nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zîndewerên kedî

Zîndewerên kedî an ajalên malovî ajalên ku li mal tên xwedîkirin. Ji hezar salan vir de ajal li ji aliyê mîrovanda kedî bûne. Bi texmînekê kûçik ajalê herî pêşîn yê ku kedî bûye. Ew 15000 sal BZ li Asyaya Rojhilat hatiye kedîkirin. Ku çiqas di çaxa modern da rola hin ajalên kedî daket jî heta roja îro meriv nikane jiyanê bê ajalên kedî bifkire. 

Di çandên wek Kurdistanê, yên ku li ser gundibûnê çêbûnî, ajalên kedî di ji bo feydê mîrovan cihekî giring digire. Mînakî, kûçik û pisîk ji bo nêçîrê û parastinê; ker, hesp, hêştir hwd ji bo gîhaniyê û karên ku ji hêzên mîrov zêdetir dixwazin; ga û hesp ji bo cot ajotinê û bar kişandinê; mihî, mange, bizin ji bo xwarin û vexarine cihekî giring digirin.

Hîn ew lîsta dikane be dirêj kirin. Tabî tik ji bo faydeyê ajal nehatin kedîkirin. Hin ajal jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Cureyên çûkan û masiyan pirek ji bo kêfî hatine kedî kirine. Bi taybetî kewên sor di çanda Kurdan da cihekî girîng digire. Piştî kedîkirinê hin ajal hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî nû. Îroj mîrov ji bo kêfî maran, pîrevonkan, qirtîşan hwd kedî dikin.

Pêşangeh

Mijarên têkildar 
 Zîndewerên kovî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Better Lives Through Livestock  by ILRI
 Livestock - New South Wales Government
 Havana Livestock Fair (Photo Feature) - Havana Times, October 19, 2010
 Guide On How To Raise Cattle
Heywan
Ajaldarî
Muhemmed Îhsan

Mihemed Îhsan siyasetmedarekî kurd e. Ew niha wezîrê Karûbarên Navçeyên Derveyî Herêma Kurdistanê û nûnerê Herêma Kurdistanê li Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye.

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Partiya Aştî û Demokrasiyê

BDP (Bêdêpê), kurteya Barış ve Demokrasi Partisi, ango navê fermî yê tirkî yê Partiya Aştî û Demokrasiyê, partiyeke siyasî ya kurdan e.

BDP li ser îhtîmala girtina DTP'ê di 3'ê gulanê 2008'an de hat damezrandin. Amblema partiyê jî li ser zemîna zer bi rengê kesk dara berûyê ye.

Di yekemîn kongreya asayî ya BDP'ê de, ku di 7'ê rezbera 2008'an li Amedê hate lidarxistin, şaredarê Gimgimê yê berê Demir Çelîk wekî Serokê Giştî yê BDP'ê hate hilbijartin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Partiya Aştî û Demokrasiyê 

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Gumgumoka gawiran

Gumgumoka gawiran  an sûsmarê keviran (Stellagama stellio), cureyekî sûsmaran e ku li ciyên germ dijî ye.

Şayes 

Dirêjiya gumgumoka gawiran nêzî 30 cm.Serê gumgumokê sê goşe ye û pehn e. Dûvik û piyên dirêj in. Rengê gumgumokê qehewî vekirî an tarî ye, lê bi rengê gewr an komirê jî heye.

Etîmolojî 
Navê wê ya latînî (Agama Stellio) an Laudakia stellio ji bêjeyên (stelliōn-, stēliōn-) ku wateya wê qirtîşê deqderî.
Wateya bêjeyê stella, stêr e.

Reftar û hawidor  
Gumgumoka gawiran an sûsmarê keviran dikane rengê xwe bi kêfa xwe biguhêre û gor hawidorê wê.Lê dema ku dikeve xeterê, rengê xwe diguhêre û bi lez vedişêre di nav keviran da ku bi rastî ciya jiyana wê ye.

Belavbûna erdnîgarî 
Gumgumoka gawiran xwecihê welatên din:
Kîpros, Tirkiye, Yewnan, Îran, Îraq, Sûrî, Libnan, Urdun, Erebistana Siyûdî û Misrê. 
 
Li her derê Kurdistanê tê dînê ku bi taybetî nêv qulikên zinar û latan dijî.

Pêşangeh

Binecure 
Gelek binecureyên vê gumgumokê hene û  S. stellio ku belkî mîna cureyekî aloz e. Pir lêkolînên zanistî wê çêbibin û ev cureyeya eger were dabeşandin û belavkirin.
 Stellagama stellio stellio
 Stellagama stellio brachydactyla
 Stellagama stellio cypriaca
 Stellagama stellio daani
 Stellagama stellio picea
 Stellagama stellio salehi
 Stellagama stellio vulgaris

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Reptile Database
 European Field Herping Community

Gumgumok
Xijendeyên li Kurdistanê
Xijendeyên Asyayê
Xijendeyên Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Apapik

Apapik an mêrgîsa malan (Gekkonidae), famîleyekî qirtîşan (Lacertilia)e.

Reftar û Hawidor 
Li malan tên dîtin. Bi Quncikên malan da xwe digirin bi kelmêşan û kurmikên biçûk xwe xwedî dikin. Cureyên xwe pirin. Li Kurdistanê ter pir cureyekî xwe yî reşik tê dîtin.

Cins 
Nêzî 51 cins û 945 cureyên apapikan hatine danasîn ta dema niha: 

Afroedura
Afrogecko
Agamura
Ailuronyx
Alsophylax
Altiphylax
Badenii
Blaesodactylus
Bunopus
Calodactylodes
Chondrodactylus
Christinus
Cnemaspis
Colopus
Crossobamon
Cryptactites
Cyrtodactylus
Cyrtopodion
Dixonius
Ebenavia
Elasmodactylus
Geckolepis
Gehyra
Gekko
Goggia
Hemidactylus
Hemiphyllodactylus
Heteronotia
Homopholis
Lepidodactylus
Luperosaurus
Lygodactylus
Matoatoa
Mediodactylus
Microgecko
Nactus
Narudasia
Pachydactylus
Paragehyra
Paroedura
Perochirus
Phelsuma
Pseudoceramodactylus
Pseudogekko
Ptenopus
Ptychozoon
Rhoptropus
Stenodactylus
Tenuidactylus
Tropiocolotes
Urocotyledon
Uroplatus

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Gekkonidae/classification/
http://a-z-animals.com/animals/gecko/
http://eol.org/pages/1715/overview
http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?taxon=Gekkonidae&submit=Search

Apapik
Faunaya Kurdistanê
Ejdeha

Ejdeha an jî ejdî di kurdî de bi marên pir mezin ra dibêjin lê bi rastî cinawirek ajalekî çîrokî ye. Pênasiyeka xwe ya tenê tuneye wê lomê di demên berê de gelek kesan bawerî bi hebûna ejdehayan dianî. Di hin çîrokan de ew marekî pir mezine di hin çîroakn de merekî bi heft ser e. Di çîrokan de bi piranî ejdeha ne baş in yan nobedarên xezîneyan in, yan jî merivan direvînin. Tenê mîr an jî siwarekî mêrxas dikare wan bikuje.

Etîmolojiya peyvê 
Ter siftê ew di zimanê avesta da wek azhi derbas dibe. Bi pehlewî az an Azdahag; bi farisî ejdha ye. Ew peyv wek ejderha derbasî tirkî jî bûye.
Marê Zîha an jî Marê Ziya tê qal kirin di çîrok û merseleyên kurdî de.

Çavkanî

Heywanên mîtolojîk
Marê reş (ajal)

Marê reş marekî pişt reş e. Nav maran de li Kurdistanê marên reş ter pir hene. Ku çiqas hin dibêjin ev mar yî ne bi mitik (jehr) e jî lê ne bawer e.

Mar
Gola Zirêbarê

Gola Zirêbarê, li nêzîkî bajarê Merîwan e. Dor û berê wê deşt û çiya ne. Bi dar û devî ne. Dirêjiya wê 5km û firehiya wê jî 2 km ye. 15 metre kûr e. Ava gola Zirêbarê şêrîn e û masî tê de dijîn.

Girêdanên derve 

Golên Îranê
Kurdistan (parêzgeh)
Golên Kurdistanê
Xijende

Xijende, xizinde, xuşende, xişok an jî kaşok, çînek e mezin ji canewerên movikdaran e. Xijende ku li ser zik an li ser piyên qutik dixuşin e. Xijende canewerên xwînsar in. Çerm û pelikên wan şûna per û pirçê bi pûlan hatiye girtin.Xijende bi gelemperî hêkan dikin, lê hinek an zayîn dikin. 

Xijende li çar koman belav dibin:
 Koma Cirnîsan (Crocodilia), cirnîs 23 cins.
 Koma Diranpîjî (Sphenodontia), qirtîşê Zêlandaya Nû: 2 cure.
 Koma Pelikdar (Squamata), qirtîş, mar: 7.900 cure.
 Koma Xijendeyên qalikdar (Testudine), reqê bejî, reqesêl: 300 cure.

Fîlocînî

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Xijendeyên li Kurdistanê

Girêdanên derve 

Reptile Phylogeny
Reptile images
Sri Lanka Wild Life Information Database

Xijende
Qentirme

Qentirme hawiyakî dîwar lêkirinêye. Ji bo avahiyê qentirmekî li ser du diregan wek 'n' lêdikin. Lêkirinên qentirmekî dihere ber 2 hezar sal BZ. Qentirme ter siftê li Mezopotamyayê tên dîtin. Hin Kurd der û teqên malên xwe qentirmekî lêdikin. Bi giştî li Kurdistanê gelek pireyên wek qentirmekî hatin lêkirine. Hawiyên qentirmekî gelek pirin:

Galeriya wêneyan

Mîmarî
Hevrist

Hevrist, dara hevristê, hevris, merx an jî melx (Juniperus) darekê ku hertim kesk e, pelçên wê zivistanê naweşîne. Nêzîkî 70 cureyên hevristan hene. Di navberê 20 û 40 m dirêj dibe.

Hevrist bi piranî devî ne, lê carina jî dibin dar. Sitriyên hevristê tûj in. Berên wan reş û şîn in. Ji berên wan biharatê çêdikin.
Mirov ji darên wan hesk çoçik, kevçî û tiştên din çêdike.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Riwek
Dar
Floraya Kurdistanê
Çekem, Dêrika Çiyayê Mazî

Çekem () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Çekem (dar)

Çekem (bi latînî: Juniperus sabina) cureyekî dara merxê ya binkî ya gerûya û başûra Ewropa û rojava û gerûya Asya ye. Li bilindiyê di navberê 1.000 û 3.300 m diçê. Çekem dareke tim kesk e û pelên xwe naweşîne. Li Kurdistanê bi taybetî zozanên bilindên serhedê de çekem zehf hêşîn dibe.

Bijişkî 

Çekem ji bê ra rind e. Ava ku teva pelçên çekemê kelî bera teştan didin û şivên ku ji darê çekemê jêkirin li ser didin hev. Mirovî bawi tê xwe li ser dirêj dike û lihêfekê digirin ser. Nexwaş dibin lihêfê da xu dide. Li wir hetanî demekê dimîne. Rin xudide. Paşê kincên xwe li xwe dike û dihere vehesî dike. Bi vî karî ra dibên ketina çekemê. Dixwaze ku mirovî di çekemê de bol bol avê vexwe ku ava ku ji bedenê çûyî qerebû bike.

Riwek
Dar
Floraya Kurdistanê
Garis

Garis, gilgil, garisê misirî, garisê stenbolî, lazût, zalût, zurrat an jî genimeşamî (navê zanistî yê latînî: Zea mays) ji riwekên ku zad didî ye. Toximên xwe dibin ard û nan jê çêdibe. Garis tê kelandin jî. Garisî kelandin xayinê pê werdikin û dixwin. 

Tê gotin ku bingeha vê giyayê navenda parzemîna Amerîkayê ye. Li Kurdistanê li gelek deveran tê çandin. Ji 50 hezarî zêdetir cureyê garisê hene. Li Kurdistanê "Garisê Ûris", "Garisê Kambaxrojê", "Garisê Romê" hwd hin cure tên bikaranîn. Mixabin di zimanê zanistiyê de navê wan çi ne, lê nehatiye kolîn.

Bêjenasî 
Peyv garis û peyva pehlawî gawars ji yekpeyvekê tên.

Cureyên gêris yên sereke bi zimanê zanistiyê 

 Zea mays indentata 
 Zea mays everta 
 Zea mays saccharata 
 Zea mays amylaceae 
 Zea mays ceratina 
 Zea mays tunikata 
 Zea mays indurata 

Li Kurdistanê pirranî garis wekî arvan tê bikaranîn lê di kulîna kurdî de jî cihekê wê yî mezin heye. Ji arvanê garis cureyên xwarin hene.

Galerî

Çavkanî

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kerçik

Kerçik an gêne riwekeka pelç pan e. Toximî xwe wek qirşaxan e. Wextekê li Kurdistanê di mehsereyan da ji ew riwekê rûn derdixistine. Rûnî ev riwekê ji bo vêxistinê lembeyan giring bûye.

Bêjenasiya peyvê 

Ricinus bi latînî qirşax e. Çima ku toximî xwe wek qirşaxan e ew navan dane ev riwekê ye.  Tirk jî pê ra dibêjin kêne otu (gîhayî qirşaxan). Di Kurdî de jî navî xwe didûrive ser navî qirşaxê. Di Kurdî de navên din ji bo qirşaxê wek qirnî, qijnî, ginî, gêne hemû ji peyveka tenê tên. Zêdetir peyva Tirkî 'kene' jî ji ev peyvê hatîye.
 

Famîleya giyaşîrkan
Bêjenasî

Bêjenasî, peyvnasî an  etîmolojî (bi grekî: ετυμολογία - etimolojía; bi yewnaniya kevn: έτυμος - étymos, bi Latînî: etymologia) wekî peyv tê wateya zanîstiya rastegînî yan zanîstiya bingehê. Li bingeha wateyên peyvên ziman digere.

Kesên bi zanîtiya etîmolojiyê ve bilî dibin jê re etîmolog tê gotin. Bo mînak peyva "dalberîn-reklam ji peyvên dayîn+hilberîn pêk tên. Ango ya ku dide hilberîn, ya ku hilberînê  zêde dike.

Etîmolog dibêjin wekî ziman, zimanê kurdî nikare ji zimanên biyan ên ku ne ji koma zimanên îndogermanî ne peyvan hilwergire, lê nayê. Ji ber wê ye gelek peyvên biyan di zimanê kurdî de rasterast kivşe dibin. Bo mînak "hikumet" erebî ye, lê her kurdek bi awayeke din bikartîne. Bo mînak yek dibêje hikûmet, yek dibêje hukomet hwd. Lê zimanê kurdî gelek peyvan daye zimanê cîran ên ku be îndogermanî ne û di wan zinanan de kivşe nabe. Bo mînak destî, herçendî tirkan guhertine, kirine testî jî, di wê zimanê de kivşe nabe.

Mijara etîmolojiyê wate û ziman in. Zanîstiya etîmolojiyê gelek kevn e. Fîlozofên wekî  Platon, Kratylos, Heraklîtos û hwd jî bilî bûne. Dîsa fîlozofên hindistanî û çînî jî.

Gorî etîmologan komên zimanmalbatan berê bi serê xwe yek zimanek bûye, paşê şax daye. Ziman jî jiyandarek e û bi bikaranînê dijî. Zimanê kurdî li Bakurê Kurdistanê roj bi roj winda dibe. Lewra li Bakur kurdî qedexe ye û bi kurdî perwerde nîne. Mixabin kurd jî li Bakur baş qîmetê nadin zimanê xwe yî zikmakî. Gorî etîmologan zimanê tirkî herçendi 80 sal in bi zagonan peyvan çêdikin jî hêj 70% ji zimanê biyanî pêk tê. Tirkî êdî nahele û winda nabe, lewra dewleta wan heye.

Bêjenasî bi gelek beşên zanîstiyê û dîsîplînan re kar dike. Bo mînak semasiologî, onomastîk, folklor, dîrok, çanda devkî, çîrok hwd.

Çavkanî 

Zimannasî
Zengelok

Zengelok an zengilor (en: Adam′s apple) parçeke anatomiya mirovan e. Zengelok wek toekî li ser qirikên mirovan, bi taybeti yên mêran, xuya dibe. Ev pozikê qarqarûşkê mirovanan e. Ku meriv tiştekî dadiqurtîne ew banî da radibe û deriyî boriyê nefesê digire. Her wiha tişte ku daquratndinî dihere zikî merivan.

Anatomî

Erk

Mesela Zengelokê 
Kurd dibêjin ku zengelok gotinê merivan dibire. Her wiha meriv dikane bifikire û paşe şoran bike. Çima ku zengelokê jinan tuneye jin li ber şorê namên û heman tiştan diçerpînin.

Çavkanî 

Qirrik
Ser û stûyê mirov
Taybetmendiyên zayendî yên dûyemîn
Qadir Ezîz

Qadir Ezîz siyasetmedarekî kurd e.

Qadir Ezîz sekreterê Partiya Zehmetkêşan a Kurdistanê ye. 

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Kadiz

Kadiz an Kehdiz an jî Riya Kadizê, galaksiyek e ku di nav de sîstema rojê cih digire.  Ji hêla pênaseya  ku ji dinyayê ve dixûyê galaksî wekî ronahiyek mijdar e ku li ezmanan ji stêrkên ku bi çavên mirovan nayên cûdakirin pêk tê. Ew tenê yek ji gelek galaksiyên ku di gerdûna çavdêrî de tê dîtin e. Di 23ê cotmeha sala 2015an, nexşeya galaksiya Kehdizê bi 46 milyar pikselan "855,000X54,000" ji aliyê stêrnasên alman, endamên Ruhr-Universität Bochum ve hatiye weşandin.

Bêjenasî 

Navê kadizê ji mîtolojiya kurdan tê . Gorî çîrokê yek dihere diziyê kayê xwedê. Tûrî xwe tijî dike heldide xwe dihere lê tûrî xwe yî qul bûye. Wê lomê li şopa wî wek rîyeka gewr dimê. Li ser vê meseleyê bi vê galaksiyê re dibêjin kadiz. Navê wê yê tirkî jî dîsa wek mîna kurdî ye û ew dibêjin samanyolu (riya kayê). Çima tirkan dibêjin ne bawere lê îhtîmale ku navê xwe ji eynî çîrokê tê.

Lê belê, li gorî Beghyanî Shadî Sharîn , bi kurdî "kadiz" ji peyva "kâ-/kah-" û "-diz/-dîz" tê. Lê peyva "diz/dîz" di rastiyê da mehneya "lod, qurch, nijîn" dide û ti têkîliya xwa bi ya "dizz" ra tun e. Di kurdiya kevin da wekî "kasu-daiza-" bû. Bêjeya "dîz" hîn di nav gelek peyvên din yên kurdî da mewcud e (wm.: parêz/parîz < *parî-daiza-, dîsk/dîzik, dîz < *daiza-, payîz < *pati-daiza-). Li gorî nivîskar, ti eleqeya mîtolojiya li jor gotî û bêjenasiya peyvê bi hev ra tun e .

Çavkanî 

Stêrnasî
Tirozî

Xite yan tirozî sebzeyekî wek xeyar û encûran e. Rengî xwe gewr an jî keskî tarî dibe. Ji xeyaran ziravtir û dirêjtir e. Ku gir dibe koveloşkî dibe. Xite li Kurdistanê ter pir ji bo tirşiyê tên bikaranîn.

Famîleya kundiran
Sebze
Encûr

Encûr (bi tirkî, "kıllı acur") sebzeyekî Kurdistanê ye. Ev sebze wek xeyaran e. Rengê wî gewraxî ye. Qalikê wî wek bi pirçikê hatîye girtîye. Li Kurdistanê encûr bi giştî ji bo dolmeyan tên bikaranîn. Hundirê encûran dikolin û hişk dikin. Paşê dikin dolme. Encûr bi aliyekî ji famîleya petêxan e. Çunkî ku encûr gir dibe hundurî xwe dipelife wek petêxan sor û şîrîn dibe. Bi encûrî pelifî re dibêjin qeleşok. Qeleşok wek kelekên drûjnik girdibin. Bêhna xwe xweş dibe. Ji bo çandinê re dendikên qeleşokan vedişêrin.

Ava encûran wek şîrê hejîrê şîrê ajalan diqemitîne dike jajî. Hundurê encûrekî bikolin. Ku we kola bila evikê êncûr hin di bin da bimê. Paşê şîrê mihiyekê tê da biguvişin. Pêşekê paş ve şîr diqemite.  

Riwek
Sebze
Qiwî

Qiwî sebzeyekî wek encûran e lê wek kelekan gir dibe. Qalikê wê ji qalikê encûran stûrtir e.

Riwek
Fêkî
Gindor

Gindor an kelek sernavê famîleya riwekeke bi fêkî ye. Fêkiyê gindoran şîrîn dibe. Cureyên wî pir in. 

 Pertêx: gindorekî top yî girniş girnişî ye.
 Qire 
 Qomî
 Xerûze
 Gindorê bi bihîn an kelekê îsraîlî: gindorekî biçûk yî pir bi bihîne.
 Gindorê zivistankî: ew gindora siftê yî kesk e paşê zer dibe. Meriv dikane heta demeke drêj veşêre.

Galerî 

Riwek
Gindor
Dînezor

Dînezor an dînozor () sernavê komek ajalî pir mezin e. Ji malbata ajelên xizinde in. Sed milyon sal berê li dunyayê dijîne. Beriya peydabûna merivan qeliyane û êdî nemane. Evroj malbatan qirtîşên avê meriyên dînezoran in. Hin ji wan gelekî gir bûne.  ji gişan mezintir bûne. Giraniya wan 30 hezar kîlo û dirêjiya wan jî digêhişt 20 metreyan. Hin dînezor hov bûne û ji wan hinek jî aram bûne û tenê nebatên dixwarin. Cureyên xwe yên avî, yên bejî û yên balînde habûne.

Bi pêvajoya pêşveçûnê, dînosaur bav û kalên hemî çûkan in. Bi vî rengî, çûk tenê dînosaur in ku hîn jî hene.

Girêdanên derve 
Dînozorên efsanevî ên beriya dîrokê
Heywanên ûrtnema
Heywan
Avî

Avî hemû ajalên ku di avê da dijîn û hemû  riwekên ku li ber avê diçine. Belê ji bo jîyanê tiş gî avê diwaze lê tiştên bê avî jîyana xwe ave. Yanê ku ji avê dûrdikevin dimirin. 

Hin  ajalên avî ew in:
 masî
 Hin cureyên beqan
 Hin cureyên qirtîşan

Hin  riwekên avî ew in:
 bî
 gerz
 tû

Mijarên têkildar 
 bejî
Bejî

Bejî ( Barsaq,  ) şîrîniyeke kevneşopî ya kurdî ye ku bi piranî li Kirmaşan, Îlam û Kurdistanê tê amadekirin . Bêjî ji rûnê genim û ard tê çêkirin. Piştî ku tê sorkirin hinek şekir an jî şekirê toz li ser tê rijandin û tê bikaranîn.

Recipes 
Bejî ji ard, şekir, rûn, hêk, şîr, kîmyon, firingî û zikê tê çêkirin. Hemû malzeme bi hev re dikevin nava rûn û bi şekirê xemilandin.

Nav 
Peyva bejî an jî berjî ji jêdera berjanên ku di kurdiya başûrî de tê maneya tostê hatiye girtin. Bêjî an jî burcî tê wateya biraştî. Di rîwayeteke din de, bejî tê maneya (bijîbûn) û cûreyek şîrîniya kevneşopî ya malê ye ku berê wekî çenteyê rêwîtiyê dihat bikar anîn û tê wateya xwarin û zindîbûnê.

Çavkanî 

Xwarin
Pêjgeha Îranê
Zîndewerên kovî

Zîndewerên kovî, heywanên kovî yan jî heywanên kufî hemû zîndewerên ku li malan nayên xwedîkirin. Ji van heywanan re jî dibêjin heywanên çolê. Hin ajal him kedî dibin him jî cureyên xwe yên kovî hene. Mînakî pezên kedî wek bizin û mihiyan meriyên pezkoviyan e. Wek wan berazan jî yên xwe kovî û yên xwe kedî hene.

Mijarên têkildar 
 Zîndewerên kedî

Heywan
Riwekên çolê

Riwekên çolê hemû riwekên ku li çolê ji xwe berê, bê alîkariyan mîrovan, diçê ne. Riwek jî wek ajalên siftê li çolê ji xwe berê şîn dibûne lê paşê mîrovan çandin û lênêrîna wan hukiriye. Li çolê cureyên riwekan yên ku ji aliyê mîrovan tên bi kar anîn dîsa jî pirin.

Mijarên têkildar: riwekên malan

Riwek
Riwekên malan

Riwekên malan an riwekên malovî hemû riwekên ku ji aliyê mirovan ve di malê de tên çandin in. Mirovan cara pêşin li Mezopotamyayê wexta dema neolîtîk (10.000 sal BZ) de, dest bi karê çandina riwekan kirine, gênim çandine.

Binêrin 
 Riwek
 Riwekên xemlê
 Riwekên holê
 Kulîlk
 Dar

Riwek
Teyr

Teyr Firindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê ra dibêjin teyrên seyfî. Bi giştî nikulên teyran yên bi jêrda xwar in. Di çanda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikulê teyran şîrin.

Balinde
Teyrên seyfî

Teyrên seyfî hemû teyr in ku nêçîrê dikin. Eylo, dûbirang, margîr û hwd teyrên seyfî ne.

Balinde
Hinar

Hinar an jî henar (bi latînî:Punica granatum) darek û bi fêkiyê xwe ne. Riwekek jii famîleya hine û hinaran e. Dara henarê pir gir nabe. Hin cureyên xwe gir û şîrîn dibin hin cureyên xwe pir tirş dibin. Henarên tirş di seleteyan de bi kar tînin.

Tê bawerkirin ku welatê wê herêma Îranê ye. Ji wir belavî Kafkasya, bakurê Hindistanê û herêma Hîmalaya bûye. Îroj hinar bi awayekî berfireh li welatên Îran, Sûrî, Azerbeycan, Ermenistan, Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Iraq, Libnan, Misir, Çîn, Burma, Erebistana Siyûdî, Îsraêl, Urdun, herêm ziwatir ên başûr-rojhilatê Asya, herêma Deryaya Navîn a  Ewropa, û Afrîkaya tropîkal tê çandin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 zanyarî di derbarê hinarê de 

Riwek
Famîleya hine û hinaran
Fêkî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Mehdî

Mehdî, (bi Erebî: المهدي‎ el Mehdī), gorî baweriya Îslamê, ew mirovê ku, berî ku qiyamet ra bibe tê û dînê îslamê dike hakîmê dunyayê.

Îslam
Îmam
Karûş

Karûş gîhayekî çolê yî pelç zirave. Karûş ripiyên xwe kûr berdide Wê lomê zor e ku meriv bi destan jêke. Ji bo xwarinê ga û golika tê bi kar anîn.

Galerî 
Wêne:Dactylis glomerata bluete1.jpeg|Flowerhead

Çavkanî 

Riwek
Giya
Firiz

Firiz gîhayekî bi peng (pelça zirav) e. Kokê xwe ku li ku bi erdê dibê li wir ripiyan bera erdê dide. Ker û golik jê hezdikin.

Riwek
Giya
Tû

Tû riwekeka bi fêkî ye. Tû dareka avî ye lê dûra avê jî şîn dibe. Wextê ku yê dûra avê ye ripiyê xwe drêj dibin heta ku gihîştine dereka şil e. Wê lome tim tim ripiyên xwe dikevin boriyên avê. Dibêjin ku teleyî tû ye ku rasta dereka avî dibe xwe bera erdê dide. Wê lomê ku li avê bin erdê digerin teleyekî tûye dikin dest xwe.

Gorî cureyan fêkiyên xwe hûrik ya jî mezin dibin; rengên fêkiyan gewr, mihor an reş dibin. Ji bo rengên fekiyan di Kurdî de cureyên xwe hanî tên hesibandin: tûyê reşkî, tûyê gewrkî, tûyê mihorkî.

Pelçên tûyan dikin sarme an didin kurmikên hêrîr.

Pêşangeh

Binêrin jî 
 tûtirşik

Dar û ber
Fêkî
Dirişk

Dirişk an tûreşk riwekeka bi strî ya bi fêkî ye. Dirişk wek hoyman dibin. Dirişk riwekeka avî ye. Derên ku riwekên xwe lê şîn dibin re dibêjin diristan. Fêkiyên xwe wek tûyanin lê yên hîn biçûk û toptir in. Fêkiyê xwe siftê yên gewrin paşê sor dibin. Fêkiyên sor yên tirş in. Ku fêkiyên xwe rind dipelifin ev dorbê reş dibin û şîrin dibin.

Riwek
Fêkî
Hoym

Hoym riwekên ku li ser gelek zil şîn dibine. Cudaya di anvbera dar û hoyman ew e: Daran kokeka xwe heye; hoyma gelek kokî xwe. Mînakî, dorên beriyê ku pût nakin diber kokê de gelek kok drêj dibin wek topeloq dimîne. Ema ku kokan gîçkan qut dikin û li cih yeka tenê dihêlin dibe dar. Riwekên wek Gul, dirişk hwd. wek hoyman dibin. 

Riwek
Tehwî

Tehwî, tawî yan jî te'ew (taew) (bi latînî: Celtis caucasica) dareke bi fêkî ye. Rengê pelçê wê wek rengê pelçên zeytûnan in lê jê pantir in. Fêkiyên wê ji nokan biçuktir in. Ku fêkiyên wê hîn yên negihîşitî ne yên kesk in û meriv dikane tev dendikan bixwe. Ku dipelifin dendikên wê hişk dibin û şîrîn dibin. Meriv nikane dendikên wê bixwe; tek çermê dorê tê xwerin.

Riwek
Dar
Fêkî
Pêçek

Pêçek navên riwekên ku xwe li deran werdidin û dipiçikin. Ji bo ewê pê ra dibêjin pêçek, ya ku li deran dipiçike. Qolên pêçekê pir dirêj dibin dikanin dîwarên malekê bi temam bigirin. Bi zanistî 15 cureyên xwe hene. Hin cureyên xwe yên bi girnişên wek diranan in. Xwe bi wan diraninan xwe bi dîwaran digirin. Hin cureyên xwe yên bê girniş in û xwe li dar û beran weridin.

Famîleya lavlavkan
Zimanxûnk

Zimanxûnk anku rûnas riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi striyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.

Zimanxûnk riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi strîyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.

Çavkanî 

Famîleya sorindaran
Kindik

Kindik fêkiyên negihişî yên hin riwekan e. Encûr, xite, xeyar, gindor, zebeş hwd siftê kulîlk vedikin paşê ew kulilkinan dibin kindik. Ku kindik gir dibin dibin fêkî. Kindikên xite, xeyar û encuran pir xweş in top dikin selete an tirşo. Bi kindikên xeyaran re bi latînî dibêjin Cucumis sativus.

Riwek
Sebze
Fêkî
Kixse

Kixse, kexs, kixs an kixsik pîvazên serî yên biçûk in. Kixse ji bo çandinê tên bikaranîn. Kixseyan dikin erdê, ser wan digrin. Di wir de nêrî (zîl) didin û pelçên xwe derdikevin rûyê erdê. 

Pîvaz rind gir dibin nêrîyek di ortê de dertê. Ew nêrî gir dibe û serî bizir (tov) dide. Dûv re pelç û nêrî hişk dibe. Wextê ku hişk bû mirov erdê dikole û pîvazên gir, derdixe. Kixse di bin erdê de gir dibin û dibin pîvaz. 

Herwiha wekî hêyavka goşt û kixseyê di xwarinan de jî tê bikaranîn

Riwek
Sebze
Pîvaz
Heyvan

Ajal sernavêyên bakterîyên ku mêst çêdikine. Bi giştî didu bakterî bi navên strains Streptococcus salivarius subsp. thermophilus û Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus ji bo mast çêkirinê bi kar tînin. Hin bakterîyen din jî wek L. acidophilus, L. casei û cureyên Bifidobacterium ji bo tamê tên bi kar anîn. Li dûkanan mastî heyşt bakteriyan tên froştin.

Bêjenasî 

Peyva ajal ji peyva meya tê. Ameyn, aveyn, havên, haveyn, heyvan û meya giş ji peyvekê peyda bûne. Evroj wateyên meya û heyvan ji hev dûrketine. Heyvan ji bo meyayî mêst tê bi kar anîn. Meya pirtir ji bo meyayî nên tê bi kar anîn. Bi zanîstî ev du meya jî cuda ne. Evroj hîn bi heyvan kirina mêst ra dibêjin meyandin jî.

Biyolojî
Meya

Meya an meyan giyanewerekî ji cureyên kuvan e. Heyvan ji bo çêkirina bîre û nên tê bikaranîn. Li dukanan tê froştin.

Bêjenasî 
Peyv "meya" di sanskrîtî de madyamanda di farisî de wek maye derbas dibe. Di kurdî de ameyn, amên an meya dibêjin. Di kurdî de peyv meyandin jî ji vê peyva meya tê.

Kuv
Kuvk

Kuvk cureye kî kuvan e û bi giştî li derên bi hêw (rutûbet) dijî û belav dibe. Li ser fêkî û xwarinên din, wek penêr û nên, zû belav dibe. Bi giştî rengî xwe wek keskengî dibe an wek loke (pemî) bi pirçik dibe.

Kuv
Kevz

Kevz  an kewz yek ji giyanewerên di cîhana riwekan de tê hesibanin e. Bi giştî di nav avê de şîn dibe lê bi rastî du cureyên xwe hene: kevza avî û kevza bejî. Cureyên xwe pir in hin wek porzirav in hin bi pelçên pan in. Li dûgerinan wek Japonya, evê dikin şîv û dixwin.

Bêjenasî 

Kevz an kewz û kesk, navê rengekî, ji kokekê tên. Ev peyv bi peyv kaskenen, di zimanê pehlewî de, re bi peywendî ye.

Galerî 

Riwek
Zeng

Zeng an jeng nexweşiyeke riwekan e. Zeng ji çend cureyên kuvan çêdibe: ew kuvan  (bi latînî, Uromyces) û (lat. Puccinia) in. Bi taybetî (lat. Puccinia graminis) ji wan yek û li zêd dixe.

Di kurdî de gelek nexweşî bi navê zengê tê diyarkirin lê hin ji wan ji kuvan çênabin. Riwekê ku zengê xwe avêtî ya reş dibe ya jî gewroxî dibe. Ji ber ku rengî wek rengê zengara hêsin dibe bi vê nexweşiyê re dibêjin zeng.

Bêjenasî 

Ev peyv wek ziGghANa di sankrîtî de ye.

Kuv
Nexweşiyên riwekan
Zeng
Zengar

Zengar an jengar guhartina rengî ya hin metalan e. Ter pir li hêsin xuya dibe. Ku hesin zengarî dibe rengê çakar dibe. Zengar oksîdbûna hêsin e. Ku hesinê şil an jî hesinê zuha di hewayê xenam de bi oksîjenê re temas dike zengar çêdibe. Hesin ku zengarî dibê hûr hûr jê gêr dibe. Ji bo astengirina zengarê boyeyeke zengarê bi hêsin didin. Ew nahêle ku oksîjen bi hêsin be. Ji bo astengkirina zengarê hêsin çexa polêt jî dikin.

Bêjenasî
binêre zeng.

Çavkanî 
Metal
Siyale

Siyale an îspenax ji riwekên tên xwerinê ye. Siyaleyê bi pîvazan re diqewirînin an wek tirşîkê kêrdî dikelînin lê tirş nakinê. Bi giştî mêst li şîvê siyaleyê dikin. Siyale ji bo hesinî ku bi canî merivan re divê pir bi fayde ye.

Riwek
Pincar
Kenêr

Kenêr, kenêre an kenêrk dareke bi fêkî û ji famîleya gelyazan e. Fêkiyên wê ji gelyazan biçûktir in. Darê kenêrê ji bo paraztina tiştekî ji çavan bi malan an bi pîstî mirovan dixin. 

Riwek
Dar
Fêkî
Gelyaz

Gelyaz, Gêraz, Gêlaz, Gilyas an jî Qeresî sernavê hin darên bi fêkî ye. Fêkiyen wê sor an reş dibin. Bi giştî du fêkî bi bistiyan wê ve bi hevdu va ne.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Riwek
Dar
Fêkî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Albalû

Albalû an wişne dareke bi fêkî ye. Fêkiyên wê wek gelyazan in lê yên hîn tirş in. Ku dipelifin rengê wê dibe qirmiz (sorê tarî).

Galerî 
 

Dar
Fêkî
Tûtirşik

Tûtirşik cureyekî tûyan e. Fêkiyên wê ku hîn yên negîhîştî ne yên sor in pir tirş in. Ji bo ewê navê bûye tûtirşik. Li bajaran avên tûtirşikan tê froştin. Fêkiyên wê jî ji tûyên reşkî girtir in. Pelçên tûtirşikan ji yên tûyan pantirin. 

Riwek
Dar
Tû
Qantir

Qantir an jî hêstir ajalekî diliqî ye. Qantir bi çiftbûna kerê nêr û mehînê ve çêdibe. Qantir li çiya û baniyan ji keran jî ji hespan jî rindtir diherin. Qantir nikanin bizên.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Equus
Gûz

Gûz an jî gwîz dareka bi fêkî, ji famîleya dargûzan (Juglandaceae) ye. Fekiyên wê bi qalik in. Rengê qalikên guzên negihîştî, kes e. Paşê hişk dibe ev çerma ji ser radibe û qalikên xwe dertên meydanê. Ew qalik pirr hişk in. Hundirê gûzê ji mejiyê mîrovan re bikêr e. Çermê keskane jî, ji pidûyan re rind e. Ku pidiyên yekî xwîn dibin, qalikê kesk dikutin û ava wê li pidiyên didin.

Galerî

Girêdanên derve 
 

Riwek
Dar
Famîleya dargûzan
Behîv

Behîv an behîva şîrin dareka bi fekî ye. Fêkiyên xwe yên negiştî re dibêjin behîvterk. Behîvterk keskeskî teva dendikan, bi giştî bi xayê, tên xwarin. Ku fêkiyên xwe gir dibin qalikî ser jê diweşe û qalikî hişk dertê meydanê. Qalikên wan dişkênin û hundurî ew dendiknan dixwin.
Behîv, piranî li bajarê Semsûre de tê çandin.

Binêre herwiha 
 Behîva tehl

Girêdanên derve 

Riwek
Dar
Fêkî
Behîva tehl

Behîva tehl an ajik riwekeka bi fêkî ye. Behîva tehl ji behîva şîrin cuda ye. Behîva şîrin yê pelç kesk e; pelçê behîva tehl yê gewr in. Fêkiyên behîva tehl ku hîn yên ngîştî ne tên xwarin. Ku qert dibin dendikên xwe pir tehl dibin nên xwerinê. Behîva tehl yê bi strî ye. Striyê xwe wek pêçiyan drêj in.

Mijarên têkildar: behîv.

Riwek
Dar
Fêkî
Behîvterk

Behîvterk, (terbehîvk jî dibêjin), Riwekên behîv, mişmişan û çiftelîyên negihîştî ne. Bi giştî bi xwêyê tên xwarin.

Ferhengok 
 Gerih an geroh, mêweya negihiştî ya mîna behîv û arûngan
 Gulhan, mêweya ku hîna kal û xang e û nayê xwarin
 Kerik, mêweya gelek hûrik e hêj kulîlka wê pêve ye
 Kerik, hevîrê gelek tîr û carnan jî hinekê hişk e
 Tehlik, mêweya tehl a kal
 Behîv (Amygdalus communis) 
 Behîvek, aloq, alû, argûşk, gelale, tehnûsk 

Fêkî
Mamik

Mamik, mamix an aluçe yek ji cureyên dembûlan e. Fêkiyên wê ku dipelifin zer dibin. Keskekskî bi xa yê tên xwarin.

Riwek
Dar
Fêkî
Nikilê balindeyan

Nikul an nikil, organê balindeyan yê ku dev û poz pêve ye. Nikul wek çengeyê ajalan du parçe ne. Ew di navberê ew du parçeyan ra dibêjin dev. Di ber kokê nikulî ser de di qulik hene ewan jî pozên balindeyane. Li ser nikulan ve çerm tunneye wê lomê nikul yên wek hestiyan in.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Anatomiya balindeyan
Eyloyê Silhedîn

Eyloyê Silhedîn semboleka bi eylo ye. Wexta ku Erkaolocîstan keleya Qehîreyê kolan li ser dîwarê wê yê rojava semboleka eyloyekî dîtin. Çima ku ew dîwara ji aliyê Silhedîn ve hatibû çêkirin hin arkêolocîstan bi ev sembolê ra gotin Eyloyê Silhedîn. Evroj ev sembolê ji aliyê dûgerên Ereban ve tê bi kar anîn û ev bûye sembole netewparizta Ereban e. 

Silhedînê Eyûbî
Dîrok
Bilûr

Bilûr aletekî muzikê yê pifkirinê ye. Bilûr di muzîka kurdî de cihekî giring digire. 

Muzîk
Amûrên muzîkê
Bacansork

Bacana sor, bacansork, fireng (Solanum lycopersicum), fêkiyek e. Di çîna Solanum a famîleya dendûreşkan (Solanaceae) de cih digire.  Berên firengan sifte yên kesk in. Firengê kesk dibin tirşîn. Paşê sor dibin. Firengê sor, ter sifte, dibin aqît an merge,  di xwarin û seleteyan da tê bikaranîn. 

Fireng riwekeke biharê ye. Sewê ku di zivistanê da jî firengan bikarbînin, firengên bejî hişk dikin. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene.

Bi qasî 2500 cureyên fringiyê hatine hejmartin û tomarkirin. Li Kurdistanê çandiniya hinekan tê kirin. Lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebatekê nehatiye kirin, bikategorîkirina wan jî dijwar e.

 Firenga bejî: fêkiyên çirtik çirtikî dibin û pirr gir nabin. Tamê xwe yên mize (tirşoqî) ne.
 Firengê avî: wek firengê bejî ne lê fêkiyên xwe pir jê girtir dibin. 
 Firenga dolmeyan: (bi îngilîzî:  plum tomato) Fêkiyên xwe drûjnik dibin.
 Cirtetan: (bi îngilîzî: cherry tomato) berên xwe biçûk wek gêlyazan dibin.

Navên cuda yên firengî û bacanê sor 
Balcanê sor
Domates
Fireng
Firengî
Frengî
Fringî
Pamîdor
Şamik
Tamatêz
Tomates

Çavkanî 

Famîleya dendûreşkan
Sebze
Cirtetan

Cirtetan (bi latînî: Solanum lycopersicum) ji firengên din biçûktir in. Berên xwe wek gêlyazan hûrik in, wê lomê pê re dibêjin . Cirtetan wek glozekan digire. Di bistiyekê de gelek fêkî dibin. Cirtetan bi destan dipelçiqînin û bi pîvazan re dikelînin. Tirşikê cirtetan şîveke ecîp xweş e.

Galerî 

Sebze
Fireng
Pêjgeha îtalî
Aqît

Aqît ji fireng an îsotan çêdibe. Li Kurdistanê aqît çêkirin karekî pir giring e. Siftê îsotan çê dikin yanê dendik û tamaran jêdikin û  dişon. Aqît ji du cureyên îsotan çêdibe. İsotê dolman û Îsotên tûj (îsotên drûjnik). Ku meriv îstoên tûj çêdikê destên merivan ecîb dişewitin. Wê lomê lepikan an tûrikan dikin dest xwe. Hin jî destî rûn dikin lê dîsa jî destên merivan dişewitin. Ku îsot çê bûn didin makînê goşt û hûr dikin. Gorî kêfî merivan meriv dikane tenê ji îsotan an tenê ji firengan çêke. Meriv dikane pir tûj bike an hindik. Bi giştî, aqîtî îsot û firengan li nav hev dixin. İot û firengên hûrkirî dikin tepsiyên tenik û xayê pê werdikin û didin ber roj. Du sê roj li ber roj dimê. Dixwaze ku meriv êqît yekcaran li hev bixe. Avikê rind dihere û pap li şûnê dimê. Wî dikin kulbikan û vedişêrin. Ku meriv rûnî bera ser bide ew bi hewê ra temas nake kuvk nikane pê bigere.

Xwarin
Îsot

Îsot sebzeyek e. Îsot siftê kesk paşê sor dibin. Ev di şîvan, selete û tirşo de tê bi kar anîn. Dikin aqît an jî li ber roj hişk dikin hûr dikin. Îsotên hûr bi şîvan werdikin. Îsot bi du hawiyan dibin: îsotên tûj an îsotên şîrin.

Ferhengoka bîberê 
 Bîber, navê komê, navê giştî ye
 Hîçhar, wekî biharat, cureyên wê yên ne tûj in jî di kutilkan dolmehan de tê bikaranîn.
 Bîberiye, filfil
 Îsot, di wateya bîberê de tê bikaranîn
 Îsota reş, wekî biharat tê bikaranîn, navê zanistî piper nigrum e ji koma piperaceae.
 Îsota pûlpelî, îsota sor, îsota tûj biharbêhna ku ji îsotê ye, rengê wê sor e. Tûj (no) e.

Cureyên îsotê
C. annuum
C. frutescens
C. chinense
C. pendulum
C. pubescens
C. minimum
C. baccatum
C. abbreviatum
C. anomalum
C. breviflorum
C. buforum
C. brasilianum
C. campylopodium
C. cardenasii
C. chacoense
C. ciliare
C. ciliatum
C. chlorocladium
C. coccineum
C. cordiforme
C. cornutum
C. dimorphum
C. dusenii
C. exile
C. eximium
C. fasciculatum
C. fastigiatum
C. flexuosum
C. galapagoensis
C. geminifolum
C. hookerianum
C. lanceolatum
C. leptopodum
C. luteum
C. microcarpum
C. minutiflorum
C. mirabile
C. parvifolium
C. praetermissum
C. schottianum
C. scolnikianum
C. stramonifolium
C. tetragonum
C. tovarii
C. villosum
C. violaceum

Galerî

Famîleya dendûreşkan
Sebze
Bacanreşk

Bacana reş, bacanreşk (Solanum melongena), sebzeyekî rengmor an reş e. Riwekek ji çîna Solanum a famîleya dendûreşkan (Solanaceae) ye.

Bacanê top dibin dolme. Hundirê wan dikolin û di dezî re dikin hişk dikin. Paşê bi şîvê re, nerm dikin û dikin dolmeh. Bacanê drûjnik jî dikin şîv. Tirşika bacanê, tirşîneke navdar e. Becanê bin kozê jî pirr xweş dibe û pêjgeha kurd de, cihê wê heye.

Etîmolojî 
Bi sanskrîtî vatingana bûye navê wê û navên îro tevahiya zimanan de tên bikaranîn, bingeha xwe ji binavkirina kevn a aryanî digirin. Kurd ji fringiyê re bacanê sor jî dibêjin. Tê peytandin ku beriya fringî (pamîdor) ji parzemîna nûvedîtî, Amerîkayê were, kurdan bi fringiyê dizanibûne. Fringî piştî vedîtina Amerîkayê frîngî (tomatos, şamî) li cîhanê belav bûye.

Navên cuda cuda yên bacanê reş 
Balcanê reş
Badincanê reş
Balîcanê reş

Famîleya dendûreşkan
Sebze
Şikok

Şikok dareke bi fêkî ye. Ev riwek cureyekî hirmiyan ya çolê ye û fêkiyên wê ji hirmiyan biçûktir û toptir in. 

Navên wê yên din ew in:

 Bişkoke 
 Girsik 
 Kirosk 
 Kirostik 
 Şekok 
 Şeqoq 

Riwek
Dar
Fêkî
Hirmî
Morî

Morî ajaleka biçûk e. Morî siftê yên bê perin paçê perên xwe dertên û difirin. Bi teybetî li herême cizirê, gotina "mîro" jî tê bi kar hanîn. Morî, bi kolonî dijîn. Yanî bi malbatî dijîn. Di nava wan de sazûmanaka wan ya jîyanî ku ew dayimî bi wê dijîn û dernekevina dervî wê heya. Weke ku çawa ku di nav Mêşên Hingiv, banî heya û hemû mêşên hingiv li gor wê dijîn, di nav morîyan de jî, bi wê rengê lê ku li gor xwe teybetmendiyên jîyane wan diguharê cuda heya. Morî, bi malbatî, bi hev re, weke ku hevbeşîyeka wan ya ku mejiyê wan jî bi bandûr dike heya. Li gorî lêkolînên li ser wan hatina kirin, di wan demên dawiyê de hate kifşkirin ku morî di bîrkirinê de xort in. Hat kifşkirin ku , morîyek deme ku ji morîyeke kolonîyeke din zirerek dîtibê, wê ji bîr nekê, Bêhna wê digirê û di buhurêne andamên din yê kolonîya xwe û ew jî êdî bi wê bêhnê wê nas dikin û êdî ji bîr nakin. Di rîya ku têre diçê de, wê riyê ji bîr nakê. Ev jî, dide nîşandin ku morî di serê xwe de karê dîmenê jî bigirê ku bi bêhnê bê û an jî bi dîmen dîtinê bê. Di rastkirinê de, û di bi rê ve çûnê de, di rêze hevdû de hertimî diçin. Wê li berçav digirin, Ku du kolonî dikivina nava hevdû de, hatiya kifşkirin ku andamên hevdû yên jev hevdû nas dikin. Derên ku mori lê dijî re dibêjin morîstan. Li Kurdisatnê çend cureyên xwe hene:

 Moriyê devan: Moriyên devan yên reng çakar yên girin.
 moriyê reş: Her derê xwe yê reş e.
 moriyê sorik: Morîyak ya ji moriyê reş biçûktir jê bileztir e.
 gêre: Morinan hûrik in. Li ser tiştê şîrin dihêwirin.

Taksonomî

Çavkanî 

Heywan
Mêş û mûr
Hymenoptera
Sirûc

Sirûc (, , ; navê kevin: Ordî; navê nûtir: Pirsûs) yek ji navçeyên Rihayê ye. Ji aliyê cîranên xwe ve bi navê Embara Mêra (Embara Mêran) tê nasîn. Nifûsa Sirûcê 102.164 e.

Erdnîgarî 

Li rojava yê deşta Herranê ye, mezinbûna wê 700 km² ye. Navê xwe yî kevin Ordî bû. Berê deşteke bi av û hêşinahî û dewlemend bû, lê piştî salên 90î ji ber kêmbûna avê her ku diçe nifûsa xwe kêm dibe. Li Sirûcê eşîrên wek (şêxî, pîjan, asî, şedadî, mîrî, oxî), dinan, bêskî , kêtikî û dîdan hene.

Gelhenasî

Çavkanî
Kaniya Xezalan

Kaniya Xezalan an Girê Spî an jî Til Ebyad () yek ji navçeyên Rihayê ye. Xwedî dîrokeke kevn e.

Erdnîgarî 

Rûber 1.248 km², bilindahî ji rûyê avê 385 m ye. 52 km ji Rihayê dûr e.

Li rojhilatê Ceylanpınar û Wêranşar, li rojavayê Pirsûs, li bakûrê Riha û Herran, li basûrê jî Sûriye hene. Ji navenda Rihayê 52 km dûr e. Li rojhilat û rojhilata xwe  de ciya peyda bin jî, bi gelemperî xwediyê destekî mezin û duz e. Mezinahiya xwe ji rojhilatê heta rojavayê 85km, ji bakûrê heta basûrê 28 km ye. 

Havînên xwe germ û hiskî, zivistanên xwe jî bizare derbas dibin.

Dîrok 

900 salan berî Îsa Kaniya Xezalan di bin hekîmiyeta Împeratoriya Asûr bû û 600 salan berî Îsa kete bin destê Med û Împeratoriya Hexamenişî. Herêm 550 salan berî Îsa ji aliyê keyaniya Makedonan ve tê bi rê ve birin. Heta belawbûna Îslamê di vê herêmê de Împeratoriya Seleukî, Keyaniya Edessa, Împeratoriya Romê, û Împeratoriya Sasanî mijûl bûne. Di sala 640an de ji aiyê Artêşa Şamî ve, di 661an de jî ji aliyê Xanedana Emewiyan hatiye bidestxistin. Pistî Emewiyan Xanedana Ebasiyan hatine vê herêmê û ev herêm pistrev ji aliyê Selçukiyan ve atiye fethkirin.

Di sala 1144an de Zengiyên Rihayî têdikevine vê herêmê û herêm girêdayî Mûsilê dibe. Pistrev Xanedana Eyûbiyan û Selcûqiyên Romê Anatolyê vê herêmê bi hev re parkirine. Di sala 1244an de Tataran, 1260an de jî Moxolan vê herêmê tehrîp kirine. 

Pistî Yekemîn Sera Cihanê dibe digel Tirkiye û di sala 1987an de dibe navceyeka Rihayê.

Demografî 

Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 32.114 û bi giştî jî 77.261 e. 1 şaredarî, 1 nehiye, 87 gund û 160 mezreyê wê hene. 

Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin an valakirin. Gelê herêmê gelek xizan e. Aboriya xwe bi xebata pembo, çandinî û xwedîkirina ajalan dikin. Riya pirraniya gund û mezreyan nîne. Herwekî elektrîk, bijîşk, av, dibistan jî kêm in û gel gazindar e.

Mijarên têkildar 
 Girê Spî (Til Ebyaz)

Çavkanî
Margîr

Margir (Circaetus gallicus), yek ji teyrên seyfî ye. Bin singî xwe yî spî ye; ser piştê xwe yê gewr û çakarî ye. Drêjbûna margîrên mezin 63-68 cm, giraniyê xwe jî navbera 1,7 û 1,9 kg tên. Per vekirina xwe 185-195 cm tên. Margir li banî disekine û nêçîrên xwe çav xwe ra dike. Ku tê firsendê xwe ji nişka va bera jêr dide û dadide ajalên biçûk.

Girêdanên derve 

Balinde
Çûk
Balindeyên li Afrîkayê
Kepene

Kepene an hebxurî (lat. Fasciolasis) nexweşîyeka pir li pêz dimîne ye. Ev nexweşî ji parazîtekî bi navî Fasciola hepatica çêdibe. Bi giştî li ser kezebên ev ajalên ku bi ev nexweşiyê ketînî kurminan wek pepûleyê biçûk tên dîtin. 

Nexweşiyên ajalan
Fasciola hepatica

Fasciola hepatica parezîtekî ku li ajalan nexweşiya bi navî kepene peyda dikiyê. Ev parazît li ser şeytanokan bixwe bixwe dizê. Ji wri derbasa avê û gîhê dibe. Ku ajal ew gîhayî dixwin derbasa hundurî ajalan dibe.

Parazît
Heywan
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Gurr

Gurr (bi îngilîzî scabies) nexweşiyekê ku li çermê ajal û mirovan peyda dibî ye. Ev nexweşi ji kurmekî bi navî Sarcoptes scabiei çêdibe.

Nexweşî
Nexweşiyên ajalan
Sitam

Sitam (bi latînî, Influenza) newxweşiyekê ku li balinde û li çûkan dertê ye. Ev ji aliyê vîrûsinan bi navî virûsên RNA sedem dibe. Nişêt û girovên xwe tayê sar û tayê germ û cirifandin ji bo wan; serêş, şewatê qirikê, lemlatêş, kuxk, bê halî û nerehtî ye. 

Nexweşî
Cemîlpaşazadeyên diyarbekirî û neteweperweriya kurdî (pirtûk)

Pirtûka lêkolîner û zimannasê kurd Malmîsanijî ya bi navê Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperwerîya Kurdî ku pêşî bi navê Dirabakırlı Cemilpaşazadeler Ve Kürt Milliyetçiliği ji alîyê Weşanxaneya Avesta çap bibû, niha kurmancîya wê ji alîyê Weşnaxaneya Vateyî çap bûye.

Pirtûk 488 rûpel e û ji alîyê Roşan Lezgîn bi kurmancîyeka sade û standard hatiye wergerandin.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Sadiq Hîdayet

Sadiqê Hidayet  ( jdb.  17ê sibata 1903 li Tehran; m. 9ê nîsana 1951 li Parîsê) nivîskarekî îranî bû. 

Piştî çar salan vedigere Tehranê. Ji mêj de her bala wî li ser Cûkeyan (yoga) û Mahatmayan bûye, lewma jî di sala 1936an de çûye Hindisatanê û li wir fêrî zimanê Sanskrîtî dibe. Ji Sanskrîtî çend rîsaleyên Bûda bo zimanê fransî werdigerîne. Piştî ku ji wir vedigere Tehranê demekê li wir di karê dewletê de dixebite û wergêriyê dike lê ev karê hanê zêde xulqê wî teng dike ku lewma jî dev jê berdide. Di sala 1950 de cardin diçe Parîsê. Derûniya wî ya tevlîhev li wir yekcar tevlîhev dibe û di 19 nîsan 1951 de, di temenê xwe yê 50 salî de ji bilî gotarên ku ji rojname û kovaran re nivîsandibû, ji 20î zêdetir berhemên hêja li dû xwe dihêle û di odeya hotêla ku lê dima de, xwe bi gaza hewayê difetisîne û întîxar dike.

Sadiqê Hidayet digel ku ji malbateke farisan a dewlemend û mîrzade bû lê seranserê jiyana xwe gelek bi sadeyî û ji rêzê dibe serî. Sadiqê Hidayet li dû Mehemed Elî Cemalzade bi Buzorgê Elewî û Sadiqê Çûbek re di edebiyata Îranê de mîna sazkarê çîroka nûjen tê nasîn.

 
Berhemên wî yên sereke: 

Bûfî Kûr ( Kundê Kor) roman –1936
Hacî Aqa (Hacî Axa) roman – 1933
Se Qetre Xûn (Sê Dilop Xwîn)– çîrok 1932
Zinde be Gûr (Zindî li Gorê)– çîrok 1930
Segi Vilgerd (Segê Beredayî)– çîrok 1942
Teranehaî Xeyyam (Çarînên Xeyam)– lêkolîn 1934
Fewayîdi Giyahxarî (Fêdeyên Giyaxwarîyê)– lêkolîn 1927

Çavkanî 

Nivîskarên faris
Romannivîsên sedsala 20an
İbrahim Güçlü

İbrahim Güçlü siyasetmedar, rojnamevan, nivîskar û dadnasekî kurd ê.

İbrahim Güçlü yek ji damezrênerê TEVKURD'e (Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd)  û di heman demê endamê Meclîsa TEVKURD'ê ye. TEVKURD di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. İbrahim Güçlü herwiha serokê komeleka kurda li Amedê bi navê KÜRD-DER e. İbrahim Güçlü niha li Amedê dijî.

Girêdanên derve 
 Parêznameya İbrahim Güçlü ji Dadgeha Cezaya Asliyeyê ya 3-emîn a Rihayê re di doza TEVKURD de

Siyasetmedarên kurd
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Huqûqnasên kurd
Şêx Cafer Şêx Mistefa

Şêx Cafer Şêx Mistefa siyasemaderekî kurd e.Şêx Cafer Şêx Mistefa niha li Herêma Kurdistanê wezîrê HHK'ê yê bo karûbarê pêşmerge ye.
Mêr
Siyasetmedarên kurd
Wezîrên Herêma Kurdistanê

Jidayikbûn 1950
Leşkerên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Şêrîn Perwer

Şêrîn Perwer di sala 1959’a de li Qamişloyê hatiye dinyayê. Di sala 1962’a de malbata wê li Bêrûtê bi cih û war bûye û xwendina xwe ya navendî li wî bajarî pêk aniye. Di sala 1978’a de derdikeve Ewropayê. Xwendina xwe ya zanîngehê li Almanyayê li ‘Beşa Çenda Gelan’ di bin navê ‘Etnolojiyê’ de kuta dike. Zimanên kurdî, erebî, almanî, îngilîzî û fransî dizane. Piştî sala 1984’a, li Amerîkayê bi cih bû. Di sala 1983’an de zewicî û dayika sê zarokan e.

Jinên kurd
Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1959
Darên çiyayên Kurdistanê

Darên çiyayên Kurdistanê

1-Dara mazî
2-Dara berî
3-Dara kezwan
4-Dara dindarî
5-Dara kevotî
6-Dara biwek
7-Dara binavî
8-Dara biye
9-Dara bişengê
10-Dara tawik
11-Dara Çinarê
12-Dara pelg
13-Dara tuyê
14-Dara karçin
15-Dara hejîrê
16-Dara gihişkê

Erdnîgarî
Şilêr

Şilêr an guldexûn an jî gulnxwîn (bi latînî, Fritillaria kurdica) yek ji kulîlkên Kurdistanê ye. Ev kulîlk li çola Colemêrgê diçê. Rengê kulîlkên xwe wek sor e û kulîkên xwe berjêr dinêrin.  

Kulîlk
Famîleya lîliyan
Floraya Kurdistanê
Puccinia graminis

Puccinia graminis yek ji kuvê zengê ye.

Kuv
Uromyces

Uromyces cureyekî kuvan ê ku zengê çêdike.

Kuv
Zeng (Puccinia)

Zeng (Puccinia), cinsekî kuvan ya ku zenga dan, qurm û pelên riwekan çêdike.

Şayes

Cureyên zengan 
Nêzî 4000 cure ji vî cinsî ku hatine saloxandin heta niha û ev jî lîstek ji çend cureyên zengan e. The genus contains about 4000 species.
P. verruca.
Puccinia angustata
Puccinia arachidis
Puccinia aristidae
Puccinia asparagi
Puccinia cacabata
Puccinia campanulae
Puccinia carthami
Puccinia coronata
Puccinia dioicae
Puccinia erianthi
Puccinia extensicola
Puccinia graminis
Puccinia helianthi
Puccinia hordei
Puccinia kuehnii
Puccinia melanocephala
Puccinia menthae
Puccinia pelargonii-zonalis
Puccinia pittieriana
Puccinia psidii
Puccinia purpurea
Puccinia recondita
Puccinia schedonnardii
Puccinia striiformis
Puccinia subnitens
Puccinia substriata
Puccinia thaliae
Puccinia triticina
Puccinia xanthii

Çavkanî

Girêdanên derve 

A collection of information regarding Puccinia psidii—particularly with respect to its presence in Hawaii
Zeng
Kuv
Nexweşiyên dên
Zad

Zad riwekên bi toxim yên ku toximên xwe ji bo xwarinê tên bikaranîn. Riwekên zadan ew in:

Genim
Garis (Panicum) 
Ceh
Gilgil
Şilêl
Gîhagulî
Baçîk

Riwek
Xwarin
Gilgil

Gilgil (bi latînî: Sorghum) sernavê riwekeke bi toxim e. Ji riwekê gilgil re dibêjin sap jî. Li Kurdistanê sapê gilgil ji bo ajalên kedî diçînin. Li Kurdistanê bi giştî toximê xwe nayê xwarin lê wextekê ku xela rabûye mirovan ji toximê vê riwekê nan çêdikirine. Bi vî nanî re dibêjin nanê gilgil. Cureyên xwe pir in, lê li Kurdistanê ter pir garisê stû xar diçînin. Çima ku çûk jê hezdikin tim li ser dadinin. Mirov jî li ser wan dehfan vedigire. Dehfê gêris ji dihêlên (pirça boçê) hespan çêdibe. Ji kokê jî zarok ji xwe re şeqeşeqan şêdikin. Kokê dibirin û parçêyên ku qut birinî dikin navbêrê qelşê û dadgirin diavên.

 garisê stû xar?

Bêjenasî 

Ev peyv wek peyva pehlewî, gahl e.

Herwiha binêre 
 Genimok

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Riz

Riz an birinc (bi latînî, Oryza) giyayek ji famîleya Poaceae ye.

Riz yek ji xurdemeniyên bingehîn ê gelek kulînên cihanê ye. Cara pêşîn li Asyaya Dûr hatiye nûveçandin û ji wir belav bûye.

Bêjenasî 

Peyv riz bi îhtîmaleka mezin ji peyv vrīhi, di sanskrîtî de tê. Ev peyv di paşto da wriže, di grekî da oryza, di latînî de riso, di îngilîzî de rice e. Di erebî de jî erz e.

Peyv birinc ji peyva pehlewî brinj tê. Ew peyv di farisî de berenc di tirkî de pirinç

Hilberîna rizê

Cureyên rizê bi zimanê zanistî 

 Oryza barthii 
 Oryza glaberrima 
 Oryza latifolia 
 Oryza longistaminata 
 Oryza punctata 
 Oryza rufipogon 
 Oryza sativa 
 Oryza sativa var. (binekom) japonica

Bo çandina rizê axa avîn û germhewa pêwîst e. Li Kurdistanê çandiniya birincê li hin deveran gengaz e, lê nehatiye ceribandin. Kurd rizê ji Îranê dikirin. Rizê Îranê navdar e. Zanist di wê baweriyê de ne ku orgîna rizê ji Koreyê ye.

Xwarin
Zad
Şilêl

Şilêl (bi latînî:Secale cereale) yek ji riwekên zadan e. Ev riwek wek ceh e lê toximên xwe wek ne gir in. Navên xwe yên din ew in:

Çexdar
Şilîl
Tarîgan 

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Gîhagulî

Gîhagulî an xirpûk yek ji riwekên zadan e. Li Kurdistanê didin ga û golikan.

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Baçîk

Baçîk yek ji cureyên gilgil e. Bi giştî kurd toximê vê riwekê naxwin lê ji bo çêkirina gezikan bi kar tînin.

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Ednan Muftî

Ednan Muftî siyasetmedarekî kurd e.

Ednan Muftî serokê Parlamena Kurdistanê bû. 
Ednan Muftî di sala 1980'î bi siyasetmedarên kurd Dr. Mehmud Osman  û  Rasul Mahmed re Partiya Sosyalista Kurdistanê (PASOK) damezrand.

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Gewr

Gewr rengê di navbera spî û reşê de ye. Rengê ariyê û rengê dû ye. Yek caran li şûna spî jî tê bikaranîn.

Bêjenasî 
Ev peyv wek peyva sanskrîtî gaura ye. Bi îngilîzî ev peyv gray e û ji germaniya kevin ji peyv grāo hatiye. Bi îhtîmal ku hemû ev peyvan ji peyvekê tên. Di tirkî da jî ev peyv gri ye, ya ku ji zimanê fransî ye.

Çavkanî 

Reng
Helesor

Helesor rengê di navbera sor û spî de ye.

Çavkanî 

Reng
Kizin

Kizin riwekekî bi toxime. Ew riwek ji bo xwarinê ga û golikan tê çandin. Toximî kizinan wek cehê teva kayê dikin û didin ajalan. 

Riwek
Rizgar Elî

Rizgar Elî siyasetmedarekî kurd e.

Rizgar Elî niha serokê Civata Parêzgeha Kerkûkê ye.

Mêr
Siyasetmedarên kurd