nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Çeksekinandin

Çeksekinandin bi awayekî kêra dawiya şerê navbera aliyên şerker û pevçûyî (pir caran elata) e.

Çeksekinandin ne hema agirbest e. Agirbes sekinandineka demkurt a şerî li tevaya eniyên şerî an li hindek deverên diyarkirî ye. Lê çeksekinandin bi awayekî "Modus Vivendi" ye anko aliyên pevçûyî hebûn û mana hevdu dipejirînin û biryarê didin ko jiyan wekî xwe dewam bikit. Bi vî awayî kifş e ko çeksekinandin ne peymana aştiyê ye. Carina jibo peymaneka aştiyê salên dirêj yên danûstandinan divên.

Bi giştî, Neteweyên Yekbûyî tenê serperiştiya lihevhatina aliyên pevçûyî jibo agirbesan dikit û pevçûyî bi xwe dibê jibo peymana aştiyê di navbera xwe da danûstandinan bikin. Lewma di qanûna navneteweyî da agirbesên NY aliyan jibo domandina agirbesê neçar nakin.

Mînakên herî berçav yên çeksekinandinê di dîroka nûdem a cîhanê da çeksekinandina Şerê Koreyê li sala 1953ê ye ko heta niha jî çi peymanên aştiyê bi dû ra nehatine.

Çavkanî 

Siyaset
Agirbest

Agirbest ragirtina şerî di navbera aliyên pevçûyî da jibo heyameka diyarkirî û li tevaya eniyên şerî an li hindek deveran e. Agirbes mumkin e ko bi awayekê fermî bihêt ragehandin an jî bê ragehandineka fermî bit. Agirbes, di navbera du hêzên ku bi hevdû re şer dikin de dibêt. Şer, di dema ku herdû alî jî di heman fikrê de bin ku bidina sekinandin û êdî bi hevdû re şer nekin, bi hevdû re têkiliyê didênin û ji hevdû re dibêjin ku wê êdî li dijî hevdû şer nekin. Bi vê gotinê re, êdî li ser bi hev re ne şerkirinê re bi awayekî prensibî lev dikin. Piştre wê levkirinê ku dikina fermiyetê de, êdî wê ne şerkirina di nava hevdû de mayinde dikin. Bi wê re, êdî aşîtî di nava wan de dibêt. Ew, levkirina wan jî, bi paymanî dibê. Minaq, di dema şerê di naqabîna hîtî û misrîyan ê Kadeşê de bi hevdû re bi nivîskî peyman çêkirin û êdî levkirin. 

Di şerên ku bûna de, levkirin, piştî ku hatîya kirin de, agirbest bûya ş şer bi dawî bûya. An jî, weke rêyeke din ya bi dawîbûna şer jî, ku aliyek aliyê din têk bir û êdî hêza wî ya şer nehişt, êdî şerê di nava wan de bi dawî dibê. Lê ev bi gotina agirbestê re nayê ser ziman. Di dema ku hêzekê yek têknekirî ku levkirin bû û êdî li gorî wê lêkirinê êdî di nava wan de şer nebû, hingî, ji wê re agirbest tê gotin. Di rewşên agirbestê de, bi teybetî, herdû hêzên ku bi hevdû re şer dikin, hêza wan li ser xwe ya.

Herweha binihêre 
 çeksekinandin

 peymana aştiyê

Siyaset
Zîndana Ebûxirêbê

Ebûxirêb () girtîgeha here mezin a Iraqê bûye ku mehkumên siyasî bi taybet dibirine wê derê, ku dikeve jêriya rojava ya Bexdayê. Li salên heştiyan bi hezaran kurd û ereban di vê girtîgehê de bûn.

Çavkanî 

Girtîgehên leşkerî
Girtîgehên Iraqê
Avabûnên 1950î li Iraqê
Federico García Lorca

Federico García Lorca, bi kurdî mîna Lorka tê naskirin, li bajarê Fuente Vaqueros ê herêma Granada (Endulus, Spanya), di 5ê hezîrana 1898an de hatiye dinê û di navbera bajarên Víznar û Alfacarê (Granada) de li 18ê tebaxa 1936an ji ber sosyalîst e û rexneyên wî yê li hemberî dewletê dikir, bi destê faşîstan hatiye kujtin.

Ew helbestvan û şanonivîsekî bi zimanê spanî bû. Federico García Lorca nîşana azadiyê ye, him wek mirov û him jî wek nivîskar û helbestvan.

Piştî êrîşa leşkerê faşî yê Franco (Franko) ser Komara qanûnî ya Spanî di havîna sala 1936an de lêgêrîn û kuştina rewşenbîr û pêşêngên Komara Spanî destpê kir. Wextê leşkerê Franco ket ser bajarê Granadayê Lorca hatiye girtin û dan ber gulleyan. Lorca ji ber spartina rêxistina Frente Popular a Komara Spanî û ji ber sedema homoseksûelbûna wî hatiye kuştin.

Dîwanên wî 

 Impresiones y paisajes (1918)
 Libro de poemas (1921)
 Oda a Salvador Dalí ("Pîrozkirin ji bo Salvador Dalî") (1926)
 Romancero gitano (1928)
 Poeta en Nueva York ("Helbestvanê li New Yorkê") (1930)
 Poema del cante jondo (1931)
 Llanto por Ignacio Sánchez Mejías (1935)
 Seis poemas gallegos ("Şeş helbestên galîsiyayî") (1935)
 Diván del Tamarit (1936)
 Sonetos del amor oscuro ("Soneyên evîna tarî") (1936)

Şanoyên wî 

 Mariana Pineda (1927)
 La zapatera prodigiosa (1930)
 Retablillo de Don Cristóbal
 El público (1930)
 Así que pasen cinco años (1930)
 Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín (1933)
 Bodas de sangre (1933)
 Yerma (1934)
 Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores
 La casa de Bernarda Alba ("Mala Bernarda Albayê") (1936)
 Comedia sin título (ne xelas e) (1936)

Çavkanî 

 Manuel Ruis Amezcua (1997). Federico García Lorca. Antología esencial. Octaedro, Barcelona.
 Federico García Lorca. Selected Poems. (1997). Pinguin Books, London-New York-Victoria-Toronto-Auckland.

Grêdanên derve 
Fîlma ku jiyana wî û têkiliyên wî ya bi Dali re mijar kiriye: Little Ashes(2008) 

Hunermend
Helbestvan
LGBTiyên Spanî
Jidayikbûn 1898
Mirin 1936
Nivîskarên spanî
Alûkewtin

Alûkewtin, angina, yekêke lew nexoşiye kutupre dirme soyaney leqonaxekî jiyanda carek yan çend carêk tuşî mirov debêt. Carî wa heye mirov naçar debêt ta beneştergerî deryan bênêt, ger herkirdineke çareser nekrêt ewa leduwa rojêkî (nêzîk yan dûrda) miro duçarî alozkariyekanî meraze debêt. Lenêw kurdewarî da nêxoşiyeke be zarawe arebiyekey (lewzetên) zêdtir nasrewe, mîkroorganîsm bekşitî û bektîriya betaybetî debine hoy soke. Prosêsî herkirdineke taybete bemerazekanî nêzîk kune luwt, kune guy û şaney lîmfawî nawçeke. Merazekan giringiyekî taybetyan heye û zor besûdin bo mirov çunke dijî mîkrob rolî pasewan debînin, lekatî herkirdinda dirmêtiyan zor berze çunke lewaneye jehrî bektîriyake begate dil, gorçîle, ciger û kondamî nawendî [demar] ewsa barekî taybetî dijwar bo nexoş dirust dekat.

Çavkanî
Zimanên qefqazî

Zimanên qefkazî

Zimanên qefqazî yên bakur-rojavayî
Abxazî
Ubixî (mirî ye)
Çerkezî an jî adigeyî
Kabardî an jî çerkeziya jorîn
Adigeyî an  jî çerkeziya jêrîn

Zimanên qefqazî yên bakur-rojhilatî
şaxê çeçenî û îngûşî
Çeçenî û îngûşî an jî nax
şaxê avarî û andî û dîdo
Avarî an jî xunzak
Andî: botlix, godoberî, çemelal, kereta, begulal, tîndî, exvax.
Dîdo: dîdo an jî tsezî, ginûx, kapuçî, gunzib.
Arçî
şaxê dargua û lak an jî hirkîlî
Keçak an jî xaydag
Kubaçî
Lak
şaxê lezgî
Lezgî an jî kirî
Tebeseran
Egûl
Rutûl
Tsaxur
Kriz
Xinalug
Udî

Zimanên qefqazî yên başûr
Gurcî an jî kartvelî
zaravayên rojhilatî
kartlî û çendîn din
zaravayên rojavayî
gurî an jî adzar
şaxê rojavayî an jî zanî
Margelî an jî megrelî
Lazî an jî çanî
Swanî an jî svanî

Çavkanî 

Malbatên zimanan
Qefqasya
Kürt Şiiri Antolojisi

Kürt Şiiri Antolojisi (bi kurdî: Antolojiya Helbesta Kurdî) navê pirtûkek e, ku ji alî helbestvan û nivîskar Selîm Temo ve hatiye amadekirin, ji aliyê Pirtukxaneya Agora hat weşandin.

Kürt Şiiri Antolojisi, ku di dîroka Komara Tirkiyê de karê yekemîn e, ji du bergan pêk hatiye. Di antolojiyê de 293 helbestvan û 520 heb helbestên van helbestvanan hene. Antolojî, dîroka helbesta Kurdî li ber çavan radixîne ku ji sedsala 8an dest pê dike û heta sedsala 21î tê. 

Antolojî bi du zimanî hatiye amadekirin. Di antolojiyê de him orîjînalên helbestan hene, him wergerên wan yên bi Tirkî. Yekem wezîrê rewşenbirî yê Tirkiyê Prof. Talat Halman, pêşgotinek bo antolojiyê nivîsiye. Di antolojiyê de bi zaraveyên Goranî, Kirmanckî (Kirdkî, Zazakî), Kurmancî, Loranî û Soranî helbest hene. Wêje û zimanê Kurdî bi salan hat qedexekirin. Li gor propagandên serdestan, tu berhem di zimanê Kurdî tunebûn. Lê antolojî, derdixîne holê ku Kurdî, zimanekî gelek dewlemend û kevn e û xwediyê gelek berhemên kevn yên nivîskî ye. Di antolojiyê de di derbarê jiyanname û berhemên helbestvanan de jî gelek agahî hene. Antolojî, di dîroka helbesta Kurdî de antolojiya herî mezin e. Selîm Temo, ku pênc sal li ser antolojiyê xebitiye, di pêşgotina xwe de li ser wêje, helbest û çanda nivîskî ya Kurdî de îdîayên balkeş davêje holê. Antolojî, tev tevî hev 1610 rûpel e. Berga yekem, ji sedsala 8. heta sedsala 19. didomîne. Berga duwem, ji helbestvanên ku di sala 1900î û vir ve de jidayîkbûne hatiyê pê. Ji helbestvanên jin ku hezar sal berê jiyane bigre heta helbestvanên ku mirina xwe nivîsîne, ji helbestên ceman yên herî kevn bigre heta mesnewiyên mezin gelek taybetmendiyên balkêş di antolojiyê de cih girtine. Bi vê antolojiyê, agahiyên di derbarê edebiyata Kurdî de tên niqaş û rexnekirin. Antolojiya Helbesta Kurdî ji bo nasîna helbesta Kurdî ku bi însafa dîrokê gîhiştiye îro berhemeke esasî ye.

Helbestvanên Antolojiyê

Binêre 
 Antolojiya helbestvanên kurd (pirtûk)

Girêdanên derve 
 Weşanxaneya ku bi tirkî û kurdî antolojiya helbesta kurdî çap kiriye

Pirtûk
Kurd
Wêje
Dêrkufan

Dêrkufan (), gundekî Kercosê ye. Li gund nêzîkî 150 mal hene. Dêre kufon gora gotine salên navbera 350 -400 piştî Îsa hatiye çêkirin.ji ber zilma dewleta Tirk, miletê gund mecburî cerdevaniyê bune. Niha nivê gund hatiyê wêrankirin. Ev çend malên ku li gund dijîn, bi sewalên xwe, xwe xwedî dikin. Li gundê Dêrkfanê tenê dibistana seretayî.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kercewsê
Brusêla

Brusêla, Tay malta, Brucellosis, yekêke lenexoshiye hewkirdwekanî nawrast û başurî Kurdistan, salate sedan kes tûşî nexoşiyeke debin.

Tendurustî
Pembeta

Pembeta, Erysipelas, yekêke le hewkirdine giringekan zorcaran tûşî pêst debêt belam hendêkcar nişaney hewkirdinî giştî le geledaye. 

Tendurustî
Bergirî dijî entîbayotîk

Bergirî dijî entîbayotîk, MRSA, tûşbûn be stafîlokokesî awryos nasraw be MRSA yekêke lew barûdoxe dijwaraney ke roj be roj zyatir debînrêtû ruberuy nexoşiyey pizîşik debêtewe. Sitafîlokoke zerdekan ke bektîryayekî grampozîtîf e dijî entîbayotîkî metîsîlîn wate pensayin radewestêtû bigre zorbey zorî sêfalosporîne nuyekanîş natwanin lenawyî biben.

Çavkanî 

Tendurustî
Alûdebûnî xwên be bektirya

Alûdebûnî xon bebektirya, septîsema yan sepsîs, nexoşiyeke tundî serapayî kondamekanî leşe ketêk mîkroorganîsm jehrekaniyan degene nêw xon. Katêk brînêk le leşda kirawetewe, lenêw birînekeda mîkrob zêd dekat û paştir lexonda jehr derdedat, ke debête hoy hewey berdewam bektirya lenêw xonda hebêt û le rêgayî sûrî xonewe bektiryake benêw leşda bilawdebêtewe û endamî dî tûşî dekat. Nîşanî kiştyekanî hewkirdineke (tayî berz, nîşaney demarî û derkewtinî lîr û gorankanî tirî pêst) sext in.

Çavkanî 

Tendurustî
Dekşûrî

Dekşûrî, her çikasî wekî navê eşîrekê  bête binavkirin jî bixwe rêzekke qedîmme wek rêza Hevêrkan ev herdu eşîr bandoreke gelekî mezin li ser jîyana mirovên herêmê dikin.

Eşîr
Rûviyê Sor

Rûvî , Rovî an jî Rivî (Vulpes vulpes), cureyekî memikdar ên goştxwer ji cinsê Vulpes û ji xêzan an famîleya kûçikan (Canidae) e, her wekî gurg, wawik û segên kedî. Rovî ajalekî nîvmezin e û tevî ku kurkê roviyê Kurdistanê bi giştî sor e jî, li cihên din cinsên bi rengê spî an reş (zîvîn) jî hene.. .

Belavbûn  
Rovî, li bilî Nû Zelenda, Madagaskar û çend giravên din, li hemû parzemînên cîhanê hene.

Şayes

Xwarin

Pirbûn

Taksonomî

Binêre 
 Roviyê Kurdistanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Fox Website
 Red Fox, National Geographic
 Natural History of the Red Fox, Wildlife Online
 Red Foxes Screaming Defensively, Educated Earth
 Sacramento Valley red fox info1,
 Sacramento Valley red fox info2
 A video of a family of red fox cubs, showing their behaviour around the den
 A close up video of an adult male fox

Canidae
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Rûvî

Rûvî, Rovî an Rivî, memikdareke ji malbata kûçikan e ku bi giştî rengê sor û xwedî devekê tîj, dirêj, û kurîk dirêj in. Rûvî  ji şîrder û goştxwarên biçûk heya ên navîn in ku bi ser çend regezên malbata Sehan (Canidae) ve ne. Wan serên pehn û gûhên rast û sêgoşeyî û pozek tûj û dirêj, hinekî hilkişiyayî û kurîyek/dûvikek dirêj û têr mû hene  

Rûvî li her cihekî dinyayê dijîn lê ji bilî Antarktika. Cûrê herî zêde û belbelav ji rûviyên sor pêk dihên. (Vulpes vulpes) ên ku  nêzîkî 47  ne. Belavbûna hijmar mezin ji rûviyan di cîhanê de, karî ne bi navûdengîyeka  xwirt û cihê xwe di çanda û folklorê li gelek civakên cîhanê de bikin.

Çavkanî
Kondom

Kondom an jî qapût, prezervatîvek e ku ji lateksê çêkirî ye. Bikaranîna kondomê parastina herî ewle ye li dijî nexweşiyên seksî yên têger mîna zerik, sifilis û eydz.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zayendîtiya mirovan
Tendurustî
Ikurriña

Ikurriña ([]; bilêvkin: îkûrînya), bi zimanê baskî yê yekgirtî Ikurrina, navê ala Welatê Baskî ye. 

Di sala 1894an de ji layê du birayên Luis û Sabina Arana ve hat afirandin. Sabina Arana sazberê Partiya Neteweparêz a Baskî (bi baskî: Euzko Alderdi Jeltzalea, bi spanî: Partido Nacionalista Vasco) ye.

Ji sala 1979an vir de alayê fermî yê herêma otonom a Welatê Baskî li Spanyayê ye. Îro jî ji bo neteweparêzên baskî, semboleke hemû gelê baskî ye, ango baskên him li Fransa û him jî li Spanyayê.

Alayên Spanyayê
Alaya Ketelonyayê

Senyera (bilêvkin: senyêre), navê alaya fermî yê Ketelonya ye. 

Alayeke dîrokî û heraldîk e. Bi eslê xwe, di sedsala 11'an de nîşana Kontê Barselonayê bû, lê pişt re bû alaya giştî ya Taca Aragonê. 

Di sedsala 19'an de, ligel vejandina neteweparêziya katalanî alaya neteweyî ya Ketelonyayê bû. Li referendûma sala 1932'an yekemîn Statûtên Otonom ên Ketelonyayê hatin erêkirin û alaya fermî ya herêmê bû.  

Katalonya
Weşanên Sewadê

Weşanên Sewadê di rezbera 2007'an de li Bazîdê vebûye. Niha tenê li ser ferhengên kurdî dixebite û pêşniyareke wê ya li ser wêjeya zarokan û berhevkirina dîroka gelêrî heye.Tenê berhemek weşandiye û ew jî: Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- ya Umîd Demîrhan e. Xwediyê wê Omit Celalî ye.

Weşanxane
Zimanên ûralî û yukaxîrî

Zimanên ûralî û yukaxîrî 
şaxê yukaxîrî
Yukaxîrî
Çuvantsi (mirî ye)
Omok (mirî ye)

şaxê ûralî
beşa samoyed
Samoyeda bakur:
Nenets
Enets
Nganasan
Samoyeda başûr:
Selkup
Kamas (mirî ye)
beşa fînî û ûgrî
binbeşê ûgrî:
Mecarî
zimanên obî û ûgrî:
Xanti
Mansî
binbeşe fînî
zimanên permî:
Udmurt
Komî
zimanên volgayî:
Marî
Mordvîn
zimanên finî yên bakurî:
zimanên sámî (saamî, laponî):
Sámiya bakurî
Sámiya rojhilatî
Sámiya başûrî
zimanên finî yên baltîk:
Fînî
Îngrî
Karelî
Olonets
Ludî
Vepsî
Votî
Estonî
Livonî

Çavkanî
 Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.

Malbatên zimanan
Zimanên altayî

Zimanên altayî, malbatekî ziman li Asya û Ewropa ye.

Parçeyên Altayî

Beşa tirkî 
 Tirkiya kevin (mirî ye)
 Bolgarî:
 Çuvaşî
 Tirkî
 Tirkiya başûrî:
 Xalacî
 Gagauzî
 Tirkî
 Turkmenî an jî turkomanî
 binbeşa azerbaycanî:
 Azerbaycanî an azerî
 Qaşqayî
 Tirkiya rojhilatî:
 Uygurî
 Ozbekî
 Salarî
 Tirkiya rojavayî:
 Başkirî
 binbeşa kumikî û karaçayî:
 Karaçayî
 Karaîm
 Kumikî
 Tatariya Krîmê
 binbeşa tatarî:
 Tatarî
 Barabayî
 Tirkiya navendî:
 Nogayî
 Qereqalpaqî
 Qezaxî
 Qirgizî
 Tirkiya bakurî:
 binbeşa yakutî:
 Yakutî an saxayî
 Dolganî
 binbeşa tuvayî û altayî:
 Xakasî
 binbeşa altayî:
 Altayî
 Altayiya bakurî
 binbeşê çulimî û şorî:
 Çulimî
 Şorî
 binbeşa tuvayî û karagasî:
 Tuvayî
 Karagasî

Beşa mongolî (moxolî) û tungusî 
 Mongolî an moxolî: mongoliya klasîk
 Moxoliya rojavayî:
 Moxolî an mogolî
 Moxoliya rojhilatî:
 binşaxê dagurî:
 Dagurî
 binşaxê monguorî:
 Monguorî
 Uyguriya zer
 Pao-an
 Santayî
 binşaxê oiratî û xalxayî:
 binbeşa oiratî û kalmikî:
 Oiratî
 Kalmikî
 binbeşa xalxayî û buriyatî:
 şaxê buriyatî:
 Buriyatî
 şaxê moxolî an mongolî:
 Xalxayî
 Xorçînî
 Ordosî

 Tungusî:
 Tungusiya bakurî:
 Evenî
 Negidalî
 binşaxê evenkî:
 Evenkî
 Solonî
 Manegirî
 Oroxonî
 Tungusiya başûr:
 binşaxê başûr-rojavayî:
 Ju-chen (mirî ye)
 Mançuyî
 binşaxê başûr-rojhilatî:
 beşa nanacî:
 Akanî
 Birarî
 Goldî (?)
 Kileyî
 Olçayî
 Orokî
 Samagirî
 beşa udiheyî:
 Oroçî
 Udiheyî

Çavkanî 
1. Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.

Malbatên zimanan
Lîste
Karbon

Karbon (, , ji ) hîmanekê anko elementekê kîmyayî ye ko çevenga wê "C" û hijmara atomî a wê jî 6 e. Karbon di xwezayê da hîmanekê mişe û zehv e û pêkhateka serekî ya endamwerên jînewer e. Karbon hîmanekê nemertal û çarvalayîk e ko gelek alîtrop anko allotrop ên wê hene.

Navê wê 

Navê karbon ji zimanê latînî, ji carbo bi ramana "rejû", "rejî", "komir" an "xelûzê" dihêt. Di hindek zimanên romanî da ev peyv niha jî herdu ramanan digehînit.

Wekî din binihêre
Rejûya êzingan
Rejûya kevirî
Antrasît

Element
Bariste

Girse (bi înglîzî: mass) yek ji têgeh an çemkên sereke di fizîkê de ye ko bi awayekê xwerû têye wateyî: "çend keriste anko bûjen di tiştekî da heye". Mekanîka Klasîk da, girse yek ji çemkên navendîn û girîng e. Di çarçoveya livzanistên (kînematîkên) li gorî (relativistic) da pênaseyên cidacida jibo çemka girseyê hene. Di bîrdoza rêjeyîniyê (bi îngilîzî: theory of relativity) de, girseyê neberguhêr dihêt pênasekirin ko gelek ji çemka girseyî di fizîka klasîk nêzîk e. Li goreyê vê têgehê, di çarçoveya amajeyê yên cidacida de û li goreyê temaşevanên cidacida ve girse neguhêr e û her bi yek qebareyî ye.

Di bikaranîna nefermî ya rojane de, girse wekî kêş an giraniyê dihêt bikaranîn. Lê bi ramaneka hûr ya fizîkî, kêş qebareya hêza rakêşanê li ser girseyî ye. Jiber hindê ko di bikaranîna rojane da hêza rakêşa erdî li ser tiştan her yeke, girse û kêş wekhev dibin. Lê dema kesek li bilindahiyan an jî li ser extereka dî kêşa tiştan bipîvit hingê verêja pîvanê ne wekî pîvana li ser rûyê erdî ye. Yekîna kêşê, jiber ko hêz e, û yekîna girseyê ne yek in.

Yekeya girseyê 
Di SI anko Sîstema Navneteweyî ya Yekeyê da, yekeya girseyê kîlogram e.

Çavkanî 

Fizîk
Çendaniyên fizikî
Hejmara atomî

Hijmara atomî (Z) an jî nimroya atomê di fîzîk û kîmyayê da hijmara protonên nava navoka atomê ye ko çevenga wê Z e. Hijmara protonî jî navekê dî yê hijmara atomî ye. Hijmara protonên nava navoka atomê bi awayekê yekane hîman anko elementên kîmyayî diyar dikit. Di atomeka bê barê karevayî da hijmara elektronan jî bi qasî hijmra atomî ye.

Hjmara atomî gelek girêdayî hijmara baristeyî ye ko hijmara protonan û notronên nava navokê ye. Hijmara baristeyî hijmara îsotopên hîmanê diyar dikit û bi awayekê edetî piştî navê hîmanê dihêt, jibo mînak Karbon-14.

Dîrok 
Li destpêkê hijmara atomî jibo diyarkirina cihê hîmanan di xişteya gerranî anko cedwela peryodîk da dihat bikaranîn ko Dîmîtrî Mendelyevî jibo rêzkirina hîmanên niyaskirî li goreyê kêşa atomî bikardiînan. Lê eger tenê bi kêşa atomê rêza hîmanan di xişteya gerranî da bihêt diyarkirin, hindek şaşî rû didin. Jibo mînak cihê yod û teleriyomê dibê bihêt guhartin. Dema ew li goreyê saloxetên wan bihên rêzkirin zêdetir digel hijmara atomî rêk dikevin.

Ev şaşî heta sala 1913ê nehat famkirin. Li wê salê, Henry Gwyn Jeffreys Moseleyî havildariyeka gelek mukim di navbera cihê dirist yê hîmanan di xişteya gerranî da û şebengên (spektrumên) ko ji bijandina tîrêja Xê çê dibûn vedît. Vê vedîtinê anko keşfê selimand anko îsbat kir ko haviliyek di navbera hijmara atomî û barê karevayî yê navoka atomê da heye.

Fizîk
Hejmar
Hejmara baristeyî

Hijmara baristeyî anko hijmara baristeyî a atomê an hijmara nokleonî ko çevenga wê A ye, hijmara nokleon anko tevaya proton û notronên navoka atoma hîman anko elementeka kîmyayî ye. Hijmara atomî nabit digel vê bihêt tevlihevkirin ko tenê hijmara protonên nav navoka atomê ye.

Fizîk
Serbaz Siyamend

Serbaz Siyamend rojnamevanekî kurd e ku di 1982an de li Hewlêrê ji dayîk bûye.

Jiyana wî 
Serbaz Siyamend xwandinê xwe ya zanîngehê beşa Ragehandinê li Peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê bi dawî kiriye. Ji sala 1998'an û pê ve weke rojnameger xebatê xwe yê rojnamegeriyê didomîne. 

Serbaz di gelek kovar, rojname û belavokan de karê rojnamegeriyê domandiye û gehştiye pileyên cor bi cor, yên weke: Ajansa Nûçeyan a Dîcle (DİHA); rojnameyên Newroz, Welatê Kurdistan, Azadiya Welat, Meko; kovara Taw û hwd. 

Wî di rojnameya hefteyane a Alay Azadî ya Herêma Kurdistana Federal de xebitiye; weke berpirsê Bîroyê Hewlêrê jî kar kirye. Paşê di kovara Ragehandin de xebitiye ku beşa ragehandin a peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê derdixe. Serbaz di rojnameya Jiyana Nû û gelek çapmenî û saziyên din de jî şixuliye.

Serbaz Siyamend bi qasî 4 salan bernameya dîrokî li radyoya Dengê Zehmetkêşan amade û pêşkeş kiriye. Radyo li bajêrê Hewlêrê Herêma Kurdistanê weşan dike. Wekî din, nûçegihaniya pişka kurdî ya radyoya SBS a Ustralya kiriye.

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1982
Darex

Darex masiyekî endemîk e ku li ava bi karbonat a Behra Wanê dijî.

Girêdanên derve 

Ji WaterWiki

Heywan
Masî
Navok

Navok an navik an jî dendika atomê cihê herî tîr û xest ê nava wê ye ko nokleon anko proton û notron lê hene. Tîre anko diametira biçûktirîn navokê (navoka hîdrojeneka sivik ko tenê ji yek protonê pêk dihêt) nêzî 1.6 fm  û navoka atomên girantir ên mîna Ûranyûmê nêzî 15 fm e. Bi vî awayî, tîreya navoka atomeka mîna ûraniyûmê 23,000 caran ji tîreya atomê bi xwe biçûktire. Lê navoka hîdrojeneka sivik 145,000 caran ji atoma hîdrojenê biçûktire. Bi ser hindê ra jî, nêzî hemî bariste yê atomê (ko ji proton û notronan e) di navokê da ye û tenê pareka gelek biçûka baristeyî di elektronan da ye ko li dor navokê digerin. Jibo cara pêşîn, li sala 1844ê, Michael Faraday ev zarav bikaranî. Piştra, li sala 1912ê Ernest Rutherford ev zarav bi ramana wê ya nû bikaranî.

Fizîk
Salvador Dalí

Salvador Felip Jacint Dalí i Domènech [bilêvkin: Selvedo Felîp Jasîn Delî î Dûmênek], Marquess of Dalí of Púbol  an jî bi kurt Salvador Dalí , (11 Gulan 1904 - m. 23 Rêbendan 1989) hunermendekî surrealîst ê ketalanî-spanî bû ku ji ber jêhatiya xwe ya teknîkî, pêşnûmeya rastîn û wêneyên balkêş û ecêb di nav xwe de navdar bû. kar.

Dalî li Figueres, Ketelonya, Spanya ji dayik bû, perwerdeya xwe ya fermî di hunerên bedew de li Madrîdê wergirt. Ji biçûkatiya xwe ve di bin bandora Impressionism û Hostayên Ronesansê de her ku çû zêdetir bala kubîzmê û tevgerên avant-garde kişand. Ew di dawiya salên 1920-an de nêzîkê Surrealîzmê bû û di sala 1929-an de beşdarî koma Surrealîst bû, di demek kurt de bû yek ji pêşengên wê. Berhema wî ya herî naskirî, Persistence of Memory, di Tebaxa 1931 de qediya, û yek ji navdartirîn tabloyên Surrealîst e. Dalî li seranserê Şerê navxweyî yê Spanyayê (1936 heta 1939) li Fransayê jiyaye berî ku di sala 1940-an de biçe Dewletên Yekbûyî ku li wir serfiraziyek bazirganî bi dest xist. Ew di sala 1948-an de vegeriya Spanyayê û li wir vegera xwe ya li ser baweriya katolîk ragihand û şêwaza xwe ya "mîstîsîzma nukleerî" pêş xist, li ser bingeha eleqeya xwe ya li ser klasîkîzm, mîstîsîzm û pêşkeftinên zanistî yên vê dawiyê.

Repertuwara hunerî ya Dalí di nav de wêne, hunerên grafîkî, fîlm, peyker, sêwirandin û wênekêşî, carinan bi hevkariya hunermendên din re hebûn. Her wiha çîrok, helbest, otobiyografî, gotar û rexne jî nivîsiye. Mijarên sereke di xebata wî de xewn, binhiş, zayendî, ol, zanist û têkiliyên wî yên kesane yên herî nêzîk hene. Ji bo dilgiraniya kesên ku karê wî bilind digirtin, û ji hêrsa rexnegirên wî re, reftarên wî yên eksentrîk û xuyang ên gel gelek caran ji berhemên wî yên hunerî zêdetir bal dikişand. Piştgiriya wî ya giştî ji bo rejîma Francoîst, çalakiyên wî yên bazirganî û kalîte û rastiya hin berhemên wî yên dereng jî cihê nakokiyê bûne. Jiyan û xebata wî bû bandorek girîng li ser Surrealîstên din, hunera pop û hunermendên hevdem ên wekî Jeff Koons û Damien Hirst.

Du muzeyên sereke hene ku ji bo xebata Salvador Dalí veqetandî ne: Şano-Muzeya Dalí li Figueres, Spanya, û Muzeya Salvador Dalí li Sankt Petersburg, Florîda.

Çavkanî 

Wênesaz
Jidayikbûn 1904
Mirin 1989
Rojê Wilat

Rojê Wilat rojnameyeke heftane ye ku li başûrê Kurdistanê derdikevê. Rojname bi nêzîkî PÇDK'ê  ye.

Rojname her hefteyek carekê tê belavkirin û di sala 1998 hejmara yekemîn belav kir û di 26.07.2004 pêve bi navê rojî wilat derdikevê.

Girêdanên derve 
http://pcdk.org/

Rojnameyên kurdî
PÇDK
Surrealîzm

Surrealîzm an surrealî an jî bi kurdî dererastîtî, bizaveke hunerî ye.

Di sala 1924an de li Fransayê derketiye holê. Surrealîstan bi bizava Freud ya psîkanalîzê dest bi hizrên xwe kirine. Hunermend, bi derxistina binhişiyên xwe berhema xwe pêk tînin. Aqil û bivac li gorî wan bêqîmet e. Tiştê ku mirovan beralî dikin dozîn û binhişî ne. Li gorî vê bizavê; di berhemeke wêjeyî de li cem xêrên xwe gunehên xwe jî, li cem tevgerên rewiştî yên nerewiştî jî bê hebin. Damezrînerên vê bizavê, di serê jiyana xwe ya hunerê de di bin bandora dadaîzmê de mane. Surrealîzm; aqil, kevneşopî û xurkan ji venêranê dûr dixe û tiştên di binhişiyê de dipejirîne. Ango girêka bi rastiyê ve qut dike û ji xwe re rêyeke din a rastî diafirîne. Gerek gotin, nivîs an jî bi cureyeke din bê hizir bizava heqîqî vebêje û otomatîzmeke giyana safî bide.

Hin nivîskarên bijarte yên bizava surrealîzmê 

Louis Aragon (1897-1982), Pierre Reverdy (1889-1960), Philippe Soupault (1897-1990), Benjamin Perret (1899-1959), Robert Desnos (1900-1945), Jacques Prevert (1900-1977), Rene Char (1907-1988), Rene Crevel (1900-1935), Andre Breton (1896-1966), Paul Eluard (1895-1952), Orhan Veli, Cemal Süreyya û İlhan Berk.

Hin wênesazên bijarte yên bizava surrealîzmê
Salvador Dalí û Marc Chagall.

Wêje
Wênesazî
Çibkem yarê (stran)

Çibkem yarê, navê yekemîn berhemê hunermen Diyarê Kurd e.

Strana "Cibkem yarê" ji peyvên mamosta Sebirya Hekaryîne  û ji awaz û gotina hunermend Diyarê Kurd e. Ev berhem li sala 2005 hatiye klîpkirin li Swêdê.

Girêdanên derve 
 Klîba stranê

Çavkanî 

Stranên kurdî
Benazir Bhutto

Benazir Bhutto (bilêvkirina bi kurdî: Bênezîr Buhto, bi urdû: بینظیر بھٹو,di 21ê tîrmeha 1953an de li Keraçî hatiye dinê - di 27ê kanûna pêşîn a 2007an de li Rawalpindiyê miriye) siyasetmedar û serokwezîreka pakistanî û seroka Partiya Gelê Pakistanê (Pakistan People Party anko PPP) bû. Di êrîşeke xwekujî de jiyana xwe jidest da.

Ew jina herî pêşîn bû li welatekê îslamî dibû serokwezîr. Bênezîr du caran bû serokwezîra Pakistanê, cara pêşîn li 1988ê û cara duyê li sala 1993ê. Dema ji bo cara pêşîn bûye serokwezîr, piştî 20 mehan ji aliyê serokkomar Xulam Îshaq Xan ve bi tawanên berguman yên gendelî û fesadê ji karî hat ladan. Cara duyê jî piştî sê salan (li sala 1996ê) ji aliyê serokkomar Farûq Lexarî ve bi heman tawanan hat ladan.

Bênezîr ji sala 1999ê heta sala 2007ê li derveyî Pakistanê li sirgûnê dijiya. Piştî vegera wê bo welatî, ji aliyê hikûmeta leşkerî ya serkomarê niha yê Pakistanê General Pervîz Muşerrefî ve kar û xebatên wê yê siyasî dihatin astengkirin. Ew carekê ji bo çend rojan di mala xwe da hat bendkirin û mafê wê yê derketina ji mala xwe nebû. Li dawiyê jî, dema xwe ji bo propagendeyên wan hilbijartinên giştî yên nû amade dikir ko biryar bû li 5ê befirbara paşîn a 2008ê bihatiban kirin bi êrîşeka xwekujiyê hat kuştin. Heta niha nehatiye zanîn ka bikujên wê kî ne. Lê li ser daxwaza Serokkomarê Pakistanê Pervez Musharraf ve ji polîsê Brîtanyayê hatiye xwestin ko lêkolînan li ser wê bûyerê bikin. Partiya Bênezîrê, Partiya Gelê Pakistanê, dixwaze ku karkom anko komîteyeka navneteweyî lêkolînan bike. Li goreyê ragihandinên destpêkî yên Polîsê Brîtanyayê polîsê Pakistanê piraniya şûnwarên rûdanê paqij kirine. Ev jî îhtîmala desttêdahebûna hikûmeta Pakistanê di wê kiryara kuştinê da zêdetir kiriye.

Bênezîr dot (keç) a mezin ya serokwezîrê ji-kar-ladayî yê Pakistanê Zulfeqar Elî Buhto ye. Babê Zulfeqarî jî Sir Shah Nawaz Bhutto bû. Bavûkalên Zulfeqarî ji Sindê û ji malbateka Şîa bûn. Dayika Bênezîrê, Begum Nusret Buhto ji kurdên Pakistanê ye. Malbata Begum Nusretê jî Şîa ne.

Bênezîrê felsefe, siyaset û aborî li Zanîngeha Oxfordê xwendine. Wê bawernameyek jî li Zanîngeha Harvardê wergirtiye.

Wê li Pakistaneke nûjen û xwedî demokrasiyeke rojavayî digeriya. Têkiliyên wê bi DYA û Ewropayê re xurt bûn. Bi kuştina wê re artêşa Pakistanê herçendî bi fermî şermezarkirinên xwe diyar kir jî, alîgirên Bhutto wekî berpirsiyar artêş nîşan dan û li seransera Pakistanê mîtîng û çalakiyên mezin li dar xistin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1953
Jinên pakistanî
Serokwezîrên Pakistanê
Siyasetmedarên pakistanî
Mirin 2007
Keraçî

Keraçî (bi Urdû: كراچى, bi Sindhî: ڪراچي, bi Inglîzî: Karachi) mezintirîn bajar û paytextê wîlayeta Sindhê li welatê Pakistanê ye. Keraçî benderekê perava Deryaya Ereb e û dikevit bakurê rojavayê dêlta ya rûbarê Îndûs.

Bajar
Pakistan
Bor

Bor (ji ) metal û elementeke kîmyawî ye. Kurteya wê B ye.

Bor û mirov 

Her mirovek gireke di her rojekê da bi nêzîkî 0,2 mg bor bixe. Eger 100 mg û zêdetir bor di rojekê da were xwarin, nîşanên jehrîbûnekê tên dîtin.

Element
Xeterî
Zimanê aranî

Aranî, yan jî aranezî (bi zimanê aranî: aranés), zimanê Newala Aranê (Val d'Aran) e, zaravekî okzîtanî (gaskonî) ye û ligel ketelanî û spanî zimanê fermî yê Herêma Otonom a Ketelonyayê ye. Ji sala 1984an vir de zimanê dibistanên Aranê ye û 90% ji akinciyên newalê zimanê aranî fehm dikin û li dor 65% jî pê dipeyivin.

Aranî
Newala Aranê

Newala Aranê (bi aranî: Val d'Aran, bi ketelonî: Vall d'Aran, bi spanî: Valle de Arán), herêmeke li bakur-rojavayê Ketelonyayê û newaleke Pîrenêyê ye. 9.219 akincî li vê newalê dijîn. Serbajarê Newala Aranê Vielha [Viyêlya] ye. 

Navê "aran" (newal) ji zimanê baskî tê. 

Welatên Ketelanî
Berkevir, Zaxo

Berkevir gundekî Sindiya di parêzgeha Dihokê de, qeza Zaxo, girêday bi nahiya Batifa ya ve. Gundê hunermendê genc Mihemed Can e.

Gundên Zaxoyê
Xebat

Xebat (rojname) rojnameke kurdî û organa fermî a Partiya Demokrata Kurdistanê ye.(Civak)
Xebat  ji bo lêkolînkirina li ser karekîre te gotin  .An jî ji tevgera li ser karekîre te gotin.(peyv)
Radyoîzotopa sîntêtî

Radyoîzotopên sîntêtî îzotopên ji mirovan di laboran da hatine çêkirin yê elementên kîmyayî. Di fîzîkê da peyvên Nûklîd ya Radyonûklîd ji radyoîzotopên sîntêtî ra tên bikaranîn. Radyoîzotopên sîntêtî di cîhanê da tune ne, ew bes ji mirovan tên çêkirin. Demê hebûnê wan sedemê tunebûnê wan e. Ew ji demekê pir hindik ra hene, piştî wê demê ew xeradibin.

Di salê 2003'an da nêzîkî 2000 radyoîzotopên sîntêtî hatibûn dîtin (yanî çêkirin).

Element
Fizîka çalakiya atomî
Nazîf Telek

Nazîf Telek (z. 3'ê reşemiyê 1957 li Bidlîs, Bakurê Kurdistanê; m.29'ê rezberê 2007 li Düsseldorf , Almanya) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.  

Telek sala 1957 li Kurdistana Bakur, bajarê Bitlîsê hatibû dinyayê. Li Tirkiyê di dibistana teknîkê da xwend, di sala 1980 ji ber kar û xebatên sîyasî, wekî gelek kesan derket der welat û li Almanya bû penaber. Telek li vir zimanê Almanî hîn bû berhemên xwe bi du zimanan, Almanî û Kurdî, piranî bi zimanê Almanî nivîsand. Endamê yekîtiya nivîskarên Alman û her usa jî endamê PEN’ê bû. 

Nazîf Telek 30.09.2007 de li Duseldorf ê ji ber nexweşiya pençeşêre çû ser heqiya xwe.

Berhem 
 Rojda und die Binnen/Rojda û mêşên hungiv(almanî, kurdî
 Newroz fur uns alle/Newroz(almani, tirki)
 Drei Cowboys in Kurdistan
 Von Kurdistan nach Deutschland/Li Kurdistanê sê kovboy
 Die Stärke der Löwin/Hêza şêr (almanî,kurdî)
 Sehnsucht nach Freiheit/Hesreta azadiyê (almanî, kurdî)
 Martin & Misto. Die Geschichte einer Freundschaft/Martîn û Misto.Çîroka hevaltîyekê(almanî,kurdî)
 Ihr lieben in Bitlis/Jiyana wan li Bedlîsê(almanî kurdî)

Nivîskarên kurd
Mêr
Mesûd Xelef

Mesûd Xelef nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Mesûd Xelef di sala 1981'ê de li gundê Xeznaya Qamişlokê jidayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê navbirê temam kir û xwendina xwe ya diwanavenicî li bajarê Qamişlo bidawî anî.

Pirtûka wî Axaftina berî mirinê, di kewçêra 2005'an de ji aliyê weşanxana Tevn ve hate çapkirin û belavkirin.

Ji berhemên wî yên ku di sala 2008'an de çap bûn, pirtûka wî ya bi navê Aryana Sînorên Dûr ku ji aliyê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihokê ve hate çapkirin, her weha Pirtûka Kelha Êrdê di sala 2010'an de çap kir.

Mesûd Xelef endamê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihok, endamê sendîka rojnamevanên Kurdistanê û endamê Komela Nivîskarên Rojavayê Kurdistanê ye. Di sala 2009'an de xelata yekê bi helbestê li Dihokê wergirt.

Endamê desteka nivîseran li kovara Nûbûn.

Endamê desteka nivîseran li kovara (Lîteratora Cîhanî).

Berhem 
 Axaftina berî mirinê, 2005
 Aryana sînorên dûr, 2008
 Kelha Êrdê, 2010

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Nîvê Heyvê (fîlm)

Nîwemang an Nîvê Heyvê fîlma derhênerê kurd Behmen Qubadî. Nîvê Heyvê Awistriya, Fransa, Îran û Herêma Kurdistanê ya Iraqê hatiye kêşan. Ew fîlm ji bo 250mîn salvegera Amadeus Mozart bi piştgiriya Awistriyayê hat çêkirin.

Kurteçîroka Nivê Heyvê 
Filma Nîvê Heyvê behsa çîroka hunermendê pîremêrd ê kurd Memo dike. Memo dengbêjekî pîremêrd û navdar e. Piştî 35 salan ji li bendemayinê, Memo erêkirin stend ku li Kurdistana Îraqê konsêrtekê pêk bîne. Kurê Memo naxwaze ku bavê wî bikeve ser rê, çimkî ew bawer dike ku tiştekî ne baş dê li hêviya wî be, berî ku heyv temam bibe. Keko hevalê Memo ye. Ew otobuseke dibistanan dajo û alîkariya hevalê xwe dike ku 10 kurên Memo yên muzîkvan bide hev, ku her yek li devereke rojhilata Kurdistanê dijî.
Ji aliyekî dî ve, divê Memo hunermenda jin Heşo qanî bike ku pê re here konsêrtê. Heşo ligel 1334 jinên hunermend ên jin ên dî yên revyayî li devereke çiyayî dijî. Ji ber ku li Îranê qedexe ye ku jin li pêşiya mêran bistirê, Heşo xwe di otobusê de vedişêre.
Rêwitiya Memo û grûpa wî ya hunermend tije zehmetî ne. Lê bêhna Memo ya fireh herkesî dibe nav hest û sihirbaziyê.

Lîstikvan 
 Ismail Ghaffari : Memo
 Gulşîfte Ferahanî : Niwemang 
 Hedye Tehranî : Heşo 
 Allah-Morad Rashtian : Kako

Xelat 
 Xelata Mezin Grand Prix, Festîvala Fîlm a Avarasyayê, Qazaxistan, 2007
 Xelata Gel, Rojnameya Radikal, Istanbul International Film Festival, Tirkiye, 2007.
 Fîlma Herî baş, San Sebastián International Film Festival, (Welatê Baskî, Spanya), 2006. 
 Xelata Prize, San Sebastián International Film Festival, (Welatê Baskî, Spanya), 2006.

Girêdanên derve 
 http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/08/29/half_moon_tracks_the_travails_of_kurdish_musicians/ Review by Ty Burr], The Boston Globe.
 Review by Ronnie Scheib , Variety.
 Review by Kirk Honeycutt, Hollywood Reporter.
 Half Moon, New Crowned Hope Festival, Vienna, 2006.
  , Kurdish Magazin

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2006an
Kitêbxaneya Sara

Kitêbxaneya Sara, weşanxane û pirtûkxaneyeke kurdî ya li serbajarê Swêdê Stokholmê ye. 

Li Ewropayê ev pirtûkxaneya kurdî ya herî pêşîn e û danerê wê Goran Candan ji sala 1987'ê vir ve ye, ku vê pirtûkxaneya kurdî ya naskirî bi rê ve dibe.

Sara ji sala 1987 ta 2007ê 52 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandine.

Girêdanên derve 
Kitêbxaneya Sara
Pirtûkxane
Weşanxane
Demhat Dêrikî

Demhat Dêrikî rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1973'an de li gundekî rojavayê Kurdistanê bi navê Girbalat ku ser bajarokê Dêrika Hemko ye ji dayik bûye.
Demhat heta dibistana amadahî xwendiye. Berî nuka bi navê Demhat Hezexî di rojname Azadiya Welat, Kovara Peyv, Nûbûn, Zaxo û Hêzil de gotarên siyasi, nivisên wêjeyî (çîrok û helbest) nivisiye. Niviskar li herêma Başûrê Kurdistanê li bajarê Duhok û Zaxo maye piştî ku jiber rejîma Baas li sala 2004ê jiber egera serhildana Qamişlo direve. Her wisa li Duhokê endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye, endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd Tayê Duhok e. Di nava desteka nivîserên Kovara Zaxo de cî girtiye û di dengê Radyoya Zaxo û televîzyona Zagrosê de kar kiriye û nuke li welatê Almaniya dimîne. Berhemên wî yên çapkirî weku pirtûk ev in, şev jî diaxive ku helbestin ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd Tayê Duhok ve hatiye çap kirin, Hest diaxivin ji aliyê Wezereta Rewşenbîrî û Lawan ve hatiye çap kiri, Esmera Bakur ji aliyê çapxana Ronahî ve li Amedê hatiye çap kirin, her weha Keçika Agirî ku hemû çîrok in ji aliyê çapxana Aram ve li Bakurê Kurdistanê bi nave Demhat Hezexî hatiye çap kirin.

Nivîskar
Weşanxaneya Lîs

Weşanên Lîs weşanxaneyeke ye ku bi kurdî û tirkî diweşîne.

Girêdanên derve 
Malpera Weşanên Lîs

Weşanxane
Ozelot

Ozelot anku parsê piçûk (Leopardus pardalis, bi latînî "leopardê biçûk"), ji famîleya pisîkan e û li Amrîkaya Başûr û Navîn dijî. Navê "ozelot" ji peyva ocelotl a zimanê nahuatl tê. Ev pisîka kovî kêm-zêde 10-15 kg tê, dirêjiya wê (tê de teriya wê jî ye) 1,5 m ye.

Çavkanî 

Famîleya pisîkan
Guhandar
Giraneta

Giraneta, Thyphoid Fever, yekêke le nexoşiye kutupre dirme bilawekanî werzî hawînî başûrî Kurdistan, bemanay tay giran yan tay qurs dêt. Zorcar zaravey tayfoyd bo dekardehênrêt, bo degmen mirov ducar tûşî giraneta debêt.

Tendurustî
Kokereşe

Kokereşe (bi kurmancî: kuxika reş, latînî: Pertussis) yekêke le nexoşiye dirme kûtuprekanî kondamî henase, betaybetî lewlate fênkekanda, leşarda zêdetir bilawe. Le hindêk welat da nexoşiyeke gîrûgirfitêkî gewrey tendurustî danîştwane betaybetî lenêw mindalî 1-8 malanda û ta îmroş kokereşe nexoşiyekî tirsnake betaybetî katêk şîrexore tûşî bektîriyake debêt.

Tendurustî
Lareşe

Lareşe (bi latînî: gangraena) birîtiye lew bare kûtûpre dijwarey le encamî hewkirdinî birînekewe dirust û endame birîndareke daderzênêt û zorcaran debête hoy birînewey endameke, zorcarîş bêçare kirdin debête hoy mirdin.
Derdê kopan

Derdê kopan (bi latînî: Tetanus) yekêke le nexoşiye dirme bektîriyaye konekan be rêjey ciyawaz le Kurdistan da bilawe.

Tendurustî
Sûreta

Sûreta nexoşiyekî dirmî tunde û lezorbey komelgakan da nasrawe û debînrêt.

Tendurustî
Pneumonia

Pneumonia (be latînî: Pneumonia), awsanî sîpelak, awsanî sî, siyeso, hewkirdinî siyekan, zatûre, brîtîn le komelêk nexoşî hoy serekiyan mîkrobî nexoşî bexşe, sîyêkan tûşî surbûnewe, awsan û hewkirdin debêt. Hewey şayanî bes e zor caran sîyêkanî mirov (betaybetî le werze sardekan da) dekewne ber şalawyî hûrzindiyekan û tûşî hewkirdin debin.

Tendurustî
Xûrpey jarîn

Xûrpey jarîn brîtiye le derdêkî alûzî zor sext ke zor caran le pir derdekewêt

Tendurustî
Klamîdiya

Klamîdiya (bi latînî: chlamydia) yekêke le nexoşiye soyaney beşêkî giringî nasaxî mirov pêk dênêt çunke nîşaney klînîkî têda derdekewêt û zor bilawn.

Tendurustî
Menenjîta bakteriyal

Menenjîta bakteriyal an perdeso bektiriyayekan (?) (bi îngilîzî: bacterial meningitis) birîtîn le hewkirdin kûtuprî perdey mêşk be hoy bektiriyawe. Hem core hewkirdin e çend taybetmendiyekî giringiyan heye ke şiley petkedemar degorin şileyekî kêmkirdû herweha jimarey xiroke spiyekan (denkoledarekan) û bektiriyan zêdidebêt. Hewkirdineke debête hoy xolqandinî gîrugirfitêkî gewre bo pizîşkî mandalan û hoyekî serekî mirdine lebeşî firiyagûzarî nexoşiye dirmekan da. Herweha hewkirdineke rêrewêkî (betaybetî le mindalan da) heye û zor car paş hewkirdineke nîşaney demarî û derûnî le zor nexoş da becê demênêt.

Hên seke 
 Menenjît

Tendurustî
Antolojiya edebiyata kurdî (pirtûk)

Antolojiya edebiyata kurdî (1995), navê berhevokeke ducildî ya ku ji layê nivîskarê kurd Mehmed Uzun ve hate amadekirin.

Antolojiya Edebiyata Kurdî, 1 

Cilda yekê ji 503 rûpel pêk dihê û tê de pêşgotineke kurt û ceribandineke li ser edeba kurdî hene. Ev beşa yekê 50 nivîskar û helbestvanên ku zaravên kurmancî, zazayî an soranî bikar tînin û çend nivîskarên kurd ên bi zimanê tirkî jî dide naskirin. 
 
Fuat Tem
Evdirehîm Rehimê Hekarî
Evdirehmanê Axtepî
Mela Ehmedê Xasî
Mihemedê Kerbelayî
Usman Efendiyo Babij
Zîvar
Pîremêrd
Şêx Mihemed Can
Faîk Bêkes
Celadet Alî Bedirxan
Kamûran Alî Bedirxan
Ereb Şemo
Fêrîk Egît Polatbekov
Şêx Eskeri
Reşîde Kurd
Cigerxwîn
Ebdullah Goran
Osman Sebrî
Emînê Evdal
Elaedîn Secadî
Ehmed Namî
Casimê Celîl
M.E. Botî
Hesenê Hişyar
Heciyê Cindî
Enwer Mayî
Hesenê Qizilcî
Qaçaxê Mirad
Îbrahîm Ehmed
Musa Anter
Qadrîcan
Dildar
Faîk Bucak
Nûredîn Zaza
Eliyê Evdirehman
Hejar
Tîrej
Hêmin
Taharê Biro
Kemal Badilli
Taha Mezher Mayî
Seîdê Îbo
Rehîmê Qazî
Mikayîlê ReşÎd
Sebrî Botan
Cemsîd Bender
Ahmed Arîf
Esma Ocak
Abdurrahman Dürre

Antolojiya Edebiyata Kurdî, 2 

Cilda duwê jî ji 476 rûpel pêk dihê û li bilî beşa antolojiyê di dawiya pirtûkê de du ferhengok hatine dîtin: ya yekê Ferhengoka kurmanciya jêrê û jorê (ji layê Mahfûz Mayî, Ferhad Şakelî û Reşo Zîlan ve dihête amadekir) û ya duwê jî Ferhengoka dimilkî û kurmancî (ji aliyê Zilfî ve ye). Ev beşa berhevokê 53 nivîskar û helbestvanan pêşkêş dike.

Karlenê Çaçanî
Nacî Kutlay
M. Emîn Bozarslan
Emerîkê Serdar
Husên Arif
Torî
Yılmaz Güney
Kemal Burkay
Eskerê Boyîk
Tosîn Reşîd
Îhsan Aksoy
Şêrko Bêkes
Rojen Barnas
Deham Evdilfetah
Orhan Kotan
Munzur Çem
Letîf Helmet
Mahmûd Baksî
Ebdulla Peşêw
Ebdulrehman Mizûrî
Şahînê B. Soreklî
Şukru Bîlgîç
Ferhad Şakelî
Babayê Keleş
Hisên Hebeş
Koyo Berz
Siwarê Êlxanîzade
Kurdo Hisên
Hama Seîd Hesen
A. Hicri Izgoren
Refîk Sebir
Xelîl Dihokî
Malmîsanij
Şerzad Hesen
Mehmed Uzun
Zeynelabidîn Zinar
Bavê Nazê
Muhsîn Qoçan
Mahfûz Mayî
Rêkêş Amedî
Ehmed Qeranî
Hesenê Metê
Mueyed Teyib
Aydin Alp
Xebat Arif
Îdrîs Çelkî
Firat Cewerî
Ferhad Pîrbal
Derwêş M. Ferho
Dîlawerê Zengî
Yilmaz Odabaşi
Qadir Reşîd (Qeçax)
Vavar Kuxî
Mucahît Ozden Hun

Çavkanî

Mehmed Uzun
Zemberek

Zemberek bernameyeke ji bo kontrola rastnivîsînê ji bo zimanên tirkî ye.  Ev bername bi OpenOffice.org re dixebite. Zemberek nivîsbariya azad e.

Girêdanên derve 
 Malpera projeyê

Komputer
Fluor

Fluor [] (, ji fluorite) elementek e. Direfşê xwe 9F e. Navî Fluor ji peyvê latînî fluor „çem“ tê. Elektronegatîvbûnê Fluor yê tewrî zêde di nav elementan da ye.

Dîrok 

Di salê 1530 da Georgius Agricola Fluorît (CaF2) dît. Wê demê ew carê yekemîn bû, kû navê Fluor derket. Fluor dîsa zêde hêja bû di Şerê cihanê yê duyemîn. Di wê demê da ji çêkirinê bombî atomî ra Fluor girekbû. Îzotopzêdekirinê Ûranê bi rêya Ûranheksafluorîd (UF6) tê çêkirin.

Bi tevayî 

Fluorê avî zer e, Fluorê gazî zerî vekirî ye. Di cîhanê da Fluor bes wek molekul heye, F2. Ji bo elektronegatîvbûnê xwe yê herî mezin Fluor zû hevgirtina bi elementên din çêdike. Heta bi Ksênon, Radon û Krypton ra Fluor dikare hevgirtina çêke. Hevgirtinên din jî zêde zû bi Fluor ra distînin, wekî av, Ammonîak, Monozîlan, Propan û hwd. Nimûne: Bi rêkê fluor av tê perçekirin û Oksîjen (O2) û Fluorhîdrojen (HF) çêdibe.

Çavkanî 

Element
Jehrî
Tirş
Qurtek Evîn

Di pirtûka Qurtek Evîn a Cemil Oguz de 26 kurteçîrok cih digirin. Hemû çîrokên di pirtûk de çîrokên evînî ne. Pirtûk ji Weşanên Pêrî di reşemiya 2005'an de hatiye çapkirin.
Pirtûk
Dol (fîlm)

Dol fîlmeka derhênerê kurd Huner Salem e. Dol sala 2007 ê li Başurê Kurdistanê hatîye kişandin. Dol, Newala Tembûran dol hem Newale hem ji Tembure. DOL fîlmeke derbarê perçekirina Kurdistanê û çewisandina nasnameya kurdî ye û ew herî bêhtir bingeha nijadperest a sîstema Kemalîzmê û tundiya Tirkiyeyê li hemberî kurdan rexne dike. Ji bilî Nazmi Kırık û Belçim Bilgin herweha hunermendên navdar Ciwan Haco û Rojîn jî di fîlmê de dilîzin.

Lîstikvan
 Azad:    Nazmi Kırık
 Temen:   Belçim Bilgin
 Ahmed:   Emer Çavşîn
 Jêkaf:   Rojîn Ûlker
 Çeto:    Ebdûllah Keskîn
 Nazenîn: Sipel Dogu Lesar Erdogan
 Ciwan:   Ciwan Haco

Girêdanên derve 
Malpera Fermî

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2007an
Alam

Alam çiyayekî volkanik e. Di navbera Nisêbîn û Cizîrê de ye. Dikeve herêma Hezexê.
Çiya cihekî pîroz tê hesibandin.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Cizîr
Salah Sadallah

Salah Sadallah (1930 - 2007) nivîskar û rewsenbîrekî kurd bû. Xwediyê berhema naskirî Ferhenga Selahedîn û Ferhenga Kurdî-Înglîzî bû. Salah Sadallah, zavayê Mîr Celadet Bedirxanî bû, ango hevserê Sînemxan Bedirxan bû. Salah Sadallah roja 19yê çiriya yekem 2007, li başûrê Kurdistanê, li bajarê Hewlêrê koça dawî kir. Salah Sadallah bi awayekî rêk û pêk, bi beşdarbûna cemawerekî mezin ji dost, heval û kesayetiyên berpirsyar li bajarê wî Zaxoyê hat veşartin.

Salah Sadallah xwediyê xebateke dirêj bû di warê çand û edebiyata kurdî de zêdetirî 20 pirtûkan nivîsandiye. 

Salah Sadallah ji bilî ferhenga xwe ya Inglîzî - Kurdî a bi navê Ferhenga Selaheddîn, ew herwiha bi pirtûkên wergerên ji inglîzî bo kurdî, wek Berfên Kilîmencaro, romana Ewê Dîplomatîk, hem jî ji erebî bo kurdî dihate naskirin.

Vê dawiyê rehmetî Salah Sadallah pirtûka Ehmedê Xanî (Mem û Zîn) ji kurdî wergerandibû inglîzî, ew berî mirina xwe bi çapkirina wê berhema xwe re mijûl bû. Hem jî pirtûkek li dor kurdên Suriyê amade dikir.

Nivîskarên kurd
Wawik

Wawik, torik (tûrik), tûrg (tûrge) an çeqel , navên çend cureyên cinsê gurên boz (Canis) ji famîleya kûçikan (Canidae) e. Wawik li Afrîka, Asya, Rojhilata Navîn û başûr-rojhilata Ewropayê dihête dîtin.

Cure

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://www.zoochat.com/815/syrian-jackal-canis-aureus-syriacus-317853/
 http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/jackal_golden.html
 nhttp://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=726788

Canidae
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Ewropayê
Pierre-Joseph Proudhon

Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865) ramanwerekî siyasî yê franseyî ye û wek bavê anarşîzmê dihête naskirin. Ew li dijî sozyalîzma otorîte, ango sozyalîzma zordar û dogmatîk bû.

Kesên ji Besançon

Jidayikbûn 1809
Mirin 1865
Fîlozofên fransî
Taksonomî (biyolojî)

Taksonomî (ji zimanê grekî: τάξις, taksis bi wateya "pergal, sazûman" û νόμος, nomos, "qanûn, zanistî") navlêdana organîzmayên jîndar bi awayekî zanistî ye.

Taksonomiya lawirnasî û riweknasiyê 
 Cîhan (Regnum)
 Binecîhan an jêrecîhan (Subregnum)
Bir (Divisio) / Filûm (Phylum)
Binebir an jêrebir (Subdivisio) / Binefilûm (Subphylum)
Sereçîn an joreçîn (Suprerclassis)
Çîn (Classis)
Bineçîn an jêreçîn (Infraclassis)
Serekom an jorekom (Superordo)
Kom (Ordo)
Binekom an jêrekom (Infraordo)
Serefamîle an jorefamîle (Superfamilia)
Famîle (Familia)
Binefamîle an jêrefamîle (Subfamilia)
Êl (Tribus)
Bine-êl an jêre-êl (Subtribus)
Cins (Genus)
Binecins an jêrecins (Subgenus)
Parve an seksiyon (Sectio)
Bineparve an bineseksiyon (Subsectio)
Rêze (Series)
Binerêze (Subseries)
Cure (Species)
Binecure an jêrecure (Subspecies)
Varyete (Varietas)
Binevaryete (Subvarietas)
Dirûv (Forma)
Binedirûv (Subforma)

Paşpirtikên taksonomîk

Herwiha binêre 
 Dabeşandina biyolojîk

Çavkanî

Girêdanên derve 
 What is taxonomy? at the Natural History Museum London
 What is taxonomy?  at the European Distributed Institute of Taxonomy
 Taxonomy related articles at The Guardian
 Taxonomy at NCBI the National Center for Biotechnology Information
 Taxonomy at UniProt the Universal Protein Resource
 ITIS the Integrated Taxonomic Information System
 GTI the Global Taxonomic Initiative
 TRIN  the Taxonomy Research & Information Network
 CETaF the Consortium of European Taxonomic Facilities
 Wikispecies ''free species directory'

Taksonomî (biyolojî)

Biyolojî
Pertew Begê Hekarî

Pertew Begê Hekarî  (jdb. 1777 li Colemêrgê − m. 1841), helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Pertew Begê Hekarî li bajarê Hekariyê ji dayik bûye. Di nav prens û zarokên Mirekên Hekariyê de, zarokatiya xwe derbas kiriye. Di temenê medreseyê de çûye medreseyê û pêşî Qurana pîroz xwendiye û dû re dest avêtiye pirtûkên dînî. Li gorî agahiyan, giraniya xwendina wî di Seraya Hekariyê de, ango di Medreseya Humayûn de, xwendina xwe qedandiye. Lê vî zatî tu caran mîrîtiya Hekariyê nekiriye.  Di nav giraniya gelê me de, Pertewî, Pertew Beg û Pertew Begê Hekarî tê nasîn û tê binavkirin. Lê di henek qeyd û deveran de, ev zat, bi navê “Şah Pertew”, “Şah Perto”, “Şah Pertewê Hekarî” û “Şah Pertewê Hekarî Ebas” jî tê bikaranîn. Bi xwe di dîwana xwe de, bi mexlestî Perto, Pertew û Pertewî bi kar aniye. Di dîwanê de xebitandina van navan, derenceya yekem "Pertew", a duyem "Pertewî”, ya sêyem "Perto" dixuyê.

Jînenîgarî 

Li ser Pertew Begê Hekarî gelek nîqaş hatine kirin. Lê ji van nîqaşan hîç jînenîgariya wî derneketiye holê. Jixwe nîqaş ji ser jînenigariya wî bêtir li ser "kîbûna wî” çêbûne. Bê wekî Şemsedîn Samî yê tirk di Qamûsel î'lam ê de, dibêje ku Pertew hozanekî mezin e û Îranî ye. Ji zana û dîroknasên kurdan Mamoste Ebdulreqîb Yûsiv, Pertew Begê Hekarî di Dîwana Kurdî de, hildide destê xwe û dibêje: "Jiyana vî helbestvanê qet diyar nîn e. Lê li nik min ev e: "Pertew, navê vî helbestvanê ye, belkî bernavka wî ye nizanim. "Şah" an jî "Beg" çawan bi navê “Pertew” ve hatiye girêdan û eger ev şaîr "Pertew Paşa" be, ji xwe dîroka jîna wî ronahî ye".

Dîwana Pertew Begê Hekarî 

Dîwana Pertew Begê Hekarî, ji du beşan pêk tê:
 Dîwana Şah Pertewê Hekarî "Ebas 
 Dîwana Pertewî ya Rast
Ev dîwan wekî destnivîsê di sala 1978"an de dikeve destê Sadiq Behaedîn Amêdî. Ew jî li ber wê, bi elfabeya kurdî ya tîpên erebî li Bexdadê çap dıke.

Tê zanîn ku Pertew Begê Hekarî nivîsandina dîwana xwe di sala 1806"ê zayînî de qedandiye. Zeynelabidîn Zinar jî di sala 1991"ê de ew wergerandiye alfabeya kurdî ya tîpên latînî û ji nav Weşanên Rewşen”ê, de hatiye weşandin.
Di dîwana wî de, helbestên duyînî, çarînî, pêncînî, heta em dikarin bibêjin şeşînî jî hene.

Çavkanî 

 Qahir Bateyî
 Yüksekova Haber

Helbestvanên kurd
Kesên ji Hekariyê
Jidayikbûn 1777
Mirin 1841
Kurdên Bakurê Kurdistanê