik Tetkik Kurulu - Lijneya analîza seferberiyê, bi şêwirmendiya DYAyê bo têkbirina xetereya komûnîzmê wekî îllegal hatiye damezrandin. Cara pêşîn Bülent Ecevit, li ser lêpirsîneka windabûna bi milyonan Dolarî behsa hebûna navendên bi vî rengî kir. Wî gotibû wan ev pereyên windayî bo ÖHDyê terxankirine. 

Sazî li dijî sosyalîst û komûnîstên Tirkiyê biserdikeve û bi hezaran ji wan dikuje yan ji armancên wan dûr dixîne. Tê zanîn ku di rastiyê de li Tirkiyê hikûmet, parlaman û hêza birêvebiriyê girêdayî artêşê ne. Hemî desthilatdarî di bin fermana artêşê de ye. Di nava artêşê de jî herwiha hin kom û berên berjewendiyan hene (alîgirên Amerîkayê, alîgirên Almanya hwd). ÖKK wekî federasyoneka van kom û beran e. Ango lêhevhatineke, sentezeke wan e.

Agahiyên çapemeniyê 

Gorî çapemeniya Tirk, navê wê yê berê ÖHD, bi destpêka şerê çekdarî yê PKKê re hatiye guhertin. Hinde nav şibandine PKKê. Di nava xwe de Ölüm-KK (Mirin-KK) jî dibêjin. Gelek hêzên taybet ên perwerdekirî girêdayî ÖKKyê ne. Di rastiyê de serkaniya artêşa Tirk jî girêdayî ÖKKyê ye.

Kesên bixwazin tevlî hêzên taybet ên operasyonel ên rasterast girêdayî ÖKKyê ne bibin, divê dilxwaz bin û di jiyana xwe de li dijî Kurd û çepgiran xwe îspat bikin. Hêzên operasyonel ên ÖKKê bi metoda "şerê nebirêkûpêk, şerê awarte" perwerde dibînin û rêxistinên wan jî bi heman metodî ne.

Rêxistina bi dizî
Şerê Sar
Ardûrek

Ardûrek (), yew dewa Palo ya Mezrayê (Xarpêt) ya. Şarê Ardûrekî Dimilî (Kirdî, Ginî, Kirmanckî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) qisey kena.

Çavkanî 

Gundên Paloyê
Hêl

Hêl, kajîle (elettaria cardamomun) , heyl an hil gîhayekê li rojava û başurê Hindistanê û başurê rojavayê Asyayê çê dibe. Fiqên hêlê bi qederê 1-2 cm û bi rengê kesk an spî belek e. Riwekak ji famîleya kakule û zerdeçalan ye

Ev giha bi aliyê kurdan nexasim mintiqa Serhedê tê zanin. Ji ber ku hêl li tehmdarkirina çayê de tê emilandin. Sera demdanek libekê tovê hêl bes e. Tehmê çay dibe wekê tehmê bergamot an bi gotina tirkî "tomurcuk çay".

Galerî 

Biharat
Famîleya kakule û zerdeçalan
Kêzika fisek

Kêzika fisek (Brachinus sp) ji famîleya Carabidae ye. Zêdeyî 500 cure kêzikên fisek hene. Bêhna pîs jê tê, lewra mirov navê kêzika "fisek" lê didin.

Girêdanên derve 

Kêzik
Gerardus 't Hooft

{{jînedank
|wêne=Gerard 't Hooft.jpg
|sernavê_wêne=Gerardus 't Hooft]]

Gerardus 't Hooft (jdb.  li Den Helder) fizîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Martinus J.G. Veltman, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Gerard 't Hooft perwerdeya xwe ya amadeyî sala 1964î li Dalton Lyceum li Den Haag bidawî dike. Heya 1966î li zanîngeha Utrecht, perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1969î perwerdeya xwe ya bilind jî li heman zanîngehê dike.

Bo demekê kurt li Harvard û Stanfordê dimîne û sala 1977î li Utrechtê dibe profesor. Wekî profesorekî mêvan sala 1981î diçe Caltech, sala 1988î zanîngeha Boston û 1989î jî diçe zanîngeha Duke.

Saka 1972î bi Albertha Anje Schik re evînmarî bûye (zewiciye) û bi navên Saskia Anne û Ellen Marga du keçikên wî hene.

Xebat û girîngî 

Di zanînên li ser qûarkan de reformên nû pêk aniye. Teoriyên Yang-Mills ên derbarê birrînên sîmetrîk ên spontan îsbat kiriye. Dîsa bal kişandiye ser angaşta qûantan a bi navê azadiya asîmptotîk.

Bi tevî Leonard Susskind li ser Gravîtasyonteorî rawestîne û prînsîpên holografîk keşfkirine. Ew endamê akademiyên keyserî yên Beljîk û Holandî ye. Herwiha endamê akademiya zanistî ya fransî ye jî.

Asteroîd 9491, bi navê wî Thooft hatiye binavkirin.

Hin ji berheman (ne bi zimanê Kurdî ne) 

 Regularization and renormalization of gauge fields (with M. Veltman). Nucl. Phys. B44 (1972) 189–213 (ji bo vê xebatê Xelata Nobel wergirtiye)
 A planar diagram theory for strong interactions. Nucl. Phys. B72 (1974) 461–473.
 Magnetic monopoles in unified gauge theories. Nucl. Phys. B79 (1974) 276–284
 In search for the ultimate building blocks, Cambridge University Press 1997, ISBN 0-521-57883-3
 A Confrontation with Infinity, Nobel Lecture in Physics 1999. Reviews of Mod. Phys. 72 (2000) 333
 Horizons. Erice Lecture Notes (2003), gr-qc/0401027
 50 Years of Yang-Mills Theory , Hrsg. G. 't Hooft. World Scientific 2005, ISBN 981-238-934-2
 Planetenbiljart. Sciencefiction en echte natuurkunde (Bîlarda exteran, scince fiction û çêtirîn xwezanasî), holandî,Bert Bakker, Amsterdam, 2006.

Fizîknas
Holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Etrûsk

Etrûsk (latînî: Etrusci, Tusci; yewnanî Τυρσηνοί, Τυρρηνοί,  Tîrsenoi, Tîrrhenoi ji vî navî Deryaya Tîrenî, anku "Deryaya Etrûskî" hatiye afirandin), gelekî dîrokî, antîkê ko xwe bixwe wek Rasenna navdikirin û li dorê navendê Îtalyayê îroj nêzî Toskana, Umbriya û Latium dime jiyabûn. Bandora çendayiya etrûskan navbera salên 800-100 b.z de li herêmên ko ewnajiyabûn bandor berdabûn. Pê êrîş kirina Împeratoriya Romayê û romanizî bûna wanê navbera salên 300-90 b.z. re ewna nav Romayiyan de asîmîle bûn.

Teorî li ser orijîna wan 
Çendayî an Kiltûra Etrûskan, li herêmê ko wextekê wek etrûriyan dihat nav kirin serwerî ajotîbû. Lê ewna ji ku de hatibûn an zimanê xwe çitol hatibû afirandin nê vebirî ye. Lê li ser vê netêgêhiştinê çend teorî hene. Yek ji wan teoriyan, teoriya koçkirina wanê ji Anatoliya ye. 
Gorî vê teoriyê Etrûskan ji herêma Anatoliyayê Lîdya dorê 10. sedsala berî zayîne koça Toskana kiribûn. 

Gorî vê hîpotêzê jî zimanê wan jî tevliheva zimanê lemnî ko li girava Lemnos dihat axaftin û zimanê Lîdyayî bû. Va hîpotezê bi hunera wanê ko heta îroj mayî û bi hunera Lîdyayî ve li hev tê, tê destek kirin. Va hîpoteza ta wextên antîk de dihat gotin û Herodot jî qala li vê hevhatinê dike. 

Gorî teorîyekê din jî tê gotin ko şarmendiya Etrûskan ji şûna ko ewna dijîn, ango navenda Îtalyayê dihat. Gorî vê teoriyê jî zimanê Etrûskan zimanekê ko ber koça îndogermanan re hebû û pê koça wanê wek gelê Îtalîkan re jî îzolê mabû. Çendayî hunera wan jî bi hevditîna  Fenîke û Yewnanan re bilind bûbû. Dionysios Halikarnassos jî va teoriya destek dikir.

Dîrok 
Dorê salên 750 b.z. li ser Deryaya Tîrenê serweriya xwe qebûl kirin dabû. Di salên 600 b.z. de jî ewna bi Kartacayan ve bûbûn yek û li rojavaya Deryaya Navîn serwerî diajotin. 

Paytexteka Etrûskan tunebû, lê wan li ser Romê jî serwerî ajotibû. Bi gumanî navê Rom jî ji etrûskan dihat. 

Di salên dorên 500an re êdî serweriya Etrûskan hêdî hêdî lewaz bû. Bi binketina komkeşitiya wanê hembera Yewnanê di sala 474 b.z. re wana serwerîyanê xweyê di deryayan de jî hêdî hêdî winda kir. Di sala 396 b.z. de bajarê etrûskanî girîng Veji ji hêla Roman hat dagir kirin. Pê re jî Galyayiyan xakên Etrûskan dagir kirin. Pê re jî bajar bi bajar dagir kirina Rom dewam kir. Bi vê dagir kirinê jî asîmîlasyona wanê di Împaratoriya Roma de lezbû. Di sala 90 b.z de ewna bi fermî bi qebûl kirina wanê hevwelatiya Romê re bitemamî teva Împaratoriya Roma bûn.

Ziman û Nivîs 

Bermahiyên li ser zimanê etrûskan bo derxistina fikrekî vebirî neyê bes in. Nivîsên manî wan bi alfabeya yewnanî nivisîbûn û ji rastî de berve çepî nivisîbûn. Bitenê dorê 200 peyv li ser zimanê wan tê zanîn. Lê dîsa jî ewê vebiriya ko ew ne tu zimanê ji Zimanmalbata hind û ewropî ye. Ew pir caran bi zimanên Anatoliyayê ko mirinî ve tên şibandin.

Girêdanên Derve 
 Înformasyon li ser orjîn çendayiya wan 
 Orjîna Etrûskan  (PDF) (Îngîlîzî)
 Philipp Ammon: Ruma Rasna – Die etruskischen Wurzeln Roms. http://www.academia.edu/28000848/Ruma_Rasna_Die_etruskischen_Wurzeln_Roms

Dîrok
Împeratoriya Romê
Gel
Kendava Bengalê

Kendava Bengalê yek ji perçeyên Okyanûsa Hindî ye ku dora wê li rojava bi Hindîstan û Srî Lanka, li bakur bi Bengladeş û herêma Hindistanê Bengala Rojava û Myanmar, li rojhelat jî bi başûrên Taylenda û bi giravên Andaman û Nicobar dorpêçkirî ye. Ew li ser aqarekê dorê 2.172.000 km² dime.

Galerî 

Kendav
Deryaya Grînlendayê

Deryaya Grînlendayê deryayek e ko li ser pîvanekê dorê mîlonek çargoşemitir dimê ye. Ew navbera beravên Grînlendaya rojhilat, beravên Îslendaya bakur, Jan Mayen û Svalbard de dime. Ew yek ji deryayên Okyanûsa Arktîk e. Kûrahiyê wê bi berbilavî dorê 1.526 m ye.

Girêdanên derve 

Derya
Deryaya Barents

Deryaya Barents yek ji perçeyên Okyanûsa Atlantîkê ko li bakura Norweç û herêmên Rûsyayê, ko li ser parzemîna Ewropa dimên, dimeye. Navê wê ji pê deryagerê Holandî Willem Barents re hatiye nav kirin. Ew bi kûrahîyekê berbilaviyê 230 m deryayekê pir rûkî ye. Her çiqas ew nêzî cemsera bakur dimê jî bo ko Herka Atlantîka Bakur avên wê germ dike, beravên xwe bi piranî, bêcemed in. Di mehê îlonê de ew deryaya bi temamî bêcemed e.

Di wê deryayê de sê firaqên avêyê cidatî hene. Yek firaqê germ û bêxwêyê ser rûyî wê re bi herika Atlantîka bakur re (germahî >3 °C, xwêyî >‰35), Yek firaqê ava cemsera bakurê sar û germ e ( germahî<0 °C, xwêyî<‰35), Yek jî ava germê li beravan dimê ye (germahî >3 °C, xwêyî<‰34,7). Herka Atlantîka Bakur û avê cemsera bakur nêzî cemsera bakur li hev vediqetin.

Erdnîgarî 
Deryaya Barents navbera li rojava Deryaya Norwêcî û li rohelat Deryaya Karayê de dime. Ew navbera li bakur rojava komgiravên Svalbard (Norweç), li bakur Franz-Josef-Land (Rusya), li rohelat Nowaja Semlja, û li başûr Sîbîrya û Skandinavya de dime.

Derya
Herka Atlantîka Bakur

Herka Atlantîka bakur  herkeka germê dewama Herka Kendavê(Îng. Gulf Stream) ko li bakur rojhelat didome ye. Li rojavaya Îrlandayê ew dibe du paran. Mileka xwe wek Herka Kanarya tê navkirin û berve başûr dihere û Mila xweya din jî çerxa başûr dibe û li beravên bakurê Ewropayê, bi taybetî jî yên nêzî Norweç û Sîbîrya bandoreka mezin li ser germahiyê pêk tîne. Herka Atlantîka Bakur jî para du milan dibe. Ew mila ko çerxa bakur dibe û ser Îzlanda û Gronlandê de didome wek Herka Irming tê navkirin. Yê ko berva Norweç dihere jî wek Herka Norweç tê nav kirin. 
Herkên Okyanûsan
Kendava Sidrayê

Kendava Sidrayê perçeyaka Deryaya Navîn de dime ye û li bakur rojavaya beravên Libyayê dikeve. Bo ko ew nêzî bajarê Sirte dikeve, wek Kendava Sirteyê jî tê zanîn.

Gengeşiyên bo sînoran 
Libya îda dikêye ko ew bitunî eyda Libyayê ye. Lê DYA hembera wê îda dike ko sînorên wan heta lîmîta fermî ango 12 milan (22.2 km) dirêj dibe. Ew ji berê de navbera DYA û Libya de bûbû sedemekê gengeşiyê. Di sala 1973an de Muemer el-Qedafî hêlipanê 32an wek "Xêza Mirinê" didezanîn. Di sala 1981 de, du jêtên Libyayê Su-22 ji hêla du jêtên DYA yê F-14 Tomcats hatibûn ger kirin. Ew gengeşiyê bi jêtanê navbera Libya û dewletên rojava ve pê re jî dewam kir. Di sala 1989an de dîsa du jêtên Lîbyayê ji hêlê yên Amerîka re tên ger kirin.

Derya
Kendav
Rîçik

Rîçik (), gundekî girêdayî navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Basnê

Basnê (1946: Basni, dû re bi tirkî navê Bozatlı lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Gundên Dihê
Newroz (riwek)

Newroz (Linaria vulgaris) riwekek ji cinsê Linaria ye û li biharan tê dîtin. Bilindbûna vê riwekê 80 cm e.

Çend navên din ên vê kulîlkê bilbizêk, bizbizok û bizalik in.

Girêdanên derve 

Famîleya belghewêzan
Tîrêjên alfayê

Tîrêjên alfayê an parçikên alfayê an carna tîrêjên α yek ji çalakiyên îyonî ne. Li cem tîrêjên alfayê ew radyonûklîda atomên helyûm windadike. Ew atoma helyûmê bes ji du protonan û notronan ye, ji ber ku wê jî ew du caran posîtîv in (yanî ). Lezê derketina atomên helyûman ji radyonuklîdê nêzîkî 15.000 km/h û 20.000 km/h ye.

Tîrêjên alfayê zêde çetin dikarin di nav tiştekî ra herin, ji ber ku ew atoma helyûmê zêde mezin û gran in (4 u).

Xeterê tîrêjên alfayê 
Ji mirovan ra tîrojên alfayê ne xeterî ne, eger ew ne di canî mirov da bin. Di wê demê da ew çalakiya bes digê ser canî mirov, lê nikane têkevê. Tîrojên alfayê zêde xeterî dibin, eger ew di canî mirov da bin. Xeterbûna xwe 20-caran ji tîrêjên betayê û tîrêjên gamayê mezintir dibin.

Fizîka çalakiya atomî
Martinus J.G. Veltman

Martinus Justinus Godefriedus Veltman (kurtî Tini Veltman; * 27ê hezîranê 1931 li Waalwijk - 2021) fîzîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Gerardus 't Hooft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Lawê gerînendeyekî dibistana seretayî ye û ji şeşan zarokê çaremîn e. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, di sala 1948î de dest bi zanîngeha Utrechtê, bo perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1953î dîploma xwe werdigire. Sê salî peywirdariya leşkeriyê dike.

Sala 1961î derbazî Genewreyê dibe û sala 1963î doktoraya xwe digire. Diçe Stanfordê û bi vegera xwe ya sala 1968î bo Utrechtê dersdariyê dike.

Sala 1960î evînmarî bûye (zewiciye) û keçikeka wî û du lawên wî bûne.

Xebat û girîngî 

Bi tevî xwendevanên xwe û Gerardus 't Hooft, geleklêkolîn kirine. Xebatên wî têgihîştina cîhana qûarkan hêsantir kiriye.

Xelat û paye 

 Dirac-Medaille, 1992
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1999
 Asteroîda 9492, bi navê wî hatiye navandin.

Fizîknas
Holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1931
Mirin 2021
Nivîştîlok

Nivîştîlok an nanê mirçîkan (bi latînî, Capsella bursa-pastoris) riwekeke yek an dusalî ye ji cinsê Capsella. Bilindbûna wê 6-20 cm e. Tovên nivîştîlokê wextê şil dibin mezeloqî ne û buhik tê de dimînin û dimirin.

Riwek
Feltîşok

Feltîşok (bi latînî, Citrullus colocynthis) riwekeke efrîqî ya pirsalî ye ku îroj li derûdora Deryaya Spî û heta Asyayê belavbûye. Demên berê feltîşok li bijîşkiyê hate bikaranîn, lê belê tê zanîn ku giyayeke gelek jehrdar e.

Riwek
Bazîdiyomikot (Basidiomycota)

Bazîdiyomikot an karokên bazîd (bi latînî, Basidiomycota) beşeke kuvarkan e.

Kuvark
Fîqeroş

Fîqeroş (Boletus edulis) kuvarkeke xwarinbar a ji filûma bazîdiyomikotan e. Mezin û giran e.

Galeriya

Girêdanênd derve 

Kuvark
Herka Kendavê

Herka Kendavê (Îng. Gulf Stream) herkakê germê ava Okyanûsa Atlantîk e. Ew berve Ewropa diherike û navbera Grînlenda û parzemîna Ewropayê re derbaz dibe û li Îrlendayê wê de wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin.

Herkê kendavê ewqas bilez diherike ko ew di çirkekê de 1,5 · 108 M³ diherike. Va herikê di çirkekê de 100 carî ji avê ko di çemên dinê gîşkê de diherike pirtir e. 

Navê wê ji hêlê Benjamin Franklin hatibû dan û wî jî bo Kendava Meksîk va nava da bû. Ew berê wek Herka Florîdayê jî dihat nav kirin.

Rêgeh 
Di Kendava Meksîk de avê germ dest bi herikê xwe dike li beravên Amerîkaya Bakur wek herka Florîda diherike. Herka Kendavê ji yekbûna Herka Florîdayê û Herka Antîlanê ko li bakura Bahama digêhine hev pêk tê. Ew siftê beravên Amerîkaya Bakur germ dike û pê xwe li beravên Amerîkaya Bakur difilitîne jî berî xwe çerxa ser Ewropayê dike. Ew li beravên Neufundlandê rasta herika ava sarê Herka Labradorê tê û der bi der bi wê ve teva hev dibe. Êdî ko ew digêhê girava Brîtanyayê wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin. Ew pê giravê Brîtanya re ji hev vediqete û dibe sê şaxên bingeh. Yek çerxa başûr dibe û ew wek Herka Kanarya tê nav kirin. Yek navbera Îzlanda û Brîtanyayê de dewam dike û ew wek Herka Norwêc ê nav kirin. Yek jî navbera Îslenda û Grînlendayê dewam dike û ew jî wek Herka Irming tê nav kirin. 

Ew bi lezekê 2,5 m/s (9 km/h) herikakê herî bihêz e.

Herkên Okyanûsan
Okyanûs
Okyanûsa Atlantîk
Jîngeh
Deryaya Karayê

Deryaya Karayê (bi rûsî: Ка́рское мо́ре, Karskoye more) deryayekê li bakura Rûsya û Ewropayê dimê û yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîkê ye. 

Ew rojavayê wê bi komgirava Nowaya Semliyayê, ko giravên çaram û şeşem girtinên Ewropa dihewirîne, tê girtin. Rojhilata wê bi komgiravên Sewernaya Semliya û nîvgirava Taymîr tê girtin. Başûra wê bi nîvgirava Yamalê ko perçeyeka Sîbîrya tê girtin. 

Deryaya Karayê navbera hêlîpanê 70-80° û hêlîlarê 55°-105° an de dimê. Ew bi berbilavî xwediyê kûrahîyeka 118 m e. Dera xweya herî kûr heta 620 m dadikeve. 

Li başûr rojavaya Deryaya Karayê Tengava Karayê heye. Li rojavaya wê Deryaya Barents li rojhelata wê jî, Deryaya Laptevê ko navbera komgirava Severnaya Semlya de bi Tengava Vîlkîskî ve pê ve girêdayî heye.

Derya
Kendava Amundsen

Kendava Amundsen kendaveka li bakur rojavaya Kanadayê, navbera giravên banks girava Victoria û parzemîna Kanada u li bakur jî Deryaya Beaufort de dimê ye. Dirêjahiya wê 402 km û dorê 150 km jî firehiya wê heye. Navê wê ji dahênerê Norweçiyê Roald Amundsenê ko navbera salên 1903 û 1906an de ew dera keşf kirî têye.

Derya
Kendav
Deryaya Beaufort

Deryaya Beaufort yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîk e. Ew li bakura Alaska û Kanada dime. Ew li rojava bi Kendava Amundsen, Tengava McClure û giravên Banks ve cîranê hevin. 
Ew ji pê Francis Beaufort re hatiye navkirin ( 1774- 1857)

Pîvana wê dorî 450.000 km² kûrahiya xwe bi berbilavî dorê 1004 m. e.

Derya
Çoban Ateşî

Çoban Ateşi (bi kurdî: Agirê şivên) rojnameyeke heftene ye. Li bakurê Kurdistanê bajarê Entebê tê derxistin. Rojname bi zimanê tirkî û kurdî weşanê dike. Ji ber nûçeyên kurdî gelek caran ji aliyê dewleta Tirk ve doz li rojnameya Çoban Ateşi tê vekirin. Midûrê Karê Nivîsarê yê Rojnameya Çoban Ateşî Yasîn Yetîşgen e.

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Bingehên rastnivîsandina kurdiyê (pirtûk)

Bingehên Rastnivîsandina kurdiyê pirtûkeka rojnamevan û zimannasê Arif Zêrevan e. Ew pirtûka li ser rastnivîsa kurmancîya û Arif Zêrevan rastnivisiyê gorî bingeh girtina rêziman û nivîsa Celadet Elî Bedirxan hûrdinêreye.

Pirtûkên kurdî
Alegorî

Alegorî (yew: αλληγορέω) fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên resm, peyker û her wekî din bê bikaranin.

Mînak 
Aşitî bi kevoka sipî tê bikaranîn.
Wêje
Teknîkên vegotinê
Robert B. Laughlin

Robert Betts Laughlin (jdb.  li Visalia, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1998î bi tevî Horst L. Störmer û Daniel C. Tsui, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Laughlin li zanîngeha California perwerdeya fîzîkê dîtiye (li Berkeley) û li zanîngeha Massachusetts Institute of Technology a Cambridge bidawî aniye. Ji sala 1989î virde wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Stanford a California dersdariyê dike û li ser efektên qûantan lêkolînan dike.

Di nava salên 2004-2006î de serokatiya enstîtuya bi navê Korea Advanced Institute of Science & Technology a Daeyeon li Koreya Başûr kiriye.

Xebat û girîngî 

Cîhana makroskopîk qûantenfenomen rave û eşkere kiriye. Herwekî bal kişandiye ser girîngiya xebatên efektên qûantan.

Girêdanên derve 
 Jînenîgariya Robert B. Laughlin 

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Radikal

Radikal, yek ji rojnameyên koma medyayê ya (Doğan Medya Grubu) ye ku li Tirkiyê bi rojane tê weşandin. 

Radikal ji 1997'î virde  bi zimanê Tirkî tê weşandin. Her çiqas wekî rojnameyên Hürriyet û Milliyet, xwediyê wê Aydın Doğan e jî, bi polîtîkaya xwe ya weşandinê ew dûrê îdeolojiya dewleta Tirkiyeyê, Kemalîzmê dikeve. Ew bi polîtîkaya xwe ya weşandinê nêzî tevgerên lîberal û sosyaldemokrasiyê ye. Radikal xwe wekî rojnameyeke azadîxwaz dide naskirin. 

Hin kunciknivîskarên wê yên nêrînên cuda û têvel tên nas kirin wiha ne: Murat Belge, İsmet Berkan, Hasan Bülent Kahraman, Ahmet İnsel, Yıldırım Türker, Avni Özgürel, Hasan Celal Güzel, Nuray Mert, Haluk Şahin, Mehmet Ali Kışlalı, Türker Alkan, Hakkı Devrim, Perihan Mağden.

Rojname hefteyêcarek, roja îniyê Radikal Kitap (Radikal Pirtûk), şemiyê Radikal Cumartesi (Radikal Şemî), yekşemê jî Radikal ikiyê (Radikal Du) diweşîne. Di 2007'î de Orhan Pamuk, Sezen Aksu û Yılmaz Erdoğan bo rojekê bûbûne gerînendeyê karê nivîsaran ê Radikalê.

Tîraja wê ya hefteyî li dora 30.000 e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Rojname bi online

Rojnameyên tirkî
Horst Ludwig Störmer

Horst Ludwig Störmer (jdb.  li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Daniel C. Tsui, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

Jînenîgarî 

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1967î li Goethe-Gymnasium a Neu-Isenburg, dest bi perwerdeya fizîkê li zanîngeha Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt dike.

Sala 1974î dîploma xwe werdigire û dest bi perwerdeya bilind dike. Li laboratûarên Bell li New Jersey lêkolînan dike. Li wir ji sala 1978 heya 1983 gerînendetiya beşa fizîka giştî ya elektrîkî û taybetiyên optîkî dike. Sala 1992î li wir dibe dîrektorê lêgerînên fizîkî. Zewiciye.

Xebat û girîngî 

Li ser du-dîmeniya elektrongazan xebat kiriye. Bi tevî Daniel Chee Tsui li ser fizîka elektronkrîstalan lêkolîn kiriye û bal kişandiye ser qûantên herikbar.

Xelat û paye 

 1983 Xelata-Otto-Klung
 1984 Buckley Award, Civaka fizîkhezên Amerîkayî
 1998 Benjamin-Franklin-Medaille
 1998 Xelata Nobel a fizîkê

Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1949
Mirovên zindî
Gîyanê mirovî

Gîyanê mirovî - Human body. Wênêt gîyanê mirovî û navêt nexoşya navê pirtûkeke anatomiyê ku Dr. Ezîz Reşîd Akreyî di sala 1978an de derxist. Bi zimanên kurdî (bi tîpên latînî û erebî), erebî û îngilîzî tê nivîsîn. Li çapxaneya Kora Zanyara Kurdî ya Kurdistanê çapkirî ye.

Anatomî
Pirtûk
Newroz (cudakirin)

Newroz, cejna sala nû
 Newroz (Linaria vulgaris), kûlîlkek
Îsahak Marogûlov

Îsahak Marogûlov (bi rûsî: Исаак Марогулов; z. 1868 – m. 6'ê rezberê 1933) zimannasekî asûrî bû. Di sala 1928'an de bi Erebê Şemo re  alfabeya kurdî ya latînî ya siftê amade kir.

Jiyan

Îsahak Marogûlov ku bi eslê xwe asûrî ye , di sala 1868'an de tê dinê. Bavê wî di sedsala 19'an de ji Îranê koçî Ermenistanê kiriye û li gundê Divîn a Yêrîwana Ermenistanê bi cih bûye. Marogûlov piştî temamkirina xwendina xwe di sala 1888'an de li gundê Şaxtaxteya Nehçiwanê, dûre di sala 1893'yan de li gundê Qemerlî mamostetiyê dike. 
 
Marogûlov, dema her sal tevî malbata xwe çûye zozanên Elegezê bi zarokên kurd re jiyaye û kurdî wekî zimanê xwe yê zikmakî hîn bûye. Tayina Marogûlov di sala 1905'an de derdikeve gundê Zor. Li gundê Zor ku girêdayî Surmeliyê ye, li wir bi rûsî û kurdî dersê dide û li wî gundî dest bi amadekirina pêvajoya çêkirina alfabeya latînî ya ji bo kurdî kiriye.

Çêkirina alfabeya kurdî
 
Di salên 1920'î de li Sovyetê ji bo çêkirina alfabeyek ji kêmaran re komîsyon çêdibin. Komîsyon ji bo kêmarên weke kurd, tirk, asûrî û oset biryara alfabeya latînî dide û ji bo çêkirina xebatê elfabeyê dest bi amadekariyan dikin. Ji bo çêkirina alfabeya kurdî jî di salên 1920'an de zanyar Orbeli û N. Marr xebitîn, lê temam nekirin. Di vî warî de Îsahak Marogûlov pir dixebitî. Wî li gorî dîroka nivîsandina kurdî û fonetîka kurdî alfabeyeke kurdî çêkir û pêşkêşî komîsyonê kir.

Komîsyonê di sala 1928'an de alfabeya ku Marogûlov amade kiribû pejirand û di sala 1929'an de jî komarên Qafkasyayê ev alfabeya Marogûlov bi awayekî fermî wekî ‘alfabeya kurdên Kafkasyayê’ pejirand. Lê di sala 1941'ê de Ermenistan vê alfabeyê betal dike û di cihê wê de bi zagona hejmara 909'an alfabeya kirîlî bi cih dike.

Zimannas
Nivîskar
Jidayikbûn 1868
Mirin 1933
Hîcret

Hîcret (, ango ) bi gelemperî bo qesta koça pexamberê Muhemmed û sehabeyên xweyên ji Mekke de berve bajarê Medîne di sala 622an de pêk hatibû, tê gotin. Lê li ber 622an jî di sala 615an de dîsa hin misilman bo zordestiyan koça Habeşîstanê (îroj Etiyopya) kiribû. Di vê koçê de Muhemmed pexamber teva wanên koçgirînî tune bû.

Li pê zordestî û çapên bêpaşên ji hêlê qebîleya Mihemed pexamber, Qureyşê de, dihatinî û dewatekê ji Yesrîb tê re Mihemed pexamber bo koça Medîneyê bîryarê dide. Di îlona sala 622an de Muhemmed pexember bi sehebeyên xwe ve koça Yesrîbê, 320 km. ji Mekke dûr, dike. Paş ko Muhemmed pexember tê wir re bajar êdî wek Medinetûn Nebî (bi kurdî: bajarê Pexember) tê nav kirin. Lê ûn nebî pê re ji navî wê ger dibe û wek Medîne tê nav kirin. Di dema xelîfetiya xelîfe Omer de bi emra wî re salnameya hîvêyê ko bi hîcreta Muhemmed pexember re dest pê dike tê hazir kirin. Gorî wê hesabê roja destpêka hîcretê 16ê tîrmehê wek roja siftêya salnameyê tê girtin. Lê gorî hin dîroknasan, hîcret birast di îlonê de tê holê. Ew texwîma demeka dirêj ji hêlê dewletên misilmanan tê bikaranîn. Bo wê sedemê demên dîrokiyên li ser herêmên misilmanan îroj jî pir caran bi texwîma hîcrî jî tê hesab kirin. Îroj salnameyên rojiyên ko hîcreta Muhemmed pexember referans digirin bi tenê li Îran û Efxanistanê, bi navê Salnameya Îranî, têne bikaranîn.

Sûreyên Qûranê jî ji hêla zaneyên Îslamê wek sûreyên Mekî û Medenî tên parvekirin. Sûreyên wextê ko Muhemmed pexember li Mekkeyê bû jê re hatinî wek Mekî, yên ko wextê ko li Medîneyê bû jê re hatinî jî wek Medenî tên nav kirin.

Xronolojiya Hîcretê 
 Roja pêşin: sêşem 26 Sefer Piştî Hîcretê(PH) 1, 9ê îlonê 622
 Der ketin ji Meke. Mayîna sê rojan li şikefta Sewr nêzî Mekke.
 Roja pencan: duşem 1 Rebîûl evvel P.H. 1, 13ê îlonê 622 
 Der ketina ji herêma Meke.
 Roja duwazdehem: duşem 8 Rebîûlevvel P.H: 1, 20ê îlonê 622
 Gêhiştîna Quba nêzî Medîne.
 Roja şezdehem: Înî 12 Rebîûl evvel p.h. 1, 24ê îlonê 622
 Serdana Medîne bo nimêja îniyê.
 Roja bîst û şeşem: duşem 22 Rebîûlevvel p.h. 1, 4ê çiriya pêşîn 622
 Hatina Medîneyê.

Her çiqas hîcret di 9ê îlonê de destpêdike jî, destpêka texwîma hîcrî 16ê tîrmehê 622an e.

Binêhêre 
 Salnameya Hîcrî

Girêdanên derve 
 IslamiCity.com Li ser hîcretê 

Îslam
Deryaya Mîrtoyî

Deryaya Mîrtoyî yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew navbera Cyclades û Peloponnes de dimê. Ew perçeyeka Deryaya Egêyê jî ko li başûra Euboea, Attica û Argolis dimê ye.

Kendava Saronîkê, an kendava Atîna, di navbera Berzaxa Corinth û deryaya Mîrtoyî de dimê.

Nav 
Ew tê gotin ko navê wê ji qehremanê mîtolojîkê Myrtilus, yê ko bi acizkirina Pelops re xwe avitibû wê deryayê re, hatibû girtin. Ew tê gotin ko navê wê ji girava Myrtus jî hatiye afirandin.

Derya
Deryaya Botnî

Deryaya Botnî an Kendava Botnî (bi finî: Selkämeri, bi swêdî: Bottenhavet) ji kendavika Botnî û deryaya Botnî pêk te. Ew navbera li rojava Swêdê û rojhilat Fînlandê de dimê.

Pîvana Deryaya Botnî dorê 79,000 km² şûn digire. 

Derya
Daniel C. Tsui

Daniel Chee Tsui 崔琦 (bilêvkirina bi kurdî Danyel Çî Tsûî: jdb. , Henan/Çîn) fizîknaseke Çînî-DYAyî ye. Li ser cîhana fizîka taybetiya elektrîkî ya fîlmên tenik ên mîkrostrûktûrên nîv-ragihandêr, radiweste.

Tsui, di sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Horst Ludwig Störmer, Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

Tsui sala 1958î diçe DYA, bo perwerdeyê li Augustana College a Rock Island (Illinois) û li zanîngeha University of Chicago jî bidawî dike. Ji sala 1982î virde wekî profesor li Princeton kar dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Fizîknasên çînî
Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Selim Çürükkaya

Selim Çürükkaya (Rovî) (jdb. 1954, li Tûnst a Mûsiyan a Darahênê, Çewlîg) siyasetmedar, nivîskar û endameke kevn ê PKKyî ye.

Li Dersîmê perwerdeya mamostetiyê dît. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna azadiya Kurdan dibe û tevlî PKKyê bû. Di gulana 1980î de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hate girtin. Li Zîndana Amedê, rastî gelek êşkenceyan hat.

Ji ber têkoşîna xwe bo mafên Kurdan 28 sal ceza girt. 11 salî zêdetir li zîndanê dimîne û di sala 1991î de hat serbestberdan.

Bi qasî demekê dirêj li kampên perwerdeyê yên PKKê ma. Li Ewropa xebatên legal û rewa kir. Ji ber nakokî û nêrînên xwe yên taybet ji PKKê veqetî û dijberiya wê kir. Wekî penaber bi tevî malbata xwe li Almanyayê dijî.

Niha birêvebiriya malperekê dike û birêkûpêk ji hin malper û rojnameyan re dinivîsîne. Herwiha çend pirtûkên wî jî hatine weşandin.

Berhem 
 O Türküyü söyle (wê stranê bistrê), weşanên Komal
 Beyrut Günlüğü, Apo'nun Ayetleri (rojînnameya Bêrûtê, Ayetên Apo), weşanên Doz 
 Sırlar Çözülürken (Di eşkerebûna sirran de)
 Demirci Kawa ve çağdaş Kawa Destanı (Destane Kawa yê Hesinker û Kawa yê hevdem)
 Beni yıldızlara Gömün (Min li stêrkan bigorînin)
 Güvercini de vurdular (Kevok jî kuştin)
 12 Eylül Karanlığında Diyarbakır Şafağı1- 2 (Di tariya îlonê de berbanga Amedê)
 PKK: die Diktatur des Abdullah Öcalan, Fischer Verlag
 Susmak ölmektir (Bedengi mırıne)
 Sing That Song (ingilizi)
 Veywek (Dokumenter film)

Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1954
Mirovên zindî
Endamên PKKê
Nivîskarên zimanê tirkî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Şükrü Gülmüş

Şukrî Gulmuş (navê fermî yê bi tirkî: Şükrü Gülmüş) yek ji nivîskar, û rojnamevanên Kurd e. Endamekî berê yê PKKê bû. 

Di dema cûntaya artêşa Tirk a sala 1980'î de tê girtin û zêdetirî 11 salan li zîndanan dimîne. Li Zîndana Amedê rastî gelek êşkenceyan tê. Bi serbestberdanê re dîsa tevlî nava refên PKKê dibe û diçe baregehên PKKê yên Rojhilata Navîn. 

Ji ber nakokî û sedemên ferdî ji PKKê vediqete. Bi qasî demekê gerînendetiya giştî ya rojnameyên Kurd, Özgür Gündem û Özgür Ülkeyê dike. Dîsa bo demeke kurt brêvebiriya weşanxaneya Zagrosê kiriye. 

Bi giranî nexweş dikeve û derdikeve Ewropa. Niha wekî penaber li Almanya dijî. Gulmuş yek ji kedkarên malpera Nasname bû, niha nîne.

Berhem 

Korkum gölgem gibi (tirsa min a wekî siya min)

Nivîskar
Rojnamevan
Dêra Surp Gregos

Dêra Surp Gregos an jî Dêra Surp Gregos a Ermeniyan yek ji dêrên navdar û dîrokî yên li Amedê li hundirê Sûra Amedê ye.

Ev dêr li ser kuçeya Yenîkapiyê ye. Li gorî agahiyên tomargehên tapûyan ev dêr ji hêla ermeniyan ve hatiye bikaranîn. Her çiqas niha qubeya wê xera bûbe, hin aliyên wê di rewşeke ne baş de bin jî, bi mîmariya xwe hêjayî dîtinê ye. 

Di dîroka yekemîn belgeya ku tê de qala Dêra Surp Gregos hatiye kirin, Seyahatnameya Simeonê polonî ya ku salên 1610-1615'an de hatiye nivîsandin e.

Dêr li ser navê Gregos ê sê salî hatiye çêkirin. Dêr di dema Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hate rûxandin.

Serpêhatiya Gregos 

Gregos (Gîragos ) lawê Hûgîdaya Konyayî ye. Gregos hêj di sê saliya xwe de ji ber pêkutiyên li xristiyanan tê kirin bi diya xwe re direve Tarsûsê. Li wir tên dîlgirtin û dertînin dadgehê. Gelek êşkence li diya wî tên kirin. Dadger di dadgehê de di dileke xemgîn û xapanok li Gregos dinêre. Ev yeka han dilê Gîragos diêşîne. Gregos pirr li ber diya xwe dikeve û tenê wê difikire.

Diya wî di dadgehê de berevaniyê dike û dibêje "Ez Mesîhî me û bawerî bi Îsa tînim". Ev gotina wî dadger diqeherîne. Dadger dixwaze Gregos bixapîne lê Gregos jî herçendî sê saliye jî, gotina diya diqîre. Dadger gelek aciz dibe û Gregos ji pêpelûkên kevirî davêje û dikuje. Piştre diya wî jî di sala 305'î de bi êşkenceyan dikujin .

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dêrên Amedê
Cihên dîrokî
Dêrên ermeniyan
Mizgefta Hezretî Silêman

Mizgefta Hezretî Silêman yek ji mizgeftên dîrokî yên li Kela Hundirîn a Amedê ye. Ji aliyê ola Îslamê ve mizgefteke girîng e.

Ji aliyê mîrên Kurdan ve bo xatirê lawê serfermandarê artêşa Îslamê yê Amed dagirkiriye Xalid bin Welîd, di nava salên 1155 – 1169'î de hatiye çêkirin. Lawê Xalid Bîn Welîd, Silêman di dagirkirina Amedê de jiyana xwe jidest dida. Gorî hin qeydan mîrê Kurd Ebûl Qasim Nîşanî camî ne çêkiriye lê ji nû ve temîr kiriye.

Ji aliyê dewleta Mervanî ve mizgeft hatiye nûkirin. Li nêzîkî mizgeftê goristanên mezinên artêşa Îslamî ya bo dagirkirina Amedê hatibûn, hene. Ev goristan e ji aliyê bawermendên Îslamê ve wekî ziyaretgeh tên dîtin û ji gelek deveran bawermend bo serîlêdana wan tên. Herwiha mizgeft jî di dilê wan bawermendan de xwedî cihekê taybet e.

Çavkanî 

Mizgeftên Amedê
Xana Delîlan

Xana Delîlan yek ji xangehên (xanên) dîrokî yên Amedê ye.

Ji aliyê mîrên Kurdan ve di salên 1200'î de hatiye çêkirin. Mixabin derbarê avakirina wê ya pêşîn de agahiyên rastîn nayên zanîn û kêm lêkolîn hatine kirin. Ji aliyê Husrev Paşa ve di sala 1527'î de hatiye temîrkirin. Wekî hoteleke niha, xaneke bêhnvedanê bûye. Rêwiyên diçûne serîlêdana heca Îslamê li vir bêhna xwe vedidabûne.

Angaştek li ser navê xanê 

Tê gotin ku di serdema navîn de ji rêberên komên rêwitiya hecê re wê demê bi Erebî "Delîl" dihatibûye gotin û navê xanê jî wisa maye. Lê di nava gel de gelek binavkirinên wê yê din jî hene: Xirabeyê Heciyan, Xana Husrev Paşa hwd.

Xan li nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye. Cihên bo ajalan yek-qatî, yên din du-qatî hatine çêkirin. Ji kevirên reş û spî hatiye avakirin. Li qatên binî dikan hene. Îro xan wekî hotel tê bikaranîn. Di arkîtektiya wê de nexş û ristinên ciwan ên Kurdewarî tên parastin.

Çavkanî 

Xangehên Kurdistanê
Amed
Robert Hofstadter

Robert Hofstadter (jdb. , New York City; m. , Stanford/California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1961î, bi tevî Rudolf Mößbauer, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Di malbateke Cihû yê ji Polonya koçber bûne hatiye jiyanê. Sala 1938î zanîngeha Princeton bidawî dike. Di şerê cîhanî yê duyem de, di agirbarandina firokekeyên şer de peywirdar dibe. Piştî şer dîsa vedigere Princetonê. Wê demê li ser tîrêjên înfrarot lêkolînan dike.

Di nava salên 1950 û 1985î de li zanîngeha Stanford dersdariyê dike. Ji bo pîvandin û lêkolînên mîsogerî li ser nûkleonan, lêkolînên mezin dike. Rewşa têgihîştina neutron û protonan baştir dike.

Çavkanî

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mazî

Mazî an dara maziyê an  darmazî (bi latînî, Quercus infectoria), dareke li famîleya narewanan e. Dareke biçûk e, bi piranî bilindbûna wê 1,80 m ye, lê belê yên bilind jî henin. Mêwe (berrûyên mazî) û qalikê darê di bijîşkiyê de tên bikaranîn û wekî êm ji pez û dewaran re tên hevdan. Ji darê maziyê komir tê çêkirin. Li ser saxikên dara maziyê pir car mazî û şekalor tên dîtin.

Bi zimanê îngilîzî "Aleppo Oak" (bi kurdî "darberûya Helabê") an jî "mazi" dibêjin.

Ji gotinên pêşiyên kurdan
Mazîvanê ku tu bi zorê bişinî maziyan, tu maziyan nayne.
Mazîvanî ne karê axa ye.

Navên cihan bi navê mazî
Çiyayê Mazî: navê çiyayên li nava Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê e. 
Mazıdağı: navê Şemrexê bi tirkî ye.

Mazî û şekalor

Riwek
Berû
Kendava Saint Lawrenceyê

Kendava Saint Lawrenceyê (, ) deryayeka perçeya Okyanûsa Atlantîk a ko li Amerîkaya Başûr e. 

Dor wê li bakur bi nîvgirava Labradorê, li bakurê rojhilat bi Newfoundlandê, li başûrê rojhilat bi girava Gaspésieyê û başûr bi giravên New Brunswickê û yên Kap-Bretonê tê girtin.

Giravên wê 
 Québec
 Giravên Magdalenan
 Anticosti
 Newfoundland û Labrador
 Newfoundland
 Nova Scotia
 Kap-Breton
 Girava Prince Edward

Çavkanî 

 

Kendav
Derya
Ayetula

Ayetula (; ) di şiîtiyê de meqameke îmaman e. Ew hin caran wek elame jî tê bikaranîn. 

Meqama ayetulahî bi tenê di mezheba şiîtiyê de tê bikaranîn. Suniyê ew meqama tune ye. Gorî hin çavkaniyan îroj li Îranê nêzî 5.000 hezar kes wê unwanê digirê. Lê ji wan bi tenê 80 bi fermî têne nas kirin. Ayetulayên girîng wek Ayetulayê Mezin tê zanîn.

Ayetulahî bi perwerdibûnê pê deh salan re tê wergirtin. Ayetulahî li ser meqamê şiîtiyê Hucet el-Îslamê disekine. Ayetula îroj eyni wextê de wek muctehîda têne zanîn û ewna dikarin fetwaya bidin.

Çavkanî 
 Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8

Îslam
Teolog
Seyîd

Seyîd (, ) ew unvanekê ko bo ew kesên ko Ehlê Beytê de û ji zayendên Muhemmed pexemberê ji rêyê Huseyn bin Elî de tên re tê gotin. Yên ko ji Hesen bin Elî de tên bi unvana "Şerîf" tên nas kirin. 

Jinên ko ji zayendê Huseyn de tên re wek Seyîde tê gotin.

Girêdanên Derve 
 li ser seyîdan bi tirkî 

Mirovê olê
Îslam
Kizwak

Kizwak (, , bi tirkî: Kıyıdüzü), gundeki Tetwanê ye û li ser riya Tetwan û Xelatê ye. 14 km ji Tetwanê dûr e.

Gundên Tetwanê
David M. Lee

David Morris Lee (jdb.  li Rye, New York) fizîknasekî DYAyî ye.

Jînenîgarî 

Di malbateke Cihû yê ku binemaliyên wan ji Brîtanya û Lîtwan hatine de ji dayik bûye. Perwerdeya xwe li zanîngeha  Harvardê bidawî dike û sala 1952î diçe peywirdariya leşkeriyê. Vegerê perwerdeya bilind li zanîngehên Connecticut û Yale dike. Li zanîngeha Cornell, wekî profesor dersdariyê dike.

Xebat û girîngî 

Lee di sala 1996î de bi tevî Douglas D. Osheroff û Robert C. Richardson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Bi giranî li ser fîzîka atomê, elementa Helyûm, di germahiyên mezin de rewş û polarîzasyona elementan hwd lêkolîn kiriye. Niha jî di nava komeke lêkolînvanan de, li ser elementa Helyûmê xebatên xwe didomîne.

Xelat û paye 

1976, Sir Francis Simon Memorial Prize a British Institute a fîzîkê
1981, Oliver Buckley Prize a American Physical Society, bi tevî Doug Osheroff û Robert Richardson
1996 Xelata Nobel a fîzîkê
Endamtiya National Academy of Sciences û ya American Academy of Arts and Sciences

Fizîknas
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Mazik

Mazik, mazig an thuya (bi latînî, Platycladus orientalis), dareke li famîleya seruyan (Cupressaceae) e. Eslê vê dara emirdirêj Asya ye lê heta Îran û Kurdistanê jî belavbûye.  Bilindbûna darê 15-20 m ye.

Riwek
Augustus

Augustus an Gaius Octavius Thurinus an jî Gaius Julius Caesar Octavianus (jdb. 23ê îlona 63 b.z. li Romê - mirin, 19ê tebaxa 14 p.z. li Nola nêzî Napoliyê) qeyserê pêşîn ê Împeratoriya Romê bû.

Augustus zarokê xarziyê Julius Caesar bû û piştî kuştina Caesar yê di 44 b.z. de wî ew mucadeleya pê têkoşînekê dirêj re di 31 b.z. de qezenc kir û bû qeyserê Romê. Dayika wî xarzêya Julius Caesar bû. Wî Şerê navxweyî a Romê xelas kir û xanedaniya Julî (Juliyen) dest pê kirin da. Ji bo aşitiya di dema wî de li Romê serwerî ajotî re demê wî wek Pax Augusta (Aşitiya Augusta) tê salixdan.

Jiyan û kargêriya wî 
Navê wî Gaius Octavianus bû û inwana Augustus ji pê re ji hêlê senatoya Romê hat dane wî. Bi navê xwe ve ew wek Imperator Caesar Divi filius Augustus dihat binavkirin. Augustus dihat maneyê zadegan û di dema paşwera wî Tiberius re bû inwana împeratoran.

Bavê hîn ko Octavianus 14 salî bû di sala 59 b.z. de miribû û apê xwe Julius Caesar ew wek zirkur girtîbû. Ew bi Julius Caesar re dema ko ew di 46 b.z. de çûbû Hispaniayê. Di sala 44 b.z. de wexta ko ew li Albanyayê bû xebera kuştina Julius Caesar hatibû. Ew vegeriya Romê û hîn kir ko Julius Caesar ew wek pêmavanê xwe salixdabû. Lê ew bi Marcus Antonius ve kete têkoşînê desthildariyê Împeratoriyê.

Pê têkoşînên herdu hêlan re bêserkeftî re di 43 b.z. de ewna Octavianus, Marcus Antonius û Marcus Aemilius Lepidus li hev hatin û wan triumvîrata duyem pêk anîn.

Di 42 b.z. de Antonius û Octavian çûne Yewnanistanê. Ewna li wir bi kujdarên Julius Caesar Brutûs û Longinûs re hatine hembera hev û artêşa Romê ewna bin xistin û Brutus hat kuştin. Li pê vê re wan kontrola Împeratoriyê nav hev de parvekirin. Antonius Galiya, Hispania û Îtalya da Octavianius, Afrîka da Lepidus û bixwe çû Misirê ba berdila xwe Kleopatrayê.

Di wê wextê de reqîbê wanî herî cidî Sextus Pompeius bû. Wî Sîsîlya kontrol dikir. Di sala 39 b.z. de jî bi peymanekê re Octavian heta penc salan senatoriya wî ewleyî kiribû û desthildariya Sardînya, Korsîka, Sîsîlya û Peloponesê dabû Sextus. Di sala 38 b.z. de triumvîrat bo pênc salan dîsa hat dirêjkirin. Di 36 b.z. de Octavianus Sîcîlya dest xwe xist û rojavaya Împeratoriyê xiste bin serweriya xwe.

Antonius li Misirê bi eşkanîyan re ceng dikir. Lê ew bi Kleopatra ve di wan cengan de bêserkeftî dibû. Di wê demê de desteka Antonius a li Romê roj bi roj kêm dibû. Bi dawî di sala 32 b.z. de konsulitiya Antonius jê hat girtin û li hembera Misira Kleopatrayê şer hat îlankirin. Di şerên dirêj ên ko, yê herî girîng ê Şerê Aktiûmê re, navbera wan re Octavianus bi serkeftiya derket û Antonius mir û Kleopatra jî xwe bi marekî kuştin da. Bi vê serfiraziyê re ew cenga hindur a nêzî sed salî li Romê belavbûyî xelas bû. Wî heta mirina xwe komara Romê kargêr kir û di sala 14 b.z. de jî mir.

Di jiyana wî de ji hêla senatoyê inwana Augustus hatiye dan wî. Navê meha şeşem a salnameya Romê wek sextilis bû bo şanaziya wî wek augustus hat guhertin. Di sala 2. b.z. de jî inwana pater patriae (bavê welêt) hat dane wî.

Çavkanî 

Împeratorên Romê
Serdema helenîstî
Peyam

Peyam an jî wehî () ew rewşa ku emr, qedexe û ramanên Xwedê yên ji pêxemberan re tê şandin. Ew di her sê dînên îbrahîmî de jî tê bawerkirin ku Xwedê Tewrat, Quran û Zebûr bi peyaman ji pêxemberan re şandibûn.

Gorî îslamê Xwedê pêxem, ango Quran jî, ji Muhemmed pêxember re bi firîşte Cibrayîl re şandibûn.

Mijarên têkildar 
Peyama Yûhenna

Çavkanî 

Dîn
Amerîkaya Latînî

Amerîkaya Latînî welat û herêmên ko li başûra DYA dimên û bi zimanên latînî an zimanên romanî di axafvin. Erdnîgarî Meksîk (Amerîkaya Bakur), Amerîkaya Navîn, Karîbîk û Amerîkaya Başûr dikevine vê herêmê. Lê ew welatên ko li ser zimanên romanî nayên axivîn, wek îngîlîzî (Belîze, Guayana an Jamaîka) holendî (Sûrînam, Antîlên Holendî) tên axivîn, nekevine Amerîkaya Latinî. Amerîkaya Latîn li ser nêzÎ 20 mîlon km² dimê û li ser wê rûerdê nêzî 500 mîlon kes dijîn.

Ji bo ko zimanên romanî herwiha wek zimanên latînî jî tên navkirin van herêmên ko li ser wan zimanên latinî dihatin axaftin jî wiha hatine nav kirin.

Dewletên Amerîkaya Latînî

Amerîkaya Bakur 
 Meksîk

Amerîkaya Navîn 
 Kosta Rîka
 El Salvador
 Guatemala
 Hondûras
 Nîkaragua
 Panama

Karîbîk 
 Domînîka
 Kûba
 Porto Rîko

Amerîkaya Başûr 
 Arjentîn
 Bolîvya
 Brezîl
 Şîle 
 Ekuador
 Kolombiya
 Paraguay
 Perû
 Ûrûguay
 Venezuela

Ziman 
Li welatên Amerîkaya LatînÎ bi piranî zimanê spanî tê axaftin. Li Brezîlê, ya ko welatê herî qelebalixa wê herêmê, portûgalî tê axaftin. 

Li hindê wan zimanan zimanên dinên ewropayê jî, wek almanî, îngîlîzî, îtalyanî, walesî li wê herêmê der bi der belav bûne. Zimanên îndîgî(zimanên niştecîhên berê) jî li Meksîk, Bolîvya, Guatemala, Perû, Ekuador têne axaftin.

Li Perûyê zimanê qeçwayî li hindê spanî zimanê fermî ye. Li Bolîvyayê hindê spanî zimanên aymarayî, qeçwayî û guaranî zimanên fermî ne. Nîkaragua jî îngîlîzî û hin zimanên dinên wek mîskîto, sûmo û rama zimanên fermî ne.

Ol 
Amerîkaya Latînî bi gelemperî, nêzî 80% ji derê katolîk in.
Douglas D. Osheroff

Douglas Dean Osheroff (jdb. 1ê tebaxê 1945 li Aberdeen, Washington) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Robert C. Richardson, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1973î perwerdeya xwe ya fîzîkê li zanîngeha Cornell a li Ithaca/New York bidawî kiriye. Niha wekî fîzîkprofesorek li zanîngheha Stanford a California dersdariyê dike.

Di lêkolînên xwe yên li ser manyetîka taybetiyên Helyûm-3, a di germahiyên ekstrem de (di bin 0,5 Kelvîn) sûpralûîd fazê (bagerên bêberxwedanî) dike. Di fîzîka germahiyên ekstrem de xwedî cihekê mezin e.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1945
Mirovên zindî
Robert C. Richardson

Robert Coleman Richardson (jdb.  li Washington D.C., - m. ) fîzîknasekî amerîkî bû Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Douglas D. Osheroff Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Perwerdeya xwe di sala 1966an de li Virginia Polytechnic Institute û zanîngeha Duke bi dawî kiriye. Sala 1975î wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Cornell dest bi xebatê kiriye. Ji sala 1990î gerînendetiya laboratûarên bo lêkolînên atom û fîzîka parçeyan kiribû.

Xebat û girîngî 

Di herikbarên supraflûîd de, atom taybetiya tevgerên xwe winda dikin. Richardson jî yek ji wan kesan e ku bi lêkolînên xwe yên li ser Helyûm-3 ên di germahiyên ekstrem de keşfên nû kirine.

Çavkanî 

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Rih

Rih, ruh an giyan gorî dîtinê gelek ol û felsefeyan beşa mirovê bêbûjen e. Dibe ku gor dîn, bawerî û nêrînan curecur bê fêmkirin. Di îlahîyatê de rih alîyê mirov, yê îlahî temsîl dike; pişt mirina beden hebûna mirov bi rihê wî berdewam e. Di warê zanistnî de rih pir caran bi maneya psikolojî jî tê bilêvkirin.

Gorî her sê olên semîtîk, rihê mirov heye û ew namire. Gorî îslamê rihê mirov dikalûbela de hatiye afirandin. Ew di kardanka/hemla dayikê de dikeve bedena mirov û mirinê re jê vediqete û ewê di axretê de jî şunda pêgêhê.

Fîlozof jî bi piranî hebûna giyanê mirov qebûl dikin. Hebûna  rih li girêdayî bedena mirov nîne û bi mirina beden re namir e, rih nemir e. Beden tenê ji bo rih cîhek e, cîhe ku di tê de hatîye girtin. Dema beden mir rih jê derdikeve, diçe. Gor pir bawerîyan rih li pêş afirandina bedenan hatîye afirandin. Çavkanîya jîyanê rih e.

Her çiqas pirayîya mirovan hebûna rih qebûl bikin jî yên qebûl nekin jî ene. Materyalîst mirov tenê ji bedena fîzîkî dibînin. Gor hinek bawerîyan jî rih bi mirina bedenekî derbazî bedenek din dibe. Ji wê bawerîyê re dibêjin tenasux /reinkarnation.
Hinek bawer û nêrîn rih û can ji hev cuda dibînin, hinek jî nabînin. Di axavtina rojane de pir caran herdu peyîv di cîhên hevûdin de tên karanîn. Rih bi xwe peyîvek erebîye û derbazî zimanên dinên gelên misilman bûye. Di maneya rih de di dînê Îslamê de du peyîv hene. Ji wan yek “nefs”   yek jî “ruh” e. Her çiqas di zimanê rojane de herdu peyîv pir caran cîhên hevûdin de bên karanîn jî cudabûnek jî navbera wan de he ye.

Di Qur’anê de ayetên di derheqê rih de zêde nînin û pir jî malûmat nadin. Di sûreya îsra de wusa dibêje: “Ew yê pisyara ruhê ji te dikin, tu bêje wa: Ruh ji emrê Rebê min e (ji wî pêvetir qet kesekî dî nuzanît kanê ew çî ye û ya çewaye) Ne ji îlîm û zanînê hema kêmek bo hewe ya hatîye dan (Îsra 85).” Di hinek ayetan de mîna Ruh-ul Quds derbaz bûye û bi cîhê ferişte Cebraîl de hatîye karanîn. Zêdetir di tesewûf li ser mijara rih sekinî ye.

Rih: Can, nefs, Cebraîl. Di tesewûfê de: a) Têgihîna însan a muceret (Kaşanî). b) Di însan de têgihîna bi zana û bi îdraq. Di elema fermanî de hatîye û di însanan de li ser rihê heywanî danîye, jê fêm kirin nemumkîn e.  c) Rihê heywanî a di însan de ye. Maddeyek muceret e ku çavkanîya wî dil e. d) Rihê cemadî û nebatî ye ku hêza zindîtîyê dide. Di însan de rihê, maddi, rihê nebatî, rihê heywanî hene, yek jî rihê însanî ye. Rihê însanî ji alîyê Xwedê ve hatîye pifkirin û însanîyetê dide însan. Rihê di beden de mîna agirê di êzing de û rûnê di şîr de ye. Dî mirina mirov re jî dije. Mukellefetîya mirov ji wî rihê ye.

Çavkanî 
 
 http://de.wikipedia.org/wiki/Seele
 http://tr.wikipedia.org/wiki/Ruh
 Süleyman Uludağ; Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Istanbul 1996
 http://rojaneya-min.blogspot.de/2013/09/peyivek-biwejek-teginek-bi-kurdi.html

Felsefe
Dîn
Komûnîzm

Komûnîzm, (ji peyva latînî communis "digel hev" tê girtin) îdeolojiyekê ko civakekî bêçîn, bo vê jî qedexe kirinê milk kirina şexsiyê navgînên hilberînê armanc dike ye. Yanê gorî komûnîst sîstemê ew navgînên ko hilberînê pêk tînin divê ko bi tunî eyda cîvakê gîşkê bin. Karxane, çewlîg û hecetên ko hilberînê dikin eyda tu kesan nabin. Komûnîzm teşeyeke sosyalîzmê ye. Ew bi hin teşeyan, bo mînak li Çîn û YKSS hatibû nerîtandin.

Felsefeya komûnîzmê 
Felsefeya komûnîzmê  ji pê kapîtalîzmê ko xwe pala xwedaniya taybetî dike re, çînê karkeranê kontrolê dest xwe xine û xwedaniya taybetî ra kin û civakekê bêçîn pêk bînine û navgînên hilberînê bi her kesî re par ve kine. Gorî van teoriyan dewletê heta ko gel bixwe hîn dike ko kî hewceyî çi û çiqas dibe diyar bike û pê re jî civakê sîstemê were peresendîna komûnîzma rast û li wê şunda xelk hewceyî dewletê jî nabe û gelê navbera xwe de kom bi kom xwe îdare bike. 

Gorî hin teorîsyenên komûnîzmê dewletên demokratîk de xelkê bixwe bixwaze ko sîstem were peresendîne komunîzmê û partiyên komûnîstê bi hilbijartinê werine desthildariyê û pê re sîstemê were wergerandina komûnîzmê. Lê hinên din jî bawer dikir ko di dewletên demokratîk de xelk naxwaze ko sîstem çerxa komûnîzmê be û bo wê şêr an şoreş pêwist in. 

Li dewletên ko komûnîzm hatinî nerîtandin hilbijartin dibûn jî encax yên endama partiya komûnîst dikarîn beşdara hilbijartinan bin.

Dîrok 
 
Di 1848an de, Karl Marx û Friedrich Engels Manîfestoya Komûnîstîyê ko bingehên sîstema komûnîzmê nîşan dide weşandibûn. Di wê pirtûkokê de, manîfestoya partiya komûnîstî bû, wan rewşa komûnîzmê û peresendîne sîstemanê komûnîzmê teswîr kiribûn. Gorî Marx heta ko sîstem çerxa komûnîzmê bûye, dewrekê deraziyê he be û pê re çînê karkeran ango proleterê werine kargeriyê. 

Ew li Rûsyayê ji hêla Bolşevîkanê pêşengiyê Vladîmîr Lenîn û Lev Trotskî de di 1917an de hat pêkanîn û dewleta YKSS hat saz kirin. Ew cara pêşin bû ko komûnîzm dihat ceribandin. Lê ew teoriya Marx û Engelsê ko hatina dewra bêdewlet pêknehat.

Ji pê Rûsyayê re di sedsala 20'an de li hin dewletên din Komûnîzm hat ceribandin. Di 1940an de li Çînê sîstem bi pêşengiya Mao Zedong hat çerxandin e Komûnîzmê. Di 1950an de jî li Kûbayê bi pêşengiyê Fidel Castro û Che sîstema Komûnîzmê hat pêkanîn. 

Di 1991an de pê xirab bûna Diwara Berlin re YKSS dest ji Komûnîzmê ber da. Lê îroj Çîn]] Koreya Bakur, Kûba, Vîetnam û Laosê sîstema komûnîzmê dewam dikeye. Li hin dewletên din bi taybetî li Emerîkaya Latînî tevgerên Komûnîstiyê hene.

 
Aborî
Navgînên hilberînê

Navgînên hilberînê ew navgîn, hecet, makine û tiştên ko karker pê hilberînê pêk tînine. 

Ew di teoriya Marksîzmê yê ko ji hêla Karl Marx hatibû salixdan de bi orjînala xwe  wek Produktionsmittel derbaz dibe. Marx navgînên hilberînê wek ferdî û civekî dike du paran û ji hev vediqetîne. 

Komûnîzm