Şêx Memdûhê Birîfkanî

Şêx Memdûhê Birîfkî (jdb. 1911 Dihok -m. 1976) nivîskarekî kurd e.Birîfkî di 1911an de li gundê Badê ku girêdayê bi bajarê Dihokê ve ye, hatiye dinyayê. Navê bavê wî Şêx Muhsin e, bapîrê wî Şêx Ebdulcebarê kurê Ebdulqeharê kurê Ebdullahê kurê Ebdulcebar e. Ew bi koka xwe, digîhîje malbata Şêx Nûredînê Birîfkanî yê bi navûdeng ku ew malbat bi koka xwe ji Bakurê Kurdistanê, ji bajarê Xelatê ye. Şêx Memdûhê Birîfkî di Rêçika Qadirî de şêxekî navdar bû û li her çar beşên Kurdistana dabeşkirî rind dihate naskirin, du caran jî çûye Hecê. Ew malxweyê sê jinan, bavê yazdeh kur û pênc keçan bûye.

Şêx Memdûh Birîfkî  piştî ku xwendina xwe kuta kiriye, çûye bingeha xwe li Dihokê vegirtiye û li jiyanê domandiye, herweha li wir bûye serokê Beşa Yekîtiya Nivîskaran a li Dihokê  jî. Ji berhemên wî, agahdariya me tenê bi dîwaneke wî heye

Şêx Memdûhê Birîfkî di Yazdehên Nîsana 1976an de li Bexdadê dinya ruhn lê tarî bûye. Niha laşê wî yê paqij li Goristana Dihokê dimîne û gora wî devereke bi navûnîşan e.

Şêx Memdûh pêşî li gundê Birîfkanê sê salan li cem Hacî Mela Ebdullahê Ertûşî ku dersdarê Tekyeya Birîfkanê bû xwîndiye. Piştre  çûye gundê Spîndarê û li wir jî nêzî salekê li cem Mela Ehmedê kurê Mela Ebdulxaliq xwîndiye. Paştre çûye Hêşeta Mezin a li nêv Mizûriyan û li wir demekê maye, li Tekyaya Şêx Ebdurehman Ertûşî li nik dersdar Hacî Mela Ehmed xwendiye. Piştî demeke dirêj ku li wir maye, îcar çûye gundê Kemekayê û li cem dersdarê hêja Hacî Mela Îsa kurê Salihê Kemekî xwendiye. Li Kemekayê nêzî du salan digel pismamên xwe Şêx Celaledînê kurê Şêx Nûrî, Zeynelabidînê kurê Muhyedîn, Ebdulcebarê kurê Ebdulqehar û birayê xwe Ebdulhemîd  xwendiye. Paştre Şêx Memdûh ji Kemekayê çûye Zaxoyê û li cem Seydayê zana Mele Ehmedê kurê Mela Evdilxaliq xwendiye, li wir domandiye heta ku xwendinnameya seydatiyê ji dersdarê hêja Mela Ehmed wergirtiye.

Şêx Memdûhê Birîfkî helbestvanekî desthel, pir jîr û zîrek bûye. Çewa ku di helbestên wî de jî diyar dibe, di vehandin û lihevanîn, kêş, nikl û darêjtinê de li ser cûreyên klasîkî yên kurdî çûye. Xasma ew di vehandin û kêş û sengandinên Melayê Cizîrî û yên Feqiyê Teyran de gelekî têgihaştî û zana bûye. Bi taybetî jî ew heyran û rêzevanê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî bûye. Herweha li ser rêça wan çûye, di babet û şûfê helbestên wan de jî helbest afirandine. 
Belam tiştê ku tête ber çavan; Birîfkî li ser awayên hozanvanên Sedsala Bîstî pir bizavker bûye û her li ser şopa wan çûye, heta ji dest hatiye helbestên xwe bi kurdiyeke safî ristine û bi bêje û hevokên kurdî xemilandine.

Herweha Şêx Memdûh bi xeysetê rêberek ji yên Rêçika Qadirî, li her çar beşên Kurdistanê jî pir geriyaye û di wan geryan û rêwîtiyên xwe de gelek destnivîs û berhemên kurdî berhev kirine û ew ji mirinê rizgar hiştine. Lê li gorî gotinan, gelek ji wan berhem û bermayên ku hatine berhevkirin, heta niha jî derneketine ruhniyê û nişa xwe danexistine nêv adana çanda kurdî.

Ev çend helbestên Şêxê Birîfkî li jêrê wek nimûne rûqalî çavan dibin. Xasma ya bi sernavê "Welatê Min" ku zêdetir balkêş e:

Welatê Min

Çewa ku ji van herdu helbestên li jêrê diyar dibe, Şêx Birîfkî  ne tenê di 
welatparêziyê de, herweha di evîn û bengîtiyê de jî pir xametûjî kiriye û kela dilê xwe rijandiye:

Evîna Memdûh

Laleşîn

Şêxê Birîvkî vê helbesta xwe ya li jêrê jî, li gora nikl û mezeya helbestên Feqiyê Teyran ristiye:

Dîlberê

Şêx Birîfkî  vê helbesta xwe ya li jêrê jî, li gorî nikla helbesteke Melê Cizîrî ristiye û  wek diyarî pêşkêşê kovara HAWAR-ê kiriye:

Roj bête der, al sor û zer
Ev ro li ser banê te bit
Her dem bijî, bi keyf û xweşî
Çejna te jî pîroz bibit

Li baxçê gulan, li nav sinbilan
Seyran bikî şahê dilan
Bi keyf û sema, dwîr bî ji xema
Çejna te jî pîroz bibit

Heyva li ser te Çarde bit
Daîm bihar li erdê te bit
Li te çi mirad, her we bit
Çejna te jî pîroz bibit

Hindî ku padişah hebin
Hemî li ber pêyê te bin
Daîm di ferwara te bin
Çejna te jî pîroz bibit

Her dem şeva te ron bibit
Ji dil şahya te xwoş bibit
Çend roj hene her çejne bit
Çejna te jî pîroz bibit

.......................

Memdûh divêt ev hal e bit
Çejna te jî pîroz bibit.

Ev helbesta Birîfkî  ya li jêrê jî, bo şadiya Beyannameya 11ê adara 1971 hatiye ristin:

Spêdeya Yazdey Adarê
Ron kirin li çiya û deşt
Şahiya li serê Biharê
Kurdistan dîsa bû rewşen

Kurdistan dîsa bû rewşen
Mêrg û çîmen xemilîn
Surperî hatine semayê
Xwoş kirin sêran û geşt

Çejne bûn du li vê Biharê
Nevroz û Yazdê Adarê
Rabe da em biçine karî
Serê sala me gehişt.

Berhem 
Laleşîn (Helbest, 1977 Stockholm, ji aliye Zahid Birîfkanî)
Berhevkirina Dîwana Şêx Nûredînê Birîfkanî
Berhevkirina Dîwana Şêx Şemsedînê Exlatî (2001, Bi nave “Dîdarê Yar” ji aliye Zahid Birîfkanî)
El heqîqe wel beyan fî tercûmet sadat Birîfkan (verger, 1961)
Pêncî u Yek helbestvanên kurdî

Çavkanî 

Kovara Nûdem lêkolîna Zeynelabidîn Zinar

Jidayikbûn 1911
Mirin 1976
Kesên sedsala 20an
Alimên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd