nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Arîstokrasî

Arîstokrasî (bi Inglîzî: aristocrasy) cureyeke desthilata siyasî ye ku tenê komeka biçûk ji bijareyên civakê desthilatdar in. Tenê van bijareyan mafê wan heye ko jibo wergirtina jortirîn pêgeha desthilata siyasî hevrikî û rikeberiyê bikin. Dest-bi-destbûna desthilatê di sîstemên arîstokrtîk da pir caran bûmayîk anko mîratgirane ye.

Peyva arîstokrasî 
Ev peyv jî mîna gelek peyvên dî yên vî warî, ji zimanê Yewnanî hatiye. Arîstokrasî du par e, arîstos bi ramana "baştirîn", herî baş" û kratîyin bi ramana "desthilat"ê. Bi vî awayî, arîstokrasî dibit desthilata yên an yê herî baş. Carina awayên monarşî yên desthilatê jî wekî arîstokrasiyan xwe didin niyasîn. Hingî, monarş anko key bi xwe desthilatê li arîstokratan anko desteka bijare û tevaya civakê dikit.

Carina peyva arîstokrasî jibo koma bijare dihêt bikaranîn, çi ew kom desthilatdar bit, çi jî desthilatdar nebit.

Dîrok 
Di Yewnaniya Kevin de, peyva arîstokrat cara pêşîn ji bo welatiyên ciwan yên ko pir caran zarokên çîn an texa desthilatdar bûn û di rêzên şerker anko çekdarên Atêniyan da bûn dihat bikaranîn. Li Yewnana Kevin mêrxasî û wêrekî ewqas bihagira bûn ko leşkir hertim dibiya bi "baştirîn" şerkeran hatiban rêvebirin.

Siyaset
Çînên civakî
Komên civakî
Şingal

Şingal , dever û bajarekî Îraqê ye ku di navbera bajarê Mûsilê û tixûbê Îraqê û Sûriyê de ye. Di serhijmera sala 2006an de, hêşeta Şingalê nêzîkî 40.000 kesan bû. Xelkê Şingalê êzdî ne û bi kurmancî diaxvin.

Şingal hêjta bi awayekê fermî nebûye pareke ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê. Çarenivîsa wê, digel çarenivîsa gelek ji bajar û stanên dî yên kurdî yên mîna Kerkûkê, Xaneqînê, Mexmûrê hêşta bi danûstandin û bicihbûna referandûm anko tevpirsiyekê ve girêdayî ye ko biryar e berî dawîbûna sala 2007an bicih bibin. Hikûmeta Bexdayê bi serokwezîriya Nûrî Malikî gelek jibo bicihkirina daxwazên kurdan rijd nîne.

Êrişa tundîxwazên ya Daîşê ser Şingalê (meha tebaxa 2014) 

Di 3ê tebaxa 2014an de rêxistina tundrewên îslamî Daîşê di bin maskeya dîn de êriş anî ser gelê êzdî yê Şingalê û komkûjî pêk anî. Bi hezaran mîr hatin qetilkirin û jin û zarok jî revandin. Zarokên êzidî yên ku Daîşê revandin li gorî yên ji destê Daîşê reviyane dibêjin ku wan li navendên çekdarî fêrî şer dikin her wisa wan fêrî çawa xwe teqndinê jî dikin, ber çend  mehaye li Mûsilê du zarokên êzdî xwe bi hêzên Iraqê ve teqandin, jinên êzdî yên sipehî û ciwan bi wan re dizewicin yên jiyê wan mezin jî ji bo xizmetê bi kar tînin.

Rewşa îro ya êzîdiyên Şingalê (2019)

Erdnîgarî 

Bajarê Şingalê navenda devera Şingalê ye ko devereka stana Mûsilê ye. Bajar 522 metiran (1715 pêyan li ser astê deryayên azad bilind e. Şingal li 36° 19' bakur û 41° 51' rojhilat e.

Lîstêya Gundên Şingalê

Êtîmolojî 

Şengar bi erebî Sincar bi aşûrî Şiggor e. Di dema romayî de, ev nav di sedsala çaran de wek Singara hatiye qeydkirin. Ser serê wî çiyayî perestgeha çilmêra heye. Li gor nêrîna Îrec Kurdî, Şengar an Σίγγαρας, "Síngaras" ku navê kelên berxwedana îraniyan dijî romayiyan di Şengara niha de bûye ji peyva hevdanî ya seng+gara (senger) pêk hatiye. Jiber vê hegerê jî di aşûrî û yûnanî de bi du /g/ yan hatiye qeydkirin. Peyva gund û senger, berê ji bo ordîgeha leşkerî û kelat û bereyên şerî bi kar dihatin. Gund di peyvên gundikmela, cundîşapor, semergund heye. Navê senger jî herwesa li ser navên gundan heye wek senger, sunqur, sengeran, zengilan û hwd.

Ew der, nêzî şergeha binavdeng ya gogemilê di serdema  hexamenişiyan de bûye. Bi giştî ew navçe navçeyên stratîjîk bûne. Niha jî her wesa ye. Sikkeyên wê serdemê jî hene ku qala wan kelan dikin ku navê wan sengere bûne û îraniyan têde dijî romiyan ber xwe dane.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 www.world-gazetteer.com
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Bronze-Gordian_III_and_Tranquillina-l1parthica-singara_AE33_BMC_7.jpg
http://www.forumancientcoins.com/gallery/albums/userpics/16475/Gordien%20Singara.jpg
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Singara.jpg/200px-Singara.jpg

Bajarên Başûrê Kurdistanê
Nûrî Malikî

Nûrî Malikî an jî Nûrî Kamil Elmalikî (bi erebî: نوري كامل المالكي Nūrī Kāmil al-Mālikī) siyasetmedarekî Iraqê ye ku di navbera salên 2007an û 2014an serokwezîrê komara Iraqê bû. Li paşî Hikûmeta Gavîn a Iraqê li hikûmeta xwe ya 37-wezîrî damezrand. Ew piştî hilbijartinên giştî yên sala 2006an li Iraqê bi lihevhatina hemî aliyên siyasî yên ardar di parlamena Iraqê de, bû serokwezîr.

Ew sekreterê giştî yê Partiya Deiwe ya Îslamî ye. Navê wî yê nepenî yê dema xebata Partiyê dijberî rijêma Sedam Huseyn Cewad Elmalikî bû. Ew şîa ye.

Jînenîgarî 
Malikî li roja  li bajarê Ebû Xereqê, li navbera Kerbelayê û Hilleyê hat dinyayê. Wî li Zanîngeha Bexdayê mastera edebiyata erebî wergirt. Piştî wê, heyamekê li bajarê Hilleyê di perwerdeyê de kar kir. Ew li salên 1960an ku hêşta li zanîngehê bû, bû endamekê Partiya Deiweyê.

Bapîrê Nûrî Malikî, Mehmed Hesen, li dema Melik Feyselê Yekê, wezîrê perwerdeyê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Malikî, Nûrî
Kesên ji Iraqê
Serokwezîrên Iraqê

Jidayikbûn 1949
Mirovên zindî
Çar Newa

Koma Çar Newa, di sala 2000'an li Ewropa, ji aliye Serhat Karakas, Süleyman Gultekin, Mehmet Gul, Fikri Kutlay û Ahmet Kaya ve hatiye damezirandin. Navê kome yê berê Koma Amed e.

Berhem 
(2000) Si
(2003) MAK
(2007) ZÎZ

Girêdanên derve 
Malpera komê

Komên muzîkê yên kurd
Kerkedan

Kerkedan, an jî yekşax  (Rhinocerotidae), famîleyek yeksimdaran (Perissodactyla) ye ku li Afrîka û Asyayê tên dîtin.

Şayes

Reftar

Rewşa parastinê 
Kerkedan li bin metirsiya nemayînê ne.

Cureyên yekşaxan

Yekşaxên Afrîkayê

Yekşaxên Asyayê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kerkedan
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Fund for Peace

The Fund for Peace anko Weqfa jibo Aştiyê saziyeka lêkolînan û perwerdeyî ya qezenc-nexwaz e ko bingehê li Washington, DC ye. Ji dema dameziriyana xwe b destê Randolph Compton ve li sala 1957ê û virda, Weqfa jibo Aştiyê jibo bergirtina ji şeran û hêwirkirina rewşên ko şer jê çê dibin xebitiye. Li vê dawiyê Weqfê xwe jibo veniyasîn û çareserkirina arîşeyên ko ji welatên neserkevtî peyda dibin terxan kiriye.

Bername 
Weqfa jibo Aştiyê Şanîka (indeksa) Welatên Nesrkevtî belav dikit ko li goreyê hindek şanîderên (indîkatorên) siyasî, civakî, aborî yên mîna pest an givaşa demografîk, hebûna aware an penaberan, newekheviya werar û pêşdaçûna aborî li deverên cidacida an dakevtina rijd ya aborî û serhildana bijareyên ji hev veqediyayî û perçeperçebûyî û gelekên dî, tenahî û tebata siyasî ya rêjeyî anko nisbî ya neteweyan diberisînin (texmîn dikin).

Girêdanên derve 
http://www.fundforpeace.org/

Weqf
Welatê neserkevtî

Welatê neserkevtî welatek e ko hukmeta navendî ya wî nekarit desthilata xwe bi ser hemî deverên welatî da dabisepînit. Çi qas desthilat dibit sedema hindê ko rayedar welatekî neserkevtî an serkevtî bihesibînin cihê gengeşeyê ye.

Pênase 
Bi giştî, welatek wî çaxî neserkevtî dihêt hesibandin ko êdî nekarit li ser erdê xwe bikaranîna rewa ya hêza leşkirî ji xwe ra pawan bikit. Ev pawankirina rewa ya bikaranîna hêza leşkirî yek ji saloxetên welatên serkevtî ye. Welatên neserkevtî bi sedema hebîna şermîr anko warlordan an jî milîşiya û terorîstan nikarin desthilat xwe bi ser hemî an parek ji axa xw da belav bikin. Pênasekirina pawankirina rewa ya hêzê jî tiştekê gengeşebar e. 

Siyaset
Dewletên dîrokî
Têkiliyên navneteweyî
Failed States (pirtûk)

Welatên Neserkevtî: Zirbikaranîna Desthilatê û Zêdegaviya li ser Demokrasiyê (bi Inglîzî: Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy) navê pirtûkeka zimanannas û hizirwerê navdarê Emrîkayî Noam Chomsky ye ko li sala 2006ê hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê weşanên Henry Holt and Co.Metropolitan Books hatiye weşandin û 320 berper e.

Pirtûk qala hindê dikit ko Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekê neserkevtî ye û lewma jî xeterek e li ser xelkê xwe û xelkê cîhanê.

Pirtûk
Greenpeace

Greenpeace anko Aştiya Kesk rêkxistiyeka jîngehparêz a navneteweyî ye ko li sala 1971ê li Venkûver a Kolumbiyaya Brîtanyayê li Kanadayê hat damezirandin.

Li destpêkê, ev rêkxistî zêdetir ji ber xemxweriya xwe jibo nehengan berniyas bû. Li van slaên dawiyê, ev rêkxistî pûteyî bi mijarên dî yên jîngehê jî dikit, mîna: gerimbûna gloveranî anko gerimbûna gokanî anko goka erdî, jinavçûna rêlên kevnar, xurtaniya navokî, endazyariya bûmayîk û masîgiriya kûr.

Aştiya Kesk li 42 welatên cîhanê nivîsîngeh anko ofîsên neteweyî û herêmî hene ko hemî jî ser bi Aştiya Kesk a Navneteweyî ya bingeh li Amsterdamê ne. Rêkxistî diravê xwe ji 2.8 milyon barebûkerên kesanî û rêkxistiyên xêrxwaz werdigirit, lê diravî ji hukmetan an şerîkeyan wernagirit.

Rêxistin
Vancouver

Vancouver bajarekê başûrê rojava ya Kolumbiyaya Britanyayê li Kanadayê ye. Hêşeta wê 587,891 kes e. Hêşeta hemî herêmên derdora bajarî nêzî 2,180,737 kesan e. Vancouver mezintirîn bajarê rojava ya Kanadayê û bajarê sêyê yê hemî Kanadayê ye.

Cîhên turîstîk

Bajarên hevkar
Odessa / Ûkrayna
Yokohama / Japonya
Edinburgh / Brîtanya
Guangzhou / Çîn
Los Angeles / DYA
Sêûl / Kore ya başûr

Çavkanî

Erdnîgarî
Endazyariya bûmayîk

Endazyariya bûmayîk zanistê guhêrandina keristeyê bûmayîk ê jîneweran jibo nehêlana saloxetan nebaşên wan an jibo afirandina saloxetên baş û hezkirî ye. Di vê pêvajoyê da keristeyê bîmayîk anko cîn ko ji DNA an RNA pêkhatine der ji pêvajoya xweriskî ya zaîzê û werar û xerzkirina jîneweran bi awayekê destkir dihêt guhartin.

Biyolojî
Dîsîplînên endezyariyê
Amsterdam

Amsterdam, paytext û bajarê herî qerebalix ê Holendayê ye. Her çiqas Amsterdam paytexta welêt be jî berevajiyê paytextên cihanê navenda rêveberiya holendî li Amsterdamê nîne, li bajarê Den Haagê ye. Nifûsa navenda bajêr 921.402 kes, li devera bajarî 1.457.018 kes û li devera matropolî ya bajêr 2.480.394 kes e. Amsterdam bajarek parêzgeha Holenda Bakur e ku ji ber hejmareke mezin ê qenalên bajêr Amsterdam niha wekî Kelepora Cîhanê ya UNESCO hatiye destnîşan kirin û ji ber van qenalan bajêr wekî "Venediyaya Bakur" hatiye binav kirin.

Amsterdam li ser peravê Çemê Amstelê ku ji bo kontrolkirina lehiyê bendav lê hatibû girtin hatiye avakirin ku  navê bajêr ji guhertoya zimanî ya herêmî ya peyva bendavê tê. Amsterdam di dawiya sedsala 12an de gundekî piçûk ê masîvanan bû ku bajêr di serdema Zêrîn a Holendayê ya sedsala 17an de dema ku Holenda hêzek aborî bidest dixe bajêr dibe benderek mezin ê cîhanê. Amsterdam her çiqas navenda sereke ya darayî û bazirganiyê be jî di heman demê de navenda hilberîna hunera sekuler a welêt e. Bajêr di sedsalên 19an û 20an de berfireh bûye û gelek tax û taxên nû hatine sêwirandin û hatine avakirin. Qenalên Amsterdam û Xeta Parastinê ya sedsala 19an û 20an a Amsterdamê di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO de ne. Bajar xwedan kevneşopiyek dirêj ê lîberalîzm û toleransê ye. Duçerxe ji bo karaktera nûjen a bajêr re girîng e ku li bajêr gelek rêyên duçerxeyan heye ku li seranserê bajêr belav bûye.

Cihên balkêşên sereke yên Amsterdamê qenalên bajêr ên dîrokî;  Rijksmuseum ku muzexaneya dewletê ya bi berhevokek mezin a hunera Serdema Zêrîn a Holendî ye;  Muzeya Van Gogh;  Qada Dam ku Qesra Qraliyetê ya Amsterdamê û şaredariya berê ya bajêr (stadhuis) lê ne; Muzeya Amsterdamê;  Muzexaneya Stedelijk ku bi hunera nûjen tê zanîn; Hermitage Amsterdam, salona konserê ya Concertgebouw;  Mala Anne Frank; Het Scheepvaartmuseum, Ezmûna Heineken, Natura Artis Magistra;  Hortus Botanicus, NEMO, navçeya ronahiya sor û gelek dikanên (kanabis) qehweyan e.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Holendayê
Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem

Hevalbendên Şerê Cîhanî yê Yekem anko Hevalbendên Sêgoşe yên serekî Împeratoriya Brîtanyayê, Fransa, Împeratoriya Rûsyayê, Îtalya û Amerîka bûn. Rûsya, Brûtanya û Fransa li sala 1914'ê li goreyê Lihevhatina Sêmilî dakevtin nav şerî. Piştre gelek welatên dî jî dakevtin nav şerî.

Dibê nehêt jibîrkirin ko serkomarê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê, Wûdro Wîlsonî, nedipejirand ko welatê wî wekî hevalbendekî dakevtiye nav Şerê Cîhanî yê Yekê. Wî digot ko Almanyayê rêz li bêalîbûna Emrîkayê negirtiye û êrîşî ser gemiyên bazirganî yên Emrîkayê kiriye, lewma Emrîka dijberî Elmanyayê şer dikit. Emrîkayê heta dûmahîhatina şerî jî li ser vê helwêsta xwe tekez dikir.

Dîrok
Şerê Cîhanî yê Yekê
Bêrîvan Doskî

Bêrîvan Doskî (jdb.  1987  li Dihokê)  nivîskareke kurd e.

Dibistana seretayî û navîn li Duhokê xwendiye. Lê zanîngeh li Mûsilê tewaw kiriye. Di sala 1987 an beşa wergera Ingilîzî li Zanîngeha Mûsilê qedand. Di sala 84 an de zewicî û semereya wê zewacê 2 zarokin.

Jiyan 
Bêrîvan Doskî di 1987 tevlî tevgera azadixwaza kurdistanê bûye. Bêrîvan demekê li Rojhilatê Kurdistanê û li Iranê koçber bûye. Paşê di destpêka salên 90 î de çûye londonê û li wur bicî bûye. Li Londonê jî zanîngeha xwe berdewam kiriye û beşa Werger heta master temam kiriye. Bêrîvan li berê ve endamtiya saziyên edebî, civanî, siyasî, û wêjeyî kiriye lê eva qasî 4 salin ku endama Pena Kurd ya navneteweyî ye. Gelek nivîs û helbestên wê di malperên kurdî de belav bûne. Pirtûkeke wê jî niha di bin çapê de ye.

Çavkanî 

Jinên kurd
Nivîskarên kurd
Avşar

Avşar navê eşîrekê ye.

Peyva Avşar
Avşar
 di kurdî de tê wateya, şelalê û çirikê (av + şar)
 di zimanê Soxdî (sogdisch) ava bajêr. (aw / af + şar/şehir)
 di tirkî de tu wateya vê peyvê tine. Peyva tirkî "av" (nêçîr) peyveke nu ye. Kîteya "şar" di tirkî de tune.Tirk bi mantiqê "teoriya ziman û dîroka roj ya tirk" li mijarê mêze dikin. Bêguman hêza xwe ya dewletbûnê jî bikartînin.

Avşar di nava nivisandinê Mehmûd Kaşgarî de ji bo welatê Sogdiyên saka hatiye bikaranîn. Di nav nivîsên Farisan de jî wiha derbaz dibe; Welatê sakiyan, welatê soxdiyên serhişk.

Ew eşîra "avşar" jî di bingehê xwe de ne tirk in, eşîrekî saka-soxdi ne. Soxdî jî gelê Êraniya rojhilat in. Zimanê wan nêzîkê zimanê kurdî ye. Tishtên tirk û qaşo zanayên tirk dibêjin, derew in. Eger îro li Anatolyayê eşîrek bi navê avşar heye û bi tirkî dipeyîve, nayê wê wateyê ku ew tirk in. Ew sakayên asimilebûyî ne. 

Tirk behsa destaneke bi navê "Oguz destani" dikin û iddia dikin ku navê "avşar" di wê destanê de derbaz dibe, lê wan dû re ev destan li hev anîne. Dede Korkut masallari jî her wisa. Carê peyva "destan, masal û dede" ne tirkî ne. Tirkên li çolên Moxolistanê derdiketin talana Çînê jî ev gotin nedizanin. Ev peyv di van salên dawî de ketine zimanê tirkan.

Kesên bi navê Avşar 
 Hülya Avşar
 Hêlîn Avşar
Eşîr
1054

Bûyer

Cîhan 
 Di nav dînê Xiristiyaniyê de, du mezheb derketin holê; Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dirî (eşîr)

Dirî eşiretek mezin e. Gewerê û Urmiyê dijîn. Geliyê Diriyan nizîkê 50 gundên eşîretê pêk tê. Cangîr Axa mezinê wa ye û sala 2004 an Tirkiye berda koç Îranê kir.

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Ahmet Nejdet Sezer

Ahmet Necdet Sezer (13ê îlona 1941ê- Afyonkarahisar) serokkomarê dehê yê Komara Tirkiyê bû. Piştî ko heft salên serkomarî ya Silêmanê Demîrel dawî bûn, Civata Neteweyî ya Mezin a Tirkiyê (Türkiye Büyük Millet Meclisi) li sala 2000ê ew wekî serkomar hilbijart. Piştî wî Abdullah Gul serokkomar bû.

Jînenîgari 
Ew li sala 1941ê li Piştî Afyonkarahisar li Tirkiyê hat dinyayê. Wî li sala 1958an xwîndina xwe li dibistana bilind an berheviya Afyonkarahisarê dawî kir. Li sala 1962an xwîndina xwe li zankoma qanûnê ya Zanîngeha Ankarayê dawî kir û wekî avokat anko mafperwer dest bi karê xwe kir.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Kesên ji Afyonkarahisarê
Jidayikbûn 1941
Mirovên zindî
Deryaya Mermereyê

Deryaya Mermereyê (bi osmanî: مرمره‌, Mermere, , bi yewnanî: Θάλασσα του Μαρμαρά, Thálassa tou Marmará, bi bulgarî: Мраморно море, Mramorno more), di demên kevnar da navê wê Deryaya Propontîs (bi yewnanî: Προποντίς, Propontís) bû. Ev derya dikevit navbera para Asyayî û para Ewropayî ya Tirkiyeyê û Deryaya Reş û Deryaya Egeyî bihevra digehînit. Tengava Bosforê anko Tengava Stembolê vê deryayê bi Deryaya Reş ve digehînit û bajarê Stembolê jî dikit du parên Ewropayî û Asyayî. Tengava Dardanêlê anko Tengava Çanakkale jî wê bi Deryaya Egeyî ra digehînit. Rûbera Deryaya Mermerê 11.350 km² ne.

Sûratî ya ava vê deryayê 22 par di hezar paran da ye. bi vî awayî ew piçekê ji Deryaya Reş sûrtir e. Lê sûrahiya wê 2 li ser 3 ya okyanûsê ye.

Du destekên gizirt anko giravan li deryayê hene: Gizirtên Mîr anko bi tirkî Kizil Adalar, û Gizirtên Mermerê ko bi madenên xwe yên berê Mermer ve pir navdar in. Navê deryayê j ji wan madenan hatiye. Gizirteka herî navdar ji gizirtên derayayê Girava Îmraliyê ye ko Abdullah Öcalan lê hatiye zindanîkirin (2009).

Çavkanî 

Derya
Erdnîgariya yewnana kevnare
Bilind Mihemed

Bilind Mihemed di sala 1968an de li Duhokê hatiye dinê. Ew helbestvan û rojnamevan e.

Wî ji rewşa aloza wî demî xwandina seretayî li çend cihên cuda cuda li seranserî parêzgehê biriye ser û navincî û amadeyî li Sêmêlê xwandiye. Peymangeha melbendî ya mamostayan li Duhokê bi dawî aniye.

Di sala 1985an de bi destên rejîma be's a ji navçûyî û bi egerên hindê ku peywendî digel rêkxistinên siyasî hebûn hatiye girtin û bi 10 salan hatiye zindankirin û bo girtîgeha Ebuxirêbê li Bexdayê hatiye rewanekirin ku mehkumiya xwe li wê derê bibe ser.

Helbet di demê mana wî de li kunc û zindanên tarî ve ku bo demê salekê hatibû berzekirin û tu kesan deng û behsên wî nedizanîn, li demî ketibû jêr eşkence û azardaneke herî giran û bi êş.

Despêka wî ya nivîsînê ji qonaxa pêncê seretayî vedigere ku wî demî hinek reş nivîsên sade û pir zaroktî dinivîsandin û ji bo radyoya Bexdayê ya pişka kurdî diweşandin. Ev name nivîsîne ji bo wî bibû rêkek ku helbestê di pişt re binivîsîne û êkemîn helbesta xwe jî li sala 1980î weku sinêlekî ji evîna welatî pir helbesta xwe derêtiye.

Di sala 1989an de wî li rojnameya Hewkarî yekemîn berhema xwe belav kiriye. Di sala 1992an de ew bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê (Êketiya Nivîserên Kurd - Tayê Dihokê). Wî li derxistina kovara Tîroj beşdarî kiriye.

Di 2012an de sernivîskarê kovara Nûbûn e û li rojnameya War jî kar dike.

Berhemên wî 
 Şev û yadgar (helbest), 1996, bi tîpên latînî.
 Ji bîrhatinên Mela Qasimê Koçer, 1998.
 Cografiya guzerî, 2000, wergêran ji erebî.
 Semaya xokuştinê, 2001.
 Tiştên nemir (helbest), 2004.
 Sotingeh (roman), 2005. Ev roman bo erebî hat wergerandin.
 Işq li jêr pira Çînotê (helbest), 2006.
 Gilîzank (14 helbestên li kovara Nûbûn), 2005-2007.
 Bexçeyê awazan (helbest bo zarokan), 2007.
 Baloreyên mirî (helbest) - li jêr çapê ye (2008).
 Bêhodîya canî (helbest), 2022.
 Gehnom (roman), 2022.
 Gokmêla (roman), 2023.

Çavkanî 

 Şev û yadgar, 1996. 
 Nivîsêrên behremend, Çavdêr, 15 (2006). 
 Nûbûn (kovar), 2005-2007. 
 duhokwriters.net 

Helbestvanên kurd
Rojnamevanên kurd
Kesên ji Dihokê
Jidayikbûn 1968
Jacques Yves Cousteau

Jacques Cousteau, wek Jak Kusto bixwîne (jdb.  – m. ), di sala 1910an de li Saint-André-de-Cubzac, Gironde, Fransayê ji dayik bû.

Bala wî kişiya ser deryayê û binê avê û ji sala 1936an û pê ve dest bi lêkolînan kir. Deryager Cousteau, her ku geriya heyranî cîhana binê avê bû. Cousteau, di sala 1951ê de keştiya bi navê Calypso (Kalîpso) kirî û ji bo karibe zêdetir di bin avê de bimîne hin alav pêş xist. Cousteau, li hemû deryayên cîhanê lêkolîn û lêgerîn pêk anî û fîlmên cîhana binê deryayan kişand û li ser pirtûk nivîsand. Wekî din, muze û akvaryûmên mezin ava kir.

Deryager Cousteau, di xebatên xwe de lê rast hatiye ku li Tengava Cîbraltarê de, ava şêrîn û ava şor, tevlî hev nabe. Li gorî gelek kesan piştî vê encamê, Cousteau ola xwe guherandiye û bûye misilman, lê ji aliyê din ve weqfa Deryager Cousteau, vê angaştê derew derdixe.

Deryager di 8ê gulana sala 1997an de mir.

Çavkanî

Fransî
Mêr
Jidayikbûn 1910
Mirin 1997
Lozan

Lozan () bajarekê para Fransî-axêv ya welatê Swîsrayê ye ko dikevit perava Gola Jinêvayê (bi Fransî: Lac Léman û berê wî li Évian-les-Bains a Fransayê ye. Çiyayê Jura dikevit bakurê Lozanê. Lozan nêzîkî 50 kîlometiran (30 mîlan) li bakurê rojhilata bajarê Jinêvayê ye.

Lozan paytextê kantona Vaud û navenda devera Lozanê ye. Bingehê serekî yê Karkoma Navneteweyî ya Olempîkê li vî bajarî ye. Peymana Lozanê li vî bajarî hatiye morkirin.

Ev bajar li nîveka herêmeka berhemanîna meyê (şerabê) hatiye avakirin.

Çavkanî

Erdnîgarî
Bajarên Swîsreyê
Swîsre
Cenevre

Jenev an jî Cenevre ( /ʒənɛv/, /gɛnf/,  /dʒi'neːvra/) bajarê pirhêşet ê duyê (piştî Zürichê) li welatê Swîsreyê û pirhêşettirîn bajarê Romandî anko para fransîaxêv a Swîsreyê ye. Ew dikeve ser bihevra gehiştina Gola Léman () û rûbarê Rhône. Jenev paytexta komar û kantona Jenevê ye.

Jenev bingehê hijmareka mezin ji Rêxistiyên Navneteweyî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Swîsre
Bajarên Swîsreyê
Esmanger

Esmanger an jî stêreger  beşdarê sefereke mirovî ya li valahiyê ye. Yekemîn esmanger Yurî Gagarîn bû ku di 12ê nîsana 1961ê de, carekê li dora erdê geriya. Li gorî rêxistina valahiyê, esmanger wekî kozmonot (Yekîtiya Sovyetê, Komara Demokratîk a Almanyayê, Roskosmos/Rûsya) an astronot (mînak NASA, Ajansa Valahiyê ya Ewropayê, CSA, Ajansa Lêkolînên Valahiyê ya Japonê) têne binavkirin. Welatên din jî têgehên din bi kar tînin (mînak Taikonaut li Komara Gel a Çînistanê, Spationaute li Fransa, Angkasawan li Malezya û Wiomanaut li Hindistanê).

Çavkanî 

Esmanger
Qestel

Qestel an Qestela Cindo (erebî: قسطل an قسطل جندو, Qastal) gundekî bi ser Şeraya Efrînê ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Li çiyayê Persê ziyareta Xatûna Fexra ye.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Bafelûn

Bafelûn (bi erebî: بافليون) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 600 kes dijîn. Bafelûn nêzîkî gundê Qitmê û bajarê E'zaz e. Bafelûn li ser Çîyayê Bafelûnê ye, ji ber ku wê jî li wir pir caran bayî hênik heye.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Sînka

Sînka (bi erebî: سنكرلي) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 2800 kes dijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Çema (Efrîn)

Çema , gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Şera

Şera () nahîyek yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 2300 kes dijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Xirêbe

Xirêbe bajarekî biçûk yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 4050 kes dijîn. Gundê Xirêbe nêzîkî gundê Şera ye.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Meşalê

Meşalê (bi erebî: مشعلة) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 1000 kes dijîn. Meşalê nêzîkî gundên Qitmê û Kefercenê e.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Kortikê

Kortikê (bi erebî: كورتك) gundekî biçûk yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 50 kes dijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Qeredepe

Qeredepe (bi erebî: قرة تبة) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 1200 kes dijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Qîbar

Qîbar, gundekî ser Efrîna başûrê Rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Tirindê

Tirindê gundekî Efrînê ye. Tirindê pir nêzîkî Efrîn e.

Gundên Efrînê
Endarê

Endarê yan jî E'ndarê [], gundekî girêdayî Efrîna başûrê rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Basûtê

Basûtê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. 

Gundên Efrînê
Kurzêlê

Kurzêlê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Xezêwîyê

Xesêwîyê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Meydankê

Meydankê (bi erebî: ميدانكي) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 4700 kes dijîn. Ber gundî Meydankê ra çemê Efrînê diherike.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Coqê

Coqê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Senarê

Senarê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Alcîya

Alcîya (bi erebî: آليجي), gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. Li wir nêzîkî 1300 kes dijîn .

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Kefercenê

Kefercenê (bi erebî: كفرجنة) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 750 kes dijîn. Kefercenê nêzîkî gundên Meşalê û Qitmê ye. Navê din yê Kefercenê Serê Kaniyê ye. Nêzîkî Kefercenê zoretek jî heye. Li Kefercenê rawestgehê pasan (salonan) heye. Ji wir pas berve Efrîn, Heleb û Şamê derin.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Serê Kaniyê

Çend cihên bi navî Serê Kanîyê hene.

Navçe 
 Serê Kaniyê, Riha
 Serê Kaniyê, Hesîçe

Gund 
 Serê Kaniyê, Nisêbîn
Keferdelê

Keferdelê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Kefermizê

Kefermizê , gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Maratê

Maratê, gundekî girêdayî  Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Cindirêsê

Cindirêsê (), duyem mezintirîn bajarrokên Efrînê piştî bajarê efrînê. Ew navenda Deştê Cûmê ye. Li nêzî wê Girê Cindirêsê ye.

Malper 
 http://www.jindires.com

Gundên Efrînê

Efrîn
Hemamê

Hemamê gundekî Efrînê ye. Gundê Hemamê nêzîkî sînoran navberê Sûriyê û Tirkiyê ye.

Gundên Efrînê
Bilbil, Efrîn

Bilbil, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Gundên Efrînê
Naza

Naza (bi erebî: ناز أوشاغي) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 2000 kes dijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Zarî Kirmancî (kovar)

Zarî Kirmancî kovareke kurdî ye. Di navbera salên 1926-1932an da ji aliyê Damaw Hûsênê Mukriyanî hat derxistin. Hejmara yekem a kovarê di 25ê gulana 1926an da li Rewandizê hat derxistin. Ji vê kovarê 24 hejmar hat belavkirin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Serhildana Motkiyê

Serhildana Motkiyê sala 1927an de di navbêra 26ê gulan û 25 tebaxê de li bajarê Bedlîs, navçeya Motkiyê dest pê kiriye.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Serhildanên kurdan
Berxwedana Stewrê

Berxwedana Stewrê di  de dest pê kir.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Serhildan
Serhildanên kurdan
Berxwedanên kurdan
Slobodan Milošević

Slobodan Milošević [] (krîlî:  (1941-2006) serokdewletê Yugoslavyayê bû.

Di 27'ê gulana sala 1999'an de Dadgeha Tewanên Şer a Navneteweyî, Serokdewletê Yugoslavyayê Slobodan Mîlosevîç bi berpirsê tevkujiyên li Kosovayê tewanbar kir.

Serb
Serokdewletên Yûgoslavyayê
Óscar Berger

Óscar José Rafael Berger Perdomo yan kintir Óscar Berger (jdb.  li Bajarê Guatemala, Guatemala) siyasetmedarê guatemalî ye ku di navbera 2004 û 2008an de dewletserokê Guatemalayê bû.

Berger parêzer e. Ji kanûna paşîn a 1991ê heta hezîrana 1999an şaredarê Bajarê Guatemalayê bû.

Çavkanî 

Mêr
Serok
Guatemalî
Parêzerên guatemalî
Mirovên zindî
Azady.nl

Azady.nl malpereke nûçeyî a kurdî, serbixwe û objektîf e ku li ser kurd û Kurdistanê weşanan bi zimanê holandî dike. Azady.nl di sala 2005 ji aliyê çend kurdên xwendekar ên her çar beşên Kurdistanê hat damezrandin û vaye 2 sal serxet (online) e. Di nav malperê de rojane nûçe, kuncnivîsar, nivîsarên enseklopedîk, hevpeyivîn, lînk û hwd. tên amadekirin.

Çend armancên malperê 
Lobiyê ji bo doza kurd bikin ji bo holandîaxêvan;
Lobiya navxweyî ji bo yekîtiya kurdan bikin;
Ciwanên kurd ferî dîrok, çand û rojeva kurd bikin.

Girêdanên derve 
 Azady.nl 

Malper
Serxwebûna Biyafrayê

Serxwebûna Biyafrayê ku piraniya şêniya wê ji îboyan pêk tê, di çileya 1970yî de bi dawî bû. Di naverasta salên 1960î de li Nîjeryayê bê îstîkrariya aborî û siyasî, darbe û serhildan û xirûciriya etnîk yek ji taybetmendiyên diyarker ên jiyana civakîbû. Li bakûrê welêt ku çavkaniyên petrol û gazaxwezayî lê zêdebû, li vê derê xelkê îbo dijiyan û ev xelk hîn dewlemendbû û baş hatibûn perwerdekirin. Li vê derê nerazîbûna li hemberî xelkê îbo her ku çû zêdetir bi şîddet bû. Serokê herêma Rojhilat Yarbay Odumegwu Ojukwu, bi raye û destûra meclîsa hevbeş di 30'ê gulanê 1967an de dewleteke serbixwe ya bi navê Biafra îlan kir. Lê belê serokê hukumeta federal General Yakûbû Gowon, diyar kir ku ew dewleta Biyafrayê nasnake. Hêzên Biyafrayê di encama hin şerên di dawiya meha kanuna 1969 û çileya 1970an de têkçûn. Serokê Herêma Rojhilat Yarbay Ojukwu, ji bo sitarê xwe avête dewleteke din. Serbezên din ên Biyafrayê yên sax mane jî di 15 Çileya 1970an de xwe teslîmî hukumeta federal kirin. Bi vî awayî Biyafrayê, hemu hêza winda kir û serxwebûna wê têk çû.

Çavkanî

Dîrok
Berxwedan (rojname)

Rojnameya Berxwedan, ji destpêka sala 1985an û pê ve dest bi jiyan xwe ya weşanê kir. Berxwedan ku di pêvajoyeke girîng de dest bi weşanê kir, bû dengê Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan (ERNK) û di dirêjahiya 10 salan de weşana xwe bê rawestan berdewamkir. Rojname di 31ê gulanê sala 1995an de dawî da jiyana xwe ya weşanê.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Zimanê galîsyayî

Galîsyayî, (bi galîsyayî: galego []), ji aliyê 4 milyon mirovan ve li herêma xweser a Galîsya ya Spanya û li derveyî Galîsyayê jî li herêmên spanî yên Terra Eo-Navia (Asturias), O Bierzo (León), As Portelas (Zamora) û Serra de Xalma (Cáceres) tê axavtin.

Deng

Girêdanên derve 

 Galîsyayî
Luciano Pavarotti

Luciano Pavarotti, (, Modena - , Modena), tenorê Îtalî û ji yek hunermendên herî girîng yê operaya nûjen bû.

Luciano Pavarotti, di sala 1935 li bajarê Modena bi ser Îtalyayê ji dayik bû. Tecrubeya xwe ya pêşîn ya muzîkê di koroya xwe ya Modenayê bi bavê xwe Fernando re jiya. Di xortaniya xwe de bi bavê xwe re bi koroya Gioachino Rossini çû Gallerê. Di pêşbirka stranbêjiya navneteweyî ya Llangollen ê de bû yekemîn, ev yek wî ji bo ku bibe tenorek hêz da wî. Ya rastî Pavarotti ji bo ku bibe mamosteyek hatibû perwerdekirin. Perwerdeya ku ji Arrgio Pola û Ettore Campogallianni stendibû di sala 1961an xelata bi navê "Concorso İnternazionale" bidestxist û di 29ê nîsana heman salê de jî bi berhema La bohème di saloneke şanoyê de dest bi operayê kir. Piştre li Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Asya, Afrîka, Ewropa û li Awistralya gelek konsêrtan bidarxist. Dûv re, li Modenayê ji bo stranbêjên ciwan perwerde bike dibistanek saz kir. Di 6ê îlonê sala 2007'an de ji ber nexweşiya şêrpençeya pankreasê jiyana xwe ji dest da.

Pavarotti pêşkêşvaniya konsertên alîkariyê ya bi navê "Pavarotti û hevalên xwe" ku li Modenayê dihate lidarxistin dikir. Di van konseran de ji her hêla endustriya mûzîkê muzîkvan û stranbêjan ji bo organizasyonên Neteweyên Yekbûyî pereyan kom dikirin û ev pere ji bo kes û malbatên mexdûrên şerên Bosna, Guatemala, Kosova û Iraqê dihate bikaranîn.

Albûmên wî 
Ti adoro (2003)
Various: Pavarotti- Rom.. (2002)
The Pavorotti editiyon (2001)
Pavorotti & Freinds For (1999)
The three great Tenors (1995)
Christmas favorites from...(1995)
Luciano Pavarotti- My F...(1994)
Puccini toska (Highliglts) (1993)
Ti amo: Puccini's Greate (1993)
Luciano Pavarotti İn con (1992)
Pavarotti in concert (1990)
The Theree Tenors in conc.. (1990)
Puccini: Madama Butterfly (1987)

Girêdanên Derve 

Malpera fermî ya Luciano Pavarotti 

Hunermend
Îtalî
Tenor
Mêr
Jidayikbûn 1935
Mirin 2007
Galîsya

Galîsya (bi galîsyayî: Galicia an Galiza), herêmeke xweser a Spanyayê ye. Serbajarê wê Santiago de Compostela ye. Zimanên fermî yên vê herêmê bi taybetî galîsyayî ye lê spanî zimanê fermî yê dewleta Spanî ye. Li Galîsyayê nêzîkî 2.771.000 kes dijîn (ji salê 2007).

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Herêmên Spanyayê
Doza 49an

Doza 49an dozek e ku sala 1959an tê de 49 rewşenbîrên kurd ji ber kurdayetî hatin darizandin.

Kesên hatine darizandin
Musa Anter
Sait Kırmızıtoprak
Sait Elçi
Şerafettin Elçi
Naci Kutlay 
Selim Kılıçoğlu
Mehmet Ali Dinler
Şahabettin Septioğlu
Ziya Şerefhanoğlu
Necati Siyahkan
Örfi Akkoyunlu
Canip Yıldırım
Halil Demirel
Mustafa Nuri Direkçigil
Abdurrahman Efem Dolak
Ferit Bilen
Feyzullah Demirtaş
Mustafa Ramanlı
Sait Bingöl
Emin Kotan
Mehmet Özer
Medet Serhat
Şevket Turan
Yavuz Çamlıbel
Hasan Akkuş
Yaşar Kaya
Faik Savaş
Fadıl Budak
Ali Karahan
Koço Elbistan
Yusuf Kaçar
Nurettin Yılmaz
Haydar Aksu
Ziya Acar
Esat Cemiloğlu
Fevzi Avşar
Hasan Ulus
Nazmi Balkaş
Hüseyin Oğuz Üçok
Mehmet Nazım Çiğdem
Fevzi Kartal
Mehmet Aydemir
Ökkeş Karadağ
Muhsin Şavata
Turgut Akın
Sıtkı Elbistan
Cezmi Balkaş
Halis Yokuş
İsmet Balkaş

Kesên ceza wergirtî
Musa Anter 
Canip Yıldırım
Medet Serhat
Sait Elçi
Şevket Turan
Yavuz Çamlıbel
Sait Kırmızıtoprak
Hasan Akkuş
Selim Kılıçoğlu
Şahabettin Septioğlu
Örfi Akkoyunlu
Yaşar Kaya
Faik Savaş
Fadıl Budak
Abdurrahman Efem Dolak

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê
 Doza 23yan

Çavkanî

 Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê
Netewe

Netewe  komeke mirovan a ziman û / yan dîroka wan yek e, bi taybetî yên dewlet yan jî yeketiyeke din ya siyasî ji xwe re damezrandiye.

Mijarên têkildar 
Netewe-welat

Siyaset
Etnîsîte
Erdnîgariya siyasî
Pîramîdên Gîzeyê

Pîramîdên Gîzeyê kompleksa pîramîdên platoya Gîzeya Misirê. Yek ji heft nuwazeyên cîhanê yên yewnanên kevn in.

 Pîramîda Keops (Khufu)
 Pîramîda Kefren (Khafre)
 Pîramîda Mîkerînos (Menkaure)

Misira kevnare
Suzana Barmanî

Suzana Barmanî stranbêjekî kurd e. Di sala 1964'an de li başur rojavayê kurdistanê li bajarê Efrînê ji dayik bûye.1983 'an bo xwendinê çûyê Helebê. Her wiha wê di filmeke kurdî de jî lîstiyê.

Album

Lê Lê (2004)

Girêdanên derve 
Malpera Suzana Barmanî 

Stranbêjên kurd
Tenor

Tenor kesê stranbêjiya xwe bi dengê herî zirav û tîz dike. Ev deng ji dengê bas bilindtir, lê ji altoyê nizmtir e.

Deng
!
Sozdar (stranbêj)

Sozdar, stranbêjeka rockê ya kurd e. Bi navê Kejê (1997) albûmek wê heye.

Stranbêjên kurd
Rockvan
Álvaro Colom Caballeros

Álvaro Colom Caballeros (jdb.  li Bajarê Guatemala - ) serokdewletê guatemalî yê berê yê partiya Unidad Nacional de la Esperanza (UNE) bû.

Ew di  de ji penceşêrê soricikê mir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Guatemalî
Siyasetmedar
Jidayikbûn 1951
Mirin 2023
Rehîmo

Rehîmo wênêsazekî kurd e.

Rehîmo di sala 1962an de li bajarê Amûdê jidayik bû. Di sala 1990î de ji Akademiya Hunerên Spehî ya Şamê bawernameya hunerê wergirt. Ew bi xwe endamê Komeleya Hunermendên Şêwekar a Surîye ye. Her weha wekî hunermend di warê amadekarina bergên pirtûkan û motîfan nava wan de dixebiye; di warê dekorên televizyonan de jî karê wî berdewam e.

Pêşangehên wî 
 1991 Pêşangeha salane ya hunermendên Şamê.
 1991 Navenda Çandî li Amûdê
 2001 Xelata Duwemîn a Pêşbirka Hunermendên Şêwekar li Belçîkayê
 2001 Muzexaneya Îpır li Belçîkayê
 2001 Pêşangeheke hevbeş li Fabrick Piano

Çavkanî 
 Kovara Tîroj, Sal:2 Hejmar:10/Rezber-Cotmeh 2004 rûpel:2 (Sererastkirinên biçûk bo forma wîkîpediyê hatiye kirin.)

Wênesazên kurd
Kesên ji Amûdê
Roja Newé

Roja Newé rojnameyeke kurdî-tirkî bû.  

Di 15'ê gulanê sala 1963'an de li Stenbolê dest bi weşanê kir. Rojnameyeke mehane bû û bi dirûşemeya "rojnmaya wêjeyî, ramanî û siyasî" derdiket. Xwediyê rojnameyê Doğan Kılıç Şıhhesenanlı, berpirsê nivîsan Halîl Kılıçkara û gerînendeyê giştî yê rojnameyê jî Hasan Buluş bû. Heta niha nayê zanîn ku çend hejmarên vê rojnameyê derketiye. Di wan salan de cara pêşîn bû ku di rojnameyê de nivîsên bi zaravaya Dimilî cih girtin.

Di Roja Newé de, rewşenbîrên wek Abdurrahman Efhem Dolak, Selim Hangül, Zülküf Karahan, Doğan Kılıç Şıhhesenanlı nivîsaran dinivîsandin.

Çavkanî 

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên rawestandî
Deng (kovar, 1963)

Kovara Deng kovareke mehane ya siyasî bû.

Di 15ê nîsanê sala 1963an li Stembolê dest bi weşanê kir. Duyemîn her wiha hejmara dawî ya kovara di 15ê gulanê sala 1963an de derket. Nivîsên kovarê bi kurdî-tirkî bûn. Xwediyê imtiyazê ya kovarê û berpirsê nivîsan yê hejmara duyemîn Ergün Koyuncu bû. Berpirsê hejmara yekemîn Yaşar Kaya bû. Ji ber doza ku bi sedema kurdperestiyê li Dengê hatibû vekirin, Yaşar Kaya û Medet Serhat hatibûn girtin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Dicle-Fırat (rojname)

Dicle-Fırat an go Dîcle-Ferat, rojnameyeke kurdî-tirkî bû.

"Rojnameya ramanê ya mehane" Dicle-Fırat di 1ê kewçerê sala 1962an li Stembolê dest bi weşanê kir. Hejmara wê ya 8. û ya dawiyê di 14ê gulanê sala 1963an de derket. Xwedî û berpirsê rojnameyê Edîp Karahan bû. Dema Edîp Karahan piştî hejmara 9. ya rojnameyê amade kir û ji bo çapê diçû çapxaneyê ji ber ku di rê de hatiye girtin rojname dawî li jiyana xwe anî.

Sê hejmarên pêşîn yê rojnameyê 4 rûpel û hejmarên din jî 8 rûpel bûn.

Nivîskarên wê 
Di Dicle-Firatê de gelek rewşenbîrên kurd yên wekî Edîp Karahan (Her wiha bi navên Edip Osmanoğlu, Hamit Mazidağlı, Mahmut Bayraktar û Reşo bikaraniye), Dr. Sait Kırmızıtoprak, Sait Elçi, Musa Anter (Her wiha navên Rahşan, Anter, M. Anter, Dicle bikarniye), Hüseyin Aruk, Ekrem Tunç (Ekrem Yusufoğlu),  Ahmet Aras, Bahri Koçkaya, Şevket Epözdemir (Dilbırîn), Huseyîn Sagniç, Mahmut Toprak, Mehmet Şanlıer  Halit Nazmi Balkaş, Enver Aytekin (Ahmet Botanlı), İsa Şans, nivîsaran dinivîsandin.

Girêdanên Derve 
 Rojnameyek û ronakbîrek, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 24, 1997, Stokholm 
 Bi minasebeta sedsaliya rojnamegeriya kurdî dîsa li ser Dîcle-Firatê, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 25, 1998, Stokholm 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Dicle Kaynağı

Dicle Kaynağı an jî Kaniya Dîcleyê rojnameyeka kurdan bû.

Di sala 1948an li Stenbolê bi dirûşmeya "Rojnameya tirkî ya serbixwe, siyasî ya heftane" dest bi weşanê kir. Rojname ji aliyê Musa Anter (bi navê xwe yê di rojnameyê de Şehmus Elmas) û xwendekarên zaningehê yên li dora Musa Anter diciviyan û ronakbîrên kurd ve dihate derxistin. Dicle Kaynağı di sala 1949an hate girtin. Xwediyê rojnameyê Hüseyin Dikici û Şehmus Güzel (Musa Anter vî navî bikardianî) bû. Berpirsê rojnameyê dîsa Hüseyin Dikici bû.

Nivîskarên rojnameyê Anter, Rahşan, H.D., M. Anter, Parêzer Baki Tekin, M. Remzi Bucak, Dr. Karahan, Hamit Fendoğlu, A. Şirvani bûn. Divê bê gotin ku gelek nivîskar navên xwe yên rast bikarnedianîn.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Zaro Axa

Zaro Axa (1774, Bedlîs − 29 pûşper 1934, Stenbol), Kurdekî ku wexta ku hîn sax bû, di cihanê de mirovê herî temendirêj bû. Deh padîşahên Osmaniyan û serokkomarek dît. Beşdarî şeş şeran bû. Gorî hin çavkaniyan heft, gorî hinekan 13, gori hinekan jî 29 caran zewiciye. 13 zar û 29 neviyên wî hebûn. Di sala 1774an de li bajarê Bidlîsê navçeya Motkiyê çêbû. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, ji bo ku bê naskirin, wî birin Amerîkayê. Li wir bala çapemeniya Amerîka û cîhanê kişand. Li Amerîkayê gelek navdar bû. Li gorî agahiyên ku Rohat Alakom dide, di pasaporta Zaro Axa de rojbûna wî 16.02.1774 e. Zaro Axa di 29ê pûşperê sala 1934an di 160 saliya xwe de jiyana xwe ji dest dide û diçe ber rehma xwêdê. Piştî mirina Zaro Axa, ji bo lêkolîna sedemên temendirêjiya, wî li ser termê wî otopsî hate kirin û ji bo wê mejî, dil û kezebê wî ji nav laşê wî hatin derxistin.

Nîqaş 
Nîqaşek di derbarê temenê wî yê rastîn de dema ku ew mir. Li gorî belgeya mirinê ya ku ji hêla bijîjkerê wî Tirkî ve hatî peyda kirin, temenê Zaro Axa 157 bû. Ew li Stenbolê mir , her çend hin tevlihevî der barê cîhê mirinê de heye, belkî ji ber ku laş rast hat şandin DYE. mirin. Lêbelê, raportek lêpirsînê ya ku ji hêla Walter Bowerman di sala 1939-an de hat weşandin diyar kir ku Zaro Axa li dor 97, ne 157 bû.

Jiyan 

Zaro Axa li gundê Medan hat dinê (îro: Meydan) li Mutkî ( parêzgeha Bitlîsê , Împeratoriya Osmanî ), dema ku ew ciwan bû, wek karkerek çêker xebitî, û piştre koçî Stenbolê kir , li wir wek xebatkar xebitî û di dawiyê de wekî sermiyanê hate teqawid kirin. Ew sinêlên mezin ji bo çapemeniyê de gel di dema salên dawî xwe wekî hinceta mezintirîn mêrê cîhanê zindî û yê ku ji bo gelek welatan rêwîtî kiribû, di nav wan de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê,  li  Brîtanya , Fransa û Îtalya . Laşê wî piştî ku mir ew ji bo armancên lêkolînê hate şandin DY.

Zaro Axa, du caran ket nav hebûna Mustafa Kemal Atatürk û jê re digotin "Siltan". Rojnameya tirk Taraf îdîa kir ku dema ku Zaro bi Mustafa Kemal re hevdîtin pêk anî, wî behs kir ku karên pir baş kiriye, lê wî bi îdîaya rexne kir ku gelek azadî daye jinan.

Di dema temenê xwe de kiryaran da ku Zaro Axa ji ber gilîek navxweyî li ser X-Rêzan hestiyên wî lêkolîn kir û guman li ser temenê wî yê îdîa kir, destnîşan kir ku ew ji 120 salî mezintir nebû. Zilamê pîr, li gorî Reuter ji Stenbolê bû, pir hêrs bû û belgeya jidayikbûna xwe di binê nîskên bijîjkên gumanbar de belav kir. Ew îdîa kir ku bi Napoleon re hevdîtin kiriye , ku di şeş şeran de şer kiriye, û di Plevna de , dema ku ew 100 salî bûye şer kiriye. Ew ne bawer bû ku ew yanzdeh yan duwanzdeh caran zewicandî bû, lê îddîa kir ku nêzîkê 36 zaroka vî heye.

Çavkanî 

 Rohat Alakom, Dünyanın En Yaşlı Adamı Zaro Ağa (1774-1934), Avesta, 2009.

Girêdanên derve 

Kurd
Mirin 1934
Jidayikbûn 1770î
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Şaîrê Kurda yê Efsanewî Evdalê Zeynikê

Şairê Kurda yê Efsanevî Evdalê Zeynikê ji yek pirtûkên yê nivîskar û lêkolîner Ahmet Aras e.

Çapa yekemîn ya pirtûkê di cotmeha 1996an de ji nav Weşanên Deng derketiye. Pirtûk ji 216 rûpelan pêk tê. Di pirtûkê de behsa jiyana dengbêjê navdar yê herêma Serhedê Evdalê Zeynikê tê kirin. Di pirtûkê de ji bilî jiyana Evdal, şecereya wî, stran û klamên wî, hevpeyvînên bi xizm û merivên Evdalê Zeynikê hatiye kirin, wêneyên gundên wî cih digire. Di pêşgotina pirtûkê ya ku weşanxaneyê nivîsaye tê gotin ku Ahmet Aras dest bi xebata jiyannameya Evdalê Zeynikê di sala 1966an de kiriye û ev lêkolîn ta 1996an domandiye. 

Divê were gotin ku di çapa yekemîn ya pirtûkê de ji dêvla tîpa "i" yê "ı" û ji dêvla "î" yê jî "i" hatiye bikaranîn. Wêneyên pirtûkê û bergsaziya wê ji aliyê wênesaz Arif Sevinç ve hatiye çêkirin.

Şairê Kurda yê Efsanevî EVDALÊ ZEYNIKÊ di cotmeha 2004an bi wergêriya Fehîm Işık ji nav Weşanên Evrenselê bi zimanê tirkî çap bû. Çapa vî ya Kurdî ya kewn hindik ma xelas bibe ger nu here çap bibe.

Pirtûk
Alan Botan

Alan Botan (z. 1960 li Botanê), hunermend û pêşmergeyekî kurd bû.

Alan Botan di sala 1960an de li Botanê ji dayik bû ye. Dema ew 6 salî bû binemala wî çû Başûrê Kurdistanê û li wê derê bi cîh bû. Di 9 salî wî de malbata wî li Başûr Rojavayê Kurdistanê bi cîh bû. Demê ew 21 salî bû di sala 1981ê li Başûrê Kurdistanê bû pêşmerge. Li şoreşê pir nexweş ket û xwendekarekî înglîz nişterî li ser wî kir û ew ji mirinê rizgar kir. 

Alan Botan di sala 1987ê ji ber nexweşiya xwe li Kurdistanê ne ma û paşê li Swêdê bû penaber. Di salê 2000î de jiyana xwe ji dest da û çû ser dilovaniya xwe.

Alan Botan her wiha xwedî albûmeke bi navê "Pêşmerge" ye. Ji bilî wê gelek stranê ku nivîsiye ji aliyê gelek hunermendan hatiye xwendin.

Girêdanên derve 
 Li ser albûma "Pêşmerge" ya Alan Botan 
 Stranên wî ne, lê kesek navê wî nabêje

Stranbêjên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1960
Tewlo

Tewlo yekemîn kovara qerfî ya kurdî li Tirkiyeyê bû.

Tewlo di  li Stenbolê dest bi weşanê kir. Xwediyê imtiyazê yê kovarê Serhat Bucak, berpirsê nivîsan Tarık Tolunay, dernênerê qerfê jî Xelîl Ziravav (Halil İncesu) bû. Kovar piştî 13 hejmar belav bû û piştre di  hate girtin. Tewlo pir kêm cih dida zimanê tirkî jî.

Di nav nivîskar û xêzkarên kovarê Dogan Guzel, Mümün Durmaz, Seydoş Xirabxoş, Can Baytak, Selim Canhıraş, Burcu Durusu, Luis Garcia, Musa Anter û İsmail Beşikçi cih digirtin.

Piştî Tewloyê di sala 1999an kovara qerfî Pîne dest bi weşanê kir.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kovarên mîzahî
Kovarên rawestandî
Fıratta Yaşam

Fırat'ta Yaşam an go Jiyana Li Feratê rojnameyeke hefteyî ya siyasî Kurdî û Tirkî bû.

Fırat'ta Yaşam di sala 1998an li Dîlokê dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê  Mehmet Boncuk bû.

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Sey Qajî

Sey Qajî Helbestvanê kurd.
1871 Dêrsim, Gemîkê.  Bi sê saliyaxwo ber nexwaşiyê her dû çawên xwo winda kir. 
Sala 1936ê Gundê Xişkulê wefat kir. Sey Qajî helbesta Aşîra Demenu Sero Vata da, behsa gelê ku bi zoriyê hatîye koçberkirin û cihên wan yên îbadetê hatine girtin dike.

       Asma Gulanê
 Nao ame serê asma gulanê
 Çarê mal û ga û waxtê warano
 Ondeno Mazger baxçê tûyano
 Talîvî dur sonê waxtê ra ano
 Raa Alî ya waxtê pîrano
 Ezo hepîs û kes darê mi nêno
 Raa Haq de koçikê do nano
 Mi va ke belçî Muhemed Alî esto
 Rozê ma rê zuyêra xêre vano
 Çi talif çi raye çe pîr çe varîo
 Nezonen peyniye de ma ro se vano

Çavkanî
 Selîm Temo, Kovara Esmer

Helbestvan
Luqman Ahmedî

Luqman Ahmedî wênesazekî kurd e.

Luqman Ahmedî di sala 1972yan de li bajarê Dirbêsiyê ku di nava sînorên Suriyeyê de ye, ji dayîk bûye. Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê dîzayn û grafîkên pirtûk û kovaran û her wiha karîkatûran jî dike. Di 8 saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, pêykerek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmed dibe yekemîn û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyetê. Lê li gel ku Ahmed xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmed ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. 

Luqman Ahmed, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike.
Ahmedî, Luqman
Parlamen

Parlamen (parlêman, parlement, perleman)  damezriyayiyeke qanûndananê ye ko nemaze li wan welatan dihêt dîtin ko li ser şopa Dozena Westmînîsterê li Keyaniya Yekbûyî diçin.

Peyva parlamenê 
Parlamen ji peyva fransî parlement hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê kurdî de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn.

Erkê parlamenê 
Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên Desthilata Dadwerî, Desthilata Qanûndananê û Desthilata Bicihkirinê di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin.

Di pergala parlamenî ya hikûmetê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di Pergala Serkomarî ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye.

Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit.

Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina layîhe yên hikûmetê ne.

Çavkanî 

Siyaset
Çerkez Ethem

Çerkez Ethem (jdb. sala 1885 li Bandirmayê, Împeratoriya Osmanî – m. , Emman, Urdun) gerîllayekî çerkez ê osmanî bû. Ji gundê Emreköya Bandirmayê ji pênc kuran kurê herî biçûk ê Alî Beg bû. Birayên wî yên mezin İlyas û Nurî, şerê bi rûman re hatine kuştin. Birayên wî yên din Reşet û Tevfîq jî di salên 1901ê û 1902an de, dibistana Herbiyê qedandin û bibûn serbaz. Birayê wî Reşîd, di gelek bereyan de tevlî gelek cengan bibû. Dûre weke parlementerê bajarê ku niha navê wê Manîsa ye bû û ji wir tevlî Meclîsa Mezin a Tirkan bû.

Çerkez Ethem, ji malê direve û dikeve Dibistana Suwarî ya Bakirkoyê ya Zabît a Piçûk. Di şerên Balkanê de, di bereya bulgar de birîndar bû. Zama qidemê û  madalyon wergirt. Di şerê cîhanê yê yekem de, li jêr serkêşiya Eşref Kuşçubaşı bi Rêxistina "Teşkîlatı Mahsusa" tevlî êrişên li ser Îran, Efxanistan û Iraqê bû. Birîndar bû û piştî şer vegeriya gundê xwe. Di sala 1919an de Rêxistina gerîlla ‘Kuvayî Milliye’ ava kir. Ev rêxistin, weke hêza gerîla ya Anatoliyê, li hemberi hemû serhildanên li dijî komarê hate bikaranîn. Bi damezirandina Komara Tirkiyê re pêwistiya vê rêxistinê ji holê rabû, serok û fermandarên vê rêxistinê bi ‘xayîntiya welat’ ji aliyê Mustafa Kemal Ataturk  ve hate tawanbarkirin û sûrgûnkirin. Çerkez Ethem, ji aliyê Mustefa Kemal ve di Lîsteya sedûpênciyan de hate bicîhkirin. Di  de Dadgeha serxwebûnê derheqê Çerkez Ethem, fermandarên wî û xizmên wî de hûkmê dardekirinê da. Lewma Çerkez Ethem, salên mayî yên jiyana xwe li xeribiyê berdewam kiriye. Pêşî çû Berlînê. Dûre demekê li Qahîreyê ma û di salên dawî de derbasî Ûrdûn û Libnanê bû.

Di sala 1948an de li Emman, Urdun mir.

Mijarên têkildar 

 Çerkez li Tirkiyeyê

Çavkanî 

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1885
Mirin 1948
Mêr
Jidayikbûn 1886
Elî Galîp

Elî Galîp, di sala 1871’ê de ji dayik bû. Di sala 1919’an de ji aliyê Damat Ferît Paşa ve weke Waliyê Xarpût (Elezîz) hate wezîfedarkirin. Dûre ji aliyê Mustafa Kemal ve weke xayîn hate îlankirin û li lîsteya sedûpênciyan hate zêdekirin û hate sûrgûnkirin. 

Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Jidayikbûn 1871
Mirin 1930
Kesên ji Kayseriyê
Mêr
Gowarî Çilawaz

Gowarî Çilawaz gowarêkî manganey taybet be muzîk û goranîye, Dezgay Mûzîk û Kelepûrî Kurd derîdekat. 

Erkî serkî em goware (be notekirdinî sercem ew goranîye folklorî û kelepuwrîye kudîyanen) ke ta êsta beşêwey têkst û deqî edebî leber destan. Le werzêkda wêray derçuwnî "3" sê asayî jimareyek taybet dekrê be twêjînewew lêkolînewy zanistî le ser muzîk, û goranî û layenekanî hûnerî peywest bem hûnerew dezgay muzîk û kelepuwrî kurd, bo her boneyekî peywest be jyan û jiyarî kurdewarî (Jimareyekî taybet)yş dexate berdem xwêneran û arezûwmendanî bwarî mîlodî û goranî kurdî.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera Kovara Çilawaz
Ferhengê Grûba Xebate ya Vateyî

Ferhengê Grûba Xebatê ya Vateyî ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî, Tirkî-Kirmanckî yo.

No ferheng, grûba Grûba Xebate ya Vateyî amade kerdo û Weşanxaneyê Vateyî zî Îstanbul de çap kerdo. Qismê Tirkî-Kirmanckî (zazakî) 4000 û yê Kirmanckî-Tirkî zî nezdiyê 8000 çekuyan o.

Tirkî
Gotara bi zazakî