nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xerzanî

Malbatê Xerzaniyan li gor agahiya, kêm û zêdetirîn digêhêje mêjûwa 1320 heta 1500 yan jî li hawirdora Xerzan (Hezzo) bastirin bi cih bûnin. Ev qism dibe ku navên xwe jî ji xwe bi xwe bi wî mintîqayî ve zexm û zor danin bi rah kirin. dibe ku car ji caran gellek nav û shan wek li gor rewsheyên li gor sersazî û serdestiyan bi hatibin gûherandin lê disan jî, eslên hemû malbatekanî Xerzanî yan bi  Hezzo we tên girêdahîn. Hezzo bi xwe bi xwe her car bi serbestî û serdar ji hemû mintiqeyên kurdistanê bi serbixwe didîtîn û ji bilî heman yekî ve jî car ji carî ji wan kesên Hezzo yî re tên gotin Xerziyê çîyayî. Êv mûfr ji didet xûyan kû mîrayetî li di jî mirayetî din xwe hertim serdest û serbixe dihesibandin.

Îro, bi baweriya me navê xerzanî gellek kêm kes li wanin. Ji bilî kû hercar di bi dest de ketin zor û zeftên kêsên kû nû bi cih bû û bandorekanî xwe li heman heremande dest rast kirin.

Inca dibe kû ji van malbatên kevin, wek Xerzanî yan li derweyî Kurdistan de hebin, lê mixabin heta îro tu his û deng ji hejmarên wan nînin.

Yên kû zedetirîn bizanibin, dê ji kerema xwe re agahî di heman refî de zedetirîn bikin.

Malbat
Mîxaîl Lomonosov

Mîxaîl Vasîlyevîç Lomonosov (bi rûsî: Михаи́л Васи́льевич Ломоно́сов, Mikhail Vasilyevich Lomonosov) nivîskar, dîroknas, stêrnas, wênesaz, helbestvan, zimannas, muzîkvan, deryager û bêjekarê rûs di navbera salên (1711-1765)'an de jiyaye. Zilamê, bi coş, dilşad û evîndarê zanistê, zanîngeha Moskowê ku bi navê wî tê naskirin Pûşkîn, wî bixwe ava kiriye. 

Lomonosov di sala 1731'ê de ji gundê xwe diçe Moskowê û li vir xwe mîna kurê mirovek dewlemend nîşan dide, ji bona ku wî bigirine zanîngihê (wî wextî mafê gundiyan û xwendinê nebû). Ew di xwendina xwe de bi derecek pir baş bi ser dikeve û ji loma li Almanyayê bûrsek bas bidest dixe. Vê dema ku li Almanyayê dijî, gelekî li ser hûnerê nazim disekine û di vê navberê de difikirê, ku ji bona pêşketina hunerê nazim, di zimane rusî de çêbibe, divê ku şoreşa ziman pêk bê.

Rûsya
Wêje
Nivîskarên rûs
Jidayikbûn 1711
Mirin 1765
Fizîknasên rûs
Nodşe

Şaroçkey Nodşe () ser bi navçeya Hewramanê ye li rojhillatê Kurdistanê.
Nodşe pênc kîlometreyan nêzî sînorê di nevbera Îran û Iraqê de ye û 50 kîlometreyan dûrî bajarê Merîwanê ye.
Şêniyên vê navçeyê bi zaravayê Hewramî diaxivin. Nodşe deverêke çiyayî ye û piraniya şêniyên navçeyê bi baxdarî û xwedîkirina sewalan debara xwe dikin.

Le kelle mirovên vê deverê dikarin beriya di çend sedsalên buhurî de bi "Mela Ehmedî Nodşî" ku miftiyê mezin ê Silêmanî û feylesof û riyazî zaneyekî mezin bû û Mela Ehmedî Deymî û Cafer Saniyê Mezin nîşan bikin .

Navçeyên Hewramanê
Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Faşîzm

Faşîzm (bi Inglîzî: Fascism) nêrînek rastgiriya tundê nîjadperestiya otorîter e ku bi hêza dîktatorî, bi darê zorê tepeserkirina opozîsyonê û karakterîzekirina bihêzê civak û aboriyê ye ku di destpêka sedsala 20an de li Ewropayê derketiye holê. Tevgerên yekem ên faşîst di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de beriya ku li welatên din ên Ewropayê belav bibin, li Îtalyayê derketine holê. Li dijî anarşîzm, demokrasî, lîberalîzm û marksîzmê, faşîzm li ser baskê rastgira tund de di çarçoveya kevneşopî ya çep-rast de cih digire.

Zarava faşîzmê 
Ev zarav jibo cara pêşîn ji aliyê diktatorê faşîstê Îtalyayî Benito Mussolini ve hat bikaranîn. Wî ev peyv ji peyva fascio çêkir ko bi raman yekîtîyê ye. Peyva fascio bi xwe jî ji peyva fasces ya Latînî hatiye. Fasces destikekê çîlik anko darikên zirav bû ko li dor bivirekî hatibûn girêdan û li Roma Kevin çeveng anko sembola$desthilata macîstrayên bajêrwar bû. Dema çîlik digehin hev bihêztir dibin û bivir nikarit wan zûka bişikênit.

Çavkanî

Siyaset
Îdeolojiyên siyasî
Sîstemên siyasî
Gelperestî
Metallica

Metallica yek ji mezintirîn komên şêweya Muzîka Metal e li cîhanê ku di sala 1983'a de bi albuma (Kill 'Em All/wan hemûyan bikuje) ; çalakiya xwe ya çandî bi şêweyê xwe yê resen destpêkir.

Ev kom ji van kesan pêk tê : 

 James Hetfield, amûra gîtar û dengbêj(guitar-vocal)
 Lars Ulrich, amûra tapll (drums)
 Kirk Hammett, amûra gîtar (guitar)
 Rob Trujillo, amûra bas gîtar (bass guitar)
 Dave Mustaine, amura gitar (guitar)

Ta êsta (2007) metallîka 9 albumên fermî derxistine,navên wan:
  Kill 'Em All (1983)
  Ride the Lightning (1984)
  Master of Puppets (1986)
  ...And Justice for All (1988)
  Metallica (di bin navî The Black Album da jî tê naskirin) (1991)
  Load (1996)
  ReLoad (1998)
  Garage Inc. (1998)
  St. Anger (2003)
  Death Magnetic (2008)
  Hardwired...to Self-Destruct (2016)
  72 Seasons (2023)

Albuma dahatû ya metallîka di dawiya 2007 û destpêka 2008'a derdikeve

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya Metalîka

Komên muzîkê
Heavy Metal
Thrash Metal
Zelmay Xelîlzad

Zelmay Xelîlzad ( bi îngilîzî: Zalmay Mamozy Khalilzad ; jdb. 22ê adara 1951ê  li Mezarê Şerif, Efxanistan) nûnerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Neteweyên Yekgirtî ye. Ew bilindtirîn karbidestê misilman di dîroka Amerîkayê da ye û yek ji endamên hikûmeta GeorgeW. Bush û ji Partiya Komarî ya Emrîkayê ye. Berî niha jî ew balyozê WYE li Efxanistan û Îraqê bû. Ew yek ji siyasetmedarên tundrê yên Amerîkayê ye.

Jînenîgarî 

Ew dinav malbateka Peştûn ji eşîra Kakar li bajarê Mezarê Şerîf li Efxanistanê hat dinyayê. Bavê wî ji ber xizaniyê mişextî Kabûla paytext bû û wî xwîndina xwe ya destpêkê û ya navîn li Kabulê qedandin. Jibo xwîndina dibistana berhevî anko dibistana bilind (high school), Zelmay bi rêya bernameyeka pêkveguhartina xwîndinkaran çû Amerîkayê.

Wî Bekaliryos û magister li Zanîngeha Emrîkayî ya Beyrûtê xwîndin û PhD jî li Zanîngeha Şîkagoyê. Ew bî hevalekê Albert Wohlstetter ko dijberî ya nehêlana çekên navokî dikir.

Di Cotmeh 2021 de, CNN ragihand ku Zalmay Khalilzad, nûnerê sereke yê Dewletên Yekbûyî ji bo Efxanistanê, dê dev ji karê xwe li Efxanistanê berde, piştî bidawîbûna vekişîna hêzên Amerîkî li Efxanistanê.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Efxanistan
Jidayikbûn 1951
Mirovên zindî
Peştûn
Derazînka xizaniyê

Derazînka xizaniyê an hêla xizaniyê an tuxîbê xizaniyê qedareyeka dahatî ye ko wesa dihêt berisandin (xeminandin) ko têra standera jiyanê dikit. Her mîna pênasekirina xizanî anko nedariyê, pênasekirina hêla nedarî û xizaniyê jî li welatên werarkirî û welatên werarker da newekhev e.

Hema bibêj, li hemî civak û welatan kesên xizan û nedar anko feqîr û hejar hene, lê pênasekirina derazînka xizaniyê alavekê bihêz yê aborî ye jibo vedîtina wan kesan û vedîtina çareseran jibo bernameyên baştirkirina rewşa jiyana wan (mîna bernameyên jînfirhî (welfare) û ewlekariya bêkariyê).

Derazînka xizaniyê bi hesibandina tevaya mezaxtinên ko kesekê asayî anko normal jibo dabînkirin û ewlekirina pêdvîtiyên herî destpêk yên jiyaneka asayî anko normal dikit dihêt pênasekirin. Ev pêdvîtî ew in yên ko bi kêmanî jiyanê dikin tiştekê tehemulkirinê. Xwarin, vexwarin, kinc, xanî û pêdvîtiyên nivistin û bçhnvedanê, sexbêriya destpêkî ya saxlemiyê, û hwd. ji wan pêdvîtiyan in ko jibo hesibandina mezaxên tevane dihên berçavgirtin. Li piraniya welatan pareka mezin ji mezaxan jibo ewlekirina cihê manê anko xanî ne.

Arîşeyên bikaranîna derazînka xizaniyê 

Bikaranîna zarava derazînka xizaniyê bê arîşe jî nîne. Jibo mînak, jiyana hema li serveyî hêla xizaniyê û hema li bin derazînkê ne gelek ji hev cihê ne. Wesa diyar e ko xizanî bi awayekê berdewam, ne dabirkirî, tesîrê li jiyana mirovan dikit. Hemî kes jî bi yek awayî bi wê nahên hingavtin. Lewa niha sirêmek anko hezek heye ko li şûna derazînka xizaniyê zarava nîşanek anko îndeksên xizaniyê bikarbînin. Jibo gengeşeyeka vî babetî, li pîvanên newekheviyên dahatê binihêre.

Jibo hesibandina derazînka xizaniyê dahat bi awayekê çendatî anko hijmar û reqeman dihêt hesibandin. Lê standera jiyanê, nemaz eger mirov bixwazit tiştên mîna xwîndin û perwerdeyê anko saxlemiyê jî li ber çavan bigirit, ewqas bi hêsanî bi hijmar û reqeman nahên hesibandin.

Aborî
Xizanî

Xizanî anko  hejarî  yan jî feqîrî zaravek e ko li goreyê gelek nihêrînan û pîvanan bi gelek awayên corbicor dihêt pênasekirin. Bi awayekê giştî, nebûna zad anko xwerekekê têra geşe (jînewerzanist) û saxlemî ya mirovî bikit, nebûna kincên ko mirovî ji tesîra derdorê biparêzin û nebûna cihekê manê û bêhnvedanê ko mirovî ji derdorê biparêzit û destvêranegehiştina bi sexbêrî ya saxlemiyê hemî dikarin wekî hîmanên pênasekirina xizaniyê bihên berçavgirtin. Lê nebûna perwerdeyê, nebûna îmkanên pêşdabirina aiyanên xwe û nebîna îmkanên haydarbûna li ser rewşa xwe jî dikarin di pênasekirina xizaniyê da hebin. 

Li goreyê Banka Cîhanî dahata kêmtir ji yek an du Dolarên Emrîkayî wekî xizaniyê dihêt pênasekirin.
Li dinyayê xizanîya herî pir li afrîkayê ye

Awayên pîvan xizaniyê 
Gelek awayên pîvana xizaniyê hene. Li gelek welatan derazînka xizaniyê wekî alavekî jibo niyasîna xelkên xizan dihêt bikaranîn.

Aborî
Kar
Tora hevêrka

Tora hevêrka, ev herêm ji sala 1800 hetanî 1950 dibin desthildariya êla hevêrka da ye, ji bo vê sedemê navê herêmê vekî tora hevêrka jî tê binavkirin.

Herêm
Ziyareta Bamuskê

Zîyaret li gundê hêştrekê li ser riya xanika ya.Tê gotin go qencekî xwedê berya pêxember lê meftune.

Ziyaret
Robert Koçaryan

Robert Sedraki Koçaryan (, ; jdb. 31ê tebaxa 1954 li Stepanakert,  Oblasta xwesera Qerebaxê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst) serokkomarekî berê yê Ermenistanê bû.

Ermenistan

Jidayikbûn 1954
Mirovên zindî
Armawîr (parêzgeh)

Armawîr (bi ermenî: Արմավիրի մարզ) parêzgehek Ermenistanê ye. Navenda vê parezgehê bajarê Armawîr e. Armavîr dikevê Deşta Arasê di navbera çiyayên Agirî û Aragazê. Rûerda parezgehê 1.242 km² û hejmara niştecihên wê jî 255.861 kes e. Bajarên giring ên parezgehê Ejmiatsin, Metsamor û Margara ne.

Li başûr û rojava sînorê navbera parezgehê û Tirkiyê bi wasî 60 km ye.

Girêdanên derve 
 ArmeniaPedia.org

Parêzgehên Ermenistanê
Fars Ermenistan

Ermenistana Parsî yek ji parezgehên dewleta Persî a kevn bû. Êv parazgeh ji herêma Serhed û Ermenistanê pek diahat.
Rûsî Ermenistan

Rûsî Ermenistan Ermenistan bin Rûsî destûr. Rojhilat bû erk ji Rûsî zagon.
Jînfirehî

Jînfirehiyê gelek raman hene:

 Jînfirehî, xweşî, zengînî, berxwerî (berxwedarî), saxlemî, bextewerî

Coreyên jînfirehiyê jî hene:

 hukmeta jînfirehiyê, siyasetên ko ber bi xizmetkariyên civakiyên hukmetê jibo welatiyan in.

 jînfirehî (arîkariya darayî), arîkariyeka diravî û darayî ye ko hukmat didit welatiyan.

 aboriya jînfirehiyê, aboriyek e behsa qezencên maddî û encamên dilxwaz dikit, li xizmeta jînfirehiya civakî binihêre.

 jînfirehiya civakî, di siyasetên civakî da, alîgiriya vedabêşîna dahatî dikit da jibo hemî kitekesên nava civakê astekê standerê pêdvîtiyên jiyanê ewle bibin.

 jînfirehiya lawiran, baştirkirina jiyana lawiran e.

Felsefe
Emara

Emara (an carna Amara, bi tirkî Temelli) gundekî navçeya Kerborana ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Kerboranê
Sohriwa

Sohriwa, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kerboranê
Hukmeta jînfirehiyê

Hukmeta jînfirehiyê zaravek e bi sê ramanan:

 Ewlekirina jînfirehiyê ji aliyê hukmetê ve.

 Modêleka îdeal ko hukmet hemî pêdvîtiyên jiyanê û jînfirehiyê wekî erk û berpirsyariyeka serekî ewle û dabîn dikit. Di vê nihêrînê da, erka hukmetê ev e û welatî jî xwedî maf in ko hukmet vî erkî jibo wan bicih bikit.

 Ewlekirina jînfirehiyê erkê civakê bi tevayî ye û hukmet jî wekî parek ji civakê dihêt temaşekirin. Ev nihêrîn zêdetir li welatên Ewropaya Navîn belav e û hukmet, Rêkxistiyên Ne-Hukmetî, rêkxistiyên xêrxwaz û şerîkeyên karwerî û kesokî jibo ewlekirina jînfirehiya welatiyan dixebitin.

Aborî
Siyaset
Sûsika Simo

Sûsika Simo, yekemîn dengbêja Kurd li Sovyeta Berê bû. Di sala 1946î de derketiye ser dikê û kilam gotiye. Bi Kûlya Neftalyan re dixebitî û ne tenê li Ermenistanê, li seranserê welatê Sovyetistanê digeriya. Kûlya Neftalyan Ermenî bû û bi Sosika Simo re zewicî bû.
Stran û klam Ermenistanê di Radyoya Êrîvanê de digot. Simo kilama xwe ya bi nave Lo lo Miho ve nava kurdên kafkasyayê de bu navdar. Sala 1945 de vê kilamê got û ew dengê xwe yê zêrîn Simo bû dengbêjeka nemir nava gelê kurd de. 

ji bo evîna hunerê dev ji karê textoriyê berdide.
Yekemîn dengbêja Kurd li Sovyeta Berê bû.
Ji bo evîna xwe li dijî civaka xwe radibe û bi yekî Ermenî re dizewîce. 
Bi cil, berg, û reqsa Kurdî navdar bû lewma jê re digotin " Gula govendê"
Tev mîrê bilûrê "Egîdê Cimo" xebitîye,
Bi rêya Radyoya Yerîvanê dengê xwe digihîne Kurdan
Simo sosyalist bû, strana " Leninê Mezin" û "Lenin rabû em rizgar bûn" wisa raber dike.
Li dika navdar a hindikayiyan Dika Flarmonya pir caran derdikete pêşberî hezkiriyên xwe. Simo herwekî riya dengbêjî, stranbêjî û karê hunerê di nava jinên Kurd ên Sovyetê de vedikir û hêz dida wan. Simo li sala 1977 an de mir, dema ku mir 52 salî bû.

Çavkanî 

Simo, Sûsika
Simo, Sûsika
Dengbêj
Jidayikbûn 1925
Mirin 1977
Dengbêjên jin
Siyaseta rast-çep

Siyaseta rast-çepê anko şebenga siyasî ya rast-çepê rêyeka berbelav ya polênkirin û sinfandina pêgehên siyasî, aydiyolociyên siyasî û partiyên siyasî bi awayekê hêlanî û ket-rehendî (one dimensional) di şebenga siyasî da ye.

Rast beranberî çep şiroveyeka nezelal, nehûrkanî (imprecise) û diyalektîk ya hindek hokar an saloxetan e. Milê Rastê, Milê Çepê wekî du cemserên her saloxetekê dihên şirovekirin, herçend e ko kesek an partiyek dikarit di helwesteka xwe da li Milê Rastê bit û di yeka dî da li Milê Çepê.

Ramana zaravê 

Ramana zaravên rast û çep di warê siyasetê da gelek hatine guhartin. Bi awayekê giştî mirov dikarit bibêjit ko rast dijberî her siyaseteka guhêrandina rewşa siyasî, aborî û civakî ne. Çep bi awayekê giştî xwe aloz û xemxwera berjewendiyên giştî û tevane didit niyasîn. Rast alîgirên berjewendiyên kom an destekên xwedî desthilat an pawan yên niha an yên heyî ne.

Dîroka zaravê 

Zaravên rast û çep ji qonaxa destpêka Şoreşa Fransayê ve hatin bikaranîn. Li destpêkê van zaravan tenê cihê rûniştina destek û komên siyasî yên corbicor di Civîna Qanûndanana Fransayê da nîşa dida. Dema Şah hêşta bi awayekê fermî serokê welatî bû, keyatîxwazên Feuillants li aliyê rastê yê Şahî dirûniştin û tundrêyên Montagnards li milê çepê. Ev kevneşopa rûniştinê heta Senat û Civîna Niştîmanî ya Komara Pêncê ya Fransayê jî berdewam kir.

Di koka xwe da, komên milê rastê ew bûn yên ko alîgiriya dozena kevin (Ancien Régime) dikir. Ev kesên weha piranî ji arîstokratan û keyatîxwazan bûn. Kesên ko li milê çepê bûn guhartin dixwastin.

Têgihên siyasetnasiyê
Şebenga siyasî

Şebenga siyasî awayekê berçavkirina pçgehên cidacida yên hizir û baweriyên siyasî li ser hêlekê an zêdetir ji hêlekê ye. Jibo ko şebengeka siyasî hebit, dibê komeka hizirên cidacida li ser babetekî bi tenê hebin. Sîstemên siyasî yên wesa ko piraniya xelkî bi awayekê gelek eşkira û zelal li ser hindek babetan dabêşî desteyekê an yeka dî dibin û çi destekên dî nakevin navbera wan (mîna lihevnegirtinên navbera netweperweran) bi awayê şebenga siyasî nahên sinfandin.

Siyaset
Hilbijartin
Şoreşa Fransayê

Şoreşa Fransayê (1789 - 1799) heyama serhildanên siyasî û civakî di dîroka siyasî ya Fransayê û tevaya Ewropayê da bû. Di vê şoreşê da nijara hikûmeta Fransayê bi tivavî hat guhartin. Desthilata Fransayê berî Şoreşê Keyîtiya serberdayî bû ko arîstokratan û dînwerên Katolîk pawanên fiyodalî hebûn. Şoreşê ev desthilat li goreyê armancên Ruhinhiziriyê anko demokrasî, welatînî û mafên herûherî guhart. Ev şoreş dersek bû ji bo hemî azadîxwazên cîhanê ko bikarin li goreyê wa armancan bixebitin.

Şoreşa Fransayê paştir ber bi tundûtîjiyê û kuştinan çû. Desthilata Napoléon Bonaparte keyatî vegerand û du şoreşên dî çêbûn heta Fransaya nûdem peyda bû.

Çavkanî 

Şoreş
Fransa
Heft nuwazeyên cîhanê

Heft nuwazeyên cîhanê, navê heft avahiyên ku li gorî nivîskarên yewnan ên Antîkê yên herî ecêb û bedew ên cîhanê bûne. Ji ber windabûna piraniya van avahiyan (roja îro bi tenê pîramîdên Gîzeyê dimînin) di sala 2007'an de lîsteyeke nû yên heft nuwazeyên cîhanê hat çêkirin.

Heft nuwazeyên cîhanê li gorî yewnanên Antîkê

Heft nuwazeyên nû yên cîhanê (2007)

Heft nuwazeyên cîhanê li gorî American Society of Civil Engineers (1994)
Di sala 1994'an de Yekîtiya Endazyarên Amerîkayê lîsteya xwe ya Heft nuwazeyên cîhanê pêşkêş kir. Daxwaza wan ew bû ku lîsteya heft nuwazeyên cîhanê modern bibe.

Çavkanî

Avahî
Avahiya dîrokî
Dîrok
Heft nuwazeyên cîhanê
Serdema kevnare
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê

Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê (HÇT; ), piştî têkçûna dewleta Osmanî, navê Hêzên Leşkeri yên Komara Tirkiyeyê ne. Ew ji Hezen Bejayî, Hêzên Hewayî, û Hêzên Deryayî hene. Cendirme, û Cerdevaniyê, herdu jî ku qanûnên zagonî, u karên leşkerî hene, wekî parçeyên hêzên ewlehiya navxweyî di dema şeve de xebitînin, û binçav kirin Wezareta Navxweyî ye. Di nav deverê de, ew li binçav kirin Hêzên Bejayî, û Hêzên Deryayî. Serokomar Tirkiyeyê, hemî sereke leşkeri ye.

Xwe di awayê hêzên çekdarên klasîk ên Ewropayê birêxistin kiriye, lê di nava demê de ji wan derbastir kiriye, forma xwe wergerandiye ser forma desthilatdariyê. Lewra ji ber pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê û kûltûra taybet a dewletbûnê hêzên çekdarênê xwe ji aboriyê heya mûzîkê di tevahiya jiyanê de birêxistin kiriye, tevlî polîtîkayê dibe.

Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê yek ji hêzên çekdarên herî mezin ên cîhanê ye. Duyemîn hêzên çekdarê mezin a NATOyê ye. Gorî statîstîkên Tirkiyeyê hejmara leşkerên wê 718.000 e. Tenê ji bo sala 2014 vê hêzên çekdarê ji bûtçeya dewletê 17,5 mîlyar US Dollar girtiye. Pirraniya dewletan statîstîkên xwe yên girîng vedişêrin. Bi texmînî hejmara eskerên tirk, li dora 1 milyonê ye û her sal ji xeynî çalakiyên veşarî û operasyonên li Kurdistanê dike, nêzîkî 120 milyar US Dollar pere xerc dike. Hinek ji wê pereyê ji fîrmayên hêzên çekdarê tên.

Dîrok 
Mejûyê damezrandina Artêşa Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê 8ê çiriya paşîn a 1920an tê diyarkirin. Bi têkçûna Împeratoriya Osmanî ve, sala 1923ê Komara Tirkiyeyê tê avakirin.

Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê, wekî xwediyê Tirkiyeyê tê zanîn. Ji avabûna komarê ve heya îro her dem li ser hikûmetan re ye, carnan dest dide ser desthilatdariyê.

Fîrma û saziyên girêdayî artêşê ne (yên aşkere) 
 MKEK Fîrmayên makîneyan û kîmyayê, bazirganiya çekan
 BMC
 FNSS
 ASELSAN Teknîk û alavên çekan hildiberîne. Herwiha teknîkên telekomûnîkasyonê difiroşe
 TAI Li ser esmangerî û bazirganiya alavên firokeyan
 GİRSAN
 TISAS
 Havelsan Kompîturgerî, nermalav ûêd
 Otokar Hilberîn û bazirganiya otomobîlan
 Transvaro
 Roketsan Hilberîn û firotina saroxan
 TÜBİTAK Ji bo lêkolînên zanistî û pêşdebirina teknîkê ye, bandora xwe li tevahiya xebatên zanistiyê yên Tirkiyeyê dike
 Tersaneya Gölcükê
 Akdal (çek) Hilberîn û bazirganiya çekan

Herwekî bi dehan fîrmayên artêşê hene li Tirkiye, welatên tûrkî yên Asyayê, Kurdistan û Kîprosê bazirganiyê dikin.

Nivîsandin

Çavkanî

Girêdanên derve 

 www.msb.gov.tr 
 www.tsk.tr
 www.kkk.tsk.tr
 www.hvkk.tsk.tr 
 www.dzkk.tsk.tr
 www.harpak.edu.tr 
 www.jandarma.gov.tr
 www.sahilguvenlik.gov.tr
 www.turkishnavy.net
 www.gaziler.org.tr

Hêzên Çekdar
Cendirme

Cendirme an ji Jendirme (bi fransiya kevn: Gens d'armes tê wateya Zilamên bi çek),  di rastiya xwe de ji beşê artêş ê ku ewlekariya navxweyî saz dikê re tê gotin. Çawa ku polîs di nava bajaran de berpirsiyarê ewlekariyê ye li derveyî bajaran jî cenderme berpirsiyarê ewlekariyê ye.

Çavkanî 

Cendirme
Elektronîk

Elektronîk zanistê sirêm anko bihurîna barê karevayî di gehînên mîna nîvgehînok (semîkondakter), bergir (resistor) û tawderan (indukter) e. Naveroka vê guhastin anko bihurandinê dibit ko xurtanî an jî pêzanîn (informasyon) bit.

Kareva
Elektronîk
Dîroka siyasî

Dîroka siyasî vegêran û şiroveya bûyerên siyasî, hizrûbîrên siyasî û rêberên siyasî ye. Bi awayekê edetî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan dihêt pêkanîn. Ew ji tayên dî yên dîrokê yên mîna dîroka civakî, dîroka aborî û dîroka leşkirî cida ye, lê nêzî wan e jî.

Bi giştî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan û bûyerên siyasî yên fermî ava dibit. Li goreyê Hegelî, dîroka siyasî baweriyeka bi welatî ye ko hêzeka exlaqî û mînevî (spritual) a der ji berjewendiyên maddî yên endamên wê li pişt e. Hegel pêve diçit û dibêjit ko welat kargêr û hokarê serekî yê guhartinên dîrokî ye. Ev nihêrîn hema bibêje bervajî nihêrîna dîroka civakî ye ko dibêjit hêza serekî ya li pişt guhartinên dîrokî jiyan û jiyar û kiryarên  xelkê xwerû û asayî ne. 

 
siyasî
Keyîtiya serberdayî

Keyîtiya serberdayî cureyekê keyaniyê ko têda key anko şah bi awayekê azadane û serberdayî bê berengarbûna çi qanûn an hêzeka berbendker dikarit bi awayekê bi tevavî kesane biryarê li ser erd û xelkê welat anko keyaniya xwe bidit.

Siyaset
Monarşî
Teoriyên siyasetê
Garan

Garan, ji bona keriyê çêlek (mange), ga an gamêşan re tê gotin.

Heywan
Stan

Di Zimanê kurdî da Stan bi çend ramanekên ji hev cida dihêt biakranîn:

 -stan: wekî paşgir û bi raman cih, welat, war; wekî Kurdistan, welatê Kurdan, Efxanistan, welatê Efxaniyan, gulistan cihê gulan, goristan, cihê goran.

 Stan wekî peyveka xweser: Bi vê ramanê stan dibit parek ji dabêşa siyasî-erdnîgarî ya welatekî. Ev raman li cem Kurdên Başûrê Kurdistanê bi peyva parêzgeh îfade dibit ko wergerandina deqûdeq ya peyva Erebî El Muhafezeyê ye. Zaravên kevintir jibo vê peyvê di zimanê Kurdî û zimanên derdorê da hebûne ev in: wîlayet û îyalet.

Bi vê ramanê stan dibit yek ji parên serekî yên desthilata kargêrî ya her welatekî. Her stan ji çend bajaran û dever û gundên derdora wan pêk dihêt û sînor anko tuxîbekê diyarkirî jî heye ko wê ji bajar û herêmên stanên dî yên derdorê cida dikit.

Rihnasî (etîmolocî) 

Ne dûr e ev peyv û peyvên stat, stadt û state di zimanên dî yên Zimanmalbata Hind û Ewropî da ji yek rihê bin.

Erdnîgarî
Kolezyûm

Kolezyûm (; herweha Coliseum an Kolîseyûm) amfîtiyatreka wekî hêkekê ye ko li navenda bajarê Romê li Îtalyayê ye. Dîroknas û arkeologên nûjen navê  bikar tînin () ji ber ku împeratoren Romê ên xanedaniya Flauia ew ava kirine.

Nijinîna wê li dema desthilatdariya împerator Uespasianus di navbera salên 70ê heta 72ê zayînî da dest pê bû li sala 80ê, li dema desthilatdariya Titûs dawî bû. Paştir li dema Domitianus hindek guherandin di avahiyê wê da hatin kirin.

Li destpêkê cihê rûniştina 50,000 temaşevanan li Kolezyûmê hebû. Kolezyûm zêdetir jibo nîşadana şerên gladiyatoran dihat bikaranîn. Jibo 500 salan berêkanê û musabiqe li Kolezyûmê dihatin kirin, ya herî dawîn li sedsala 6ê ya zayînî bû ko gelek piştî herifyana fermî ya Împeratoriya Romê ya Rojava li sala 476ê zayînî ye.

Herçend e niha nîvherifyayî ye, lê Kolezyûm heta van dawiyan jî wekî yek ji nîşanên hêz û xurtanî ya Împeratoriya Romayê dihat hesibandin. Kolezyûm niha yek ji balkêştirîn cihên Îtalyaya nûdem e ko gerok anko turîst seredana wê dikin. Kolezyûm hêşta jî girêdayî Dêra katolîk ye û hersal li roja Eyniya Baş anko Îna Baş papa tîtaleka dînî li wêderê birêvedibit.

Çavkanî 

Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Dîrok

Kelepora Cîhanê li Îtalyayê
Amfîtiyatro

Amfîtiyatr, amfîtiyatro an jî amfîşano () cihekê li ser awayê hêkan e ko navenda wê kûr û derdora wê bilindtir bit û jibo bicihkirina karên mîna nîşadana berêkanê yên werzişî, şanoyê an jî her karekê dî yê ko temaşevan divên dihêt bikaranîn. Amfîtiyatr dikarit bi awayekê xweriskî hebit û jibo vê meremê bihêt bikaranîn an jî hema bihêt avakirin. lê bi her awayî dibit li derdorê cihê rûniştina temaşevanan hebit û navenda wê kûrtie bit da temaşevan li hemî aliyan bikarin tiştê ko dihêt nîşadan bibînin.

Çavkanî 

Huner
Avahî li gorî cureyan
Sayentolojî

Sayentolojî, bi îngilîzî Scientology, ji aliyê nivîskarê xeyalên zanistî Ron Hubbard, wekî felsefeyek ku alîkariya wî dike di sala 1952’an de bi pêş xist. Sayentolojî, îro wekî olekê tê pejirandin, di jiyana mirovan de emir û pêşbiniyên li ser hebûna wan a ruhanî, reenkarnasyon û cîhana fîzîkî dide. Li gorî baweriya sayentolojiyê, 75 milyon sal berê ji aliyê zalimekî bi navê ‘Xenu’ ku desthilatdarekî galaktîk e, komên ruh ên ‘fezayî’ ji bo cîhanê hatine şandin. Ev ruhên ku li atmosferê belav bûne, ketine bedena mirovan. Armanca sayentolojiyê ew e ku mirovan ji barê wan ê fîzîkî û zîhnî xilas bike, van ruhên fezayî azad bike û azadiya ruhanî ya rasteqîn bi dest bixin. Tarîqata sayentolojiyê li 159 welatan 10 milyon endamê wê, 6 hezar dêrên wê, bi milyaran dolar mal û milkên wê û bi sedan murîdên wê yên ji kesên navdar pêk tên hene. Isaac Hayes, Tom Cruise, John Travolta, Nicole Kidman û Sharon Stone endamên tarîqata sayentolojiyê yên herî navdar in.

Dîn
Terîqet
Gladyator

Gladyator (bi latînî: gladiatōrēs, "şûrdar anko kesê şûrî bikar diînit" ji peyva gladius anko "şûr") şerkerên pîşekar anko profesyonel bûn ko li dema Roma Kevnare dijberî hevdu, lawirên kovî û hov û carina jî dijberî tawankarên ko sizayê mirinê li ser hatibû danan carina heta mirinê şer dikir. Ev şer piranî di hindek qad an erînayan da dihat kirin û xelkekê zehf mîna temaşavanan lê dinihêriyan. Ji dema Komara Romê heta Împeratoriya Romê ev şer li gelek bajaran dihatin kirin.

Gladius şûrekê kurt bû ko jibo şeran dihat bikaranîn.

Çavkanî 

Dîrok
Romaya Kevnare

Romaya Kevnare bajarwarî anko şaristaniyetek bû ko li derdora sedsala 9ê berî zayînê wekî civakeka cotkar li Nîvgirava Îtalyayê hat damezirandin û li dawiyê bû împeratorîyek ko tevaya herêmên Deryaya Navîn vegirtin. Di sedsala 12ê di jiyana xwe da, Rom ji keyaniyekê bû komareka ko bingehê wê li ser hîmê olîgarşiyê û demokrasiyê hatibû danan û paştir jî bû împeratoriyeka otokratîk anko yeksalarane. Wê hemî Ewropaya Rojava û piraniya deverên derdora Deryaya Navîn bi dagîrkirin û navxwehelandinê anko asîmîlasiyonê vegirtin.

Di sedsala 5ê împeratorî ber bi herifyanê çû. Aliyên rojavayî yên împeratoriyê, bi herêmên mîna Hispania, Galya û Îtalyayê jê cida bûn û li sedsala 5ê keyatiyên xweser pêkanîn. Navê aliyê rojhilatî yê împeratoriyê ko navenda wê Konstantînopolîs bû ji sala 476ê û şûnda bû Împeratoriya Bîzansê. Ev sal, sala kevneşopî ya herifyana Împeratoriya Romê û destpêka Serê Çaxên Navîn e ko bi Çaxên Tarî dihêt niyasîn.

Bajarwariya Roma Kevin bi awayekê edetî digel Yewnanistana kevnare bi hevra wekî Kevnariya Klasîk dihên niyasîn. Yewnana Kevin hêvênê hebûna ferhengî ya Roma Kevin bû. Roma Kevin di dîroka Ewropaya Rojava da dewrekê gelek mezin lîstiye û bingehê huner, şer, qanûn, wêje, teknolojî û nijargerî anko arşîtektê li wêderê hat danîn. Dîroka wê împeratoriyê hêşta jî bandora xw li ser cîhanê heye.

Serdema Arxaik û Serdema Klasîk

Etrûskî

Keyaniya Romê: 753–509

Serdema Helenîstîk

Komara Romê: 509–27

Serdema Romê Keyserane

Împeratoriya Romê: 27–286

Serdema Antîk Dereng

Împeratoriya Romê: 286–641

Împeratoriya Romê ya Rojava: 286–476

Serdema Navîn

Serdema Bîzansê Navîn: 641–1204

Serdema Bîzansê Dereng: 1204–1453 

Serdema kevnare
Serdema helenîstî
Serdema kevnare
Serdema Navîn
Cîhana Rojava

Cîhana Rojava an hema bi kurtî Rojava zaravek e ko li demên cida û deravên cida dikarit gelek ramanên cida bidit. 

Her bi vî awayî ramana Cîhana Rojavayê dikarit berfireh û bertesk bibit. Rojavaya dîrokî li derdora Deryaya Navîn (Yewnanistana kevnare û Romaya Kevin) dest pê dibit, lê paştir Ewrûpaya Rojava û Navîn jî vedigirit. Eger kêşeya dînî tê nebit, ev zarav carina tevaya Ewrûpayê vedigirit (Felatiya Rojhilatê). Ev zarav carina dikarit hemî Rûsyayê jî vegirit (xeyin ji Yekîtiya  Sovyetê). Li goreyê zimanî, Cîhana Rojava dikarit heta sînorên Nîvgirava Hindistanê jî berfireh bibit. Ji dema Krîstofor Kolumbus   û virda, parzemîna Amrîkayê jî wekî parek ji Cîhana Rojava dihên hesibandin. Lê Amerîkaya Latînî gelek hîmanên ferhegî yên berî bajarwarî anko şaristaniyeta Rojavayê di xwe da hiştine. Paştir Awistralya û Nû Zelenda  jî bûn parek ji vê Cîhanê.

Siyaset
Erdnîgarî
Konseptên çandî
Herêmên çandî
Çanda rojavayî
Çiyayê Sumbul

Çiyayê Simbî çiyayekî li başurê bajarê Colemêrgê ye. Bilindahiya vî çiyayî 3250 mitro yê zêdetir e. Çiyayê Sumbul çiyayeki jı rêzeçiyayên Zagrosan e.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Colemêrg
Ewropaya Rojava

Ewropaya Rojava zêdetir wekî zaravekê di syaseta cihnaskî anko ceopolîtîkê da li dema Şerê Sar peyda bû. Ev zarav wan welatan bi eşkirayî ji aliyê siyasî, aborî ve ji welatên Ewropaya Rojhilat cida dikit. Tuxîbên Ewropya Rojava bi eşkirayî wan welatan vedigirit ko li dema Şerê Cîhaniyê Duyê û Şerê Sar nekevtin bin destê Yekîtiya Komarên Sosyalîstî yên Şêwirdar, aboriya wan aboriyeka sermayedarane bû.

Hindek welatên pîşesaz yên ko li dema Şerê Cîhaniyê Duyê an jî li dema Şerê Sar bêalîbûna xwe parast bû ji aliyê zaravenasiyê ve nakevin nav rêza welatên Ewropaya Rojhilat, bila ji aliyê cihnasiyê (cografiyê) ve jî li rojavaya Ewropayê bin.

Welatên ko bi awayekê rastûrast bi vî zaravî pênas dibin ew welat in ko sîstema siyasî ya wan li ser bingehê lîberalîzm û aboriya sûka azad hatiye avakirn.

Girêdanên derve 

Herêmên Ewropayê
Baroş

Baroş (), gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye 

Gundên Şemzînanê
Etmankî (eşîr)

Etmankî li herêmê Botan navê jî eşîreke herî mezin ya Kurdên e. Etmankî an jî Atmî yên bî eslê xwe Başûrê Kurdistan ango jî Zaxo - Îraq. Li ser li Serhed bêtir piştre Botan ê, bî piranî li Bedlîs, Êlih, Mehsert û Midyad - Mêrdîn ê heta niha ji wekî mînak; gundê Rişwan û Hêştrek wê wan peyda bûn hene weke îro hemî xwedî cî û war jî bin, berî niha eşîreke koçer bû. Ol' ê eşîr kû; hîmî bûyî; Zerdeştîtî û bêtir piştre kû, Êzdîtî. Wan niha ji kû; Misilmanên Kurd bûn.

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Midyad
Bi Tenê (albûm)

"Bi Tenê" albûma 5'emîn yê Abbas Ahmed e. 25 Gulana 2007'an derket.

Di "Bi Tenê" formên rock,folk-rock û soft rock zêdetir derdikevin pêş.Albûm bi saundeke baş hatiye tomar kirin û bi profesyonelî hatiye aranje kirin.Di albûmê de bi giranî ensturmanên wek gîtara elektro,gîtarên bass, keyboard, synthesizer, saksafon, trompet û dahol (bi avayekî soft) hatine bikarnanîn.P iraniya muzîk û gotinên stranan aîdê Abbas Ahmedê ye.

Di albûmê de muzîkjenên wek Jochen Daniel, Heval Haco, Haco Haco, Gerd Bracht, Gereon Homan, Matthias Rethman, Andreas Schleicher, Richard Bracht, Rainer, Herêm, Ako İnayat, Dilovan, Kathrin Mander, Gulnaz Haco cîh girtine.Piraniya wan navan di albûmên berê ya Abbas Ahmed de jî cîh digrin.

Girêdanên derve 

 Gotareke HAWAR DENGÛBAS ser vê albûma wî 

Albûm
Audrey Tautou

Audrey Justine Tautou, bi çavên xwe yên mezin yên wek xezalan û bi porê xwe ya kin bala hemû mirovên ku ji fîlma Amelie hesteke cûda vergirit bûn xisti bû bin tesîra xwe.
 
Audrey Tautou di kariyera xwe 12 salê de 29 proje pêk anî. Bi rêze fîlmên televizyonan destpê kir. 'Venus Beauty Institute' yekem fîlma wî bû.

Em 2001ê de bi 'Amélie' (Fabuleux destin d'Amélie Poulain), wê naskirin.Amelie her çiqas di cara pêşî de wek fîlmeke ji rêze bo hinek kesan xuya bû be jî, Amelie 8 milyon dolar gîşe pêk anî.

Audrey Tautou bi Amelie navdar bû. Bi avayekî germ jiyaneke cihêreng û bextewar îspat da ku di her rewşe de jiyaneke cuda mimkun e.

Piştre di fîlmên 'Dirty Pretty Things' û "Dergistiya Winda" de cîh girt.

Audrey Tautou fîlmên xwe her tim bi zimanê Frensî kişand. Ew ji Frensayê ye.Gelek teklîfên ji Holywood ji wî re hatin.Lê ew qebûl nekir. Audrey Tautou digot "Ez Frensizim, ezê ji bingehê xwe veneqetim û ezê fîlmên îngîlîzî nekşînim. Ezê li Parîsê me ezê neçim Los angelas"

Belê îstîsnayek hebû. Audrey Tautou li gel Tom Hanks 2006an de pirtûka fîlmê “The Da Vinci Code” ku Dan Brown bi sernavê “The Da Vinci Code ” ku rekora firotinê bi dest xisitibû û bi nerazîbûna Vatîkanê hatibû rojevê ji aliyê derhêner Ron Howard ve wek fîlmê sînemayê hat kişandin de yek ji rola sereke lîst.

Bi “The Da Vinci Code ” navdariya wî hineke din zêde bû.

Herî dawî fîlma wî ya dawî "Nêçîrvana Dewlemendan" (Hors De Prix) kete vîzyonê.Di vê fîlmê de rola jineke ku zilamên dewlemd dixapîne dileyze.Fîlm mirovên ku serdema modern wana dejenere kirûye ku tenê girêdayî pere dijîn rexne dike.

Her wiha Audrey Tautou di fîlmeke bi navê ku hîlberîna 2007 e 'Ensemble, C'est Tout' de jî cîh digre.Ensemble, C'est Tout' fîlmeke klasîk a Komediya romantîk a Frensî ye.Fîlm hê nehatiye qedandin.

Audrey Tautou herî pir Victor Hugo, Oscar Wilde û Paul Auster hez dike.Audrey Tautou ya 31 salî di pêşarojê de wê çi bibe ne diyar e lê niha yek ji listikvana herî girîng ya sînemaya Ewrûpî ye.

Girêdanên derve 
 Nûçeya HAWAR DENGÛBAS 
 Wêne albûma Audrey Tautou 

Aktrîsên fransî
Modelên fransî
Mirovên zindî
Marion Cotillard

Marion Cotillard,30'ê rezberê 1975'an li Parîsê ji dayik bûye. Ji ber ku dê û bawê wê şanoger bûn di biçûktiya xwe de derket ser dîkan.
Bi piştgiriya malbata xwedi 16 saliya xwe de yekem filma xwe bi navê Story of a Boy Who Wanted to Be Kissed/Çîroka Zarokekî ku Dixwaze Were Maç kirin (1994) ku derhênerê wî Philippe Harel bû kişand.
Piştre frêza filmên "Taksî" (1998) , "Les Jolies Choses/Tiştên Şêrîn" (2002) û bi "Dergistiya Winda" (2005) listivaniya xwe îspat kir û çend xelatan jî vergirt.

Girêdanên derve 
 Nûçeya HAWAR DENGÛBAS ser fîlma wî

Aktrîsên fransî
Jinên fransî
Kesên ji Parîsê
Mirovên zindî
Jidayikbûn 1975
Armadîloyê nehbergî

Armadîloyê bi neh bergan (Dasypus novemcinctus) ango bi zîre yan çek ku laşê wî ye.

Belavbûn 
Armadîloyê bi neh bergan guhandarekî morîxwer li parzemîna  Amerîkayê Bakûr dijî.

Şayes û reftar 
Armadîloyê bi neh bergan piçûk tev bi zîrên hestî girtiye û bi peçên tûj ji bo erdê bikole ji ber ku mûrîstan û kêzikan derîne.

Pêşangeh

Bincure 
Dasypus novemcinctus aequatorialis Lönnberg, 1913
Dasypus novemcinctus fenestratus Peters, 1864
Dasypus novemcinctus hoplites G.M. Allen, 1911
Dasypus novemcinctus mexianae Hagmann, 1908
Dasypus novemcinctus mexicanus Peters, 1864
Dasypus novemcinctus novemcinctus Linnaeus, 1758

Çavkanî

Girêdanên derve 

 View the nine-banded armadillo genome in Ensembl

Armadîlo
Guhandarên kêm diran
Faunaya Amerîkaya Bakur
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Xêro Abbas

Xêro Abbas, ( li Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê) hûnermendekî kurd e ku bi albuma xwe yê bi navê Xerîbo dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.

Jînenîgarî 
Xêro Abbas di sala 1962ê de li bajarê Qamişlo ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik dibe û li Rojavayê Kurdistanê dibistana sereteyî, navînî û amadehiyê qedandiye. Abbas di sala 1986an de ji ber zextên rejîma Sûriyê û ji ber bê derfetiyê koçî Almanyayê dibe. Di wan salan de eleqeya wî ser muzîkê zêdetir dibe. Di 1989an de bi tevlîbûna Koma Berxwedan dest bi xebatên xwe yên mûuzîkê kiriye. Di sala 1998an de yekem albûma xwe ya bi navê "Xerîbo" weşand. Albûma Xerîbo di nava kurdan de eleqeyek mezin dîbîne. Xêro Abbas li bajarên curbicurên Ewropayê konseran lidar dike.

Di 2002an de di Newroza mezin ya Amedê ku bi qasê milyonekî kurd tevlî bû bû de derket li ser dîkê. Piştî gelek salan cara yekem bi vê navginiyê vegeriya axa Kurdistanê û di vê vegera xwe de maçî axa xwe kir û vê helwesta wî ji aliyeke gel ve bi coş û hezeke mezin hatiye pêşwazîkirin.

Xêro Abbas şêweya klasîk a muzîka kurdî bi bingeheke modern yek xist û bi vî avahî şêweyeke ku him girêdayî rêça xwe û heman demê de jî şêweyeke modern derxist holê. Vê jêhatiya Xêro Abbas him cihê wî him jî berdarî ya wî zexmtir dike.

Dîskografî 
 Xerîbo (1998)
 Westiya Bû (2001)
 Axîn (2005)
 Barana Şevê (2007)
 Zorê (2010)
 TU (2014)
 Dilava (2019)
 ''Dilname (2022)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nûçeya MUZIKKURD.com ser albûma wî 
 Hevpeyivîn bi Xero Abbas re

Kesên ji Sûriyê
Mêr
Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1962
Barana Şevê (albûm)

"Barana Şevê" albûma 4'emîn yê Xêro Abbas e. Di albûma "Barana Şevê" ji 11 stranan pêk tê.

Stranên di albûmê de ewin; 1.Barana şevê, 2.Hêvî Evîn, 3.Bûkê, 4.Marşa Evînê, 5.Welat, 6.Dil Bide Min, 7.Narê, 8.Zor e, 9.Bûrî Bûrî, 10.Kezîzerê, 11.Tu

Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî mûzîka hemdem guhdari dikin bike.
Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya mûzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di  "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e.

Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock  strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003)  ya Abbas Ahmed de cîh girti bû. 

Strana "Marşa Evînê" straneke bi stîla rock e.Dişibe strana "Nikarim" ya Xêro Abbas a di albûma "Axîn" de.Strana "Welat" bi meqama xwe yek ji balkeştirîn ya albûma "Barana Şevê" ye.Her wiha strana Narê ku bi avayê pop,hip-hop hatiye amade kirin wê bala gelekan bikşîne. "Barana Şevê" ji Kom Mûzîkê ve hatiye derxistin.

Girêdanên derve 

Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Albûmên kurdî
Albûm
Besê Aslan

Besê Aslan (jdb. 1982 li gundê Karaçara Elbistana Gurgumê) berhevkareka kurd e. Ji Eşîra Sînemilî ye.

Li Elbistanê xwend. Zanîngeha Înonuya Meledîyê terikand. Niha li Agirîyê, li Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Wênesaziyê dixwîne. Di destekê wê de pirtûkên dibistanê, di destê din de amûra dengirtinê û makîneya fotoyan gund bi gund digere û berhevkariya çanda devkî dike.

Besê Aslan xwediya pirtûka  e ku pirtûk bixwe jî, berhemeke çanda devkî ye.

Ev pirtûka bi zimanê tirkî hatiye nivîsîn ji aliyê Weşanxaneya Elma ve hatiye derxistin. Ji 238 rûpelan pêk tê.

Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ derkete piyaseyê.

Berhem 
 Xema Çil Meqamî (1998)

Girêdanên derve 
 / Bergê pirtûka Aslanê

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1982
Xema çil meqamî (albûm)

Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, ve bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ (Kirk Makamlik Efkar) tevlÎ arşîva muzîka Kurdî bû.

‘Xema Çel Meqamî’ ji stran-kilamên evînî,hesret û bedewiyê pêk hatine. Tevahiya kilamên berhevkirî, ji dorhêla gundên elewî yên Elbistanê hatine berhevkirin. Berhevkar bixwe jî kurdeka kurmancîaxêv a elewî ye. 

Kilamên ku di berhema diyarkirî de cih digirin ev in; Delal, Bûkê, Çovê te na, Zozan, Keçik û lawik, Qadire yar, Dem, Şîn, Salo û Gajê Gulamor, Haydar, Nennî û Boran.

Aslan berhema dabaşa gotinê diyarî bo tevahiya dengên qedîm û hunermend Mihemed Şêxo kiriye. 

Taybetmendiyeke girîng a berhemê ev e ku devoka kurmancî ya Meraş-Elbistanê bêyî ku destkarî bê kirin hatiye parastin. Bi çi awayî hatibe gotin wisa jî tekstên kilaman hatine nivîsandin. Bo nimûne di kilama ‘Şîn’ê de çêjeke xweş a vê devokê xwe dide der:

‘Çoxê ki Hasan war bûyî
Kî doka xa raş hişk kirî
Şawekê çûyîye ser mazalon 
Kî sarê xa donî 
Ki la mi garyoyî
Ka dîm 
Ka onîm
Ka lo bar derî dowastyom 
Ki candarman da go ki 
Başın sağolsun, başın sağolsun 
Mi nizanî ki Hasan mirî ye 
Ki onîn royî min don 
Ki min birin Ka çûm ki î romadî ya 
Ki doka xa kor bûyî ya’

Di xebata xwe ya çar salan de Besê Aslan; bi gelek rûspiyên herêmê, kilambêj, kesên navsere û pîrên (dede) çanda elewitiyê re gotûbêjên rûbirû kiriye, dengên wan tomar kiriye û wan kişandiye kamerayê. Al Dede, Tuccarî, Huseyin Karaman, Esme Gul, Mustafa Durmaz, Salman Aslan (Bavê berhevkar), Alî Taşar, İvê Döne, İbrahîm Gul û Zogre Bakir çend nav in ji çavkaniyên bevhevkara ciwan.

Di berhemê de nivîsareke li ser kilamên elewiyên Elbistan-Meraşê heye. Nivîsar bi 5 zimanan e; Kurdî (kurmancî), Tirkî, Almanî, Îngilîzî û Fransî. 

Albûm
Li ezmanan hezkirin (albûm)

Li ezmana hezkirin, navê albûma Şêxo ye. Aranjorên wê jî Şêxo, Soner Akalin û Ozan Emrah Aksoy in. Albûm ji yanzdeh kilaman pêkhatiye, ji wan çar klamên wî tirkî, yên din jî kurdî ne. 

Di vê albûmê da jî Şêxo, wek mîna albûmên xwe yên berê cîh daye çar şiêrê mamostayê Cegerxwin. Ew şiêr jî "Şêrînê", "Nizanim", "Xebur" û "Şoreş" in. 

Ji yên Tirkî jî kilamek ji Aşiq Melulî girtîye û navê wê jî "Ne Mutlu" ye. Gotinên kilamên din û muzikên hemû klaman yên Şêxo bi xwe ne. 

Ji hemû kilaman ya yekemîn, ya ku navê xwe daye albûmê "Li ezmanan hezkirin" bala mirovan dikşîne. 

Dema ku min albûm dît û navê wî xwend ji xwe ji xwe ra got: 

Çima, li ezmana hezkirin, gelo jêr têra Şêxo nake ku ji bo hezkirinê diçe ezmana. Lê kingê ku min pirsên wî klamê xwend, hêdî hêdî Şêxo fêm kir ku wî çima navê albumê wusa lêkirîye. 

Hezkirina ku Şêxo di vê şiêrê da tarîf dike û tîne ziman, bi rastî ew li rû dinê ne mimkune ku mirov jê tam bike. Gorî Şêxo sebebê wê çîye, ez nizanim. 

Lê gorî raya xwe dikarim bêjim; ji dirutî û dijminatiya mirovan, têkîliyên mirovatiyê jî roj bi roj qirêj dibe. Ev têkiliyên qirêj jî, ji bo jîyenek bê hezkirin, bi serê xwe tenê bes in. 

Ji ber vê yekê jî Şêxo, bi kilam û stranên xwe, bi melodiyên xwe banga jîyanek nu, jîyana ku li ser hîmê hezkirin û mirovatiyê bilind dibe, dike û wuha dibê je:

" bira hezkirin ji dil be
hezkirin bira ji dil be

mîna kevir û daran puc nebe
ax û ava jîyanê be

mîna kulilkan rengareng be
ji berf û baranê paktir be

ji hîv û rojê ronahîtir be
bi eşqa mirovatiyê be

bi navê Xwedê jorin be
Bîr û baweriya te be..."

Albûm
Gencî Pir (albûm)

Gencî Pîr albûma şeşemîn yê Zakaria (Zekerya) ye.

Di albûma dawîn ya Zakaria de 12 stran cîh digirn ku navên stranan ewin:
 01. Direng Hatî
 02. Gullê
 03. Kîjê Nekey
 04. Min Tu Navê
 05. Gencî Pîr
 06. Tom Dewê
 07. Carê Dill Dedey
 08. Rojî Bextim
 09. Bo Min Be
 10. Derdê Te
 11. îşqit
 12. Çon Dillit Dê

Şêwaza albûmê wek albûmên berê ya Zakaria nêzî senteza pop û erebesk e. Vîdeoklîpa yekem a albûmê bo strana "Gullê" li Stenbolê u Kapadokiaye hatÎye kişandin.Tê payîn ku Zakaria wek albûmên xwe yên berê bi vê albûma xwe jî bazara mûzîka Kurdî bihêjîne.

Wek tê zanîn Zakaria ji bajarê Kurdistana azad a Hewlêr ji dayik bûye. Bi taybetî li Kurdistana azad bandora mûzîka tirkî ya hunermendên esl-kurd ku eslên xwe înkar dikin wek Îbrahîm Tatlises, Küçük Emrah û hwd  bi saya Zakaria hate şikandin û gelek Kurd bi navberiya muzîka Zakaria vegeriyan muzîka Kurdî û dev ji muzîka tirkî berdan.

Her wiha albûma Zakaria yê bi navê "Têlînaz" li bakurê Kurdistanê jî hate belav kirin û "Têlînaz" 2004'an di nava albûmên Kurdî de bû albûma yek ji herî zêde hate firotin.

Albûm
Jan-ar (albûm)

Janar albûma 6.emîn ya Rotîndayê.

Stranên albûma "Janar" mixabin tama stranên wek "Diçim diçim" ,"Na na" û "Çi bikim" a "Sîser"ê, "Benda teme","Bihuşt", "Gimgimê" ya "Naygotin" an jî "Felek" ,"Li te gerîyam" û "Şehnaz"a "Li te gerîyam" nade.

"Jan-ar" ji alîye hunermendekî nû ve hatibûya çêkirin em dikarîbûn 

Di "Janar" de 12 stran cîh digrin.Di albûma "Sîser" de newayên cazz di "Naygotin " de jî newayên rock bi avayekî biaheng hatibû pêşkeş kirin   Rotîndayê de."Li te gerîyam" jî ne wek wan 2 albûman be jî jî di hundirê xwe de xwedî ahengê bû. 

Di her albûma Rotînda de derketina pêş ya şêwazekî ji aliyê pêşketina mûzîkê de nîşaneyek baş bû.Her wiha di albûmên "Naygotin" û "Li te gerîyam" de bikaranîna koma kemanan ya senfonîk jî kurahî û bedewîyek nû tevî mûzîka Rotînda dikir.

Lê di "Janar" de tevlîheviya bêqerariyê şêwazê xwe nîşan daye.Di "Janar" motîfên pop-dîsko jî bi piranî hatine bikaranîn lê mixabin ji aliyê sound û aranjeyê de ji asta mûzîka cîhanê paş de maye.

Wek tê zanîn teybetmendiya mûzîka Rotînda de "peyam dan" jî cihekî girîng digre.Peyam dan bo tevgera rizgarÎya Kurdistanê û bo hişmendiya gel rolekî pozÎtîf dileyze.Lê endîşeya "peyam dan" ê di "Janar" bi rê li ber vebûnên nû girtîye.

Di albûmê stranên wek "Zanîbû","Biçilmisî","Tu" çend stranên balkeşin û derdikevin pêş.

Di albûmên Kurdî de mijarek heye ku hevgirtina Kurdî bûna wan albûman xirab dike,ew jî xwendina stranên bi zimanên din e.Li bakûr piranî stranên Tirkî tê xwendin.Ev nexweşî li başûrê Kurdistanê jî bi xwendina stranên Erebî ,Farsî an jî Englîzî rû da ye.

Rotînda jî di "Janar" de stranekî Tirkî(bi zaravaya ezerî) xwendîye.Berga(grafîka bergê) albûma Rotînda jî bi pêşketina mûzîka Kurdî ya demên dawî û bi cihê Rotînda yê di mûzîka Kurdî de li hev nehatîye.Di spasnameya bergê de jî gelek xeletiyên rêzimanî heye.Bi taybetî hemû tîpên "î" wekî "i" hatine nivîsandin.Her wiha di beşa orkesrayê de jî bi avayekÎ bêwate zimanê Tirkî hatîye bi karanîn.Wekî mînak li şûna "gîtara bê perde" "Perdesiz gitar" an jî li şûna "şêwira nîgarî" "girafik tasarım" an jî li şûna "çap" "baskı" hatîye bikaranîn.

Bê gûman belkî berga albûmê ne ewqas girînge.Lê em biçûk bûna bazara mûzîka Kurdî pirsgirêka mp3'an bidin berçevan divê hunermend û çêkerên kurd hin zêdetir girîngiyê bo mijarên wisa û rêbazên bazargeriyê. Kes ji çêkerên mûzîka kurdî ji hêzên wan zêdetir xebat hêvî nakin lê kêmasiya wan a herî mezin baş bikarneanîna delfetên heyî ne.

Janar li gel hemû kêmasiyên xwe dewlemendîyek nû tevî mûzîka kurdî jî dike.

Girêdanên derve 
Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Albûm
Aynur Doğan

Aynur Doğan, (; li Malkişî, Dersîm, Bakurê Kurdistanê) hunermend û helbestvaneke kurd e. Aynur, di sala 2021ê de ji aliyê Fuara Navneteweyî ya Muzîka Cîhanê ya Womexê, wekî hunermenda salê hatiye diyarkirin û xelata saziyê ya sala 2021ê wergirtiye.

Jînenîgarî
Aynur di sala 1992an de çû Stembolê û straneke bi hevkariya muzîkjenine îranî Kiyhan Kelhor û Ebdulla Alîcanî Ardeşir pêşkêş kir. Muzîk û strandine di dibistana muzîka ASM li Stembolê xwend.

Albûma xwe ya pêşîn di sala 2002an belav kir. Dû re di sala 2004an de albûma bi navê "Keça Kurdan" ji hêla Kalan Müzik ve belav kir û bi strana xwe ya "Keça Kurdan" navdar bû.

Ew stran li Dadgeha parêzgeha Amedê di sibata 2005ê qedexe bû, bi vê sedemê ku belke propaganda ji bo rêxistineke neqanûnî bû. Qedexebûna stranê di paş 2005an de hat hilkişandin.

Dîskografî

Girêdanên derve 

  Malpera fermî
 www.myspace.com

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1975
Jinên kurd
Mirovên zindî
Nûpel

Nûpel, albûmeke Aynur Dogan e ku ji hêla Kalan Muzîkê ve hatiye derxistin. Ji 14 stranan pêk tê. 

Di albûma Aynurê ya bi navê Nûpel de dîse gelek stranên klasîk yên bi motîvên muzîkî yên balkêş hatine xwendin. 

Di albûmê de stranên Mihemed Şêxo yên bi navê Eman dilo û Nesrîn, jî hatine xwendin. Digel stranên klasîk yên mîna Lawikê Metînî, remîksên stranên Ez Kevok im û Keça Kurdan jî bi motîvên balkêş hatine pêşkêşkirin.

Girêdanên derve 
 Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Albûm
Mirady

Mirady hunermendekî muzîka rock ê kurd e. Mirady li Amedê dijî û mamoste ye.

Mirady di derbarê xwe û albûma xwe de wiha dibêje:
”Ev xeyala min e herî mezin bû. Ez li Amedê dijîm û Kurdim.Pêşketina mûzîka Kurdî di hemî şêweyan de pirr girîng e.Li gor min zimanê Kurdî û mûzika rock pirr li hev tên.Ez ji biçuktiya xwe ve mûzika Kurdî gûhdarî dikim, mûzika gêlerî, mûzika klasîka Kurdî û dengbêjan. Mûzika Kurdî bîrekê bê binîye, pirr dewlemend e. Ez mûzika cîhanê jî hez dikim bi taybetî avayên rock(rak), blues, cazz û hwd… guhdarî dikim. Mûzika modern di mûzika Kurdî de bi Ciwan Haco pêşketîye.
Lê destpêk Koma Wetan e. Ez Koma Wetanê gelek girîn dibînim.Li gor wê demê muzîkek pirr pêşketî hatiye afirandin.Ez Koma Wetanê wekî mînak ji xwe re digrim.Albûma min ne sedî sed rock be jî nêzî rock e. Ez ez dixwazim rocka Kurdî pêşkeve. Di vê albûmê de hin kêmasî hene û ez bwerim almûma xwe ya pêş de hemû kêmasiyan ji holê rakim.”

Albûm 
 Xemname (2005)
 Marmasî (2012)
 Xwelî (2018)

Girêdanên derve 
 Nûçeya MUZIKKURD.com ser albûma wî 

Stranbêjên kurd
Xemname (albûm)

Di albûma Mirady de 9 stran heye. 8 stran bi zimanê kurdî yek jî bi tirkî.

Her wiha di albûma Mirady de kêmasiya dengê(ne başbûna saundê) têdîtin. Saunda “Xemname” bo albûmeke rock û gor standartên cîhanê pirr kêm dimînê. Di salên dawî de ku saund di mûzika Kurdî de li or berê gelek pêşketîye û heman tişt di “Xemname” de naye dîtin. Li gel hemû kêmasiyên xwe “Xemname” bo pêşketina rocka Kurdî gavekê girîng e.

Girêdanên derve 
Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Albûm
Olîgarşî

Olîgarşî (bi fransî: oligarchie, bi yewnanî: Ὀλιγαρχία, olîgarxîa) coreyekê desthilata siyasî ye ko tê da çend kesek anko komeke mirovên bijare ko bi zengîniya xwe, malbata xwe an jî hêza leşkirî dihên veniyasîn desthilatdar in. Ev peyv di zimanê yewnanî da ji ὀλίγον, olîgon bi ramana "kêm" an "hindik" û ἄρχω, arxo, bi ramana "desthilat" hatiye.

Olîgarşî, arîstokrasî û plutokrasî 
Gelek coreyên olîgarşiyan hene ko dixwazin xwe wekî arîstokrasî bidin niyasîn. Lê bi her awayî olîgarşî bi hêsanî ji monarşî anko keyatiyê dihêt niyasîn. Arîstokrasî desthilata "baştirîn" û "jîrtirîn" kesên nav civakê ye. Monarşî desthilata kesekê bi tenê ye. Carina jî xelkek heye ko li pişt tanca keyatiyê, bi awayekê nepenî, ji ber zengîniya xwe desthilatdariê dikit. Ev coreyê desthilatê ko ji ber zengîniyê ye plutokrasî ye.

Çavkanî 

Siyaset