nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ordîxanê Celîl

Ordîxanê Celîl (24ê tebaxa 1932 li Êrîvanê - 20ê cotmeha 2007 li Sankt Petersburgê), doktorê zimannasiyê, profesor, zargotinnas û ronakbîrekî kurd ê binavûdeng bû. 

Di sala 1951an de li Zanîngeha Êrîvanê beşa fîlolojiyê dixwîne û di sala 1956an de teva dike. Heman salê li Akademiya Zanistê ya Ermenistanê, di beşa Kurdolojiyê de mîna asîstan kar dike. Celîl yekemîn asîstanê beşa kurdzaniyê ye. Di sala 1957an de li Zanîngeha Lenîngradê li Înstîtuya Zanistî ya Rojava di Kursiya Kurd de dest bi kar dike.

Ordîxanê Celîl yekemîn spîkerê Radyoya Kurdî ye û 3 salan vî karî dike. Demek, bi birayê xwe Celîlê Celîl û xuşka xwe Cemîle Celîl re li Gurcistan û Ermenistanê, li herêmên ku kurd lê dijîn digerin û li ser zargotin û edebiyata gelêrî ya kurd lêkolînan dikin û berheman berhev dikin.

Di sala 1958an de diçe serdana Başûrê Kurdistanê û li wir, li ser zimanê kurdî lêkolînan dike. Dîsa di salên 1970yî de li ser kurdên ku sirgûnê Kazaxistan û Turkmenistanê bûne, xebatan dike.

Pirtûkên wî 
 Stranên Lîrîk Ên Gelêrî yên Kurd (1964)
 Kela Dimdim
 Xanê Dest Zêrîn
 Biwêj û Gotinên Pêşiyan Ên Kurd
 Çîrokên Gelêrî Yên Kurd
 Folklora Kurd (2 cild in û bi birayê xwe Celîle Celîl re amade kirine)

Çavkanî 

Nivîskarên êzîdî
Zimannasên kurd
Profesor
Jidayikbûn 1932
Mirin 2007
Radyoya Êrîvanê

Nivîskarên kurd
Al Gore

Albert Arnold "Al" Gore, Jr. (jdb. 31ê adara 1948ê) cêgirê serkomar ê 45ê yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû ko ji sala 1993ê heta 2001ê di bin firmana Serkomar Bill Clintonî da kar kir. Berî hingî, Cêgirê Serkonarî Goreî endamê Civata Nimînendeyên Welatên Yekbûyî (ji 1977ê heta 1985ê) û endamê Senatê (ji 1985ê heta 1993ê) bû û nimînendeyî ya wîlayeta Tênêsî dikir. Wekî çelengekê warê jîngehparêziyê, wî digel the Intergovernmental Panel on Climate Change Nobel Xelat a Aşitiyê ya 2007ê jibo "bizavên xwe jibo diristkirin û belavkirina agehdariyên zêdetir liser guhartinên destkirî yên seqayê, û danana şengistê kiryarên pêdivî jibo betalvekirina wan guhartinan" wergirt.

Gore berbijarê Partiya Demokrat jibo serkomariya Emrîkayê di hilbijartinên 2000ê da bû. Di wan hilbijartinan da ew bi awayekê pirdengane biserkevt. Gengeşeyeka qanûnî li ser dubarehijmartina dengên wîlayeta Florîdayê di Dadgeha Bilind da, li dawiyê bi qezenca George W. Bushî dawî bû. Bi vî awayî, ew hilbijartin hilbijartina herî gengeşebar ya dîroka Welatên Yekbûyî dihêt hesibandin.

Amerîkî
Jidayikbûn 1948
Mirovên zindî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Vate (kovar)

Vate, kovarêka kulturî ya û bi kirmanckî (kurdiya zazakî) Îstanbul de, hîrê aşman ra rayke vecêna. Hûmara yewine hamnanê 1997î de weşanîyaya û hetanî ewro 40 hûmarî weşanayê. Na kovare hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra organîze bena.

 Serredaktor: Malmîsanij
 Redaksyon: Haydar Diljen, J. Îhsan Espar, Cemîl Gundogan, Malmîsanij, Mehmed Selîm Uzun

Destpêke de Osman Aytar, Yildiray Beyazgul, Çeko, Munzur Çem, Hûmanê Çiyan, Memo Darrêz, Nîhat Elî, Lerzan Jandîl, Huseyîn Kulu, Seyîdxan Kurij, Robîn Rewşen, Kamer Soylemez, Kazim Temurlenk, Harun Turgut, Şukrî Urgun mîyanê Grûba Xebate ya Vateyî de şuxulîyayêne. La dima ra çend merdimî sebebanê cîya-cîyayan ra Grûbe ra abirîyayê. Badê pey, zaf kes û nuştoxê neweyî daxilê Grûbe biyê. Nika Tirkiya de Deniz Gündüz berpirsîyarê kovare yo.

Girêdanên derve 
 www.vateyayin.com 
 Kovara Kulturî

Kovarên kurdî
Stûnpiştdar (filûm)

Stûnpiştdar, filûma stûnpiştdaran, kordat (), filûma heyînên jîndar ên bi stûnka piştê ye.

Dabeşandina canewerên kordatan

Taksonomî 
 Filûma stûnpiştdaran yan kordatan
 Binefilûma Tunicata - Masiyên orkînos, berî bi navê Urochordata hatine naskirin, 3.000 cure
 Binefilûma Cephalochordata - Lanzelet, 30 cure
 Binefilûma Vertebrata - Canewerên bi stûnka piştê, 57.739 cure
 Jêrefilûma Agnatha - Canewerên bi stûnka piştê û bêçen (bêlam), zêdeyî 100 cure
 Çîna Myxini an Hyperotreti - 65 cure
 Çîna Conodonta 
 Çîna Hyperoartia 
 Çîna Cephalaspidomorphi - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
 Çîna Pteraspidomorphi - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
 Jêrefilûma Gnathostomata - Canewerên bi stûnka piştê û biçen (bilam) 
 Çîna Placodermi - Canewerên bi stûnka piştê yên zirxdar ên paleozoyîk
 Çîna Chondrichthyes - Masiyên bikirkirk, zêdeyî 300 cure
 Çîna Acanthodii - Semasiya marîpişt a paleozoyîk
 Joreçîna Osteichthyes - Masiyên bihestî, zêdeyî 30.000 cure
 Çîna Actinopterygii - Masiyên perikên strîdar, 30.000 cure
 Çîna Sarcopterygii
 Sereçîna Tetrapoda - Canewerên bi stûnka piştê û bi çar lingan, zêdeyî 18.000 cure
 Çîna Amphibia - Amfîbyûm, 6.000 cure
 Rêza Amniota - Bi hêkên amniyotîk
 Çîna Sauropsida - Xizinde, zêdeyî 8.225 cure
 Çîna Aves - Balinde, 8.800-10.000 cure
 Çîna Synapsida - Xizindeyên wek guhandaran, zêdeyî 4.500 cure
 Çîna Mammalia - Guhandar, 5.800 cure

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Chordate on GlobalTwitcher.com
 Chordate node at Tree Of Life 
 Chordate node at NCBI Taxonomy

Stûnpiştdar
Weşanên Doz

Weşanên Doz, bi tirki Doz Yayınları, weşanxaneyeke li Stembola Tirkiyê ye. Doz gelek pirtûkên bi kurdî weşandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Doz 

Weşanxane
Almazán

Almazán şaredariyeke li parêzgeha Soriya ye, li Kastîlya û Leyonê, Spanya.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Şaredariyên Soriyayê (parêzgeh)
Ágreda

Ágreda bajêrvaniyeke li navçeya Soria ye, li Kastîlya û Leyonê, Spanya.

Spanya
Beratón

Beratón şaredariyek e li parêzgeha Soria ye, li Kastîlya û Leyonê, Spanya.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Şaredariyên Soriyayê (parêzgeh)
Neon

Neon () elementek e. Hêmaya wê kîmyayî H ye û nimroya atomî jî 10 e. Neon bi reng, bi tam û bi bêhn e. Neon di bê da jî heye (0,0018 %).

Dîrok 

Neon (bi yewnanî: νέος, néos, yanî "nuh") di salê 1898 da ji aliyê Sir William Ramsay û ji Morris William Travers ve hate vedîtin.

Girêdanên derve 

Element
Rîsaleya Biratîyê

Rîsaleya Biratîyê pirtûkekî Seîd Nûrsî ye. Ew li ser biratiyê ye.

Pirtûk
Pêping

Pêping (Chloris chloris), cureyek ji balindeyên wiçwiçok e.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serstîrk
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Balindeyên li Kurdistanê
Zengilok

Zengilok, serxwînk, zengulîtik, kilîl milîl, çûka mastî, silivî an jî  şivanok ku gelek navên wê hene (Carduelis carduelis), cureyekî serstrîkan (Fringillidae) e.

Şayes 
Zengilok 12 cm dirêj e. Enî û erzing sor in. Tokek spî di ser berçêlikêre ye li semta guhikan heta perê kulovanka serî diçe. Piniyeke qehwayiya vekirî li singî û teniştan e. Kulovanka serî heta piştpatikê reş e. Du gîxên reş jê şor dibine herdû rexên stûyî. Pişt qehwayiyekî xwelîkî yê vekirî ye. Çeng reş in û qaneke zêrîn û hindek gîxên spî li şaperan e. Kurî reş e rexên perên wê spî ne. Spîlka çavan qehwayiyekî tarî ye. Nikul sorşekirekî pêtînê teniş qehwayî ye. Pê sorşekirekî vekirî ne. Mê û nêr rengek in; yê nêr ji rengî ve piçekê zîqtir e.

Têjik ji serî ve xwelîkiyekî gewr e, gîx û ravên qehwayî li banê serî û patikê û piştpatikê ne, demê wî soratî lê nîne.

Jîngeh 
Li Kurdistanê (li nîv çiyayan) xwecih e û zivistanan ji serè çiriya duyê heta dûmahiya nîsanê li deştan ref ref li mêrg û reviyên bi dexel û têr strîzerik (cureyekî strî ye) xweş dihê dîtin.

Parêzî 
Bişkojikên gil û giyayî û tovê striyan dixwe.

Reftar 
Hêlînên xwe li ser darên bilind çêdike û têjikan jî li navçiyayan tên der.

Belavbûn 
Li Tirkiye û Kîprosê û rojhilata nêzîk û bakurê Îraqê heta çiyayên Zagrosê têjikan tîne der. Zivistanan ber bi nişîv heta Sînayê li Misrê û heta bakurê Erebistana Siyûdî diçe.

Çavkanî 
 Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
 Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
 H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
 D. Îzolî (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed.
 R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

Girêdanên derve 

Serstrîk
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Zîqzîke

Zîqzîke, cureyek ji balindeyên wîçwîçok e. Ev çûk li Ewropa, rojavayê Asya û bakurê Afrîka dijîn.

Çûk
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Zerdêle

Zerdêle, zerdek an jî zerîle (Oriolus oriolus), cureyek ji balindeyên wîçwîçok e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zerdêl
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Afrîkayê
Bûrek

Bûrek an qirika belek (Garrulus glandarius), cureyekî qijakan e (Corvidae).

Şayes

Reftar

Belavbûn

Jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
RSPB Information on Jays in the UK
Avibase 
ARKive  Photographs, video.
Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
Jay photos

Qijak
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Silêmanê dunikul

Dîksilêman, botbotik, silêmanê dunikul, dodo, dawudik an jî hûphûpik, cureyek ji balindeyan e.

Koçberê Havînê ye. Di demsala buharê de di orta meha adarê de tê û di payizê de vedigere Efrîkayê.
Bi timika xwe ya drêj dihê nasîn.

Li nav xerzikan, li daristanên mezin û biçûk, li nav ripinan, li çolê beyar û gelek deverên din dihê dîtin.

Hêlîna xwe li kortikên aran û li qulên axan de çêdike.
Dema qurpketinê ji teriya wê bêhnek gran belav dibe. Di navbera 4-12 hêkan dike û 16 rojan qurp dimîne.Di dema qurp ketinê de nêr mêyê xwedî ike.

Bi rîtmek hêdî û bi pêl ifre
Frîna wê weke frîna Perîdanikan e.

Bi nikulê xwe ê tûj û drêj kurmikên bin axê derdixe û dixwe. Carinan bi xwêrkêşin biçûk, bi amfibiyan bi tov û fêkiyan jî xwe xwedî dike.

Bi hevjînê/a xwe re pirr sadiq e. Dema hevjîna/ê wî dimre nema hvaltiyê bi hinekên din re dike.

Di gelek efsaneyan de cî girtiye.

Di mîtolojiya ereban de, a misiran û yunan de botbotik li gorî îslamiyuetê Xwedê timika serê wî ji ber ku ji dê û bavê xwe re pirr bi hurmet e dayîyê. Lewra ev çûk dema dê û bavê wan ji ber extiyariyê ji qawetê dikevin, wan xwedî dikin.

Rêberî ji Silêman pêxember re kiriye û bû ye sedem ku ew di çolê de avê bibîne. Ji ber vê jî ereban navê wê kiriye "hud hud" (li wir e, li wir e)

Gelerî
Silêmanê dunukil çû ser darê tirik kir

Dodo kete kemînê
Kemîn jibo evînê
Şax bi şax digere
Çarekê jê nabîne
Dodo Dodoooo

Dodo dodo te çi kir
Çû parsînê şuxul kir
Heta hat û keçik mir
Kullik danî bavo kir
Tellik danî bavo kir

Seyrê qîza axê ye
Delalîka serey e
Qelenê xwe buha ye
Dodo liser helyaye
Dodo xortek hêja ye

Seyranê heda meda
Tevir girt û erd veda
Jibo evîna Dodo
Çavê te ma di rê da
Te canê xwe kir feda.

Gelêrî (Herema Serhedê)

Çûk
Faûna ya Kurdîstan
Qelaşînk

Qelaşînk qeleşînk, bûkcuhî, şînşînk,qerejok, kerhajo, keraco, qirhajo, kaselleşînke, xumeşînke an qelaşînkê Ewropayê (Coracias garrulus), cureyekî masîgiran e.

Dabeşandin 
Du binecureyên qelaşînkan hatine danasîn ta niha:
 Coracias garrulus semenowi
 Coracias garrulous garrulus

Şayes 
Qelaşînk çûkekî qelew e ku dirêjiya wî di navbera 29–32 cm de ye û tevî baskan dirêjiya wî di navbera 52–58 cm de ye. Giraniya qelaşînkê nêr di navbera 127 – 160 graman de û yê mê di navbera 130 – 154 graman de ye. Rengê wî şîn û rengê paşiya wî pirteqalî-qeheweyî ye.

Reftar û parêzî 
Hinek komên qelaşînkan bi riya Hindistanê ber bi aliyê Afrîkayê ve koçber dibin. Qelaşînk li balafirekî dehimî bû gor ku hatibû tomarkirin jor deryaya Erebistanê. Qelaşînk li ser daran, dîreg an têlan dilîse. Dengê wî wekî qirikan e ku sext e. Qelaşînk li xijendeyên biçûk wek qirtîş û marên biçûk, çûkên jar, pîrê, kojerên biçûk, beq, mêş û mûr wekî çirçirk, kulî, sedpî û kêzikan digere û dixwe. Qelaşînk nêzî şeş hêkan dike di hêlînên avakirî di kunên daran.

Jîngeh 
Qelaşînk cotgehên tevlihev, newalên çeman,  û deştên zuha û germ ku tê de darên belavbûyî dijî ye.

Belavbûn 
Binecureyê qelaşînkê (C. g. garrulous) li bakur-rojavaya Afrîkayê, başûr-rojava û başûr-navîna Ewropayê, Asyaya biçûk (Tirkiye û Bakurê Kurdistanê) ta bakur-rojavaya Îranê (rojhilatê Kurdistanê) û başûr-rojavaya Sîbîryayê li Rûsyayê belav dibe.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.iucnredlist.org|Ser rewşa qelaşînkan
 Qelaşînk - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Deng, wêne û vîdiyoyên Qelaşînk   
 Qelaşînk li Tirkiyê
 Oiseaux Wêne
 Ageing and sexing (PDF; 4.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Qelaşînk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Curitiba

Curitiba [] paytextê federedewleta Brezîlê Paraná e, bajarê herî mezin ê herêma başûr Brezîlê. Gorî hejmartinên sala 2007´î hejmara niştecihan 1.788.559, bi tevî metroyên xwe 3.595.662 e. Bajêr bi tevî devedora xwe li ser 434,967 km² hatiye avabûn. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 934 m ye.

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî yê Curitiba

Bajarên Brezîlê
Şivanxapînok

Şivanxapînok, şevangîrok, şevanlêvînk, mitik an jî xapxapok (Caprimulgus europaeus), balindeyeke şevger e. 25-27 cm dirêj e. Serê wî pan û tepşî ye û çav mezin in, nikulê wî kurt e bin pan. Devê wî mezin e, li xavokên wî hindek dav simbêlên zivir ên dirêj pê ve ne. Rengê wî qehwayiyekî pêtî ye. Pinî û gîx û ravên qehwayî yên tarî û gewr û reş lê ne. Rengê axê didinê. Çengan û kuriyê tîvarêzikên aşkera lê ne û hindek piniyên spî li perên şaperveşêr hene.

Girêdanên derve 

Çûk
Balindeyên li Afrîkayê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Vîzvîzik

Vîzvîzik, çivrîk, çivrînk, ebabîlk an çûçika tûtelanî (navê wê yê latînî Apus apus), balindeyeke 16-17 cm dirêj e ji famîleya çivrîkan (Apodidae).

Çûkekî koçber e û tenê havînan dihê dîtin. Dişibite hechecîkan lê ji wan cuda ye. Cudahiya wan ya herî mezin gişê karên xwe li hewa bi cî anîn e: li hewa dixwun û vedixwun, dileyzin, radizên û hwd.

Li ciyê avgîr, zeviyên deştên nizm dijîn lê hêlînên xwe bi granî li ciyê bilind çê dikin.

Meha gulanê qurp dikevin û di navbera 2-4 hêkan dikin. Dema qurpketinê 20 roj e û nêr û mê bi dor li ser hêkan rûdinên. Çêl di navbêhna 40-50 rojî de dibin xwedî pirç û bazik û bifirê dikevin.

Yekzewac in.Lê dema ku hevalê/a wan bimre zewcek din jî dikin.Temenê wan 7-8 sal e.

Çend cûreyên vîzvîzikan
Vîzvîzika boz
Vîzvîzika biçûk
Vîzvîzika zikspî

Galeriya vîzvîzikan

Çavkanî

Çivrîk
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Cinsên çûkan
Qirgurg

Qelareşk an qirgurg e(Corvus corax), balindeyekî herî mezin ji famîleya qirikan e.

Şayes 
Meziniya wê 62-64 cm digihê. Nikula wê reş e.

Reftar 
Qiştina qelareşkan mîna qroq-qroq an qorp-qorp e.

Binecure

Belavbûn

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qijak
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Qela mizgînî

Qela mizgînî, firindeyeke ji famîleya qijakan e.

Çûk
Qajû

Qajû, balindeyeke ji famîleya qirikan e. Hemû perrên wan reş in, nikilên wan zer in û lingên wan sor in.

Çûk
Qelereşk

Qelereşk an jî  qijik (Corvus monedula), cureyekî balinde an firrinde ji cinsê Corvus û ji famîleya qirikan (Corvidae) e.

Binêre 
 Qijak
 Qirik

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-jackdaw-corvus-monedula 
 http://ibc.lynxeds.com/video/eurasian-jackdaw-corvus-monedula/two-immature-birds-squabbling-over-food 

Faunaya Kurdistanê
Çûk
Nînewa

Nînewa, di dema Asûriyan de bajarekî mihim û mezin bû. Îro ew der di bajarê Mûsilê de cihekî mezin ê kavilan e. Nînewa ji bo kerwan û bazirganan ji bo derbasbûna çemê Dîcle cihekî girîng bû.

Senaxerîbê Aşûrî (Sanherîb, 700 BZ) Nînewa ji xwe re kir bajarekî mezin û pir spehî. Kelha wî 200 metre fireh û 210 metre dirêj bû û ji 80'î zêdetir ode tê de hebûn. Di wê demê de li Nînewê 100.000 - 150.000 mirov dijîn û Nînewa yek ji bajarên herî mezin bû.

Di sala 612 BZ de Nînewa ji aliyê Med û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehatiye avakirin.

Ereb di sala 637 PZ de ketin Nînewê û wan li aliyê din ê çemê Dîcle bajarê Mûsilê ava kirin.

Li gor Tewratê, Xwedê Ûnis (Yûnus) pêxember şand bajarê Nînewê û heta îro jî mizgefta "Nebî Ûnis" li Mûsilê heye - beriya ku bû mizgeft, ew dêrekî Filehan bû.

Di Încîlê de Îsa Mesîh du caran li ser bajarê Nînewê û li ser xelkê wî dibêje (Metta 12:39-41 û Lûqa 11:30-32). Ew ji bo hemûyên ku baweriya xwe bi peyvên Îsa neyînin mînakek in, çimkî wan zû guhdariya Ûnis pêxember kiribû.

Di Quranê de peyva Nînewa derbas nabe, lê di sûra 37:147 de behsa mirovên Nînewê tê kirin.

Girêdanên derve 
 Serhatiya Ûnis pêxember

Bajar
Cihên dîrokî
Sîlîsyûm

Sîlîsyûm (, ji ) elementek û nîvmêtalek e.

Vedîtin 
Sîlîsyûm wek element di salê 1787 ji Antoine Lavoisier hate vedîtin. Sakata heder jahl.

Bikaranîn 
Îro Sîlîsyûm ji bêtonê, camê û elementên fotovoltayîk ra girîng e. Hên jî Sîlîsyûm ji bo şewtandinê di bomban da tê bikaranîn.

Hebûn 
Nêzîkî 15 % ji erdê tevda bes sîlîsyûm e. 25,8 % ji rûyê (qaliqê) erdê ji sîlîsyûmê ye; wisa Sîlîsyûm elementê dûyeme bi pirbûnê di cîhanê da ye (piştî Oksîjenê).

Çavkanî 

Element
Xeterî
Zû dişewte
Tûtirwask

Tûtirwask , balavîk, zîçbalavîk  an jî qûnhejhejoka spî (Motacilla alba), cureyekî qûnhejhejokan (Motacillidae) e.

Taksonomî

Şayes

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Jîngeh

Belavbûn

Navên cudayî yên qûnhejhejokan 
 Dûvlerzîn
 Dûvrepik
 Qûnhejok

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Wêne,vîdiyo û agahiyên tûtirwaskan 

Qûnhejhejok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Çivîka hêjîran

Çivîka hêjîran an balavîgewrik (bi soranî: barîke), cureyekî firendeyan e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çivîka hêjîran
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Serreşe

Sereşe, serreşe  an jî fîsqegula mezin (Parus major), cureyekî fîsqegulan e.

Belavbûn

Şayes

Reftar

Jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fîsqegul
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Asyayê
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kîrkot

Kîrkot an jî kîrkûk (Lanius collurio), cureyekî ji balindeyên kêzxweran e.

Şayes

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kêzxwer
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Fîsqegulê bisimbêl

Fîsqegulê bisimbêl, firendeyek e.

Çûk
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
1787

Bûyer

Cîhan 
 Elementê Sîlîsyûm ji Antoine Lavoisier hate vedîtin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Torxe

Torxe, tîntore an kakol (Alaudidae), famîleyekî balindeyên fîkaran e. Tehma torxeyan gellek nerm û xweş e.

Şayes 
Dirêjiya torxeyê di navbera 12 - 24 cm û giraniya wê di navbera 15-75 g e.

Reftar

Taksonomiya cins û cureyan 
Cins û cureyên torxeyan
 Cinsê: Mirafra
  Mirafra alopex
  Mirafra passerina
 Mirafra cantillans
  Mirafra javanica
  Mirafra cheniana
  Mirafra albicauda
  Mirafra hova
  Mirafra cordofanica
  Mirafra williamsi
  Mirafra pulpa
  Mirafra hypermetra
  Mirafra somalica
  Mirafra ashi
  Mirafra angolensis
  Mirafra africana
  Mirafra rufocinnamomea
  Mirafra apiata
  Mirafra collaris
 Mirafra erythroptera
  Mirafra erythrocephala
  Mirafra microptera
  Mirafra gilletti
  Mirafra g. degodiensis
  Mirafra africanoides 
  Mirafra assamica
  Mirafra affinis
  Mirafra rufa
  Mirafra poecilosterna (
  Mirafra sabota
 Cinsê: Pinarocorys
  Pinarocorys erythropygia
  Pinarocorys nigricans
 Cinsê: Heteromirafra
  Heteromirafra archeri
 Heteromirafra sidamoensis
  Heteromirafra ruddi
 Cinsê: Certhilauda
  Certhilauda curvirostris
  Certhilauda brevirostris
  Certhilauda semitorquata
  Certhilauda subcoronata
  Certhilauda benguelensis
  Certhilauda chuana
 Certhilauda erythrochlamys 
  Certhilauda albescens 
  Certhilauda barlowi 
 Torxê sor, Certhilauda burra 
 Cinsê: Chersomanes
  Chersomanes albofasciata
 Cinsê: Eremopterix
  Eremopterix australis
 Eremopterix leucotis
  Eremopterix nigriceps
  Eremopterix verticalis
  Eremopterix signata
  Eremopterix leucopareia
  Eremopterix grisea
 Cinsê: Ammomanes
  Ammomanes cincturus
 Ammomanes phoenicurus
 Torxê çolê, Ammomanes deserti
  Ammomanes grayi
 Cinsê: Alaemon
  Alaemon alaudipes
  Alaemon hamertoni
 Cinsê: Ramphocoris
  Ramphocoris clotbey
 Cinsê: Melanocorypha
  Melanocorypha calandra
  Melanocorypha bimaculata
  Melanocorypha maxima
 Melanocorypha mongolica
  Melanocorypha leucoptera
 Torxê reş, Melanocorypha yeltoniensis
 Cinsê: Calandrella
  Calandrella brachydactyla
  Calandrella blanfordi
  Calandrella acutirostris
  Calandrella rufescens
  Calandrella cinerea
  Calandrella cheleensis
 Torxê axê, Calandrella raytal
  Calandrella somalica
 Cinsê: Spizocorys
  Spizocorys conirostris
  Spizocorys fringillaris
  Spizocorys sclateri
  Spizocorys obbiensis
  Spizocorys personata
 Cinsê: Eremalauda
  Eremalauda dunni
  Eremalauda starki
 Cinsê: Chersophilus
  Chersophilus duponti
 Cinsê: Galerida
  Galerida cristata
  Galerida theklae
 Galerida malabarica
  Galerida modesta
  Galerida deva
  Galerida magnirostris
 Cinsê: Pseudalaemon
  Pseudalaemon fremantlii
 Cinsê: Lullula
 Torxê daristanan, Lullula arborea
 Cinsê: Alauda
  Alauda arvensis
  Alauda japonica
  Alauda gulgula
  Alauda razae
 Cinsê: Eremophila
  Eremophila alpestris
  Eremophila bilopha

Herwiha binêre 
 Çûkê zad

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lark videos  

Torxe
Famîleyên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Hechecikê zinaran

Hechecikê zinaran, çûkeke ji famîleya hechecikan e. Ew di nav zinaran de hêlîna xwe çêdike.

Pêşangeh 

Çûk
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Tiyaxs

Tiyaxs an jî Avdêges () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 

Zimanê gundiyên Tiyaxsê zazakî ye. Tiyaxs nêzîkî gundê Kuyê û Xurûcê ye.

Gundên Pasûrê
Eskar

Eskar gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye. Bi tirkî navê wî Yaylak e.
Gundên Pasûrê
Xurûc

Xurûc (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Gundên Pasûrê
Cixsê

Cixsê an Cixse an jî Ciqs () bajarekî ku bi navçeya Pasûra Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Pasûrê
Bajarokên Diyarbekirê
Herta

Herta, Hertan (bi tirkî: Karpuzlu) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pasûrê
Hechecikê malan

Hechecikê malan, an jî perresêlkeyê paşellspî (Delichon urbica), cureyekî dûvmeqesk an hechecikan (Hirundinidae) e.

Belavbûn û jîngeh

Şayes

Reftar

Zayend kirin

Parêzî

Hechecikê malan wek nêçîr

Rewşa parastinê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Vîdiyo, deng û wêneyên hechecikê malan 
 (Hechecikê malan – Nivîsarê Cureyan di Atlesa Balindeyên Afrîkayê Başûr.
 Ageing and sexing (PDF; 1.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Hechecik
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Afrîkayê
Partiya Azadiya Kurdistanê

Partiya Azadiya Kurdistanê an PAK partiyeke li rojhilata Kurdistanê yê. Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed e. Partî Azadî Kurdistan, heta kongreya xwe ya yekemîn bi navê Yekêtî Şoreşgeranî Kurdistanewe xebat dikir. Partî Azadî Kurdistan niha bi rêberiya fermandar Huseyîn Yezdanpena li sengerên Mûsil û Kerkûk li dijî DAÎŞê şer dikin. 

Piştî bûyera Ferînaz Xûsrewanî, endamên Partî Azadî Kurdistan di beyanên xwe de gotin ku ew ê gelê Rojhilatê Kurdistanê biparêze. Piştî newroza 2016ê Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê bi çalakiyeke vê partiyê destpê kir. 

Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed li ber sedemên nexweşiya xwe dest ji serokayetiya partiyê berda. Huseyîn Yezdanpena bu serokê  nû yê vê partiyê 

Pêşmergeyên vê rêxistinê li dijî şerê DAÎŞê ji aliyên dewleta DYA û hevalbendên wê hatin perwerde kirin. Bi dûçûna serokê vê partiyê Huseyîn Yezdanpena, ew ji aliyê dewletên rojavayî hatîne nasîn di şerê daişê de û got ku şerê li dijî daişê ji bo wan nabe alternatîfek ku şerê li dijî rêjîma Îslamî ya Îranê berdin. Her wisa lêzêde kir û got ku wan di sala 2016ê de kêmanî 6 çalakî li dijî dewleta Îranê kirin e. Her wisa got ku di sala 2015ê de li nêzîkî Kerkûkê, şêwirmendên Amerîkî sê caran ew perwerde kirin e.

Mijarên têkildar 
 Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera PAK 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Bedirxan Epozdemir

Bedirxan Epözdemîr, di sala 1949 da li Kurdistana Bakur, li bajarê Sêrtê, li qeza Bayqan, li gundê Minar hatiye dinê. Dibistana ewil li gundê xwe, ya navîn û ya mamostatiyê li Amedê qedandiye. Di sala 1968 de dest bi mamostetiyê kiriye. Heya 12ê îlona sala 1980 li gelek heremên Tirkiyê û Kurdistanê mamostetıya xwe domandiye.

Ew hê di 14-15 saliya xwe da dest bi karê nivîsandinê kiriye. Hêja di xortaniya xwe da bêşdarî lecên helbest nivîsîn û xwendinan bûye û di hinek lecan da xelatan girtiye. Her wusa, bi edebiyatzanên bi nav û deng ra di hinek lecan da weka endamê juriyê wezîfe hilgirtiye.

Bedirxan Epözdemir, bi zimanê tirkî û kurdî, di gelek kovar û rojnameyan da helbest, nûçe, gotar, hevpeyvîn, biyografî, lêkolîn, çîrok û werger jî nivisandiye. Nivîsên Epözdemir, di rojname û kovarên Özgür (azad), Mücadele-Diyarbekir, Mücadele-Siirt, Özgürlük yolu (Riya azadî), Roja Welat, Dengê Komkar, Roja Nû, Kurdistan press, Realîte, Nûdem, Çira, Nûbihar, Özgür Gündem (Rojeva Azad), Roj, Bergeh, Ronahî, Hêvî, Roja Teze û di kovara Bakur da hatine çapkirin.

Ne hewce ye ku meriv bêje, Epözdemir jî wekî gelek Kurdên rewşenbîr para xwe ji êş, azar, girtin û nefiyê girtiye. Ew ji ber van êş û azaran koçber bûye û hêja jî li Hollanda dijî.

Epözdemir, karên xwe yê nivîsî û edebî didomîne. Du pirtukên wî di nav weşanên Aso da derketine.

Berhem 
 Awazên xerîbiyê (helbest)
 Kumsorê û Gurê Dengbêj (pirtuka zarokan)

Mêr
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1949
Bûknefsok

{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = 
| image = Gekraagde Roodstaart 20040627.JPG
| image_width = 250px
| image_caption = Bûknefsokê nêr 
| name = Bûknefsok
| image_width = 250px
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Muscicapidae
| genus = Phoenicurus
| species = P. phoenicurus
| binomial = Phoenicurus phoenicurus
| binomial_authority = Linnaeus, 1758
| subdivision_ranks = Cureyên li Kurdistanê
| subdivision = 
 Phoenicurus phoenicurus 
Bûknefsok
 Phoenicurus ochrurosBûknefsoka reş
}}

Bûknefsok, terîsor an terîsorik (Phoenicurus phoenicurus'') çûkeke famîleya mêşgirtan e. Teriya wî sor e, nikul û berdilka wî reş e.

Şayes 
Lingên wî reşê gewroşkî ye.

Jîngeh 
Li nav daristana, li nav dirrik û gezikan û bexçeyan dijî.

Reftar

Parêzî 
Xwarina wî mêş, kêz, kurm, jindarên din yên nerm û biçûk û bizirên giyayan e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Common Redstart videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
RSPB Website Description
 Common Redstart Images 

Mêşgirt
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Çirçire

Çirçire, cureyekî famîleya şeytanok e. Çûkeke nîvmezin e, 11 cm digihê û rengê wê bi keske ve ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 BBC Science and Nature: BBC Chiffchaff site
 BBC Science and Nature: Common Chiffchaff song  (Real Audio streaming)
 Common Chiffchaff videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 RSPB: Chiffchaff, Phylloscopus collybita
Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Şeytanok
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Afrîkayê
Çivîka şeytanok

Çivîka şeytanok, çûkeke wîçwîçok e.

Çûk
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kundê spî

Kundê spî an kundê kadîn (Tyto alba), cureyekî kundan e, ku ji cinsê Tyto û ji famîleya kundên kadîn (Tytonidae)

Şayes 
Dirêjiyê kundê spî heta 35 cm digihê. Bi taybetî, li Başûrê Kurdistanê dihêt dîtin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
 Birdlife species factsheet 
 BrainMaps: Tyto alba (barn owl) brain
 Barn Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
 Barn Owl - Tyto alba - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
 Barn Owl Species Account - Cornell Lab of Ornithology
 The Barn Owl Trust registered charity dedicated to conserving the Barn Owl and its environment. Main source of Barn Owl information in the UK
 BTO - BOMP - BTO Barn Owl Monitoring Project (BOMP)
 Suffolk Community Barn Owl Project  - Suffolk Community Barn Owl Project
 Barn Owl Project in Austria  - Barn Owl Project in Austria
 BBC - Wales - Barn Owls - BBC Wales Barn Owl page
 World Owl Trust Website

Kund
Faunaya Kurdistanê
Çûk
Bûmekorik

Bûmekorik, bimkerk,  kerebûm, kerebum , kundok, kundê şexse, kundê serîpan an kundê çiçk (Athene noctua), cureyekî kundan e.

Şayes 
Dirêjiya bûmekorik ta 22 cm digihê. Giraniya bûmekorik 180 g. Bûmekorik bi çavên zer in, bijangên sipî, serî mezin, lingên dirêj û pûrtê qehweyî bi deqên sipî.

Belavbûn 
Bûmekorik li gelek warên parzemînên Ewropa û Asyayê dijî ye. Gelek caran bi rojê li ser banê xaniyan an çikrimên telegrafê dihête dîtin. Li hemû derên Kurdistanê dijîn.

Reftar û parêzî 
Bûmekorik mêş û mûr, kurm, bejavok wekî beqan û balinde û guhandarên biçûk dixwe. Bûmekorik piçkî rojger e.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Little Owl videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
 Little Owl in New Zealand
 Ageing and sexing (PDF; 5.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kund
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Kundê goran

Kundê goran an kundê biguhkurt (Asio flammeus), cureyekî kundên nimûneyî (Strigidae) ne.

Şayes 
Dirêjiya kundê goran di navbera 34-43 cm e.

Belavbûn 
Kundê goran li gelek welatên parzemînên Amerîkayan, Afrîka, Ewropa û Asyayê tên dîtin, bi taybetî li Kurdistanê.

Parêzî 
Kundê goran gelek cureyên caneweran dixwe mîna: kêz, kullî, kojer, mişk, Koremişk, cirdon, kergoşk, perçemk, torxe, qaqlîbazên biçûk û hinek balindeyên beravê.

Binecure 

Deh binecureyên kundê goran hatine saloxandin ta niha:
 Asio flammeus bogotensis (Chapman, 1915)
 Asio flammeus domingensis (Statius Müller, 1776)
 Asio flammeus flammeus (Pontoppidan, 1763)
 Asio flammeus galapagoensis (Gould, 1837) -
 Asio flammeus pallidicaudus (Friedmann, 1949)
 Asio flammeus ponapensis (Mayr, 1933)
 Asio flammeus portoricensis  (Ridgway, 1882)
 Asio flammeus sandwichensis  (A. Bloxam, 1827) 
 Asio flammeus sanfordi  (Bangs, 1919)
 Asio flammeus suinda (Vieillot, 1817)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Owl pages; pictures, calls and information
 ADW pictures and informationOrnithology
 Short-eared Owl Asio flammeus - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
 Short-eared Owl videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection

 Audio link 1
 Audio link 2

Kund
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Şakund

Şakund an kundê bor an jî kundê kor (Bubo bubo) cureyekî kundan e ji cinsê şakundan (Bubo) û ji famîleya kundan e (Strigidae).

Şakund li çiya û deştan dihête dîtin.

Şayes 
Mezintirîn kund e, heta 68 cm digihê û navbera her du baskan jî dikare 174 cm bigihê. Ev kund guhbel e wek kundê şaxkidar.

Parêzî 
Şakund çi canewerê ku li ser erdê dilebite dixwe ji kêzik, beq, masî, kevjal , mar, qirtîş, mişk, cirdon, kergoşkê kovî, rûvî, gakovî biçûk,  mîravî, qirik, qaz û gelek balindeyên beravê. Şakund dikanê kundên din jî bixwe., û

Reftar 
Dengê kundê bor mîna hûû-û hûû-û hûû-û dihête bihîstin.

Binecure 
 B. b. bubo, B. b. borissowi
 B. b. hemachalana
 B. b. hispanus
 B. b. interpositus
 B. b. jakutensis
 B. b. kiautschensis
 B. b. nikolskii 
 B. b. omissus 
 B. b. ruthenus.
 B. b. sibiricus.
 B. b. tarimensis.
 B. b. tibetanus. 
 B. b. turcomanus.
 B. b. ussuriensis.
 B. b. yenisseensis,
 B. b. swinhoei.

Belavbûn û rewşa parastinê 
Şakund li başûrê Afrîka, Ewropa, Asya û Rojhilata Navîn dijî. Rewşa parastinê şakund di bin xeterê li Ewropayê.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Bubo&species=bubo
http://www.iucnredlist.org/details/106002215/0 
http://www.youtube.com/watch?v=yMgdk5l0m4U

Kund
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Bûm

Bûm , taqtaqî , bûmê taqtaqî an jî pûm (Otus scops), cins û cureyekî kundê nimûneyî (Strigidae) e.

Belavbûn 
Bûmê taqtaqî li çend deverên parzemînên Asya, Ewropa û bakurê Afrîkayê tê dîtin di demsala havînê, lê di werzê zivistanê  li herêmên navîn û başûr ji parzemîna Afrîkayê derbas dike.

Şayes 
Bûmê taqtaqî kundekî biçûk û guhbel. Dirêjiya bûmê taqtaqî 19-21 cm e û navbera her du baskan 47-54 cm digihê, lê giraniya wî di navbera 64-135 g.Rengê bûmê taqtaqî gewr-qehweyî ye bi rûyekî zeriktir xuya dike.

Reftar û jîngeh 
Bûmê taqtaqî şevger e ku li daristanê dijî û dengê wî ji yê kundan cuda ye, nêrê bûm fîkfîk dike mîna pwû-pwû-pwû

Parêzî
Bûmê taqtaqî mêş û mûr û nemovikdaran dixwe.

Pirbûn

Çavkanî

Girêdanên derve 

BSC-EOC.org, Avibase, includes link to Flickr Hand Guide images.
Owlpages.com
Ageing and sexing (PDF; 5.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Bûm
Kund
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kundê şevê

Kundê şevê an kundê qehweyî (Strix aluco), cureyekî kundan ji cinsê Strix ji famîleya kundan e Strigidae. Kundê şevê  li daristan, baxçe û heta li bajaran jî dihête dîtin. Li Kurdistanê kêm in.

 گۆین  (باڵدارێکی شەو بێدارە) 
 goyîn
 kund, bum, pepûk [jêgirtin ▲]
 Ji bihna werd û bişkojanŞubih tûtak û goyînanDinalin em di firqê da— (Dîwana Melayê Cizirî ~1640, Melayê Cizîrî)

Şayes û reftar 
Nîv-mezin e, dirêjiyê wî 41-43.5 cm. Kundê şevê dengê wî mîn hu-hû hu-hû dihête bihîstin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Strix&species=aluco
ARKive – images and video of the Tawny Owl (Strix aluco) 

Kund
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Deşta Neynewa

Deşta Neynewa, beşeke ji parêzgeha Neynewa ku dikeve bakûr û rojhelatê bajarê Mûsil. Piraniya xelkê wê deverê kurd in (misalman, êzidî û şebek). Her wiha li devere asûrî ji dijin û hikûmeta herêma Kurdistanê dixwaze ku ew dever bibe beşek li herêma Kurdistanê.

Herêm
Şawûl

Şawûl (bi îbranî: שָׁאוּל ango Šāʼûl, erebî: Ṭālūt) (kêmzêde 1079 B.Z. – 1007 B.Z.) keyê cihûyan ê pêşî bû û bi destê Samûêl pêxember hatiye tayînkirin.

Ji ber ku wî zû guhê xwe neda peyvên Xwedê û Samûêl pêxember, ew ji aliyê Xwedê ve hat redkirin. Xwedê Dawid ji xwe re hilbijart û çaxê Şawûl pê hisiya, gelek salan tengahî dida Dawid. Şawûl di şer de hat kuştin û Dawid di cihê wî de bû padîşah.

Girêdanên derve
Serhatiya Şawûl

Cihûtî
Dîrok
Key
Eyûb

Serhatiya Eyûb di Tewrat di Peymana Kevin de tê gotin. Ew mirovekî pir dewlemend bû û ji Xwedê tirsiya.

Xwedê hişt ku Eyûb ji aliyê Îblîs ve bê ceribandin, da ku baweriya wî kifş bibe. Pêşî Eyûb bi destê Îblîs hemû mal û milkê xwe winda kir û her heft kur û her sê keçên wî jî hatin kuştin. Dîsa jî Eyûb dev ji baweriya xwe berneda, perizî Xwedê û got: «Ez ji zikê diya xwe tazî derketim û ezê tazî vegerim wê derê. Xudan da û Xudan stand; navê Xudan pîroz be.»

Hingê ew bi xwe di tevahiya bedena xwe de nexweş bû û êşên pir dijwar kişandin. Hevalên wî dev jê berdan û ew bi tenê ma. Heta jina wî jî jê re got ku bila ew li Xwedê nefret bike, lê Eyûb got: Ma em qenciyê ji Xwedê qebûl bikin û xerabiyê qebûl nekin?

Piştî demekê sê car dostên wî hatin da ku hanê bidin wî, wî teselî bikin. Lê ew hemû difikirîn ku divê sedema belayên Eyûb gunehekî wî yê veşartî be, lê Eyûb ev yek qet qebûl nekir û hêviya xwe bi Xwedê ve gireda. Lê jê re pir zehmet bû ku Xwedê ji bo demeke dirêj qet bersîva wî neda.

Li dawiyê, Xwedê ji Eyûb re ji ezmên got û li ser gelek tiştên ku mirov nikare pê bizane pirs kirin. Bi wî awayî Xwedê jê re da fêmkirin ku aqilê mirov nikare fikrên Xwedê fêm bike. Eyûb ev yek qebûl kir û Xwedê her tişt li wî vegerand, wek berê bû sax û dewlemend.

Di Încîlê de li ser Eyûb weha tê gotin: Birano, pêxemberên ku bi navê Xudan peyv gotine ji bo xwe wek mînaka êşkişandin û sebrê bigirin. Binêrin, em wan ên ku tengahî ragirtine, bextewar hesab dikin. We ragirtina Eyûb bihîst û we dît ku Xudan di dawiyê de ji bo wî çi kir. Çimkî Xudan gelek dilovan û tije rehm e. (Aqûb 5:11)

Di Quranê de jî du caran behsa sebira Eyûb tê kirin (21:83-84 û 38:40-44).

Girêdanên derve 
 Serhatiya Eyûb

Pêxember
Dîn
Cihûtî
Doris Lessing

Doris May Lessing CH OMG (jdb.  li Kirmaşan, Îran (li axa Kurdistana rojhilatê) – m. ) yek ji nivîskarên navdar ên Brîtanyayê ye. Di sala 2007an de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.

Ji ber xebata bavê xwe li derveyî Brîtanyayê ji dayîk bûye. Di 5 saliya xwe de ji Îranê çûne parzemîna Efrîqayê. Di avabûna partiyeke çepgîr de cihdigire. Xwedî nêrînên komûnîst û çepgirbûna wê, wê nêzîkî siyasetmedarekî Alman dike û bi Gottfried Lessing re dizewice.

Lessing di çîrok û romanên xwe de derûnî û nakokiya kesayetiyan, bi taybetî yên bindestan tîne zimên. Herwekî femînîzm, têkiliyên cinsiyetan û şer-aştî mijarên wê yên sereke ne. Pirtûka wê ya herî navdar a di sala 1962î de hatiye weşandin Deftera Zêrîn (Dagirtûka Zêrîn) e.

Çend ji berhemên Lessing 
 Giya (Giya) distirên
 Arşîvên Kanopûs
 Daxûyaniya daketina dojehê
 Mara û Dann
 Girtîgehên daxwazkirî
 Zaroka pêncemîn
 Madonnaya Reşik
 Çîroka mêrikê (zilamê) nezewicî
 Terorîst

Jinên brîtanî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Nivîskarên brîtanî
Jidayikbûn 1919
Mirin 2013
Helbestvanên brîtanî
Şanonivîsên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 21ê
Elfriede Jelinek

Elfriede Jelinek (jdb.  li Mürzzuschlag, Steiermark) yek ji nivîskarên awistiryayî  ye û di sala 2004î de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtiye.

Jiyan û berhema wê

Zarokatî, ciwanî und weşanên ewil 
Elfriede Jelinek di 20ê çiriya pêşîn a 1946an de li Mürzzuschlag (Steiermark) hat cîhanê. Diya wê Olga, bi navê keçiktiyê Buchner, ji bûrjûwaziya Viyanayê hatiye û demeke dirêj bi karê jimaryariyê debara malbatê kiriye.Bavê wê Friedrich Jelinek kîmyazan bû, mezûnê Zanîngeha Teknolojiyê ya Viyanayê û bi eslê xwe Cihû-Çekyayî bû.Pîşeya wî ji bo şerê bisûd bû û ew ji çewsandina di bin rejîma Naziyan de filitand; di pîşesaziya çekan de karekî jê re hat tayînkirin.Friedrich Jelinek di salên 1950î de nexweşiya derûnî bû; di salên 1960an de ew li malê di rewşek tevlihev de dijiya. Di sala 1969an de li nexweşxaneyeke derûnî di rewşeke derûnî ya tam de mir.

Hin ji berhemên Jelinek 

 wir sind lockvögel baby! - Em çivîkên pêlîstinê ne bebeka min, Reinbek 1970 
 Michael. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft - Michael. Ciwanpirtûkek bu civaka înfantîl ebd. 1972 
 Die Liebhaberinnen - Xwediyên evîntiyan ebd. 1975 
 Die Ausgesperrten - Vegirtinan ebd. 1980 
 Die Klavierspielerin - Klaviyerîstan ebd. 1983 
 Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr - Oh kedîbûyî, oh divê mirov ji we xwe biparêze ebd. 1985 
 Lust - Şanazî ebd. 1989 
 Die Kinder der Toten - Zarokên miriyan ebd. 1995 ISBN 3-498-03328-X
 Gier Reinbek 2000 
 Neid -Dilbijîn (Privatroman) ab 2007 
 Clara S.; 1981 
 Krankheit oder Moderne Frauen Nexweşî yan jinên nûjen; 1987 
 Burgtheater - Birceşano; 1985 
 Präsident Abendwind - Serok Bayê Êvarê; 1987 
 Wolken.Heim - Ewr.Niştiman; 1988 
 Totenauberg; 1991 
 Raststätte; 1994 
 Babel; 2005 
 Ulrike Maria Stuart; 2006 
 Über Tiere - Li ser ajalan; 2006

Çavkanî 

Nivîskarên awistirî
Jinên awistirî
Jidayikbûn 1946
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Mirovên zindî
John M. Coetzee

John Maxwell Coetzee [] (jdb. 9ê sibatê 1940 li Cape Townê, Afrîkaya Başûr) yek ji nivîskarên Afrîkaya Başûr ê xwedî xelata Xelata Nobelê ya Wêjeyê ye. Niha li Awistralyayê dijî. Ew herwekî xwedî gelek xelatên din e jî.

Jînenîgarî 
Bavê wî parêzer, diya wî mamoste bû. Ew ji malbateke ku di serdema 17emîn de ji Holandê koçberbûbûn ji dayik dibe. Di Zanîngeha Cape Townê de xwendina matematîk û îngîlîzî bidawî dike. Sala 1960î de koçberê Londonê dibe. Li wir di fîrmaya IBMê de dixebite. Dûre derbasî DYAyê dibe. Li dijî şerê Viyetnamê derdikeve. Piştre vedigere welatê xwe û di Zanîngeha Cape Townê de dersa îngîlîzî dide. Gava teqawit dibe, dibe hemwelatiyê Awistriyayê. Bi zimanê afrîkans û îngîlîzî wergera pirtûkên wêjeyî dike û bala xwe bi giranî berdide cîhana nivîskariyê.

Hin ji berhemên Coetzee 
 Dusklands (1974), 2 novel: The Vietnam project, The Narrative of Jacobus Coetzee
 In the Heart of the Country (1977), Di dilê welêt de.
 Waiting for the Barbarians (1980), Li benda barbaran.
 Life and Times of Michael K. (1983), Jiyan û demên Michael K.
 Foe (1986)
 White Writing : on the Culture of Letters in South Africa (1988)
 Age of Iron (1990)
 Doubling the Point. Essays and Interviews (1992)
 The Master of Petersburg (1994), Hostayê Petersbûrgê
 Giving Offense. Essays on Censorship (1996)
 Boyhood. Scenes from Provincial Life (1997), Ciwanî.Zaroktiyek Efrîqayî
 What is Realism? (1997) Çiye rastegînî?
 Hetîketî (1999)
 The Lives of Animals (1999), Jiyana ajalan
 The Humanities in Africa (2001), Mirovheziya li Efrîqa
 Stranger Shores. Essays 1986–1999 (2001)
 Youth (2002), Ciwantî.
 Elizabeth Costello. Eight Lessons (2003)
 Slow Man, dt. Zeitlupe (2005)
 Inner Workings. Essays 2000-2005 (2007)
 Diary of a Bad Year (2007)

Nivîskar
Kesên ji Afrîkaya Başûr
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1940
Zimannas
Mirovên zindî
Imre Kertész

Imre Kertész [ˈimrɛ ˈkɛrtes] (jdb. 9ê çiriya paşîn 1929 li Budapeşt, Mecaristan) yek ji nivîskarên navdar ên Mecar e. Di sala 2002î de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Jînenîgarî  
Ji ber ku malbata wî Cihû bû, di dawiya zaroktiya xwe de ji aliyê sazûmaniya Nazî ve tê dîlgirtin û li kampa konsantrasyona mirovan a Auschwitzê bi qasî salekê dimîne. Sala 1948î dest bi karê rojnamevaniyê û piştre jî nivîskariyê dike. Li dijî sazûmaniya realsosyalîst a Mecaristanê jî têdikoşiya. Ev yeka han bandora xwe li çapkirina pirtûkên wî dikir. Di nivîs û pirtûkên xwe de pirranî behsa barbariya li Cihûyan hatibû kirin dikir.

Hin ji berhemên wî 

 Sorstalanság (1975) Bêmiradî
 A nyomkereső (1977)
 Detektívtörténet (1977)
 A kudarc (1988) Pûçderketin
 Kaddis a meg nem született gyermekért (1990) Dia bo zaroka nebûyî
 Az angol lobogó (1991)
 Gályanapló (1992)
 A holocaust mint kultúra : három előadás (1993)
 Jegyzőkönyv / Imre Kertész ; Élet és Irodalom / Esterházy Péter (1993)
 Valaki más : a változás krónikája (1997)
 A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt (1998)
 A száműzött nyelv (2001)
 Felszámolás (2003) Têkbirin

Nivîskar
Mecar
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Kesên ji Budapeştê
Jidayikbûn 1929
Mirin 2016
V. S. Naipaul

Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul TC (jdb.  li Xagûanas, Trînîdad û Tobago - m. ) nivîskarekî hindistanî yê xwedî Xelata Nobelê ya 2001î ya wêjeyê ye. Îro li Brîtanyayê dijî.

Jînenîgarî 
Lawê (kurê) rojnamevanekî ye û hezkirina nivîsandinê ji bavê xwe girtiye. Bi alîkariya weqfekê li Brîtanyayê Oxfordê dixwîne. Piştî bidawîkirina zankoyê di BBCê de dixebite. Xebata TVê bala wî berdide orîentalîzmê û rojhilatê. Dûv re bi giştî bala xwe dide nivîsandinê. Bi çavên rojavayiyan li rojhilatê dinêre û rexne dike. Bi taybetî rexneyên tûj li Îslam û civakên Îslamî dike. Ola îslamê wekî nexweşiyekê dinirxîne. Nêrînên wî ji aliyê gelekan ve hêj jî tên rexnekirin.

Hin ji berhemên Naipaul 
 Girdharry, Arnold (2004) The Wounds of Naipaul and the Women in His Indian Trilogy (Copley).
 Barnouw, Dagmar (2003) Naipaul's Strangers (Indiana University Press).
 Dissanayake, Wimal (1993) Self and Colonial Desire: Travel Writings of V.S. Naipaul (P. Lang).
 Hamner, Robert (1973). V.S. Naipaul (Twayne).
 Hammer, Robert ed. (1979) Critical Perspectives on V.S. Naipaul (Heinemann).
 Hayward, Helen (2002) The Enigma of V.S. Naipaul: Sources and Contexts (Macmillan).
 Hughes, Peter (1988) V.S. Naipaul (Routledge).
 Jarvis, Kelvin (1989) V.S. Naipaul: A Selective Bibliography with Annotations, 1957–1987 (Scarecrow).
 Jussawalla, Feroza, ed. (1997) Conversations with V.S. Naipaul (University Press of Mississippi).
 Kelly, Richard (1989) V.S. Naipaul (Continuum).
 Khan, Akhtar Jamal (1998) V.S. Naipaul: A Critical Study (Creative Books)
 King, Bruce (1993) V.S. Naipaul (Macmillan).
 King, Bruce (2003) V.S. Naipaul, 2nd ed (Macmillan)
 Kramer, Jane (13 April 1980) From the Third World, an assessment of Naipaul's work in the New York Times Book Review.
 Levy, Judith (1995) V.S. Naipaul: Displacement and Autobiography (Garland).
 Nightingale, Peggy (1987) Journey through Darkness: The Writing of V.S. Naipaul (University of Queensland Press).
 Said, Edward (1986) Intellectuals in the Post-Colonial World (Salmagundi).
 Theroux, Paul (1998) Sir Vidia's Shadow: A Friendship across Five Continents (Houghton Mifflin).
 Theroux, Paul (1972). V.S. Naipaul: An Introduction to His Work (Deutsch).
 Weiss, Timothy F (1992) On the Margins: The Art of Exile in V.S. Naipaul (University of Massachusetts Press).

Çavkanî 

Nivîskar
Brîtanî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 21ê
Romannivîsên brîtanî yên mêr
Sully Prudhomme

Sully Prudhomme (jdb. 16adarê 1839 li Parîs; m. 7ê îlonê 1907 li Châtenay-Malabry; bi dirêjî René François Armand Prudhomme) nivîskarekî fransî bû. Di sala 1901î de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt. Bi helbesta xwe ya navdar Le Vase brisé (1865) gelek deng da.

Jînenîgarî 
Di malbateke Katolîk de jidayîk dibe. Perwerdeya endezyariyê û dadnasiyê bidawîdike. Wekî parêzer li Parîsê dixebite. Helbestên ku bi salan bû dinivîsand diweşîne. Ew helbestana jiyana wî diguherînin û berê wî bi giştî dide cîhana wêjeyê.

Berhemên wî 
 Stances et poèmes (Helbest, 1865)
 Les épreuves (Helbest, 1866)
 Les solitudes (1869)
 Les destins (Helbest, 1872)
 La justice (Helbest, 1878)
 Croquis italiens
 Les vaines tendresses (1875)
 Le prisme (Helbest, 1886)
 Le bonheur (Helbest, 1888)
 Testament poétique
 Journal intime
 Réfléxions sur l'art des vers (1892)
 Épaves, (Helbest, 1908)

Nivîskarên fransî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1839
Mirin 1907
Helbestvanên fransî
Theodor Mommsen

Christian Matthias Theodor Mommsen (jdb.  li Garding, Schleswig-Holstein, Almanya; m.  li Charlottenburg) yek ji nivîskar û zanyarên mezin ên Almanan ê sedsala 19emîn e. Ew bi berhema xwe ya li ser şarezayiyên mirî (kevn), bi taybetî Romayiyan navdar bû. Berhema wî ya dîroka Roma ji wî re di sala 1902î de Xelata Nobelê tîne.

Jînenîgarî 
Bavê wî dêrnêr (keşîş, keşe, pader, pîder, baba, farêr, papaz) bû û ew di atmosfereke olî de mezinbû. Piştî kurte-perwerdeya olî li Hamburgê, dest bi Zanîngeha Kielê beşa dadnasiyê dike. Ew li ser anatomiya mûmyayan, dadnasiya Romayiyan, keyaniya Prûsya xebatan dike û dersê dide. Herwekî van tecrûbeyên xwe di warê nivîskariyê de bikartîne. Sala 1902î ew ji ber xebatên xwe yên bêhempa Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigire.

Berhemên Mommsen 
 Th. M. Hevpeyvînek li ser mijara Antisemitismus, in: Hermann Bahr; Hermann Greive (Hg): Der Antisemitismus. Ein internationales Interview Jüdischer, Königstein 1979 (zuerst 1894, Neuaufl. 2005) ISBN 3-7610-8043-3 S. 26 - 28
 Karl Christ u. a.: Theodor Mommsen und die „Römische Geschichte - T. Mommsen û dîroka Romayiyan“. Band 8 von: Theodor Mommsen: Römische Geschichte. dtv, München 1976; 6. Auflage 2001, ISBN 3-423-59055-6.
 Alfred Heuß: Theodor Mommsen und das 19. Jahrhundert. - T. Mommsen û sedsala 19emîn Kiel 1956; Nachdr. Steiner, Stuttgart 1996, ISBN 3-515-06966-6.
 Joachim Fest: Pathetiker der Geschichte und Baumeister aus babylonischem Geist. Theodor Mommsens zwei Wege zur Geschichte - Patetîkerê dîrokê û hostayê ruhê Babîlê du rê berî bi dîrokê. In: Ders.: Wege zur Geschichte. Über Theodor Mommsen, Jacob Burckhardt und Golo Mann. Zürich 1992, S. 27–70.
 Wilfried Nippel und Bernd Seidensticker (Hrsgg.): Theodor Mommsens langer Schatten. Das römische Staatsrecht als bleibende Herausforderung für die Forschung (Spudasmata Band 107) - T. Mommesen siyên dîrêj. Dadmendiya dûgela Roma a bêhempa ya lêkonînan. Olms Verlag, Hildesheim 2005.
 Stefan Rebenich: Theodor Mommsen: eine Biographie. - Theodor Mommsen: jînenîgariyek Beck, München 2002; Taschenbuchausgabe Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-54752-2.
 Lothar Wickert: Theodor Mommsen. 4 Bände, Frankfurt/Main 1959–1980.
 Peter Köpf: Die Mommsens. Von 1848 bis heute – die Geschichte einer Familie ist die Geschichte der Deutschen. Europa Verlag, Leipzig 2004.
 Josef Wiesehöfer - Henning Börm (Hrsgg.): Theodor Mommsen: Gelehrter, Politiker und Literat. Steiner, Stuttgart 2005, ISBN 3-515-08719-2.

Mommsen, Theodor
Mommsen, Theodor
Mommsen, Theodor
Jidayikbûn 1817
Mirin 1903