nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Felekedîn Kakeyî

Felakedîn Sabîr Kakeyî tê nasîn wek Felekedîn Kakeyî (1943, Kerkûk - 31.07.2013 Hewlêr) pêşmerge, nivîskar, rojnamevan û siyasetmedarekî kurd bû ku di sala 1943an de li bajarê Kerkûkê hatiye ser dinyayê. Endamekî binemala seyîd û şêxên kakeyiyan bû.

Jiyan 
Di sala 1965 de tevlî Bizava Demokrasî ya Kurdî û Erebî bûye, zêdebarî nivîsîna gotarên edebî, gotar ji zimanê kurdî wergerandine zimanê erebî û berevajiya wê.

Ew nivîskar û edîtorê rojnameya Eltaxî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bû û heta 12em kongreya PDKê endamê komîteya navendî û polîtburoya vê partiyê bû û mirovekî nêzîkî Îdrîs Barzanî, Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî bû.

Piştî hilweşîna rejima Sedam, edîtoriya rojnameya El-Taxî ya ku li Iraqê herî zêde dihat firotin kiriye.

Rewşenbîrê kurd Felekedîn Kakeyî di 31ê tîrmeha 2013an de li Pîrmamê çû ber dilovaniya Xwedê.

Berhem 
 Ḧeleciyat řabûnêkî direwşawe le mêjûy Ḧelacda, Wergêr: Şêrzad Heynî, felsefe, Hewlêr 2014.
 Çirkesatî hoşmendî Wergêr: Şêrzad Heynî, xwepêşvebirin-felsefe, Hewlêr 2014.

Girêdanên derve
Ji malpera Yeketiya Nivîserên Kurd li Dihokê

Çavkanî 

Jidayikbûn 1943
Siyasetmedarên Iraqê
Mêr
Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Wezîrên Herêma Kurdistanê
Masiyê henik

Masiyê henik masiyekî persorsikê çemê Firatê ye. Ber perikan û ber sîrseleyan sorik e wê lomê pê ra dibêjin henik (masiyê bi hene).  

Masî
Soqî

Soqî gundekî bi Bêsniyê ve girêda ye. Ew navbera, li roava Hec Xelîl û rohelat Soqiya Hemî Îmo de dime ye. Ew bi derbend ji gundên Keleyê vediqete. 

Gundên Bêsniyê
Heware

Heware masiyekî çemê Ferat e. Piştê xwe wek navberê kesk û gewrê de ye. Diqikên biçûk yên reşik li piştê hene.

Masî
Abdurrahman Yalçinkaya

Abdurrahman Yalçinkaya dozgêrekî komara Tirkiyeyê ye ku bi eslê xwe kurd e. Yalçinkaya di 10ê adara 1950î de li Rihayê hatiye dinê.

Abdurrahman Yalçinkaya niha serdozgerê dadgeha bilind ya Tirkiyeyê ye. Bi eslê xwe ew ji Rihayê ye. Yalçinkaya bi dozên ji bo girtina partiyên mîna AKP'ê û DTP'ê kete rojevê.

Çavkanî

Mêr
Dozgêrên kurd
Jidayikbûn 1950
Kesên ji Rihayê
Dozgêrên tirk
Mirovên zindî
Ebdulrehman Mistefa

Ebdulrehman Mistefa  siyasetmedarekî kurd e.Ebdulrehman Mistefa  niha Parêzgarê bajêrê Kerkûkê ye.
Mêr
Siyasetmedarên kurd

Jidayikbûn 1951
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Sabahat Tuncel

Sabahat Tuncel (jdb. 5ê tîrmeha  1975 li Yazixan , Meletî, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e.

Sabahat Tuncel niha endama Parlamena Tirkiyê ye. Sabahat Tuncel li ser lîsta DTPê weke parlamentera Stenbolê hate hilbijartin. Sabahat Tuncel beriya ku weke parlamenter bê hilbijartin, ji ber îddiaya ku endama PKKê ye hatibû girtin û di zinanê de bû. Sabahat Tuncel ji girtîgehê hate hilbijartin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1975
Mirovên zindî
Kesên ji Yazixanê
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenter (DTP)
Parlamenterên jin
Parlamenterên Stembolê
Çalakvanên kurd
Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kosret Resûl

Kosret Resûl, bi navê resen Ebdullah Resûl Elî, siyasetmedarekî kurd e. 

Ew di 1ê tîrmeha 1952an de li gundê Şîwaşok ya bi ser navçeya Koye ya bi ser Hewlêrê ve hate dinê. Sala 1968an xwendina seretayî li dibistana Îbnî Xelekan temam kiriye. Her li wê salê da pêwendî bi Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û PDK ve kiriye. Sala 1974 navendî û paşnavendiyê li Hewlêrê temam kiriye. Sala 1975 bûye endamê navçeya PDK. Li dawiya meha îlona sala 1975 bi sedema şehîd Ebdulrezaq ve pêwendî bi Komele ve kiriye. Sala 1976 Peymangeha Kiştukalî (Çandinê) li Bulgaristanê qedandiye. Sala 1976 li Wezareta Bazirganî - Sayloya Hewlêrê bûye fermanber, çend pileyekî wergirtiye, bûye cîgirê Emîn Mexzen (Kogeh) paşê Emîn Mexzen û cîgirê birêveber

Yek ji wan pênc hevalan bûye ku di 24ê nîsana 1976an de li bajarê Kerkûk û li mala Mihemed Xurşîd Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê damezrand, ku ji Letîfî Şêx Umer, Reuf Akreyî, Şehîd Şiwan Elî û Mihemed Xurşîd pêkhatibû. Di 11 gulan 1977 de ji aliyê Heyey Xase (lîjneya Taybet) ve hate girtin, piştî wê tu nihêniyekî nîşannedaye, li îlona 1977 hatiye azadkirin. Sala 1980 bûye berpirsê rêxistina Komeleya Rêncberên Kurdistanê li Hewlêr. Sala 1981 bûye Endamê Serkirdayetiya navxoya Komele.

Sala 1984 û li konferansa sêya Komele da ji rêzbenda kesên hatin hilbijartin de rêza çarem de dibe Endamê Serkirdayetiya Komele û YNK Li 14 Eylula 1984 ji fermanberiyê tê veqetin û jiyana çiya û Pêşmergayetiyê hildibjêrê û dibê berpirsê malbenda sê ya Hewlêr ya Yekitiya Nîştimaniya Kurdistanê. Sala 1985 bi bordumana firokeyên helîkopter li Simaqulî bi sextî birîndar dibê.

Sala 1986 her du kurên wî Aras û Pêşrew li Simaqulî bi bordumana firokeyê şehîd dibin.

Piştî ku her du malbendên Sê û Çar ê Yekîtî yek digrin, dibe berpirsê malbenda nû ku bi malbenda sêya Hewlêrê tê naskirin. Li raperîna mezin ku sala 1991 ji aliyê bereya Kurdistanî ve serpereştiyarê rizgarkirina bajarê Hewlêr pê hatibû spartin li rizgarkirina bajarê Kerkuka Qudisa Kurdistanê da rolekî diyar û berbiçav dîtiye.

Sala 1991 dibe berpirsê Bereyê Kurdistanî li sînorê parêzgeha Hewlêr. Di salên 1991 û 1992 de berpirsê her du mekteba pêwendiyên derve û rêxistinên demokratik bûye. Sala 1992 bûye kargêrê mekteba siyasî û li yekem hilbijartina Parlemena Kurdistanê da bi Endamê Parlemena Kurdistanê tê hilbijartin. Sala (1993 heta 1996) dibê Serokê Kabîneya duyemê Hikûmeta Yekgirtiya Herêma Kurdistanê. Sala 1996-2001 bûye Serokê Encumena Wezîrên Hikûmeta Herêma Kurdistanê li îdareya Silêmaniye. Li sala 2001 bûye berpirsê Desteya Kargêriya Mekteba Siyasî YNK. Li sala 2006 ve wekî Cîgirê Yekemê Sekreterê Giştî YNK kar dike. Li damezrandina Serokayetiya Herêma Kurdistanê ve Posta Cîgirê Serokê Herêmê wergirtiye. Li adara 2012 cara duyem posta Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê wergirtiye. Bi dirêjahiya salên derbasbûyî bû nûnerayetiya YNK) û gelê Kurdistanê beşdarî çendîn kor û kongreyên navçe û navdewletî kiriye û karê dîplomatî encam daye.

Kosret Resûl niha cîgirê serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ye.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Hewlêrê
Jidayikbûn 1952
Neteweperwerên kurd
Mirovên zindî
Serokwezîrên Herêma Kurdistanê
Selîm Sadak

Selîm Sadak (jdb. Sala 1954 li Bafê, Parêzgeha Şirnexê) siyasetmedarekî kurd e. 

Selîm Sadak di sala 1954'ê li gundê Bafê (Şirnex/Hezex) hat dinyayê. Zewicî ye û bavê 10 zarokan e. Zimanên Kurdî, Tirkî, Erebî û Îngilîzî dizane.

Selîm Sadak di sala 1991'ê de li gel Leyla Zana, Hatip Dicle û Orhan Doğan li ser lîsta partiya SHP'ê weke parlamenter ketin Parlamena Tirkiyê. Selîm Sadak di sala 1991'ê de, piştî ku ew û hin hevalên xwe ji SHP'ê qut bûn, yek ji damezrênerên partiya HEP'ê û piştî ku HEP hate girtin DEP'ê bû. Piştî ku di 1994'a de DEP hatin girtin û parlementerên wê ji Parlamena Tirkiyê hatin avêtin, cezayê zîndanê li wan hate birrîn û Selîm Sadak jî ji bo deh salan kete girtîgehê. Niha Selîm Sadak weke piştgirekî DTP'ê xebata xwe ya polîtîk dimeşînê. Selîm Sadak ji bo hilbijartina 2009an li Sêrtê bû berendamê Serokê Şarederiyê.

Girêdanên Malper 
Malpera Selim Sadak 

Mêr

Jidayikbûn 1954
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Parlamenterên Şirnexê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Mihemed Sedîq Kebudwend

Mihemed Sedîq Kebudwend rojnamevanekî kurd e.

Mihemed Sedîq Kebudwend damezrênerê Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê (RMMK) ye. Kebudwend ev demeke dirêj e di girtîgeha Komara Îslamî ya Îranê de ye.

Mêr
Rojnamevanên kurd
Clifford Shull

Clifford Glenwood Shull (jdb. 23ê îlonê 1915 li Pittsburgh, Pensîlvanya; m. 31ê adarê 2001 li Medford, Massachusetts) yek ji fizîknasên navdar ên DYAyî bû. Sala 1994î guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê hatiye dîtin.

Jînenîgarî 

Di nava salên 1933 - 1937î de li Pittsburgh di Enstîtuya Teknolojiyê ya Carnegie (enstîtuya teknîkê) de perwerdeya fîzîkê dîtiye. Ji wir derbasî Zanîngeha New Yorkê bûye û perwerdeya bilind li wir girtiye. Serî de karekê li fîrmaya The Texas Company (Texaco) dibîne. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyemîn, sala 1946î, li Tênêsî di ezmûngeheke neteweyî de dixebite. Sala 1955î wekî profesor li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts dest bi kar dike û heya nexweşketina dawiya temenê xwe (1986) li wir dixebite.

Shull sala 1941î bi Martha-Nuel Summer re evînmarî dibe (dizewice) û sê lawên wan dibin, John, Robert û William. Ew li nexweşxaneya Lawrence Memorial Hospital a li Medford a, Massachusetts jiyana xwe jidestdide.

Xebat û girîngiya wî 

Li Texaco analîza mîkrostrûktûra katalîzatoran dikir ku beşek ji kîmyageriya petrolê bû. Li laboratûara Oak Ridge National Laboratory bi tevî Ernest Walton (1903-1995) li ser bipêşxistina reşandina neutronan dixebite.

Shull sala 1994î bi tevî Bertram Brockhouse Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Xelat 

 Buckley Xelat, American Physical Society, 1956
 Hilbijartin bo American Academy of Arts and Sciences, 1956
 Hilbijartin bo National Academy of Sciences, 1975
 Gregori-Aminoff-Xelat, Xelata zanistiyê ya keyaniya Swêd, 1993
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1994

Berhem 

 Clifford Shull: Early development of neutron scattering. Rev. Mod. Phys. 67 (1995) 753–757

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1915
Mirin 2001
Musa Cengiz Solmuş

Musa Cengiz Solmuş peykervanekî kurd e.

Peykervan Musa Cengiz Solmuş ji zimanê kevira fêm dikê, bi fêm kirinê naminê, can didê kevira. Wek ku bi kevira dibê yek û mane û hestên xwe didê kevira. Ew kevira ji çiyayê Mezra Botan kom dikê û li navçeya Rihayê Serê Kaniyê bi derfetên xwe di dezgeha xwe de çê dikê. Peykervan Musa Cengiz li gundekî Mêrdînê, li Darê ji dayîk bûye. Gûnde ku Musa cengiz têde jiyaye, gûndekî antîke. Peykervan li peykerê gûnde xwe dinerê û hedî hedî wek van peykara çedikê û dest bi peykervaniyê dikê. Niha peykerên Musa Cengiz park û baxça dixemilînin. Peykervan niha li gûnde Axirtoş dijî. Cengiz bi peykervanê din re xebitê û peykerê xwe derveşandinî Ewropa dikê.

Girêdanên derve 
 Malpera Serê Kaniyê -  bi tirkî 
 Malpera Şaredariya Serê Kaniyê -  bi tirkî
 Malpera Musa Cengiz Solmuş -  bi tirkî

Mêr
Peykervan
Tevkurd

Tevkurd kurteya Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd e, tevger û rêxistineke kurdan e. 

Tevkurd ji kesan û ji rêxistinan pêk tê û di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. Armanca Tevkurdê ya rêxistinî ew e ku Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê ava bike. Tevkurd ji aliyê 250 kesan de hat ava kirin. Gorî destûrê biryar hat girtin ku rêxistinên siyasî û komele û weqifên kurd bibin endamê Tevkurdê. Sekreterê Tevkurdê siyasetmedarê kurd İbrahim Güçlü ye.

Girêdanên derve 

Malpera Tevkurdê 

Rêxistinên kurdan
Hüseyin Deniz

Hüseyin Deniz (bixwîne wekî Hîûseyîn Denîz) rojnamevanekî kurd bû.

Hüseyin Deniz rojnamevanî, nivîskarî û endametiya PEN'ê kiriye. Rojnameya welat di sala 1992'î de Musa Anter û Hüseyin Deniz bi hevre saz kirine. Rojnameya welat yekemîn rojnameya bi kurdî ya li Tirkiyeyê tê weşandin e. 

Denîz ji aliyê hêzên îllegal ên dewleta Romê ve hate kujtin.

Mêr
Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Goriyên mêrkujiyê
Mahmut Aslan

Mahmut Aslan siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.

Di gelek malperên înternetê de kurde gotaran jî dinivîse. Mînak: rojaciwan.com (dengeroje.com)

Berhem 
 Yerel Yönetimler
 Vefayi Özlemek

Girêdanên derve 
 Mahmut Aslan Rojaciwan
 Mahmut Aslan Goman web

Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Doktor Seîd

Doktor Seîd sala 1863'an li Sinê hat dinyayê. Bavê wî Mele Resûl bû û ew di malbata xwe de meleyê heftan bû. Çaxê bavê wî mir, Seîd ê ku hingê sêzdeh salî bû, di cihê wî de bû mamoste, di mizgeftê de bang dida û bû pêşnimêj. Doktor Seîd qenc bi kurdî, farisî, erebî, aşûrî, înglîzî û îbranî dizanî.
Ji bo demekê wî xwe bi Neqşebendiyan ve girt, lê hingê wî dest pê kir Încîl xwend û piştî demekê bû Mesîhî. Çaxê ku ev yek hat zanîn, diviya ku ji bajarê xwe bireviya û hingê ew çû Hemedanê, bû doktor û li wir jin ji xwe re anî.
Ji 1893 heta 1895'an, ew li Swêdê û li Înglistanê geriya û li Londonê bijîşkî xwend û piştre vegeriya Hemedanê. Sala 1902'an ew careke din çû Londonê û doktoriya çavan xwend. Ew gelek caran di herêmên Kurdistana Îranê de digeriya û wî ji mîr, walî û neviyekî Şah heta bi feqîran mirovên nexweş sax dikirin û ji bo baweriya xwe şahidî dikir. Sala 1942'an ew li Tehranê mir.
Serhatiya jiyana wî di çend zimanan de hatiye weşandin (Înglîzî, Tirkî, Soranî).

Çavkani

Girêdanên Derve 
Serhatiya Doktor Seîd

Jidayikbûn 1863
Xirîstiyanî
Kesên ji Sineyê
Chris Kutschera (kirmanckî)

Chris Kutschera  (1938, Normandî - 31.07.2017) rojnamevan u kitabnuştoxê derhaqe Mezopotamya û Kurd'an dewo.

Zaningahê Sorbonne de wend. 1960 de Guatemala dê dest bi rojnamewanî kerd. Nuştey u weşanêcewê derhaqe Kurd u serhildanê Kurdande biyê rojnameyê: Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat, El Mundo de veciyaye.

Weşan 
 Le Mouvement National Kurde , Parîs, 1979
 Le défi Kurde, ou le rêve fou de l’indépendance, Parîs, 1997
 Le Kurdistan, guide littéraire, Lausanne, 1998

Giredayeyê Teberî 

Chris Kutschera ciqêrayox, nûskar û rojnamewanê fransî yo, bi taybetî Rojhelato Mîyanênî û kurdan ser ro kar keno. Edi universîteya Sorbonnî de wendo û sera 1960 de Guatamala de dest kerdo bi rojnamewanîye. Kutscherayî bi gelê meqale û nûsan rojnameyena fênda Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat û El Mundo de vejîyo re huzbarê merdiman. Eyî ser cuyane û xoverdayena kurd û Kurdîstanî de gelê çîyî nûsnê.
Genimok

Genimok an jî garis (bi latînî, Panicum) giyayekî ji famîleya Poaceae ye.

Cureyên garisê 
 Garisê sorik
 Garisê spî
 Garisê zer, garisê zerik

 Zad
Famîleya genim û kurtîjan
Zimanên hind û arî

Zimanên hind û arî yek ji milên zimanên hind û ewropî ye. Li gorî jimarên sala 2005an bi 209 zimanên cihê, yên ku yên herî mezin hindistanî (hindî û urdû, nêzî 540 mîlon), bengalî (nêzî 200 mîlon), pencabî (nêzî 100 mîlon), maratî (nêzî 90 million), gûceratî (nêzî 45 mîlon), nêpalî (nêzî 40 mîlon), oriyayî (nêzî 30 mîlon), sîndî (nêzî 20 mîlon) û asameseyî (nêzî 14 mîlon) ne, bi temamî nêzî 900 mîlon axêverên xwe hene. Ew ji zimanên îranî û zimanên nûristanî ve zimanên hind û îranî pêk tê.

Girêdanên derve 
 zimanên hind û îranî

 
Zimanên hind û ewropî
Reşkota

Reşkota êleka (eşîreke) kurdan e. Reşkotî li Amedê, Qubînê, Êlihê û gelek deveran hene. Eşîreke mezine.

Eşîr
Zimanên nûristanî

Zimanên nuristanî (berê herwiha; Zimanên gawiran) yek ji milên biçûke Zimanên hind û îranî ye. Di vî milî de şeş zimanên ku axeverên xwe dorê bi tunî 30.000 kesan pêk tên he ne. Ew bi gelemperî li Efxanîstanê (nêzî 25.000) tê axaftin. Li Pakîstanê jî hin axêverên van zimanên ku dorê 5-6 hezar kes dike li herêmê Nûrîstan hene.

Şûnê Zimanê Nûrîstanî

Gorî nihêrînîn lingûîstîk zimanên Nûrîstanî navbera zimanên îranî û hîndî de dimê û ew girêkeka navbera wan herdu milan de ye.

Zimanên Nûrîstanî
Zimanên Nûrîstanî (GawirÎ) 6 ziman, nêzî 30 hezar axêver.
Katî (Başgalî) 20 hezar, Devikên Kamwirî, Mumwirî, Katawiriya rohelat,  (an jî Şêxanî), Katawiriya roava
 li Efxanistanê (15 hezar kes): li Ramgal-, Kulam-, Ktivi-, Paruk, Newala Başgal; li Pakîstan (5 hezar): li Şîtral- û newala Lutkuh
Prasûn 1–2 hezar
 li Efxanistan: li newala Prasun
Aşkûn (Wamaî) 1–7 hezar
 li Efxanistan:li newala Pex li herêma Kunar
Waîgalî 2 hezar
 li Efxanistan: başûr rohelata Nûrîstan, bakura çemê Pêx li Kunar, newala Waigal û Veligal
Gambirî (Tregami) 1 hezar
 li Efxanistan:li newala Tregam
Zemiakî < 1 hezar 
 ''li Efxanistan

Zimanên hind û îranî
Zimanên Pakistanê
Walonya

Walonya (bi walonî: Walonreye an jî Waloneye) yek ji sê herêmên Belgiyaya Federal e. Di sala 1980an da navê fermî bû Herêma Walon. Ew herêm 55% ji axa Belçîkayê ye û zimanê fermî fransî û almanî ye. Paytext bajarê Namûr e.

Mijarên têkildar 
Flander (Flandre)

Çavkanî 

Belçîka
Zimanê osetî

Zimanê osetî  ( / Iron æwzag) yek ji zimanên îranîyî ku li Qefqazê,  Rûsya (Alanistan Bakur) û Gurcistan (Alanistan Başûr) û li herêmên Alanistana têye axaftin. Ew rojhelat-rojavayî dibe du devikan û rojhelatî Îronî û roavayî jî Dîgorî e. Axêverên vî zimanî dorê 700 hezar kes e.

Zimanê osetî (îronî) heta qewmeka kevinê Alanên ku, ji Sarmatiyane dihatin. Zimanê alanî bi yaxnobî ve du zimanên zimanê bakur-rojavaya îranîyê ku têye axaftin. Lê ew tenê zimanê sarmatiyê ku îroj têye axaftin.

Alfabe 

Di zimanê alanî de ji sedsala 19'an vir ve alfebeya kirîlî ya ku ji 35 grafeman pêk tê, têye bikaranîn: ew 26 tîpên bêdeng, hef tîpên bideng û 2 dîftongan pêk tê.

Navbera salên 1923 û 1937'a alfebeya latînî ya ji van tîpan pêk dihat jî hatibû bikaranîn:
A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, 
V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

Girêdanên derve 

  ironau.ru

Osetî
Osetya
Osetî
Azad Ergoşî

Azad Ergoşî rojnamevanekî kurd e. Azad Ergoşî niha birêveberê giştî yê Kanala a. Esmanî ya Newroz TV e.

Mêr
Rojnamevan
Teha Berwarî

Taha Berwarî siyasetmedarekî kurd e.

Taha Berwarî niha wezîrê Werziş (Spor) û Ciwanan ye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye.

Mêr
Siyasetmedar
Wezîrên Herêma Kurdistanê
Zozan (erdnîgarî)

Zozan ew dever e ku jiyana li xwe di navbera deşt û çiyan de radigire.

Di herêmên çiya de, ew devera ku zêde kevir û newal û gelî lê nînin û erda wî hertim bi gil û giyayên pirtexlît lê hêşîn in. Zozan bi xwezayeke rengareng ve hatiye xemilandin, herweha tê de gelek kanîsark û li hin deveran jî gol an golik hene. Ji xwezaya zozanan hertim bihna xweş tê û pişika nexweş hêsan dike. Li zozanan zêde dar û devî tunin, lê ger hindik be jî yeko yeko darên pir qirase û kevnar hene. Li bakûrê Kurdistanê herêmên ku wek zozan hatine binavkirin, pir in. Hin ji van zozanan gelek menşûr in û navûdeng dane. Wek Zozanê Şerefdînê, Zozanê Zobeserê, Zozanê Qulingo, Zozanê Nemrûd, Zozanê Sîpanê Xelatê û gwd. Herêna ku zozan be, tenê du demsal lê hene. Yek bihar e û yek jî zivistan e.  

Koçer ber bi dawibûna biharê de, ji bo pezê xwe hêdî hêdî derdixin warên bilind. Ji van waran re zozan tê gotin. Gundên ku havînan gelek germ in û pez nikare lê debar bike, gundî pezê xwe dibin û diçin derdikevin zozanan.

Wextên ku berfa zozanan dihele û koçên malan xwe ber bi jor ve xwe dikişînin, zozan weke bihuşt xwiya dikin bi çêre, mêrg, çavkanî û hemî rengîniyên xwe nîşan didin.

Erdnîgarî
OPEC

OPEC, wekî Opek bixwîne, kurtiya îngilîzî ya Organization of the Petroleum Exporting Countries e, ango Rêxistina Welatên Dervefiroş ên Neftê yan jî Rêxistina Welatên Hinardekar ên Neftê, rêxistineke navneteweyî ye ku di navbera 10 û 14ê îlona 1960î de li Bexdayê hat damezrandin.

Ji sala 1965an de navenda vê rêxistinê li Viyanayê ye. Endamên destpêkê Iraq, Îran, Kuweyt, Erebistana Siyûdî û Venezuela bûn. Paşê heft dewletên din jî tevlî vê rêxistinê bûn: Qeter (1961), Îndonezya (1962), Lîbya (1962), Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî (1967), Cezayir (1969), Nîjerya (1971) û Angola (2007). Ekuador ji sala 1973 heta 1992an û Gabon jî ji sala 1975an heta 1992an endamên OPECê bûn. Ekuador piştî 15 salan navber, di 17ê çiriya paşîn a 2007an de dîsa vegeriya nav vê rêxistinê.

Dewletên endamên OPECê derdora 40% ji neftê ku li cîhanê tê berhemdan derdixin û derdora 75% ji nefta ku hatiye tesbîtkirin, di axa wan welatan de ye.

Endamên  OPEC'ê 

Afrîka
  (tîrmeh 1969)
  (adar2007)
  (kanûna pêşîn 1962)
  (tîrmeh 1971)

Rojhilata Navîn
  (îlon 1960)
  (îlon 1960)
  (kanûna pêşîn 1961)
  (îlon 1960)
  (îlon 1960)
  (adar 1967)

Amerîkaya Başûr
  (çiriya paşîn 2007)Venezuela (îlon 1960)

Başûr-rojhilatê Asyayê
  (kanûna pêşîn 1962, bidawîanîna endametiya xwe ragihandiye)

Girêdanên derve 
  Malpera fermî ya OPEC'ê

Rêxistinên navneteweyî
Neft
Ufuk Uras

Ufuk Uras (1959 li Stembolê/Üsküdar) nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.

Ufuk Uras yek ji damezrêner û niha serokê partiya tirk Özgürlük ve Dayanışma Partisi - (ÖDP) (bi kurdî: Partiya Azadî û Piştgiriyê) û ji 22'ê tîrmehê 2007'a ve parlamenterê Herêma yekê ya Stembolê ye.

Berhem 
 ÖDP Söyleşileri 
 İdeolojilerin Sonu mu? 
 Sezgiciliğin Sonu mu?
 Başka Bir Siyaset Mümkün
 Siyaset Yazıları
 Alternatif siyaset arayışları
 Kurtuluş Savaşı‘nda Sol

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
ÖDP
Jidayikbûn 1959
Mêr

Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Mücadele (Heftename)

Mücadele (kurdî: Berxwedan) heftenameyake ku li Sêrtê bi zimanê tirkî derdikevê.
Herçiqas zimanê serekê yê rojnameyê tirkî be jî carna spot û flaşên nûçeyan bi kurdî û erebî jî derdikeve. Ji ber vê yekê di 19'ê gelaweja 2007an di Xelatên Rojnamegeriya Kurdî ya ku bi boneya salvegera rojnameya Azadiya Welat hatibû li darxistin, heftenameya Mücadeleyê xelata taybet a jûriyê wergirt. 

Mücadele, di sala 1962'a da ji hêla Cumhur Kiliççioglu ve hatiye avakirin ku hê jî belavkarê wê, mîzampajkarê wê, tîprêzê wê, gerînendeyê wê, sernivîskarê wê, xwediyê wê; bi gotineke din her tiştê wê Cumhur Kiliççioglu ye.

Heftename ku reş-spî derdikeve, ji çar rûpelan pêk tê di tîrmeha 2008an gihîşte hejmara 4 hezar.

Girêdanên derve 
 Malpera heftenameya Mücadele

Heftename
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Sêrt
Adiyeman (parêzgeh)

Adiyeman (bi tirkî, Adıyaman) parêzgeheke bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Semsûr e û di nav sinorên komara Tirkiyê de ye.

Navçe 
 Semsûr (): Semsûr, Akpinar, Çalgan, Koc Alî, Quyuçak
 Bêsnî (): Bêsnî, Keysun, Qizlîn (navend: Sahandîl), Siwarî, Şambayat 
 Çêlikan (): Çêlikan
 Aldûş (): Aldûş, Taraksu (navend: Tîllo)
 Sergol (): Sergol, Belweren, Perwerî (navend: Perwerî Mazîn)
 Kolik, Adiyeman (): Kolîk, Tûxarîs, Alut (navend: Tawsî), Narince
 Semîsad (): Semîsad
 Sinciq (): Sinciq (navend: Bîrîmşe)
 Tût (): Tût

Dîrok

Erdnîgarî

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Cengiz Çandar

Cengiz Çandar (jdb. 1948 Enqere), rojnamevanekî tirk ê navdar e. Cengiz Çandar li Tirkiyê rojnamevanekî navdar e û di pirsgirêka kurd de xwedî nêrînek erênî, realîst û aştîxwaz e.

Berhem 

 1976: Direnen Filistin 
 1981: Dünden Yarına İran 
 1983: Ortadoğu Çıkmazı
 1983: Tarihle Randevu
 1987: Güneşin Yedi Rengi 
 1999: Benim şehirlerim

Girêdanên derve 
 Axaftina Cengiz Çandar li ser pirsa kurdî di Platforma Abantê de (5.7.2008)

Rojnamevanên tirk
Jidayikbûn 1948
Mirovên zindî
Kesên ji Enqereyê
Ayfer Düzdaş

Ayfer Düzdaş (jdb. 1973 li Sêwasê, Bakurê Kurdistanê), stranbêjeke kurd e.

Li gundê Aldîwazê ya bi ser Hafikê ya Sêwasê hatiye dinê. Malbata wê di komkujiya 1938an de ji Dêrsimê reviyane Erzinganê û ji wir jî derbasî Sêwasê bûne. Heya neh saliya xwe li Sêwasê maye. Piştî wê malbata wê koçî Stembolê kiriye.

Ayfer Düzdaş di sala 1996an de li NÇMê dest bi perwerdehiya muzîkê û baxlemayê kir. Di sala 1998an de li Lîseya Hunerên Bedew a Perayê de dest bi perwerdehiya şan û kemanê kir. Piştî perwerdehiya du salan di Koma Venge Sodirî ku bi zimanê zazakî muzîkê dike û di Koma Asmîn a ji 11 jinan pêk hatibû de cih digire. Yekemîn albûma wê ya solo sala 2008an derket.

Dîskografî 
 2000 − Şahiya Stranan 1, Kom Muzîk
 2001 − Wayîr, bi koma Vengê Sodirî
 2006 − Şahiya Stranan 2, Kom Muzîk
 2006 − Annadolu Ninnileri (Lorîkên Anatoliyayê)
 2008 – Leylan, Solo, Kom Muzîk

Girêdanên derve 
  Malpera fermî ya Ayfer Düzdaş 
  Ayfer Duzdaş: Di muzîka kurdî de xitimînek heye, Hevpeyvîn: Îsmaîl YILDIZ, 24.02.2008, DIYARNAME
 HEVPEYIVÎN BI AYFER DUZTAŞ RE, Salihê Kevirbirî, NETKURD 

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1973
Kesên ji Sêwasê
Artêşa Mehdî

Artêşa Mehdî (erebî: جيش المهدي) rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.

Artêşa Mehdî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Artêşa Mehdî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.

Rêxistina neqanûnî
Iraq
Dewleta Îslamî a Iraqê

Dewleta Îslamî a Îraqê rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.

Dewleta Îslamî a Îraqê piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Dewleta Îslamî a Îraqê ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.

Rêxistina neqanûnî
Iraq
Gruba Neqişbendî

Gruba Neqişbendî rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.

Gruba Neqişbendî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî, kurd û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Gruba Neqişbendî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.

Rêxistina neqanûnî
Iraq
Platforma Abantê

Platforma Abantê komeke xebatê ye ku bi piştgiriya Weqfa Rojnameger û Nivîskarên Tirkiye hatiye damezrandin. 

Civîna 17. ya Platforma Abantê li ser kêşeya kurd bû.

Ev civîn bi navê "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re" di navbera 4 û 6ê tîrmeha 2008'an hate çêkirin.

Girêdanên Derve 
Rûpela Civîna 17. ya Platforma Abantê, "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re"
Viva World Cup

Viva World Cup (Pêşbirka Viva ya Gogê ya Cîhanî) pêşbirkek nefermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ye, ku her du sala carekê ji bo wan herêm, gel û welatên ku ne sebixwe ne û nikarin tevlî pêşbirka FIFA yê bibin, tê lidarxistin. Ev pêşbirk ji aliyê saziya Nouvelle Fédération Board (NF-Board) tê lidarxistin. 

Yekemîn pêşbirka Viva World Cup di sermawez 2006an li Oksîtanyayê hate lidarxistin. Bakurê Kîprosê ku wekê cihê lidarxistina pêşbirkê hatibû hilbijartin, ji ber sedemên polîtîk û lihevnekirinên bi organîsatorê vê pêşbirkê NF-Board, xwe ji kandîdaturî û mazûvaniyê vekişand. Pêşbirka Viva World Cup a duyem di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê 2008an li Gällivare (Swêd) hate lidarxistin.

Pêşbirkên ku heta niha hatine lidarxistin

Pêşbirka VIVA ya 2008an 

Pêşbirka sala 2008an di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê li Gällivare (Swêdê) hat lidarxistin. Yekemîn car tîma Kurdistanê (lîstikvanên ji Başûrê Kurdistanê bûn) jî di sala 2008an de tevlî vê pêşbirkê bû û lîska destpêkê lîst. Di encamê de tîma Padanya bû ya yekem û tîma Kurdistanê jî bû ya çarem.

Tîmên beşdar 

Tîmên mêran:
  Samîlenda
  Padanya
  Provence 
  Kurdistan
  Aramî

Tîmên jinan:
  Samîlenda 
  Kurdistan

Encamên pêşbirkê 
Tîmên mêran
{| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center;" cellpadding=3 cellspacing=0 
|colspan="3"|7ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"|Samîlenda   
|width="50"|2 : 7' 
|align="left"| Kurdistan
|-
|colspan="3"|8ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"|Padanya   
|align="center" width="50"|6 : 1|align="left"| Provence
|-
|colspan="3"|9ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"|Provence   
|align="center" width="50"|0 : 3|align="left"| Kurdistan
|-
|align="right"| Aramî 
|align="center" width="50"|1 : 0|align="left"| Samîlenda
|-
|colspan="3"|10ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"| Aramî 
|align="center" width="50"|5 : 0|align="left"| Provence
|-
|align="right"| Padania 
|align="center" width="50"|2 : 5 
|align="left"| Kurdistan
|-
|colspan="3"|11ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"| Aramî 
|align="center" width="50"|0 : 4|align="left"| Kurdistan
|-
|align="right"| Padanya 
|align="center" width="50"|2 : 0 
|align="left"|  Samîlenda
|-
|colspan="3"|12ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"| Padanya 
|align="center" width="50"|4 : 1|align="left"|  Aramî
|-
|align="right"| Samîlenda 
|align="center" width="50"|4 : 2 
|align="left"|  Provence
|-
|colspan="3"|13ê tîrmehê 2008
|-
|align="right"|Samîlenda   
|width="50"|0 : 3 
|align="left"| Kurdistan
|-
|align="right"| Padanya 
|align="center" width="50"|2 : 0|align="left"|  Aramî
|}Tîmên jinan'''

Pêşbirka VIVA ya 2009an

Pêşbirka VIVA ya 2010an

Pêşbirka VIVA ya 2012an

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya organîsator NF-Board 
 Malpera fermî ya Viva World Cup 

Pêşbirkên futbolê
Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi (rojname)

Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi ( كرد تعاون وترقى غزته سى ), Gazeteya Teawun û Tereqiya Kurmancan, anku Rojnameya Alîkarî û Pêşketina Kurd, organa Komeleya Alîkarî û Pêşketina Kurd bû. Rojnameyeke olî, zanistî, ramyarî, wêjeyî û civakî bû.

Di 5'ê berfanbara 1908'a li Stembolê dest bi weşanê kir. Zimanê rojnameyê kurdî û osmanî bû. Rojname hefteyî û 8 rûpel bû û li gor çavkaniyan 9 hejmarê rojnameyê derket.

Lêkolînên li ser rojnameyê 
 Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi, Malmîsanij, Weşanên Avesta, Çapa 2. 1999, ISBN 9757112593, 192 rûpel, tirkî
 Kürd teavün ve terakkî gazetesi : Kovara Kurdî-Tirkî, Kürdçe-Türkçe dergi : 1908-1909, M. Emîn Bozarslan, Weşanên Deng Çapa 1. 1995, Swêd

Çavkanî 

 En anlamlı iki armağan, Du diyariya herî watedar, Mûrad Ciwan

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Armawîr

Armawîr (bi ermenî: Արմավիր) bajarekî Ermenistanê ye û navenda parêzgehê Armawîr e. Navên kevin bajêr Sardarabad (heta sala 1932'an) û Hoktêmbêryan (heta sala 1992'an) in.

Girêdanên derve 
 ArmeniaPedia.org

Bajarên Ermenistanê
Eywan (navçe)

Şaristana Eywan yek ji navçeyên parêzgeha parezgeha Îlamê ye.

Herêmên şaristanê Eywanê
 Herêma Navendî ya Şaristana Eywanê
Gundistana Serab
Gundistana Nebût
Bajar: Eywan
 Herêma Zerne
Gundistana Kelan
Gundistana Teren
Bajar:Zerne

Çavkanî 

Îlam (parêzgeh)
Serdar Taniş

Serdar Taniş (jdb. 1977) siyasetmedarekî kurd e.

Serdar Taniş Serokê Rêxistina HADEP'ê şaxê Silopiya bû. Serdar Taniş û Sekreterê Rêxistina Navçeyê Ebubekir Deniz di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.

Mêr
Siyasetmedar
HADEP
Silopiya
Ebubekir Deniz

Ebubekir Deniz (jdb. 1975) siyasetmedarekî kurd e.

Ebubekir Deniz Sekreterê Rêxistina Navçeya Silopiya yê HADEP'ê bû. Ebubekir Deniz û Serokê Rêxistina Navçeyê Serdar Taniş di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.

Bes hat gotin, termên Ebuekir Deniz û Serdar Taniş di sala 2009 de li nêzîkî Batmanê hatine dîtin.

Mêr
Siyasetmedar
HADEP
Silopiya
Samîlenda

Samîlenda an jî Sápmi herêmeke li bakurê Ewropayê û welatê gelê Sámî ye.

Welatê Samîlenda (yan jî Laponya) tucare nebûye dewletek serbixwe û di navbera herçar dewletên Norwêc, Swêd, Fînlenda û Rûsya hatiye parvekirin. Gelê samî gelekî kevnarê ê herêma bakurê Skandînavê ye. Li demên berê mirov bi awayekî ne rind digotê lapî an jî laponyayî. Li herçar dewletan gelê sámî weke kêmnetewe dijî.

Galerî 

Herêm
Bakurê Ewropa
Swêd (herêm)
Rûsya (herêm)
Fînlenda (herêm)
Norwêc (herêm)
Mela Mehemed Elîyê Hunî

Mela Mehmed Elî 1930 de Hun de ameyo dinya. Lacê Mela Husênî yo. Nufûs de nameyê ey M. Ali Öztürk o.
 
Hun, yew nehîyeya Pali ya. Dewleta Tirkiya nameyê aye bedilnayo, kerdo “Bayhan”. Hun, Pali ra teqrîben 50 kîlometre dûrî de miyanê Dara Hênî û Pali de, verê royê Muradî de yew nehîye ya. Xeta tirêne ke Xarpêt ra şina hetanî Tûx (Tatwan), uca ra viyarena.

Mela Mehmed Elî gelêk medreseyanê welatî de feqîtîye kerda. Verê zaf mela û seydayanê namedaran de wendo. Mela Mehemed Elî, dewa xo Hun de 25 serrî îmamtiya fexrî kerda. Hema des-diwês serre bîyo ke eşqê wendişî pê girewto. Ey Amed, Farqîn, Bismil, Batman, Sêrt, Perwarî, Şirnex, Misirc, Mêrdîn û Cizîra Botan de wendo. Ey verê melayanê namedaranê wextê xo de, sey Muftiyê Erxenî Mela Evdisemed, Mela Mehmed Gurhuseynî, Şêx Mehmed Emînê Çêrmûgî, Şêx Seydayê Cizîre het wendo.

Mela Mehmed Elî, yew şaîro xas o. Xulqê xo ra wayîrê damara şaîrîye yo. Hema qijekiya xo de kewno wendiş û nuştişê edebîyatî dima. Gama ke Dîyabekir de waneno, pêhesêno ke Seydayê Xasî Mewludê Kirdkî nuşto. Nara wexto ke Farqîn de, dewa Qurtê de waneno, kewno nê Mewlidî dima û şino reseno bi Hezan. Şino verê Seydayê Xasî ke yew Mewludê Kirdkî peyda bikero.

Kitabê ey o bi nameyê Mewlid - Yûsif û Zelîxa - Qesîdeyê Kerbela verê cû, serranê 1970an ra nata bi alfabeya erebkî ameyo nuştiş û destnuşteyê ey vila biyê la esas, bi hawayêko tekuz qismêk hetê W. K. Merdimînî û qismêk zî hetê Mehemed Selîm Uzun ê Paliyî ra tiranskirîbeyê alfabeya latînî ya kurdkî bîyo û 2004 de Îstanbul de hetê weşanxaneyê Vateyî ra weşanîyayo.

Nivîskarên kurd
Rewşenbîrî

Di civaka Rojava de di sedsalên 17'mîn û 18'mîn de ramana aqlî dest pê dike. Bi vî rengî pêşdaraziyên kevin û tiştên ku pê bawerî hebû ku qet naguharin û kevneşopî ketin ber meqesa rewşenbîriyê. Hewildana ku mirovan ji pêşdaraziyan dûr bixin, ji bawerî û îdeolojiyan ber bi kesên azad ve bibin bi vî rengî dest pê dike.

Hinek raman hebûn ku bûne sedema vebûna riya rewşenbîriyê. Ev jî tevgerên Ronesans û Reforman in.
Mirov dikare wekî pêşengên sereke yên Serdema Rewşenbîriyê jî navê van nûneran bihejmêre: René Descartes û Gottfried Wilhelm Leibniz. Li Almanya jî Johann Gottfried  Herder, Immanuel Kant, Christian Wolf; li Fransa Denis Diderot, Claude Adrien Helvêtius, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Francois Marie Arouet de Voltaire; li Brîtanya Mezin David Hume, John Locke û Thomas Paine her ew nûnerên herî girîng ên serdema rewşenbîriyê ne.

Wêje
Fîlozofî
Entab (parêzgeh)

Entab, an ji Parêzgeha Entabê (), parêzgehekê bakurê Kurdistanê ye.

Navçe 
 Bêlqîs (): Bêlqîs
 Cîngîfe (): Cîngîve
 Girgamêş (): Girgamêş
 Îslahiye, Eslahiye an Avasîm (): Îslahiye 
 Kele, (): Kele
 Kurudere an Komirlî (): Kurudere an Komirlî

Navçeyên Bajarê Mezin
 Alêban (): Alêban
 Tilbişar (): Tilbişar an Tixbişar, Haran, Elbeylî (navend: Elî Mentar)
 Şahînbeg (): Şahînbeg

Dîrok

Erdnîgarî

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. 

Dîlok
Mahmut Alinak

Mahmut Alinak (jdb. 1952 li Dîgor/Qers) nîvîskar, parêzer û siyasetmedarekî kurd e.

Jînenîgarî 
Mahmut Alinak di sala 1952a li Bakurê Kurdistanê, bajarê Dîgora bi ser Qersê ji dayîk bû ye. Dibistana seretayî li Dîgorê û dibistana amadehiye jî li Qersê xwend. Li zanîngeha Enqerê beşa dadê qedand. Di hilbijartinên giştî ên sala 1987a de li ser lîsta SHP'ê bû parlamenterê Qersê. Çar sal şûnde li ser lîsta partiyên HEP-SHP'ê bû parlamenterê bajarê Şirnexê. Paşê serokatiya rêxistina DTPê ya bajarê Qersê kir. Di hilbijartinên giştî ên sala 2007a de Mahmut Alinak li Qersê weke namzetê serbixwe ên kû DTPê piştgiriya wan kir ket hilbijartinan, lê bi li ser neket. Mahmut Alinak niha weke nivîskarê rojnameya Gündemê û parêzer dixebitê û namzetiya xwe ya ji bo serokatiya DTPê diyar kiriye.

Berhem 
 HEP, DEP ve Devlet ("HEP, DEP u Dewlet"), Kaynak Yayınları 19??, (ISBN 9753431201) bi tirkî
 HEP, DEP ve Devlet Parlamentodan 9. Koğuşa-2 ("HEP, DEP u Dewlet Ji Parlementoyê heta Girtigehê, Nezaretxana 9'emîn"), Kaynak Yayınları 1996, (ISBN 9753431201) bi tirkî
 Şiro´nun Ateşi ("Agirê Şiro"), Berfin Yayınları 1997, (ISBN 9757345600) bi tirkî
 Nazo, Berfin Yayınları 1998, (ISBN 9757354678) bi tirkî
 Ateşte Yıkanmak ("Agirda Xweşuştin"), Berfin Yayınları 2003, (ISBN 9756680318) bi tirkî
 Tarihin Çarmıhında Güneş Ülkesi ("Çarmixa Dîrokê da Welatê Rojê"), Jan Yayınları 2011 bi tirkî
 Köpekler Manifestosu ("Manîfesto ya Sa(Kuçika)")', Jan Yayınları 2012 bi tirkî
 Mehmet Tunç ve Bêkes ("Mehmet Tunç u Bêkes"), CHA Yayınevi, 2017 bi tirkî

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Mêr
Nivîskar
Parêzerên kurd
Parlamenterên Qersê
Parlamenterên Şirnexê
HEP
Parlamenter (DTP)
Jidayikbûn 1952
Kesên ji Dîxorê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Lidya

Lidya (bi Asûrî: Luddu, , ; ) welatek û herêmekê dîroki di dewera Anatoliya bû, niha dikeve ser parizgehên Îzmîr û Manisa li Tirkiyeyê. Paytextê wê, bajarê Sardîsê bû.

Ji ber êrişa Kûruşê Mezin li ser padşehiya Lidyayê, eW bûn hevpeyman li gel spartaê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala 546  de ew xist dest xwe û padşahiya Lidyayê bi dawî hat.

Lidya beri zayine 2000'de li rojavaye Anatoliya da ava bû. Zimanê Lidya zimaneki hind-ewropa bu. Paytexta Lidya Sardîs bu û di sala 687  ji aliyê şahê Lidya  (716-678 ) hate avakirin. Di sala 546  de Persan dawi li dewlata Lidya anîn. Lidî yekem millete, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.

Dewleta serdame kevn
Herêm
Batman (parêzgeh)

Batman () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve hundirî sinorên Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Êlih e. Pirraniya xelkê parêzgehê kurd in.

Navçe 
 Êlih (navend) (): Êlih
 Heskîf (): Heskîf
 Hezo (): Hezo, Kaniya Henê (navend: Mîlka), Melefa
 Kercews (): Kercews, Hebezbenî (navend: Eynkaf)
 Qabilcewz (): Qabilcewz, Cacas
 Qubîn (): Qubîn, Barinc (navend: Herfas), Ridvan (Rindvan), Şimiz

Dîrok

Erdnîgarî

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Bîngol (parêzgeh)

Bîngol () parêzgeheke bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Çewlîg e.

Navçe 
 Azarpêrt (): Azarpêrt
 Bongilan an Solaxan  (); Bongilan, Arduşîn
 Çêrme an Çêrmik  (): Çêrme
 Çewlîg, Çolîg an Çebexçûr  (): Çewlîg, Faxru (navend: Perhengokê Jêrîn), Sancaq (navend: Xoşkar), Mûsû
 Dara Hênî an Dara Hênê (): Dara Hênî, Sîvan (navend: Serbê), Valîr, Warê (navend: Tavsala Huseyniyan), Canuk (navend: Nederen)
 Gêxî (): Gêxî  
 Kanîreş (): Kanîreş, Koynûk
 Xorxol (): Xorxol

Bajarok 
 Sîwan () girêdayî Darahênê

Dîrok

Erdnîgarî

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Bêdlîs (parêzgeh)

Bidlîs () bajar, navçe û parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Bêdlîs e.

Navçê 
 Bidlîs (): Bidlîs, Sîmek, Narlî Dere, Şetek (an Şûtik?)
 Elcewaz (): Elcewaz, Arin
 Motkî (): Motkî, Yixîk (senter: Qolanîs), Huyun (navend: Tap), Meydan
 Norşîn an Çuxûr (): Çuxûr (navend: Norşîn)
 Tetwan (): Tûxtewan an Tûx (navend: Tetwan), Ketum, Reşadiye (navend: Sorp)
 Xelat (): Xelat, Purxûs
 Xîzan (): Xîzan, Ekêfan (navend: Şîrîz), Uçum (navend: Sîmos)

Dîrok 

Dîroknas dîroka Bitlîsê ji demên cûda dest pê dikin. Mîna 5000 sal, 7000 sal dîrok e. Bi rastî, dîroka Bitlîsê vedigere serdema Yenitaş, ku em jê re dibêjin Serdema Neolîtîkê. Pêşîroka nivîskî ya Bitlîsê û herêma wê bêtir tarî ye. Sedemên herî girîng kêmasiya vedîtinên li rûyê erdê û nebûna lêkolînek arkeolojîk a realîst e ku heya roja îro ye. Obsidian (depoyên şûşeya xwezayî) li çiyayên Sûfan û Çiyayên Nemrut ên di nav sînorên parêzgeha Bitlîsê de diyar dike ku dîroka vê herêmê vedigere serdema neolîtîkê, ne ku rasterast be jî. Tê fêhm kirin ku şûşeya xwezayî ya ku ji bermayiyên obsîdyanê hatî stendin li cîh û warên dorpêçê wekî çîpker, birrîn û dirûvek hate bikar anîn. Di encama lêkolînan de, riya bazirganî ya wê serdemê ji rojhilatê Gola Wanê ber bi başûr ve (Kalkolîtîk - Serdema Madenê - herêma niştecihbûnê di nav sînorên parêzgeha Wanê ya îro, Tilkitepe) de, û ber bi rojavayê Amedê ve (Çayönü) diçû. , cîhek neolîtîk a ne-pottery li nêzê Ergani).) dirêj dibe heya

Erdnîgarî 

Bitlîs bi giştî ji çiya û deştan pêk tê. Ji ber vê yekê, ew bajarek ji bo xwedîkirina ajalan guncantir e.Ji ber ku avhewa bejayî dijwar e, darên pel-pel ên mîna xurmeyan nikarin li vir şîn bibin.

Çavkanî

Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Diyarbekir (parêzgeh)

Amed (), parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Amed e.

Nav 
Navê xwe ji êla Bekirî (diyarê bekirî) girtiye).

Dîrok

Navçe 
 Bismil (), gelhe 151.769, pîvana erdê 1.748 km² ye û navçe 60 km li başûrê rojhilatê bajarê Amedê ye: Bismil, Tepabarawa, Sînan (navend: Salata Jorîn)
 Çêrmûg (), gelhe 50.662, pîvana erdê 1.032 km² ye û li rojava yê bajarê Amedê ye e: Çêrmûg, Yogon (navend: Elos)
 Çinar  (), gelhe 55.957, pîvana erdê 1.952 km² ye û li başûrê bajarê Amedê ye: Çinar, Kîlvan
 Erxenî (), gelhe 87.182 e, 1.489 km² ye û li ser rêya Elezîzê û Diyarbekirê ye: Erxenî, Gûran (navend: Pîra Ehmed)
 Gêl, Êgil  (), gelhe 19.176 e: Gêl
 Hênê (), gelhe 28.459, pîvana erdê 415 km ye û li başûrê bajarê Amedê ye: Hênê
 Hezro ()
 Karaz (), gelhe 13.660 e: Karaz
 Pasûr  an Qulb  (), gelhe 29.694 e: Pasûr, Cixsê an Ciqs, Axçesêr (navend: Mehmedikan), Bahemdan (navend: Şêxhemze)
 Pîran  (), gelhe 37.581, pîvana erdê 738 km² ye û navçe li bakûrê bajarê Amedê ye.: Pîran
 Licê  (), gelhe 18.696 e, pîvana erdê 1.083 km² ye û li başûrê bajarê Amedê ye: Licê, Hezan
 Farqîn  (), gelhe 117.528 e, pîvana erdê 1.379 km² ye û navçe li rojhilatê bajarê Amedê ye. Bajar ciyekî kevn e û Kela Zembîlfiroş li vir e: Farqîn an Silîva, Paşnîq, Malabadî
 Şankuş, Çinguş (), gelhe 14.589, pîvana erdê 489 km² ye û li başûrê bajarê Amedê ye: Çinguş

 Navçeyên Bajarê Mezin
 Bajarê Nû
 Payas
 Rezik
 Sûr

Tevahiya gelhe herêmê 1.282.678 (1997) û 1.460.714 (2007)

Erdnîgarî

Çiyayên herêmê 
Qerejdax (1.919 m), Pîreceman (2.010 m), Mîhrap (2.100 m), Adem (2.100 m), Lîs (2.220 m), Suplis (2.280 m), Koz (2.283 m), Qirdîlek (2.350 m), Berbihîv (2.593 m), Andok (2.830 m)

Deştên herêmê 
Gewran (Erxenî, 15.000 hektar), Qerexan (nêzî Qerejdax, 10.000 hektar), Deşta Diyarbekirê (40.000 hektar), Kîka (navbera Çinar û Bismilê, 25.000 hektar), Behremkî (Bismil, 18.000 hektar) û ber û berê çemê Dîcle ve jî pir deştên biçûk hene.

Çem û behr 
Çemê Dîcleyê, çemê herî mezin ê herêmê ye. Çemê Embarê, Batman (Qulp û Farqîn), Medya (Çêrmûg) û Kalxane (Erxenî) jî yên din yê herêmê ne. Li Diyarbekirê golên siruştî tune ne. Golên bendavan wek Devegeçîdî, Qereqeya, Qurtqeya, Ortavîran Goksu, Qralqîzî û Gozegol.
Dîsa li Pasûrê, Çemê Sarumî, li Licê jî Çemê Şekiran hene.

Dewlemendiyên bin erdê 
Hesin (asin), qirşûn, çînko, manganez, asbest, sifir, barît, fosfat, malzemên ji bo tuxla û kiremîdan, rijiya kevir û van salên dawiyê jî bi taybetî li hêla Farqîn û Bismilê damarên petrolê jî hatine dîtin, lê ev hîn nehatine bikaranîn.

Babetên ajalan 
Ji bilî heywanên kedî li herêmê, sewalên wek hirç, çeqel, rûvî, kevroşk û babetên teyran jî, qertel, legleg, qijak, kevok, bilbil, yên herî pir in ku karin li herêmê peyde bibin.

Çavkanî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
 Xabere Diyarbeker (Amede)
Padanya

Padanya (bi îtalî: Padania) herêmek bakurê Îtalyayê ye. Navê Padanya ji aliyê dîrokî ve ji bo Deşta Po (Pianura Padana oder Val Padana) ku mezintirin herêma pîşesazî ya Îtalya ye, tê bikaranîn.

Girêdanên derve 
Malpera Padanya ya
Malpera rojnameya 'La Padania - La Voce del Nord' 
Alên Padanya
"Sirûda netewî" ya Padanya 
Helbestên li ser Sirûdaa netewî ya Padania 
Malpera Lega Nord 
Malpera Parlamena bakurê Padanya  
Malpera radyoya 'Radio Padania Libera'

Îtalya (herêm)
Herêm
Oksîtanya

[[Wêne:Occitanie.png|200px|thumb|Nexşeya Oksîtanyayê Lemòtges/Limoges, Bordèu/Bordeaux, Tolosa/Toulouse, Marselha/Marseille û Niça/Nice]]

Oksîtanya (oksîtanî: Occitània [utsi'tanjɔ]) herêmeke dîrokî ya li başûrê Ewropayê ye ku zimanê oksîtanî di dîrokê de zimanê sereke bû û hîn jî, bi piranî wekî zimanê duyemîn tê bikaranîn. Îro Oksîtanya di navbera başûrê Fransayê,  Spanya, Monako, û deverên biçûktir ên Îtalyayê de hatiye parçekirin.

Gelê Oksîtanyayê di dîroke de ji aliyê polîtîk ve tucarê nekarîbû yekîtiya xwe ava bikê û dewletek yekbûyî û serbixwe damezrînê, lê zimanê oksîtanî ku zimanekî serbixwe ye û nezîkî katalonî ye karîbû girêdanekê di nava gelê vê herêma başûrê Fransayê pêk binê. Di van demê dawî ye gelê herêmê li çand û zimanê xwe verdigere û lê xwedî derdikeve. Minakek vê yekê ew e ku li Oksîtanyayê navê gund, bajar û devedan li kêleka fransî edî bi zimanê oksîtanî jî tên nivîsandin.

Kesên navdar ên Oksîtanyayê

Girêdanên derve 
 Govend û muzîka kevneşop ya herêma Nîzza (bi inglîzî, fransî û almanî).

Çavkanî 

Oksîtanya
Zimanên germanî

Zimanên germanî yek ji şaxên malbata zimanên hind û ewropî ye. Ew bi endamên xweyê 15 zimanan nêzî 500 mîlon zimanaxivên wek zikmakî, 700 milyonan jî wek zimanê duyem nav xwe de dihewirîne. Yek ji sedema herî girînga cihêbûna wan zimanan Guhêrîna Dengan a Pêşîn (bi almanî: Erste Lautverschiebung) e.

Zimanên germanî 
Îro heşt zimanên germaniyên ku axivên xwe ser milyonekî re ne hene. 
 Îngilîzî Ew zimanê germanî ku li dinê herî belav bûyî ye. 340 milyon wek zimanê zikmekî û ser 180 milyon kes re jî wek zimanê duyem an jî sêyem diaxivin.
 Almanî nêzî 100 milyon kes wek zimanê zikmakî, ji hêlê ser 80 milyon kes re jî wek zimanê duyêm tê axaftin.
 Holendî (22 milyon)
 Swêdî (9 milyon)
 Afrikaans (6 milyon)
 Danîmarkî (5,5 milyon)
 Norwêcî (5 milyon) (bokmål û nynorsk)
 Yîdîş (3 milyon)

Şitlên zimanê germaniyê rohelat-bakur û roava 
Zimanên germanî nav xwe de wek Roava, Bakur û Rohelat tên par vekirin. Îro erdnîgarî sînorê zimanên bakur û roava sînora Almanya û Danîmarka tê ditîn. Lê dîsa jî navbera wan her du şitlan de sînoreka eşkereyî tune ye û ew zimanan careke re, di cih de wernagerine zimanên şitlê din. 
 Zimanên germanî yên roava
Zimanên di şitlê zimanên germanî yên roava de wiha ne: almanî, yîdî, luksembûrgî, pensîlwanî, holendî, afrîkaans, îngilîzî û frîzî.

 Zimanên germanî yên bakur
Swêdî, danîmarkî, norwêcî, feroeyî û îslendî.

 Zimanên germanî yên rohelat
Zimanên vê şitlê îro bi temamî mirine û li holê rabûne. zimanê gotî yek ji zimanên vê şitlê bûn.

Parvekirina zimanên germanî yên îro 
Şaxa zimanên germanî îro xwediyê 14 zimanên ku ji hêla 500 milyon kes têne axaftin. Ewna gorî nêzikbûna xwe wiha têne parvekirin:

 Germanî 14 ziman bi dorî 490 milyon axivên xwe
 Germaniya rojava
 Almanî-holendî
 Almanî
 Almanî (100 milyon zikmakî; 180 milyon duyem)
 Yîdîş (3 milyon)
 Luksembûrgî (300.000)
 Pensîlwanî (100.000)
 Plautdietsch (Almaniya deşt) (500.000)
 Holendî
 Holendî (22 milyon) (V holendî, flamî)
 Afrikaans (6 milyon zikmakî; 10 milyon zimanê duyem)
 Anglo-frîzî
 Frîzî (720.000)
 Înglîzî (340 milyon; 510 milyon zimanê duyem)
 Germaniya bakur
 Skandînavî 
 Danîmarkî (5,5 milyon)
 Swêdî (9 milyon)
 Norwêcî (5 milyon) (bokmål û nynorsk)
 Îslendî-feroeyî 
 Îslendî (250.000)
 Feroeyî (65.000)
 Germaniya rojhilat (mirine)

Girêdanên Derve 
 Klasîfîkasyona zimanên germenî (DOC)
Zimanên germanî yên rojhilat

Zimanên germanî yên rojhilat beşeke zimanên germanî ya ku endamên wê gişk mirine.

Zimanên germanî yên rojhilat 
Bastarnî
Burgundî
Gotî
Herûlî
Lemovî
Lûgî
Rûgî
Skîrî
Sûbî
Wandalî
Vîdîvarî

Çavkanî 

rojhilat
Zimanên baltî

Zimanên baltî yek ji malbata zimanên hind û ewropî‎yê ku li dor deryaya Baltîk têne axaftin. Lê ewna ji hêlê hin kesan bi zimanên slavî ve di bin Zimanên baltî û slavî de tên dîtîn.

Bin-kategoriyên zimanên baltî 
Zimanê baltî tên kirina du paran: 
 Zimanên baltî yên rohelat;
Lîtwanî, Letonî, Nehrungskurî, Selonî û Semgalî;
 Zimanên baltî yên roava; 
Prûsiya kevin, Yatwîngî, Galîndî û Dniepr-Baltî.

Li ser endam bûna Kurîyê rohelat û roava tevliheviyek heye. 

Derve Lîtvanî û Letonî endamên dinên zimanên baltî heta sedsala sedsala 16an û 17an mirin. 
Zimanên ku li dor Estonî û Livîyî ku li dor deryaya Baltîk tên axaftin ne endamê zimanên baltîk in û ewna yek ji endamên Zimanên Fîno-ûgûrî ne.

Malbatên zimanan

Zimanên baltikî
Zimanên hind û ewropî