nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Azad Zal

Azad Zal nivîskar, rojnamevan, wergêr û rexnegirê wêjeyê yê kurd e.

Azad Zal di 8ê adara 1972an da li Gundê Çawuşelîkeya (Çawişelikya / Çavşeliqya; navê kevin Gulemîran) ku bi Navçeya Sûrê ya Amedê ve girêdayî ye hatiye dinyayê.

Wî li ber destê bavê xwe perwerdehiya sereke ya bi kurdî û erebî dîtiye. Şûn de li gund dibistana seretayî ya tirkî xwendiye (1979-1984). Sala pêşî ji ber ku mamosteyê wî kurd bûye û mirovekî baş bûye, zêde bandora çanda tirkî li ser wî çê nebûye. Ji ber ku nasnameya wî tune bûye li gund pênç salên dibistana seretayî bê nasname xwendiye. Lê ji bo ku ew dibistanê berdewam bike û li bajêr perwerdebe nasname pêwist bû. Piştî dibistana sereta sê salên wî diqedin hê nasname nay derxistin. Navê wî jî diguhere dibe Mehmet.
 
Dibistana navîn û Dibistana amadeyî li Amedê dixwîne. Bi kutakirina dibistana amadeyiyê re di kanûna pêşîna 1992 an da ji ber sedemên polîtîk tê girtin. Li ser pirsgirêkên siyasî lê doz tê vekirin û tê darizandin. Di encama darizandinê de 22 sal û şeş meh ceza lê tê birîn. Li Zîndana Amedê, li ya Dîlokê, li ya Giresunê, û li Zindana tîpa Feyê ya Sîncanê (Enqere) bi tevahî 12 salan girtî dimîne.

Di çiriya paşîna 2004an da ji zindanê tê berdan. Piştî tê berdan li Rojnameya Azadiya Welat dest bi karê rojnamegeriyê dike. Li Azadiya Welat edîtoriya beşa cîhan û dîplomasiyê dike û karê wergerê dimeşîne. Şûn de derbasî Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe û di rêveberiya Enstîtuyê de wekî berpirsê kar û barê weşanê cih digire. Her wiha piştî ku Kovara W dewrê Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe; ji hejmara 13mîn şûn de edîtoriya weşanê ya kovarê jî digire ser xwe.

Di duyemîn Kongreya Asayî ya Komeleya Niviskarên Kurd de ji bo lijneya rêveberiyê hatiye helbijartin û wekî cîgirê serokê komeleyê peywir girt.
Zal di heman demê de li Akademiya Dîrokê ya Rojhilata Navîn jî kar û barê redaksiyona xebatên kurdî dike. Di derveyê vana de mamostetiya zimanê kurdî, wergera sîmultane, ya nivîskî, tîpguhezî û tîprêzî (ya erebî-latînî / latînî-erebî), grafik, dîzayn û rûpelsaziya (mîzanpaj) pirtûk, kovar û hwd., dike.

Zal, di 22yê nîsana 2011ê de bi navê Weşanên J&J weşanxaneyekê vekir û dest bi weşana J&J Ensîklopediya Kurdî kir. Ew gerînendetî û berpirsiyariya giştî ya Weşanên J&J dike.

Azad Zal zewicandî ye û du keç û lawekî wî hene.

Berhem 
 Teşî (hezîran-2009), Weşanên AVA, Helbest, ISBN 978-605-89342-0-7
 Zimanê Kurdî (îlon-2009) Enstîtuya Kurdî ya Amedê, Rêziman, 238 rûpel, ISBN 978-605-60745-2-3
 Sûzê û Hirç (kanûna pêşîn]]-2009) Weşanên Şaredariya Kayapinarê, (Berhevkirin, çîroka gelêrî ya zarokan), ISBN 978-605-88972-4-3
 Rêwî (çiriya pêşîn-2010). Weşanên AVA, helbest, ISBN 978-605-88436-9-1
 J&J Ensîklopediya Kurdî-Fasîkul-1 [A-ADEM] (gulan]]-2011). Weşanên J&J, Ensîklopedî, ISSN 977-2146-6238

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Rojnamevanên kurd
Lêkolînerên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1972
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Kesên ji Amedê
Carl von Linné

Carl von Linné (Carl Linaeus, Carolus Linnaeus) [bilêvkin: Karl fon Linê] (jdb. 1707 − m.1778), zanistyar, siruştnas, ajelnas û giyanasê swêdî ye ku bingehên rêzdanê zanistî yan zanista taksonomiya biyolojiyê daniye. Di sala 1735an di pirtûka xwe bi navê Systema Naturae ku tê de der dorî 4.400 cure ji canewer an ajalan rêzkiriye û der dorî 7.700 cure ji giyanan rêz daye.

Girêdanên derve 

Biyolog
Swêdî
Jidayikbûn 1707
Mirin 1778
Endamên Royal Society
Dîwarê Çînê

Dîwarê Mezin ê Çînê yan Dîwarê Çînê (bi çîniya hêsankirî: 长城; bi çîniya kevneşopî: 長城; bi pinyin: Chángchéng; ango, "bedena dirêj") ji gelek birc û dîwarên sitûr pêk tê yên ku li bakurê Çînê ji bo parastina welatê Çînê hatiye avakirin. Ev dîwar gelek caran di şer de hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye avakirin. Navê wê gelek caran hatiye guhertin, lê belê navê wê yê herî naskirî "Dîwarê Mezin ê Çînê" ye û wê ev nav di dema hikumdariya Ming de girtiye. Dirêjiya vê bedenê li gor çavkaniyan tê guhartin. Li gor raporeke ku di sala 1999an de hatiye amade kirin, dirêjiya wê 6.700 km ye.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Erdnîgariya Çînê
Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Peykerê Îsa

Isayê Pîroz (bi portûgalî: Cristo Redentor), navê peykerê Îsa ku li ser Çiyayê Corcovado (xwendin: Korkovado) hatiye avakirin e. Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Pêker ji her derê bajarê Rio de Janeiro xwuya dike. Ramana vî pêkerî di sala 1921 di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rijgarbûna Brezîlê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek olî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê. Ev berhema ku di sala.

Brezîl
Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Peyker
Tora Hevêrka

Tora Hevêrka navê herêmeke cografîk e.

Ji çiyayan pêk tê. Bi zimanê Sûryanî ji herêmê re turabdîn tê gotin di nav Kurdan de wekî tor an jî tora  hevêrka tê bi nav kirin.Ev nav jiber go herêm salên 1800 hetanî 1950 dibin deshilatdariya êla hevêrka da maye lê hatîye kirin û ji wir û vêda bi vî navî hatîye bi navkirin

Erdnîgarî
Herêmên Kurdistanê
Bêmrîn

Bêmrîn, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Wehsid

Wehsid (), gundekî navçeya Silopiya ya Şirnexê ye.

Wehsid gundê Smaîle Hesenê Osman e; kurê wî Berces heye, dengbêjekî pir mezin e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Silopiyê
Tilqebîn

Tilqebîn (), gundekî girêdayî navçeya Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Silib

Silib, gundê Silibê, gundekî navçeya Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Kurava

Kurava, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Kulya

Kulya, anku Kulyan (bi romì: Çardaklı) gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Navek wê dı ji «ZÜRÂ» ye.Gelê wê zige xwe bi gemin û bêz û berxâ terdiki. 

Ağa yê gundî tine.Telebe dibistana xwe li Silopyâ di qedinin.
Gundên Silopiyê
Kukît

Kukît, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Hevindga

Hevindga, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Girê Gewre, Silopî

Girê Gewre (), gundekî navçeya Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Silopiyê
Fêrikan, Silopî

Fêrikan an Fêrga gundekî girêdayî navçeya Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Bilka

Bilka, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Bêşêr

Bêşêr, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Xezayî

Xezayî, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Şerefxana

Şerefxana, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Kûrtik

Kûrtik, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Silopiyê
Hurisya

Hurîsya, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Gêrkundan

Gêrkundan, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Gundê ermeniyan

Gundê Ermeniyan, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Silopiyê
Eywanê

Eywanê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Babindek

Babindek, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Silopiyê
Dader

Dader, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Ribehî

Ribehî, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Babikan, Silopî

Babikan an jî Babga (), gundekî girêdayî navçe Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Germgê

Germgê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Silopiyê
Sorbitim

Sorbitim, gundekî girêdayî navçeya Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Silopiyê
Şemga

Şemga, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Zêdga

Zêdga, anku Zêdka, Zêdika, Zêdikan () gundekî navçeya Silopiya ye ku ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Basûrîn

Basûrîn (), gundekî girêdayî navçeya Silopî ye.Hin kes dibêjin navê Basûrînê ji Asûriyan tê, hin kes jî dibêjin ji ber ku nêzî Sûriyê navê wê bûye Basûrîn. Di gund de nêzîkî 70 mal hene.Li Başûrê gund Iraq, li Rojavayê gund jî Sûrî heye.Di navbera gund û Sûrî de ava Dîcleyê derbas dibe,lê sînor ji aliyê dewletê ve hatiye dîwar kirin.Li Başûrê gund girek heye. Dibêjin ev gir ji aliyê Asûriyan ve bi destî ji bo xeberdanê hatiye çêkirin.Dû Asuriyan re gund ketiye bin destê Sasaniyan.Aboriya gund li ser çandina pembû,garis,fisteqên binerdî û ajokariyê ye. Hin mal koçî bajêr kiriye û ev koç hêj jî dewam dike.Di gund de kesê herî pîr Hecî Evdirehman e û temenê wî jî nêzî 120 ê ye. Lê hêj lêkolînek û roportajek bi vî kesî re nehatiye kirin.

Gundên Silopiyê
Bedru

Bedru, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Taqiyan, Silopî

Taqiyan gundekî girêdayî navçe Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Sofî Salim

Sofî Salim, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye. Li vî gundî nêzikaya 10 mala heye. Aboriya gund li ser xwedîkirina heywanan û çandinê ye. Herî zêde genim , pembû,garis tê çandin. Lê dîsa jî aboriya wan zêdetir ser xwêdîkirina heywanan e. Ev gund dundekî biçûk e ji ber wê girêdayê  Basûrîn e ye û Basûrîn jî girêdayê Rihanî yê ye.Li rojavayê gund sûrî heye û navbera wan de ava Dîcleyê dibore. Li bakurê gund jî Iraq heye û navbera wan de jî ava Hêzil dibore.

Gundên Silopiyê
Serê Biyê

Serê Biyê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Nêrwan

Nêrwan, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Gundên Silopiyê
Îşareta analog

Îşareta analog (bi înglîzî analog signal) îşareteka berguhêr e ko ji aliyê demê û mezinahiyê ve berdewam e. Bervajî vê, di îşareta tivilman da biçûktirîn guhartin guhartineka ramandar e. Behsa anaolgiyê piranî di karevayê da dihat kirin, lê sîstemên mîkanîkî, avikanî (haydrolîk) û bayanî (pneumatik) jî dikarin îşaretên analog vebiguhêzin.

Hemî pêzanîn (informasiyon) bi îşaretên analog dihên şandin. Jibo vê, her îşaretek bersiveka pîvayî beranberî guhartina di diyarokeka fîzîkî da ye, jibo mînak, deng, ruhnî, germahî, pest an pêgehî da ye û ev bi rêya transducer anko terabersivînekê pêkdihêt.

Jibo mînak, di tomarkirineka analog ya dengî da, guhartina pesta dengî di mîkrofon anko guhokekê da dibit sedema guhartina mezinahî ya voltînî ya sirêma karevayê ko ji guhokê derbaz dibit. Zêdebûna mezinahî ya dengî dibit sedema guhartina voltînî ya karevayê bê guhartina nizim anko rîtma wê.

Çavkanî 

Teknolojî
Terabersivîn

Terabersivîn (bi Inglîzî transducer) amûrek e ko jibo meremên mîna pîvanê an veguhastina pêzanînan (informasiyonan) teherekê wize anko enerjiyê dikit teherekê dî yê wizeyê. Ev amîr piranî karevayî, elektronîkî, elektromîkanîkî, karevayî-asirevayî, fotonîk anko fotovoltaîk in. Bi awayekê giştîtir, terabersivîn her amîrek e ko îşaretekê ji teherekî dikit teherekê dî.

Coreyên Terabersivînan 

Hinek ji terabersivînan ev in:

 Antên anko Arîyel ko pêlên karevayîasinrevayî dikit sirêmeka karevayî û bervajî.

 Borî ya tîrêja katodî îşaretên karevayî dikit yên bînahî.

 fotosel anko patiriya rojê guhartinên asta ruhniyê dikit guhartinên bergiriyê.

 maykrofon anko guhok guhartinên pesta hewa anko bayî dikit guhartnên voltînî ya karevayê.

 birîbêj anko loudspeaker guhartinên voltîniya karevayê dikit guhartinên denganî.

Teknolojî
Îşareta tivilman

Îşareta tivilman jibo zêdetir ji têgehekê bikar dihêt: jibo îşareta demdiyarkirî û jibo îşaretên pêlanî (ji rengê pêlan) di sîstemeka tivilman da.

Îşaretên demdiyarkirî 
Îşaretên tivilman bi awayekê edetî pêşberkirina tivilmanane ya îşaretên demdiyarkirî ne ko piranî ji îşaretên analog dihên wergirtin.

Îşareteka analog dayî anko datumek e ko bi demê dihêt guhartin, mîna germahiya cihekê diyarkirî an voltînî ya girêyekê di kerxeka karevayî da. Ev dibit ko wekî kiryareka matîmatîkî bihêt pêşberkirin, bi awayekî ko dem têda berguhêra azad e û îşaret bi xwe jî berguhêreka vebestî anko berbar. Îşareta demdiyarkirî nimûneyeka îşareta analog e: îşaret di navberên diyarkirî yên demê da dihêt wergirtin ( jibo mînak her mayrosaniyekê anko yek li ser hizara saniyeyê) ne bi berdewamî.

Teknolojî

Telekomunîkasyon
Volt

Volt yek ji yekînên SI anko sîstema navneteweyî ya yekînan e. Volt yekîn a cidatiya potansiyelê anko hêza karevalivîn (electromotive force) e. Ev nav jibo rêzgirtina li fîzîkzanistvanê Îtaliyayî Alessandro Volta yî, ko pîla vpltayîk afirandî, hatiye danan.

Pênas 
Volt wekî cidatiya potansiyelê dinavbera du serên gehîneka karevayê da dihêt pênaskirin dema sirêmeka yek amperî xurtanîyeka yek watî belavbikit. Pêşberkirina wê ya bingehîn di sîstema navneteweyî ya yekînan (SI) da bi vî awayî ye: m².kg.s-³.A-¹ anko jûleka enerjî jibo her kûlombeka barê karevayî.

Elektrîk
Tevgera vegera Orşelîmê

Tevgera Vegera Orşelîmê (bi çînî: 传回耶路撒冷运动, bi pinyin: chuánhuí yēlùsālěng yùndòng)) navê tevgereke dînî ya hindek mesîhiyên çînî ne ji bo evangelîkkirina hemî welatên bûdayî, hindû û misilmanên cîhanê. Ev tevger li salên 1920an dest pê bû, lê ji ber tepeserkirina wan ji aliyê komûnîstan ve xwe veşart. Armanca niha ya vê dêra nepenî ya çînê evangelîkkirina 51 welatên cîhanê ye ko dikevin ser Riya Hevrîşimê (ji Çînê heta Deryaya Navîn). Niha nêzî 100.000 hinartî yên wan li wan welatan dixebitin.

Çavkanî 

Dîn
Alessandro Volta

Kont Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta (18ê reşemeha 1745ê - 5ê adara 1827ê) fîzîkzanistvanê îtaliyayî ko jibo afirandina bateriya karebayê li sala 1800ê navdar e.

Mirin 1827
Jidayikbûn 1745
Endamên Royal Society
Şiyan (fizîk)

Şiyan, zor, bi soranî: tiwana, tuwana (sembol: ) di fizîkê da, şiyan nirixa bicihbûna karî an enerjiya veguhastî ye. Bi gotineka dî, şiyan enerjiya mezaxtî an pêdivî di yekîna demî da ye. Bi vî awayî, şiyan (P) dibît kar (W) dabêşî demê (T).

Yekîn 
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da, şiyan enerjî dabêşî demê ye. Di SIyê da, yekîna şiyanê wat e ko dibît joule dabêşî saniyekê. 

Yekînên ne-SIyî yên şiyanê ev in: şiyana hespî (horsepower) û pê-pawend di deqîqeyê da. Her şiyaneke hespî 33,000 pê-pawend di deqîqeyê da ne, anko şiyana pêdivî ji bo pêyekî bilinkirina 550 pawendan di sanûyeyekê da. Ev jî beranberî 746 Watan e. Yekînên dî jî hene mîna dBm, pîvaneka logarîtmî ko hezaryeka Watê dikit bingehê pîvanê, û kalorî di çaxik anko seetê da ko zêdetir jibo zadî û bi awayê kîlokalorî anko hezar kaloriyan bikar dihêt.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Elektrîk

Hêz
Çendaniyên fizikî
Pergala Navneteweyî ya Yekeyan

Pergala Navneteweyî ya Yekeyan (bi înglîzî The International System of Units) ko ji ber navê wê yê fransî (Le Système international d'unités) wekî SI dihêt kurtkirin tehera nûdem ya pergala metrîk  e. Ev pergal di warê bazirganî û zanistî da berbelavtirîn pergala yekeyan li cîhanê ye.

Pergala metrîk ya kevin çend destekekên yekeyan tê da bûn. SI li sala 1960ê li ser bingehê pergala metre-kîlogram-saniyeyê hat avakirin. Ev pergal gelek pergaleka jînwer e û gelek yekeyên nû bi lihevhatinên navnetewî û li goreyê pêşdaçûna teknolojî yên pîvanê pênase dikit an jî pênaseyên kevin yên yekeyên kevin diguhêrit.

Piraniya welatên cîhanê pergala SI wekî pergala fermî pejirandî ye. Lê hêşta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di gelek biyavan da sîstema kevin jî dixebitînin. Li Brîtanyayê siyaseta hikûmetê wergerandina pergala kevn e, lê hêşta ev pergal di hemî waran da bi temamî nahêt xebitandin. Welatên ko hêşta SI bi tewawî nexebitandî (mîna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û KYB) yekeyên xwe yên pergalên kevin li goreyê SIyê jinûve pênaskirine.

Fizîk
!
Şiyana hespî

Şiyana hespî, hêza hespî, bi soranî: espetiwana (bi înglîzî: horsepower, bi kurtî: hp), navê çend yekînên ne SIyî yên şiyanê ne. Di axivtinên zanistî da şiyana hespî nahêt bikaranîn. Sedema vê jî ne zelalî ya zaravê û hebûna berdêlekê (Wat) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da ye. Lê dîsa jî, di hindek biyavên mîna pîşesazî ya tirombêl anko automobîlan da, hêşta ev zarav ji bo şiyana herî mezin ya makîneya hundirîn-suj dihêt bikaranîn.

Li dema serederîkirina digel zarava şiyana hespî da dibê du hokran li ber çavan bin:

 Pênaseyên cidacida yên yekînê bi xwe

 Standerên cidacida ji bo pîvanê bi xwe

Lewma dema dihêt gotin ko xurtaniya makîneyekê 100 şiyana hespî ne, gelek ramanên cida yên vê gotine hene. Lê dema Wat, ko yekîneka SI ye, dihêt bikaranîn çi cidatî di navbera pênaseyan da nîne.

Pêçnase 
Ji sala 1782ê were ko  James Watt zarav şiyana hespî bikaranî, gelek pênase ji bo wê hatine pêşberkirin:

 Şiyana hespî ya mekanîkî: 0.74569987158227022 kW
 Şiyana hespî ya metrîk: 0.73549875 kW
 Şiyana hespî ya karevayî: 0.746 kW
 Şiyana hespî ya Boiler: 9.8095 kW

Çavkanî 

Fizîk
Hêz
Pê (yekeya pîvanê)

Pê (bi înglîzî foot) yekeyeke pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekeyan pê bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, ji sê-yeka heta çar-yeka metreyê ya SIyê ye. Her yardek 3 pê ye û her pêyek jî 12 înç e.

Pênase 
Li sala 1958an, DYA û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0,9144 metre dana. Bi vî awayî her pêyek dibit 0,3048 metre.

Dîrok 
Di gelek çand û ferhengên cîhanê de zarav û yekeya pê heye. Cara pêşîn, li sala 2575ê berî zayînê, sûmeriyan ev yeke bikaraniye.

Çavkanî 

Fizîk
Watt

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda, watt yekîneka xurtaniyê ye ko dibit yek jûl di sanîyekê da. Mirovekê ko li peyîskan bserdikevit karekî dikit bi nirxekê nêzî 200 wattan. Pehlevanek dikarit jibo heyama 30 deqîqeyan bi nirixa 300 wattan bixebitit. Trombçlek dikarit bi 30,000 watan xweş bibezit û glopekê ruhnahiyê li malan nêzî 60 heta 100 wattan ji enerjî ya karevayê dimezêxit.

Pênase 

Yek watt yek jûl (yekîna SI jibo enerjî) di saniyeyekê de (1 watt = 1 J/s), anko yek niyoton metir di sanîyeyê da ye.
Bi kurtasî tenê jî "W" tê nivîsîn. 

Di karevayê da, yek watt dibit yek volt caran yek amper. Anko, eger yek volta cidatiya potansîyelê di navbera du serên gehîneka karevayê da hebit û yek ampera karevayê ji gehînê derbaz bibit, hingî yek wat xurtanî hatiye belavkirin.
Navê Watt ji navê Zanyarê inglîz "James Watt" hatî ye.

1 mW (Milliwatt) 0,001 W.,
1 W (Watt) 1 W.,
1 kW (Kilowatt) 1000 W.,
1 MW (Megawatt),
1 GW (Gigawatt),
1 TW (Terawatt),
herweha... 

Fizîk
Yard

Yard (bi Inglîzî Yard) yekîneka pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekînan yard bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, 0.9144 metira SIyê ye. Her yardek 3 pê.

Pênase 
Li sala 1958ê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0.9144 metir dana. Her yardeka navneteweyî dibit:

 nîv fatom,

 3 pê (yekîn)

 36 înç

 0.9144 metira SI (her metireka SI dibit 1.0936 yardên navneteweyî)

Fizîk
Yekeyên dirêjiyê
Înç

Înç (bi Inglîzî inch) yekîneka pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekînan înç bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, Her yardek 36 înç û her pêyek jî 12 înç e.

Pênase 

Li sala 1958ê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0.9144 metir dana. Bi vî awayî, her înçek dibit 25.4 mîlîmetir.

Fizîk

Yekeyên dirêjiyê
James Watt

James Watt FRS FRSE (19ê Befirbara paşîn 1736ê - 19ê Tebaxa 1819ê) dahêner û endazyarê Skotlendayî ko makîneya hilmê baştir kir û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî hilkir. Dersdêrê wî yê serekî Joseph Black bû.

Jînenîgar

Destpêka jiyanê 
James Watt li 19ê Befirbara Paşîn ya sala 1736ê li benderekê Skotlendayê, Greenock, hat dinyayê. Babê wî gemîsaz û gehîdar û peymankarekê gemiyan bû. Dayka wî jî gelek xwenda û ji malbateka berniyas bû.

Xwîndina fermî ya Jamesî gelek bêserûber bû û wî piranî li mal li cem dayika xwe dixwînd. Li zarotiya xwe da, James di karên destî û di matematîkê da gelek serkevtî bû.

Li 17-saliyê dayika wî mir û ew jibo xwîndina li ser çêkirina amûran çû Londonê da li bajarê Glasgow kargeheka çêkirina amûran jibo xwe dabimezirînit. Lê ji ber hindê ko wî bi qasî heft salan şagirdî nekiribû, koma asinkarên Skotlendayê nehêla ko ew karê xwe yê xweser dabimezirînit. Lê sê kes ji dersdêrên zanîngeha Glasgowê delîve da wî ko di zanîngehê da kargehekê jibo xwe ava bikit. Sedema wê ew bî ko James amûrkerê yekane yê Skotlendayê bo ko matîmatîk dizanî. Wî li sala 1758ê, kargehê xwe li zanîngehê damezirand û Joseph Black bû dersdêr û hevalê wî. Joseph yek ji fîzîkzan û kîmyazanên zanîngeha Glasgowê bû.

Makîneya hilmê 

Çar salan piştî vekirina kargeha xwe, Jamesî li ser pêşnihara dersdêr û hevalê xwe John Robinsonî dest bi karkirin a li ser makîneya hilmê kir. Heta wî çaxî Jamesî çi makîneyên hilmê nedîtibûn. Wî dixwest ko modêlekê xwe çê bikit. Lê bizavên wî çi verêj nebûn. Wî dest bi xwîndina hemî pirtûk an nivîsînên li ser makîneyên hilmê kir.

Zanyarên skotlendî
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society

Jidayikbûn 1736
Mirin 1819
Şoreşa pîşesaziyê

Şoreşa pîşesaziyê werçerxaneke mezin bû di rewşa teknolojî, civakî-aborî û kulturî ya Ewropayê da. Ev werçerxan li dawiya sedsala 18ê û destpêka sedsala 19ê dest pê bû û heta evro jî wekî pîşesazîkirin berdewam e. Ev şoreş li Brîtanyaya Mezin dest pê bû û ber bi hemî welatên cîhanê belav bû. Li wî çaxî berhemanîna makîneyî cihê berhemanîna girêdayî karê destî yê karkeran girt. Şoreş bi zêdebûna berhemanîna makîneyî ya pîşesaziya pateyî, geşbûna teknîkên çêkirina asin û polayî û zêdebûna bikaranîna komir anko rejûya berîn dest pê bû.

Bikaranîna makîneya hilmê (dûkelê) agirê vê şoreşê xurttir kir.

Çavkanî

Şoreşa pîşesaziyê
Şoreşa Pîşesaziyê
Gulnaz Xanim

Gulnaz Xanim (bi texmînî jdb. 1865 li Milazgir - m. 1929 li Mûş) jineke têkoşêr û welatparêz bû.

Piştî şikestina Serhildana Şêx Seîd gelek serhildanên herêmî û piçûk li dijî Komara Tirkiyê tên lidarxistin. Êl û berên Kurd li dijî pêkutî û înkarkirina dûgela nû ya Tirk, nerazîbûnên xwe didin xuyakirin û gelek caran jî dest davêjin çek. Yek ji wan têkoşeran jî Gulnaz Xanim e. Herçendî li ser jiyana wê gelek stran hatine çêkirin jî derbarê jidayîkbûn û mirina wê de agahiyên mîsoger nînin.

Alîkarî daye Serhildana Şêx Seîd û piştî şikestinê tevî zarokên xwe li Çiyayê Kurtikê xwe parastiye. Bi destpêkirina berxwedanên herêmî yên Eşîra Xoytî (Xwêtî), Şêxoyan, Nuh Beg, Îzzed Beg, Garzan (Xerzan), Sason hwd ve Gulnaz Xanimê îcar piştgirî daye wan. Gelek caran ji bo parastina sîvîlan bi artêşa Tirk re ketiye şêr. Gorî gotinan bûye "tirsa dilê jandarmeyên Tirk" û bi taybetî li "kuştina fermandar û qumandanan" geriyaye.

Di arşîvên dewletê de gelek agahiyên derbarê wê de hene. Sîxurê heman demê yê dewletê Mehmet Şerif Fırat di pirtûka xwe ya navdar "Doğu İlleri ve Varto Tarihi -Parêzgehên rojhilatê û dîroka Vartoyê" de wiha behsa Gulnaz Xanimê dike:

"Di dawiyê de di  de Îzzed Beg bi tevî xwarziyê xwe û pêşmergeyekî xwe di şerê li Çiyayê Kuhsorê de tên kuştin. Serên wan tên jêkirin û tînin bajarê Mûşê.... Ji bo Gulnaz Xanimê biqeherînin wê ji zîndanê tînin wargeha leşkeran û serên jêkirî radixin ber wê. Jê dipirsin "Ka bibîne tu vana nasdikî yan na!". Gulnaz bi serbilindî hat hundir. Destê xwe dabû paş xwe û nêzîkî seriyan bû. Bi lingê xwe serê Îzzed Beg wê da û got "Ev serê biraziyê min e". Paşê seriyê duyem wê da û got "Ev jî serê lawê min e". Dema ku hat ber seriyê sêyemîn bi dileke xemgîn di ber xwe de got "Heyva viya bû, pêşmergeyekî xizmetkar û çalak bû"....Em kesên li wir matmayî man û bêdengiyeke wekî cemedê kete qereqolê. Nişka ve vê pîrekê berê xwe da serfermandar û bi serbilindî û pesindarî got "Berxê nêr ji bo kêr e!" û derket çû.

Gulnaz Xanimê ji zarokên wê diqetînin. Zarokên wê dibin rojavayê Tirkiyê û di sêwîxaneyan de xwedîdikin. Ti agahî ji zarokên wê nîne. Gulnaz Xanim 3 sal di zîndana Milazgir, Mûş û di wargehên leşkeran de dîl digirin û didin xebitandinê. Piştî 3 salî nexweşiyeke giran dikeve laşê wê. Êdî nikare ji leşkeran re bixebite. Wê dibin ber Çemê Miradê û gulebaran dikin, dikujin. Meytê wê li wir vedişêrin. Derbarê kuştina wê de hin agahiyên din jî hene.

Kuştiyên cengê
Jinên kurd
Kesên ji Mûşê
Jidayikbûn 1865
Mirin 1929
Joule

Joule, wekî jûl an jî cûl tê bilevkirin, yekîna SI ya enerjiyê ye. Ev nav ji bo rêzgirtina li fizîkzanê navdar James Joule hatiye danîn. James Joule gelek li ser havildariya germa, kareva û karê mekanîkî kar kiriye.

Pênase 
Yek joule enerjiyek e ko dihêt mezaxtin an pêdivî ye ko bihêt mezaxtin da hêzeka yek niyotonî keristeyekî yek metirê di rasta hêzê da bilivînit. Bi yekînên bingehî yek joule ev e: yek kîlogram caran metir² dabêşî sanî².

Di karevayê de, her jouleyek ev e: karê pêdivî jibo veguhastina yek kûlombeka barê karevayî di cidatiyeka potansiyela yek voltî de.

Ramaneka dî ya jouleyê karê pêdivî ji bo berhemanîna şiyaneka yek watî bi berdewamî ji bo heyama saniyeyekê.

Çavkanî 

Yeke
Coulomb

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, Kûlomb yekîna barê karebayî ye. Kurtenavê wê C ye. Ev nav jibo rêzgirtina fîzîkzanistvanê navdar Charles Augustin de Coulomb ye.

Pênase 
Yek kûlomb barekê karebayî ye ko bi sirêmeka yek amperî jibo heyama yek saniyeyê dihêt veguhastin, anko amper caran saniye.

Bi gotineka dî, di behsa guncana karebayê û voltîniyê da, yek kûlomb yek farada karebaya guncandî (bi înglîzî, capacitance) caran volta cidatiya potansiyelê ye: 1 Kûlomb beranberî 1 Farad. 1 volt.

Yeke
Elektrîk
Charles Augustin de Coulomb

Charles Augustin de Coulomb (14ê Xêveya anko Huzeyrana 1736ê - 23ê tebaxa 1806ê) fîzîknaseke navdarê Fransî ye. Ew jibo tiştê ko dibêjinê Qanûna Kûlombî navdar e. Ev qanûn hêza rakêşan û paldana karevaya tebitî pênase dikit. Yekîna SI ya barê karevayî, kûlomb, jibo rêzirtina wî hatiye navkirin.

Fizîknasên fransî
Jidayikbûn 1736
Mirin 1806
Fizîknasên fransî
James Joule

James Prescott Joule an jî bi kurtî James Joule (wek Cêymz Jûl bixwînin) ( - ) fizîknasê îngilîz e. Joule li ser xweriskê germayê lêkolîn kirin û pêhesiya ku germa û karê mîkanîkî bi hevra havildar in. Verêja wan lêkolînan teoriya mana enerjiyê bû ku bû binemayê Qanûna Yekê ya Germayîlivînê. 

Joule digel Lord Kelvin li ser peyîska serberdayî ya demayê anko temperature lêkolîn kirin. Wî vedît ku eger sirêma karevayê ji gehînekê derbas bibe germa peyda dibe. Ev yek wekî Qanûna Joule hatiye niyasîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Fizîknasên îngilîz
Endamên Royal Society
André-Marie Ampère

André-Marie Ampère (20ê befirbara paşîn 1775 Liyon - 10ê hezîranê sala 1836ê Marsêy) fîzîkzanistvanekê fransî ye ko yek ji serekîtirîn kesan dihêt niyasîn ko karevayîasinrevayî (elektromanyetîzma, bi îngilîzî "electromagnetism") vedîtî. Yekîna SI ji bo sirêma karevayî ji bo rêzgirtina wî bi wî hatiye navkirin.

Jînenîgar

Destpêka jiyanê 
Ew li roja 20ê pefirbara paşîn ya sala 1775ê nêzî bajarê Liyonê li Fransayê hat dinyayê.

Jidayikbûn 1775
Mirin 1836
Liyon

Liyon () bajara sêyê yê welatê Fransayê ye ko dikevit rojhilatê navenda welatî. Navên kevin yên bajarî ev in:  û . Ev bajar wekî navendeka bazirganî dikevit navbera Parîsê û Marsêyê. Ev bajar di dîroka sînemayê da cihekê baş digirit.

Di serjimêra sala 1999ê da hêşeta Liyonê 1 648 216 kes bû.

Girêdanen derve 

Bajarên Fransayê
Marsîlya

Marsîlya an jî Marsêy (, bi oksîtanî: Marselha (bixwîne Marselya)) bajarê duyê yê welatê Fransayê ye. Marsîlya li perava Deryaya Navîn e û mezintirîn benderê bazirganî yê Fransayê ye.

Li gorî serjimêra sala 1999an, hêşeta bajarî 1.516.340 kes e. Ji bo hêşeta xwe bajarê Liyonê ji Marsîlyayê mezintir e.

Cihên turîstîk

Bajarên hevkar
Abican, Peravê Diranfîl
Anvers (şehir), Belçîka
Kopenhag, Danîmarka
Dakar, Senegal
Genova, Îtalya
Glasgow, Brîtanya
Hayfa, Îsraêl
Hamburg, Almanya
Kobe, Japonya
Marakeş, Fas
Odessa, Ûkrayna
Pire (bajar), Yewnanistan
Şanghay, Çin
 Êrîvan , Ermenistan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Fransayê
Tîrêja karebayî-asinrevayî

Tîrêja karebayî-asinrevayî an jî tîrêja elektromanyetîk pêleka xwebelav e ko herdu pêkhatên karevayî û asinrevayî hene. Ev pêkhat di rastên stûnkî li beranberî hevdu û rasta belavbûna pêlê dihêlekin (vedilerzin) û digel hevdu di gerê da ne. Tîrêjên karebayî-asinrevayî li goreyê frekansa xwe dibin çend çeşin. Ev çeşin, li goreyê zêdebûna frekansa pêlê, ev in: pêlên radyoyî, hûrpêl anko mîkropêl (bi îngilîzî: microwave), pêlên têrahêrtz, tîrêjên jêrsor, ruhnahiya dîtarî, tîrêjên jorbinefş, tîrêja îks û tîrêjên gamma.

Tîrêjên karebayî-asinrevayî enerjî û momentumê bi xwe ra dibin û heye ko bi vêkevtina bi maddeyî yek ij wan jê ve bibit.

Çavkanî 

Fizîk
Ronahî (fizîk)

Ronahî tîrêjeka karevayî-asinrevayî ye ko pêldirêjahiya wê bi çavên mirovan dihên dîtin. Di nivîsînên zanistî da, hindek caran ji hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî yên xwedî hemî pêldirêjahiyan ra dibêjin ronahî. Keriyê hîmaniya ko ronahiyê pêşber dikit foton e.

Sê rehendên ronahiyê 
Sê rehendên (anko dîmensyon) ronahiyê û hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî ev in:

 Tewijim (bi îngilîzî: intensity) an mezinahî (fizîk) ko bi hesta ronatî ya ronahiyê ve girêdayî ye.

 Frekans an jî bi awayekê dî pêldirêjahî ko mirov wekî reng berhest dikin.

 Cemserandin (anko kujiyê velerzînê) ko mirov di rewşên edetî da bi zehmet dikarin hest pê bikin.

Ji ber saloxetên duanî yên pêl-keriyan, ronahî saloxetên herduan nîşa didit. Lêkolîna li ser ronahiyê ko bi navê optîks dihêt niyasîn, yek ji tayên giring ji fîzîka nûdem e.

Çavkanî 

Fizîk
Pêldirêjahî

Di fîzîkê da, pêldirêjahî dûrahiya navbera wan yekînên pêleka ber bi belavbûnê ye di frekanseka diyarkirî da. Di piraniya nivîsînan da, pêldirêjahî bi tîpa Yewnanî lambdayê (λ) dihêt nîşadan. Mînakê pêlan ruhnahî, pêlên avê û pêlên dengî ne.

Di pêlekê da, hemî saloxet li goreyê pêgehî (position) dihêt guhartin. Jibo mînak, ev saloxet jibo pêleka dengî xwe wekî pesta hewayî nîşadidit, an jibo ruhnahiyê xwe wekî mezinahiya qada asinrevayî an karevayî nîşadidit.
Pêldirêjahiya frekansên ko guhên mirovî dikarin bibihîsin (20 Hz heta 20 kHz) dinavbera 17 metiran û 17 mîlîmetiran da ye. Ruhnahiya dîtarî (ya ko mirov dikarit bibînit) ji rengê sor ê tarî (bi gelemperî 700 nanometir heta binefşî (bi gelemperî 400 nanometir) in (430-750 THz). Jibo mînakên dî li şebenga karevayîasinrevayî binihêre.

Haviliya bi frekansê ra 
Pêldirêjahî (λ) bi awayekê bervajî hevrêjeya frekansê (ν) (nû ya Yewnanî) ye, anko hijmara navberkên (peryodên) pêlê ko di yekîna demê da ji xalekê derbaz dibin.

Fizîk
Çemê Miradê

Çemê Miradê yan jî  Çemê Muradê, yek ji robarên mezinên li Bakurê Kurdistanê ye. Ji ber ku gelek şaxên wî hene wekî Çemê Muradê jî tê binavkirin. Çemê Miradê bi yekbûna şaxên ku ji Giyadîn a navçeya Agiriyê li bakurê Gola Wanê dest pê dike û ji piştre bi yekbûna du şaxên din destpê dike. 

Ji berfa çiyayan sûdê werdigire û hêza hieîkançemêwê digihîje heta 2.500 m³/s. Hinek ji çemên ku digihîjin wê ev in: Çemê Heftreng, Çemê Lîzê, Çemê Şehîd, Çemê Badîşah, Çemê Goşkarbaba (Koçkarbaba) hwd in.

Erdnîgarî
Piştî ku çem di Deşta Diyadînê re derbas dibe û şaxên ku ji herêma Eleşkirtê ya nêzî bajarê Agiriyê tên digire, ber bi başûrê rojava diherike û xwe digehîne Deşta Milazgirê. Piştî wergirtina Ava Xinûsê ya ji Çiyayên Çewlikê dadikeve, milên hişk dikşîne û ji aliyê bakur ve dikeve Deşta Mûşê û Ava Reş a ku ji Çiyayê Nemrûdê tê werdigire. Piştre ber bi rojava ve diherike, ji tengavên teng û li ber Paloyê ve derbas dibe. Ji aliyê çepê ve ava Harinketê ya ku ji aliyê Xarpêt ve tê û Ava Munzur-Periyê (şaxê herî girîng) Dersimê ku ji aliyê rastê ve tên bi şaxê din ê Firatê li aliyê Kebanê bi Çemê Ava Reş a Xarpêt ve tê girêdan. Bendava Kebanê jêrzemîna çemê Mûratê vediguherîne goleke mezin. Bendava Beyhanê û Bendava Qelekoyê li ser çem in.

Galerî

Çavkanî

Giredanên derve 

Mirad
Xinûs
Çiyayê Kurtik

Çiyayê Kurtikê çiyayek li Bakurê Kurdistanê, di ber bajarê Mûşê de ye. Lûtkeyeke Çiyayên Xaçreşê ya ku ji rêzeçiyayên Torosêye ye.

Bajarê Mûşê di ber qûntara Çiyayê Kurtikê ya bakur de ye. Bilindahiya çiyê 2.645 m ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke mezin e. Di serhildanên Kurdan de bûye wekî qadeke şer. Niha bûye wargeheke werzişên zivistanê.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Mûş
Vîn TV

Vîn TV, kaneleke televîzyona muzîkê ye  ku navenda wê li Dihokê ye. Naveroka Bernameyên Vîn TV bêtir stran û klîpên kurdî ne, lê car caran bi zimanên din jî klîp tên weşandin. Weşana Vîn TV 24 seata. Vîn Tv wê sistema nû ya XD HD bikar tîne, ku cara yekeme li Kurdistanê ev sistem hatiye bi bikaranîn.

Frekans 
NILESAT (Atlantic Bird 4A)
Frekans 10891 H
SymbolRate (SR) 27.500
FEC 3/4

Vîn TV li ser Nilesat û Arabsatê weşane dike.

Girêdanên derve 
 Malpera Vîn TV

YouTube 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Eren Keskin

Eren Keskin ( Bursa, Tirkiye), dadwer û çalakvaneke kurd a ji bo mafên mirovan e û cîgira seroka Komeleya Mafên Mirovan (IHD) ye û seroka berê ya liqa Stembolê ye.

Li Eren Keskin gelek doz hatine vekirin ji ber çalakiya wê ya li dijî binpêkirina mafên mirovan a dewlet û artêşa tirkî. Ew nemaze ji bo mafên jinan li girtîgehên Tirkiyê jî gelek dixebite.

Wê ji bo xebat û çalakiya xwe çend xelat wergirtine, wek xelatên aştiyê yên Aachener Friedenspreises 2004 û Theodor-Haecker-Preis 2005.

Çavkanî 

Jinên kurd
Parêzerên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Dulpî xwedî tajang

Dûpişkê xwedî tajang cûreke ji dulpiyan yan dupişkan ji ber ku dêlên xwe wek tajangan ku ajalne nemovikdarên bi jehre ji celeba yan klasa paspazokan ku li çolan, nav latan, li hemû herêmêm cîhanê dijîn.

Heywan
Osman Özçelik

Osman Ozçelik () (z. 1952 li Dêrika Çiyayê Mazî) nivîskar û siyasetmedarekî kurd û niha parlamenterê Sêrtê yê DTPê ye.

Di sala 1952an de li Dêrika Mêrdînê hate dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Dêrikê û lîse jî li Amedê xwend. Di sala 1975an de Zankoya Dermanfiroşiyê ya Zanîngeha Stembolê qedand. Piştî qedandina zankoyê li Stembolê bi cih bû û dest bi karê dermanfiroşiyê kir. Di vê demê de di desteya rêveber a serokatî û endamtiya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê de kar kir.

Siyasetmedar 
Ozçelîk di dema xwendekariya xwe de nasbûnî bi siyasetê kiriye û di nav DDKOyê de cih girtiye. Dema sekreteriya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê dikir di nav damezrînerên HEPê de cih girt û serokatiya rêveberiya Stembolê ya HEPê kir. 

Piştî ku HEP hat girtin wek endamê damezrîner û cîgirê serokatiya DEPê cihê xwe girt. Ozçelîk bi rêzê ve HADEP, DEHAP û DTPê de bênavber siyaset kir û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.

Nivîskar 
Ozçelik demek dirêj e ku di rojnameya Azadiya Welat de qunciknivîsiyê dike. Li ser helbestvanê kurd Cegerxwîn jî lêkolîneke wî heye û herî dawî li ser romanekê dişixule.

Berhem 
Ozçelik xwedî pirtûka bi navê Kulîlkên Qeşayê ye.

Wergêr 
Qaqlîbaz a Richard Bach
Rojek ji jiyana Îvan Denîsovîç a xwedî xelata Nobelê Aleksandr Soljenîtsin. Vê pirtûkê xelata wergerê girt.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
HEP
DEP
HADEP
Parlamenter (DTP)
Parlamenterên Sêrtê
Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Jidayikbûn 1952
Terorîzm

Terorîzm (bi latînî terror tê wateya "tirsandin") zaravek e ji bo tundûtîjiyeke neqanûnî yê ko kes an kom ji bo meremên siyasî an îdeolojîk dijberî kesên neçekdar ên bajêrwar dikin. 

Di piraniya pênaseyên ko ji bo terorîzmê dihên kirin da sê hîmanên serekî hene: ev karên tundûtîjiyê jibo tirsandin an terorê dihên kirin, jibo meremên siyasî an îdeolojîk in û bi awayekê armanckirî bajêrwarên neçekdar dihingêvin.

Kes an komên ko tundûtîjiyên weha dikin terorîst in.

Mijarên têkildar 
Terorîzma cihû
Terorîzma îslamî
Terorîzma xiristiyanî

Çavkanî 

Terorîzm
Tirs
Ceng li gorî şêwazan
Ebas Ehmed

Ebas Ehmed (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Abbas Ahmad) di sala 1969an de li Başûr-Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Li Sûriyê perwerdehiya muzîkê wergirt. Di 1990î de dest bi xebatên xwe yên muzîkê kir. Di navbera salên 1990 û 1996an de pênc albûmên amatorî weşand. 1996an koçberî Elmanyayê kir. Di wan salan de komek ava kir û bi vê komê di gelek deverên Ewrûpayê konseran da. Pênc albûmên profesyonelî weşand. Keça Delal (1996), Deynek (1997), Barana Tirsê (2000), Mêvana Xewnê (2003) û Bi Tenê (2007).

Ebas Ehmed yek jî hunermendê herî serkeftî ye ku şêweyên muzîka cîhanî lê muzîka kurdî guncandîye. Ebas Ehmed bi taybetî şêweyên pop-rockê ji bo di muzîka xwe de bi kar anî. Bi taybetî ciwanên bajarî yên kurdan ji berhemên wî hez dikin.

Albûm 
 Keça Delal (1996)
 Deynek (1997)
 Barana Tirsê (2000)
 Mêvana Xewnê (2003)
 Bi Tenê (2007)

Girêdanên derve 
 Nûçeya HAWAR DENGûBAS ser albûma wî ya dawî ?
 Malpera Ebas Ehmed ?

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1969
Dirêjahî

Dirêjahî (bi Soranî: dirêjayî, درێژایی ; bi Inglîzî: length) yek ji rehendên tiştan e. Dirêjahî rehendê dakişandî yê her tiştê ye. Dirêjahî ya tiştekî duriya navbera dawî yên wî tiştê ye; berfirehiya xetî ya wî ku ji dawî heta dawî dihêt pîvan. Pêdivî ye ji bilindahî û pehnahî bihêt cuda kirin. Bilindahî berfirehî ya tiştan e bi awayê stûnkî; Û pehnahî dûrî ya navbera alîyekî heta aliyê dî nîşadidit. 

Di fîzîkê da, bi awayekê edetî her dûrahîya di navbera du xalan da dirêjahî ye.

Dirêjahî pîvana rehendekî bi tenê ye. Rûber pîvana du rehendan e (dirêjahî 2 car) û guncak pîvana sê rehendan e (dirêjahî 3 car). Di piraniya sîstemên pîvan û yekînan da, dirêjahî yekîneka bingehîn e û yekînên dî li ser wê dihên pênasekirin.

Zanist
Çendaniyên fizikî
Kebab

Kebab coreyekê goştê brajtî ye ko li piraniya welatên Rojhilata Navîn dihêt xwarin. Seva hindê ko gelên Rojhilata Navîn kebabê dixwerin, goştê ko zêdetirî her goştekê dî jibo kebaban dihên bikaranîn goştê pezî û gareşan in. Carina goştê masî û mirîşkê jî jibo kebabê dihêt bikaranîn.

Navê kebabê 

Baweriya giştî ew e ko peyva kebab ji zimanê kurdî û farisî hatiye. Lê ereb û tirk û bi rêya wan jî piraniya xelkê cîhanê vê peyvê bikar diînin. Di zimanê kurdî û farisî da, ko zimanên kok jibo peyvê ne, kebab tenê jibo wî goştê birajtî dihêt bikaranîn ko berî birajtinê hat bit kutan an qîmekirin. Lê di zimanên tirkî û erebî da, ev peyv jibo goştê ko hema bi sadeyî û wekî pişkên goştê sax dihêt birajtin jî bikar dihêt. Ev bikaranîna peyva kebabê jibo goştê nekutayî an neqîmekirî nemaze wekî şîşkebab dihêt bikaranîn.

Çavkanî 

Xwarinên bigoşt
Pêjgeha kurd
Kebab
Gareş

Gareş navê komeka lawiran e ko gelek lawirên kehî ga (lawir), gamêş, û yên kovî mîna bison an gayê kovî vedigirit. Bi giştî di vê binmalbatê da 24 tuxmên lawirên simdar hene.
Gareş ji malbata gasanan in. Gasan jî ji tîreya cuhtsiman in. Cutsim parek ji zebertîreya simdaran ji pola memikdaran, ji bintayê movikdaran ji tayê davdaran ji sinsileya lawiran in.

Biyolojî
Ga (tuxm)

Ga tuxmek ji nivişê gayan e ko bi rengekê kehîkirî heye. Ga lawirekê kehî ye û niha li cîhanê nêzî milyarek û nivan ga hene. Bi vî awayî, ga yek ji mişetirîn memikdaran e.

Mirov gayan jibo goştê wan, kevil, şîrî û karkirnê (mîna bikaranîna wan di cotkirina zeviyan da) bikardiînin.

Di zimanê Kurdî da, ji tuxmê gayî ra bi giştî dibêjin ga. Lê, eger merem pê diyarkirineka nemazeyî bit, ga tenê cinsê nêr ji vî lawirî vedigirit. Kurd ji cinsê mê yê vî tuxmî ra dibêjin çêl anko çêlek. Navên dî jî di kurdî da dihên bikaranîn ko her yek ji wan coreyek an temenek ji gayan diyardikit. hindek ji wan navan ev in: golik, ji zaroyê gayan ra dihêt gotin. Ji golikê nêr ra dema piçekê mezintir dibit, dibêjin conega. Ji golika mê ya ko hêşta nezabit ra dibêjin mêgan. 

Biyolojî
Ga (niviş)

Ga nivişek ji binmalbata gareşan e. Nêzî 7 tuxmên nivişê gayan hene ko hindek ji wan kehî û hindek jî kovî ne.

Wesa dihêt bawer kirin ko nivişên gayan hemiyan ji kalikekê hevpişik werar kiriye. Lê mixabin ew kalikê hevpişik li sedsala 17ê û virve ji ber nêçîrkirina zêde bêqa êdî nemaye. Gayên kovî 18 heta 20 salan dijîn û yên kehî heta 36 salan. Heyama avisî anko jiyana nav malzariyê, 9 heta 11 heyv in. Ev yek ji tuxmekî jibo yê dî guhertî ye.

Biyolojî
Vladîmîr Mînorskî

Vladîmîr Fyodorovîç Mînorskî (bi rûsî: Владимир Фёдорович Минорский, Vladimir Fyodorovich Minorskiy), wek Vladimir Minorsky jî tê naskirin, (z. 5'ê reşemiyê 1877 − m. 25'ê adarê 1966), rojhilatnasê navdarê rûs ko jibo lêkolînên xwe yên li ser dîrok, ferheng û zimanên Îranê di nav kurdan de pir hatiye niyasîn.

Jînenîgar 
Ew li bajarê Korçevayê, li bakurê rojavayê Moskoyê hat dinyayê. Bajarokê Korchevayê niha di bin ava sikrê Ivankovoyê ye. Li dema xwîndina xwe li dibistana berheviyê xelatekê zêr wergirit. Li sala 1896ê li Zanîngeha Moskoyê dest bi xwîndina qanûnê kir. Wî li sala 1900î zanîngeh qedand û li wê salê çû Bingehê Lazarêv jibo Zimanên Rojhilatî û sê salan xwe berhevî karekê dîplomatîk kir. Ew li sala 1902an jibo cara yekê çû Îranê û li ser Ehlê Heq anko Kakeyiyan jêder cemandin.

Piştî perwerdeya xwe ya seretayî û ya bingehîn li Moskoyê bûye çaremîn kesê xwedî pileya zêrîn ya zanîngeha rêzimanî û beşa huqûqnasîyê ya zanîngeha Moskoyê kar kiriye, ji sala 1886an heya 1890î jî li wê derê huqûq xwendiye. Piştî qedandina wê wî sê salan jî li dibistana bilin ya Lazaref beşa zimanê rojhilatê xwendîye. Di 1903yan de ew ketiye ber xizmeta wezirtîya kar û barê derve ya Rûsyayê û ji sala 1904an heya 1908an li Îranê û ji 1908an heya 1912an jî li Sankt Petersburgê û Tirkistanê xebitiye. Ew li sala 1903ê li Wezareta Derve ya Rûsiya ya Tizarî damezriya û li sala 1904ê heta 1908ê li Îranê xebitî. Di sala 1911an de wî bi nûnerêv brîtanî re delagasyonekê biriye bakur-rojavayê Îranê. Di sala 1912an de bûye balyoze Rûsya yê Stembolê û sala dû re jî bû ye nûnerê Rûsya yê komîsyona navnetewî ya ser sînorê navbera Tirkiye û Îranê. Demek pişt re ew bû ye balyoze Tehranê û di sala 1919an de jî ji wê dere bere xwe daye Firansa û çende salan jî balyoziya Rûsya ya Parîsê kiriye.

Di sala 1923yan de wî dev ji balyozîyê berdaye û li enstîtuya Ecolê National des Langues Orientales Vivantes dest bi destdariya zimanê farisî kiriye û pişt re jî li heman zanîngehê dersên diroka tirk û ya îslamê ji dane. Piştî ku ji tebaxa sala 1930yî heya çileyê 1931ê li Londonê di pêşengeha hunera Îranî ya Berlington House de wekê ber pirsyarê rojhilatê kar kiriye, pêvendîya wî bi zanîngeha Londone rê çebûye û di sala 1932yan de li wê derê di beşa rojhilatê de bûye dersdarê zimanê farisî. Pişt re li eynî beşê bûyê doçentê beşa edebiyat û dîroka zimanê farisî û di dû re jî bûye profesorê beşê.

Di sala 1944an de ew bi navnasê Profesor Emeritus xanenşîn (teqewîd) bûye û bûye endamê şerefê yê The School of Oriental an African Studies (SOAS) û di 1948-49an de jî çûye serdana Zanîngeha Qahîreyê. Digel wergertina wî ya endametîya îdareya Akademiya Brîtanî (1943) ew doktorê şerefê yê Zanîngeha Brûkselê (1948) bû jî. Di sala 1966an de koça xwe ya dawî kiriye û ji nav me çûye.

Çavkanî

Zimannas
Kurdnasî
Kurdnas
Minorsky
Jidayikbûn 1877
Mirin 1966

Rojhilatnasên rûs
Herêma Dînewerê

Dînewer (), bajarekî parêzgeha Kirmaşanê ye. Dînewer dikeve navbera bajarên Kirmaşan û Hemedanê. 

Zanyarê bi esle xwe kurd yê herî bi nav û deng  Dînewerî li vir hatiye dinyayê.

Çavkanî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Enîse Şîrîn

Enîse Şîrîn Çager, Niviskara Kurd Enîse Şîrîn Çager di 21ê kanûna pêşîn a 1972yan de li Amedê hatiye dinyê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Amedê xwendiye. Di sala 1992ê de lîseyê kuta kiriye. Piştî lîseyê salekê xebitiye û di heman demê de di nav xebatên siyasî de cih girtiye. Di sala 1993yan de bi sedema endamiya PKKê li Amedê hatiye girtin.Di encama darizandinê de 22 sal û 6 meh ceza girtiye. Sal û nîvekê li girtîgeha Amedê, 10 salan jî li girtîgeha Sêwazê girtî ma ye. Li girtîgehê dest bi werger û niviskariyê kiriye. Di 21ê kanûna pêşîn a 2004an de hatiye berdan. Piştî ku ji zindanê hatiye berdan li Enstîtuya Kurdî ya Amedê dest bi xebatê kiriye. Niha yek ji endama lijneya rêveberiyê ya Enstîtuya Kurdî ya Amedê ye û kar û barê wergerê dimeşîne.Tîprêzî û Tîpguhêziya erebî-latînî dike.Her wiha piştî ku Kovara W dewrî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bûye, edîtoriya Kovara W girtiye ser xwe.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Ewropî

Ewropî bi awayekê bingehîn ew kes e ko li welatekê Ewropayê hat bit dinyayê. Lê kesek dikarit bi wergirtina welatîniyê ji bibit mirovekê Ewropî. Gelek kesên ko li Ewrpayê najîn û welatiyên welatek ji welatên Ewropayê jî nîne, ji ber bav û kalên xwe an jî zimanê ko pê diaxivin xwe Ewropî dihesibînin.

Kîyînî û ferheng (çand) 
Hijmareka mezin ji welatên derveyê Ewropayê jî ji ber dîroka mêhtinkariya Ewropayê xudanên ferheng û çandeka Ewropî ne. Bavûkalên xelkê gelek ji wan welatan rojekê ji rojan ji Ewropayê çûne wan deran. Bi vî awayî, carina ji wan xelkan ra jî Ewropî dihêt gotin da wan ji xelkê xwecih yê wan welatan vabivêrin. Jibo mînak Emrîkiyê Ewropî kesek e ko welatiyekê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ye, lê ew bi xwe an bavûkalên wî bi koka xwe ji Ewropayê hatine. Ew bi vî awayî ji Emrîkayiyên Reş an Xwecihiyê Emrîkayî dihêt vavartin.

Civak
Ewropî
Şiîtî

Şiîtî, şîa  () piştî sunîtiyê mezhebê duyem ê dînê îslamê ye.

Ji kesên ko baweriya wan bi şiîtiyê ra heye şîa dibêjin. Nêzîkî 10% ji misilmanên cîhanê li ser mezhebê şiîtiyê ne û piraniya wan jî li welatên wekî Îran, Azerbaycan, Îraq, Sûrî û Libnanê dijîn. Şiîtiya ku xelik zêdetir diniyasin Şiîtiya Dozdehan (Şiîtiya Dozdeh Îmaman) an jî Şiîtiya Îsnaeşeriyê ye. Lê, rêçikên dî yên mîna Şiîtiya Heftan (Şiîtiya Heft Îmaman) an jî Şiîtiya Îsmaîliyê û Şiîtiya Pêncan (Şiîtiya Pênc Îmaman) an jî Zeydîtî jî hene. Hindek rêçikên dî yên mîna Elewîtî û Dirûzî jî hindek rêçikên nerasterê (ne ortodoks) yên şiîtiyê ne. Piraniya elewiyan li Tirkiyeyê û piraniya dirûziyan jî li Sûrî û Libnanê dijîn. Dûra Îsmaîlî jî li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zeydî jî yek ji komela şîayan in û tenê li welatê Yemenê dijîn.

Şiîtî li ser lihevnegiritna misilmanan li ser cêgiriya pêxemberê îslamê, anko xelîfetiyê peyda bû. Şia bawer in ko dibê li paşî mirina Muhemmed dibê li şûna Ebûbekir, Elî bibûya xelîfe. Cidatiyên navbera şiîtî û sunîtiyê bi dirêjahiya 1400 salên bihurî gelek ji vê yekê zêdetir bûne. Di gelek parên baweriya îslamî da niha şia û sunî wekî hev nafikirin. Ji ber nerazîbûna dîrokî ya şîayan li ser cêgiriya pêxemberî, ew dijberî hemî desthilatên îslamî yên van 1400 salên bihurî, nemaz xelafeta Emewiyan, xelafeta Ebasiyan, xelafeta Osmaniyan bûne. Şîayên Fatimî heyamekê li bakurê Afrîkayê desthilatdarî kir. Zanîngeha el-Azher ya bajarê Qahîreyê yadgara wî çaxî ye.

Navê mezhebî 
Peyva shī‘ah ji erebî shī‘at Alī ("partî an koma Elî", "desteka Elî"); kesên ko xwe ji koma giştî cuda dikin. Bi vê ramanê şia ew kesên ko xwe jibo alîgiriya Îmamê Elî daye aliyekî û xwe ji koma misilmanên dî cudakirî.

Roj û cejnên girîng 
Aşûra
Erbeîn
Cejna Xedîr Xûm

Têkildar
 Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê
 Tevgera Nuceba
 Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê
 Heşda Şebî
 Hizbullah (Libnan)

Çavkanî 

 Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 (ji bo sererastkirinên bikarhêner MikaelF)

Girêdanên derve 

 
Mezhebên îslamê
São Paulo

São Paulo (; ); yek bajarekî mezin a Brezîlê ye û herwiha paytexta Parêzgeha São Paulo yê li başurê rojhilata welatê Brezîlê ye. Rûbera bajarî 1.523.000 kîlometirên duca ye. Hêşeta bajarî nêzî 11 milyon kesan e. Bi vî awayî, São Paulo li nîvgoka rojavayî bajarê sêyê ji aliyê hêşetê ye.

Galerî

Girêdanên derve 

Bajarên Brezîlê
Zanîngeha Elezherê

Zanîngeha Ezher an jî Zanîngeha Elezher (bi erebî: جامعة الأزهر الشريف) zanîngeha herî pêşîn ya Misirê ye û navdartirîn zanîngeha Îslamî li cîhanê ye. Ev zanîngeh piştî Zanîngeha Qerewiyîn li Mexribê kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta berdewam e.

Dîrok 

Zanîngeha Ezherê bi destê xelîfeyên Fatimî ko li sala 909ê heta 1171ê zayînî li bakurê Afrîkayê hukim dikir hat ava kirin. Fatimiyan bajarê Qahîreyê wekî paytextê xwe avakir û zanîngeh jî wekî pişkeka girêdayî bi mizgevta wê damezirand.

Mizgevt li sala 969ê hat avakirin û medrese ya ko paştir bû zanîngeha Ezher li sala 988ê zayînî hat avakirin. Xwîndina li Zanîngehê li meha Remezanê, beranberî meha çirya pêşîn ya sala 975ê bi dersdêriya miftiyê mezin Ebûlhesen Elî kurê Neimanî bi pirtûka bi navê el-Îxtîsar (anko Kurtahî) li ser şerîetê Şîatiyê dest pêbû. Paştir, dema desthilatdariya Şîeyan li wan deran nema, Ezher bû zanîngeheka Sunî û heta evro jî her wesa ye.

Navê wê 
Ezher bi erebî bi ramana herî geşbûyî ye. Heye ko ev nav ji ber hîvî ya fatimiyan bi berdewamiya geşbûn û pêşdaçûna wê bûye. Heye jî ko ev nav ji ber navê Fatîmaya dota pêxemberê Îslamê Mihemed hatibit hilbijartin.

Çavkanî 

Ezher
Misir
Îslam
Zanîngeha Qerewîyîn

Zanîngeha Qerewîyîn (bi Erebî: جامعة القرويين, bi Inglîzî: University of Al-Karaouine) kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta bi berdewamî ava ye. Ev zanîngeh li sala 859ê zayînî li bajarê Fas li Mexribê hatiye avakirin.

Zanîngeh
Îslam