nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Aristide Briand

Aristide Briand (jdb.  li Nantes, Fransa; m.  li Parîs) ramyarekî navdar ê fransî bû.
 

Ew 11 caran bûye birêvebirê hikûmetê, 23 caran wezîrtî kiriye. Di sala 1926î de bi tevî Gustav Stresemann Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Berhem 
 Fransa û Almanya

Siyasetmedarên fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Charles Gates Dawes

Charles Gates Dawes (jdb.  li Marietta, Ohio; m.  li Evanston, Illinois) yek ji polîtîkerên DYAyê ye. Bi qasî demekê wezîrtî jî kiriye.

Sala 1929î ji ber damezirandina Plana Dawes a ku bo aştiyê têdikoşe, Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Siyasetmedar
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1865
Mirin 1951
Austen Chamberlain

Sir Joseph Austen Chamberlain, KG (jdb.  li Birmingham; m.  li London) ramyarekî Brîtanyayî ye. Bi qasî demekê wezîrtiya karê derve yê Brîtanyayê kiriye.

Sala 1925î bi tevî Charles Dawes Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Gundikê Qêre

Gundikê Qêre yek ji 263 gundên girêdayê bi Êlihê, Batman ve ye ku bi tirki jê re Yeşilöz tê gotin. Niha li vî gundî li dora 25 malbatên kurd lê niştecî hene.

Parêzgeha Batmanê li Bakurê Kurdistanê ye û bi nefta (petrol) xwe menşûr e, bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Li bakur bi parêzgeha Bedlîs û Mûşê, li rojhilat bi Sêrt, li başûr bi Mêrdîn û li rojava jî bi Amedê hatiye dorpêçkirin.

Gundikê Qêre 20 km ji Êlihê dûr e, li rojhilata bakûrê wê dimîne, li quntara Çiyayê Qêre ye. Ji Qêre re Kevanê Kêrê jî tê gotin. Ji ber ku ev çiya mîna kevan xwe li gund rapêç kiriye û gerr û fetlên xwe ber bi rojhilata başûr ve domandiye heta ku xwe gihandiye rajora Qubînê. Herweha ev çiya devereke stratejîk e. Navê Qêre di stranên kevnare de pir hatiye bikaranîn. Ji ber ku ew dever hertim bûye şûna şer û qaleyên giran. Şerê Filîtê Quto û Mamê Emê Etmanî jî li wirê rûdaye.

Dema ku Dewleta Tirk navê Gundikê Qêre kiriye Yeşilöz, ji gundiyan yekî tenê jî bi zimanê tirkî nizanibûye. Dewletê piştî Cunta Leşkerî a Sisiyan,li gund dibistaneke pêncpolî jî avakiriye. 

Ev gund, ji ber ku gundekî pir xweş û rind e, herweha gelek darên fêkî, rez û baxçe lê hene, herweha şûna wî gelek bilind e jî, di germa havînê de hem hewa wî hênik e hem jî ava kaniyên wî sar e.Sê aliyên gund bi Çiyayê Qêre ve hatiye dorpêçkirin. Tenê aliyê rojava vekiriye û Deşta Silîva jê pir xweş tê xuyakirin. Sinorê Gundikê Qêre digihîje van gundan: Mozgelan, Hedhedk, Şkestekê, Kanîgulan û Dawidî. Gundikê Qêre, gundekî eşîra Reşkotan e, bavikek bi navê  Lûlikî  tê de rûdine. Erdê gund ji bo çandiniyê ne rind e, lê ji bo xwedîkirina heywanan rind e. Xelkê gund jar e û piraniya gundiyan diçin derve û demsalî dişixulin. Di 1981'ê de 25 kes ji aliyê Cunta Leşkerî ve hatine girtin, hin ji wan 12 û 13 salî bûne, gelek ji wan 10 heta 16 salan jî di Zîndana Amedê de mane. Piştî 1980yî, piraniya gundiyan zarûkên xwe dane xwendin û niha li dora 20 kesên ku zanîngeh xwendine hene.

Çavkanî 

Qêre
Nicholas Murray Butler

Nicholas Murray Butler (jdb.  li Elizabeth, Nû Jersey; m.  li New York) fîlozof û weşangerekî DYAyî bû. Sala 1931î bi tevî Jane Addams guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Ew bi xebat û lêkolînên xwe yên di Briand-Kellogg-Paktê de tê zanîn. Herwekî ew jî tevlî damezrandina dadgeha navneteweyî bûye. Wî li ser fîlozofiya Immanuel Kant xebat kiriye û perwerdeya pedagojiyê dîtiye. Di dema xwe de wekî Lenîn, bi gelek kesên navdar re hevdîtin pêkaniye.

Fîlozofên amerîkî
Weşangerên amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Norman Angell

Sir Ralph Norman Angell-Lane, herwekî Norman Angell an Ralph Lane, (jdb.  li Holbeach; m.  li Croydon) nivîskar û weşangerekî Brîtanyayî bû. Sala 1933î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Nivîskarên îngilîz
Weşanger
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Jidayikbûn 1872
Nivîskarên îngilîz ên mêr
Arthur Henderson

Arthur Henderson (jdb. 13ê îlonê 1863 li Glasgow; m. 20ê çiriya pêşîn 1935 li London) ramyarekî Brîtanî bû. Sala 1934î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî bi qasî demekê serokatiya konferansa Jenevê kiriye. Yek ji damezrênerên partiya karker a Brîtanî ye û gelek caran serokatiya vê partiyê kiriye. Di dema xwe de têkiliyên dîplomatîk bi YKSSê re geriyaye û bo normên aştiyê geriyaye. Ji ber nêrînên xwe di nav partiya karker de rastî rexneyên tûj hatiye.

Siyasetmedar
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Jidayikbûn 1863
Mirin 1935
Carlos Saavedra Lamas

Carlos Saavedra Lamas (jdb. 1ê çiriya paşîn 1878 li Buenos Aires, Arjentîn - m. 5ê gulanê 1959 li heman derê) dadnas û polîtîkerekî arjentînî bû. Sala 1936î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî bi projektên xwe pêşî li şerê Bolîvya û Paraguayê aniye, bo aştiya Latîn Amerîkayê têkoşiyaye. Tevlî damezrandina ILOyê bûye. Reformên mezin ên perwerdeyî pêk aniye.

Dadnas
Siyasetmedar
Arjentînî
Xelatgirên Nobela Aştiyê

Jidayikbûn 1878
Mirin 1959
Robert Cecil

Edgar Algernon Robert Gascoyne-Cecil, kurt Lord Robert Cecil û ji 1923î ve Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood (jdb.  li Salisbury; m.  li Turnbridge Wells (Kent)) polîtîker û dîplomatekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Ew yek ji damezrênerên Kampanyaya aşitiyê ya navneteweyî bû. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Ew di dawiya temenê xwe de li ser Lihevhatina Münchenê ya ku hin normên aştiya di navbera welatên Ewropa de digeriya dixebitî.

Dîplomat
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Ralph Johnson Bunche

Ralph Johnson Bunche (jdb.  li Detroit, Michigan, DYA; m.  li New York) yek ji berevanên mafê mirovan ên DYAyê ye.

Di sala 1949î de Xelata Spingarn û di sala 1950î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Mafê mirovan
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Albert Schweitzer

Albert Schweitzer (jdb.  li Kaysersberg a Oberelsass ber Colmar, Împaratoriya Alman; m.  li Lambaréné, Gabun) teologekî Evangelîk, mûzîknas, fîlozof û bijîşkek Alman-fransî bû.

Nexweşxaneyekê avakiribû li Lambaréné. Him karê xwe yê bijîşkiyê birêvedibir, him jî xebat û lêkolînên hunerî û fîlozofiyê dikir. Bi taybetî li ser Johann Sebastian Bach lêkolîn dikir.

Xelatên wî 

 Xelata Goethe 1928
 Xelata aşitiyê ya pirtûkvanên Alman 1951
 Xelata Johann-Peter-Hebel-Preis 1951
 Xelata Nobel a aşitiyê  li Oslo
 Pour le Mérite 1954
 Hevwelatiyê şerefê ya bajarê Frankfurt am Main 1959
 Sonning-Preis a Zanîngeha Kopenhagen 1959
 Doktoriya şerefê ya Westfälischen Wilhelms-Universität in Münster 1958
 Doktoriya şerefê ya Technischen Universität Braunschweig 1964.

Berhem 

Xebatên olî 
 Geschichte der Paulinischen Forschung von der Reformation bis auf die Gegenwart. Hildesheim, Olms 2004 (Nachdruck der Ausgabe bei Mohr, Tübingen 1911)
 Die Mystik des Apostels Paulus. Tübingen: Mohr, 1981 (Neudruck der 1.Auflage 1930).
 Geschichte der Leben Jesu Forschung. Tübingen: Mohr, 1984 (9.Auflage).
 Das Abendmahl im Zusammenhang der Geschichte Jesu und der Geschichte des Urchristentums. Hildesheim: Olms, 1983 (Nachdruck der Ausgabe Tübingen 1901).
 Das Messianitäts- und Leidensgeheimnis: eine Skizze des Lebens Jesu. 1983.
 Straßburger Predigten. München: Beck, 1986.
 Das Christentum und die Weltreligionen. München: Beck 1923.

Xebatên filozofî
 mit Fritz Buri: Existenzphilosophie und Christentum. Briefe 1935–1964. Eingeleitet, kommentiert und hrsg. von Andreas Urs Sommer. München 2000. ISBN 3-406-46730-X.
 Die Lehre der Ehrfurcht vor dem Leben, in: Siegwart Horst Günther, Gerald Götting: Was heißt Ehrfurcht vor dem Leben? Begegnungen mit Albert Schweitzer. Verlag Neues Leben, Berlin, 2005
 Die Ehrfurcht vor dem Leben – Grundtexte aus fünf Jahrzehnten. München: Beck 1991 (6.Auflage).
 Die Weltanschauung der indischen Denker: Mystik und Ethik. München: Beck, 1987.
 Die Religionsphilosophie Kants. Hildesheim: Olms, 1990 (zuerst Leipzig, Tübingen 1899)
 Kulturphilosophie. Bd. 1: Verfall und Wiederaufbau der Kultur, Bd. 2. Kultur und Ethik. München: Beck, 1923.
 Das Problem des Friedens in der heutigen Welt. München: Beck 1955

Xebatên muzîkê
 Johann Sebastian Bach. 1908; Nachdruck Wiesbaden, Breitkopf und Härtel 1979. ISBN 3-7651-0034-X
 Der für Bachs Werke für Violine Solo erforderliche Geigenbogen. In: Bach – Gedenkschrift, Zürich 1950.
 Deutsche und Französische Orgelbaukunst und Orgelkunst. Wiesbaden: Breitkopf und Härtel, 1987

Xwejînenîgarî
 Aus meiner Kindheit und Jugendzeit. München: Beck, 1991.
 Zwischen Wasser und Urwald. Bern: Paul Haupt, 1921, ab 1925 auch München: Beck
 Aus meinem Leben und Denken. Meiner Verl., Leipzig, 1931

Xebatên tevlîhev
 Gesammelte Werke in fünf Bänden. Hrsg. von Rudolf Grabs. Beck, München 1974. ISBN 3-406-04215-5
 Das Albert Schweitzer Lesebuch. München: Beck, 1995.

Oldar
Fîlozofên alman
Fîlozofên fransî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mêr
Jidayikbûn 1875
Mirin 1965
George Marshall

George Catlett Marshall, Jr. (jdb. 31ê kanûna pêşîn 1880 li Uniontown, Pennsylvania; m. 16ê çiriya pêşîn 1959 li Washington D. C.) yek ji generalên DYAyî bû. Sala 1953î Xelata Nobel a aşitiyê û sala 1959î jî Xelata Karlspreis wergirtiye.

Yek ji navdartirîn leşkerên DYAyî ye. Bi navê Plana Marshall planeke navdar çêdike ku bi armanca ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê hatibû fikirîn û wê di qada navneteweyî de dide pejirandin. Di dema şerê cîhanî yê duyemîn de serokatiya serkaniya artêşa DYAyê dike. Di nava salên 1947-1949î de wezîrtiya derve û di salên 1950-1951î de jî wezîrtiya parastinê dike.

Marshall herwekî alîkariya Tirkiyeyê dike û wê ji aliyê aboriyê ve bipêşdixe. Di avakirin û pejirandina fermî ya navnetweyî ya Îsraîlê de keda wî heye.

Marshall ji bo Kurdistanê xwedî nêrîneke nû nebû. Wî berjewendiyên welatê xwe bi dagirkerên Kurdistanê re didît.

Leşker
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1880
Mirin 1959
Plana Marshall

Plana Marshall (bi îngilîzî:Marshall Plan), planeke bo ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê ji aliyê general û siyasetmedarê navdar ê DYAyê George Marshall ve sala 1947î de hatiye pêşkêşkirin e.

Welatên Ewropa û Tirkiye gorî vê planê dihatin komekkirin, alîkariya wan a aborî û teknîkî dihate kirin. Plan û pêşniyazên Marshall ji aliyê kongreya DYAyê ve di  de tên pejirandin. Serî de 6 Milyar $ li 16 welatan tê dayîn. Tirkiye ji qeyrana aborî tê azadkirin. Piştre mîkdara alîkariyê derdixin 12 Milyar $. Di nava sê salan de Tirkiye ji parçebûn û têkçûnê xilasdibe, hilberîna çandî û endûstrî ya Ewropayê gelek mezin dibe.

Alîkariya Marshall tê wê radeyê ku bloka Sovyetê jî gorî xwe planeke alîkariyê ya navxweyî amade dike. Plana Marshall dibe yek ji elementên mezin ên Şerê Sar.

Şerê Sar
Têkiliyên navneteweyî
Andrey Saxarov

Andrey Dmîtrîyevîç Saxarov (bi rûsî: Андре́й Дми́триевич Са́харов, Andrei Dmitrievich Sakharov) (jdb. 21ê gulanê 1921 li Moskowê; m. 14ê kanûna pêşîn 1989 li heman derê) fîzîknas, opzîsyoner û ronakbîrê Rûs e.

Ji ber xebat û têkoşînên wî yên di warê mafê mirovan de, sala 1975î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Herwekî li ser navê wî ji aliyê Parlamena Ewropayê xelatek bi navê Xelata Saxarov tê dayîn.

Ew li dijî hilberîna bombeya atomê derketiye û ji aliyê sazûmaniya YKSSê ve bi cezayê sirgunê ve hatiye cezakirin. Ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Ji ber ku li dijî şerê Efxanistanê derdiket, sala 1980î de bo demekê hatiye girtin.

Sala 1987î wekî endamekî dikeve nava polîtîkayê û ji bo xebatên xwe yên siyasî hêsantir birêve bibe têdikoşe.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.

Binêre 
 Xelata Saxarov 
 Opozîsyonerên navdar ên cîhanê

Fizîknasên rûs
Mafê mirovan
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1921
Mirin 1989
Lester Pearson

Lester Bowles "Mike" Pearson (jdb.  li Newtonbrook/Kanada; m.  li Hawa/Kanada) polîtîker, dîplomat û serokwezîrê berê yê Kanadayê bû. Sala 1957î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wekî bavê angaştên ewlekariya navneteweyî jî tê bibîranîn. Pêşî li şerekî di navbera Misir, Brîtanya û Îsraîlê de girtiye, bo nakokiyên rojhilata navîn jî herwiha riyên aştiyane pêşniyazkiriye. Ango dawî li Qeyrana Sûezê aniye. Di nava salên 1946-1948î de li NY berdevkiya Kanadayê dike. Sala 1951î dibe serokê NATOyê. Serokatiya partiya lîberal a vî welatî jî kiriye.

Siyasetmedar
Dîplomat
Serok
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1897
Mirin 1972
Qeyrana Suezê

Qeyrana Suezê yan Krîza Suezê (; ; ; ) navê qeyrana li ser Kanala Suezê (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê.

Sedema qeyranê 
Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Suezê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misrê ve bû. Di nava Rezber 1956 - Adar 1957'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê Misirê Cemal Ebdul Nasir bi beyaniyeke fermî Kanala Suezê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, Îsraêl, Brîtanya û Fransa yekdeng bi Misirê re dikevin cengê. 

Ji ber ku têkiliyên YKSS û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo Parîs û Londonê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. 

Rola wezîrê karê derve yê Kanadayê Lester Pearson, di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên NYê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala 1967'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin.

Şer qelsiya Ewropayê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî DYAyê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana ereban de dibû pêşeng.

Encam 
Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn.

Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst.

Çavkanî 

Şer
Qeyrana navneteweyî
Feqe

Bêjeya Feqe yan Feqî, bêjeyeke bi koka xwe ji Fiqha erebî hatiye û ketiye nava zimanê kurdî. Li Kurdistanê Feqe ji wî kesî re tê gotin ku xwendekarê Medreseya kurdî ye. 
Bêjeya FEQE li nava Kurdan rind tê nasîn. Herweha gelek kurdên xuyanî hene û hebûne ku bi bêjeya FEQEtiyê hatine naskirin. Wek Feqiyê Teyran, Feqe Reşîdê Hekarî, Feqe Hesenê mêrxasê Şoreşa Bedlîsê 1912 û hwd...
Dominique Pire

Dominique Pire (Georges Charles Clement Ghislain Pire) (jdb.  li Dinant, Belçîka; m.  li Löwen) yek ji monakên domînîk ên Belçîkayê ye.

Sala 1958î ji ber xebatên xwe yên bo aştî û alîkariya hewcedaran guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Oldar
Monak
Belçîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Monak

Monak  (bi grekî: μοναχός, monakhos, bêje ji monos "bitenê" tê) an jî reben ji peywirdarên olî re tê gotin ku bo peywirdarên mêr ên budîzm, xiristiyanî, hînduîzm û taoîzmê tê bikaranîn. Ji bo peywirdarên ola îslamê pirranî, melle, molla tê bikaranîn.

Ji peywirdarên jin re monake  yan nana dibêjin. "Di tenêbûnê an tevheviyê de tênêbûn" fîlozofiya monak û monakeyan e. Divê mirov wan bi papaz û rehîbeyan ve tevlîhev neke. Monak û monake bawermendiya xwe ne wekî wezîfe yan bi berdêl, lê wekî tercîha jiyanê pêktînin.

Mirov dikare monak û monakeyan pirr hindik be jî, bişîbîne sofiyên îslamê. Lê sofiyên îslamê ferdî dijîn, bo derûniya xwe û îmana xwe dijîn. Monak û monake, divê di mercên herî dijwar û xizan de xizmeta bawermandan bikin.

Monakên ola budayî medîtasyon û Kung Fu dikin ku bi wan aramiya ruh digerin. Monaktî di xiristiyaniyê de kêm be jî dijî. Monak û monakeyên mesîhî pirranî di saziyên alîkariyê de ji bo hewcedaran jiyana xwe terxan dikin.

Dîn
Bûdîzm
Hîndûîzm
Taoîzm
Philip Noel-Baker

Philip John Noel-Baker, Baron Noel-Baker, PC (jdb.  li London; m.  li London) atlet û parlamenterekî Brîtanyayî bû.

Sala 1959î ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Piştî jiyaneke têr serkeftî ya werzişkariyê dikeve bana polîtîkayê. Ji sala 1929 heya 1931î û ji sala 1936 heya 1970î wekî parlamenterê partiya karkeran a Brîtanî di parlamenê de kar dike. Wezîrtiya derve, energî û petrolê dike. Di avakirin û bipêşxistina NY de cihdigire. Dîsa tevlê gelek çalakiyên mafê mirovan û aştiyê dibe.

Werzişvan
Atlet
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Siyasetmedarên brîtanî
Balindeyên dirûvê qazan

Balindeyên dirûvê qazan (Anseriformes), komeke ji çîna balindeyan e. Li vê komê nêzîkî 150 cureyên balinde hene û di sê famîleyan de (an jî çar famîleyan, li gorî Sibley & Ahlquist, 1990) tên parvekirin: Anhimidae, Anseranatidae û Anatidae. 

Li gorî taksonomiya Sibley-Ahlquist binefamîleya Dendrocygninae ji famîleya Anatidae derketiye û famîleyeke cuda çêbûye.

Famîle û binfamîle

 Brontornis
  Dromornithidae
  Gastornithidae
 Anseres 
 Famîleya Anhimidae
 Famîleya Anseranatidae
 Jorefamîleya Anatoidea
 Famîleya Anatidae
 Binfamîleya Dendrocygninae
 Binfamileya Thalassorninae
 Binfamileya Anserinae
 Binfamileya Stictonettinae
 Binfamileya Plectropterinae
 Binfamileya Tadorninae
 Binfamileya Anatinae
 Binfamileya Aythyinae
 Binfamileya Merginae
 Binfamileya Oxyurinae
  Famîleya Presbyornithidae
 Vegavis

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Balindeyê dirûvê qazan
Qaz û mîraviyan

Anatidae yan famîleya qazan, famîleyeke mezin ji balindeyên avî ye ku jê qaz, mîravî yan werdek û qûyan û ji koma dirûvê qazan yan Anseriformes in. Famîleya qaz, werdek û qûyan li hemû parzemînên Cîhanê dijî ji xeynî Antartîkayê. Famîleya qazan dikane malevanî bikin ser riwê avê û di hinek rewşan avjenî ta binî bikin.

Binfamîle, cins û cure 

Anatinae

Anserinae

Aythyinae

Dendrocygninae

Merginae

Oxyurinae

Plectropterinae

Stictonettinae

Tadorninae

Thalassorninae

 Pachyanas
 Tadorna
 Salvadorina
 Centrornis
 Alopochen
 Neochen
 Chloephaga
 Hymenolaimus
 Merganetta
 Anas
 Lophonetta
 Speculanas
 Amazonetta
 Chelychelynechen
 Thambetochen

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Anatidae videos  on the Internet Bird Collection
 Anatidae sounds on the xeno-canto collection
 Anatidae stamps  – Stamps on ducks, swans and geese
 

Qaz
Famîleyên balindeyan
Tadorninae

Tadorninae ,binfamîleyekî werdekan e . Piraniya wan werdek û qazan tropîk e û li hemîsfêra yan nîvzemînê başûr tên dîtin. 

Li Kurdistanê du cureyên ji cinsê Tadorna tên dîtin, ev in:

 Werdeka golan (Tadorna tadorna)
 Werdeka kovî (Tadorna ferruginea)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Werdek
Werdeka golan

Werdeka golan an sone (Tadorna tadorna), cureyekî werdek an mîraviyan ku mezin e û mîna qazeke biçûk. Mezinahiya wê 60 cm e.

Şayes 
Werdeka golan nola qazek e stû kurt xuya dike. Rengê laş spî ye bi lekeyên berrûyî , zikê reş û ser û stû keskê tarî ye.. Rengê lingan pempe ye û yê nikulê pempeyê soravî ye.

Belavbûn

Reftar

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 RSPB A to Z of UK Birds
 Common Shelduck videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
Ageing and sexing (PDF; 1.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
NARBA North American Rare Bird Alert 
 Range map in Iran

Werdek
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Leyla

Leyla naveke keçan e. Ji erebî tê u wateya wî "şev" e.

Gelek kes bi vî navî hene. Çend ji wan ew in:
 Leyla Bedirxan
 Leyla Qasim
 Leyla Îşxan
 Leyla Zana

Wateyên din 

"Leyla" jî navê albumeke Ciwan Haco ye.

Nav
Îshak Tepe

Îshak Tepe nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1941ê de li gundê Meydana Modkan ê Bidlîsê hatiye dinê.

Berhemên wî
Apê Kal. Guldesteyek ji zargotina kurdî. (2002). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-60-0
Mişk û kêzik. Dabaşa bi cîhana tebayan re. (2002). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-61-9
Ji pêşiyên me baqek zargotin. Guldeste. (2004). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-14-7

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Bişavtin

Bişavtin, asîmîlasyon anku bişavtina çandî û zimanî, têgihek e ku ji bo saloxdana hevsengî û pêwendiya navbera hindekariyekê (inglîzî: minority) û piraniyekê (inglîzî: majority) li civatê tê bikaranîn. Pêwendiyên di nav komên cuda de dikarin pluralîst (berfireh, pêwendiyên yeksan) yan bişavker (astengker, qedexeker) bin. Li Kenedayê siyaseteke zimanî ya pluralîst heye, kargêriya kenedî di navbera îngilîzîaxiv û fransîaxivan de ti cudahî nabîne û hevsengiyeke di nav herdu koman de heye, zimanên dibistanan îngilîzî û fransî ne, hemû etîket û lewhe bi herdu zimanan in; lê belê, li komara Tirkiyê ji ber yekîtiya neteweyî ya komarê, pluralîzma çandî û zimanî qedexe ye û siyaseteke bişavker ji avakirina komara tirkî û pê de bi rê ve dibin. Zimanên wekî kurdî li dibistan û zaningehên dewletî yên Tirkiyê ne zimanê perwerdeyê ye, çend tîpên ku ne di alfabeya zimanê tirkî de ne tên qedexekirin, navên gund û bajaran yên ku ne bi tirkî bûn hatine guherandin yan tirkandin. Dewleta tirkî dixwaze ku her kes tirk bin û hebûna hindekariyan napejirîne.

Dema komek xwe li ser komeke din disepîne, pêvajoyeke bişavker dest pê dike. Hêdî hêdî taybetmendiyên koma bişavtî winda dibin. Kesên di prosesa bişavker de hêdî bala xwe nade zimanê xwe, statûsa zimanê wan her diçe nizimtir dibe û di dawiyê de, zimanê wan ber bi jibîrkirinê ve diçe û dimire (mirina zimên) û çanda wan jî winda dibe (akulturasyon) û çanda wan tevî çanda koma bişavker dihelîne (bişavtin). 

Di civaknasî û zimannasiyê de, kesên ku çand û ziman û hebûna xwe guherandine, kesên bişavtî yan asîmîlekirî tên navlêkirin.

Nimûnên bişavtînê 
Pêvajoya bişavker a hindekariyên Tirkiyê (kurd, ereb, ermen, laz)
Pêvajoya bişavker a hindekariyên Spanyayê (ketelan, bask, galisyayî)
Pêvajoya bişavker a hindekariyên Fransayê (breton, ketelan, korsîkayî, provensal û hwd)

Nimûnên siyasetên pluralîst 
Belçîka
Kanada

Çavkanî 

Civaknasî
Konseptên çandî
Çand
Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Redwan Gulî

Redwan Gulî (jdb.1980 li Dihok ,Batîfa , Başûrê Kurdistanê ) nivîskarekî kurd e .

Jiyana wî 
Redwan Gulî di sala 1980an li Batîfa Guliya hatiye dinyayê. Di dema zarokiya xwe de ji sedemên têkilên wan bi hêzên şoreşê neçar dibin 1981 koçber dibin ji layê rijêma berê ya Iraqê. Li gundên dewrubern devera Batîfa de minen.Di sala 1988An  li ordigaya behirke akinçi de be peşti anfala reş.
li 1990 di vegere devera batifa paş disan li anfala sala 1991 koçber dibe de çe li sinorê Tirkiyeê  derbas dibe ji egera anfala erişen rijema bass ya Iraqê ya li serbaşure Kurdistanê.
Her disan li sala 1992 dest bi xwandina xew ya seretay keriye li nawça batifa.
peşti xewandina xew ya seretay bi dimahik any li sala 1999 dest bi xewandina xew ya navinçi , li sala 2007 xewandina xew bi dimahik li Zanîngeha Dihokê koleja perwerde beşe komal nasi.
paşi li sala 2007 di çe dervey welati li welate sewide akinçi di be.
û çendin Gotaren çure û cur belavkerine di Rojanameya Resen û kovara Hestyar û govara Şeyda de her wisa di gelek malperen kurdi de hene.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1980
Kesên ji Dihokê
Mele Ebdulhadiyê Comanî

Mele Ebdulhadiyê Comanî (1917-2003) nivîskar û alim e kurê Mele Teyîb e, neviyê Mele Seîd e û di 1917an de li Comanîyê hatiye dinyayê. Comanî, gundek e ku li Herêma Xerzanê dimîne û grêdayê bi qeza Misircê (Kurtalan) ve ye. Ji vî gundî, pir kesên zana, rewşenbîr xasma jî mela rabûne. Mele Evdilhadî xwendina xwe ya medreseyê li ba dersdarê bi navûdeng Mele Muhyedînê Hawêlî temam kiriye. Wî piştre li çend gundan meletî kiriye û dersa gelek feqîyan jî daye. 

Mele Ebdulhadiyê pirtûkek bi navê Sêkeşan bi zimanê kurdî bi tîpên erebî nivîsiye û di 1998an de ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve bi latînî hatiye tîpguhaztin û di 1998an de ji aliyê weşanxaneya PENCINAR ve 
li Swêdê çap bûye. Herweha gelek helbestên seyda Comanî jî hene. Helbesta wî ya  menşûr, li ser şîna Mele Seîdê Kurdî ye. Mele Ebdulhadî di sala 2003an de li Misircê çûye ber dilovaniya Xwedê.

Pirtûk 
Sêkeşan

Çavkanî 

 
Jidayikbûn 1917
Mirin 2003
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Xalid Axayê Zêbarî

Xalid Axayê Zêbarî helbestvanekî kurd e.

Xalid Axa yê Zêbarî/Zîbarî di 1827an de li Gundê Şêniyê hatiye dinyayê û di dawiya salên sedsala 18an de jî çûye dilovaniya xwe. 

Gundê wî dikeve deşta Zê, li nav eşîra Zêbariyan, ku dikeve Rojhelata Amêdiyê. Xalid, kurê Şêx Hiseyn e. Bapîrê wî Şêx Xalid kurê Şêx Hiseynê Zîbarî ye. Xalid Axa li Cizîra Botan, xwendiye. Herweha wî li hin xwendegehên herêmê yên din jî xwendiye û li gelek şûnewarên şên yên li çiyayên Botan geriya ye. Piştre ew şûnde vereriyaye qeza Amêdiyê û li wir jiyana xwe domandiye, ta ku çûye ber dilovaniya Xwedê.

Xalid Axayê Zêbarî ji binemala axan e, ku bi navê Axazade di berê da bi nav dikirin. Ew ji gundê şîniyê ye li Rojhelata Amêdiyê li Deşta Ziyê ye. Her wekî tête gotin li ser çax û demê Mele Mensûrê Girgaşî û Bateyî yan paşî wan bi heyamekî, bi çend sala jiya ye, ku li dûmahiya sedê panzdê û Sedê şanzdê, ku di hinde berperêt niviştêt feqan da wekî Enwarê dikevine Namexana Mele Yehyayê Mizûrî (Minzûrî) li Amêdiyê, li navbera (905-974)ê Mişextê jiya ye.

Helbestek Zêbarî

Çavkanî 

 Kovara Nûdem, lêkolîna Zeynelabidîn Zinar

Jidayikbûn 1827
Kesên sedsala 19an
Helbestvanên kurd
Hemdîn û Şemdîn

Serpêhatiya Hemdîn û Şemdîn, di folklora kurdî de cihekî xwe yê taybetî heye û gelek jî nav û deng daye. Navenda wê serpêhatiyê, li Zozanê Şerefdînê bûye. Mixabin dema wê ne diyar e.

Serpêhatiya Hemdîn û şemdîn, tenê bi stiran hatiye peyitandin û heta îro domandiye. Îcar heçîka bûyer in, ew bi stiranan rind nayêne fêmkirin û ne jî têne zêrûziberkirin. Lê di vê stirana Hemdîn û şemdîn de ku ji devê dengbêjê nemir Rifhetê Darê hatiye gotin, du serbenên diyar hene ku mirov dikare bi wan tarîxa wê derxîne holê. Tê de axaftineke wisan dibihure: ”...Em ê herin, pêşî em ê bavêjine ser Cebirkên Şemera (eşîreke Ereb) û piştre jî ser Qeregêçiyan...”

Zozanê şerefdînê yê bi navûdeng, ku devera şênî û şadiya xwezayê, serbilindiya zindî û  ganiyan, şûna devçêra cûrbicûr sewalên çarpê û yên firende, têrkiroxê mirov û mirovatiyê bû, bi rengdarî xwe li rajêra Firatê menşûr cîwar kiriye. Serekî xwe bi aliyê başûrê rojavayê welatê xwe ve dirêj kêşaye û serê din jî bi aliyê bakûrê rojhilata welêt ve... Ji sertaca xwe ya zêrîn gelek şax, mil û  terrîşk berdane ber bi aliyan ve, li navsera xwe ya bilinciyê gelek kanî û kanîsarik zêyandine. Li hin deveran goline piçûk û li hin hindaman ên mezin pingar vidane ku wî ew kirine şênîka dilên xemgînan, şadiya dilên bengiyan û şabaşa perestinvanan. Li jêra xwe sê deştên pîroz jî viraxistine holê û ew bi navê Deşta Bîngolê, Deşta Dara Hênê û Deşta Çilkaniyê bi nav û nîşan vijandine. Wek kîlera jiyanê jî ew bi dayîneke zêdetir bo xwirê ganiyan miştemal û serqûç hiştine. 

Zozanê Şerefdînê xwe li wê herêma welêt kiriye bîbika çavên çiyayê Dara Hênê û yê Bihngulê. Ne tenê ji bo herduyan, xwe ji hemû herêm û zozanan re kiriye taca şerefê, serfiraziya namûsê, textê keywantî, bext û rext û xweşiya jiyanê. Herweha pozê xwe yê bilind jî gihandiye radeya 3250 metreyan û hin caran xwe di nava ewrên sipî re dibihurîne, digehine nêzî asîmanê qal ê gûnzîvîn û radikêşîne.

Ehmed Axa û Hiseyn Axa bira bûne. Zozanê Şerefdînê di destê wan de bûye. Ehmed birayê Mezin bûye, Hiseyn jî yê biçûk bûye. 

Şendîn kurê Ehmed Axa bûye, Hemdîn jî kurê Hiseyn Axa bûye. 
Di bin desthelatiya herdu bira de, 21 herêmên cuda hebûne. Mezinê her herêmekê, axayek bûye. 

Bi fesadî û gelaciya Tahir Begê, Ehmed Axa birayê xwe Hiseyn Axca bi rima dozdehmovik kuştiye. Piştre Tahir Beg digel wan axayên din, Hiseyn Axa ji Zozên derxistine. Heta ku Hemdîn û Şemdîn mezin bûne û dîsa Zozanê Şerefdînê bi şûnde vegirtine.

Ev destan ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve wek pirtûk bi navê Hemdîn û Şemdîn   hatiye nivîsandin û di 1998an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê [] ve jî hatiye weşandin.
Serpêhatî
Şêx Xiyasedîn Emre

Şêx Xiyasedîn Emre, di 1919an de li Misircê (Kurtalan) hatiye dinyayê. Ew neviyê şêxê navdar Şêx Fethullah Werqanisî ye. Bavê wî Şêx Me‘rûf, di 1915an de ji ber Ûris  ji gundê xwe Koxaka girêdayê bi Kopê (Bulanik-Mûş) ve reviyaye û çûye li Misircê cîwar bûye, lê di 1920î de dîsan bi şûnde vegeriyaye çûye gundê xwe. 

Xiyasedîn pêşî li Medreseya bavê xwe, piştre li medreseya mamê xwe Şêx Eladîn li Oxînê xwendiye. Herweha li gundê bavê xwe Koxakê dersdartiya medresê jî kiriye, lê di 1946an de ew ketiye nava siyasetê û di Partiya Demokratê de şixuliye, di 1954an de jî bûye parlemanê serbixwe yê parêzgeha Mûşê. Piştî Cunta Leşkerî ya 1961ê, ew bi Serokwezîrê Tirkiyê Adnan Menderesî re jî hatiye girtin û li girava “Yassiada-Imrali“yê bi sezayê şeş salên girtîgehê  ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve hatiye tawanbarkirin.  

Bapîrê vê malbatê, Şêxmûsê Zûlê ye ku bi navê Siltan Şêxmûs tê naskirin. Gora wî li navbera Amed û Mêrdînê dimîne; serdangeha xelkê ye û li gorî baweriya akinciyên herêmê pîroz e.

Gelek zana û rewşenbîr ji vê malbatê rabûne. Ji bilî dana dersan û meşandina Rêçika Nexşebendî, zimanê kurdî ji xwe re kiriye fermî û di medreseyên xwe de jî her  bi kurdî li perwerdekirinê domandine. Ji 1850î û bi vir ve ye jî ku gelek kes ji malbatê bi zimanê kurdî  berhem nivîsîne. Bapîrê Şêx Xiyasedîn, Şêx Fethulahê Werqanisî û mamê wî Şêx Elaedînê Oxînî gelek berhemên hêja bi zimanê kurdî afirandine. Herweha çi feqe û melayên ku li ba wan, di medreseyên wan de xwendine, bi tore û terbiya wan perwerde bûne jî, wan ew tîzkirine da bi zimanê kurdî binivîsin

Şêx Xiyasedîn Emre, heta niha sê pirtûk bi zimanê kurdî, lê bi alfabeya erebî nivîsine. Ew sê pirtûkên wî ev in: Rênasî , Dîroka Kurdan û Dîwaneke Helbestan. Herweha gelek meqale û nivîsên wî jî di hin kovar û rojnameyên bi kurdî û bi tirkî de, bi çax û demên cihê cihê hatine weşandin. Lê me navên wan gişan nepeyitand ka kîjan in û li kurê hatine weşandin. Tenê du kovarên ku me zanîne, ev in: Li Stenbolê kovara kurdî Nûbihar, her eynî li wirê ya tirkî kovara "İkibine Doğru". 

Pirtûka Rênasî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de jî li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCÎNARê ve çap bûye.

Pirtûkên wî 
Rênasî
Dîroka Kurdan 
Dîwaneke Helbestan.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1919
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî

PENCÎNARê 
Şêx
Rêçika Zûlî

Serokê 'Rêçika Zûlî Şêx Mûsa (Siltan Şêxmûs) bûye. Ew xwepêgirê Şafiî bûye.
Di pirtûka bi navê Mewahîb-îl Îhsaniye de jî ku niha di Pirtûkxaneya Medîneya Pîroz de ye, behsa zarûkên Omer hatiye kirin ku çewan û li kur belavbûne, behsa dirêjiyê kiriye heta ku li Kurdistanê gihaye Siltan Şêxmûsê Zûlî.
Çewa ku behsa Rêçika Zûlî di pirtûka Tebeqatî Kubra de jî, rûpel 119/ Şex Yûsif Nebhanî, hatiye kirin, ev rêçik ji Siltan Şêxmûs diçe heta ku digîje Hezretî ‘Umer. Belam diyar e ku Rêçika Qadirî digîje Hezretî Elî û ya Neqşebendî jî digîje Hezretî Ebûbekir.

Navê vê Rêçika Zûlî heta dema Siltan Şêxmûs jî, Rêçika Farûqî bûye. Lê di dema kametiya Siltan Şêxmûsî de, navê wê hatiye guhartin û bûye Rêçika Zûlî. 
Zûlî bi wateya xwe ya ferhengok, yanî dûr. Li gorî berhema me gotî, dema ku Siltan Şêxmûs hatiye herêma Mêrdînê, çûye ketiye şkeftekê û ji Xwedê re perestinî kiriye. Wî şevekê di xewna xwe de dîtiye ku jineke pir bedew hatiye ba wî û gotiye ku ez bo te hatime hinartin. Siltan Şêx Mûs gotiye Jinikê: Zûlû ennî! Yanî ji min dûr bibe. Îcar piştî wê bûyerê, navê rêçikê bûye Rêşika Zûlî. 

Piştî ku Neteweyê Kurd ola bisilmantiyê pejirandiye, xwe daye ser Rêçika Farûqiyê. Di dema Siltan Şêxmûs de ku navê rêçikê bûye Zûlî, her wisan Rêçika Zûlî gelekî berfireh bûye û piraniya qada Kurdistanê jî vegirtiye. 
Çil xelîfeyên Siltan Şêxmûsê Zûlî hebûne. Ji wan xelîfeyan, hinekên navdar ev bûne: Şêx Yehyay Tikrîtîye, Şêx Sadî  Amêdiye, Şêx Cemal şîrazî, Şêx Cemaledîn Hekarî, Şêx Pîr Xetab, Şêx Hesen Zirqî, Şêx Ebdullah Altînî, şeyx Fereh Ehmed El Rûmî, Şêx Ebdullah, Şêx Dawid Kirkinî, Şêx Mucella, Şêx Eliyê Muhellemî, Şêx Merwan, Şêx Berzan, Şêx Pîr Elî, Şêx Exî Bunyan, Şêx Gurlozan, Şêx Mexlûf El Mecnûn, Şêx Dawid El Thûmî, Şêx Elî El Farqînî, Şêx Îbrahîm El Comanî, Şêx Xendeq, Şêx Xeşef û hwd... 

Ew xelîfeyên Siltan Şêxmûs li navrasta Kurdistanê belavbûne û îrşad kirine heta ku Mewlana Xalidê Kurdî yê Dêrezorî çûye Hindistanê û ji ba Seyîd Ebdullah Dehrî Rêçika Neqşîbendî aniye. Hingê Rêçika Zûlî xwe veguhaztiye ser Rêçika Nexşebendiyê û li îrşadê domandiye û heta niha ji her didomîne... Yani Rêçika Zûlî li Kurdistanê dest bi îrşadê kiriye û li Kurdistanê jî gihaye dawiyê. 

Awa û tewrên perestiniya di Rêçika Zûlî de, tiştekî mîna perestiniya di navbera Rêçika Qadirî û ya Neqşebendî de bûye. Tewrên zikrê wê bi kurtî weha bûne: Civat bi eşkeretî û dengane zikrê Xweda dikir, kesên wê yên taybet, nihênî bûne. Çi kesê ku sê meh li ba murşidekî perwerde dibû û eger ku têkilê rêçikeke din jî nebibûna, dikaribû têkeve Rêçika Zûlî.

Çavkanî 

Terîqet
Dîn
Yûsiv Berazî

Yûsiv Berazî, "Bêbihar" (z. 1931 - m. 15 kanûna paşîn 2009), helbestvanekî kurd bû ku di 1931e de li gundê Gercê nêzîkî Helebê (Sûriya) ji dayik bûye.

Yûsiv kurê Elî Eliyê Şêxo ye, pêşî cîwarê bav û kalên me bajarê Kobanî bû, lê piştî fermana osmaniyan bav û kalên wi çûn bakurî bajarê Helebê li gundê Gercê (Tilcircê) bi cîwar bûn. Ew di sala 1931ê de li wî gundî ji dayik bû, di sala 1947an de jê bar kirin û li Minbicê bi cîwar bûn. Piştî heft salan, ango di sala 1954ê de hatin bajarê Serê Kaniyê. Berî ku ew bibe helbestvan dengê wi gelekî xweş bû, li tembûrê biziq dixist û  bi heval û dostên re di civatên gelêrî de stran digot. Stranên wî wek ku ew gotî hew di şevbuhêrk û civatên gelêrî de bûn. Di wê çaxê de tomarkirin tunebû.

Çîroka wi bi helbestê re dûr û dirêj e, Berî ku ew têkevim warê stranê de, wi helbest hez kir, di rêya dan û standinê re jê re kar di kir. Seydayê nemir Cegerxwîn nas kir û têkiliyên wi pê re xurt bûn, dûv re têkiliyên wi bi mamoste Reşîdê Kurd re çêbûn. Wî jî hişt hînî rêzimana kurdî bibe. Mele Sîrac û Mele Reşîd hebûn, gelekên din jî hebûn, lê nayên bîra wi. Ew di riya van ciwamêran re gelek pirtûk xwendin, mîna Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, pirtûkên li ser pêlawaza, yên li ser dîroka kurdî û herwiha pirtûkên bi zimanê farisî jî.

Ji sala 1966-1979ê de, çi helbesta ku ew dinivîsand ji seydayê Cegerxwîn re dibir daku serrast bike.

Helbestên wî di nav stranbêjên kurd de 
Yûsiv Berazî gelek helbest dane stranbêjan, mîna hunermend Mehmud Ezîz, Mihemed Şêxo û Seîd Gabarî.

Mehmûd Ezîz Şakir, 1967 
Hebs û zindan (gotin û awaz Bêbuhar)
Perwîn (gotin Rêncber awaz Bêbuhar)
Rabe ji xewê (gotin û awaz Bêbuhar)
Şînbû rîhan (gotin û awaz Bêbuhar)
Eman dilo (gotin û awaz Bêbuhar)
Gulîzar (gotin û awaz Bêbuhar)
Dilê min her bi ahîn e (gotin Bêbuhar û awaz mamosta Mihemed Elî Şakir)
Şêrîn tu cînara min î (gotin Bêbuhar û awaz Mihemed Elî Şakir)

Seîd Gabarî 
Koçê mi bar kir
Hat xweş buhar
Bê bext felek
Di tarî da

Mihemed Şêxo   
Hebs û zindan
Ez bûm ferar
Şêrîn tu cînara min î
Rabe ji xewê
Yarê şekir
Pismamo
Şeva tarî
Dayê (ez jî bi cî bim)
Dayka dilovan
Eman eman
Çibkim bi can
Derdan çi ez dil jar kirim
Koçê mi bar kir
Welat welat
Gulîzar
Eman dilo
Perwîn (gotincRêncber û awaz Bêbuhar)
Kûba û Vêtnam

Zubêr Salih û Mistefa Xalid 
Hindek stranbêjin dî jî hene wî helbest tev awazan daye wan wek Zubêr Salih û Mistefa Xalid.

Mirina wî 
Helbestvan Bêbuhar di 15ê kanûna paşîn a 2009an li Serê Kaniyê çû ber dilovanya Xwedê.

Berhemên çapkirî  
 Zindan helbest, 1988
 Bang hebest, 1997
 Raperîn helbest, 2002
 Serxwebûn helbest, 2006
 Pêşketin, ji weşanên Semakurd, 2008

Çavkanî 

Stranbêj
Mavi ve Kent (Şahr-î Şîn)

Mavi ve Kent, rojnameyeke herêmî ye ku li Nisêbîn tê derxistin û li gelek herêman tê belavkirin. Navê Rojnamê bi kurdî Şahr-î Şîn e. Rojname weşana xwe bi zaravayê kurdî kurmancî, bi tirkî, erebî û bi suryanî dike. Rojname li Nisêbîn, li Qoser, li Mêrdîn, li Midyat û heta li Elmanya jî bi rêya aboneyan tê belav kirin. Yekem Rojnama heremî ku bi ewqas zimanan weşanê dike û ewqasî bi awayekî dewlemend tê amadekirin.

Rojnama Mavî ve Kent ê di sala 2004 de ji aliyê grûbek ciwan hate derxistin. Damezirinerê Rojnamê Süleyman Tekin e, ku niha jî rêvebirê wê yê giştiye û xwediyê rojnamê ye.

Çavkanî 

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Bejavî

Bejavî an amfîbyûm (bi latînî, Amphibia) çîneke ajalan e ya ku tê de qurnewêlk, beq û beqên bejî hene.

Di sê koman de tên parvekirin:

Beq an beqên bêdûvik (Anura) 
Famîleya beqan
Discoglossidae
Pelobatidae
Pelodytidae
Beqên bejî (Bufonidae)
Beqên daran (Hylidae)
Beqên avî (Ranidae)

Qurnewêlk an beqên bidûvik (Urodela) an jî (Caudata) 
 Famîleya qurnewêlkan (Salamandridae)

Gymnophiona 
Ji yewnanî û bi wateya "marên tazî", bejaviyên bêling, mîna kurmên mezin û maran in. Li Kurdistanê tunîne.

Amfîbyûmên Kurdistanê 
 Lîsteya amfîbyûmên Kurdistanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Amphibians - AnimalSpot.net
 ArchéoZooThèque : Amphibians skeletons drawings  : available in vector, image and PDF formats
 Amphibian Specialist Group
 Amphibian Ark
 AmphibiaWeb
 Global Amphibian Assessment 
 Amphibian vocalisations on Archival Sound Recordings

Bejavok
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Tishk TV

Tishk TV televîziyoneke kurdî ye. Televîzyona Tishk TV ku ligel herdû zaravayên kurdî soranî û kurmacî bi zimanê farisî jî weşanê dikê, piraniyê mijarên wê li ser kurdên Îranê ye. Malpera Tishk TVê pirzimanî ye. Navenda Tishk TV li Parisê ye û ji wir weşane xwe dike.

Tishk TV nêzîkê PDK-Îranê ye kû Sekretêrê wê Mistafa Hicrî ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Tishk TV
 Tishk TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Breinigerberg

Breinigerberg gundekî li başûrê rojhilatê (Nordrhein Westfaliyayê ) Almanya ye. 

Li Breinigerberg nêziki 971 kes dijîn.

Girêdanên derve 
 Breinigerberg 
 Breinig + Breinigerberg

Gund
Almanya
Mesnewî

Mesnewiya Mehnewî an bi kurtî Mesnewî pirtûka herî naskirî ya Mewlana Celaleddinê Rûmî, arifê navdar yê Îranî ye. Ji 6 par anko defteran û sed û bist û şeş hezar (126,000) malikan anko beytan pêk hatiye. Ew yek ji pirtûkên herî giring yê sofîtîyê di dîroka Îslamê da ye. Mewlanayî ew li ser daxwaza Hisamedînê Çelebî, yek ji mirîdên xwe, di navbera salên 662ê heta 672ê mişextî da nivîsîye. Ew pirtûka gehiştina bi Xudê bi rêya evîna sofîyane ye.

Jêder 

Pirtûk
Pirtûkên sedsala 13an
Bejavokên Kurdistanê

Amfîbiyên li Kurdistanê

Çîna amfîbiyan (Amphibia)

Qurnewêlk an beqên bidûvik (Urodela)

Famîleya qurnewêlk û xecxecokan (Salamandridae)

Qurnewêlk 
 Qurnewêlk an (bi soranî) qurnawîlke (Salamandra infraimmaculata), li hemû Kurdistanê.

Xecxecok 
 (Neurergus crocatus), li Hekarî û başûr-rojhilata Kurdistanê.
 (Neurergus kaiseri), li çiyayên Zagrosê, ber bi Loristanê.
 (Neurergus microspilotus), li çiyayên Hawramanê û Kirmaşanê.
 (Neurergus strauchii), li herêmên Mûş, Bidlîs û Meletiyê û nêzîkî Şîroya Meletiyê.

Beq an beqên bêdûvik (Anura)

Famîleya Pelobatidae 
 Beqa axê (Pelobates syriacus), li herêmên Wan û Agiriyê.

Famîleya Pelodytidae 
 Beqa qefqazî (Pelodytes caucasicus), li herêma Qersê.

Famîleya beqên bejî (Bufonidae) 
 Beqa bejî (Bufo viridis), li hemû Kurdistanê.
 Beqa bejî ya Loristanê (Bufo luristanicus), li çiyayên Zagrosê.

Famîleya beqên daran (Hylidae) 
 Beqa kesk (Hyla savigny), li hemû Kurdistanê.
 Beqa daran (Hyla arborea), li herêmên bakur-rojava Kurdistanê.

Famîleya beqên avî (Ranidae) 
 (Rana macrocnemis), li bakurê gola Wanê.
 Beqa avî (Rana ridibunda), li hemû Kurdistanê.

Çavkanî 
 IUCN, Conservation International, and NatureServe. 2006. Global Amphibian Assessment. <www.globalamphibians.org>. 22 kanûn 2007.

Girêdanên derve 

Lîste
 
Bejavok
Zanîngeha Besreyê

Zanîngeha Besreyê, zanîngeheke Îraqê ye ku di sala 1964'an de li serbajarê parêzgeha Besreyê hat avakirin. Niha 14 kolejên wê hene.

Girêdanên derve 
 Malpera Zanîngeha Besreyê

Zanîngehên Iraqê
Eisaku Satō

Eisaku Satō yan Satō Eisaku ( jdb. 27ê adarê 1901 li Tabûze ya îro, Yamagûçî; m. 3ê hezîranê 1975 li Tokyo) polîtîkerekî lîberal ê Japon bû û sala 1974î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.

Wî di nava salên 1958 heya 1960î wezîrtiya aboriyê û ji salên 1964 heya 1972î serokwezîrtiya welatê xwe kiriye. Wî peymana navneteweyî ya qedexekirina çekên atomî, li ser navê welatê xwe pejirandiye. Wî serokatiya rêxistineke navneteweyî ya karateyê jî kiriye.

Mêr
Siyasetmedar
Japonî
Serokwezîrên Japonê
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1901
Mirin 1975
Norman Ernest Borlaug

Norman Ernest Borlaug (jdb.  li Cresco, Iowa - m.  li Dallas, Texas) yek ji zanistên cotyariyê yên DYAyî ye. Sala 1970î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî li bidawîanîna birçîtiyê digeriya û behsa şoreşa kesk li seranser cîhanê dikir. Wî herwekî li ser biyolojiya gihayan jî perwerde dîtiye. Ew parastina sirûştê bi zagon û tevgerên mirovan ve girêdide û gengaz dibîne. Li normên navneteweyî digere.

Wî xebatên mezin li ser genetîka genim û ceh kiriye. Li Meksîkoyê hilberîna genim bi xebatên wî sêbare bûye. Li Hindistan û Pakistanê cureyên toximên ku wî ji aliyê genetîk ve nûvejînandibû, hilberînê zêdetir dike. Ew di wê baweriyê de ye ku, heger mirov cureyên toximên genetîk ên biber û bikêr bajo wê dawî li birçîbûnê were.

Zanyarên amerîkî
Biyolog
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1914
Mirin 2009
Seán MacBride

Seán MacBride (jdb. 26 kanûna paşîn a 1904 li Parîs, Fransa - m.  a li Dublin) ramyarekî  îrlandî bû. Sala 1974an bi tevî Satō Eisaku Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.

Wî di tevahiya jiyana xwe de bo mafê mirovan û aştiyê xebat kiriye. Di ciwaniya xwe de bi IRAyê re têkilî daniye. Li Konseya Ewropa, NY û AI kar kiriye.

Siyasetmedar
Îrlendî
NY
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1904
Mirin 1988
Spenaq

Spenaq an jî Espenaqê (bi romî: Polateli) yek ji navçeyên girêdayî Kilîsê ye.

17 gund û 4 mezreyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna mezreyan napejirîne. Ji ber wê statîstîkên fermî bi şikbarî tên nirxandin. Rûbera wê 238 km², gelheya navendê li dora 700 kesî ye. 

Gorî zagonên Tirkiyê Spanakê nikaribû bibaya navçe. Sala 1995'î kirine navçe. Tê texmînkirin ku navê Spanakê ji dêreka Asûrîyan an oldarek Grekî tê. Dewleta Tirk di sala 1965'i de navê berê qedexe dike.

Navçeyên Kilîsê
Eliyê Mentarê

Eliyê Mentarê an Elî Mentar an jî Elîmentar (bi erebî: Til Hebeş, bi romî: Elbeyli) navçeyeka Kilîsê ye.

Sala 1946'î de kirine navçe. Sala 1995'î, dema Kilîsê dikin parêzgeh, vî navçeyî jî bi wê ve girêdidin. Ji rûyê avê 650 m bilind e. Rûbera wê 220.262 km² û gelheya wê jî bi giştî li dora 9.000'î ye (statîstîkên fermî yên sala 1997'î). 

Nifûsa navendê bi xwe 2.077 tê gotin lê bawerî bi van statîstîkên fermî yên têr etno-polîtîk nabe. 23 gund, 24 mezre girêdayî navçeyê ne.

Herêm bi tevayî parçeyek ji dîroka Kurdistanê ye. Herwekî wekî Asûriyan gelekan li vir desthilatdarî kirine.

Navçeyên Kilîsê
Şahînbeg

Şahînbey, Şehînbey, Şehînbeg an jî navçeya Şahînbeyê (bi romî: Şahinbey) navçeyeke bi ser Dîlokê ve ye.

Navçe berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Sala 1987'î tax bi navê Şahinbey (Şaxano, Şaxan Beg, kesekî navdar ê kurd bû û li dijî fransiyan têkoşiya bû. Lê dewleta Tirk wî wekî tirk dide nîşandan) dikin navçe û bi Dîlokê ve girê didin.

Gelheya wê li dora 845.528 e. Pirraniya statîstîkên fermî yên dewletê hevûdu nagirin.

Li Şahînbeyê gellek kurd rudinin. Li navçê binayen bilind rojavayê Şahînbeyê li Qeredaşê hene. Hiljimartina 2015'ê partiya kurdan HDP 58.745 rey ıstand û bû 4em partî. Li Şahìnbeyê kurdên pırranî li Taxa Welat (Vatan Mahallesi), Taxa Güzelvadi (Güzelvadi Mahallesi), Taxa Narlıtepe, Taxa Beydilli, Taxa Barak, Taxa Akdere û Taxa Firatê  rûdinin.

Jê cuda binêrin 
 Navçeyên Bakurê Kurdistanê
 Lîsteya Gelheya Navçeyên Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Gundên Dîlokê (navend)

Navçeyên Dîlokê
Şehîdkamîl

Alêban (bi romî: Şehitkâmil) navçeyeka girêdayî Dîlokê ye.

Berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Navê wê yî berê di sala 1965'î de hatiye qedexekirin. Sala 1987'î kirin navçe. Navê xwe dide Çemê Alêbanê yan jê digire. 2 nehiye, 71 gund û 22 mezre bi Alêbanê ve hatine girêdan. Rûbera wê 1.199 km² ye. Gelheya navendê (statîstîkên fermî yên sala 2000'î) 356.701 û bi giştî jî 412.575 e.

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Şaxan Beg

Şaxan Beg an  Şahan Beg an jî Şahîn Beg (jdb. 1877 - m. 1920) şervanekî navdar ê herêma Dîlokê bû. Li mala xwe di nava nivînan de mirî tê dîtin. Di xewê de serê wî jêdikin. Heya îro kuştina wî nehatiye eşkerekirin. Gorî dewleta Tirk ew di şer de hatiye kuştin.

Gorî hin îdiayan bi xwe ji malbateke tirk bûye û malbata wî ji aliyê dewleta Rom ve (Osmanî), di komkujiya yekemîn a Ermeniyan de hatiye kuştin. Tê zanîn ku di heman komkujiyê de gelek Asûrî jî hatine qirkirin.

Gorî îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk jî ew xas Tirkek bûye û malbata wî tavayî bi nexweşiyên xwezayî mirine û ew di sêwîxaneyan de ji aliyê dewletê ve hatiye xwedîkirin. Dewlet wî dişîne ser serhildanên Ereban. Bi têkçûyîna Osmaniyan ve ew li dijî hêzên dagirker ên fransî tevlî berxwedanan dibe. Li herêmê gelek nav û deng vedide.

Tê texmînkirin ku dema Fransayî û dagirkerên din ji Anatoliya û herêmên din ên hêj di bin dagirkeriya Tirkan de ye vedikişin, Mustafa Kemal Atatürk fermana kuştina kesên wiha navdar dide. Birêvebiriya Komara Tirkiyê li dijî mihalefetê helwestekê gelek xwînî nîşan dide.

Mijarên têkildar 

 Molla Mehmet Karayilan

Çavkanî 

Kesên ji Dîlokê
Jidayikbûn 1877
Mirin 1920
Piling (Panthera pardus)

Piling, pilingê pinpinî, pilingê ravrav, pars, şek an leopar (Panthera pardus), cureyekî pêsîkên mezin (Felidae)e.

Şayes

Reftar

Parêzî 
Pars kovî û goştxwer e.

Pirbûn

Belavbûn û jîngeh 
Pars li çend waran li parzemîna Afrîkayê, Asyayê, ji Sîbîryayê (Rûsya) ta başûrê Asyayê, rojavayê Asyayê û di nav binpeydayê yan Afrîkaya Binsaharayî re.

Bincure 
 Parsa afrîkî (P. p. pardus) (Linnaeus, 1758)
 Parsa hindî (P. p. fusca)(Meyer, 1794) 
 Parsa Javayê (P. p. melas) (Cuvier, 1809) 
 Parsa erebî (P. p. nimr) (Hemprich and Ehrenberg, 1833)
 Parsa Amurê (P. p. orientalis) (Schlegel, 1857) 
 Parsa Bakûrê Çînê (P. p. japonensis) (Gray, 1862) 
 Parsa farsî (P. p. saxicolor) (Pocock, 1927),(P. p. ciscaucasica)
 Parsa îndonezî (P. p. delacouri) (Pocock, 1930) 
 Parsa Srî Lankayê (P. p. kotiya) (Deraniyagala, 1956.
 Parsa anatolî (P. p. tulliana) (Valenciennes 1856)
 Parsa belûçî (P. p. sindica) (Pocock, 1930.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Animal Files: Leopard
 Leopards: wild-cat.org—Anthology about research and conservation of leopards in Asia
 Asian Leopard Specialist Society

Pars
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Panthera
Henry Kissinger

Henry Alfred Kissinger, (navê berê Heinz Alfred Kissinger; jdb.  li Fürth) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê ye.

Ji sala 1969 heya 1973 berpirsiyariya ewlekariya neteweyî kiriye. Ji sala 1973 heya 1977'î wezîrtiya derveyî kiriye. Sala 1973'î ji ber pêkanîna peymana bidawîkirina şerê Viyetnam, guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Zor kera. Segbab

 Holger Klitzing: The Nemesis of Stability. Henry A. Kissinger’s Ambivalent Relationship with Germany. WVT, Trier 2007, ISBN 978-3-88476-942-3.
 Robert D. Schulzinger: Henry Kissinger. Doctor of diplomacy. Columbia Univ. Pr., New York 1989, ISBN 0-231-06952-9.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Siyasetmedar
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jidayikbûn 1923
Mirovên zindî
Dewar

Dewar (Equidae) hinek caran bi malbata hespan tê naskirin, ajalên guhandar ji koma Perissodactyla, dewar hemî cûrêt hesp û hêstir û kera pêk tê.

Dabeşandina Dewara 
 Famîleya hespan Equidae
 Cinsê †Epihippus
 Cinsê †Haplohippus
 Cinsê †Heptaconodon
 Cinsê †Eohippus 
 Cinsê †Minippus
 Cinsê †Orohippus
 Cinsê †Pliolophus
 Cinsê †Protorohippus
 Cinsê †Sifrhippus
 Cinsê †Xenicohippus
 Cinsê †Eurohippus
 Cinsê †Propalaeotherium
 Binfamîleya †Anchitheriinae
 Cinsê †[Anchitherium
 Cinsê †Archaeohippus
 Cinsê †Desmatippus
 Cinsê †Hypohippus Cinsê †Kalobatippus Cinsê †Megahippus Cinsê †Mesohippus Cinsê †Miohippus Cinsê †Parahippus Cinsê †Sinohippus Binfamîleya Equinae
 Cinsê †Merychippus Cinsê †Scaphohippus Cinsê †Acritohippus Êla †Hipparionini
Cinsê  †Eurygnathohippus
Cinsê  †Hipparion
Cinsê  †Hippotherium
Cinsê  †Nannippus
 Cinsê †Neohipparion
 Cinsê  †Pseudhipparion
 Cinsê †Proboscidipparion
 Êla Equini
 Cinsê †Astrohippus
 Cinsê †Calippus
 Cinsê †Dinohippus
 Cinsê Equus 
 Cinsê †Hippidion
 Cinsê †Onohippidium
 Cinsê †Pliohippus
 Cinsê †Protohippus
 Cinsê †Heteropliohippus
 Cinsê †Parapliohippus

Çavkanî

Girêdanên derve