nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Serkan Birûsk

Serkan Birûsk nivîskarekî kurd e. 

Ji hêla Nisêbînê, ji aliyê Omeriyan e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra Omeriya jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e. 

Serkan Birûsk li gundê Serê Kaniya Omeryan hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li Nisêbînê bi dawî aniye.

Paşê ji bo xwendina bilind diçe Îzmîrê. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû Elmanyayê dû re jî li Swêdê bi cih bû. Wî li Swêdê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna Avaşîn, Nûdem, Azadiya Welat, Kovara W Jiyana Rewşen û pêvekên Özgür Politikayê de derketine. Her wiha di malpera Amîdakurd de helbestan dinivîse.

Wî hejmarek bername bo Mezopotamya TV yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine.

Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê Tirkî û Swêdî hejmarek nivîs wergerandiye kurdî.

Berhemên Wî

Helbest 
 Awirên Bi Hêvî - 1999, Weşanxaneya Rewşen, Elmanya
 Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - 2000, Weşanxaneya Medya, Swêd
 Peyvên Êşmij - 2004, Nûdem, Stenbol

Roman 
 Mextel - 2008, Weşanxana Apec, Stockholm,
 Sê Têriş - 2006, Weşanxana Apec, Stockholm, 213rp.

Werger 
 Ciwanên Îro, Per Nilsson, 2002, Nûdem, Stockholm, 311 rp.
 Moa û Pelle
 Madîken

Serkan Birûsk niha li Swêdê dimîne.

Girêdanên derve 
 Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News
 Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de
 Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî 

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Mêr
Ornella Muti

Ornella Muti lîstikvana Îtalî ye.

Di 9'ê adarê sala 1955 de li Romayê hate dinê.

Hemû dinya wê wekî Onnella Muti nasdike lê navê wê ya rastî Francesca Romana Rivelli ye. Ewê wekî navê herî girîng ya sînemaya Îtalî tê pejirandin. Ornella Mutî di sala 1969'an bi fîlma La Moglie Piu Bella (bi kurdî: Hevala herî xweşik) dest bi sînemayê kir. Di 38 salê de 99 fîlm kişand. Piranî di filmên Ewropayî de lîst.Di anketa kovara bi navê 'Class' ku di sala 1994'an de di seranserî cîhanê pêkanîbû Ornella wek jina herî xweşik hate hilbijartin. Bi xweşikbûna xwe ya xwzayî her tim rûya herî balkêş ya sînemaya îtalî bû. Li gor Mutî tiştê ku jinan kêşwer, balkêş û xweşik dike bişirîna wê û feraseta wê ye. Mutî xwedî 3 zarok û neviyeke ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Ornella Muti
 Ji Doh Heta Îro Lîstikvana Îtalî Ornella Muti-Wênealbûma Hawar Dengûbas 

Jinên îtalî
Jidayikbûn 1955
Aktrîsên îtalî
Xirbê Kêryanê

Xirbê Keryanê gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

Rewşa Erdnîgariya wê 
Xirbê Keryanê, di koordinatên hevêrkên berahî 37.549999 û hevêrkên qaymê 41.73’de cih digire. Bi bajarokê Kerboranê ve girêdayî ye. Dûratiya Xirbe Keryanê ji navenda bajarê Mêrdînê 111. km yeduratiya wê ji bajarokê Kerboranê 3 km. ye û ji Midyadê jî 40 km. ye. Li rojhilatê gundê me , gundê Deywanê heye. Gundê me bi gelemperî deşt û çiyan e. Di gundê me de darên berûyan zahf in. Zivistan bi berf u serma, û havîn jî germ û zuwa derbas dibin. Mehên germ Tîrmeh û Tebax in. Ji ber vê yekê xelkê gundê me axlebe di xaniyên ku bi kevirên kilsinî çêkirine de dijîn.

Rewşa wê ya aborî 
Axlebeyê gundiyan bi cot û xwedikirina heywanan debara xwe dikirin. Ji xeynî van, malbatên ku li bajarê mezin ameletî dikirin hebûn. Di gundê me de ji xeynî tirh tu fêkî û şînahî ne dihate çandin. Her malekî bi qasî ku têra wan bike fêkî û şinahî diçandin. Di gundê me de tu dikan û cihê dan û standinê nebûn. Gundiyên me jî pêdiviyên xwe ji Kerboranê peyda dikir.

Rewşa wê ya civakî 
Gundê me xwedî rewşeke pederşahî bû. Axlebe jin di mal û li erdan dihate şixulandin. Zilam ji reîsê malê û xwedî heqê şitexaliyê bûn. Xortên ku dizewicin jî ji dela ku wê cê bin, di nav malê de diman. Xortên gundê me li gora gundên derdorê cilên moderntir li xwe dikirin. Jinan ji kiras li xwe dikirin. Di gund de ji xeynî civatên êvaran cihekî ku gundî werine cem hev nebû. Axlebe yên pîr li ber dîwaran digahene hev û behsa rojên berê dikirin. Pîrekan jî li ber tenûran behsa karên xwe yên rojane dikirin.

Rewşa wê ya tendurîstî 
Di gundî de cihê tenduristiyê nebû. Gundî li Kerboranê tedawiya xwe dikirin.

Rewşa wê ya perwerdehiyê 
Rêjeya xwendin û nivisandinê di kesên nav ser û ser re de zahf kêm bû. Yên ku xwendin u nivisandinê zanîbûn ji li eskeriyê elimî bûn. Li Xirbe Keryanê dibistan nebû û perwerdehî li Kerboranê dihate dîtin

Girêdanên derve 
Malperê Xirbê Keryanê 

Gundên Kerboranê
Elemûn

Elemûn gundekî bi ser navçeya Qilebana Şirnexê ve ye. Di vî gundî da nêzîkî 300 mal hene.

Gundên Qilebanê
Roj Linux

Roj Linux distribusiyoneke Linux a kurdî a Steven Kurt e. RC-1 di 11'ê gulanê 2007'an de hat weşandin. 

Bingeha Roj Linuxê Ubuntu 7.04 e. Roj Linux 1 bi GNOME'yê tê, lê armanc ev e ku bi KDE'yê bixebite.

Guharto 
 Roj 1 KDE (îngilîzî)
 Roj 1 GNOME (kurdî)
 RC-1 11.05.2007
Dîstrîbusyon

Girêdanên derve 
 Malpera Roj Linux
Pî (herf)

Pî (bi herfê mezin Π, bi herfê biçûk π) herfê şeşdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî p ye.

Tîpên yewnanî
San

San (bi herfê mezin Ϻ, bi herfê biçûk ϻ) herfekî alfabeya yewnanî bû. Dengkirinê San [] bû. Şonê San herfê Sigma dihat bikaranîn, ji ber ku wê jî carê dawî yê bikaranînê herfê San di 5. sedsala b.z. bû.

Girêdan 
 San  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Kopa

Kopa (bi herfê mezin Ϙ, bi herfê biçûk ϙ) herfek yê alfabeya yewnanî bû. Dengkirinê xwe [] bû. Ji herfê yewnanî Qoppa îro herfê latînî Q çêbû.

Girêdan 
 Kopa  (Îngilîzî)

Tîpên yewnanî
Rho

Ro yan rho (bi herfa mezin Ρ, bi herfa biçûk ρ) tîpa hefdehem a alfabeya yewnanî ye. 

Transkrîpsiyona kurdî r ye.

Bikaranîn 
Rho di fîzîkê da ji tîrbûnê tiştan ra tê bikaranîn.

Tîpên yewnanî
Gundê Reşo

Gundê Reşo () li aliyê Qulfayê 5 km dûrî Farqînê ye. Gundekî gellek bi hêşînahî, bi dar û ber e di cihekî çal de dimîne. Çar aliyê gund girê bilindin. Du çem di vî gundê de derbas dibin. Çemê Zivingê û Çemê Farqînê. Ev herdû çem li ber mizgefta gund digihîjin hev. Piştî zivistanê, biharê ku baran dibare û berfê dihelîne di newal û mesîlan de kanî didin der û aveka zelal û bi tehm û çêj di her newalê de diherike. Çemekî biçûk ku jê re ava çemê Kûrika tê gotinê ku li başûrê gund dimîne, ji biharê hetanî serê havînê bêyî ku zûwa bibe diherike. Ji ber hebûna avê a li vî gundê di demên berê de du heb aşê avê hebûne ku hêjî avahiyên wan li piya ne bi tevî aşedor û bîrên xwe. Navê van herdû aşa: Aşê Jorîn û Aşê Jêrîn e. Tê gotinê ku berê ji her derî heremê xelqê genim û cehên xwe dianît van herdû aşa diherişandin. Li satar û gazên gund gelek darên berû(belot, gelberû) û gûvîj û newîşkan hene. 

Di axa bejî de bi piranî genim, ceh û nîsk û nok şin tên. Di axa Avî de pembû, tutûn û gilgil tê avêtin.

Gundên Farqînê
Freedom House

Freedom House (bi Kurdî Mala Azadiyê) rêkxistiyeka qezencnexwaz e ko bingehê wê yê serekî li Waşîngton DC ye û nivîsgehên dî li çend welatekan hene.

Armanca ragihandî
Li goreyê armanca ragihandî ya Freedom Houseê bi xwe: "Freedom House Rêkxistiyeka Ne-Hukmetî ya qezencnexwaz ya xweser e ko piştevaniya belavbîna azadiyê li cîhanê dikit. Azadî tenê di wan sîstemên siyasî yên demokratîk da mumkin e ko hukmet li beranberî xelkê xwe berpirsyar bin, hukmê qanûnê baladest bit û azadiyên axivtinê, haviliyê, baweriyê û rêza mafên kêmaniyan û jinan bihên ewlekirin."

"Azadî tenê bi xebat û xwe mandîkirina erkparêzane ya jin û mêr ên netirs bidestve dihêt. Em piştevaniya destpêşxistinên (insiyatîvên) netundûtîj ên bajêrwarane di wan civakan da dikîn ko azadî dihêt mandelkirin an li bin gefeyê da ye û em dijberî hemî bawerî û hezan radiwestîn ko şerê azadiya xelkî dikin. Mala Azadiyê bi şirove, piştevanî û kiryarên xwe wekî rêxweşkera rêya bidestveanîna azadiyan, demokrasiyê û desthilata qanûnê dixebitit."

Freedom house herwiha dibêjit ko hemî endamên bawerin ko rêberiya Emerîkayê di karûbarên navneteweyî da jibo rewşa azadî û demokrasiyê tiştekê pêdivî ye.

Dîrok
Wendell Willkie, Eleanor Roosevelt, George Field, Dorothy Thompson, Herbert Bayard Swope û hindekên dî li sala 1941ê ev rêkxistî damezirand. Li destpêkê, karê rêkxistiyê bi eşkirayî dijîtiya metirsî ya nazîsmê bû, lê niha belavkirina demokrasî û azadiyê li seranserî cîhanê armanca wê ye.

Mala Azadiyê li salên 1940an piştevaniya Plana Marşalî û damezirandina NATOyê jî dikir. Mala Azadiyê dibêjit ko rexnegireka siyaseta MekKartîzmê bûye. Li salên 1950an û 1960an, Mala Azadiyê alîgireka Bizava Mafên Bajêrwarane ya Emrîkayê bû û çend kes ji rêveberên wê çelengên warê mafên bajêrwarane bûn.

Rêkxistin
Mala Azadiyê rêkxistiyeka nehukmetî ya xweser ya qezencnexwaz e.

Civak
Mafên siruştî

Mafên siruştî, mafên xwezayî, mafên xweriskî mafên gerdûnî ne ko wesa dihên bawerkirin ko tiştekê gewherîn yê hebûna mirovan in û negirêdayî kiryar, biryar û baweriyên wan in.

Têgeheka mafên siruştî li dema rewşenhizriyê ji teoriya qanûna siruştî wekî dijîtiyeka Mafê Esmanî yê Şahî hat meydanê û jibo lîberalîzmê bû piştevaniyeka exlaqî.

Mafên xweriskî beranberî mafên qanûnî dihên: Mafekê siruştî bê ko hukmet an civak jî wê biparêzin her heye, lê mafê qanûnî ew e ko ji aliyê hukmetê an civakê ve jibo parastina berjewendiyên endamên civakê hatine diyarkirin. Ka kî maf siruştî û kî maf qanûnî ne mijara danûstanên gerim yên felsefî û siyasî ye.

Civak
Qanûna siruştî

Qanûna siruştî, qanûna xwezayî, qanûna xweriskî (bi latînî lex naturalis) teoriyeka exlaqî ye ko dibêjit qanûnek heye ko xwerisk wê dadinit û jiber vê jî li hemî deran heye û wekhev e. Qanûna siruştî beranberî qanûna danayî dihêt ko hukmet, civak an netewe-welat dadinên. Bi vî awayî, qanûna siruştî dikarit wekî pîverekî jibo rexnekirina qanûnan bihêt bikaranîn. Di dadweriya qanûna siruştî da, naveroka qanûnên danayî bê îşaretkirina bi qanûna siruştî (an tiştekê mîna wê) nahêt zanîn. Bi vî awayî, qanûn nahêt rexnekirin, tenê dihêt berêkvedan. Zarava qanûna siruştî carina li şûna mafên xweriskî an edaleta xweriskî dihêt bikaranîn. Lê gelek ji hizirmendên siyasî û felsefî ên nûdem ji têkhilkirina van têgehan xwe didin paş.

Qanûna siruştî bandoreka mezin li ser pêkhatina Qanûna Giştî ya Înglîzî hebûye. Felsefeyên Thomas Aquinas, Francisco Suárez, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, Samuel von Pufendorf, û John Locke ev qanûn salixandine.

Dîrok
Bikaranîna zarava qanûna siruştî, bi rengên wê yên corbicor ve, di dîrokê da gelek guhartin dîtine. Gelek teoriyên cida û guhartî li ser qanûna siruştî hene, cidahiyên gelek mezin di warê diyarkirin desthilata exlaqî di diyarkirina desthilata qanûnî ya norman di wan da hene.
 

Civak
Sigma

Sigma herfê heyştdehîyem yê alfabeya yewnanî ye. Σ herfê mezin yê Sigma ye. Du herfên biçûk yê Sigma hene. σ tê bikaranîn, eger ew herfa di nav peyvê da ye, ς tê bikaranîn, eger herfê Sigma li dawiyê peyvê tê bikaranîn.

Nîmûne 
  (Sokrates)

Tîpên yewnanî
Tau

Tau (herfê mezin Τ, herfê biçûk τ) herfê nehdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî t ye.

Tîpên yewnanî
Upsilon

Upsilon (herfê mezin Υ, herfê biçûk υ) herfê bîstem ê alfabeya yewnanî ye. Di 1ê sedsala b.z. herfê Upsilon bû herfê bîstûpêncem yê alfabeya latînî bi herfê Y.

Di zimanê yewnanî yê nuh navî Upsilon bûye "Ipsilon" û tê [] dengkirin.

Transkrîpsiyona kurdî i yan u ye.

Tîpên yewnanî
Fî (herf)

Fî (bi herfê mezin Φ, bi herfê biçûk φ ya φ) herfê bîstûyekem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî f ye.

Tîpên yewnanî
Sahraya Rojava

Sehraya Rojava (bi Erebî الصحراء الغربية, bi Inglîzî Western Sahara) herêmeka bakurê rojava ya Afrîkayê ye. Hevsiyên vê herêmê li bakur Mexrib, li bakurê rojhilat Elcezayîr, li başur û rojhilatê Mûrîtanya û li rojavayê Okyanûsa Atlantîk in. Ev herêm yek ji kêmhêheşttirîn herêmên cîhanê ye û piraniya wê bêavan û deşt in. Mezintirîn bajarê herêm Elîyûn e ko sê-yeka hêşeta herêmê lê akincî ye.

Ev herêm ji salên 1960an were, piştî nemana mêhtinkarî a Spanyayê, di rêza herêmên bê desthilata xweser yên Neteweyên Yekgirtî da ye.

Paşahiya Mexribê, bizava rizgarîxwaz a Eniya Polîsariyo (û hukmeta Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê) li ser desthilata vê herêmê no teba ne. Piştî agirbeseka bi piştevanî ya NY ji sala 1991ê were, desthilata piraniya herêm di destê Mexribê da ye. Tenê parek ji axê di bin destê Polîsaryoyê da ye. Bi awayekê navneteweyî, hêzên mezin yên mîna WYEyê bêalî ne. Herdu aliyên hevnegir bizavê dikin bi wergirtina piştevaniya welatên biçûktir rewayiyê bidin desthilata xwe. Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê heta niha piştevaniya 45 welatan wergirtiye. 25 welat alîgiriya Mexribê dikin.

Dewlet
Baxçeyê Tîpan

Baxçeyê Tîpan CD-ROMeke kurdî ji bo fêrbûna alfabeya kurdî, xwendin û nivîsandinê ye. Bername ji bo zarokên 4-10 salî hatiye amadekirin. Tê de gelek wêneyên bi deng û livîn hene.

Nermalav
Bijîşkiya devkî

Bijîşkiya devkî (en: oral medicine) beşeke zanistiye ji beşên diransazî ye ku nexweşiyên dev û diranên mirov lêkolîn dike bi riyê dayagnosîzê (nasîkirinê nexweşî) yan kesîkirinê nexweşiyên dev wek kulbûnên tevniyên dêv, ziman, pidû, ezmanê dêv û nesaxiyên şêrpençîrê dêv.

Bijîşkî
Binebeşên diransaziyê
Mamêsenî

Mamêsenî yek ji qewmên gelê Lûr e. Ev êl a mezin li bakurê Farsê û başurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh) bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi Bextiyarî, Kûhgîlû û Bûwêrehmedî ve li şaxa lûran a lûrên mezin têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin.

Nav 
Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî.

Dîrok

Belavbûn û Qebîlên mamêseniyan 
 Omekî
 Terabî
 Kedavî
 Medihî
 Ekurd
 Kurlad
 Bakaş
 Ale Mîr
 Baba Salar
 Alîwend
 Kerrayî
 Cawi/Cawidi
 Ehmed Harûnî
 Juîcan
 Helqeye Harûn
 Dihê Şêx
 Rûdêxurjî
 Sallarî
 Genja
 Kevarî Serkuhî
 Melûlîye Erebî
 Mîr Hasan Abdûllah
 Mîrsan
 Dûşmanziyarî (êşîra mamêsenî ya herî gering)
 Rustamî

Devok

Çavkanî 

 Kurdica, Mameseni

Lûr
Kûgîluyî

Kûgîluyî anku Kuh-Giluyayî li herêma Şolistan tê axavtin, û devokêk Lure-bozorge.

Çavkanî 

Devokên lurî
Şolistan

Şolistan ji warê Lorê Mamesenî û Kuhgîluaxivan re tê gotin. Ev herêma dîrokî ji parêzgeha Kohkilûye û Bûyer Ehmed, ji bakurê parêzgeha Fars û parêzgeha Bûşêhr pêk tê.

Herêm
8 Mile (soundtrack)

8 Mile (navî fermî: Music from and Inspired by the Motion Picture 8 Mile) soundtrack'ê Eminem ji filmê xwe 8 Mile ra ye. Ew di bin labelî Shady Records û Interscope Records da hate belavkirin. 8 Mile di rojê 8'ê kewçêrê 2002 derket.

Stran 
 Lose yourself (Eminem)
 Love Me (50 Cent, Eminem, Obie Trice)
 8 Mile (Eminem)
 Adrenaline Rush (Obie Trice)
 Places to Go (50 Cent)
 Rap Game (50 Cent, D12)
 8 Miles and Runnin' (Freeway, Jay-Z)
 Spit Shine (Xzibit)
 Time of My Life (Macy Gray)
 U Wanna Be Me (Nas)
 Wanksta (50 Cent)
 Wasting My Time (Boomkat)
 R.A.K.I.M. (Rakim)
 That's My Nigga Fo' Real (Young Zee)
 Battle (Gang Starr)
 Rabbit Run (Eminem)

Albûm
Rap
Kazkî

Kazkî, kaskayayî an kaskanî eşîreke li herêma Serhedê ye. Kazkî îroyî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxanê, Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li dervê welat li Gurcistanê dijîn û bi eslê xwe êzîdî ne.

Eşîr
Êzîdîtî
Mehmet Sîrac Bîlgîn

Mehmet Sîrac Bîlgîn nivîskarekî kurd ji Çewligê ye. Pirtûkên wî di malpera wî de tên weşandin. Bîlgîn bi tirkî dinivîse.

Berhem 
Barzani, Fırat 1992
 Barzani'nin Son Yılları Kürdistan'da Çok Partili Sistem, Berfîn 1993
Aryan Mitolojisi Yazatalar ve Homa, Doz
 Yazatalar ve Homa Aryan Mitolojisi
 Govend, Mezopotamya Yayınları
 Mitolojik ve tarihi gerçeklerin ışığında Newroz
Zarathustra (Zerdüşt) Hayatı ve Mazdaizm, Berfîn 1995
 Gathalar, 1996
Avesta I Vendidad, Enstîtuya kurdî 1996
 Yapraklar Açana Dek "Satranç", Înstîtuya Kurdî; aram 2000 
Zarathuştra, Berfîn 2003

Girêdanên derve 
Malpera Sirac Bilginê 

Mêr
Nivîskarên kurd
Goraniya eslî

Goraniya eslî ji devokên Hewramî yên bi navên Bacalanî, Kendûlî û Şebekî re tê gotin.

Zaravayên kurdî
Glasgow

Glasgow (bi gaeliya skotlandî: Glaschu) bi nezîkî 600.000 kes bajarê herî mezin ê Skotlendê ye û dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê Brîtanyayê. Beşê herî kevn ê Glasgowê li Lanarkshire ye, di nav de  jî. Parçeyên bajarê nûjen li Renfrewshire û Dunbartonshire ne.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Bajarên Skotlendayê
Diransazî

Diransazî ango bijîşkiya dev û diranan, di laşê mirov zanist û hunerek fere ye, ku erka xwe diyagnoz, çêkirin û dermankirina nexweşiyên dev û diranan. Ciyê karê diransaziyê di lem û riwê mirov, û erkên dirasazan di pir caran niştergerî (kîrûrgî) an birînkariye (surgical) di devên nexweşan.

Diransazkar textore ku der dorî pênc yan şeş salan di zanistanê dixwîne û bi sertîfîkatê textorî di diransaziyê bi serî dike û karê xwe di nexweşxanan û praktîsan berdewam dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

The American Academy of the History of Dentistry
Information resource for UK dental professionals

Diransazî
Bijîşkiya devkî
Pidû

Pidû, pedû an jî pidî  tevneke nerme dorî diran û hestiyê her du leman ya jêr û jor di devê mirov de girtiye, û tevinka pidû transpent e û sor e ji ber ku borîkên xwînê tê de heye.

 Beşên Pidû
Pidû sê beşên xwe hene: pidûya marjîn yan kevî (bi keviyên diranan cî girtiye), pidûya têgihiştî (attached gingiva) û pidûya navdiranan (interdental gingiva).
 Rûdemên Pidû

Rengê pidûya bi xweşî pempe ye yan sorê vekirî,lê rengê xwe têne guhartin demê nesax dikeve ku dibe sorê girtî û sorê nizîkî heşîn di kulbûna pidûya dirêj û kin.
 Nexweşiyên Pidû

Devê mirov gelek mîkrob û dirman mîvandarî dike ku van hûrjîneweran û navê xwe dirmên nebayî (anabolic steriods) pir nexweşî çêdike wek cincîvîtîs (kulbûna pidû).

Anatomî
Bijîşkiya devkî
Gerard Chaliand

Gerard Chaliand bi Kurdî Jêrar Şaliyan (1934-) şehrezayekê Fransî-Ermenî yê warê pevçûnên çekdarane ye. Ew bi awayekê nemazeyî şehrezayekê pevçûnên laseng (mîna şerên partîzanî, terorîzm) ye. Ew helbestan jî bi Fransî dinivîsit.

Jînenîgarî 
Ew li sala 1934ê hatiye dinyayê. Li Bingehê Neteweyî yê Bajêrwarî û Zimanên Rojhilatî (INALCO) yê û Sorbonê li Parîsê xwîndiye. Piştî wê xwe bi lêkolîna şerên dijberî mêhtinkariyê anko koloniyalîzmê ve mijûl kir. Di wan lêkolînan da, ew carina temaşevan û carina jî şervan bûye.

Di heyama zêdtir ji 40 salan wî li zêdetir ji 60 welatan, mîna welatên Rojhilata Navîn, Başurê Rojhilata Asyayê, Emrîkaya Latîn, Efrîka û Ewrûpaya Rojhilat lêkolîn kirine. Ew yek ji şehrezayên navneteweyî yên doza Kurdî ye.

Jiyana pîşeyî 
Jêrar jibo çi destgeh an bingehekê fermî kar nakit. Ew xebatkarekê serbet e. Ew li Dibistana Neteweyî ya Kargêriyê (Ecole Nationale d’Administration) dersdêr bûye. Jêrar ji sala 1984ê were rabêjekê Wezareta Karûbarên Derve ya Fransayê ye.

Hindek ji pirtûkên wî 
 The art of war in the world history, University of California Press.
 The Kurdish Tragedy, Zed Press, London: 1994.
 Minorities at the Age of Nation-States (ed) Pluto Press, 1988.
 Guerrilla Strategy. A Historical Anthology From the "Long March" to Afghanistan, ed. Berkeley, University of California Press, 1982.
 Mirrors of a Disaster. The Spanish conquest of America, Transaction, New Brunswick. N. J. 2005 

Nivîskar

Jidayikbûn 1934
Helbestvanên fransî
Mirovên zindî
Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat

Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat (bi fransî Institut national des langues et civilisations orientales) li Parîsa paytexta Fransayê ye û li dema Şoreşa Fransayê hatiye damezirandin. Ew yek ji dameziryayiyên mezin li Fransayê ye ko taybetmenda warê ziman û bajêrwarî yên Asyayê ye. Kurtenav anko kurteya wê INALCO ye û bi awayekê nefermî xelk dibêjnê langzo (bi Fransî Langues O) ko kurtkirî ya peyvên "Langues Orientales", anku "Zimanên Rojhilat" e.

Zêdetir ji 90 zimanan li INALCO'yê dihên hîn û fêrkirin. Ew ziman ev in: zimanên Asyayê, Afrîkayê, Ewropaya Rojhilat, başurê Okyanûsa Aram, zimanên Fîno-Ugrîk û zimanên xwecihî yên Amrîkayê.

Dîrok 
Ev bingeh li 30'ê adara 1795'ê, wekî Dibistana Taybetî Zimanên Rojhilatê anko École spéciale des Langues orientales hat damezirandin. Armanca wê ew bû ko zimanên zindî yên rojhilatî ko jibo siyaset û aboriya Fransayê baş bin fêr bike. Vê dezgeha ku çend caran navê wê hatiye guhertin, bi dû re ji dibistaneke taybetî veguheriyaye ser Enstîtuyekê û heta sala 1985'an bi Zanîngeha Sorbonê ve hatiye girêdan. Ji 1985'an û bi sûn ve INALCO'yê statuyeke zanîngeheke serbixwe wergirtiye û ji Sorbonê veqetiyaye. Îroj nêzî 10 000 xwendekarên wê hene ku bi 93 zimanan perwerdehiyê dibînin.
Herçî zimanê kurdî ye, ew ji sala 1948'an ve ye ku li INALCO'yê tê perwerdekirin, kesên mîna Roger Lescot, Kamûran Bedirxan, Joyce Blau, Ebdurehman Qasimlo, Michael Chyet, Halkawt Hakem, Christine Allison û Îbrahîm Seydo Aydogan di besê kurdî de mamostetî kirine.  

Parîs
Yekîtiya Komeleyên Futbolê yên Ewropayê

UEFA kurteya Union of European Football Associations, anko Yekîtiya Komeleyên Futbolê yên Ewropayê ye. Endamên UEFAyê ji hemû dewletên Ewropa û dewletên Îsrael, Kîpros, Ermenistan, Gurcistan, Tirkiye, Qezexistan, Rûsya û Azerbaycanê pêk tê.

Dîrok 
UEFA di 15ê hezîrana sala 1954an li Swîsre bajarê Baselê hate damezrandin. Navenda saziyê heta sala 1959an de li paytexta Fransa, Parîsê bû. Piştre navend hate bajarê Bernê ya Swîsreyê û di dawiyê de ji sala 1995an heta îro navenda saziyê li bajarê Nyonê ya Swîsreyê te.

Serokên UEFA'yê 
 Ebbe Schwartz (1954–1962)
 Gustav Wiederkehr (1962–1972)
 Artemio Franchi (1972–1983)
 Jacques Georges (1983–1990)
 Lennart Johansson (1990–2007)
 Michel Platini (2007–didome)

Girêdanên Derve 
 UEFA RANKING AND COEFFICIENTS
 Malpera Fermî ya UEFA yê 
 Mondyal 

Rêxistinên futbolê
Ezmanê dêv

Ezmanê dêv (en: palate) herêmeke nav kortika difnî (nasal cavity) û kortika devkî (oral cavity) ku cihê dike (cuda dike) di devê mirov û movikdaran. Ezmanê dev yan palatê ji du beş çêdibe ji palatê nerm yan vîlum û palatê sert yan palatê hestî.

Etîmolojî 
(nasîna resena gotin)
Bêjeya palate di înglîziya navîn ji zimanê latînî palatum.

Erk 
Erka ezmanê dêv ku nav beşên dêv bighîne hev û çend dengan peyda bike wek dengkirinê tîpên dengdêr.
Anatomî
Bijîşkiya devkî
Maf

Maf an jî heq bi ramana berxwerdarî ya kirin an nekirina karekî an tiştekî ye. Di civakên mirovan da, maf têkhilî û danûstana mirovan bi hev ra diyar dikin. Pir caran maf kesan ji kirina her karekê ko dilê wan dixwazit didit paş. Jibo mînak, dema kesekî mafê jiyanê hebit, ramana wê ew e ko kes nikarit wî bikujit an jiyana wî dawî bikit.

Piranî ya mafên evro gerdûnî û yeksanîxwazane ne. Du têgehên serekî yên mafan hene: yek ji wan baweriya bi mafên xweriskî ye ko dibêjit rêzik anko lîsteyeka mafan heye ko xwerisk wan didit mirovan û çi hêz nikarin bi rewayî wan mafan ji kesekî bistînin. Têgeha dî ya mafan ew e ko dibêjit maf qanûnî ne û mirov wan dadinin û hukmet wan bicih dikin û heye ko bihên guhartin.

Bervajî vê yekê, piraniya mafên berî-nûdem mafên bomayî anko sinsileyî, pişt bo piştî bûn.

Mijarên têkildar 
 Mafên Mirovan

Civak
Konseptên civakî
Trabzonspor

Trabzonspor yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1967'an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigehek e ku navê wê Yarigeha Avni Aker () ye. Bi deh salan e, ev tîm bi Fenerbahçe, Beşiktaş û Galatasaray re di pêşbirka şampiyoniyê de ye.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Trabzonspor 

Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Beşiktaş

Beşiktaş taxeke Stenbolê di aliyê Ewropayê de ye. Tîma futbolê ya navçeyê Beşiktaş Jimnastik Kulübü ye. Serokên Rûmetî Suleyman Seba û Hakkî Yeten in.

Çavkanî 

Navçeyên Stembolê
Kuala Lumpur

Kuala Lumpur paytexta Malezyayê ye. 7.000.000 dijin lewe.

Paytextên Asyayê
Malezya
Maroko

Maroko, Merakeş, Meẍrib (bi erebî: المغرب al-Maghrib) an jî  bi navê xwe yê fermî Keyaniya Meẍribê (bi erebî: المملكة المغربية al-Mamlaka al-Maghribiyya) welatekî ereb ye û bakurê Afrîkayê ye.  Perava wê li ser Okyanûsa Atlantîk e û bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq digehit Deryaya Spî. Hevsiyên Marokoyê ev in: li rojhilatê Cezayir, li bakur (bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq) Spanya û li başûr Sahraya Rojava (navçeya xetxetî li ser nexşeyê) û Morîtanya. Ji tevaya welatên Afrîkayê tenê Maroko endama Yekîtiya Afrîkayê nîne. Ew ne endama Rêkxistiya Konferansa Îslamî ye jî. Paytextê welatî bajarê Rabat e. Rûniştvanên Marokoyê ereb in û welatê Marokoyê bi zimanê erebî fermî ye. Diravê wê Derhemê Mexribî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve
Yekîtiya Afrîkayê

Yekîtiya Afrîkayê (bi înglîzî African Union) rêxistinek e ji 55 welatên Afrîkayê pêk hatiye. Ev rêxistin li sala 2001ê bi yekgirtineka du damezrayiyên dî, Civata Aborî ya Afrîkayê û Rêkxistiya Yekbûna Afrîkayê, hat damezirandin. Armanca dawiyê ya YAyê ew e ko diravekê yekgirtî, artêşekê yekgirtî û civateka yekgirtî jibo hemî serokên welatên Afrîkayê pêkbiînit. Ji armancên wê ewlekirina demokrasiyê, aboriyeka xweser û xweragir ji bo Afrîkayê û parastina mafên mirovan e. Ew bizavê dikit ko van armancan bi nehêlana şer û pevçûnên navafrîkayî û avakirina sûkeka (bazargeheka) hevpişka afrîkayî bidestvebiînit.

Avriyek 
Bilindtirîn dameziryayî ya YAyê jibo biryardanê Civîna Serokên welat ên Afrîkayê ye. Serokê vê civînê niha serkomar Kufour, serkomarê welatê Ganayê ye.

Rêxistinên navhikûmetî
Yılmaz Dünen

Stranbêj Farqîn (Yılmaz Dünen), di sala 1965'an de li gundê Pîrexala ku li ser Farqînê ye, hat dinê. Cara pêşîn ji stran û hunermendiya Hozan Şiyar û Koma Azadî bandor girt û ji wan hînî kilam û stranên ot1980î tevî malbata xwe baryê. Di sala 1990î de kaseteke bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye derxist. Di vê pêvajoyê de tev li konser û dawetan bû. 

Di sala 1992an de vegeriya Diyarbekirê û li Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) di nav Koma Azad de xebatên xwe domand. Di vê komê de wekî solîst cîh girt. Bi vê komê re kasetên bi navê Şemal (1993), Bihuşta Min (2001), Şar (2004),wê roj bê (2008) derxist. Ji bilî vê, di nav xebatên stranên berhevkariyê yên bi navê Şahiya Stranan (1 û 2) de jî cîh girt û gelek stranên gelêrî hem ji hêla Farqînê, hem jî ji deverên din ên welêt berhev kir. 

Stranbêj Farqîn niha li Diyarbekir, li Navenda Çanda Dîcle-Firatê û di nav Koma Azad de wekî stranbêj xizmeta muzîka kurdî dike û bi taybetî di riya Hozan Şiyar, Şivan Perwer û dengbêjên Êrîvanê de dimeşe û wan ji xwe re dike mînak.

Stranbêjên kurd
Kesên ji Farqînê
Qizler, Dêrika Çiyayê Mazî

Qizler  () gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Qizler, Hewenge

Qizler gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Gunîg

Gunîg gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qilîç

Qilîç gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Bazikî

Bazikî ()  gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hewengeyê
Hajler

Hajler gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Şihlar

Şihlar gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Ûzinmirç

Ûzinmirç gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Soxircix

Soxircix gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qîla

Qîla gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qosar

Qosar gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Dîna

Dîna gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Încirli

Încirli gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qovik

Qovik gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Kepirce

Kepirce gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qetirma

Qetirma gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qalqan

Qalqan gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Hecûk

Hecûk gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Sogilti

Sogilti gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Îrme

Îrme gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Saf

Saf gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qewacix

Qewacix gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Bircik

Bircik gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Îrce

Îrce gundekî girêdayî navçeya Hewengeê ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Qizilkilîs

Qizilkilîs gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Kanliawşar

Kanliawşar gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Quvik

Quvik gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Kurmî

Kurmî gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Şeref

Şeref gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Salûce

Salûce gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Zîwanli

Zîwanli gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Sizan

Sizan gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Gundên Hewengeyê
Kîşika

Kîşika, gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

 
Gundên Hewengeyê
Qoçwêran

Qoçwêran, gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

 
Gundên Hewengeyê
Komar (Platon)

Komar an Polîteîa (bi Grekî πολιτεία „dûgel, li ser dewletê, zagon“), sala 370 (beriya zayînê) ji aliyê Platon ve hatiye nivîsandin. Yek ji girîngtirîn berhemên Platon e. Babeta bingehîn a pirtûkê dad e (dadwerî).

Naverok û babet 

Platon xwestiye di vê xebata xwe de pêşniyara Sokratês a "ji bo civakeke bextewar dewlet" bipêş bixe. Platon bingeha dewleta îro heye avêtiye. Herwiha li ser fîlozofiya bextewariyê jî rawestiyaye.

Platon, dûgela îdeal rave kiriye. Ji bo sazûmaniya dewletê kewa xwe bigire mirov di nava sê çînan de kom kiriye: Karker an xebatkar, panêr, leşker an parêzvan û karbidest an rayedar.

Parêzvan di forma leşker-polîsên îro de ye. Civakê ji xetereyên hundurîn û derveyî diparêzin. Karker dixebitin, aboriya dewletê bidest dixin. Birêveber jî dewletê birêve dibin. 

Hersê çîn jî xwedî heman rûmet û nirxê ne. Karker divê şukirdar, leşker divê wêrek, rayedar divê zana bin. Herwiha di vê dewletê de jin û mêr wekhev in.

Rexne 
Platon ji aliyê şagirtê wî Arîstotelês ve hatiye rexnekirin. Arîstotelês ev forma dewletê wekî dîktatoriyekê nirxandiye. 

Felsefe
Siyaset
Yewnanistana kevn
Platon
Sêûl

Sêûl (bi Korêyî 서울특별시, bi Inglîzî Seoul) paytext û mezintirîn bajarê Korêya Başûr e. Sêûl li bakurê rojava ya welatî û li perava Rûbarê Han e. Hêşeta Sêûlê û derdora wê nêzî 23 milyon kesan e (bi vî awayî bajarê duyê li cîhanê ye).

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Korêya Başûr
Paytextên Asyayê
Çemê Han

Han, ango çemê Han an jî robarê Han (bi korêyî 한강, Han Gang; bi înglîzî Han River) robarekê welatê Korêya Başûr e ko bi nav Sêûla paytextê welatî da derbaz dibit. Ev robar ji hevgirtina du tayên bakur û başûr her bi vî navî pêk dihêt. Tayê başûr ji Çiyayê Dêdûk û tayê bakur jî ji Çiyayê Gumgang dizêt. Herdu ta hev digirin û bi nav bajarê Sêûlê da derbaz dibit û dirijit nav Deryaya Zer. Dirêjiya robarê Han 514 km in.

Girêdanên derve 

Kore
Erdnîgarî
Enstîtuya Kelepora Kurdî

Enstîtuya Kelepora Kurdî ango Înstîtûta Kelepora Kurdî (îngilîzî: Kurdish Heritage Institute) di dawiya sala 2003yan de li bajarê Silêmanî hatiye damezrandin.

Enstîtu bi serokatiya Mezher Xaliqî kar û barên xwe digerîne. Enstîtûya Kelepora Kurdî, dam û dezgeheke nahukmî ye.

Armancên Enstîtuyê 

Armanca wê ew e ku hemû cureyên folklora kurdî bide hev û bi awayekî zanistî biparêze û arşîv bike; her wiha bi riya lêkolînên zanistî û akademîk kelepora kurdî bi pêş bixe. Bi bîr û baweriya Enstîtûya Kelepora Kurdî, nasnameya neteweyekê li ser kelepora wê ava dibe. Her çend şert û mercên îro, bi têra xwe, rê nadin mirov li çar parçeyên Kurdistanê li gorî dilê xwe kar bike, lê di pêş de enstîtû dixwaze li her çar parçeyan kelepora kurdî bide hev û zindî bike û bi vî awayî kelepor û çanda kurdan bi cîhanê bide nasîn.

Li aliyê din enstîtûyê pirtûkxaneyek heye, ku bi gelek zimanan nêzîkî 3 hezar pirtûkên li ser kurdan tê de ne. Ev pirtûkxane di warê xwe de yekemîn pirtûkxaneya profesyonel e ku ew qas pirtûkên kurdî û li ser kurdan tê de kom bûne. Ji aliyê din ve wê tomargeheke nûjen û têkûz heye, ku têde cd, dvd û kaset têne tomarkirin. Ji vê yekê pê ve di arşîva enstîtûyê de, ji her çar parçeyên Kurdistanê, gelek cd, dvd û kaset hene û bi awayekî dîjîtal têne parastin.

Enstîtu, her wiha bi sazkirina çalakiyên çandî û hunerî jî radibe. Bo nimûne, îsal di meha nîsanê de li Silêmanî, Festîvala Muzîka Kurdî saz kir, ku tenê ji bo jenyaran bû û ji her çar parçeyên Kurdistanê hunermendan beşdarî tê de kir. Ew, ji çalakiyên çand û hunerî pê ve belgefîlman amade dike û cd û kasetan jî çap dike.

Enstîtuya Kelepora Kurdî her wiha li ser aşûrî, tirkmenan jî xebatan çêdike.

Şaxên Enstîtuyê 

Ji Silêmanî pê ve, li bajarên Kerkûk, Hewlêr, Ranya û Piştder şaxên wê hene. Di sala 2007an şaxeke li Duhokê ava kir.

Girêdanên Derve 
 Mezher Xeliqî: Têkoşana me têkoşaneke kulturî û ferhengî ye, Hevpeyvîn: Cemil Oguz, Tîroj Hejmar 25 
 Malpera Enstîtuya Kelepora Kurdî 
 Berhemên Enstîtuya Kelepora Kurdî 

Kelepor
Başûrê Kurdistanê
Çanda kurdî
Muzîka kurdî
Mele Mihemedê Neyo

Mele Mihemedê Neyo ( z. 1930, m. 16'ê gulanê 2007, Şam) siyasetmedarekî kurd bû.

Mele Mihemedê Neyo di sala 1930ê de ji dayik bû. Neyo yek ji Kurdên pêşî bû, ku kete nav rêzên Partiya Demokrat a Kurdistana Suriyê (PDKS), ku di sala 1957ê de hate damezirandin. 

Ji ber karê wî yê siyasî, Neyo di sala 1960î de ligel Nûredîn Zaza, Osman Sebrî û hevalên wan ên partiyê ketin zindanê. Piştî perçebûna PDKS, Mele Mihemedê Neyo kete nav rêzên Partiya Çep a Kurd li Suriyê û piştre bû yek ji serkêşên partiyê.

Mele Mihemedê Neyo di 77 saliya xwe di 16'ê gulanê sala 2007an li nexweşxaneyeka Şamê çû ser dilovaniya xwe.

Piştî rojekê çû ser dilovaniya xwe di goristana Hilêliyê li Qamişloyê hate binaxkirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1930
Mirin 2007
Kesên sedsala 20an
Siyasetmedarên kurd
Zimanên mayayî

Zimanên mayayî malbatekî zimanan e, ku ev ziman li Mesoamerikayê û li bakurê Nîv Amerîkayê tên axivîn. Zimanên mayayî ji hêla qet nebe 6 milyonên Maya ve tên axivîn, herî zêde li Guatemala, Meksîka û Belîzeyê. Li sala 1996, Guatemala bi awayekî fermî 21 zimanên mayayî nas kirin, û Meksîka 8 zêde nas dike.

Malbata zimanan a Mayayî, di nav malbatên din ên zimanên li Amerîkayê cîh digrin de, pir lêkolîn li ser wê pêk tên û pir baş tê nasîn jî. Zimanên mayayî yên niha ji proto-mayayî tên, zimanekî ku tê bawerkirin qet nebe 5000 salên berî niha dihat axivîn. Niha nîvê vî zimanê proto-mayayî ji hêla zimanzanan ve hate çêkirin.

Malbatên zimanan
Zimannasiya dîrokî

Zimannasiya dîrokî xwendina guheraniyên zimanan e. Ew bi 5 tiştan zêde mijul dibe :

 Şayesandin û ravekirina guheraniyên ku di zimanan de tên dîtin

 Ji nû ve çêkirina pêşdîroka zimanan û dîtina têkiliyên wan, û piştre komkirina wan di nav zimanmalbatan de (zimannasiya komparatîv)

 Pêşxistina teoriyên gelemper derbarê çawa û çima ziman diguherin

 Şayesandina dîroka civatên axaftinê

 Xwendina dîroka peyvan (bêjenasî) (lat. etymologia)

Zimannasî
Zimannasiya dîrokî
Xurremabadî

Xuremabadî, devokekî zimanê lorî ye ku bi taybetî li şehrê Xuremabadê tê axavtin.

Çavkanî 

Devokên lurî
Turhan Yapıştıran

Turhan Yapıştıran, mûzîkarekî kurd e. Li Dêrika çiyayê mazî a girêdayî Mêrdînê 1963'an de ji dayîk bûye. Li Navenda Çanda Mezopotamya li Stenbolê xebatê xwe di Koma Azad e didomîne.

Mûzîkarê kurd
Hunermend
Koma Amed

Koma Amed komeke muzîke ya NÇM ya Stenbolê bû. Sala 1988 li bajarê Enqerê bi xwendekarên bijîşktî ve hatê avakirin. 

Koma Amed sala 1988 da, li Tirkiyê, bajarê Enqerê terefê Fikri Kutlay, Gulşen Çetin (Kutlay) Ahmet Kaya, Evdilmelek Şexbekîr û çend xwendevanên kurd ve hatiye damezirandin. Kasêta xwe ya yekem bi navê Kulîlka Azadî, awayeki korsan hatiye wêşandin,ji ber ku wê demê muzîka kurdi li Tirkiyê qedexe bu. Lê belê ev kaset sala 1990 ev car awayeki fermi hatîye çapkirin,lê belê dîsa jî hatîye qedexekirin. Koma Amed 1991 de xebatê xwe êdi li NCM(Navenda çanda Mezopotamya)e berdevam dike. Wê demê endamê kome Evdilmelek Şexbekir tevi hêzen azadiyê dibe u 6 meh sunda jiyana xwe dest dide li sala 199 e. . Wê demê endamê Koma Amed ev kesbun: Fikri Kutlay, Ahmet Kaya, Serhat Karakas (Ji koma Dengê Azadi veqetiya û tevi Koma Amed bu) Merdan, Mehmet Gûl(Memo)irkan çelik,Memet Kaya,Evin, Süleyman Gültekin, Vê ekibê kasêta bi navê Agir û Mirov hazir kir û derxist. Pey vê berhemê Kaseta heri navdar ya bi navê Dergûş hate amadekirin. Derguş wê dema nêziki 400.000 hate firotan.. Koma Amed vê berhemê sunda berhem çênekirin.  Endamê komê Serhat, Sülêyman û Memo derketin Ewropa u pey 3 sala şunda Serhat, Fikri, Ahmet, Memo u Süleyman bi navê Çar Newa komek avakirin. Endamen Koma Amed wek Ahmet Kaya he bijişktîya xwe berdewam dikin. 

Çend endamên Koma Amed niha wekî Çar Newa çalak in.

Berhem 
 Kûlîlka Azadî
 Agir û Mirov
 Dergûş
Komên muzîkê yên kurd

Çavkanî

Çavkanî
Bêskan (eşîr)

Bêskan, ango êla bêskan, li bakurê Kurdistanê, li Serhed, Bêrecûk û Rihayê dijî. Şerefxan navê wan wek  pazûkî  bikar aniye.

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Tûlik, Wêranşar

Tûlik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Cerdelî

Cerdelî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Tillag

Tillag, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Cakarta

Cakarta (bi îndonezî:  Jakarta), paytext û bajarê herî mezin ê Îndonezyayê ye. Jakarta li peravê bakurê rojavayê Javayê ye ku girava herî qelebalix a cîhanê ye û mezintirîn bajarê Asyaya Başûr e ku wekî paytexta dîplomatîk a Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr kar dike. 

Bajêr navenda aborî, çandî û siyasî ya Îndonezyayê ye ku bajêr xwedan statûyek di asta parêzgehê de ye ku li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 10.562.088 kes e. Her çend Jakarta tenê li ser 664,01 km² dirêj bibe jî bajêr xwedan qada herî piçûkê  Îndonezyayê ye ku qada metropolê ya bajêr 9.957,08 km² rûerd werdigire ku bajarên satelîtên wekî Bogor, Depok, Tangerang, Tangerang Başûr û Bekasî wedihewîne û ji sala 2021an vir ve 35 milyon nifûsa devera bajarî heye ku bajêr dibe mezintirîn devera bajarî ya li Îndonezyayê û piştî Tokyoyê jî duyem mezintirîn devera bajarî ya li cîhanê ye. Jakarta di nav parêzgehên Îndonezyayê de di rêza pêşkevtina mirovî de di rêza yekem de ye. Derfetên karsazî û karûbarê Jakarta, digel kapasîteya bajêr ya pêşkêşkirina standarda bilind a jiyanê li gorî beşên din ên welêt koçberên ji seranserê arşîpela Îndonezyayê kişandiye û bajêr bûye melbenda gelek çandan.

Jakarta yek ji kevintirîn bajarên Asyaya Başûr e ku bi domdarî mirovan li bajêr jiyan kirine. Cakarta di sedsala çaremîn de wekî Sunda Kelapa hatiye damezrandin ku bajêr ji bo Padîşahiya Sunda dibe benderek bazirganî ya girîng. Dema ku bajêr bi navê Batavia dihat zanîn, paytexta defakto ya Hindistana Rojhilatê Holendayê bû. Heya sala 1960an ku statûya bajêr ya fermî wekî parêzgehek bi cihêrengiya herêma paytexta taybetî hate guhertin, Cakarta bi fermî bajarek di nav Javaya Rojava de bû.
Wekî parêzgeh, rêveberiya bajêr ji pênc bajarên îdarî û ji parêzgehek îdarî pêk dihat. Jakarta bajarekî cîhanê yê alfa ye û cihê sekreteriya Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr e. Saziyên darayî yên wekî Banka Îndonezyayê, Borsaya Îndonezyayê û navendên gelek pargîdaniyên îndonezyayî û pargîdaniyên pirneteweyî li bajêr hene.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve

Paytextên Asyayê
Îndonezya
Korta pozê

Korta pozê an Korta difnî (bi îngilîzî: nasal cavity, nasal fossa), valahiyeke bi ba dagirtiye di poz de di nav riwê mirov de ye.

Erk 

Erka korta difnî bi taybetî ku ba di poz de kondisiyon bike ku ji rêka hilmijê hatiye. Ev ba ku dikeve korta difnî têne pakij kirin bi riyê miwên hûr ji toz û gemarê di bêfil de.

Alîkariya Xwîndanî û Rehikî 

Korta difnî bi taybetî xwîna xwe bi zengînî distîne ji beşên xwînberakarotîda dervayî, xwînbera rûyê û xwînbera kajûyê (maxillary) û çend xwînberên din. Rehika difnî (olfactory nerve) berpirsyariya bîn kirinê di pozê de dike bi riyê pîvazikên difnî (olfactory bulbs)

Nexweşiyê Korta Difnî 

Nexwşiyên korta difnî gelekin wek sîndroma pozê vala, şêrepençîra korta difnî û nexweşiyên vîrosî.

Sîstema bêhngirtinê
Girê Kortikê

Girê Kortikê () sîteyeke arkeolojîk a girîng li navçeya Bismilê ye. Girê Kortikê dê di bin gola bendava Ilisu de bimîne.

Li gundê Kortik () di kolanên arkeolojîk de sê gorên (mezelên) medeniyetên berê hatine dîtîn ku ji beriya pirtirî 12 hezar salan mane.

Li gor profesorê zaningeha Dîcleyê Vecihi Ozkaya ev gor di medeniyeta rojavayê Mezopotamyayê de ên herî kevn in ku çand û medeniyeta wê demê şanî me dide.

Çavkanî 

Cihên arkeolojîk
Bismil
Kortik

Kortik () gundekî Bismila Amedê ye. Li vir Girê Kortikê, cihekê girîng a arkeolojîk e.

Koordînat 
 

Gundên Bismilê
Hemîd Kerzeî

Hemîd Kerzeî (bi paşto:  Hāmid Karzai) (jdb. 24ê kanûna pêşîn 1956 li Kerz, nêzîkî Kandahar li Efxanistanê ) ji sala 2001´î ve serokê Efxanistanê ye.

Bi xwe Paştû ye û ji eşîreke navdar e. Li Hindistanê perwerdeya zanînên polîtîk dîtiye. Di dema Şerê Sar de bi xurtî li dijî bloka Sowyetê têkoşiya ye. Piştî şikestin û vekişîna YKSSê ji Efxanistanê, di hikûmeta Bûrxanedîn Rebanî de cih girtiye û heya serketina tevgera Talîbanan.

Bi hatina hêzên yekgirtî ya Efxanistanê ve tevkarî bi wan re datîne û bi alîkariya DYA û welatên din ên alyansa yekgirtî dibe serokê dewletê.

Siyasetmedar
Efxanistan
Jidayikbûn 1957
Mirovên zindî
Peştûn
Ezîz Xemcivîn

Ezîz Xemcivîn  di 10.12.1965an de li bajarê Hesekê, Rojavayê Kurdistanê, jidayik bûye. Sala 1985an ji Peymengeha kehreba derçûye.
Sala 1982an dest bi nivîsandina helbestê kiriye, yekem helbesta xwe li kovara Gelawêj hejmara7/8an sala 1985an) belav kiriye.
Di sala 1990î de yekem berhem (A-B eya Kurdî) alfabêya Kurdî çap kiriye.

Berhemên wî
Zindana Piçûk- (helbest) li yekitiya nivîskarên Kurd li Duhokê çap bûye.
Pejal - Pejal (helbest) (helbest) Bi riya Dezgeha Sema çand û huner li Dubey hatiye çapkirin..
A-B eya Kurdî 1990 çap bûye
Mele Ehmedê Palo jînengerî (wergerandin ji zimanê erebî)
 Gotinên pêşiyan (Li ber çapê ye). Li Silêmaniyê ji hêla Inistûtya kelepora kurdî vehatiye çapkirin 2011.

Berhemên Çapkirî 
 Zindana Piçûk- (Helbest) li Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Duhokê çap bûye. (2005)
 Pejal - Pejal (Helbest) Bi rêya Dezgeha Semakurd ya çand û hunerê li Dubey hatiye çapkirin.(2006)
 A-B eya Kurdî 1990 li Şamê çap bûye.
 Jiyana Mele Ehmedê Palo (Wergerandin ji Zimanê Erebî) Semakurd 2007.
 Gotinên Pêşiyan û Îdyomên Kurdî. Li Silêmaniyê ji hêla Inistûtya Kelepora Kurdî 2011an çap bûye.
 Ez li vir im- Helbesteke Esma Seqer Elqasimî (Wergerandin ji Erebî).
 Zêro (Roman) 2019.
 Çend Bihnok Li Paxila Keserê (Helbest).

Berhemên neçapkirî 
 Evînî û bîrhatinên Çivîkan (Bîranîn û serpêhatî). 
 Stranên jînê (Dîwaneke Stranan, Helbestên kilasîk). 
 Pêlên Ahîna Matmayî (Helbest). 
 Henaseyên rêwîng. (Helbest).
 Delîveya Rexneyê (Rexne).
 Şîrava Elindê (Helbest).
 Nixîsk (Helbest).
 Nazê Mûler(Roman).
 Kewara Girî (Delîveya Rexneyê beşê 2) Taybet li ser Jinê.
 Çêrindeya Evînê (Helbest).

Tabloyine hunerî (Belgefilm) 
 Zimnako 20 xukek (Youtybe).
 Efrînê Evînê 25 xulek (Youtybe).
 Penaberino (Youtybe)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1965
Helbestvanên kurd
Fizîka parçikan

Fizîka parçikan an jî fîzîka keriyan zanistek e ko wekî parek ji fîzîkê behsa kerî yên biçûktir ji atomê dikit û li ser tikhilî û saloxetên wan lêkolînê dikit û babetê lêkolînên wê keriyên hîmanî in ko made û tîdanê pêkdiînin.

Fîzîka keriyan bi fîzîka pirenerjî dihêy niyasîn, jiber hindê ko keriyên bingehîn bi tenê li xwerisk an xwezayê da nahên dîtin û eşkirakirina wan di ezmûngehan da û bi lihevxistina keriyan di rewşên pir enerjî yên mîna lezgînkera keriyan da mumkin dibit.

Dîrok 
Hizira keriyên bingehîn bi kêmanî vedigerit sedsala 6ê Berî Îsayî. Hingî, li Yewnanistana kevnare feylesofên mîna Epîkor û Demokrîtusî hizira atomîzmê eşkira kir. Li sedsala 19ê, dema Can Dalton li ser pêkhata keriyên karlêkkirinên kîmyayî dixebitî, gehişt wê encamê ko hemî made ji keriyeka neguhêr a bingehîn pêkdihên. Dalton û hevdemên wî bawer dikir ko ew kerî keriyên bingehîn in û navê wan kir atom. Atom peyveka Yewnanî ye û ramana wê "tiştê ko nehê kelaştin" e. Lê hema nêzî dawiya sedsala 19ê zanistvanan têderanî ko atom ne keriyên bingehîn ên wesa in ko nehên parçekirin û kelaştin. Hêdî hêdî Kerî yên atomê jî hatin vedîtin.

Girêdanên derve
Diran

Diran, dran an didan, perçeyên hestî ku di devên mirov û lawiran de cî digire û gelek erk û karên fizyolojî û mîkanîkî dike.
Bi gelemperî, 32 diranên mirovê gihîştî hene.

Guhandaran

Berazên erdê 
Mînayê dirên di berazê erdê de tine ye.

Kûçikan

Nehengan

Prîmatan

Hespan

Fîl

Kerguhan

Kojeran

Manatiyan

Walrûs

Diranê tûj yê walrûsê tim mezin dibe dirêjiya jiyana wî.

Masî

Xijendeyan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Diran
Anatomiya heywanan
Ali Kemal Özcan

Dr. Ali Kemal Özcan civaknasekî ji Dêrsimê ye. Li Îngilîstanê xwend.

Du pirtûkên wî bi îngilîzî hene. Di malpera suvaridergi.org (yeniyol.org a berê) de jî bi tirkî dinivîse.

Berhem 

Pirtûk 

•  Özcan, A.K. (2014), Türkiye’nin Kürtleri: Kürt Sosyolojisinde PKK ve Öcalan, (Çeviri: H.Kaya - M.Aşık) Profil: İstanbul.

•  Özcan, A.K. (2014), “Araf’ta”ki Çözüm Süreci: Dördüncü Türk-Kürt İttifakı, Savaş Yayınevi: Ankara.

•  Özcan, A.K. (2012), Ortakvatan’ın Sentezmillet’i için Öcalan’a Mektup, Orion Kitabevi: Ankara.

•  Özcan, A.K. (2006), Turkey’s Kurds: A theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan, Routledge: London And New York.

•  Özcan, A.K. (1999), Humanisation Movement, Weşanén Instîtuta Kurdî: Berlin. 

Gotar

• “The Nature and Resource Field of the Ethnic Resistance in Turkey” (Middle      Eastern Studies, Vol. 41, No. 3, May 2005).

• “Nationalism; Distilling the Cultural and the Political” (Nationalism and Ethnic Politics, Vol. 11, No.2, Summer 2005). 

• “The Vacillating PKK: Can It Be Resurrected?” (Middle Eastern Studies, Vol. 43, No. 1, 107 – 124, January 2007).

• “The Messianic Charisma: How and for Whom It Operates” (Ekonomik Yaklaşım, Journal of the Department of Economics, İİBF, Gazi Üniversitesi, November 2007).  

• “An Unchanging Device of Kurds: Ashiret; Arrested in Tribality”, Window, Quarterly Journal of the University of Kurdistan, Hewler, No. 1, Autumn 2007)
 
• “Turkey’s Kurdish opportunity”, Kurdish Globe, Hewler,  No: 115, June 19, 2007

• Mağdur” Milliyetçilik: Kürt Siyasetinin ‘Demokratik’ Zaafiyeti ve Ulus Açmazı”, Gazi Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Yayın Organı, Ekonomik Yaklaşım, Cilt: 22, Sayı: 80, ss.79-120, 2012.

• “‘Alevilerin Müslümanığı’ Üzerine Bir Alan Çalışması (Dersim Örneği)”, Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 3, s. 21-38, Güz 2013.

Girêdanên derve 
 Gotareke li ser Alî Kemal Ozcan 
 Gotareke li ser Alî Kemal Ozcan option=com_content&task=view&id=2300&Itemid=69
 Nivîsen Ali Kemal Özcan di Suvarî de 

Civaknasên kurd
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Kesên ji Dêrsimê
Webmaster

Webmaster kesekî berpirsyar ji bo dîzayn, dewlemendkirin, bazargerî yan jî aborandina malper(Sîte Web) e. Webmasterekê malper divê bi rêvebiriyê sîstemê jî navdanîn, nivîskarê malperê, yan jî rêveberê malperê.

Binihêre 
 Malper
 Malpersazî

Înternet

Malper 
KurdZone - Webmaster & Computer
Têlî (kilam)

Têlî an jî Têliya Qîza Mîrze Axa kilameke edebiyata devkî ya kurdî ye.

Girêdanên derve 
 Nimûneyeke Çêjdar ji Edebiyata Devkî ya Gelê Kurd: TÊLIYA QÎZA MÎRZE AXA; Salihê Kevirbirî 

Stranên kurdî
Gava Sêyemîn

Gava Sêyemîn (anku, Gava Sêyem) bernameyeke wêjeyî di Roj TVyê ye.

Gava Sêyemîn ji aliyên nivîskar Helîm Yûsiv ve tê amadekirin û pêşkêşkirin. Bernameya yekem di 11ê çiriya paşîn a sala 2000an de di Mezopotamya TV de hate weşandin. Mêvanê pêşîn a Gava Sêyemîn, Mahmûd Baksî bû. Bername destpêkê her du heftan carekê bû, lê pişt re bû heftane. Pişt re di Medya TV de û niha jî di Roj TV de berdewam tê weşandin.

Ji destpêka bernameyê û vir ve heta niha zêdeyî sed û bîst nivîskarî bûne mêvanê bernamê.

Binêre 
Helîm Yûsiv
Roj TV

Bernameya Roj TV
Mistek ax

Mistek ax, çîrokeke Jan Dost e, ku mijara jana xerîbiyê tîne zimên. Ew  di pirtûka (Antolojiya çîrokên kurdî) de, ya ku nivîskarê kurd Firat Cewerî amade kiribû û çapkiribû, cih digire. 

Ev çîroka buhara sala 2007an ji hêla derhênerekî Kurd Şiyar Kobanî ve bû kurtefilmeke ji bîst û sê deqeyan. rola sereke ya vê kurtefilmê, lîstikvan Selamo dilîze.

Çîrok
Pirtûk
Lorîn S. Doğan

Lorîn S. Doğan (jdb. sala 1975 li Gundikê Şikro, Nisêbîn) nivîskareke kurd e.

Ewê dibistana seretayî, navîn û lîse li Nisêbînê xwendiye. Dû re li zanîngeha Dîcleyê, beşa Biyolojî qedand. Bi nasnava Lorîn Stran nivîsên wê di kovarên kurdî de derketin.

Pirtûkên wê 
 Kirasê Teng - Çîrok,  Weşanên Avesta, 2007, Stembol, ISBN 978-9944-382-20-5
 Destên Vala - Çîrok, Weşanên Avesta, 2012, Stembol, ISBN 978-605-5279-11-0 

Nivîskarên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1975
Kesên ji Nisêbînê