nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Êtan

Êtan gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanek e, direfşê xwe C2H6 e.

Çavkanî 

Alkan
Zû dişewte
Propan

Propan gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî direfşê xwe C3H8 e.

Girêdanên derve 

Alkan
Zû dişewte
Dewletên DYAyê

Dewletên DYAyê ji 50 dewletan (state) pêk tên:

Erdnîgariya DYAyê
Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan
Cureyên dabeşkirina îdarî
Mêr

Mêr berevajiyê jinê ye, ango mirovê nêr e. Li gorî hin ramanan, çawa ku gotina jin, ji jiyanê tê, ya mêr jî ji mirinê tê.

Girêdanên derve
Keç

Keç, zaroka mirov ya mê ye. zarokên keç bi kamilbûna xwe re (navbera 10 û 15 salî de) dikevine cilan de. Ev yek gavek ji yên yekem e ku keç ber bi jinîtiyê davêjin.

Girêdanên derve 

Zayendîtî
Kur

Kur yan jî law, zarokê mirov yê nêr e. Hemberê gotina nêr di zimanên îngilîzî, firansî û almanî de Masculin e. 

Zarokên kur jî wek zarpkên keç di navbera 12 û 15 salî de balix dibin. 
Di vê navberê de dengê wan sitûr dibe û hêdî hêdî laşê wan şiklê laşê mêr digre.

Girêdanên derve 

Zayendîtî
Lorê Mezin

Lurê Mezin an Lorê Mezin 
an Lurî Gewre an jî Lorî Buzurg navê gel û herêma wî ya dîrokî ye, ya ku roja îro dikeve rojavayî Îranê. 

Lur nav xwe de li du tîpan belav dibin; Lurî Mezin (Lorî Buzurg) sê hev şûbên luran re bi komî tê gotin, vana bextiyarî, mamesenî û kuhgîlu ne û Lurî Piçûk (Lorî Kuçug) jî, ji feyliyan re tê gotin.

Çavkanî

Luristan
Eşîrên Millî

Mîllî an Milan êleke gelek mezin a Kurdistanê ye. Bi vî navê du êl li Kurdistanê hene. Yek ji wan bi taybetî li Bakurê Kurdistanê li aliyê Riha, Sêwreg, Wêranşarê bi war e. Yek jî li Rojhilata Kurdistanê, li Makûyê û Xoyê bi war e, lê belê li Xorasan û Anatoliya Navîn jî kesên ji êla Mîllî dijîn. Esasa xwe Milan ne tenê eşîreke e lê ji gelek eşîran pêk tê. Milan mîna konfederasyoneke eşîran e.

Milên eşîra Millî 

Berguhanan
Bêskan
Bîndan
Bucax
Canbegî
Çekalî
Çemkan
Çiya Reş
Danan
Dazwanî
Deşî
Dirêjan
Dodikan
Eliya
Ezinan
Heckan
Hecî Beyram
Heçkan
Îsê Adet
Îzolî
Kassîyanî
Kelandilan
Keliş
Kewat
Kum Reş
Kumnexşan
Kûran
Manli
Matmiya
Mendan
Merd
Meşkan
Nasiran
Porxa
Sanan
Seyîdan (Seyidan)
Sinikan
Şarkan
Şivan
Tirkan
Xelkan (Xellacan)
Xidirekan
Xidrekan
Xoşiyan
Zeydan
Zirafkan

Navdaren Mela 
Ebdilrehman Axa
Ahmad Axa
Iskan Axa
Rejab Axa

Çavkanî

Girêdanên derve 
Mîlan (êl)
Dazwanî (êl)
Sêwreg

Sêwreg, Sêwereg, Siwêreg an jî Sêrek (tirkî: Siverek) navçeya Rihayê ye. Siwêreg navçeyeke kurdan e. Di navbera Amed û Rihayê de cih digre, li Bakurê Kurdistanê ye. Nifûsa bajarê di sala 2008an de 105.475, yê hemû navcê jî 204.638 ye.

Dîrok 

Siwêreg her çiqas girêdayî Rihayê be jî, di hêla dîrokî û erdnigarî de zêdetir girêdayê Amedê ye ku 83 km jê dûrtir e, ye. Di Împeratoriya Osmanîyan de Siwêreg di parêzgeha Amedê cih digirt. Lewmane merivên Sêweregê xwe zêdetir weke xelkê Amedê dibînin. 
Diroka Siweregê pir kevnare ye. Li navçeyê qela, mizgeft, dêr, kanî, bermahiyên dîrokî, sîstema av û kanalîzasyonê hwd gelek in. Li navçeyê gelek ermenî û cihû jî hebûne, lê belê piştî damezrandina Komara Tirkiyê, cihû ji vir çûne. Hinek ji filehan (ermenî) ola Îslamê pejirandine û hêj jî dijîn. Ên ku nebûne Îslam di Komkujiya Ermeniyan de hatine tunekirin.

Navên Sêwregê 

Di dîroka Sêweregê de navê bajêr û navcê gelek caran hate guhertin. 
 Di cavkaniyên bizantînî û ermenî de navê xwe weke Sevaverek derbas dibe. Ev nav tê maneya Xirbeya Reş û kevira herême mebest dike.
 Sasanîdan bajarê weke Surk bi nav dikirin (Surk navê erda sor a herêmê ye).
 Farisan  navê Serrek lê kirin.
 Ereban ji bajêr re navê as-Suwaidāʾ bikardianîn. Ev nav tê maneya Reşê û Evînê.
 Naveke tirkî jî Kankalesi (Kela Xwînê) ye.

Gelhenasî 

Hejmara rûniştvanên Siwêregê 127.000 e. Siwêreg ji Amedê 83 km û ji Rihayê 97 km dûr e. Li vê derê zêdetir Dimilî û Kurmancî tên axavtin. Li navçeyê hinek tirkmen û ereb jî (di Qerecedaxê de) hene. Cotkarî li Sêweregê gelek girîng e.

Navdarên Bajêr 
 Faruk İremet, nivîskareke zazakî
 Mehmed Uzun, nivîskareke kurd
 Rûmet Riha Ronakbîr, nivîskar û zimannasê kurd
 Güler Isik, stranbêjeke kurd
 Selami Ağaçhanlı. lîstikvana kurd
 Ruşen Fırat Ağaçhanlı, lîstikvana kurd
 Cuma Yolaçan,stranbejeke kurd
 Abdo Dasdan, stranbêjeke kurd
 Serkan Suluağaç, stranbêjeke kurd
 Necmettin Büyükkaya şoreşgerê navdar
Şevket Hamidanoğlu, stranbêjeke kurd

Gundên Sêweregê 

Gelek gund bi vê navçeyê girêdayî ne:Teyşt bi tırki (yaygılı) Mizar (), Xirbê Hestiyan, Bab hwd gundên heri mezin ên Siwêregê ne. Wekî din bi sedan gundên Siweregê hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ji Sürege Haberan 
 Siverek Son Haber (Hebere Sürek)
Pi

Pî, hejmara herî balkêş a matematîkê ye, têkiliya di nav kember yan jî rûyê bêzin de (surface of circle) û nîvtîreya (radius) wî de rave dike. Pî, nêzîkî 3.14'an e, lê tiştê balkêş ew e ku pî û herweha jî rayê ducar (square root) ji diduyan jimarine nerêjeyî (irrational) ne. Ew ne fer in û ne zo ne û ew bi dabeşkirina du hejmarên temam (whole number) jî nayêne bidestxistin.

Hejomori pî 
Doji matematîk dap merak  Pi rak
 
dibe, ji her hejli Pi meral bikarne bobi qarwîno.

Pi boi xwe marên nêzokî 
3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679 82148 08651 32823 06647 09384 46095 50582 23172 53594 08128 48111 74502 84102 70193 
85211 05559 64462 29489 54930 38196 44288 10975 66593 34461 28475 64823 37867 83165 27120 19091 45648 56692 34603 48610 45432 66482 13393 60726 02491 41273 72458 70066 06315 58817 48815 20920 96282 92540 91715 36436 78925 90360 01133 05305 48820 46652 13841 46951 94151 16094 33057 27036 57595 e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malperek li ser Pi. Li vir heta 10 milyon cihên pî kanin werin download'kirin
 Pi-memory 

Hejmar
Edmund Phelps

Edmund Strother Phelps, di 26ê tîrmeha 1933an de li Evanston, Illinois (DYA) ji dayika xwe bûye. Doktorê Felsefî (PhD) yê di aboriyê de li sala 1959an ji Zanîngeha Yale (DYA) û ji Zanîngeha Columbia (NY, DYA) wergirtiye.
 
Edmund Phelps di sala 2006an de bi Xelata Nobelê ya Aboriyê hate xelatkirin.

Çavkanî

Aborînasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Aboriyê
Jidayikbûn 1933

Mirovên zindî
Roger D. Kornberg

Roger D. Kornberg, di sala 1947'an de li St Louis, MO, DYA xwedê daye. Ph.D. (Philosophiæ Doctor) ji Zanîngeha Stanford, Kalîforniya, DYA xebitiye. Roger D. Kornberg xelatwergirê Kîmyayê ya Xelata Nobelê a sala 2006'an e.

Kîmyager
Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Xelata Nobelê

Xelata Nobelê ( ;  ) hindek xelat in ko li ser wesiyeta kimyager û dahênerê swêdî Alfred Nobel hatine damezrandin û ji wan kesan (û ji bo xelata aştiyê ji rêxistiyan re jî) ko lêkolînên beçav dawîkirine, amîr an teknîkên rêçikşikên vedîtine an behreyeka zêde daye civatên fîzîk, kîmya, wêjeyê, aştiyê, aboriyê û pizişkiyê an fîzyolojiyê. Xelata yekemîn di sala 1901 de hatiye dayin.

Xelatên Nobel 

 Xelata Nobelê ya Aştiyê
 Xelata Nobelê ya Wêjeyê
 Xelata Nobelê ya Fîzîkê
 Xelata Nobelê ya Kîmyayê
 Xelata Nobelê ya Bijîşkiyê
 Xelata Nobelê ya Aboriyê

 
Swêd
Zanist
Bûtan (alkan)

Bûtan gazekî vê reng û vê bêhn e. Bûtan alkanekî direfşê xwe C4H10 e.

Çavkanî 

Bûtan
Bûtan
Pentan

Pentan ron e û vê reng e. Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e.

Îsomêrên Pentan 
Sê îsomêrên Pentan hene:
 n-Pentan
 îso-Pentan (2-Mêtylbûtan)
 neo-Pentan (2,2-Dîmêtylpropan, Tetramêtylmêtan)

Alkan
Zû dişewte
Xeterî
Xeter ji xwezayê ra
Peugeot 206

Peugeot 206 makînek ji şirketê Peugeot e. Modelê wê di sala 1998 piştî Peugeot 205 ji Murat Günak hate resimkirin. Ev makîna heta salê 2005 nêzîkî 5 milyon car hate firotin.

Girêdanên derve 
 Peugeot 206 

Peugeot
Zimanê astûrleonî

Astûrleonî (bi asturî: astur-leyonés) zimanekî romanî ye û li herêmên Spanyayê Astûrya, Leon, Zamora û Salamanka ji aliyê 1 milyon kesî ve tê axaftin.

Çavkanî

Mijarên têkildar 
 Zimanê astûrî

Ziman
Spanya
Bielefeld

Bielefeld (bixwîne: Bîlfeld) şehrekî li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

Bielefeld di nav 20 bajarên herî mezin ên Almanyaye de tê nîşandan; nifûsê bajar 325.000 e. Bajarê Bielefeld yek ji bajarên Almanyaye bê navçe ye, herwaha ji 10 olkan tê hev:

Bielefeld û kurd 
Li Bielefeldê, bi taybetî jî Heepenê û Stieghorstê pirr kurd dijîn; Baumheide wek navenda kurd tê nîşandin. Bi texmînî li bajêr 8.000-14.000 kurd, bi zêdeyî ji Şengalê, Qamîşlokê, Efrînê, Mêrdînê, Melediyê, Dêrsimê, Erziromê û 80 - 90 malbat ji başur û rojhilatê Kurdistanê, dijîn. Li Bielefeldê komeleyên çandî yên kurdan weke Navenda Kurdistanê ya Bielefeldê (Kurdistan Zentrum Bielefeld) û Mala Êzidiyan a Bielefeldê hene.

Girêdanên derve 
 Malpera Bielefeldê 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Juan Carlos I

Juan Carlos I. (jdb. ) ji  heta  keyê Spanyayê bû.

Spanya
Key
José Luis Rodríguez Zapatero

José Luis Rodríguez Zapatero []  (di 4 tebaxa 1960ì de li Valladolidê, Spanya hatiye dinê), di navbera 17 nîsana 2004an û 21ê kanûna 2011'an de serokwezîrê Spanyayê û serokê Partiya Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) bû. Zapatero ligel Sonsoles Espinosa zewicî ye û du keçên wî hene. Ew alîgirê FC Barcelona (Barça) ye.

Çavkanî

Wîkîpediya bi zimanê spanî, 06.10.2012.

Spanya
Serok
Siyasetmedar
Jidayikbûn 1960
Mirovên zindî
Sirûda neteweyî ya Spanyayê

Marcha Real,  sirûda neteweyî ya Spanyaye.

Çavkanî 

Spanya
Sirûd
1888

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 8ê gulanê: Harry S. Truman (m. 26ê kanûna pêşîn 1972), serokkomarekî DYE, ji dayik bû

Mirin 

  8ê kanûna paşîn – Auguste Maquet, nivîskar û libretîstê fransayî mir.
Karlê Mezin

Karlê Mezin ( an , ,  (Şarleman); 742 an 747 - ), ji sala 768ê heta mirina xwe şahê Ferengan bû. Wî bingehê Împeratoriya Ferengê wesa berfireh û mukim kir ko piraniya deverên rojava û navenda Ewropayê vegirtin. Wî Îtalya jî girt û li 25ê Befirbara Paşîna sala 800ê ji destê papa Leoyê Sêyem tanc li ser serê xwe danî. Ev bizavek bû jibo vejandina Împeratoriya Romê. Bi berbelavî ew wekî împeratorê herî pêşîn yê Împeratoriya Romê ya Pîroz dihêt binavkirin, herçend e ko ev nav li dema jiyana wî çi caran nehat bikaranîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mêr
Gor

Gor an jî mezel, cihê ku mirî tê de tên veşartin.

Mijarên têkildar 
Goristan

Çavkanî 

Goristan
Kakêyî

Kakêyî anko Kakaî li Başurê Kurdistanê ji êlen Yarsanan re dihê gotin. Kurdên Yarsan li Îranê bi Ehlê Heq an jî Yarsan bi nav dibin. Li Îraqê jî Kakêyî an jî Sarlî ji bo binavkirina wan dihêt gotin.

Kakêyî piranî li herêmên wekî Germiyan, Goran û Bahdînan dijîn. Hindek Faris û Tirkên Azerî jî hene ko ji Yarsanan in. Kakeyî li stana anko parêzgeha Kermeşanê desteka sêyê ya dînî ne (Şîe û Sunnî ji wan zehivtir in). Lek, Qelxanî û Goran piranî Kakeyî in. ferq tenê navê wan êlan e, ferq di nav dînê Kakêyî û Yarsana da tune.
Piraniya Kakeyiyan bi devokeka Kurdî diaxivin ko ji Hewramiyê nêzîk e. Lê Kakeyiyên ko bi Soranî, Feylî, Lekî û Azerî jî

Pirtûk
 Between assimilation and deportation: history of the shabak and kakais in northern Iraq, M. Leezenberg

Mijarên têkildar
Kakeiyye Hareketi: 

Yarsantî
Devokên hewramî
Sarlî

Sarlî an Şarlî eşîreke kurdên yarsan e. Sarlî li 17 gundên deşta Qereqoşê li başurê herêma Bahdînan dijîn. Dîsa li rojava bajarê Mûsilê jî çend gundên sarliyan hene. Ev eşîr wek kakêyî tê zanîn. Sarlî devokek zaravayê Hewramî (Gûranî) diaxivin.

Nav 
Sarlî an şarlî navekî henekî yê ku cîranên sarliyan li wan kirine ye. Sarlî bixwe vî navê red dikin û ji xwe re dibêjin kakêyiyên ji êla bacelan. Goya navê sarlî ji «şerat lî», yanê «bihuş bû ya min» hatiye afirandin. Cîranên wan îdia dikin ku şêxên sarliyan di demên borî de, cîh di bihuştê de firotinibûne murîden xwe, ji ber wî ji wan re bi henekî «şerat lî» gotine. Şeratlî di çerxa demê de bûye sarlî.

Dîrok 
Gorî dîroka devkî ya sarliyan ew şaxeke êla kurdan a bacelan in. Bacelan êleke mezin li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê ne û di heterodoksiya olî ya di nava gelê kurd qenebe nomînel pêwendî ne. Li Mûsil terîqeteke şiîtiye ya aşirî bi navê Bacewenî heye, ya ku bi êla bacelan re tekildar e. Bacewenî û sarlî cîranên hevin û eynî zaravayê diaxivin, belê aliyê olê de hinek cûdayiyên wan hene. Paşbendika -wenî taybetmendiyeke navên eşîrên lek e. Herwiha li Lekistanê êleke bi navê bacewenî dijî, belê teoriyên derbarê hêla hatina wan tiştekî vebir nadin dest. Hinek dibên Bacewanî ji Mûsilên koçê Lekistanê bûne yên din bawer dikin ku baceweniyên li Mûsilê ji êla hemannav a li Lekistan veqetiyan e. Çibe jî navê vê êlê bi heterodoksiya olî ve li Kurdistanê girêdayî ye.

Çavkanî 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Penîr

Penîr an penêr zadekê hişk e ko ji şîrê çêlan (manga), mihan, bizinan û memikdarên dî dihêt çêkirin. Şîrî bi hêvênê penîrî ango rennetê û tirşandinê dikin penîr. Bakterî dikarin şîrî bitirşînin û dewrekê girîng di pêkhatina penîrî û çêj ango tam û bêhna penîrî da digêrin.

Bi sedan cureyên penîran hene. Penîrên curane bi rêya bikaranîna şîrê memikdarên cuda cuda, bakteriyên cidacida û şêwazên din tên berhemanîn. Zadê ku memikdar dixwerin û bikaranîna giyayên bêhndar jî yek ji rêyên berhemanîna coreyên penîran in.

Jibo hindek penîran şîrî bi sirke an ava lîmonê ditirşînin. Lê piraniya penîran bi rêya tirşandina şîrî bi bakteriyayan dihên çêkirin. Bakterî şekira şîrî dikin Tirşê Şîrî anko laktîk asîd. hêvênê penîrî coreyekê anzîman e ko bi awayekê kevneşopî ji navpoşa aşika savayên pez û gareşan dihêt girtin. Lê niha ev hêvên di ezmûngehan da jî dihêt berhemanîn.

Çend cureyên penêran 
 Jajî, li Behdînan
 Jajiya babûrî
 Penêrê babûrî
 Penêrê bisîrik
 Penêrê derfa
 Penêrê Dîlokê
 Penêrê eyar / penêrê eyaran
 Penêrê gvîpincar (?)
 Penêrê kezî
 Penêrê meşkê
 Penêrê pûngê
 Penêrê reşreşkê
 Penêrê siyaboyê
 Penêrê sîrikê
 Penêrê spî
 Penêrê sûravkê
 Penêrê ter

Çend giya ji bo bêhndarkirina penêrê 
 Jaj
 Kuresork

Penêrên cuda cuda
Lîsteya Xelatgirên Nobela Kîmyayê

Lîsteya Xelatgirên Xelata Nobelê ya Kîmyayê

Xelatgir

Çavkanî
Heksan

Heksan ron e û vê reng e. Heksan alkanek e, direfşê xwe C6H14 e.

Bi tevayî 
Bêhnê Heksan wekî yê Benzînê ye. Pênc îsomêrên Heksan hene. Heksan di avê da nahele, lê ew di Alkohol, Êther û Benzol da pir baş dihele.

Îsomêrên Heksan 
Pênc îsomêrên Heksan hene:
 n-Heksan
 2-Mêtylpentan
 3-Mêtylpentan
 2,2-Dîmêtylbûtan
 2,3-Dîmêtylbûtan

Alkan
Zû dişewte
Xeterî
Xeter ji xwezayê ra
Lîsteya Xelatgirên Nobela Aboriyê

Lîsteya Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aboriyê

2006  Edmund Phelps

2005	Robert J. Aumann, Thomas C. Schelling

2004	Finn E. Kydland, Edward C. Prescott

2003	Robert F. Engle, Clive W. J. Granger

2002	Daniel Kahneman, Vernon L. Smith

2001	George A. Akerlof, A. Michael Spence, Joseph E. Stiglitz

2000	James J. Heckman, Daniel L. McFadden

1999	Robert Alexander Mundell

1998	Amartya Sen

1997	Robert C. Merton, Myron S. Scholes

1996	James A. Mirrlees, William Vickrey

1995	Robert E. Lucas Jr.

1994	John C. Harsanyi, John Forbes Nash, Reinhard Selten

1993	Robert Fogel, Douglass C. North

1992	Gary S. Becker

1991	Ronald H. Coase

1990	Harry M. Markowitz, Merton H. Miller, William F. Sharpe

1989	Trygve Haavelmo

1988	Maurice Allais

1987	Robert M. Solow

1986	James M. Buchanan

1985	Franco Modigliani

1984	Richard Stone

1983	Gerard Debreu

1982	George J. Stigler

1981	James Tobin

1980	Lawrence R. Klein

1979	Theodore Schultz, Sir Arthur Lewis

1978	Herbert A. Simon

1977	Bertil Ohlin, James Meade

1976	Milton Friedman

1975	Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Tjalling C. Koopmans

1974	Gunnar Myrdal, Friedrich August von Hayek

1973	Wassily Leontief

1972	John Hicks, Kenneth J. Arrow

1971	Simon Kuznets

1970	Paul A. Samuelson

1969	Ragnar Frisch, Jan Tinbergen

Xelata Nobelê
Lîste
Lîsteya Xelatgirên Nobela Bijîşkiyê

Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobelê ya Bijîşkiyê an fîzyolojiyê

Xelatgirên Nobela Fizîkê
Lîste
Lîsteya Xelatgirên Nobela Wêjeyê

Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobelê ya Wêjeyê

Xelatgir

Çavkanî 

 
Lîste
Heptan

Heptan ron e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C7H16 e.

Bi tevayî 
Heptan di avê da nahele. Neh îsomêrên Heptan hene.

Îsomêrên Heptan 
Neh îsomêrên Heptan hene:
n-Heptan
2-Mêtylheksan
3-Mêtylheksan
2,2-Dîmêtylpentan
2,3-Dîmêtylpentan
2,4-Dîmêtylpentan
3,3-Dîmêtylpentan
3-Êtylpentan
2,2,3-Trîmêtylbûtan

Alkan
Zû dişewte
Xeterî
Xeter ji xwezayê ra
Giravên Balear

Giravên Balear (ketelanî: Illes Balears, spanî: Islas Baleares) komgiraveke xweser a Deryaya Navîn a li Spanyayê ye. Ji giravên Malyorka (Mallorca), Menorka (Menorca), Eivissa (Eivissa-Ibiza) û Formentera pêk dihê. Mirov ji giravên Eivissa û Formenterayê re giravên Pitiûsê jî dibêje. Girava herî mezin (3.620,42 km²) Malyorka ye.

Navê herêma xweser a Giravên Balear ji sala 1997an vir de "Illes Balears" e.

Bajêrvaniyên mezin 

Giravên Spanyayê
Herêmên Spanyayê
Welatên Ketelanî
Giravên Deryaya Navîn
Oktan

Oktan ron û vê reng e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C8H18 e, lê carna jî CH3(CH2)6CH3 tê bikaranîn.

Bi tevayî 
Oktan di avê da hema tewr nahele; bes 0,1 g di litrek avê da dihele. 18 îsomêrên Oktan hene.

Îsomêrên Oktan 
18 îsomêrên Oktan hene:
n-Oktan 
2-Mêtylheptan
3-Mêtylheptan
4-Mêtylheptan
2,2-Dîmêtylheksan
2,3-Dîmêtylheksan
2,4-Dîmêtylheksan
2,5-Dîmêtylheksan
3,3-Dîmêtylheksan
3,4-Dîmêtylheksan
3-Êtylheksan 
2,2,3-Trîmêtylpentan
2,2,4-Trîmêtylpentan (Îsooktan)
2,3,3-Trîmêtylpentan
2,3,4-Trîmêtylpentan 
3-Êtyl-2-mêtylpentan
3-Êtyl-3-mêtylpentan
2,2,3,3-Tetramêtylbûtan

Alkan
Zû dişewte
Xeterî
Xeter ji xwezayê ra
Ceuta

Ceuta [] an jî Sebta bajarekî xweser ê Spanyayê ye û mîna bajarê din ê spanî Melilla bi Afrîkayê re girêdayî ye. Mezinbûna Ceutayê 18,5 km² ye û ji Spanyayê 21 km dûr e.

Spanya
Nonan

Nonan ron û vê reng e. Nonan alkanek e, direfşê xwe C9H20 e.

Bi tevayî 
Nonan di avê da nahele. 35 îsomêrên nonan hene.

Alkan
Xeterî
Melilla

Melilla [] an jî Melîlya bajarekî otonom ê Spanyayê ye. Wek bajarê dî ya spanî Ceuta jî, ew bi Afrîkayê ve girêdayî ye. Li vir 65.500 kes dijîn (2005)

Çavkanî 

Spanya
Giravên Kenariyê

Giravên Kenariyê (bi spanî: Islas Canarias ), komgiraveke volkanîk e ku ji heft giravên mezin û heft giravokan pêk tê û li okyanûsa Atlasê (Atlantîk) li hemberî peravê Afrîkayê ye (28° 06'N, 15° 24'W). Giravên Kenariyê herêmeke otonom a Spanyayê ye û paytexta wê Santa Cruz de Tenerife ye.

Heta sedsala 15'an, dema girav ji aliyê Kastîlyayê ve hatiye dagirkirin, li Giravên Kenariyê gelekî resen jiyaye, navê wî guanche bû. Roja îro guanche qet nemaye û ziman, dîrok û çanda vî gelî winda ne.

Giravên Kenariyê 
Tenerife
Fuerteventura
Gran Canaria
Lanzarote
La Palma
La Gomera
El Hierro

Çavkanî

Çand 

Spanya
Giravên Spanyayê
Herêmên Spanyayê
Llívia

Llívia, bajarok û şaredariya parêzgeha Gironaya Ketelonyayê li Spanyayê ye ku ji aliyê erdê Fransayê ve hatiye dorpêçkirin.

Çavkanî 

Bajarokên Spanyayê
Alborán

Girava Alboránê (bi spanî: Isla de Alborán) giraveke biçûk e di Deryaya Alboránê de û 50 km dûrî perava Marokoyê.

Spanya
Giravên Spanyayê
Giravên Deryaya Navîn
Voice of America

Voice of America (VOA) (kurdî: Dengê Amerîkayê an jî Dengî Emerîka) radyoya fermî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Dengê Amerîkayê ji yek navdartirîn radyoyên navneteweyî ye.

Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê 

Dengê Amerîkayê, di sala 1942an ava bû. Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê radyoyeka kurdî ye ku girêdayî Dengê Amerîkayê ye.

Pişka Kurdî di roja 25a nîsana 1992an de hat damezirandin, piştî şerê kendavê yê yekê û bizaveka zora Kongireya Neteweyî ya Kurd li Bakora Amerîka bi taybetî Dr. Necmedîn Kerîm, Prof. Es’ed Xeylanî û balyoz Peter Galbraith, ku li wî demê şîretvanê Desteya Têkeliyêt Derve ya Sîneta Amerîkî bu. Li destpêkê, Pişka Kurdî pênc karmend hebun. 

Li 25ê nîsana 1992ê heta heyva 6 sala 1992 bernamêt Pişka Kurdî bi tinê 15 xolek bu. Piştî hingî, bernamêt Kurdî bu nîv saetî hatin zêde kirn û jimara karmenda bune 9. Piştî heyva 11 sala 1992, bernamêt Pişka Kurdî bune yek saet û jimara karmenda bune 11. Li heyva 1 sala 2003, bernamêt Kurdî bune çar saet û jimara karmenda bune 22. Li heyva 4 sala 2007, 27 karmend li Pişka Kurdî kar diken.

Pexişa bernameyan 
 Li heyva 4 heta heyva 6 sala 1992, bername saet 11:00 heta 11:15 şev dihat belav kirn. 
 Li heyva 6 heta heyva 11 sala 1992, bername saet 11:00 heta 11:30 şev dihat belav kirn.
 Li 11/1992 heta 1/2003, bername saet 11:00 heta 12:00 nîvro dihat belav kirn. 
 Li 1/1/2003 heta evro, bernamêt Pişka Kurdî bi vî cûrîne

Peyamhinêrên Pişka Kurdî li sala 2007 li van bajêran hene  
Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Bexda, Mûsil, Dihok, Berlîn, Stokholm. 
Pişka Kurdî herwesa peyamhinêr hebûn li Brîtanya, Tirkye û Îran.

Rêveberên Pişka Kurdî

Sernivîsên Pişka Kurdî 
Salih Necim Hesen 1992 heta 1994 
Michael L. Chyet 1995 heta 1997 
Reyçil Aytiçz 1997 heta 2000
Homer Şêxmûs 2000 heta 2005

Pêkhata rêveberiya Pişka Kurdî 
Serok 
Sernivîs
Sernivîs, roj-bername

Pişka Kurdî ser bi Kerta Rojhelata Nizîk û Asya Naveraste li Dengê Amerîkayê Kerta Rojhelata Nizîk û Asyaya Naveraste van pişkan bi xweve digire: 

 Pişka Kurdî 
 Pişka Azerî 
 Pişka Ermenî
 Pişka Gurcî
 Pişka Ûzbekî
 Pişka Tirkî

Lê li destpêkê, Pişka Kurdî ser bi Pişka Erebî bu, paşî bu pişkek li Kerta Asya Jûrî. Bu pêzanîna liser pêkhata rêveberiya Dengê Amerîka, seredana malpera Dengê Amerîkayê bike.

Girêdanên derve

voanews.com
  Bloga kurdî 

Radyo
Canbegan (eşîr)

Canbegî êleke kurd e, anatola navîn e, bi taybetî li Qoçgirîye û Canbegan (Cihanbeyli) ye dijîn.

Eşîrên Millî
Qoçgirî (eşîr)

Qoçgirî êlek Kurdê Elewî ye, bi taybetî li Sivas, Edene, Erzingan, Xinûs, Qeyserî û Gurgumê dijîn. Zimanê vî eşîrî Kurmancî ye, Kurmancî diaxafi.

Hin şaxên êla Qoçgiriyê 

 Resûlân (Kurmanci diaxivin)
 Laçînan (Kurmancî diaxivin)
 Reşîkan (Kurmancî diaxivin)
 Saran (Kurmancî diaxivin)
 Balan (Kurmancî diaxivin)
 Qalxanciyan (Kurmancî diaxivin)
 Mistan (Kurmancî diaxivin)
 Xelîliyan (Kurmancî diaxivin)
 Pewrûzan (Kurmancî diaxivin)
 Gerniyan (Kurmancî diaxivin)
 Sefikîyan (Kurmancî diaxivin)
 Îvaskîyan (Kurmancî diaxivin)
 Zerikîyan (Şaxê Zerikiyan koçkirin ji İranê. Eslê xwe eşirê Xormek tê gotinê lê nayê zaninê ji ber ku di testê genetikê da ydnayê van êşiran zehf cûdane ji êşirên Dêrsîm û Anatoliyayê. Pîrê ocaxê Zerikîyan barkirin ji mezrayê Zerikan. (Mezgîr) Zimanê vê eşirê Kurmancî ye û Kurmancî diaxafi. Navê vê şaxê dişibe eşirê Zirkan/Ziraki/Ezrakîyê. Herdû eşir jî ji hev cihê ye tenê navê wan wekî hevin e. Şaxê Zerikîyan Elewi ye, Eşirê Zirkan Sûnnî ye û Şaxê Zerikîyan navê xwe girte ji mezreya Zerikan.)

Girêdanên derve 
 Qebîlên Kocgiriyan 

Eşîrên Dêrsimê
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Koçgirî (devok)

Devoka Koçgiriyê (navê xwemalî: Kurmanckî) yek ji devokên kurmancî yên rojava ye. Ev devok her çiqasî nêzîkê devoka kurmancî ya Dêrsimê be jî hin xwe cudatiyên vê hene.

Hin mînak 

 

Devokên kurmancî
Koçgirî
Dêkan

Dêkan ron û vê reng e. Dêkan alkanek e, direfşê xwe C10H22 e.

Bi tevayî 
Dêkan di avê da nahele. 75 îsomêrên Dêkan hene.

Xeterên Dêkan 
Dêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Dêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.

Bikaranîn 
Dêkan di Fuel-Air Bomb da tê bikaranîn.

Alkan
Xeterî
Ûndêkan

Ûndêkan ron û vê reng e. Ûndêkan alkanek e, direfşê xwe C11H24 e.

Bi tevayî 
Ûndêkan di avê da nahele.

Xeterên Ûndêkan 
Ûndêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Ûndêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.

Bikaranîn 
Ûndêkan di Benzînê û Dîzelê da tê bikaranîn.

Çavkanî 

Alkan
Xeterî
Perejil

Perejil, wekî Perexîl bixwîne, anku girava Perejilê (bi spanî tê wateya "girava Bexdenûsê", navê bi erebî جزيرة ليلى‎, Cezîre Leyla û bi zimanê amazigh Tura ye), giraveke xalî ya nêzîkî peravê Marokoyê li Tengava Cîbraltarê ye. Tevî ku bi tenê 250 m ji Marokoyê be jî, xwediyê vê giravê welatê Spanyayê ye. Girava Perejilê li rojavayê 8 km ji Sebteyê (Ceuta) û 13,5 km ji reşayiya Spanyayê jî dûr e. Di sala 2002'an de girav bû sedema nakokiyeke di navbera hêzên çekdar ên spanî û mexrebî de.

Rûberê giravê 0,15 km² ye.

Galerî

Çavkanî 

 Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî, 17.09.2012.

Giravên Spanyayê
Spanya
Barselona

Barselona (bi ketelanî û spanî: Barcelona; bilêvkirina ketelanî: [], ya spanî: []), paytexta Ketelonyayê ye û mezin ta we cihê duwemîn bajarê Spanyayê digêre.

Galerî

Girêdanên derve 

Bajarên Spanyayê
Bajarên Ketelonyayê
Dodêkan

Dodêkan ron û vê reng e. Dodêkan alkanek e, direfşê xwe C12H26 e.

Bi tevayî 
Dodêkan di avê da nahele.

Bikaranîn 
Dodêkan di Dîzelê da tê bikaranîn.

Alkan
Xeterî
Mîr (pirtûk)

Mîr () pirtûka herî navdar a hizirvanê siyasî yê îtalyayî Niccolò Machiavelli (Nîkolo Makyavêlî bixwîne) e. Li berahiyê, navê wê  anko Derheqa mîrgehan da bû. Mîr li sala 1513'ê hat nivîsîn, lê 5 salan piştî mirina nivîskarê wê, li sala 1532'ê hat weşandin. Pirtûka belavbûyî ne ew e ya ko li dema jiyana wî da hebû, lê hemî navûbangê xirabê ko li pey Machiavelli maye ji ber vê pirtûkê ye.

Kurtiya pirtûkê 
Nihêrînên Machiavelli di pirtûka Mîr da gelek tundrêyane dihên berçavan. Lê Machiavelli  hemî jiyana xwe li Firenze derbaz kir ko tijî pevçûn û aloziyan bû. Ji ber hindê Makyavêlî hemî giringiyê didit tenahiyê û tebata siyasî li mîrgehê.

Pesna bîrdoz û teoriyên pirtûkê dihêt kirin ko dikarin bi kêrî mîran bihên da bigehin desthilatê an li ser desthilatê bimînin. Li goreyê pirtûka Mîr, binemayên exlaqî dibê li goreyê kawdan û rewşê bihên guhartin, nemaze dema karên nemirovane pêdivî bin. Tiştekê fer e ko mîr jibo mana li ser desthilatê her karekî bikit, lê Machiavelli tekez dikit ko mîr nabit karekê wiha bikit xelk jê nefret bikin. Ew bi kurtî bersiva wê pirsyarê didit ka xelk dibê ji mîrî bitirsin an hez bikin: "...Mîrekê jîr dibê xwe bi awayê xwe biselmînit ne bi awayê kesekê dî, ew dibê bixebitit ko kerb û kîn nemînit, her wekî me gotî." Herwisa ew dibêjit: "Baştir e ko xelk ji mîrî hez bikin û jê bitirsin. Lê eger herdu bihevra çê nabin, baştir e ko jê bitirsin ne jê hez bikin."

Pirtûk

Ronesans
Notron

Notron, carina wek nyotron an nutron an jî neutron tê nivîsandin, li fizîkê, yek ji kerî yên atomê ye ko çi barekê karevayî nîne û bariste yê wê 939.573 MeV/c² (1.6749 × 10−27 kîlogram, piçekê zêdetir ji protonê) ye. Zivirîna wê li dor xwe ½ e. Dijkeriya wê dijnotron e. Notron û proton bihevra navokê pêkdiînin.

Navoka piraniya gerdîleyan (hemî îzotopên tebitî bil ji îzotopa belav ya haydrojinê, prosyûm, ko tenê ji protonekê pêkhatiye) ji notron û protonan pêkhatine. Hijmara notronên navokê îzotopên hîman anko elementan diyar dikit (jibo mînak, navoka Karbon-12 ji 6 protonan û 6 notronan pêkhatiye û navoka Karbon-14 ji 6 proton û 8 notronan). Îzotop gerdîleyên elementan in ko hijmara wan ya gerdîleyî wekhev e lê jiber hindê ko hijmara notronên wan ne wekî hev e baristeyê wan jî newekhev e.

Notronê du quarkên jêr û quarkeka jor heye. Bi vî awayî, notron wekî baryon dihêt sinfandin.

Tebat 
Li derveyî navokê, notrona azad bêtebat e û temenê navinc jibo mana wê 885.7±0.8 saniye anko çirke (nêzî 15 deqîqeyan) ne û elektronek û dijnutrînoyekê ji xwe der dikit da bibit protonek.

Çavkanî 

Fizîka çalakiya atomî
Îso-Pentan

îso-Pentan (ya jî 2-Mêtylbûtan ya Mêtylbûtan) ron e û vê reng e. îso-Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e. îso-Pentan îsomêrekî Pentan e.

Bi tevayî 
îso-Pentan wekî Pentan di avê hema tewr nahele. Di litrek avê da bes 0,048 g dihelin. Lê îso-Pentan pir baş di Êtanol da dihele.

Bikaranîn 
îso-Pentan ji rakirinê qatiqan û zêtan tê bikaranîn, hên jî îso-Pentan ji çêkirinê Îsoprên ra tê bikaranîn.

Çavkanî 

Alkan
Zû dişewte
Xeterî
Xeter ji xwezayê ra
Beytocan

Beytocan an navê rast Beytullah Güneri (jdb. 1 çiriya pêşîn 1955, Farqîn, Amed, Bakurê Kurdistanê — m. 12 îlon 2023, Stockholm, Swêd) muzîkjen û hunermendekî kurd bû.

Jînenîgarî 
Beytocan di sala 1955an de bi navê Beytullah Güneri li navçeya Farqînê ya Amedê hatiye dinê. Di 8 saliya xwe de tevî malbata xwe ji navçeya Farqînê koçî navenda Amedê dibe. Piştî Derbeya leşkerî ya 12e îlonê hatiye girtin û 15 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn. Bi vî girtinê şeş sal û nîv di girtîgehê dimîne. Piştî ku di sala 1987an de ji girtîgehê dertê li Stenbolê bi cih dibe.

Piştî ku hunermend Selamî Şahin ku nasnavê wî yê hunerî wekî "Beytocan" diyar dike, jê re dibêje "Tu çima sitranan dinivîsî, bi xwe nabêjî?", li ser vê pêşniyarê Beytocan dest bi gotina sitranan dike. Di sala 1990an de yekem albûma xwe derdixe. Ji ber ku di wî demê li Tirkiyeyê albûm û hunera kurdî qedexe bû û albûmên Beytocan jî qedexe bûn. Sitrana wî ya di albûma wî yê bi navê 21ê Adarê de Yan Mirin, Yan Diyarbekir li Tirkiyê hate qedexekirin, albuma wî bi dizî dihat firotin û sitranên ji aliyê Kurdan ve bi dizî dihat guhdar kirin.

Beytocan, di hevpeyvînekê de gotiye ku ew ji bo pereyan hunerê nake û tenê ew hewl dide ku êş û janên gelê kurd bîne zimên.

Di salên 1990î de ji ber sedemên siyasî ji Tirkiyê derket û koçî Stockholma paytexta Swêdê dibe. Piştî 23 salan herî dawî di sala 2014an de vegeriyaye Amedê lê piştî demeke kurt dîsa carek din terka Amedê dike vedigere bajarê Stokholmê.

Beriya sê salan di binê diranê Beytocan de tumorek hate dîtin. Di muayeneyan de hat dîtin ku penceşêr bi Beytocan re heye, ji wê demê heta niha gelek niştergerî li çeneyê wî hate kirin.

Mirina wî 
Beytocan di 12ê îlona 2023yan de di 68 saliya temenê xwe de li Swêdê koça dawî kir. Cenazeyê wî li Stokholmê hate definkirin, li Swêd û Amedê jî sersaxî hate kirin.

Albûmên wî 
 Te nadin min (2001)
 Bîst û yekê adarê (2001)
 Etuna dilê min (2011)

Çavkanî 

Mêr
Jidayikbûn 1955
Hunermendên kurd
Kurdên Swêdê
Dênwan

Dênwan gundekî navçe Midyadê bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzîdiya ye û îro şêniyê wî jê koçkirine û pirraniya wan li Almanya dijîn. 

Ev gund berê ziving bû û gelek şikeft têde hen e. Cîranên vî gundî pirraniya wan êzîdî bûn lê çend gundên filehan (mesîhî, aşûrî sûryanî) û yek gundê misilmanan jî hebûn. Gelek ji van gundan îro wêran mane.

Girêdanên derve 
 Malpera Dênwanê

Gundên Midyadê

Gundên Êzîdiyan
Valensiya

Valensiya (valensî û ketalanî: València [Velênsiya], spanî: Valencia [ba'lenθja]), paytexta herêma otonoma a Valensiya ye. Li vir 796.549 kes dijîn.

Panaroma 

Bajarên Spanyayê
Paytextên dewletên dîrokî
Birik

Demar , birik an eseb (îng: nerve), yekîniyeke binyatiye ji pir xaneyên demar peyda dibe di sîstema demar (birikan) di laşê mirov, bi taybetî, ku seh yan his di beşên bedenê de ji mêjî transport dike. Bi riyê demar mirov, ajal û caneweran bi êşê û sehkirinên din dihise.

Şayes û erka demar 
demar kelexê ku bi pevguhastina infermasyonê (agadariyê) dirabe. Du texlîtên xaneyên demarî hene. Demara navendî yê laşê gewr, ku ew jî mêjî ye. xaneyên demari yên din laşê sipî, ku ew jî ra ne. 

Hemû endamên û tevayiya laşê mirovî aloz ji her çar texlîtên kelexan bi hev re çêdibe. Karûbarê endaman jî pir aloz e. Pir endam (organ) bi hev re kardikin û sîstêmeke organî çêdikin. Koma hemû endaman an organan bi hev re organizmê mirov, yan jî laşê mirovî çêdikin, yê ku tevlî aloziya xweyî herî mezin, dîse yekîtiyeke necêkirî bi dinya dora xwe re çêdike. Koma hemû parçeyên laşê mirov û bertekiya (reaksyon) wan, ya zû bi guhertina dinya hawîrdorî xwe ve, bi du sîstêman tê ajotin. Sîstêma pêşî kevnare ye û ew hêdî hêdî kardike. Ew jî bi taybetî bi afirandina hin hormonan pêktê. Sîstêma din nûtir e û zû kardike. Ew jî bi mêjî, ra û hesteyan (hesteyê dîtinê, bihîstinê, hingavtinê, behnkirinê û çeştinê) pêk tê.

Anatomiya demar

Çavkanî

Girêdanên derve 

Demar
Biyolojî
Sîstema demar a dorahî
Anatomiya xaneya demar
Barê karebayî

Barê karebayî an barê elektrîkê, yek ji saloxetên bingehîn û mana (nemir) yên kerî yên atomê ye ko karlêkkirina karebayî-asinrevayî ya wan diyar dikit. Mad an keristeyê ko barê karebayî hebit qada karebayî-asinrevayî çêdikit û dikevit bin bandora qadên karebayî-asinrevayî jî. Karlêkkirina barekê karebayî ko dimeşit û qadeka karebayî-asinrevayî jêdera hêza karebayî-asinrevayî ye. Hêza karebayî-sinrevayî yek ji çar hêzên bingehîn e.

Barê karebayî taybetmendî ya hindek ji kerî yên atomê ye û bi rêya barê hîmanî yê 'e' dihêt pîvan. Li goreyê lihevhatinê, barê elektronê -1, û barê protonê +1 e. kuarkan barekê kerkirî (fractional) bi qasî −1/3 an +2/3 heye. Dijkeriyên hevberî van jî barên hevqas lê bervajî hene. Keriyên bardar ên dî jî hene.

Bi giştî, keriyên ko nîşana barên wan wekhev bit hevdu paldidin, lê keriyên nîşana barên wan newekhev bit hevdu radikêşin. Ev bi Qanûna Kûlombî dihêt pîvan ko dibêjit meznahî (magnitude) ya paldanê digel berhemê herdu baran hevrêje (proportionate) ye û bi awayekê bervajî digel duca ya (square) dûrî ya wan ji hevdu hevrêje ye.

Barê karebayî yê madeyekê ko bi çavan dihêt dîtin bi qasî koma barê karebayiyê hemî keriyên wî made ye. Piraniya caran, barê tevane sifir e, jiber ko hijmara elektron û protonên her atomekê bi awayekê xweriskî bi hevqas in. Rewşên wiha ko barê tevane ne sifir e karebaya sekinî pêkdiînin. Bi ser vê ra, hindek caran eger barê tevane sifir jî bit, heye ko li hemî deran wekhev nehatbit dabêşkirin (jibo mînak bandora qadeka karebayê hebit). Hingî dibêjin ew made cemserdar e. Dibêjin wî barê ko ji cemserandinê hatiye barê girêdayî û barê ko ji derve hatiye barê azad.

Çavkanî 

Fizîk
Elektrîk
Çendaniyên fizikî
Elektron

Elektron yek ji keriyên hîmanî ji kerî yên atomê ye û barekê karevayî yê nerînî heye. Elektron leptoneka zivir-½ e ko pardariya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikit. Baristeyê elektron ji yek liser hizara biçûktirîn atomê jî kêmtir e. Li goreyê lihevhatinê, barê wê yê karevayî nerînî dihêt hesibandin û bi pîvana yekînên atomî −1 e. Elektron û navoka atomê bihevra atomê pêkdiînin û karlêkkirina wan digel navokên atomên hevsî sedema bestinên kîmayî ye.

Dîrok
Navê elektronê ji peyva Yewnanî bi ramana karevayê hatîye (bi Inglîzî amber û bi Yewnanî ήλεκτρον). Vî keristeyî, anko karevayê, dewrekê giring di vedîtina diyaroka karevayê da lîstîye. Yewnaniyên kevnar dizanî ko eger parçeyekê hiriyê di karevayê bihisûn barekê karevayî peyda dibit ko dikarit çiruskan bikit.

Hizira hebûna elektronê, wekî yekîna barê karevayî di karevakîmyayê da, li sala 1874ê ji aliyê G. Johnston Stoney ve peyda bû û her wî jî navê elektron wekî zaravek li sala 1894ê êxist ser zimanan. Hizira hindê ko elektron keriyekê atomê ye li sala 1897ê bo J. J. Thomsonî hat ko li Ezmûngeha Kavendîşê li Zanîngeha Kambrîcê li ser lûleya tîrêja katod kar dikir.

Fizîka çalakiya atomî
Parçikê bingehîn

Parçikê bingehîn, keriyê hîmanî di fizîka parçikan da keriyekê atomê ye ko hêşta nehatiye zanîn dabêşî keriyên dî bibit. Eger keriyek bi rastî keriyeka hîmanî bit hingî dibit yek ji keriyên bingehîn yên gerdûn anko hebûnê ye ko hemî keriyên mezintir yên dî ji wê hatine çêkirin. Di bîrdoz anko teorî ya nûdema fîzîka keriyan da, li goreyê wî modelê dibêjinê Modela Standard, kuark, lepton û bosonên pîvikî keriyên hîmanî ne.

Bi awayekê dîrokî, hadron (meson û baryonên mîna nutron û protonan) û li deman demekê atom bi xwe jî keriyên hîmanî dihatin hesibandin. Hizira bingehîn di bîrdoza keriyên hîmanî da hizira kuantom (bi Inglîzî: quantum) ya sedsala bîstê ye ko şoreşek di têgehiştina me li tîdana karevayî-asinrevayî çêkir û mekanîka kuantom jê peyda bû.

Haviriyek 
Hemî keriyên hîmanî, li goreyê zivir anko spina xwe, an boson an jî fermion in. Bîrdoza amara zivirê amara kuantomê diyar dikit ko dibit sedema jihev vavartina boson û fermionan. Li goreyê vê şêwazzaniyê (=metodolojiyê) keriyên ko bi madeyî ra havildar in fermion in ko zivira wan nîv-hijmar e. Ev fermion dabêşî 12 çêjan dibin. Keriyên havildarî hêzên bingehîn boson in û zivira wan hijmara tivav e.

 Fermion:

 Kurak: jor, jêr, bin, serî, ecêb û cadûyî.

 lepton: elektron, muon, tau, nutrinoya elektronî, nutrinoya muonî, nutrionya tauî.

 Boson:

 bosonên pîvikî: gluon, bosonên W û Z, foton

 Bosonên dî: bosonên Higgî, graviton

Modela standard 
Modela standard a fîzîka keriyan 12 çêjên fermionên bingehîn, tevî dijkerî yên wan yên yek-bi-yek û bosonên bingehîn ko navberiya hêzan dikin û bosonên hêşta nevedîtî yên Higgî vedigirit.

Fizîka parçikan
Foton

Foton (bi îngilîzî: photon), di fîzîka nûdem da yek ji keriyên hîmanî ye ko berpirsyara diyarokên karevayî-asinrevayî ye. Ew navgînî ya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikit û hemî coreyên ruhnahiyê pêkdiînit. Fotonê baristeyekê neguhêr ê hevberî sifirê heye û bi lezeka neguhêra c, leza ruhnahiyê di valahiyê da, dimeşit. Lê dema made hebit, foton an dihêt vemêhtin an jî enerjî û lezbarîyekê (momentumekê) vediguhêzit ko digel ferekansa wê hevrêje ye. Wekî hemî kuantoman fotonê saloxetên keriyanî (particle) û pêlanî (wave) hene û duaniya kerî-pêl ji xwe nîşan didit.

Têgeha nûdema fotonê hêdîhêdî ji salên 1905ê heta 1917ê bi bizavên Gejanur Saylak peyda bû, dema wî dixwest dîtinên xwe ji hindek ceribandinên li ser ruhnahiyê şirove bikit ko bi modela pêlanî ya kevin ya ruhnahiyê nedihatin şirvekirin.

Foton, zerreyên pir pir nisbî (ligor û li ser esasa tiştên din) ne û mumkine ku temenê wan tenê bi qasî kêlîyek bin, lê heman dema pir pir kurt, dibe ku ji bo me bi qasî çend milyard salan yan çend sed milyon caran ji temenê Cîhanê jî, zêdetir were zanîn!

Çavkanî 

Fizîk
Optîk
Alduş (kirmanckî)

Alduş yew qezey Semsuro. Caê xo rocawanê  wilayetê Semsûr dero.
Gerger

Du cihên bi vî navî hene:

 Gerger = Alduş (kurmancî)
 Gerger = Alduş (kirmanckî)
Taşkend

Taşkend (bi ûzbêkî: Toshkent, bi tacîkî: Тошканд, Toşkand) paytexta Ûzbêkistanê ye. Nifûsa wê  2.309.300 e (2012).

Galerî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Ûzbêkistan
Şayxanî

Şayxanî anku şêxanî devokekî Hewramî ye, li derdora Helebçe tê axavtin.

Devokên hewramî
Alessandro Del Piero

Alessandro Del Piero, lîstikvanekî gogbazê îtalyanî ye. Alessandro Del Piero li 9ê çiriya paşîn sala 1974an li Conegliano ji dayik bûye.

Mêr
Futbolvan
Îtalî
Jidayikbûn 1974

Mirovên zindî
Şiran

Şiran ya zi Şîrân (be Tırki: Karaca) yew qezay Gumuşxane.

Rûber 965 km², gelhe 19.874 (2020) ye. Di Bakurê Kurdistanê de ye, bi parêzgeha Kurd Erzinganê ve cîran e.
PKK-Vejîn

PKK-Vejîn ji aliyê Abdurrahman Kayıkçı, Sarı Baran (Cihangir Hazır) û Mehmet Şener hatiye avakirin. Her sê berê endamên PKKyê bûn. Piştî Kongreya IV ya PKKyê hatiye avakirin. Hatiye îdîakirin ku endamên PKK-Vejîn serokwezîrê Swêd Olof Palme kuşt.

Rêxistin
Mehmet Cahit Şener

Mehmet Cahit Şener endamekî kevn ya PKKyê û yek ji sazumankarên PKK-Vejîn bû. Di sala 1991ê di li Qamişloyê hatiye kuştin.

Endamên PKKê
Mirin 1991
Kehniya Stranan (albûm)

Kehniya Stranan (2005) albûmeke Xelîl Xemgîn û Hozan Diyar e.

Naverok 
 Şikrayê
 Nîne Nîne
 Koçerê
 Yar Meleke
 Reng Esmerê
 Bûkê Delalê
 Sêva Sore
 Zêno
 Gulê
 Lo Lo Dilo

Girêdanên derve
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Murray Gell-Mann

Murray Gell-Mann (15ê Îlona 1929-) fîzîknasekê amrîkayî ye ko li sala 1969ê jiber xebitîna li ser fîzîka keriyan Nobel Xelat a fîzîkê wergirt.

Jînenîgar 

Li sala 1929ê di nav malbateka cihû ya mişext li Manhattan a bajêrê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê.

Mêr
Amerîkî
Pêrî Îbram

Pêrî Îbram (jdb.1968 wekî Cîhan Îbrahim) wênesazeke kurd ji Efrînê, gundê Şiye ye. Îbram piştî lîseyê di Enstituya Hunerê li Halebê de xwend. Ji 1998an ve li Bonnê dijî.

Wêneyên wê an abstrakt an wêneyên jinan e. Bi boyaxên rûnî dixebite.

Pêşan 
 1990 Salona Hunera Haleb
 1991 Muzeya Neteweyi ya Haleb
 1992 Zanîngeha Halebê
 1993 Salona Hunera Halebê
 2002 Kunsthalle Hannover
 2004 Kunsthalle Hannover
 2005 Eine-Welt-Haus Magdeburg
 2007 Navenda Jivana Jinan UTAMARA

Îbram, Pêrî
Îbram, Pêrî
Jidayikbûn 1968
Navenda Jivana Jinan UTAMARA

UTAMARA (Navenda Jivana Jinan UTAMARA) navendeke jinan li Almanyayê ye.

Navê "UTAMARA" ji UTA Schneiderbanger û AMARA (Ekin Ceren Dogruak) pêk tê.

Sazî
Dîko (xêzikvan)

Dîko xêzikvan û karîkaturîstekî kurd e ku li gundê Qêsim, li Kurdaxa Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ev bû 16 salên wî jî li derveyî welat dijî.

Dîko xwendina xwe li Helebê bi dawî kiriye û di gelek waran de jî huner jê dibare. 

Dîko hem di çapemeniya nîvîsa latînî de û hem jî di ya erebî de wek karîkaturîst û xêzekêşekî gelek çalak e. Wî di warê medya de jî xwe li pêş xist û bi dirêjahiya du salan wek pêşkêşvanê ROJ TVê programa Rojbaş Kurdistan kar dikir. Dûv re li gel televîzyona Zenûbya ya bi zimanê erebî jî wek nûçebêjer kar û xebat dikir.

Xêzikên Dîko di malpera efrin.net de hatin weşandin.
Bojnord

Bocnûrd (Bujnord an Becnûrt) an jî Neynikxane, bajarekî kurd li Xorasanê ye. Ev bajar ji aliyê êla Şadiyan ve hatiye avakirin.

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Xorasana Bakur (parêzgeh)
Kurdên Xorasanê
Hewramiya lûhonî

Hewramiya Lûhonî Devokek hewramî ye. li Başurê Kurdistanê li Çîyayên Hewramanê yê ku dikevin sînorên Eraqe, tê axavtin.

Devokên hewramî
Nicolas Sarkozy

Nicolas Sarkozy (bilêvkirina bi kurdî: Nîkola Serkozî) (28ê befirbara paşîn a 1955an, Parîs) siyasetmedarê Fransayê ye ko li roja 6ê gulanê a sala 2007an wekî serokkomarê 23emîn komara Fransayê hat hilbijartin û roja 16ê gulana sala 2007an bi awayekî fermî wekî serokkomar şûna Jacques Chirac girt.

Sarkozy bi baweriyên şopparêzên xwe di warê qanûn û tenzîmatê da hatiye niyasîn. Ew sîstemeke aborî ya gelek serbesttir ji bo Fransayê dixwaze. Rexnegirên wî dibêjin ko ew mirovekê demagog e û bi sanahî azadiyên bajêrwarane gorî bidestveanîna hêza siyasî dike. Ew bi tewawî dijberî çûna Tirkiyê bo nav Yekîtiya Ewropayê ye.

Heta 26ê adarê a sala 2007an ew wezîrê Navxwe yê Fransayê bû.

Jînenîgarî 
Sarkozy li roja 28ê befirbara paşîn a 1955an wekî Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa li malbateka bi koka xwe mecar li Parîsê hat dinyayê. Bavê wî, Pál Sárközy de Nagy-Bócsa, ji malbateke arîstokrat a mişextên mecar bû; dayika wî jî, Andrée Mallah, ji malbateke cihûyên sefardî ya Fransayê bû.

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên fransî

Jidayikbûn 1955
Mirovên zindî
Azadiyên bajarwerî

Azadiyên bajarwerî, azadiyên şarwerî, azadiyên sivîl ew azadî in ko bi tivavî kesan ji hukmetan diparêzin. Azadiyên bajarwerî sînoran jibo desthilata hukmetê dadinin da nekarit mayê xwe di jiyana welatiyan da bikit. Herwisa li nivîsarên mafên bajêrwarane û mafên mirovan binêre.

Azadiyên bajarwerî yên asayî ev in: azadiya haviliyê, azadiya civînê, azadiya axivtinê û azadiya dînî. Hindek azadiyên bajarwerî yên dî, mîna dadkirina dadwerane anko mehkemkirineka adîlane, hene.

Çemk anko têgeha fermî ya azadiyên bajarwerî li sala 1215ê di Magna Kartayê da hatiye. Di hemî demokrasî anko dozenên cîhana bajarwera evro da, hukmet û qanûn, hema bi nav jî bit, jibo parastina azadiyên bajarwerî hatine pê. Bi gotineka dî, hemî welatî berpirsyarên parastina van azadiyan in.

Civak
Gûranî (Kelhurî)

Gûranî devokek zaravaya kurdî ya kelhurî ye. Bitaybet kurdên yarsan, ên bêeşîr ji devoka xwe re gûranî dibêjin. Lêbelê zimannasên Evrupeyî vî navî li Hewramî kirine. 

Devokên kelhûrî
Azadî (siyaset)

Azadiyên siyasî maf an şiyana biryardana çarenivîsa xwe ye ko derbirînê ji viyana kesanî dikit.

Coreyên azadiya siyasî
Têgeha azadiyê gelek girêdayî têgehên azadiyên bajêrwarane û Mafên Mirovan ye. Welatên demokratîk bi gelek awayan gelek azadiyên welatiyan diparêzin. Hindek ji wan azadiyan ev in:

 azadiya haviliyê

 azadiya civînê

 azadiya perwerdebûnê

 azadiya hatinûçûnê

 azadiya axivtinê

 azadiya dînî anko azadiya baweriyê

 azadiya hizirînê

Nihêrîn
Destekên cidacida li goreyê baweriyên xwe ên siyasî an dînî û felsefî azadiyan bi awayên cida rave dikin.

Civak
Grenoble

Grenoble bajarekî li başûrê-rojhilatê Fransa ye, parêzgerê ya Isèreê ye. Ev piştî Lyonê li duyemîn metropola herêmî ya Rhône-Alpes e. Grenoble üniversite şehridir.

Girêdanen derve 

Bajar
Fransa

Bajarên Fransayê
Ségolène Royal

Ségolène Royal, Marie-Ségolène Royal di  li Dakarê ji dayikbû, jineka polîtîk a fransî ye. 

Endama Partiya sosyalîst, berpirsyarê kevn, ji nîsana 2004an heta vê demê, seroka rêvebîriya herêma ya Poitou-Charentesê û newengera duyemîn ya herêma Deux-Sèvresê ye.

Berendama partiya sosyalist, ji bo hilbijartina serokkomariya nîsana 2007an e, ew jina yekem e kû di hilbijartina serokkomariya fransî de derbasî dora duyem bû.

Royal, di  de bi 46,94% hemberê 53,06% pêsberî Nicolas Sarkozy winda kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Siyasetmedarên fransî
Jinên fransî
Jidayikbûn 1953
Mirovên zindî
Dengê Me (kovar)

Dengê Me kovareka Kurdî bû ko li salên 1980an li Duhokê, Kurdistana Başûr bi Kurmancî û bi tîpên Erebî derdiçû. Kovar li dema ko zora rejîma Sedam Hisênî li ser Kurdan zehv bû, wekî dengekê Kurdan têhnîtiya lawan dişikand.
Hindek ji kesên ko di kovarê da pişikdar bûn ev bûn: Dr. Fadilê Emer, Mihsin Qoçan, Selman Kovil, Hesen Silêvaneyî, Dr. Nafii Akreyî

Tenê çar hijmar ji kovarê hatin weşandin

Kovarên rawestandî
Kovarên kurdî

Çavkanî
Peyv (kovar)

Peyv, kovareke rewşenbirî ya kurmancî bi tîpên latînî û erebî ye, Yekîtiya Nivîskarên Kurd (YNK) tayê Duhokê belav dike.

Xudanê îmtiyaza Kovara Peyv (2013), serokê YNK-tayê Duhokê Hesen Silêvanî ye û sernivîskarê wê Şukrî Şehbaz e. Remezan Hecî sikreterê nivîsînê ye û Sitar Elî jî rêveberê hunerî yê kovarê ye.

Desteka nivîskaran ev in (2013): Bilind Mihemed, Xalid Salih, Aştî Germavî û Gulnar Elî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  

Kovarên kurdî
Ronî War

Ronî War nivîskarekî kurd e.

War di sala 1969a de li gundekî Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Du caran ketiye hefsa Diyarbekirê. Çar salan nûneriya Sendîkaya karkeran kiriye. Nivîs û çîrokên wî di kovarên mîna Nûdem, Kevan, Nûbihar, Kulîlka Ciwan, War, Dergûş, W, Bîr, Çirûsk, Tîroj, Notos û Hayalê de hatine weşandin. Heta niha di çar antolojiyan de çîrokên wî cih girtine. Bi navê "Kuyudaki Taş" pirtûkek wî ji hêla Çetin Dûran ve wergerî zimanê tirkî bûye. Romana wî Feqiyê Teyran bi navê "Kuşların Talebesi Feqiyê Teyran" wergeriyaye zimanê tirkî. Pirtûkên bi navê "Tola Karwên-Mîr Celadet Alî Bedir-Xan”, "Çarînên Xeyam- Dr. Kamiran Alî Bedir-Xan”, "Serencam- Qedrî Can”, "Terşê Şevê-Osman Sebrî”, "Keskesor-Nûredîn Zaza” amade kiriye û van pirtûkan di sala 2013an de hatine weşandin. 
   
Her wiha demekê di rêveberiya Komeleya Nivîskarên Kurd ya Amedê de cih girtiye, hefteyê carekê di rojnameya Azadiya Welat de û di malpera Diyarname yê de di qûncika xwe ya bi navê Avzêm ê de nivîsaran dinivîse.
 
Ronî War edîtor û berpirsê weşanxaneya bi navê Ava ye.

Berhemên wî 
 Bê Lome Be
 Jiyan Jê Difûriya (Çîrok)
 Hemû Çîrok in (Çîrok: Ji tirkî werger)
 Gurzek Çîrok
 Kevnedostê min gumgumok (Roman: Ji tirkî werger)
 Kuçeçîrok
 Kuyudaki Taş
 Feqiyê Teyran (Roman)
 Mem û Zîn (Roman)
 Siyabend û Xecê (Roman)
 Tehar û Ziharê (Roman)
 Behlulê Dîwane (Çîrok-Berhev)
 Deftera Wenda (Çîrok-Berhev)
 Mele Nisredîn (Pêkenok-Berhev)
 Şahmaran (Roman)
 Şahê Dengbêjan Evdalê Zeynikê (Roman)
 Dewrêşê Evdî û Edûlê (Roman)
 Hespê Qemer (Roman)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nivîsarên Ronî War yên di malpera Diyarnameyê de 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1969
Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Nivîskarên zimanê kurdî
Romannivîsên kurd
Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî

Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî (KÜRT-KAV), yekemîn saziya kurd e ku ji alî mehkemeyên Komara Tirkiyê ve hatiye tescîlkirin. Di sala 1996an de li Stenbolê hate damezrandin.

Girêdanên Derve 
Malpera Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî 

Weqf
Sienna Miller

Sienna Miller (28'ê berfanbarê, 1981 li Nû York) lîstikvan û modeleke îngilîz-amerîkan e.

Li New Yorkê hatiye dinyê. Yekem filma xwe di 20 saliya xwe de di sala 2001 'an de kişand. Ji xeynî filmên xwe bi kiryarên xwe yên sansasîyonelî û magazînî jî hate rojevê. Her wiha Sienna Miller bi şêwaza xwe ya kinc li xwe kirinê jî bal dikşîne.

Fîlmnîgarî 

 2001: South Kensington
 2002: The Ride
 2002: High Speed
 2004: Layer Cake
 2004: Alfie
 2005: Casanova (2005)
 2006: Factory Girl
 2007: Camille (Fîlm)
 2007: Stardust
 2008: Interview (2007)
 2008: The Mysteries of Pittsburgh
 2008: The Edge of Love
 2009: G.I. Joe: The Rise of Cobra
 2009: Hippie Hippie Shake
 2011: New Year's Eve

Girêdanên derve 
 Çend Wêneyên Lîstikvana Navdar Sienna Miller, Hawar Dengûbas 

Aktrîsên amerîkî
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Azadî (felsefe)

Azadî şiyana bê berbest ya bicihkirinê ye.

Di warê zevtkirina xwe da, azadî wekî biryardana çarenivîsê, desthilata li ser xwe û xweserî jî dihêt famîn.

Parastina azadiyên navbera kitkesan babetê lêkolînên civakî û siyasî ye. Lê binaxeyê metafîzîkî yê azadiya hundirîn pirseka felsefî û revanzanistî ye. Ji ber hindê ko bihayên hundirîn û derveyî di germegerma xweguncandinê û şerê jibo desthilatê da tevli hev dibin, herdu teherên azadiyê di kitkesî da digehin hevdu. 

Civak
Konseptên metafizîkê
Felsefeya jiyanê
Felsefeya dîn
Giuseppe Pellizza da Volpedo

Giuseppe Pellizza da Volpedo (jdb. 28ê tîrmeha 1868an, li Volpedo, Îtalya - m. 14ê hezîrana 1907an, li Volpedo) wênesazekî îtalyan bû.

Giuseppe Pellizza wek wênesazekî neoîmpresyonîst tê dîtin. Wêneyê wî yê herî bi nav û deng Il Quarto Stato ("Çîna çaran", yanî proleterya ) ye.

Çavkanî 

Wênesazên îtalî
Mêr
Jidayikbûn 1868
Mirin 1907