nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Max Planck

Max Karl Ernst Ludwig Planck (jdb.  li Kiel; m.  li Göttingen) yek ji fîzîknasên navdar ên alman e. Ew wekî avakerê fîzîka kuantumê tê zanîn. Sala 1918î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Planck wekî Albert Einstein, yek ji giregirên fîzîkê ye. Gelek caran bi hev re xebitîne. Planck gelek angaşt û formûl avakiriye û bipêşxistiye. Bo mînak Neguhera Planck, Zagona Planck a tîrêjdayînê hwd. Hêj di 30 saliye xwe de dibe gerînendeyê enstîtuya fîzîk a Berlînê. Doktoraya xwe bi angaşta ravekirina ristina hîdrojenê dide lê ew pirranî bala xwe berdide fîzîka matematîkî. Keşfa cîsmên reş dike û bi wêrekî fîzîka heyî û rûniştî rexne dike. Sala 1900î êdî keşfa wî ya mekanîka kuantumê amade ye.

Têkiliya di navbera enerjiya qûantan û frekansa pêlekî bi formûla  dida ravekirin. Ev yeka wekî şoreşeke nû ya fîzîkê bû.

Dîsa Neguhera Planck a ku di matematîka fîzîkê de tê bikaranîn û navdar e wisa ye: ()

Di jiyanê de xwedî ramanên hişk û biryardar bûye. Lawê wî tevlî çalakiyeke kujerî li dijî Adolf Hitler dibe. Sazûmaniya nazî ji Planck dixwazin heger ew bi fermî û eşkere piştgiriya xwe bo rejîma faşîzmê bike dê lawê wî were azadkirin. Planck vê teklîfê napejirîne û ramana xwe ya li dijî faşîzmê nafiroşe. Lawê wî paşê tê kuştin.

Xelat û payeyên wî 

 1915 Pour le Mérite Ev xelat bo zanistî û hunerê tê dayîn
 1918 Xelata Nobel a fîzîkê (1919 tê dayîn)
 1928 Adlerschild des Deutschen Reiches
 1929 Max-Planck-Medaille (bi tevî Albert Einstein; ev xelat sala 1929î ji aliyê DPG ve hatiye dayîn)
 Doktoriya şerefê ya zanîngehên Frankfurt, Munîx (TH), Rostock, Berlîn (TH), Graz, Aten, Cambridge, London û Glasgow
 1938 Asteroîda Nr. 1069 bi navê Planck hate binavkirin Planckia
 1957 heya 1971 Hûrdirava (pere) ya 2 DM bi wêneyê wî hate xemilandin
 1983 Li DDR a berê hûrdirava 5 Mark, bo xatirê 125emîn rojbûyîna Planck hat xemilandin.

Îro gelek dibistan, zanîngeh, kolan hwd. bi navê wî hatine binavkirin.

Çavkanî

Fizîknas
Kaşîf
Alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Claude Cohen-Tannoudji

Claude Cohen-Tannoudji (jdb. 1ê nîsanê 1933 li Constantine, Algeriya) fîzîknasekî Fransî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û William D. Phillips Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtine.

Jiyan 

Ew di malbateke Cihû li Algeriyayê hatiye jiyanê. Sala 1870î wekî malbatî bûne hevwelatiyê Fransayê. Ji sala 1953 heya 1957î li Parîsê di dibistana Ecole Normale Supérieure de li cem xelatwergirê Nobel Alfred Kastler perwerde matematîk û fîzîkê dîtiye. 28 mangî (mehî) leşkerî kiriye. Ji sala 1960î virde di navenda bi navê Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) de dixebite û li zanîngehên Parîsê dersê dide. Sala 1973î bûye profesor û xebatên xwe yên li ser nûklearfîzîk û molekûlarfîzîkê didomîne.

Xebatên wî 

Ji sala 1977î virde bi kovareke fîzîkî ya bi navê Méchanique Quantique, de bi navdarên fîzîkê yên Fransî dinivîsîne. Pirranî li ser qûantanmekanîkê nivîsaran diweşîne. Bi tevî Steven Chu û William D. Phillips proseseka bi tîrêjên manyetîk ên atomî dicemide keşîf dikin û bipêşdixin.

Fizîknasên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1933
Mirovên zindî
Steven Chu

Steven Chu (; * 28'ê reşemiyê 1948 li Saint Louis, Missouri, DYA) fîzîknasekî bakur-amerîkan e.

Di sala 1997'an de bi tevî William D. Phillips û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Niha li Zanîngeha Stanfordê dixebite û bi giranî li ser mijara bikaranîna lazera bi atomê ve ye.

Jiyan 

Ew ji malbateke çînî ye ku li ser Fransayê ve koçberê DYA'yê bûye. Li zanîngeha Rochester û ya li Kalîforniya Berkeley perwerde dîtiye. Li ser fenomena elekronmanyetîkê bi salan lêkolîn û xebat kiriye. Di sala 1983'an de bûye gerînendeyê laboratoriyeke ku li ser qûntanfîzîkê lêgerînan û lêkolînan dike. Li gelek zanîngehan dersê dide û ji sala 2004'an û vir de serokatiya Lawrence Berkeley National Laboratory dike.

Xebatên wî 

Chu gelek cureyên alavên pêvandina optîk û atomfîzîkalî çedike û bipêşdixe. Wî bi van alavan li posîtronyûm û miyonyûmê kolaye. Cemidandina lazer a atomî wî keşifkiriye û bi tevî hin fîzîknasan bipêşxistiye. Rêbazên wî di lêkolînên DNA de jî tên bikaranîn.

Chû herwekî li pêşîgirtina germahiya erdê û qîrêjiya xwezayê digere. Xwedî gelek payê û xelatan e.

Çavkanî

Fizîknas
Kaşîf
Amerîkî
Çînî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1948
Mirovên zindî
William D. Phillips

William Daniel Phillips (jdb.  li Wilkes-Barre, Pennsylvania) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wegirtiye.

Wî li Massachusetts Institute of Technology a Cambridge, perwerde dîtiye. Niha li National Institute of Standards and Technology (NIST) a li Gaithersburg a Maryland dixebite.

Bi tevî Steven Chu û Claude Tannoudji proseseka ku bi atomê dicemide keşif dike û bipêşdixe. Bi vê teknîkê tîna atomî ya ziyandar tê pêşîlêgirtin. Di bikaranîna alavên kozmozî de ev keşfa han gelek bikêr e.

Çavkanî 

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirovên zindî
Pierre-Gilles de Gennes

Pierre-Gilles de Gennes (jdb.  li Parîs; m.  li Orsay) fîzîknasekî fransî bû. Sala 1991î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.

Jiyan 

Li disbistana École normale supérieure perwerdeyê dibîne. Heya sala 1959î wekî endazyarê lêgerînê li navenda atomenerjî ya Saclay dixebite. Li wir bi giranî li ser têkiliyên neutronan û magnetîzma wan disekine. Piştre li zanîngeha California ya li Berkeley li ser fîzîka parçeyî û yekgirtiyê dixebite. Sala 1961î dibe asîstentprofesor. Sala 1968î bala xwe berdide mijarên nû wekî krîstalên herikbar (diherikin). Ji sala 1971î virde wekî profesor li Collège de France li ser karkiriye.

Xebat û girîngiya wî 

Gennes fîzîknasekî zîrek bû. Li ser krîstalên herikbar (diherikin) û polîmeran lêkolînên wî navdar in. Li ser polîmerfîzîkê gelek rawestiyaye. Dîsa di warê fîzîka materyalên dînamîk de xwedî heman girîngiyê bû.

Nivîsên wî (bi îngîlîzî) 

 P. G. de Gennes, F. Brochard-Wyart, D. Quéré: Capillarity and Wetting Phenomena : Drops, Bubbles, Pearls, Waves. Springer, 2003, [ISBN 0-387-00592-7]
P. G. de Gennes, J. Prost: The Physics of Liquid Crystals. Clarendon Press, Oxford 1993, [ISBN 0-19-852024-7]
P. G. de Gennes: Simple Views on Condensed Matter. World Scientific Publishing Co, 1998, [ISBN 981-238-282-8]
P. G. de Gennes: Scaling concepts in polymer physics. Cornell University Press, Ithaca 1979, [ISBN 0-8014-1203-X]
P. G. de Gennes: Superconductivity of Metals and Alloys. W. A. Benjamin, 1964, [ISBN 0-7382-0101-4]
Armand Ajdari: Pierre-Gilles de Gennes (1932 – 2007). Nachruf in: Science, Band 317 vom 27. Juli 2007, S. 466 (auf Englisch)

Fizîknasên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Wilhelm Wien

Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien (jdb.  li Gaffken a nêzîkî Fischhausen, îro Primorsk; m.  in München) fîzîknasekî alman bû. Sala 1911î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Li malbateke feodal tê jiyanê. Li Königsberg dibistana amadeyî bidawîdike. Sala 1882 li zanîngehên Göttingen û Berlînê perwerdeyê dibîne. Di salên 1883–1885 de li laboratûaran dixebite û angaşta xwe ya doktoriyê dide. Li gelek zankoyan dersdariyê dike. Îro li Berlînê laboratûareke mezin bi navê wî heye.

Xebat û girîngiya wî 

Wien gelek formûlasyon û zagonên fîzîkê çêkiriye. Sala 1893/94 bi navê zagonên Wien ên cihguhertinê zagonekî fîzîkî amadekiriye. Herwekî zagonên Wien ên tîna manyetîk jî heye. Bi navê Fîltreya Wien keşfekî wî jî heye.

Kaşîf
Alman
Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Henri Becquerel

Antoine Henri Becquerel (jdb. 15ê kanûna pêşîn a 1852an li Parîs; m. 25ê tebaxa 1908an li Le Croisic, Loire-Atlantique) fizîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1903î bi tevî Pierre Curie û Marie Curie, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Ew wekî vebînerê radyoaktîvîteyê tê zanîn. Wî herwekî cihguhartina parçeyên beta di navbera rûerda elektrîkî û rûerda manyetîkî keşfkiriye. Navê wî li pîvana radyoaktîvîteyê hatiye dayîn.

Çavkanî 

Fizîknasên fransî
Kaşîf
Xelatgirên Nobela Fizîkê

Jidayikbûn 1852
Mirin 1908
Pierre Curie

Pierre Curie (jdb.  li Parîs; m.  li heman derê) fîzîknasekî navdar ê fransî bû.
 

Sala 1903î bi tevî jina xwe Marie Curie û Henri Becquerel Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Hêj di ciwaniya xwe de li ser krîstalografî û manyetîzmê xebitiye. Di dawiya jiyana xwe de bi navê temperatûra Curie, zagonên fîzîkî yên Curie û Curie-Konstante gelek bipêşxitinan li fîzîkê zêde dike.

Bi tevî jina xwe Marie, ku ew jî fîzîknaseka navdar bû, sala 1898î keşfa radyûm û polonyûmê dike. Ji ber wê xelata Nobel jî di nava mêr-jinê de tê parvekirin.

Berhem 

 M. u. P. Curie, Rewşa niha ya radyoaktîvan û tîna wan a manyetîk, 1900
 M. u. P. Curie, Li ser yekgirtiyên radyoaktîv, 1901
 P. Curie u. Henri Becquerel, Bandora fîzyolojîk a tînên manyetîk ên radyûmê, 1901
 P. Curie, Li ser pîvana demê ya mîsoger, 1902

Xelat û paye 

 Davy-Medaille, Royal Society, 1903
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1903
 Hilbijartina wî bo Akademiya zanistiyan, 1905
 Elementa kîmyayî ya bi hejmara 96 dihate zanîn bi navê wî tê binavkirin, Curium.
 Sala 1995 goristana wî û ya jina wî Marie Curie datînin Panthéon.

Fizîknasên fransî
Kaşîf
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kesên ji Parîsê
Marie Curie

Marie Salomea Skłodowska-Curie (jdb.  li Warşova, Polonya; m.  li Sancellemoz, (Haute-Savoie), Fransa; navê berê yê keçiktiyê Maria Salomea Skłodowska) kîmyager û fizîknaseke fransî ya bi eslê xwe Polonî bû.

Yekemîn jin a ku Xelata Nobelê  wergirtiye û yekemîn keseke ku du caran û di du beşên zanistiyê de ev xelat girtiye ye. Sala 1903î Xelata Nobel a fizîkê bi tevî mêrê xwe Pierre Curie û Henri Becquerel wergirtiye. Dîsa sala 1911î Xelata Nobel a kîmyayê wergirtiye.

Jiyan 

Di zaroktiya xwe ya li Polonya de ji ber xizanî û nexweşiyan dê û hin xûşk-birayên xwe winda dike. Sala 1883î bi dijwarî dibistana amadeyî bidawîdike. Li cem malbata parêzerekî dewlemend wekî mamosteyeke malê dixebite û pere berhedike ku li welatên dewlemend bixwîne. Wê demê li Polonya xwendina jinan a bilind nerewa bûye. Curie him li bavê xwe yê giran-nexweş xwedî derdikeve, him pere berhevdike û him jî bi dizî perwerdeya bilind a fîzîk û kîmyayê dibîne.

Di çiriya paşîn a 1891î de diçe Fransayê û hema dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Bi fizîknasê navdar ê hemdemî Pierre Curie re dizewice. Gelek caran tevlî konferansên navneteweyî yên fîzîkê dibe û gelek keşfan dike. Gelek caran bi fizîknasên wekî Albert Einstein, Max Planck hwd re hevdîtinan û hevxebatan pêk tîne. Keça wan, Irène Joliot-Curie, sala 1935î herwiha Xelata Nobel a kîmyayê werdigire.

Berhem 

 Recherches sur les substances radioactives, Dissertation, 1904, Lêkolîn li ser rewşa radyoaktîviteyê
 Traité de radioactivité, 2 Bend, 1910, Rastiya radyoaktîvîteyê
 La radiologie et la guerre, 1920
 L'Isotopie et les éléments isotopes, 1924
 Les rayons α, β, γ des corps radioactifs en relation avec la structure nucléaire, 1933
 Radioactivité, 1935

Xelat û payeyên din 

 1903 Xelata Davy-Medaille a Londonê tê tayîn, Royal Society.
 Elementa kîmyayî ya 96, bi paşnava wê û mêrê wî tê binavkirin, Curium (Cm).
 Li dûv wan asteorîdek bi navê (7000) Curie tê binavkirin.
 Di nava 1910 û 1978 xebatên radyoaktîvîteyê bi navê wê tê kirin.
 Navê wê /wan li gelek dibistan, dem, kolan hwd tê dayîn.
 Ji sala 1980î YE gelek aksiyonan bi navê wê / wan dike. 
 Sala 1995 goristana wê û mêrê wê dibin Panthéon.
 Dûgela Polonyayê sala 1932î enstîtuyekê ku li ser radyûmê lêkolînan dike dadimezirîne û sala 1952î bi bavê Curie binavdike.

Jinên fransî
Fizîknasên fransî
Kîmyagerên fransî
Kaşîf
Fizîknasên polon
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Jinên polon
Xelata Nobelê ya Kîmyayê

Xelata Nobel a kîmyayê yek ji pênc beşên xelatên Nobel, ên ku li ser navê Alfred Nobel hatine avakirin e.

Weqfa Nobel a ku di sala 1900'î de hatiye damezirandin vê xelatê lidardixe (wekî hemî yên din) û Akademiya keyserî ya Swêd jî dide. Bihayê xelatê 10 Milyon Kronê Swêd e.

Piştî hilbijartina berendamên xelatê di 10'ê berfanbarê de (roja mirina damezrênerê xelatê) ji aliyê keyê Swêdê ve tê dayîn.

Krîterên xelatê 

Bipêşxistina zanistiya kîmyayê di bin siya mirovahiyê de û ji bo armancên zanistî û mirovane fîlozofiya sereke ya xelatdayînê ye. Dîsa xebat û keşfên di bin siya vê fîlozofiyê de tê xwastin. Xebat dikarin keşfên konkret, lidarxistina konferansên kîmyayî yan angaşt bin. Her sal li dora 250-300 kes tên pêşniyarkirin. Ev kesana bi heftnazîkî tên analîzkirin û rastiya keşf û angaştên wan tên kontrolkirin. Navên berendaman gorî prînsîbên Xelata Nobel bi qasî 50 salî bi dizî tên girtin.

 Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobel a kîmyayê

Kîmyayê
Kîmya
Xelata Nobelê
John Strutt, 3. Baron Rayleigh

John William Strutt, 3. Baron Rayleigh, OM, PC, PRS, (jdb. 12ê çiriya paşîn 1842 li Langford Grove, Meldon, Brîtanya; m. 30ê hezîranê 1919 li Terlins Place a li cem Witham, Brîtanya) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1904î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Di warê optîk, elektrîsîte, termodînamîk, angaşta pêlan û fîzîka statîstîkî de gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî hene. Bi tevî William Ramsay keşfa elementa (gaza) argon kiriye.

Lêzêdekirinên wî yên li fîzîkê 

 Dubare-Teorî
 Rayl
 Rayleigh-parvekirin
 Rayleigh-Jeans-Zagon
 Rayleigh-Lîmît
 Rayleigh-Quotient
 Rayleigh-Ritz-Prînsîp
 Rayleigh-weşandin, binêre fîzîka weşandinê
 Rayleigh-Taylor-Guherbar
 Plateau-Rayleigh-Guherbar
 Rayleigh-Hejmar
 Rayleigh-Pêl, binêre pêlên akûstîk

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Jidayikbûn 1842
Mirin 1919
Endamên Royal Society
El País

El País ("Welat") rojnameya herî mezin û navneteweyî ya Spanyayê ye.

Sala 1976'î, piştî mirina dîktator Francisco Francos hatiye damezrandin. Ji bo bipêşxistina demokrasiyê li Spanyayê û pêşîlêgirtina darbeyên leşkerî vê rojnameyê roleke mezin lîstiye. Di çapa  rojnameyê wekî sernivîs hişyariya darbeyeke leşkerî ya nû kiriye û pêşî li darbeyê daye girtin.

Nêrîna rojnameyê mirov dikare wekî çepa lîberal binavbike. Nêzîkayiya rojnameyê bo sosyalîstên Spanyayê heye. Gelek nivîskar û kesayetiyên navdar ên Spanyolî jî ji vê rojnameyê re dinivîsînin. El Paisê gelek caran cih daye pirsgirêka Kurdan û rewşa li Kurdistanê jî. 

Malpera wî jî heye û weşana dijîtal dike. Gelek kovar û bernameyên TV yan jî amade dike. Rojname ji aliyê fîrmaya grûba medyayê PRISA ve tê derxistin. Tîraja rojnameyê (ji xeynî kovaran) li dora 500.000î ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 El País digital
 PRISA Homepage 

Rojnameyên spanî
1976
Îbnî Ruşd

Îbn Ruşd an jî Ebû l-Welîd Mihemed ibn Ehmed ibn Ruşd ( Abū 'l-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Rushd), di 1126an de li Kordobayê (bi spanî: Córdoba, îro li Spanyayê ye) ji dayîk bûye û di 10'ê berfanbarê 1198an de li Merakeşê miriye.

Ew fîlozof, qazî, stêrnas, matematîknas û bijîşkekê ko bi eslê xwe ji qebîleyê elmiwehidan ê berberiyên de dihatîbû.

Jiyan û xebat 
Ibn Ruşd di sala 1126an de li bajarê Endulusê Qurtubeyê (bi spanî: Córdoba) hate dinê. Ew di malbateke qaziyan de hatibû dinê. Kalê wî Ebû l-Welîd Mihemed (mirin 1126) qaziyê elmurabitan bû. Bavikê wî jî hate ko xanedana elmiwehidan hate Endulusê li eynî wezîfe bû. Wî di hevotina xwe dad, doktorî, fîlozofî xwend. Di 1153an de wezîrê elmiwehidan Îbn Tufeyl, wî bi hikûmdar Ebû Yaqûb Yûsif ve danasîne. Ebû Yaqûb Yûsif jî wî bi Ebû Zûhr ve danasîne û Ebû Zûhr pê re dibe mamosteyê Ibn Ruşd. Di 1160an de ew tê anîna qazîtiya Îşbîliyeyê (îro bi spanî: Sevilla). Di wan çaxên umrê xwe de ew dest bi şirove kirina berhemên Arîstotelês dike. Ew pê re li Rojava bo van xebatên xweyên ser şiroveyên Arîstotelês wek Kommentator, ango Şirovevan, tê navkirin. Ew di jiyana xwe de li gelek meqamên girîng û ciyawazî dişixule. Ew di 1169an de tê vebuhtina dadrêsiya Córdoba û Sevilla, di 1182an de jî dibe doktorê xelîfe Ebû Yequb. Lê pê demeka kurt re ew vedigere qazîtiya Córdoba. Ew di 10 berfanbarê 1198an de li Fasê dimire.

Bi xebatên xwe li Rojava 
Îbn Ruşd bi xebatên xwe yên li ser berhemên Arîstotelês li dinêyê Rojava rind dihat nas kirin. Ew di nav Xiristiyanên rojava de bi navên xwe yên rast pirtir wek Averroes û bi ûnvana Kommentator dihat nas kirin. Ew li rojava ewqas tê nas kirin û ewqas bal kişandibû ko, di şopa wî de rêbarekê bi navê Averroîzm hatibû peyda kirin. Nivîskarê Dante di berhema xwe ya navdarê bi navê Komedyaya Xwedayî de bi Arîstotelês ve behsa wî dike.

Yek ji berhemên xwe yên herî navdar, ya ko bi navê Bêvaciya Bêvacî, li ser rexneyên berhema Îmam Xezalî ya bi navê Bêvaciya Fîlozofan û fîlozafan hembera Xezalî diparêza bû.

Pêşangeh

Girêdanên Derve 

 Biyografî (bi îngilîzî û erebî)
  Îbnî Rûşd – 1126-1198 - Ji Malpera Felsefevan 

Jidayikbûn 1126
Mirin 1198
Fîlozof
Fîlozofên misilman
Matematîknas
Kesên sedsala 12an
Stêrnas
Derûnnas
Îbn Erebî

Ebû Ebdullah Muhemmed ibn Elî el-Erebî el-Hatimî el Ta'î () an ji Îbn Erebî, zayîn 28ê pûşperê 1165/hîcrî 17 Remezanê 560ê li Murcia, mirin 16ê sermawez 1240 li Şamê yek ji Sofî û zanayên Îslamêyê pêşin bû. Ji bo bandora wiya li ser Sofîtiyê ew wek Şeyx el-Ekber ango bi kurdî Şêxê Mezin dihat navkirin.

Jiyan 
Îbn Erebî ji malbateke navdar de dihat. Bavikê wî bi Ebdulqadirê Geylanî û Îbn Ruşd ve yek ji mirovên navdarên Sofitiyê bû. 

Dema ko Îbn Erebî hîn 8 salî bû, El Mûwahîdan bajarê Murcia dagir kirin û ew bi malbata xwe ve çû Sevillayê. Wî li wir dewama hevotîna xwe kir û wek hevotîna wê çaxêyê bastanî li ser tefsîra Quranê, Suneta Muhemmed pexember, Şerîetê û gramera erebî xebitî.

Ew di 1182an de bi Îbnî Ruşd ve hev dibîne û Îbn Erebî di eserên xwe de qala vê hevditînê dike.

Di sala 1193an de wî nîvgirava îber terk kir û çû Tûnisê. Gorî gotinan di vê gerê de xocê Xizir bi wî re hevaltiyê dike û xirqayê xwe dida Îbn Erebî. Di sala 1200an de, dema ko 35 salî bû, ji bo Hecê ew li Spanyayê der dike û dihere Mekkeyê. Ew li wir sê salan dije û li wir dest bi nivisîna El Fûtûhat El Mekkiye dike. Di 1223an ew li bajarê Şamê bi şûn dibe. Ew salên umre xweyê manî li wir derbaz dike û di 22 Rebîûl II 638 /16 sermawezê, 1240an de dimire. Ew di jiyana xwe de gelek geran dike û gelek deran digere.

Îbn Erebî çiqas di berhemên xwe de qala Wahdetî Vûcûdê nake, û cara siftê ji aliya talebeyî wî, Sedredîn Konewî tê karanîn jî ew wek damezrênerê vê tradîsyonê tê ditîn.

Jêder û çavkanî

Girêdanên derve 
 www.ibnarabisociety.org Koma Muhyiddin Îbn Erebî
 www.irfanokulu.net  Muhyiddin Îbn Erebî
  Ibn al-Arabi Foundation 

Jidayikbûn 1165
Mirin 1240
Zanyarên îslamê
Fîlozof
Fîlozofên ereb
Fîlozofên misilman
Citroën

Citroën navê fîrmayeke otomobîlan hildiberîne ya Fransî ye. Di sala 1919'î ji aliyê André Citroën ve hatiye damezirandin û navê xwe jî ji wî digire.

Îro fîrma ne wekî dema damezrandinê piçûk e, bûye fîrmayeke mezin a navneteweyî. Di bin navê PSA de Citroën, Peugeut hwd hin marka hene. Navenda fîrmayê li Parîsê ye. Fîrmayê sala 1919'î de bo cara yekemîn modela Citroën PKW Typ A 10hp hilberiye. Di nava salekê de fîrma bi 300 fîrmayên ku parçeyên otomobîlan hildiberînin re dikeve têkiliyan. Sala 1921'î li seranser Fransayê 165.000 plakatên reklaman tên çikandin. Fîrmayê di dema şerê cîhanî yê duyemîn de jî hilberîna xwe domandiye.

Sala 1975'î Citroën fîrmaya Peugeut dikirre. Fîrma îro ne tenê otomobîlan, alavên çandiniyê, veguhastinê hwd jî hildiberîne. Sala 2005'î grûnba PSA dest bi karê gaza xwezayî jî dike.

Hin modelên Citroën ên navdar 

 1934 heya 1957 Traction Avant
 1955 heya 1975 DS
 1974 heya 1991 CX
 1989 heya 2000 XM
 ji 2005 C6

Modelên wê  

 2CV (1948-1990)
 8CV Rosalie (1932-1935)
 10CV
 Airdream 2002/2003
 Ami 6 (1961-1971)
 Axel (1984-1988)
 AX (1986-1998)
 Berlingo (1996- )
 BX (1982-1994)
 CX (1974-1989)
 C1 (2005-)
 C2 (2003- )
 C3 (2002- )
 C4 (2004- )
 Grand C4 Picasso (2006- )
 C5 (2000- )
 C6 (2005-)
 C8 (2002- )
 C15 (1984- )
 C25 
 C35
 Dyane (1967-1984)
 DS/ID (1955-1975)
 Eole 1986)
 Evasion (1994-2002)
 GS and GSA (1970-1984)
 H Van (1947-1981)
 Jumpy (1995- )
 Jumper (1994- )
 LN (1976-1979)
 LNA (1978-1986)
 Nemo (2008- )
 Méhari (1968-1987)
 Saxo (1995- )
 SM (1970-1975)
 Traction Avant (1934-1957)
 Type A (1919-1921)
 Type B (1921-1928)
 Type C C2-C3 (1922-1926) 
 Type C C4-C6 (1928-1934)
 Visa (1978-1988)
 XM (1989-2000)
 Xantia (1993-2001)
 Xsara (1997- )
 ZX (1991-1997)

Girêdanên derve 

 www.citroen.com
 Citroën World 

Fîrma
Fîrmaya otomobîl
Fransa
Narince

Narince () gundekî girêdayî Kolik a Semsûrê ye. Li Bakurê Kurdistanê ye. Gundê yê bî eslê xwe Bajêr e Gêl ango Amed hat bûn.

Gelhenasî

Navdarên gund 
 Helbestvan Osman Sebrî

Çavkanî 

Gundên Kolikê
Apollo 8

Apollo 8 navê duyemîn bernameya Apollo ya kozmozê (valahî) ye. Astronotên vê bernameyê, bo cara yekemîn lêpandina heyvê kirine.

Bernameya Apollo
NASA
Frits Zernike

Frits Zernike (jdb.  li Amsterdam; m.  li Naarden) fizîknasekî Hollandî bû.

Jînenîgarî 

Ji şeş xûşk-birayan ê duyem bû. Di piçûktiya xwe de bala xwe berdida bûyerên xwezayî û ev yeka han bi mezinbûna wî re dibû sedem ku ew fîzîk û zanînên xwezayî fêrbibe. Mixabin bavê wî ew dişan dibistana Grekî û Latînî fêrdikir.

Lê ew bi destpêka zanîngehê re, digihîşt armanca xwe. Li Amsterdamê perwerdeya kîmya, matematîk û fîzîkê dît. Sala 1920î dibe profesorê matematîk û fîzîkê. Du caran evînmarî dibe (dizewice). Birayek wî jî profesorê fîzîkê bû. Sala 1953î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Xebat û girîngiya wî 

Zernike keşfa galvanometreyê dike ku di sala 1920î de hilberîna wê tê kirin. Sala 1930î bi giranî bala xwe berdide optîkê û mîkroskopekî têr bi kontrast çêdike. Bi destpêka şerê cîhanî yê duyem û dagirkirina Hollandayê ji aliyê Almanya ve, bo Almanan bi mecbûrî leşkeriyê dike. Li leşkeriyê herwiha gelek keşfan bo artêşa Almanan dike.

Herwiha binêre 

Zernike-Polînom

Xelat û payeyên wî 

 Rumford-Medaille, Royal Society
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1953

Fizîknas
Kaşîf
Holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Werner Heisenberg

Werner Karl Heisenberg (jdb.  li Würzburg; m.  li Munîh) yek ji fîzîknasên mezin ên sedsala 20emîn ê Alman bû. Sala 1932î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi fîzîknasên mezin ên hemdemî re hevnasî û hevxebat kiriye. Wekî nêrîn hinde nêzîkî îdeolojiya Nazî bûye ku ev yeka han gelek caran bûye sedem ku li dijî wî rexne werin kirin. Lê ew bi xwe piştî têkçûyîna dîktatoriya Naziyan dide zanîn ku "çewtiyên temenciwaniyê" bûye. Bi navê prînsîba nediyariyê formûlasyonekê li zanistiya fîzîkê zêdedike. Sala 1927î dibe profesor. Sala 1941î dibe gerînendeyê Enstîtuya Max Planck.

Mijarên têkildar 
 Prînsîba nediyariyê

Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1901
Mirin 1976
Victor Francis Hess

Victor Franz Hess an Victor Francis Hess (jdb.  li Koşka Waldstein a nêzîkî Deutschfeistritz, Awistriya; m.  li New York, DYA) fîzîknasekî awistriyayî bû. Sala 1936î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
 

Wî bo cara yekem tîrêjên kozmîk keşfkiriye. Xelata Nobel jî ji ber vê bipêşxistina wî ya fîzîkê hatiye dayîn. Heya sala 1919î wekî profesorek ji rêzê bû. Dema diçe DYA'yê bala xwe berdide ser elementa radyûmê. Dema vedigere welêt êdî radyologekî navdar e. Ji ber ku li dijî faşîzm û dagirkeriya nazî derdikeve, bo demekê ji aliyê almanan ve tê girtin. Ew bi tundî li dijî neheqiyê derdikeve û teklîfên ku Almanya û dewleta Awistriya ya ku wê demê di bin dagirkeriya almanan de bû şûnde dike. Bi giranî nexweş dikeve di zîndanê de û tê berdan.

Dewlet nahêle ku ew bikeve wargehek starê bo xizanan jî. Di wê demê de xelata Nobel wî şad dike. Bi pereyê xelatê diçe DYAyê. Li wir li Zanîngeha Fordhamê  dixebite û sala 1944î dibe hevwelatiyê DYAyê.

Fizîknas
Awistirî
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Philipp Lenard

Philipp Eduard Anton (von) Lenard (jdb.  li Pressburg; m.  li Messelhausen) fizîknasekî alman bû. Di sala 1905an de Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

Sala 1894an tîrêjên katot di nava peleke alîmînyûmê re derbaskir û da îsbatkirin ku ew dikarin bi qasî dûrahiyekê belavbibin. Îro tîrêjen katot bi navê wî tên binavkirin. Sala 1902an keşfa xwe ya mezin a li ser gazan pêk tîne. Di iyonkirina gazan de rol û bandora elekronan bi mîsogerî rave dike û tixûb û hêza fotoelektrîkê destnîşandike.

Nakokî û rexneyên li ser Lenard 

Ew di  de bi fermî dide xuyakirin ku dibe endamê partiya nazî, NSDAP. Ji ber ku fizîknasekî navdar bû, Adolf Hitler dixwaze bi wî têkilî dayne û wî bo berjewendiyên sazûmaniya nazî bi kar bîne. Ew jî viya dipejirîne. Herwekî êdî bo zanistiya fizîkê bêjeya "fizîka almanan, fizîka aryanan" bi kar tîne. Lê ew di dawiya temenê xwe de dide xuyakirin ku wî van binavkirinan ne ji bo tevahiya zanistiya fizîkê, lê ji bo destkeftiyên fizîka bakuriyan (german) gotiye.

Ji bo xelata wî jî gelek guftûgo hatine kirin. Gorî gelekan ji ber ku ew endamê partiyeke faşîst bûye, diviyabû Xelata Nobel ji wî şûnve bihata girtin an betalkirin.

Berhem 
 Andreas Kleinert u. Charlotte Schönbeck, Lenard û Einstein. Nameşandina hevûdu û nêrînên wan ên derbarê Gugtûgoyên Nauheimer 1920. Gesnerus '35, 3/4, 318–333 (1973).
 Der Fall Philipp Lenard – Mensch und "Politiker". Physikalische Blätter '23; Heft 6, 262–267 (1967). Rewşa Philipp Lenard - Mirov û polîtîker
 Philipp Lenard, Wissenschaftliche Abhandungen, Band 4. Diepholz/Berlin: GNT-Verlag, 2003 (posthum). ISBN 3-928186-35-3. 
 Philipp Lenard, Große Naturforscher: eine Geschichte der Naturforschung in Lebensbeschreibungen. München 1929.
 Philipp Lenard, Deutsche Physik in vier Bänden. München, 1. Aufl. 1936–37, 2. Aufl. 1938–41, 3. u. 4. Aufl. 1942–44.
 Philipp Lenard, Ideelle Kontinentalsperre. München 1940 (parteipolitisch motivierter Nachdruck seiner 1914 veröffentlichten Broschüre England und Deutschland zur Zeit des großen Krieges).
 Rudolf Tomaschek, Philipp Lenard – Zu seinem 80. Geburtstag am 7. Juni 1942. Völkischer Beobachter, 6./7. Juni 1942, Nr. 157/158, Seite 5.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Fizîknasên alman
Kaşîf
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst

Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (bi almanî: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei)  an Partiya Nazî (ji bo akronîm ) ango navê partiya alman a di bin desthilatdariya Adolf Hitler de ji sala 1933 heya 1945'î bi fermî xebat kiriye ye.

Hîmê partiyê li ser neteweperestiya rasîst û xebat û jiyana têr-dîsîplînî hatiye avakirin. Wekî partiya desthilatdariyê hatibû birêxistinkirin û perwerdekirin. Serokê partiyê jî herwiha Adolf Hitler bû.

Rêxistina yan saziya Schutzstaffel (SS) jî girêdayî vê partiyê bû. Tê zanîn ku SS tevlî komkujiya cihû, çîgan û hemî dîlên di destê almanan de yên bin eslê xwe ne aryan bûn dibe.

Çavkanî 

NSDAP
Partiyên êdî nînin
Partiyên faşîst
Komara Weimar
Dîroka Almanyayê
Schutzstaffel

Schutzstaffel der NSDAP (bi kurtî SS, wate: Yekîneya Parastinê) di dema Komara Weimarê a almanan de, di 9ê çiriya paşîn 1925î de wekî rêxistineke girêdayî NSDAPê bo parastina Adolf Hitler hatibû damezrandin.

Piştî hatina Naziyan a ser desthilatdariyê rêxistin berfireh dibe û êdî ne wekî parastina Hitler, wekî hêzeke xurt a sazûmaniyê tê bikaranîn. Herwekî sazî dibe du parçe û parçeya bi navê Algemeine SS (SS ên giştî) tevlî komkujiyan dibe.

Berê tenê mirovên alman dihatin girtin, lê li gorî pêdiviyên şer roj hat ku ji gelek neteweyan kes hatin girtin. Dema Heinrich Himmler di 6ê kanûna paşîn a 1929an de serokatiya SS ji Erhard Heiden digire, rêxistin xwediyê tenê 280 zilamên çalak e. Di bin rêveberiya Himmler de SS bi pêş dikeve û di nava salekê de hejmara endaman dibe 1000 û di sala 1933yan de jî dibe 204.000 kes.

Leşkerî
Dîroka Almanyayê
Xerabî

Xerabî rûniştvanên gundê Xerabya ne. 

Xerabî ser bi baweriya Êzîdîtiyê ne. Ji ber valakirina gundê wan gundî neçar man û koçberî derveyî welêt bûn. Vêgavê hemû Xerabî li Ewropa, bi piranî li Almanyayê dijîn.

Êzîdîtî
J. J. Thomson

Sir Joseph John Thomson OM PRS (herwekî gelek caran J. J. Thomson; * 18ê kanûna pêşîn 1856 li Cheetham Hill a li cem Manchester; m. 30ê tebaxê 1940 li Cambridge) fîzîknasekî brîtanyayî bû û sala 1906î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.

Di malbateke skotî (skotlandî) tê jiyanê. Sala 1884î profesoriya fîzîkê werdigire. Lawê wî jî xelatwergirê Nobel e. Li ser hilberîna elektrîkê ji gazan radiweste û biserdikeve. Sala 1908î ji aliyê keyaniya Brîtanya ve wekî şovalye tê payekirin û dibe Sir. Li nêzîkî Sir Isaac Newton tê binaxkirin.

Xelat û payeyên wî 

 Hughes-Medaille (1902)
 Xelata Nobel a fîzîkê (1906)
 Copley-Medaille (1914)

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Jidayikbûn 1856
Mirin 1940
Endamên Royal Society
Begla (deşt)

Begla deşteke di navbera gundên Xerabya û Mizîzex de. Ev herdû gund ser bi bajarê Midyadê ne.
Deşt
Albert Abraham Michelson

Albert Abraham Michelson (jdb. 19ê kanûna pêşîn a1852 li Strelno (Parêzgeha Posen); m. 9ê gulana 1931 li Pasadena (California), fîzîknasekî DYAyî yê bi eslê xwe Alman bû. Sala 1907î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Ew bi navê Michelson-Înterferometre pêşketinek di zanistiya fîzîkê de çêdike. Malbata wî Cihû bû. Serî de wekî serbazek di artêşa DYA de dixebite û di keştiyên şer de digere. Dema di artêşa deryayî de bû gelek alavên teknîk çêdike. Piştre ji artêşê vediqete û perwerdeya fîzîkê dibîne. Li pirraniya beşên fîzîkê radiweste. Bo cara yekemîn di sala 1881î de lezbûna tîrêjê dipîve.
Herwekî wî bi mîsogerî pîvandina dûrahî û kalîbreyên stêrkan jî dikir. Di gelek waran de wekî Albert Einstein difikirî.

Kaşîfên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1852
Mirin 1931
Mêr
Fizîknasên amerîkî
Carl Ferdinand Braun

Carl Ferdinand Braun an wekî orijînal Karl Ferdinand Braun (jdb. 6ê hezîranê 1850 li Fulda; m. 20ê nîsanê 1918 li New York City) fizîknasekî alman bû. Sala 1909î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

Ji ber ku ew li DYAyê bicih bûye, pirranî wekî fizîknasekî amerîkî tê bibîranîn. Di warê radyoyê de pêşketinên mezin pêk tîne. Sala 1888î bi riya tîrêjên elektromanyetîk ragihandinê gengaz dike. Herwekî antênên ku tîrêjên manyetîk werdigirin çêdike. Ew yek ji damezrênerên Telefunken e. Di 64 saliya xwe de bo cara dawî diçe DYAyê û êdî hew vedigere. Dema DYA dikeve şer ew jî êdî nikare vegere welatê xwe.

Fizîknasên alman
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1850
Mirin 1918
Mêr
Oleksandr Şovkovskî

Oleksandr Volodîmîrovîç Şovkovskî (bi ûkraynî: Олександр Володимирович Шовковський, Oleksandr Volodimirovich Shavkovs'kij) di 2ê kanûna paşîn a 1975an de li Kîevê hatiye dinê. Ew yek ji futbolvanên ûkraynî ye.

Ew ji 1993an vir de bo tîma Dînamo Kîev dilîze û kelayê Kîevê diparêzê. Wî di 366 listîkan de 257 gol xwarin.

Girêdanên derve 
 Websîteya Wî  (rûsî, ûkraynî, înglîzî)

Mêr
Futbolvan
Batizmî

Batizmî (Batismî) yek ji cejnên pîroz yên êzdiyan e. 

Cejna Batizmiyê ne ji aliyê hemû êzidiyan ve tê lidarxistin, bi taybetî ji aliyê beşek ji êzidiyên Torê (Tûrabdîn)ê ve (Çêlkiyan) tê pîrozkirin û di dawiya meha kanûnê (Çileya Pêşîn) de tê lidarxistin. 

Li cem êzdiyên Torê, Batismî yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.

Girêdanên têkildar 
Noqkirin

Çavkanî 

Cejnên êzdiyan
Êzîdîtî
Bêvaciya bêvacî

Bêhawayiya bêhawayî () an jî Bêvaciya bêvacî, berhemeke fîlozofê Endulusî ya Îbn Ruşd (1126 - 1198) e. Ew wê pirtûka li ser berhema Xezalî ya bi navê Bêvaciya fîlozofan (Bêhawayiya fîlozofan) (, Tahâfet el-falâsifiyah) dinivîse û tê de lênêzbûna Xezalî ya fikrên fîlozofan rexne dike û fikrên Aristoteles û fîlozofên din li hembera Xezalî diparêze. 

Wî di pirtûka xwe de ji berhema Xezalî de jêgirtin kirina û li ser wan jêgirtinan wek diyalogan pirtûka xwe bi zimanê erebî nivisandî ye. Kitêb ji hêlekê de jî gengeşiya navbera fîlozofên îslamê yên neoplatonîstên wek Farabî, Îbn Sîna û nimînerê Eşarîyan îmamê Xezalî ye.

Girêdanên derve 
 pirtûk wek text  — muslimphilosophy.com

Fîlozofiya îslamî
Felsefe
Pirtûk
Pirtûkên felsefeyê
Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)

Bêvaciya fîlozofan an jî Bêhawayiya fîlozofan () berhemek Xezalî ye ko ew di pirtûka xwe de fikrên fîlozofên wek Îbn Sîna, Farabî û mamosteya fikrên wan, Arîstoteles rexne dike ye. Îmamê Xazalî bixwe ji bastana tradîsyona eşariyan bû û va pirtûka ji hêlekê jî gengeşiya navbera rêbara eşariyan û rêbara neoplatonîzmê ye.

Ew pirtûka ji pê Meqasîd el-felasifah ("Armanca fîlozofan") re hatiye nivisandin. Meqasîd el-felasifah wek puxteya fikrên Îbn Sîna bû. Xazalî di pirtûka xwe de dibêje ko, tu problema wiya bi şaxên felsefeyê wek fizîk, mentiq, astronomî û matematîk ve tune ye. Ew dîsa dibêje ko ew bi tenê rexneyên xwe li ser lênêzbûna wana Metafizîkê dike ye.

Naverok 
"Bêvaciya fîlozofan" ji bîst beşan pêk tê û ew lênêzbûn îddîayên Îbn Sîna û fîlozofan red dike ye. Îbn Ruşd ji pê re di pirtûka xweyê bi navê Bêvaciya Bêvacî de Gazalî ji bo va pirtûka wî û lênêzbÛnên wî rexne dike.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 The Incoherence of the Philosophers Lahore, 1958, 1963 Wergera bi Îngîlîzî ji aliya S. A. Kamali. [pdf]
 The Incoherence of the Incoherence Wergera ji alÎya Simon van den Bergh.

Fîlozofiya îslamî
Felsefe
Pirtûk
Pirtûkên felsefeyê
Pirtûkên sedsala 11an
Adriano Celentano

Adriano Celentano (jdb.  li Mîlano, Îtalya) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. 
Ew bi stranbêja îtalî Claudia Mori zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin.

Girêdanên derve 
 malpera fermî
 http://www.acfans.it Fans
 http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 

Stranbêjên îtalî
Aktorên îtalî
Mêr
Jidayikbûn 1938
Mirovên zindî
Mîlano

Mîlano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Mîlano, duyemîn mezintirîn bajarê îtalyayê ye. Hêjmara niştecihên bajêr bi qasî 1.3 milyon kes e. Bajêr dikevê bakurê Îtalyayê û navendek giring a bazirganiyê û modê ye. Bajarê Mîlano xwedî dîrokek kevnare û roleke wî yê giring li herême heye.

Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:

Çavkanî

Bajarên herêma Lombardiyayê

Girêdanên derve 

Bajarên Îtalyayê
Kûran

Kûran eşîreke Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. Ev eşîr ji deh beran pêk tê:
Ûsbekan
Sosikan 
Mûrîsyan
Alan
Sermastan
Hesaman
Mamoyan
Xerzoyan
Tatan
Kelaxiyan

Malmezinên usbekan mala Nokoya ye û malmezinên sosikan mala Simo ye. Bi piranî li Wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan jî hene. 

Li Wêranşarê gundên Nebeyûb, Berkevir, Kelwêrin, Pemboliq, Donxuz, Mişk, Xidiraxacî, Qûlik, Zok, Îşxan û Qiran gundên sermastan, hesaman û alan in. 

Cewrê, Arazbegî, Dîk, Kûlabî, Mewujo, Arwane, Mencî, Korîlang, Avxerab, Melle Xelîl, Kaniya Şêxa, Mozik gundên usbekan in. 

Feyat, Zêdo, Çatax, Girlawik û Êrbit  noqit Adaköy  (birîka mala zahré)mamdel gundé sosikan

Eşîrên Millî
Wêranşar, Riha
Hey bin Yeqzan

Hey bin Yeqzan (bi erebî: حي بن يقظان‎, Ḥayy bin Yaqẓān, bi latînî: Philosophus Autodidactus, bi kurdî: Jîndar, lawê Hêşyar) çîroka erebî ya pêşin, ji hêlekê ya pêşina xelkên Rojhelata Navîn û çîroka fîlozofîya pêşina ji aliya doktor û fîlozofê Endulusê Îbn Tufeyl hatiye nivisandine. Paldanka Îbn Tufeyl nivisîna vê pirtûkê de çîrokekê ko Îbn Sîna li ber wî nivisî bû.

Çîroka Hey bin Yeqzan li ser wêjeya rojhîlata navîn û pê ku wergera latinî û îngîlîzî bû jî li ser wêjeya ewropayî bandoreke mezin kir. Ew di pê di 1671'an de hat wergerina latînî kirin re di 1708'an de hatibû wergerina îngîlizî.

Bi kurtebirî çîroka Hey 
Çîroka Ibn Tufeyl li ser fîlozofiya Ibn Sîna bilind dibe. Çîrok qala zarokekî ji bo tirsa zilm û zora hikûmaderekî, bi dergûşekê ko li avê binav nebe tê berdana deryayekê û pê re jî saxlem digêhê giravekê tenayê di Okyanûsa Hîndê de dibe, dike. Pê ew li beravên vê giravê li avê difilite birçî dibe, digîre û diqêre. Xezalekê mê vê qêrîne dibîhîze û tê hindê dergûşê û wan textên ko êdî sist bûnî bi lingên xwe dişkêne û wî zarokî der dixe hole. Zarok jî difikire ko ew diya xweya û ji guhanên wê şîr dimêje. Êdî kînga ew zaroka birçî dibe xezal wî zarokî dimêjîne û zarok bi vî halî mezin dike. Êdî Hey mezin dibe û pê mezin dibe re li ser ûyêr û tiştên dor xwe difikire û ji wan bûyeran encam û ramînan der dixe. Mîna ko kênge xezalê ko ew mêjandî mezin kirî dimire laşî wê parçe dike û lêkolîna sebeba mirina wê dike, wiha li ser bedana xwe, stêrkan, pêykan difikire. 

Hey bê hevditîn û bê peyivînê tu kesan re, bi fikirîn û hiş û mantiqê bîryar dike û hêşyar dibe ko va dinê û gerdûna ji aliyê aferîndêrekî ve hatiye afirandin. Ji pê demekê re ew welata ko Hey wextekê ji der ketî, lê Hey nedizanî, de mirovekê bi navê Absal dixwaze ko xwe bikişîne înzîva û xelwetê tê vê giravê û li wir Hey bin Yeqzan dibîne. 

Çîroka Ibn Tufeyl her çiqas li ber wî bi hewşêwa navan ji aliya Ibn Sîna hatibû nivisîn jî wek çîrok û bi şirovan bi navê Tufeyl belav dibe û navdar dibe. Hey bê mamoste bêhevotîna sîstematîk bixwe bixwe, bi ders der xistina bûyêrên kelakên xwe, xwe dihevêjîne. Ew pêşaniya çîrok û romanên wek Robinson Crusoe yên ko li ser mirovekî li giravekê tena dijîbû.

Girêdanên derve 
Wergera Îngîlîziya siftê

Pirtûk
Fîlozofiya îslamî
Felsefe
Johannes Diderik van der Waals

Johannes Diderik van der Waals (jdb. 23ê çiriya paşîn a 1837 li Leiden; m. 8ê adara 1923 li Amsterdam) fîzîknasekî holendî bû. Di sala 1910î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Bêî dibistana amadeyî, destûra xwendina zanîngehê lê hatiye dayîn. Lewra wî mamostetî dikir û pirr bi hewes bû. Li zanîngehê perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Bi angaşta xwe ya doktoriyê ya li ser gazan gelek deng vedide. Sala 1876î wekî profesor li Zanîngeha Amsterdamê dest bi xebatê dike.

Xebat û girîngiya wî 

Wî bo cara yekemîn hêza veqetandina ji hevûdu ya molekûlan pêderxistiye û bi navê "Hêza Van der Wals" îro tê zanîn. Wî karakterê fîzîka maddeyên herikbar (diherikin) û gaz rûbirû kiriye û dîtiye ku di navbera wan de wekî karakter ti cudatî nîne. Îro ji wê re "Hevyekiya Van der Wals" tê gotin.

Berhem 

 Hevyekiya forma maddeyî ya herikbar û gaz (1873)
 Destepirtûka termodînamîkê (du Bend, 1908–1912)

Fizîknasên holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1837
Mirin 1923
Mêr
Gustaf Dalén

Nils Gustaf Dalén (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1869 li Stenstorp, Swêd - m. 9ê kanûna pêşîn a 1937 li Lidingö, Stockholm, Swêd) endazyarekî swêdî bû. Dalén di sala 1912an de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Wî bo cara pêşîn regûlatorekî ku bi xwe dixebite çêkiriye. Ev regûlator îro bi kombînasyona gazakûmûlatoran bo ronîkirin û bircên deryageriyê tê bikaranîn.

Çavkanî 

Fizîknas
Swêdî
Xelatgirên Nobela Fizîkê

Jidayikbûn 1869
Mirin 1937
Fizîknasên swêdî
Heike Kamerlingh Onnes

Heike Kamerlingh Onnes (jdb. 21ê îlona 1853 li Groningen; m. 21ê sibata 1926 li Leiden) fizîknasekî Hollandî bû. Sala 1913î Xelata Nobel a Fizîkê wergirtiye.

Jiyan 

Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha keyaniya Hollanda ya li Groningen û zanîngeha Heidelberg perwerde dibîne. Sala 1882î dibe profesorê zanîngeha Leiden.

Xebat û girîngiya wî 

Ew bo cara yekemîn di 10ê tîrmeha 1908an de keşfa elementa Helyûmê dike. Li ser radeyên ekstrem ên germahiyê lêkolîn kiriye. Rewşa elementan di germahî û sermahiyên mezin de şopandiye. Herwekî di bin êrîşên dijwar ên elektrîkî de lêkolîn li ser elementan kiriye û gelek destkeftiyên nû li zanîna fizîkê zêdekiriye.

Herwekî binêrin 

 Efekta Onnes
 Super ragihandêr

Fizîknasên holendî
Kaşîf
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1853
Mirin 1926
Max von Laue

Max von Laue (jdb.  li Koblenz; m.  li Berlîn) fîzîknasekî alman bû. Sala 1914î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Mêr
Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
William Henry Bragg

Sir William Henry Bragg, KBE, OM, (jdb.  li Wigton; m.  li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1915î bi tevî lawê xwe William Lawrence Bragg, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Piştî dibistanên beriya zankoyê di 24 saliya xwe de derdikeve derveyî welêt û diçe Australiya. Li zanîngeha Adelaide perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1906î vedigere Brîtanya û li zanîngeha Leeds wekî profesor dest bi xebatê dike. Çar sal şûnde diçe Londonê û li zankoyan dersê dide. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de bo keyaniya welatê xwe dixebite û ji ber wê xelata şovalyetiyê werdigire. Ew herwekî gelek payeyên din jî digire. Ji sala 1935 heya 1940 serokatiya Royal Society dike. Pirranî xebata xwe bi lawê xwe yê fîzîknas ve dike.

Xebat û girîngiya wî 

Rêbazên pîvandina tîrêjên X keşfkiriye û bipêşxistiye. Bo artêşa deryayî û keştiyên şer gelek alavên nûjen çêkiriye. Bi navê "Li ser taybetiya tiştewaran (eşyayan)" pirtûkek diweşîne û zanistiya fîzîkê bi nivşên nû dide hezkirin.

Xelat û paye 

 Xelata Nobel a fîzîkê, 1915
 Rumford-Medaille, 1916
 Commander of the British Empire, 1917
 Knight Commander of the British Empire, 1920
 Copley-Medaille, 1930
 Order of Merit, 1931

Fizîknas
Kaşîf
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
William Lawrence Bragg

Sir William Lawrence Bragg, CH, OBE, MC, FRS (z. 31'ê adarê 1890 li Adelaide; m. 1'ê tîrmehê 1971 li Waldringford a li cem Ipswich) fîzîknasekî Brîtanyayî bû.

Lawê xelatwergirê Nobel William Henry Bragg e. sala 1915'î bi tevî bavê xwe guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin. Di xebatên xwe yên fîzîkê de pirranî bi bavê xwe re xebitiye. Bala xwe berdaye ser fîzîka krîstalan û tîrêjên Röntgenê.

Xelat û paye 

 Barnard-Medaille, 1914
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1915
 Hilbijartin bo Royal Society, 1921
 Hughes-Medaille, Royal Society, 1931
 Royal Medal, Royal Society, 1946
 Roebling-Medaille, Mineral Society of America, 1948
 Copley-Medaille, Royal Society, 1966

Fizîknas
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Jidayikbûn 1890
Mirin 1971
Arnold Reisman

Arnold Reisman (jdb. 2ê tebaxê 1934 li Lodz, Polonya) endazyar, dîroknas û nivîskarekî DYAyî ye.

Li zanîngeha Case Western Reserve University dixebite û lêkolînên operatîv pêk tîne. Li ser têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û Adolf Hitler nivîsiye. Herwekî di nava salên 1999-2003î de li Tirkiyê di zanîngehên wekî Zanîngeha Sabanci û Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê de ders daye û li ser civaka tirkan hin xebat kiriye.

Berhem (bi îngilîzî) 

Reisman published over 200 papers in refereed professional journals, along with 14 books:
 2006, Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Ataturk's Vision, Washington, DC : New Academia Pub., LLC. 
 1992, Management science knowledge : its creation, generalization, and consolidation / Arnold Reisman. Westport, Conn. : Quorum Books xvi, 305 p. 
 1982, Arnold and Ellen Reisman, (1982) Welcome Tomorrow, North Coast Publishing Co., 175 pages,   
 1981, Materials management for health services, Lexington, Mass. : Lexington Books, 888 p.
 1981, Computer System Selection: An Integrated Approach, with Jon D. Clark, Praeger Publishers, 220 pages, 
 1979, Systems Analysis in Health-Care Delivery, Lexington Books, Lexington, Mass. 311 pages
 1973, Discounted Cash Flow Analysis: Stochastic Extensions, with A.K. Rao,
American Institute of Industrial Engineers, Monograph Series, 272 pages
 1973, Health care delivery planning. Edited by Arnold Reisman and Marylou Kiley. New York, Gordon and Breach Science Publishers, 374 p. 
 1972, Systems Approach and the City, edited with M.D. Mesarovic, North Holland Publishing Co., Amsterdam, 480 p.
 1972, Industrial Inventory Control, with Burton V. Dean, Muhittin Oral, Michael Salvador, Gordon and Breach, New York, 180 pages,
 1970, Managerial & Engineering Economics, Allyn & Bacon Publishing Company of Boston, 531 p.

Reismann, Arnold
Reismann, Arnold
Reismann, Arnold
Newsweek

Newsweek kovareke emerîkî ya nûçeyan a heftane ye ku li New Yorkê derdikevê. 

Newsweek ji aliyê weşangerê (edîtor) berê ê kovara Time Thomas J. C. Martyn hat damezirandin. Hejmara yekemîn a kovarê di 17'ê reşemiyê 1933'î de derket. Sala1961'î kovara Newsweek ji aliyê fîrmaya Washington Post hate kirrîn. Niha Newsweek li gelek welatên cihanê te firotin û bi giştî her heftê derdora 4 Milyon tên firotin. Tenê li DYAyê 3.1 Milyon tîraja wê heye.

Ji xeynî îngilîzî Newsweek, bi zimanên japonî, spanî, koreyanî, erebî, polonî û rûsî jî tê weşandin.

Girêdanên derve 

Malpera fermî ya Newsweek
Charles Edouard Guillaume

Charles Édouard Guillaume (jdb.  li Fleurier, NE (Kanton Neuenburg); m.  li Sèvres) fizîknasekî fransî-swîsreyî bû. Sala 1920î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.

Wî li ser têkiliyên tîrêjêm manyetîk û elementa nîkel kolaye. Zanîngehên wekî Genewre, Neuchatel û Parîsê doktoriya şerefê dane wî. Li Swîsreyê di gelek enstîtû û saziyên fîzîkê de xebat kiriye.

Fizîknasên swîsrî
Kesên ji Val-de-Travers (navçe)
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Fizîknasên fransî
Robert Andrews Millikan

Robert Andrews Millikan (jdb.  li Morrison, Illinois, DYA; m.  li San Marino a li cem Pasadena, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1923î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Di malbateke oldar de jidayîkbûye. Bi qasî demeke kurt wekî reporter xebitiye. Piştî bidawîkirina Oberlin College (Ohio) li Almanyayê li Berlîn û Göttingenê perwerdeya zanîngehê dibîne. Sala 1896î vedigere DYAyê û li zanîngeha Şîkago wekî profesor dest bi kar dike. Li ser radyoaktîvîteya ûranyûmê lêkolînan dike. Bi hebûna elektrîkî ya gazan derdixe. Dizewice û sê lawên wî çêdibin ku paşê hersê jî dibin akademîker.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Şerbot kêfal

Şerbot kêfal (bi latînî Mugil cephalus) masiyekî avên tropîk an subtropîk e. Rengê wî zeytûnî yê bi xetên boz e û zikê wî jî zîvîn e. Dirêjbûna kêfalê 30 heta 75 cm ye. Li hemû deryayên cîhanê tê dîtin.

Heywan
Masî

Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Fileh

Fileh, filah an jî file,  navekî ji bo kesên xiristiyan tê bikaranîn. Ji filehan re xaçperêst, îsewî, fileh û mesîhî jî dibêjin. Fileh pir caran ji bo kesên ermenî tê bikaranîn.

Gotina filah ji zimanê erebî ye, wateya vê gotinê di zimanê erebî de dihê maneya "cotkar". Lê ev baweriya li ser riha peyvê ne baweriyeka cihgir û bêguman e.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Martînîk

Martînîk (fransî Martinique ) giraveke li Deryaya Karîbê ye. Rûerda wê 1.128 km² ye û yek e ji navçeyên Fransayê. Ew wek navçeyeke "ser deryayî" yek ji 26 navçeyên Fransayê ye. 

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêdedayî ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Zimanê fermî yê Martînîkê fransî ye, lê gelî xwe bi piranî bi zimanê Antillean Creole (Créole Martiniquais) jî diaxivin. Ew ji 1949an vir de bi Fransayê ve hatiye girêdan.

Polîtîk 
Martînîk bi Fransayê ve girêdayî ye û ew bi du senatoran li senatoyê Fransê tê temsîlkirin.

Girêdanên derve 
 Prefecture Région Martinique - Sîteya Fermî
 Regional Council of Martinique - Sîteya Fermî 

Giravên Fransayê
Herêmên Fransayê
Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Karîb
Guadeloupe

Guadeloupe arşîpelekê di nav giravên Antîlên Biçûk de di Deryaya Caribbean de ye. Ew navçeyekê Fransayê yê ser deryayîye û ew yek ji 26 navçeyên Fransayê ye. Ew bi Martinique ve Antîlên Fransayê pêk tîne.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransayê ye ew bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.

Erdnigarî 
Guadeloupe ji 8 giravên jiyanbar û ji hin giravên dinên bêjiyan de pêk tê ye. Du giravên bingeh Basse-Terre û Grande-Terre bi şaxekê biçûkê deryayê ji hev vediqetin.

Dîrok 
Di 1493an de Kolumbus yê herî pêşînê ko ji ewropa de hatibû wê giravê û wî ew dera wek Guadolupe navandibû. Cara pêşin di 1635an de Fransayê ew dera kira kolonîya xwe. Dema di cenga heft salan de di mayîna 1759an de heta 1763an de ew kete dest Brîtanya. Ew pê şêr û têkoşînên mezin re bi dawî di 1949an virve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew bi du senatoran di senatoya Fransayê de tê temsîl kirin.

Girêdanên Derve 
 Guadeloupe (fransî)

Herêmên Fransayê
Giravên Fransayê
Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Karîb
Antîlên Fransayê

Antîlên Fransayê (bi fransî:Antilles françaises) ji du navçeyên Fransayê ser deryayî Guadeloupe û Martinique pêk tê.

Ew giravên herdu navçeyên dikevine arşîpela Antîlên Biçûk jî û bi gîşkê li ser 2807 km² rûerd rûniştine.

Fransa
Herêmên Fransayê
Amerîkaya Latînî
Réunion

La Réunion an jî bi kurtî Réunion giravekê di Okyanûsa Hîndê de yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew li ser rûerdeka 2512 km² rûniştî ye. Ew bi şekla xwe nola topekê û dirêjahiya wê serbiser dorê 50-70 km ye. Ew 800 km dûra Madagaskarê û bi giravên Mauritius, Rodrigues ve giravên ji bo ji alÎya Pedro Mascarenhas hatibû keşf kirin wek Maskaranen pêk tîne. 

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Ew navçeya Yekitî Ewropayê herî dûr e.

Dîrok 
Ew girava heta sedsala 17'an ne bêjiyan bû û ew ji 1946an virve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye.

Polîtîka 
Réunion bi Fransayê ve girêdaye û ew bi 3 senatoran li senatoyê Fransê tê temsîl kirin.

Fransa
Herêmên Fransayê
Giravên Okyanûsa Hindî