nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Carl von Ossietzky

Carl von Ossietzky (jdb.  li Hamburg - m.  li Berlînê, Almanya) Aştîxwaz, nivîskar û rojnamevanekî alman bû.

Wî kovarekî bi navê Die Weltbühne damezirandibû û weşana wê dikir. Lê hatina ser desthilatiyê ya nazî li Almanyayê, rewş guhert û kovara wî ya di qada navneteweyî de deng dabû, bi şika sîxuriyê lê doz hate vekirin û piştre jî hate vegirtin. Navê Ossietzky jî kete lîsteya qedexekiriyan. Wî ji şîdetê hez ne dikir û xwedî ramanên demokratîk bû. Sala 1935an Xelata Nobel a aşitiyê lê tê dayîn lê ew di sala 1936an de pê dihese.

Di 1963an de li ser navê wî xelateke salane ya bi navê Madalyaya Carl von Ossietzky hate lidarxistin.

Çavkanî 

Rojnamevanên alman
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Nivîskarên alman
Kesên ji Hamburgê
Aştîxwazên alman
John Boyd Orr

John Boyd Orr, 1em Baron Boyd Orr CH DSO MC FRS FRSE (jdb.  li Kilmaurs, Skotlenda - m.  li Newton a nêzîkî Brechin) bijîşk û biyologekî skotlendî bû. Sala 1949î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Perwerdeya fîlozfî, bijîşkî û zanistiyên xwezayê dîtiye. Bi xwe lawê cotyarek bû. Armanca wî ya yekem bipêşxistina teknîkên cotyarî û ajalvaniyê bû. Wî ceribandin dikir û dawiyê de di xwedîkirina ajalan de gavên nûjen da avêtin. Di warê nûjenkirina cotyarî, masîgeriyê de jî bûye kesekî navdar. Di saziyên dûgelê de xebitiye.

Ew herwekî di warê polîtîka û fîlozofiyê de jî bi wêrekî tevdigere. Tevlî çalakiyên dijî şer û sazûmaniyên êrîşkar dibe.

Bijîşk
Biyolog
Skotlendî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Zanyarên brîtanî
Zanyarên skotlendî
Endamên Royal Society
Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt, Jr. (bilêvkirina bi kurdî: Teodor Rûzvelt, jdb.  li New York City; m.  li Oyster Bay, New York)

Di  de bûye 26em serkdewletê DYAyê. Dema ew tê ser text di 42 saliya xwe de ye û ew kesê herî ciwan e ku did îroka DYAyê de hatiye ser desthilatdariyê. Ew ji Partiya Komarger bû.

Di dema wî de DYA dixwaze hêdî hêdî têkeve dika polîtîkaya cîhanê, wekî Brîtanya û Fransa çawa berjewendiyên xwe li seranser erdê didan gerandin, ew jî gavên pêşîn davêje. Roosewelt di dîroka nêzîk a DYAyê de, bi reform û guhertinên di qada birêvebirina sazûmaniya dewletê de tê bibîranîn.

Hin kes rexne bikin jî wî di sala 1906î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Serokdewletên DYAyê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mêr
Jidayikbûn 1858
Mirin 1919
Ceribanvanên amerîkî
Cordell Hull

Cordell Hull (jdb.  li Olympus, Pickett County, Tênêsî; m.  li Bethesda, Maryland) dadnas û siyasetmedarekî DYAyî bû.

Di nava salên 1933-1944î de wezîrtiya derve kiriye. Keda wî di damezrandina NY'yê de derbasbûye û ji ber wê di sala 1945î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ji bera Partiya Demokrat bûye.

Siyasetmedarên amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Léon Jouhaux

Léon Jouhaux (jdb.  li Parîs; m.  li heman derê) sendîkavanekî fransî bû. Sala 1951î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.

 
Sala 1943î ji aliyê Nazîyan ve dîl tê girtin û wî dişînin kampa tunekirinê ya Buchenwald. Wî di jiyana xwe de bo aşitî û maf ê karkeran têkoşiyaye. Ji ber ku di zaroktiyê de diviyabû bixebitiya û malbata wî xizan bûye, nekariye xwandineke birêkûpêk bike û dibistanan bidawîbike. Hêj di 16 saliya xwe de dikeve nava baskên sendîkayan. Di demeke kurt de di karê sendîkayî de navê wî tê bihîstin û kariyereka mezin çêdike. Di dema dagirkeriya Almanan a Fransa de dîl tê girtin û di dawiya şerê cîhanî yê duyem de ji aliyê artêşên DYAyê ve tê felatkirin.

Sendîkavan
Fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Louis Renault

Louis Renault (jdb.  li Autun; m.  li Barbizon) dadnasekî navdar ê fransî bû. Sala 1907î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
 

Dadnas
Fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Albert Lutuli

Albert John Mvumbi Luthuli (jdb. 1898 li Groutville, Parêzgeha Natal (Afrîkaya Başûr); m.  li KwaDukuza (berê Stanger)/Afrîkaya Başûr) ramyar û yek ji pêşengên olî yê Afrîkaya Başûr bû.Herwekî axayê eşîra Zûlû bû. Ji sala 1952 heya 1960î serokatiya ANCê (Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê) kiriye. Di sala 1960î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Oldar
Afrîkaya Başûr
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1898
Mirin 1967

Zûlû
Ludwig Quidde

Ludwig Quidde (jdb.  li Bremen - m.  li Genevre), aştîxwaz, weşanger, ramyar û dîroknasekî alman ê dema împeratoriyê û Komara Weimarê bû. Sala 1927an de Xelata Nobelê ya Aştiyê girtiye.

Ew bi tundî li dijî împerator Wilhelm II derdiket û ji her aliyê ve li azadî û bipêşxistina gelê Alman bingeh digirt. Wî serokatiya DGF (Civaka Azad a Almanî) kiriye û di gelek konferansên azadiyê de cihgirtiye.

Materyalên girîng ên derbarê wî de (bi Almanî) 
 „König Sigmund und das Deutsche Reich von 1410 bis 1419. 1. Die Wahl Sigmunds“ (Diss., Göttingen 1881)
 „Die Entstehung des Kurfürstencollegiums: Eine verfassungsgeschichtliche Untersuchung“ (1884)
 „Studien zur Geschichte des Rheinischen Landfriedensbundes von 1259“ (1885)
 „Der Militarismus im heutigen Deutschen Reich. Eine Anklageschrift. Von einem deutschen Historiker“ (1893)
 „Caligula. Eine Studie über römischen Cäsarenwahnsinn“ (1894)
 „Entwurf zu einem internationalen Vertrage über Rüstungsstillstand“ (1913)
 „Völkerbund und Demokratie“ (1922)
 „Der erste Schritt zur Weltabrüstung“ (1927)
 „Histoire de la paix publique en Allemagne au moyen age“ (1929)
 „Der deutsche Pazifismus während des Weltkrieges 1914–1918“ (entstanden 1934–1940, aus dem Nachlass herausgegeben von Karl Holl unter Mitwirkung von Helmut Donat, Boppard am Rhein 1979)

Lîteratûr 
 Karl Holl: Ludwig Quidde (1858–1941). Eine Biografie. Droste Verlag, Düsseldorf 2007, ISBN 978-3-7700-1622-8 (= Schriften des Bundesarchivs 67). (Rezension von R. Chickering)
 Torsten Quidde: Friedensnobelpreisträger Ludwig Quidde. Ein Leben für Frieden und Freiheit. Berliner Wissenschafts-Verlag, Berlin 2003, ISBN 3-8305-0542-6.
 Bernhard Kupfer: Lexikon der Nobelpreisträger, Patmos Verlag Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1.
 Brigitte Maria Goldstein: Ludwig Quidde and the Struggle for Democratic Pacifism in Germany 1914–1930. Diss., New York 1984.
 Reinhard Rürup: Ludwig Quidde. In: Hans-Ulrich Wehler: Deutsche Historiker. Göttingen 1973, S. 358–381.
 Utz-Friedebert Taube: Ludwig Quidde. Ein Beitrag zur Geschichte des demokratischen Gedankens in Deutschland. Kallmünz 1963.
 Ludwig Quidde. Ein deutscher Demokrat und Vorkämpfer der Völkerverständigung. Eingeleitet und zusammengestellt von Hans Wehberg. Offenbach am Main 1948.

Çavkanî 

Qidde, Ludwig
Aştîxwazên alman
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Yaser Erefat

Yaser Erefat (bi transkrîpsyona îngilîzî: Yassir Arafat, jdb. 4ê, 24ê an  li Qahîre, Misir; m.  li Clamart, li parêzgeha Hauts-de-Seine, Fransa), bi erebî: ياسر عرفات, Yāsir ʿArafāt, navê kevn: Muhammad ʿAbd ar-Rahmān ʿAbd ar-Ra'ūf ʿArafāt al-Qudwa al-Husaini, bi erebî: محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني, kodnav: Ebû ʿEmmar (bi erebî: أبو عمّار, ʾAbū ʿAmmār), siyasetmedar, dewletmedar û yek ji serokên gelê Filistînê bû.

Ji  heya mirina xwe serokdewletê Otonomiya Filistînê bû. Sala 1994î de Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Damezrênerê Al Fatîh û Rêxistina Azadiya Filistînê bû. Bi xwe perwerdeya endazyariya avakirina xaniyan dîtibû.

Li ser mirina wî ya li nexweşxaneyeka fransî, gelek guftûgo hate kirin. Gorî hinekan ew hatiye jehrkirin lê ti delîlek jî nehatiye dîtin.

Yaser Erefat dîplomasiya rojavayiyan dimeşand. Têkiliyên wî bi dagirkerên Kurdistanê re baş bû. Wî ticarî behsa bindestî û hemançarenûsiya Kurdan nedikir. Ev yeka han dilê gelê Kurd lê sardikir û rexne lê dihate kirin.

Girêdanên derve 

Filistîn
Serwerên dewletê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Şîmon Peres

Şîmon Peres (îbranî: ‏שמעון פרס‎, erebî: شمعون بيرس, navê berê Szymon Perske; z. 2'ê gelawêja 1923 li Vîşneva, berê di axa Polonyayê, îro Belarûs - m. 28ê îlona 2016) siyasetmedarekî Îsraîlî ye û yek ji serokdewletên vî welatî bû. Di gelek meqamên dewleta Îsraîlê de cihgirtiye. Serokkomarê Îsraêlê bû.

Ji damezrandina Îsraîlê heya niha, xwedî roleke girîng bûye. Sala 1994'an bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Aştiyê ya Nobel tê dîtin. Polîtîkayên sosyaldemokrat dimeşîne lê pirr caran radîkalên rastgîr lê bandora xwe dikin. Ji bo kurd û Kurdistaniyan ti polîtîkayeke wî yê berbiçav nîne û di gelek qadan de piştgiriye dijberên kurdan jî kiriye.

Şîmon Peres di 28ê îlona 2016an de mir.

Çavkanî

Siyasetmedar
Îsraêlî
Îsraêl
Îsraêl
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1923
Mirin 2016
Îzhak Rabîn

Îzhak Rabîn (bi îngîlîzî: Yitzhak Rabin, îbranî: ‏יצחק רבין‎; jdb.  li Orşelîm; m.  li Tel Avîv) yek ji general, wezîr û serokwezîrên îsraêlî bû. Ji aliyê radîkalekî rastgîr ê Îsraêlê yê bi navê Yigal Amir ve hate kuştin.

Sala 1994î bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Di siyaseta Îsraêlê de riyeke aştiyê dixwast vebike û bêî şêr û bi hinde dayînan pirsgirêka mezin a Filistînê çareser bike. Ew herçendî wisa polîtîkayên rewa dimeşand jî, kirinên wî yên di dema artêşê de general bû, di qada neteweyî de derbarê wî de bêbawerî çêdikir.

Polîtîkayeka wî ya taybet bo Kurd û Kurdistaniyan nebû. Wî jî bi heman awayê berjewendiyên dewleta Îsraêl bi dagirkerên Kurdistanê re didît.

Siyasetmedar
Îsraêlî
Serokwezîrên Îsraêlê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Klas Pontus Arnoldson

Klas Pontus Arnoldson (jdb.  li Göteborg; m.  li Stockholm) polîtîker û rojnamevanekî Swêdî bû.

Sala 1908î bi tevî Fredrik Bajer Xelata Nobel a aşitiyê digire. Di destpêka jiyana xwe de pirsgirêkên aborî jiyaye. Xwedî nêrînên welatperwerî bûye. Li çareseriya nakokiyên di navbera Swêd û Norwegê de geriyaye.

Rojnamevan
Siyasetmedar
Swêdî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî

Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî (bi îngilîzî: Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC) di sala 1988'î de ji aliyê saziyên xwezaparêziyê yên Neteweyên Yekbûyî (NY) ve bo hêsankirina pirsgirêkên sirûştî di navbera hikûmatan de hatiye damezirandin. Yek ji van saziyên damezirêner Rêxistina navneteweyî ya meteorolijiyê (WMO) û ya din jî Programên sirûştê yên NY (UNEP) bû.

Sazî di sala 2007'î de bi tevî gerînendeyê xwe Al Gore guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Çavkanî 
 «UN scientist backs '350' target for CO2 reduction», AFP, 25. august 2009

Sazî
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Léon Bourgeois

Léon Victor Auguste Bourgeois (jdb.  li Parîs, Fransa; m.  li Épernay) dadnas û dewletmedarekî fransî bû.
 

Ew wekî bavê saziya bi navê Société des Nations (Yekîtiya Gel) tê zanîn. Sala 1920î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Berhem 

 Solidarité. - Paris, 1897
 Diplomatie du droit. - Paris: Delagrave, 1909
 Discours prononcé à l'assemblée générale constitutive du 10 novembre 1918. - Paris: s.n., 1918
 Essai d'une philosophie de la solidarité. - Paris: Alcan, 1902
 L'oeuvre de la société des nations. - Paris: Payot, 1923
 Le pacte de 1919 et la société des nations. - Paris: Fasquelle, 1919
 Le traité de paix de Versailles. - Paris: Alcan, 1919

Dadnas
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kesên ji Parîsê
Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê

ANC (Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê) ji partiyeka li Afrîkaya Başûr a bi navê African Native Congress (SANNC) bingeha xwe digire. Sala 1923î de hatiye damezirandin.

Hêza wê ya çekdarî ya bi navê Umkhonto We Sizwe ji aliyê Nelson Mandela ve hatiye avakirin. Li dijî sazîmaniya rasîst (nîjadperest) a Efrîqaya Başûr a çermespiyan hatibû avakirin û bi wan re têdikoşiya. Piştî şîkestina vê sazûmaniya rasîst, ev rêxistin jî êdî hewceyiya xwe windakir. Di dema şerê sar de rêxistin polîtîkayên Marksîst dihewand. Gelek mîlîtan û alîgirên wê têne kuştin, êşkencekirin û zîndanîkirin.

Di  de rêxistin tê qedexekirin û ev qedexe heya sala 1990î didome. Dema ku sazûmaniya rasîst di  de têkdiçe ANC jî bi awayeke îndîrekt tê ser desthilatdariyê.

Sazî
Afrîkaya Başûr
Kim Dae Jung

Kim Dae-jung (jdb.  li girava Hauido, îro Koreya Başûr) ramyarekî Koreya Başûê ye.Bo demekê dirêj pêşengiya opozîsyonê kiriye. Sala 1997î dibe endamê serokkomariyê. Ji sala 1998 heya 2003î serokkomariyê dike. Hinde politîkayên serbixwe li dijî DYAyê û Ewropayê dimeşîne. Hin kes ji ber wê wî wekî "Nelson Manela yê Asyayî" binavdikin. Sala 2000î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Koreya Başûr
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1924
Mirin 2009
Elihu Root

Elihu Root (jdb.  li Clinton, Federedewleta New York); m.  li New York City) dadnas û polîtîkerekî DYAyî bû. Sala 1912î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.

Dadnas
Siyasetmedarên amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ernesto Teodoro Moneta

Ernesto Teodoro Moneta (jdb. 20ê îlonê 1833 li Mailand; m. 10ê sibatê 1918 li heman derê) weşanger û polîtîkerekî Îtalî bû.

Ji bo damezrênerî, serokatî û têkildariya xwe di lîga aştiyê ya bi navê „Unione Lombarda per la Pace e l'Arbitrariato“ de, di sala 1907î de bi tevî Louis Renault (Dadnas) guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Dadnas
Weşanger
Îtalî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mêr
Jidayikbûn 1833
Mirin 1918
Jody Williams

Jody Williams (jdb.  li Brattleboro, Vermont) mamosteya perwerdeyê û çalakgera mafê mirovan a DYAyî ye.

Ji ber xebatên xwe yên bo qedexekirina mînên (mayînên) reşayiyê di sala 1997î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Çavkanî

Jinên amerîkî
Mamoste
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ayre

Ayre navê kovareke ku bi kirmanckî (zazakî) weşan kiriye û di sala 1985 heya 1987an ji aliyê Ebubekir Pamukçu ve li Ewropa derhatiye.

Kovar bo cara yekem xwastiye zarave yan zimanên kurdî ji hev biqetîne, kesên bi zaraveyên cûda diaxivin her yekê bi navê "netewe" bi nav bike û zazakîaxêvan li dijî doza terxankirina çarenûsê ya kurdan rabike. Projektekê bi navê "Zazaistan" bi lêv kiriye. Lê ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên nasyonalîzma tirkan û endamê hêzên sîxuriya komara Tirkiyê bû ev yek serî de ji aliyê zazakîaxêvan dihate zanîn, ev projekt jî îzole ma.

Çavkanî 

Kovar
Piya (kovar)

Piya kovareke bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî, Dimilî, Kirdî, Ginî) û Romî (Tirkî) weşan kiriye û ji aliyê kesekî bi navê Ebubekir Pamukçu ve li Swêdê derhatiye ye.

Kovarê weşana xwe di nava salên 1988 heya 1992'î domandiye. Kovareke pesindarî û dirûşmeyî bûye û zimaneke li dijî doza gelê Kurd bikaraniye. Ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên sîxuriya dewleta Tirk bû û di pirtûkên xwe de "Tirkbûna Kurdan, Tirkbûna Zazayan" dianî zimên û berpirsiyarekî MHP'yê bû, projekta ku bi van kovaran "Parçekirina hêz, zarave, ziman û devokên Kurdî ji hev û parçekirina neteweya Kurd" jî biserneket.

Kovar
Jane Addams

Jane Laura Addams (jdb. 6ê îlonê 1860 li Cedarville, Illinois; m. 21ê gulanê 1935 li Şîkago) femînîst, sosyolog, rojnameger û çalakgereka tevgera azadiyê bû

Wêdi sala 1889'î de bi geha Hull House ku niha wekî mûze tê bikaranîn avêtibû. Sala 1931'î bi tevî Nicholas Murray Butler Xelata Nobel a aşitiyê digirin.

Berhem 

 Democracy and Social Ethics (Demokrasî û sinca civakî), 1902
 Twenty Years at Hull House (Bîst sal li Hull House), 1910

Jinên amerîkî
Femînîstên amerîkî
Aştîxwazên amerîkî
Rojnamevan
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Nathan Söderblom

Lars Olof Jonathan (Nathan) Söderblom (jdb. 15ê kanûna paşîn 1866 li Trönö; m. 12ê tîrmehê 1931 li Uppsala) keşe û teologekî Swêdî bû.

Ji ber xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî di sala 1930î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Oldar
Swêdî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Fredrik Bajer

Fredrik Bajer (jdb. 21ê nîsanê 1837 li Vesteregede; m. 22ê kanûna paşîn a 1922 li Kopenhagen) parlamenter û ramyarekî  Danîmarkayî bû. Ji ber têkildarî û xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî bi Bureau International Permanent de la Paix û serokatiya wê, di sala 1908î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Parlamenter
Siyasetmedar
Danîmarkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1837
Mirin 1922
Frank Billings Kellogg

Frank Billings Kellogg (jdb. 22ê kanûna pêşîn 1856 li Potsdam, New York; m. 21ê kanûna pêşîn 1937, St. Paul, Minnesota) dadnas û dîplomatekî DYAyî bû.

Sala 1929î Xelata Nobel a aşitiyê lê hatiye dayîn lê di sala 1930î de xelata xwe wergirtiye. Ew bi bikaranîna hêza çalakgeriya girseyî û komên bandorker li çareseriya nakokiyan û afirandina aştiyê digeriyabûye.

Dadnas
Dîplomat
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Henri La Fontaine

Henri Marie La Fontaine (jdb.  li Brûksel; m.  li heman derê) dadnas û polîtîkerekî Belçîkî bû.

Sala 1913î dibe xwediyê Xelata Nobel a aşitiyê. Bi tevî Paul Otlet bingeha Pirtûkxaneya gerdûnî dibin. Li aştiya navxweyî ya civakên cuda yên welatê xwe digeriya û bi tevî pasîfîstên Brîtanî Hodgson Pratt lêkolînên aştiya gerdûnî dikir. Xwediyê nêrînên sosyalîst bû.

Dadnas
Siyasetmedar
Belçîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1854
Mirin 1943
Fridtjof Nansen

Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (jdb.  li Store Frøen a li cem Christiania (Oslo); m.  li Lysaker a nêzîkî Oslo) ajalnas, lêkolînerê polarê, fîlantrop û dûgelmanekî naskirî yê norwêcî bû.

Wî qezenca xwe bo alîkariya penaberan û hewcedaran terxandikir. Ji ber wê di sala 1922î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Herwiha li ser polanên (qutbên) erdê xebat û angaştên wî hene û wî xizmeteke mezin bo NY kiriye.

Ajalnas
Fîlantrop
Dûgelman
NY
Norwêcî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Erzen

Erzen navê bajarekî kevnare ye ku li mexera gundê Telîban dima. Çemê Xerzan jî di keviya rojavayê wê re derbas dibe. Weh agadari niha tarîxe derheq vî bajarî de tune. Dibêjin li wê mexerê zêr pir ji binê axê derketine. Heta dibêjin, xwediyê mexerê ji bo ajotina cot heq nedida xelkê, digot ku "çi ji ber gîsn derket ji te re". Çîroka "Eger Xwedê bide, ji xetek û nîvê jî dide" li ser cotê li wê mexerê derketiye. Gundê telîba li serê girekî ye û li aliyê mexerê yê bakûr e, herweha li keviya riya tirêna ku ji Misircê (Kurtalan) diçe Amedê dimîne. Riya tirênê rast diçe di nîvê mexerê re dibihure û di ser Pira Awîskê re derbas dibe. Gundê Telîba girêdayê bi qeza Misircê ve ye, yê eşîra Pencînaran e û bavikê mûsiki tê de rûdinin.
Misirc
Józef Rotblat

Sir Józef Rotblat (jdb.  li Łódź; m.  li London; herwekî: Josef an Joseph Rotblat) fîzîknasekî Brîtanî yê bi eslê xwe Polonî bû.

Wekî pisporê fîzîka navokî (dendikî) di lêkolînên afirandina bombeya atomê de cihgirtiye. Lê piştre ji ber sedemên sincî û ûjdanî dest jê vedikişîne. Dîsa ji bo dawîanîna xebatên atomî têdikoşe, bi hinekan re Konferansa Pugwash dadimezirîne û heya dawiya jiyana xwe li dijî çekên atomî têdikoşe.

Sala 1995î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Fizîknas
Brîtanî
Polon
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Endamên Royal Society
Konferansa Pugwash

Sala 1957, Cyrus Eaton li bajarê Pugwash a ku li Kanadayê ye konferansek bi navê Conferences on Science and World Affairs bo pêşîlêgirtina bipêşketina çekên atomî lidardixe û wê wekî saziyekê birêxistin dike. Îro birêvebirê vê saziyê, piştî 50 salî, Józef Rotblat e.

Konferans bo parastina mafên bidestxistî yên mirovahiyê, tunekirin an kêmkirina çekên atomî yên heyî, pêşîlêgirtina çareseriya bi çekan a nakokiyan, nerewakirina teknîkên di hilberîna çekan de tên bikaranîn, ewlehiya gerdûnî, birêxistinkirina têkiliyên zanistên aştîxwaz û biberkirina konferansê têdikoşe.

Sala 1995'î li ser navê vê saziyê Józef Rotblat, piştî 50emîn salvegera komkujiya atomî ya Hîroşîma û Nagazakî Xelata Nobel a aşitiyê werdigire. Konferansê di sala 1963'î de peymana bidawîanîna (qedexekirina) çekên atomî morkiribû (daxkiribû, îmzekiribû).

Sazî
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
José Ramos-Horta

José Manuel Ramos-Horta (jdb. 26ê kanûna pêşîn 1949 li Dili) ji 20ê gulanê 2007î ve serokwezîrê Tîmora Rojhilatê ye.

Sala 1996î bi tevî hevwelatiyê xwe Carlos Filipe Ximenes Belo guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Bavê wî Portûgalî, diya wî Tîmorî bû. Li Ewropa û DYAyê perwerdeyê dibîne. Ew hêj di ciwaniya xwe de tevlî refên hêz û tevgerên azadiya Tîmorê dibe. Ji ber we jiyana wî jî dijwar dibe. Ji penaberiyê heya zîndanîbûnê her tiştî dijî.

Serokwezîrên Tîmora Rojhilat
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Carlos Filipe Ximenes Belo

Carlos Filipe Ximenes Belo (jdb.  li Wailakama, herêma fermî ya Vemasse, parçeya Baucau) keşeyekî dêra roma-katolîk li Tîmora Rojhilatê ye.

Sala 1996î bi tevî José Ramos-Horta Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin.

Oldar
Tîmora rojhilatê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mêr
Jidayikbûn 1948
Mirovên zindî
Frederik Willem de Klerk

Frederik Willem de Klerk (jdb. 18ê adarê 1936 li Johannesburg, Efrîqaya Başûr - 11 Mijdar 2021) di salên 1989 heya 1994î ew serokdewletê  Efrîqaya Başûr bu. Ji ber xebatên xwe yên çareserkirina nakokiya di navbera çermereşan û sazîmaniya rasîst a çermespiyan bi tevî Nelson Mandela di sala 1993î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.  

Serokwezîrên Afrîkaya Başûr
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1936
Mirin 2021
Rigoberta Menchú Tum

Rigoberta Menchú Tum ( li Chimel, Guatemala) çalakgereke jin a mafên mirovan li Guatemalayê ye.

Sala 1992an guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Jinên guatemalî
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Nivîskarên guatemalî

Mirovên zindî
Mîxaîl Gorbaçov

Mîxaîl Sergeyevîç Gorbaçov (; jdb. , m. ) siyasetmedarekî sovyetî bû ku ji sala 1985an heya hilweşîna dewletê ya di 1991ê de serokê 8em û dawîn ê Yekîtiya Sovyetê bû.

Mîxaîl Gorbaçov li Prîvolnoye li herêma Stavropolê ya li başûrê Rûsyayê di malbeteke ûkraynî de ji dayik bû. Dibistan bi mêdala zîv temam kir, piştre di zangoya Moskowê beşa qanûnê de xwe tomarkir. Dema kursê 10 a qedand di nav rêzên partiya komonîst ya Yekîtiya Sovyetê de hate pejirandin.

Di avdara sala 1985an de hate helbijartin jibo postê sekretêrê giştî yê partiya komonîsta Yekîtiya Sovyetê . Girbaçev piştî bû berpirsê Sovyetê dest bi proseya Pirîstroîka (veavakirin, vejîn) û Glasnast (zelalî) kir . Di encamê siyaseta Girbaçov de sala 1990 î yekemîn car di dîroka Sovyetê de desthilat ket destê perlemanê welat. 15ê meha adarê sala 1990 hate helbijartin jibo serokatiya Yekîtiya Sovyetê . Ji sala 1985 a heta sala 1991, têkiliyên Yekîtiya Sobvyetê û rojava pêşketin . Bi saya siyaseta ku Gorbaçev meşand, şerê sar bi dawî hat, Almanya bû yek û rêkeftina kêmkirina çekên atomî hate îmzekirin . Jibo xebata ku kir, di sala 1990 î de bi xelata Nobel ya aştiyê hate xelatkirin . Di 15ê meha kanûna pêşîn sala 1991 ê de Gorbaçev îstîqala xwe ji postê serokatiya Yekîtiya Sovyetê ragihand . Lê bivê yekê xebata Gorbaçev bi dawî nebû, û di sala 1992 fondê velêkolînên civatî-aborî –siyasî bi navê Gorbaçov damezrand . Gorbaçov bi xurtî beşdariyê di jiyana siyasî ya Rûsyayê de dike . Di sala 1996 de jî bû namzedê serokatiya Rûsyayê . Mîkayîl Gorbaçov sosyal demoqrate û partiya Sosyal Demoqrat li Rûsyayê damezrand .Ji sala 1992 heta sala 2008a Gorbaçev 266 serdan jibo welatên biyanî encamdan û nêzê 300 xelatên dîplomasî yên navnetewî wergirtine, ji bilî vê bi dehan pirtûk nivîsiye û ev pirtûk jibo gelek zimanên biyanî hatine wergerandin.

Di 30ê meha tebaxê sala 2022 ya li Moskowê 91 salî jiyana xwe ji dest da. Sebeba mirina wî ji aliyên Ajansên Nûçeyên Dewleta Rusyayê wisa hat ragihandin: nexweşiyeke dirêj û giran.

Ramanên wî 
Wî dixwast di tevahiya YKSS (Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst)ê da reforman pêkbîne û bi sosyalîzmê Sovyetê dîsa birêvebibe. Li dijî hemî cureyên kevneperestiyê derket. Bi welatên rojavayî, bi taybetî bi DYA yê ra hevîtinên kêmkirin û bidawî anîna pêşbirka çekan pêk tîne. Li seranserê Sovyetê bayê nûjeniyê, demokrasiyê û lîberalîzmê radike. Lê hesabên wî bi dilê wî nameşe. Bayê azadiyê ji nişka ve sazûmaniya Sovyetê hildiweşîne. Tevahiya komarên Sovyetê azadiya xwe bidestdixin. Dûgel belawela dibe. Gorî hin ronakbîrên Rûs "Sosyalîzm diçe lê tiştekê nû nayê". 

Li seranser cîhanê him alîgir û hezkiriyên wî, him jî dijberên wî gelek in. Wekî tevahiya serokên YKKSê, wî jî ji bo kurd û kurdistaniyan polîtîkayeke xwe nebû. Ji bo ji nû ve birêxistinkirina Kurdistana Sor, alîkarî neda kurdan. Bi welatên ku Kurdistan dagirkirine re têkiliyên aborî û cîrantiyê ji bo siyaseta wî ya herî girîngtir bû.

Çavkanî 

 Dengê Rûsiya Beşa Kurdî 

Siyasetmedarên rûs
Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1931
Mirin 2022
Aung San Suu Kyi

Aung San Suu Kyi (jdb. 19ê hezîranê 1945 li Rangun (Myanmar)) ramyareke navdar a Bûrmayê ye. Sala 1991î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wê li dijî cûntayên Bûrmayê (herwekî Myanmar an Bîrmanya) bi rêbazên aştiyane têkoşiyaye. Sala 1990î di hilbijartinan de serokwezîrtî bidestxistiye lê leşker nahêlin ew were ser text. Bi xwe keseka Bûdîst e û xwedî hin xelatên din e jî. Bo mînak Xelata Saxarov a ramanê.

Çavkanî

Jinên bûrmayî
Siyasetmedarên bûrmayî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1945
Mirovên zindî
Oscar Arias Sánchez

Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez (jdb. 13'ê rezberê 1940 li Heredia, Kosta Rîka) ji adara 2006'î virde serokwezîrê Kosta Rîka ye. Sala 1987'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Kesayetiyeke navdar ê Latîn Amerîkayê yê ji bo aştiyê têdikoşe ye. Ew li konvansiyonên aştiya herêmê digere û di vî warî de xwedî kedekê mezin e.

Siyasetmedarên Kosta Rîkayê
Serokwezîrên Kosta Rîkayê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1940

Giredanê dervê 

Mirovên zindî
François Mitterrand

François Mitterrand (François Maurice Adrien Marie Mitterrand, bilêvkirina bi kurdî: Fransûva Mîteran; * 26ê çiriya pêşîn 1916 li Jarnac, Charente; m. 8ê kanûna paşîn 1996 li Parîs) serokdewlet û siyasetmedarekî sosyalîst ê Fransa bû. Di nava salên 1981 û 1988î de bo serokkomariyê hate hilbijartin û heya 17ê gulanê 1995î li ser peywirdariya xwe ma.

Di dema peywirdariya xwe de herçendî sosyalîst bû jî, li sazûmaniyeke xurt a dewletê digeriya. Di qada navneteweyî de serî bi DYAyê re dikişand û ji bo wê jî pêdiviya artêşekê xurt a Fransî didît.

Mitterrand gelek caran pirsgirêka Kurd û mafê gelê Kurd dianî zimên. Wî gelek caran dagirkerên Kurdistanê rexnedikir, ji bo çand û zimanê Kurdan li Ewropa nehele, alîkarî dida.

Siyasetmedarên fransî
Serokkomarên Fransayê
Jidayikbûn 1916
Mirin 1996
Desmond Tutu

Desmond Mpilo Tutu (jdb.  li Klerksdorp, Afrîkaya Başûr - 26 Kanûn 2021.) keşe û çalakgerekî mafên mirovan e.

Kesayetiyekî navdar ê afrîkayî ye. Li dijî sazûmaniya Apartheid a ku li çermereşan zordarî dikir derket û dawiyê de ew rejîma nîjadperest têkçû. Niha jî di gelek tevger û saziyên mafê mirovan de cîh digire.

Di sala 1984an de Xelata Nobel a aşitiyê hat pêbexişîn.

Mêr
Afrîkaya Başûr
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1931
Alfonso García Robles

Alfonso García Robles (jdb. 20ê adara 1911 li Zamora, Michoacán - m. 2ê îlona 1991 li Meksîkê)  dîplomat û ramyarekî meksîkî bû.

Di sala 1982an bi tevî Alva Myrdal (jina Gunnar Myrdal) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtin.

Dîplomat
Siyasetmedar
Meksîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1911
Mirin 1991
Alva Myrdal

Alva Myrdal, paşnava keçiktiyê Reimer (jdb. 31ê kanûna paşîn 1902 li Uppsala - m. 1ê sibatê 1986 li Stockholm), civaknas û siyasetmedareke sosyaldemokrat a swêdî bû.

Sala 1982î bi tevî Alfonso García Robles Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtiye.

Berhem 

 1934- Kris i befolkningsfrågan (Di civakan de qeyran) (bi tevî Gunnar Myrdal)
 1935 - Stadsbarn (Zarokine bajarî)
 1941- Nation and family (Netewe û malbat)
 1957- Kvinnans två roller (Jinên bi du rolî) (bi tevî Viola Klein)
 1973- Spelet om nedrustningen (Lîstika çekkêmkirinê)

Çavkanî 

Jinên swêdî
Civaknasên swêdî
Siyasetmedarên swêdî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1902
Mirin 1986
Mark Podwal

Mark Podwal (jdb. 8'ê pûşperê 1945) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî DYAyî ye. Ew niha di rojnameya The New York Times de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên Cihûyan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye.

Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de Kurdan û bindestiya wan tîne zimên.

Girêdanên derve 

MarkPodwal.com
Forum Gallery: Mark Podwal 

Wênesazên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1945

Mirovên zindî
The New York Times

The New York Times (NYT) yek ji rojnameyên bandorker û mezin ên DYAyê ye. Li herêma New Yorkê dertê. Fîrmaya ku xwediyê rojnameyê ye, The New York Times Company ye. Sala 1851'î ji aliyê Henry J. Raymond û George Jones hatiye damezirandin. Hejmara yekemîn a rojnameyê di 18'ê rezberê 1851'î de hatiye derhatin.

Gerînendeyê giştî yê niha Bill Keller e. Rojname ji xeynî roja yekşemiyê, rojane ye. Tîraja wê di navbera 1 - 1,5 Milyon e.

Rojname parastina polîtîkayên fermî yên dûgela DYAyê dike. Gorî gelekan, xwedî ramanên konservatîv e.

Rojnameyên DYAyê
Adolfo Pérez Esquivel

Adolfo Maria Pérez Esquivel (jdb. 26ê çiriya paşîn a 1931an li Buenos Aires) avahîsaz, peykervan,  wênesaz û çalakvanê  mafên mirovan ê arjentînî ye.

Sala 1980î ji ber têkoşînên xwe yên bo aştiyê guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Di bin bandora Mahatma Gandî de xebatên xwe dike. Bi taybetî bo zarokan jî dixebite.

Mafê mirovan
Arjentînî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1931
Mirovên zindî
Oliver Twist (pirtûk)

Oliver Twist, duyem romana nivîskarê brîtanî Charles Dickens e. Pirtûk di sala 1838an de derket.

Çîrok 
Lehengê çîrokê zarokekî bi navê Oliver Twist e ku li sêwîxaneyekê ye. Birêveberiya sêwîxaneyê ji wî aciz in û dixwazin ji demekê zûtir wî bidin cem malbat an kargehekê û biser jî dikevin wî didin cem kesekî ku miriyan dişo û radike. Li wir herçendî zarok e jî, gelek zilmê dibîne. Direve diçe Londonê.

Li wir dikeve dafika komekê diz û rêbirran. Ji aliyê kesekî qaşo baş ve bi neheqî û nezanî tê birîndarkirin. Di darizandinê de bêsûciya xwe dide îspatkirin. Ew kesê baş ku dewlemend e dixwaze xwedî lêderbikeve lê Oliver dîsa dikeve destê mafyayê.

Ji vir şûnde têkoşîna Oliver a ji bo îspatkirina bêsûciya xwe û xwe ji destê mafyayê azadkirinê destpêdike. Bi awayekî trajîk lê bi serbilindî dawî li romanê tê.

Roman di wêjeya zarokan de xwedî dengekê mezin e.

Wergera kurdî 
Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêrê Başurê Kurdistanê Rojhat Seîd ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî yê bi alfabeya erebî. Li Bakurê Kurdistanê tu çapa wê ya kurdî nîne.

Çavkanî 

Pirtûk
Roman
Romanên klasîk
Wêjeya brîtanî
Wêjeya zarok û ciwanan
Charles Dickens
Betty Williams

Betty Williams (navê berê Elisabeth Smyth; z. 22'ê gulanê 1943 li Belfast, Bakurê Îrlenda) çalakgereka aştiyê ya navneteweyî ye.

Ew damezrênera rêxistina bi navê "Community of Peace People - Koma gelê aştiyê" ye. Wê ji ber xebatên xwe yên aştiyê di sala 1976'an de bi tevî Mairead Corrigan Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Hin xalên Danezana Peace People 

 Em dixwazin bijîn û hezbikin û civakeke dadmend û azad avabikin. 
 Em bo mindalên (zarokên) xwe jî hemanî dixwazin, li malê, li kargeh û lîstikgehê jiyaneke têr serxwebûnî û bextiyarî.
 Em dizanin avakirina jiyaneke wiha xebat û wêrekiyeke mezin divê.
 Em baş dizanin kû gelek pirsgirêkên di civaka me ya heyî de, sedemên nakokî û pevçûnê ye.
 Em baş dizanin ku her guleyeka pekiyaye, her narincokeka teqî, xebata me dijwar dike.
 Em berra hemî bombe, gule û teknîkên pevçûnê didin, red dikin.
 Em xwe berpirsiyar dikin, bi tevî cîranên xwe yên nêzîk û dûr, bi roj û şev bo xebata avakirina civakeke azad, di trajediyan de, heya ji me hat bibin kelemên bi xof ê pêş wan.

Girêdanên derve (bi îngilîzî) 

   Îndormasyonên Komîteya Nobel, 1976 Peace Laureates
   Name, Xwejînenîgarî
   Xwejînenîgariyeka Mairead Corrigan û Betty Williams
 Peace People in NI - a socialist position

Jinên îrlendî
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mirin 2020
Jidayikbûn 1943
Mairead Corrigan

Mairead Corrigan-Maguire (z. 27 kanûna paşîn a 1944 li Belfast, Bakurê Îrlenda) yek ji damezrênerên rêxistina bi navê Peace People - Gelê aştiyê û çalakgereka mafê mirovan a navdar e.  Sala 1976an bi tevî Betty Williams Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Xelatên wergirtî 

 1976 Xelata aşitiyê ya gelê norwêcî
 1976 Xelata Nobel
 1976 Carl-von-Ossietzky-Medaille 
 1978 Women of Achievement, xelata şerefê ya NY
 1990 Pacem in Terris Award
 Bijîşkiya şerefê ya Zanîngeha Yale, zanîngehên Koreya Başûr û koleja New Rochelle (NY)
 1992 Distinguished Peace Leadership Award a Nuclear Age Peace Foundation bo „piştgiriya mezin bo azadî û dadmendiya civakî“

Jinên îrlendî
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1944
Mirovên zindî
Medalyaya Carl von Ossietzky

Medalyaya Carl von Ossietzky xelateke navneteweyî ya mafên mirovan e ku ji sala 1962an vir de bo kes û saziyan tê dayîn. 

Xelat navê xwe ji xelatgirê Xelata Nobelê weşanger Carl von Ossietzky digire. Ew çalakvan û parêzvanekî aştiyê yê mezin bû. Wî di kampên Nazî de jiyana xwe ji dest dabû. Ew bi xwe cihû bû.

Xelat li kes an saziyên ku bo aştiya herêmî yan navneteweyî xebitîne tê dayîn.

Xelatgir 

1962: Otto Lehmann-Russbüldt
1963: Rudolf Küstermeier
1964: Joseph Wulf
1965: Heinrich Grüber
1966: Fritz von Unruh
1967: Günter Grass
1968: Kai Hermann
1969: Robert Kempner
1970: Walter Fabian
1971: Walter Schulze ji bo Internationaler Arbeitskreis Sonnenberg
1972: Carola Stern – Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî (AI)
1973: Helmut Gollwitzer
1974: Heinrich Böll
1975: Heinrich Albertz
976: Betty Williams, Mairead Corrigan, Ciaran McKeown ji bo Peace People, Îrlenda
1977: Willi Bleicher, Dr. Helmut Simon
1978: Rudolf Bahro
1979: Fritz Eberhard, Axel Eggebrecht
1980: Ingeborg Drewitz
1981: Gert Bastian
1982: William Borm
1983: Heinz Brandt, Martin Niemöller
1984: Günter Wallraff
1985: Lea Rosh
1986: Erich Fried
1987: Eberhard Carl, Eckart Rottka, Imme Storsberg – Richter und Staatsanwälte für den Frieden
1988: Klaus Bednarz
1989: Antje Vollmer, Friedrich Schorlemmer
1990: Konrad Weiß
1991: Liselotte Funcke
1992: Wolfgang Richter, Thomas Euting, Dietmar Schumann, Thomas Höper, Jürgen Podzkiewitz, Jochen Schmidt – tîma redaksiyona ZDF a bi navê Kennzeichen D
1993: Aziz Nesin, Karl Finke
1994: Volker Ludwig û şanoya Grips-Theater li Berlînê
1995: Jacob Finci ji bo La Benevolencija; Hans Koschnick
1996: Dayikên Şemiyê li Stembolê
1997: Hannes Heer ji bi tîma pêşangeha Wehrmachtsausstellung
1998: Madjiguène Cissé û Les Collectifs des SANS-PAPIERS (Kolektîvên Bê Kaxiz, Kolektîvên Kesên Bê Destûra Rûniştinê)
1999: Simin Behbahani û Monireh Baradaran
2000: Brandenburger Flüchtlingsinitiative, Komeleya Opferperspektive û redaktorê Der Tagesspiegel Frank Jansen
2001: Komeleya Ökumenische Bundesarbeitsgemeinschaft Asyl in der Kirche
2002: Eberhard Radczuweit û Marina Schubarth ji bo KONTAKTE-Контакты (Kontakti) e.V., komeleya ji bo peywendiyên bi welatên Sovyeta Berê re
2003: Weşanger Gerit von Leitner û Freie Heide
2004: Percy MacLean, Esther Béjarano, Peter Gingold, Martin Löwenberg
2005: Mechthild Niesen-Bolm û Inge Wannagat and the leisure and advice center Die Arche – Christliches Kinder- und Jugendwerk li Berlînê (Almanya)
2006: Parêzer Bernhard Docke û Florian Pfaff
2007: Tîma parêzeran ji bo xwepêshanderên li dijî G8ê li Heiligendammê (Almanya)
2008: Komîteya nîştecihên gundê felestînî ya Bil'in û koma Anarchists Against the Wall
2009: Mouctar Bah û Stefan Schmidt, kaptanê  Cap Anamur
2010: Mordechai Vanunu
2011: Xelat nehat dayîn
2012: Peter Lilienthal
2013: Xelat nehat dayîn
2014: Edward Snowden, Laura Poitras û Glenn Greenwald
2015: Xelat nehat dayîn
2016: SOS Méditerranée û Kai Wiedenhöfer
2018: Leyla İmret û Ottmar Miles-Paul
2020: Otfried Nassauer

Çavkanî 

Xelat
Xelata mafê mirovan
Medalya
Heinrich Albertz

Heinrich Albertz (jdb. 22ê kanûna paşîn 1915 li Breslau; m. 18ê gulanê 1993 li Bremen) pastorekî evangelîk û polîtîkerekî sosyaldemokrat ê Alman bû. Sala 1966 heya 1967î serokatiya şaredariya Berlînê kiriye.

Ew xwedî xelata Carl-von-Ossietzky-Medaille bû.

Oldar
Siyasetmedar
Alman

Jidayikbûn 1915
Mirin 1993
William Randall Cremer

Sir William Randal Cremer (jdb.  li Fareham; m.  li London) polîtîkerekî Brîtanyayî bû. Sala 1903î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Wî bi tevî Frédéric Passy sala 1889î de konseptek bo hêsankirina têkiliyên parlamanên welatan bo dadmendiya navneteweyî sazkiribû. Ew diravê ku bo xelatê didinê jî bo heman armancê terxan dike. Bi fîlozofê navdar Karl Marx re di sala 1864î de organîzasyonekê bo karkeran dadimezirînin û ji sala 1865 heya 1867 jî berpirsiyariya wê dike.

Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Bertha von Suttner

Bertha Sophia Felicita Baronin von Suttner (jdb. 9ê tîrmehê 1843 li Prag, navê berê Gräfin Kinsky von Chinic und Tettau - m. 21ê hezîranê 1914 li Viyana) aştîxwaz, rojnamevan û nivîskareke awistirî bû.

Yek ji navdartirîn jinên dema xwe bû. Sala 1905an de Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtiye. Di gelek konferans û çalakiyên aştiyê de cih girtiye û bo aştiyê xebitiyê.

Berhem 

 Das Maschinenzeitalter entsteht, 1889 (Dema makîneyan kevnare bû)
 Die Waffen nieder!, 1889 (Ne êdî çek!)
 Die Waffen nieder!, Kovara mehane 1892-1899, Digitalisat
 Marthas Kinder Zarokên Martha ("Die Waffen nieder" -Teil II)
 Die Haager Friedenskonferenz, Leipzig 1900 (Konferansa aştiyê ya Haag)
 Die Entwicklung der Friedensbewegung, Leipzig 1907 (Rewşa tevgera aştiyê)
 Randglossen zur Zeitgeschichte, 1892-1900 und 1907-1914
 Rüstung und Überrüstung, Berlin 1909
 Die Barbarisierung der Luft, Berlin 1912 (Barbarkirina hewayê)

Çavkanî 

Jinên awistirî
Awistirî
Aştîxwazên awistirî
Rojnamevanên awistirî
Nivîskarên awistirî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1843
Mirin 1914
Auguste Beernaert

Auguste Marie François Beernaert (jdb.  li Ostende; m.  li Luzern) dadnas û polîtîkerekî Belçîkî bû. Sala 1909î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî ji bo damezirandina dadgeha navneteweyî û çareserkirina pirsgirêkên dadmendî yên navneteweyî gelek xebat kirine. Herwiha, wî ji bo qedexekirina şerê esmanî jî hin angaşt amadekirine û qedexeyeke navnetweyî ya wiha gengaz dîtiye.

Dadnas
Siyasetmedar
Belçîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1829
Mirin 1912
Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant

Paul Henri Benjamin Balluet d'Estournelles (jdb.  li La Flèche; m.  li Parîs) polîtîkerekî Fransayê bû û sala 1909î bi tevî Auguste Beernaert Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibûn.

Wî di parlamena fransî de bo cara yekemîn grûba sazkirina dadmendiya navneteweyî birêxistinkiribû. Keda wî di damezirandina dadgeha navneteweyî de gelek e.

Siyasetmedarên fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Tobias Asser

Tobias Michael Carel Asser (jdb.  li Amsterdam; m.  li Den Haag) dadnas û polîtîkerekî Hollandî bû. Sala 1911î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî li ser mafên sîvîlan ê navneteweyî xebat dikir û angaştên wî hebûn. Di dema xwe de bo standardîzekirina hin mafên hevwelatiyan ên navneteweyî gavên wêrek avêtiye,

Berhem (bi hollandî) 

 Schets van het internationaal privaatregt. Haarlem 1879; (Mafên taybet ên navneteweyî)
 Studien op het gebied van rechten staat. Haarlem 1889
 La codification du droit international privé. Haarlem 1901
 La Convention de la Haye du 14 novembre 1896. Bohn, Harlem 1901
 Legal Aspects of Regulatory Treatment of Banks in Distress. Renouf Pub, 2001, ISBN 1-55-775972-3

Dadnas
Siyasetmedar
Holendî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Alfred Hermann Fried

Alfred Hermann Fried (jdb. 11ê çiriya paşîn 1864 li Viyana; m. 4ê gulanê 1921 li heman derê) aştîxwaz û nivîskarekî awistirî bû.

Sala 1911î bi tevî Tobias Asser Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew damezrênerê kovara Waffen nieder! - Ne êdî çek! bû û çalakgerekî tevgera aştiyê bû.

Berhem 

 Handbuch der Friedensbewegung, 1905 (Pirtûka destan a tevgera aştiyê)
 Die Grundlagen des revolutionären Pacifismus, 1908 (Hîmên pasîfîzma şoreşger)
 Das internationale Leben der Gegenwart, 1908 (Jiyana hemdem a navneteweyî)
 Handbuch der Friedensbewegung, 2 Bde., 1911-1913 (Pirtûka destan a aştiyê, 2emîn band)
 Kurze Aufklärungen über Wesen und Ziel des Pacifismus, 1914 (Kurteravekirin ser zanîn û armancên pasîfîzmê)
 Der Weltprotest gegen den Versailler Frieden, 1919 (Şermezarkirina cîhanî ya aştiya Versailler)

Aştîxwazên awistirî
Nivîskar
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1864
Awistirî
Mirin 1921
Thomas Woodrow Wilson

Thomas Woodrow Wilson (jdb.  li Staunton, Vîrjînya, DYA; m.  li Washington, D. C.) 28emîn serokdewletê DYAyê bû û ji sala 1913 heya 1921î li ser text ma. Sala 1919î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Bi xwe akademîsyenekî bû. Rektoriya Zanîngeha Princetonê û birêvebertiya federedewleta Nû Jersey kiriye. Wî ji bo pirsgirêkên hemdemî yên cîhanê hin prînsîb aamadekiriye. Di dîrokê de bi navê prînsîpên Wilson tê gotin. Di  de Kongreya DYAyê 14 xalên prînsîpên Wilson pejirandiye û daye xûyandin.

Henek ji nivîs û axavtînên Wilson 

 Dûgel - Elementên dîrokî û praktîk ên polîtîka, weşana Almanî ji Günther Thomas, Berlin/Leipzig 1913.
 Tenê wêje - Tevlîbûnên Emerîkayiyek, Berlin 1913.
 Why we are at War: Messages to the Congress, January to April, 1917 - With the President's Proclamation of War, April 6, 1917, and his Messages to the American People, April 15, 1917; New York 1917.
 Bîranîn û dokûmentên derbarê peymana Versay anno MCMXIX (R. St. Baker, Hrsg.), wergera Almanî ji aliyê C. Thesing, sê bend, Leipzig 1923.
 Woodrow Wilson's Case for the League of Nations. Compiled with his approval by Hamilton Foley. Princeton University Press, Princeton 1923. 
 War and Peace - The Public Papers of Woodrow Wilson, New York 1927. 
 A History of the American People, 5 Bände, New York 1908.
 The Papers of Woodrow Wilson, 69 Bände, Princeton University Press, Princeton 1961-1994.
 Marshal Foch, Newton, D. Baker, Lloyd George, Josephus Daniels, Woodrow Wilson, John J. Pershing, General Peyton C. March and William S. Sims: Thre People's War Book and Pictural Atlas of the World, Toronto 1920.

Binêre 
 Peymana Versayê
 Prînsîbên Wilson

Serokdewletên DYAyê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Prînsîpên Wilson

Prînsîbên Wilson an 14 Pinkte, navê xwe ji serokdewletê 28em ê DYAyê Woodrow Wilson digire. Wî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sazûmeniyeke nû ya cîhanê digeriya. Di 8ê kanûna paşîn 1918î de di Kongreya DYAyê de 14 xalan pêşniyar dike ku ewana paşê bi navê "Prînsîbên Wilson" an "14 Pinkte" hatine binavkirin.

Hejmara xalên danezanê ne tenê 14 ne. Paşê Wilson gelekan lê zêdedike. Ew bo Kurdistanê jî angaştên xwe dide xûyakirin.

 1. Peymanên aştiyê divê bi zelalî werin pêkanîn, ne bi veşarî.
 2. Bikaranîna avên derî mafê berbilaviyê, divê di aştiyê de bi azadî be. Bi biryarên navneteweyî, bo bicihanîna peymanên navneteweyî dikare hin bisînorkirin werin kirin.
 3. Hemî kelemên pêş têkiliyên aborî yên navbera gelan de divê werin rakirin. Destûra bazirganiya azad divê hebe.
 4. Netewe, ji xeynî pêwîstiyên parastinê divê nekevin pêşbirka çekan. Bo bicihanînê divê garantî li neteweyan werin dayîn.
 5. Divê dekolonîzasyon were pêkanîn, gelên bindest re mafê terxankirina çarenûsa xwe were dayîn.
 6. Hêzên biyanî yên li Rûsya divê werin vekişandin, hemî alîkariyên bo ji nû ve bipêşketina Rûsyayê werin dayîn. 
 7. Divê Almanya, herêmên Belçîkayê ku dagirkiriye, jidestberde û rewşa beriya şer were sazkirin.
 8. Divê Almanya axa Fransayê ya ku dagirkiriye şûnve bide, Alsaz-Loren a Prûsyayê di sala 1871î de girtibû şûnve bê dayîn.
 9. Gorî prînsîbên netewetiyê tixûbên Îtalya divê ji nû ve were kifşekirin.
 10. Mafê tayînkirina qederê li gelên Împeratoriya Awistirya-Mecaristan were dayîn.
 11. Dawî li dagirkirina Romanya, Serbistan û Montanegro were dayîn, derfeta riya deryayî ji Sirbistanê re hebe. Ji nû ve tixûbên dûgelên Balkan werin çêkirin.
 12. Mafê desthilatiyê ji Tirkên Împeratoriya Osmanî û ji gelên din re jî azadî were dayîn. Tengava Dardanel (Çanakkale) ji hemî keştiyên bazirganiyê re vekirî be û ev yeka han têkeve bin garantiyan.
 13. Polonyayekî azad hebe û bi Derya Baltikê re cîran be.
 14. Mezin an piçûk hemî dewlet divê ji sînorên hev re rêzdar bin û ji bo garantiya wê jî divê rêxistina navneteweyî were damezirandin.

Serî de dagirkerên Kurdistanê, gelek welat li dijî van prînsîban derdikevin û Wilson wekî dijminekî dinirxînin. Gorî hinekan jî, Wilson di gelek xalan de berjewendiyên DYAyê aniye zimên, bo mînak bikaranîna fireh a deryayan. Dîsa jî gorî gelekan ew mirovekî wêrek û nûjenparêz bû û li çareseriya pirsgirêkên sedan salan digeriya.

Çavkanî 

Têkiliyên navneteweyî
Dadmendî
Hjalmar Branting

Karl Hjalmar Branting (jdb. 23ê çiriya paşîn 1860 li Stockholm; m. 24ê sibatê 1925 li heman derê) polîtîkerekî Swêdî bû. Di nava salên 1920 heya 1925î de serokwezîrtî kiriye.

Sala 1921î bi tevî Christian Lange yê Norwegî Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew yek ji kesên bo aştiyê têdikoşiya bû.

Berhem 

 Arbetarklassen och världsläget. - Stockholm : Tidens Förl., 1915
 Socialismen. - Stockholm : Bonnier, 1892

Siyasetmedar
Swêdî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1860
Mirin 1925
Christian Lous Lange

Christian Lous Lange (jdb. 17ê îlonê 1869 li Stavanger; m. 14ê sibatê 1938 li Oslo) polîtîkerekî norwêcî bû. Sala 1921î bi tevî Karl Hjalmar Branting Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Berhem 

 Histoire de la doctrine pacifique et de son influence sur le développement du droit international», dans Recueil des cours (Académie de droit international), 1926, III, Tome 13 de la Collection, pp. 171-426. Paris, Hachette, 1927.
 Histoire de l'internationalisme I: Jusqu'à la Paix de Westphalie (1648)., Histoire de l'internationalisme II: De la Paix de Westphalie jusqu'au Congrès de Vienne (1815), (gemeinsam mit August Schou), Publications de l'Institut Nobel Norvégien, Tomes IV, VII, VIII. Oslo, Aschehoug, 1919, 1954, 1963. (Der Band 3  Histoire de l'internationalisme III: Du Congrès de Vienne jusqu'à la première guerre mondiale (1914) stammte vollstandig von Schou)
 Organisation centrale pour une paix durable: Exposé des travaux de l'organisation. La Haye, Organisation centrale pour une paix durable, 1917.
 Parliamentary Government and the Interparliamentary Union, in World Peace Foundation Pamphlet Series, Vol. I, No. 3, Part III. Boston, World Peace Foundation, 1911. 
 Russia, the Revolution and the War: An Account of a Visit to Petrograd and Helsingfors in March, 1917, Washington, D. C., Carnegie Endowment for International Peace (Division of Intercourse and Education, No. 12), 1917.
 Union interparlementaire: Résolutions des conférences et décisions principales du conseil, 2e éd. Bruxelles, Misch & Thron, 1911.

Siyasetmedar
Norwêcî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1869
Mirin 1938
Enwer Sedat

Enwer Sedat an Muhammad Anwar as-Sadat, bi erebî: محمد أنور السادات‎, (jdb.  li Mit Abul-kum, a gundekî nêzîkî rubara Nîl e; m.  li Kahîre, hatiye kuştin) dûgelmanekî (peyayê, endamê dewletê) Misirê (Egîpt, Kiptî) bû.

Sêyemîn serokkomarê Misirê bû. Tevlî destdirêjiya leşkerî ya desthilatdariyê (cûnta) ya li dijî keyê Misirê Farûq a di 23ê tîrmehê 1952î de pêkhatiye dibe. Di nava salên 1960 - 1969î de serokatiya parlamanê dike. Piştî mirina Cemal Abdulnasir di 5ê çiriya paşîn 1970î de dibe serokdewlet.

Riya Misirê berî bi DYAyê kiriye û bi Îsraîlê re peymana Camp David morkiriye. Sala 1978î bi tevî serokê Îsraîlê Menaxem Begîn (Menachem Begin) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Serokkomarên Misirê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Menaxem Begîn

Menaxem Begîn an Menachem Begin (îbranî: ‏מנחם בגין‎;  jdb.  in Brest-Litowsk; m.  li Orşelîm) serokwezîr û wezîrê karê derve yê Îsraîlî bû.

Sala 1978î bi tevî serokkomarê Misirê Enwer Sedat, Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.  Siyasetmedarekî rastgîr bû. Di Peymana Camp Davîd de bêî şer axa ku ji Misirê dagirkiribûn şûnve dide û Misir jî bi fermî hebûna Îsraîlê dipejirîne. Ew cara yekemîn dibû ku welatekî Ereb Îsraîlê nasbike.

Di nava salên  1948 - 1977î de di parlamanê de opozîsyotiya partiya karkeran dike. Sala 1977î bo cara pêşîn tê ser desthilatdariyê û dawî li serdestiya partiya karkeran tîne. Têkliyên xurt bi dagirekerên Kurdistanê re datîne û dixwaze bi Tirkiye û Îranê re hevalbendiyekê li dijî Ereban lidarbixe.

Siyasetmedar
Serok
Îsraêl
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Serokwezîrên Îsraêlê
Linus Pauling

Linus Carl Pauling (jdb.  li Portlandê, Oregon; m.  li Big Surê, California) kîmyagerekî amerîkayî bû.

Sala 1954î Xelata Nobel a kîmyayê û di sala 1962î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yek ji navdartirîn kîmyagerên sedsala 20emîn tê zanîn. Bandora mekanîka quantumê li ser kîmya û kîmyaya biyomolekûler lêkolîn û destnîşan kiriye. Wî ne tenê li ser kîmya, li ser gelek beşên zanistiyê angaşt pêşkêş kiriye, nivîsiye.

Zanist
Kîmyager
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ferdinand Buisson

Ferdinand Edouard Buisson (jdb.  li Parîs — m.  li Parîs) pedagog û siyasetmedarekî fransî bû.

Sala 1927an bi tevî Ludwig Quidde Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtine.

Berhem 
 Condorcet. Paris : Alcan, 1929
 Dictionnaire de pédagogique et d'instruction primaire. Paris : Alcan, 1929
 Education et Republique. Paris : Kimé, 2003, ISBN 2-84174-293-8

Çavkanî 

Pedagog
Siyasetmedar
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Gustav Stresemann

Gustav Stresemann (jdb. 10ê gulanê 1878 li Berlînê - m. 3ê çiriya pêşîn 1929 li Berlînê) polîtîkerekî alman bû.

Serokwezîrtiya Alman û wezîrtiya karê derve ya Komara Weimarê kiriye. Sala 1926î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Mêr
Serok
Siyasetmedar
Alman
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1878
Mirin 1929
Serokwezîrên Almanyayê