nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lorîn Berzincî

Lorîn Îbrahîm ( jdb. 14ê hezîrana 1980 li Qamişlo ,Kurdistana rojava ) ku bi navê hunerî Lorîn Berzincî tê Lorîn Berzincî tê nas kirin stranbêja kurd e .

Jiyana wê 
Lorîn Berzincî di sala 1980ê de li bajarê Qamişloyê ji dayik bû, di malbateke mezin de mezin bû. Jiyana kurdî ya siyasî û çanda kurdî beşek giring bû di vê malbatê de. Muzîkê di temenekî zû de ciyê xwe di jiyana Lorînê de girt. Gava pênc salî bû dest bi strangotinê û fêrbûna gotinên stranan û awazê wan kir.

Lorînê di temenê 10 saliyê de bi malbata xwe re mal bar kir Ewropayê û li welatê Swêdê bi cih bû. Riya koçberbûnê rêkek gelekî dirêj bû û tijî êş bû, bi wê êşê re jî zarokbûn wenda bû, tiştê ji zaroktiyê ma bû muzîk bû. Bavê Lorînê yekem kes bû ku hesta mûzîkê li ba keça xwe dîtî û û wî herdem piştgiriya wê dikir bo ku ew di rêya muzîkê de berdewam be û li ser şanoyê dest bi strangotinê bike.

Lorîn 14 salî bû dema ku wê dest bi nivîsandina stiranan û çêkirina awazan kir. Ew di gelek grûpan/koman de beşdar bû ye û li ser gelek şnoyan sekiniye, lê Lorînê biriyara xwe da ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Muzîkek nêzîkî şexsiyeta wê, muzîkek ku ji çand û muzîka kurdî be digel muzîka ewropî ya ku tesîra xwe li Lorînê, bi salên mana wê li ewropayê kiriye.

Lorîn îro xwendina bilind  li fakulta zanistiya rojhilata navîn bi zanistiya siyasî û zimanê rojhilata navîn re, wek kurdî (soranî, kurmancî), farisî û erebî dixwîne. Wê ji bilî xwendina universîtêyê muzîk û teknîka stirangotinê xwendiye.

Lorîn dibîne ku girîng e mirov bi hemû zaraveyên kurdî stranan bibêje, xerîbiya derveyî welatî ew fêrkiriye ku mirov kurd e dema ku ew beşek be ji çanda kurdî û zimanê kurdî bi awayekî giştî.

Berzincî, beşdarî gelek komên muzîkê bûye. Piştra biryara xwe daye ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Albûma wê ya yekemîn di sala 2007an de derket.

Albûmên wê 
 Çîrokên Evînê (2007)

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî ya Lorîn Berzincî 
 Hevpeyvin bi Lorîn Berzincî re, Ezdansêr Sahin – www.kiwex.de

Çavkanî 
Stranbêjên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Jidayikbûn 1980
Îsmet Dax

Îsmet Dax () (z. 1965) hunermend û bestekarekî kurd e.

Kurtejiyan 
Îsmet Dax,di sala 1965an de, li Dêrika Çiyayê Mazî ser navçeya Mêrdînê hatiye dinê. Dibistana seretayî, navendî û amadeyî li Dêrikê xwendiye. Dax, hîna di zaroktiya xwe de bi muzîkê ve mijûl bûye û gava kû diçû dibistanê,di gelek şevên çand û hunerî de derketiye ser dikê.Wê demê hunermend ên bi navdar bi rêz Erdoğan Yapıştıran û Turhan Yapıştıran ji wî re li sazê dane. Ji ber ku wê çaxê kurdî qedexe bû,wî helbestên xwe bi tirkî dixwend e.

Ji bo têkefe azmûnê zanîngehê,di sala 1985 an de ji welat derdikeve û tê bajarê Îzmîrê,û li wir bi cih dibe.

Di sala 1986 an de li İzmirê  ew û kekeç Kurd ji hev hezdike û dizewice.

Di sala 1990 an de, Îsmet Dax û çar hevalên xwe Faysal Oktay, Saadettin Karaaslan, Hamît Bîlirmiş(TOFAN) û Ziwer(ZİYA), bi navê Koma Tûrcel'an komeke muzîk ê dadimezirînin. Koma Tûrcel'an, nêzîkî sê salan li Îzmîrê tevlî şahî û govend ên kurdan dibe.

Piştî avabûna Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) şaxa Îzmîrê, Dax, di sala 1993an de ew û du keçikê xwe li wir dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1997an de Dax û sê heval ên xwe Xafur, Feyrûzşah û Welat komekê di bin baskên NÇMê şaxa Îzmîrê de, bi navê Koma Jiyana Welat ava dikin.

Di sala 14-04-1998 an de bi biryara Kargeri û Serokatiya NÇM a şaxa İzmir,birêz Hatice Çoban û Serokatîya Navendiya NÇM ê,bi rêz Nuray Şen,İsmet Dax Ji dervî NÇMê xebatên xwe domand e.
 
Di sala 1999an de wî albûm a xwe ya yekem a bi navê Dewra Mêhdî hat amadekir û ev kaset ji hêla Medya Mûzîkê ve hate belavkirin. Ev kaset ji donzdeh helbestan pêk hatibû, gotin û muzîka vê albûmê ji aliyê Îsmet Dax ve hatibû amadekirin.

Dax gelek helbest dan hunermend an û gelek hunermend an helbest ên wî xwandin. Ên wek Xanemîr,Rojda, Bawercan, Şêxmûs, Elif Koç, Koma gulên Xerzan, Mehmet Koç, Koma Mazlûm, Çinarli Dawûd, Saadettîn û Mewlûde Rojbîn û her wekî din.

Albûmên wî

Çavkanî

Hunermendên kurd
Bestekarên kurd
Mêrê avis (pirtûk)

Mêrê avis yek ji pirtûkên çîrokan yên nivîskarê kurd Helîm Yûsiv e.

Pirtûk cara pêşîn li sala 1991ê bi zimanê erebî li Şamê derkevt. Paştir, li sala 1997ê, weşanxaneya Avesta ew pirtûk bi zimanê kurdî li Stembolê çap kir. Nusxeya almanî ya vê pirtûkê bi paçveya Heidi Karge li sala 2004ê derkevt.

Çavkanî

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên 1991ê
Windows 95

Windows 95 ji ye sîstêmê werozkî bo şirketên Microsoft Windows kirin. Xweşen ji çawa sîstêmê grafîka zarbikaye.

Pergala xebitandinê
Guhertoyên Windowsê
Orhan Dogan

Orhan Dogan () (jdb.  li gundê Xelîla ya Kerboran a Mêrdînê - m.  li Wanê) siyasetmedar, dadnas û parlamenterekî kurd bû.

Di malbateke karmend de ji dayik bûye. Ji ber karê bavê xwe jiyan û xwandina xwe li gelek cihan bi dawî kiriye. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî sala 1974an de dest bi Zanîngeha Fakûlteya Dadnasiyê ya Enqereyê dike. Dibe parêzer û di rewşên dijwar de parêzvaniya çalakgerên Kurd dike. Bi damezrandina partiya legal a kurdan (li Bakurê Kurdistan û Tirkiyê) HEPê ve dest bi karê polîtikayê dike. Wekî parlamenterê Kurd tê hilbijartin û dikeve meclîsa Komara Tirkiyê. Sala 1994î de bi darê zorê Dogan û parlamentêrên kurd ên DEPê, bi dijûn û geflêkirinan ji aliyê polîsên dewletê ve ji meclîsê tên derxistin û zîndanîkirin.

Dogan jî wekî Leyla Zana, Selim Sadak, Hatip Dicle nêzîkî 11 salî di girtîgehê de dimîne. Piştî serbestberdanê dîsa dest bi xebatên xwe yên polîtîk dike.

Tenduristiya Orhan Dogan di axavtineke xwe ya li Bazîdê de xirab dibe û ew bi mirina masûlkeyên dil (qeyrana dil, krîza dil) li nexweşxaneya Zanîngeha Wanê jiyana xwe ji dest dide. Dogan zewicî û bavê pênc zarokan bû.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kesên ji Kerboranê
Mêr
Jidayikbûn 1955
Mirin 2007
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Parlamenterên Şirnexê
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Medya Muzîk

Medya muzîk li bajarê Stenbolê li ser tomarkirin û belavkirin a çand û huner ê xebat ên xwe didomîn e.
Berpirsyar û produktor ê wê,Mûhsîn Altintop e.

Şirketa muzîkê
Piling (Panthera tigris)

Piling an jî, bi taybetî li Başûr û Rojhilata Kurdistanê, babir, bebir, bewir, behwer (bi latînî: Panthera tigris), cureyekî pisîkên mezin ji cinsê Panthera ji famîleya pisîkên Felidae ye. Ew guhandareke kovî û goştxwer e li bejiyê parzemîna Asyayê dijî.

Bincure 
Neh bincureyên pilingan hene ku jê sê bincureyên nemayî ye yan (extinct bi înglîzî).

 Pilingê Bengalê yan pilingê Hindî (Panthera tigris  tigris)
 Pilingê Îndonezyayê (Panthera tigris corbetti)
 Pilingê Sîbîryayê (Panthera tigris altaica)
 Pilingê Başûrê Çînê (Panthera tigris amoyensis)
 Pilingê Sûmatrayê (Panthera tigris sumatrae)
 Pilingê Malayê (Panthera tigris jacksoni)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Rêxistina navdewletî ji bo parastina pilingan (bi îngilîzî) 

Pars
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Panthera
Enel Tendûr

Enel Tendûr (bi tirkî: Akören) Gundekî girêdayî Erxewan a Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8 km li bakurê Erxewanê dikeve. Berê serjimara gund zêdetir bû. Ji ber xizanî û pêkutiyan niha tenê 60-70 malbat li wir dijîn. Aboriya wan li sêr çandinî û xwedîkirina ajalan e. Niştecihên gund piranî Kurd ên Dêrsimî ne lê ji ber polîtîkaya assîmîlasyona komara Tirkiyê êdî zimanê xwe wûnda kirine. Kêm ji wan dikarin bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî) biaxivin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Arakêl

Arakêl (bi tirkî: Çayırlı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Navê gund bi Ermenî ye û di sala 1956'î de kirine Tirkî. Di dema Osmaniyan de piranî Ermenî li vir dijîyan û girêdayî Mezrayê (Xarpêt) bû. 
Niştecihên wê piranî Dêrsimî ne û gelek asîmîle bûne. Ji Meletiyê 85 km, ji Erxewanê 22 km dûr dikeve. Rûerda wê 225 km² ye û ji rûyê avê nêzîkî 1000 m bilind e. Piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk mal û milkê Ermeniyan bi diravên erzan firotiye hin malbatan. Hemî navên cografîk bi Ermenî û Kurdî ne. Bandora asîmîlasyona Komara Tirkiyê li herêmê gelek mezin e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Şotik

Şotik, gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Nêzîkî 230 km² rûerda wê heye û 1000–1500 m ji rûyê avê bilind e. Gorî qeydên Osmanî ev gund di salên 1600´î de hebûye û di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bac didabûne Osmaniyan. Di qeydan de tê gotin ku ji eşîra Berazî malbata Etmanîkan li vir dijiyabûne. Di serhildanên Kurdan de vî gundî gelek piştgirî dayê hêzên Kurdan. Ji ber wê piştî damezrandina Komara Tirkiyê zilm û pêkutiyên mezin li ser niştecihan hatine kirin. Polîtîkaya "Tirkkirin" a dewletê bi darê zorê hatiye bicihanîn û biserketiye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Mişadî

Mişadî (bi tirkî: Yamaç) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gorî hejmartinên fermî yên dûgela Tirk di salên 80'î de 40-50 malbat dijîne li vir. Gundekî Kurdan e. Hin malbat bi eslê xwe ji Dersîmê hatine. Dewletê ji bo "Tirkkirina tixûbên Kurdistanê" polîtîkaya assîmîlasyonê li seranser Meletiyê jî meşandiye û bi taybetî di nava salên 30-60'î de zilm û zordariyeke hovane pêkaniye. Çend malbatên Tirkmanan ku di Komkujiya Ermeniyan da cihgirtine, hatine li devedorên gund de bicihbûne. Dewletê wekî xelat erd û zevî dane wan û bicihkirine. Tê texmînkirin ku 300 sal in ev gund cihwar e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Birek

Birek, Arxût (bi tirkî: Yoncalı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund li birekê ye, ji ber wê gotine Birek.

Beriya Komkujiya Ermeniyan li vê gundê Ermenî û Kurd bi hevre dijîyan. Kurdên gund wekî Birek û Ermeniyan jî Arxût binavdikir. Di salên giran ên asîmîlasyona dewleta Tirk a Kurdên de (1930 - 1960 ango demên dijwar ên pişavtinê) wekî hemî navan navê vê gundê jî kirine tirkî. Serkeftina sazûmaniya leşkerî ya Tirk biserdikeve û îcar jî oto-asîmîlasyon (xwepişavtin) dest pê dike. Li Birekê gelek bermahiyên dîrokî hene û gelek ji wan jî hatine talankirin.

Bingeha wê di dest pêka 1800´î de hatiye avêtin û berîya wê jî gelek şarezayiyên Kurd li vir cîhwar bûne. Di salên 40'î de derûdora 150 mal hebûne. Niha derûdora 20-30 mal in. Tenê 300 malên ku ji Birekê hatine niha li Stenbolê dijîn. Ango vî gundî jî koçberî daye.

Wargehên balkêş 

 Baxên Avtalê
 Goristana Korkî Siyarik

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Bingoyan

Bingoyan (bi tirkî: Yenisu) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Tê gotin ku Bingo navê axayekî Kurd bûye û di destpêka 1700'î de bingeha vê gundê avêtiye. Hin jî dibêjin navê axê na lê leqabê wî wisa bûye. Li binguhên mirov dixistibûne û malbateke şerxwaz/şervan bûne. Ji ber ku rihên wî yên sor hebûne, dewleta Osmaniyan di qeydên dîrokî de navê gund hin caran wekî "Gundê Bingoyan, Gundê rihsor (kızıluşağı köyü)" jî nivîsîne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Matarîsan

Matarîsan, Hevde, Kozik (bi tirkî: Çakmak (2008),  Sığırcıuşağı ) yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gund berê ji çend mezreyan pêkdihat. Niha bûye yek lê hêj jî navên mezreyan (Matarîsan, Hevde, Kozik) tên bikaranîn. Dewleta Tirk hemî navên berê qedexekirine û navên tirkî pêvekirine. 

65 km ji Erxewanê û 130 km ji Meletiyê dûr e. Bilindahiya erdê wê ji rûyê deryayê 1.500 m ye. Axa wê ne biavî ye û pirsgirêka avê heye. Bi navê Kinik mezreyeka wê heye. Li dora 40-50 mal lê dijîn û nifûsa wê nêzîkî 300 e. Li tevahiya herêmê xwepişavtin gelek bipêşketî ye û axavtina Kurdî rojberoj kêm dibe. Aborî li ser xwedikirina ajalan e. Gund gelek koçber dide.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Gurgeh

Gurgeh, Gurgîn, Gurgiyan (bi tirkî: Koyuncu) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Navê wê di salên 50'î de hatiye qedexekirin û kirine Koyuncu. Li gund bandora assîmîlasyonê gelek mezin e. Di hin tomarkirinên dîrokî de navê wê wekî "Gurgîn" jî derbas dibe. Tê texmînkirin ku bingeha wê 700 sal berê hatiye avêtin. Li cografya wê hemî nav bi Kurdî yan Ermenî ne. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine.

Gund gelek koçberî daye. Aborî pirranî li ser xebata dest-piyan, firotina kedê ye. Di dema Osmaniyan de, ji ber ku ola Elewîyê dihewîbûne, li wan gelek zordarî hatiye kirin û bi darê zorê kirine Sunî. Bi destpêka Komara Tirkiyê jî ji ber Kurdbûnê zirdarî tê kirin. Polîtîkaya assîmîlasyonê bi xurtî biserdikeve. Niha kêm kes bi Kurdî dizanin. Hin malbatên ku bi eslê xwe ne Kurd in jî di gund de bûne xwedî gotinê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Mîneyk

Mîneyk an Mîneyik (bi tirkî: Kuyudere) gundekî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Navê wê ji zimanê Ermenî tê û wateya xwe gundê bi serê xwe û tenê ye.

Beriya Komkujiya Ermeniyan pirranî Ermenî lê dijiyan. Piştî komkujiyê ax û milkên wê bi pereyeke erzan didin koçberên Tirkan. Çend ji niştecihên gund gorî hin îdîayan, berê Dersîmî bûne û bi zaraveyê Kirmanckî diaxivîbûne. Di demên dijwar ên assîmîlasyona bi darê zorê de vê gundê jî para xwe mezin girtiye. Hemî çand û kûltûra herêmê wergerandine zimanê Tirkî û wekî dewlemendiya Tirkan hatine nîşandan.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Selmanî

Selmanî, Selmaniya Jor (bi tirkî: Y. Sülmenli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye.

Niştecihên gund pirranî Kurdên Dersîmê ne. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de wekî tevahiya herêmê, gundê Selmanî jî ji ber Elewîbûna xwe ji Osmaniyan zilm û zordarî dîtine. Ev yeka han, bi damezrandina Komara Tirkiyê ve bi navê "Laîsîzm" assîmîlasyona gelê herêmê jî hêsantir dike. Bi destê hin pîr (serokên civatên Elewiyan) û dedeyan û hin malbatan jî tên meşandin. Tê gotin ku piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk gelek milk û pere daye hin malbat û pîran. Li herêmê bandora pişavtinê gelek mezin e. 

Gel xizan e û gund koçberî dide. Nifûsa wê niha li dora 300 kesî ye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Di sala 1985'î de bi alîkariya Almanya li gund bo cara yekemîn dibistan tê çêkirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Hêktîr

Hêktîr, Êktîr (bi tirkî: Tarlacık) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Marc Forster

Marc Forster di sala 1969’an de li Almanyayê hatiye dinyê. Senarîst û derhênerek Swîsreyî ye. Ew ji xwe re dibê Swîsreyî. Dema ku 12 salî bûye li fîlmê bi navê Apocalypse Now de Francis Ford Coppola temaşe kiriye. Ji wê demê şûn de xem û xeyalen wî derhênerî bûye. Dema ciwaniya xwe li Swîsreyê derbas kiriye; bavê wî yê bijîjk û diya wî dijberê televizyonê bûne.

Di sala 1990’î de dîplomaya xwe ya dibistana navîn li Swîsreyê digire. Piştre li New Yorkê dibistana Tisch School of the Arts ya New York University dixwîne. Piştî ku dîplomaya xwe stand (1993) li Ewropaye ji bo televîzyonan fîlmên belgewarî çêkir. Wekî Silent Windows û Our Story.

Di sala 1999’an de bi derhêner û nivîsandina fîlmê Loungers xelata temaşevanan girt. Bi fîlmê xwe yê "Di Bin Siya Hêrsê De" (Monster's Ball) gelek balê kişande ser xwe. Di fîlm de aktrîsa bi navê Halle Berry, xelata Oscarê girt. Niha jî ji bo Bond 22 dixebite ku di 2008’an de pêşkêşî temaşevanan bike.

Fîlmên ku Forster derhênerî kiriye 
 Loungers (1995),
 Everything Put Together (2000),
 A l'ombre de la haine (Monster's Ball, 2001),
 Neverland (Finding Neverland, 2004),
 Stay (2005),
 L'Incroyable Destin de Harold Crick (Stranger Than Fiction, 2006),
 Les Cerfs-volants de Kaboul (The Kite Runner, 2007),
 Bond 22 (2008), Macerayên James Bond - 22.

Sînema
Derhêner
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Êlxasan

Êlxasan (bi tirkî: Alhasuşağı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Kaşî

Kaşî yan Kûşî (bi tirkî: Armutlu) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Avsar

Avsar (bi tirkî: Asar) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Navdarên gundê 
 Îlyas Salman

Gundên Erxewanê
Maliyan

Maliyan (bi tirkî: Bahçeli) yek ji gundên girêdayî navçeya Meletîyê Erxewanê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Dî Mûso

Dî Mûso (bi tirkî: Çevreli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kurdên herêma Tolhildanê ji bo "Gund" "Dihi, dih, diw an dî" bikartînin. Avaker û xwediyê vî gundî bi navê Mûsa kesek e û gund bi navê wî tê navandin. 

Gundên Erxewanê
Xalpisan

Xalpisan (bi tirkî: Dolaylı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Mişaran

Mişaran (bi tirkî: Doydum) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Rûerda wê 36 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 750 m ye. Di tixûbê Erebgîrê de û bi gundên Mişadî, Maliyan û Tûjoyan (bi tirkî kirine Meşelî) re cîran e. Gel xizan e û aboriya xwe bi xwedîkirina ajalan û çandiniyê ve birêvedibe.

Tê texmînkirin ku bingeha gund di sedsala 14emîn de hatiye avêtin. Gundekî dîrokî û kevn e. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e. Mixabin pirraniya wan tên talankirin an tehrîpkirin. Gundî ji nebûna avê gilîdar e.

Beriya Komkujiya Ermeniyan li vir Ermenî jî dijiyabûne. Piştî komkujiyê ax û milkên wan li çend malbatên alîgirê dewletê ve hatine belavkirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Germêşî

Germêşî (bi tirkî: Ermişli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundekî navendî û mezin e. Gorî hejmartinên sala 1990'î hejmara niştecihên wê li derûdora 13.000'î ye. Gund cara pêşîn di sedsala 19emîn de koçberî daye. Li ser meziniyeka 1.037 km² avabûye. Di dema Osmaniyan de gelek caran serîhildane û li dijî wan êrîşên têr xwînî hatine kirin. Bandora polîtîkaya "Tirkkirin" a dewleta Tirk li vir jî biserketiye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Êlbadan

Êlbadan, Mangeşên (bi tirkî: Eymir) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Ev gund wargeheke Kurd û Ermeniyan bû. Piştî Komkujiya Ermeniyan wekî xelat dan hin kom û bêrên Tirkman û Ereban. Gundekî dîrokî bû lê piştî bidestxistina dewleta Tirk, hemî bermahiyên berê hatin rûxandin. Pirraniya gundiyan bi eslê xwe Ereb ên Helebê ne lê di dema Osmaniyan de ji bo Osmaniyan xebitîne û bûne Tirk.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Dî Zoxan

Dî Zoxan, Gafoyan (bi tirkî: Göçeruşağı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Ji Erxewanê 32 km dûr e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Di dema Osmaniyan de ew jî di lîsteya "gundê dijmin" de cihdigirt. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve dewletê polîtîkaya asîmîlasyonê di bin navê "Laîsîzm"ê de meşand û bi taybetî di nava komên ku ne Sunî ne de biserket.

Ji ber xizanî û kêmbûna avê gund gelek koçberî dide. Niha li derûdora 40-50 mal lê hene. Serjimara wê li derûdora 400 kesî ye. Berê xwedî daristaneke mezin û bêhempa bû. Dewleta Tirk ji ber sedemên ewlekariyê daristan rûxand, ê mayî jî gundiyan talankirin. Aborîya gund piranî li ser xwedîkirina ajalan e.

Li axa gund gelek bermahiyên dîrokî gelek in. Mixabin li ser wan lêkolîn nayên kirin. Hemî dêr û nîşaneyên Ermeniyan hatine talankirin û tehrîpkirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Kêsîreg

Kêsîreg (bi tirkî: Gümüşlü) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Qedabela

Qedabela (bi tirkî: Güngören) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Maman, Erxewan

Maman (bi tirkî: Güveçli) yek ji gundên ser bi Erxewana Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Mamahar

Mamahar (bi tirkî: Karababa) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Mam Îsa

Mam Îsa (bi tirkî: Koçak) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Endezyarî

Endezyar (bi înglîzî engineer) karbendekî teknîk û diperise. Cûrên endezyarîyê pirin. Hinek ji vana, endezyarên kareba yê, endezyarên avahî yê û hinek mînakên din. Endezyarî ji bo ku jiyana mirova hêsan bike û bi vî hawî wan dilşad bike heye. Her çiqasî endezyarî mîna pîşeyên ku ji bû mirovahiyê û cîhanê gelekî pêwîstin nînbe jî, qasî dîroka mirovahiyê kevne. Ji şikeftên ku di heyama(çağ) bestelekê(qeşayî) da hatine çêkirin heta balexaniyên rojane, ji dîtina karebayê heta amêr(cîhaz)ên nanoteknolojîk, ji îcadkirina giloverok(tekelek) heta makîneyên ku bi jîrayiya çêkirî dixebitin, ji projeyên makîneyên ku Îsmaîlê Cizîrî  anjî Da Vîncî çêkiribû heta amrazên(hacet) fezayî û gelekî pêşketinên mîna vana bi tevahî newazeyên endezyariyê ne. Mirovên endezyar zanista matematîk û fizîkê tevî hev dikin û amêrên(cihaz) ku bi kêra mirovahiyê tên disêwirînin.

Di dirokêde beşa endezyariyê ya herî kevn endezyariya avahiyê ye. Rê û pir û kel û mal û çihên avdanê bi destên van endezyaran hatîne çêkirin. Beşa yekemîn ku digûhere û ji endezyarên avahiyê diqete endezyariya makîneyan e. Vana ji beriyê xwe zêdetir mekanîk û dînamîkê dixebitînin û roj bi roj ji avahiyên sekan(statîk) dûr dikevin. Pişt re endezyariya karebayê, endezyariya elektronîkê, endezyariya endustriyê û gelekî cureyên endezyariyê derketine holê û endezyarî zef pêş ket.

Qadên endezyariyê 

	Endezyariya avahiyê
	Endezyariya makîneyan
	Endezyariya endustrî
	Endezyariya elektrîkê
	Endezyariya bestir(Tekstîl)
	Endezyariya ziraetê
	Endezyariya hawirê
	Endezyariya kareba-Elektronîk
	Endezyariya jeofizîkê
	Endezyariya erdzaniyê
	Endezyariya berbesê
	Endezyariya lajwerdnasî û kelûmel
	Endezyariya kîmyayê
	Endezyariya qût
	Endezyariya petrol û Gaza Xwezayî
	Endezyariya fizîkê
	Endezyariya nivisbariyê
	Endezyariya kompîterê
	Endezyariya esmangerî û fezayê
	Endezyariya mekatronîkê

Girêdanên derve 
 Malpera Endezyarên Kurd 
 Platforma Endezyarên Jin 
 Endezyarî bi îngilîzî

Endezyarî
Pîşeyên endezyariyê
Etîk
Felsefeya zanistê
Gotarên mijarên sereke
Tatkinikan

Tatkinik (bi tirkî navê wê neguherîne, herwiha Tatkinik e) an Tatkinikan yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Lolan, Erxewan

Lolan an Lolican (bi tirkî: Kızık) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundekî mezin bû, lê ji ber xizanî û polîtîkaya ewlekariyê ya dewleta Tirk, gelek koçberî daye. Niştecihên gund bi eslê xwe Dersîmî ne lê gelek assîmîle bûne. Niha li dora 300 kes lê dijîn. 10 km ji Erxewanê û 70 km jî ji Meletiyê dûr e. Li gund pisrgirêka ava paqij heye. Heya niha gelek kes ji ber ava gund a nehîjyen jiyana xwe jidestdane.

Gelhenasî

Cihên balkêş 
 Parka masiyan

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Ebasiyan, Erxewan

Ebasiyan an jî Ebasî () gundekî girêdayî Erxewana Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Erxewanê
Komirgeh

Komirgeh (bi tirkî: Kömürlük) yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Erxewanê
Normam

Normam (bi tirkî: Morhamam) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Di salên 60'î de nifûsa wê behtir bû lê niha kêm e. Li dora 40 mal lê dijîn û gelheya wê 150-200 kes in. Aborî li ser çandinî û pereyên ji xebata li bajaran e. Bandora pişavtina dûgela Tirk li herêmê, mezin e.

Gundên Erxewanê
Kurecik

Kûrecux an bi navê xwe yê Tirkîzekirî Kürecik (wekî kûrecîk tê bilêvkirin) nehiyeke girêdayî navçeya Meletîyê Arxayê ye.

Di bin qûntara çiyayên Nûrhaqê de hatiye avabûn. Niştecihên herêmê Kurd in û ola Elewiyê dihewînin. 24 gund girêdayî nehiyeya Kürecikê ne.

Gundên girêdayî Kûrecîkê 

Navê Kurdî (berê) - Navê dewleta Tirk pêvekiriye

Qasiman - Kasımuşağı
Amokan - Taşevler 
Bêraman - Bayramuşağı
Bekiran - Bekiruşağı
Bîlaman - Çakılpınar
Çarkozan - Çerkezuşağı
Çawurma - Çevirme
Gezhêcî - Kayadibi
Hêsinkar - Demirciler
Heciyan - Dutlu 
Harûnan - Harunuşağı
Kalikana Jor - Esenbey
Kalikana Jêr - Kolköy
Karxan - Çobanuşağı 
Kelan(Çelan) - Gürkaynak
Kêlar - Keller
Kêxan - Kahyalı
Kurdan - Kurtuşağı
? - Kirliuşağı          
? - Sarıhacı
? - Bağköy
Lewend - Levent
Qurniyan - Küçükkürne
Korsilêmanan - Durulova 
Memediyan - Ortaköy
Mêzre - Mezra
Palanga - doğantepe
Çirlawik - Yenipınar
Qajikan - Yaylımlı 
Şaran - Kepez 
Penik -  Yalınkaya
Qasiman - Kasımuşağı
Qubatan - Tataruşağı
Samax - Çatalbahçe
Şamîskan - Düvencik (Güneşli)
Taşikan - Taşolar
Tapkiniyan - Aksüt
Tariçiyan - Darıca
Tûmikan - Dümüklü
Xartut - Kozalak
Xençeran - Hançerli

Arga
Meletî
Xeçuwa

Xeçuwa, Xaçova (), yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund, bi hemû kurd in. 

20 km li Başûrê Rojavayê Çirmikê dikeve. Tê texmînkirin ku bingeha gund di dema serdestiya bîzansiyan de hatiye avêtin û niştecihên wê yên herî kevn ermenî bûne. Di salên 1500'î de dikeve destê mîrên kurd ên Semsûrê. 

Gund gelek koçberî daye. Ji ber ku axa wê ne biavî ye, aborî li ser firotina kedê ye. Gelek kes ji vî gundî li Ewropa dijîn. Bandora polîtîkaya asîmîlasyonê ya dûgela Tirk li vî gundi xurt e.

Ali Çağatay li TV'ye HT Bloomberg e xebatkarekin.

Mezreyên wê 

Fadilan (mezre)
Çat (mezre)
Xaniyan
Gêdûk
Mûsîn
Tarîdare

Zozanên wê 

Fadilan (zozan)
Cîhan (zozan)
Komiran (zozan)

Gundên Çirmikê
Dî Jêr

Dî Jêr, Gundê Jêr (bi tirkî: Aşağıköy) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8 km li başûrê rojhilata Çirmikê dikeve. Nêzîkî 500 sal berê avabûye. 6 mezreyên wê hene. Gundekî mezin e. Gel xizan e û ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê û bêkariye gilîdar e. Asîmîlasyon li vir gelek bipêşketî ye. 

Gundên Çirmikê
Pîrpîrim

Pîrpîrim (bi tirkî: Çayırköy) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. 

20 km li bakurê Çirmikê dikeve. Axa wê bêav e. Kêm be jî çandiniya silq û titûnê tê kirin. Tê gotin ku bi qasî 200 sal berê bingeha gund ji aliyê pîreke elewî yê giregir ve hatiye avêtin û navê wê jî her wisa maye. Gundê ji rê û xizaniyê gilîdar in.

Gundên Çirmikê
Cefana

Cefana ( ) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

16 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund ji aliyê fîrmayên dewletê ve madentên derxistin. Herçendî axa wê dewlemend e jî, gel xizan e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bû. Li axa gund gelek bermahiyên kevn ên şarezayiyên Kurd, Bîzansî, Grekî û Ermeniyan hatine dîtin an talankirin. Bandora pişavtina dewletê gelek xurt e.

Gundên Çirmikê
Xozane

Xozane () yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

49 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund fîrmayên dewletê madenan dertînin. Gundekî kevn û dirokî ye. Hemî navên cografîk kurdî û ermenî ne. Bandora pişavtinê gelek xurt e. Gorî hin gundiyan, bav-kalên wan ji Semsûr û Dersîmê hatine. Lê lêkolîn nehatine kirin.

Gundên Çirmikê
Dirêjan

Dirêjan (bi tirkî: uzun, uzunlar, eskiden gelenler) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. 32 km li rojavayê navçeyê dikeve.

Ji ber ku ev gund di dema osmaniyan de di lîsteya "gundên dijmin" de bû, li wan gelek zilm hatibû kirin. Bi damezrandina dewletê ve jî heman pêkutî berdewam kir. Wekî heqaret dewleta tirkî navê gund kir Budalausağı, "gundê bêhişan". Gundî ji eşîra kurd a dirêjan in. Di salên 70'î de dewletê navê gund kir Isıklı. Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Pirraniya gundiyan ji gund barkirin. Dewleta tirkî dixwaze kurd birevin û axa wê bidin kirkên koçber.

Gundên Çirmikê
Berazê erdê

Berazê erdê (Orycteropus afer), cureyekî guhandarên bidiranên borî ku mûrîxwer e û xweciyê Afrîkayê ye.

Şayes

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Binecure 
Nêzî 17 nijad an binecureyan ji berazên erdê ku hatine dabeşandin û saloxandin heta niha:

 Orycteropus afer afer
 O. a. adametzi  Grote, 1921
 O. a. aethiopicus  Sundevall, 1843
 O. a. angolensis  Zukowsky & Haltenorth, 1957
 O. a. erikssoni  Lönnberg, 1906
 O. a. faradjius  Hatt, 1932
 O. a. haussanus  Matschie, 1900
 O. a. kordofanicus  Rothschild, 1927
 O. a. lademanni  Grote, 1911
 O. a. leptodon  Hirst, 1906
 O. a. matschiei  Grote, 1921
 O. a. observandus Grote, 1921
 O. a. ruvanensis Grote, 1921
 O. a. senegalensis Lesson, 1840
 O. a. somalicus Lydekker, 1908
 O. a. wardi Lydekker, 1908
 O. a. wertheri  Matschie, 1898

Çavkanî

Girêdanên derve 

 IUCN/SSC Afrotheria Specialist Group - Aardvark website
 Antbear/Aardvark  at wackywildlifewonders.com
 Information at Animal Diversity Web: University of Michigan Museum of Zoology

Berazê erdê
Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Faunaya Afrîkayê
Komêran

Komêran gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye.

5 km ji Şaxê dûr e.Gund di nav daristanan de ye. Li daristanên wê gelek darên gûzan hene.

Cihên balkêş ên Komêranê

Kanîsipî Cihekê bo seyranê ye.

Gundên Şaxê
Yazlax

Yazlax (bi tirkî: İkizce) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8 km ji Çirmikê dûr dikeve. Aborî bi giranî li ser çandiniyê ye. Li gundên rezên tiriyan hene û ji aliyê çandiniya tiriyan ve gundekî navdar e. Li ser bungeha gund kêm lêkolîn hene.

Gundên Çirmikê
Pîr Hemzik

Pîr Hemzik, Bîloyan, Qadîran (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Axa wê pirr bi kêrî çandiniyê nayê lê dîsa jî gundî ji bo jiyana xwe çandiniyê dikin. Giraniya aboriyê li ser xwedîkirina ajalan e. Temendirêjên gund dibêjin bav-kalên wan ji Semsûrê hatine. Herêm bi tevayî her dem di bin desthilatdariya mîrên Besnî de bûye.

Gundên Çirmikê
Azbîr

Azbîr (bi tirkî: Kırlangıç) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

27 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Navê gund berê dikin Cevizpinari (wargeha gûzan) , paşê karmendên dewletê ji Enqereyê re nameyek dişînin, dibêjin "Ev nav hîç nabe wê bi me bikenin. Li herêmê çivîkên reşêlek gelek hene, werin em navê wê bi tirkî bikin Kirlangic". Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye.

Gundên Çirmikê
Vartanîs

Vartanîs (bi tirkî: Kuşdoğan) gundekî bi ser Çirmika Meletiyè ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. 

Berê gundekî ermeniyan bû û piştî komkujiya ermeniyan wekî xelat dane hin malbatên karmendên dewletê, wan jî firotine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye. Li gund silq û titûn jî tê çandin.

Gundên Çirmikê
Zeydanî

Zeydanî, Zêdanî, Kaloyan ( bi tirkî: Oluklu) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gund berê wekî Kurdo, Heydoyan jî hatiye binavkirin. 40 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Bingeha gund ji alî eşîra Zêdanî ve hatiye avêtin. Lewra jî pirranî bi heman navî tê binavkirin. Di sala 1977'î de bo cara dawî navên wê yên kurdî tên qedexekirin û navê tirkî lêdikin. Gund niha bûne du par, Zêdaniya Jêr û ya Jor. Aborî li ser bax-rezan û xwedîkirina ajalan e. Bandora pişavtina kurdî gelek e. Li gund ristina xalîçeyan û karê mozhinguviyê jî tê kirin.

Gundên Çirmikê
Sarsiya Mezin

Sarsiya Mezin (bi tirkî: Ortaköy) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

35 km ji Çirmikê dûr e. Xwedîkirina ajalan, mozhinguvî û titûn bilîbûnên sereke ne. Herwekî ajotina loviyan jî pêşketî ye.

Mezreyên wê 

Sarsiya Piçûk (bi tirkî: Sarsı)
Îlyas (bi tirkî: İlyaskolu)

Gundên Çirmikê
Geliya Kevn

Geliya Kevn (bi tirkî: Salkonak) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

45 km ji navçeyê dûr dikeve. Aboriya wê li ser çandinî, mozhinguvî û xwedîkirina ajalan e. Hinguvê gund navdar e.

Mezreyên wê 
Geliya Nû (bi tirkî: Geli)
Kûran (bi tirkî: Küran)
Mendik
? (bi tirkî: Karlı)

Gundên Çirmikê
Kozik

Kozik (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Çirmikê
Seyîdan

Seyîdan (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundên Çirmikê
Komorbîdîte

Di psîkolojiyê de dema di heman demê de li cem heman nexweşî ji yekê zêdetir nexweşî hebin, ji vê re komorbîdîte tê gotin.

Biyolojî
Nexweşî
Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê

Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê bi kurteya PTSD (ji îngilîzî: post-traumatic stress disorder) tê nasîn. Mebesta vê peyvê nexweşiyên piştî serboriyên trawmatîk derdikevin holê ne. Ev mijar ji bo psîkolojiyê yek ji mijarên herî girîng ên lêkolînê ye. Serboriyên ku dibine sedema trawmayê di serî de şer û çanda şîdetê, serboriyên ku şîdeta fizîkî, derûnî, cinsî û aborî digire nav xwe.

Nexweşî
Metaanalîz

Metaanalîz metodeke ku cara yekem ji aliyê Derûnnas Gene V. Glass ve hatiye bikaranîn. Mirov dikare Metaanalîzê weke analîza analîzê bi nav bike.
 

Derûnnasî
Çandîbûn

Çandîbûn (an jî Akulturasyon) qesd pêvajoya ku ferdek têde helwest, bawerî, kirin an jî tevgerên bi çanda serdest re lihev adapte dike an jî digire ye. Di serî de civaknasî û psîkolojiyê di zanistên civakî de ev têgîn tê bikaranîn.
Têgîna çandîbûn weke bi hev re herikîna rîtuwal û kirinên gelêrî, tercîhên xwarin û aktîvîteyan, kompozîsyona etnîk ya navkesî ya kesekî, nirx, nasnameya tê hîskirin û guherbarên rewşa koçberiyê (weke mînak, cihê ji dayikbûnê, rewşa nifş di nava civaka mêvandar, dirêjiya dema mayîna welatê mêvandar), û pêwîstiyan (huner û zext) pêk hatiye.

Antropolojî
Koma Jiyana Welat

Koma Jiyana Welat, Komeke muzîkê ye ku di sala 1997 an de,li NÇM ya şaxa Îzmîrê hatiye avakirin.

Endamên komê: 

Îsmet Dax,
Xafûr,
Welat Özer, 
Feyruzşah Özer

Muzîk
Komên muzîkê yên kurd
Silav.net

Armanc û Danasîn 
Silav.net malpereke kurdî ye, Malpera SILAV serbixwe ye. SILAV.net di sala 2006ê de dest bi weşanê kir ye.

Beşên SILAV.net 
Destpêk 
Zindî
Wêne
Navên kurdî
Serokê Kurdistanê
Nûçe
Lêgerîn
Kompûter
Yarî Online
Dibistana kurdî
Stran û Muzîk
Peywendî

Girêdanên Derve 
 Malpera silav.net 
 SILAV English 

Malper
IBM

IBM kurtnav jibo International Business Machines Corporation anko Şerîkeya Navneteweyî ya Makîneyên Karweriyê, şerîkeyeka pirneteweyî ya teknolojî ya kompiyoter û rabêjiyê ye ko binkeyê wê yê serekî li bajarê Armonk li welatê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ev şerîke yek ji wan şerîkeyên tekolojiya pêzanînan e ko ji sedsala 19ê were berdewam kardikit. IBM hişkalav û nermalavên komputerê difiroşit û xizmetkariyên rabêjiyê û mêhvandarîtiyê pêşkêşdikit.

Di dîroka hevçerix da, IBM wekî mezintirîn şerîkeya komputerê li cîhanê dihêt niyasîn. Şerîkeyê zêdetir ji 350,000 karmendan li seranserî cîhanê hene. IBMê zêdetir ji her şerîkeyeka dî ya Amerîkayî mafên pawankirî yên berheman anko patent hene. Wê li zêdetir ji 170 welatên cîhanê endezyar û rabêj hene. Karmendên IBMê 3 Xelata Nobelê, 4 Xelata Turing, 5 Nîşanên Neteweyî yên Teknolojiyê û 5 Nîşanên Neteweyî yên Zanistî wergirtine.

Di 1ê gulana 2005ê şerîkeya Çînî ya Lenovo pişka komputerên kesanî (PC) ya IBMê kirî.

Dîrok 
Şerîkeya IBMê li sala 1888ê wekî Herman Hollerith and the Tabulating Machine Company anko Şerîkeya Herman Hollerith û Makîneyên Xişteyandinê hat damezirandin. Şerîke li sala 1911ê bû Computing Tabulating Recording Corporation (CTR) Şerîkeya Tomarkirina Xiştandin a berisandinê. Li sala 1916ê ew çû lîsteya Sûka Pişkan ya Nû Yorkê û dema li sala 1924ê bûye yek ji şerîkeyên Fortune 500, navê IBMê ji xwe ra hilbijart.

Şirket
Hişkalav

Di zanista komputerê de hişkalav parçeyên fîzîkî yên komputerê ne, mîna kerxên tivilmanî. Ev zarav beranberî zarava nermalav dihêt. Hişkalavên komputerê bilez wekî nermalavn nahên guhartin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Komputer
Kerxa tivilmanî

Kerxên tivilmanî ew pergalên elektronîkî ne ko li şûna îşareta analog îşareta tivilman bikardiînin. Elektronîka tivilmanî yek ji mişetirîn nûnerên Cebra Bûlî û binaxe a hemî kerxên tivilmanî yên kompiyoteran, telefonên gerok e.

Yek ji bingehîntirîn parên her kerxeka tivilmanî dergehê mantiqî ye. Bi komkirina çend dergehên mantiqî (ji dehan heta sed hizaran) dergehên mantiqî yên aloztir peyda dibin.

Zanist
Dergehê mantiqî

Dergehê mantiqî kiryareka mantiqî li ser yek an zêdetir derxweran (input) dikit û derdayîyekî (output) didit. Mantiqê ko bi awayekê edetî bikardihêt Mantiqê Bûlî ye û piranî di kerxên tivilmanî da bikardihên. Dergên mantiqî zêdetir bi awayekê elektronîkî û bi rêya dayodan û tranzîstoran dihên bicihkirin. Lê bicihkirina wan bi rêyên velerandin a karevayî-asinrevayî, şileyîk anko fluidics, ruhnîk anko optîks û mekanîk jî dibit. 

Zanist
Mantiqê Bûlî

Mantiqê Bûlî pergal an dozeneka tivav û kemilan ya kiryarên mantiqî ye. Navê wê ji Corc Bûl dihêt ko jibo cara pêşîn li nîvî ya sedsala 19ê pergaleka cebrî ya mantiqî pênasekirî. Mantiqî Bûlî di elektronîk, nermalav û hişkalavên kompiyoterê da gelek mifa hene û bingehê elektronîka tivilmanî ye. Li sala 1938ê, Klod Şanunî nîşada ka çawa kerxên elektronî yên ko dihên velerandin dikarin bibin modelên mantiqê Bûlî. Ev rastî bi peydabûna kompiyoterên elektronî gelek verêjdar bû.

Zanist
George Boole

George Boole ( – ) matematîknas û fîlozofê Brîtaniyayî ye. Wî Cebra Bûlî vedîtîye ko bingehê hemî hijmartinên komputerî yên nûjen e. Ji ber vê yekê, Bûl wekî yek ji damezirînerên zanistê komputerî dihêt niyasîn, herçind e ko li dema jiyana wî komputer nebûn.

Fîlozofên îngilîz
Matematîk
Mêr

Endamên Royal Society
Dîroka felsefeyê
Dîroka zanistê
Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Telefona destan

Telefona destan, telefona gerok an telefona beriyê an jî mobîl (mobayl) coreyekê amîrên elektronîkî yê sivike ko mirov dikarit bi xwe ra bibit û ji bo peywendîkirinê bikarbiînit. Bil ji karê veguhastina dengî ko telefoneka edetî jî dikit, telefonên gerokên niha bikardihên gelek karên dî yên mîna xizmatkariya peyama kurt (XPK) anko SMS jibo peyamhinartina nivîskî, eposte, bikaranîna înternêtê, û xizmetkariya peyamên çendnavgînî (XPÇ) anko MMS jibo şandina wîne û vîdyoan dikit. Piraniya telefonên gerok peywediyê bi toreka şaneyî ya bingehên telefonan dikin. Ev tor jî danûstandinê digel tora telefonên kilîlkirî yên giştî anko Public Switched Telephone Network dikit (tenê telefona heyvokan wiha nîne).

Teknolojî
Servîsa peyama kurt

Servîsa peyama kurt anko bi înglîzî Short Message Service rêyeka hinartin û wergirtina peyamên kurt bi telefona gerok e. Di pêşda, li sala 1985'ê, XPK wekî parek ji servîsên standard yên Pergala Giloverandî ya Peywendiyên Gerok (bi înglîzî Global System for Mobile Communications) hat pênasekirin. Hingî di wê servîsê da 160 karakter bi rêya telefonên destî yên ko di sîstema GSM'ê da kar dikir dihatin hinartin û wergirtin.

Teknolojî
Pergala Gloverandî ya Peywendiyên Gerok

Pergala Gloverandî ya Peywendiyên Gerok (bi Inglîzî Global System for Mobile Communications) di koka xwe da ji kurtnavê Groupe Spécial Mobile hatiye û niha berbelavtirîn standera telefonên gerok li cîhanê ye. Zêdetir ji 2 bilyon kesan li nêzî 212 welatan PGPG bikardiînin. Berbelaviya PGPG îmkana roaming anko çûna nav torên behevkarên xizmetkariyên telefonên gerok sanahî dikit. Bi vî awayî bikarhînerên telefonên gerok dikarin telefonên xwe li welatên cidacida bikarbiînin.

Teknolojî
Amonyûmklorîd

Amonyûmklorîd (NH4Cl) xoyekî sipî ye.

Bi tevayî 
Amonyûmklorîd baş di avê da dihele (370 ). Amonyûmklorîd di xwarinê da tê bikaranîn di bin navî E 510 da. Nirxa pH yê 1 % amonyûmklorîd di avê da dibe 5,5, yanî tirş dibe. Amonyûmklorîd xerab di êtanol dihele û tewr di asêton û êter da nahele.

Mera bazên makin tevle amonyûmklorîd bike, amonyakî gazî jê derdikeve.

Amonyûmklorîd û kalyûmhîdroksîd (bazê makin) dibin amonyakî gazî, kalyûmklorîd û av.

Pirtûk 
 Pradyot Patnaik: Handbook of Inorganic Chemicals. McGraw-Hill, New York 2002 ISBN 0-07-049439-8  (inglîzî)

Xeterî
Klorîd
Bestinê Amonyûm
Osman Efendî

Osman Efendî nuştox

Osman Esad Efendî serra 1852 di  Sêwreg di amo dinya. Lajê Hecî Eyyûb Efendî yo. Hecî Eyyûb Efendî Muftiyê Sêwregî bîyo. Osman Esad Efendî Babij o. Na eşîri hewna Sêwreg di esta û aşîra gird a. Na eşîri bi ziwandê Dimili ya (Zazakî) qisey kena. Na eşîri ra bol alîmî resayê.

Osman Esad Efendî badê tehsîldê xwi yê siftekênî (verênî), Muftîdê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî het di wendo. Serra 1882 di îcazet giroto. Osmanî, Erebî, Kirdasî û Dimilî zanaynê.

Destpêkerdeya memûretiya ey serra 1884 di bî. Û Sêwreg di Azayê Mahkemaya Bîdayetî bî. Serra 1905 di badê mergdê Muftiyê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî di, Sêwreg di bîyo miftî.  Serra  1929 di merdo,  25 serrî miftîyêyi kerda.

Serra 1917 di cirê  rutbeyê mexracî dîyayo ki, o rutbe îlim di rutbeyêdo gird û  biqîmet bi.

Çirê ki bi sarixada kiho ya millet mîiyandi geyrayo Osman Esad Efendî  rê Yeşîlbaş Osman Efendî vajîyayo. Ê wenden ra bol hez kerdo û bi wenden da xwi ya kar kerdo. Wezîfeyê xo bêkemaney ardo herûn. Labelê qandê ney zî millet cirê bol îtîmat kerdo ew cira bol hez kerdo.

Osman Esad Efendî serra 1901 di Menga Remezanî di yew mewlîd nuşto. Mewlidê ci ziwandê dimilî yo. Alfabeya ci jî erebî ya. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi Ziwandê Tirkî ya mewlidêk nuşto, mewlidê cira mileta Sêwregî bol hes kerdo. Ney sera Osman Esad Eefendî menga rojeyî di hefteyêk teber nêvejîyayo. Nê heftî miyan di mewlîdê  dimilî nuşto. Ey vato ki : ‘’Marîfet, çiyo ki çinê bo kes ey virazo, o çiyo ki her kes zano, kerdişê ey marîfet niyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlîd nuşto, mewlidê xwi neşr nêkerdo.

Heta ew ro destnuşteyê nê mewlidî, Sêwreg di wanîyeno. Bi wasitayê dê  Mila Nezîrî Sêwregî jî  serra 1933 di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyîşa Pêxemberî, kitabxanayê Hawarî di neşr bîyo.

Mewlidî Osman Esad Efendî, bi ziwandê  dimilî di kitabo siftekên (verên) o. Verdê ney bi Ziwandê Dimili ya kitabêk nênusîyayo, Qandê ci jî no mewlidê Osman Esad Efendî bol kiymetlî yo.

Osman Esad Efendî mewlidê xwi bi dimiliyê Sêwregî û fekdê eşîrda xwi ya  nuşto ew ziwanê mewlidê ci jî bol pak o.

Tarîxzano Kirdas Mehmed Emîn Zekî Beg  kitabê ciyo Meşhûrê Kurd û Kurdistan di qalê Osman Esad Efendî û mewlidê ci kerdo ew  mewlidê Osman Esad Efendî bol bol metih kerdo.

Nivîskar
Amonyûmnîtrat

Amonyûmnîtrat xoyek e, yê ji amonyak û hidrogennîtrat çêdibe.

Bi tevayî 
Amonyûmnîtrat pir baş di avê da dihele. Cem 20 °C 1183 g amonyûmnîtrat di litrek avê da dihele, cem 100 °C 8710 g ji wê di litrek avê da dihele. Hên jî amonyûmnîtrat kane di mêtanol da jî bihele.

Bikaranîn 
Amonyûmnîtrat pir caran di semadê da tê bikaranîn.

Dêle bişewte
Nîtrat
Bestinê Amonyûm
Tac Mehel

Tac Mehel an Taca Mehelê (bi ûrdû: تاج محل‎, Tāj Mahal, hindî: ताज महल, Tāj Mahal) yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê ye. 

Bi xwe aramgeheke bîranînê ye. Ji aliyê Şah Cîhan (yek ji Mongolê Mezinan) ve ji bo bîranîna jina wê Mimtaz Mehelê (ya ku di çanda devkî ya kurdî de Banûya Bêhngul e ) hatiye çêkirin.

Li federedewleta Hindistanê Ûttar Pradeşê lê nêzîkî bajarê Agrayê ye. Di nava salê 1631 - 1648 de hatiye çêkirin. Li ser bingeheke 100 m x 100 m mermerî wekî mozoleyeke 58 m bilind, 56 m fireh hatiye sazkirin. Gorên Mimtaz Mehel û Şah Cîhan li wir in. Bi tevî minare, lêzim û baxçeyê xwe li ser xakeke mezin e. Wekî arkîtektî bermahiyeke bêhempa ye û di lîsteya bermahiyên bêhempa yên cîhanê de ye.

Tac Mehel di sala 1983 de ji aliyê UNESCO ve bo mîraseke çanda dinyayê hate girtin û kete bin parastina wê. Nimûneyeke bêhempa yê arkîtektiya Îslamê ye. Di xemlandina wê de gelek zêr, kevirên zimrût û yaqut hwd hatine bikaranîn. Ji aliyê xetçêkeran ve gelek ayetên Quranê hatine nivîsîn. Di çêkirina şaheserê de zêdetirî 20.000 karker tên bikaranîn.

Serpêhatiya Tac Mehelê ya gelêrî 

Mongolê Mezin bi dileke mezin ji xanima xwe Mimtaz Mehelê hezdikiribûye. Bi tevî jina xwe tevlî dagirkirina welatan dibûye. Jina wê di anîna zaroka 14em de jiyana xwe jidestdide. Ev yeka han key dixe şîneke mezin û hêdî hêdî key dest ji desthilatiyê vedikişîne û bala xwe berdide çand û hunerê. Şah Cîhan li ser wesiyeta wê biryar dide kû bîranîneke bêhempa ji mermerên spî ji bo wê û li perê çemê Cemunayê din jî ji mermerên reş ji bo xwe bîranîneke bide çêkirin. Mixabin ew di jiyana xwe de tenê dikare ya spî bi dawî bike. Ew ji aliyê lawê wî ve ji text tê daxistin û heya mirinê tê zîndanîkirin. Piştî mirina wî jî wî tînin li cem Mimtaz Mehelê vedişêrin.

Pêşangeh

Çavkanî 

Hindistan
Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Hespê çemî

Hespê çemî, hespê avî, hîpo yan hîpopotamus (Hippopotamus amphibius), cureyekî guhandarên bêmû yên.

Belavbûn 
Hespê çemî li parzemîna Afrîkayê dijî ye bi taybetî li beşên navîn û başûr.

Peyvnasî û navlêkirin 
Bêjeya Hippopotamus, ango hespê çemî ji zimanê yewnanî klasîk hatiye ku (ἵππος: hippos ango hesp û ποταμός potamós ango çem).

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 IUCN Hippo Specialist Group 
 Pablo Escobar's Fugitive Hippo Shot Dead by The Telegraph
 Section 8. King Tut may have been killed by a hippopotamus Ancient History Encyclopedia
Hîpo
Guhandarên Bêmû
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Petra

Petra (; ) bajarokekî dîrokî yê dêris (xerabe) li Urdunê ye. Bajarokê antîk ji şarezayiya Nebatiyan e û beriya ku têkeve destê Romayiyan demekê dîrêj ji wê re paytextî kiriye.

Tê de gelek avahiyên wekî şikefta hatine kolan hene. Bajarok di sala 1812'î de ji aliyê gerevanê Swîsreyî  ve hatiye vedîtin. Tê texmînkirin ku bi belavbûna ola Mesîhî li seranser herêmê, bingeha aboriya berê hate hilweşandin û Petrayê jî êdî girîngiya xwe windakir. Ji ber sedemên aborî, bajar tê terkandin û heya vedîtinê tê jibîrkirin.

Li bajarokê di dema Romayiyan de jî gelek şaheser hatine çêkirin. Şanoya wê gelek balkêş e û ji seranser cîhanê tûrîstan dikişîne. Sala 1985'î de ketiye bin parastina UNESCO û di sala 2007'î de jî ketiye lîsetya heft bêhempayên nû yên cîhanê.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên gerdê 

Urdun
Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Kelepora Cîhanê
Machu Picchu

Machu Picchu (wekî Maçû Pîkçû tê bilêvkirin, dibe ku di zimanê kevnexwediyan de bûbe wateya şêwra kevn) yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê li Perûyê ye. Ji şarezayiya înkayan ye.

Li ser Çiyayên Andê di bilindiya 2.360 m de hatiye çêkirin. Li deşta Urubamba ye û 88 km dûraniya bajarê Cusco de ye. Navê bajêr ê orîgînal nayê zanîn. Piştî hatiye vedîtin, navê lûtkeyek Andê lêdikin. Tê texmînkirin ku di salên 1400'î de hatiye avakirin. Ji ber ku di cihekê asê de ye, dagirkerên spanyolî û çermespiyên din nekarîbûne bibînin û xerabikin.

Bajar di gerekê zanistên Zanîngeha Yale de di  de hatiye vedîtin. Li ser damezrandina bajêr agahiyên sedî sed rast nîn. Tê texmînkirin ku wextekê giregirên oldarên Înkayan li vir jiyane û bajar ji bo parastina wan ji xeterayan hatiye avakirin. Hin angaştên din jî hene lê rastî kes nizane.

Sala 1983'î de kete bin parastina UNESCO û bû yek ji bêhempayên cîhanê. Rojê bi hezaran tûrîst serîlêdana herêmê dike. Bajar wekî pêpelûkan di qûntara çiyê de hatiye avakirin û lê çandiniyeke nûjen hatiye kirin. Pirraniya avahiyên bajêr hêj jî li ser lingan e.

Girêdanên derve 

Perû
Bermahiyên bêhempa yên cîhanê