nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Nexweşî

Nexweşî yan nesaxî rewşeka neasayî ya laşê endamweran e ko erk û karên laşî leng dibin. Lê ji bo mirovan peyva nexweşiyê ramaneka gelek berfirehtir heye. Gelek caran her coreyekê nerehetiyê, bedkariyê, pest û şewişîna revanî, arîşeyên civakî jibo kesî an yên derdora wî jî nesaxî dihêt hijmartin. Bi vî awayî birîndarî û mivroyî jî nesaxî in.

Çavkanî 

Nexweşî
Korta devî

Korta devkî (bi îngilîzî: oral cavity, bi latînî cavitas oris) ango dev di mirov û ajalan de bi taybetî ye. Korta devkî yan dev bi her du lêvan (lips) sergirtiye. Korta devkî (dev) erka givêrîna xwarinê bi cûtinê fîzîkî û hêrandin bi riyê diranan û bi riyê glêzê şil dike.

Erk (Fonksiyon) 
Korta devkî (dev) gelek rolên girîng dilîze di laşê mirov de wek di peyvîn, dengdan û fîs kirin (whistling), maçkirin, rûdem kirin (facial expression), ken kirin, erka givêrîn, xwarin, vexwarin, hilmijkirin û cixare vexwarin.

Aspêktên (rûdemên) çandî 
Em dizanin ku gor etîkêtê (olên danestandinê civakî) heger devê mirov girtî be demê nên dixwe û diciwe. Li ba jin û keçan her du lêvan bi sor xemilandî ku şêweyeke şepal û xweşik bide riwên wan.

Guhêrandina anatomî û dem pêşketinê 
Fîlutram (philtrum bi grêkî philtron ango bo ramûsandinê) kortikeke şaqûliye di lêva banî ku hate peyda kirin bi riya kirdarên difnî kirdarên kajuyî(maxillary processes) dema ku zarok di zikî daykê xwe de bû, û çaxa ku dijwar têne girtin nexweşiya lêva kêrguh yan kêvroşka bejî (hare lip) yan ezmanê devê kilît (cleft palate) çêdibe.

Nexweşiyên korta devkî  
Ji nexweşiyên korta devkî şêrepençîra dêv, kulbûna pidû (gingivitis), kurmiyên diranan, kulbûna zimên û pir nexweşiyên din.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dev
Sîstema hezmê
Tiliya mirov

Tilî an til an jî tipl nîmûneke ji (digit yan pence) wek bi înglîzî jê re têne gotin, endamekî girîng di livîn û seh kirinê di destên mirovan û prîmitan (primates) wek meymûnan. Mirov pênc tilî di her desteke wî de heye.

Navên pênc tiliyên destê mirov ev in:

Erk 
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, seh kirin, nîşandan di zimanê lalan, û gelek erkên din.

Tilî bi riya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tilî
Anatomiya mirov
Sîstema livînê
Sîstema sehkirinê
Cava

Cava (bi Îndonezî, Cavayî û Sundanî Cawa, bi Inglîzî Java) girava Îndonezyayê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt agirkanîkî ye.

Giringtirîn girava Îndonezyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî Cakarta jî li vê giravê ye.

Erdnîgarî
Tembûr

Tembûr (carina wek tenbûr jî tê nivîsandin) anjî saz, amûrekî muzîkê ye.  

Tembûr di roja me de bûye beşek mirovên ji Anatoliyayê û Mezopotamyayê. Dîroka vî amûrî digihêje beriya mîlade bi sê hezar salan. Li ser koka vî amûrî rîwayetên cuda hene. Lê belê li gor lêkolînên zanistî û agahiyên di encama xebatên arkeolojîk de hatine bidestxistin, pêşiyê tembûrê, amûrê bi navê iklig e. Ev berhemên arkeolojîk en ji dema sumeran mane, beşek ji erdnîgarî, dîrok û şaristaniya Mezepotamya ne.

Amûrên muzîkê
Pinyanişî

Pinyanişî yek jî eşîretên mezin ên herêma Colemêrgê ye.  Çelî, kevijî, pirxulkî, malbubî, bilêcan, masiroî,Osmanbegî , xaşkanî, talisî,, şivîşki, guzereşî, silehî, dizehî, xanî, jîyanişî û hêşetî hin bineşîr in. 

Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Zend (kovar)

Zend organa weşanê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Kovara Zendê ji wan kovarên pêşeng e ku di warê lêkolîn û zanistê de li bakurê Kurdistanê derketiye. Zendê bi dirêjahiya temenê xwe yê weşanê mêvandarî li gelek rewşenbîrên kurd kiriye û bûye cîgeha nîqaşên zanistî li ser ziman, edebiyat, dîrok û çanda kurdan. 

Zend yekem car di sala 1994an de du hejmarên wê wek hejmarên ceribandinê derdikevin. Piştre di sala 1996an de bi awayekî periyodîk dest bi derketinê dike û heta 1998an 6 hejmarên wê derdikevin. 

Ji ber şert û mercên wê demê 6 sal navber dikeve weşana Zendê û di sala 2004an de dîsan derdikeve. Di sala 2004an de ji ber hin meseleyên fermî statûya wê ya fermî ji kovarê derbasî rêzepirtûkê dibe. Ji 2004an ve heta niha 26 hejmar derketine. 

Di payîz-zivistana 2022an de hejmara 29 ya kovarê derket.

Çavkanî 
https://web.archive.org/web/20101122131220/http://www.enstituyakurdi.org/dokuman/Kisatarih.pdf

Girêdanên Derve 

Hemû hejmarên Kovara Zendê 

Kovarên kurdî
Xî

Xî (bi herfê mezin Χ, bi herfê biçûk χ) herfê bîstûduyem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî x ye.

Tîpên yewnanî
Psî

Psî (bi yewnanî: ; bi herfê mezin Ψ, bi herfê biçûk ψ) herfê bîstûsêyem ê alfabeya yewnanî ye. Herfê Psi symbolê psîkolojiyê ye.

Transkrîpsiyona kurdî ps ye.

Tîpên yewnanî
Omega

Omega (bi herfê mezin Ω, bi herfê biçûk ω) herfê bîstûçarem û yê herî paşî yê alfabeya yewnanî ye. Navî omegayek ê 180° hatiye gerandin Mho ye.

Transkrîpsiyona kurdî o ye.

Nav 
Navî Omega ji O û mega tê çêkirin, yanê O'yê mezin.

Tîpên yewnanî
Sampi

Sampi (bi herfê mezin Ͳ, bi herfê çûçik ͳ) herfekî yewnanî bû. Sampi di şonê ss dihate nivîsandin, ji ber ko wê jî navî Sampi carna Disigma dihate gotin.

Girêdan 
 Sampi  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Baweriyên batil ên kurdan (pirtûk)

Baweriyên Batil ên Kurdan pirtûkeke kurdî ye.

Amadekarên pirtûkê Mustafa Gazî û Ahmed Bengîn e. Ev pirtûka hanê pirtûka yekem ya Enstîtuya Kelepora Kurdî li Silêmanî ye ku bi tîpên latînî li Stembolê çap kir û her weha di warê xwe de pirtûka pêşîn e ku li bakurê Kurdistanê li ser bîr û baweriyên batil ên kurdan hatiye weşandin. Bîr û baweriyên ku di pirtûkê cih digirin bi piranî ji herêma Diyarbekir û Qerecdaxê hatine berhevkirin, tevî vê yekê yên ji herêma Şirnex û Cizîrê jî cih digirin. Bîr û bawerî li gorî babet û cureyên wan hatine kategorîzekirin. Wekî bîr û baweriyên li ser bêyomî, xêr û bereketê, bîr û baweriyên li ser çavînîbûn û çareyên pûçkirina wê, yên li ser cinan û çareyên dûrxistina wan, yên li ser bûk û zavatiyê, yên li ser nîşaneyên hatina mêvanan, yên li ser çilê jinan û zarokan, yên li ser jinên ducan, yên li ser balûkan, yên li ser warên cur bi cur û bîr û baweriyên li ser xewnan. Çapa yekem 1000 heb çap bûye.

Nasnameya Pirtûkê 
Nav: Baweriyên Batil ên Kurdan
Amadekar: Mustafa Gazî û Ahmed Bengîn
Rûpel: 79 rûpel
Ziman: Kurdî/kurmancî
Weşanxane: Enstîtuya Kelepora Kurdî, Zincîreya Pirtûkên Enstîtuya Kelepora Kurdî 40
Çapxane: Berdan Matbaacilik, Stembol 
Dem: kanûna pêşîn, 2006
ISBN 9944-108-18-9

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Jiyana Rewşen (kovar)

Jiyana Rewşen kovareke kurdî ye.

Di sala 1997'an de, di binê banê Navenda Çanda Mezopotamyayê de derket. Jiyana Rewşena dûmahîka kovara Rewşenê, kovareke çandî hunerî û wêjeyî bû. Kovar bi periyoda mehane li Stenbolê derdiket. Ev kovar heta navîna sala 2002'yan, 51 hejmar derçû. Kawa Nemir bi salan gerînendetiya kovarê kiriye.* Piştî girtina wê bi demekê kurt bi navê "Rewşen-Name" kovareke din dîsa li jêr edîtoriya Kawa Nemir û bi desteyeke weşanê ya fireh dest bi weşanê kir, lê ev kovar bi tenê sê hejmar derçû û bi vî awayî jî, kelepora Rewşenê ya ku ji sala 1992'yan û wir de bû dom dikir, kutayî pê hat.

Di warê pêşketin û geşedana zimanê kurdî de, van her sê kovaran roleke xwe ya mezin heye. Îro gelek şagirtên Jiyana Rewşenê bûne nivîskarên gihiştî û gelek ji wan jî xwedî pirtûk in.

 Kawa Nemir bi sala gerînendetiya kovarê kiriye. 
Biçirîne Kawa, Ji xwe meydan vala ye. Tu bi xwe binivîse û bi xwe bawer bike. Hey bêwijdan hew navê te tenê hebû di vê kovarê de? Û te kengî gerînendetî kiriye.

Kovarên kurdî

Çavkanî
Huseyîn Karakaş

Huseyîn Karakaş serra 1968 de, qezayayanê Sêwasî ra Qangal de, Dewa Derî (gund)de maya xo ra bîyo. 

Heta çarês serriya xo dewe de mendo. Mekteb qedênayo, peyê cû ameyo Stenbol û karanê cîya-cîyayan de se karker gurîyayo. Wexto ke karkerîye kerda kewto mîyanê faalîyetê sendîkayan zî. Ey, hetê ra karkerîye kerda hetê ra zî xo bi xo wendo. Çi edebîyatê tirkan ra çi edebîyatê dinya ra bo zaf nimûneyî wendê. Tena eserê edebî ney, zaf eserê sîyasî zî wendê.

Heta serra 1991 mîyanê faalîyet û xoverrodayîşê karkeran de bîyo. 1991 ra pey kewto mîyanê têkoşînê xelisîyayîşê şarê Kurdistanî. 1996 de Stenbol de ameyo tepîştene û kewto hepisxane. Derheqê ey de seba dayîşê cezaya îdamî dawa ameya akerdene û na dawa hetanî serra 2006 dewam kerdo. Peynî de dewaya ey cezaya idamî ra çerixnaya cezaya muebbedî. Nika "Kocaeli 2 Nolu F Tipi Kapalı Cezaevi" de hepsî yo.

Huseyînî serra 1996 de dest bi nuştişî kerdo. Heta ewro kovaranê se Ütopya, Yurtsever Gençlik û rojnameyê Özgür Gündemî de nuşteyê ey bi tirkî, kovara Vateyî de zî hîkayeyê ey bi kurdkî (kirmanckî) vejîyayê. Hîkayeyê ke nê kitabî de yê, kovara Vateyî de vejîyayê.

Huseyîn bi tirkî zî hîkayeyan nuseno. Serra 2002 de "Musabeqaya Hîkaye û Şîîranê Tirkî ya Desine ya Hüseyin Çelebi" de seba hîkayeya xo xelata dîyine girewta.

Bi tirkî zî hikayeyê başî nuştê 

Kitabê Huseyîn Karakaşî: Omid Esto

Deniz Gunduz

Hîkayeyê Huseyîn Karakaşî yê ke hepis de ameybî nuştene û Kovara Vate de neşir bîbî, se kitab çap biyê. Kitab de şeş hîkayeyî estê û nê hîkayan de Huseyîn Karakaş zîyadetir behsê cuyê dewijan keno. Bi ziwanêko weş behsê têkîliyan û derdanê înan keno.  

Huseyîn Karakaş hîkayenuştiş de gelek ciraamaye yo. Tenê bi kirmanckî ney, bi tirkî zî ey zaf hîkayeyê başî nuştê. Aye ra serkewte yo. Ey  “Musabeqeya Desine ya Hîkaye û Şîîran ê Huseyîn Çelebî” de seba yew hîkaya xo xelata dîyine girewta.

Cuyê Huseyînî gelek balkêş o. Hîna çarês serrî bîyo ke dewa xo ra vejîyo şîyo Stenbol. Stenbol de karanê cîya-cîyayan de sey karker xebetîyo û hetê ra kî mîyanê xoverdayîşê sendîkayan de cayê xo girewto. Çepgîriya tirkan ra dima mîyanê xoverdayîşê şarê xo de cayê xo girewto. Dima ra kewto hepis û cezaya îdamî girewta.

Ey mektebanê tirkan de tena mektebo verên wendo. Labelê ey hetê ra wendo, hetê ra zî nuşto. Hîkayê ey zî sey cuyê ey ê. Hîkayanê xo de behsê emegdaran keno. Behsê dinyaya înan a ke xeriba nê dewrî ya keno. Û behsê yew merdimê peyê kilîtan keno. O merdimo ke nêşîyeno (bese nêkeno) omidê (hêvî) xo name kero, webalê omidê xo ra terseno. Wazeno ke omidê ey bi xo rayîrê xo vejo. 

Nameyê hîkayanê Huseyîn Karakaşî ke no kitab de ca grewto nê yê: “Xewf”, “Wayîrê Hêniyê Mamedî”, “Xopan”, “Serê Tumê Pîlî ra”, “Omid Esto” û “Tirankî”.

Girêdanên derve 

Nuştoxî
Nivîskarên kurd
Ferdinand Tönnies

Ferdinand Tönnies (jdb. 26ê tîrmehê 1855 li Oldenswort; m. 9ê nîsanê 1936 li Kiel) civaknas û fîlozofê alman e ku di sala 1855an de li bajarê Oldenswortê ji dayik bûye.

Çavkanî

Weblink 
 Ferdinand-Tönnies-Gesellschaft

Jidayikbûn 1855
Mirin 1936
Tönnies, Ferdinand
Tönnies, Ferdinand
Bavê Nazê

Bavê Nazê, nivîskarekî kurd e. 

Di sala 1946'an li gundê Kucuka li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. 
Sala 1953 ew hatiye binxetê (Kurdistana Rojava) û li bajarê Amûdê-mala birayê xweyî mezin bicîh dibe- xwendina xwe ye seretayî li Amûdê dixwîne.

Sala 1957 malbata wî temamî tên binxetê,piştra malbat koçe bajarê Hesekê dike û li wir xwendina lîsê sala 1967 dibe serî.

Sala 1969 ji bo xwendina bilind diçe Soviyetê û sala 1980 li zanîngeha Mosko ya hikumî nameya xwe ya diktora bidest dixwe.
Sala 1977 li gel Rezo û Dr. Mihemed Ebdo Alnecarî û SeadeldînMela bi hev re (Rabîtet Kawa lîlseqfe Alkurdiye) ava dikin û di paşerojê de beriya vê destegehê wî berhemên xwe weşandin. Dûre jî li welatên curebecur berhemên xwe di sê waran de hatine weşandin:

 Werger
 Amedekirin
 Afirandin

Di warê wergerê de ev pirtûk
 Îstişhad albetel alkurdî, Fiyodor Lîtkîn sala 1977 bi zimanê erebî.
 Alcîbal we alsîlah li gel Dr. Ebdî Hacî – 1978.
 Intîfadet alşeyix Seîd  1981 ya nivîserê wê Hisiretiyan.
 Nehdet alkrad alqewmiye we alseqafiye 1985 Celîlê Celîl.
 Kurdistan ma beyine alherbeyin li gel Dr.Seadedîn Mela 1988.
 Berzanî we şehadet altarîx li gel Dr.Ebdî Hacî 2004.
 Pêseka dîroka Kurdistanê ya mela Mehmûdê Beyazîdî 2009 bi zimanê kurdî.
 Qelawiz-şanoya Xoxol(nehatiye weşandin) bi zimanê kurdî.
 Îzop –şano(nehatiye weşandin) bi zimanê kurdî.

Di warê amedekirinê de
 Rêzimana kurdî bo zaroka sala 1996
 Têwriya edeb- ji bo şagirtên zankoyê- zankoya Duhok 2010
 Dîroka edeba Yunanî ya kevinar 2010
 Dîroka edebê romanî birgê 2 sala 2013
 Dîroka edeba serdema navîn û vejînê birgê 3 sala 2013
 Edeba sedsala 17-18 birgê birgê 4 sala 2013
 Edeba sedsala 19-20 birgê 5 sala 2013
 Rêzimana kurdî (têwrî û piratîk) sala 2013
 Ferhenga tîrmên wêjeyî sala 2013.

Berhemên di warê afirandî de
 Çiyayên bi xwînê avdayî-roman-sala 1978 bi zimanê erebî, sala 1981 bi zimanê rusî- sala 1988 bi zimanê kurdî.
 Hêsir û baran-kurteçîrok-sala 1996
 Miriyê heram-kurteroman-2009
 Dara pelweşiyayî-roman-2011

Ji berhemên afirandî ku nehatine weşandin
 Tahliya rastiyê
 Dengê ji dûr ve tê nayê bihîstin.

Ji vekolînên jy hatine belavkirin
 Çi bi Kurdistana sor hat?
 Ber bi zimanekî yekbûyî ve.
 Roman çiye.
 Ehmedê Xanî-weku pêşke di dîwana wî de hate weşandin.

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1946
Mönchengladbach

Mönchengladbach bajarekê li rojava Almanyayê (herêma Niederrhein), li Eyaleta Nordrhein-Westfaliyayê û dikevê ser Sinorê Holandayê. Nêziki 270.000 kes li vî bajarî dijîn. Herweha ev bajar di aboriya textilê de û bê tîma xwe ya fûtbolê Borussia Mönchengladbach pir meşûr e.

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Hasip Kaplan

Hasîp Kaplan parêzerke kurd ê nav û deng e. Demekî di buroya huqukê ya sedsalê de xebitî. Ji bo mafên Mirovan ê ku lê Tirkiye dihatin bênpekirin, taybeti dê salên 90tan de derheqê Dewleta Tirk der gelik doz şopandine. Hasip Kaplan gelek doz rakirin heta Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropa ji.

Parêzerên kurd
Kesên ji Şirnexê
Jidayikbûn 1954
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Welî Dêwane

Welî Dêwane (1754-1798) helbestvanekî kurd e.

Welî Dêwane di sala 1754'an li herêma Hewraman ji dayik bû. Bavê wî ji yek serekên eşîra herêma Hewraman Kemale bû. Dêwane dil kete keça Qadir Axa Şemê ku ji yek mezinên din vê eşîre bû. Welî Dêwane saleke bi Şamê re dergistî ma. Piştî di nava eşîrê de nakokiyan derkete Qadir Axa mecbûr ma ku tevî malbata xwe koç bike. Li ser vê yekê Welî Dêwane heta dawiya jiyana xwe helbestên bi keser nivîsand.

Bandora helbestên wî li ser gelek helbestvanên kurd bû.

Welî Dêwane di sala 1798an çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî 
 Kovara Esmerê: Hejmar 30, Pûşpera 2007, Berga dawî, Amadekar: Selîm Temo

Jidayikbûn 1754
Mirin 1798
Helbestvanên kurd
Mêr
Can Yücel

Can Yücel (jdb. 1926 li Stembol - m.  li Datça) helbestvan û nivîskarekî tirk bû.

Kurê Hasan Ali Yücel e. Li Enqereyê di DTCFê (Fakûlteya ziman, dîrok û erdnîgariyê) de, di beşa fîlolojiya klasîk de perwerde dîtiye. Piştre li Brîtanyayê di zanîngeha Cambridge de xwendiye. Demekê li Londonê di radyoya BBC de kar kiriye. Piştî ku vegeriyaye Tirkiyê li Bodrumê ji bo tûrîstan rêberî kiriye. Paşê li Stembolê bicih bûye û bi karê wergerê jiyana xwe domandiye.

Helbest, werger û nivîsên wî bi pirranî di kovarên Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal, Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Yön, Ant, Imece, Papirüs, Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emegi, Yazko Edebiyat de derketine.

Piştî salên 1965’an Can Yücel dest bi nivîsên siyasî jî dike.  Wî di helbest û nivîsên xwe de bi pirranî îronîzm, "mîzaha reş" û hîciv bi karaniye.

Can Yücel di 12ê tebaxê sala 1999an de li Datçayê çû ser dilovaniya xwe û li wir hatiye binaxkirin.

Berhemên wî 
 Yazma (Nenivîsîne) (1950)
 Her Boydan (Ji bejnerengan) (1959)
 Sevgi Duvarı (Dîwarê dildariyê) (1973)
 Bir Siyasinin Şiirleri (Helbestên polîtîkerek) (1974)
 Ölüm ve Oğlum (Mirin û lawê min) (1976)
 Şiir Alayı (Liqa helbestê) (1981)
 Rengâhenk (Rengaheng) (1982)
 Gökyokuş (Bere esman) (1984)
 Beşibiyerde (Pencyekane) (1985)
 Canfeda (1985)
 Çok Bi Çocuk (Pirr jî zarok)(1988)
 Kısa Devre (Demekurtane) (1990)
 Kuzgunun Yavrusu (?) (1990)
 Gece Vardiyası (Qora kar a şevê, vardiya şevê) (1991)
 Güle Güle-Seslerin Sessizliği (Oxirbe-Bêdengiya dengan) (1993)
 Gezintiler (Gerrîne) (1994)
 Maaile (?) (1995)
 Seke Seke (Lengane, lengokî) (1997)
 Alavara (Fêlbazî) (1999)
 Mekânım Datça Olsun (Bila wargehê min Datça be) (1999)

Çavkanî 

Helbestvan
Nivîskarên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1926
Mirin 1999
G8

G8 (îng. Group of Eight; bi kurdî: Koma Heyştan) koma heyşt welatên dewlemend ên ku ji aliyê sanayî ye pêşketîne.

 DYA
 Japonya
 Almanya
 Keyaniya Yekbûyî
 Fransa
 Îtalya
 Kanada
 Rûsya

Rûsya pêşî ne endamê vê komê pişt re Rûsya jî bû endamê komê ev 8 welat bi navê Welatên G8 tê nasîn. Ji aliyê welatên G8î ji sala 1975an vir ve civînên aborî yên salane tên lidarxistin. DYA, Japonya, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Îtalya, Kanada, Rûsya nêzîkî % 65 aboriya cihanê temsîl dikin. Xebatên salane ya komê ji konferans, lêkolînên ramyarî pêk tê. Serokên hikûmetên endamên komê her sal beşdarî civînan dibin û welatek endam jî serokatiya komê dixe ser milê xwe. Serokaktiya komê di destê kîjan welatî de be, rojeva civînê ew eşkere dike û mazûvaniya civîna wê salê ew dike.

G8
Mirina Jaro

Mirina Jaro xêzeçîroka pêşîn a bi kurdî ye. Xêz ji aliyê Lewent Ozkan ve hatiye pêkanîn û Mamê Elî destan nivîsiye. Di 2007an de ji aliyê Weşanên Berçem ve hat çapkirin. 

Bi salan ev xebat li Nisêbînê hate weşandin û di nav gelek derfetên kêm de. Pêşgotina wê ji hêla Firat Penaber ve bi navê xwe yên din Müslüm Aslan hatiye nivîsin.

Pirtûk di çapa yekem de ma. Ji ber hinek pirsgirekên aborî û polîtîk belavkirina wê jî kêm ket.

Çavkanî 

Xêzeçîrok
Lîsteya amûrên muzîkê

Tembûr
Ney
Erbane
Keman
Kemançe
Piyano
Dihul
Zirne
Bilûr
Ud
Derfik û Cimbiş
Muzîk
Şadiyan

Şadiyan anku Şaddilî navê êleke kurdan a mezin e. Bawerî ev e kû navê xwe ji mîrê Şedadiyan Muhemmedê kurê Şedad girtiye. Navbera salen 951-1075 de li bajare Divînê û Gencê ye serxwetî bûne. Paşe jî heta sale 1199 mîrtiye bajare Ani'ye bûn e.  

Gorî Minorsky êv el, malbatek a êla Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjin Hecbanîyan. Selahedînê Eyûbî jî kurekî vê êle bû. 

Bapîrê wî Şeddad li herêma Serhedê li bajare Divinê jidayîkbûye. Bavê wî û apê wî Şêrko ji Serhedê, koçberê Başûrê Kurdistanê bûne. 

Şadiyan îro bi pirranî li bakurê Xorasanê, li Îranê dijîn. Ji ber şahe Îranê, Şah Ebbas, ji Kurdistana Sor hatine koçberkirin. Niha 2-3 bajarê mezin ên li Xorasanê, bi pirranî ji êlen Şadlû (li Xorasan ji wan re Şadlû dibêjin) û Hecbanî pêk tên. Lê belê, li Kurdistanê jî kesen ji vê êlê hene. Bi taybetî jî li Serhed û Dêrsimê. 

Li Serhede ew baweriyên Elewî û Sunnî dihewînin. Li Dêrsim, (Xarpêt, Mamekî, Erzingan, Sêwas)ê jî Elewî ne. Malbata sereke vê êlê (Adil Beg) li Refahiye dijin. 
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Xabûr (Dîcle)

Ava Xabûr (an jî Xabîr) dikeve navbeyna Silopî û Zaxoyê de û herweha gumrik e an jî gumrikxane jî jêre dibêjin, çinko li vir gumrik heye. Xabûr hem av e, pir jî liser heye û jê re dibêjin Pira Xabûrê, jê re dibêjin Ava Xabûr û jê re dibêjin Gumrika Xabûr. Ev der bes ne gumrik tinê ye, herweha wekî gundekî ye. Ev gumrik ji aboriya herêmên kurdan û bilhesa jibona Silopî, Cizîra Botan, Şirnex, heta Wanê, Mêrdîn, Diyarbekir (Amed) Riha (Urfa) û gelek bajarên din jî ji aliyê aborî ve îstîfade ji gumrika Xabûr dîtine û heta niha jî dibînin.

Li vî aliyê Xabûrê hikûmeta tirkî û li aliyê din hikûmeta herêma kurdan an jî Otonomiya Kurdistanê bikar tîne. Gumrika Xabûr di 15 salên borî de ji aliyê aborî ve îstîfadeke gelek mezin daye aboriya herêmên Kurdan.

Zaxo
Çemên Kurdistanê
Çemên Tirkiyeyê
Çemên Iraqê
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Xabûr (Firat)

Xabûr anku çemê Xabûr (carina wek Xêbûr jî tê nivîsandin) 320 km dirêj e. Çem ji hêla Riha, Mêrdîn û Tûrabdînê dixuliqê û ber bi Binxetê û Sûriyê ve diherikê. Li wir bi Ava Firat dibê yek.

Çemên biçûk ku bi Xabûrê dibin yek ev in (ji rojavayê ber bi rojhilatê ve)
 çemê Naim?, Neim?
 çemê Circib (Circiba Tilherbê, Circiba Îbrahîmiyê, Circiba Qertalê?, Circiba Biçûk, Circiba Mezin)
 çemê Musef
 çemê Feke
 çemê Zergan
 çemê Ewec?, çemê Ewêc?, Riclet Ewec?
 çemê Xenzîr
 çemê Dara
 çemê Cexcex, çemê Nisêbînê
 çemê Ehmer
 çemê Qesrok
 çemê Red, er-Redd
 çemê Cerra, çemê Cerrahî
 Sêblax
 Sefewî
 Ebas
 çemê Şibaniyê
 çemê Brebiç
 çemê Xinêzîr
 Abra?, Ebre?
 çemê Dêmîrqapûyê
 çemê Rumêliyê, çemê Rimêliyê? çemê Rimêlê?

Bi tirkî
 Beşmağralar deresi = çemê Neim
 Aslanbaba deresi = Circiba Tilherbê
 Gümüşçayi = çemê Zergan

Çemên Kurdistanê
Çemên Tirkiyeyê
Çemên Sûriyê
Firat
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Tor
Zêyê Mezin

Zêyê Mezin an Zêyê Behdînan çemekî Kurdistanê ye.

Zêyê Mezin ji axa Rojhilatê Kurdistanê derdikeve. Di herêma Culemergê de dikeve nav axa Bakur û pişt re derbasî Başûr dibe. Di herêmên Girik û deşta Hewlêrê re derbas dibe. Li aliyê Nemrûdê dikeve ser çemê Dîcleyê. Ava çemê Dîcleyê zêdetir dike. Dîcle 33% ji ava xwe ji Zêyê Mezin digire.

Çavkanî 

Çemên Kurdistanê
Çemên Tirkiyeyê
Çemên Iraqê
Parêzgeha Dihokê
Parêzgeha Hewlêrê
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Zêyê Biçûk

Zêyê Biçûk an Zêyê Koyê an jî Zaba Biçûk çemekî Kurdistanê ye. Ji çiyayên herêma rojhilat der tê û di herêma çiyayî de derbasê başûr dibe, Deşta Kerkûkê av dide. Di aliyê başûrê bajarê Şarqat de dikeve nav ava Dîcleyê.

Çavkanî 

Çemên Kurdistanê
Çemên Îranê
Çemên Iraqê
Parêzgeha Hewlêrê
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Parêzgeha Kerkûkê
Kurdistan (parêzgeh)
Parêzgeha Silêmaniyê
Końskowola

Końskowola, qezayek li başûr-rojavayê Polonyayê ye. Di navbera Puławy û Lublinê li kêleka çemê Kurówkayê ye. Di navçeya Puławy a ku girêdayî voyvodatiya Lublînê ye de navenda gnîmayek cuda ye. Gorî hijmartinên sala 2004'an niştecihên xwe 2.188 kes in.

Gund
Çemê Nisêbînê

Çemê Nisêbînê an Cexcex anjî Ceqceq (bi tirkî, Cacak an Çağ-Çağ) navê xwe ji gotina "Çemê Ciq Ciq" girtiye. Çemê Cexcex ji yekbûna ava spî ya ji Serê Avê derdikeve û ji Ava reş a li Kanîka Fila derdikevê pêk tê. Çemê Cexcex ji Nisêbînê ber bi başûr ve diherike. Nêzîkê Hesîçê bi çemê Xabûrê re dibe yek û diherikê çemê Firatê. Dirêjahiya çemê Cexcex heta Nisêbînê 21.700 m ye.

Mijarên têkildar 
 Ava Spî

Nisêbîn
Nisêbîn
Nisêbîn
Nisêbîn
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Sîrwan (çem)

Sîrwan yek ji çemên Kurdistanê ye. Sîrwan ji Rojhilata Kurdistanê derdikeve û paşê tê nava axa Başûrê Kurdistanê. Di bakurê Bexdayê de diçe ser ava Dîcleyê.

Çemên Kurdistanê
Çemên Îranê
Çemên Iraqê
Parêzgeha Diyaleyê
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Huzêm

Çemê Sûyê, Huzêm yek ji çemên Kurdistanê ye. 

Huzêm ji nav axa Başûrê Kurdistanê derdikeve. Sê şaxên avê tên ser: Şaxa Xase, ava Tawix û ava Spî ne. Bajarê Kerkûkê li ser hersê avan e. Li nêzîkî bajarê Beled ew dikeve nav ava çemê Dîcleyê.

Çemên Kurdistanê
Çemên Iraqê
Bafûnbromîd

Bafûnbromîd xoyek ji Bafûn û Brom e. Direfşê xwe AlBr3 e.

Bi tevayî 
Bafûnbromîd di Benzol da û herî avên organîk yên din da dihele.

Çavkanî 

Tirş
Bestinê Bafûn
Bromîd
Gulebûk

Xecxecok, gulebûk, kokolîko, rebenîk an kormamo (Papaver rhoeas), giyayek an kulîlkek ji malbata Papaveraceae e. 

Di biharan de li beriya, li cihên çandiniyê jiberxwe şîn tê. Mezinahiya xecxecokan ji hev cuda ye. Awayekî wê ji 30 heta 80 cm mezin dibe û gelekî bi giya ye. Darê xecxecokê pir tenik û bi pirç e. Kulîlka wê ya sor ji meha gulanê heta tebaxê vedibe.

Cih 
Cihê xecxecokê yê lê derketiye hole nayê zanîn. Lê belê tê bawerkirin ku Asya, Ewropa an jî bakûrê Efrîqa (cihe ku hîna lê wek kevneşopî ji kulîlkên xecxecokê meqyaj tê çêkirin) warê xecxecokê ye. Li van deran ji zû ve çandinî heye û xecxecok bi reya çandiniyê li tevahiya cihanê belav bûye. Ev kulîlk li heremên ku kar û barê mirovan lê heye belav bûye û beyî mirovan nikarîbû bighêje van herêman. Xecxecok hîn zêdetir li cihên germ, zûha û bi tav şîn tên.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Famîleya bûkaniyan
Floraya Kurdistanê
Bafûnklorîd

Bafûnklorîd bestinek ji Bafûn û Klor e.

Bi tevayî 
Bafûnklorîd baş di avê (450 ) û avên organîk da. dihele

Çavkanî 

Tirş
Bestinê Bafûn
Klorîd
Bafûnoksîd

Bafûnoksîd bestinê Oksîjen bi Bafûnê ra ye.

Bi tevayî 
Bafûnoksîd tewr di avê da nahele. Ew pir çetin di asîdan ya bazan da dihele.

Çavkanî 

Oksîd
Bestinê Bafûn
Yasemîn

Yasemîn an asimîn (Jasminum officinale) kulîlkek ji famîleya darzeytûnan (Olaceae) e.

Tê payîn ku ev kulîlk ji Mezopotamya belav bûye li başûrê Ewropa bêhtir şîn bûye. Hin cureyên wê gelek bilind dibin, digihên 4–5 m. Ji vê kulîlkê rûneke taybet tê çêkirin ku piranî di warê dermanan de tê bikaranîn. Ji dusedî zêdetir cureyên yasemînê hene.

Çend cureyên yasemînê
 Jasminum fluminense – Yasemîna afrîqî
 Jasminum grandiflorum – Yasemîna spanî
 Jasminum humile – Yasemîna zer
 Jasminum nudiflorum – Yasemîna zivistanê
 Jasminum officinale – Yasemîn
 Jasminum polyanthum - Yasemîna gulî
 Jasminum sambac – Yasemîna erebî

Kulîlk
Famîleya darzeytûnan
Floraya Kurdistanê
Xeydoka gulanê

Xeydoka gulanê (Convallaria majalis) kulîlkek ji famîleya Convallariaceae ye.

Piranî li cihên avî û sar şîn dibin. Bakurê Ewropa ji bo şînbûna vê kulîlkê gelek li rê ye. Li Kurdistanê gelek cîwar e. Bi qasî 10 - 30 cm bilind dibin.

Kulîlk
Floraya Kurdistanê
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Riwekên axûdar
Gul

Gul (bi latînî: Rosa) an vil (vilik) kulîlkek ji famîleya Rosaceae ye.

Kulîlkeke navdar e û nîşaneya evînê ye. Bi qasî 300 cureyên wê hene. Ji bo kozmetîkê çandiniya wê tê kirin. bîhna gulan yê pir xweş e. wê lomê Kurên misliman pê ra dibêjin gulê mihemmedî. ji bişkuyên gulan reçel çêdibe. Gulên Xelfetîyê yên sorê tarî yên pir meşhûr in.

Di wêjeya devkî û nivîskî ya Kurd de cihê wê 

Gula sor nîşaneya "destnîşankirina hezkirinê", ya zer "daxwaza zewacê" û ya spî jî "evindarî heya mirinê" ye. Li her deverekê Kurdistanê gul tê çandin bo şênkirina baxçe û devedorê avahiyan.

Bi sedan stran li ser gulê hatinê çêkirin û navê wê bo zarokên rindik hatine danîn. Dîsa di wêjeya nivîskî ya Kurdî de jî herwiha cihekê wê yê bêhempa heye.

Galerî

Girêdanên derve 

Kulîlk
Gul
Lîsteya navên kulîlkan bi kurdî

A 
Açelya
Adarok, gulalesûre, kurikmast (Anemone coronaria)
Adonî
Agave
Akonît
Arzing
Aşîle
Avgezok

B 
Babko
Baxox, angelok, kanêje (Centaurea kurdica)
Begonya
Beybûn, babûnc (Matricaria chamomilla)
Binevş, wenewşe (Viola sp.)
Bişkoka rojê, bişkoja rojê
Bizolek, galantoz
Bûkik
Botav

C

Ç 
Çavê dîk
Çûng, pêmirîşk (Ranunculus)

D 
Derpîkê dîk
Derzîdank
Dîbek

E 
Ezno, Ejno

Ê

F

G 
Gangulok
Geranya
Gêlik (Scilla kurdistanica)
giyabîbo
Gobello, gobelo
Gul
Gula hirçê
Gulengî, savil, hevşil (Paeonia officinalis)
Gûlik

H 
Hanhanek, ciwanemerg, kulîlka cotarî
Hes (Ornithogalum kurdicum)
Hîro (Alcea kurdica)
Hûrlêvik

I 
Indeko

Î

J 
Javîle

K 
Kaktus (Cactaceae)
Kamelya (Camellia japonica)
Kîrmiço

L 
Lale (Tulipa)

Lavlavk

M

N 
Nançivîk (Thlapsi arvence)
Naznaz (Portulaca grandiflora)
Nefel (Trifolium)
Nêrgiz (Narcissus)
Nîsanok

O

P 
Petûnya (Petunia)

Q 
Qaçmûk, şewbor (Hesperis kurdica)
Qerenfîl, mêxek (Dianthus)

R 
Rihan

S 
Safîra, safîr (Scaevola)
Sosin
Sumbil, yarçîn (Hyacinthum orientalis)

Ş 
Şilêr (Fritillaria)

T 
Tadar (Eucalyptus globulus)
Şîrşîrok (Euphorbia helioscopia)

U

Û

V

W

X 
Xecxecok
Xeydoka gulanê
Xamek

Y

Z  zembeq
Bafûnsulfat

Bafûnsulfat bestinekî vê reng e. Bafûnsulfat baş kane di avê da bihele.

Bikaranîn 
Bafûnsulfat pir di çêkirinê werekan da tê bikaranîn.

Çavkanî 

Xeterî
Bestinê Bafûn
Sulfat
Amonyak

Amonyak an jî amonya, gazeke bê reng û bi bêhneke pir pîs e. Ew gaza jehrî ye, çavên mera dişewtîne û nefesê mera qutdike. Tîrbûnê amonyak ji yê bê hindiktir e.

Bi tevayî 
Amonyak pir baş di avê da dihele (541 ) û baş di alkohol û asêton da dihele. Di heksan da amonyak xerab dihele.

Xeterên amonyak 
Bestinek navberê 15,5 - 30 % amonyak di bê da kane biteqe. Amonyak li ser cihên canî însên yên şil wek dev û çavan diherfîne. Eger mirovek amonyak daqultîne, ew bi êşekên mezin xûnê vedireşe, pir caran jî ew mirova dimire. Eger amonyak bes 0,5 % di bê da hebe, mera pîştî 30 - 60 deqan dimire.

Çavkanî 

Jehrî
Xeter ji xwezayê ra
Tirş
 
Bestinê Nîtrojen
Bestinê Hîdrojen
Baz
Jehrnasî
Navenda Çomanê (nahiye)

Çoman yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Deverên Qesrê, Gelale û Hacî Omeran ser bi Çomanê ne. Ev bajar dikeve bakurê rojhilata Hewlêrê.

Mijarên têkildar 
 Çoman (navçe)

Çavkanî
Qesrê (nahiye)

Qesrê bajarokekî Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1100 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.

Bajarok
Parêzgeha Hewlêrê
Gelale (nahiye)

Gelale, anku Gełałe, bajaroka bi ser devera Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Ev bajarok 994 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e. Navê Gelale veguhestîna "Gîlalî" (anku Celalî) ye, navê eşîreke kurdan di serdema navîn de.

Çavkanî  

Gundên Çomanê

Gelale
Bajarên Başûrê Kurdistanê
Hecî Omeran (nahiye)

Hecî Omeran bajarokekê Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1700 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.

Hecî Omeran tuxîbekê fermî yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê digel Komara Îslamî ya Îranê ye.

Çoman
Çaliyê

Çaliyê gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit bakûrê bajarê Akrê li istan anko parêzgeha Dihokê. 

Hevsiyên vî gundî ev in: li bakûr gundê Şiniyê, li rojava gundê Baniyê, li rojhilat Xoşana û li başûr Çarbot û Hûkê.

Çaliyê 900 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.

Erdnîgarî
Stêrfizîk

Stêrfîzîk (bi Înglîzî astrophysics) tayek ji fîzîkê ye ko li saloxetên fîzîkî (mîna ruhnîderî, peytî, têhn û pêkhata kîmyayî) yên keyhanê anko gerdûnê û pêkhatên wê yên mîna stêran û kakêşan dikolit. Gerdûnnasî anko kosmolojî teorîktirîn astê stêrfîzîkê ye û karên fîzîkzanê navdar Albert Einstein binekoka nûdema vî zanistî ye.

Çavkanî 

 
Binebeşên stêrnasiyê
Cirnîs

Cirnîs an tîmseh (Crocodylidae) famîleyek e canewerên bejavî yên mezin ji çîna Sauropsida, ji koma cirnîsan (Crocodilia), ku cureyên wek alîgator, kaymîn û gaviyalan tê de hene.

Belavbûn  
Cirnîs di çem û beraviyan de dijîn, li Awistraliya, Asya, Afrîka û Amerîka.

Xwarin 
Cirnîs masî, mar, kosî, beq û guhandaran dixwin.

Dabeşandin 
 Jorekoma Crocodylomorpha
 Koma Crocodilia
 Jorefamîleya Gavialoidea
 Famîleya Gavialidae - Gaviyal an gaviyala çemê Gangesê
 Jorefamîleya Alligatoroidea
 Famîleya Alligatoridae
 Binefamîleya Diplocynodontinae (nemabûye)
 Binefamîleya Alligatorinae - Alîgatoran
 Binefamîleya Caimaninae - Kayman an cirnîsa başûrê Amerîkayê
 Jorefamîleya Crocodyloidea
 Famîleya Crocodylidae
 Binefamîleya Mekosuchinae (nemabûye)
 Binefamîleya Crocodylinae - Cirnîsên rast.

Filogenî 
Kladogrameke li gor Brochu (1997).
 Eusuchia
   ├──Hylaeochampsa
   └──┬──Allodaposuchus
      └──Crocodilia
           ├──Gavialoidea
           │     ├──Eothoracosaurus
           │     └──┬──Thoracosaurus
           │        └──┬──Argochampsa
           │           ├──Eosuchus
           │           └──Gavialidae
           └──┬──Borealosuchus
              └──┬──Pristichampsus
                 └──Brevirostres
                     ├──Alligatoroidea
                     │   ├──Leidyosuchus
                     │   ├─?Deinosuchus
                     │   └──Globidonta
                     │       ├──Stangerochampsa
                     │       ├──Brachychampsa
                     │       └──Alligatoridae
                     └──Crocodyloidea
                         ├──Prodiplocynodon
                         └──┬──Asiatosuchus
                            └──┬──Brachyuranochampsa
                               └──┬──Harpacochampsa
                                  └──Crocodylidae

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Crocodilian Online 
 Crocodilian Biology Database
 Crocodile Attacks in Australia 
 BBC news finds powerful agent in crocodile blood
 Crocodylidae

Crocodilia
Apê Adîk

Apê Adîk (jdb. 1907 − m. 2007), dengbêj û stranbêjekî navdar herêma Efrînê bû.

Apê Adîk bi navê xwe yê din Hesen Adîk di sala 1907an de ji dayik bû. Adîk li herêma Efrînê xwedî navek mezin bû, ku bêtirî 70 salan stranên kurdî yên klasîkî mîna Mem û Zîn, Cebelî, Teyar, Derwêşê Evdî û Edulê gotine. Hunermend Adîk li gelek amurên muzîkê dixist, mîna tembûr, pîk û bilûr û kemanê.

Apê Adik di 1ê hezîranê 2007an di sed saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe. Bi beşdarbûna hejmareke mezin ji nişteciyên gundê Kora li herêma Çiyayê Kurmênc û derûdora wê pêr hunermend Adîk hatiye binaxkirin.

Ew du caran zewicî bû, û bavê 7 keç û 3 lawan bû.

Çavkanî 

Dengbêj
Kesên ji Efrînê
Jidayikbûn 1907
Mirin 2007
Deq

Deq hunereke xemilandinê ye ku ji wêne yan nivîsên ku li ser laşê tê çêkirin pêk tê.

Ev edetê xemilandinê heta mirinê dimîne û bi gelemperî ji aliyê jinan ve tê lêkirin. Deq bi teknîkên curbecur tê çekirin û edetekê pir kevn e. Li Mezopotamyayê, bi hezar salane, bi taybetî li Kurdistanê ji aliyê jin û mêran ve vî edetê deqê tê bikaranîn.

Deq ji rengên kû ji alî çermê îsên ve nayê avêtin û di bin çerm de disekîne, tê bikaranîn. Ji bo kû reng di binî yê cerm bigehê, bi acetekî tûj tê qûlkirin ya jî tê birîn û bi erzîyekê reng tê bicîhkirin. Piştî xerc tê çêkirin, bi derziyeke ku berê hatiye dezenfektekirin motîfên ku tên xwestin tên çêkirin. Bi taybetî piştî şewitandina çerm şunda, rengên ku di jîyanê de qet dernekevin, wek rengê kesik û keskîrêş û keskîvekirî xuya dike.

Huner
Folklor
Aydin Orak

Aydin Orak şanoger, wergêr û helbestvanê kurd e.

Di sala 1982'an de li Nisêbînê ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye ser rûyê dinyayê. Dibistana serete û ya navîn li Nisêbînê diqedîne. Aniha di Zanîngeha Anatolya beşa civakî de perwerdeya xwe berdewam dike. Di sala 1997'an de dest bi karê şanoyê dike. Di sala 2000'î de tevlî şanoya Navenda Çanda Mezopotamya dibe. Di çend lîstikên cûr bi cûr de dilîze. Di rojnameyên Özgür Gündem, Azadiya Welat, Çavreş û Amigra de nivîsên li ser çand û hûnerê, bi taybetî jî nivîsên li ser şanoyê dinivîse. Çend werger kirine û pirtûkek helbestan bi navê Hestên Veşartî çapkiriye. Hîn jî di Teatra Avesta de lîstikvaniyê dike.

Xebatên şanogeriyê 
 Prometheusê Zincîrkirî - PROMETHEUS,
 Kar û Bêkar- TEATRA JIYANA NU,
 Girav- ATHOLD FUGART,
 Sala nû Hinek Zû - TEATRA JIYANA NU,
 Rojnivîska Dînekî - GOGOL,
 Tu Ne Gara yî - AZİZ NESİN,
 Araf - Di Navbera Du Welatan De - CİHAN ŞAN,
 Mirina Zimanekî - MEHMED UZUN û HAROLD PÎNTER.

Xebatên sînemayê 
 Perwane   - AHMET SONER,
 Lêxin Dahol (Çalsın Davullar) - AHMET DÜZ,
 Bêwijdan (Vijdansızlar) - ERBAY GÜL,
 Bahoz - KAZIM ÖZ,
 D - METİN YEGİN,
 Azadiya Wenda (Kayıp Özgürlük)- UMUR HOZATLI.

Berhemên wî 
 Hestên Veşartî - Helbest.

Werger 
 Teneke, Yaşar Kemal, Weşanên Berçem,
 Theodora - HAŞMET ZEYBEK.

Şanogerên kurd
Helbestvanên kurd
Wergêrên kurd
Mêr
Nazmi Kırık

Nazmî Kirik ( jdb. 1ê kanûna paşîn a 1976an li Diyarbekir , Bakurê Kurdistanê ) şanoger û hunermendê sînemayê yê kurd bû .

Jiyana û kariyera wî 
Di sala 1976an de li Diyarbekirê ji dayik bû. Dibistana navincî li Qoserê lîseyê jî li Diyarbekirê xwend. Di dema perwerdehiya xwe de li Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê de dest bi xebatên dîlan û şanoyê kir. Di vê navberê de di gelek lîstikan de cih girt. Di dema xebatên xwe yên NÇMê gelek caran hate binçavkirin û di encamê de 7 meh di Girtîgeha Diyarbekirê de raza.

Piştî ji girtîgehê derket di sala 1996an çû Stenbolê û xebatên xwe yên dîlan û şanoyê li Şaxa Stenbolê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê di bin banê Teatra Jiyana Nûyê meşand. Di sala 2003an digel çend hevalên xwe Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê ava kir.

Di sala 1999an de bi fîlma Güneşe Yolculuk/Rêwitiya Ber Bi Rojê dest bi sînemayê kir. Rêwitiya Ber Bi Rojê di heman salê de di Festîvala Fîlman a Berlînê de xelatên "Blue Angel" û "Peace" wergirt. Di sala 2003an de bi fîlma Kleine Freiheit/Azadiya Biçûk di beşa Derhêneran ya Festivala Fîlmê Cannesê derket ber temaşevanan.

Di sala 2005an de bi derhêneriya Huner Selîm bi fîlma "Kilometre Zero" bû namzetê lîstikvanê mêr yê herî baş. Dîsa di sala 2006an bi kurtefîlma Kimlik/Nasname ku derhêneriya wê bi xwe kiribû beşdarî 43. Festîvala Fîlman ya Antalyayê bû.

Nazmî Kirik xebatên xwe li Tirkiyê û Almanyayê dimeşîne.

Xebatên wî

Sînema 
Güneşe Yolculuk/Rêwitiya Ber Bi Rojê (Bi rola Berzan, Derhêner: Yeşim Ustaoğlu, 1999)
Fotoğraf/Wêne (Bi rola Alî, Derhêner: Kazim Öz, 2001)
Organize İşler/Karên Organîze (Bi rola Hıdır Durulmaz, 2005)
Kleine Freiheit/Azadiya Biçûk (Bi rola Haydar, 2003)
Kilometre Zero (Bi Rola Ako, Derhêner: Huner Salem, 2005)
Dol (Bi rola Azad, 2005)
Beynelmilel/Navneteweyî (Bi rola Tekin Yayladalı, 2006)

Kurtefîlm 
Kimlik/Nasname (Senaryo û Derhênerî)

Şano 
Birîna Dilê Min (Diyarbekir) 
Generalê Teneke (Stenbol)
Rojbaş (Stenbol)
Bayê Elegezê (Stenbol)
Komara Dînan-Şermola (Teatra Jiyana Nû,Stenbol)
Ta (Teatra Jiyana Nû, Stenbol) 
Qal û Qir (Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê, Stenbol)

Girêdanên Derve 
Malpera fermî ya Nazmî Kirik 
Rûpela Nazmî Kirik ya IMDB

Aktor
Jidayikbûn 1976
Kurd
Baran Film

Baran Film şirketeke kurdan li Almanyayê ye. Klîp, fîlm û rêzefilm wekî Hewşa Felekê ji bo Roj TV û MMC'yê çêdikin.

Girêdanên derve 
Malpera Baranfilm 

Şirketa fîlm
Keftar

Keftar, kemtiyar, eftar, heftar  an jî heftiyar (Hyaenidae), famîleyekî guhandarên goştxweran. Li Kurdistanê li deşt û çiyayên nizim dijîn; li çolên Erebistan, Afrîka û Asyayê jî têne dîtin. Di qulên kûr, nev keviran û bin keviran dijîn.

Fîziyolojiya keftaran 
Tevî ku keftar ji aliyê fîziyolojiyê ve çend rûdemin ku mîna famîleya kuçikan wek gur, kûçik, rûvî, hwd., xuya dikin, lê famîleyeke serbixwe çêdikin: ji famîleya Herpestidae wek banbankeyê nêzîktir in. 

Keftar xwedî lem û diranên tewr û tûj e, di şaneşîna ajalan de ku dikare goşt biçirîne. Keftar li gorî dîtina zanistan, weke Meymûnan di nev caneweran ji aliyê awayê nêçîrkirina xwe ve gelekî jîr e.

Di hinek deveran mîna Bagok û Behdînan jêra heftar an heftiyar tête gotin. Çîroka navê wî jî eve ku heft nikarin wî.

Keftarên Kurdistanê 
Keftarê xêzxêzok (keftarê xêzokî) ku li Kurdistanê têta dîtin wek kûçikekî mezin e. Milên wî bilindtirin û ji ber wê yekê xwar û maro digere. 

Tenê digere, rev çê nake û şevger e. Keftar pêz nakuje, kelaxxur e û gelek caran li cihên çepal xwarina xwe peyda dike. Ev keftar di 2016an li gundê Dêrika Miqûrê yê Farqînê hatibû dîtin.

Cureyên keftaran 
 Keftarê deqdeqî (Crocuta crocuta)
 Keftarê qehweyî (Parahyaena brunnea)
 Keftarê xêzxêzok (Hyaena hyaena), keraxan dixwe, carinan li cihên çepal tête dîtin.
 Gurê erdê an aardwolf (Proteles cristatus)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Hyaenidae/
 http://www.hyaenidae.org/ 
 http://www.hyaenidae.org/ancient-hyaenas.html 

Keftar
Famîleyên guhandaran
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Wiesbaden

Wiesbaden, dikevê Rojavayê Almanyayê û herweha paytexta Eyaleta Hessen ye. Ev bajar li ber Şet û Çemê mezin Rhein ê (Rhine) ye. Li Wiesbadên nêziki 280.000 kes dijîn.

Hessen
Bajarên Almanyayê
Kassel

Kassel yek ji bajarên herî mezin ên Hessen, Almanya ye.
 

Hessen
Bajarên Almanyayê
Darmstadt

Darmstadt yek ji bajarên herî mezin ên Hessen, Almanya ye.

Hessen
Bajarên Almanyayê

Paytextên dewletên dîrokî
Seydayê Keleş

Seydayê Keleş (jdb. 1930 − m. 2007) helbestvanekî kurd bû.

Kurtejiyana Seydayê Keleş 
Seydayê Keleş ango bi navê xwe yê din Hesen Muhemmed an Mele Hisênê Bizgûrî yan Keleşê Bextreş''' di sala 1930î de li gundê Bizgûra Mêrdînê ji dayik bûye.  Di 6 saliya temenê xwe de bav û diya wî diçin ber dilovaniya Xwedê, ji feqîrtî diçe Binxetê. Li Binxetê, di temenê 10 salî de, dest bi xwendina dînî kiriye, ew berê xwe dide gundê Xalitê û ew wî dibin cem seydayê Mele Ebdulrezaq. Cihên xwendina wî ew bûn: Xalit, Girgod, Tilerbîtê Jêrîn, Tilerbîtê Jorîn, Qotikê, Girdêwan, Girbawî, Xizna û Tilmeirûf...

Di sala 1945an de, dest bi karê welatparêzî û xwendina kurdî kiriye û dan û standinên wî bi rewşenbîrên wê hingê re çêdibin wek Cegerxwîn, Qedrî Can, Mele Ehmedê Namî û Seydayê Tîrêj û bi wan re dest bi hunandina helbestê dike

Ji ber ku wî ji biçûkaniyê ve, gelek zilm û zor dîtibû û gelek cûreyên kar û xebatê ji bo bidestxistina pariyê nanê xwe û zarokên xwe kiribûn; ji cotkariyê, şivantiyê, palayiyê û avakirina xaniyan, ji ber van yekan, piraniya ristên wî bi dijwarî û xurtî êrîşî zordestiyê, sitemkariyê û bindestiyê dike, û li dor rewşa gel û welatê xwe bi xurtî sekiniye; ji serketinên welatiyên xwe re lîlandiye û ji têkçûnan re hawar kiriye.

Seydayê Keleş xwedî 8 dîwanên helbesta ye. Wî herweha di çapemeniya kurdî de komek ji meqalên wêjeyî nivîsandine.

 Berhemên wî 

 Dîwanên çapkirî 
Em û dijmin, Dîwana 1ê, li welatê Swêdê hatiye çapkirin.
Rêka gel, Dîwana 2an, 1981.
Derdê millet, Dîwana 3an, 1993. Seyda Keleş ew dîwan kiriye diyarî ji bo hemû xwendevanên zimanê kurdî.
Ronahî, Dîwana 4an.
Xebat
Gotinên pêşiyan

 Yên destnivîs 
 Helebçe (Dîwan)
 Berbang (Dîwan)
 Baxistan (Dîwan)
 Bîranînên min'' (Bîranîn)

Seydayê Keleş piştî nexweşiyeke dirêj di 18ê hezîranê di 77 saliya xwe de li mala xwe ya li Qamişloyê çû ser dilovaniya xwe û li Qamişloyê li goristana Qudûr Beg hate veşartin.

Keleş di nav helbestvanên Başûrê Rojavaya Kurdistanê de yek ji helbestvanên naskirî bû. Wî di 19ê kanûna pêşîn a sala 2002yan de yekemîn Xelata Seydayê Cegerxwîn stand. Di sala 2001ê de wî xelata Mîhrîcana Helbesta Kurdî li Sûriyê ya nehemîn stand.

Seydayê Keleş herweha di nav siyaseta kurdî de çalak bû. Vê dawiyê ew bûbû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demoqrat a Pêşverû ya Kurd li Suriyê.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên ji Nisêbînê
Jidayikbûn 1930
Mirin 2007
Nivîskarên zimanê kurdî
Kitêbxaneya Kurdî

Kitêbxaneya Kurdî pirtûkxaneyeke kurdan li Swêdê ye ku di 1997an de ji aliyê Nedim Dağdeviren ve hate danîn.

Kitêbxaneya Kurdî ku di 10ê çiriya pêşîn a sala 1997an de ji aliyê Wezîra Çandeyê ya Swêdê Marita Ulvskog ve hate vekirin, di sibata 1996an de bi piştgiriya weqfa dewletê bi navê Stiftelsen Framtidens Kultur (Weqfa Çandeya Pêşerojê) dest bi xebata xwe ya damezrandinê kir.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Kitêbxaneya Kurdî

Pirtûkxane
Swêd
Offenbach am Main

Offenbach yek ji bajarên herî mezin ên eyaleta Elmanyayê Hessenê ye.
 

Hessen
Bajarên Almanyayê
Xurremabad

Xurremabad an jî Xurramawe (bi farisî: خرم‌آباد) serbajara parêzgeha Luristanê li Îranê ye. Li gor serjimêriya sala 2008an nifûsa wî bajarê nêzî 500.000 kesan e. Dûrahiya Xurremabad ji Tehranê 490 kîlometre ne. Gelê bajêr ji kurdên lek û lurên Luristanî (Bala Gariva) pêk tê.

Girêdanên deranî 

 Bajarvaniya Xurremabadê  (bi farisî)
 Galeriya wêneyan

Çavkanî

 

Bajarên Îranê
Luristan (parêzgeh)
Çarekan

Çarekan êleke kurd a kirmanc e ku bi taybetî li Xinûsê, Qoçgirî û Dêrsimê dijîn û hemû elewî ne û ji devoka wan re çaregkî tê gotin. Endamên eşîra çarekî berê pêş de misilmanên sûnî bûn. Bar kirin ji Paloya Elezîzê û li Dersîmê bûne elewî. Kalikê çarekiyan li Palo, li gundê Axdûrekê dijiye. Eşîra kalikê vê eşîrê eşîra xeciyan e.

Çavkanî

Eşîrên Dêrsimê
Eşîrên dimilî
Xinûs
Zengine

Zengine êleke mezin e, li navîn û başur u rojhilat e Kurdistan.
Bi taybetî, li Kerkûk, Slêmanî, Xaneqîn, Kirmaşan, Hemedan, Lûristan û Gûran dijîn, û her se zaravayên kurdî ên jêrîn diaxivin. Li hinek herêman kelhurî, li hinek herêman jî Soranî an jî Lekî diaxivin.

Eşîr

Eşîrên Kurdistanê
Kiz

Gêj êlekî li Herêma Germyan in. li nahya qadir kerem djin

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Hesenan (eşîr)

Giranîya êla Hesenan dikeve aliyê Muş û navçeyên Muş'ê Milazgir, Xinûs û Kop, Panos, Erdiş û Elbak(Başkale) ê ye. Lê belê Hesenan ne tenê li van deveran e. Di heman demê li hin deverên Riha, Mêrdîn, Amed û Erzerom'ê jî belav bû ne. Pênc çiqên Hesenan hene. Vana evin:

1. Ağeler(mala beg)
2. Malbat/Torin
3. Qereceyî
4. Şêxkî
5. Tirokeî

Êla hesenan l çenid deverên îraqê îranê û Sûrî dibelavin.

hesenan êk bû j êlên pşkdar d Serhildana Dêrsimê

Eşîrên Bakurê Kurdistanê

Xinûs
Çaregkî

Çaregkî li Xinûse ji zaravêye kirmanckî re, ê ku êle Çarekan, Lolan û Xormekan pe diaxivin, dibêjin. Ji elewîyan re Çarek, ji devokê wanê ku pê diaxivin jî, êv zaravêye kurdîye kirmanckîye, dibêjin Çaregkî.

Zaravayên kurdî
Xinûs
Pisîk

Pisîk, pisîng, kitik an pisîka malan (bi latînî, Felis silvestris catus), pisîkeke kedî ye. Nêzîkî 9.500 sal e ku mirov û pisîk hev dimînin. 

Li Kurdistanê pisîka Wanê heye. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Felis
Emîna Emîna (albûm)

Emîna Emîna albûmekî Ciwan Haco ye. Albûma Emîna Emîna bi şêweyeke amatorî hatiye tomarkirin. Ciwan Haco di 14 saliya xwe de li malê ev albûmê tomarkiriye. Di albûmê de tenê amûrê tembûrê hatiye bikaranîn.

Stran 
 Emîna Emîna
 Ax û Eman
 Çav Reşê
 Lê Xanim
 Dilo Dilo
 Welat Şêrintire
 Kurdistanê Rizgarkin
 Derman Nema Hekim Nema
 Were Were
 Hey Felek
 Were Dilber
 Eman Esmer

Albûm
Girtiyên Azadiyê (albûm)

Girtiyên Azadiyê albûmeke Ciwan Haco ye. 
 1 Girtiyên Azadiyê  06:54 
 2 Nazîkê            02:17 
 3 Hey Dîlberê       05:01 
 4 Rê                03:11 
 5 Were              04:54 
 6 Welat             06:11 
 7 Zingil            04:53 
 8 Xerîbî            04:50 
 9 Sira Sibê         05:23

Albûm
Leyla (albûm)

Leyla albûmekî Ciwan Haco ye.

Stran 
 Leyla
 Dîlbera Qeşeng
 Behra Wanê
 Maçek
 Girîyanim Bese 
 Hey Dîlberê
 Zemano
 Limin lê lê
 Zarok
 Çaçanê

Albûm

Dîlbera Qeşeng
Dîlbera qeşeng terhîn û ciwan
Li serî zerzeng di dest de piyan
Pêşkêşî min kir, mayî ji lêvan
Bi vexwarin da kirim netîwan

Pênûs kişabû birhên kevanî
Çavên şîn neqşîn rengê çîmanî
Lêvên roj û dirûv hiş û giyanî
Hilkir hilkişa ji laş deranî

Dîlbera nazdar tak ji rihana
Buharên rengîn mîhên gulana
Gîyanên kovî dan ser zîndana
Hilkir hilkişa xist nav însana
Gotin: Rojen Barnas
Musîk: Ciwan Haco
Çaw Bella (albûm)

Çaw Bella albûmekî Ciwan Haco ye.

Stran 
 Nisebîna Rengîn 
 Levhatî ye 
 Çaw Bella 
 Pejna te naye 
 Nazîke 
 Deme bere 
 Perde 
 Keçke 
 Li şarê jînê 
 Emân

Albûmên kurdî
Sî û Sê Gule (albûm)

Sî û Sê Gule albûmekî Ciwan Haco ye.

Stran 
 Sî û Sê Gule 1
 Sî û Sê Gule 2
 Sî û Sê Gule 3
 Sî û Sê Gule 4
 Dîyalog
 Nikar im
 Gund û Bajarên Çadirî
 Torîna Min
 Ti Ciwanî
 Gûlek
 Dîyarbekir

Albûmên kurdî
Dûrî (albûm)

Dûrî albûmekî Ciwan Haco ye.

Stran 
 Serbûrîyek
 Ziravê
 Bida  
 Gula Deviya 
 Siba
 Şervan
 Dûrî  
 Yara Derew
 Dil Jî Min Bir
 Çavreş 
 Esmer
 Lawê Min

Çavkanî 

Albûmên kurdî
Bilûra Min (albûm)

Bilûra Min albûmekî Ciwan Haco ye.

Stran 
 Xatûn
 Zînê
 Dersîm
 Nexta Nazê
 Bêje
 Hey hey
 Zîlan
 Dest
 Bîlûra Min

Çavkanî 

Albûmên kurdî
Na Na (albûm)

Na Na albûmeke Ciwan Haco ye.

Stran 
 Na Na 
 Sê Sê 
 Gulek 
 Ax û Eman 
 Sê Sê (Remix) 
 Gulek (Remix) 
 Ax û Eman (No Sleep Version)
 Na Na (Remix)
 Gulek (Radio Version)

Albûm
Pêpenê Kurtbir

Pêpenê Kurtbir, an jî Pêpenê Sêyem, (bi Latînî: Pippinus Minor, bi Fransewî: Pépin III, Pépin le Bref), gelek caran ji ber awayê axaftina wî ya kurt jêre "kurtbir" hatiye gotin. Di navbera 751 û 768an de keyê Frankan bû. Pêpenê Kurtbir di 714an de ji dayik bûye û di 24ê îlona 768an de miriye. Pêpenê Kurtbir bavê keyê navdar ê Împeratoriya Romê ya Pîroz, Karlê Mezin bû.

Keyên fransî
Narîn Feqe

Narîn Feqe (z. 1980) stranbêj û hunermenda kurd.

Narîn Feqe di sala 1980an de li bajarê Dêrîka Hemko nêzîkî bajarê Qamişlo hate dinê. Di sala 1991an di deh saliya xwe de tevî malbata wê koçî Swêdê kir û li wir bi cîh bûn. Ew keça hunermendê navdar Adil Feqe ye.

Albûmên Wê 
 Nalînek (2005)

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî ya Narîn Feqe 
 Li Swêdê guleka kurdî ya din vedibe: Narîn Feqe, Hevpeyvîn: Niyaz Azîz/Xebat, NETKURD 

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1980
Elías Antonio Saca González

Elías Antonio Saca González (jdb.  li Usulután) di rojê 21ê adarê bû serokî dewletî El Salvador. Ew di partiya ARENA da ye. Antonio lawî bavkekî felastînî e.

Serok
Salvadorî
Mêr
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Filistînî
Usulután

Usulután bajarê çarem ê herî mezin ê El Salvador e. Ew hên jî paytextê Departamento Usulután e. Li wê derê nêzîkî 45.000 kes dijîn.

Arîşeyên xwezayî 
Di sala 1998'an de hurrîkanê Mitch li Usulután pir tişta xerekir.

Di sala 2001'ê de ew bajar piştî erdhejekê pir xerabibû.

Çavkanî 

Bajar
El Salvador
Berbang (kovar)

Berbang kovarek bi kurdî û swêdî ye.

Berbang organa Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê ye. Berbang ji du mehan carek derdikeve. Hejmara yekem ya Berbangê di tîrmeha 1981'ê de derket. Berbang ji bo endamên komeleyên Federasyonê bê pere bû. Berbang di rûpelên xwe de cih dide anons û îlanên rojbûnê, mizginê, wefatê, sersaxiyê. Ev îlan û anons bê pere ne. 
Di destpêkê de berpirsiyarê giştî yê kovarê Eşref Okumuş Pistre bi dorê hat guhertin.Demeke dûr û dirêj redaktor û berpirsiyarê Berbangê Amed Tîgrîs bû. Amed Tîgrîs sê dewrên cuda redaktoriya kovara Berbangê kiriye. Ji hejmara 130an ve berpirsiyarê gistî Aycan Şermîn Bozarslan, redaktor û berpirsiyar kovarê Kovan Amedî ye.

Girêdanên derve 
 Malpera kovara Berbangê

Mijarên têkildar 
 Berbang hunermendeki kurd e, ji naveya Riha Weransare ye. Albumek heye bi nave delale qerecdaxe ye.

Çavkanî 

Kovarên kurdî