nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Famîleya hêştiran

Hêştir, famîleya hêştiran  (Camelidae), famîleyek ji ajalên guhandar in. Lama, vîkûnya û hêştir dikevin vê famîleyê.

Dabeşandina zanistî 
Famîleya Camelidae
 †Binefamîleya Poebrodontinae
 †Binefamîleya Poebrotheriinae
 †Binefamîleya Miolabinae
 †Binefamîleya Stenomylinae
 †Binefamîleya Floridatragulinae
 Binefamîleya Camelinae
 Êla Lamini
 Cinsa Lama
 Lama Lama glama
 Guanako Lama guanicoe
 Cinsa Vicugna
 Vîkunya Vicugna vicugna
 Alpaka Vicugna pacos (previously categorized in genus Lama)
 Êla Camelini
 Cinsa Camelus
 Dromedar  Camelus dromedarius
 Bactrian camel Camelus bactrianus
 †Camelus sivalensis
Cinsa Camelops
 †Camelops hesternus
Cinsa Paracamelus
 †Paracamelus gigas

Galerî

Girêdanên derve 

 Pictures of camelid species

Hêştir 
Famîleya hêştiran
Famîleya pisîkan

Pisîkan (Felidae), famîleyek guhandarên goştxwer ku ji 30 milyon sal hate ser riwê Cîhanê.

Pisîka kedî canewereke navdar e ji vê famîleyê û wekî din pisîka kovî, pars, şîpa nêçirvan yan çîta, piling yan babir, şêr, weşek, kûgar, pilingê pinpinî yan jaguar û pir cureyên din.

Şayes

Reftar

Cureyên pisîkan li Kurdistanê

Pisika Wanê
Li Kurdistanê, di herêma Wanê de, pisîka Wanê heye. Bi giştî, rengê kurkê wê spî ye û çavên wê du rengên cuda ne. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.

Parsa revravî

Pars

Piling

Dabeşandin 
 Famîleya pisîkan Felidae
 Binefamîleya Felinae
 Cinsê Felis
 Pisîka (Felis bieti)
 Pisîka cengelan (Felis chaus)
 Pisîka Palasê (Felis manul)
 Pisîka (Felis margarita)
 Pisîka  (Felis nigripes)
 Pisîka kûvî an givir (Felis silvestris) 
 Pisîka malan (Felis silvestris catus)
 Cinsê  Prionailurus
 Pisîka pars (Prionailurus bengalensis)
 Pisîka (Prionailurus iriomotensis)
 Pisîka (Prionailurus planiceps)
 Pisîka (Prionailurus rubiginosus)
 Pisîka masîgir (Prionailurus viverrinus)
 Cinsê  Puma
 Kûgar,pûma,şêrê amerîkanî (Puma concolor)
 Jaguarûndî (Puma yagouaroundi)
 Cinsê Acinonyx
  Şîpa nêçirvan  (Acinonyx jubatus)
 Cinsê  Lynx
 Weşeka kanadayî (Lynx canadensis)
 Weşeka ewroasyayî (Lynx lynx)
 Weşeka îberî (Lynx pardinus)
 Weşek (Lynx rufus)
 Cinsê  Leopardus
 Pantanal (Leopardus braccatus)
 Kolokolo (Leopardus colocolo)
 Pisîka Geoffroy (Leopardus geoffroyi)
 Kodkod (Leopardus guigna)
 Pìsika Andê (Leopardus jacobitus)
 Pisîka Pampasê (Leopardus pajeros)
 Ozelot (Leopardus pardalis)
 Onzilya (Leopardus tigrinus)
 Margay (Leopardus wiedii)
 Cinsê  Leptailurus
 Serval (Leptailurus serval)
 Cinsê  Caracal
 Gureşk an gorewîlk (Caracal caracal)
 Cinsê  Profelis
 Pisîka zêrîn a efrîqî (Profelis aurata)
 Cinsê  Catopuma
 Pisîka zêrîn a (Catopuma badia)
 Pisîka zêrîn a asyayî (Catopuma temminckii)
 Cinsê  Pardofelis
 Pisîka marmarot (Pardofelis marmorata)

 Binefamîleya Pantherinae
 Cinsê  Neofelis
 Parsê ewravî (Neofelis nebulosa)
 Parsê ewravî yê Borneo (Neofelis diardi)
 Cinsê  Panthera
 Şêr (Panthera leo)
 Parsê Jaguar (Panthera onca)
 Pars û şek (Panthera pardus)
 Piling, beher an babir (Panthera tigris)
 Cinsê  Uncia
 Parsê Berfîn (Uncia uncia)

Çavkanî

Girêdanên derve
Guglielmo Marconi

Guglielmo Marconi, Yekem , FRSA [guʎ'ʎe:lmo mar'ko:ni] (jdb. 25ê nîsanê 1874 li Bologna; m. 20ê tîrmehê 1937 li Roma), fîzîknas, elektroendazyar û zanistekî navdar ê Îtalî bû. Wî bo cara yekemîn radyoyeka amatorî avakiribû.

Sala 1909î bi tevî Karl Ferdinand Braun Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Di avakirina Mîkrovellayan de xwedî roleke mezin bû.

Fizîknas
Endezyar
Kaşîf
Îtalî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1874
Mirin 1937
Zoqeyd

Zoqeyd () gundekî girêdayî bi Misirc a Sêrtê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê, li Deşta Xerzan dimîne.

Li bakurê Kurdistanê çend gund hene ku bi xwendin û zanînê hatine naskirin. Zoqeyd jî yek ji wan gundan e. Li vî gundî şaredarî jî heye û li dora 500î malbatên Kurd lê rûdinin. 

Li vi gundî, hetanî dawiya salên 1960î jî, sê medrese hebûne. Yek ji wan bi navê Medreseya Mezin dihate binavkirin. Şêx Mehmûdê kurê Şêx Evdilqehar, zanayekî mezin bûye. Şêx Cuneyd û Şêx Fudeyl herdu kurên Şêx Mehmûd bûne û ji bilî Rêçika Nexşebendî, ew di zanîn û têgihandinê de zanayên yekane bûne. Her yekê li medreseyekê ders dida feqeyan, bi sedan û bi hezaran cuwanên Kurd bawername ji destên wan wergirtine. 

Li herêmê piraniya zanayên olî yên ji 1930 heya 1970yî, li virê xwendine. Ji xwendina Medresê zêdetir, bi sedan ciwanên vî gundî zanîngehên cuda cuda xwendine û di bûrokrasiya Tirkiyê de cihne bala wergirtine. Piraniya axa gund kevirê spî ye û tahtok e. Ji ber hindê fabrîqeya Çîmento jî li nêzê gund hatiye çêkirin. Li deverên kevir û tahtok  rez, darên behîv, hirmê û wekî din pir hene. Li deverên dî jî dexl pir tê çandin. Kêmasiya avê pir lê heye. Barigehek leşkerên Tirkiyê li wirê hatiye bicihkirin. Ajalên wek pez, dewarên stûr lê têne xwedîkirin. Avahiyên xwendinê çend dibistan, xwendegeha navîn û dibistana amadeyî (lîse) lê hene. Piraniya xaniyên gundiyan bi kevirên req hatine çêkirin, lê gelek xaniyên ji hesin û çîmento jî lê têne dîtin. Nişteciyên gund ne girêdayî bi tu eşîreke Kurd ve ne.

Gundên Misircê
Firexaneyî

Firexaneyî an pirxaneyî, ango organîzmayekê ku ji zêdeyî xaneyekê pêk tê; ji pir, gelek xaneyan pêk tê.Mirov zindewerek firexaneyî ye.

Biyolojî
Abuzer Önen

Abuzer Önen serokê şaxa DEPê ya Semsûrê bû û di nîsana 1994î de ji aliyê hêzên çekdar ên dûgela Tirk ve hatiye kuştin.

Siyasetmedarên kurd
DEP
Goriyên mêrkujiyê
Mirin 1994
Beşar Esed

Beşar Esed (; jdb. 11ê îlonê 1965) ji sala 2000î vir ve, piştî mirina bavê xwe Hafiz Esed serokdewletiya Sûriyê dike.

Piştî ku bavê wî yanî serokkomarê Sûriyê yê berê wî mir, demeke kin bi armanca wekîl Abdulhalim Haddam bû serokkomar. Piştre, Beşar Esed hat û li cihê wî bû serokkmar. Beşar Esed, demekê li Zanîngeha Şamê xwend. Piştre çû Îngilistanê û li wir xwend. Di qada doktoriya nexweşiyên çavan de xwandina li Îngilistanê kir. Berî Beşar Esed, birayê wî Basîl Esed, weke yê ku wê bûba serokkomarê dewletê. Lê piştî ku ew di sale 1994an de wî di qezayakê de jiyane xwe ji dest da, piştre ew hat û li şûna wî bû yê ku wê bibe serokkomarê Sûriyê piştî bavê xwe re.

Hafiz Esed, zewiciye û navê jina wî Esma Esed e. Heta niha 3 zarokên wan hene.

Serhildana gelê Sûriyê li dijî rejîma wî 
Di sala 2011ê de li Sûriyê serhildana li dijî rejîma Beşar Esed dest pê kir û heta îro şerê navxweyî yê Sûriyê berdewam e. Di vî şerî de bi hezaran sivîl bi destê rejîmê hatine kuştin.

Çavkanî 

 Wikipediya bi zimanê îngilîzî, .

Siyasetmedar
Kesên ji Sûriyê
Kesên ji Şamê
Serok
Jidayikbûn 1965
Mirovên zindî
Rênasî

Rênasî pirtûkeke Şêx Xiyasedîn Emre ye.

Di 1967-68an de bi  tîpên erebî, bi kêş, nikl û qafiye hatiye nivîsandin. Tê de 20 beş hene ku her yekê li ser babeteke cuda hatiye nivîsandin. Tevek 684 malik in. Çapa bi tîpên latînî û ya bi tîpên erebî digel êk hatine çapandin. Li dora 150 rûpelî heye.

Tîpguhaztina ji alfabeya erebî, amadekirina ji bo çapê û mîzanpaj ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve ye.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Winterthur

Winterthur, bajarekî Swîsreyê ye. Nifusa winterthur 100.000 e.

Girêdanên derve 

Swîsre
Bajarên Swîsreyê
Ebdulqadirê Geylanî

Ebdulqadirê Geylanî (jdb. 1078 Gilan - m. 1166 Bexda) nivîskar û alimekî misilman ê Fars ko terîqeta qadirî girêdayî baweriyên wî ye. Gora wî li Bexdayê ye.

Jînenîgar 

Navê wî yê tivav Ebû Salih Seyîd Muhyedîn Ebdulqadirê Geylanî ye. Ew li serê heyva remezana sala 470yî mişextî (1078an) di malbateke seyîd de li gundekî herêma Gilanê li bakurê Îranê hat dinyayê.

Ji bo dûmandina xwîndina xwe çû Bexdayê û fiqih û şerîet li ser rêbaza Henbelî xwend û bû yek ji navdarên mezheb ango rêçika Henbelî. Di tesewwufê ango sofiyatiyê da, ew yek ji murîdên Cuneydê Bexdayî bû. 
Nasnav  wî ev in: muhyeddîn (vejînendeyê dînî), Siltanê Ewliyayan û Xews

Wî 4 jin û 49 zarok (27 law û 22 dot) hebûn. Gorr û mezarê yek ji pisên wî Şêx Ebdulezîzê Geylanî li bajarê Akrê ye.

Malbata wî
Ebdulqadirê Geylanî gelek xort û keçên wî hebûn.  Bi navgîniya wan, emrê Qadirî li Misir, Afrîkaya Bakur, Endulus (Spanya), Iraq, Sûriye û Anatoliya belav bû.  Yek ji kurên wî,  Ebdurrehman Şerafeddîn Îsa, li Misrê bicîh bû û kalikê şerîfên Qadiriyên li Misrê ye. Neviyên Ebdulqadir Geylanî li Afrîkaya Bakur bi piranî wekî "Şerif", û li Iraq, Sûriye û Anatoliyê wekî Seyîd û Geylanî têne binav kirin.

Pirtûkên Ebdulqadirê Geylanî 

 Futuh al-Xeyb
 El-Fath ar-Rabbani 
 Cala' al-Khawatir 
 Malfuzat
 Al-Ghunya li-Talibi Tariq al-Haqq
 Khamsata 'Ashara Maktuban
 Al-Fuyudat al-Rabbaniyya
 Bashair al-Khairat 
 Kitab Sirr al-Asrar wa Mazhar el-Anwar

Çavkanî 

Qadirî
Fîlozofên kurd
Jidayikbûn 1078
Mirin 1166
Nivîskarên kurd
Alimên kurd
Hedîsvanên kurd
Fiqihnasên kurd
Kesên sedsala 12an
Hedîsvan
Georges Pompidou

Georges Jean Raymond Pompidou (5ê tîrmehê 1911 - 2ê nîsanê 1974). Di navbera salên (20 tîrmeh 1969 - 2 nîsan 1974) serokkomarê Fransayê bû.

Siyasetmedarên fransî

Jidayikbûn 1911
Mirin 1974
Girêçikpê

Girêçikpê an Artropod (Arthropoda) ango, filûma Arthropoda, ji zimanê grekî ἄρθρον arthron, "girêçik" û ποδός podos, "pê") mezintirîn filûma heywan yan caneweran e û mêş, pîrik, pezpezok û gelek girêçikpiyên din dikevine vê filûmê, gor zanyaran ku der dorî %80 ji Artropodan e.

Şayes

Anatomî

Refatr

Dabeşandin 
 Binefilûm Trilobitomorpha
 Trilobita - Trîlobît (mirî ye)
 Binefilûm Chelicerata
 Arachnida - Pîrik, dûpişk û hwd.
 Merostomata  
 Pycnogonida - Pîrikên deryayê
 Eurypterida - Dupişkên deryayê (mirî ye)
 Binefilûm Myriapoda
 Chilopoda - Şehê mar, şemar 
 Diplopoda  
 Pauropoda
 Symphyla
 Binefilûm Hexapoda
 Insecta - Mêş û mûr
 Collembola  
 Diplura
 Protura
 Binefilûm Crustacea
 Branchiopoda 
 Remipedia
 Maxillopoda  
 Ostracoda  
 Malacostraca - Kêvjala deryayê, kêvjal û kuliyê deryayê

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Girêçikpê
Şepeta

Şepeta an jî Şepetan (), gundekî girêdayê navçeya şemzînanê ye. Di şemzînan de gundê herî mezin Şepeta ye. Hejmara Şepeta nêzi heft hezar e. Rûniştevanên gundi ji çar 'eşîran pêk tên. Ew 'eşîr jî ev in: Herkî, Gerdî, Muzurî u Bêgaltewî. Gundê şepeta dengdarî ya xwe ava xwe girtî ye. Gundê şepeta de sê tax (mehelle) he ne. Ew tax ev in: Bîto, Êlde û Meydan. Di gundi de dibistana seretayî ya Şehît memîş û dibistana navîn a Atatürkê he ye. Hecî Mehmût Özel 56 sala muxtariya gundî kirî ye. Di gundi de Endustirî ya argûn jî he ye. Di aliyê rastê ya gundî de çiyayê Kelê (Efkar Dağı) û di nava gundi de jî pireka dîrokî heye. Li gorî gotinan ew pir ji aliyê gawiran ve hatiye çêkirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Parazoa

Parazoa binecîhaneke gelek kevn a ajalan e. Îro bi tenê heyînên wek îsponcan di vê binecîhanê de dimînin û filûma porîferan (Porifera) çêdikin. Zêdeyî 5.000 cure hene.

Heywan
Qesra Îshaq Paşa

Qesra Îshaq Paşa, Qesra Behlûl Paşa, Koşka Îshaq Paşa yek ji koşkên navdar ên Bakurê Kurdistanê ye û li axa Bazîdê ye.

Koşk ji aliyê Îshaq Paşa ve, di sala 1199ê koçî/1784ê zayînî de hatiye avakirin. Gorî dîroka fermî ya tirkan di nava 99 salan de avakirina wê hatiye bidawîkirin. Mîmariya koşkê elementên kurdî, romayî û farisî (bo mînak selcûqî) dihewîne. Sûrên wê bi nexşên giranbiha hatine nexşandin. Di avakirinê de koşk du qatî bûye lê qata jorîn êdî nemaye.

Koşk gelek caran ji aliyê dewlet û mîrîtiyên kurdan ve hatiye restorekirin. Di wêjeya kurdî gelek caran bûye kaneke navdar. Ehmedê Xanî jî li heman koşkê jiyaye û perwerde daye. Niha goristana Xanî li wir e. Mûsa Anter gelek caran koşk wekî "Tirba yan goristana Ehmedê Xanî" bi nav dikir. Dîsa Mizgefta Bazîdê jî li cem wê ye.

Di dagirkirina rûsan a salên 1828 – 1829'an de, deriyê koşkê yê xwerû zêrîn bû, hatiye birin û niha li mûzexaneya Moskoyê tê parastin. Li koşkê hemam, mizgeft, goristan, kulîn, hewliya xwarinê, salona pêşwaziyan, harem û sîstema germkirina hilmê (wekî kalorîferên îro) heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Koşkên li Kurdistanê
Şerefxanê Hekarî

Şerefxanê Hekarî (1682, Colemêrg - 1748, ?) Helbestvanekî kurdî yê klasîk bû

Mixabin me derbarê vî nivîskarê hêja de, agahdariyekê bi dest nexist. Tenê li gor gotina nivîskarê nemir Mihemed Emîn Zekî ku gotiye: Şerîfxan di sala 1693an de ji diya xwe re çêbûye. Ji xelkê Colemêrgê ye, lê bi eslê xwe ji mala Mîrê Bedlîsê ye. Şerîfxan bi kurdî û farisî gelek helbest ristine û di sala 1748an de jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Belê nemir Mihemed Emîn Zekî, wekî din zêde li serê tiştekî din nenivîsîye.

Mijarên têkildar 
 Lîsteya zanyarên kurd

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Hekariyê
Fîlozofên kurd
Jidayikbûn 1682
Mirin 1748
Mêş û mûr

Mêş û mûr, buxik an buhik (bi latînî, Insecta) çîneke di nav girêçikpêyan de ye. Zêdeyî milyonek cureyên mêş û mûran hene li ser riwê erdê; balbalok, kulî, perîdank, mêşhingiv, mêşên cuda cuda, kêzik, mûrî û gelek cureyên din dikevin vê çînê.

Şayes

Morfolojî û fizyolojî

Reftar

Pirbûn

Xwarin

Dabeşandin 

Bineçîna Apterygota
 Archaeognatha
 Thysanura
 Monura (fosîl)
Bineçîna Pterygota
 Jêreçîna Paleoptera (dibe ku parafîletîk be)
 Ephemeroptera 
 Palaeodictyoptera (fosîl)
 Megasecoptera (fosîl)
 Archodonata (fosîl)
 Diaphanopterodea (fosîl)
 Protodonata an  Meganisoptera (fosîl)
 Protanisoptera (fosîl)
 Triadophlebioptera (fosîl)
 Protozygoptera an jî Archizygoptera (fosîl)
 Odonata - Zencere, moza zêrîn û hwd.
 Jêreçîna Neoptera
 Serekoma Exopterygota (?)
 Caloneurodea (fosîl)
 Titanoptera (fosîl)
 Protorthoptera (fosîl)
 Plecoptera
 Embioptera
 Zoraptera
 Dermaptera
 Orthoptera - Kulî, cobir û hwd.
 Serekoma pêşniyarkirî ya Dictyoptera
 Phasmatodea (?)
 Grylloblattodea (?)
 Mantophasmatodea (?)
 Blattodea - Zirkêtk, zirqîtik an zirxîtik
 Isoptera - Termît an textekawûs
 Mantodea - Balbalok
  Serekoma pêşniyarkirî ya Paraneoptera
 Psocoptera - Spiha kitêban
 Thysanoptera
 Phthiraptera - Spih
 Hemiptera - Kêzik
 Serekoma Endopterygota
 Hymenoptera - Mûrî, mêşhingiv, pîzalok, pîzang û hwd.
 Coleoptera - Bezimk, bizimk, gawuk an textebît
 Strepsiptera
 Raphidioptera
 Megaloptera
 Neuroptera
 Serekoma pêşniyarkirî ya Mecopteroidea/Antliophora
 Mecoptera
 Siphonaptera - Kêç
 Diptera - Mêş
 Protodiptera (fosîl)
 Serekoma pêşniyarkirî ya Amphiesmenoptera
 Trichoptera
 Perîdank - Pelatînk, perperok, pîrika titijê, gazûz û hwd.
 Incertae sedis
 Glosselytrodea (fosîl)
 Miomoptera (fosîl).

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Insects of North America
 Overview of Orders of Insects
 A Safrinet Manual for Entomology and Arachnology SPC
 Tree of Life Project  – Insecta, Insecta Movies 
 Insects of Brazil 
 Insect Morphology  Overview of insect external and internal anatomy
 Fossil Insect Database International Palaeoentological Society
 UF Book of Insect Records
 InsectImages.org 24,000 high resolution insect photographs
 BBC Nature:  Insect news, and video clips from BBC programmes past and present.
 The Nature Explorers  Many insect video clips.

 
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Entomolojî
Klasîk

Klasîk, wek bêje bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek wateyên cihê tê fêmkirin. 
Îcar ji ber ku piraniya berhemên kurdî bi kêş û nikl û qafiye hatine nivîsandin, ji wan re klasîk tê gotin.

Lê gava bêjeya klasîk tê gotin, di serê pêşî de tiştên kevn, yên ku dema wan bihurîye tên hişê mirov. Ev yek rast e!
Bêguman çi tiştê gava kevn dibe, bihayê wî jî kêm dibe. 

Sedemê ku piraniya nivîsên kurdî yên kevn helbest, ev e: Li gor lêkolîna di salên dirêj de, derketiye  holê ku ev hawe ji ber nerihetî û belengaziya Kurdan çêbûye. Lewra berî Îsa Pêxember di sedsala çaran de gava dora Amedê bi vê bedena bilind ku hatiye dorpêçkirin, heta îro jî, ew kul û derd li nava Kurdan her didomînin.  

Îcar gotineke kurdî heye, dibêjin: Girîn ji mêran re eyb e. Nexwe êdî gazin ji hebûna hewqas helbest jî nayê kirin. 

Li dinyayê tenê du tişt hene ku bi kevnbûnê, bihayê wan zêdetir dibe. Yek mirov e û ya din jî berhemên mirovan in. Nirxê mirovî di jiyana xwe de zêde nayê dayîn herweha nayê dîtin jî. Lê bê guman e ku mirov piştî mirina xwe, dibin sê beş: 

 Mirovê baş e ku bi başîtiya xwe hatiye naskirin. Ew kesê wisa, dikeve nava dilê gelê xwe û tu carê jî nayê jibîrkirin, di mêjû de jî rûpelekî zêrîn ji xwe re vedike. 
 Mirovê xirab û cewrkar e. Ew kes, bi xirabiya xwe hatiye naskirin û tu car jî nayê jibîrkirin.
 Mirovek jî heye ku ne baş e û ne jî xirab e. Ew kesê wisa demekurtek piştî mirina xwe bi temamî tê jibîrkirin.

Îcar mirovê baş ew e ku xizmetekê ji mirovan û mirovatiyê re kiriye, berhem afirandine û ji nivşên pişt xwe re wek diyarî hiştine ku bi sedê salan û bi hezarê salan jî, nivşên li jiyanê sûd ji wan dibînin. 

Ha ev berhemên kurdî yên klasîk jî, tev ji aliyê bav û kalên Kurdan ên bîrewer ve hatine afirandin û ev e bi sedê salan e, bi hezarê salan e, piştî mirina wan jî, ev nivﬂên niha berhemên wan dixwînin, sûd ji wan werdigirin, xwe bi şîret û pendên wan sererast dikin û bi wan jî hertim serbilind in û dê serbilind jî bimînin.

Klasîkên Kurdî li ser bingeha Folklora Kurdî ava bûne û ji gotin û meselok û biwêjên kurdî jî dagirtî ne. 

Peyîtandina vê yekê jî, çewa ku nemir Ehmedê Xanî jî gotiye, amac gotin û guzaf in, lê wî Mem û Zinê kirin behane û berhema xwe ya vêjeyî honaye.

Mijarên girêdayî 
 Klasîkên kurdî
 Klasîkên kurmancî
 Klasisîzm

Wêje
Stîlo

Stîlo an jî stîlograf (bi îngîlîzî: fountain pen, pênûsa bi înkar-hubir-murekeb) pênûseke ku xwedî xezneyekê murekebê (avnûsk) ye.

Stîlograf cara pêşîn 1800'î de li Ewropa hat nûvedan. Şilnivîsê nûjen yê ku em îro bikartînin, ji aliyê Edson Watterman ve di sala 1884'ê de hate nûvedan.

Ji destpêkê heta niha gelek şêweyên stîlo derket holê û pêşket. Gelek cureyên wek bi kaşan, bi pîston, bi misîn û hwd. yê stîloyan hene. Xwedî mekanîkeke bi kitekit e.

Nûvedan
Rawalpindî

Rawalpindi () bajarekê banî ya Potwarê nêzîkî paytexta Pakistanê Îsalamabadê li istan anko wîlayeta Puncabê e. Rawalpindi Bingehê Serekî yê Arteşê Pakistanê ye û berî avakirina Îslamabadê heta salên 1960an paytexta Pakistanê bû. Frîngeha Navneteweyî ya Îslamabadê di rastîye da li Rawalpindiyê ye.

Erdnîgar
Çengrast (candar)

Orthoptera ango çengrast komeke li çîna mêş û mûran e. Kulî û çirçirk dikevin vê komê. Çirçirk bi lêdana her du baskên xwe dike çîreçîr.

Dabeşandina koma Orthoptera
Binekoma Ensifera - Çirçirk, buhikên wek çirçirkan û hwd.
Jorefamîleya Gryllavoidea (mirî ye)
Gryllavidae (mirî ye)
Jorefamîleya Grylloidea
Baissogryllidae (mirî ye)
Gryllidae - Çirçirk, sîsirk an kirîsk
Gryllotalpidae - Cobir
Mogoplistidae
Myrmecophilidae - Çirçirkên wek mûriyan
Protogryllidae (mirî ye)
Jorefamîleya Hagloidea
Haglidae (mirî ye)
Hagloedischiidae (mirî ye)
Prophalangopsidae
Tuphellidae (mirî ye)
Jorefamîleya Phasmomimoidea (mirî ye)
Phasmomimidae (mirî ye)
Jorefamîleya Rhaphidophoroidea
Rhaphidophoridae - Çirçirk
Jorefamîleya Schizodactyloidea
Schizodactylidae - Çirçirk
Jorefamîleya Stenopelmatoidea
Anostostomatidae - Çirçirk
Cooloolidae
Gryllacrididae - Çirçirk
Stenopelmatidae - Çirçirk
Jorefamîleya Tettigonioidea
Haglotettigoniidae (mirî ye)
Tettigoniidae - Çirçirkên katidîd
Binekoma Caelifera - Kulî û buhikên wek kuliyan
Jêrekoma Acrididea
Jorefamîleya Acridoidea
Acrididae - Kulî û buhikên wek kuliyan
Charilaidae
Dericorythidae
Lathiceridae
Lentulidae
Lithidiidae
Ommexechidae
Pamphagidae
Pyrgacrididae
Romaleidae
Tristiridae
Jorefamîleya Eumastacoidea
Chorotypidae
Episactidae
Eumastacidae
Euschmidtiidae
Mastacideidae
Morabidae
Promastacidae (mirî ye)
Proscopiidae
Thericleidae
Jorefamîleya Locustopsoidea (mirî ye)
Araripelocustidae (mirî ye)
Bouretidae (mirî ye)
Eolocustopsidae (mirî ye)
Locustavidae (mirî ye)
Locustopsidae (mirî ye)
Jorefamîleya Pneumoroidea
Pneumoridae - Kulî
Jorefamîleya Pyrgomorphoidea
Pyrgomorphidae - Kulî
Tanaoceridae
Jorefamîleya Tetrigoidea
Tetrigidae
Jorefamîleya Trigonopterygoidea
Trigonopterygidae
Xyronotidae
Jêrekoma Tridactylidea
Jorefamîleya Dzhajloutshelloidea (mirî ye)
Dzhajloutshellidae (mirî ye)
Jorefamîleya Regiatoidea (mirî ye)
Regiatidae (mirî ye)
Jorefamîleya Tridactyloidea
Cylindrachetidae
Rhipipterygidae
Tridactylidae - Çirçirkên hûrik

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çangrast
Mêş û mûr
Mantidae

Famîleya balbalokan (bi latînî, Mantidae) yek ji mezintirîn famîle ye di nav koma Mantodea de. Tê de cureyên balbalok an hesîkên xwedî hene.

Binefamîleyên balbalokan
Orthoderinae
Choeradodinae
Caliridinae
Tarachodinae
Vatinae
Oligonychinae
Haaniinae
Thespinae
Deroplatinae
Phyllotheliinae
Oxyothespinae
Amelinae
Angelinae
Mantinae
Sibyllinae
Compsothespinae
Iridopteryginae
Schizocephalinae
Photininae
Toxoderinae

Koşkar
Wilhelm Röntgen

Wilhelm Conrad Röntgen (jdb.  li Lennep, îro taxeke bajarê Remscheid; m.  li München) fîzîknas û kaşîfekî Alman bû.

Wî bo cara pêşîn bandora pêlên radyoaktîv ên nediyar pêderxistiye û pêleke bi nameyê wî tê binavkirin xistiye xizmeta bijîşkiyê. Pêla ku bi navê wî tê binavkirin ji wî re di sala 1901î de Xelata Nobel a fîzîkê tîne. Îro li seranser cîhanê di pişkîna nexweşan de Röntgen tê bikaranîn.

Bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Wî xwandina xwe ya bilind li ser fîzîkê kiriye û di sala 1900î de wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Müchenê dest bi kar kiriye. Li ser angaştên wî piştî mirina wî makîneya ku tîrêjên Röntgen dineqşîne ser du-dîmeniyê tê çêkirin û bikaranîn.

Kaşîf
Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pieter Zeeman

Pieter Zeeman (jdb.  li Zonnemaire Schouwen-Duiveland, Zeeland, Holland; m.  li Amsterdam) yek ji fîzîknasên navdar ên Hollandî bû.

Sala 1902î bi tevî Hendrik A. Lorentz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Jînenîgarî 

Li zanîngeha Leiden, perwerdeya fîzîkê dîtiye. Sala 1908î payeya profesoriyê werdigire. Gerînendetiya enstîtuyeke fîzîknasiyê dike. Hêj di zarokciwaniya xwe de balê berdide fîzîkê û nêrînên xwe di kovareke bi navê Nature (Kovar) de diweşîne. Angaştên wî bala fîzîknasên hemandemî dikişîne.

Fizîknasên holendî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Çirçirka zevî

Çirçirka zevî (bi latînî, Gryllus campestris) cureyekî çirçirkan (Gryllidae) e .

Şayes 
Dirêjbûna nêr 19-23 mm e û ya mê jî 17-22 mm e. Li havînan çîreçîra nêrên çirçirkan tê bihîstin.

Navên cuda yên çirçirkan
Sîrçirk
Kirîsk
Çîçirik

Çavkanî

Girêdanên derve 

  Large photo of cricket
  Translocation of the field cricket in Britain (Natural History Museum)

Çirçirk
Mêş û mûr
Mêş û mûrên Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Cobir

Cobir an cûbir (bi latînî, Gryllotalpa), li hinek herêman wek bêvilpan, meqesok, lar, devqusk an quzgezk jî tê naskirin,  buxikeke di çîna mêş û mûran de ye. Cobir di erdê de qulan vedike û bi devê xwe kok û rehên fêkî û giha diqusîne. Loma bi zimanê îngilîzî jê re dibêjin "çirçirka koremişk". Dirêjbûna cobir 3-5 cm e.

Li Kurdistanê, bi taybetî cureyê Gryllotalpa vulgaris bi berfirehî li erd û zeviyên avdanê tê dîtin.

Heywan
Mêş û mûr
Pîzalok

Pîzalok, pîzag, pîzpîzonk, mozqirtik an mozeqirt (bi latînî, Vespula vulgaris) buxikeke reş û zer e di çîna mêş û mûran de. Dirêjahiya wê 17-20 mm e. Pîzalok hêlînên mezin çêdikin.

Pîzalok mêşeke bi zîx e. Di govdeyî ewê da daximê reş û zer hene. Pîzpîzonk telaqan (kewar) çêdike û hingiv çêdike.

Pêşangeh 

Vespidae
Pîzang

Pîzang an moza keran (bi latînî, Vespa crabro)  cureyê famîleya pîzalok û pîzangan (Vespidae) yê ter mezin e. Cureyekî êrişkar e û wextê xwe diparêze vedide. Pîzang hêlînên mezin çêdikin.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Vespidae
Albert Fert

Albert Louis François Fert (jdb.  li Carcassonne, Aude) fîzîknasekî fransî ye. Sala 2007î guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Jînenîgarî 

Bavê wî jî fîzîknas bûye. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Toulouse, ji sala 1957 heya 1962î perwerdeya Matematîk û fîzîkê li École normale supérieure ya li Parîsê dibîne. Ji sala 1962 heya 1964 li zanîngeha Grenoble asîstaniyê dike û bi angaştnameya xwe ya bi navê Résonance magnétique nucléaire de l'hydrogène absorbé par le palladium (Berevaniya dendikî ya oksîjenê ya palladîûm mijandiye) dibe doktorê fîzîkê. Bi hin komên lêkolînê tevlî xebatên zanistî dibe. Gelek xelatan werdigire. Li ser nîkel û hesinê lêkolînên zanistî dike. Sala 2007î bi tevî Peter Grünberg, Xelata Nobel werdigire.

Berhem (bi Fransî, Îngîlîzî û Almanî) 

Ew ji zêdetirî 300 daxûyaniyên zanistî diweşîne. Hin ji wan ev in.

 Propriétés de transport électrique dans le nickel et le fer. Dissertation, Paris 1970
 mit I. A. Campbell: Transport properties of ferromagnets. in: Erich Peter Wohlfarth (Hrsg.): Ferromagnetic Materials. Band 3, North Holland, Amsterdam [u.a.] 1982, ISBN 0-444-86378-8
 mit P. Bruno: Interlayer coupling and magnetoresistances in multilayers. In: J. Anthony C. Bland (Hrsg.): Ultrathin Magnetic Structures. Band 2, Springer, Berlin 1994, ISBN 3-540-57687-8
 mit A. Barthélémy und F. Petroff: Giant Magnetoresistance of Magnetic Multilayers. In: Kurt Heinz Jürgen Buschow (Hrsg.): Handbook of Magnetic Materials. Band 12, North-Holland, Amsterdam [u.a.] 1999, ISBN 0-444-50249-1

Xelatên wergirtiye 

1994 International Prize for New Materials (American Physical Society)
1994 Magnetism Award (International Union of Pure and Applied Physics)
1994 Grand prix de physique Jean Ricard (Société française de physique)
1997 Hewlett-Packard Europhysics Prize (European Physical Society)
2003 Goldmedaille (Centre national de la recherche scientifique)
2007 Xelata Japon
2007 Xelata Gur
2007 Xelata Nobel a fîzîkê
Doktoriyên şerefê: University College Dublin - National University of Ireland, Dublin (2003), Technische Universität Kaiserslautern (2006)

Endamî 

1970 Société française de physique
2004 Académie des sciences

Fizîknasên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1938
Mêr
Mirovên zindî
Partiya Serxwebûnê ya Porto Rîkoyê

Partiya Serxwebûnê ya Porto Rîkoyê, ango bi spanî: Partido Independentista Puertorriqueño, bi îngilîzî: Puerto Rican Independence Party (PIP), partiyeke polîtîk a Porto Rîkoyê ye. Di sala 1946an de hatiye damezirandin.

Partî bi rêbazên sosyaldemokrat li azadiya Porto Rîko ji DYA û çareseriya pirsgirêkên welêt digere. Duyemîn kevne-partî ya li vê giravê ye. PIP endamê Sosyalîst Enternasyonalê ye.

Çavkanî

Serxwebûnê 
Serxwebûnê 
Serxwebûnê 
Serxwebûnê 
Avabûnên 1946an
Peter Grünberg

Peter Andreas Grünberg (jdb.  li Plzeň, Bohemya (îro Çekya) - m. 7ê nîsana 2018an li Jülich, Nordrhein-Westfalen, Almanya), fîzîknasekî alman e. 

Ew pirranî li ser mijara tevahiya girseyê, bi binavkirineke din berxwedana mezin a manyetîkî sekiniye. Wî keşfa GMR-Effektê kiriye. Ji ber xebatên xwe sala 2007î bi tevî Albert Fert guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin. Xebatên wî riya dîskên xwedî kapasîteyên mezin ê lêbarkirinê vekiriye.

Mirin 2018
Fizîknasên alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gabriel Lippmann

Gabriel Lippmann (jdb. 16ê tebaxê 1845 li Bonnevoie, Lûksembûrg; m. 13ê tîrmehê 1921 li ser deryayê) fizîknasekî navdar ê fransî bû.

Wi keşfa ku bi navê birêvebirina Lippmann tê zanîn, kiriye û xebatên wî asta fotografgeriya bireng gelek bipêşxistiye. Sala 1908an Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Çavkanî 

Fizîknas
Kaşîf
Fransî
Luksembûrgî
Xelatgirên Nobela Fizîkê

Jidayikbûn 1845
Mirin 1921
Fizîknasên fransî
Willis Lamb

Willis Eugene Lamb (jdb.  li Los Angeles) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1955î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Jiyan 

Sala 1930î li zanîngeha Berkeley a Kalîforniya dest bi perwerdeya kîmyayê kiriye. Li DYA û Brîtanyayê di gelek zanîngehan de dersdarî kiriye. Bi navê Xijbûna - cihveguheztina Lamb keşfekî wî yî teorîk heye. Ji sala 1974î virde wekî profesor li Zanîngeha Arîzonayê dixebite.

Girîngiya Lamb 

Li ser mijarên wekî bagerên kozmîk, angaştên rûerdî, strûktûra dendikî, ristina magnetronan û elementên wekî deuteryûm, helyûm, oksîjen hwd sekiniye û angaştên têr dagirtî pêşkêş kiriye.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mirin 2008
Rêxistina Neteweyî a Mafên Mirovan li Sûriyê

Rêxistina Neteweyî a Mafên Mirovan li Sûriyê (en: National Organisation for Human Rights in Syria) rêxistineke mafên mirovan li Sûriyê ye.

Girêdanên derve 
 Malpera NOHRS 

Rêxistina mafên mirovan
Xelesinî

Xelesinî eşîreki di Agirî de ye. Yek ji milên êla Sipkî ye.

Rivayet ewe ku Xelesinî eşîrekî bin Sîpkî ye. Ji Êzdî zewicîne û navê eşîrê Êzdî ji "Hesinî" bû ye. Ewna jî bûne " Xalê Hesinî". Û dem derbas bû ye gotin guhertîye ku " xelesinî" bû ye...

Eşîr
Xweza

Xweza an sirûşt ji cihê ku jiyan lê dibe re tê gotin.   
Di zimanê kurdî de, pirranî bêjeya "xweza" tê bikaranîn û ji xwe+za, ango ya ku bi xwe zaye tê. Herçendî peyv cihê ku lê jiyan dibe nîşandide jî, ji vê kokê gelek bêje hene û her yek cîhana, naveroka û teybetmendiya wê bêjeyê nîşandide. Li hin deverên Kurdistanê bêjeya sirûşt jî tê bikaranîn ku heman wateyê dide. 

Devedor, demedor an hawirdor jî bi wateyeke berfireh tê bikaranîn lê bêjeya xweza hemiyan dihewîne û ji wan mezintir e. Mirov dikare devedora miravahiyê wekî xwezaya mirovahiyê bilêvbike lê Xweza devedorên bêdawî dihewîne û mirov jî ne tenê ne di xwezayê de.

Binêrin 

 Dîroka devedorê
 Xwezapolîtîk
 Dadmendiya xwezayî
 Civaknasiya devedorê
 Psîkolojiya devedorê
 Zanistiyên xwezayê
 Recycling
Protokola Kyotoyê
 Abgas
 Ekosîstem
 Biyotop
 Faktora devedorî
 Parastina devedorê
 Saziyên parastina devedorê
 Qirêjbûna xwezayê
 Zanyariya devedorê
 Saziya devedorê
 Wezareta parastina xwezayê
 Pisrgirêkên devedorê
 Gazên ziyandar
 Immission

Wêje 
 Atlas mondial du développement durable. Anne-Marie Sacquet. Concilier économie, social, environnement. Collection autrement. 2002.
 ISBN 2-7467-0234-7
 Atlas mondial de l'eau. Une pénurie annoncée. Salif Diop - Philippe Rekacewicz. Collection Autrement. 2003. ISBN 2-7467-0334-3
 Umwelt. koncepce ziteho sveta Jakoba von Uexkülla. Klikova A, Kleisner A (eds). Amfibios, Svazek 4, 2006. Prag. ISBN 80-86818-24-1
 Schmittner K.-E., Giresse P., 1999. Micro-environmental controls on biomineralization: superficial processes of apatite and calcite precipitation in Quaternary soils, Roussillon, France. Sedimentology 46/3: 463-476.

 
Zanista hewirdorê
Gotarên mijarên sereke
Hideki Yukawa

Yukawa Hideki (bilêvkirina bi kurdî: Yûkava Hîdekî, japonî: 湯川秀樹; * 23ê kanûna paşîn 1907 li Tokyo; m. 8ê îlonê 1981) fîzîknasekî Japon bû.

Sala 1949î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Sala 1955î bi tevî 10 navdaran Russell-Einstein-Manîfestoyê dax (mor, îmze) dikin kû ev daxûyanîname bidawîanîna çekên atomî digot. Mirovekî zîrek bû. Hêj di 26 saliya xwe de wekî profesor li Zanîngeha Osakayê dest bi xebatê dike.

Ew pirranî li ser fîzîka angaştî û bi taybetî jî li ser fîzîka elementarî radiwestiya. Ji xeynî dersdayînên li zaningehan, xwedî doktoriyên şerefê jî bû. Wî bi navê Potensiyela Yukawa formûlekî jî li fîzîkê zêdekiriye.

Fizîknas
Japonî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1907
Mirin 1981
Derûnnasiya derdorî

Derûnnasiya derdorî, psîkolojiya derdorî, ekopsîkolojî yek ji dîsîplînên nû yên zanistiya derûnnasiyê ye. Bi modela mirov-derdor-bandora dualî tê ravekirin. Li têkilî û bandora derdorê li ser derûna mirov an berevajiya wê dikole û bi rêbaza zanistiyê destkeftiyên xwe radixe ber çavan.

Cara pêşîn ji aliyê Jakob Johann von Uexküll ve bi tundî bal li vê prosesê hatiye kişandin û girîngiya wê hatiye destnîşankirin. Gihîştin û bipêşketina hişarê bi qasî ku di bin bandora kanên hundirîn de ye (wekî îd û ego), ewçend jî di ya kanên derdorî (superego) de ye. Mirov him ji devedora xwe digire, him jî lê bandorê dike. 

Ev dîsîplîna han, sazûmaniya mirov-derdor-bandora dualî bingeh digire û li ravekirin û têgihîştina vê sazûmaniyê digere. Ev dîsîplîna han sûdê ji derûnnasiya kognîtîv, rêbaza tevgerzaniyê û derûnnasiya civakîyê werdigire.

Çavkanî 

Derûnnasî
Protokola Kyotoyê

Protokola Kyotoyê (bi îngilîzî, Kyoto Protocol) yek ji hevpeymanên girîng ên navneteweyî bo parastina xwezayê ye. Di 11ê kanûna pêşîn a 1997an de li bajarê Kyotoya Japonyayê hatiye daxkirin. Lê di 16ê sibata 2005an de rewa bûye. Heya niha 169 welatan ev hevpeymana navnetweyî pejirandine.

DYA bi tundî li dijî vê protokolê derdikeve. Hin welatên ku qîmetê nadin xweza, tendirustî û devedorê jî (wekî Iraq) hêj îmze nekirine. Bi vê protokolê kêmkirina gazên ku ziyaneke mezin didin xwezayê wekî karbondîoksît, metan hwd tê xwastin.

Daxwazên protokolê 

 Paqijiya qirêjiya ku fabrîkên wekî çement, hesin-pola û kirêc didin devedorê dikeve bin berpirsiyariya heman fabrîkan.
 Radeya gazên ziyandar tê daxistin heya 5%.
 Otomobîlên ku asta karbondîoksîtê bilindtir dikin, divê ji nû ve werin çêkirin.
 Di germkirin, rêwîtî, hilberîn, veguhaztin û depokirinê de sîstemên nû yên kêm enerjiyê divên tên daxwazkirin.
 Li kanên nû yên enerjiyê gerîn divê.
 Divê bendavên termîk ên kêm karbon didin der werin çêkirin.
 Divê riya bikaranîne enerjiya rojê were vekirin.
 Divê bacên mezin li alavên ku pirr ziyanê didin werin birrîn.

Ev protokol di bin parastina NY de ji aliyê dûgelan ve tê birêvebirin. Welatê ku him îmze kiribe û him jî peywirdariyên xwe bicih neyne, bi 30% zêdetir kêmkirina radeya qirêjiya welatê xwe tê cezakirin. Mixabin hin welat wê neyên cezakirin (Çîn hwd).

Herêma Federal a Kurdistanê (Kurdistana Başûr) jî wekî birêvebiriya giştî ya Iraqê, hêj ev hevpeymana navneteweyî îmze nekiriye.

Çavkanî 

Hevpeyman
Parastina devedorê
NY
Klîmatolojî
Dewrên erdnasiyî

Dewrên erdnasiyî an pîvana erdnasiyî ya Erdê, ev dem û demistana ji çêbûna Erdê heta rojên me ye û ji aliyê komên xebatê yên International Commission on Strategy ve tê terîfkirin. Li gor erdnasan Erd berî 4 570 milyon salan çêbûye.

Dîrok
Erdnasî
Charles Glover Barkla

Charles Glover Barkla FRS FRSE (jdb. 7ê hezîranê 1877 li Widnes, Lancashire; m. 23ê çiriya pêşîn 1944 li Edinburgh) fizîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1917î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi giranî li ser Tîrêjên Röntgen sekiniye û bipêşxistiye. Wî bi navê xêzên spektra, xêzên ku taybentmendiya elementên kîmyayî destnîşandikin afirandiye. Dîsa di bibêşxistina floresan, polarîzasyon, pêlên elektromanyetîk hwd de xwedî roleke berbiçav bûye.

Xelatên wergirtiye 

 Hughes-Medaille (Pokala Hughes), Royal Society, 1917
 Xelata Nobel a fîzîkê, 1917

Fizîknasên brîtanî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1877
Mirin 1944
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Fizîknasên îngilîz
Sin-Itiro Tomonaga

Sin-Itiro Tomonaga yan Tomonaga Sin-Itiro (bilêvkirina bi kurdî: Şînîxîro Tomonaga, japonî: 朝永 振一郎 Tomonaga Şînîxîro; z. 31'ê adarê 1906 li Tokyo; m. 8'ê tîrmehê 1979 li heman derê) fîzîknasekî navdar ê Japonî bû.

Sala 1965'î bi tevî Richard P. Feynman û J. Schwinger ji ber xebatên xwe yên li ser rewşa bingehîn a elektrodînamîka qûantan Xelata Nobelê ya Fizîkê werdigire.

Fizîknas
Japonî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gela

Gela bajarokekî bajarê Caltanisetta ya grava Sîsîlya îtalyayê ye. 

Nifûsa Gela yê navendê bajarê de dijî 77.261 (2006) kes e.

Girêdanên derve 
 (Îngilîzî) Piccolo, Salvatore. Gela. Ancient History Encyclopedia. December 20, 2017.

Sîsîlya
Îtalya
Bajar
Louis de Broglie

Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie [lwi vikˈtɔʀ pjɛʀ ʀɛˈmɔ̃ də ˈbʀœj] (jdb.  li Dieppe, Normandiya; m.  li Louveciennes, Département Yvelines) fîzîknasekî Fransayî ê navdar bû. Ji malbateke arîstokrat bû.

Ew fizîknasekî mezin ê sedsala 20emîn bû. Ji ber xebatên xwe yên li ser cîhana pêlên elektronan (pêl-parçe-dûalîtî), angaşta qûantan û pêlên materyalî sala 1929î de guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.

Xelat û payeyên wî 

 1929 Pokala (madalyona) Henri Poincaré	 
 1929 Xelata Nobel a fîzîkê 	 
 1932 Albert I von Monaco Preis	 
 1938 Max-Planck-Medaille	 
 1952 Xelata Kalinga ya UNESCO 
 1956 Payeya zêrîn a French National Scientific Research Centre	 
 De Broglie endamê Académie des sciences û ya Académie française bû.	 
 Doktoriya şerefê ya zanîngehên Warşaw, Bûkareşt, Aten, Lausanne, Québec û Brukselê bû.

Fizîknasên fransî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kûçik

Kûçik, se, seg, sipek an kutik (bi latînî: Canis lupus familiaris), binecureyekî kedîkirî ye ji guran e. Gelek cureyên cuda hene. Ji kûçikên şivanan re dibêjin sepandî. Ji kûçikên mê re dibêjin dêl û  ji çêlikên wan re  jî cewrik tê gotin.

Şayes

Anatomiya kûçikan

Seh

Reftar

Dîroka kedîkirinê

Kûçik wekî diberîk

Têkiliyên kûçik û mirovan

Bikaranînên kûçikan

Cureyên segan li Kurdistanê 
 Belekreş
 Beleksor
 Boçîk
 Gemal (Canis familiaris molusos hibernicus), gembol, sipe, goleseg
 Kumiş
 Kûçikê Qenxalê (Kûçikê şivantiyê Qenxalê)
 Kûçikê şivaniyê yê Qersê
 Mînik
 Qefreş
 Seboz
 Segê Hewşar
 Tajî (Canis familiaris grajus hibernicus)
 Toltajî
 Zexel

Çend navên kûçikan yên kurdî 
 Belek
 Bêlan
 Bigir
 Çavreş
 Çolo
 Çomer
 Çûmer
 Gurcê
 Gurêx
 Gurzo
 Hirço
 Qero
 Qafreş
 Qerûş
 Qumir
 Qolo
 Şerro
 Şerûd
 Şepal
 Şewlo
 Şêro
 Teyrê
 Tirkeş
 Zalim 
 Zar

Pêşangeha wêneyên kûçikên Kurdistanê

Çavkanî

Girêdanên derve  

 Biodiversity Heritage Library bibliography 
 Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation
 Dogs in the Ancient World
 View the dog genome  

Lawirên kedî
Kûçik
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Başûr
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Okanûsiyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Dennis Gabor

Dennis Gábor (navê rastîn Dénes Gábor) (jdb.  li Bûdapeşt; m.  li London) endazyarekî mecar bû ku di dawiya jiyanê xwe de bûbû hevwelatiyê Brîtanyayê. Li zanîngeha Bûdapeştê perwerdeya teknîk û zanînên aborî bidawîkiriye. Li Berlînê xwendina bilind dibîne û di fîrmaya Siemensê de dixebite. Di gelek keşfên teknîkî (wekî lambeyên di binpêyên mezin de kar dikin) de cihdigire. Di rewşa nebaş a şerê cîhanê yê duyem de ji Almanyayê diçe Brîtanyayê. Li wir di fîrmaya Thomson-Houston de şixul dike.

Ew di sala 1947î de prînsîpên Holografîyê dibîne. Sala 1958î de dibe profesor û xebata xwe dikişîne ser fîzîka elektronan.

Ew di sala 1971î de Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Gava dimire, xwedî zêdetirî 100 patentan bû. Gelek keşf jî bi navê wî tên binavkirin. Wekî Gabor-Transformation.

Fizîknas
Kaşîf
Hûngaryayî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mors

Mors (bi latînî, Odobenus rosmarus) li bakûrê Gronlandê, li derûdora Derya Qeşayî bi giranî dijîn. Mors ji malbata fokan e û dikare ji çar metreyî dirêjtir be û nêzîkî 2.000 kîloyî jî giran be. Mors bi qîlên xwe mîdye û şeytanokên deryayê binê behrê radike û dixwe.

Guhandar
Heywan
Enrico Fermi

Enrico Fermi (bilêvkirina bi kurdî: Enrîko Fermî jdb. 29ê îlonê 1901 li Roma, Îtalî; m. 28ê çiriya paşîn a 1954 li Şîkago, DYA), fîzîknasekî Îtalî yê bi fîzîka dendikî ve bilî dibû bû.

Sala 1938î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bi navê Statîstîka Fermi formûlasyonekê çêkiriye. Herwekî di fîzîka dendikî de gelek bipêşxistin pêk aniye. Ji ber faşîzma Mussolini direve DYAyê û li wir dibe hevwelatiyê DYA. Ji sala 1954î heya mirina xwe bi giranî li ser xebatên nûklear radiweste. Angaştê wî yên li ser tîrêjên kozmîk gelek deng vedide. Ew di wê baweriyê de bû ku, tîrêjên kozmîk xwedî enerjiyên mezin in.

Navê Fermî didin elementa 100emîn a nû hatibû keşifkirin ango Fermiyon. Xebatên wî riya reaktorên nûklear û bombeyên atomî bipêştir dixe û gorî gelekan ew pêşengê serdema atomî bû.

Xelatên wergirtiye 

 1938 Xelata Nobel a fîzîkê
 1953 Henry Norris Russell Lectureship
 1954 Max-Planck-Medaille

Herwekî binêrin 

 Statîstîka Fermi
 Nakokiya Fermi
 Pisrgirêka Fermi
 Fermiyon
 Scuola Normale Superiore
 Fermi linux
 Fermi level

Fizîknas
Kaşîf
Îtalî
Amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1901
Mirin 1954
Serxweşî

Serxweşî an sersaxî, karê çûna mala yê mirî ye. Pir kes hene ku cudatiyekê naxin navbera "serxweşî" û "sersaxi"yê. 

Ev bêje, ji bêjeya "ser" û "xweş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wayeta ku mirov diçe mala kesê mirî û "sersaxî" dide xizm û mirovên malê.
 
Gava mirov diçe mala yê mirî, karê çûnê "serxweşî" ye, yanî mirov diçe serxweçiyê. Lê dema ku mirov li mala yê mirî ye, hingê "sersaxi"ye ango mirov dibêje "serê we sax be..."

Çand
Azad Hecer

Azad Hecer blogger û helbestnivîsekî kurd e.

Hecer di sala 1985an de li gundê Çafayê girêdayî bajarê Serêkaniyê li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye cîhanê. Helbest û nivîsîna wê ji zaroktiya xwe de bala wî kişandiye ser xwe. Ew helbesta xweyî yekem di sala 2000î de nivîsiye û heya roja îro helbestan nivîsand. Heya roja îro hijmarek baş ji helbestên wî hene yên ku hîna nehatine belav kirin. Azad Hecer dibistana seretayî heya sinifa 12an xwendiye. Di piştre ew neçar maye ku koçî Ewropayê bike. Ew ji sala 2002an şûnve li welatê Almanyayê dijî.

Girêdanên derve 
 Helbestên Azad Hecer

Helbestvanên kurd
Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Ernst Ruska

Ernst August Friedrich Ruska (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1906 li Heidelberg; m. 27ê gulanê 1988 li Berlin) kaşîf û elektroteknîkerekî Alman bû. Ew kaşîfê elektronmîkroskopê ye.

Sala 1986î bi tevî Gerd Binnig û Heinrich Rohrer Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Berhem (bi Almanî) 

E. Ruska: Über eine Berechnungsmethode des Kathodenstrahloszillographen auf Grund der experimentell gefundenen Abhängigkeit des Schreibfleckdurchmessers von der Stellung der Konzentrierspule. Studienarbeit Technische Hochschule Berlin, Lehrstuhl für Hochspannungstechnik, eingereicht am 10.5.1929
E. Ruska: Untersuchung elektrostatischer Sammelvorrichtungen als Ersatz der magnetischen Konzentrierspulen beim Kathodenstrahloszillographen. Diplomarbeit, Technische Hochschule Berlin, Lehrstuhl für Hochspannungstechnik, eingereicht am 23.12.1930
E. Ruska und M. Knoll: Die magnetische Sammelspule für schnelle Elektronenstrahlen. Z. techn. Physik 12 (1931) 389-400 und 448. eingegangen am 28.4.1931
M. Knoll und E. Ruska: Das Elektronenmikroskop. Z. Physik 78 (1932) 318-339 eingegangen am 16.6.1932
E. Ruska: The Electron Microscope as Ultra-Microscope. Research and Progress 1 (Jan. 1935) 18-19
E. Ruska: Über den Aufbau einer elektronenoptischen Bank für Versuche und Demonstrationen. Z. wiss. Mikroskopie 60 (1952) 317-328
E. Ruska: Erinnerungen an die Anfänge der Elektronenmikroskopie. Festschrift Verleihung des Paul-Ehrlich- und Ludwig-Darmstaedter-Preises 1970, H. 66, 19-34. Gustav-Fischer-Verlag, Stuttgart
E. Ruska: Das Entstehen des Elektronenmikroskops und der Elektronenmikroskopie. Nobel-Vortrag. Physik. Blätter 43 (1987) 271-281 bzw. Rev. Mod. Physics 59 (1987) 627-638

Fizîknas
Kaşîf
Alman
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jidayikbûn 1906
Mirin 1988
Masiyên perikên strîdar

Masiyên perikên strîdar (Actinopterygii) çîneke masiyan e. Nêzîkî 30.000 cure dikevin vê çînê.

Dabeşandina masiyên perikên strîdar

Bineçîna Chondrostei 
 Koma Polypteriformes 
 Koma Acipenseriformes

Bineçîna Neopterygii 
 Jêreçîna Holostei
 Koma Lepisosteiformes 
 Koma Amiiformes,  
 Jêreçîna Teleostei
 Jorekoma Osteoglossomorpha
 Koma Osteoglossiformes
 Koma Hiodontiformes
 Jorekoma Elopomorpha
 Koma Elopiformes
 Koma Albuliformes
 Koma Notacanthiformes
 Koma Anguilliformes
 Koma Saccopharyngiformes
 Jorekoma Clupeomorpha Koma Clupeiformes, masîwûrk, hemsî û hwd.
 Jorekoma Ostariophysi
 Koma Gonorynchiformes
 Koma Cypriniformes, masîpank, masîperk, şapûd û hwd. 
 Koma Characiformes
 Koma Gymnotiformes
 Koma Siluriformes, masîpisîk û hwd.
 Jorekoma Protacanthopterygii
 Koma Salmoniformes, masîxatûnk, deqsor û hwd.
 Koma Esociformes
 Koma Osmeriformes
 Jorekoma Stenopterygii
 Koma Ateleopodiformes
 Koma Stomiiformes
 Jorekoma Cyclosquamata
 Koma Aulopiformes
 Jorekoma Scopelomorpha
 Koma Myctophiformes
 Jorekoma Lampridiomorpha
 Koma Lampriformes
 Jorekoma Polymyxiomorpha
 Koma Polymixiiformes
 Jorekoma Paracanthopterygii
 Koma Percopsiformes
 Koma Batrachoidiformes
 Koma Lophiiformes
 Koma Gadiformes
 Koma Ophidiiformes
 Jorekoma Acanthopterygii
 Koma Mugiliformes, kêfal û hwd.
 Koma Atheriniformes
 Koma Beloniformes
 Koma Cetomimiformes
 Koma Cyprinodontiformes
 Koma Stephanoberyciformes
 Koma Beryciformes
 Koma Zeiformes
 Koma Gobiesociformes
 Koma Gasterosteiformes
 Koma Syngnathiformes, masîhespik û hwd.
 Koma Synbranchiformes
 Koma Tetraodontiformes
 Koma Pleuronectiformes, masiyê pehn, panmasî, masîmûsa û hwd.
 Koma Scorpaeniformes
 Koma Perciformes, % 40 ji hemû cureyên masiyan dikeve vê komê: zîperdasî, masiyê merlan, qişlî û hwd.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Actinopterygii 
 Actinopterygii at UntamedScience.com 
 Jonna, R. (2004) Actinopterygii  Animal Diversity Web. Updated 29 August 2006. Accessed 2 February 2013.

Masî
Çafa

Çafa, (), gundekî teqrîba heft kîlometer ji bajarê Serêkaniyê dûr e, rûniştvanên vî gundî tev kurdên êzîdî ne. Piştî erebkirinê û kembera erebî hinek malên ereban li Çafa ji aliyê rejîmê Asad ve hatine bicihkirin.

Gundên Serêkaniyê
Isidor Isaac Rabi

Isidor Isaac Rabi (bilêvkirina bi kurdî: Îzîdor Îzaak Rabî, * 29ê tîrmehê 1898 li Rymanów, Galîçya, Awistirya-Mecaristan; m. 11ê kanûna paşîn 1988 li Nû York) fîzîknasekî DYAyî bû.

Sala 1944î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bingeh Cihû bû û di 4 saliya xwe de çûbû DYAyê. Ew bi giranî li ser manyetîka dendikê atomê disekinî û diceriband. Wî pêderxistiye ku dendikên atomî bi şêwazeke taybet pêlên elektromanyetîk dimijîne. Ji bo rewşa dendikên atomî rêbazeke bi navê Resonance Method avakiriye.

Fizîknasên amerîkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mêr
Jidayikbûn 1898
Mirin 1988
Masîpank

Masîpank (Cyprinus carpio), cureyekî masiyan ku li ava bendavên Kurdistanê tê dîtin. Li gelek welatên Ewropayî mîna Almaniya, Austriya, Çêkiya û Poloniyayê goştê masîpankan xwarineke gelek ecibandî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Cyprinus carpio  Arkive

Masî
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Asyayê
Devmezin

Devmezin (bi latînî, Aspius vorax), masiyekî gelek mezin ê ku li ava Dîclê dijî. Dirêjbûna wî heta 1 m digihê û giranbûna wî jî dikare 12 kg bigihê.

Heywan
Masî

Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Masîpisîkê Kurdistanê

Masîpisîkê Kurdistanê (bi latînî, Glyptothorax kurdistanicus), masiyek e ji famîleya masîpisîkan (Sisoridae). Di robarên Firat û Dîcle de jiyan dikin.

Çavkanî 

Masî
Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê

Der dorî 95% ji hemû cureyên masiyan dikevine joreçîna masiyên hestîdar. Li Kurdistanê çend cureyên ava şîrîn (masiyên çem û golan) ev in:

Koma masîpank, masîperk û masîzîvan (Cypriniformes)

Famîleya masîpankan (Cyprinidae) 
Acanthobrama centisquama
Alburnoides bipunctatus
Alburnus alburnus
  Masiyê gola Hezarê (Alburnus heckeli)
  Devmezin an masiyê devmezin (Aspius vorax) 
   Şapût, şabût an şawût (Barbus grypus)
 Barilius mesopotamicus
 Capoeta antalyensis 
  Masîpankê karas (Carassius Carassius) 
  Masîzîv (Chalcalburnus mossulensis)
  Darex an masiyê gola Wanê (Chalcalburnus tarichi)
 Chondrostoma
 Cyprinion
 Masîpank (Cyprinus carpio)
 Garra
 Hemigrammocapoeta
 Iranocypris 
 Masîperk an şerbot (Leuciscus cephalus)
 Leuciscus idus
 Kilîs (Tinca tinca)

Famîleya Cobitidae
Cobitis

Koma Cyprinodontiformes

Famîleya Cyprinodontidae
Aphanius

Koma Perciformes

Famîleya masiyên nava keviran (Gobiidae)
Boleophthalmus
Periophthalmus

Famîleya Mugilidae
Liza
Mugil

Çavkanî
http://www.fishbase.org

Girêdanên derve 

Masî
Lîste
Îbn Xelikan

Ebû'l Ebas Ehmedê kurê Xelikan () (jdb.  − m. ) an bi kurtî Îbn Xelikan, nivîskar, dîroknas û zaneyekî  misilman yê bi eslê xwe Kurd ê di sedsala 13an de jiyaye.

Pirtûka xwe ya navdar û bingeha heta îroj mayî Wefayat Eleyan (bi kurdî, Mirina Zadegan) bi zimanê erebî nivîsandibû.

Ew di sala 1211an de li Hewlêrê ji dayik bûbû. Wî di 1256an de dest bi pirtûka xwe kiribû û di 1274an de jî temam kiribû. Di wê pirtûkê de wî jiyana 865 kesî nivisandiye û qeyd kiriye. Wî di wextên cida de li Qehîre û Şamê qazîtî kiribûye. Ew li Şamê di sala 1282an de çûye ser dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Li ser Ibn Xelikan di Britannica de

Dîroknasên kurd
Nivîskarên kurd
Fîlozofên kurd
Zanyarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Jidayikbûn 1211
Mirin 1282
Fîlozofên misilman
Kesên Dewleta Eyûbiyan
Hedîsvan
Kesên ji Hewlêrê
Mirina Zadegan (pirtûk)

Mirina Zadegan (bi erebî: Wafayat al-Ayan), pirtûkeke navdar a Îbn Xelikanê  dîroknas û zane yê ku di sedsala 13'an de jiyabû ye. Ew di pirtûka xwe de qala jiyana 865 kesan dike.

Jiyana gellekî zanyarên kurd jî têde heye Ebdulsemedê Babek, Fexrûlnîsa Dîneweriye û wekî din.

Girêdanên Derve 
Pirtûka Ibn Xelikan di Googlebooks de

Pirtûkên erebî
Pirtûkên jînenîgariyê
Pirtûkên sedsala 13an
Niels Bohr

Niels Henrik David Bohr (jdb.  li Kopenhagen; m.  li heman derê) fizîknasekî Danîmarkî bû. Sala 1922î Xelata Nobel a fîzîkê wergitiye.

Li ser strûktûra atomê û tîrêjên wê yên manyetîk lêkolîn kiriye. Di pêşxistina angaşta qûantûmê de xwedî roleke sereke bû. Wî bo cara pêşîn modeleke dewlemend a atomê çêkiriye. Di jiyana xwe de gelek jê hatiye hezkirin û di warê fîzîkê de bûye yek ji pêşengan. Bi giranî tevlî fizîknas Max Planck bûye lê di gelak waran da ji wî cuda fikiriye. Bohr bala fizîknasan kişandiye ser spektroskopîyê. Gelek kes wî yek ji pêşengên çêkirina bombeya atomê didin naskirin.

Fizîknasên danîmarkî
Xelatgirên Nobela Fizîkê