nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hêvî (rêxistin)

Hêvî rexistineke xwendekarên kurd bû û di sala 1912'an de hat damezrandin. Tê de endamên malbata Cemîl Paşa roleke girîng leyîst. 

Komeleya Hêvî di 26'ê gulanê sala 1912'an de hate damezirandin. Rêxistin ji aliyê Omer Cemîl Paşa ve hate ava kirin. Rêxistin, rêxistineke xwendakarên kurd bû. Komele, bi esasî dixwest ku divê Kurd ji prensîbên Wilsonê îstîfade bikin. Rêxistinê şaxên xwe, li Stenbol û Amedê ava kir û her wiha di avakirina Cemiyeta Tealiya Kurdistanê de ji gelek alîkariya wê çêbû. 
Vê rexistinê bi navê " Hînkerê Zimanê Kurdî" pirtûkek amade kirin di sala 1921 de. Di pêşgotina pirtûkê de ev hatiye nivîsandin, bi sernavê çend gotin " Ev pirtûke piçûk û nehêja (Hînkerê Zimanê Kurdî) em çap dikin rêberkî bibe bo wan hevalan ku zimanê kurdî nizanin. vî eserê xwe da em dixwazin bi tenê (peyivîn)a zimanê kurdî hîn bikin. Loma em baş bala xwe nedane li imla û qawaîd. Wezîfa adilandina ew (nivîsîn) ku baş bi zimanê me nayê çêkirin ev girêdana qawaîdeme ku hêja ne mezbûte em dihêlin bo ustad û zanan. Hingî ji desta me hatiye em xebitîne galegal çawa tê gotin usa bê nivîsin. Bi nivîsîna ev pirtûk carkî dî ji baş baş xuya dibe em çiqa hewce adilandina wan herfan e. "Hêvî Civata Talebe Kurdan" dilşaye bi serkirina ev pirtûk lê xebatê xwe neh salan. "Hêvî Civata Telebê Kurdan" Ev nivîs bi soranî û tirkî jî heye.    

Piştî destpêkirina şerê yekê yê cîhanê, endamên vê komeleyê ku bi piranî ji ciwan û xwendakaran pêk dihat, xistin nav artêşê de û kirin leşker. Hêvî belav bû, lê piştî şerê endamên Hêvî dîsa kom bûn û bi çend endamên Cemiyeta Tealiya Kurd rêxistina Teşkîlata Îçtimayiyetê saz kir.

Derbarê vê rêxistinê de gelek nivîs, lêkolîn û qûncik hatine nivîsîn, Malmîsanij û Abdullah Keskin jî derbarê vê rêxistinê de pirtûkek bi navê 'Kürt Talebe-Have Cemiyeti' nivîsandiye.

Endam
 Mihemed Mihrî Hîlav

Çavkanî

https://www.academia.edu/9049468/Hînkerê_Zimanê_Kurdî_Kürt_Talebe_Hêvî_Cemiyeti (pirtûk hemû bi tîpên erebî ya orjînal)

Rêxistin
Şorek

Şorek, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Tûlî

Tûlî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Sîlor

Sîlor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Gezgê

Gezgê an Xoşîrik, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Tevik

Tevik, Canêr, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Ofiz

Ofiz an Hafiz, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xoron

Xoron, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Êla

Êla, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Êla Kendî

Êla Kendî an Ala Kendî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Meketme

Meketme, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bekoyan

Bekoyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Ûsivan

Ûsivan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Guliksor

Guliksor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Zoreb

Zoreb, gundekî bi ser navçeya Gercana Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Amadûn

Amadûn, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Axçe

Axçe, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xalçûrbaba

Xalçûrbaba, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Huseyînşêx

Huseyînşêx, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Aşût

Aşût, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Ceymût

Ceymût, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bîçêrê

Bîçêrê, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kalûr

Kalûr, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qutbalan

Qutbalan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xaçîrge

Xaçîrge, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Milkê Şadiyan

Milkê Şadiyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bilindsor

Bilindsor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Çaltû

Çaltû, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Cengeran

Cengeran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Gelbilaşan

Gelbilaşan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Cemiyeta Tealiya Kurd

Cemiyeta Tealiya Kurd, (tirkî: (Kürt) Kürdistan Teali Cemiyeti) ango Komeleya Bilindbûna Kurd, rêxistineke siyasî ya kurdan bû û di sala 1918 an 1919an de li Stembolê hat damezrandin. Çend endamên wê berê endamên Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurd bûn. 

Şaxên KTC li Amedê û çend bajarên Kurdistanê hebûn.

Endamên Hêvî û bi çend endamên Cemiyeta Tealiya Kurd rêxistina Teşkîlata Îçtimayiyetê ava kir.

Hinek endamên wê 
Seyîd Ebdulqadir
Celadet Alî Bedirxan
Yûsif Ziya
Seyîd Ebdullah (Kurê Şêx Ûbeydullah)
Kamiran Alî Bedirxan û gellekî kesên din.

Rêxistin
Dîroka Kurdistanê
Rêxistinên kurdan
Resûlan

Resûlan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mamêr

Mamêr, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Çira

Çira an Dewa Ehmed Axa, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Zevîkiran

Zevîkiran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kindiran

Kindiran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Diyaran

Diyaran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Derwêş Mirad

Derwêş Mirad, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kêmax

Kêmax, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bekcan

Bekcan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Elî Heyder

Elî Heyder, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Cemo

Cemo, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mank

Mank, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Cibizan

Cibizan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mondûlas

Mondûlas, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Hêsîrgeh

Hêsîrgeh, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qewaxan

Qewaxan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xiştoyan

Xiştoyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Sekî

Sekî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Koçevî

Koçevî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Sinî

Sinî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xalitan

Xalitan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Heciyan

Heciyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Gercanîs

Gercanîs, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Orîn

Orîn, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Bazgo

Bazgo, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qemer Axa

Qemer Axa, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kel Elî

Kel Elî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qebîlan

Qebîlan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Îzol

Îzol, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qaçaxan

Qaçaxan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kersen

Kersen, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kayk

Kayk, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qereyaqûb

Qereyaqûb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Avreşî

Avreşî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Potikan

Potikan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kevirêgiran

Kevirêgiran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xirxopal

Xirxopal, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Veng

Veng, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Koço, Gercan

Koço (), gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Gercanê
Dîkê

Dîkê, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Gola Şor

Gola Şor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Zûn

Zûn, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Gundê Rom

Gundê Rom, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Koçî

Koçî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mezra Xan

Mezra Xan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Reşkan

Reşkan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Mendême

Mendême, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kirman, Gercan

Kirman, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Lewend

Lewend, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Perçemî

Perçemî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xirabe

Xirabe, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Badêrik

Badêrik, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Xanperî

Xanperî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Siptîgan

Siptîgan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Eloyan

Eloyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Badilan

Badilan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Resûl

Resûl, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Divir

Divir, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kin Eliya Mezin

Kin Eliya Mezin, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kovatan

Kovatan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Pûsans

Pûsans, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Azo

Azo, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qerkeko

Qerkeko, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Îsbîdik

Îsbîdik, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Ezîrîs

Ezîrîs, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Şaban çawîş

Şaban çawîş, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Kin Eliya Piçûk

Kin Eliya Piçûk, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Tep, Gercan

Tep, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Oxlê

Oxlê () navçeyeke parêzgeha Erziromê ye. 52 km ji Erziromê dûr dikeve.

Di sala 1954'î de bûye navçe. Berê li cihê ku navçe lê ye bi navê Avî gundekî hebû. Ji ber wê hin caran wekî Avî jî tê binavkirin. Navê Avî di salên 70'î de bêî îlankirin ji nişkave hate qedexekirin. 42 gund û 6 mezreyên wê hene. Lê mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ev yeka han, baweriyê bi statîstîkên fermî yên dewleta Tirk kêm dike.

Hin agahiyên bikêr 

 Rûber: 1.386 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.960 m
 Gelhe: Gorî dewleta Tirk li navçeyê bi tevayî 26.157 kes dijîn. Lê kesên ku di nasnameya wan de Çat dinivîsîne dîsa gorî çavkaniyên fermî 126.845 (sala 2000'î) kes in. Tê payîn ku dewlet etnopolîtîkayê dimeşîne û hejmara Kurdan kêm dide nîşandan.

Çend gundên Oxleyê 
Avî (belde)
Kaşikçî
Çada Jêr
Çada Jor
Babaderesî
Baxlica
Bardaxçî
Başkoy
Girvan
Şilikan
Kemij
Mele Emer
Erzanî
Xirabe
Zazayan
Karer
Şêxhesenan
Şorik
Xatûnan
Gêxîhamze
Bendûr
Bûdaxlar
Başko
Holang
Karikom
Goma Binyet
Awliq
Kolan
Lezgî
Mixare
Kosa
Parmaxsiz

Çavkanî
Çat, Gercan

Çat (), gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Çatax, Kanîreş

Çatax (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşa bi ser  Çewlîgê ve ye.

Gundên Kanîreşê
Çatax, Gercan

Çatax (), gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Qoçgîr

Qoçgîr, Qoçgir an Koçgirî () navçeyeke Sêwasê ye. Li navçeyê gelek gundên kurdî hene û xelk bi kurmancî dizane. Li Şerefiye, Bolîcan û navenda navçeyê mirovên him kurdîaxêv û tirkîaxêv dijîn. Zimanê wan ê zikmakî kurdî ye, bav û kalên wan jî hatine ji Anatoliya Rojhilatê. Di navçeyê de li gundên Bekparê û mezrayên dimiliyan zazakî jî diaxivin.

Dîrok 
 Binihêre: Serhildana Koçgiriyê

Navçeyên Sêwasê
Koçgirî
Qoçgirî, Gercan

Qoçgirî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Koçeran, Hênê

Koçeran, gundekî bi ser navçeya Hênê ya Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Hênê
Koçeran, Gercan

Koçeran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Hormon

Hormon (bi grekî tê wateya livandin) rijeyek e, ya ku di hundirê rijênên (toşbiyên) cuda de tê çêkirin û mîna "peyambereke" biyokîmyayî ya aloz a navbera organên cuda de ye. Hemû organîzmên firexaneyî hormonan çêdikin û derdirijin bi tebabine hindik gor pêwîstiya van organîzman di rijênên (toşbiyên, kilîzên, hilhilankên) wan de ji bo erkine zîndî û metabolîzmê pêşkêşî laşê dikin.

Organên hormonçêker 
Di bedena mirovî de organên herî girîng ên ku hormon çêdikin rijênên kor (endokrine) in, mîna hîpofiz, rijênê pîneal ("gûzika sinoberê"), rijênê zençelokê (tîroîd), rijênê paratîroîd, rijênê adrenal, pankreas (şêlav) û rijênên zayendî yên batî û hêkelê. Hormon di zik û rûvî de jî tên derrijîn. Di giya û xaka organogen de jî hormonên cuda hene, mîna fîtohormon, auksîn, heteroauksîn û biyos.

Erka hormonan 
Hormon wek "nîşander" kar dikin û li xane û şaneyan tên derkirin; bo mînak mirov çaxê tirsandinê û hirsbûnê li ba wî xaneyên rehî hormonan xurt derdikin wek hormona adrenalînê. Her hormon çerxa xwe yê jînê heye û her yek di erkê xwe de kar dike û kêmbûnê hormonan gelek nexweşî û heta mirinê çêdike. Hormon di hindurê xwînê de têne derkirin bi riyê rijênên(toşbiyên) taybet bi rijênên kor (endokrîn) tên navkirin wek rijênê hîpofîzê, ya ku fermanan dide rijênên din û hîpofîz rijênek gelek biçûk e di hindurê mêjî de cî digre. Ji hormonên ku hîpofîz derdike hormonê geşbûnê(mezinbûnê) bo laşê mirov.

Nimûneyine hormonan 
Xencî vê hormonê pir cureyên din hene wek hormona însulîn; hormonên zayendî wek testostêron li ba mêran (di batî de) û gestagêne, estrogêne li ba jinan (di hêkdankê de), yên ku erkên xwe rûdemên psîkolojî, seksî û laşî ku mêr ji jin nêvnas dikin; hormonên rijênê Tîro'îd (livika zençelok, T3); glukagon di pankreasê de; adrênalîn di rijênê bergurçikan û xaneyên kromafîn de; somastatîn ji giravên Langerhans û hîpotelemus; aldostêron ji qeleşa bergurçikan; paratroîd ji rijênê paratîroîd (PTH); tîroksîn; prolaktîn di rijênê hîpofîzê hindur de; mêlatonîn ji rijênê pîneal (sinoberî); sêrotonîn ji xaneyê entrokromafîn; noradrênalîn; dopamîn di hîpotelemûsê de; entîmiyolarîn di xaneyên sêrtolî yên batî de; enciyotansîn di kezebê de; erîsopiyatîn di gurçikan de; gestrîn; gerlîn di ûr de; înhîbîn di batî de; kolêsîstokînîn û sêkrêtîn di danzdehgirê de; kalosîtonîn di rijênê tîroîd de; atriyopêptît di dil de û pir hormonên din.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 The Hormone Foundation
  Article on hormones and their receptors
  HMRbase: A database of hormones and their receptors 

Hormon
Endokrînolojî
Fizyolojî
Qirix, karîkatûr

Qirix navê rêzekê karîkatûran a Dogan Guzel e.

“Qirix” bi wateya xwe ya din “Pêxwasê Amedê”, bi karekterên Keko, Siyasî Abê, Dewê, Hacî Silêman, Feyzo û hwd. ku heryek bi serê xwe xwedî karekterên cûdane, bûyerên siyasî û yên civakî yên serdema tê de bi zimanekê ku herkes fêhm bike tîne ziman.

Gelek xwendevanan di serdema rojnameyên Özgür Gündem û Özgür Ülke de tenê ji ber karîkatura “Qirix” rojname dikirîn, gelek xwendevanan pêşiya li sernivîs û naveroka rojnameyê binêrin, wan dîrekt çav li Qirix digerand. Sedemê wê yekê ew bû ku herkesî xwe û derdora xwe di nava Qirix de nedidît.

Gelek caran sedemê berhevkirina rojnameyên navderbasbûyî ji hêla dadgehên tirkan ve naveroka karîkaturên Qirix bû. Afirenêrê karîkatura Qirix, Dogan Güzelses wextek dirêj ji ber Qirixa xwe hate girtin û di cîhanê de yekem car bû ku karîkaturîstek ji ber karîkaturên xwe dihate girtin.

Karîkatura Qirix ji hêla televizyona yekem ya kurdan Med TV ve jî mîna rêzefîlm hate kişandin lê belê wê rêzefîlmê nekarî serkeftina karîkaturê bi dest bixe.

Piraniya karîkaturên Qirix ji hêla weşanxeneya Avesta û ya Mezopotamya ve mîna pirtûk hatin weşandin.

Çavkanî 

 celadet.com

Wêje
Karîkatûr
Qirix, Gercan

Qirix, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Maden (navçe)

Maden yek ji navçeyên Mezrayê ye. Gorî îdiyan navê Maden ji zimanê Asûrî tê û di dema desthilatdariya Asûriyan (2000 b.z.) de bingeha wê hatiye avêtin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Madenê 939 km² û nifûsa wê bi giştî teqrîben 20.600 kes in. Ji xeynî Deşta Behramazê pirraniya axa navçeyê ne ji bo çandiniyê ye, çiyayî ye.

Li navçeyê riya hesinî heye. Derxistina madenan bi destê fîrmayên dewleta Tirk heya Ewropa tê firotin lê gel xizan e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Asûriyan, Med, Mîttanî, Roman, mîrîtiyên Kurdan û Osmanî li herêmê desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de hin caran bi eyaleta Keban, hin caran jî bi Amedê ve hatiye girêdan. Piştî avabûna Komara Tirkiyê heya sala 1927 kirine wilayet, lê di sala 1927 de dîsa kirine navçe û bi bajarê Mezrayê ve girêdane. Gelê herêmê ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê, kêmahiya bijîşk û dibistanan û bêkariyê gilîdar e.

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Maden, Gercan

Maden ( ?), gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Eta

Eta (herfa mezîn Η, herfa biçûk η) tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî ê ye.

Tîpên yewnanî
Theta

Theta (herfa mezîn Θ, herfa biçûk θ ya ϑ) tîpa heştem a alfabeya yewnanî ye. Niha navê Theta di yewnanî da Thita ye.

Transkrîpsiyona kurdî t ye.

Nîmûne

Translîterasyon 
 Thalēs ()

Transkrîpsiyon 
 Talês ()

Tîpên yewnanî
Ebdulrehman Gullî

Ebdulrehman Gullî, helbestvanekî kurd e. Ebdulrehman li sala 1974 li gunde Xendekê ser be navçeya Batifa ve hatiye dune. Ebdulrehman di zarokatiya xwe de evîndarê gel û welat e. Ebdulrehman le sala 1988 bi bave xwe re koçber bûye û le paytexta Kurdistanê Amedê akençi bûye. Ebdulrehman li Amede hez xebata gel keriye û li Amedê tevli gerîla bûye û qesta Çiyayen kurdistane keriye de jiye 17 saliye de bi gerilla.
Li sala 1993 hatiye başûrê Kurdistanê li bajere batifa akencî bi paş dest be helbesta kurdî kiriye her wisa dest ji Şoreşê berneda li ser Şoreşa xwe berdewam bi xezmeta gel û Evina welat kiriye.
Li sala 1999 dest ji kurdistane berda hate ewropa li wir her wesa berdewami da helbesta xwe û dest ji hozana kurdi berneda. Her wisa heta niha şiyaye gelek iş û qedern gele xwe peş çav bekit ji bo zarok û kurdên le derveyî welat.

Helbestên wî 
Helbest
Negrî Hewlêr
Daykê
Tirorîsta
Garê û metîna
Keça kurd

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1974
Kesên ji Zaxoyê
Penesgîrta Jêr

Penesgîrta Jêr, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Xorkêt

Xorkêt, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Niyakom

Niyakom, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Keleşot

Keleşot, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Pirdanos

Pirdanos, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Haynes

Haynes, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Oxdadab

Oxdadab, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Arkunîs

Arkunîs, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Ortîz

Ortîz, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Orî

Orî, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Tawûskerê
Miyadîn

Miyadîn, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Bedîciwan

Bedîciwan, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Hins

Hins, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Hertev

Hertev, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Keyvank

Keyvank, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Sansor

Sansor, gundekî girêdayî navçe Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Hesenqelayê
Tortan, Kemax

Tortan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Kemaxê
Tortan, Hesenqele

Tortan (), gundekî navçeya Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Hesenqelayê
Sîdons

Sîdons, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Xozaxpûr

Xozaxpûr, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Panîs

Panîs, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Gadmîr

Gadmîr, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Cîlasor

Cîlasor, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Norgehê
Merenes

Merenes, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Muşix

Muşix, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kod, Bardîz

Kod, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Êlecûk

Êlecûk, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Vartanût

Vartanût, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Qosor

Qosor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Armişên

Armişên, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Pirtîvan

Pirtîvan, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Vankaver

Vankaver, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Dilgeh

Dilgeh, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Belqa

Belqa, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Çakmis

Çakmis, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Egîdkom

Egîdkom, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Deliktaş

Deliktaş, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Eywander

Eywander, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Nûsing

Nûsing, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Sogmûn

Sogmûn, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Norşên

Norşên, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Sîderê

Sîderê, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Zadrakom

Zadrakom, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kursîne

Kursîne, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Hamasa Jor

Hamasa Jor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Hêkesor

Hêkesor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Goraşken

Goraşken, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Posik

Posik, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Bardîz, Bardîz

Bardîz (), gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kalkûzan

Kalkûzan an jî Qalqos, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Îdelû

Îdelû, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye. Nifusê Gund nêzî se sedane û bi xwe jî kurd in.

Gundên Bardîzê
Hamasa Jêr

Hamasa Jêr, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Xoş

Xoş, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Eznos

Eznos, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Axkilîse, Bardîz

Axkilîse (), gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Çêrmik, Bardîz

Çêrmik, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Golet

Golet (), gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Çaqsor

Çaqsor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Pêncirîd

Pêncirîd an Pancarût, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Arzînek

Arzînek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Keveng

Keveng, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kurkçî

Kurkçî, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Koşk, Bardîz

Koşk, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Dewaskor

Dewaskor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Qişle

Qişle, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Panek

Panek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Berdîk

Berdîk (), gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye. Nifusê Gund nêzî se hezarane û bi xwe jî kurd in.

Gelhenasî

Navdar 

 Nusret Gökçe, goştfiroş, pêjer û xwaringehvanê kurd

Çavkanî 

Gundên Bardîzê
Barîk

Barîk, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Skuhat

Skuhat, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Akrag, Bardîz

Akrag, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Text

Text, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Zaqîm

Zaqîm, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Lêbî

Lêbî an Libebî, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Susiz

Susiz, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Çaqosê

Çaqosê, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Ehrîz

Ehrîz, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kotik

Kotik, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Tîmûrqişle

Tîmûrqişle, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Qatireş

Qatireş, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Gelîkêç

Gelîkêç, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Mîr Xal

Mîr Xal, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Înaqî

Înaqî, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Nazirvas

Nazirvas, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Tecîrek

Tecîrek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kamxiş

Kamxiş, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Xanimkom

Xanimkom, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Zadgerok

Zadgerok, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Merenesa Jor

Merenesa Jor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kerkîlek

Kerkîlek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Zowart

Zowart, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Mêtinder

Mêtinder, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.

Gundên Bardîzê
Kod, amûre

Kod di kurdî de navê amûra pîvanê ya hilberînên wekî ceh, genim, nîsk û nokan e. Ji hemû amûrên pîvanê yên biçûk re kod tê gotin.

Teknolojî
Çêrmik, Erzîrom

Çêrmik ( an jî Ilıca) yek ji navçeyên parêzgeha Erzîromê ye. Jê re herwekî Karnek an Karêza Jor jî dibêjin. 16 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Di sala 1990'î de bûye navçe. 49 gundên wê hene. Hebûna 13 mezreyan jî bi fermî nayên pejirandin. Di qeydên dîrokî de navê wê gelek caran Karloî Karnak derbasdibe. Li Çêrmikê berê gelek Ermenî jî hebûne. Di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hatine qirkirin. Dîsa dest dane ser hemî dewlemendiyên wan û dane Azerîyan yên ku dewletê anîne bicihkirine. Gelek dêrên Ermeniyan hatine rûxandin an kirine mizgeft.

Erdnîgarî 
Bilindahiya navçeyê ji rûyê avê: 1.812 m

Demografî 
Navend 18.000 û bi giştî jî nêzîkî 30.000 (Ev statîstîkên fermî ne)

Aborî 

Hin fabrîkên piçûk hene lê gel ji ber xizanî û pêkutiyan koçberê bajarên mezin dibin. Xwedîkirina ajalan cihekê girîng digire.

Wargehên balkêş 

 Çêrmikên Çêrmikê (Çêrmûgên Çêrmûgê)
 Bermahiya Karêz (bi tirkî Karaz Ören Yeri)
 Gola bi masî (Çêrmik)
 Bendava Çêrmikê

Çavkanî
Koşk, Mûş

Koşk, gundekî girêdayî bajarê Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Akrag, Gercan

Akrag, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Gundên Gercanê
Emrên Mezin

Emrên Mezin, Deh Ferman, Deh Gotin, Dekalog (bi îbraniya încîlî: עשרת הדברים \ עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִי, aséret ha-dvarím, bi wateya Deh Gotin), ji çend prensîpên ayînî pêk tê yên ku bi etîk û ayînê ve girêdayî ne û beşeke giring in di cihûtî û mesîhîtiyê de. Hem di Tewratê de û hem jî di Încîlê de tên dîtin. Li gorî çîrokê, Xwedê deh ferman dane rêberê gelê Îsraêlê Mûsa.

Çîroka deh fermanan 
"Xudan gelê Îsraêl rizgar kir, bi rêberiya Mûsa ji Misrê deranî û di çolê de av û xwarin da wan. Piştî sê heyvan, ew hatin çola Sînayê û li wê derê li pêşberî Çiyayê Sînayê danîn.

Di roja sisiyan de çaxê bû sibe, xurexura ewran û birûsk çêbûn, li ser çiyê ewreke reş sekinî û dengê bilind ê boriyê hat bihîstin û hemû gel di war de lerizî.
Lê Mûsa gel ji war deranî da ku biçin pêşiya Xwedê û li ber qûntara çiyê sekinîn. Ji tevahiya Çiyayê Sînayê dû diçû, ji ber ku Xudan di nav êgir de daketibû ser wî. 
Mûsa peyivî û Xwedê bi dengekî bilind bersîva wî da.

Hingê Xwedê ev deh fermanan dan Mûsa:
Ez Xudan Xwedayê te me. Divê li pêşberî min tu xwedayên te yên din nebin!
Ji xwe re qet pûtekî çêneke, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewîne û neperize wan!
Navê Xudan Xwedayê xwe badîhewa neyne ser devê xwe! Çimkî Xudan wî yê ku navê wî badîhewa tîne ser devê xwe, bê ceza nahêle.
Divê roja Şemiyê li bîra te be, da ku ew ji te re veqetayî û pîroz be! Şeş rojan kar bike û hemû xebata xwe bike, lê belê roja heftan ji Xudan Xwedayê te re roja Şemiyê ye. Di wê rojê de qet kar neke.
Qedirê dê û bavê xwe bigire!
Nekuje!
Zînayê neke!
Nedize!
Li hember cîranê xwe şahidiya derewîn neke!
Çavê xwe neavêje mala cîranê xwe! Çavê xwe neavêje pîreka cîranê xwe, an xulamê wî, an navmaliya wî, an gayê wî, an kerê wî, an tu tiştê wî!"

Emrên Mezin di cihûtiyê de

Emrên Mezin di mesîhîtiyê de

Çavkanî 

Cihûtî
Xirîstiyanî
Dibistana Kurdî

Dibistana Kurdî malpereke kurdî ye.

Armanc û Danasîn 

Dibistana Kurdî beşek ji malpera Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê (Myndigheten för skolutveckling) ye û xwediyê wê Şaredariya  Vesteros (Västeråsê) bû. 

Armanca sereke ya malperê, hînbûn û pêşvebirina zimanê kurdî ye. Di pêvajoya perwerdeya kurdî de rola peywendiyên mamoste, şagird û malbatên kurd girîng e. Lewma ji vê projeyê hêvî ew e ku peywendiyên van aliyan hêsantir bike.

Ji bo pêşxistina vê projeyê, di sala 2001ê û bi vir de ye ku grûbeke xebatê hatiye avakirin:

 Haydar Diljen: mamosteyê kurdî û nivîskar
 Mahmûd Lewendî: mamosteyê kurdî û nivîskar
 Kamal Mavane: şarezayê komputerê
 Sabiha Otlu: mamosteya kurdî, swêdî, matematîk û pedagojiya taybetî

Ev grûb berpirsiyara naverok û pêşxistina malperê ye. Grûb, karûbarên xwe li gor protokola ku di navbera Şaredariya Vesterosê (Västerås) û Dayreya Karûbarên Peşvebirina Dibistanan de hatîye morkirin dimeşîne. Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê vê projeyê fînanse dike.

Mamosteyên kurdî bi şagirdên xwe re dikarin di dersxaneyan de, malbat li malê bi zarokên xwe re, zarok li ser komputerên xwe, xwe bi xwe û komeleyên kurdan li komeleyan li gel endamên xwe yên biçûk û mezin dikarin ji malpera Dibistana Kurdî sûdê werbigirin.

Paşbingeh 
Malpera Dibistana Kurdî di sala 2000î de ji aliyê Haydar Diljen ve bi navê “DILJEN-Dibistana Kurdî” hat amadekirin. Paşê Dayreya Karûbarên Dibistanan ya Swêdê (Skolverket) ev proje wek projeyeke pîlot pejirand û biryara geşkirina wê da. Şaredariya bajarê Vesteros (Västeråsê) jî xwedîtiya vê projeyê girt ser xwe.  Bi vî awayî projeya “Dibistana kurdî” bû bingeha projeya “Temaya Zimanê Zikmakî” (Tema Modersmål) ku projeyeke girîng ya Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan e û ji malperên 29 ziman û zaraveyan pêk tê.

Di destpêka avakirina malperê de, di warê teknîka înternetê de, Mehdî Çilgin alîkarîyeka gelek hêja kir. Mehdî Çilgin, piştî demeke kin, dev ji webmasteriyê berda bi şûn de, Kamal Mavane ev kar hilgirt ser xwe û heta niha dimeşîne. Kamal Mavane, bi taybetî di warê desing de, rengekî gelek bedew da malperê. Lê niha êdî hin endamên grûbê yên din jî gelek xebatên malperê yên teknîkî bi cih tînin. Malper di navbera 2000-2005an de çar caran “design”a malperê guhert.

Dibistana Kurdî di tebaxa 2003an de teknîka malperê guhert û  derbasî teknîka "php" bû. Xebatkarên projeyê ji sîstema "php" versiyoneka ku bi kêrî bikarhênerên malpera Dibistana Kurdî tê afirandin. Bi sîstema “php” peywendiyên malperê yên bi endam û mêvanan re, bi awayekî înteraktîf ango dualî û pir bi lez dimeşin.

Girêdanên Derve 
Dibistana Kurdî

Malper
Biyokîmya

Bîokemî an jî Kemîzindî, beşeke zanistiye ji zîndewerzanî yan Zindîzanî û zanista kemî ku madeyên kemîyî di laşên jîneweran de lêkolîn dike wek vîtamînan, RNA, DNA, hormonan û tirşiyên emînî û pir madeyên din.

Girêdanên derve
Xirbê Ilto

Xirbê Ilto, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Dêrhadet

Dêrhadet, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Kûndelê

Kûndelê, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Xerabê Fêro

Xerabê Fêro, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Qêsra Jêrî

Qêsra Jêrî, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Qêsra Jorî

Qêsra Jorî, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Xirbê Koçek

Xirbê Koçek, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Qûzre

Qûzre, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Bamered

Bamered, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Xirbê Diza

Xirbê Diza, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Qiryasa

Qiryasa, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Mamûsiva

Mamûsiva, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.  

Gundên Midyadê
Arî, Mûş

Arî (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Meledawid

Meledawid (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Delikiya Xelîl

Delikiya Xelîl (bi tirkî: Yukarıbüklü?, Aşağıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Delikiya Şibo

Delikiya Şibo (bi tirkî: Aşağıbüklü? Yukarıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Adgon

Adgon (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Avbirî

Avbirî (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Golçiman

Golçiman (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Xoşgel

Xoşgel (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Koxak

Koxak (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve bû. Di 2002an de Bendava Alparslan hate çêkirin û gundê Koxakê binê avê da ma.

Gundên Kopê
Kopo

Kopo (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Hesengoran

Hesengoran (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Alagez

Alagez, gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Melekend

Melekend (), bajarekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Piyong

Piyong (), bajarekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Evdalbazîd

Evdalbazîd (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Lîz

Lîz (), bajarekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Semerşêx

Semerşêx (bi trikî: Yokuşbaşı), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

 

Gundên Kopê
Melekork

Melekork, Meleqork (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Pirkaşên

Pirkaşên (bi tirkî: Oğlakkaya), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Xirbe

Xirbe, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Ûncelî

Êncelî (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çand 
Lî gûndê Êncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya sürgüna Filleyan gûnd dest Kûrda û Filleyan dabû.

Erdnigarî 
Gûndê Êncelî navbera çemê Murat û çemê Avakor daye.

Aborî 
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyikirina heywanaye. Pincara şekir gellek tê avîtin û gellek giringe ji bo debara gund.

Çavkanî 

Gundên Kopê
Gebolan

Gebolan (bi tirkî: Cankurtaran), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Qereaxil

Qereaxil (), bajarekî girêdayî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Bêtûl

Bêtûl (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Kanîcotk

Kanîcotk, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Kuştiyan, Kop

Kuştiyan (bi tirkî: Şehittahir), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Kopê
Şêrwanşêx

Şêrwanşêx (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Hemzeşêx

Hemzeşêx (), bajarekî girêdayî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Melemistefa

Melemistefa (bi tirkî: Gündüzü), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Têxût

Têxût (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Gundê Temo

Gundê Temo gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Şaberat

Şaberat (bi tirkî: Doğantepe), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Sîmo

Sîmo (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Akrag, Kop

Akrag (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Arîncik

Arîncik (), gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Niftik

Niftik (bir romî: Seçme) gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye. Ew nêzîkî 40 kîlomitran ji navçeyê dûr e.Secme Niftik 7 mezrası si henin  Salihi mezra tarihe wi Şeyh Sait Salihi efendi  çekiriye

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Niftikê

Gundên Kopê
Pîran, Kop

Pîran (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Odincor

Odincor (, carina weke Odinçor an Odimçor jî tê nivîsadin, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Kopê
Xirabeşehr

Xirabeşehr (bi tirkî: Örenkent), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Elîkulekan

Elîkulekan (bi tirkî: Meşeiçi Ürünlü), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Gundê Xelê

Gundê Xelê (bi tirkî: Yazbaşı), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Sigudlî

Sigudlî, yan jî Soxtilî (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Pilûr, Kop

Pilûr (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Kopê
Şewaqûp

Şewaqûp, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Vangesor

Vangesor, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Xaçlî

Xaçlî (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Şêxwelyan

Şêxwelyan, anku Şêxweliya () gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Tirçonk

Tirçonk (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Newala hestiyan

Newala hestiyan, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Tirtop

Tirtop (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Kekelî

Kekelî (bi tirkî: Kırkgöze), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Mêxik

Mêxik, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Salihan

Salihan, an jî Salihê (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Şehîdan, Kop

Şehîdan (bi tirkî: Şehitveren), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Şatiryan

Şatiryan, anku Şatirya (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Neynik

Neynik (), bajarekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Girqemo

Girqemo (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Ristemgêdûk

Ristemgêdûk (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Melexidran

Melexidran, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Memanan

Memanan, Memanî (bi tirkî: Samanyolu), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Mêxika Bilîcan

Mêxika Bilîcan, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Leter, Kop

Leter (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kopê
Qercewêran

Qercewêran, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Gundên Kopê
Şêxan, Şemzînan

Şêxan () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Romicî

Romicî (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Ingêlik

Ingêlik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Dîk

Dîk (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Elîko

Elîko, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Aspîrîn

Aspîrîn, di zanistiyê de: acetylsalicylic acid - ASA, ango asîda asetîlsalîsîlîk, dermanekî alîkar e.

Li dijî zêdetîna laş, serêş û sîmptomên arsimê tê bikaranîn. Herwekî ji ber ku xwînê tenik dike, di NDD (nexweşiyên dil-demar), pêşîgirtina mirina masûlkeyên dil de jî bikêr e.

Aspirin wekî dermanekî bisêhr hate pêşwazîkirin. Cara pêşîn ji aliyê fîrmaya dermanan Bayer ve bi xebatên kîmyager Felix Hoffmann di sala 1897'an de hate çêkirin û Bayerê gelek pere qezenckir. Di Şerê Cihanî yê Yekem de wekî êşbirr hate bikaranîn.

Aspîrîn ji pel û qaşikên dara bî (bîdar) tê çêkirin ku 3.500 sal in bandora pelên bîdarê li ser laş tê zanîn. Cureyên nûjen ên aspîrînê ne sade ne. gelek elementên têkildar û vitamînan jî dihewînin.

Derman
Serhado

Serhado navê wî yê rastî Serhad Ayaz(  15ê kanûna paşîn a 1984an, Stokholm, Swêd), stranbêjekî kurd yê rapper e. Serhado yek sitranbêjên pêşîn e ku sitranên rapê bi kurdî dibêje.

Jiyana wî 
Serhado, Ew li Stockholma paytexta Swêdê di malbateke bi eslê xwe kurd de hatiye dinyayê. Malbata xwe ji gundê Helex a navçeya Midyadê li Bakurê Kurdistanê ye. Malbata wî di salên 1970î de hatiye Swêdê. Serhado, pêşî li Stockholmê, bi dû re li Sollentuna yê li ber destê dayîka xwe û tevî xwîşk û birayê xwe mezin bûye. Wî bavê xwe pir nedîtiye ji ber ku bavê wî li Brukselê (Belçîka) xebatkarê Med TVyê bûye.

Bavê xwe yê ku di Med TV de dixebitî, di temenekî biçûk de winda kir. 

Di 13 saliya xwe de bi muzîka Rapê re têkildar bû. Pêşî dest bi muzîka swêdî kir. Bi zimanê xwe yê zimane kurdî Ew ji çêkirina muzîka rap ditirsiya. Pişt re jî ji vê tirsê derbas bû û bi kurdî dest bi muzîka rapê kir. 

Di sala 2007'an de yekemîn albûma xwe ya bi navê 'Xewna Jiyan (Hiphop bi Kurdî)' derxistin. Di albûmê de stranên Lo Dilo û Gulen Gulistane eleqeyek mezin kişandin. Di sala 2009'an de albûma xwe ya duyemîn bi navê 'Xeyela Evîn' derxist. Ez Kurdistan im, Zimane Kurdî û Ji wê demê û vir ve, perçeyên Herteşti bala giran kişandiye ser xwe. 

Di sala 2013'an de albûma 'Bihuşta Xeyalan' derxist û demekê ji derxistina albuman rawestiya. Ew di sala 2020-an de bi albûma 'Ax' dîsa vegeriya. 

Serhado, Sal berê ji Êlihê derketibû Antalyayê. Li ser rê ji aliyê ekîbên polîsan ve hat binçavkirin. Sedema wê jî ew bû ku li Sêrtê ji ber lêpirsînê hat binçavkirin. Serhad ê ku demekê hat binçavkirin, piştre hat berdan.

Gotinên stranên Serhado 
Serhado dibêje: “Gotinên stranên min li ser neynika dilê min û serê min in. Ez behsa derûdore xwe dikim: evîn, neheqî û tiştên wiha.”

Serhado, dibêje her kes li gorî xwe têkoşînê dike, ez jî bi rêya muzîkê têkoşînê dikim. Albûmeke Serhado ya bi navê Xewna Jiyan derket.

Albûm 
Xewna Jiyan (2007)
Xeyala Evîn (2009)
Bihuşta Xeyalan (2013)
Hêvî (2020)

Ax (2021)
Robîn (2021)

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî ya Serhado
 Ropûrtaja bi Serhado  re

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1984
Hip-hopa kurdî
Rapvanên kurd
Şekir

Şekir () madeya karbohîdradiye erkne xwe goliye (alchole) û di avê de têne hillandin, tamê xwe şîrîne ku di xwarin û vexwarin de pêkanîn dibe.Wate yê şekir di jîna roj bi  roj nîşana sukrozê(yan şekirê masê û şekirê xwarinê ) ye ku em di xwarinê pêkar dikin. Şekir ji levenê şekirî dertînin.

Riwekên jê Şekir çê dibin

Mütennevi Şekir

Bêjenasî 

Ger wateyên şekir ya Kurdî û sugar ya Înglizî ji gotina Sensikrîtî  sharkara ango şekir. Renge ku gotina sugar ya Înglzî ji zimanên fransî,spanî û portûgalî hatiye ku bi role xwe ji wateyê سكر  ya Erebî peyda bû ye, lê dîsa wateya Erebî sukker ji gotina farisî û kurdî wek wê çêbiye 
shakira ku ji gotina resen ya Sensikrîtî (sharkara) peyda bû ye.

Çavkanî 

Riwek
Kîmya
Xwarin
Şebek (eşîr)

Şebek êleke û terîqeteke xûlatî li herêma Behdînan e. Zaravayê wan a ku wek Şebekî bi nav dibe, gelek nêzîke zaravaya Hewramî ye. Êla Şebek oleke taybetmendî ya ku navê xwe ji vê êlê girtiye dihabîne. Şebek xwe misilman fembikin jî kurdnas wan yek ji terîqetên xûlatî di nava kurdan de dijimerin. Şebek li Iraqê bi fermî wek gelekî kêmjimar têne naskirin.

Dîrok  
Kurdên behdînan ên cîranên şebekan an kurmancî an jî soranî diaxivin. Belê paralel di navbera zaravayên şebekan û cîranên wan de hebin jî, zaravayê şebekî bi rastî ne kurmancî ne jî soranî ye. Beyan e ku zaravayê şebekan di cografiya zaravayên kurdî de zêdeyî nêzîkê kurdiya hewramî, ya ku li navenda Kurdistan belavî ye. Hinek kes diyar dikin ku pêwist e ku pêwendiyek wanan bi hewramîaxivan re hebe. Şebek bi xwe bawer dikin ku di sedsala 17an de ji Îranê koçberê Mûsilê bûne. 
Neyê be zanîn jî şebek çi wextê û çawa hatine warê xwe yê îroyî, di derheqê bicîhbûna şebekan li deşta Xosarê û eslê wan ve çend teoriyên cûda, yên ku balê dikişînin ser şûna nasnameya şebekî ya olî û etno-lenguîstî, hene. Koka navê Şebekan di zimanê erebî de ye. Şebekî bi erebî tê wateya "lihevxistin". . Îbadet û diayên şebekan di formeke tevlihevxistî ya,bi gelekî jêgirtiyên farisî, kurdî û erebî, de tên afirandin.

Çand

Ol 

Şebek bingehîn hemî endamên oleke taybetmend bin jî, di van salên dawîn de gelekî ji wan bûne misilman. Ola şebekan a bingehîn dikare wek senkretizmî bêye binavkirin, ji ber ku tê de hêmanên olên îslamê, elewîtî, êzîdîtî, yarsantî û xiristiyanî hene.

Pirtûk
 Between assimilation and deportation: history of the shabak and kakais in northern Iraq, M. Leezenberg

Çavkanî 

Dîn
Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Şebek
Lekî

Lekî  zaravayekî zimanê Kurdî ye. Her çiqas nêzikê Kirmaşanî be jî Lekî li bi Kurdî re têkildare. Herêmên Başurê Kurdistan, Lekistan, Loristan, Îlam, Pahla û Hemedan ji aliyê kurdên Şiî (Feylî) tê axavtin. Belê Kurdnas Mehrdad Izady bawer dike ku lek şaxeke êla Kurdên bû ye. 

Çend hav êl (eşîr) li Deşta Germiyan û li Tirkiyeyê (Enqere/Haymana), li Bakurê Kurdistanê bi navên Şêxbizin, Hemewend hwd hene, ev jî bi zaravayê Lekî diaxivin.

Lekî ligel zaraveyên kurdî yên din û îngilîzî

Rengên lekî

Mangên lekî

Devokên lekî 
 Biranewenî: li Bakurê Loristanê tê axaftin.
 Şêx bizinkî: li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê tê axaftin.
 Harsînî: li navçeya Harsîn, mintika navbera Kirmaşan û Loristan de tê axaftin.
 Silaxûrî: li başurê Hemedanê, li herêma Silaxûr an jê re Lekistan jî dibêjin, tê axaftin.

Nav
Lekî navê zimanê lekan e.

Dengnasî

Alfabe

Peyvnasî

Rêziman

Mînakên hevokan

Wêjeya lekî

Têkildar
 Lekí
 Şêxbizinî
 Bêranwenî
 Harsînî
 Silaxurî

Çavkanî

Çavkanî

Giredayîne derve 

 Lakestan.ir (Lekî)  
 Kurdehaymane.com Tirkî (Romîkî) 

 

Zaravayên kurdî
Germiyan

Germiyan navê herêmeke li navîna Kurdistanê ye. Ev herêm ji mintika navbera Kerkûk û Xaneqînê pêk dibe.

Herêm
Dîroka Kurdistanê
Haymana

Haymana navçeyeke Enqereyê ye, gelê herêmeyê bi zêdeyî kurdine lekîaxîv û kurmancîaxîv in.

Gelhenasî
Navçeya Haymana di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît e û Kurd û Tirkmen di navçeyê de dijîn. Bi hêjmareke zêde Kurd li vê navçeyê dijîn û 78 niştecîbûnên navçeyê Kurd tê de dijîn.

Erdnîgarî
Navçe li başûrê Enqerê cîh digire.  72 kîlometreyan dûrî Enqerê, 42 kîlometre dûrî Polatlî û 50 kîlometre dûrî navçeya Gölbaşı ye.  Li rojhilatê Haymana, Balâ û Gölbaşı, li başûr Kulu û Cihanbeyli, li rojava Polatlı cîh digire.

Gund û bajarokên Kurd

Gotarên têkildar
Kurdên Anatoliyê
Bajar
Navçeyên Enqerê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Düsseldorf

Düsseldorf, bajarek e ku dikeve Rojavayê Almanyayê û herweha paytexta herêma Nordrhein-Westfalenê ye. Ev bajar li ber çemê mezin Rheinê ye. Li Düsseldorfê nêziki 600.000 kes dijîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê