nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şêx Mihemed Can

Şêx Mihemed Can (1858-1910) fiqihnas, hedîsvan û mentiqvanekî kurd e.

Di 13ê meha şe´bana 1274ên (dike 1858-59ê mîladî) Koçê de li Axtepeya bi ser qeza Çinarê ve (Amed) hatiye dinyayê û di heştê sibata 1325ên romî de (21ê adara 1909-10)  jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Şêx Mihemed Can Axtepî kurê Şêx Hesenê Nûranî ye, diya wî Şerîfe Xanim keça Mele Hesen e û birayê bindest ê Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Şêx Mihemed Can jî sê kurên xwe hebûne; Muhemmed Hesîb, Muhemmed Mûnîr û Muhemmed Behcet.

Şêx Mihemed Can xwendina xwe ya destpêkê li cem bavê xwe kiriye. Piştre di Medreseya bavê xwe ya li Axtepeyê de li cem Mele Selîm û Mele Muhemmed Emîn xwendina Nehw, tefsîr, hedîs û mentiq xwendiye. Wî destûrnameya xwendinê ji Dersdarê menşûr ê Kurdistanê Mele Muhemmedê Kurmuşluyê wergirtiye. Piştî wergirtina destûrnameya xwendinê Şêx Muhemmed Can  çûye Şamê û ji xelîfekî Mewlana Xalidê Kurdî xelîfetiya Rêçika Nexşebendî jî wergirtiye.

Piştî wergitina xelîfetiyê Şêx Muhemmed Can  şûnde vegeriyaye gundê xwe Axtepe û li şûna kekê xwe Şêx Ebdurehman di Medresê de  desdarî kiriye ta ku çavên xwe ji dinya ruhnik girtine.

Berhemên Şêx Mihemed Can a herî navdar, destana Leyl û Mecnûn e. Tarîxa nivîsandina vê pirtûkê, çewa ku wî bi xwe di malikeke li dawiya wê bi tarîxa koçê nivîsiye, pirtûkê di "Hezar û sêsed û du"duyan de kuta kiriye.  Îcar ev tarîx li hember ya Mîladî dike 1884. Ji bilî vê, çend rûpel medhiyeyeke Şêx Mihemed Can jî heye ku li ser Rewdneîma kekê xwe Evdirehmanê Axtepî nivîsiye.

Di hezîrana 1992an de fotoqopiyê pirtûka Leyl û Mecnûn digel wêneyê Şêx Mihemed Can û kekê wî Şêx Evdirehman, bi alîkariya hin biraderan gihane min.

Ev nusxeya destana Leyl û Mecnûnê Şêx Eskeriyê kurê Şêx Evdirehmanê Axtepî di 1924an de ji nû ve dîsa bi tîpên erebî nivîsiye û di Temûza 1934an de jî kuta kiriye. Herçiqasî di wê navê re deh sal bihurîne û demeke dirêj e jî, lê bila nêye jibîrkirin ku rûxandina Serhildana Kurd a bi serokatiya Şêx Seîd tîna xwe li her tiştî kiribû.

Ev teksta destana Leyl û Mecnûnê 148 rûpel e, digel beşa destpêk û ya dawî tê de 19 sernav û 1882 beyt hene. Helbestên wê hemû xweşxwîn û rewan in û  bi deh kiteyan dikişin, qafiyeya her du rêzên malikan jî yek e.

Zeynelabidin Zinar pirtukê ji elîfbêtina erebî ve guhaztiye alfabeya latênî û di 1992an de li Swêdê daye çapkirin.

Şêxê dilovan bi helbestkî serpêhatiya evîna Leyl û Mecnûn bi zaravayê kurmancî nivîsiye û  ji me re diyarî hiştiye.

Çend helbest ji Leyl û Mecnûnê

Şêx Mihemed Can di destpêka pirtûka xwe de sedemê nivîsandina bi zimanê kurdî weha beyan kiriye:

Çavkanî 

Jidayikbûn 1858
Mirin 1910
Kesên sedsala 19an
Alimên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Hedîsvanên kurd
Fiqihnasên kurd
Zanyarên îslamê
Kesên ji Amedê
Nivîskarên zimanê kurdî
Roger Martin du Gard

Roger Martin du Gard (jdb.  li Neuilly a li ber Parîs; m.  li Bellême, Orne) nivîskarekî fransî bû. Sala 1937î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû. Rêbaza nivîsandina wî di bin siya realîzm û natûralîzma sedsala 19emîn de tê jimartin.

Berhem 

 Devenir (1906)
 L'Une de Nous (1909)
 Jean Barois (1913)
 Les Thibault : Le Cahier gris (1922)
 Les Thibault : Le Pénitencier (1922)
 Les Thibault : La Belle Saison (1923)
 Les Thibault : La Consultation (1928)
 Les Thibault : La Sorellina (1928)
 Les Thibault : La Mort du père (1929)
 Vieille France (1933)
 Les Thibault : l'Été 1914 (1936)
 Les Thibault : l'Épilogue (1940)
 Correspondance avec André Gide  (posthume 1968)
 Le Lieutenant-colonel de Maumort  (posthume 1983)

Nivîskarên fransî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Johannes V. Jensen

Johannes Vilhelm Jensen (jdb.  li Farsø (Jütland), m.  li Kopenhagen) nivîskarekî Danîmarkayî bû. Sala 1944î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Perwerdeya medîsînê (tendurustînasiyê, tibbê) dîtiye lê di wî warî de nexebitiye. Wekî rojnamevan li gelek welatan maye û kar kiriye. Di bin bandora angaşta Charles Darwin de maye. Rexnegerên wêjeyê rêbaza wî di bin siya optîmîzmê de dinirxînin.

Berhem 

 Aandens stadier (1928)
 Den gotiske Renaissance (1901)
 Himmerlandshistorier (1898-1919)
 Den lange Rejse (dt.: Rêwîtiya dirêj) (vol 1-6, 1908-1922)
 Kongens Fald (1900)
 De Mythe (vol.1-9, 1907-1944)

Nivîskarên danmarkî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1873
Mirin 1950
Muhemmedê Kerbelayî

Muhemmed Kerbela (1885 Amed -1939) nivîskar û helbestvanê kurd e ku herî pêşîn ferhenga Kurdî-Farisî wî nivîsand.

Muhemmed Kerbelayî herweha mêrxasê bi nav û deng , di sala 1885an de, li gundê Axtepê ji diya xwe re çêbûye û di sala 1939an de jî, li gundê Çolê çûye ber dilovaniya Xwedê û li gudê Axtepe di wargeya xwe ya timî de dimîne.

Kerbelayî kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî ye. Lê ew bi şêxtiyê qewî nehatiye naskirin. Di nav xelkê de, jê re  Muhemmed Kerbela, yan jî Kerbelayî dihate gotin. Herweha alim û zanayekî gihaştî bû. Xasma di warê zanîn û dersdana feqiyan de, şûna bavê xwe dagirtiye. Muhemmed Kerbela nezewîciye, li paş xwe ne kur û ne jî dot hiştine û kurdûnde ji dinyayê koça xwe bar kiriye. 

Wî, mîrata xwe tenê du heb pirtûkên granbiha ji nefşên nûhatî re diyarî hiştine. Li gorî gotinên xelkê, M. Kerbela ji mîrata bavê xwe Şêx Ebdurehman jî, ji xwe re tenê pirtûk hildane. Wekî din, mal û milk ji xwişk û birayan re hiştine. Ji ber wan xeysetên wî yên rind û gihaştina wî ya zêde, di nav xelkê de navûdeng  daye. Herweha bi hunermendî, zanyarî, rewşenbîrî, helbetvanî û welatparêziyê jî menşûr bûye. Ew, di îlmê erebî û farisî de pir zana bûye, wek zimanê xwe yê netewî zanibûye. 

M. Kerbela di şerê şoreşa 1925, bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî de alaya azadiyê hildaye. Piştî fetisandina Serhildanê, Hikûmeta Tirk wî jî bi hin serok û berpirsyarên dozê re biriye neyistanê (nefî) û wî li bajarê Uşaqê xistiye bin çavdêriya mecbûrî. Lê piştî demekurtekê, wî ji wirê hinartine bajarê Edeneyê Di sala 1927 an de, piştî ku Roma Reş ji Kurdan re “lêborîna giştî“ beyan kiriye, M. Kerbela jî vegeriye gundê xwe. Lê mixabin ew li beyabanê pir zor û zehmetî dîtine û nexweşîneke bêderman girtiye. Ew nexweşî, lê pir tîn kiriye û bi salan domandiye, heta ku bûye sedemê mirina wî. 

Li gorî gotinên xelkê, Kerbela di ber sekerata mirinê de weha gotiye: "Ez sindoqeke devgirtî hatim û devgirtî çûm!"

Vî welatparêzê mêrxas, li paş xwe du heb pirtûkên granbiha ji me re diyarî hiştine. Yek dîwanek e û ya din jî ferhengokeka Kurdî-Farisî bi navê  "Mîrsad'ul Etfal"  e. Wî ew Ferheng di sala 1912 an de nivîsîye. Her çiqas pirtûk bi xwe ferheng e, lê wek Nûbihara Ehmedê Xanî, bi kêş û qafiye û kite, bi helbestkî nivîsiye. Tê de  li dor 1350 bêje hene. Navê wê, bi mana riya (papûr) piçûkan e. 

Muhemmed Kerbela di destpêkê de gotiye ku wî ev Fergeng ji bo "etfal û ewladê di Kurdan" nivîsîye û domandiye: 

...
Wekî wê Nûbihara Xanî
Esasê wê ji bo etfalan danî
...
Muhemmed Kerbela Dîwana xwe jî, di sala 1914'an de nivîsiye. Piştre Mele Zeynelabidîn Amedî wê Dîwanê bi destxetê xwe, ji nûve bi tîpên Erebî nivîsiye û di 1980 de çap kiriye. Zeynelabidin Zinar  ev herdu jî veguhaztin tîpên alfabeya latînî û di 1989an de dan weşanxaneya Jîna Nû ku çap bike. Mîrsad-ul Etfal di eynî salê de hatiye çapkirin, lê belê Dîwana wî hêjî nehatiye çapkirin.

Ev çend malikên li jêr, jêderkên ji Dîwana M.Kerbela ne li jêr wek nimune:

Berhem 
Mîrsadu'l-Etfal (Şahrahê Kûdekan) Pirtûk Ferhenga kurdî-farisî ye.
Dîwana Helbestan

Çavkanî 

Jidayikbûn 1885
Mirin 1939
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kesên sedsala 20an
François Mauriac

François Mauriac (jdb.  li Bordeaux; m.  li Parîs) nivîskarekî fransî bû. Di sala 1952an de guncavê Xelata Nobelê ya Wêjeyê hatiye dîtin.

Ew bi qasî wêjevaniya xwe fîlozofiyê rejî bilîdibû. Di herdu şerên cîhanê de gelek dijwarî dîtiye. Rêbaza nivîsandina wî di bin navê "çepa katolîk" de dihat binavkirin. Wî ji ber ku mafê azadiya Cezayîrê diparast heya bigire ji aliyê artêşa welatê xwe êşkence jî dîtiye. Bi her awayî berxwedanên li dijî faşîzma Mûssolînî, Franko û Nazî parastiye û alîkarî daye.

Berhem 

 La Vie de Jésus, 1935
 La Robe prétexte, 1914
 Le Baiser aux lépreux, 1922
 Genitrix, 1923
 Le Désert de l'amour, 1924
 Thérèse Desqueyroux, 1927
 Ce qui était perdu, 1930
 Le Nœud de vipères, 1932
 Commencements d'une vie, 1932
 Le Mystère Frontenac, 1933
 La Fin de la nuit, 1935
 La Pharisienne, 1941
 Le Cahier noir, 1943
 Le Sagouin, 1951
 L'Agneau, 1954
 Un adolescent d'autrefois, 1969
 Mémoires intérieurs, 1985
 Nouveaux mémoires intérieurs
 Commencements d'une vie 1932
 Asmodée, 1938
 Les Mal Aimés, 1945
 Passage du malin, 1948
 Le Feu sur terre, 1951

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskarên fransî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Thomas Stearns Eliot

Thomas Stearns Eliot (jdb.  li St. Louis, Missouri, DYA; m.  li London) lîrîker, dramatîker û nivîskarê ceribandinê yê amerîkî bû. Di sala 1948î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Li DYA û Fransayê perwerdeya matematîk, fîlolojiya zimanên Asya û Ewropa û fîlozofiyê dîtiye. Bi qasî demekê di bankayekê de xebitiye. Sala 1952î dibe gerînendeyê pirtûkxaneya Londonê. Bi navê Faber and Faber weşanxaneyek dadimezirîne. Di bin bandora Vergilius, Dante û William Shakespeare de bi taybetî lîrîkên bêhempa nivîsiye. Ew xwedî gelek payeyên doktoriyê yên gelek zankoyan bû.

Berhem

Helbest
 [[The Love Song of J. Alfred Prufrock|Prufrock]] and Other Observations (1917)
 Poems (1920)
 Whispers of Immortality (1920)
 The Waste Land (1922)
 The Hollow Men (1925)
 The Journey of the Magi (1927)
 Ash Wednesday (1930)
 Ariel Poems (1930)
 Coriolan (1931)
 Old Possum's Book of Practical Cats (1939)
 Four Quartets (1945)

Drama
 Sweeney Agonistes
 The Rock (1934)
 Murder in the Cathedral (1935)
 The Family Reunion (1939)
 The Cocktail Party (1949)
 The Confidential Clerk (1954)
 The Elder Statesman

Tevlîhev
 The Sacred Wood: Essays on Poetry and Criticism (1920)
 The Second-Order Mind (1920)
 Tradition and the individual talent (1920)
 Homage to John Dryden (1924)
 Shakespeare and the Stoicism of Seneca (1928)
 For Lancelot Andrewes (1928)
 Dante (1929)
 Selected Essays, 1917–1932 (1932)
 The Use of Poetry and the Use of Criticism (1933)
 After Strange Gods (1934)
 Elizabethan Essays (1934)
 Essays Ancient and Modern (1936)
 The Idea of a Christian Society (1940)
 Notes Towards the Definition of Culture (1948)
 Poetry and Drama (1951)
 The Three Voices of Poetry (1954)
 On Poetry and Poets (1957)

Nivîskarên amerîkî
Nivîskarên brîtanî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Qirika reş

Qirika reş an jî qela mizgînî (Corvus frugilegus), binecureyekî qirikan.

Şayes 
Pûrtên wê reş in, 47 cm digihê û qareqarên wê mîna yên qirikan in.

Reftar

Belavbûn 
Qirik ji Îrlanda û Brîtaniya Mezin di Fransa û bakurê Spanya'yê re heya deştên herêma Altay'ê belav dibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Qirik
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Qijak
Borîs Pasternak

Borîs Leonîdovîç Pasternak (bi rûsî: Борис Леонидович Пастернак, Boris Leonidowich Pasternak), * 29ê kanûna paşîn/10ê sibatê 1890 li Moskowê; m. 30ê gulanê 1960 li Peredelkîno a li ber Moskowê) helbestvan û nivîskarekî rûs bû. Ew li seranser cîhanê bi romana xwe ya navdar Doktor Jîvago tê naskirin. Sala 1958î Xelata Nobelê ya wêjeyê didin wî lê ew ji ber sedemên polîtîk vê xelatê napejirîne û nagire.

Li malbateke cihû yê hunermend tê jiyanê. Di zaroktiya xwe de dersên muzîkê digire. Li Moskow, Almanya û Îtalyayê perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Gorî gelekan ew nivîskarê herî baş ê sedsala 20em bû. Di bin siya fûtûrîzm û sîmbolîzmê de pênûsa xwe xebitandiye. Di helbesta rûsî de nûjenî pêk aniye. Kûraniya derûniya kesayetiya ferdan û koman, bêhempa raxistiye ber xwendevanan.

Herçendî ne bi zimanê zikmakî be jî, li Kurdistanê jî gelek hez ji berhemên wî tê kirin. Romanên wî xewnên gelek ciwanên kurd xemilandiye, hêz û biryardariya jiyanê daye wan.

Hin ji berhemên Pasternak 
 Cêwiyên esmanî (Близнец в тучах, 1914)
 Li ser eniyan (Поверх барьеров, 1917)
 Xûşka/Xweya min, jiyan (Сестра моя — жизнь, 1922)
 Zaroktiya Luvers (1922)
 Name ji Tûla (1922)
 Sala 1905 (Девятьсот пятый год, 1926/27)
 Nameyên hiştî. Bîranîn (1931)
 Spektor. Romankirî (1931)
 Di diljeniya ciwan de (На ранних поездах, 1943)
 Dûraniya erdê (Земной простор, 1945)
 Doktor Jîvago (Доктор Живаго, 1958/1987)
 Taybetî li ser min. Xwejînenîgarî (1959)

Nivîskar
Rûs
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Kesên sedsala 20an
Jidayikbûn 1890
Mirin 1960
Saint-John Perse

Saint-John Perse (navê berê Marie-René-Alexis Saint-Léger; jdb.  li Saint-Léger-les-Feuilles a Guadeloupe, m.  li Giens/Fransa) helbestvan û dîplomatekî fransî bû. Sala 1960î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Hin ji berhemên wî 

Éloges 1911
Anabase 1924
Exile 1942 (Penaberî)
Amers 1957
Oiseaux 1963 (Balinde)

Nivîskarên fransî
Dîplomatên fransî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Patrick White

Patrick White (jdb.  li London, Brîtanya - m.  li Sydney, Awistralya) nivîskarekî awistralî bû. Wî di sala 1973an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye. Di hemî warên wêjeyê de berhem daye. Yek ji giregirên wêjeya îngilîzîaxêv tê jimartin.

Berhem

Pirtûkên helbestan 
 Thirteen Poems, li dora. 1930
 The Ploughman and Other Poems, 1935

Roman 
 Happy Valley, 1939
 The Living and the Dead, 1941
 The Aunt's Story, 1948
 The Tree of Man, 1955 (Darê mirovan)
 Voss, 1957
 Riders in the Chariot, 1961
 The Solid Mandala, 1966
 The Vivisector, 1970
 The Eye of the Storm, 1973 (Çavên bageran)
 A Fringe of Leaves, 1976
 The Twyborn Affair, 1980
 Memoirs of Many in One (1986)

Kurteçîrok 
 The Burnt Ones, 1964 (Şewat)
 The Cockatoos, 1974
 Three Uneasy Pieces, 1988

Drama 
 Return to Abyssinia 1947
 Four Plays, 1965
 Big Toys, 1978
 Signal Driver, 1983

Tevlîhev 
 Flaws in the Glass: A Self-Portrait, 1981
 Patrick White Speaks Essays, 1990
 Letters, weşan ji aliyê David Marr, 1994

 Jînenîgariya wî Patrick White: A Life.'' David Marr, 1991. Random House Australia, Milsons Point NSW.

Çavkanî 

Nivîskarên awistralî
Mêrên awistralî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1912
Mirin 1990
John Steinbeck

John Ernst Steinbeck (jdb.  li Salinas, California; m.  li New York) nivîskarekî serkeftî yê DYAyî yê sedsala 2oemîn bû. Sala 1962î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Di malbateke cotyar î xizan de hatiye jiyanê. Ji bo bixwîne û jiyana xwe bidomîne di gelek karên dijwar de dixebitî. Nekariye zankoyê bidawî bike. Lê xizanî û ceribandinên wî jê re deriyê wêjeyê vekiriye. Wî cîhana xizan û bindestan bêhempa şîrove kiriye û raxistiye ber çavên xwendevanan.

Li seranser Kurdistanê romana wî ya Tiriyên Xezebê, herçendî bi zimanê Rom (Tirk), Ereb û Farisan be jî, tê naskirin. Ev romana wî gelek caran hatiye fîlmkirin jî.

Berhem 

 Cup of Gold (1929)
 The Pastures of Heaven (1932)
 The Red Pony (1933)
 To a God Unknown (1933)
 Tortilla Flat (1935)
 The Harvest Gypsies: On the Road to the Grapes of Wrath (1936)
 In Dubious Battle (1936)
 Of Mice and Men (1937), bi kurdî Mişk û Mirov (1993). Stockholm, Nûdem. ISBN 91-88592-01-4
 The Long Valley (1938)
 The Grapes of Wrath (1939)
 Forgotten Village (1941)
 The Log from the Sea of Cortez (1941)
 The Moon Is Down (1942)
 Bombs Away: The Story of a Bomber Team (1942)
 Cannery Row (1945)
 The Pearl (1947)
 East of Eden (1952)
 The Short Reign of Pippin IV (1957)
 The Winter of Our Discontent (1961)
 Travels with Charley (1962)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1902
Mirin 1968
Nivîskarên amerîkî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Samuel Agnon

Samuel Josef Agnon (bi îbranî: שמואל יוסף עגנון; navê berê Samuel Josef Czaczkes; jdb.  li Buczacz, Galîçya, îro Ûkrayna; m.  li Rexovot a li ber Tel Avîv) yek ji navdarên nivîskarên bi zimanê îbranî yê sedsala 20emîn tê naskirin.

Ew di berhemê xwe de Cihûtiya rojhilatê radixe ber xwendevanan. Hin rexneger wî dişibînin, Franz Kafka. Di sala 1966î de bi tevî Nelly Sachs guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê tê dîtin.

Hin ji berhemên wî yên bi îngîlîzî hatine çapkirin 

 Shira (1971)
 Ir Umeloah ("A City and the Fullness Thereof") (1973)
 In Mr. Lublin's Shop (1974)
 Within the Wall (1975)
 From Myself to Myself (1976)
 Introductions (1977)
 Book, Writer and Story (1978)
 The Beams of Our House (1979)
 Esterlein Yekirati ("Dear Esther: Letters 1924-1931" (1983)
 A Shroud of Stories (1985).
 The Correspondence between S.Y. Agnon and S. Schocken (1991)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskar
Îsraîlî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1888
Mirin 1970
Romannivîsên sedsala 20an
Nelly Sachs

Nelly Sachs (navê berê Leonie Sachs;  li Berlînê;   li Stockholmê) nivîskareke alman bû. Sala 1966'î bi tevî Samuel Agnon Xelata Nobelê ya wêjeyê parvekirine.

Berhem 
 In den Wohnungen des Todes, 1947 (Di niştevaniya mirinê de)
 Die Leiden Israels, (Azarkêşên Cihû) 1951
 Fahrt ins Staublose. Die Gedichte, Band 1, 1961
 Zeichen im Sand. Die szenischen Dichtungen, 1962 (Xêzên xîçan. Pêla hestan)
 Ausgewählte Gedichte, 1963 (Helbestên bijarte)
 Landschaft aus Schreien, 1966 (Cotyarî û qîrîn)
 Teile dich Nacht, Gedichte, 1971 (Şevê parve bike, Helbest)
 Gedichte, 1977 (Helbest)
 Suche nach Lebenden. Die Gedichte, Band 2, 1979 (Gera li zindiyan. Helbest)
 Frühe Gedichte und Prosa, 1983 (Helbestên ciwaniyê û çîrok)

Jinên alman
Nivîskarên alman
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Elias Canetti

Elias Canetti (jdb.  li Rûse, Bulgaristan - m.  li Zürich) nivîskarekî bulgarî yê bi zimanê almanî dinivîsî bû. Sala 1981î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye. Ew bi eslê xwe cihûyê sefardî bû.

Hin ji berhemên wî

Roman 
 Die Blendung, 1935 (Korbûn)

Lîstik 
 Die Hochzeit, 1932 (Dîlan)
 Komodie der Eitelkeit, 1934
 Die Befristeten, 1956 (Sînorkirî)

Bîranîn 
 Die Gerettete Zunge, 1977 (Zimanê azadkirî)
 Die Fackel im Ohr, 1980 (Meşaleya guhan)
 Das Augenspiel, 1985 (Listika çavan)

Tevlîhev 
 Masse und Macht, 1960 (Desthilatî û hêz)
 Aufzeichnungen 1942-48, 1965 (Xêzkirinan)
 Die Stimmen von Marrakesch, 1968 (Dengên ji Marakêş)
 Der andere Prozess, 1969 (Prosesa din)
 Die Provinz des Menschen, 1973 (Parêzgeha mirovan)
 Der Ohrenzeuge, 1974 (Bihîsto)
 Das Gewissen der Worte, 1975 (Zanîna bêjeyan)
 Das Geheimherz der Uhr: Aufzeichnungen, 1987(Xêzkirinan)
 Die Fliegenpein, 1992
 Nachträge aus Hampstead, 1994

Nivîskar
Bulgarî
Alman
Cihû
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Bersork

Bersork (Pyrrhula pyrrhula), cureyekî serstrîkan e. 15 cm digihê û li daristanan dijîn, carinan jî li baxçeyên bajaran tên dîtin.

Şayes

Reftar

Jîngeh

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serstrîk
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Keskankiroj

Keskankiroj (Coccothraustes coccothraustes), çivîkek e ji famîleya wîçwîçokan. Nikulê wê mezin û xurt e û li biharan bi hêşîn ve dibe, ber bi zivistanê jî nikul bi rengekî herî vekirî ye. Qemçika keskankirojê qut e û meziniya wê 18 cm digihê.

Galerî

Girêdanên derve 

Çûk
Mûte

Çitok,  bilbilê dehlan, çirzink, çirvink, mûte an hewêrde (Troglodytes troglodytes), cureyekî çivîkên çirvindikan ji fîkarên biçûk e.

Şayes 
Meziniya wê 10 cm digihê û gelek caran qemçikbel tê dîtin.

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

RSPB Wren page
BBC Wren page
Birds of Britain Wren Page 
The Wren's song
Stamps (for 19 issues) with Circum-Polar Range-Map
Winter Wren videos  on the Internet Bird Collection
Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
Feathers of Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes) 

Çirvindik
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Balindeyên li Kurdistanê
Dûverzînk

Dûverzînk, gaçerink, dûvzelînk, an bergawîlkeya zerd  (Motacilla flava), çûkeke biçûk, dirêj û zirav e ji qûnhejhejokan (Motacillidae) e.

Şayes 
Meziniya wê 16-17 cm digihê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Ageing and sexing (PDF; 4.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
Oiseaux Images

Terîhejok
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Nacîb Mahfûz

Nacîb Mahfûz (, jdb. 11ê kanûna pêşîn 1911 li Kahîre; m. 30ê tebaxê 2006 li heman derê) nivîskarekî egîptî (qiptî, misirî) bû. Sala 1988î Xelata Nobelê ya wêjeyê girt. Ew yekemîn kesê ji cîhana ereban bû ku xelat wergirtiye.

Berhem (bi îngîlîzî) 

 Old Egypt (1932) مصر القديمة
 Whisper of Madness (1938)همس الجنون
 Mockery of the Fates (1939) عبث الأقدار
 Rhadopis of Nubia (1943) رادوبيس
 The Struggle of Tyba (1944) كفاح طيبة
 Modern Cairo (1945) القاهرة الجديدة
 Khan al-Khalili (1945) خان الخليلى
 Midaq Alley (1947) زقاق المدق
 The Mirage (1948) السراب
 The Beginning and The End (1950) بداية ونهاية
 Cairo Trilogy (1956-57) الثلاثية
 Palace Walk (1956) بين القصرين
 Palace of Desire (1957) قصر الشوق
 Sugar Street (1957) السكرية
 Children of Gebelawi (1959) أولاد حارتنا
 The Thief and the Dogs (1961) اللص والكلاب
 Quail and Autumn (1962) السمان والخريف
 God's World (1962) دنيا الله
 Zaabalawi (1963)
 The Search (1964) الطريق
 The Beggar (1965) الشحاذ
 Adrift on the Nile (1966) ثرثرة فوق النيل
 Miramar (1967) ميرامار
 The Pub of the Black Cat (1969) خمارة القط الأسود
 A story without a beginning or an ending (1971)حكاية بلا بداية ولا نهاية
 The Honeymoon (1971) شهر العسل
 Mirrors (1972) المرايا
 Love under the rain (1973) الحب تحت المطر
 The Crime (1973) الجريمة
 al-Karnak (1974) الكرنك
 Respected Sir (1975) حضرة المحترم
 The Harafish (1977) ملحمة الحرافيش
 Love above the Pyramid Plateau (1979) الحب فوق هضبة الهرم
 The Devil Preaches (1979) الشيطان يعظ
 Love and the Veil (1980) عصر الحب
 Arabian Nights and Days (1981) ليالى ألف ليلة
 Wedding Song (1981) أفراح القبة
 One hour remains (1982) الباقي من الزمن ساعة
 The Journey of Ibn Fattouma (1983) رحلة إبن فطومة
 Akhenaten, Dweller in Truth (1985) العائش فى الحقيقة
 The Day the Leader was Killed (1985) يوم مقتل الزعيم
 Fountain and Tomb (1988)
 Echoes of an Autobiography (1994)
 Dreams of the Rehabilitation Period (2004) أحلام فترة النقاهة
 The Seventh Heaven (2005)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskar
Ereb
Misirî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1911
Mirin 2006
Romannivîsên sedsala 20an
Aleksandr Soljenîtsin

Aleksandr Îsayevîç Soljenîtsin (, jdb. 11ê kanûna pêşîn a 1918 li Kîslovodsk - m. ) nivîskarekî rûs e. Sala 1970î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.

Di jiyana xwe de li dijî realsosyalîzma ku YKSSê hebû derket. Wî azadiya ramanê diparast û gelek rexneyên tûj li sazûmaniya Sovyetê dikir. Ji ber wê ji aliyê rojavayiyan ve gelek hez jê dihate kirin. Rojavayiyan (Ewropiyan û welatên li bakurê parzemîna Amerîkayê) dixwastin li ser navê wî dijberiya Sovyetê bikin. Heya bigire wî wekî raqîbê Mîxaîl Şolokhov jî didan pêş. Perwerdeya matematîk û fîlozofiyê dîtibû. Tevlî şerê cîhanî yê duyemîn bûbû. Di şer de carekê bi şika sîxuriya rojavayiyan tê girtin û darizandin. 11 sal di girtîgehên xebatê de diborîne.

Berhemên wî 

 Rojek ji jiyana Îvan Denîsovîç (1962)
 Ji bo çêyiya sedemê (1962)
 Hucreya Kanserê (1966)
 Xeleka yekemîn (1968)
 Keça evînê û nermerû (1969)
 Gelawêj 1914 (1971)
 Arşîpalê Gûlag 3 Bend (1973-1978)
 Şevên Prûsya (1974)
 Aleksander Îsayevîç Soljenîtsîn, Nameyek bo serokên Sovyetê, Collins: Harvill Press (1974)
 Dara mazî û golik (1975)
 Lenîn li Zürichê (1975)
 Xetereya mirinê (1980)
 Sermawez 1916 (1983)
 Pîrozbahiyên serkeftinê (1983)
 Mehkûman (1983)
 Ji nû ve avakirina Rûsyayê (1990)
 Adar 1917 (1995)
 Avrêl 1917 (1995)
 Pirsgirêka Rûs (1995)
 Hevalbendên nepenî (1997)
 200 sal bi hev re: Ji 1772î virde têkiliyên Rûs-Cihû (2003)

Nivîskarên rûs
Rûs
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1918
Mîxaîl Şoloxov

Mîxaîl Aleksandrovîç Şoloxov (bi rûsî: Михаил Александрович Шолохов,Mikhail Aleksandrovich Sholokhov), jdb. 11ê gulanê/ li Krûşîlîn, Oblast Rostovê; m.  li Vyoşenskaya) nivîskarekî rûs ê dema YKSSê bû. Sala 1965'î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.

Yek ji navdarên wêjeya rûs e. Jiyana gundiyên devedorê rûbara Don bi rêbaza diyalektîkê ristiye û raxistiye ber xwendevanan. Rexneger stîla wî di bin siya plagarîzmê de dijmêrin. Xwedî desthilatdariya kûltûra devkî ya Rûs bû. Wî sazûmaniya sosyalîst diparast û pesnê Sovyetê dida. Pirraniya temenê xwe li gundê xwe derbaskiriye. Romana wî ya navdar "Li peravên Don" li Kurdistanê gelek hezkiriye.

Hin ji berhemên wî 

 Donskie rasskazy, 1925 - Li peravên Don (roman)
 Lazorevaya Step', 1926 - Quntarên Lazoreva (roman)
 Tikhii Don, 4 vol., 1928-1940 (roman)
 Podnyataya tselina, 2 vol. 1932-1960 (roman)
 Oni srajalis za rodinu, 1942 (roman)
 Nauka Nenavisti, 1942
 Slovo o Rodine, 1951
 Sudba Tcheloveka, 1956-1957

Nivîskarên rûs
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Isaac Bashevis Singer

Isaac Bashevis Singer (bilêvkirina bi kurdî: Îzak Başevîs Sînger; bi yîdîş: יצחק באשעוויס זינגער)‎ (jdb. 21ê çiriya paşîn 1902 li Leoncin, Polonya; m. 24ê tîrmehê 1991 li Miami, Florîda, DYA) nivîskarekî bingeh cihû yê polonî-amerîkî bû. Sala 1978î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Nivîskar
Polon
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Mêr
Jidayikbûn 1902
Mirin 1991
Jidayikbûn 1903
NASA

NASA kurteya National Aeronautics and Space Administration e, di sala 1958'an de hate damezrandin, saziya dewletî ya DYA'yê bo xebat û lêkolînên hewa û kosmosê ye.

Bingeha damezrandina vê saziyê heya sala 1915'an kevn e. Berê li ser teknîk û lêkolînên balafiran xebat dikir. Navê wê yê wê demê NACA (National Advisory Committee for Aeronautics) bû. Armanca saziyê ya dizî, afirandina çek û firokeyên şer ên nû bo artêşa DYA'yê bû. Bi destpêkirina pêşbirka lêkolîn û seferên kosmosê (valahiyê, fezayê) vê saziyê jî xebatên xwe berfirehkir.

NASA niha seferên roketan li dardixe. Ji şandina satelîtan a derê dorkaşa erdê û keşifkirina heyvê bigire heya şandina alavên keşfê bo exterên (gerstêrkên) dorkaşa rojê gelek xebatan dike. Bi milyaran dolaran diravê terxan dike. Bi hezaran xebatkarên û bi dehan laboratiwarên xwe yên nûjen, saziyeke mezin ê cîhanê ye.

Çavkanî

Sazî
Kosmos
Stêrnasî
Cerdewan

Cerdewan, cerdevan, an jî cehş () ji kesên ku bo berjewendiyên xwe yên ferdî, malbatî yan taybetî bi dijberên têkoşîna terxankirina çarenûsa gelê kurd re têkilî datînin û di bin fermana wan de bi pereyan dixebitin re tê gotin. 

Gorî gelek zimanzanan di zimanê kurdî de bêjeyên bo dijberiya gelê kurd, hemî biyanî ne. Ango di xwezaya zimanê kurdî de ji gelê xwe re bêbextî, îxanet û xerabî kirin nîne. Lewra di felsefeya kurdan de ji gelê xwe re bêbextî û îxanetkirin nebûye. Pirraniya van bêjeyan ji zimanên wekî erebî, romî (tirkî) hwd ketine kurdî. Kengî ku civakên Kurdan têkçûn, hatin bindestkirin, ziman û çanda wan hatin guhertin wê demê jî civak pûç bû û nexweşiyên derûnî, sosyal û neteweyî xwe dan der û bikaranîna van bêjeyan destpêkir. 

Di dema desthilatdariya împaratoriya Osmaniyan de pirranî peyva şane dihate bikaranîn. Ji peyayên Alayên Hemîdiyeyê re jî herwiha şane digotin. Li Başûrê Kurdistanê peyva cehş navdar e. Ji sala 1984î vir de, li Bakurê Kurdistanê ji bandora zimanê tirkî qorîcî () û hin caran jî cerdevan tê bikaranîn.

Niha li bakurê welatê Kurdan, bi fermî 87.000 cerdewan li dijî gelê xwe têdikoşin û gorî statîstîkên nefermî bi hezaran ciwanên kurd bo îxanetê bi gelê xwe re jî, tên perwerdekirin. Navê cerdevanan di gelek karên kirêt û dijmirovane de derbas dibe. Gelek dozên navneteweyî jî dide xûyakirin ku qorîcî gelek mirovên bêsûc dikujin, eroîn û madeyên din ên vexwarinê difiroşin, daristanên Kurdistanê dişewitînin, êşkence hwd dikin.

Mijarên têkildar 
 Lîwayên Hemîdiye

Pirtûk û lêkolîn
 Hamidiye Alaylarından Köy Koruculuğuna, Osman Aytar, Weşanên Perî, 1992

Çavkanî
Civak
Dîroka Kurdistanê
Romî

Romî yan jî di van salên dawî de tirkî ji zimanê romiyan (tirkan) re tê gotin. Ji kar û taybetiyên tirkan re jî herwiha romî, tirkî dibêjin. 

Heya salên 60'î li Kurdistanê kesi ji zimanê tirkan re nedigot tirkî û ev bêjeya nedihate zanîn. Lewra kurdan her û her tirk bi navê rom bi nav dikir û ji zimanê wan re romî digot. Lê ji ber ku rêxistinên kurdan peyva "tirk" bikaranîn û pirranî jî bi tirkî siyaseta xwe meşandin, ji dêvla romî de êdî tirkî hate bikaranîn.

Dîroka peyva "Romî/Rûmî", li nava Kurdan gelek kevn e, ji ber ko di dema helbestvan Ehmedê Xanî de, vê peyv hebû.

Zimanê tirkan, zimanê fermî yê Tirkiyeyê ye. Zimanekî ji malbata zimanên altayî ye.

Berhev bike 
Mongolî
Rûm
Tirkî
Zimanên altayî

Çavkanî 

Ziman
Xelata Nobelê ya Aştiyê

Xelata Nobelê ya Aştiyê, yek ji xelatên Nobel a ku her sal ji aliyê Komîteya Nobelê ve tê dayîn e. Tê zanîn ku xelatên Nobelê li ser temiya Alfred Nobel li Swêd tên belavkirin. Wekî xelatên beşên din, xelata aştiyê jî her sal bo kesên ku ji bo aştiyê têkoşîne tê belavkirin.

Fîlozofiya Xelata Nobelê ya Aştiyê 

 Xebat bo biratiya neteweyan, kom û berên mirovan
 Xebat bo kêmkirin an tunekirina çek û artêşan
 Lidarxistina kongre û çalakiyên aştiyê
 Afirandina projektên aştiyê
 Bi tevayî jiyaneke terxandin bo aştiya herêmî yan giştî

Xelat bi qasî kesan, dikare li sazî yan rêxistinan jî were dayîn. Xelat ji aliyê Komîteya Nobelê ya li Osloyê ye tê dayîn. Endamên vê komîteyê ji layê parlamena Norwegê ve tên hilbijartin û peywirdarkirin.

Binêrin 

 Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aştiyê

 
Avabûnên 1901ê li Norwêcê
Aştiyê
Nobelê
Nobelê
Henry Dunant

Henry Dunant (navê berê Jean-Henri Dunant, jdb.  li Genewreyê - m.  li Heidenê), karsaz û hûmanîstekî navdar ê swîsreyî bû. Sala 1901ê bi tevî Frédéric Passy ye fransî bo cara yekem Xelata Nobelê ya aştiyê werdigirin.

Mêr
Karsaz
Swîsrî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1828
Mirin 1910
Muhammad Yunus

Muhammad Yunus (bilêvkirina bi kurdî: Muhemmed Yûnis, Bengalî: মুহাম্মদ ইউনুস, Muhāmmad Iunus;* 28'ê pûşperê 1940 li Chittagong) aborînasekî bengladeşî ye. Ew damezrênerê mîkrokredî ya bankaya Grameen Bank e. Sala 2006'î guncavê Xelata Nobelê ya aştiyê tê dîtin.

Aborînasên bengladeşî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1940
Mirovên zindî
Frédéric Passy

Frédéric Passy (jdb. 20ê gulanê 1822 li Parîs; m. 12ê hezîranê 1912 li Neuilly-sur-Seine) parlamenter û hûmanîstekî Fransî bû. Sala 1901î bi tevî Henry Dunant bo cara yekemîn Xelata Nobelê ya aştiyê wergirtine.

Parlamenterên fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mader Teresa

Mader Teresa, Dayik Teresa yan Dêrnêr Teresa (navê rastîn: Agnesë Gonxhe Bojaxhiu), jdb. 26ê tebaxa 1910an li Skopye, Împeratoriya Osmanî; m.  li Kalkûta, Hindistan) dêrnêreke albanî ya dêra katolîk a romî bû. Wê bi navê "Evîna dahatûyê" projekteke mîsyonerî lidarxistiye. Sala 2003î guncavê Xelata Nobelê ya aştiyê hatiye dîtin.

Jinên alban
Xirîstiyan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1910
Mirin 1997
Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), (Komîseriya Bilind a Neteweyên Yekbûyî a ji bo Penaberan) yek ji komîseriyên xebatê yên NY ye. Armanc û peywirdariya wê parastin û bipêşdebirina jiyana penaberan e. Bingeha xebata wê li ser hûmanîzmê ava bûye.

Di 14ê kanûna pêşîn 1950î de ji aliyê meclîsa NY ve hatiye damezirandin. Heya niha li seranserê cîhanê parastina bi dehan Milyonan penaberan kiriye. Sala 1981î ev sazî bi Xelata Nobelê ya aştiyê hatiye bişeref kirin. Li 116 welatan 266 bûroyên xwe hene û bi texmînî 6.500 kes li van bûroyan bo mafê penaberan dixebitin.

Heya niha komîsera/ê bilind bûne 

 Gerrit Jan van Heuven Goedhart, 1951 heya 1956
 Auguste R. Lindt, 1956 heya 1960
 Félix Schnyder, 1960 heya 1965
 Sadruddin Aga Khan, 1965 heya 1977
 Poul Hartling, 1978 bis 1985
 Jean-Pierre Hocké, 1986 heya 1989
 Thorvald Stoltenberg, kanûna paşîn heya çiriya paşîn a 1990
 Sadako Ogata, 1990 bis 2000
 Ruud Lubbers, 1ê kanûna paşîn 2001 heya 20ê sibatê 2005 
 Wendy Chamberlin, sibat heya hezîran 2005 
 António Guterres, ji hezîran 2005

Sazî
NY
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
ILO

International Labour Organization, ILO (Saziya Xebatê ya Navneteweyî, SXN); saziyeke girêdayî NYê bo bipêşxistina rewş û têkiliyên xebatê ye.

Di 11ê nîsana 1919, di konferansa aştiyê ya Versaillesê de bi fermî destbikarkiriye. Ji 14ê kanûna pêşîn a 1946ê virde girêdayî NY dixebite û navenda xwe li Genewreyê ye. 181 welat endamê wê ne. Sala 1969î Xelata Nobel a aşitiyê dane SXNê.

Beşên SXNyê 

 Lijneya birêvebirinê
 Konferansa navneteweyî ya xebatê
 Bûroya navneteweyî ya xebatê

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya SXNyê

Sazî
NY
Saziya Navneteweyî ya Atomê

International Atomic Energy Agency (IAEA) (Ajansa navneteweyî ya enerjiya atomê), ajanseke girêdayî NY, bo bipêşxistin, lîhevkirin û afirandina normên bikaranîna enerjiya atomê ya navneteweyî ye. Di 29'ê tîrmehê 1957'î de hatiye damezirandin.

Bi qasî çêkirina normên navneteweyî, kontrolkirina navneteweyî jî dike. Armancekê wê jî pêşîgirtina bikaranîna atomê di çekan de ye. Serokê wê yî niha Mohamed ElBaradei ye. Sala 2005'î de serokê wê û sazî guncavê Xelata Nobel a Aşitiyê hatin dîtin. Gorî statîstîkên sala 2004'î ji 90 welatî 2.200 xebatkar û 350 înspektorên wê hene.

Heya niha serokatî kirine 

1957 heya 1961 William Sterling Cole, DYA
1961 heya 1981 Sigvard Arne Eklund, Swêd
1981 heya 1997 Hans Blix, Swêd
ji 1997 Mohamed ElBaradei, Misir

Gelek rexne tên kirin ku sazî bi dadmendî tevnagere, welatên mezin û xurt hemî cureyên atomîk çêdikin û xwedî ne lê sazî tenê li welatên ku tevlî polîtîkayên dewlemendan nabin hişyar û gilî dike.

Girêdanên derve 

 Malpera IAEAyê

Sazî
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
International Physicians for the Prevention of Nuclear War

International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW), Fîzîknasên navneteweyî bo bipaşxistina şerê nûklear, FNPŞN; saziyeke bo armancên mirovane û aştîxwaz e û di qada navneteweyî de birêxistinbûyî ye. Peywirdariya wê ya sereke, hişyarkirin û li dijî şerên nûklear birêxistinkirina mirovan e.

Bingeha vê saziyê di sala 1980'î de nameşandinên bijîşkên Rûs û Emerîkî avêtine. Sala 1985'î sazî guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Tê texmînkirin ku li seranser cîhanê 150.000 endamên wê hene. Cihê ku sazî lê herî birêxistinbûyî ye, Almanya ye.

Sazî
Mafê mirovan
Xelata Nobelê ya Aştiyê
Bûroya navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê

Office International Nansen pour les Réfugiés, bi kurdî: Bûroya Navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê, saziyeke ji bo parastin û bipêşdebirina mafên penaberan bû û êdî nîne. Sazî ji aliyê Fridtjof Nansen ê kesekî Norwegî bû ve hatiye damezrandin. Ji ber wê bi paşnava Nansen hatiye binavkirin.

Ji sala 1930 heya 1939 li herêmên şer xebatên mezin û girîng kiriye. Sala 1938'î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Sazî
Saziyên berê
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Bijîşkên Sînornenas

Bijîşkên Sînornenas - MSF (), an jî Bijîşkên Tixûbderî, Bijîşkên Tîxûbnasnekirî û Doktorên sînornasnekirî, rêxistineke navneteweyî ya bijîşkên aştîxwaz e. Di sala 1971'î de hatiye damezrandin. Sala 1999'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Rêxistin ji her aliyê ve serbixwe ye û cihê xebata xwe herêmên lê şer, qedexe, xizanî û rewşên awarte hene ye. Navenda wê li Swîsre, Genewreyê ye. Bingeha rêxistinê ji aliyê Fransiyan, bi taybetî ji aliyê Bernard Kouchner ve hatiye avêtin. Tê texmînkirin ku zêdetirî 3.000 endamên wê hene û wekî rêbaz, sê bendan bikartîne: Vegotin, Bicihbûn, Alîkarî.

Li 19 welatan şax vedaye. Bûtçeya xwe li dora 400 milyon dolar e û 80 % ji aliyê doktorên endam ve tên bexşandin. Rêxistinê heya niha gelek aksiyonên mezin li darxistiye, bi taybetî li Kosovo û Çeçenistanê. Xebatên wê li Kurdistanê hema bigire hîç nîne. Lewra dewletên ku Kurdistan dagirkirine, destûrê nadin. Dîsa jî ji ber bêdengiya li hemberî Kurdistanê gelek rexne lê tên kirin.

Rêxistin
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Dag Hammarskjöld

Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld (jdb. 29ê tîrmehê 1905 li Jönköping; m. 18ê îlonê 1961 nêzîkî Ndola/Sambia) siyasetmedarekî Swêdî yê navdar bû.

Di hikûmeta sosyaldemokrat de wekî polîtîkerekî bêalî xebitiye. Duyemîn sekreterê giştî yê NY bû. Sala 1961î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Siyasetmedar
Swêdî
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1905
Mirin 1961
Élie Ducommun

Élie Ducommun (jdb.  li Genewre; m.  li Bern) rojnameger û karsazekî Swîsreyî bû.

Ji sala 1862 heya 1865î serokwezîrê Kantona Genewreyê bû. Wê demê herwekî bi navê „Les États-Unis d'Europe“ (1868), rojnameyek jî damezrandibû. Wî di gelek saziyên dewletê de gerînendetî kiriye. Sala 1902î bi tevî Charles Albert Gobat Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Rojnamevanên swîsrî
Karsazên swîsrî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Charles Albert Gobat

Dr. Charles Albert Gobat (jdb.  li Tramelan, Kanton Bern; m.  li Bern) siyasetmedarekî swîsrî bû.

Sala 1902î bi tevî Élie Ducommun Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine. Perwerdeya wêje û dadnasiyê dîtiye û bi xwe doktorê dadnasiyê bûye.

Berhem 

 Le Cauchemar de l'Europe, Straßburg 1911
 Croquis et impressions d'Amérique, Bern 1904
 Développement du Bureau international permanent de la paix, Bern 1910
 L'Histoire de la Suisse racontée au peuple, Neuenburg 1900
 The International Parliament, «The Independent», 1903
 La République de Berne et la France pendant les guerres de religion, Paris 1891

Çavkanî 

Siyasetmedarên swîsrî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Lech Wałęsa

Lech Wałęsa (bilêvkirina bi kurdî: Leh Valesa * 29'ê rezberê 1943 li Popowo a Lipno, Polonya) siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê navdar e. Pîşeyê xwe elektrîst e.

Di hilweşîna sazûmaniya real-sosyalîst a Polonya de xwedî roleke terxanker e. Ew bi saziya wan Solidarność (Hevkarî), têkiliyên bi dêra Katolîk û çalakiyên xwe yên demokratîk tê naskirin. Di dema Şerê Sar de ji 1980 heya 1990'î birêvebiriya sendîkayek kiriye. Piştî têkçûna sazûmaniya sosyalîst, sala 1990 heya 1995'î serokdewletiya Polonyayê kiriye. Ji aliyê welatên rojavayî ve hatiye piştgirîkirin û wekî kesê ku welatê xwe ji komûnîzmê azade kiriye û xistiye riya demokrasiyê tê pêşkêşkirin.

Sala 'î Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.

Siyasetmedar
Polon
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1943
Mirovên zindî
Willy Brandt

Willy Brandt (jdb. 18ê kanûna pêşîn a 1913 li Lübeck - m. 8ê çiriya pêşîn a 1992 li Unkela Rhein, navê berê: Herbert Ernst Karl Frahm), siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê alman bû. Sala 1971ê Xelata Nobel a Aşitiyê dane wî. 

Di rewşa xetereyî ya şerê cîhanê yê duyem de direve Norwêcê. Li dijî sazûmaniya nazî ya almanan têdikoşe. Bi ketina artêşên almanan a Norwêcê re, îcar diçe Swêdê. Bi têkçûna nasyonalsosyalîstan re, vedigere welatê xwe. Ji ber ku wî navekî din lixwekiribû û ji hemwelatiya Almanya hatibû derxistin, bi qasî demekê dijwariyan dibîne. Li balyozxaneya Norwêcê ya Berlînê dixebite. Sala 1949an wekî parlamentar tê hilbijartin û jiyana wî ya parlamentarîzmê jî dest pê dike. Serokşaredariya Berlînê, serokatiya SPDê wezîrtiya karê derve û serokwezîrtiya Almanyayê dike. Yek ji avakerê YEyê tê binavkirin.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Alman
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1913
Mirin 1992
Serokwezîrên Almanyayê
Mohamed ElBaradei

Mohamed ElBaradei (bi kurdî: Mihemed Elberadeî, erebî: محمد البرادعي‎, Muhammad al-Barādaʿī; jdb.  li Qahîreyê, Misir) gerînendeyê giştî yê Saziya Navneteweyî ya Enerjiya Atomê (IAEA) ye.

Sala 2005an guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Perwerdeya dadnasiyê li Qahîre û New Yorkê bi dawî kiriye. Sala 1964an dibe nûnerê Misirê yê daîmî li NY. Bo demekê dirêj alîkariya wezîrê karê derve yê Misirê dike. Di sala 1997an de dibe serokê IAEAyê.

Siyasetmedar
Misir
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mirovên zindî
Dalai Lama

Dalai Lama (bilêvkirina bi kurdî: Dalay Lama; bi mongolî tê wateya mamosteyê wekî okyanûsyayê, bi tîbetî: Gyalpo Rînpoxe) kesayetiya herî bilind û pîroz a bûdîstên Tîbetê ye. Gorî baweriyê ev kesayetî nemir e û bi mirina berpirsiyaran re xwe dispêre bedena Dalai Lama yên nû. Ji vê baweriyê re reankarnasyon jî tê gotin.

Ev kevneşopî ji mongolan di sala 1578an de derbasî tîbetiyan dibe. Dalay Lamayê niha yê 14em e û navê wî yê rastîn Tenzin Gyatso ye. Wî di sala 1989an de li ser navê meqamê Dalay Lama Xelata Nobel a Aşitiyê wergirtiye.

Bi desthilatiya sosyalîst a Çînê re, Dalay Lama ji Tîbetê direve û li Hindistanê bicihdibe. Ji aliyekê ve wekî serokek an nirxek neteweyî yê Tîbetê jî tê zanîn. Ji ber wê gelek caran di qada neteweyî de dibe pirsgirêkek dîplomatîk. Çîn bi tundî li dijî çalakiyên Lama derdikeve û wî bi parvekirina axa Tîbetê ji Çînê tewanbardike. Welatên rojava jî wî carcaran li dijî Çînê wekî argûmanekî psîkolojîk bikartînin.

Çavkanî 

Tîbet
Bûdîzm
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Wangari Maathai

Wangari Muta Maathai (z. 1'ê avrêlê 1940 li Nyeri, Kenya - m. 25'ê rezberê 2011 li Nairobî, Kenya) zanyareke kenyayî bû. Ji sala 2002'an û vir de berdevka wezîrê karê xwezaparêziyê bû.

Wê ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê, di sala 2004'an de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yekemîn jin a ji parzemîna Efrîqayê bû ku Nobel digirt.

Li Nairobî û Ewropayê zankoyê bidawî kiriye û bûye veterîner (bijîşka ajalan). Gelek projektan bo pêşîgirtina erozyonê, bidawîkirina polîgamiyê, damezrandina dibistanan û hwd afirandine û pêşengiya wan kiriye. Li Kenya û seranser Afrîkayê wekî sîmboleka tevgera jinan hatiye naskirin.

Wangari Maathai di 25’ê îlona 2011'an de ji ber kanserê di temenê 71’ê de li Nairobiyê paytexta Kenyayê jiyana xwe ji dest da.

Jinên kenyayî
Zanyarên kenyayî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1940
Mirin 2011
Şîrîn Ebadî

Şîrîn Ebadî (îngîlîzî: Shirin Ebadi, farisî: شیرین عبادی‎ [ʃiːˈriːn ebɔːˈdiː]; * 21'ê pûşperê 1947 li Hemedan, Îran) yek ji dadnas û çalakgerên mafê mirovan ên Îranê ye. Wê di sala 2003'î de wekî yekem jinekî misilman Xelata Nobel a aşitiyê wergirt.

Girêdanên derve 

 Malpera Ebadî 

Jin
Îranî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1947
Nivîskarên îranî
Mirovên zindî
Kesên ji Hemedanê
René Cassin

René Cassin (jdb.  li Bayonne; m.  li Parîs) dîplomat û dadnasekî fransî bû. Xwedî gelek payeyan bû.
 

Sala 1968î bo amadekirina wî ya Danezana gerdûnî ya mafê mirovan, Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.

Di malbateke Cihû de hatibû jiyanê. Ji ber wê di şerê cîhanê yê duyem de jiyana wê tê guhertin. Ew li dijî dagikeriya Nazî yên Almanyayê, tevlî refê berxwedan û azadiya Fransa dibe. Piştî bidawîbûna şer di gelek sazî, zanîngeh hwd de kar dike.

Dîplomatên fransî
Dadmendî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Le Duc Tho

Lê Đức Thọ (jdb.  li Pich-Le li parêzgeha Hà Nam; m.  li Hanoy; navê berê Phan Đình Khải) siyasetmedarekî Viyetnamî bû.

Yek ji damezrênerên Partiya Komûnîst a Hindûçîn bû. Li dijî dagirkeriya Fransiyan têkoşiyaye. Ji ber çalakiyên wê zêdetirî 11 salan ji aliyê Fransiyan ve tê zîndanîkirin. Bi destpêkirina dagirkeriya DYAyê ve îcar li dijî wê têkoşiyaye. Di komîteya navendî ya Partiya Komûnîst a Viyetnamê de cihgirtiye û tevlî nûnertiyên dîplomatîk bûye.

Sala 1973î de bi tevî Henry Kissinger Xelata Nobel a aşitiyê digirin.

Siyasetmedar
Dîplomat
Viyetnamî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1911
Mirin 1990
Befrîk

Befrîk (Fringilla coelebs), cureyekî serstrîkan (Fringillidae)e. Berfîk çivîkeke toximxur e, meziniya wê 15 cm digihê û li daristan, baxçe û zeviyan tê dîtin.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Serstrîk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Çivîka berfê

Çivîka berfê  (Montifringilla), cinsekî çivîkan (Passeridae) e.

Şayes 
Ew çûkek toximxwer e û meziniya wê 18 cm e.

Reftar

Belavbûn

Dabeşandin

Cure 
Nêzî 8 cureyan hatine saloxandin ta niha:
Montifringilla, çivîkên berfê
Çivîka berfê ya baskspî, Montifringilla nivalis
Çivîka berfê ya baskreş, Montifringilla adamsi
Çivîka berfê ya qûnspî, Montifringilla taczanowskii
Çivîka berfê Père David, Montifringilla davidiana
Çivîka berfê ya stûsoravî, Montifringilla ruficollis
Çivîka berfê ya piştnizm, Montifringilla blanfordi
Çivîka berfê ya Efxanistanê, Montifringilla theresae

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çivîka berfê
Cinsên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Çivîka malan

Çivîka malan, beytika malan an çivîka navmalan (Passer domesticus), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn an beytikan (Passer) û yek ji çûkên herî nav û deng e.

Şayes 
Meziniya wê 15 cm e. Rengê wê qehweyî nêzî gewr e.

Reftar

Pirbûn 
 
Hêlînên xwe yan di nav zad û kewşan de yan jî di sifîrnekên xaniyan de çêdikin. Buharê hêkan dikin û axilbe 4-5 heban derbas nabin.

Parêzî 
Çivîka malan dendik an toximan dixwe.

Deng

Belavbûn û jîngeh 
Çivîka malan ji çivîkên Cîhanê Kevn in ku li gelek welatên Asyay, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.Li bajar û gundan dijî.

Hevwate 
Bi kurdî, gelek navên wê hene, bo nîmûne,

Bi kurmancî:

 Beytik
 Çirtok
 Çivîka beytik
 Çûka malan
 Çûka navgund
 Çûncik
 Pasarî
 Pasavî
 Tîvil

Bi soranî:
 Çîrile
 Çoleke
 Çuyşke
 Kêjûle
 Kîşke
 Melîçk
 Mirîçile
 Sandîlke

Herwiha binêre

Cureyên beytikan 
 Beytika biçûk
 Beytika boz
 Beytika dahlan
 Beytikê navgundî
 Ebûr (bi îngilîzî: Spanish sparrow)
 Beytika berfê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beytik
Çivîk
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Boqije

Boqije an bûqije (Turdus pilaris), cureyekî fîkar an balindeyên wîçwîçok e.

Şayes 
Meziniya wê 25 cm e.

Reftar

Belavbûn û jîngeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Balindeyên li Kurdistanê
Boqije
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Boqijeya reş

Boqijeya reş an jî reşwêle, cureyekî fîkaran e. Perikên vê çivîkê seranser reş in, lê nikil û qiraxa çavên wê pirteqalî ne. Meziniya wê mîna ya boqijê 25 cm e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Boqije
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
John Hume

John Hume (jdb.  li Derry / Londonderry) polîtîkerekî Bakurê Îrlendayê ye. Ew serok û yek ji damezrênerên partiya Partiya Sosyaldemokrat û karkeran a Bakurê Îrlendayê (Social Democratic and Labour Party - SDLP) ye.

Ew bi rêbazên rewa û bêyî çek yekkirina Îrlendayê diparêzê. Di sala 1998an de bi tevî David Trimble guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin. Hume herwekî xwediyê gelek xelatan e.

Çavkanî

Siyasetmedar
Îrlendaya Bakur
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1937
Mirin 2020
David Trimble

William David Trimble, Baron Trimble (jdb. ) polîtîkerekî bakurîrlendî ye. Ew serokê Union Ulster Party - UUP ye.

Ji bi aştiya pirsgirêka Îrlendaya Bakur xebat kiriye û ji ber wê bi tevî John Hume di sala 1998an de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin.

Çavkanî

Siyasetmedar
Îrlendaya Bakur
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mirin 2022
Doktor Jîvago

Doktor Jîvago () navê romaneke nivîskar û helbestvanê rûs Borîs Pasternak (1890-1960) e. 

Wî romana xwe bo cara pêşîn ji kovareke wêjeyê ya ku di bin kontrola sazûmaniya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS) de bû re dinivîsîne. Lê kovar çap nake. Di romanê de nêrînên dijî sosyalîzmê dibîne. Roman di sala 1957an de li Îtalyayê tê çapkirin. Di demekê kurt de roman dengekî mezin dide. Li gelek zimanan tê wergerandin. Pasternak di sala 1958an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigire. Roman li YKSSê tê qedexekirin û heya sala 1985an li wir nayê weşandin.

Di romanê de behsa sêwî Yûrî tê kirin ku ew bo xwedîkirinê dane cem malbatekî. Çîrok li dora Yûrî hatiye gerandin û têkilî û nakokiyên civaka hemdemî ya neheq ristiye. Paternak xwestiye di romana xwe de bi ziravî be jî rexneya YKSSê bike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Roman
Rûs
John Mott

John Raleigh Mott (jdb.  li Livingstone Manor a li New York; m.  li Orlando, Florîda) yek ji sekreterên saziya Xrîstiyanî ya bi navê Young Men's Christian Association (Weqfa ciwanên Mesîhî) (YMCA) bû û di sala 1946î de bi tevî Emily Greene Balch, Xelata Nobel a aşitiyê girtibû.

Oldar
Xrîstiyanî
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Emily Greene Balch

Emily Greene Balch (jdb.  li Jamaica Plain, Boston, Massachusetts; m.  li Cambridge) aborînas, aştîxwazeke DYAyî bû. Sala 1946î de bi tevî John Raleigh Mott Xelata Nobel a aşitiyê girtibûn.

Ew bi xebatên xwe yên ku aborî û jiyana sosyal a civakan bi hevre dikir parcot hat naskirin. Dîsa di şerê cîhanî yê duyem, bikaranîna atombombeya li Japon hwd de, bi tundî parastina aştiyê dikir.

Wêje 
 Hania Luczak: Mein Vaterland ist die Erde. In: Charlotte Kerner (Hrsg): Madame Curie und ihre Schwestern - Frauen, die den Nobelpreis bekamen. Beltz Verlag, Weinheim und Basel 1997, ISBN 3-407-80845-3
 Bernhard Kupfer: Lexikon der Nobelpreisträger. Patmos Verlag, Düsseldorf 2001

Aborînasên amerîkî
Aştîxwazên amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1867
Mirin 1961
Jimmy Carter

James Earl "Jimmy" Carter Jr. (bilêvkirina bi kurdî: cîmî Kartir * 1'ê kewçêrê 1924 li Plains, Georgia) 39emîn serokdewletê (birêzîdan) DYAyê ye. Ji Partiya Demokrat bû.

Di nava salên 1977 - 1981'î de desthilatî kiriye. Sala 2002'î Xelata Nobel a aşitiyê dane wî. Ji federedewleta Georgia, di malbateke cotyar de hatiye jiyanê. Di dema desthilatdariya wî de li gelek cihên cîhanê DYA di polîtîkayê xwe de têkdiçû. Lê Carter bi dîplomasiya afirandêr welatê xwe ji bin baran derdixist, li çareseriya nakokiyan digeriya. Bi tundî li dijî komûnîzmê têdikoşiya.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Serokdewletên DYAyê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1924
Mirovên zindî