nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xutbeya Xatirxwestinê

Xutbeya Xatirxwestinê (), li gorî bawermendên ayîna îslamê, ev xutbe ye ku, ji aliyê pêxemberê dînê îslamê Muhemmed ve di sala hîcrî 9, mîladî 631 de li Mekeyê, Çiyayê Erefatê di hizûra 140.000 kesî de hatiye xwendin.

Xutbeya Xatirxwestinê 
Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm
(Bi navê Xwedeyê mîhrîban û dilovan)

Çavkanî 

 Werger;   Mehmet Fatih BARIŞ 

Îslam
632
Wergirê postê piling (helbest)

Wergirê postê piling (bi gurcî: ვეფხისტყაოსანი, Vepkhist'q'aosani) helbesta qehremanî ya neteweyî ya Gurcistanê ye. Helbest di sedsala 12em de li Gurcistanê ji aliyê Şota Rûstavelî ve bi gurcî hat nivîsandin.

Wergera kurdî 
Helbest di 2007 an de ji hêla Cerdoyê Esed ve bi zimanê kurdî hate wergerandin.

Çavkanî 

Gurcistan
Serê Kaniyê, Hesîçe

Serê Kaniyê an jî Serêkaniyê (), Herêmek li Hisiçayê li Rojavaya Kurdistanê ye Serê Kaniyê bi kaniyên xwe yên avê tên naskirin, Komek cih û girên dîrokî û kevnare li Serê Kaniyê tên dîtin wekî Waşokanî (Til helef) paytext û cihê Mîtaniyan (Kurdên berê). Di sala 2019an de dewleta Tirkiyê Serê Kaniyê û Girê spî dagirker kir

Serê Kaniyê dikevê ser sînorê Sûrî û Tirkiyeyê û navê wî bi tirkî bû Ceylanpınar. Serêkaniyê 85 km ji Hisiça û 90 ji Qamişlo dûre. Li gor hin sermijêrên 2019 hejmara niştecîhên Serêkaniyê 80 hezar kesin.

Dîrok 

Dîroka Serêkaniyê vedigere heya 200 sal berî zayinê, dema Mîtaniyan. Di dema romayê de navê bajêr « Resaina » bû. Ev nav li ser gelek pereyan û tekstan hebû. Di « Tabula Peutingeriana » (Tabloya peutingerî) navê Serêkaniyê hebû. Di dawiya sedsala 6 bajer du caran bi tevahî hate xerabkirin.

Di sala 640 z. Serêkaniyê kete bin destê Ereban. Di sedsala 10 Bîzansî ketin Serêkaniyê û bajar talan kirin.

Serêkaniya niha, a em wê nazdikin di sala 1878 jinûve hatiye avakirin. Piştî şerê cîhanê ê yekemîn, Serêkaniyê di navbera Sûriye û Tirkiye de hate perçekirin û heya îro jî hîna perçeye.

Şoreşa Serê Kaniyê 

Li Serêkaniyê piştî pevçûnên dijwar ku duh bi êrîşa Cephet El-Nusra ya girêdayî DAÎŞ li Iraq û Biladî Şam destpê kirî bûn, navenda van koman ku girêdayî El-Qaîdeyê şer YPGê qezenc kiri ye. Deriyê bajêr û bajar di destê YPG'ê de ye.

Navdar 

 Omer Silêman, stranbêjekî li Serê Kaniyê ji dayik bû.

Galerî

Çavkanî

Galerî 

Bajarên Sûriyê
Civanrû

Civanrû anjî Cevanrûd, bajarekî ser bi parezgeha Kirmanşanê ye û dikevê navbera bajarê Revanser û Pavê ku di rojavaya Kirmanşanê de ye.

Xelkê bajar bi tevavî kurdin û zarava van Cafîye û yeḱ ji zaravên soranî tê hesibandin kû gelik nêzî zarava Erdelanî ya Sine ye. misilmanin û li ser mezhebê şafiėîne. bazerganiya bajar girêdayî bi bazaroḱeḱê ye ḱu ketîye xîyavaneḱê de di rojhilata bajar,cinsê xaricî divê bazaroḱê de tên belavkirin û ber vê hindê xelkên bajarên dine Îranê serdana vê dikin. kesb û karê xelḱê gundê derdora vê verzêrî û ajaldarîye, piraniya zevîzarê van dêmin û malatê van pez û bizin. Rojên teėtîl de veḱî înê ku dinav velatên misilman de teėtîla resmîye,gundiyên derdorê ji guzerana xve re pez serjê diḱin û dara diveḱin û difroşine rêvîng û kesên bi qesta seyranê têne vî welatî, her çend qedeman vêde dîmeneḱî ha tê dîtin, (kîloya goşt 5000 heta 6500 tûmenê Îranê tê firotin di sala 2008 goreḱî min dîtî) ev bajare li nav ċiya de hatiye avaḱirin û mal û xiyavanên vê berevxar û berevjorin û ketine nav dolan û singê giriḱan bi cireḱê ku şeher ĥemî bi carekê nayê dîtin, devr û berên bajar bi tevavî daristan û cengeleḱî keske tu dibêjî xêliyeḱî kesḱe ḱu ser serê ciyayê bilinde Şaho dane. Di navbera Civanrû û Pavê şiḱevta mezine Qorîqela bala hemî musafirê vê rêkê dikişîne.hijmara xelḱê vî bajarî derdora 50î ĥezar kesî tê texmînḱirin CD ya dêhxuda derbara ċiya û ċem û asevarên ḱevnare vî bajarî de dibêje; ċiyayê vê menteqê bi vî avayîne silsile ċiyayê Şaho bilintirîn ċiyayê vilayeta Kirmanşahê bi bilindiya 3370 mêtran ji derya bilintire ketiye bakûra rojhilatê bajar. Cîyayê dûyê ji zincîr ċiyayê Şaho ḱu di rojavaya Şimşêr desṗêdibe û digîje ċemê Sîrvan, desṗêka vî ċiyayî bi Ateşgeh meşhûre, nîveḱa vê bi navê Gezn û daviya vê Zerdoyî navbange, Ateşgeh 2462,Gezn 2389,zerdoyî 2153 metre.zincîra sêyê ji Qelėegehê desṗêdibe û hêdîhêdî bilindatiya vê zêde dibe di navbera ċemê Merexîl ċemê Leyle cihê giheştina ċemê Leyle bi sîrvan didome û bilintirîn tûtiḱa vê Makûhan bi bilindiya 2615 mêtir dikeve bakûra gundê Kilaş ev ċîyaye ṗiştî Şaho bilintirîn ċiyayê vî bajarîye û eteḱên vê cengel û daristane û axira rojhilata vê Dirḱ û Bîzil tê binav ḱirin. zincîra çarê di başûrê de û muvazî digel ċemê Leyle, Hêsir(hêstir) û Serbend hatiye binav ḱirin. bilindiya Hêsirê 2171 mêtre.Etegê vî ċiyayî jî bi darê cengelîye belûtê hatine xemilîn. hat û çon bi sedema lêj bûna vê û daristaniya vê  di vî ċiyayê de geliḱ zeĥmete.muhimtirîn ċemê vê Leyle û Merexîle û asevarên ḱevnare vê ḱela xirabeye Gebrîye ḱu ser tûtka ċiyayê gundê Revanzerdoyî ye.ḱela xirabe meşhûr bi pisge di bakûra rojhilata Şimşêr deye.ḱela xirabe Seyid Eĥmedbeg di rojhilata Mezîdî yê de û ser gireḱê ye.ḱela xirabe meşhûr bi Çengîzxan di bakûra ḱela Civanrû ser gireḱê ye,Kela xirabeye Qereqelėe di bakûra rojhilata gundê Qorî qelėe…, ḱela xirabeye Simbor di bakûra rojhilata gundê Mensûr Aqayî, şiḱevta Kavik Civanrû de cihên dîtina ėeleqmendên asevarên ḱevnarin.

Bajar
Kirmanşan
Ask

Ask, xezal an jî ẍezal (bi îtalî:Gazella), cureyekî heywanên guhandar û qiloçî ye, pirtirîn li çol û beriyan dijîn. Pir bi lez direvin. Bi bedewî û xweşikiya çavên xwe yên mezin bi navûdeng in.

Çavkanî 
Guhandar
Kovî
Gakovî

Gakovî (bi latînî: Cervus elaphus), cureyek e guhandarên giyaxwerin ji cinsê Cervus ji famîleya Cervidae an gakoviyan e.

Gakovî di kultûrê kurdî  
Li gor hin çavkaniyan heta sedsala 1. ya B.Î. li Enetolya û Kurdistanê hebûne, lê piştî vê sedsalê nemane, li tevayî Cîhanê jî vî cinsî êdî tune ne. Di hinek çavkaniyan de pezkovî û gakovî wek hev tên pejirandin, lê li gor hinek wêneyên kevn jî diyar dike ku gakovî ji pezkovî girstir e û cureyekî din e. Di çavkaniyên li ser serpêhatiya Sîyabend û Xecê de jî ev tevlihev heye, heta hin çavkanî xezal jî bikartîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Guhandar
Faunaya Kurdistanê
Gulfiroş

Gulfiroş, şiirêkey Cegerxwîniya, 

Burhan Berkenî albûmêxu Ba de vato. bi kurmancî hamew nuştişî. vateyê cê warowo, miyanê "()" de zazakîcê hamew nuştişî:

Helbestên kurdî
Artrîta rumatoîd

Artrîta reumatoîd (Rheumatoid arthritis) nexweşiyeka romatîzmê ya domdirêje. Nexweşiyeka înflamasyonê û otoîmunolojîk ye. Hoya toşbon bi vê nexoşyê ne ya diyare. Li peyda bona vê nexoşyê hem genetik û jînge renge dewir hebît.

Hindek binemala ev nexoşye ya zore. Nizîkî yêk li sedê xelikî ev nexoşye ya lê. 

Bi zorî jin vê nexoşyê vedigrin (her li sê nexoşa du jinin) û li temenê nizî çil salyê.
Ev nexweşiye cumgêt nexoş digrî. Bi zorî cumgêt kiçke wek tibilêt dest u pê. 

Li vê nexoşyê perdê ser cumga înflamasyon bo çê dibît ku dibênê sînovît. Nexoşî dibîte hoya înflamasyonê li gelek cumga (polîartrît). Bilî cumga ev nexoşyê gelek organêt dîş digrît wek pêst, nerv, çav, rihêt xînê,perdê ser sîpelkê u dil û gelek organêt dîş.

Nîşan û berjenga vê nexweşiyê 

Nîşanê serekî yê vê nexoşyê êşe cumga ye. Cumge stîr, req, stor û gerim dibin û hindek ca cumge sorîş dibît. Karê cumga têk diçît (eve nîşanêt înflamasyonê ne). Nexoşî hêdî hêdî dest pê diket paşî zortir û grantir dibît.

Li vê nexoşyê bi zorî cumgêt kiçke yêt dest û pê duçar dibin herweş cumgêt dest, pê û yêt dîş.

Nexoşî herdu desta vedigrî (sîmetrî) û zortir li çar cumge li her layekî duçar dibin.

Req bona cumga spêdeya zêhetir li se'etekê dikêşî.

Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê dike û zortir dibît. Nexoş nîşanêt giştî yêt nexoşya bo çê dibin wek mandî bon, bê hêzî, ta û kêm bona kêşa leş.

Teşxîs û diyagnoz 

Bo teşxîsa vê nexoşye klinika wê zor ya giringe. Ew cumgêt duçar boy stur dibin, êş bo çê dibît.

Gelek cumge li dest û pêya duçar dibin. Cumge spêda req dibin zêhetirî demjimêrekî. Nexoş yê mandî ye, neşêt cumgêt xo bi kar bînît. 

Têstê vê nexoyê diyar diken.

Ew têstêt giring bo aşkira kirina nexoşyê eve ne: RF, AntîCCP (ev têste zor yê taybetî ye bo aşkirakirina vê nexoşyê), ESR, CRP, HB, TPK û gelek têstêt dîş. X-ray cumga.

Derman 

 Zanyaryêt nexoş li ser vê nexoşyê zêde kirin.
 Fîzyoterapî û minasibkirina karê nexoş.
 Derman 

Sê curêt dermana bo vê nexoşyê yêt hey: NSAID, kortîkosteroîd, dermanêt nexoşî ragir wek Methotrexate, Sulfasalazine, Leflunomide û hwd.

Eve çend sale hindek dermanêt dîş yêt peyda boy ko tibênê biyolojik wek Etanerecept, Adalimumab , Infliximab û hindekêt dî.

Çavkanî 

 Oxford Handbook of Rheumatology 2006 .

Nexweşî
Vladimir Bartol

Vladimir Bartol (z. 24'ê reşemiyê 1903 li Triesteyê - m. 12'ê rezberê 1967 li Ljubljanayê) nivîskarekî slovenî bû û bi pirtûka xwe a romanê Alamut, ku di sala 1938'an de derket, tê naskirin

Kurtejiyan 
Bartol di 24'ê reşemiya 1903'an li gundekî nêzîkî bajarê Triesteyê (Slovenya) bi navê San Giovanni weke ê sêyem ji heft zarokan hate dinê. Vladimir Bartol xwendina xwe li Triesteyê destpêkir û li Zanîngeha Ljubljanayê di beşên biyolojî û fîlozofiyê de qedand. Bi taybeti nivîsên Sigmund Freud bala wî dikişînin. Piştî qedandina xwendina xwe di sala 1925'an de, wî di navbera 1933'an û 1934'an li Zanîngeha Sorbonne xwendina xwe berdewam kir. Di navbera salên 1940'î û 1945'an de Bartol li gor daxwiyaniyên di xwejînenîgariya xwe de, li dijî dagirkeriya elmanan têkoşiya. Piştî bidawîhatina Şerê cîhanî yê duyem Bartol di navbera salên 1946'a, û 1956'an de jiyana xwe li Triesteyê berdewam kir. Di sala 1960'î de Bartol bû serokê Yekîtiya Nivîskarên Yûgoslaviyayê û di sala 1967'an de li bajarê Ljubljanayê mir.

Berhem 

 Lopez (1932, Dram)
 Al Araf (1935, Pirtûka kurteçîroka)
 Alamut (1938, Roman)
 Tržaške humoreske (1957, Pirtûka kurteçîroka)
 Čudež na vasi (1984, Roman)
 Don Lorenzo (1985)
 Med idilo in grozo (1988, Pirtûka kurteçîroka)
 Zakrinkani trubadur (1993)
 Mladost pri Svetem Ivanu (2001, Xwejînenîgarî)

Jidayikbûn 1903
Mêr
Nivîskar
Slovênî
Mirin 1967
Emar bin Yasir

Emar bin Yasir (erebî: عمار بن ياسر, Amar bin Yasir) yek ji girîngtirîn sahebeyên Muhemmed bû.

Jiyana wî 
Di dema pêxember de ewil Emar û malbata wî bi zilm û zordariya muşrîkan rû bi rû mane. Navê wî Emar, navlêka wî Ebû Yakazan, navê bavê wî Yasîr, navê diya wî jî Sumeye bû. Bavê wî ji Kahtanî bû. Welatê wî yê eslî Yemen bû. Yasîr ji Yemenê hatibû Mekeyê. 

Bi xwe re her du kurên xwe Xaris û Malîk anîbû. Li vir bibû hevalbendê kurê Mehzûman. Bi qerwaşa Ebû Huzeyfe re zewicîbû. Emar ji vî zewacê hatibû dinyayê. Ebû Huzeyfe ji Emar pirr hez dikir. Bi hev re weka nevî û kal bûn. Piştê mirina Ebû Huzeyfe li Mekkê dînê Îslamê pirr pêşve çûbû. 

Dema Muhemmed di mala Erqam de bû, Suheylê Rumî hatibû cem û bawerî bi Muhemmed anîbû. Emar hevalê Suheyb bû. Ji hev jî pirr hez dikirin. Demekî paşê Suheyb ji Emar re behsa dînê Îslamê dike û bi hev re diçin ba Muhemmed. Ew jî bawerî bi pêxemberiya Muhemmed tîne û dibe misilman. Pişt re Emar ji malbata xwe re jî qala dînê Îslamê dike. Bav û diya wî jî dibin misliman. 

Dema Emar Muhemmed dît, li dora wî pênc xulam, du pîrek û Ebû Bekir hebûn. Piştê mislimanbûna Emar hejmara mislimanan zêde bû. Lê xwe nîşan nedidan, ji ber vî sedemê Emar wan baş nas nedikir. 

Emar li Mekeyê, mirovekî bêkes bû. Diya wî qerwaş bû. Bavê wî ne ji Mekeyê bû. Ji ber vî yekê, li bajêr ne mal û milkê wî ne jî eşîr û hêza wî hebû. Diya wî qerwaşa kurê Mehzûman bû. Dema efendiyê wan mislimanbûna wan hîn bû, hêrs bû û li wan zilim kir. Bi rastî pirr kes bawerî anîbûn, lê ji ber bergiriyê baweriya xwe nîşan nedidan. 

Di dîroka îslamê de şehîda pêşîn diya Emar, Sumeye bû. Mêrê Sumeye Yasîr jî ji aliyê zalimê Mekeyê hatibû kuştin.

Çavkanî 
Îbn Kesir, Tarîq (Dîrok), cild 7

Sehabe
Ye'cûc û Me'cûc

Yecûc û Me'cûc (erebî: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج ; Îbranî: גּוֹג וּמָגוֹג , Ye'cûc û Me'cûc) ew mexlûqatên gellek piçûk in. Di gelek dîn û mîtolojiyan de derbaz dibe.

Çavkanî 

Dîn
Îslam
Xirîstiyanî
Mîtolojî
Teyar

Di sala 1979 li gundê Dadalî (Herêmê Kobanî - Surî) Teyar ji dayik bû û sala 1990 wî li bajarê Kobanî Xwendina Xwe ya serete bi serî kir, di sala 1991 hate bajarê Helebê ji bo xwendinê , û wê gavê dest bi fêrbûna muzîkê û strana kir, di newroza sala 1993 (14 salî ) yekemîn carbû  ku ew derket ser şanogehê.

Heya sala 1999 Teyar beşdarî gelek konserên kurdî bû bi taybet jî konserên newrozê , di vê salê de ew qebûl bû di zanîngeha Helebê de wek xwendekarê wêjeya Erebî.

Di van salê zanîngehê de Teyar bi ferehî di muzîkê de diçû û hêdî hêdî taybetiya xwe distend, di vî warî de ew bû destpoşê Tembûr û Bilor û Ûdê heya ku "Aleta " Ûdê bû hevala awazên wî, ji ber ku wî karibû li Helebê vê Aletê bi awayekî Akadîmî fêr bikê, di destpêkê de li ser destê mamûsteyê mûzîkê Reşîd Sûfî û paşê di Înstîtyûta Heleb ya Mûzîkê de xwendina Ûd bi serî kir.

Di sala 2001 tev hevalên xwe di Zanîngeha Helebê de wek Hisên Seyda, Teyar Koma Cenga Jînê pêk anî û konserên xwe li hemî herêmên Sûriyê li dar xistin.

Di havîna 2004 da wî kaseta xwe ya yekemîn derxist bi navê " Hey Jînê " û  berî ku Lîsansa Wêjeya Erebî bistînê bi demek kurt wî keçek kurd naskir , Êmoş xwendekara Kîmya di Zanîngeha Helebê de di 20 / 08 / 2005 de Teyar û Êmoşê hev xwestin.

Di destpêka sala 2005 de Teyar bû endam di Komîta Rewşenbîrên Serbixwe û bû berpirsyarê karê hûnerî, di bin siya vê komîtê de Teyar û hevalên xwe hunermendê deşta sirûcê Baqî Xido xelatkiri di konserek mezin de, û hîn çalakên wan bi hev re berdewamin.

Ana Teyar Kaseta xwe ya duyemîn " Tu Çuyî " amade dikeye.

Kesên ji Kobaniyê
Jidayikbûn 1979
Çortan

Çortan an ji Şîrêj xwarinek ji şîr e. Çawa ku jê re Çortan tê gotin, li hin herêmên Kurdistanê jê re Keşk jî tê gotin. Çortan di nava Kurdan de xwarineke pir kevn e. 

Du texlît çortan hene: Yek ji dewê kelandî, ya din ji dewê nekelandî çêdibe. 

Dew bi kelandinê diquse, tilpa ku heye li parzûnik dixin, dibe wek mastekî tîr, piştre bi qederê mezinatiya hêka mirîşkê dikin girêk, ji girêkên Çortanî re "serî" tê gotin û li ber tavê hişk dikin. Piştî ku hişk bû, hiltînin û di zivistanê de dixin nava hin xwarina û dixwin.
 
Çortanê ku ji dewê nekelandî çêdibe, weha ye: Dew dixin kîs û dadileqînin. Ava tê de dipale û tilp dimîne, dibe wek mastekî qalind û weke yê kelandî dikin girê û li ber tavê hişk dibe.

Di demên ku qatix tune bê, xasma di zivistanê de, çortan di şûna mast û dew de tê bikaranîn. Lê bi piranî di mehîrê de, di taxûz û sîrmastikê de tê bikaranîn. Berî ku bête bikaranîn, çend serî çortan rojek berê dixin nava avê, da nerm bide. Piştre li hev dixin û dibe mîna dewekî qalind, yan jî hindik av dixin serê û dibe wek mast. Êdî kebaniya malê, çewa bivê wisa ji bo xwarinê amade dike.

Xwarin
Xurşîd Mîrzengî

Xurşîd Mîrzengî li gundê Zengê ya Licê di sala 1950 de hatiye cîhanê. Bi navê Sînor (Jîndan-1995) romanek nivîsîye û daye weşandin. Gotar û nivîsên wî yên bi kurmancî û zazakî di kovar û malperên kurdî de belav dibe.

Pirtûkên Wî
 Sînor
 Ristemê Zal, Weşanên Rewşen, 1999, 206 r. 
 Belqitî

Çavkanî 

Mîrzengî, Xurşîd
Skopye

Skopye (bi makedonî: Скопје Skopje, albanî: Shkupi, yewnanî: Σκόπια Skópia, tirkî: Üsküp, serbî: Скопље Skoplje, latînî: Scupi) ji sala 1991ê paytexta Komara Makedonyayê ye. Hejmara niştecihên bajarê Skopyeyê û derdorên wê di sala 2002an de 506.926 kes bû.

Civak 
Li Skopyeyê ji bilî makedonan (62,93%), alban (21,39%) û tirk (9%), sintî û roma (4,63%), serbî (2,81%) û bosnayî (1,5%) jî dijîn.

 338.373 makedon
 114.568 alban
 46.617 tirk
 15.297 sintî û roma
 14.295 serbî
 8.503 bosnayî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajarê SkopyeyÊ
 Skopje Online (Malperek nefermî, bi înglîzî) 

Paytextên Ewropayê
Komara Makedonyayê
Serokdewlet

Serokdewlet bêjeyek û binavkirinek polîtîk e. Serokdewlet ji bêjeyên Serok û dewlet pêk tê û ji aliyê politîk ji kesên yekemîn di dewletê de tê gotin. Li welatên ku komarin, yanî li welatên ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin, ji Serokdewletên wan welatan re Serokkomar tê gotin.

Çavkanî

Dezgehên hikûmetê
Serwerên dewletê
Bêrût

Bêrût (), bajarekî libnanî û paytexta Libnanê ye û li ber Deryaya Spî ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda herêmê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna Zanîngeha Amerîkî, lê hene. Ev bajar gelek caran weke Parîsa Rojhilat hatiye binavkirin.

Civak û dîn 
Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932a de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Li vî bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek dînên xiristiyanî, misilmanên sûnî û şîî. Piraniya cihûyên Bêrûtê ji sala 1975a û vir de bajar terkkirin. Derdora 50 % ji niştecihên Bêrûtê xiristiyanî ne û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyanî û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şîî dijîn.

Bajarên xwişk 

  Atîna, Yewnanistan
  Êrîvan, Ermenistan
  Buenos Aires, Arjentîn
  Parîs, Fransa
  Basse-Normandie, Fransa
  Île-de-France, Fransa
  Lyon, Fransa
  Marsêy, Fransa

Girêdanên derve 

 Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)

Paytextên Asyayê
Libnan
Mihemed Cemîlê Seyda

Mihemedê Cemîlê Seyda (jdb. 1918 li Licê, m. 1987 li Cizîrê) danerê Ferhenga Jîn e. Mihemedê Cemîlê Seyda di sala 1918 de li navçeya Licê ya Diyarbekir ji diya xwe bûye. Bavê wî Cemilê Seyda yek ji leşker û lehengê şoreşa Şêx Seîdê Pîran e.

Jiyan 
Mihemed kurê Cemîl e. Cemîl kurê Mihemed Hadî (Seydayê Licî) ye. Mihemed Hadî kurê Sebxetullah e. Ew jî kurê Resûl Paşayê Sorî yê Rewandizê ye û birayê Kor Mihemed mîrê Soran e.

Piştî şikestina Şoreşa Şêx Seîd, Mihemed û her du birayên wî yên mezin Evdilbarî û Evdilqudûs digel dayka wan û pênc sed malên zaza ve ji Licê tînin nav Amedê, ku di rê de gelekê zarokan ji ber sermayê dimirin. Wê koça mezin xistine Mizgefta Hz. Silêman. Pişt re wan surgunî bajarê Nîgdeyê kirine. Sê sal ew li wê dûrgehê mane. Di sala 1928an de efû derketiye. Piştî vê fermanê malbata Mihemedê Cemîlê Seyda bi koçberî diçe Kurdistan Sûriyê. Her du birayên Mihemed îlma olî xwendine û bûne mele. Cemîlê Seyda kurê xwe Mihemed şandiye dibistana Şamê û ew spartiye Celadet Alî Bedirxan da ku dibistana fransî bixwîne. Mihemed li bin nihêrîn û şiyariya mamostayê hêja û serbilind, hozan Celadet Alî Bedirxan ku alaya ziman-rêziman û toreya Kurdî bi xurtî hildabû, dixwend û li mala Mîr razaye; zanîn û torevaniya Kurdî ji Mîr Celadet hîn bûye. Di sala 1930an de firansizan libatên civata XOYBÛNê li bajarê Şamê dane îskankirin. Libatên civatê ev kes bûn: Celadet Alî Bedirxan, Kamîran Elî Bedirxan, Qedrî Cemîl Paşa, Ekrem Cemîl Paşa, Mîqdat Beg, Bedrî Beg, Muhemed Beg, Dr. Memduh Selîm, Dr. Ehmed Nafîz, Nûredîn Zaza, Bozan Beg, Şahîn, Mistefa Beg (Hirço), Hemze Beg, Şewket Beg, Osman Sebrî, Qedrî Can û Haco Axa digel kurên xwe Hesen Haco, Çaçan Haco, Yûsif Haco, Cemîl Haco, Muhemed Şerîf Haco, Ekrem Haco û Behram Haco.

Mihemed Cemîl Seyda di demeke girîng û giran de di nav box û beranên şoreşa kurdî de maye. Di nav hozan û torevan û konevanên neteweya kurd de jiyaye. Mihemed ta sala 1939an li Şamê li nik Celadet Alî Bedirxan li dibistanê xendina fransî û erebî berdewam kiriye. Tore, dîrok, ziman û rêzimanê kurdî û çi serpêhatî û babetên kurdî hene ew li ber destê Mîr Celadet fêrî bûye. 

Mihemedê Cemîlê Seyda 9 sal dibistan xwendiye. Di sala 1939an de dîplomaya fransî stendiye. Di Cenga Cîhanê ya duyem de tevayî dibistanên fransî hatine girtin. Di sala 1940î de Mihemed hatiye Cizîra Binxetê û ji ber ku nivîsandin û xwendina kurdî bi tîpên erebî bû, wî dest bi arîkariya xort û xwendevanên kurd kiriye. Mihemedê Cemîlê Seyda pirr dil hebûye bo xwendina bilind biçe Ewropayê lê mixabin hejarî û xizaniyê vê riyê li ber wî girtiye, digel vî qasî dîsa jî karê wî her xwendin û nvîsandin bûye. Di sala 1962an de Dewleta Sûriyê hin pirtûk û helbestên wî şewitandine û wî xistine zindanê. Dû re, wî surgunî Siwêda kir. Di sala 1964an de dîsa vegeriyaye Cizîrê û dest bi daneriya Ferhenga Jîn kiriye ku heta bi sala 1987an berdewam çap kiriye.

Zimannas
Mihanî Licokic

Mihanî Licokic dewa Licoke ya Licê de ameyo dinya. Badê cûntaya leşkerî ya êlula 1980 zilmê tirkan ver şîyo welatanê Ewropa. Nika Swêd de maneno. 

Mihanî Licokic zafane bi arêdayîşê folklorî û şaîriya xo yeno şinasnayîş. Şîîranê xo bi kirdkî nuseno. 

Ey Mewlûdê Kirdkî yê Seydayî Xasî alfabeya erebkî ra transkirîbeyê alfabeya latînkî kerdo. Qapaxa peyêne ya çapa latînkiyê 
Mewlûdê Kirdkî de yew şîîra ke ey Seydayê Xasî ser o nuşta weşanîyaya.

Eserê ey ke weşanîyayê nê yê 
Seydayê Xasî, Mewlûdê Kirdkî, Transkrîbekerdiş: Mihanî Licokic, Weşanxaneyê Firatî, Îstanbul, 1994
Sanikan û Deyîranê Licê ra, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2007

Mewlûdê Kirdkî ra 

Se selam û hem sipas to Xasî rê

To miletperwer û kurdê nasî rê

Pênusa to hindî xizmet qey milet

Pê aye bê kirdî zî bibê dewlet

Xêrnexwazan nay ro sênc û kelemî

Sebê neftî, sebê don û mehdenî

No dîno pak kewto destê nepakan

Kewto destê sexte û ummethelakan

Dîno nazik şanayo verê lingan

Mishef wedarto bi zorê tifingan

Ti qelay edlî yê, ez zana ey Rebî

Ez di bextê to û Îbrahîm nebî

Serpêhatem nêamey serey arminî

Nê cihûd, nê çermesûran, ez benî

Nê yê samê mîyanê vewra zey pemî

Nê keşikê Afrîka de zey tenî

Cûn bibo bêedlî ra dinya genî

Kes bi halê ma çinîk o, ma tenî

Nê camî, nê dêrey ma kerdî sitar

Şerq û xerb, dinya bêveng bî hey hewar

Pîl û qic pêru kenê gulebaran

Birnenê kurdan fenê berx û beran

Bi hezaran dewî sotî cêr û cor

Ge arminî ge zî kurdî dor bi dor

La û çemî sûr kerdê rengê hennî

No kar Hîtlerî zî nêkerdo ez benî

Nêkena xo vîrî ra sêpêkê Amedî

Nê Qasimlo nê Qadî Muhemedî

Nê Dêrsim û nê Helebçe nê Pîran

Nê mehabad nê Geliyê Zîlan

Nê Elîşêr û nê zî Rizayo Seyîd

Nê serok Barzanî nê zî Şêx Seîd

Nê serdarê min Elçîyo namedar

Şemsedîn û Extî zî şîy hey hawar

Nê Eşê Xincis ra Şêro porxelek

Çep gêrena tim mi rê çerxê felek

Ehlê însanî çiqa estê temam

Ka bivînê ro kurdan yewmil qîyam

Çimeyi 

Helbestvanên kurd
Algorîtma (kirmanckî)

Algorîtm, zanînê matematîk u komputeridê yeno şoxulnayîşî.

Algorîtm karekew, ser u peynîcê bewlîkerde u her lingê (gav) karîde çiwgurkî go bêro kerdişî eşkerê kerdewo.

Algorîtma komputerde zaf yeno şoxulnayîşî, Algorîtmaykewo 1 ra hata 5 hejmaran top (yekûn gêno) keno:

L1. Dest pê bike (L1 = linga joyinan)
L2. yekûn = 0, çawo = 0 (yekûn u çawo (pê ma bizanin ma heta ça hamay) bike sifir)
L3. çawo = çawo + 1
L4. yekûn = yekûn + çawo
L5. egir çawo<5 se şo L3 nîyose dewam
L6. yekûn binusne
L7. vinde(qedîya)

gorey enî algorîtmara kar (gure) zey anakî yeno kerdişî
 L1. Dest pê bike
 L2. yekûn=0, çawo=0
 L3. çawo=1 (0+1)
 L4. yekûn=1 (0+1)
 L5. 1<5 ? e şo L3 
 L3. çawo=2 (1+1)
 L4. yekûn=3 (1+2)
 L5. 2<5 ? e şo L3 
 L3. çawo=3 (2+1)
 L4. yekûn=6 (3+3)
 L5. 3<5 ? e şo L3 
 L3. çawo=4 (3+1)
 L4. yekûn=10 (6+4)
 L5. 4<5 ? e şo L3 
 L3. çawo=5 (4+1)
 L4. yekûn=15 (10+5)
 L5. 5<5 ? nê dewam 
 L6. binusne (nîşan bide) 15 
 L7. vinde.

Dîroka Algorîtmayê 

Algorîtmayê zanyarên misilman yê bi eslê xwe fars Xwarezmî dît, peyva Algorîtmayê jî ji navê Xwarezmî yê bi latînî   tê.
Lê dûra gelekî zanyarên Ewropayê û yê dinê pêşve xistin.

Algorîtmayê Computerî 
 Algorîtmayê rêzkerdişî
 Rêzkerdişê çimokan
 Rêzkerdişê weçînayîşî

Çavkanî
Lîzbon

Lîsabon an jî Lîzbon (bi port: Lisboa) mezintirîn bajar û paytexta Portûgalê ye.

Wekî mezintirîn bajar û xwedî giringtirîn keştîgeha welêt, mezintirîn wezaret û daîreyên dewletê, xwedî şeş zanîngeh û akademiya zanistê, Lîsabon navenda polîtîk, aborî û çandî ya Portûgalê ye. Li gor serjimêra 2005'a hejmara niştecihên bajêr 517.802 e, lê li derdorê bajêr (Área Metropolitana de Lisboa) li gor statistikên 2001'ê 2.683.000 mirov dijîn û bi vê yekê 25 % ji gelê Portûgalê li Lîsabonê û derdora wê bicihin.

Galerî

Girêdanên derve 
 Malpera Şaredariya bajêr (Portekîzî)
 Nexşeya Lîsabonê

Paytextên Ewropayê
Portûgal
Mustafa Can

Mustafa Can di roja 15ê çiriya pêşîn a 1969an de li Bakurê Kurdistanê ji diya xwe re çêbûye. Malbata wî koçî bajarê Skövdeyê (li Swêdê) kiriye û Mistefa li wê derê mezin bûye.

Ew rojnamevan û nivîskarekî bi zimanê swêdî ye. Di sala 2002an de wek "Vebêjerê salê" Xelata Mezin a Rojnamevanan (ya Swêdê) danê.

Pirtûka wî ya pêşîn a bi navê "Tätt intill dagarna" (Hema nêzîkî rojan) di sala 2006an de derket.

Nivîskar
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Rojnamevanên swêdî
Kurdên Swêdê
Dirêjan (eşîr)

Dirêjan, yek ji eşîrên herî mezin ên Meledî û Kurdistanê ye. 

Di sala 748'an de piştî zayîne, ji alî Ebû Muslim Xoresanî ve 24 êlên kurd ji Xorasan tên şandinî Kerkûk, Erbîl û Rojavayê. Eba bi hêza wan Emevî ger kirin û şûna wan Ebasî hatin karînê (îktîdarê). Di sala 754'an de jî, Ebû Muslim Xoresanî ji alî Ebû Cafer Mansûrî bi qeleşî tê kuştin. Bi ser vê de 24 eşîret, ji bo kû heyfa wî heynin terin li ser Ebasiyan; sê mehan şêr dikin, lê têk terin û wedigerin Heleb, Riha û Meledî. Heta sala 1164'an li wê mintiqê û li deştên Hama, Amik û Gurgum dijîn. Canbegan, Celikan, Bilikan, Molikan, Galeriyan, Karacelikan, Manogriyan, Mîrîdostan, Nermikan û Sînanan êrîşî ser Beyliga Ramazanoxullari ya li Adanê kirin û konên xwe li Çûkurovê wekirin. Di sala 1165'an de jî ji ber germa li wir bar kirin Qonye, Qeyserî, Kırşehir, Enqere, Haymana û Polatlî ye…

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
W. K. Merdimîn

W. K. Merdimîn Çewlîg ra yo. Bi kirmanckî (kurdiya Zazakî) şîîran nuseno. Yew kitabê ey ê şîîran bi nameyê Dîwan Weşanxaneyê Vateyî ra çap bîyo.

Nê kitabî ra teber zî şîîrî, meqale û roportajê ey zî kovara Vate û Nûbihar de weşanîyênê.

HÊVÎ

Xeyal' ma deşt û wareyande mendo
Çi heyf, gurey ma vateyande mendo
Her çiqas hêviyê ma nêbiryaya zî
La, aqîbet' nêweş nûşteyande mendo

W.K.MERDIMÎN 

EZ KAM A?

Hewce çin o ke, sima ra vajî ez kam a
Ez nê begêko serewişk, ne zî ewam av

Çiyê ke mi dejnênê, şarî bêqiymet ê,
Ez nêzana şar bêhiş o, yan ez korfam a?

Hendo ke wa gûreyi ma heta sere şêro
Miyan namedaran de, ez xo rê bênam a

Gama ke heqê bêkesan binê lingan de di şi
Ez zaliman rê, nê goşdar a, nê zî ram a

Di hebî siyayan ra yew sipî vejiyen o?
Şar têde mendo, kam helal a, kam heram a?

Tikeyî, werd û dawetan ra mest û tewş ê
Tayen rê, nê arayî, nê zî taşt û şam a

Homa mela çirey firset bêbextan nêdo
Kar û gûreyi yin, fesadî û dek û dam a

Eki bêkesî xelasê xo zaliman divînî
Qalêkê ma çin e, hin axirê qiyam a

Awê nêzanan wa tim û tim qeyme şêro
Dinyayê zanayan bi sikûn û aram a

Nazdariyê waştî ra ma gelek bêzar bî
Gelo aqilê xo de nêmcet a, yan tam a?

Werreyê ê merdimî ke tim xo bizano
Çûnkê, mabên îman û kufrî yek gam a

Merdimîn, vera qîyl û qalan ma ko vaje:
“We îza merrû bil-lexwî merrû kîramen” (*)

W.K.MERDIMÎN 
(*) (وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَاماً)
Quran; 25:72
Mexrib

Mexrib (bi erebî: مغرب , ango Rojava) ji bo navçeyê welatên Afrîkaya Bakur Tûnis, Cezayêr û Fasê tê bikaranin. Pişkî Lîbya û Morîtanya jî dikeve wê navçe. Yekî li wir dijîna jî bi mexribî tê nav kirin. Hin ereb ji bo Fasê herî rojava welatê erebanê, li Mexrib Fasê fehm dikin. Gotina pêşiyan ereban wiha li qala Mexribê dike:

Peyvnasî  
Mexrib bi wûşe di erebî de ji bo rojava tê bikaranîn. Ew di xûrûb, ango çûna ava (ji bo roj), daketin, de tê ye. Dija wê wûşe Meşriq e.

Çande 
Mexribî gelemperî ereb û berberî (amazigh), hin jî morîtanî ne. Wan xeyrî bi hindike, tirkên dema Împaratoriya Osmanî de hatinî, mislimanê spanî dema Endulusê de koç kirînî, fransî û îngîlîzî jî hêne.
Li Mexribê, wek gelên xwe, bi gelemperî erebî û berberî tê axaftin. Lê erebiya wê navçe hindik ciyawaz e, ango zaravekî erebî ye.

Gel bi gelemperî misliman û melikî ne. Hin deran kêmavî îbadî jî hêne.

Dîrok 
Mexrib berê bandûra afrîkaniyan de bû. Paş Fenîke û Kartacayê de romayiyan bi tûnî Mexrib daraz danîn.
 
Ereb dema Omeyeyan de gihîştina Mexribê. Dema el-Muwahhîdînan û Hafsîdîyan de sedsala 12'an de berberî Mexribê daraz danîn. Dûv çaxa navîn re Mexrib dest Împaratoriya Osmanî ket. Di sedsala 19'an de jî ji aliya Fransa, Spanya û Îtalya hat kolonî kirin.

Yekîtiya Mexribê 
Yekîtiya Mexribê di 17'ê reşemiyê 1989 hat saz kirin . Paytexta wê Rabat, Fas e.

Endam: Cezayêr, Morîtanya, Fas, Libya û Tûnis

Giredanên derve 
 Yekîtiya Maxrîb
 Maxrîb Online
Rêzkerdişê çimokan

Rêzkerdişê çimokan miyanê algorîtmanê rêzkerdişanîde en rahat algorîtmawo. Algorîtma serra heta peynî xêzêde di tenan şano têver egir rêzê cînan rast nîyose cayê cînan bedelneno. Eno kar hêta gurkî bedalnayîşêke nêvirazyo dewam keno. Gava kar biqedyo xêzê kona rêze.

Nimûne 
Eno nimûnede awlocoy xêze ma "5 1 4 2 8" a, mago bi algorîtmaye rêzkerdişê çimokan hejmaran enkickek ra enpîl bikerin rêze.

Dorê joyînan
( 5 1 4 2 8 )  ( 1 5 4 2 8 ) Etiya, algorîtma di elementan şano têver u cayê cinan bedelneno.
( 1 5 4 2 8 )  ( 1 4 5 2 8 )
( 1 4 5 2 8 )  ( 1 4 2 5 8 )
( 1 4 2 5 8 )  ( 1 4 2 5 8 ) Etiya, qeybigurkî rêzê di elementan rasto, cayê cinan nêbedelêno
Dorê diyînan
( 1 4 2 5 8 )  ( 1 4 2 5 8 )
( 1 4 2 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
Enka, xêze kewte rêz, yabelê algorîtma hetagurkî bedelnayîşêke nêvirazîyo nêzano xêze kewta rêzê.
Dorê hîrînan
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
( 1 2 4 5 8 )  ( 1 2 4 5 8 )
Enpeynide, xêze kewte rêz hendî algorîtma eşkena vindero.

Qodê Programî 
Qodê algorîtmayê rezCimokî Java de.
import java.util.*;

public class algoritm {

	/**
	 * @param args
	 */
	
	public static void main(String[] args) {
		// TODO Auto-generated method stub
		// vende rêzÇimokî
		rezCimokMain();

	}
	//xêzê kew temyarogunaye viraze u vende rêzÇimokî
	public static void rezCimokMain(){
		List<Integer> xeze = shuffleXeze();
		rezCimok(xeze);
		System.out.println("Xêza kewta rêze:\n" + xeze);
		
	}
	
	/*herguray xêzê ra di tenan(element) bide têver,
	  egir teno verin pilose cayê cînan bibedelne
	  hatagurki bedelnayişê ke nêvirazyo bigeyre serê xêzê u
	  reyna banî tera*/
	public static void rezCimok(List<Integer> xeze){
		Boolean kewtareze = false;
		while(!kewtareze){
			kewtareze = true;
			for (int i=0; i<xeze.size()-1;i++){
				if (xeze.get(i)>xeze.get(i+1)){
					//cay cînan bibedelne 
					int bilesebe = xeze.get(i);
					xeze.set(i, xeze.get(i+1));
					xeze.set(i+1, bilesebe);
					kewtareze = false;
				}
			}
		}
	}
	//xêzê ke viraze
	public static List<Integer> shuffleXeze(){
		List<Integer> xeze = new ArrayList<Integer>();
		createRandomData(xeze);
		Collections.shuffle(xeze);
		System.out.println("Xêza hama nêkewta rêze(temyarogunayî):\n" + xeze);
		return xeze;
	}
	//zeray xêzê bike pirî
	public static void createRandomData(List<Integer> xeze){
		int enZede = 22;
		int derg = 5;
		Random RND = new Random();
		for (int i=0; i<derg; i++){
			xeze.add(new Integer(RND.nextInt(enZede)));
		}
	}
}

Girêdayêy teberî 
 Rêzkerdişê çimokan bi 28 ziwanan(ziwanê computerî)
Algorîtmayê rêzkerdişî

Algorîtmayê rêzkerdişî, zaningahiyê computerî u matematîkîde ca gênê. 

Bi enî Algorîtman xêzê gurkî temyarogunayey konê rêze. Gorey dergbunî u temyarogunayebîyî xêze, algorîtmawa en leze bedelêna. 

Algorîtmayê naskerdey:
 Rêzkerdişê çimokan
 Rêzkerdişê weçînayîşî
Mela Mehemedê Hezanî (zazakî)

Mela Mehemedê Mela Evdilxefûrê Hezanî 1939 de nahîyeya Lîce Hezan de ameyo dinya. Hema ke 5-6 serre bîyo verê destê babiyê û Seydayê xasî de dest bi wendişê Quranî kerdo. 1949 de reya verêne Hezan de wendegeh ağabeyyo, ey zî no wendegeh de 5 serrî bi tirkî wend. Dima ra wendişê xo yê dînî medreseyanê cîya-cîyayan de dewam kerd. Serra 1969 de bi qadroya resmî dest bi îmamtî kerd.

Serra 1958 de wexto ke feqîtî kerdêne dest bi nuştişê şîîran kerdo. Şîîrê ey ê verênî Barzanî ser o bî. 
1980 de bi kurmanckî Leyla û Mecnûn temam kerde. Serrêk dima ra zî bi kirdkî (zazakî) Eqîdeyê Îmanî temam kerdo. Nê her di metnî zî menzûm ê. Eqîdeya Îmanî, hetê Malmîsanij û Roşan Lezgînî ra transkirîbeyê alfabeya latînî bîyo û Vate, Kovara kulturî, Hûmare 17, Wisar 2002, r. 28 ra hetanî 41 weşanîyayo.
 
Hewna zaf şîîrê Memî yê ke bi kirdkî nusîyayê zî estê. 

Yew şîîra ey wina ya:   

Ez gul a, gula sûr a

Rengan de bêqusûr a

Amed a, birînkûr a

Ez gula qefesdurr a

Ez gul a, gulzerdek a

Boyweş a, qorçîçek a

Ne kilm a, ne dergek a

Gul dest a, xortkeynek a

Ez gul a, rengsipî ya

Nazdar a, gulbade ya

Reqqas a, saz nîna ya

Awirê xort-keyna ya

Ez gula keksereng a

Ez şox a, hem ez şeng a

Bilbilan rê awaz-veng a

Serê min de ala reng a

Ez Mem a, helbestwan a

War-weşê Mem-Zînan a

Egîd û Mazlûman a

Zîlan û Bêrîwanan a

Ez gul a, gul mebevş a

Zerrweş a, çar û şeş a

Çîçek a, bi boy weş a

Zerrî ra ez nêweş a

Çime 
 
Yekta H. Okçu & Roşan Lezgîn, Vate, Kovara Kulturî, Hûmare 16, Zimistan 2002, r. 33-53

Kirmanckî
Zimanê rûmenî

Rûmenî an jî dakorûmenî yek ji zimanên zimanên romanîyên ku şaxeka zimanên Hînd û Ewropî ye. Ew di wê şaxê zimanên romanî de di bin zimanên romaniyên rohelat de tê bi şûn kirin. Ew wek zimanê fermî li Romanya û Moldovayê tê axiftin. Li Romanyayê ji 21,7 milyon kesî, 19,42 milyonên xwe (89,5 %) wek zimanê dayikî axêvêrê zimanê rûmenî ne. Li Moldovayê jî 3,99 milyon kes, der Transnîstriya ve 2,57 milyon kes wek zimanê dayikî bi rûmenî diaxive. Ji van her du welatan bêtir li dinê nêzî 8,01 kes wek zimanê zikmakî bi rûmenî deng dike û li wan 4 milyonên xwe li Ewropa û yên din jî bi gelemperî li cîranên Romanyayê û Moldovyayê diaxivin. Li welatên ku cîranê Romanya an Moldavyayê li Ûkraynayê 500.000, li Bulgaristanê 150.000, Serbistanê 600.000 û Mecaristanê jî 80.000 kes wek zimanê hindekeyan nêv xwe û di malbata xwe de diaxivin. Li her du welatên DYA û Kanadayê jî 3,58 milyon kesî ku bi rûmenî diaxive hê ne. Hîn li bêtir li Amerîkaya Başûr, Awistralya, Îsraêl, Tirkiye, Spanya û Îtalyayê nêzî 3 milyon kesên ku bi rûmenî diaxivin hene. Li dinê bi yekûn nêzî 30 milyon kesên ku rûmenî wek zimanê dayikî, 4 milyon kesên jî zimanê duyem diaxivin hene.

Çavkanî 

Ziman
Romanya
Zimanên romanî
Voyvodîna

{{Infobox welat
 | nav               = Аутономна Покрајина Војводина</big>Autonomna Pokrajina VojvodinaVajdaság Autonóm TartományAutonómna Pokrajina Vojvodina</big>Provincia Autonomă Voivodina</big>Автономна Покраїна Войводина</big>Autonome Provinz Wojwodina
</small> | navê_kurdî        = Herêma Otonom a Voyvodînayê
 | al                = Flag of Vojvodina.svg
 | nîşan             = Coat of arms of Vojvodina.png
 | sirûda_netewî     =
 | cîh               = Map of Serbia (Vojvodina).PNG
 | zimanên_fermî     = Serbî, Yewnanî, Slovakî, Kroatî, Rûmenî, Rûsî
 | zimanên_tev       =
 | sîstema_siyasî    = Herêma otonom di nav Komara Serbistanê de
 | paytext           = Novî Sad
|serokê Herêmê=Bojan Pajtić
 | rûerd             = 21.506 km²
 | gelhe             = 2.031.992 ()
 | berbelavî         = 94,51
 | dirav             = Dînarê Serbistanê
 | dem               = UTC+1 (UTC+2 (Adar – çiriya pêşîn))
 | nîşana_înternetê  = .rs
 | koda_telefonê     = +381
 | nexşe             =
 | nexşe_sernav      =
}}Voyvodîna [] (bi serbî: Војводина; bi macarî: Vajdaság) herêmek otonom di nava Komara Serbistanê de ye. Voyvodîna dikevê bakurê çemên Save û Danûbê. Serbajarê herêma  Voyvodînayê Novî Sad e. Ji aliyê etnîkî Voyvodîna herêmek tevlîheve: ji bilî serba, ku piraniya gelê herêmê pêk tînin, wekê kêmnetewên naskirî mecar, slovak, kroat, roman, bunjewatz, sokc, rûs, sint, roma û alman jî dijîn.

 Gel û Ol 
Hejmara niştecihên Voyvodînayê li gor serjimêra sala 2002a 2.031.992 bû. Li gor sejimêra 2002a (û 1991ê) gelê Herêmê ji van neteweyan pêk dikat: 65,05 (56,79) % serb, 14,28 (16,86) % mecar, 2,79 (3,16) % slovak, 2,78 (3,71) % kroat, 2,45 (8,65) % yûgoslav, 1,75 (2,23) % montenegr, 1,50 (1,93) % roman. Ên din jî (4,4) % bulgar, bunjewatz, goran, mazedon, rûs, sintî û roma, alman, slovên, çekî, ûkraynî und neteweyên din bûn. 68,97 % ji gelê Herêmê xirîstiyanîyên ortodoksin, 19,11 % katolîk, 3,55 % protestanin.Bajarên di ser 20.000 de evin:'''

 Novî Sad (bajar) (215,659),
 Subotica (141,524),
 Zrenjanin (79,545),
 Pančevo (76,110),
 Sombor (50,950),
 Kikinda (41,825),
 Sremska Mitrovica (39,041),
 Vršac (36,001),
 Ruma (32,125),
 Bačka Palanka (29,431),
 Inđija (26,244),
 Vrbas (25,887),
 Bečej (25,703),
 Senta (20,363),
 Kula (19,293),
 Apatin (19,289),
 Temerin (19,143).

Serokên Herêmê (ji sala 1991ê) 

 Radoman Božović (1991)
 Jovan Radić (1991 - 1992)
 Koviljko Lovre (1992 - 1993)
 Boško Perošević (1993 - 2000)
 Damnjan Radenković (2000)
 Đorđe Đukić (2000 - 2004)
 Bojan Pajtić (2004 - ta niha)

Girêdanên derve 

 Malpera Herêma Vojvodina (serbî/înglîzî) 
 Danasîna Herêma Vojvodîna 
 Atlas of Vojvodina (Wikimedia Commons)

Voyvodîna
Serbistan
Transnîstriya

Transnîstriya (bi kurtî, Rûmenî: Stînga Nistrului, rûsî: Приднестро́вье/Prîdnestrovye; fermî: Pridnestrovskaya Moldavskaya Respublika, kurdî: Komara Moldoviya Transnistriya) perçeye Moldovyayê ku li rohelata çemî Dnisterê dimîne ye. Her çiqas ew ji hêla tu dewletan wek dewleteka serbixwe nêye naskirin jî ew 1992an virve dewleteka de-facto xwediyê rejîmeka siyasî ye.

Erdnîgarî 
Rûerda Komara Moldoviya Transnistriya nêzi 3.567km² (ji sedî 11ê rûerda Moldova). Dirêjiya wê ji bakur-roava de de berve başûr-rohelat nêzî 202 kîlometran digire. Sînorên wê li roava der Moldova ve, li rohelat bi Ûkrayna ve sînorên xwe hene. Paytexta dewletê Tîraspol e û li wir 189.400 kes diji ye.

Nîfûs 
Gorî hejmerên sala 2004an li Transnîstriyayê 555.000 kes dijiye û gorî etnîkên cihê wihanî tên par ve kirin; 31,9% moldovîyan, 30,3% rûs û 28,9% ûkrayanîyan.

Çavkanî

Girêdanên derve
Cezayir

Cezayir (wekî Aljeriye, Alcizayir, Alcizîr û Aljîr jî tê nivîsandin; ) an jî Komara Cezayira Demokratîk a Xelk (; ) welatekî li bakurê (Mexrib) Afrîkayê ye. Paytexta Cezayirê bi hevşêwe nav e.

Cezayir ji serxwebûniya xwe û vir de ye, endamê Yekitiya Afrîkayê, û Lîga Ereban e. Cezayir di avakirina Yekitiya Mexribê (UMA) ya 1988an de jî cih girtiye.

Cezayir piştî Sûdanê duyemîn dewletê herî mezin ê Afrîkayê ye. Sînorên Cezayirê li bakur-rojava Tûnis, li rojhilat Lîbya, li başûr-rojhilat Nîjer, li başûr-rojava Sahara rojava, Malî û Morîtanya û li Rojava jî bi Maroko re ye.

Cezayir welatekî ereb e. Ola Cezayirê îslam e.

Dîrok 
Li sala 1907ê de Cezayîr ji layê Fransayê ve hatiye dagirkirin û bi fermî li sala 1912an de Cezayîr bi temamî ket bin destê Fransayê. Ji ber zengîniya axa Cezayîrê ku bêhtir tirî dihate çandin û bi tirî şerab dihate çêkirin çavê Fransayê li vî welatî bû. Heta sala 1914an nifûsa Cezayîrê 13% xelkê Fransayê bû û bajarê Cezayîrê jî 75% fransayî bûn.

Li sala 1954an de ji aliyê Cebheya Rizgariya Netewî ve serhildanek dijî desthilata Fransa hatiye destpêkirin. Cebheya Rizgariya Neteweyî li sala 1958an de xwe wek hikûmeta demborî ya Komara Cezayîrê daxuyand. Şerên mezin li navbera hêzên Fransa û cezayîriyan rûdabûn. Di encama pevçûnan de 300 hezar cezayîrî û 20 hezar fransayî hatibûn kuştin. Di dawiyê de jî adara 1962yê de peymanek hatiye destnîşankirin û Fransayê serxwebûna Cezayîrê nasî.

Çavkanî

Girêdanên derve
Başûrê Alanistanê

Başûrê Alanistanê an jî Başûrê Osêtê (bi Gurcî:სამხრეთი ოსეთი/Samşretî Osetî, Osetî/Хуссар Ирыстон / Hussar Iriston, Rûsî: Южная Осетия/ Južnaja Osetija) herêmeka dikeve navbera navçeya Rûsyayê Alanistan Bakur û Gurcîstanê ye. Dewletbûna vê herêmê biniqaşe û her çiqas wê serbixwebûna xwe û veqetîna xweyê ji Gûrcîstanê dazanîn jî der Rûsyayê ve tu dewletan ew wek dewlet nas nekiriye. Wê ji sala 1990an virve xwe bin hîmayê Rûsyayê de xwe wek dewleta serbixwe daye zanîne. Di 26ê tebaxê 2008an de serxwebûna Osetyaya Başûr û Abxazya nas kir. Lê heta niha der Rûsyayê ve va qirara nepijirandiye.

Erdnîgarî 
Paytexta Osetyaya Başûr Çînwalî ye. Sînorên welêt li bakur bi Rûsya û wekî din jî bi Gûrcîstanê ve heye. Rûerda wêyê dorê 3.885 çargoşekîlomtre digire.

Ramyarî 
Alanistan Serxebûna xwe di sala 1990an de daye zanîn virve nêvbera Gûrcîstan-Rûsya û Alanistanê ve şerr dem bi dem didomînine. Dîsa di meheya tebaxê 2008an de dîsa hêzên Gûrcîstanê Alanistan dagir kir û ser vê ve Rûsyayê jî dest bi êrîşên ser Gûrcîstanê kir. Çend rojan pê re Rûsyayê Alanistan dest xwe xist û Gûrcîstan ji Alanistanê bi der xist û di 26ê tebaxê 2008an de ew wek dewleta serbixwe nas kir.

Girêdanên derve
Novî Sad

Novî Sad (kîrîlî: Нови Сад, macarî: Újvidék; slovakî: Nový Sad; rûsî: Нови Сад) serbajarê Herêma otonom a Vojvodîna ye.

Bajarê Novî Sad xwedî zanîngeheke û ji taxên Novî Sad li bakurê çemê Danûbê û ji Petrovaradin, li ber keleha bi heman navî li başûrê çemê Danûbê pêk tê. Li gor serjimêra sala 2009'a hejmara niştecihên bajêr 381.388 kes e.

Navdarên bajêr 
 Vlada Avramov, lîstikvanê futbolê
 Josef Lapid, siyasetmadarê îsraîlî û wezîrê dadê
 Svetislav Pešić, lîstikvanê beksetbol û antrenor
 Monica Seles, lîstikvana Tenîs
 Đorđe Balašević, stranbêj
 Aleksandar Tišma, nivîskar
 Mileva Einstein-Marić, zanyara Fîzîkê û jina Albert Einstein
 Milan Stepanov, lîstikvanê futbolê
 Dara Bubamara, stranbêj
 Nataša Bekvalac, stranbêj
 Gojko Kačar, lîstikvanê futbolê
 Aleksandar Radenkovic, lîstikvanê sînemayê

Bajarên Hevçeng 
 Modena, , (1974)
 Norwich, , (1989)
 Dortmund, , (1982)
 Changchun, , (1981)
 Helioupolis, , (1994)
 Budva, , (1996)
 Banja Luka, 
 Timişoara, , (2005)

Girêdanên derve 

 Malpera fermî (serbî/înglîzî) 

Bajar
Serbajar (Herêm)
Vojvodîna
Serbistan
Murathan Mungan

Murathan Mungan (jdb. a li Stenbolê ) nivîskar, nîvîskarê şanoyê û helbesvanekî naskirê ji Tirkiyê ye.

Jînenîgarî 
Murathan Mungan di sala 1955a li Stembolê ji dayîk bû û li Mêrdînê mezin bû. Ji aliyê bav de ji malbatek kurd-ereb e. Ji bo ku lawê wî ji ber nasname û koka xwe rastî astengî û çavsorayiyan ji aliyê tirkan û dewleta tirk neyê, bavê Murathan li wî qedexe dikê ku bi kurdî bipeyivê. Bi vê yekê Murathan ji çûkaya xwe de di nav hevûdû qebûlnekirin û berberiya çandî mezin dibê.

Li zanîngeha Enqerê Murathan zanistiya şanoyê dixwînê û li şanoyên dewletê yên Enqere û Stembolê weke Dramaturg kar dikê. Di sala 1980î de yekemîn pirtûk wî a roman tê çapkirin û di 1981ê de jî yekemîn lîstika wî ya şanoyê tê lîstin. Ji hingî ve Murathan zêdetir ji 30 roman, pirtûkên helbestan û pirtûkên çîrokan nivîsnadine û dane çapkirin. Piraniya berhemên Murathan bi zimanê tirkî hatine nîvîsandîn û di van salên dawî hinek ji wan bo zimanên din û bo kurdî jî hatine wergerandin. Yek ji wan wergeran pirtûka helbestan a bi navê Balgîfa Mar e, ku Lal Laleş û Îrfan Amîda amade kirine.

Murathan Mungan xwe eşkere wekî kesekî homoseksûelî tê naskirin. Weke kesekî navdar Murathan vekirî piştgiriya mafê gelê kurd dikê. Di sala 2002a ew yek ji wan kesan bû, ku deklarasyonek ji bo piştgiriya DEHAP'ê destnîşan kir. Li Tirkiyê Murathan êdî weke nîvîskarêkî jîrek tê naskirin, bi taybetî xwendevanên ciwan û lîberal jê hez dikin. Gelek Helbestên wî ji aliyê gelek hunermendên tirk mîna Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Nükhet Duru, Mor ve Ötesi, Aylin Aslım, Hümeyra weke gotinên stranan hatine bikaranîn û tên gotin.

Berhem

Wergerên kurdî
Li Rojhilatê Dilê Min (1996). Metîs, Stenbol. Ji layê Rûken Bağdu Keskin ve hate wergerandin. ISBN 975-342-131-1
Balgîfa mar / Yılan Yastığı (2007). Lîs, Amed. Ji aliyê Lal Laleş û Îrfan Amîda ve hate wergerandin. ISBN 978-975-6179-45-1

Girêdanên derve 
Malpera fermî ya Murathan Mungan bi tirkî 

Nivîskar
Nivîskarê şanoyê
Helbestvan
Mêrdîn
Mêr
Romannivîsên sedsala 20an
Romannivîsên sedsala 21ê
Mirovên zindî
Villarrobledo

Villarrobledo bajarvaniyeke li navçeya Albacete ye, li Kastîlya- La Mança, Spanya.

Spanya
Zinarê Xamo

Zinarê Xamo nivîskarêkî kurd e. Li Wêranşar/Rihayê hatîye dîne. 

Zinarê Xamo yek ji wan nivîskar e, ku rojanê bi riya blogê ramanê xwe bi xwendevanê xwe di înternetê de parve dikê. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de nivîsîye û di hinekan de jî (Armanc, Berbang, Hêvî, Hêlîn, Netkurd) endametiya redaksiyonê û redaktorî kiriye.

Berhem 
 Hindik û rindik, Weşanên Apec, Stokholm, 1998.
 Hebû Tunebû... Antolojiya Çîrokên zarokan, Weşanên Apec, Stokholm, 2008.
 Bide Dû Dilê Xwe, werger-roman (Ji nivîskarê Îtalî Susanna Tamaro wergerandîye Kurdî), Weşanên Dozê, Tîrmeh 2002, Stenbol.

Girêdanên derve 
 Bloga Zinarê Xamo
 www.welatperwer.com/pirtuka-zinare-xamo 

Mêr
Nivîskarên kurd
Kerîm Husamî

Kerîm Husamî (jdb. 1926 li Mehabadê - m.  Stokholmê) nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.

Jînenîgarî 
Kerîm Husamî di sala 1926ê de li gundê Bayram li navçeya Mehabadê li Kurdistana Îranê ji dayik bû. Di sala 1954ê de ew ji ber karê xwe yê siyasî ji aliyê rêjîma Şah a Îranê ve hate girtin û sê sal di zindanê de derbas kirin. Husamî di sala 1960î de ji bo xwendinê çû Çekoslovakyayê, di sala 1964ê de jî berê xwe da Bulgaristanê. Siyasetvanê kurd di sala 1971ê de vegeriya Kurdistana Iraqê û li wir bi Ebdulrehman Qasimlo re Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDK-Îran) ji nû ve vejand. Di kongira sêyem a PDK-Îran de, ku di 21.6.1971ê de pêk hat, Husamî wekî endamê polîtbîroya PDK-Îran hate hilbijartin. Husamî di sala 1984ê de dev ji partiya xwe berda û ji sala 1986ê ve li Swêdê wekî penaber bi cî bû.

Kerîm Husamî di jiyana xwe de gelek pirtûk nivîsandine û ji zimanên din jî wergerandine. Wî bîranînên jiyana xwe ya siyasî û rewşenbîrî di pirtûkeke bi navê “Le bîreweriyekanim” nivîsandine, ku ji 11 cildan pêk tê.

Kerîm Husamî di 6ê çiriya pêşîn a 2001ê de li Stockholmê paytexta Swêdê mir.

Berhem 
 Le bîreweriyekanim

Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
PDK-Îran
Mêr
Jidayikbûn 1926
Mirin 2001
Morîtanya

Morîtanya, welatekî bakur-rojavayê Afrîkayê ye. Li rojava Okyanûsa Atlantîk, li başûr-rojava Senegal, li başûr-rojhilat û rojhilat jî Malî, li rojhilat-bakur Alcerya û li bakur jî çola Sahrayê heye. Gelê vî welatî misilman e.

Girêdanên derve
Bakurê Kîprosê

Bakurê Kîprosê (bi tirkî: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, kurt: KKTC) dewleteke nefermî li bakurê girava Kîprosê ye, ku dikeve nav Deryaya Navîn. Bakurê Kîprosê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê Nîkosiya (bi tirkî: Lefkoşa) ye, başûrê vî bajarî paytexta Kîprosa yewnanî ye. Beşa Bakurê Kîprosê ji hêla hikûmeta Tirk ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Kîprosê derxist.

Navdar ji bo Turîzmê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Destûra Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê (li Wikisource, bi inglîzî)
 Plana Annan ya NY  ya 31'ê adarê 2004'a (bi inglîzî)
 Malpera Serokdewletê Komara Tirk a Bakurê Kîprosê (bi inglîzî)
 Zypern Times
Wikia

Wikia (bi aslî Wikicities), di berê de wek rêbera web tê nasîn. Taybetî xizmeta hewîrandina webê bo wiki dîde (yan jî wiki farm) ji aliya Wikia INC.

Wikia ji aliya Jimmy Wales hatiyê avakirin. Navbera Wikia û Wikimedia Foundation yan jî Wikipédia têkilê tune ye. Wikia ne motorekê lêgerîn lê zêdetir tora sosyalê ye.

Girêdanên derve 
 Wikia, Inc., corporate information
 Wikia Search

Wikia
Kurdish World

Kurdish World (Cîhana kurd yan jî Cihana kurdî), Di sala 2002an de bi navnîşana kurdishworld.com û behtirî ser komputergerî hatiyê çêkirin. 

Armanca malperê naskirin dana malperên kurdî û projeya rêbera kurdî ya ODP bû. Piştî salan 2003 Kurdish World piranî daneyên rêbera Open Directory Project da. Malper behtirî ser projeyên vergêr û hêremî kirin (lokalîzasyon) kar dike.

Malperên kurdî

Girêdanên derve
Kurdish World Malpera fermî.
Mamostên Zinaran

Mamostên Zinaran pirtûka Fêrgîn Melîk Aykoç e, ku ji hêla Weşanên Rewşen ve çap bûye.Mijara pirtûkê li ser gundekî Kurdistanê û ew mamosteyên ku dewleta tirk dişîne wir e. Têkiliyên mamostan û gundiyan bi şêweyekî mîzahî hatiye şuxulandin.

Pirtûk
Başûr-rojhilatê Asyayê

Başûr-rojhilatê Asyayê beşeke ji kîşwera (parzemîn) Asyayê ye û wan welatên ku dikevin rojhilatê Hindistanê û başûrê Çînê digrê nav xwe. Başûr-rojhilatê Asyayê ji du beşan pêk tê: beşa yekê rûerda Başûr-rojhilatê Asyayê ye û beşa duyê jî giravên Başûr-rojhilatê Asyayê ne, ku ji Îndonêziyayê, Filîpînê, Brûneyê, Vîetnamê, Tîmora Rojhelat û beşek ji Malezyayê pêk tên.

Dewletên Başûr-rojhilatê Asyayê 

 Brûney
 Îndonêziya
 Kembodja
 Laos
 Malezya
 Myanmar (berê Birma anjî Burma)
 Tîmora Rojhelat 
 Filîpîn
 Singapûr
 Tayland 
 Vîetnam

Girêdanên derve 

 Berkley Library: Southeast Asia - Agahî li ser Başûr-rojhilatê Asyayê - bi inglîzî

Çavkanî

Erdnîgarî
Herêm li Asyayê
Başûr-rojhilatê Asyayê
Herêmên Asyayê
Zimanê moldawî

Moldawî (bi moldawî: Limba moldovenească) navê fermiyê zimanê rûmeniyê ku, li Moldovayê zimanê fermî ye. Zimanê moldawî yê ku li Moldova û herêma Moldauyê ku di sînorê Romanyayê de dime de tê axaftin bi piranî hewceyiyê peyvên nû ji zimanê rûsî temam kiriye jî, zimanê rûmenî bi piranî va hewceyiya xwe ji zimanê fransî temam kiriye.

Li welate Transnîstriyayê ku dewletbûna xwe niha biniqaşbare de jî, zimanê moldawî, ê ku li wir bi alfabeya kirîlî têye nivisîn, bi zimanên ûkraynî û zimanê rûsî ve zimanê fermî ye.

Di kanûna esasiya Moldovayê de zimanê fermî wek zimanê moldawî tê binavkirin. Lê di danezanîna serxwebûna dewleta Moldovayê de zimanê dewletê wek zimanê romanî dabû zanîn.

Ziman
Moldova