nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bulgar

Bulgar, (//), yek ji gelên slavên başûr in, ku piranî gelî Bulgaristan pêk tînin. Ji 7,3 milyon nifûsa Bulgaristanê de % 84,8 kesên xwe bulgar in.

Dîrok 

"Bulgar" an "Bolgar" Bulgarên pêşin (bi bulgarî: прабългари/prabˈəlgari), di sedsala 7an de ji stepên Qafqasya dor Derya Reş de koça şûna xwe ya îroj kiriye. Li wir bi tasvîba Bîzansan re bicih bûn û di 681an de li Dobruca xanedaneke serbixwe saz kiriye. Ew dewleta Bulgaran a herî peşin bû.

Ziman 
Zimanê bulgaran, bulgarî, di nav zimanên slavên başûr de ye. Bulgarî ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin.

Pêjgeh

Çavkanî 

 Eremian, Suren. Reconstructed map of Central Asia from ‘Ashharatsuyts’.
 Shirakatsi, Anania, The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp.  ISBN 9783882264852
 Bakalov, Georgi. Little known facts of the history of ancient Bulgarians. Science Magazine. Union of Scientists in Bulgaria. Vol. 15 (2005) Issue 1. (in Bulgarian)
 Dobrev, Petar. Unknown Ancient Bulgaria. Sofia: Ivan Vazov Publishers, 2001. 158 pp. (in Bulgarian) ISBN 9546041211

Gel
Bulgaristan
Bulgar
Zimanê bulgarî

Zimanê bulgarî (bi bulgarî: български език, bǎlgarski ezik) yek ji zimanên zimanên slaviyên başûrê di malbata zimanên hind û ewropî de ye. Ew ji aliya nêzî 9 milyon kesên li Bulgaristan (nêzî 7,3 milyon),Yewnanistan (1970: 20.000), Romanya (1970: 13.000), Makedonya, Moldova  (2005: 40.000), Ûkrayna (2001: 205.000), Serbistan (20.000), Belarûs û Tirkiye tê axaftin. Ew derve Bulgarya ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin. 

Bulgarî û zimanê bulgarên pêşin bi tunî ciyawazî ne. Zimanê bulgarên pêşin di malbata zimanên tirkî an malbata zimanên îranî yên bakur-rojhelat de ye.

Alfabe

Çavkanî 

bulgarî
Bulgarî
Proto-bulgar

Proto-bulgar, ber-bulgar, xelkekî dîrokî ye ku li gorî hin çavkaniyan di sedsala 7em de piştî zayînê ji Qefqasyayê koçî Bulgaristanê kiriye û piştî wê nav li Bulgaristan û bulgarên îroj kiriye. Zimanê vî xelkî ji zimanê bulgarên îroyîn, ku bi zimanekî slavî xeber didin, cûda bû û ji malbata zimanên tirkî bû.

Çavkanî 

Gelên dîrokî
Bulgaristan
Zimanên slavî yên başûr

Zimanên slavî yên başûr bi rojhilatî û rojavayî ve yek ji endamên zimanên slavî yên di zimanmalbata hind û ewropî de ye. Ew ziman ji aliya 34 milon kes ve li Ewropaya Navîn û Ewropaya Başûr tê axaftin.

Lîsteya zimanên slavî yên Başûr
Zimanên slavî yên başûr ew in:

Slaviyên başûr-rojhelatî
Makedoniya slavî
Bulgariya banetî
Bulgarî
Pomakî
Makedonî
Goranî
Slaviyên başûr-rojavayî
Xirvatî
Xirvatiya Burgenlandê
Xirvatiya Moliseyê
Bosnayî
Serbî
Montenegroyî
Slovenî
Prekmurî
Resianî
Zimanên slavî yên rojava

Zimanên slavî yên rojava bi Zimanên slavî yên başûr û Zimanên Slaviyên Rojhelat ve yek ji şitlên Zimanên slavî yên Zimanmalbata hind û ewropî de ne. Ew ji aliyê 56 milyon kesan ve li Rojhilata Ewropa tên axaftin. 

Zimanên slavî yên rojava wiha ne:
 Zimanên lehî
 Polabî (tun bû ye) 
 Polonî
 Pomeranî
 Keşûbî
 Slowenîzî (tune bû ye) 

 Zimanên sorbî
 Sorbî ya jêr
 Sorbî

 Çekî û Slovakî
 Çekî
 Laskî
 Slovakî
The Beatles

The Beatles (De Bîtilz bixwîne), Beatles an jî Bîtilz, komek ji komên popê yên îngîlîzî bû ku di destpêka salên 1960'î de li Liverpoolê (Brîtanya) derket û bi taybetî di navbera salên 1963-1966'an de gelek bi nav û deng bû. Kom di destpêkê de ji çar endaman pêk hatiye: John Lennon, Paul McCartney, George Harrison û Peter Best. Pişt re trampetjen Ringo Starr ket cihê Peter Best. 

The Beatles li alîye aborî de koma herî serkeftî ya di dîroka muzîka popê de bû; komê di navbera 1963 û 1970'î de li Brîtanyayê 12 albûmên studyoyê (LP), 13 EP (sêlikên ku li her aliyekî wê du stran hene) û 22 singles (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin. Di 1970'î de bi awayekî fermî endamên The Beatles ji hev veqetîn û her endamek kariyera xwe ya muzîkî bi tenê berdewam kir.

Albumên komê û dîskografî 
 01 - Please please me (1963)
 02 - With the Beatles (1963)
 03 - A hard day's night (1694)
 04 - Beatles for sale (1964)
 05 - Help (1965)
 06 - Rubber soul (1965)
 07 - Revolver (1966) 
 08 - Sgt.Peppers Lonely Hearts Club Band (1967)
 09 - Yellow submarine (1969)
 10 - Abbey Road (1969)
 11 - Let it be (1970)

Çavkanî

Komên muzîkê
Muawiye I

Muawiye I (), (603 li Mekke; 6ê Gulana 680 li Şam) xelîfeyî Ûmeyyeyan herî pêşin (661-680) û demezrênere wê xanêdanitîye bû.

Parzgêritiya Sûrî (639-661) 

Muawiye bin Ebû Sufyan di 603an de wek endamekî Umeyeyan li Mekke hatiye dinê. Bavê xwe Ebû Sufyan demên pêşin yek pêşengê hemberên Muhemmed pexember bû, lê ji pê re derbaza misilmanîyê bû. Muawiye jî ji pê 630an de derbaza misilmanîye bû re, bû yek peyayên girîngên Muhemmed pexember. Ew yek ji endamên artêşê Sûrî di 639an de dagir kirî bû û ji aliya Xelîfeye wê demê Omar bin el-Xetab wek parezgêrê wir da zanîn. Li wir wî bi Bîzansê re têkoşîn kir û di 663an de xakên hundurên Anatoliya heta nêzî Stenbol dagir kirin.

Ji pe xelîfe Osman bin Efan 656an de hat kuştin re Elî derbaza xelifetîye bû, lê Muawiye got ku heta ku kujterê Osman nedîtin ez Elî wek Xelîfe nasnekim. Ew pêk anî jî wan serîlêdana kîzir. Di wê bûyerê de jî kîzirê Elî destê Muawiye zexm kir. Pişt Elî hat kuştin re (661) wî xwe wek xelîfe da zanîn.

Xelifetiya Muawiye (661-680) 

Muawiye derbaza xelifetîye bû şunda şuna xanêdana Umeyye di kargerê de zexm kir û lawê Elî Hesen bin Elî ji xelifetîye waz hat. Wî paytext ji Medîne de bira Şam e. Di dema Muawiye de xelifetî hat çerxa mîratîye kirin û xelîfetî derbaza lawên xelîfeyî dawî dibû. Herweha kênge di 669an Muawiye mir Yezîd I derbaza şûna wî bû.

Di dema Muawiye de belavbûna îslamê dewam kir. Di dema wî de Uqbe bin Nefî Îslam bira Maxrêb û dagir kirina Îranê jî dewam kir. Dîsa di dema Muawiye de Konstantinopolis di (668-669 û (674-678) ande du caran hat dagir kirin, lê ew herdu jî bê serkeftî dawî bûn. 

Muawiye di 6'ê Gulana 680an de li Şamê mir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 603
Mirin 680
Xelîfe
Umeyeyan
Muawiye

Muawiye navek e, bi gelemperî ji aliyê Ereban dihê bikaranîn. Bi wî navî di dîrok de çend kesên navdar hene;

Muawiye I, damezrînerê Umeyeyan, di navbera 661–680ê de xelîfe bû.

Muawiye II, 683–684ê de Xelîfeye Umeyeyan bû.
Seyşel

Seyşel an jî Komara Seyşelan dewletek e ku ji giravan pêk tê û di Okyanûsa Hindê de ye. Ew li rojhilata Afrîka û li bakurê Madagaskar û Maûrîsê ve dikeve. Di navbera Afrîka û Seyşelan de Komoran heye.

Erdnîgarî 
Seyşel ji 115 giravan bi tunî di rûeredeke 400.000 km² de belabûnîn de pêk tê.

Girêdanên derve
Sûrînam

Komara Sûrînam, (bi holendî: Republiek Suriname; bi kreola sûrînamî ya Sranan Tongo: Sranan ) dewleteke li Amerîkaya Başûr li beravên Okyanûsa Atlas de ye. Ew li rojhelat Guayanaya Fransî, başûr Brezîl û li rojava jî bi Gûyana têye sînor kirin. Navê xwe bi gumanî ji gelekî bi navê Surinan de tê ye. Ew di 25'ê sermawezê 1975 vir de serbixwe ye.

Erdnîgarî 
Rûerda Sûrînam 163.820 km² ye û dewlete serbixweya herî biçûkê li Amerîkaya Başûr e.

Gel 
Ji bo sûrînam berê yek ji kolonîyên Holenda bû îroj zimanê fermîye dewletê Holendî ye.

Girêdanên derve
Francis Scott Fitzgerald

Francis Scott Key Fitzgerald, (-) nivîskarekî amerîkî bû. Roman û kurteçîrokên wî bi nav û deng in.

Pirtûkên F. Scott Fîtzgerald 

 This Side of Paradise (New York: Chas. Scribner & Son: 1920)
 The Beautiful and Damned (New York: Chas. Scribner & Son: 1922)
 The Great Gatsby (New York: Chas. Scribner & Son: 1925)
 Tender is the Night (New York: Chas. Scribner & Son: 1934)
 The Last Tycoon – originally The Love of the Last Tycoon

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1896
Mirin 1940
Ceribanvanên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Guyanaya Fransî

Guyanaya Fransî () yek ji navçeyên Fransayê ser derya li Amerîkaya Başûr beravên Okyanûsa Atlantîk de navbera Brezîl û Sûrînam de ye. 

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.

Girêdanên derve 

Herêmên Fransayê
Amerîkaya Başûr
Departementên Fransayê
Qenxal

Qenxal, anku Qenẍal, an jî Qengal () yek ji navçeyên herêma Kurdistanê ye û bi bajarê Sêwasê ve girêdayî ye. Di sala 1902ê de bûye navçe.

Tê gotin ku navê navçeyê bi zaraveyê zazakî ye lê etîmolojiya navên kurdî hêj bi giştî nehatiye kirin. 90 km ji Sêwasê dûr e.

Ev navçe bi cureyê segên (kûçik, kûtik) xwe tê naskirin. Segê bi navê "Segê nêçîrê" yan "Segê Qenxalê" dişibin segên nêçîrê yên almanan û pirranî polîs wan bikartînin{{Çavk}.

Gelhenasî 
Navend 12.099 û bi giştî jî 37.049 (sala 2000î). Lê bi fermî 246.868 kes li ser navçeyê tomarkirî ne. Pirraniya gel ji ber xizanî û pêkutiyên dewletê koçber bûne. Şik di statîstîkên fermî yên herêmê de hene.

Çavkanî
Kolonyalîzm

Kolonyalîzm an ji Kolonîtî serwerî ajotineke li ser ew derên hat kolonîkirinî ye. Bi kolonyalîzmê kirine ew welatê tê kolonîkirin ji aliya çavkaniyên bin erdê û ser erdê tê mêtinkirin.

Dema Kolonî ew dema li dinê kolonîkirin belavbû bû û bi dozîna Amerîkayê di 1492an re destpê dike û bi dawî bûna Şerê Cîhanî yê Duyem re dawî dibe.

Kolonyalîzmê bi mîlyonan mirov ji Afrîka neçar kir ku bibin Ewropa, Amerîka, Awistralya û Zelandaya Nû wekî kole. Gorî peşbîniyan 46,9 mîlyon kesên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêketinên Kolonyalîzmê in.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

 
Erdnîgariya çandî
Teoriya têkiliyên navneteweyî
Ezbider

Ezbider () yek ji navçeyên bakurê Kurdistanê û giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê di 1962an de hatiye qedexekirin û kirine Akıncılar.

Di qeydên osmanî de navê wekî Ezbîder, Ezbîderî Jor derbas dibe.

 Rûber:392 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.000 m

Di salên 1800, 1835 û 1915an de li vir ji aliyê dewleta tirk ve ermenî hatine qirkirin. Di sala 1932î de bi Sêwasê ve hatiye girêdan. Di dema osmaniyan de bi Erziromê ve hatibû girêdan. Di 1958an de dibe xwedî şaredariyê.

Navçeyên Sêwasê
Kolonî

Mêtingeh, hemxakî an jî kolonî dever, bajar an jî welatek e ku di bin serweriya birêvebiriniya biyanî de ye. 

Çiqas di dema antîk de kolonî ji bo ew dewletên hevalbendî dihat bikaranîn jî, wê peyvê bi herîkîna demê re mane guhêrt û di sedsalên dawî de ji bo serwerî ajotineke dewletekê li ser dewletekê din dihat bikaranîn.

Çavkanî 

Kolonyalîzm
Cureyên dabeşkirina îdarî
Dîvrîgî

Dîvrîgî an jî Nîkopolîs () yek ji navçeyên Sêwasê ye. Di qeydên dîrokî de navê wê herwekî Abprîke, Tephrîke derbasdibe. Tê texmîkirin ku Tirkan ji navê Tephrîke-Tefrîkeyê navê "Tevrîge" derxistine ku di qeydên Osmanî de wisa ye. Bi damezrandina Komara Tirkiyêve di salên 60'î de navê wê wekî Divriği hatiye guhertin

Navçe ji Sêwasê 168 km dûr e.

Çavkanî 

 
Bajarên Tirkiyeyê
Samoa

Samoa (samoanî Malo Tutoatasi o Samoa; Îngîlîzî Independent State of Samoa) girav dewleteke, li ser rojavaya giravên Samoa dimê û vê sedeme wek "Samoaya Rojava" tê navandin e. Rojhelata wan giravan navçeyeke Dewletên Yekbûyî Emerîka ye.

Erdnîgarî 
Samoa li başûr rojavaya Pasîfîk de li bakur rojhelata Fîjî dikeve ye. Giravên herî mezin bi 1.708 km² Savai'i û bi 1.118 km² Upolu ne.

Girêdanên derve
Dewleta giravî

Dewleta giravî ew dewleteke, ji girav an giravan de pêk tê û tu axên xwe li ser parzemîn de tine re tê gotin. 

Ji 194 dewletên serbixwe 47 dewlet ji giravan de pêk tên.

Lîsteya dewletên giravî 
Dewletên giravî yên ligorî rûerda xwe wiha ne;

 
Girav
Erdnîgariya siyasî
Gertrude Stein

Gertrude Steîn ( jdb. 3'ê reşemiyê 1874 li Allegheny, îro li Pittsburgh ,Pensîlvanya - m. 27'ê tîrmehê 1946 li Parîs)nivîskareke DYAyî bû.

Pirtûkên Gertrude Steîn (Sernavên wan bi îngîlîzî) 

 Three Lives (The Grafton Press, 1909)
 Tender buttons: objects, food, rooms (1914) online version
 Geography and Plays (1922)
 The Making of Americans (written 1906-1908, published 1925)
 Four Saints in Three Acts (libretto, 1929: music by Virgil Thomson, 1934)
 Useful Knowledge (1929)
 How to Write (1931)
 The Autobiography of Alice B. Toklas (1933)
 Lectures in America (1935)
 The Geographical History of America or the Relation of Human Nature to the Human Mind (1936)
 Everybody's Autobiography (1937)
 Picasso (1938)
 Paris France (1940)
 Ida; a novel (1941)
 Wars I Have Seen (1945)
 Reflections on the Atom Bomb (1946) online version
 Brewsie and Willie (1946)
 The Mother of Us All (libretto, published 1949: music by Virgil Thompson 1947)
 Last Operas and Plays (1949)
 The Things as They Are (written as Q.E.D. in 1903, published 1950)
 Patriarchal Poetry (1953)
 Alphabets and Birthdays (1957)

Nivîskar
Jidayikbûn 1874
Mirin 1946
Franz Kafka

Franz Kafka ( - ) yek ji nivîskarên herî mezin ên zimanê almanî yên sedsala 19an bû. Cihû bû û li Pragê (di wê gavê de Împeratoriya Awistriya-Mecaristanê bû, lê nuha serbajarê Çekya ye) ji dayîk bûye.

Pirtûkên Kafka

Kurteçîrok 
 Beschreibung eines Kampfes, 1904-1905
 Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande, 1907-1908
 Betrachtung, 1904-1912
 Das Urteil - 22-23 September 1912
 The Stoker
 In der Strafkolonie, October 1914
 Der Dorfschullehrer or Der Riesenmaulwurf, 1914-1915
 Blumfeld, ein älterer Junggeselle, 1915
 Der Gruftwächter, 1916-1917, berhema wî ya tenê ya ji bo şanoyê ye
 Der Jäger Gracchus, 1917
 Beim Bau der Chinesischen Mauer, 1917
 Ein Bericht für eine Akademie, 1917
 Schakale und Araber, 1917
 Ein Landarzt, 1919
 Eine kaiserliche Botschaft, 1919
 Ein altes Blatt, 191
 Die Abweisung, 1920
 Ein Hungerkünstler, 1924
 Forschungen eines Hundes, 1922
 Eine kleine Frau (1923)
 Erstes Leid(1921-1922)
 Der Bau, 1923-1924
 Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse, 1924

Çîrokên hilbijartî bi zimanê îngilîzî 
 The Penal Colony: Stories and Short Pieces. New York: Schocken Books, 1948.
 The Complete Stories, (ed. Nahum N. Glatzer). New York: Schocken Books, 1971.
 The Basic Kafka. New York: Pocket Books, 1979.
 The Sons. New York: Schocken Books, 1989.
 The Metamorphosis, In the Penal Colony, and Other Stories. New York: Schocken Books, 1995.
 Contemplation. Twisted Spoon Press, 1998.
 Metamorphosis and Other Stories. Penguin Classics, 2007

Çîrok 
 Veguherîn (Die Verwandlung - November-December 1915)

Roman 
 The Trial (Der Prozeß - 1925) (tê de kurteçîroka bi navê Before the Law ye)
 Keleh (Das Schloß - 1926)
 Amerika (Amerika or Der Verschollene - 1927)

Rojnivîskên wî û notgirtinên cuda 
 Diaries 1910-1923
 The Blue Octavo Notebooks

Name 
 Nameyê ji bavê xwe re
 Nameyên ji Feliceyê re
 Nameyên ji Ottlayê re
 Nameyên ji Milenayê re
 Nameyên ji bo malbata xwe, heval û edîtoran

Girêdanên derve 
 Kurtejiyana wî
 Franz Kafka- Galerî
 Veguherîn 

Nivîskarên alman
Jidayikbûn 1883
Mirin 1924
Arîstîpos

Arîstîpos an jî Arîstîposê Kîrenî (; ; li derûdora 435-386 b.z.) fîlozofekî yewnan bû.

Girêdanên derve 

Mêr
Fîlozofên yewnan
Yewnan
Hîçparêzî

Hîçparêzî an Nîhîlîzm fikreke felsefîye û cara pêşin ji aliya Ivan Turgenyev de di pirtûkâ xweya bi navî Bav û Kur de hat qal kirin bû.

Felsefe
Îvan Turgenyev

Îvan Sergeyevîç Turgenyev (bi rûsî: Ива́н Серге́евич Турге́нев, Ivan Sergeyevich Turgenev), 9'ê sermawezê 1818- 3'ê rezberê 1883, nivîskareke Rûs e.

Nivîskarên rûs
Rûs

Îvan Turgenev di pirtûka xwe ya bi navê NOTÊN NÊÇÎRVANEKÎ(1852) de, ku dîmenên civaka Rûsyayê tê de cih digirin...jiyana komên xelkê yên xizan aniye ziman û pirsgirêkên civaka xwe jîndar kirine, bi berhemên Gogol û Tolstoy û htd li ser bingeha erdnîgarî, dîrok, derûnnasî, civaknasî û toreyên civakên rawestane, çavên mirovan vekirine herwiha bal kişandine ser hêz û berziya gel û bûne sedema nêzîkbûn û himbêzkirina komên xelkê, ji ber ku wêje ji bo gel e. Meznahiya Ehmedê Xanî jî di heman wateyê de xwe diyar dike.(çavkanî Rewşa Romana Kurdî 2011; Medenî Ferho, zêdeker Ûsibê Bêmal, bi hin desttêwerdanên di peyvan de) 

Jidayikbûn 1818
Mirin 1883
Göteborg

Göteborg an jî Goteborg (bi swêdî: Göteborg [bilêvkin: Ywêtêbory]), bajar û navenda parêzgeha Västra Götaland (Västra Götalands län) ya Swêdê ye.

Ew piştî Stokholmê bajarê herî mezin ê Swêdê ye. Li herêma Goteborgê nêzika 879.298 mirov dijîn.

Çavkanî 

Bajarên Swêdê
Swêd
Sarayevo

Sarayevo (bi bosnî: Sarajevo; bi krilî: Сарајево) paytextê Bosniya û Herzegovîna, Federasyona Bosniya û Herzegovina ( Federacija Bosne i Hercegovine, FBiH), û Kantona Sarayevoyê e. Li bajêr 291.422 kês pêk têne û li valagehê mezin 555.000 kês in. Başûrê-rojhilata bajêr Istočno ji hêla îdariya Komara serbî de ye.

Di sala 1238/39an de li ser avakirina Katedrala Saint Peter di belgeya Padişahiya Kroatî û Mecarî Béla IV cara yekem behsa rûniştgeheke slavî ya bi navê Vrhbosna hatiye kirin. Ji sala 1463an pê ve, bi destpêka desthilatdariya Osmanî ya di bin destê Isa-Beg Ishakoviç, bosnakî ku bû misilman, bajar berfireh bû. Di dawiya sedsala 15an de, walîyekî tirk li qiraxa Miljacka rûniştgeha xwe ava kir. Demek şûnda, bajarê Saraybosnû an Bosna Serai ku zû geş dibû, navê wê Sarayê (qesra tirkan) lê kirin. Têgeha Seraglio jî bi sarây an jî saray ova ya tirkî re têkildar e.

Di Împeratoriya Osmanî de Sarajevo ji sala 1850an vir ve paytexta parêzgeha Bosniyayê bû. Di sala 1878an de bajar û tevahiya welêt ji hêla Monarşiya Awistirya-Mecaristanê ve hate dagirkirin.

Di 28ê hezîrana 1914an de, bajar bû qada hewla kuştina arşdûk Franz Ferdinand û jina wî ya binav Sophie, ku yek ji sedemên sereke yên Şerê Cîhanê yê Yekem bû. Piştî sala 1918an, Sarajevo bi Bosniyayê re ket Keyaniya Serbî, Kroat û Slovenî.

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, Bosniya beşek ji dewleta serbixwe ya Kroatya bû. Ji sala 1941 heta 6ê nîsana 1945, Villa Luburić li Sarajevoyê veguherî kampa înfaz û îdamê, ku tê de bi sedan Serb û Cihûyan ji aliyê Ûstaşayê faşîst ve hatin binçavkirin, îşkencekirin û kuştin. Piştî hilweşîna dewleta Ustaşa û dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem, Sarajevo di sala 1945an de bû paytexta komara Bosniya û Herzegovîna ya di nav yekitiya Yûgoslavyayê de.

Yek ji bûyerên herî girîng ên serdema Yûgoslavyayê Olîmpiyadên Zivistanê yên sala 1984an bû, ku li çiyayên derdora bajêr pêk hat û bala Sarajevoyê li seranserê cîhanê kişand. Piştî ragihandina serxwebûnê piştî perçebûna Yugoslavyayê, Sarajevo bû paytexta dewleta serwer a Bosniya û Herzegovina. Demekî piştî ragihandina serxwebûnê, li Bosniyayê şerê sê salan dest pê kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Ewropayê
Bosniya û Herzegovîna
Reykjavîk

Reykjavîk (bi îslendî: Reykjavík), paytexta Îslendayê ye.

Galerî 

Paytextên Ewropayê
Îslenda
John Lennon

John Winston Ono Lennon an jî bi kurtî John Lennon (9ê çiriya pêşîn a 1940 - 8ê kanûna pêşîn a 1980) hunervanê muzîka pop, bestekar, nivîskarê stranan li Liverpoolê (Brîtanyaya Mezin) ji dayik bûye; gîtarjen, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a The Beatles bû.

Di sala 1969an de bi hunervana japonî Yoko Onu re zewicî, her du protesteke aştîxwaz xistine kar û di nav nivînan de mane û ji nivînan de hevpeyvînên ji bo aştiyê bi cih anîn û fîlm û sêlikeke bi navê Give Peace a Chance ("De fersende bidin aştiyê") çêkirin. Ev strana ha bûye strana neberdkarên aştîxwaz ên hemî cîhanê. John Lennon û Yoko Ono pev re pênc sêlikên single di navbera salên 1971 û 1974an de derxistin; bi taybetî ya bi navê Imagine (1971) gelek hezkirî bû. Di sala 1975an de kurê wan Sean hatiye dinê û ji bo pênc salan John Lennon dest ji çalakiyên muzîkê berda heta sala 1980î, deng xistibû sêlika xwe ya nû "Just Like Starting Over" dema ku ji aliyê heyranekî ve hatiye kuştin.

Çavkanî 
  Crystal, David (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge University Press.

Lennon, John
Dublîn

Dublîn bajarekî kevne yê dîrokî û paytexta Komara Îrlendayê ye.

Girêdanên derve 

Paytextên Ewropayê
Îrlenda
Niûe

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+                                      <big><big>Niue                                      Niûe
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Niûe || align="center" width="110px"|Arma Niûe
|-
| align=center colspan=2| 
|-
| Zimanên fermî || Niûeyî; Îngîlîzî
|-
| Paytext ||       Alofi
|-
| Pergala siyasî ||  Deokrasiya Parlementî, bi Zelanda Nû re Monarşî 
|-
| Serokkomar ||   Elisabeth II
|-
| Serokê hikûmetê ||   Young Vivian
|-
| Serxwebûn  ||   Xweserîtî 19'ê kewçêrê 1978 
|-
| Srûda netewî:  || Ko E Iki He Lagi
|-
| Rûerd || 260  km²
|-
| Nifûs ||2.166  2005 
|-
| Berbilavî ||8,2 kes/km² 
|-
| Dirav ||Dolara Zelanda Nû
|-
| navçeya demjimêrî || UTC-11
|-
| Nîşana înternetê  || . nu
|-
| Koda telefonê     || +683
|-
|}Niûe' (navê berê Savage Island'') giraveke mircaniyê di Okyanûsa Mezin deye. Niûe 2.400 km li bakur-rojhelata Nû Zelanda û li başûrê Samoa û rojavayê Giravên Cook e.

Niûe ji 1974'a û virde bi Zelanda Nû ve wek weke herêmek xweser girêda ye.

Girêdanên derve
Komor

Komor (bi komorî  ‏قمر‎ Komori, bi fransî Comores [kɔˈmɔːʀ]; ji sala 2001an pê ve navê xwe yê fermî: Yekîtiya Komoran) welateke federal a ku ji giravên di Okyanûsa Hindî de pêk te ye. Li bakûrê Kanala Mosambîkê di nava Mosambîk û Madagaskar disekine. Tevli hinek giravên biçûk sê giravên Arkîpela Komoran lê girêda ne, navê wan jî giravan Grande Comore (Njazidja), Anjouan (Nzwani), Mohéli (Mwali). Girava çaremîn a bi navê Mayotte ya Fransa ye lê Yekbûna Komoran hewl didin ku giravê ji xwe re bistînin.

Komoran di sala 1975an de serxwebûna xwe ji Fransayê îlankir û ji wê demê pê ve gelek darbe li dewletê pêk hatine. Nêzî  614'000 kes li wir dijîn û nifûsa dewletê ji efrîkiyên rojhilat û ji ereban pêk tê. Gelhe bi giranî misliman in. Dewletê navê xwe ji gotina erebî Cizir el-Qemer (‏جزر القمر‎) hilgirtiye û ev nav tê maneya 'Giravên Heyvê'.

Girêdanên derve
Saint Lucia

Saint Lucia (Saint Lucia) dewleteke serbixweya giravîyê endama Commonwealth Realm e. Ew li bakura Saint Vincent û Granada û başûra Martînîk e. 
Saint Lucîa yê di Giravên Antîlên Biçûk de ye.

Girêdanên derve
Girîn

Girîn ( navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.

Di sala 1869ê de bûye navçe. Di dema osmaniyan de yek ji cihên ermenî pirr lê dijiyan bû û ermeniyan ji navçeyê re "Giurin" digotin. Lê ji ber ku gelek caran li wir ermenî dihatin qirkirin, her dem lê girîn hebû, kurdan jê re gotin "Girîn". Navê wê yê herî kevn di qeydên hîtîtan de Tlegerma derbas dibe. Herwekî Tegarama, Togarama, Garma jî hatiye gotin. Navê îro tê bikaranîn tê texmînkirin ku ji zimanê ermenî ye.

Di navbera salên 1870 - 1915î de genosîden mezin li dijî ermeniyan pêk hatine, dewleta Tirk bi navê ermenî her tişt tune kiriye. Dêrên wan rûxandiye yan vegerandiye mizgeftê. 137 km ji Sêwasê dûr e.

Malperên bikêr 
 Civaka Ermeniyan a Girînê (bi tirkî) 

Navçeyên Sêwasê
Hafik

Hafik, anku Ḧafik, an jî Xavik (; di sala 1928an de wekî Ḧafîq hat nivîsandin) yek ji navçeyên Sêwasê ye. Navê wê di sala 1926'î de qedexe kirine û bi hinekê guhertinê kirine Hafik.

37 km ji Sêwasê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yên dewleta Tirk di sala 2000î de li navendê 5.600 û li gundan jî 13.687 kes dijîn. Şikên mezin di van statîstîkan de hene. Lewra polîtîkaya dewleta Tirk a "Helandine tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîsîteyê (1946)" hêj didome. 82 gund û 4 mezreyên wê hene. Hin mezreyan jî dewlet bi fermî napejirîne.

Çavkanî

Navçeyên Sêwasê
Norxan

Norxan ({{bi-tr|Yıldızeli''''}}), navçeyeke bakurê Kurdistanê ye û girêdayî parêzgeha Sêwasê ye. 47 km ji Sêwasê dûr dikeve.

 Serpêhatiya Norxanê 

Navê wê bi Ermenî Norxan (ango Xan a nû) bû û dewleta Tirk kir "Yenihan - Xan a nû". Ango wergerand tirkî. Ji ber ku di Komkujiya Ermeniyan de li vir gelek Ermenî hatibû qirkirin û wargehên wan hatibûn rûxandin, dewleta Tirk navê Yenihan'' jî guhert û kir Yıldızeli.

Hin agahiyên bikêr 

 Bilindahî ji rûyê avê: 1.400 m
 Gelhe: Navend 16.070û bi giştî jî 76.232 (sala 2000î) Şik di van statîstîkên fermî de hene

Aborî 

Aboriya herêmê li ser bazirganiya piçûk e. Herwekî çandinî, xwedîkirina ajalan û tûrîzm jî tê kirin.

Çavkanî

Navçeyên Sêwasê
Tecer

Tecer(bi romî navê wê danîne Ulaş) navçeyeke Bakurê Kurdistanê giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê yî berê Tecer bû û gundekî piçûk bû.

Di sala 1968'î de navê wê yî berê hate qedexekirin û kirin Ulaş. Di heman salî de bû şaredarî jî.

Derbarê Tecerê de 

 Rûber: 1.169 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.350 m

Di sala 1990î de bû navçe. 2 nehiye, 37 gund û 19 mezreyên wê hene. 4 mezre jî ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Gorî polîtîkaya dewleta Tirk a "Helandina tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîkê ve 1946" gelek koçber ji Balkan û Qefkasya anîne, bicihkirine.

Aborî li ser ristina xalîçeyan, bazirganiya piçûk û xwedîkirina ajalan e. Herwekî çandinî jî têkirin.

Navçeyên Sêwasê
Sao Tome û Prînsîpe

Sao Tome û Prînsîpe yan Komara Demokratîk a Sao Tome û Prînsîpeyê, welatekî ji koma gravan pêk tê. Li başûrê Okyanûsa Atlantîk, di Kendava Gînê de ye û 350 km dûrî Gabonê ye.
Ji gravên Saint Thomas û Principe (mîrza) pêk tê. Sao Tome û Prînsîpe koloniyeke kevn a Portûgalê ye.
Grava Sao-Tomeyê li 21'ê kanûna 1471'an li roja Ezîz Thomas ji aliyê deryagerên portûgalî, João de Santarem û Pedro Escobarve hatiye kifşkirin.

Girêdanên derve
Şarqije

Şarqije () navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye. 83 km ji Sêwasê dûr dikeve.

Navê wê ji Dimilkî tê û "Şarqije - şarê qicik, şarê piçûk, bajarê piçûk" ye. Di sala 1926î de navêwêtê qedexekirin û dikin Şarkişla. Di sala 1864ê de dibe şaredarî û di sala 1879ê de jî navçe.

 Rûber: 1965 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.180 m

4 nehiye, 93 gund û 9 mezre girêdayî navçeyê ne. Statîstîkên bibawer nîne lê gorî danîna dewleta Tirk, nifûsa navçeyê li dora 50.000î ye.

Navdarên Şarqijeyê 
 Aşık Veysel Şatıroğlu

Navçeyên Sêwasê
Bilekan

Bilekan ({{bi-tr|''Suşehri'}}) yek ji navçeyên Sêwasê ye. 144 km ji Sêwasê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de cara pêşîn wekî Anderias hatiye binavkirin. Di bin desthilatdariya mîrîtiyên Kurd de wekî Bilekan''' gotine.

 Rûber: 965 km²
 Gelhe: Navend 23.202 û bi giştî jî li dora 50.000
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m

70 gund û 42 mezreyên wê hene. Gelek mezre jî bi fermî nayê pejirandin. Bawerî bi statîstîkên fermî nîne.

Navçeyên Sêwasê
Qolhîsar

Koyulhisar (Koyûlhîsar tê bilêvkirin; bi tirkî: Koyulhisar) navçeyeke herêma Tirkiye ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye. 180 km ji Sêwasê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Kolonya, Qolhîsar, Koyîsar derbasdibe. Heyasala 1928'î wekî Qolhîsar dihate binavkirin, di heman salê de navê wê kirine Koyulhisar.

 Rûber: 968 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 640 m - 1200 m

1 nehiye, 47 gundû 89 mezre bi fermî girêdayî Qolhîsarê ne.

Navçeyên Sêwasê
Axvanîs

Axvanîs ({{bi-tr|Gölova::}}) navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.

Navê wê di salên 60î de hatiye qedexekirin û kirine Gölova''. Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek ermenî li vir dijiyan. 28 gundên wê hene. Gelek mezre bi fermî nayên pejirandin.

Erdnîgarî
Bilindahî ji rûyêavê: 1.300 m
Rûber: 308 km²

Aborî 
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û masîgeriyê ye.

Çavkanî

Navçeyên Sêwasê
Tozanî

Tozanî () navçeyeke Sêwasê ye. Nêzîkî 100 km ji Sêwasê dûr dikeve.

Navê wê yê herî kevn Psîle ye. Dîsa di qeydên dîrokî de  Hypsele  jî derbas dibe. Di qeydên dîrokî de piranî wekî  Tozanî  cih digire. Di sala 1990'î de kirine navçe û navê wê jî guhertine. Navê wê yê kurdî Tozanî hatiye qedexe kirin.

Dewleta Tirk statîstîkên herêmê yan bi çewtî dide, yan jî hîç nade. Ji ber wê statîstîkên bi bawer nînin.

Navçeyên Sêwasê
Lîsteya wênesazên arjentînî

Lîsteya wênesazên Arjantînî

A 

Maria Amaral

B 

Norah Borges

C 

Gustavo Charif

D 

Hugo Demarco

K 

Maximiliano Kosteki

L 

Julio Le Parc

R 

Ricardo Mosner

S 

Antonio Seguí
 

arjentînî
Lîsteya wênesazên cezayêrî

Lîsteya wênesazên Cezayêrî



A 

Mohamed Aksouh

B 

Baya
Abdallah Benanteur

G 

Abdelkader Guermaz

I 

M'hamed Issiakhem

K 

Mohammed Khadda

O 

Slimane Ould Mohand

R 

Omar Racim

Y 

Kamel Yahiaoui 

cezayêrî
Lîsteya wênesazên alman

Lîsteya wênesazên Alman



A 

A.R. Penck
Hans von Aachen
Karl Abt
Hans Acker
Franz Ackermann
Johann Adam Ackermann
Max Ackermann
Albrecht Adam
Albrecht Altdorfer
Christoph Amberger
Dietrich Andre
Ferdinand von Arnim

B 

Hans Baldung
Willi Baumeister
Max Beckmann
Barthel Beham
Johann Baptist Wenzel Bergl
Josef Bergler
Norbert Bisky
Volker Blumkowski
Bô Yin Râ
Arnold Böcklin
Melchior Boisserée
Sulpiz Boisserée
Peter Johannes Brandl
Lothar-Günther Buchheim
Hans Burgkmair

C 

Heinrich Campendonk
Asmus Jacob Carstens
Daniel Chodowiecki
Lovis Corinth
Lucas Cranach l'Ancien
Lucas Cranach le Jeune

D 

Balthasar Denner
Ferdinand Deppe
Otto Dix
Eugen Dücker
Albrecht Dürer
Hans Dürer

E 

Michael Ebel
Walter Eglin
Adam Elsheimer
Edgar Ende
Hans am Ende
Carl Ludwig Engel
Max Ernst

F 

Lyonel Feininger
Georg Flegel
Günther Förg 
Caspar David Friedrich

G 

Ismaël Gentz
Wilhelm Gentz
George Grosz
Matthias Grünewald

H 

Christian Ludwig von Hagedorn
Hans Hartung
John Heartfield
Erich Heckel
Heinrich Kley
Hermann Hendrich
Friedrich Herlin
Bernhard Hoetger
Karl Hofer
Hans Hofmann
Hans Holbein l'Ancien
Hans Holbein le Jeune
Ambrosius Holbein
Barbara Honigmann

I 

Jörg Immendorff

J 

Raimer Jochims

K 

Anselm Kiefer
Martin Kippenberger
Ernst Ludwig Kirchner
Konrad Klapheck
Peter Klasen
Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff
Julius Köckert
Käthe Kollwitz
Wolfgang Krodel
Johann König

L 

Wilhelm Leibl
Wolfgang Lettl
Max Liebermann
Richard Lindner
Johann Liss
Stefan Lochner
Fédor Loevenstein
Heinrich Lossow

M 

August Macke
Fritz Mackensen
Franz Marc
Martin Bloch
Hans von Marées
Ludwig Meidner
Hans Memling
Raphaël Mengs
Adolph von Menzel
Otto Modersohn
Paula Modersohn-Becker
Carl Moll
Otto Mueller
Gabriele Münter

N 

Emil Nolde

O 

Richard Oelze
Emil Orlik
Fritz Overbeck

P 

Max Pechstein
Karl von Piloty
Leo Putz

R 

Jörg Ratgeb
Alfred Rethel
Gerhard Richter
Adrian Ludwig Richter
Johann Heinrich Roos
Philipp Otto Runge

S 

Joachim von Sandrart
Wilhelm von Schadow
Karl Friedrich Schinkel
Oskar Schlemmer
Karl Schmidt-Rottluff
Kurt Schwitters
Franz Skarbina
Max Slevogt
Carl Spitzweg
Ferdinand Springer
Wilhelm Steuerwald
Sébastien Stoskopff
Franz von Stuck

T 

Frans Werner Tamm
Anna Dorothea Therbusch
Hans Thoma
Johann Friedrich August Tischbein
Johann Heinrich Wilhelm Tischbein
Hans Tyderle

U 

Fritz von Uhde

V 

Sepp Vees
Heinrich Vogeler
Max Vollmberg

W 

Anton von Werner
Konrad Westermayer
Bernhard Wiegandt
Franz Xaver Winterhalter
Wols

Z 

Johann Baptist Zimmermann
Johan Joseph Zoffany
Gerard Zoust
Unica Zürn

alman
Porto Rîko

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Estado Libre Asociado de Puerto Rico
Commonwealth of Puerto Rico 

Dewleta Serbixweya Porto Rîko 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Porto Rîko || align="center" width="110px"|Arma Porto Rîko
|-
|align=center colspan=2| 
|-
|
|-
|Gotina Netewî|| Joannes Est Nomen EiusLatinî:Joannes navê wî ye
|-
| Zimanên fermî || Îngîlîzî, Spanî
|-
| Paytext ||        San Juan
|-
| Serokkomar ||  
|-
| Serokê hikûmetê ||   Pedro Pierluisi
|-
| Serxwebûn  ||  
|-
| Srûda netewî:  ||  La Borinqueña
|-
| Rûerd || 9.104 km²
|-
| Nifûs ||3,411,307 kes 2016 
|-
| Berbilavî || 375 kes/km²
|-
| Dirav ||Dollar
|-
| navçeya demjimêrî || UTC-4
|-
| Nîşana înternetê  || .pr
|-
| Koda telefonê     || =+1-787 û +1-939
|-
|}Porto Rîko yan jî Dewleta azadane girêdayî ya Porto Rîko' (spanî: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, îngîlîzî: Commonwealth of Puerto Rico) welatekî ku azadane bi Amerîkayê ve girêdayî ye û dewleteke li Karîbîkê ye. Ew ji girava Puerto Rico û çend giravên din ên biçûk ên wek Vieques, Culebra, Culebrita, Palomino, Mona û Monito de pêk tê. Puerto Rico girava herî biçûk ê rojhilatî yê  Antîlên Biçûk e. Puerto Rico tê wateya "Bendera Dewlemend" û gelê Porto Rîkoyê xwe bi xwe wek Boricua'' nav dikin.

Girêdanên derve
Hêraklios

Hêraklios, Flabios Hêraklios (bi latinî: Flavius Heraclius Augustus; yewnanî: Ηράκλειος, Hērakleios), (z. nêzî 575 - m. 641) yek ji împeratorên Bîzansê di navbera 5ê kewçêra 610 û 641an de kargerî kirî bû.

Malbat 
Hêraklios bi malbata xwe ve ji Ermenistanê bû. Hêraklios lawê Heraclius bû û ew generalekî giringê împerator Maurice bû.

Serîhildana li dijî împerator Fokas 
Di 608an de bav û law herdu Hêraklios an li dijî împerator Fokas serîhildan. Di wê demê de di 609an de Hêrakliosê biçûk çû Misirê (wê demê Aegyptus) û li wir generalê Fokas (Phocas Bonosus) bin xist û ew navçeya Roma dest xwe xist.

Ji pê wê re Hêrakliosê biçûk di Sîcîlya û Kîpros re derbaza Konstantînopolîsê bû. Li wir bi arîstokratên bajer re beraftin kir û wek împerator da zanîn. Kênge ew gehîşte bajêr hin piştgirtiyên împerator rû li Fokas badan û piştgirî ji Herakliyo re kirin. Herakliyo bi hêsanî kete bajêr û Fokas bi xwe kuşt.

Di 5e kewçêra 610an de şunda hat tackirin û derbaza texta împeratoriye bû.

Cenga li dijî persan 
Kênge Herakliyo li textê runiştî bû, ji bo cenga hundur li Balkan hembera Awaran, li Sûrî jî hembera Sasanî hin xak hat wunda kirin bû.

Di wê demê de Hêraklios aşitî xast jî sasaniyan dewama êrîşên xwe kir û di 613an de Şam, di 614an de Orşelîm û di 616an de jî navçeya Misir dest xwe xistin. Wan dewama êrîşên xwe kir û heta hundurên Anatoliya xakên Bîzans dagir kirin û heta bajarekî nêzî paytexta Bîzans Konstantinopolis Chalcedon hatin. 

Rewşa împeratoriyê ew qas zor bû ku împerator qala birina paytextê ji Konstantînopolîs de Kartaca dikir. Lê ji pê re Bîzansan êrîşa sasaniyan kir û xakên ji aliya sasaniyan hat dagir kirî bû şunda qezenc kirin. Di wê demê de di 626an de Awaran Konstantinopolis dagir kirn jî ji pê re Bîzansan şunda dest xwe xist. 

Artêşên Hêraklios li dijî sasaniyan dewama cengê dikir û di 627an de gehîşte paytexta sasaniyan Ctesiphon û Şahê Sasaniyan ji aliya pêşengên Persan hat ji texte danîn. Paşwerê Xoşrû II Kavadh II bi peymaneke bi Herakleios re lihev hat û xakên Sasaniyan bi tunî dana Bîzansan. Herakliyo xwe li wir wek "Şahanşah" da zanîn jî, di 629an de şuna unvana împeratorên Bîzansên berê "Augustus" unvana Basileus girt û ew nêzî 800 salan heta hilwaşandina împeratorî ma.

Di 630an de jî Herakliyo Orşelîm dagir kir.

Cenga li dijî ereban 

Di dema Hêraklios Muhemmed Pexêmber di Nîvgirava Erebîstan de dest bi belav kirina îslam û dagir kirina xakên wan deran kir. 

Misilmanan ji pê vefata Muhemmed pexember re di 634an de êrîşa Sûrî û Felestîn kir. Di 636an de Cenga Yermuk de misilmanan Bîzans bin xist û Sûrî û Felestîn dagir kirin û çerxa ser Misir bûn. Kênge Hêraklios di 641ê de mir Misir bi piranî hat dagir kirî bû.

Çavkanî 

Împeratorên Bîzansê
Împeratorên Romê
Jidayikbûn 575
Mîrcana

Mîrcana, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gundên Hezroyê
Qenderhel

Qenderhel, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gundên Hezroyê
Melkesî

Melkesî (Teknebaşı), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gundên Hezroyê
Şikefta, Qoser

Şikefta () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Dersil

Dersil, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Kifercin

Kifercin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Kekan, Hezro

Kekan (Gedikalanı), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gundên Hezroyê
Helhel

Helhel, gundekî navçeya Hezroyê ya li ser bi Amedê ve ye. Helhel ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Beriya şewitandina 1993'an de pir gundeki mezin bûye. Gundiyên Helhelê ewil de karê titûnê dikin.

Derûdora Helhelê
Cîranên Helhelê ji aliyê rojhelat ve gundên Sinê (ser bi bajarê Licê ve) û Şimşimê, ji aliyê başûr ve jî gundên Dedaş û Îndarê ve hevsînor e. Ji aliyê rojavavê gundên Zengê û [Kerwes]]ê ve û ji aliyê başûr ve jî gundên Mişirfê, Intaxê û Şatihê ve (vana gundên ser bi Licê ve ne) dorpêç kiriye. Helhel gundek bi erdê xwe ve jî mezin e.

Kaniyên Helhelê
Di nav gund de kaniyeke dîrokî û têrav heye dertê. Li ber kaniyê hewzek vekirî û du hewzên sergirtî hene. Serşoyeke jinan jî dorgirtî heye. Mizgefta gund li jorê kaniyê ye.
Li ber kaniyê deverek ji kevirên çêkirî ji bona limêjê bi haweyeke servekirî hatiye çêkirin. Li dora kaniyê çend darên tuwan yên mezin yên tûyên sor û spî hene.
Erdên gund yên jêrê kaniyê hemî bi ava vê kaniyê tên avdan û gundî debara xwe bi giranî li ser ajotina tutûna van erdan debara xwe dikin.

Li Helhelê hema bêje her cûre darê. Fêkiyan hene. Lê muxabin gundî pir kêm darê. Fêkiyan pirtir dikin.

Li biniya gundê Helhelê hema bêje di rêzekê de çar kaniyên avsar û kaniyeke avgerm jî henin. Ava ku ji van kaniyan derdikevin dibin destpêka çem. Di nav çemê Helhelê de sê aşên avê hene. Ji berê de genimê gundên derdorê livir dihatin hêran.

Her weha gundî pez û dewaran jî xwedî dikin. Rez û darên gûzan jî têra xwe hene. Darên hewran jî jibona keresteyan û xeratan tên xwedî kirin.
Dibistanek seretayî ji sala 1961ê vir de li gund heye. Telefon û elektrî hatiye gund. Rêyeke erebeyan ya pir xirab jî ji Hezroyê heta Deşta Fîsê ji gund dibuhure.

Şêniyên Helhelê
Piraniya şêniyan bi eslê xwe (80%) kird (zaza) in, lê niha tenê çend mal bi kirdî dipeyivin yên din bi kurmancî dipeyivin.

Gundên Hezroyê
Barquş

Barquş, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gundên Hezroyê
Eyndar

Eyndar (), gundekî girêdayî navçeya Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hezroyê
Zoxbirîn

Zoxbirîn, (tr:Kirmataş) gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye. Zoxbirîn xwedî sed û bîst malan e û heftsed kes lê dijîn.

Gundên Hezroyê
Hoplak

Hoplak, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Kecemaxa

Kecemaxa (), gundekî girêdayî navçeya Albistanê ya ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Akkaya

Akkaya, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Korpinar

Korpinar, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Almalî, Albistan

Almalî, gundekî navçeya Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Evcihoyik

Evcihoyik, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Feqîoxlî

Feqîoxlî (), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Saricicek

Saricicek, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Seliman

Seliman, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Ferhatpinarî

Ferhatpinarî, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Kalecik

Kalecik, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Erikan

Erikan, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Alipinari

Alipinari, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Alkayaoglu

Alkayaoglu, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Cevirma

Cevirma, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Palavar

Palavar (bi tirkî: Kayageçit), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Tekepinarî

Tekepinarî, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Gundên Albistanê
Lîsteya wênesazên amerîkî

Lîsteya wênesazên Amerîkî

A 

Ad Reinhardt
Ivan Albright
Anders G. Aldrin
Washington Allston
Charles Alston (wênesaz)
Arman
John James Audubon

B 

Aleksander Balos
Jean-Michel Basquiat
George Wesley Bellows
Tony Bennett
Morris Louis Bernstein
George Caleb Bingham
Romaine Brooks

C 

Paul Cadmus
Captain Beefheart
Mary Cassatt
Vija Celmins
Frederic Edwin Church
Chuck Close
Thomas Cole
Cassius Marcellus Coolidge
John Singleton Copley

D 

Henry Darger
Charles Demuth
Robert De Niro (wênesaz)
Jim Dine

E 

Thomas Eakins
Richard Estes

F 

Manny Farber
Lyonel Feininger
Audrey Flack
Sam Francis
Jane Frank
Arthur Burdett Frost

G 

William James Glackens
Ralph Goings
Arshile Gorky
Douglas Gorsline
Red Grooms
Robert Guinan
Philip Guston

H 

Peter Halley
Elaine Hamilton
Keith Haring
Childe Hassam
Albert Herter
Edward Hicks
Bobby Holcomb
Winslow Homer
Edward Hopper

I 

Robert Indiana
George Inness

J 

Joan Mitchell
Jasper Johns

K 

Allan Kaprow
Ellsworth Kelly
William Klein
Anna Klumpke
Willem de Kooning

L 

Roy Lichtenstein
Richard Lindner

M 

Eugene James Martin
Sophie Matisse
Willard Leroy Metcalf
Francis David Millet
Earl Moran
Malcolm Morley
Robert Motherwell

N 

Bruce Nauman
Barnett Newman
Kenneth Noland

O 

Georgia O'Keeffe

P 

Max Papart
Maxfield Parrish
Ed Paschke
Sophia Peabody
Charles Willson Peale
Margaretta Angelica Peale
Raphaelle Peale
Rembrandt Peale
Rubens Peale
Titian Ramsay Peale
Lilla Cabot Perry
John Frederick Peto
Charles Adams Platt
Jackson Pollock

R 

Robert Rauschenberg
Man Ray
Granville Redmond
Frederic Remington
Stan Rice
Norman Rockwell
Severin Roesen
James Rosenquist
Mark Rothko
Charles Russell
Mark Ryden
Robert Ryman

S 

Will Sampson
John Singer Sargent
Julian Schnabel
Shag
Frank Stella
Gilbert Stuart

T 

Yves Tanguy
Abbott Handerson Thayer
Ting Shao Kuang
George Tooker
John Trumbull
Cy Twombly

W 

Anne Walker
Andy Warhol
Tom Wesselmann
Benjamin West
James Abbott McNeill Whistler
Edwin Whitefield
Robert Williams
Beatrice Wood
Grant Wood
Andrew Wyeth

Z 

Zuka

Lîste
Hunermend
Lîsteya wênesazên ermenî

Lîsteya wênesazên Ermenî

A 

Ivan Konstantinovitch Aivazovsky

G 

Arshile Gorky

Lîste
Hunermend
Lîsteya wênesazên awûstralyayî

Lîsteya wênesazên Awûstralyayî

G 

Philip Gudthaykudthay

N 

Sidney Nolan

awûstralyayî
Lîsteya wênesazên awûstûryayî

Lîsteya wênesazên Awûstûryayî

A 

Josef Abel
Kurt Absolon
Arnulf Rainer

B 

Franz von Bayros

C 

Antoine Cardon

E 

Willy Eisenschitz

F 

Suzanna Fritscher

G 

Johann Nepomuk Geiger
Richard Gerstl
Günter Brus
Albert Paris Gütersloh

H 

Raoul Hausmann
Friedensreich Hundertwasser

K 

Gustav Klimt
Oskar Kokoschka
Anton Kolig
Alfred Kubin

L 

Mariette Lydis

M 

Koloman Moser

S 

Egon Schiele
Jacob van Schuppen

W 

Ferdinand Georg Waldmüller
Max Weiler
 

awûstûryayî
Zekiye Alkan

Zekiye Alkan (z. Dêrsim - m. 31.3.1990 li Amed) di newroza 1990an de li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina newrozê canê xwe da ber agir.

Di bajarê Silêmaniyê de peykereke Zekiye Alkan heye.

Çavkanî 

Endamên PKKê
Kurd
Kesên ji Dêrsimê
Län

Län navê swêdî yê parêzgehên Swêdê ye. Ji sala 1998an ve li Swêdê 21 parêzgeh hene.

Parêzgehên Swêdê 
{| border="0"
|+
|-
|

Çavkanî 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Blekinge (län)

Blekinge län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Karlskrona ye.

Cografya 
Blekinge län 0,7% ji Swêdê ye û parêzgeha herî biçûk a Swêdê ye.

Hejmara nîştecihan

Herêmên sereke yên Blekingê û hejmara nîştecihan 
 Karlshamn (31.075) 
 Karlskrona (61.548) 
 Olofström (13.396) 
 Ronneby (28.421) 
 Sölvesborg (16.573)

Çavkanî 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Karlskrona

Karlskrona bajar û navenda parêzgeha Blekinge (Blekinge län) ya Swêdê ye.

Çavkanî 

Bajarên Swêdê
Swêd
Dalarna (län)

Dalarnas län ango parêzgeha Dalarna (heta sala 1997an navê wê Kopparbergs län bû) parêzgeheke Swêdê ye.

Erdnîgarî 
Rûerda parêzgehê Dalarna 6,8% ji Swêdê ye.

Hejmara nîştecihan 
Nifûsa parêzgehê Dalarna nêzikê 3,2% ji ya Swêdê ye.

Herêmên sereke yên Dalarna û hejmara nîştecihan 

 Älvdalen (7.430) 
 Avesta (21.996) 
 Borlänge (47.121) 
 Falun (55.297) 
 Gagnef (10.116) 
 Hedemora (15.532) 
 Leksand (15.391) 
 Ludvika (25.606) 
 Malung (10.509)
 Mora (20.193) 
 Orsa (7.033)
 Rättvik (10.901) 
 Säter (11.005) 
 Smedjebacken (10.806) 
 Vansbro (7.064)

Çavkanî 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Falun

Falun navê hem bajar û hem jî navçeyeke Swêdê ye. Serbajarê herêma Dalarna ye. Çemê Faluån di Falunê ve diherike. 

Li herêmê kana madenê ya Falunê (Falu Koppargruva) bi nav û deng bû. Kana madenê ku jê sifir hatibû derxistin, di sala 1992'an de girtî bû. 

Navê bajêr Falun e, lê gelek caran Falu jî tê dîtin. Falu tê wateya "ya, yê Falunê", yanê Falu+ån, ava Falunê ye. Peyva swêdî "å" heman peyva kurdî "av" e.

Çavkanî 

 Wîkîpediya swêdî, 23.09.2012.

Bajarên Swêdê
Swêd
Gotland (län)

Gotlands län parêzgeheke li rojhilata Swêdê ye. Ew ji parêzgeheke dîrokî ye. Navenda parêzgehê bajarê Visby ye.

Erdnîgarî 
Gotlands län 0,7% ji Swêdê ye.

Hejmara nîştecihan  
Nifûsê Gotlands län nêzikê 0,6% ji Swêdê.

Herêmên parêzgeha Gotland û hejmara nîştecihan 
 Burgsvik (335) 
 Fårösund (816) 
 Havdhem (343) 
 Hemse (1.766) 
 Klintehamn (1.431)
 Lärbro (512) 
 Ljugarn (295) 
 När (202) 
 Romakloster (877) 
 Roma kyrkby (282) 
 Slite (1.617) 
 Stånga (334) 
 Tingstäde (277)
 Väskinde (280) 
 Västerhejde (296) 
 Vibble (1.057) 
 Visby (22.017)

Çavkanî 
 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Elhediyet elhemîdiye

Elhediyet elhemîdiye, Elhediyetu'l-hemîdiye, di sala 1883 an ji hêla Yûsiv Diyaedîn Paşa Elxalidî ve hatiye nivîsandin. Wî dema ku hakimê Motkiya Bedlîsê bû ferhenga xwe bi alîkariya hin zana û melayên kurdan nivîsî.

Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan hate wergerandine tirkî û di sala 1978an de ji aliyê Çıra Yayınları ve bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük hate weşandin.

Çavkanî 

Tirkî
Ferhenga Henbane Borîne

Ferhenga Henbane Borîne, ji hêla mamoste   Hejar ve hatiye nivîsandin, bi tîpên erebî ye  û ferhengeke mezin e ku  şiroveya peyvên wê bi zimanê Kurdî/soranî  û farisî ye.

Farisî
Ferhenga Jîn

Ferhenga Jîn a kurdî û erebî, ji hêla Mihemed Cemîlê Seyda ve hatiye nivîsandin û di sala 1987an de li Qamîşlokê derket. Li weşanxaneya Emîral a Beyrûtê çapbû.

Erebî
Ferhenga Kurdî Nûjen

Ferhenga Kurdî Nûjen ferhengeke kurdî-erebî ye ku ji hêla rehmetiyê Alî Seydo Gewranî ve hatiye nivîsandin. Ew sala 1985 an li Emmanê, paytexta Urdunê hatiye çapkirin.

Erebî
Ferhengên erebî
Visby

Visby bajar û navenda parêzgeha Gotland (Gotlands län) ya Swêdê ye. Bajarê herî mezin ê girava Gotlandê ye.

Çavkanî 

Swêd
Gävleborg (län)

Gävleborgs län, parêzgeheke li rojhalata Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Gävle ye.

Erdnîgarî 
Gävleborgs län 4,4% ji Swêdê ye.

Hejmara nîştecihan 
Nifûse Gävleborgs län nêzîkê 3,2% ji Swêdê ye.

Herêmên Gävleborg û hejmara nîştecihan 
Bollnäs (26.233)
Gävle (92.257) 
Hofors (10.190) 
Hudiksvall (36.956) 
Ljusdal (19.278) 
Nordanstig (9.842) 
Ockelbo (6.057) 
Ovanåker (11.849) 
Sandviken (36.736) 
Söderhamn (26.440)

Çavkanî 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Gotina neteweyî

Gotina Netewî gotineke ji aliya netewekî ango gelekî hat hilbijartin e. Ew hin caran bi peyva Îtalyanî Motto jî tê navandin. Îroj gelek dewlet an welatan gotineke xweya netewî he ne.

Nimûnên gotinên neteweyî
 E pluribus unum , latînî ye, tê wateya Ji piran de bitunî – Gotina Netewiya DYa , j, 1956an de In God We Trust , Îngîlîzî: Em ewleya Xwedê dibin
 Liberté, Egalité, Fraternité!, fransî ye, tê wateya "Azadî, Wekhevî, Biratî!" – ji Şoreşa Fransî di 1789 vir de Gotina Netewiya Fransa
 Elefthería í thánatos / Ελευθερία ή Θάνατος, yewnanî ye tê wateya "Azadî an Mirin" - Gotina Netewiya Yewnanistan
 Le ilaha illa llah we Mûhammadûn rasûlu llah erebî ye, tê wateya "Ji Xwedê bêtir tu xwedê tune, û Mihemed pexemberê wî ye" Gotina îmaniya bisilmanan.

Dewlet
Welat
Vedîtin

Vedîtin (bi îngilîzî ''Visibility'') pîvana dûrahiyaê ye ku tiştek an ronahiyek bi zelalî pê were naskirin. Di meteorolojiyê de ew bi şefafîbûna hewaya derdorê ve girêdayî ye û bi vî rengî ye. Vedîtin bandorên xwe yên mezin li her cûreyên trafîkê dike: rêyên tirimbêlan û rêyên keştiyan û esmanî û hewavaniyê .

Dîtina meteorolojîk 

ICAO Annex 3 Xizmeta Meteorolojiyê ya Navigasyona Hewayî ya Navneteweyî  van pênaseyan û têbînîyê dihewîne:

Çavkanî
Taçî

Taçî (bi romî kirine: Taşçı), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Navê gund bi eslê xwe ne Tirkî ye, dema nav bo gundan hatine dayîn, dewletê navê gund şibandiye bêjeya tirkî "Taşçi - Kevirkar". Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û wateya gund nehatiye kirin.

Erdnîgarî 
5 km ji Gimgim, 65 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.

Aborî 
Axa gund bêhtir bo ajalvaniyê bikêr e. Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Alîkariyên koçberbûyan gelek girîng e.

Wargehên balkêş

Navdarên Taçiyê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê