nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ferdosê

Ferdosê,  gundekî  Bafê ya girêdayî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev Gund di neqebeyna Bafê û Elcanya de ye. Gund tenê ji 2 malan pêk dihat, Gundêkî gelekî bi şinahî ye. Di vî Gundî de Dehlên pir mezin hene. lê mixabin di van Salên Dawî de Xwediyê Malan ji ber zextên Dewleta Tirk mecbur man berî 13 Salan derbasî Bafê bibin u ji Dehlan pêvetir tiştekî li duv xwe nehêlin! bi vî awayî ev Şînatiya Mirov jê têr nedibu, Her çiqas (Remezanê Mistê Xwediyê ji Sedî 80% yî Dehlê ya, ewqas Ked jî da u hîna jî didê dîsa ev Xwezaya Kurdistanê ber bi Hişk bunê ve diçê!

Roj tuneye Remezan´ê Mistê Sere kî li Dehlê nedê, heger Rojekî neçê, jibona wî Jiyan bê Wateye. Lê jiber go ew bixwe jî hedî Hedî di nav salan re derbas dibê Ev Şînatî jî hêdî hêdî Winda dibê.

Gundên Hezexê
Kereşa

Kereşa, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Hezexê
Zêwê

Cend cihên bi navê Zêwê hene:
 Zêwê, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
 Zêwê, gundekî navçeya Hezexê ya bi ser Şirnexê ve ye.
 Zêwê,  gundekî navçeya Bismilê ya Amedê ye.

Binêre ji 
 Zêwe
Bênat

Bênat, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Hezexê
Hêtmê

Hêtmê (), gundekî navçeya Basan a  Şirnexê ye.

Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Basan
Derê Bêrmê

Derê Bêrmê, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Hezexê
Indar

Indar, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Hezexê
Benatin

Benatin, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.

Gundên Hezexê
Selehedîn

Selehedîn, bajarekî Başûrê Kurdistanê ye.

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Rheinland-Pfalz

Rheinland-Pfalz, yek ji herêmên Almanyayê ye li başûr rojavaya welatê dikeve ye. Paytexta wê Mainz e. Sînorên wê bi herêmên Nordrhein-Westfalen, Hessen, Saarland, Baden-Wurttemberg û dewletên Belçîka, Fransa û Lûksembûrg re hene.

Çemên wê herêmênê girîng Reyn, Mosel, Saar û Lahn in.

Çîrok 
Dewleta Rheinland-Pfalz piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di 30ê Tebaxa 1946an de hat damezrandin. Ew bi giranî ji beşa başûrê parêzgeha Rhine ya Prûsya (navçeyên îdarî yên Koblenz û Trier), ji Rhenish Hesse, ji rojavayê Nassau û ji Rhine Palatinate, ku girêdayî Bavaria ye (ji bilî navçeya Saarpfalz) derket holê. Xaka hevpar a Alman-Luksemburgê li eyaleta Rheinland-Palatinate yekane qada bênavber e. Ev kondomînium ji hêla çemên Mosel, Sauer û Our ve hatî çêkirin, ku ew li ser sînorê di navbera Luksemburg û Rhineland-Palatinate û Saarlandê de derbas dibin.

Girêdanên derve 

 
Herêmên Almanyayê
Kendava Baffin

Kendava Baffin an Baffin Bay (Danimarkî Baffin Bugten) deryeyek qiraxê li bakura Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew navbera Grönland û arşîpelên Kanadayên arktîk dimê û di ser tengava Davis re digêhê Okyanûsa Atlantîk, û li bakur di Smithsund re, li rojava di Lancastersund û Jonessund re bi Okyanûsa Arktîk ve tê girêdan. Ew di 1585an de ji aliya John Davis hat keşf kirin, lê bi navê William Baffin, ew kesî di 1616an de cara pêşin tê re derbaz bûyî, hat navandin. 

Dera wêyê herî kûr digêhê 2905 m. Di wê de girav kêm in û encax hinên biçûk hene.

Kendav
Tengava Koreyê

Tengava Koreyê tengaveke Deryaya Rojhelata Çînê û Deryaya Japon bi hev ve girê dide ye. Ew li bakur bi Nîvgirava Koreyê, li başûr bi  giravên Japonyayê Kyuşu û  Honşū tê dorpêç kirin.

Kûrahiya wê nêzî 90 mitir e û bi giravên Tsuşima tê parva kirin. Ew tengava bûyê du paran li rojhelat ew hin caran tengava Tsuşima, li rojava jî wek Tengava Chosen tê navandin.
Kore
Erdnîgariya Japonê
Tengav
Tengava Davis

Tengava Davis (bi fransî: Détroit de Davis,  bi inglîzî: Davis Strait, bi danîmarkî: Davis Strædet) tengava di navbera Grînlenda û girava Baffin ya Kanadaya de ye li navçeya Nunavutê.

Tengav bi navê dahênerê ingilîz John Davis (1550–1605) binavkirî ye.

Grînlenda
Tengav
Mejî

Mejî an demax Mejî beşa sereke ya pergala demarî ya laşê mirov e.  Mejiyê mirov yek ji organên herî hestiyar û tevlîhev e di laşê mirov de, ji sedî 2 ê giraniya mirovan pêk tîne, lê rojane zêdetirî ji sedî 30 enerjiya mirov dixwe.  Piraniya vê enerjiyê ji karbohîdratan (glîkoz) tê û zû dişewite. Di dema xewê de jî mejî ji hemû organên din zêdetir oksîjenê bi kar tîne.noyron dihewîne,  û hejmara texmînkirî ya neuronan di mêjî de 55-70 mîlyar e.  Her neuron bi sînapsan bi çend hezar neuronên din ve girêdayî ye. Ev norûn bi gelemperî bi navgînên fîberên dirêj ên bi navê axons ku bi pêlên sînyalê yên bi navê potansiyela çalakiyê vediguhezin deverên dûr ên mejî yan jî laş ku hucreyên wergirên taybetî hedef digirin, bi hev re diaxivin.

Çavkanî 

Anatomiya heywanan
Endam (biyolojî)
Mêjî
Movikdar

Di jînewerzanistî an biyolojîk da, movikdar ji wan caneweran yan lawiran a dihêt gotin ku hestiyê piştê anku movik hene. Heta niha nêzî 57,739 cureyan ji movikdaran hatine dabeşandin. Werara movikdaran 530 milyon salan berî niha li qonaxa berîkamberiyan dest pê bû. Movikdar bin-tayek ji tayê davdaran ji silsile ya lawiran in.

Movikdar mezintirîn bin-tayê davdaran in û gelek lawiran berniyas ji vî bintayî ne. masî, dujî, mirx anku balinde, xijende û guhandar (ji wan jî mirov) ji movikdaran in.

Etîmolojî 
Bêjeya Vertebrata ya latînî,wateya wê ku movikê hestiya piştê..

Dabeşandin 
 Binfîlûma Movikdar(Vertebrata)
 Joreçîna Agnatha or Cephalaspidomorphi (lamprey û masiyên bê çeneyan)
 Infraphylum Gnathostomata (Movikdarên bi çeneyan)
 Çîna †Placodermi (Masiyên çekdarê nemabûyî)
 Çîna Chondrichthyes (cartilaginous fishes)
 Çîna †Acanthodii (Segmasiyên movikî nemabûyî)
 Joreçîna Osteichthyes (Masiyên hestî)
 Çîna Actinopterygii (Masiyên hestî ray-finned )
 Çîna Sarcopterygii (lobe-finned fishes, ji hinek bapîran ta tetrapods)
 Joreçîna Tetrapoda (four-limbed vertebrates)
 Çîna Amphibia (Bejavî, ji hinek bapîran ta amniotes)
 Çîna †Synapsida (xijendeyê dirûvê guhandaran, ji hinek bapîran ta guhandaran , carne di çîna Reptilia tê dabeşandin)
 Çîna Reptilia (xijendeyan, ji hinek bapîran ta balindeyan )
 Çîna Aves (Balinde)
 Çîna Mammalia (Guhandar)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Tree of Life 
 Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates
 Vertebrate Pests chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual

Movikdar
Movik

Movik hestîyekê laşê lawirên movikdar e ko masiya piştê pêkdiînin. Di laşê mirovan da bi awayekê asayî 33 movik hene.

Anatomî
Firdewsî

Firdewsî (bi farisî: فردوسی) yan jî Ebûlqasim Hesen ibn Elî Tûsî (bi farisî: ابوالقاسم حسن بن علی طوسی) wêjevan û nivîskarekî farisî yê sedsala 10an e. 

Mîna ji nû ve avakerê zimanê farisî hatiye binavkirin. Wî destana herî mezin a farisî, bi navê Şahname (Pirtûkên Keyan) nivisiye. Ev pirtûk bandorek mezin li ser wêje û hunera farisî kiriye. Firdewsî, li gundê Bajiyê nêzîkî Tûsê li Xorasanê (Îran) ber bî salên 940î ji dayik bûye û berbî salên 1020an jiyana xwe ji dest daye.

Berhemên Fîrdewsî 
 Şahname (Pirtûkên Keyan)

Jidayikbûn 940
Nivîskarên îranî
Fîlozofên faris
Kesên sedsala 10an
Mirin sedsala 11an
Jidayikbûn sedsala 10an
Linuxa Kurdistan

Linux Kurdistan projeya di sala 2003 yande li Fransayê ji aliye Kadir Dilsiz ve hatiye destpekirin.
Armanca projeye wergera Linuxe ser zimane Kurdî ye.

Malpera Kadir Dilsiz  Data Conception - Kurdish Developpement Center

Komputer
Kadir Dilsiz

Kadir Dilsiz programçêkere Kurd taybetî zanist ser Linuxe, software kodkirin û geşedaniya torê. Dilsiz damezrandinêrê projeya Linux a kurdî ye.
Dilsizm, Kadir
Bernamesaz

Bernamesaz ew kese ku bernameyên komputeran çê dike an pêş dixe re tê gotin. Ew bi inglîzî developer an programmer tê nav kirin.

Program bi zimanên bernamekirinê tên nivisî. Ji wan zimanan hinek: C, C++, Java.

Çavkanî 

Komputer
Teknolojiya agahiyê
Saarland

Saarland yek ji herêmên Almanyayê, li başûr rojavaya Almanya dikeve ye. Ew bi herêmê Rheinland-Pfalz û dewletên Fransa û Lûksembûrg tê sînor kirin. Ew bi herêma Fransayê Lorraine, welata Lûksembûrg, û Rheinland-Pfalz û navçeya Belçîka Wallonya ve navçeya Saar-Lor-Lux pêk tîne.

Çemê Saarlandê herî dirêj, yê ku navê xwe daye herêmê, Saar e. Hin çemên dinên giring Mosel, Blies, Prims, Nied û Nahe in.

Çavkanî 

Herêmên Almanyayê
Riyad

Riyad (), paytext û bajarê herî mezin ê Erebîstana Siûdî ye ku bajêr navenda parêzgeha Riyadê û navenda rêveberiya parêzgeha Riyadê ye. Riyad bajarê herî mezin li Nîvgirava Erebî ye û bajêr li navenda Çola En-Nafûd, li rojhilata Deşta Necdê hatiye avakirin. Bajar bi navînî 600 mêtre li ser asta deryayê bilind e û her sal pêşwaziya dora 5 milyon geştyaran dike ku bi vê awayê bajêr bûye 49em bajarê herî seredankirî ya li cîhanê û 6em bajarê seredankirî ya li Rojhilata Navîn e. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 7.0 milyon kes e ku Riyad bajarê herî qerebalix ê Erebistana Siûdî ye 3yem bajarê herî qerebalix li Rojhilata Navîn û 38em bajarê herî qerebalix ê li Asyayê ye.

Yekem behsa bajêr bi navê Riyad di sala 1590an de ji hêla kronîknivîsek kevnar a ereb ve hatiye kirin. Di sala 1737an de Deham Ibn Dawwas ku li gundê Manfuhayê jiyan dikir (niha taxek dîrokî ya Riyadê ye) li bajêr bi cih bû û bajar xiste bin kontrola xwe. Deham li dora bajêr dîwarek çêkir û çavkaniya herî naskirî ya navê Riyadê ji vê serdemê ye. Berî dîwarê ku ji hêla Ibn Dawwas ve hatiye çêkirin, tê texmînkirin ku behsa bajarên berê yên oazê dike. Di sala 1744an de Mihemed îbn Ebdulwehab bi Emirê Diriyê Mihemed Bîn Siûd re tifaqek çêkir û Riyad ji destê Dehamê stand. Lêbelê dewleta wan, ku niha wekî Dewleta Yekem a Siûdî tê zanîn, di sala 1818an de hilweşiya. Turkî ibn Abdullah di destpêka sedsala 19an de Dewleta Siûdî ya Duyem ava kir û di sala 1825an de Riyad wekê paytexta xwe ragihand lêbelê desthilatdariya wî ya li ser bajêr ji hêla hevpeymanek hevpar a Osmanî-Raşîdî ve hate asteng kirin. Di dawiyê de, di destpêka sedsala 20an de, 'Ebduleziz îbn Saud ku li rojava bi tenê wekî Ibn Saud dihate zanîn, di sala 1902an de padîşahiya bav û kalên xwe Necd vegerand û di sala 1926an de bi fetha Suûdî ya dawî ya Hecazê, hikumdariya xwe bihêz kir û Keyaniya 'Erebistana Siûdî' di îlona sala 1932an de bi paytextiya bajarê Riyadê re ragihandiye.

Riyad bajarê navenda siyasî û îdarî ya Erebistana Siûdî ye. Meclisa Şêwirmendiyê (ku bi navê Şûra yan jî wek Konseya Şûrayê jî tê zanîn), Meclisa Wezîran, Qralê Erebistana Siûdî û Meclisa Dadwerî ya Bilind hemi li bajêr cih digirin. Li gel van çar dezgehên ku bingeha sîstema yasayî ya Erebistana Siûdî pêk tînin, navenda saziyên din ên mezin û biçûk ên hikûmetê jî li Riyadê ne. Bajar malavaniya 114 balyozxaneyên biyanî dike ku piraniya wan li taxa dîplomatîk a li rojavayê bajêr in.

Riyad di heman demê de xwedî girîngiyek aborî ya mezin e ji ber ku ew malavaniya baregehên gelek banqe û pargîdaniyên mezin, wek Banqeya Neteweyî ya Erebistana Siûdî (SNB), Banqeya Al-Rajhi, SABIC, Almarai, STC, û Samba Financial Group dike. Rêya 65em ku li herêmê wekî Rêya Qral Fahd tê zanîn, di nav hinek ji van navendên girîng ên di nav bajêr re derbas dibe, di nav de Navçeya Darayî ya Qral Abdullah ku yek ji mezintirîn navçeyên darayî yên cîhanê û Navenda Feyseliyah û Navenda Qraliyetê ye. Riyad weke bajarekî cîhanî hatiye destnîşankirin.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Bajarên Erebistana Siûdî
Şêrko

Esededîn Şêrkoyê kurê Şadî (bi  farisî: Şîrkûh:, navê wî bi erebî: Asad ad-Dīn Shīrkūh bin Shādhī) generalekî misilmanî ku bi eslê xwe Kurd bû. Ew apê Selahedînê Eyûbî bû. Ew di sala 1169an de mir.

Jiyan
Ew li gundê Ecdankê (Ecdankanê) nêzî bajarê Diwînê li Ermenistanê hatî bû dinê. Ew lawê Şadî, birayê Necmedîn Eyûb, yek ji bavikên xanedana Eyûbiyan bû. Ew ji malbata Şedadiyan bû. Ji pê şedadiyan di 1130î de hilwaşiya re, Şadî çû Bexdayê, ji pê re jî Tikrîtê. Şêrko ji pê bavê xwe mir re pêşangiya xanedanê û kargeriya Tikrît dewam kir. Dema ku Şêrko xiristiyanek li Tikrîtê di 1138an de kuşt, Şêrko û birayên xwe hatin sirgûn kirin. Ew ketine artêşa Zengî û pê Nûredîn Zengî mir re ew li Mûsilê bû paşwera wî.

Sefera Misrê ya yekem
Di 1163an de Siltan Nûredîn ew şandine ser Misira fatimî. Di wê seferê de Selahedîn jî bi Şêrko re çû Misirê. Li wir wî lihevnehatineke navbera Şawer û Zirxem (Dhirgham) de wî hêla Şawer girt û Zirxem hat kuştin. Lê ji pê Şawer anî wezîriyê re navbera wan de gengaşî der ket û Şawer hembera Şêrko bi Amalrîkê yekem ê Orşelîmê (Amalric I) re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko di 1164an de li Bilbeysê bin xist. Berambera wê Nûredîn êrîşî dewletên Xaçiyan kir û heman heman Entakyayê dagir kir.

Sefera Misrê ya duyem
Şêrko di 1167an de şûn da derkete sefereke ser Misirê. Şawer dîsa bi Amalrîk re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko li Îskenderiyê bin xist. Lê wê demê de Amalrîk bi Împaratoriya Bîzans re hevlabendî ji bo dagir kirina Misirê bi tunî kir. Vê carê jî Şawer alîkarî jî Şêrko xwest. Lê ew vegeriye Şamê.

Sefera Misrê ya sêyêm
Di kanûna paşîn a 1169an de Şêrko kete Qehîreyê û Şawer dar xist. Şêrko xwe li wir wek wezîrî fatimiyan da zanîn. Lê du mehan din mir.

Kênge ew mir Selahedînê Eyûbî, yê ku di seferên Misir de bi Şêrko re bû, di wezìriyê de bû paşwerê wî. Ji pê Misir û Sûrî yek hev kir re wî paşweriya Nûredîn re jî kir û xaçperest ji Xakên pîroz derxistin.

Dibêjin ku,  Şîrkûh tê maneya şêrê çiyayî, anku Şêrko.

Mijarên têkildar 

 Xanedana Eyûbiyan

Çavkanî
Mihemed Emîn Zekî. Dîroka Kurd û Kurdistanê (2002). Avesta, Stenbol.
Zana Farqînî, Ferhenga kurdî-tirkî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.
Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 (ji bo sererastkirinên bikarhêner MikaelF)

Mirin 1169
Kurd
Misilman
Eyûbî
Fermandarên misilman
Siyasetmedarên kurd
Desthilatdarên kurd
Kurdên sedsala 12an
Herêmên Almanyayê

Almanya ki 16 herêman (Almanî: Bundesländer, tekane: Bundesland) pêk tê ye. Gorî rûerda xwe ya herî mezin Bavyera ya herî biçûk jî Bremen e. Ew herêman bi piranî ji pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di 1949an de hatin ava kirin. 

Derve Saarland, ya ku pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di xakên Fransa de bû û di 1957an de teva Almanyaya Federal bûbû. Ew wek herêm jî ji pê yekbûna Almanyayê di 1990an de da zanîn.

Girêdanên derve 

Herêmên Almanyayê
Almanya
Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan
Dabeşkirina Almanyayê
Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA)

Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA), komputereka destî an komputerka serlep e. PDA bi navên Komputera Pocket an jî Komputera Palmtop jî diên niyasin. Pirraniya AKD-yên nû xwediyên şaşe yên rengî ne û şiyanên dng-û-rengî lê hatine zêdekirin. Pirraniya wan niha dikarin wekî telefon, torgerr û amîrên destî yên deng-û-rengî bihênbikaranîn.

AKD ya pêşîn Casio ya PF-15115-36 bû ko li meha Gulana 1983ê derkevt. John Sculleydîwaniyê bicihker ê serekî anko CEO ye wî çaxî yê kompaniyaya Apple Komputrê (niha Apple Inc.), li sala 192ê, dema behsa Apple Newtonê dikir, jibo cara pêşîn zarava PDAê bi kar anî.

Nimûneyên herî nû yên AKD liser windows Mobile, Palm OS, Symbian an Androidê kar dikin. Kompniyayên mîna Nokiayê, Apple Inc.ê, Samsungê û HTCyê berhemînên seekî yên nimûneên serkevtî yên AKDyan in ko piraniya wan wekî telefonên berîkê jî dihên bikaranîn.

PDA
Visual Basic

Visual Basic, zimanekê bernameçekirinê ye, bingehê vê ser BASIC hatê çêkirin, nivîsbarî ji aliya Microsoft hatê nivîsandin.

Nivîsbariya Microsoftê
Dengê Welat

Dengê Welat, duyemîn rojnameya rojene a bi kurdî ye. Ev rojname bi ebada tabloîd derdikeve û ji 16 rûpelan pêk tê. Di rojnameyê de wê nûçe û şîroveyên têkildarî mijarên wekî çand, wêje, jin, nûçe, polîtîka, aborî, jiyan û civak cih bigirin. Rojname her wiha wê cih bide dîroka rojnameyên kurdî yên beriya niha hatine weşandin. Rojname ragihandin, parastin û pêşvebirina çand û zimanê kurdî wekî polîtîka weşanê dide pêşiya xwe û wê xwerû bi kurdî be.

Çavkanî 

Çapemenî
Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Marîpişta mirov

Marîpişta mirov, masiyê pişta mirov an jî hestiyê pişta mirov (bi latînî columna vertebralis) , stûnek movikan ku piştê mirov rast dike.
Di laşkelêşî an anatomiya mirov û lawirên movikdar de, masiyê piştê ku di kevit pişta laşqolikê lawirên movikdar û ji 33 heta 35 movikan pêk hatiye.

Anatomiya marîpişta mirov

Karê marîpişta mirov

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 North American Spine Society
 Spinal Cord Injuries Australia 
 Spinal Cord Injury Peer Support  
 Vertebral column basics 
 Spinal Term Glossary
 VIRTUAL Spine - online learning resource

Marîpişt
Kakûtê mirov
Anatomiya mirov
Laşqolik

Laşqolik, di laşkelêşî an anatomiya mirov de, navê wan parçeyên laşî ye ko dibin arçeyên serekî û pel (anatomî) anko destûpê û ser (anatomî) dihên ser. Di laşê mirovan û piraniya lawirên movikdar da, laşqolik ji sîng, zik, piştê pêk dihêt.

Anatomiya laşqolika mirov

Çavkanî

Girêdanên derve 

Anatomiya mirov
Cure

Cure, çeşîd (herwiha ) ji bo riwek û ajalên hevpar, hevşêwe û heman kana genetîkî, heman famîleyê de cih digirin re tê gotin,

Ji ber ku zimanê zanistiyê latînî ye, di kurdî de, navên latînî jî tên bikaranîn. Heger ajal an riwekeke nû bê vedîtin an bi rêbaza durehîkirinê (melezî) riwekek nû derkeve holê, bi latînî navê cins û cureyê lê tê kirin.

Ajalnas û riweknas pirranî riwek jiku belav bûye navê wê herêmê pêve dikin. Hin cure hene, di nava xwe de gelek varyasyonan dihewînin. Ji wan re riwekên pirrcure yan polîtîpîk, heger nebin jî yekcure yan monotîpîk dibêjin.

Di jînewerzanistîyê de, toxim, bizir an tuxûm jî di wateya cureyê de tê bikaranîn lê ne di zanistiyê de. Her tuxmek ji jîneweran endamwerên weha bi xve ve digire ku ji ber hindê bavkalikekê hevpişkê nêzîk heye ji aliyê ruxsar, laşkelêşî, erkzanistî, û bûmayîkzanistîyê ve xwediyên saloxetên wekhev in.

Pirr caran, navên lawiran di zimanê axavtinê da ne wekî navên wan di sinfandina jînewerzanistî de ne. Ji bo mînak, navê se bin-tuxmekê gurgan in.

Di dabeşandina zanistî yê de, navên du parçeyî û wekî peyveka Latînî ji bo navkirina cureyan tên bikaranîn. Navê nivşê li destpêkê tê û tîpa (pîta) destpêkê ji navê nivşî jî bi awayê kapîtal e. Navê cureyê bi awayê tîpên tewandî (îtalîk) li paş navê nivşê tê. Ji bo mînak gurên boz wekî Canis lupus dihên navkirin.

Taksonomî (biyolojî)
Fizyolojî

Fizyolojî zanista erkên mekanîkî, fizîkî û kîmyayî yên organîzmên jînewer e.

Bi awayekî kevneşopî, fizyolojî dabeşî fizyolojiya giyayî û lawirî dibin, lê di rastiyê da binemayên fizyolojiyê gelemperî ne û ji bo herduyan wek hev in.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 The Physiological Society
 physiologyINFO.org  public information site sponsored by The American Physiological Society

Fizyolojî‎
Binebeşên biyolojiyê
Sarican

Sarican, Sarcon (, bi tirkî: Sarıcan), bajarokekî navçeya Depe ya ser bi Elezîzê ve ye. Li ser rêya Çebexçûr (Çewlîg)ê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Depê
Mîrasên Cîhanê

Cihên Mîrasên Cîhanê, ji aliyê Komîteya Mîrasên Cîhanê ve tê îdarekirin. Ew dever di bernama parastinê de navê xwe hene, bêhtir ji daristan, gol, çol, binahî û bajaran pêk tê. Armanca bernameyê, peydekirin û katalogkirina cihên çandî û xwezayî ye û parastina wan e. Bername di sala 1972 de hatiye pejirandin. Gelek ji welatên cîhanê pê re ne.

Sazî
Rêxistin
Saksonya

Saksonya bi fermî Dewleta Serbixweya Saksonyayê, (; ), (sorbî: Swobodny stat Sakska) yek ji Herêmên Almanyayê ye. Ew li bakur Brandenburg, li bakur rojava Saksonya-Anhalt, rojava dewleta serbixweya Turîngiya û başûr rojava dewleta serbixweya Bavyera tê sînor kirin. Dîsa sînorên wê başûr bir Çek û rojhelat Polonya re heye. Paytexta wê Dresden e.

Bajarên wê herêmêyî herî mezin Leipzig, Dresden û Chemnitz in. Ji pê yekbûna Almanyayê re nifûsa wê nêzî 600.000 kes kêm bû.

Herêmên Almanyayê
Turîngiya

Turîngiya () bi fermî Dewleta Serbixweya Turîngiya (), yek ji herêmên Almanyayê ye. Ew bi federal dewletên Saksonya li rojhilat û başûr rojhilat, Saksonya-Anhalt li bakur û bakur rojhilat, Saksonya Jêrîn li bakur rojava, Hessen li bakur û Bavyera li başûr, tê sînor kirin. Ew yek ji sê federal dewletên Almanyayê ku di navî xwe de Freistaat ango dewleta serbixwe dihêwirîne ye. Paytexta wê Erfurt e, lê Jena jî wek navenda aborî û hevotinê ye. 

Turîngiya di navîna Almanyayê de dimê û sînorên xweyên bi herêmên din ve û dirêjahiyên wan sînoran wiha ne; Hessen (270 km), Bavyera (381 km), Saksonya (265 km), Saksonya-Anhalt (296 km) û Saksonya Jêrîn (112 km). Ew bi Saksonya-Anhalt û Saksonya ve di navenda Almanya de dimê ye. 

Dirêjahiya xweya herî firehê bakur-başûrî 160 km, yê rojava-rojhilatî jî 198 km e.

Herêmên Almanyayê
Turîngiya
Saksonya-Anhalt

Saksonya-Anhalt (), yek ji Herêmên Almanyayê ye. Paytexta wê herêmê Magdeburg e. Ew bi Saksonya Nizm, Brandenburg, Saksonya û Turîngiya tê sînor kirin.

Herêmên Almanyayê
Schleswig-Holstein

Schleswig-Holstein (SH; friezî Slaswik-Holstiinj, ) herêma Almanyayê herî bakura.Paytexta wê Kiel e. Bi rûerdeke 15.761,4 km², ji Saarland şunda ew herêma duyem biçûkê Almanyayê ye. Sînorên wê li bakur bi Danîmarka, başûr Hamburg, Mecklenburg-Vorpommern û Saksonya Nizm re hene.

Herêmên Almanyayê
Împeratoriya Romayê ya Pîroz

Împeratoriya Romayê ya Pîroz (bi almanî: Heiliges Römisches Reich; ji sedala 15an: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, "Împeratoriya Romayê ya Pîroz ê Gelê Alman") împeratoriyeke dîrokî yê di navîna Ewropayê de serwerî ajotî bû. Ew di sala 800an de ji pê Karlê Mezin  bû împerator re hat demezrandin û di 1806an de ji pê Napoleon bû împerator re hilwaşî ye. 

Kênge Karlê Mezin mir Împeratoriya Frankan di navbera lawên wî de hat par kirin. Lê ji pê gelek yekbûn û şunda parvakirinan de ew ji pê Paymena Verdunê di 843'an re bi dawî wiha parva bû: Fransaya Rojava, Lotharingia û Fransaya Rojhilat. Ji pê wê parva bûnê re Împeratorên Fransaya Rojhelat împeratoriya xwe wek "Împeratoriya Romayê ya Pîroz" navandin.

Di sedsala 17an de împeratorî di Şerê Sih Salan de (1618-1648) lerizî bû. Di wê şerê de nêzî sedî de sih gelî xwe hat kuştin û hin xakên wê ji dest der ketin.

Giredanê dervê 

Serdema Navîn
Hirmî

Hirmî dareke bi fêkî ye. Rehekê xwe bi sêvan ve ji bin malbata Maloideae (malbata sêvan) de di famîleya Rosaceae (famîleya gulan) de ye. Bi hirmiyên çolê re dibêjin şikok. Navên wê yên din ew in:

 Girsik 
 Hermî 
 Karçik 
 Keregêj 
 Karçîn

Girêdanên derve 

Riwek
Dar
Fêkî
Aydin Budak

Aydin Budak, di sala 1968'an de ji dayik bû. Berî ku ji bona hilbijartinên şarederiyê vegere Cizîrê li Stenbolê bi bazirganiyê re mijûl bû. Di hilbijartinên adara sala 2004'an de bi namzetiya DEHAP'ê bû serokê şaredariya Cizîrê. 

Mêr
Şaredarên kurd
Jidayikbûn 1968
Feridun Çelik

Feridun Çelik, şaredarekî Amedê yê berê ye. Ferîdûn Çelîk di hezîrana sala 1966an de ji dayik bû. Li zanîngeha Amedê fakulta hiqûqê xilas kir. Di navbera salên 1990-1999an de di bin baroya Amedê de parêzertî kir û di heman demê de jî serokê DEP a navçeya navendî a Amedê bû. Di salên 1996 û 1999an de endamê meclîsa partiya HADEPê bû û cîgirtiya serokê giştî yê vê partiyê kir. Ferîdûn çelik di salên 1997-1999an de Serokê HADEP a bajarê Amedê û endamê meclîsa HADEPê bû. Di hilbijartinên nîsan a 1999an de di bin partiya HADEPê de bû namzetê şaredariya Amedê û mîna şaredar hatiye hilbijartin.

Siyasetmedarên kurd
Şaredarên Amedê
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1966
HADEP
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Emrullah Cin

Emrullah Cin, serokê şaredariya navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Emrullah cîn li 20ê hezîrana sala 1963an li Siwêregê ji dayik bû. Dibistana serete, navendî û lîsê li siwêreg, Wêranşar û Rihayê xwend. Di sala 1983an de xwe li Fakulta perwerdê a Sêrtê qeyd kir. Di sala 1986an de bû mamoste û li gelek gundên Kurdistanê û li Amedê Mamostetî kir. Di salên 1990î de di nav sendîkayan de cih girt. Di sendîkaya "Egitim-sen" a Amedê de û di Navenda Giştî a KESKê de rêvebirtî kir. Ji ber van xebatên xwe gelek caran hatiye girtin û sirgûnê gundên bajarên Tirkiyeyê bû. Di sala 1998an de ji ber van sirgûnan ji mamostetiyê îstifa kir. 
Di hilbijartinên nîsana 1999an ji HADEPê û a adara 2004an de jî ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Wêranşarê û mîna şaredar hatiye hilbijartin.
Emrûllah Cîn zewiciye û du zarokên wî hene.

Kurd
Şaredar
Wêranşar, Riha
Cihan Sincar

Cihan Sincar, siyasetmedara kurd û seroka şaredariya Qoserê ye. 
Cîhan Sîncar di sala 1957an de li gundê Terê ya Omeriyan a Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana serete li gund xwendiye. Di sala 1976an de bi mebûsê kurd ku ji aliyê hêzên tarî ên dewleta Tirk ve hatkuştin, Mehmet Sincar re zewicî û dayika sê zarokan e. Di sala 1993an de li Çankaya navçeya Enqerê rêvebirtiya partiya DEPê kir. Piştre di nav damezirênerên HADEPê de cih girt û di vê partiyê de endamtiya meclîsê û birêvebiriya navendî a vê partiyê kir. Di hilbijartinên nîsana sala 1999an de û adara 2004an de bû namzeta şaredariya Qoserê û di herdu hilbijartinan de jî biserket û bû şaredara Qoserê.

Sincar, Cihan
Sincar, Cihan
Ismail Arslan

Ismail Arslan, siyasetmedarê kurd û şaredarênavçeya Rihayê Serêkaniyê ye.
Îsmaîl Arslan di sala 1950'î de li Mêrdînê ji dayik bû. Di sê saliya xwe de li Serêkanî bi cih bûn. Dibistana sereke li Serêkanî, dibistana navîn û lîseyê li Enqerê xwend. Ji fakulteya hiqûqê a Enqerê mezûn bûye. Ji 1984an pê ve parêzertî kiriye. Di sala 1990î de bi partiya HEPê dest bi polîtîkayê kiriye. Piştre di navenda partiyên DEP û HADEPê de rêvebirtî kiriye. Di hilbijartinên adara 2004an de ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Serêkanî û wek şaredar hate hilbijartin.

Îsmaîl Arslan zewicî ye û du zarokên wî hene.

Çavkanî  
  Şaredariya Serêkanî

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd
Şaredar
Serêkanî
Abdullah Demirbaş

Evdila Demirbaş () şaredarê berê yê Sûra Amedê ye.

Abdullah Demirtaş di sala 1966an de li bajarê Diyarbekirê, li navçeya Licê, li gundê Sîsê ji dayika xwe bû ye. Wî dibistana sereaytê li Amedê li dibistana Silêman Nazîf, paşê li Elî Emiriyê, li dibistana amadehiye karbendê û li Elezîzê jî di Zanîngehê de beşa Fen û Edebiyatê xwendîye. Ji sala 1990î û heta sala 2004an di nava xebata sendîqeya mamostan de ye. Di nava Egit-Sen û Egit-Birsenê de çalak e. Hem li Mêrdînê û hem jî li Amedê serokatiya wan kirîye. Wî ji sala 1987an heta sala 2000î mamostetiya felsefê kirîye. Di dema mamostetiya xwe de du caran nefî bûn dibe û ji sedemê doza perwerdehiya bi zimanê zikmakî ji bo zarokên kurdan dike, ji mamostetiyê tê avêtin.

Di hilbijartina 2004an de wek serokê Şaredariya Sûrê tê hilbijartin. Demirbaş, di dema serokatiya şaredariyê de jî bi xebatên xwe yên ji bo parastina çanda kurdî û di xebatên şaredariyê de bikar anîna zimanê kurdî bala dewletê dikşîne û niha jî di derbarê wî de 12 lêpirsîn hatine vekirin, hin ji wan hê jî tên meşandin. Demirbaş ji bo kar û barên xwe yên şaredariyê û xebatên ziman û çandî gelek xelat jî wergitine.

Di 14ê hezîranê 2007an Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema bîryara Şaredariya Sûrê ya  Di kar û xebatên şaredariyê de pir zimanî  Şaredarê Sûrê ya Amedê birêz Abdullah Demîrbaş ji erkê girt û civaka Şaredariya Sûrê felişand. Dadgehê bîryara xwe weha aşkere kirî bû:  Serokê Şaredariya Surê Abdullah Demirbaş, bîryara şaredariyeke pir zimanî daye. Ev bîryara pir zimanî ya şaredariyê li dijî qanunên Tirkiyê ye, li dijî qanûna bingehîn a Tirkiyê ye û Tirkiyê perçe dike.

Xelatên Ku Girtiye 

 Xelata Seqizê
 Xelata Wezareta Rewşenbirî a herêma Kurdistanê
 Xelata şaredariyên Rojhilat û Başûrê Rojhilat
 Xelata Dîaloga Dêrên Katolîk û Ortodoks
 Xelata Feqî Husên Sagniç
û gelek xelatên din wer girtiye.

Şaredariya Sûrê di bin serokatiya wî de  bi Şaredariya Dihokê û bi Şaredarîyek îspanî rê bû ye xwîşk û bira.

Çavkanî 

 Hevpeyivîn bi serokê Şaredariya Sûrê Abdullah Demirbaş rê; NETKURD; M. Şefîq Oncu; 25.3.2007

Girêdanên Derve 

 Hevpeyivîn bi Abdullah Demirbaş re; Amadekar; Hawar Ziyad, Çavkani; Sal: 5 Hejmar:25-15 adar - 15 gulan 2007 Tîroj
 Hevpeyivîn bi serokê Şaredariya Sûrê Abdullah Demirbaş re-NETKURD 
 Evdila Demirbaş û Ziman û Namûs û Şeref, Brahîm Xelîl Sirûcî, 19ê hezîranê 2007, NETKURD 
 ABDULLAH DEMÎRBAŞ HEMÛ DEMAN PEYDA NABIN, Jîr Dilovan, 16 hezîran 2007, Amîdakurd
 Çavsoriya dewleta ceberût û helwêsta Abdûlah Demîrbaşî, Enwer Karahan, 16ê hezîranê 2007, Nefel

Şaredar
Jidayikbûn 1966
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Zinar Sozdar

Zinar Sozdar  (jdb. 1972 li Qizilce, Depê ,Bakurê Kurdistanê) hunermendekî muzîka kurdî ye.

Kurtejiyan 

Di sala 1972an de li gundê Qizilce ya ser bi Depê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê Depê. Kekê wî di sala 1984an de li Ewropayê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê Dêrsimê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê Depê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li Elmanyayê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê Elmanî bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a Elmanî de wek muhendîsê komputerê dixebite.

Berhemên wî 
Welat Dûrem-Herdê Depê - 1993
Gula Baxçê Min
Min Bêriya Te Kir
Hesreta Welat - 2007

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Zinar Sozdar 
 Gotinên Stranên Zinar Sozdar

Çavkanî 
Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007 

Hunermendên kurd
Kesên ji Elezîzê
Şahname

Şahname, anku Pirtûkên Keyan () pirtûka herî girîng û navdar a nivîskarê mezin ê navdar Firdewsî ye. Ev pirtûk bandoreke mezin li ser wêje û hunera êrana mezin (êranşehr) kiriye.

Girêdanên derve

Rostam: Tales from the Shahnameh (2005), The Story of Rostam & Sohrab  ISBN 0-9770213-1-9, modern English Graphic Novel.
Rostam: Return of the King (2007), The Story of Kai-Kavous & Soodabeh  ISBN 0-9770213-2-7, modern English Graphic Novel.
Rostam: Battle with The Deevs (2008), The Story of The White Deev  ISBN 0-9770213-3-8, modern English Graphic Novel.

Pirtûk
Îran

Mîtolojiya îranî
Sureya Bedirxan

Sureya Bedirxan (z. 1883 – m. 1938), kurê Emîn Elî Bedirxan û birayê Celadet Elî û Kamûran Bedirxan e. Piştî ku ji bona wî, birayên wî û bavê wî re biryara cezaya bidardekirinê derket, bi bavê xwe re çû Misirê.

Çavkanî 

Malbata Bedirxaniyan
Kurd
Jidayikbûn 1883
Mirin 1938
Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Kurdên sedsala 19an
Axbînek

Axbînek (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Çatman

Çatman ( ?), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Hirçik

Hirçik (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Êla Kîlîs

Êla Kîlîs (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Kevirspî

Kevirspî (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Karêr

Çermê Karêr an jî Çermê (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Maskan

Maskan an jî Meskanê Karêr (), gundekî girêdayî navçe Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Şîmana Piçûk

Şîmana Piçûk, gundekî girêdayî navçe Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Aznafer

Aznafer (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Baleciyan

Baleciyan (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Pircan

Pircan (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye. Gundî bi zaraveyê kurmancî  diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.

Dîrok

Erdnîgarî 
35 km ji Azarpêrt, 100 km ji Çewlîgê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.740 m ye.Gundên nêzîk Hirçik, Darebî, Şîrnan in.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Wexta ku berf barîya, rê û dirb hatin girtin, ne réwî tên, ne xewer tên ne jî tiştekî nu xuya dike. Her roj wek hev, sibe û êvar, roj derbaz dibun. Bé wé yéké rojên Karéré da tişt tune. Berf pir dibare, carcaran berf xwe dide ber sivîgan, kanî bin berféda dimînin tasek av anîn jî gelek zehmet dubea bo gundîyan.

Gelhenasî

Muxtarên gund 
 2009 - Hakverdi Kılıçdere

Aborî 
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

Navdarên Pircanê 
 İlhami Sertkaya

Wargehên balkêş 
 Ziyareta Dika
 Şehide Topike

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Ferûz

Ferûz (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Karmuruna Jor

Karmuruna Jor (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Horhor

Horhor (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Koz, Azarpêrt

Koz (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Xwarik, Azarpêrt

Xwarik (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Simxaç

Simxaç (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Dimlag

Dimlag (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrtê ye jî tê gotin. Di nav erdê Dimlag'ê da gelek şunên dîrokî hene. Dî nav vanda Qaleya Dizikê, Merzelê top, Aşê Qevn dû heb û lî bilindê vi da Qerebaba heye. Sal bî sal hejmara mîrovan kêm dibe û gelek mirov koç dikin bajarê mezin ê tirkiye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Tûmik

Tûmik (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Zermêrg

Zermêrg (), gundekî girêdayî navçe Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Korikan

Korikan (), gundekî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
27 km ji Azarpêrt, 82 km ji Çewlîgê dûr dikeve. Gundên cîran Saxyan, Yekmal û Darebî ne. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.765 m ye.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.

Gelhenasî

Aborî 
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

Kargêriyî

Muxtarên gund 
 2009 - Emin Yurtsever

Mezre 
 Goşan
 Kulyan

Navdarên Korikanê

Wargehên balkêş 
 Gulişe Ana Seyidi
 Bandır Baba Seyidi
 Seyide Dare Mozene
 Şehide Heniye Hesare
 Şehide Kavak
 Tırba Karêrbaba

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Mercan, Azarpêrt

Mercan (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Karmuruna Jêr

Karmuruna Jêr (), gundekî girêdayî navçeya Gêxiyê bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Gêxiyê
Holan

Holan,() gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Temiran, Pasûr

Temiran an jî Temirana Biçûk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pasûrê
Temiran, Azarpêrt

Temiran (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Gundên Azarpêrtê
Darebiya Anêrê

Darebî, Darebiya Anêrê, Darebiya Qolîbaba (bi tirkî kirine: Akçetepe) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Bo navê Darebî du gund hene li Gimgimê yek ev e, yek jî nêzîkê Qeremêşê ye. Navê wê yê bi tirkî, Dutözü ye.

Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. Şer û xizanî bûye sedem, gelheya Darebiyê daketiya heya 400-400 kesan. Ji Mûşê 107, ji Gimgimê jî 50 km dûr dikeve. Herwiha 50 km ji Kopê dûr e.

Ev gund di ber Çiyayê Qolîbaba de ye. Dewleta Tirk, bi bendavan û birrîna daristanan xwezaya herêmê gelek xirab kiriye û ekosîstema wê dixe xetereyê. Li nêzîkê Darebiyê jî bendavek heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Darebî, Azarpêrt

Darebî (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Mezre 
 Lolan
 Bekan
 Guşkan
 Şavan
 Merga Hemi
 Qurbet

Gelhenasî

Navdarên Darebiyê 
 Mehmet Karasungur, Şoreşger
 Halis Yurtsever, Serokê BDP ê Çewlikê, Helbestvan, Siyasetmedar

Çavkanî 

Gundên Azarpêrtê
Tixmirîk

Tixmirîk, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Terkelox

Terkelox, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Arkoxag, Kemax

Arkoxag, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Cemoyan

Cemoyan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Tirmixan

Tirmixan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Poynêr

Poynêr, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Bizork

Bizork, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Îranos

Îranos, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xanî

Xanî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

avahîya ku ji alî mirovan hatiye çêkirin û mirov yan jî ajalên kedî tê de dijîn.

Gundên Kemaxê
Gamêrkan

Gamêrkan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Asrenîk

Asrenîk, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Kedik

Kedik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Cîdan

Cîdan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Komik, Kemax

Komik (), gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Komirî

Komirî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Tavgîn

Tavgîn, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xido

Xido, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Salamat

Salamat, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Mûşekrek

Mûşekrek, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Koxarî

Koxarî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Bizinsor

Bizinsor, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Karol

Karol, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Ûrfat

Ûrfat, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Herdîf

Herdîf, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Dimis

Dimis, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Singor

Singor, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Hezarik

Hezarik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Kirnîç

Kirnîç, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Şokê

Şokê, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Meywan

Meywan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Taksûran

Taksûran an Şorik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Ûskîberg

Ûskîberg, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Perçeng

Perçeng, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xoperek

Xoperek, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Mîrektiya Baban

Baban (1649-1850) mîrgeheke (îmareteke) kurdî bû, navê wê ji navê malbata Baban hatiye. Yekemîn serdarê mîrgeha Baban Ehmedê Feqî bû. Piştî wî Baba Silêman hat- mîrê Şehrezûr. Baba Silêman sînorên mîrnişîna xwe fereh kir û gihande Kerkûkê. Piştî wî Silêman Paşa hat û sînor ferehtir kirin û gihande Koyê, Xaneqînê, Hewlêrê û Herîrê, Altûn Koprî û Bedrê û heta çend navçeyên Rojhilata Kurdistanê (Kurdistana Îranê). Rêvebiriya Baban di wê demê de ji navçeya Qele Çiwalan dibû. Di 1781'a de, bajarê Silêmaniyê nû ava bûbû û paytext bi seroketiya Mihemed Paşa Baban çû wir. Baban gelek berberî kişand bi mîrnişînên kurdî yên dorûbera xwe re, weke bi Soran re, Erdelan re, Behdînan û Botan re û herweha berxwedan li dijî desthilatiya împeratoriya Osmanî kir. Baban li ser destê Osmaniyan roxiya di dema Ehmed Paşa de di şerê dawîn de nêzikî Koyê di sala 1847'a. Di sala 1850'ê de, Mîrê Baban ê dawîn Ebdullah Paşa dev ji Silêmaniyê berda û çû.

Serdarên Mîrgeha Baban 

 Feqî Ehmed, 1649-1670 
 Baba Silêman, 1670-1703 
 Xana Muhemmed Paşa, 1721-1731 
 Xalid Paşa, 1732-1742 
 Salim Paşa, 1742-1754 
 Silêman Paşa, 1754-1765 
 Muhemmed Paşa, 1765-1775 
 Ebdella Paşa, 1775-1777 
 Ehmed Paşa, 1777-1780 
 Mehmûd Paşa, 1780-1782 
 Ibrahîm Paşa, 1782-1803 
 Abdurrehman Paşa, 1803-1813 
 Mehmûd Paşa, 1813-1834 
 Silêman Paşa, 1834-1838 
 Ehmed Paşa, 1838-1847 
 Ebdella Paşa, 1847-1850

Malbat
 Malbata Babaniyan

Mîrgehên kurdî
Dîroka Kurdistanê
Xanedanên kurdan
Timix

Timix, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xoxût

Xoxût, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Alpûşî

Alpûşî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Tixînkar

Tixînkar, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Marik

Marik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Lîç

Lîç, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Vas

Vas, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xotîrek

Xotîrek, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Ardos, Kemax

Ardos, gundekî navçeya Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xamperî

Xamperî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Ûrik

Ûrik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xinzor

Xinzor (), gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Salût

Salût, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Dedek

Dedek, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Nêzgep

Nêzgep, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Minkar

Minkar, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Mezra Dimis

Mezra Dimis, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Çalik

Çalik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Sêzimî

Sêzimî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xopal

Xopal, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Pûr

Pûr, an Çorekan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Hemûg

Hemûg, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Armalik

Armalik, an Kaşûn, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Korkop

Korkop, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Dêreşoran

Dêreşoran, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Xoşgede

Xoşgede, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Zox

Zox, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Garanî

Garanî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Bergesor

Bergesor, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Postî

Postî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Birastîk

Birastîk, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Yekta Axa

Yekta Axa, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Mezra, Kemax

Mezra (), gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Avşîn, Mereş

Afşîn an Avşîn, navçeyeke Gurgumê ye. 

Dibêjin ku, Afşîn eslê navê ku kurdî ye. Ji ber ku ji av + şîn peyda dibe. Hemê gundên Afşînê kurd in û nav Afşînê da ji piranî kurd in. Lê belê kem kesên li ser Avşînê heta îro lêkolin çêkiriye û ji ber wê mixabin kêm tê zanin ku Afşîn ji bajarekî kurdî ye û di nav hududên Kurdistanê da ye.

Eşîreta Atmî li Avşînê de dimînin. Gundê Kaşan li Avşînê, gundekî kurmanc û elewî ye.

Navê kevn ê bajarê Avşînê Efsûn e.

Gundên navçeya Avşînê (lîste ne temam e) 
Gundi Orte

Gundi Qoşon

Gundi jorı-Koyné Xaçe

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).

Navçeyên Gurgumê
Avşîn, Kemax

Avşîn, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Paxanîk

Paxanîk, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Peyar kromozom

Peyar kromozom Chromosome walking, xebitîn bi nîşankera li kelekî DNAyê. Klonên têkhelkêş seryek naskirî ne, ev encamekî hewes ya kromozom dipîve.

Biyolojî
Sîston

Sîston Cistron, ev encamekî DNA ye ku ji bo protînekî taybet şîfre dike.

Biyolojî
Klon

Klon, dubareya cînî rast ji cînekî taybet yan ji zîndewerê hemûkî ye.

Çavkanî 

Biyolojî
Dubarekirin

Dubarekirin Cloning, dabeşbûna dirêjkî ya xaneyê pêşîne ku xelkekî xaneyên zayend wekhev (klon) dide.

Biyolojî
Pirbûna nezayendî
Protîna seyandî

Protîna seyandî Coat protein, Seyandinê protînekî ku nafika nuklêyikê asîd ya vîrûs dike navda.

Biyolojî
Kodon

Kodon Codon, koma sê nuklêyotîdan e, ku werdanê yek ji bîst amînoasîdan di dema wergêrana mRNAyê nav protînê da şifre dike. Benika kodonan cîn dide û benika cînan kromozom dide.

Biyolojî
Koenzîm

Koenzîm, Coenzyme, gerdê endamî ye , wek vîtamîn, ku bi enzîm re girê dide û çalakiya handerê wî destûr dide. 

Biyolojî
Dagirkerî

Dagîrkerî Colony, ev komekê xaneyên wekhev e, ku ji xanekê peşîne tenê darişe.

Biyolojî
Hevxwerî

Hevxwerî, Commensalism, komela du zîndewerên cuda yan zêde ye. Ev komelê ji bo zîndeweran berjewendî dide.

Biyolojî
Hevkarîgeriyên biyolojîk
Şiyan (biyolojî)

Şiyan Competency, wextekî kurt e, ji dermankirinê bi katiyonên cemidî re handayî ye. Di vê demê da, bakterî dikarin DNA'yê biyanî qabûl bikin.

Çavkanî 

Biyolojî
La Paz

La Paz, Chuqi Yapu an jî La Paz de Ayacucho, cihê hikûmeta Bolîvyayê ye. La Paz li ser çiyayên Andê ye û bi 3500 m li ser deryayê dikeve. Ev bajar berê rolekî gelek mezin di dîroka û mîtolojiya weke gelhên înka bû.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajar
Bolîvya
Însulîn

Însulîn (ji latînî insula ango island bi Kurdî girav) hormoneke protîniye ji 51 tirşiyên amînî hevbend (composed) dibe.

Karê însulînê 
Erka xwe sîstemkirina şekir, nişa, don û karbohîdratan di nav riya xwînê di laşê mirov û çalakiyên cîgerê diguhêre ku glokozê embardike(store).

Însulîn û nexweşiya şekir 
Însulîn ji giravên Langirz di pankerasê têne der kirin. Nexweşên bi şekirmîzî û şekirî(diabetes mellitus) gelek însulîn ji wan re divê di her roj ji ber ku însulîn di xwîna wan de hindike yan tune ye, lê çawa însulîn bi wan din? Bi riya derziyên însulîn di bin çermê de û bi riya dêv nabe were dayîn ji ber ku avên ûr ji hev dixe. Pîvaz gelek hevilên xwe ji bo kêmbûna însulîn li ba kesên bi nexweşiya şekir heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hormon
Sîstema hormonan
Hormon
Azadî (rêxistin)

Azadî (bi tirki: Kürt İstiklal Komitesi) rêxistineke kurdan bû ku di sala 1918an de li Stembolê hat damezrandin. Endamên navendî Xalîd Begê Cibirî û Yûsif Ziya Beg bûn.

Armanca rêxistinê 

 Kurdistana serbixwe
 Yekîtiya çar parçeyê Kurdistanê

Girtina rêxistina Azadiyê 

Xalitê Cibrî di 20ê kanûnê de sala 1924ê de li Erzîromê hate girtin û li Bidlîsê hatiye darizandin. Li gorî Qanûna Xıyanet-î Wataniye ceza dan wan di 14ê nîsanê 1925an de wî, Ûsiv Zîya û birayê wî Elî Riza û zavê wî Faîq û Mela Evdirehman dan ber gulla kuştin.

Çend ji serokên din ev bûn 

 Kor Huseyn Paşa
 Xalîd Begê Hesenan
 Ekrem Cemîl Paşa
 Seyîd Ebdulqadir
 Mele Ebdurehman

Kongreya pêşîn di sala 1924an de çêbû, Şêx Seîd jî tev li vê kongreyê bû.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Oğuz Aytepe, "Kürt İstiklal Komitesi", Tarih ve Toplum, 173, s. 45-49.

Hıdır Göktaş: Kürtler, İsyan-Tenkil, İstanbul, 1991

Rêxistinên kurdan
Şaxwerdî

Şaxwerdî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Salûr

Salûr, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Sarxan

Sarxan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Ciboyan

Ciboyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Şêx Yaqûb

Şêx Yaqûb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bahasora Mezin

Bahasora Mezin, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xanzar, Gercan

Xanzar, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Balaxor

Balaxor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mîrzoyan

Mîrzoyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Saîb

Saîb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bahasora Piçûk

Bahasora Piçûk, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Axmûs

Axmûs, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Êla Kîsan

Êla Kîsan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê