nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şerîet

Şerîet (), ku wek qanûna îslamî jî tê zanîn, "tevahiya hemû pîvanên olî û qanûnî, mekanîzmayên dîtina pîvan û qaîdeyên şîrovekirina Îslamê" dihewîne. Ew ji fermanên olî yên Îslamê hatiye wergirtin û li ser bingeha pirtûkên pîroz ên Îslamê, bi taybetî Quran û Hedîsê ye.  Di vê pergala qanûnî de, Xwedayek yekta (Allah) wekî qanûndanerê herî bilind tê hesibandin (شارع tê wateya "destpêk"). Qanûna wî di Quranê de bingeha wehya xwedayî ye. Lêbelê, Şerîet ne pergalek dadrêsî ya kodkirî, neguhêrbar e, bêtir "komek rêzik e ku her gav diguhezîne". 

Şerîet gelek aliyên jiyanê ji siyaset, aborî, bazirganî, zewac, jiyana kesane û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigire. Di Îslamê de rêbazên dînî anko mezheb li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê sunnî da çar şerîetên cida hene: Henefî, Malikî, Şafiî û Henbelî. Di Şîatiyê da jî şerîetê ji hemiyan belavtir Ceferî ye.

Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên mafên mirovan hene. Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.

Çavkanî

Îslam
Civak
Bohemya

Bohemya (bi çekî: Čechy, bi almanî: Böhmen) navê herêmeka navenda Ewropayê ye ko nêzî 2 li ser sêya Çekyayê ya niha vedigirit. Bi pênaseka dîrokî, hindek caran Bohemya ji hemî herêmên xelkê çekî re dihate gotin. Bi vî awayî, Bohemya deverên Moravya û Sîlesyaya Çekî jî vedigirit.

Rûbera Bohemyayê 52.750 km² in û hêşeta wê jî 6,25 milyon kes in (hêşeta tevaya komarê 10,3 milyon kes e). Almanya li aliyê bakurê rojava, rojava û başûrê rojava hevsiya Bohemyayê ye. komara Polonyayê hevsiya bakurê rojhilatê, herêma Moravya ya Çekyayê hevsiya rojhilatê û Awistriya jî hevsiya başûrî ye.

Dîrok 
Nivîskarên roman kesên pêşîn in ko bi zelalî behsa Boiohaemumyê dikin. Ev peyv ji du paran pêkdihat: Boii û haemum. Ramana peyvê erdê Boiiyan e. Boii gelekê kevnarê seltî bû.

Li sedsala yekê piştî zayînê, gelên germanîk (reng e zûbî) hatin deverê. Piştî gelên germanî ber bi başûrê rojava çûn, li sedsala şeşê piştî zayînê gelên slav ko bavûkalikên çekî yên niha ne hatin deverê.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Ewropa
Erdnîgariya Çekyayê
Herêmên dîrokî
Awistirya

Awistirya (wek Austriya, Awistriya, Awistiriya, Ewistirya û Ostriya jî tê nivîsandin) yan Otrîş yan jî Nemsa û bi fermî Komara Awistiryayê (bi almanî: Republik Österreich) dewleteke federal, di Ewropaya navîn de ye. 

Bi sîstema demokrasiya parlemanî tê îdarekirin. Sînorên Awistiryayê ji bakur ve bi Almanya û Komara Çek, ji aliyê rojhilat ve Slovakya û Mecaristan, ji başûr ve Slovenya û Îtalya û ji aliyê rojava ve Swîsre û Liechtenstein e. Dewleta federal ji sala 1955'î pê ve endamê NY û ji sala 1995´î pê ve jî endamê Yekitiya Ewropayê ye. 

Bi texmîn li Awistiryayê derdora 55.000 - 80.000 kurd, piranî li bajarên Viyana û Grazê, dijîn.

Dîrok

Erdnîgarî 

Awistirya ji Gola Konstanz li rojava heya Gola Neusiedlersee li rojhilat dirêj dibe. Dûrahiya ji xala herî rojhilat heya xala herî rojava 570 kîlometre ye û ji xala herî bakûr heya nuqteya herî başûr nêzîkê 300 kîlometre ye.

Nêzîkî sê-çarêkên welêt çiyayî ye, ji ber ku li Alpên Rojhilat e. Dirêjahiya Çemê Dunayê, ku welêt ji rojava ber bi rojhilat ve li bakûr derbas dike, 350 kîlometre ye. Ev beş cihên herî nizm in. Çiyayên Alp Li Awistirya, wan ji rojava ber bi rojhilat ve welatê xwe di sê rêzan de girt. Çiyayê herî bilind ê welatî "Grossglockner" e ku bilindahiya wî 3798 mêtre ye.

Her çend bi golên pir dewlemend be jî, ev gol pir piçûk in. Gola wêya herî mezin Gola Neusiedl e, ku rûbera wê 320 km² ye. Beşek jê jî Mecarîstan ye.

Navê Awistiryayê 

Navê Awistiryayê bi almanî ji "Österreich" e û maneya xwe bi almaniya bala jî "Emparatoriya Rojhilatê" an "Merzê Rojhilatê" ye.

Tûrîzmê

Çiya, daristan û geliyên Awistirya di havîn û zivistanê de cihên betlaneya îdeal in. Gol, Çiya û gelî bi werzîşên xweyên cihêreng navdar in. Viyana navenda muzîk, hunerên bedew û bîrdariyên dîrokî ye. Opera, galeriyên hunerî û pêşandanên baleyê li Paytextê têne berhev kirin. Bi hezaran ziyaretvan di mehên zivistanê de ji bo ski bikin tên Awistiryayê.

Bide ber 
Welatên Awistiryayê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Moravya

Moravya (bi çêkî û slovakî: Morava, bi almanî: Mähren) herêmeka rojhilata Çekyayê ye. Navê herêmê ji navê rûbarê Morava tê. Ev rûbar dikeve bakurê rojavayê herêma Moravya.

Erdnigarî 
Moravya  yek ji sê herêmên çekyayî e ku dikeve başurê rojhilata Çekyayê. Herêma Moravya-Sîlesya û komara Polonyayê dikevin bakurê wê. Komara Slovakya li rojhilat, Awistriya li başûr û herêma Bohêmya ya Çekya li rojavaya wê ne.

Çavkanî 

Herêmên Çekyayê
Herêmên dîrokî
Boii

Boii (bi Latînî koma boius, bi Yewnanî Βοιοι) navê Romanî ye hindek eşîrên kevnar yên kelt e ko li Gaula aliyê dî yê çiyayên Alp (Fransa ya niha) û Gaula berîalpê (Îtalya ya niha), Pannonia (Mecaristan a niha), Bohêmiya, Moraviya , rojavayê Slovakyayê dijiyan.

Civak
Erdnîgarî
Airbus

Airbus S.A.S karxaneyeka çêkirina firokan e ko bi ber-ariyên EADSê birêvediçit. Bingehê serekî yê karxaneyê li bajarê Toulouseyê (Fransa) ye, lê gelek xebatên corbicorên wê li hindek cihên dî yên Ewropayê jî birêvediçin. Airbus bi tenê nêzî nîviya cêtên hêlên hewayî li cîhanê çêdikit. Nîviya dî ji aliyê hevrika wê firokên bazirganî yên Boyîngê dihên çêkirin.

Zagrosjet xwedî du firokeyên Airbusê ye.

Aviriyek 
Airbus li sala 2001ê, li goreyê qanûna Fransayê bû şerîkeyeka S.A.S. Berî hingî, navê Airbusê Airbus Industrie bû.

Şirket
SAS

Şerîkeya Hevpişk ya Sadekirî (bi fransî: Société par actions simplifiée, bi înglîzî: Simplified Joint Stock Company) di qanûna Fransayê da kêm-zêde mîna Şerîkeya Berteskkirî (limited company) di qanûna Brîtanyayê da ye. Şerîkeyên weha, salixeka salane heye ko ji aliyê destgehekê alînegir ve dihêt têbînîkirin. Kurtiyeka salane û diravnameya mezaxtin û desthatanjî salane dihêt belavkirin. Serokê şerîkeyeka hevpişk ya sadekirî Président e. Lê, bervajî société anonyme çi board an destekên rêveber nîne. Şerîkeyê heye ko rêveberekê giştî (Directeur Général) jî hebit. Serok berpirsyarê karên şerîkeyê ye, lê rêveberê giştî jî derheqa aliyên sêyê wekî serokî desthilata wî heye.

Airbus şerîkeya mezin ya frok-çêkirinê şerîkeyeka S.A.S. e.

Civak
EADS

Airbus Group SE hetanî sala 2013 (European Aeronautic Defence and Space) şerîkeyeka mezin ya Ewropayî ye ko li 10ê Tîrmeha 2000ê bi hevgirtina Aérospatiale-Matra ya Fransayî, Construcciones Aeronáuticas SA ya Îtalyayî û DaimlerChrysler Aerospace AG ya Almanî pêkhat. Ev şerîke mezintrîn şerîkeya hewayî-fezayî ya Ewropayê ye ko frokên cengî û bajêrwar, mûşekên cengî û fezayî, heyvok û sîstem û pergalên havildar bi wan ve çêdikit.

Şirket
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê

Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (bi înglîzî: The European Court of Human Rights) (ECtHR), ku carina bi awayekê nefermî Dadgeha Strasbûrgê jî dibêjinê, ji bo parastina mafên mirovan li welatên ku di Peymana ji bo Parastina Mafên Mirovan û Azadiyên Bingehîn da endam in, hatiye sazkirin. Ew peyman li sala 1955ê ji aliyê Konseya Ewropayê ve hat pejirandin. Dadgeheke navnetewî ye. Ne tenê dadgeha Yekîtiya Ewropayê ye, dagdeha Konseya Ewropayê ye, heta dewletên peyman pejirandî jî girêdayî dadgehê ne.
Ev dadgeh gava Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê û protokolên din ên di derbarê mafên bingehîn de bên binpêkirin dikeve dewrê. Takekes, dewlet û komên takekesan li gor hin mercan dikarin serî li vê dadgehê bidin.

Serlêdana Dadgehê 
Ji bo serîlêdanê hin mercên dadgehê hene. Merca yekem divê yên serlêdanê bike pêşiyê li welatê lê dijî hemû rêyên darazê (heqlêgeranê) ceribandibin. Ango kes li welatê lê dijî çû hemû dadgehan lê her encam neyinî bû dûvre di nava 6 mehan de bi nivîskî dikare serî lê bidin. Her wiha zimanê dadgehê ingilîzî an jî frensî ye. Lê serlêdan bi zimanekî endamên konseyê jî be çêdibe. 
Serlêdan ji du gavan derbas dibe. Ya yekem serlêdan pêşiyê ji aliyê mercên pêşîn hatine bicihanîn, heke ev merc pêk hatibin derbasî gava din dibin, merc pêk nehatibin tê redkirin û ev red vebiriye. Gava duyem jî piştî gava yekem serlêdan ji nû ve bi asasî tê lêkolînkirin. Piştî gava yekem dadgeh ji herdu aliyan re "çareseriya dostanî" pêşniyar dike. Ev jî nebe gava duyem destpê dike û dadgeh ji herdu aliyan nêrînên wan bi nivîskî dixwaze, dadgeh pêwîstiyê pê bibîne dikare danişînê bike, şahidan guhdar bike û keşifan bike. Heke dadgeh di dawiyê de têbigihe ku dewletê mafekî serlêder ê di peymanê de hatiye binpêkirin bi awayekî xwedayî (heqaniyetî) dewlet cirmê (tezmînatê) bide. Qontrola pêkanîna biryarên dadgehê jî ji aliyê Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê ve tê kirin.

Şêweya Dadgehê 

Ev şêweya niha ya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê di 1ê çiriya paşîn a 1998an de di rêziknameya navxweyî DMMEyê de bi kitekit hatiye diyarkirin. Li gor vê dadgeh ji çar dezgehan pêk tê:

-Lijneya Giştî

-Komîte

-Daîre

-Daîreya Mezin

Çavkanî 

Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan

Hiqûqnasên Kurdistanê

Hiqûqnas

Civak
Dad
Rêxistinên navneteweyî
Yekîtiya Ewropayê
Strasbourg

Strasbourg an jî Strasbûrg (, bi elsasî: , ), paytext û mezintirîn bajarê herêma Elsasê li bakurê rojhilatê Fransayê ye. Li goreyê amarên sala 1999ê, hêşeta wê 650.000 kes bû. Ew nêzî tuxîbê welatê Almanyayê ye.

Strasbourg bingehê çend dameziryayî yên Ewropayê ye. Hindek ji wan ev in: Civata Ewropayê, Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê, Rêveberiya Çawayî ya Dermana ya Ewropayê û gelekên dî.

Strasbourg bajarekê giring yê pîşesaziya rêyan, rêyên hesinî û piran e. Strasbourg benderê duyê li ser Rûbarê Reynê ye (Benderê yekê Duisburga Almanyayê ye).

Girêdanen derve 

Bajarên Fransayê
Barzan, Mêrgesor

Barzan, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Barzan yek ji gundên herî navdar yên Kurdistanê ye. Ev gund di şoreşên Kurdan û tevgera azadîxwazî ya Kurdistanê da cihekê gelek giring digirit.

Erdnîgarî 
Gundê Barzan li şehristan anko ya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit aliyê rojavayê Mêrgesorê. Hevsiyên gundê Barzan ev gund in: li başur Bilê, li bakur Hesinan û Bibana, li rojhilat Hesneka û li rojava jî Hevindkan.

Barzan li 36° 55' 34 bakur û 44° 2' 26 rojhilat helkevtiye û 661 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.

Çiyayê Şirînê çiyayekê navdarê Kurdistanê ye ko li bakur çavdêriya Barzan dikit.

Seqaya Barzan seqayeka çar demsal e. Buharên Barzanê bi kulîlk û nêrgizan xweş û bedew e. Havînên wê gerim in. Payîza wê bi rengên payîzî yên daran kevalekê rengîn e. Zivistaên Barzan jî dijwar in.

Dîrok 

Ev gund landika şoreş û berxwedana Kurdan bûye û gelek caran bi destê rejîmên yek li pey yekên Îraqê hatiye wêrankirin û şewitandin.

Şoreşên Şêx Evdilselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, pişikdariya di xebatên Şêx Ubeydilayê Nehrî û Komara Mahabadê da, Şoreşa Îlonê, Şoreşa Gulanê û gelek şoreş û serhildan û berxwedanên dî tenê hindek nimûne ji xebata dirêjdema vî gundî ne.

Xelkê Barzan 
Xelkê gundê Barzan ji ber şoreşên wê li tevaya cîhanê belav bûne. Piştî Şerê Duyê yê Kendava Faris li sala 1991ê û dameziriyana Hukmeta Herêma Kurdistanê li Kurdistana Başur, gundê Barzan hat avedankirin û termê serokê Şoreşa Îlonê, Mela Mistefa yê Barzanî li vî gundî hat veşartin.

Xelkê gundê Barzan hemî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê xelkê Barzan Îslam û mezhebê wan Şafiî ye.

Çavkanî 

Gundên Mêrgesorê
Mêrgesor

Mêrgesor yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajar herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit. Mêrgesor li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye.

Dîroka Mêrgesorê 

Dîroka qeza Mêrgesor divegere sala 1890, wî demî de qeza bi navê Zêbar bû, li sala 1993 Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê qeza Zêbar guhertin kire qeza Mêrgesor.

Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.

Mijarên têkildar 
 Mêrgesor (navçe)

Çavkanî 

Bajarên Kurdistanê
Barzan (dever)

Barzan devereka navdar ya Başûrê Kurdistanê ye ko bi awayekê dîrokî hemî dever û gundên heft eşîrên barzanî vedigirit. Ew eşîr ev in: berojî, nizarî, şêrwanî, dolemerî, mizûrî jorî, gerdî û herkiyên Binecî.

Bi awayekê fermî, sînorên niha yên devera Barzan sînorên şehristana Mêrgesorê ne û ji pênc nahiye pêk tê (Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Gûretê) û ji 252 gundan jî pêk tê.

Çavkanî 

Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Barzan
Kurdî-Der

Kurdî-Der yan Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî di nîsana 2006an de li Amedê serî li walîtiya Amedê hatiye dayin ji bo ku komele bê vekirin. Piştî 4 mehan bersiv hatiye dayin. Hinek xalên rêziknameyê ji aliyê dewletê ve nehate pejirandin. Damezrêner wan xalan jê derxistine. Bi vî awayî komeleyê ava bûye. Piştî 6 mehan, di 25ê tebaxa 2006an de di fermiyetê de rêziknameya Kurdî-Derê hatiye pejirandin. Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Zimanê Kurdî ji wê çaxê de xebatên xwe didomîne. Piştî 6 mehan kongreya xwe ya yekemîn çêkiriye. Di 7ê Rêbandana 2007an de kongereya pêk hat. Di kongreyê de 7 kes wekî endamên rêveberiyê yên eslî hatin helbijartin. Di heman kongreyê de Mazhar Aktaş wekî Serokê Giştî yê Komeleyê hatiye diyarkirin.

Niha li navendê di ser 150 kesî re endamên Komeleya hene. Li şaxên din jî; li Wanê di ser 200î ne, li Gewerê jî li dora 100 endamî hene. Li gelek bajaran endamên wan yên xwezayî hene.

Kurdî-Der li ser ferhengên şaxên zanistî, Wek hiqûq, erdnîgarî, felsefe û hyd. dixebite. Di van hêlan de peyv û têgînên ku têne bikaranîn berhev dikin û arşîv dikin ji bo ku di pêş de bêne nirxandin.

Çavkanî 

Sazî
Amed
Mazhar Aktaş

Mazhar Aktaş serokê giştî yê Kurdî-Derê (Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî) ye.

Li gorî nasnameya xwezayî li Binxetê çêbûye. Bavê wî Mele Reşîd, diya wî Xedîce ye. Di 24ê nîsana 1954an de li gundê Xeşma ku bi Dirbesiyê ve girêdayî ye ji dayik bûye. Di zarokatiya xwe de dema ku di pola 5an ya dibistana seretayî de bûye koçê Ser Xetê bûye. Lewre bavê wî ji Ser Xetê bûye. Piştî ku hatine dîsa ji nû ve dest bi dibistana tirkî kiriye. (1966-67). Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Qoserê xwendinê. Di sala 1974an de çuye lîseya Îmam Xetîbê li Mêrdînê di sala 1977an de kuta kiriye. Di sala 1978an de qeyda xwe li Enstîtuya Perwerdeyê (Egitim Enstitusu) çêkiriye.

Piştî ku wê xelas kiriye dest bi mamostetiyê kiriye. 26 salan mamostetiyê kiriye. Di nava salên mamostetiyê de dewletê ji ber rewşa awarte ya herêmê de surgunê Sêwasê bûye. Piştî 4 salan tayina wî hatiye navçeya Amedê Hênê û piştî wî tê Amedê bi cih dibe. Li Amed di nava xebatên sendîkavaniyê de cihdigire. Dîsa bi sirgunê re rû bi rû dimîne. Surgûnê Tekirdagê dibe(1999). Piştî salek li Ruhayê mamostetiyê dewam dike. Demek li Siwêregê dimîne, şûn de dîsa vedigere Amedê. Şûn de malnişîn dibe û bi xurtîtî dikeve nava kar û barê pêşxistina Zimanê Kurdî. Piştî damezrandina Kurdî-Derê di nava xebatên komeleyê de dimîne. Di kongreya yekemîn ya Kurdî-Derê de wekî Serokê Giştî tê helbijartin.

Jidayikbûn 1954
Kurd
Emer Keya

Emer Keya an jî Hecî Emer (1793-1913) kurdê temendirêj û bavê gundê Çawuşelîkeya ye. Emer di sala 1793yan de li gundê bi navê Kerxa Zirka tê dinyayê. Ew hê yek salî ye bavê wî dimire. Diya wî ji gund bar dike diçe gundê Çawuşelîkeya bi cih dibe. Li wê derê bi Hecî Hesen re dizewice.

Emer li Çawuşelîkeya mezin dibe û dizewice. Yek keç yek jî law du zarokên wî çê dibin. Her du zarokên wî mezin dibin û dizewicin lê ji ber nexweşîna kolerayê (1854-1855) her du jî dimirin.

Emer di 32 saliya xwe de dema ku dewlet erdan derdixe firotanê, ew jî li Çawuşelîkeyan sê hezar donim erd ji dewletê distîne.

Ji ber ku warê wî kor bûye û kes jê nemaye, birayê wî yê şîr û dost û hevalên wî bi ber dikevin û dixwazin ku wî ji nû ve bizewicînin.

Hecî Emer dibe 80 salî ji gundê Zozincê xwişka Hecî Weysî jê re dixwazin û tînin. Ji vê zewacê yek keç û 3 law 4 zarok jê re çê dibin. Evdal Keya, Mahmûd Keya, Adem Keya û Emîne Xatûn jê re çê dibin.

Hecî Emer di temenê xwe yê 130yî de diçe ser dilovaniya xwe .

Gundê Çawuşelîkeya ji Emer Keya ne. Di sala 1983yan de di derveyê erdê Emer Keya de yê mîran jî ji aliyê neviyên Emer Keya ve tê standin.

Kurd
Bilê

Bilê yek ji bajarokên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi navçeya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye. Niha, Bilê yek ji navendên bazirganî û kargêrî yên çalak li devera Barzan e.

Eger sikir an bendava Bêxmê bihêt çêkirin, heye ko Bilê hemî bin ava sikirî ve bibit. Astê ava sikirê Bêxmê, eger hemî qonaxên wê bihên bicihkirin, dê 600 metiran li ser astê deryayên azad da bit û Bilê 530 metiran bilind e.

Erdnîgarî 
Bilê li 36° 51' 43 yên bakur û 44° 3' 54 yên rojhilat hilkevtîye. Bilê li ser rûbarê Zêyê Mezin anko Zêyê Behdînan anko Zabê Mezin e. Li perava bakurî ya Zêyî, li rojhilatê gundê Rêzan hevsî ya Bilê ye û li perava başûr, Bîrakepra, Seftê, Pirêse, Zoregvan û Alka hevsiyên wê ne.

Hêşet 
Xelkê Bilê tevayî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê Bileyiyan Îslam û Mezhebê wan Şafiî ye.

Mêrgesor
Ebdurehmanê Benî

Ebdurehman Benî mehkûmê navdar yê kurd e.
Ebdurehman li gundê Licê Benê ji ber sedema pefçûnekê dibe mehkûm. Demekê li deşt û çiyayên Amedê digere û xwe ji hêzên fermî diparêze û şûn de di bin hîmayeya lawê Seyfedîn Paşa Xetîb Begê de li gundê Meyqûnê bi cih dibe.
Xwişkeke Ebdurehman ya bi navê Gulê li ba peyayekî begleran bûye. Ev peya Sîsî bûye û ji aliyê begleran ve li Çawuşelîkeya hatiye bicihkirin. Wê demê Mistefayê lawê Mehmed Keyayê Kerwezî jî di asta serbaziya çeteyan de bûye.
Mistefa di zivistana 1932yan de li ser şopa Evdirehmanê Benî tevî peyayên xwe diçe Çawuşelîkeya. Mistefa ji keyayên Çawuşelîkeya dixwaze ku Evdirehman radestê wî bikin. Lê Çawuşelîkî radestê wî nakin. Ji ber vê yekê Mistefa bi alikariya hêzên dewletê gund dagir dike dide ber agir. Evdirehman û birayê xwe dîwarên malan qul dikin û ji agir direvin. Di terka dîwarê malekî de keysê li Mistefa tîne û bi tifinga mîrî ber didê, Mistefa û du peyayên xwe têne kuştin. Piştî wî hêzên dewletê û peyayên Mistefa yên din vedikişên. Ebdurehman û birayê xwe ji Çawuşelîkeya dertênê û direvin. Şûn de diçin Binê Xetê.
Di sala 1950î de bi derxistina efûyê vedigere, diçe li gundê xwe bi cih dibe.

Kurd
Bendava Germavê

Bendava Germavê an Bendava Îlisuyê an jî Sikurê Îlisuyê () yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê yên Tirkiyeyê ye. Sikur di salên 2011-2020 de li ser rûbarê Dicleyê hate avakirin û mezintirîn pişka hêza karevayîavî ya wê projeya mezin e. Dema sikur heta bilintirîn asta xwe tije bibit nêzî 10,4 bilyon m³ av dê bihêt pengandin, rûberekê bi qasî 313 km² dê bibit gola bendavê û nêzî 1.200 Megawatên xurtaniya hêza karevayê berhem biînit. Karevaya ko dê li dema salekê li bendavê berhem bihêt dê bibit 3.800 GWh. Li 5ê tebaxa 2006ê bi amadebûna serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan dest bi avakirina bendavê hat kirin.

Jihevnegirtinên li ser bendavê 
Sikur tenê 65 kîlometiran dûrî tuxîbê Sûriya û Îraqê ye.

Ev sikur dê bajarê kevnar yê 10.000 salî yê Heskîfê û zêdeyî 60 gundên dî yên kurdan bi hêşeteka nêzî 25.000 kesan bi tivavî binav bikit. Nêzî 85 gundên dî jî dê parek ji wan binav bibit.

Çavkanî 

Bendavên Dîcleyê
Mega-

Mega di zimanê zanistî yê piraniya gelên cîhanê da pêşgir anko pêşpirtek bi ramana yek milyon e.

Li sala 1960ê,mega wekî pêşgireka firmî di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da hat hilbijartin.

Peyvnasî 
Mega ji peyva Yewnanî μέγας megas anko mezin hatiye.

Yeke
Pêşgir

Pêşgir, pêşpirtik, pêşbendik (bi îngilîzî: prefix), di zimanzanistiyê de, morfemeka vebestî ye ko dikeve beriya morfema kok û ramaneka nû çêdike. Ji bo mînak, peyva pêşgir bi xwe jî ji pêşgira pêş û paşgira gir çêbûye. Pêşgir ew cure qertaf in ku têne ber peyvê û wateyeke nû li peyvê bar dikin.

Di zimanê kurdî û tevaya zimanên zimanên hind û ewropî de, gelek cureyên gireyan hene: pêşgir, paşgir, navgir û dorgir.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zimannasî
Morfem

Morfem an morfêm, di zimanzanistî da, biçûktirîn yekîna zimanzanistî ye ko ji aliyê ramanzanistî anko sîmantîkê ve xwedî ramaneka xweser e. Di zimanê axivtinê da, morfem ji foneman anko biçûktirîn parên denganî yên ko dihên vavartin pêk dihên.

Têgeha morfemê ji têgeha peyvê cida ye. Morfem hindek caran bi tena serê xwe nahên (morfema vebestî) û hindek caran bi tena serê xwe dihên (morfema azad). Di koka xwe da, morfem bi morf-an xwe nîşa didin. Her ramana ko bi morfemekê dihêt pêşberkirin mumkîn e bi çend morf an şiklekan bit. Her yek ji van morfan alomorf anko alîmorfekê ji morfema xwe pêkdiînin. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, morfema s ko raman komê didit, carina wekî -s dihêt (mîna peyva cats [kets]), carina wekî -es (mîna peyva dishes [dîşiz]) û carina jî wekî -z (mîna peyva dogs [dagz]) dihêt. Hindek caran jî bi awayekê bitivavî guhartî wekî -ren (mîna peyva children [çîldrin]) dihêt. Ev hemî (-s, -es, -z û -ren) alomorfên morfema s ya ramana komê di înglîzî da ne.

Coreyên morfeman 

 morfema azad, ko bi tena serê xwe dihêt û piranî wekî peyvan dixoyin, mîna bajar, stran.

 morfema vebestî ko bi tena serê xwe çi ramanan nadit û dibê digel morfemeka dî bihêt, mîna -van di peyva bajarvan da û -bêj di peyva stranbêj da.

 morfema gerdandinê ko jibo gerdankirina peyvan anko çêkirina peyvên nû ji peveka heyî bikardihên, mîna -î di peyva ciwanî da.

 morfema tewandinê ko jibo tewandina peyvekê bikardihêt, mîna dema ko mirov demên karî di zimanî da nîşa didit an hijmarê. Di zimanê kurdî da, jibo mînak di- morfemeka tewandinê ye ko jibo îfadekirina ramana dema niha an dema ko gotin qala wê dikit dihêt bikaranîn (mîna diçim ko ramana dema niha didit karê çûnê û diçûm ramana dema heyî li dema qalkirinê didit karê çûnê). Mînakeka dî ji morfemên tewandinê di zimanê Kurdî da morfema -an e ko jibo ramana komê li kar e (mîna mirovan, welatan, morfeman).

 Alomorf ko rengên cida yên morfemeka zimanî ne (mîna morfema ramana komê di zimanê înglîzî da).

Zimannasî
1793

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Vac

Vac (ji farisî: Vaj) anko fonem (ji yewnanî: φώνημα, phōnēma, "deng", "peyv"), di zimanasiyê da, awayê teorîk yê nîşadana dengên her zimanekî ye. Vac dengekê zimanî ye ko bê amajekirina bib pêgeh an jihê wê di peyv an hevokê da dihêt pênaskirin. Vac ew deng e ko eger di peyvê da bihêt guhartin ramana peyvê diguhêrit an hema dengekê bêyî raman çêdikit. Carina çend deng weha xwe nîşadidin ko yek awayê ramanî pêkdiînin, dibêjî qey heman deng in. 

Jibo mînak di zimanê kurdî da, vaca /k/ û vaca /b/ hene. Dema di peyva bar da, cihê dnegê /b/ dengê /k/ birûnit, peyva kar çêdibit. Ramana barê ji karê cida ye. Lê di peyvên mîna heft da, bi eşkirayî kurd wê bi du awayan bilêvdikin ko di awayekî da dengê /h/ wekî piraniya Zimanên Hindûewropî ye û di awayê dî da /h/ mîna dengê /h/ di peyvên erebî yên mîna Hesen û Hisên da dihêt bilêvkirin. Lê ev guhartina deng anko vaca /h/ di peyva heft da ramana peyvê naguhêrit. Bi vî awayî, herdu /h/ di zimanê Kurdî da alofon anko alîvac in. Lê di zimanê erebî da du vac in jiber ko ramana du peyvên herebe (bi erebî: حرب anko şer kir) û herebe (bi erebî: هرب anko reviya) ji hev cida ye. Mînakeka dî ya alîvacên zimanê kurdî alîvacên /s/ ne, di peyvên stran û sal da. Bi eşkirayî, kurd wan herdu /s/-an mîna hev bilêv nakin. Lê guhartina wan yek li cihê ya dî, ramanê naguhêrit.

Gelek kesên ko şehrezayê zimanzanistî nîne wesa difikirin ko vac her ew tîpên alfabeyê ne. Lê ev hizir şaş e û ne rast e. Alfabeya gelek zimanan (mîna alfabeya latînî jibo zimanê kurdî) kêm-zêde alfabe ji deng anko vacên zimanî nêzîk bûye. Lê di hindek zimanên mîna fransî û înglîzî da, alfabe û vacên zimanî gelek ji hevdu dûr bûne. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, "ph", "gh", "f" û "ff" hemî li şûna vaca /f/ dihên xebitandin. Herwesa, "sh", "ssio", "sio", "tio" û carina "ch" jî li şûna vaca /ş/ li kar in.

Di alfabeya zimanê kurdî da, tîpeka wekî "k" heye ko du vacên /k/ û /k'/ nîşadidit. Ev du vac xwe di peyvên cidacida da nîşa didin, lê di alfabeya Kurdî da, çi alfabêya latînî, çi alfabeya erebî da, tenê yek tîp nûneratiya wan dikit. Li peyvên mîna kar mêze bikin. Du ramanên vê peyvê hene, bi du bilêvkirinên ji hev cida yên tûpa "k" (kar anko îş û têşikê bizinê). 

Zimannasî
Raman (zimannasî)

Raman, di zimanzanistî de, raman ew naverok an peyam e ko peyv an nîşan vediguhêzin, dema xelk bi rêya zimanî danûstandinê dikin. Bi gotineka dî, veguhastina ramanê armanc û erkê xebitandina zimanî ye.

Çavkanî 

Zimannasî
Peyv

Di zimanzanistî da, peyv (an jî bêje) yekîneka zimanî ye ko ramanê digehînit û ji morfîmekê an zêdetir ko kêm-zêde bi hevra girêdayî ne pêk dihêt û ji aliyê fonetîkê ve cihê xwe heye. Bi awayekê nimûneyî (tîpîk), her peyvek ji morfîmeka kok an bingehîn û gîrekeka sifir an zêdetir pêkdihêt. Peyv digehin hev da hevokan an nîvhevokan û hevoksaran pêkbiînin.

Zehmetiya pênasekirin û diyarkirina peyvê 
Herçind e ko di piraniya awayên nivîskî yên zimanan da, peyv bi navberan ji hev dihên cidakirin, di hindek zimanên nivîskî yên mîna Çînî û Japonî da, peyv di nivîsînê da ji hev nahên cidakirin. Di zimanên dî yên mîna Inglîzî an Kurdiyê jî da, carina peyv hene ko cidacida dihên nivîsîn û navber parên ji hev cidayên wan ji hev vediqedînin. Mînakên wê di zimanê Inglîzî da ev in: ice cream, cell phone.

Pirsgirêk nemaze wê demê girantir dibit ko mirov qala zimanên sîntetîk yên mîna Inuktitut bikit ko gelek keriyên peyvanî bi hevra girê didin. Ev kerî gelek bi zehmet ji hev dihên veniyasîn û cidakirin. Hindek zimanên mîna Vîyetnamî hêşta zehmettir in jî, ji ber ko ramana navberê hemî caran jihevveqedandina peyvan nîne û gerek ji naveroka axivtinê mirov bizanit ka peyv kî ne.

Giredanên derve 

Zimannasî
Zimanê çînî

Çînî anko çîniya mandarîn (bi çînî: 中文, Zhōngwén) devoka pîvankî anko standard e ko niha li Komara Gelêrî ya Çînê, Komara Çînê anko Taywanê û Singapûrê ji bo karî û axivtina fermî dihêt bikaranîn. Fonolojiya zimanê çînî yê mandarîn li ser hîmê devoka Pekînê hatiye avakirin. Devoka Pekînê bi xwe yek ji devokên mandarîn e ko devokeka mezin û berfireh ya zimanê çînî ye ko li bakur û başûrê rojava ya Çînê pê diaxivin.

Çavkanî 

Ziman
Çînnasî
Gire

Gire, gîrek (bi îngilîzî: affix), di zimanzanistî da, morfîmek e ko bi morfîmeka bingehîn, wekî rihe an qurmî vedinûsit da peyvekê çêbikit. Gire morfîmên vebestî ne.

Coreyên gireyan 
Li goreyê pêgehê wan beranberî riheyê, gîrek bi ser çend coreyan da dihên dabêşkirin.

Pêşgir 
 Pêşgir bi berî morfîmeka dî vedinûsin.

Paşgir 
 Paşgir bi piştî morfîmeka dî vedinûsin.

Navgir 
 Navgir di nav morfîmeka dî da cih digirit.

Dorgir 
 Dorgir dormandora morfîmeka dî an komeka morfîman digirit.

Navbergir 
 Navbergir cihên vala yên navbera çend morfîman digirit.

Tevgir 
 Tevgir an guhêrgîrek gîrekeka neberdewam karî li riheyeka neberdewam dikit.

Jorgir 
 Jorgir bi awayekê jorparçeyî bi morfîmeka dî ra dihêt girêdan.

Dubaregir 
 Dubaregir dubarbûna riheyê an morfîmeka dî.

Çavkanî 

Zimannasî
Ziving, Nisêbîn

Ziving (), gundekî girêdayî Stilîlê ya bi ser navçeya Mêrdîn, Nisêbînê ve ye. 55 km dûrî Mêrdînê, 30 km dûrî Nisêbînê ye.

Musa Anter li Zivingê hate dinê.

Gundên Nisêbînê
Xorsê, Basan

Xorsê (navê tirkî Bulmuşlar lê kirine), gundekî navçeya Basan a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Basan
Mehmûd Ehmedînejad

Mehmûd Ehmedînejad (, ; z. 28'ê Çirya Pêşîn 1956'ê) serkomarê şeşê yê Komara Îslamî ya Îranê ye ko piştî serkevtina di hilbijartinên serkomariyê yên sala 2005'ê li Îranê ji 6ê Tebaxa 2005'ê heta niha li ser kursiya serkomariyê rûnişiye. Gera wî ya niha ya serkomariyê dê li Tebaxa 2009'ê dawî bibit. Lê di hilbijartinên serkomariyê li sala 2009'ê da mafê wî heye ko xwe jibo cara duyê û dawiyê bikit berbijarê serkomariyê. Di dîroka 28 salî ya Şoreşa Îslamî ya Îranê da, ew pirarîşetirîn û gengeşebartirîn serkomarê Îranê bûye.

Ew di siyasetên xwe da bi awayekê gelek berçav Îslamîyekê kevneşopî ye. Gelek baweriya wî bi karkirina ji bo zû vegeriyana Îmamê Zemanî heye. Ew bi rijdî rexnegirê rojava û nemaze siyasetên George W. Bush e. Netirsiya wî di biryardanê da yek ji saloxetên wî yên herî berçav e.

Berî bibit serkomar, ew Şehredarê paytextê, Tehran, bû.

Jînenîgar 
Ew kurê asingerekî ye û li bajarê Germsar, nêzî Tehranê, li roja 28'ê Çirya Pêşîna Sala 1956ê hat dinyayê. Li sala 1976ê, di nav 400,000 kesên ko dixwestin biçin zanîngehê ji aliyê nimreyan ve, kesê 132ê bû. Ew li zanîngeheka navdar ya Îranê bi navê Zanîngeha Zanist û Teknolojiyayê ya Îranê li pişka endazyariya bajêrwarî hat wergirtin. Li 1984'ê Mastera Zanistan û li sala 1989'ê jî diktora ya xwe di endazyariya bajêrwarî da wergirtin. Ew her li wê zanîngehê bû dersdêr.

Giredanê dervê 

Siyasetvan
Jidayikbûn 1956
Mirovên zindî
Paşgir

Paşgir, paşpirtik, paşbendik (bi îngilîzî: suffix), di zimanzanistiyê da, coreyekê gireyan e ko bi paşiya morfemeka dî vedinûse. Ji bo mînak, peyva paşgir bi xwe jî ji pêşgira paş û paşgira gir çêbûye.

Du coreyên paşgiran hene: paşgirên tewandinê û paşgirên gerdandinê.

Paşgirên zimanê kurdî 
Di zimanê kurdî da, gelek paşgir hene. Hindek ji wan paşgirên tewandinê ne, anko jibo diristkirina ramanên mîna kesê ko karî dikit an dema karî dihên xebitandin. Mînakên van coreyên paşgiran, paşgira -an e. Ev paşgir navê kom çêdike. Jibo mînak mirov dibe mirovan, pirtûk dibe pirtûkan. Paşgireka dî -î ya tewandinê ye. Jibo mînak dema mirov dibêje: "Wî mirovî got". -î peyva mirov ditewîne, çawa ko ew jî tewandiye û kiriye wî.

Paşgirên dî navên nû çêdikin. Ev paşgir di zimanê kurdî da gelek ji yên bertir zehftir in. Jibo mînak paşgira -van peyvên mîna "Şivan", "bajarvan", "gavan", "bêrîvan", "bilûlvan" û gelekên dî çêdike.

Di zimanê kurdî da, carina peyv jî dikarin bibin paşgir. Jibo mînak dema kesek dibêje "sorgul", peyva "gul" ko bi tena serê xwe peyvek e, kevtiye paş peyva "sor" ko ew bi xwe jî peyvek e. Lê niha peyva Sorgul peyveka nû ye.

Hindek paşgirên kurdî

Paşgirên tewandinê 
Ev paşgir ji paşgirên gerdandinê kêmtir in, lê hindek ji wa ev in:

 -an, jibo komkirinê

 -î, jibo tewandina navên nêr jibo doxa tewandî

 -ê, jibo tewandina navên mê  jibo doxa tewandî

 -im, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê yekê yê kithejmar di doxa netewandî da.

 -î, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê duyê yê kithejmar di doxa netewandî da.

 -it, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê sêyê yê kithejmar di doxa netewandî da.

 -n, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesên pirhejmar di doxa netewandî da.

Paşgirên gerdandinê 

Di zimanê kurdî da, peyvên xweser jî dikarin wekî paşgiran bihên bikaranîn. Lê dîsa jî, gelek paşgir hene ko tenê wekî paşgir dihên xebitandin û bi zelalî xwediyên çi ramanên dî nîne. Hindek ji wan ev in:

 -an
 -ar
 -av
 -bar
 -ber
 -bir
 -birr
 -dar
 -der
 -dêr
 -dir
 -dirr
 -e
 -er
 -gar
 -ger
 -gêr
 -hêr
 -nak
 -ma
 -mak
 -me
 -nak
 -van

Çavkanî

Zimannasî
Partiya Dad û Geşedanê

Partiya Dad û Geşedanê (bi tirkî: Adalet ve Kalkınma Partisi, bi kurtasî; AKP) yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye. Ev partî xwe wekî partiyeke şopparêz a navend-milê rastê di keskesora siyasî ya Tirkiyê da dide naskirin. Hevrikên wê vê partiyê wekî partiyeke ne bi awayekê fermî Îslamî didin niyasîn ko bizavê dike di çarçoveya nijara bi-rijdî sekûlara Komara Tirkiyê da xebata xwe bimeşînit.

Kurtiyek 

Ev partî xwe şopparêzeka nerim-rê didit niyasîn. Vê partiyê di hilbijartinên parlemanî yên Tirkiyê li 22ê Tîrmeha 2007ê da 46.3% kursiyên parlemana Tirkiyê (340 kursî) bi dest ve anîn. Bi berhevdanana kursiyên wê di hilbijartinên sala 2002ê da, zêdebûneka berçav di kursiyan da peydakiriye. Li sala 2002ê tenê 34% ji kursiyan bi dest xistibûn.

Serokê partiyê, şaredarê berê yê Stembolê, Recep Tayyip Erdogan e ko niha serokwezîr e.

Dîrok 

Kevne-endamên Partiya Refahê ev partî pêk anî. Partiya Refahê jibo demeka kin li sala 1996ê hukmeteka hevalbendane pêk anî, lê li sala 2000ê ji aliyê Dadgeha Bilind ya Qanûna Bingehîn bi tawana bizava jibo nehêlana sîstema sekûlara Tirkiyê hat berbendkirin.

Komeka endamên şopparêzên nerim-rê di Partiya Refahê ya berbendkirî da, ko bi Yenilikçiler (anko "guhartinxwaz") dihatin niyasîn, li 14ê Tebaxa 2001ê, Partiya Dad û Geşedanê damezirand. Bizava wan jibo xweşkirina biyava şopparêziyeka nerim-rê di sîstema sekûlar ya demokratîk ya Tirkiyê da bû. Li dema damezirandina partiyê da, Recep Tayyip Erdoğanî got ko kurî ya partiyê dîn nîne.

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Sansûr li Tirkiyeyê
Muhafizekarî

Muhafizekarî yan kevneperestî felsefeyek siyasî û civakî ye ku piştevaniya saziyên kevneşopiyê yên civakî dike. Rêgezên navendî yên muhafizekariyê bi nirxên kevneşopiyê yan edetên çand û şaristaniyê yên civakekê girêdayî ne. 

Komeke siyasetên ku wek muhafizekarê bê hesibandin tune ye, ji ber ku wateya muhafizekariyê bi urf û edetên cih û demê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê muhafezekarên cihên cuda yên cîhanê, her yek piştgiriya kevneşopiyên xwe dike, dibe ku li ser gelek mijaran li hev neyên.

Çavkanî 

Siyaset
Teoriyên civakî
Milê rastê

Milê rastê an hema rastgerî, di siyasetê de, zaravek e di çarçûvê siyaseta rast-çep de ji bo wesifandina siyasetên wesa dihêt bikaranîn ku kêm-zêde hîmanek ji van hîmanan têda hebit: şopparêzî, keyatîxwazî anko monarşîzm, faşîzm, azadîbaweriya milê rastê, sermayedariya belbeşûxwaz anko anarko-kapîtalîzm, kevneazadîbawerî anko paleolîberalîzm, nûazadîbawerî anko nûlîberalîzm, kevneperêsî anko reaksiyonîzm, keyxwazî anko royalîzm, hindek rengên gelperestî, dînbaweriya milê rastê anko The Religous Right, neteweperêsî anko Neteweperestî, leşkerxwazî anko mîlîtarîzm, xwecihxwazî anko nativism û ketwarhebînî (siyaset) anko realîzm (siyaset).

Çavkanî 

Têgihên siyasetnasiyê
Siyaseta rastgir
Realîzm (siyaset)

Realîzma siyasî di çarçoveya pêvendiyên navneteweyî de gelek teorî û boçûnan vedigire, hemî di vê de hevpar in ku dewlet bi awayekî destpêkanî bi hez û xwestekên leşkerî û aborî û desthilat û tenahiyê dixebitin. Xebata wan ne tiştekî bîrûbaweran an exlaq û sincî ye. Ev cureyê nihêrîn gelek caran hevramana siyaseta desthilatê tê hesibandin.

Saloxetên hevpişik 
Teoriyên li dor realîzmê di van saloxetan da hevpişik in:

 Sîstema navneteweyî anarşîst anko belbeşûxwaz e. Welat biryarên xwe bi xwe didin û guhdarî û beremrî jibo Hukmeta Cîhanê nîne.

 welat ên xwedîserwerî lîstikvanên qada siyaseta navneteweyî ne.

 Welat bi tevayî lîstikvanên jîrmend in ko bi awayekê jîrane li pey berjewendiyên xwe yên neteweyî diçin. Reşbîniyek di piştbestinên dirêjdem bi hevalbendiyan ra heye.

 Tiştê ko dikarit berjewendiya neteweyî bin pê bikit ewlehiya neteweyî û mana welatî ye.

 Jibo ewlehiya neteweyî welat jêderên xwe berfireh dikin.

 Tikhiliyên welatan bi hev ra li ser rêjeya desthilata wan ya leşkirî û aborî dimînit.

Mijarên têkildar 
Realîzma êrîşber

Hans Joachim Morgenthau

John Mearsheimer

Robert Gilpin

Raymond Aron

Çavkanî 

Siyaset
Teoriya têkiliyên navneteweyî
Çiğdem Özgül

Çiğdem Özgül (jdb. li gundê Qeremêş a Gimgimê - m.  li heman cihê) keçikeka kurdperwer û zana bû û jiyana xwe bi destên xwe bidawî kir.

Ji Qeremêş a Gimgima Mûşê bû. Keça Mendo (Memduh Özgül) bû. Ji qebîla Beyteş in. Bavê wê dibe cerdewan û li dijî hêzên kurdperwer têdikoşe. Ev yeka han ji aliyê malbata wê ve tê şermezarkirin. Mendo gelek caran bi alîkariya hêzên dewletê zilm û zordariyê li malbata xwe û li gundiyan dike. Gundê Qeremêşê ji ber ku nebin cerdewan gelek berxwedide.

Di  de Çîdo ya şêr çeka ku dewleta Tirk dabû bavê wê digire û li meydana gund ji bo şermezarkirina îxanetê xwe dikuje. Beriya ku dawî li jiyana xwe bide, bi hestên kurdperwerî axavtineke dirêj dike û bi bangewaziyan tetikê dikişîne.

Tê gotin ku bavê wê bi 12 Milyon pereyî cerdewani pejirandiye.

Girêdanên derve 
 Nûçe di qeydên İHDê de 

Xwekuj
Kesên ji Gimgimê
Jidayikbûn 1980
Mirin 1994
Şêx Dawudan

Şêxdawudan gundekî Kurdan;  kevnare û dîrokî ye, li bakûrê Kurdistanê dikeve.

Îdare
Şêxdawudan, gundekî bajarê Amedê bi navçeya Farqînê ve girêdayî ye.

Dîrok
Ev beş tê amadekirin

Nijad
Gund ji çend binemalan tê der.

Çand
Di der barê çand, tore û vexwarinên taybet yên gund de agahî tune ne.

Erdnîgarî
Ji Amedê 50 km, ji Farqînê 40 km dûr e. Gund li deşta Amedê, di navbera Amed  û Farqînê de li ser kilomitroya 50yan e. Ji aliyê gundên Qasimiya Kevnl, Reşik,sofya,safya Qeyik, Heydereka, Qasimiya Nû, ve tê dorpêçkirin. Newala Sukir  di ber gund re diçe.

Avhewa
Avhewaya gund, havîna germ, zivistana sar e.

Nifûs

Aborî
Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye. Her wiha gundî wekî xebatkar û karkerên demsalî diçin bajaran dixebitin.

Keyatî
Heta 2004an wekî mezraya Qasimiyê bûye. Ji 2004an şûn de keyatî hatiye navenda gund.

Keyayen gund yen li gorî salan:
2004 - M. Şakir SAGLAM (Şakirê Mala Qolê)
1999 - 
1994 - 
1989 - 
1984 -

Agahiyên Binesaziyê
Gund ji 70 malan tê der. Li gund dibistana sereta û mizgeft (camî) heye. Di gund de 2 dikan hene. Şebekeya avê di payîza 2006an de hatiye sazkirin û ji bo ku kanalîzasyona nava gund û binesaziyê xebat didomin. 
Gund 5 km ji riya Amed-Farqînê dûr e. Riya gund şose (xîç) ye. Ji sala 1986an vir de Kehreba çûye gund. Şebekeya telefonê li gund heye.

Gundên Farqînê
Teysîr Hecer

Teysîr Hecer, helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977 de li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Serêkaniyê hatiye dinê.

Girêdanên derve 
 Li Helbeste Teysir  binere

Helbestvanên kurd
Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Devlet Bahçeli

Devlet Bahçeli, (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1948 li Osmaniye) siyasetmedarekî nijadperest, rastgir yê tund, ultra-neteweperest yê Tirkiyê ye. Serokê partiya radîkal MHPê ye. Ew bi taybetî bi înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan tê naskirin.

Piştî perwerdeya amadeyî li zanîngeha zanistiyên bazirganî û aboriyê ya Enqereyê dixwîne û di zankoyê de dixebite. Sala 1967î de tevlî refên rastgîrên radîkal dibe û bingeha xozên ciwanan davêje. Sala 1987î de ji peywirdariyên xwe yên zanîngehê vedikişe û di nava refên MÇP de dest bi polîtîkayê dike. Heman salî wekî serokê vê partiyê tên hilbijartin. Bahçeli, niha serokê MHPê ye. Di hilbijartinên giştî yên 1999î de partiya wî di desthilatdariyê de cih digire û ew jî wekî cihgirê serokwezîr kar dike. Di jiyana xwe de bi fermî hîç nezewiciye. Di hilbijartinên 2007ê de wekî parlamenterekî MHPê dikeve parlamena Tirkiyeyê.

Çavkanî

Mêr
Jidayikbûn 1948
MHP
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Mehmet Ağar

Mehmet Kemal Ağar (jdb.  li Enqere, Tirkiye) yek ji pisporê şer û siyasetmedarên rastgîr ên Tirkiyê ye. Damezrênêrê DP yê ye.

Bi eslê xwe ji Mezrayê ye. Gorî gotinan bapîrê wî zarokek dîlgirtî ji Komkujiya Ermeniyan e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava refên nîjadperestên Tirk û têkiliya wî bi hêzên sîxuriyê yê dûgela Tirk ve çêdibe. Bavê wî polîs bû û wî jî perwerdeya polîsiyê dît. Bi alîkariya gerînendeya giştî ya ewlekariya Tirkiyê sala 1972 de zankoya Zanistiyên Polîtîk a Enqereyê bidawî dike.

Di cûntaya leşkerî ya 1980î de wekî birêvebirek beşa antîteror a polîsê Stembolê kar dike û tevlî gelek êşkenceyan dibe. Wekî endameke hêzên tarî yên dewleta Tirk navê wî tevlî gelek operasyonên taybet ên dewletê dibe.

Bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê ve dewlet wî wekî berpirsiyar dide xebitandin. Saziya Çalakiyên Taybet (Özel Hareket Dairesi) dadimezirîne. Li dijî hêzên çekdar ên PKKê pirr bisernakevin û berê xwe didin sîvîlan. Gorî polîtîkaya wan, heger pişta gel bihata şikîn, pêşmergeyên Kurd jî êdî nedikarîn berxwebidin.

Di bin peywirdariya Ağar de sed hezaran Kurd êşkence dîtin, birîndar bûn an seqet man. Milyonan Kurd ji Kurdistanê hatin derêxistin. Ciwanên Kurd bi darê zorê xistin karên narkotîkê. Li dijî PKKê perwerdeyeka mezin didin cerdewanan û bi deh hezaran îtîrafkar û sîxuran birêxistin dikin. Têkilî bi serokê cerdewanan Sedat Bucak re datîne û bi hev re ji bo fînansekirina şer li ser navê dewletê karên krîmînal dikin. Eroîn û maddeyên din ên narkotîkê belavdikin. Bi derfet û alavên dewletê riya narkotîkê ya ku ji ji Efxanistanê bi ser Tirkiyê ve berî bi Ewropa diçe kontrol dikin. Li Almanyayê derbarê narkotîkê de hin doz li dijî berpirsiyarên Tirkiyê hatin vekirin.

Di sala 1997î de li ser daxwaza Ewropa li dijî hin endamên payebilind ên dewleta Tirk lêpirsîn hatin vekirin. Ağar bi sûcdarkirinên mezin hat tewanbarkirin lê wî xwe parast û got hemî kar ji bo dewleta Tirk kirine û ew nikarin werin darizandin. Sala 1995î de wekî parlamenterê Mezrayê tê hilbijartin û gorî zagonan dibe xwedî parastina zagonî.

Sala 2002î de wekî serokê DYP (Partiya Riya Rast) tê hilbijartin û berê xwe bi xurtî dide polîtîkayê. Di hilbijartinên giştî yên 2007î de têk diçe û dest ji serokatiya DPê vedikişîne.

Jidayikbûn 1951
Mirovên zindî
Kesên ji Enqereyê
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Skandala Susurlukê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Felat Özsoy

Felat Özsoy nivîskarekî kurd î bi zimanê tirkî ye ku di sala 1974an de li gundê Çilkaniyê yê Çewlîgê hatiye dinê. 

Özsoy dibistana seretayî û ya navîn li gund xwendiye û dûre çûye Çewlîgê dibistana amadehiyê xwendiye. Di 1990î de li Zanîngeha Dîcleyê dest bi beşa biyolojiyê kir. Paşê ji ber xebatên siyasî dest ji xwendinê berdaye û di nav şoreşa bakur de cih girtiye.

Di sala 1995an de li Stembolê hatiye girtin û nêzî 10 salan li girtîgehê maye. Di sala 2004an de ji girtîgeha Bursayê hate berdan. Di sala 2005an de wekî damezirînerê DTPê û berpirsiyarê Çewlîgê peywir girt.

Berhem 
Yekemîn pirtûka Felat Özsoy di sala 2007an de bi navê "Öncesi ve Sonrasıyla 1925 Kürt Direnişi" (Berxwedana 1925an a kurdan û berî wê û piştî wê) derket. Pirtûk wekî lêkolîneke dîrokê di sala 1998an de li girtîgeha Bayrampaşa ji aliyê Felat Özsoy û Tahsin Eriş ve hatiye nivîsandin. Felat Özsoy endamê Komeleya Nivîskarên Kurd e.

Çavkanî

Mêr
Kesên ji Çewlîgê
Nivîskarên kurd
Antoine-Louis-Claude

Antoine-Louis-Claude (20ê Tîrmeha 1754ê - 9ê Adara 1836ê) feylesof û arîstokratê ruhnhizirî ya Fransayê ko zarava "aydiolocî" dahîna. Ew kontê De Tracy bû.

Jidayikbûn 1754
Mirin 1836
Fîlozofên fransî
Pratibha Patil

Pratibha Patil (bi Marathî: प्रतिभा पाटील) (19'ê berfanbarê 1934) serokkomora dozdehem ya komara Hindistanê ye. Ew jina herî pêşîn e ko dibit serkomara Hindistanê.

Çavkanî 

Siyasetmedarên hindistanî

Jidayikbûn 1934
Mirovên zindî
Zimanê marathî

Marathî ( ) yek ji zimanên hindû-aryan, ko li rojava ya Hindistanê li Maharaştrayê tê axivîn e. Ev ziman, di gel zimanê bengalî yek ji kevintirîn zimanên xwecihî yên Hindistanê ne ko xwedî edebiyateka xwesr ya nivîskî ne. Marathî zimanê fermî yê wîlayeta Maharaştrayê ye û nêzî 90 milyon kesan wekî zimanê dayikê pê diaxivin. Ev ziman bi kêmanî 1500 salan kevin e.

Marathî ji aliyê rêzimanê ve li zimanê palî û prakît hatiye. Di kevin da, ji vî zimanî ra maharaştrî, maharathî, malhathî û marthî jî digot.

Belavbîna cihnaskî 

Marathî zêdetir li wîlayeta Maharaştrayê belav e, lê li Guceratê, Madhiya Pradêşê, Goayê, Karnatakayê, Tamîl Naduyê û Andhra Pradêşê û herêmên ser bi Hindistanê yên Daman-Diuyê, Nadra Nagal Haveliyê jî tê axivtin. Bajarên Baroda û Ahmedabadê hêşetên mezin yên marathîaxiv hene.

Pêgehê fermî 
Ev ziman zimanê fermî yê wîlayeta Maharştra ya Hindistanê ye. Qanûna Bingehîn ya Hindistanê vî zimanî yek ji 22 zimanên fermî yên Hindistanê dihesibînit.

Çavkanî 

Ziman
Zimanên hind û arî
Zimanê mîtanî

Zimanê mîtanî yek ji zimanên hind û arî ko destekek tayê hind û îranî yê zimanên hind û ewropayî ye. Ew zimanê mîtaniyan bûye.

Çavkanî 

M
Vedat Aydin

Vedat Aydin, sala 1953’an de li gundê Heciya Kurdan ê girêdayî Bismilê ye ji dayîk bû. Di nava IHD û HEP'ê de cih girt. Serokê HEP'ê ê bajarê Amedê bû. 5’ê tîrmehê ya sala 1991’ê de polîsan Vedat Aydin ji mala wî birin û piştî vê bi 2 rojan li Madenê mirî hate dîtin. Di 10’ê tîrmeha sala 1991’ê de bi hezaran mirovên ku li ber derê avahiya HEP’ê ya Amedê kom bûn berê xwe dan Madenê û ketin rê. 

Bi hezaren kesên ku di wesayîtan de cih nedîtin û ji bo merasîma cenazeyî çûn ber Mizgefta Sûmerê. Kesên ku gihiştine Madenê ji 10 hezarî zêdetir bûn. Hemûyan erebeyên xwe bi pûşiyên kesk, sor û zer xemilandibûn. Karkeran kar berda, jin ji malê derketin û esnafan dikan girtin û tevli cenazeyê bûn. Jin, zarok, keçên ciwan kal û pîr jî bi dirûşman konvoy pêşwazî kirin û bi hezaran erebe ketin nava Amedê. Wê rojê li Amedê jiyan sekinîbû. Di dîroka Amedê de cara yekem bû ku ew qas leşker jî kom bûbûn. Konvoy di Ofîsê re derbas bû, rê ji aliyê polîsan ve hatibû girtin. Ji bo ku gel û konvoy negihije hev serê kûçeyan hatibû girtin. Ofîs bi girse û erebeyan hatibû dagirtin. Ên ji erebeyan peya dibûn berê xwe didan riya Mizgefta Sûmerê. Piştî ku 10 hezar mirovan nimêja cenazeyî kirin, ber bi Deriyê Mêrdînê ve bi rê ketin.

Girêdanên derve
Ji malpera kulturname.com 

Mêr
Siyasetmedarên kurd
Goriyên mêrkujiyê
Bismil
Jidayikbûn 1953
Mirin 1991
Zerebxanê

Zerebxanê, gundekî girêdayî navçeya Qersê, Kaxizmanê ye. Niştecihên vî gundî 2500 e. ji Kaxizmanê bi 30 kmî dûr e. Ev gund bi zerdaliyên xwe navdar e. 

Gundên Kaxizmanê
Çemçe

Çemçe, herêmeke Serhedê, nêzîkî bajarê Qersê ye. Riya Baharatê di vê herêmê re derbas dibe. Herêmek çiyayî ye, bi taybetî bi çiyayê Madûr, û kelha madûrê tê naskirin. Çemê Arasê jî di vê herêmê re derbas dibe.  

Herêm
 Serhed
Qers
Riya Hevrîşimê

Riya Hevrîşimê, yek ji riyên herî navdar yên bazirganiyê ye. Ev rê ji Çînê dest pê dike, ji Kurdistanê derbasî Tirkiye dibe û ji wir jî hetanî Ewropa yê diçe. Ev rê beriya zayînê bi sed salan ji aliyê Hindistan û Misirê ve ji bona ku hevrîşim ji Çînê bînin hatiye bikaranîn. Ji bona vê yekê navê wê kirine riya hevrîşimê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Dîrok
Erdnîgarî
Ingmar Bergman

Ernst Ingmar Bergman [] (z. 14 tîrmeh 1918 - m. 30 tîrmeh 2007) derhênerê swêdî yê şano û fîlman e.

Bergman di sala 1918an de li Uppsalayê hatibû cîhanê û di sala 1944an de dest bi derhêneriyê kiribû. Bergman derhêneriya 40 filmî û ewqas jî şanoyî kir. Bergman bi filmên xwe yên bi navê "Bêdengî" û "Fanny û Alexander" nav da û bi filma Fanny û Alexander di sala 1982an de Xelata Oscarê wergirt. Bergman di Festîvala fîlman a Cannesê ya 50. (1997) de jî wek derhênerê herî mezin ê hemû deman hat hilbijartin.

Bergman 10 salên xwe yên dawî li girava Fåröyê derbas kir û li wê di sala 2003an de filmê xwe ya dawî "Sarabande" çêkir. Ingmar Bergman girava Fåröyê di 89 saliya xwe de wefat kir.

Çavkanî 

Derhênerên fîlman ên swêdî
Nivîskarên swêdî
Senaryonivîsên swêdî
Canhêştir

Canhêştir, hêştirga yan jî zurafe (Giraffa camelopardalis), cureyek guhandarên giyanxwerê girs j koma Dubarpêçiyan an Artiodactyla ye.Canhêştir li Afrîkayê dijî û stûyê wê di navbera guhandarên Cîhanê de yê herî dirêj e. Stûyê wê digihêje bêtirî 5,85 m û giraniya wê 2000 kg. Bi merîtî canhêştir dighêje xezal û ajalan ji ga û mangayan, lê xêzanek an famîleyek e wê cihê heye û navê wê bi latînî Giraffidae ango famîleya canhêştiran. Canhêştir ji daran dixwe bi alîkariya ûstiya wê ya dirêj. Canhêştir ji 20-28 salan dijî.

Etîmolojî 
Navê cins û cureyan an navê zanistî (G. camelopardalis) ji peyva romanî ya klasîk hatiye,ku wateya wê hêştirparsê ango wekî pars û hêştir xuya dike. Bi rastî navê nûjen ya înglîzî Giraffe ji zimanê îtalî û fransî di sedsala 19'an.  Navê niha ji zimanê erebî (), ku bi rola wê ger ji zimanê somalî hatiye peydakirin,ku wek yê bi lez dimeşe hatiye wergerandin.

Binecure 

 Giraffa camelopardalis, Canhêştir.
 Giraffa camelopardalis antiquorum.
Giraffa camelopardalis angolensis.
 Giraffa camelopardalis reticulata, canhêştira somalî.
 Giraffa camelopardalis tippelskirchi.
 Giraffa camelopardalis rothschildi.
 Giraffa camelopardalis giraffa.
 Giraffa camelopardalis thornicrofti.
 Giraffa camelopardalis peralta.

Anatomî û xuyang

Kilox

Ling,piyan û lebat

Stû

Sîstemên hundirî

Reftar û hawidornasî

Ciyên jiyanê û xwarin

Jiyana civakî

Pirbûna zayînî

Bûn

Stûkirin

Tendirûstî û mirin

Têkiliyên bi mirovan

Rewşa parastinê

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên dreve

ARKive – images and movies of the giraffe (Giraffa camelopardalis) .
Animal Diversity Web – Giraffa camelopardalis
 Giraffe,African Wildlife Foundation
 Giraffa camelopardalis, Encyclopedia of Life

Dubarpêçiyan