nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ekrem Kîro

Ekrem Kîro derhênerekî kurd e.

Ekrem Kîro di sala 1973'an de li bajarê Efrînê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Wî Zanîngeha Hunerên Ciwan li Beyrûtê leystikvanî û herweha derhêneriya film û şanoyan xwendiye. Ew ji sala 2002'an ve li Elmanyayê dijî, ku xwe berdewam mijûlî derhêneriya filman û şanoya bêdeng dike.

Fîlmografî
2008 Havîna Sar
2005 Xores... stone on stone
2000 Gonglik

Mêr
Derhênerên fîlman ên kurd
Jidayikbûn 1973
Şiyar Kobanî

Şiyar Ebdî yan Şiyar Kobanî  derhênerekî kurd e.

Şiyar li bajarê Kobaniyê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye û ji sala 2005'a ve li Elmanyayê dijî. Ji sala 2006'a ve ew li Dortmundê derhêneriya filman dixwîne.

Fîlmografî
2010 Meş 'Yürüyüş'
2008 Jan Deutsch
2008 Die überraschung
2008 Sara ‘The Dream of Life’
2007 Mistek Ax

Mêr
Derhêner
Gazi Köroğlu

Gazi Köroğlu derhênerekî kurd e.

Gazi Köroğlu di sala 1975'a de li Meletîyê ji dayik bûye. Wî zanista civakî xwendiye û ev 15 salen wî ne ku leystikvanê şanoyê ye û du kurtefîlm kişandine.

Fîlmografî
2007 Şîn „Die Totenklage“

Mêr
Derhêner
Şewket Emîn Korkî

Şewket Emîn Korkî derhênerekî kurd e.

Şewket Emîn Korkî di sala 1973'a de li bajarê Zaxo yê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 1975'a de ew ligel malbata xwe ji ber çewisandinên rêjîma Iraqê koçberî Îranê bû û ta 1999'a li wir ma. Ew li Kurdistana Îran û Iraqê di warê şano, televizyon û sînema de xebitiye. Hin ji filmên wî yên ku beşdarî gelek festîvalan bûne, hatine xelatkirin. Wî di sala 2002'ê de li Kurdistanê yekemîn Festîvala Kurtefilman amade kir.

Korkî yekem filmê xwe yê dirêj li Kurdistana Iraqê, Crossing the Dust, di 2006 de nivîsî, derhêner û çêker kir.

Ew di 2007 de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Rotterdam hate nîşandan. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Sîngapurê. 

Festîvala wî ya duyemîn, Kick Off (2009), diwanzdeh xelatên navneteweyî stend, di nav de Xelata New Currents a Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Busan û Xelata FIPRESCI.

Festîvala wî ya sêyem, Bîranînên li ser Kevir (2014), panzdeh xelatên navneteweyî stendiye, di nav wan de baştirîn fîlma 2014 ji cîhana erebî li Festîvala Fîlman a Abu Dhabi û xelata APSA ya UNESCO. Fîlma wî ya dawî, THE EXAM (2021), di 55emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Karlovy Vary de derket pêş û xelata rexnegir (PIPRESCI) wergirt. Ew li Hewlêrê, li Kurdistana Iraqê dijî û kar dike. Fîlmên wî beşdarî zêdetir ji 200 festîvalên navneteweyî yên fîlman bûne û zêdetirî 50 xelatên navneteweyî wergirtine. Ew endamê Xelata Akademiya Asya Pasîfîk e.

Fîlmografî 
2009 Kick Off                                      
2006 Crossing the Dust
2003 Threat
2002 Passage
2000 When it rains
1998 Trap door
1997 Ballons fly

Mêr
Derhêner
Viyan Mayî

Viyan Mayî derhênereka kurd e.

Viyan Mayî di sala 1960'î de li gundê Mayê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Wê li Swêdê ragihandin, medya û perwerdeya demoqratyane xwendiye. Ew di sala 2004'ê de vegeriya Kurdistanê û li bajarê Duhokê birêvebiriya Mala Fîlman dike.

Fîlmografî 
 Kevoka spî
 Dîdarek bê jivan
 Merg û namûs
 Doz
 Kicha kurda

Derhênerên fîlman ên kurd
Jidayikbûn 1960
Senaryonivîsên kurd
Ako Ezîz Mîrza

Ako Ezîz Mîrza derhênerekî kurd e.

Ew di sala 1963'an de li Silêmanîyê ji dayîk bûye. Ji 1980'î ta 1984'an xwendina şanoyê li bajarê ku lê hatiye dinyayê xwendiye. Ew wek derhênerê şanoyê û wek leyistikvan xebitiye. Di sala 1995'an an de dest bi karê derhêneriya filman kiriye. Belgefilmê wî, yê dawî "li Badawe" ye.

Fîlmografî
2007 Heaven in Mirror

Mêr
Derhênerên kurd
Jidayikbûn 1963
Petter Næss

Petter Naess ( jdb. 14ê adara 1960 li Oslo, Norwêc ) derhênerekî norwêcî e. Petter Naess li Osloyê hatiye dinyayê, ewî wek lîstikvan, şanonivîs û derhêner di warê şanoyê û show de xebitiye. Ewî ji boyî filmê xweyî pêşî „Absolute Hangover“ di sala 1999'a de xelata Amanda ji bo lîstikvan û lîstikvanê herî baş wergirtiye. Petter Næss piştre bi „Elling“ di cîhanê hatiye naskirin.

Fîlmnîgarî
2007 Hoppet - Der große Sprung ins Glück
2007 Gone with the Woman
2005 Elsk meg i morgen
2005 Mozart and the Wale
2004 Just Bea
2001 Elling (Me, My Friend and I
1999 Absolute Hangover 

Norwêcî
Mêr
Derhêner
Jidayikbûn 1960
Mirovên zindî
Derhênerên fîlman ên norwêcî
Kîlitê Kou (albûm)

Kîlitê Kou, qasetê Mikail Aslan'îyo diyînan o.

Mikail Aslan, Serre 2000'de badê qasedê Agerayîşra cayke nuşteyke wendo. nuştedê seraşîre Demenanra jo, bade kirkerdişê Dêrsimî,  vanoki "Mı Kilıtê Kou kerde vındi" (Min kîlitê Kou, kerdo vinî). Bade wendişîra kerar dano kî Kîlitê Kou newera bivîno.

2003 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 10 habî lawikî estê.

Lawikî (Deyîrî) 

Tewt
Saya Sure
Ya Xizir
Tew lê
Dilbera Dêrsimî
Kîlitê Kou
Heq Şî
Kirmancîye
Remayise Munzurî
De Be Wayîro

Mikaîl Aslan
Albûmên kurdî
Mesud Arif Salih

Mesud Arif Salih derhênerekî kurd e.

Mesud Arif Salih li Duhokê li başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê, ewî bi neh saliya xwe dest bi karê şanoyê kiriye. Di sala 1991'ê dest bi karê leyistikvaniyê kiriye. Çar salan di televîzyonê bi taybetî wek derhênerê alîkar xebitiye. Di sala 2000'ê de wî xwendina xwe li Instîtûta Medya li Hewlêrê qedandiye.  
Filmê wî bi Hussein Hassan Ali re "Narcissus Blossom" 2006'a li Berlinale xelata Amnesty-International jibo filmê mafê mirovan sitandiye.

Fîlmografî
2007 Heaven in Mirror
2006 Narcissus Blossom 

Mêr
Derhêner
Salim Salwatî

Salim Salwatî derhênerekî kurd e.

Salim Salwatî sala 1989'a  dest pê kir di warê film de bixebite. Ta niha wî neh kurtefilm û sê belgefilm çêkirine. Wî 27 xelatên îranî û cîhanî wergirtine.

Fîlmografî
2007 If I go 

Mêr
Derhêner
Rindo Sur

Rindo Sur derhênerekî kurd e.

Rindo Sur sala 1972'a li Siwêregê li bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê, li Zanîngeha Stenbolê xwendina xwe kuta kiriye. Bi salane bi karê çand û hûnerê re mijûle. Weke derhêner, lîstikvan û şanoger, serbixwe dixebite. Ji sala 2003 an de li Berlînê dijî.

Fîlmografî
2009 Geschisterleben
2008 Weg-Sehen-Asyl
2006 Wir tragen Sutik
2013 Fistok

Theater
 Misko
 Generalê tirsonek
 Mirin û Jiyan
 Çol û Xeyal
 Seusen
 Merdiman

Pêsengeh
 Aus- Heim- Länder 70x100:Asyl
 A4 Liede: Benahol
 Dilopek-Berlîn
 

Mêr
Derhêner
Rekeş Şehbaz

Rekeş Şehbaz derhênerekî kurd e.

Rekeş Şehbaz di 1981'ê de li Duhokê li başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Wî di sala 2007'a xwendina şanoyê li Enstîtuya Hunerên Ciwan qedand û weke leyistikvan û derhêner dixebite.

Fîlmografî
2007 A Tour in the Bazaar of Dohuk

Mêr
Derhênerên kurd
Jidayikbûn 1981
Kesên ji Dihokê
Karzan Şerabayanî

Karzan Şerabayanî derhênerekî kurd e.

Fîlmografî
Return to  Kirkuk. A Year in the Fire

Mêr
Derhêner
Haco Şêxo

Haco Şêxo derhênerekî kurd e.

Piştî ku Haco Şêxoyê ku di sala 1978'ê de ji dayik bûye, ku pêşî di komên muzîk û şanoyê yên zanîngehê çalak bû, mecbur bû ji Tirkiyê koçber bibe, wî li Londonê dest pê kir ku şanoyan binivîsîne û xebata xwe ya şanogeriyê berdewam kir. Di sala 2003'ê de wî dest bi çêkirina bernameyeke radyoyê ya rojane kir. Ew herweha ji bo çend kanalên televizyonê wekî kameraman xebitiye. Ji sala 2003'ê ve ew zanista film û medyayê li Zanîngeha Birckbeck li Londonê dixwîne. "Rawestgeh – The Stop" yekemîn filmê wî ye.

Fîlmografî
2006 Rawestgeh – The Stop

Mêr
Derhêner
Vittorio Taviani

Vittorio Taviani derhênerekî îtalî e.

Vittorio Taviani di sala 1929'a li San Miniato li Îtaliya hatiye dinyayê. Wî hiqûq li Pisayê xwendiye. Birayê wî Paolo Taviani, yê ku 1931'a li San Miniato bûye, xwendina huner kiriye. Film bala herdû biran kişandiye. Wan di sala 1954'a de kurtefilmê xweyî pêşî "San Miniato, Luglio ’4" liser gundê xwe çêkiribûn. Ew bi filmê Padre Padrone (1977) li dervî Îtaliyayê hatine naskirin.

Fîlmografî
2007 La masseria della allodole appunti dal set (The Lark Farm)
1998 Tu ridi (You're laughing)
1996 Le affinità elettive (The elective affinities)
1993 Fiorile (Wild flower)
1990 Il sole anche di notte  (Night sun)
1987 Good morning Babilonia (Good morning, Babylon)
1984 Kaos (Chaos)
1982 La notte di San Lorenzo (Night of the shooting stars)
1979 Il prato (The meadow)
1977 Padre Padrone (My father My master)
1974 Allonsanfan
1971 San Michele aveva un gallo (St. Michael had a rooster)
1969 Sotto il segno dello scorpione (Under the sign of Scorpio)
1967 Sovversivi (The subversives)
1963 I fuorilegge del matrimonio
1962 Un uomo da bruciare (A Man for Burning)
1954 San Miniato, Luglio ’4

Mêr
Derhêner
Îtalî
Paolo Taviani

Paolo Taviani derhênerekî îtalî e.

Paolo Taviani di sala  1931'ê li San Miniato li Îtaliyayê hatiye dinyayê. Birayê wî Vittorio Taviani di sala 1929'a li San Miniato hatiye dinyayê. Fîlm bala herdû biran kişandiye. Wan di sala 1954'a de kurtefilmê xweyî pêşî "San Miniato, Luglio ’4" liser gundê xwe çêkiribûn. Ew bi filmê Padre Padrone (1977) li dervî Îtaliyayê hatine naskirin.

Fîlmografî
2007 La masseria della allodole appunti dal set (The Lark Farm)
1998 Tu ridi (You're laughing)
1996 Le affinità elettive (The elective affinities)
1993 Fiorile (Wild flower)
1990 Il sole anche di notte  (Night sun)
1987 Good morning Babilonia (Good morning, Babylon)
1984 Kaos (Chaos)
1982 La notte di San Lorenzo (Night of the shooting stars)
1979 Il prato (The meadow)
1977 Padre Padrone (My father My master)
1974 Allonsanfan
1971 San Michele aveva un gallo (St. Michael had a rooster)
1969 Sotto il segno dello scorpione (Under the sign of Scorpio)
1967 Sovversivi (The subversives)
1963 I fuorilegge del matrimonio
1962 Un uomo da bruciare (A Man for Burning)
1954 San Miniato, Luglio ’4

Mêr
Derhêner
Îtalî
Hannes Treiber

Hannes Treiber derhênerekî alman e.

Hannes Treiber di sala 1980'î li Riedlingen li Almanyayê hatiye dinyayê. Wî bi 13 salan dest bi çêkirina filman dikir. Ji 2001'ê ta 2006'a  li Stuttgart'ê li Akadimiya Mediyan xwendiye. Wî di navbera xwendina xwe de sê kurtefilm derxistine û weke derhêner, nivîskar û kamîravan xuya bûye.
Li cem kanalên televîzyonê yên almanî ZDF, Phoenix Film û firma derxistina filman li Los Angeles'ê di warê praktîkî de tecrîbeka wî mezin çêbûye.

Fîlmografî
2007 Tembur

Mêr
Derhêner
Alman
Christoph Walder

Christoph Walder biyolog û derhênerekî awistrî ye.

Christoph Walder di sala 1968'a de li Innsbruckê li Awistriyayê ji dayîk bûye. Wî Biyolojî li Zanîngeha Innsbruckê xwendiye. Ew ji sala 2004'a ve weke biyoloj û derhênerê belgefilman dixebite. Ji sala 2007'a ta 2008'a li Heskîfê xebitiye.

Fîlmografî
2008 Und macht euch die Erde untertan

Çavkanî 

Mêr
Derhêner
Alman
Annegriet Wietsma

Annegriet Wietsma derhênereke holendî ye.

Annegriet Wietsma di sala 1958'a de li Friesland / Holenda hatiye dinyayê, wê xwendina Sosiyalpidagojî kiriye. Weke derhênereke serbixwe, rojnamevan û nivîskar dixebite. Babetên wê ev in: Dîrok, jin, berxwedan, bi taybetî berxwedana jinan, ya dema nazîyan.
Berî 20 salan Tevgera Azadîxwaza Kurdî bala wê kişandibû û bi naskirina jina kurd û endama PKKê Sozdar (Nuriye Kesbîr) hatibû kûrkirin.

Fîlmografî
2007 Sozdar – Eine, die ihr Versprechen lebt

Jinên holendî
Derhênerên holendî
Jidayikbûn 1958
Hejar Xorşîd

Hejar Xorşîd derhênerekî kurd e.

Derhêner Hejar Xorşîd di sala 1978'a de ji dayik bûye û li Duhokê dijî. Piştî wergirtina dîploma zanista şanoyan ew heşt salan di warê çapemeniyê de xebitiye, bi taybetî wekî kameraman ji bo Fox News û Kurdsat. Ew bi filmên xwe beşdarî komek ji festîvalên li hundir û derveyî Iraqê bûye. Du filmên wî di Festîvala Filman a Al-Jazeera û herweha Festîvala Amal li Dubaiyê de hatin xelatkirin.

Fîlmografî 
 Nareen
 Do not despair from life
 The ray life
 Gum tree
 What is after the dusk

Mêr
Derhêner
Yüksel Yavuz

Yüksel Yavuz  ( z. 1ê sibata 1964 li Depê )derhênerekî kurd e. Yüksel Yavuz di sala 1964'a de li Depê li bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê, di sala 1980'î de hatiye Hamburg'ê. Wî Sosyolojî û Aboriya Gelî li Akadimiya Hunerî xwendiye.
Ji bo belgejiyana wî “ Bavê min, karkerê mêvan” bêhtirî carekê xelat jê re hatine. Herweha ji bo filmên "Zarokên Nîsanê" û "Azadiye biçûk" wî xelat girtine. Sala 2007'a belgefilmê wî "Close-up Kurdistan" li Berlin cara pêşî hatibû pêşkêşkirin.

Fîlmnîgarî

 1994: Mein Vater, der Gastarbeiter
 1998: Aprilkinder
 1999: Beyaz mantolu adam
 2003: Kleine Freiheit (A little bit of freedom)
 2007: Close up Kurdistan
 2010: Sehnsucht nach Istanbul
 2013: Hevî
 2017: Amed, Gedächtnis einer Stadt

Adam
Aprilkinder
Gastarbeiter

Mêr
Derhêner
Almanya
Jidayikbûn 1964
Derhênerên fîlman ên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Yusuf Yeşilöz

Yusuf Yeşilöz (jdb. 1964 li Qonye-Cihanbeyli) nivîskar û derhênerekî kurd e.

Yusuf Yeşilöz sala 1964an li gundekî kurdî (Gölyazi) li Anatoliya Navîn  bûye. Di sala 1987a de wek penaber diçê Swîsreyê û ji sala 1994an ve wêjeya kurdî werdigerinê zimanê almanî û di di weşanxane xwe Araratê de diweşînê. Îro ew li Swîsreyê weke nivîskar û derhêner dijî û çend pirtûk nîvîsandinê û çend kurtefilm û dokûmenter jî amade kirine. Ji ber xebatên wî, Yusuf Yeşilöz çendek xelat jî stendine.

Berhem
2008: Gegen die Flut
2007: Lies aus der Ferne
2004: Reise in die Abenddämmerung
2004: Der Imam und die Eselin
2002: Der Gast aus dem Ofenrohr
2000: Steppenrutenpflanze
1998: Vor Metris steht ein hoher Ahorn

Fîlmografî
2008: Musikliebe
2008: Sulukule in Istanbul 
2006: Das alevitische Lied
2006: Zwischen den Welten
2003: Hungern gegen Wände

Mêr
Derhêner
Nivîskar
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Rehîm Zabîhî

Rehîm Zabîhî derhênerekî kurd e.

Rehîm Zabîhî di sala 1971'ê de çêbûye. Ew li rojhilatê Kurdistanê dijî û kar dike. Pazdeh salan serpêhatiyên wî di warê huner de hebûn. Wî sala 2002'a dest pê kir, weke derhêner karbike. Ji wê demê ve şeş fîlm û kurtefîlm derxistine, yên ku li gelek Festîvalên cîhanê hatine pêşkêşkirin

Fîlmografî
2008 Ew pîaweî çû bo seîran ("A man who went to picnic")
2006 Welatê Efsanê – The Land of Legends
2006 Satelite
2006 Escape

Mêr
Derhêner
Bijan Zamanpira

Bijan Zamanpira derhênerekî kurd e.

Ji dema ku Bijan Zamanpira di sala 2000'a de di nav civata sînema ciwanan li Tehranê dest bi karê xwe kiriye, wî neh kurtefilm,fiction û belgefîlm derhênane.

Fîlmografî 
 2005 Dasti Motavaled Misharad

Mêr
Derhêner
Kurdên Kilîsê

Kurdên Kilîsê (Tr: Kilis Ekradı) Kurdên derûdorê Kilîsê ne. Siftê gelê xwe piranî Êzdî bû. Gorî Şerefxan ewan ji Kurdên bi navî Mend in. Mendiyan wexta Eyûbîyên li wir cîhekî girîng bi dest xwe xistin. Wexta Memlûkan dijek di navberê wan û dewleta Memlûkan da dest pê dike. Memlûkiyan li Hember Qasim Beg piştê Şêx İzedîn, Şêxekî Êzdîyên'e, digire. Qasim Beg jî, wexta ku Yavuz Siltan Selîm tê, li hember Memlûkiyan piştê Osmanîyan digire. ku Osmaniyan dewletê Memlûqiyan dişehetînin piştê xwe nadin Qasim Beg. Wê lomê wî û bi lawê, Canbolad, bi xwe re dibin Stembolê; rêveberiyê ew derê didin dest Îzedîn Beg. Ew çaxê gelê Kîlîsê carekî din vedigere li ser Êzdîyetiyê. û
Paşîngê Osmanî Qasim Beg dikujîn û Canbolad jî xwandi didin û dikin leşker. Ku Canbolad mezin dibe leşkerekî serkeftin. Belê, Osmaniyan jî tu tehmê ji dest Kurdên Kîlîsê nebînin wê lomê Canbolad dişînin wir. Demeke dirêj Canbolad li wir dije. Wextê ku ew dimire (1572) lawê xwe, Hûsên Paşe, dibê mîre Kîlîsê. Wextê ku Sinan Paşe wî bêsedem dikûje birazêyî Hûsên Paşe, Elî Paşe, dibe mîr û Helebê bi dest xwe dixe. Ew çaxê jî li Anatolyayê li ser rakirinên girîng (tr: Celali İsyanları) hene. di navberê 1606 û 1610'an da Kuyucu Mûrad Paşe diherê li ser wan. Piş şerekî mezin di navberê Elî Paşe (tr: Canpolatoğlu Ali Paşa) û Kuyucu Murat Paşe, Elî Paşe lê dide. Elî Paşe xwe dighîne Stembolê û derdî xwe bi Siltan Ehmed rê dibêje. Siltan wî bexşandin dikê û dişîne Temeşwarê. Wextê ku Kuyucu Mûrad seferê xwe ya li hember serrakirên Anatolyayê xelas dikê vedigere Stembolê. Ku hu dike ku Elî Paşe hî yî xweş e Siltên hu dikê wî kuştin dide. ji ev pirsgirêkê şiva malbatê Canboladan bara Libnanê dikin vedigerine li ser olê Dirûziyên. Ereb ev malabatê bi navî Canbolad nasdikin. Rola wan di siyaseta Lubananê hîn berdewam dike.

Heta Şerê Cîhanî yê Yekem Kurdên Kîlîsê li Kîlîsê û li Çiyayê Kurmênc roleka girîng digirin. Heta 1800an ew deran ji aliyê Osmanîyan bi navî Ekrad Sancağı (Sancaxa Kurdan) tê naskirin. Bi Firqeya İslahiye rolê xwe gêr dibe lê xelas nabe. Wexta Şerê Cîhanî yê Yekem Mîrê Oxçî İzedînlîyan, Hennan Axa, ji Civatnetewê Romiyan rê mektûbekê dişîne û li hember Fransizan alikariyê dixweze. Peşî Şerê Cîhanê ya Yekê nîviyê Kurdên Kîlîsê perçê dibin. Hin li hêlê Sûriyê hin li hêlê Tirkiyê dimên.

Çavkanî
 İbrahim Peçevi, Tarih-i Peçevi. (trans.) Murat Uraz. Istanbul: Neşriyat Yurdu, 1968.
 Şeref Han, Şerefname. trans. M. Emin Bozarslan, Istanbul: Hasat, 1990.
 Griswold, William J. Anadolu’da Büyük İsyan, 1591-1611. Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002.

Kurd
Civaka Kurdistanê
Kilîs
Mîraz (albûm)

Mîraz, qasetê Mikail Aslan'îyo hîrinan o.

2005 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 13 habî lawikî estê.

Miraz

Piseroka Edebiyat o Felsefe

Bı Zazaki yena neşır kerdış o temomi cê Zazakiwa.

Umarê çarrın vêjiya o omi vılakerdış, aşmê Guıloni'dız umarê phoncın vêjiyena

tênka edebiyat o felsefe ser nuştê êst tedı. 

Her fêk Zazaki tedı yenu nuştış. 

www.miraz.biz

Mikaîl Aslan
Albûmên kurdî
Zernkut (albûm)

Zernkut, qasetê Mikail Aslan'îyo çarinan o.

Mikail Aslan enî qasetê xu de lawikanê Kamer Söylemezî(Bimire Esqê Mi, Berteng, Mîjdanî ), Paşayê Efoyî-Yêrêvan (Dayîka Delal), Doğê Kêwcîyî (Gûlîzare), Rençber Azîzî (Way Way Nînna, Dilo Dilo), Hüseyin Ayrılmazî (Dûrî Mendo), Hıdır Çelikî (Yara Mi) vato. 

lawika bi nameyê Sbidak Badankov Ağavninî zî dimay Hrant Dinkî nuşto.

2008 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 13 habî lawikî estê.

Lawikî (Deyîrî) 

Bimire Esqê Mi 
Îqrardar
Bêsebeb
Dayîka Delal
Gûlîzare
Way Way Nînna
Berteng
Mîjdanî
Dûrî Mendo
Yara Mi
Meleme
Dilo Dilo
Sbidak Badankov Ağavnin

Mikaîl Aslan
Albûmên kurdî
Ahmet Aslan

Ahmet Aslan (jdb. 1971, Xozat, Dêrsim), hunermendekî kurd ê dimilkîaxêv e. Ew gîtar û tembûrê dijene.

Jiyanname 
Ahmet Aslan li gundê Dêrsimê, Xozatê, hate dinyayê. Lîseya xwe li wir xwend.  Paşî Konservatuwara Stembolê dest pê kir, lê neqedand û ber bi Almanyayê mişext bû. Li wê derê, li sala 2003ê albûma wî ya bi navê Va û Waxt weşand. Vê albûmê tesîreke gelek mezin li ser muzîka kurdî ya kirmanckî kir û ji wê rojê pê ve Ahmet Aslan weke afirînerê muzîka nûjen a kirmanckî dihêt pejirandin.

Wî di sala 2008ê de albûma Weyve Melekatû çêkir.

Albûm

Girêdanên derve 
  Pelaserê Ahmet Aslanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Hunermendên zaza

Jidayikbûn 1971
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Mehmûd Usman

Mehmud Osman (z. 1938 li Silêmanî) siyasetmedarekî naskirî yê kurd e.

Mehmud Osman xwendina xwe li Zanîngeha Silêmaniyê xedand. Têkiliya Mehmud Osman bi siyasetê re di sala 1962'a, dema ku ew bû endame Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK'ê) destpê kir. Di nava PDK'ê de Mehmud Osman zû bi pêş ket û di sala 1968'a de bû cîgirê Mela Mistefa yê Barzanî. Di sala 1970'î de wî li ser şerrawestandinekê bi hikûmeta Iraqê re hevdîtin pêk anîn. Piştî ku Mehmud Osman ji PDK'ê veqetiya, bi Rasul Mahmed û Ednan Muftî re di sala 1980'î Partiya Sosyalista Kurdistan (PASOK) damezrand. Bi wê yekê Mehmud Osman û hevalên xwe bi partiyek nû derketin pêşberî herdû partiyên din yên mezin li başûrê Kurdistanê PDK'ê û YNK'ê. Di sala 1992'a de beşdarî hilbijartinên Parlamena Kurdistanê bû, lê di heman salê de ji Kurdistanê derket û çû Ingilîstanê û di sala 1995'a de dîsa vegeriya Kurdistanê. Weke siyasetmedarekî bi bandor Mehmud Osman ji bo şerrawestandinekê di navbera herdû partiyên kurdî PDK'ê û YNK'ê de di sala 2001'ê dest bi hevdîtina kir û çû û hat. Piştî dagirkirina Iraqê ji aliyê DYE'ê Mehmud Osman bû endamê civata birêvebirnê ya berwext ya Iraqê. Ji sala 2004'a ve Mehmud Osman li ser Lîsta Hevpeymaniya Kurdistanê endamê Parlamena Iraqa federal e .

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Silêmaniyê
Jidayikbûn 1938
Neteweperwerên kurd
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Mirovên zindî
Tanju Çavuş

Tanju Çavuş pispor çawîşê TSK'awo. Badê bombe kerdişê Umut Kitapevi, xelkê Şemzînan top benê û Dewletê Tirk û TSK şermezar kenê (Bûyera Şemzînan). Tanju Çavuş zî zerey panzerêkera çek (damençe) erzeno, Ali Yılmazî kişeno û panc tenan zî birîndar keno. Mahkemewa awlînedê Tanju Çavuşî yeno veradayişî.
Jack London

Jack London (  li San Francisco wekî John Griffith Chaney  Glen Ellen) nivîskar û rojnamevanekî amerîkî bû.

London, gelekî di bin bandora Nietzsche  maye. Dema ku pirtukê wi te xwendin vê yekê baş te dîtin. London nemaze ji felsefa Nietzsche a ku li ser "Mîrovê Sereke" pejirandiyê.Di pirtuka wî de a " Banga wehşetê" û a "Diranê Spî" de ve felsefeya xwe eşkere dikê.Daxwaziyê wi lİser lozenderiyê û li ser xurtîtîye ye.Dixwaze ku mirov xurt be.Di gerduna demcema û xeyalê negere.Rastiyê bibîne; wê rastiya tûj û tûnd. Tevî van tiştan sosyalîzm û komînîzm jî xwe eşkere dikê di pirtukê wî de mesela a "Demir Okçe" de qala xwîmijandina kapîtalîstên ku sîtemkariyê li rençber û paleyan dikin.

Ew di 21.11.1916an da bi nexweşiyê an zêdedermanxwarinê emrê Xwedê kir, piştî çil sal temenê xwe , 49 kitêb nivîsîn ji 17 saliya xwe da nivîsîn dest pê kiribû, hinek pirtûkên wî: Pahniya hesinî 1907 -  Martîn Eden 1909 - Banga Wehşetê 1903 - Berî Adem 1906 û Leheng, Geliyê heyvê, Berxwedan, Agir dadan, Kûçikê Sîrkê.

Jack London bi kurdî
Zaroka şevê (1995). Stockholm: Nûdem. ISBN 91-88592-16-2 (bi kurmancî, wergêr: Mistefa Aydogan)
Banga wehşetê (bi kurmancî)
Dan çarmû, 1988, Bexda, Îraq (bi soranî)
Meksîkî, 1989, Stockholm, Swêd (bi soranî)

Girêdanên Derve

Çavkanî 

London, Jack
London, Jack
Xan, Serê Kaniyê

Xan () gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 500 mirov lê dijîn.

Gundên Serê Kaniyê
Cîngîfe

Cîngîfe yan Cingîfe (, , ) yek ji navçeyên Entabê ye. 

Çaxa Osmaniyan ew nehîyeka girêdayî Dilokê Sancaxa Eyntabê (tr: Ayıntab Sancağı) anku  navê wê Merzîman bû. Paşîngê di dokûmanan de navê Cîngîfengî an jî Cingîfe derbas dibe. Pirekî kurdan bi navî Cingîfê wir zane. Li ser riyê Semsûre li ber çiyayê Qeredaxê li nêzikî çemê Mêrzîmanî ye. Li ser ev çemî wextekê aşekî avê habû pê re digotin Aşê Gewr. Li aliyê wê yê rojhilat gundek heye navê wê Milalês e. Kepirê dor gundî Milalêse pir meşhûr e. Ew bûye gotine di nav kurdan de ku erdekî rind dibînin dibêjin "mîna kepira Milalêsê ye."

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Qerewaza Jorîn

Qerewaz gundekî Kurdên Keleyê ye. Li gorî hecmaran Dewleta Tirkîye (Rêxistina Îstatîstikan ya Tirkîye) Qerewaza Jorîn di dawiya 2007ê de bi 1848 kesan gundê herî mezin yê Kele ye.

Îro pelên Osmaniyan de navê gundê wek "Qere Îwaz" tê nivîsîn û derdora wî pir agahî ser Qere Îwaz nayê zanîn û ne dîtin. 

Navbera Qerewaza Jorîn û Kelêyê de 13 KM heye.

Gundên Kelê
Wanî (devok)

Wanî an Wehnî (bi tirkî: Vanli yada Vanice) devokekî ji zaravayê Kurmancî ye ku bi piranî kesên ji eşîrê Brûkan teyê axivtin. Ew eşîr bi kokê xwe ji bajarê Wanê ye.

Agahiyên gelemperî 
Gorî kal û pîrên waniyan, wextekê malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata Brûkîyan veqetîye û hatiyê gundekî Ruhayê yî li dîyarî çemî Ferat. Hew gunda bi navî Wan ya jî Wehn tê zanîn. Malbata Welqutik û malbatek Beraziyan li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin. Ji koka mala Welqutik Terpûş tê. Zarên Terpûş derbasa aliyê Dilokê dibin û li wir cih digrin. hin diherin Şêxdêwid hin derin Sirgûcê hin jî diherin Lordînê. Li wir devokekî kurdî çêdibe jê re dibêjin Wanî. Ev devoka ji devokê kurdên Dilokê hindik cûda ye. Lê kurdên Kelê ji kurdên bi devokî dengdikin re dibêjin Wanî. Gundên Waniyan Sirgûc, Qotel, Dîng, Lordîn, Şêxdawid û Kemberlî ye. Li aliyê Ruhayê jî gundê Wanê ye.

Devokê Waniyan

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê Mereşê û Semsûrê deng dikin. Çend cûdatiyên giring, Mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.  

Wanî: 'di'= Direvim.
Meraşî: 'ti'= Tirevim.

Wanî: Binêre.
Meraşî: mêzke.

Wanî: Tu çi dikî?
Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

Wanî: Wehnî.
Meraşî: Wanî.

Wanî: wê lomê
Meraşî: Wê sewê

Devokên kurmancî
Lordîn

Lordîn (tr: Nurettin) gundekî navçeya Keleyê ye. Gundê Lordînê di ber çiyayên Keleyê de ye. Ew Gund nêzî Sirgûcê, Dîngê û Şêxdawidê ye. Li Lordînê berê mala Xecê Omê (ji mala Terpûşê Wanî ne) û mala Qereoxlanan dijîn lê niha pir malan ji gund bara deran kirin.

Ciwarên Gund

 Dîw
 Çîyayî Şîngşîng
 Aridsk

Gundên Kelê
Mehmet Şerîf Muştak

Mehmet Şerîf Muştak (1952 - 21ê gulana 2008an) nivîskarekî kurd bû.

Mehmet Şerîf Muştak bi eslê xwe xelkê Cizîra Botan, ji gundê Cinibir bû. Muştak ji salên 1970î heta dawiya jiyana xwe bi awayekî aktîf di nava siyasetê de bû. Mehmet Şerîf Muştak ji wî gundî bû, ku leşkerên tirk bi gundiyan pîsiya wan dabûn xwarin. Muştak bestika dewlet û ordûya tirk berneda ew dan Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewrûpayê, û Tirkiye di vê dozê de hat cezakirin. Di sala 1984an de li Enqereyê hat girtin du sal û nîvan di girtîgeha leşkerî ya Mamakê de ma û ji Doza KÎP-DDKDê hat mahkemekirin, bi caran hevalê xwe ji Kurdistana Bakur derbasî ya Sûriyê û ji ya Sûriyê derbasî ya bakur kir, di pêvçûnekê de li ser sînor jî birîndar bû. Mehmet Şerîf Muştak weki gelek kadroyên siyasî yên emsalê xwe mecbûr ma derkeve dervayî welat û ew ji sala 1990an ve li Almanyayê li bajarê Bremenê dijiya. Muştak di gelek malperan de jî dinivîsand.

Mehmet Şerîf Muştak li bajarê Bremena Almanyayê di 21ê gulana 2008an de jiyana xwe ji dest da.

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1952
Mirin 2008
Ezazî

Ezazî (, bi tirkî: Yolveren) gundekî tirkmenan di navçeya Dîlokê Kelê de ye. Malbateka eşîra Îlbegliyan ji Ezazê, bakurî Surîye, hatiyê li wir cih girtîye. Navê Ezazî ji navê Ezaz tê.

Çavkanî 

Gundên Kelê
Alternatîf (rojname)

Alternatîf rojnameyek kurdan ya rojane ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê bi zimanê tirkî derdikevê.

Rojnameya Alternatîfê di 19'ê gulanê 2008'a de dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Ragip Zarakolu ye.

Astengkirina rojnamegeriya alternatîf
Heta niha gelek rojnameyên kurdan ceza li wan hatine birîn û weşana wan hatiye astengkirin û rawestandin. Roja 26'ê gulanê 2008'a 10'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Stenbolê bi îdîaya di hejmarên 24 û 25'ê gulanê de "propagandaya PKK'ê hatiye kirin" û "Belavok û daxuyaniyên rêxistinê weşandine" meheke cezaya rawestandina weşanê li rojnameya Alternatîfê jî hate birîn.

Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Receb Dildar

Receb Dildar (jdb. sala 1958 li Çinarê, parêzgeha Diyarbekirê) helbestvan û nivîskarekî kurd e.

Jînenîgarî 
Pêşiyên Receb Dildar ji navçeya Karazê ku wê demê gundekî li ser Licê bûye, derbasî deşta Çinar'ê bûn. Receb Dildar di sala 1958'a de li gundê Bedulyê hatiye dinê, lê malbata wî li wir zêde nesekiniye, ji wir bar kiriye û çûye Amedê li gundê Elîparê bi cî bûye. Receb Dildar bi xwe li Elîparê mezin bû. Wî xwendegeha pêşîn li Elîparê, ya navîn li Amedê qedand. Paşê ji bo xwendegeha mamostatiyê ew çû bajarê Kırşehirê û çar sal li wê derê ma. Di sala 1976'a de li Amedê dest bi karê mamostatiyê kir. Di sala 1982'ê de ji ber xebatên siyasî hate girtin û heta sala 1987'a di girtîgeha Amedê de ma. Piştî salên girtîgehê heta sala 2002'ê wî di şîrketeke dermanan de kar kir. Paşê li Amedê bi navê Huner dikanekî kitêbfiroşiyê vekir. Di sala 2004'a dikan xwe girt û aniha emeklî ye. Receb Dildar zewiciye û çar zarokên wî hene. Helbestvan Gulîzer û çîroknûs Murad Dildar zarokên wî ne.

Jiyana nivîskariyê 
Cara pêşîn di sala 1982an de di kovara Dengê Kurdistan de helbestên wî weşiyan. Paşê di rojnameya Fıratta Yaşam de, di navbera salên 2002 û 2003an de, di quncika Dilopên Jiyanê de gelek gotarên wî weşiyan û ji sala 2000an û virde di gelek malper û kovarên kurdî de nivîsên wî weşiyane. Pirtûka wî a pêşîn a helbestan e. Pirtûk di sala 2003an de bi navê Kewê Canê ji weşanxaneya Gun-Hîvron derket. Receb Dildar wekîdin romaneke Seyit Alp wergerand kurdî û pirtûk di sala 2005ê de bi navê Dewran di nav weşanên Dozê de hat çapkirin. Di pêşbaziya çîrokên zarokan a Şaredariya Sûrê de çîroka wî a bi navê Şîno xelata yekemînî girt. Dîsa di pêşbaziya çîrokan a kovara Nûbiharê de çîroka wî a bi navê Veger bû yekemîn. Di 2008an de Weşanxaneya Avestayê çîrokên Receb Dildar bi navê Şikefta Xwekuştinê kir pirtûk û gîhand ber destê xwendevanan.

Berhemên wî

Helbest
 Kewê Canê, helbest, Weşanên Gun-Hîvron, 2003.

Çîrok
 Şikefta Xwekuştinê, çîrok, Weşanên Avesta, 2008.
 Li Dû Xezalekê, çîrok, Weşanên Ava, 2012.
 Kitana Spî, çîrok, Weşanên Nûbiharê, 2015.
 Dojeh , çîrok , Weşanên Dara 2019.

Werger
 Dewran, wergera romana Seyit Alp, Weşanên Doz, 2005.

Roman
 Leqat , roman , Weşanên Dara , 2018.

Çavkanî 

Mêr
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1958
Bêrecûk

Bêrecûk (; ; ) û bi navê xwe yê herî kevn (bi yewnanî) Makedonopolîs),  navçeyeke Rihayê li Bakurê Kurdistanê ye û nêzika sînora Sûriyê ye.

Erdnigarî 
Bêrecûk li kênara behra Ferêt radiweste û li ser rêya Dîlok û Rihayê ye. Bêrecûk xwediyê bendavekê ye jî. Navê wê Bendava Bêrecûkê ye. Ev bendav bajarê antîk ê bi navê Zeugma (Belkis) daqultand.

Taybetmendiyeke Bêrecûkê ev e ku bajar weke axa kêlhenekan tê nasîn. Di hemî dunê de kelhênek bi tenê li vir û li Sûriyê jiyaneke xwezayî/wehşî derbas dikin.. Tê gotin ku kelhênek berê ji aliyê gel ve weke çûkeke pîroz dihat pejirandin û lewmane jî dihat parastin. Lê belê ji sedsala 20an ve heta îro kelhênek bi tunebûnê re rû bi rû maye.

Bendava Bêrecûkê 

Bendava Bêrecûkê ku perçeyeke projeya GAP'ê ye ji bajêr 9 km dûr e û di sala 1999'an de, gava lêkirina bendavê hatibû qedandin, bi bilindbûna ava çemê Ferêt bajarê kevnar ê romayî Zeugma daqultand. Çend mozaîkên ku hatin xelaskirin li Bêrecûkê, lê yên herî bi nav û deng jî li Dîlokê di Muzeya Mozaîkên Zeugmayê de peyda ne, wek mozaîka xwedayê çemê Acheloos.

Dîrok 
Kela bajêr ku weke 'Kela Spî' (bi erebî: Qal'at ul-Baydha, bi tirkî: Beyaz Kale) tê bi nav kirin û li rojhilata ava Ferêt li ser qotekê hatiye damezirandin ji aliyê kê ve hatiye avakirin naye zanîn. Piştî romayiyên ku ji sala 30 B. Z. heta 395 P. Z. li Birthayê hikm kirin, xaçperestan ev der ji sala 1098'an heta 1150'an xistin bin bandora xwe û li pey wan memlûkan ji 1277 heta 1484 li vir xwe bi cih kirin. Kela ku li herêmê weke keleke nayê fethkirin dihat nasîn çend caran ji ber erdhejê xesar dît. Li gorî çavkaniyeke dîrokî kel di sedsala 13'mîn de cara ewil li ser daxwaza az-Zahîr Ghazî, hikmdarê Helebê, hate restorekirin.

Bêrecûk bi mîrasa xwe ya zelal a mîmarî  endamê rêxistina norwêcî ya bi navê European Association of Historic Towns (EAHTR) e.

Welatê kelhênekan 

Heta demeke dirêj li Bêrecûkê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan (Geronticus eremita) hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de populasyoneke din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bêrecûke navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.

Ev çûk di pirtûka pîroz a xirîstiyanan de wek çûkeke pîroz derbas dibe. Li gorî vê yekê, kelhênekekê piştî dawiya selava mezin ji keştiya pêxember Nuh re rê nîşan daye û wan ji çiyayê Araratê aniye ber kenarên çemê Feratê, li şûna ku pêxember Nuh bi malbata xwe re xwe bi cih kiriye. Lewra xirîstiyanên Birthayê kelhênekê weke ajaleke pîroz didîtin, ew diparastin û her sal carekê ew bi mihrîcanên bi coş pîroz dikirin.

Gelhenasî 
Di sala 2005an de hejmara Bêrecûk 46.238 bû. Bi piranî kurd tê de dijîn û gel bi piranî misilman in, lê heta destpêka Şerê Cihanê yê yekem ji sedî 20 a hejmarê xiristiyan (ermenî) bûn. Heta sala 1980an de gelek kurdên êzîdî tê de dijiyan û Bêrecûk weke navendeke êzîdên bakûr dihat nasîn.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve
Jahr: Stranên Bê Zeman û Bê Ziman

Jahr: stranên bê zeman û bê ziman, albumê  Mehmet Atli'yo joyînan(awlîn) o.

Mehmet Atli der heqe albumîde vano kî: 
"Qeybi gurkî, ez Merdimêkew bi di ziwanan biya, ez ana zegurkî bêziwan bî. Lawikê min, çekuyê bêziwaniya minê. Qeybi enajoy muzik mirê beno sebebê amrêmin u ez xu bi muzik, zey merdimêkey dinya, his kena. Ez nêwazenakî, tenî qeybi gurkî vateyê lawikanê min kurdîyo, insanî  qasetêminra hasbikerê, yanzî tenî qeybî ajoy hasnêkerê."   

2003 de hamew hadrekerdişî u Lizge Muzîk ra veciyaw o. Tede 11 habî lawikî estê.

Lawikî (Deyîrî)
Wey Gidi
Dengê Dilê Min
Jahr
Çavê Min Ronî
Koli Poşman
Naşta Aşta
Kejê
Bê Zeman Bê Ziman
Bazdam Bazdam
Hayrano
Zu Were

Çime

Albûm
Roşan Lezgîn (kirmanckî)

Roşan Lezgîn, serra 1964 de dewa Dingilhewa ya Licê de ameyo dinya. Tena çar serrî mekteb wendo. 1995 ra nata zafê kovar û rojnameyan de bi kurdkî (kirmanckî û kurmanckî) û tirkî nuşteyê ey weşanîyay. Roşan Lezgînî bi kitabê xo yê hîkayan (Binê Dara Valêre de) xelata edebîyatî ya Apec Förlag AB-2002 girewte. Hewna bi yew hîkaya xo (Serkewtena Zerencan) Musabeqeya Hîkayanê Seba Domanan a Yewine ke Beledîyaya Sûrî ya Dîyarbekirî organîze kerdibî de xelata dîyine girewte.

Eserê eyê ke neşr biyê, nê yê:

 Binê Dara Valêre de, Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002. Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2002 
 Dêsan de Sûretê Ma Nimite, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 
 Ferhengê Îdyomanê Kurdkî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 
 Halîn, Weşanxaneya Komalê, Îstanbul 2006 
 Ez Gule ra Hes Kena, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007
   Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk, Estîtuya Kelepûra Kurdî, Duhok 2009
   Gotin Diçe Nivîs Dimîne, Weşanxaneya Pêrî, Sitenbol 2009 

Tadayeyê (çarnayeyê) ey:

 Suzan Samancı, Siya Bêdengiyê (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Aram, Îstanbul 2001 
 Roşan Lezgîn, Li Bin Dara Biyê, (Wergerandina ji kirmanckî), Weşanxaneya Elma, Îstanbul 2003 
 Sadiq Hîdayet, Sê Dilop Xwîn (Wergerandina ji farisî), Weşanxaneya War, Dîyarbekir 2004 
 Malmîsanij, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2008
 Îsmaîl Beşîkçî, Ziman - Nasname - Netewe Û Neteweperwerî (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Pêrî, Îstanbul 2008

Nivîskar Gotara bi zazakî
Tîp

Tîp sîmbolên ku di pergalên nivîsînê yên alfabetîk de ji bo dengên di zimên de tên kar anîn e. Peyva herf jî peyveke ku heman me'nayê da tê bikarânîn. 

Tîpên dengdêr û tîpên dengdar hene. Wekî din tîpen hûr û girdek hene.

Alfabeya Erebî : ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ

Alfabeya Îbranî: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת. 

Alfabeya Kîrîl : А, Б, В, Г, Д, Е, Є, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ь, Ы, Ё, Ъ, 

Alfabeya Latînî: A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. 

Alfabeya Yewnanî: α, β, γ, δ, ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ, ν, ξ, ο, π, ρ, σ, τ, υ, φ, χ, ψ, ω

Mijarên têkildar 
 Alfabeya Kurdî ya Latînî

Nivîs
Alfabe
Ragip Zarakolu

Ragip Zarakolu (jdb. 1948 Büyükada) nivîskar û weşangerek e.

Ragip Zarakolu xwediyê Weşanxaneya Belge û rojnameya Alternatîfê ye û di nivîsarên xwe de bi piranî li ser mijarên wek mafê mirovan û kêmahiyên neteweyî disekinê.  Ragip Zarakolu ji destpêka nivîskariya xwe de bi zordestiyên dewleta tirk re rûbirû maye û gelek caran hatiye dadgehî kirin û ceza lê hatiye birîn. Di sala 1972yan de Ragip Zarakolu du sal cezayê zinadanê wergirt. Ragip Zarakolu bi Ayşenûr Zarakolu re zewicî bû.

Mêr
Nivîskar
Weşanger
Jidayikbûn 1948
Mirovên zindî
Nurî Aslan

Nurî Aslan (jdb. 1959 Dêrsim) wênesazekî kurd e.

Jinenîgarî
1967-1972 Hozat- Dibistana seretayî li Dêrsimê 
1972-1975 Hosgör- Dibistana navendî li Dîlokê  
1975-1978 Hozat- Lîse li Dêrsimê 
1982-1983 Karê Grafîk li Stembolê
1983-1986 Di atolya xwe de weke wenesaz û grafîker li Îzmîrê kar kir
1986-1990 Xwendina zanîngehe li bajarê Îzmîrê, li “Dokuz Eylül Universitesî” fakûlteya wênesaziyê

ji sala 1994'a û virde Nurî Aslan karê xwe yê wênesaziyê li bajarê Hamburgê li Almanyayê berdewam dikê.

Girêdanên derve
 Malpera Nurî Aslan 

Mêrên kurd
Wênesazên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1959
Zubêr Salih

Zubêr Salih, henurmendekê kurd o. 

Serre 1965 de, dewêkey Dirbêsiyê Delikêde hame dinya. Babêcê Osê Salih dengbejêkew vengdar o.Mîyanê embazanê babecedê dengbejê dengdarî zi estê zey "Cemîl Horo, Elî Tijo, Baqî Xido, Ebdulo, Rifatê Darî, Zêdan u Mihemedê Kîne" . Mîyanê şewbêrk u lawikanê dengbejandê beno pil u hem estanikanra hemzî lawikanra zaf haskeno. Hama panc serre biyo museno tembûr perodo. 

Zubêr zafê lawikê dengbejan museno o verera vano. serre 1979 qasedêxuwo awlîn veceno. en zaf dimay Mihemed Şêxo şino, vatiş(veng) u muzikê xu zey ê  keno. badê qasetanêxuyê awlinan veng u muzikê xu vineno u rayî xude şino. heta enka zedey 18 qasedî vete. Zafê vateyê lawikancê ê Mihemed Elî Şakirîye. henî şiirê Cegerxwîn,  Tîrêj, Melayê Cizîrî, Bêbuharî kerdî derî.

Grêdayêy Teberî
pelaserê Zubêr Salihî

Referansî

Stranbêjên kurd
Endezyariya makîneyan

Endazyarê makîneyan an jî Endezyariya mekanîkî şaxek endezyariyê ye ku prensîbên endezyarî û matematîkê bi zanyariya materyalan re têkildar dike da ku pergalên mekanîkî sêwirandin, analîzkirin, çêkirin û domandin. Ew yek ji şaxên endezyariyê yên herî kevn û berfireh e.

Mekîne di sirûştî de, bi awayê dandar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, kû ji yêk Amêr yan jî gelek 
Amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bi cih anîna karekê dikin.

Mekîne dikare Amêrek gelek sade mîna Gove yan jî, ji Amêrên giran û mezin pêk bê.

Endezyarî
Endezyariya pîşesaziyê

Îndustrî (lat. Industria: bi kurdî Pîşesazî), ji hemû Kargeh û Karxaneyan, kû bi alîkariya Mekîneyan, Kala, Xaremenî, Ebzar yan jî, Madeyên Xav berhev û saz dikin, pêk tê.

Îndustrî di Abûriya her Welatekê, Rolekê gelek giring dibîne û Endazyariya Îndustrî, karê Pilan û sazkirina van kargeh û Karxaneyan dike û Prosêsa Avakirinê heta bi Dawî hatin û Karkirinê jî kontrol dike..

Şaxeyên Îndustrî 
Endustrî ji gelek Şaxe yan ji Beşan pêk tê.

Çend Beşên giring di vî warî de evin: 
 Mêtallîndustrî / Îndustriya Giran
 Hesin-Îndustrî
 Îndustriya Maşînsazî
 Automobîl-Îndustrî
 Îndustriya Amêrên Defteran (Bûro)
 Îndustriya Keştîsazî
 Îndustriya Hewapeyma û Sefînesazî
 Radio û Televîsîon
 Îndustriya Êlêktronik
 Optik-Îndustrî
 Konsom Îndustrî
 Xaremenî-Îndustrî
 Tabak-Îndustrî 
 Têkstîl-Îndustrî 
 Îndustriya Pust û Çerm
 Mobl-Îndustrî
 Çap-Îndustrî (Çapgeh)
 Computer-Îndustrî
 Chîmî-Îndustrî (Kîmîyawî)
 Îndustriya Nefta Xav, Seng Reju û Enêrjiya Atomî
 Plastîk-Îndustrî
 Îndustriya Dermansaziyê
 Kaxez-Îndustrî
 Îndustriya Amêrên Mêdîzîn
 Îndustriya Şîşesaziyê
 Îndustriya Seetsazî
 Recycling (Îndustriya vegerandina Kirş û Zibale)
 Îndustriya Çûb û Dar

Çavkanî 
 agahiyên di derbarê endezyariyê de 

Endezyarî
Dîsîplînên endezyariyê
Endezyariya bestir

Endezyarê bestirê di warê Textîl(Bestir) de teknolojiyê bi kartînin, made eşkere dikin, muamelê(process) re rê didin nîşandan û di derbarê karê ku qedîyane de şêwirdaniyê dikin. Karê endezyarên Bestirê ne tenê di fabrîqeyên ku qumaş çêdikin de xebtandine. Qalîteya qumaşan, di çêkirina cûrvên nû de pêşkeşî û tavahî hesbên analîtîk yê di vî varî de dikeve ber derstê Endezyarê Bestir.

Endezyarî
OPML

Nivîsara sernameyê 
یOPML (Outline Processor Markup Language) spesîfîkasiyoneke bi zîmane xml ye. OPML ji aliyê
Microsoft hat pêşxistin.

Mînak 
Ev mînakek ji bo bikaranîna OPLM e.
      <information type="text/xml">
  A-B-C
   <information>
  
  

Komputer
Makîne

Makîne an maşîne (ji yewnanî μηχανη, mixanî) amêrek, ku bi armanca asankirina karekê bi kar tê.

Makîne di sirûştî de, bi awayê candar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, ku ji yek amêr yan jî gelek amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bicihanîna karekî dikin.

Makîne dikare amêrek gelek sade mîna gove yan jî, ji amêrên giran û mezin pêk bê.

Endezyarê makîneyan, li ser sazkirin û pilankirina makîneyan xebatê dike.

Binêre herwiha 
 Teknolojî

Makîne
Alfabeya Şemo-Marogûlov

Alfabeya Şemo-Marogûlov yekemîn alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî ye û ji aliyê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov hatiye amadekirin. Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenîstanê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov (bi koka xwe aşûrî) dest bi amadekirina alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî kirin û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anîn. Wan di sala 1929an de yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi navê Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi  ("Xwe-xwe hînbûna xwendina nivîsara kurmancî") çap kirin.

Alfabe

Çavkanî 

Alfabe
Zimanê kurdî
Hejmarên kurdî

1 = yek
 2 = du
 3 = sê
  4 = çar
  5 = pênc
  6 = şeş
  7 = heft
 8 = heşt
  9 = neh
 10 = deh
 11 = yazde
 12 = dazde
 13 = sêzde
 14 = çarde
 15 = pazde
 16 = şazde
 17 = hevde
 18 = hejde
 19 = nozde
 20 = bîst
 21 = bîst û yek
 22 = bîst û du
 ...
 30 = sî
 31 = sî û yek
 ...
 40 = çil
 50 = pêncî
 60 = şêst
 70 = heftê
 80 = heştê
 90 = nod
 100 = sed
 200 = dused
 300 = sêsed
 400 = çarsed
 500 = pêncsed
 600 = şeşsed
 700 = heftsed
 800 = heştsed
 900 = nehsed
 1 000 = hezar
 10 000 = deh hezar
 100 000 = sed hezar
 1 000 000 = milyonek
 1 000 000 000 = milyarek

Girêdanên derve
http://www.amidakurd.com/qunciknivis/rast%C3%AE_%C3%BB_tastniv%C3%AEsa_hejmaran

Kurdî
Rêzimana kurdî
Alfabeya erebî

Alfabeya erebî alfabeya zimanê erebî ye. Tîpên erebî ji bo gelek zimanên din jî tên bikaranîn.

Mijarên têkildar 
 Hereke
 Alfabeya Kurdî ya Erebî

Alfabe
Asûs (pirtûk)

Ev berhema Mehmed Dîcle ya yekane yî bi navê "Asûs" amaje bi daxwaza nivîskêr a Gabriel Garcia Marquezbûna wêjeya Kurdî dike. Mehmed Dîcle "Asûs"a xwe ya ku jiyaneke xwe ya wekî gûzekê hişk heye bi her çîrokekê bi şax û perrtir kiriye, ji wan çîrokan û pê de ji me re salix û sûlix daye, ku ew ê hemû wêjeya xwe li ser heman xakê biafirîne, ji me re qala takeçîrokeke gumreh bike. Çîrokeke ku dê li xwe bikole, ne li avê...

Mehmed Dîcle, bê şik û guman, yek ji wan behreyên wêjeya Kurdî yên nûhatî ye û xwedî zerengiyeke balkêş e.

Xwezî berhema wî bi wî awayî, ji aliyê weşanxaneyeke bi wî rengî nehata çapkirin, ku heyf û mixabin ji ber wê sedemê berhemê kiriye nekiriye nekariye têkeve rojeva çîroknûsiya Kurdî ya hevçerx.

Ji nirxandina Kawa Nemir, helbestvan, nivîskar, edîtor û wergêr, berpirs û berpirsiyarê mîrateya kovarên Jiyana Rewşenê û Rewşen-Nameyê

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Alfabeya latînî

Alfabeya latînî alfabeya ku koka wê alfabeya îtalîkî ya kevn û ya zimanê latînî ye.

Alfabeya kurdî ya îro bi latînî 
 A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî 
Tîpguhêziya latînî ya îngilîzî û navdewletî ye ku bi taybetî ji bo navên kes û cihên ku bi tîpên erebî nivîsandî ne. Ev tîp bi vî awayî tên guherandin bo îngilîzî:  

 A = A, B, C = J, Ç = CH, D, E = A, Ê = E, F, G, H, I = I yan jî nayê nivîsandin, Î = I, J = ZH, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş = SH, T, U, Û = U, V, W, X = KH, Y, Z

Bo Mînak, Efrîn = Afrin, Zaxo = Zakho, Mehabad = Mahabad, Silêmanî = Silemani, Canê = Jane, Mehmed = Mahmad, Mem = Mam, Zîn = Zin, û hwd. Bi giştî li Rojavaya Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê tê bikaranîn.

Binihêre jî 
 Alfabeya kurdî ya latînî

Alfabe
Zimanê latînî

Latînî an jî zimanê latînî (bi latînî: Lingua latina) navê zimanekî îtalîk ê malbata zimanên hind û ewropî ye, wek zimanên oskî, ûmbrî û sabînî. Latînî zimanê fermî ya Împeratoriya Romayê bûye, lê îro bi tenê li Vatîkanê dimîne wekî zimanê fermî. Zimanekî mirî ye, anku zimanê bav û kalên tukesî nîne. 

Latînî herwekî zimanê ayînî yê mesîhiyên katolîk û zanistê bûye. Heta îro dabeşbûna zanistî ya botanîk û zoolojîk (taksonomî) bi zimanê latînî ye.

 ISO 639-1 la
 ISO 639-2 lat
 SIL Lat

Binêre herwiha
Alfabeya latînî

Girêdan
Merdan

Merdan gitarist û aranjorekî kurd e.

1991 heta niha albumên kom û stranbejan cekir.

Jinav wana çend mînak
 1991 Koma Gulên Mezrabotan
 1992 Koma Azad (Şemal)
 1993 Koma Amed (Agir û Mirov)
 1994 Koma Şîrvan (Reşo)
 1995 Albuma taybetî Festival
 1996 Dilovan
 1997 Eylem
 2003 Çarnewa (Mak)
 2004 Beser Şahin (Roj)
 2005 Zarîfe
 2006 Şener Yildiz
 2007 Çarnewa (Zîz)
 2008 Mikaîl Aslan (Zernkut) tonmeister

Hunermendên kurd
Mêr
Şêxdawid

Şêxdawid (), gundekî Keleyê ye. Gundî Şêxdêwid yî di nav çiyê da ye. Nêzika Lordînê, Dîngê û Sirgûcê ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.

Xelkî Şêxdêwid di deh salên paşin de dest bi koçê Entab û welatên Ewropa yên wek Almanyayê kir û niha li gund der pîrên li pê manî, bi piranî li Entab û Ewropayê dijîn. 

Gundên Kelê
Kemberliya Keleyê

Kemberliya Keleyê gundekî Kele yî piçûk yî bi du-sê malan e. Niştîwanê vî gundî niha nêzî gîşkan lê koç kirina û tenê mal an jî du mal li wî gundî dijîn. Ew navbera Sirgûc û Zagê de ye.

Gundên Kelê
Zag

Zag (Tirkî:Fıstıklıdağ) gundekî girêdayî Keleyê li sînorê Bêsnîyê nêzî derbend û Ferat e. Ew li bakura, beroşkê çiyayê Sor çêbûye û 10 km dûra Ferêt e. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.

Gundên Kelê
Pagir

Pagir gundekî Keleyê ye. Gund yî li nêzikî Ava Reş cîranê Hesar û Xirawreşkê ye. Xelkî xwe Kurdî Sunnî ye.
Gundên Kelê
Xirawreşk

Xirawreşk gundekî Keleyê ye. Î di navberê Sirgûc û Pagirê da ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî û alevi ne.
Gundên Kelê
Hesar, Kele

Hesar gundekî Keleyê ye. Gund yî li nêzikî Ava Reş û Ferêt e. Cîranê Pagirê û Elîfê ye. Zêde xelkî xwe Tirkî Sunnî ye lê çend malbata Kurdan jî li wir dijîn. Ku gundê Heweşê di bin avê da ma malbata mala Misî Şêhasen bara Hesarê kir.

Gundên Kelê
Elif

Elif (, bi tirkî û fermî: Elif) gundekî kurd a Keleyê yê mezin e. Cîranê Hesarê ye. Zêde xelkî xwe suniyê tirkî ye. Li ew gundî malbateke Kurdan jî dijî. Wê lomê taxeke xwe bi navî Kurd Mahallesi (Taxa Kurdan) tê zanîn.

Çavkanî 

Gundên Kelê
Başpîngar

Başpîngar (, , bi tirkî û fermî: Başpınar) gundekî Keleyê ye. Yî li ser riyê Kele di navberê Sirgûc û Qerewa'iza Jorîn da ye. Xelkî xwe kurdî elewî ye.

Çavkanî 

Gundên Kelê
Guçiklî

Guçiklî gundekî Keleyê ye. Yî li başûrî Kele li nêzikî Ava Reş e. Xelkî xwe Kurdî ermeninen

Gundên Kelê
Hasanoğlu

Hasanoğlu gundekî Keleyê ye.  Xelkî xwe Tirkî Elewî ye.
Gundên Kelê
Dîng

Dîng(), gundekî Kurdên Keleyê ye. Ew li nêzikî Ferat û Çemê Hecî ye. Cîranê Qotelan, Sirgûcê, Şêxdawid û Lordînê ye. Nêzikî wî gundî, navbera wî û Sirgûcê de mezrekek Botaşê heye. Di salên 1980'an da boriya petrolê qul bû çend heftên petrola reş teva Çemê Firatê bû.

Gundên Kelê
Ferhengê Îdyomanê Kurdkî

Ferhengê Îdyomanê Kurdkî yew xebata Roşan Lezgînî ya.

Roşan Lezgînî nê ferhengî de 2700 tene îdyomê kirmanckî (kurdîya zazakî) arêday û manaya înan îzeh kerda. Vervateyê kitabî de vano, “Îdyomî (bi tirkî "deyim") zafê înan sey cumle, tewr tay du çekuyan ra virazîyênê û qalibêko xusûsî gênê."

 Kitab 2005 de Îstanbul de hetê Weşanxaneyê Vateyî ra ginayo çape ro û 210 rîpelî yo.
 ISBN: ISBN 975-98773-8-4

Ferhengên kurdî
Gêlinbûxday

Gêlinbuxday () gundekî Keleyê ye. Li ser riyê Dîlokê li ber çîyayî Qeredaxê ye.

Gundên Kelê
Îhsan Fuad

Îhsan Fuad (z. 1937 Silêmanî − m. 2'ê pûşperê 2008 Silêmanî) nivîskar, rojnamevan û mamosteyekî zanîngehê ê kurd bû.

Dr. Îhsan Fuad di sala 1937'a de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye û her li Silêmaniyê xwendina destpêkê, navendî û amadeyiyê qedandiye û paşê li Bexdayê beşa Zimanê inglîzî qedandiye û vegeriyaye Silêmaniyê. Piştî çend salan mamostatî li bajarê Silêmaniyê, ji bo doktoraya edebiyata zimanê kurdî çûye Sovyetê. Piştî ku vedige Îraqê dibe mamosteyê zimanê kurdî di koleja edbiyata kurdî li Bexdayê. Piştî Raperîna sala 1991'ê Dr. Îhsan Fuad vedigere bajarê Silêmaniyê û dibe mamosteyê zanîngeha Silêmaniyê.

Nivîskar, rojnamevan û mamosteyê zanîngehê Îhsan Fuad birayê kargêrê polîtburoya YNK'ê Dr. Kemal Fuad û wezîrê pêwendiyan yê hikûmeta Herêmê yê berê Dr. Cemal Fuad e. Di 2'ê pûşperê 2008'a de Dr. Îhsan Fuad li bajarê Silêmaniyê koça dawî kir.

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Mamosteyên zanîngehê
Kesên ji Silêmaniyê
Silêman Demir

Silêman Demir (jdb. 1956 Nisêbîn) nivîskareki kurd e.

Silêman Demir serê adara 1956a li gundê Hebîsê ser bi bajarê Nisêbînê ji dayîk bûye. Ew li gund çê bûye, lê li Nisêbînê mezin bûye. Heta niha sê romanên wî derketine. Wî hin werger jî kirine û wek pirtûk hatine weşandin. Ew ji sala 1986a ve li Swêdê dijî.

Berhem 
  1997 Sorê Gulê (Nûdem, 224 rûpel)
  1998 Koç (Roja Nû, 188 rûpel)

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1956
Alfabeya kurdî ya erebî

Alfabeya kurdî ya erebî ev alfabeya ku ji bo nivîsandina şêwezara soranî bi piranî tê bikaranîn. 

Beriya alfabeya latînî kurdan alfabeya erebî bi kar dianî. Berhemên kurdî yên klasîk (mîna Mewlûd, Dîwan û helbestan) bi vê alfabeyê hatine nivîsandin. Ev alfabe mîna alfabeya erebî ye, çar herfên wek farisî پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) û dengekî kurdî yê taybet ڤ (v) lê hatine zêdekirin. Alfabeya modern a ku îro li Başûrê Kurdistanê bi kar tînîn, çend herfên wek ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) jî lê hatine zêdekirin.

Xişteya alfabeyê

Taybetmendiyên di unicode de

Mijarên têkildar 
 Alfabeyên kurdî
 Elfubêy erebîy zimanî kurdî

Girêdanên derve 
 http://www.kurdishacademy.org/english/alphabet/Unicod-Arabic.pdf 
 Fêrgey zimanî kurdî 

Alfabe
Zimanê kurdî