nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mahmut Gazi Yaşargil

Prof. Mahmut Gazi Yaşargil (jdb., Licê, Amed) zanîst û bijîşkê neurolojîyê ye.

Piştî bidawîkirina zanîngeha bijîşkiyê li Tirkiyê, derdikeve Ewropa û li Swîsreyê perwerdeya xwe ya bilind dike.

Wî di beşa xwe de gelek serkevtin pêk anîne û gelek xelat wergirtine. Wî nêrînên mîkroşîrûrjîkal jî nû ve payebilind kirine û gelek teknîkên nû afirandine.

Afirandinên wî 

Mîkroskopa avjenîker
Self-retaining adjustable retractor
Klîpên ergonomîk anevrîzmayê

Kovara neurologan a herî bilind Neurosurgery di sala 1999î de wî wekî "Mirovê sedsalê yê neuroşîrûjiyê" binavkiriye.

Norolog
Kesên ji Liceyê
Jidayikbûn 1925
Mirovên zindî
Xanik

Xanik an jî Xanika Feyzo (),  gundekî bi ser Milazgira Mûşê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî Çîyayê Qertewînê heye.

Dîrok 

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund xan bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala 1994an de li gundê Xanikê  heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

Aborî 

Gundî çandiniya xwe wek cureyên nok, nîsk, genim, ceh, kuşne û ket ango nefelê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde pez û dewaran xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

Binemal 

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Hosjö

Hosjö (bixwîne: Hûşwê) meheleyek û civandineke Faluna Swêdê ye.

Çavkanî 

Bajarên Swêdê
Swêd
Mehmûd Qizil

Mehmûd Qizil (Mahmut Kızıl) dengbêjekî kurd e. 

Qizil di sala 1939'an de li Diyarbekirê hatiye dinê û vê gavê jî jiyana xwe li wê derê didomîne. Li gorî ku ew dibêje, di sala 1965'an de bi awayekî profesyonelî, ji bo dengbêjiyê dest bi xebatê kiriye û di heman salê de plaq ango sêlika xwe ya 45'î derxistiye. Dengbêj Qizil, heta sala 1974'an bi rêk û pêk karê xwe yê dengbêjiyê domandiye û heta wê mêjûyê 53 heb sêlikên 45'î derxistiye. Li hêla din şayanî gotinê ye ku Mehmûd Qizil, li bakurê welêt yekem kes e ku plaqa bi kurdî çêkiriye. Dîsa li gorî gotina wî, Eyşana Elî (Eyşe Şan) ya dengzêrîn, piştî wî bi salekê plaqa xwe derxistiye. 
  
Ew, ji sala 1974'an heta 1999'an ji ber hin sedemên ku naxwaze vebêje, dest ji kar û barê dengbêjiyê berdide. Qizil, di dawiya sala 1999'an de, 'rojiya xwe! ya strandinê dişikîne û bi navê "Ax Ciwaniyê" kaseteke nû derdixe. 
  
Mehmûd Qizil, di dengbêjiya Diyarbekirê de bi serê xwe ekolek e. Di nav kilam û gotinên Mehmûd Qizil de ligel xemgînî, evîndarî û hesreta welêt; dijberî ango muxalefeteke xurt jî tê dîtin. Ev muxalefet û dijberî, ne bi tenê ji bo bindestiya hezar salan e; her wiha wî her daîm tîrên xwe arasteyî beg, şêx û axayên herêmê ku xwîna gel mijandine, kiriye. Tu car nebûye stûxwar û bendewarê van mijokan. Jixwe cudatiya di navbera Mehmûd Qizil û dengbêjên herêmê de jî ev e. 
  
Her wiha şayanê gotinê ye ku kilama "Lîdero" ku ji devê Mehmûd Qizil belav bûye, bi taybetî li herêma Diyarbekir û Xerzan di nava gel de bûye benişt û geriyaye. Wekî tê zanîn kilama "Lîdero" piştî mirina parlamenter û Wezîrê Tendirûstiyê Dr. Yusuf Azîzoglu ji hêla vî dengbêjê dengxweş ve hatiye çêkirin û gotin.

Çavkanî
(Ji gotareke Salihê Kevirbirî ku di pirtûka wi ya bi navê "Gera Pênûsê", Wesanên Sî 2003 Stenbol hatiye wesandin de hatiye wergirtin)

Hunermend
Dengbêj
Remzi İnanç

Remzi İnanç (jdb. 1935 li parêzgeha Amed) rojnamevan û nivîskarekî Amedî ye.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Amedê, ji bo perwerdeya dadnasiyê diçe Enqereyê. Di saziyên wekî Türk Kültür Dernekleri - Saziyên Çanda Tirk, TDK (Saziya Zimanê Tirk) de wekî birêvebir dixebite û xizmetên giranbiha ji bo çand û zimanê tirkî dike. Bi navê Toplum û Memleket weşanxaneyan dadimezirîne û pirtûkên giranbiha bi zimanê tirkî diweşîne. Ew ji yek kesên navdar ê ku zimanê tirkî dewlemendkiriye ye.

Di sala 1963î de dikeve TİPê (Partiya Karkerên Tirkiyê). Heya niha bi zimanê tirkî ji sedî zêdetir pirtûk nivîsîne.

Hin ji berhemên wî 

Şey - Tişt, weşanên Toplum Yayınevi, 1965

Nivîskar
Rojnamevan
Kesên ji Amedê
Adil Tekin

Adil Tekin (jdb. 1910 li Pasûr a Amedê) yek jî fotografîstên Amedê ye.

Fotografîst
Kesên ji Pasûrê
Şevket Baysanoğlu

Şevket Baysanoğlu (jdb. 1920 - m. 2002) yek ji nivîskarên Amedî ye.

Bi xwe perwerdeya dadnasiyê dîtiye lê ew bi nivîskariya xwe tê nasîn.

Hin ji berhemên wî 

Diyarbakır Folkloru - Folklora Amedê
Bütün cepheleriyle Diyarbakır - Bi hemî eniyên xwe Amed
Ziya Gökalp

Nivîskar
Kesên ji Amedê
Îbn Ezraq

Îbnûl Ezraq Fariqî yan Îbnûl Ezraq Fariqî (jdb. 1116  Farqîn - m. 1176) yek ji dîroknasê kurd yê ji Amedê yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbnul Ezraq li Bexdadê xwendiye. Pêşiyê perwerdehiya Quranê û tecwîd girtiye ji wî şûnde xwe da ser dîrokê.

Navê wî yê dirêj Ehmedê kurê Yûsifê kurê Eliyê Ezraq e.

Jiyana wî

Berhemên Ezraq 
 Tarixî Meyafarqîn - Dîroka Farqînê

Çavkanî 

Jidayikbûn 1116
Mirin 1176
Kesên sedsala 12an
Dîroknas
Kesên ji Amedê
Dîroknasên kurd
Mele Çelebî

Mele Çelebî navê rastî Mihemed Çelebî Kurdî (z.? li parêzgeha Amedê - m. 1655) yek ji nivîskar û tefsîrvanekî bi eslê kurd yê ji Amedê ye.
Ji derheqê jiyana  wî de agahî zêde tuneye.

Berhemên Mele Çelebî 

Fewîbe
Red û qebûl
Şerha rojhilatê

Girêdanên derve 

Mirin 1655
Tefsîrvanên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Amedê
Kesên sedsala 17an
Seîd Paşa

Seîd Paşa (jdb. 1832 - m. 1891) yek ji bûrokratên dewleta Osmanî yê ji Amedê ye.

Li ser têkiliyên mîrên Kurdistanê û dewleta Osmanî di nava sazûmaniyê de cihgirtiye. Li Amed, Gurgum, Mezra, Mûş û Mêrdînê karmendiyên bilind bo dewleta Osmanî û mîrên Kurd kiriye. Mirovekî herwiha nivîskar û dîrokhez bû. Tê payîn ku gelek pirtûkên wî yên din jî hebin û di arşivên dewleta Tirk de veşarî bin.

Hin ji berhemên Seîd Paşa 

Mîrat-ul Îber (10 cîld)
Dîroka Amedê
Salnameya Amedê (ji du beşan pêk tê)

Dîroknas
Nivîskar
Kesên ji Amedê
Suleyman Nazif

Silêman Nazîf (z. 1869 – m. 1927), yek ji nivîskar û helbestvanên Amedê ye.

Ji yeynî zimanê kurdî, farisî, erebî û fransî dizanibû. Doza Kurdistaneke serbixwe dikir, ji ber wê serê wî bi dewleta Osmaniyan re dikete belayê. Gerînendetiya çapxaneya Amedê û redaktoriya rojnameya Amedê dikir. Ji destê hikumetê direve Parisê û li wir bi navê Meşweret rojnameyekê dertîne. Li ser rexneyên mîrên Kurd cezayê wî hinekê tê sistkirin û ji Ewropayê vedigere. Li hatinê tê girtin û bi cezayê 12 sal sirgûnê dişînin bajarê Bursayê.

Dema ku Siltan Ebdulhemîd ê Osmanî ji textê tê daxistin û bûyera "Meşrûtiyet", ango kêmkirina erkên keyên Osmaniyan rûdide, têkiliyên wî bi Osmaniyan re dîsa baş dibin û wekî walî li gelek bajaran dixebite. Di sala 1915'î de li Stembolê bicihdibe.

Êdî dawiya Osmaniyan e. Gelek tevger hene û jin ji wan jî doza azadiya Kurdistanê dikin. Ew di rojnameyên wekî Hadîsat, Halk de dinivîsîne. Bajarê Stenbolê ji aliyê Îngîlîzan ve tê dagirkirin û pirraniya tevgeran viya şermezar dikin. Herwekî pirraniya tevgerên Kurdan jî li dijî Brîtanyayê derdikevin û doza "Biratiya Kurd û Tirk", "Biratiya Îslamê" hwd dikin. Nazîf ji ber nivîsarekê xwe ji aliyê dewletê ve bi sirgûna girava Maltayê tê cezakirin. Sala 1922'î de, beriya îlankirina Komara Tirkiyê ji Maltayê vedigere. Pirraniya pirtûkên wî di arşîvên dewleta Tirk de veşartî ne.

Li sala 1914ê li Mûsilê parêzgariyê dike, Şêx Ebdulselamê Barzanî bidarve dike. Bi dûçûna hinek çavkaniyan kîneke mezin d dilê Suleyman Nazîf de hebû li dijî Şêx Ebdulselam

Hin ji berhemên wî yên neveşartî ne 
 Salnameya parêzgeha Amedê (1894 - 1895)

Çavkanî 

Nivîskar
Rojnamevan
Helbestvan
Dîroknas
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1869
Mirin 1927
Jidayikbûn 1870
Helbestvanên zimanê tirkî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Adnan Binyazar

Adnan Binyazar (jdb. 1934) yek ji nivîskar û rexnegerên Amedê ye.

Jiyan û nivîsandina xwe bi zimanê tirkî dike. Ji bo pêşketina ziman û çanda tirkî xwedî ked û xebateke mezin e. Di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye. Çîrok, metelok û zargotina kurdî berhevkiriye û wekî ku yên tirkan e, weşandiye.

Hin ji berhemên wî 

Ağıt Toplumu - Civaka loriyan
Dedem Korkut´tan Öyküler - Ji bapirê min Korkut çîrok 

Nivîskarên tirk
Rexnegerên tirk
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1934
Mêr
Elî Emîrî

Elî Emîrî ( jdb. 1857 - m. 1924) yek ji lêkolîner, berhevkarê pirtûkan û nivîskarê Amedê ye.

Ji malbata mirên Kurd ên Amedê bûye. Xwedî pirtûkxaneyeke mezin bûye. Pirtûkên ku wî berhevkiribûn piştî mirina wî dikevin destê dewleta Tirk û hin ji wan ji nû ve hatine weşandin. Pirtûkên derbarê Kurd û Kurdistanê de ne, hêj veşarî ne. Li Amedê navê wî li hin kuçe û dibistana hatiye danîn.

Berhem 
Tezkîreyî Şûarayî Amîd
Vîlayetî şarqiyeyî Osmanî we Kurdistan
Amîd-î Sewde (Kovar)

Nivîskarên kurd
Kesên ji Amedê
Lêkolînerên kurd
Jidayikbûn 1857
Mirin 1923
Osman Baydemir

Osman Baydemir, (jdb. sala 1971 li Amedê, Bakurê Kurdistanê) dadnas û parêzvanê mafê mirovan û şaredarê Amedê ye.

Di sala 1995an de tevlî rêxistina mafê mirovan a Tirkiyê İHDê dibe. Di 3ê çiriya paşîn a 2002an de dikeve hilbijartinên parlamenê yên giştî lê ji ber ku partiya ku tê de endamiya xwe danîbû DEHAP, bendava 10% a hilbijartinan derbas nekir, nekete parlamena Tirkiyê. Sala 2003an bo demek kurt diçe DYAyê û îngilîziya xwe bi pêş dixe. 

Di hilbijartinên 2004an de ji bo şaredariya Amedê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Amedê ye (2013). Ji bilî karê şaredariyê têkoşîna xwe ya mafê mirovan jî didomîne.

Osman Baydemir zewicî ye û zarokekî wî heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Dadnas
Parêzvanên mafê mirovan
Kesên ji Amedê
Şaredarên Amedê
DTP
Jidayikbûn 1971
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
İhsan Işık

İhsan Işık (4ê gulana 1952an Amed) yek ji siyasetmedar, bûrokratê dewleta tirk û nivîskarên ji Amedê ye.

Piştî bidawîkirina dibistana seretayî, navendî (miyandî) û amadeyî li Amedê, diçe Erziromê di zanîngeha Atatürk fakûlteya wêjeyê beşa ziman û wêjeya Tirk de dixwîne. Di sala 1976an de zanîngehê bidawî dike û li Stembolê bicihdibe. Karmendî, şêwirmendiya çapemeniyê, gerînendeyê kovar (pêserok) û çapxaneyan, bazirganî û mamostetiye dike. Di salên 1995 - 1996an de gerînendetiya İETTê (Saziya şaredariya Stembolê bo elektrîk, telefon û troleybûsan) dike. Herwekî gerînendetiya SHÇEKê (Saziya bo zarokên sêwî) jî dike.

Ew herwekî di siyasetê de şêwirmendiya gelek wezîran dike. Herçendî jiyana wî pirranî di polîtîka û bûrokrasiyê de jî boriye, ew yek ji endamên TYBê (Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyê) ye.

Hin ji berhemên Işık 

Sevgili anneciğim - Mamacana min (Dayika min î xoşewîst), 1987
Bediüzzaman Said Nursi ve Nurculuk - Bedîûzeman Seîdê Nûrsî û Nûrperestî.

Siyasetmedar
Bûrokrat
Nivîskar
Kesên ji Amedê
Amîdî

Ebû'l Hesen Seyfûdîn Amîdî yan jî bi tenê Amîdî (jdb. 1156 Amed - m. 1233 Şam) feqîh, û kelamnasekê navdar ê Amedê ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew zanayekê fiqhê Şafiî ye ko bizav kiriye bi rêya zanistê kelamî fiqh û şerîetî li hev bîne.

Yek ji zanayên sedsala 12em tê nirxandin. Zêdetirî 20 berhemên wî hene. Xebatên xwe li ser fîlozofî, hedîsên pêxemberê Îslamê, dîrok, fiqihê û mentiqê bi kar aniye.

Berhem 

Dihêt gotin ko berhemên Amîdî yên li ser kelam, fiqih û mentiqê nêzikî 20an in, lê îro hemî li ber destan nîne. Ên ko hene ev in

 Xayet-ul-meram fî ilm-ul-kelam, 
 Deqaiq-ul-heqayiq fil-hikme, 
 Îhkam-ul Ehkam, 
 Ebkar-ul-efkar fî usûliddîn, 
 Xayet-ul-emel fî ilm-il-cedel,
 Rumûz-ul Kunûz, 
 Menaih-ul Keraîh, 
 Kitab-ul-Bahir fî ulûm-il-ewail wel-ewaxir, 
 Munteh-es-salik fî ruteb-el-mesalik,
 Munteh-es-sûl fî ilm-el-usûl,
 Kitab-ul-mubîn fî şerh-el-meanî el-hukema we-l-mutekellimîn, 
 Et-Tercihat fî-l-Xilaf, 
 El-Muaxizat fi-l-Xilaf, 
 Lubab-ul-elbab, 
 Et-teilîqat-us-sexîre we-l-kebîre fî-l-xilaf.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1156
Mirin 1233
Fîlozofên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Amedê
Kesên sedsala 12an
Hamid Aytaç

Hamid Aytaç , Şêx Mûsa Ezmî El-Kurdî, Azmî (jdb. 1891 - ) yek ji hostayên xetçêkerî yên navdar ê Amîdê.

Navê Hamid Aytaç, piştî derketina zagona paşnavan li Tirkiyê xwe dike. Ji malbateke Kurd î xettat ji dayik bûye. Neviyê Xettat Amîdî (Seyîd Adem), kurê Zilfiqar Axa ye. Di zaroktiya xwe de bala xwe berdaye wêne û xetçêkeriyê. Bi alîkariya bûrokrat û mîrên Kurdan ên ji xetçêkeriyê hezdikirin, perwerdeya dibistanê jî dîtiye.

Di demeke kurt de bi xetên xwe yên bêhempa di cîhanê de tê naskirin. Dewleta Osmanî jî dixwaze ji wê sûdwerbigire û jê çêkirina nexşeyan dixwaze. Ji bo fêrbûnê jî wî dişînin Berlînê. Bi têkçûna Osmaniyan û avabûna Komara Tirkiyê ve ji xwe re kargehekê vedike û him xetên xwe difiroşê, him jî şagirtan perwerde dike. Ji Misirê, Almanyayê heya Japonyayê gelek kes bo perwerdeyê tên cem Ezmî. Di gelek mizgeftan de hêj jî xetên wî tên pêşkêşkirin.

Miroveke oldar bûye. Mezelê wî niha li goristana Karacaahmet a Stembolê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1891
Wênesazên kurd
Xetçêkerên kurd
Kesên ji Amedê
Ehmedê Murşîdî

Ehmedê Mûrşîdî an jî Ehmedê Amîdî (z. 1689 - m. 1761) yek ji nivîskar, wêjevan û fîlozofekî kurd û zanyarê ola Îslamê yên ji navçeya Amedê ye.

Hevalbendî û şagirtiya Şêx Ebûbekirê Rihayê kiriye. Li ser zanînên ola Îslamê kolaye û gihîştiye encamên taybet.

Hin ji berhemên Ehmed Mûrşîdî 

Ehmedîyye
Ûsiv û Zilêyxa
Mewlûdî Nebî
Vîladedî Hûmayûn Risalet penahî
Pendname

Çavkanî 

Jidayikbûn 1689
Mirin 1761
Nivîskar
Zanyarên îslamê
Kesên ji Amedê
Fîlozofên kurd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kesên sedsala 18an
Mêjîdank

Mêjîdank pareyê jorîn ê kiloxî ye ko mêjî diparêzit. Di laşê mirovan da mêjîdank ji heşt hestiyan pêk dihêt ko ne bi rêya girêçikan lê bi rêya dirwaran bi hevra hatine girêdan.

Anatomî
Endam (biyolojî)

Di jînewerzanist anko biyolojiyê da, endam komek ji şaneyan in ko ji bi hezaran anko milyonan xaneyan pêkhatine û erk anko komek ji erkan anko funksyonan bicihdikin. Di her endamekî da hindek şaneyên serekî û hindek şaneyên neserekî hene. Ji bo mînak di dilî da dilemasûlke anko miyokardiyûm şaneyeka serekî ye û xwînborî û demar şaneyên neserekî ne. Carina komên çend endaman ko erkên wan ji hev nêz in koendamekê pêk tînin.

Endamên Lawiran
Di laşê lawiran da (ji wan mirov jî) gelek endam hene. Hindek ji endamên giring ev in: dil, sih, çav, aşik, gurçik, cerg, rûvî û pîst,...

Ji endamên hundirîn yên laşê lawiran ra hinav dibêjin.

Endamên Giyayan

Endamên giyayan dabêşî du beşan dibin: endamên hişînbûnê û endamên zaûzêyê.

Biyolojî
Cemilê Seyda

Cemîlê Seyda (1880 li Licê, Parêzgeha Amedê - 1937 li Bismil, Parêzgeha Amedê) yek ji leheng û têkoşerên Bakurê Kurdistanê yê destpêka sedsala 20emîn e. 

Ji Licê, lawê Seydayê Licî ye. Di serhildana Şêx Seîd de cihgirtiye. Piştî têkçûna vê serhildanê ji bo nûvejîne vedikişe Kurdistana Sûrî (Binxetê). Di serhildana Agirî de alikarî û keda wî heye. Bi destpêka serhildana Dersîmê veji bo alîkariya serokê Kurd Seyîd Riza bikin, bi tevî komeke têkoşerên din dikevin Bakurê Kurdistanê. Artêşa Tirkiyê pêşî li wan digire û bi rojan şer dikin. Leşkerên Tirk di şer de bi wan nikarin. 

Li ser îstixbaratekê Cemîlê Seyda û komeke têkoşerên Kurd di bênderekê nava zeviyeke genim de di xewê de diqefilînin. Agir berdidin bênder û zeviyê û wan di xewê de dikujin. Li ser wan gelek stran hatine afirandin. Kilama Cemîlê Seyda behsa serpêhatiya wî dike.

Serhildana Şêx Seîd
Kesên ji Liceyê
Elewîtî

Elewîtî an Alevîtî () navê baweriyeke olî li Kurdistan, Anatoliya û Rojhilata Navîn e. Ji navê pismamê pêxemberê ola îslamê Muhemmed ji Elî navê xwe digire.

Piştî wefata Muhemmed, ji bo xelîfetiya olî hinde nakokî derdikevin. Herwekî mezheb, kom û ber derdikevin. Eva dibe sedem ku di nava ola îslamê de him ji aliyê feylesofî, him jî ji aliyê tevgerî têkoşîna beran pêk were. Bawermendên ku xelîfetiya Elî dilxwaz dikirin, piştî kuştina wî li mizgeftê, nerazîbûnên xwe nîşanî serokatiya dewleta îslamê didin. Li Kerbelayê zarokên Elî û îmamên pêşeng tên êşkencekirin û qetilkirin. Nakokî êdî riya sunî û şiîtiyê zexm dike. Sunî parêzvaniya xîlafeta heyî dikin, şîa jî li dijî têdikoşin.

Bingeha elewîtiyê wiha dest pê dike. Mixabin elewî ne şîa ne û pirranî bi şaşî wisa tên zanîn. Wekî tê zanîn îslam dema ku li dinyayê belav dibe li cihê ku çûye, gelek ol û çand hene. Îslam kêm zêde bi wan çand û olên herêmî re digemûşe. Dema îslam li Kurdistanê belav dibe, hin kurd bi 100 % dipejirînin, hinek wekî êzîdiyan ji zerdeştîtî û îslamê gemûşek diafirînin hwd. Kurdên ku li wargehên bilind ku xweparastina wan hêsan e dijîn, nîvenîn îslamê dipejirînin. Helbet eva kurtiya derketine mezheb û baweriyên cuda li Kurdistanê ye. Bo mirov baş têbigihêje, divê mirov dîroka olan û civakan analîz bike, bizanibe.

Elewî baweriyeke taybet e. Ji zerdeştîtiyê, şamanîzmê (bo mînak elewîtiya berên tirkên koçber) û îslamê sûdwergirtiye, gemûşiye. Elewîtî ji Kurdistanê belav nava berên tirk, ereb, çerkez hwd dibe.

Elewîtî li Kurdistanê baweriyeke girîng e. Ji wan re li Tirkiyeyê "qizilbaş" jî dibêjin. Bawermendên elewî gelek zil û zordariyê ji sazûmaniyên sunî (wekî osmanî, emewî, komara Tirkiyê hwd) dibînin û hêj jî wisa ye.

Îro li Tirkiyeyê naskirina fermî ya dewletê ya elewîtiyê nîne. Şowenîzma îdeolojiya fermî ya tirk-îslamê ya li dijî bawerî û nasnameyên din didome.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Elewîtî xwe di bin kirasan de vedişêre
 Elewîtî û nêrîna dewletê ya fermî

 
Mezhebên îslamê
Partiya Civaka Demokratîk

Partiya Civaka Demokratîk (bi fermî: Demokratik Toplum Partisi, bi kurtî: DTP) partiyeke kurdan li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê ye.

Serî de wekî  Tevgera Civaka Demokratîk (Demokratik Toplum Hareketi) xwe birêxistin kir. Ev partî rê û mîsyona HEP, DEP, HADEP, DEHAPê dişopîne û pirsgirêka kurd wekî pirsgirêka herî mezin û herî girîng a Tirkiyeyê dibîne û li çareseriya wê digere. Bo cara yekem pergala "heman serokatî"yê xistiye nava birêvebiriya partiyên Tirkiyê. Aysel Tuğluk û Ahmet Türk heman-serokên pêşîn in. Paşê Ahmet Türk û Nurettin Demirtaş serokatiya vê partiyê kirin. Piştî ku Nurettin Demirtaş hate girtin û jibo leşkeriya tirkan hate birê kirin, Ahmet Türk û Emîne Ayna serokatiya DTPê kirin. Paşê Emîne Ayna bi wekalet serokatiya DTPê û serokatiya grûba DTP-ê a parlamena Tirkiye kir.

Di Kongreya partiyê ya duyem de, ku di 20ê tîrmehê 2008a li Enqereyê hate lidarxistin, Ahmet Türk û Emîne Ayna bûn serokê DTPê.

Di hilbijartinên herêmî yên 29ê adara 2009a de DTP hejmara şaredariyên xwe ji 56a hilda 98a û bi vê yekê serkeftî ji van hilbijartinan derket.

Di roja 11.12.2009an de ji aliyê Dadgeha Yasaya Bingehîn a Tirkiyeyê ve hat girtin û ji damezênerê Ahmet Türk, Aysel Tuğluk û Leyla Zana re heyta 5 salan siyaset hate qedexe kirin.
Ahmet Türk

Ehmed Tirk () 1942 li Dêrika Çiyayê Mazî Mêrdîn siyasetmedarekî Kurd û Hevserokê Şaredariyê Bajêre Mezin Mêrdîn yê niha ye.
Di nava refên CHP yê de dest bi polîtîkayê dike û di sala 1973an de dibe parlamenterê CHP yê yê Mêrdînê. Di Cûntaya leşkerî ya 1980î de tê girtin û di zîndana Amedê de dimîne. Di sala 1987î de dikeve Sosyal Demokrat Halk Partisi (SHP) û wekî parlamenterê Mêrdînê tê hilbijartin. Saleke şûnde ew û çend parlamenterên Kurd ji vê partiyê ji ber ku li Ewropa tevlî cîvînekê derbarê pirsgirêka Kurd bûne tên avêtin. Ehmed Turk û parlamenterên din ku ji SHPê veqetiyan partiyek nû bi navê HEPê damezrandin.

Di sala 1994î de bi tevî hin parlamenterên Kurd tê girtin û 22 meh li girtîgehê dimîne. Bi damezrandina DTP yê ve ew dibe yek ji serokên vê partiyê.

De sala 2009 dadevleta tirk je parlamenteriye êxest

Sala 2010 da kuciken tırk je samsone puzawi işkant.

Çavkanî

http://www.okimdir.com/ahmet-turk-biyografi.html

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenterên Mêrdînê
Parlamenter (DTP)
Kesên ji Mêrdînê
Jidayikbûn 1942
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Milliyet

Milliyet rojnameyeke tirk e û navenda wê li Stembolê ye. Ji 3ê gulanê 1950î virde tê weşandin û niha weşana xwe yeli ser înternetê jî heye. Slogana vê rojnameyê Basında Güven ("Bawerî di çapemeniyê de") ye.

Damezrênerê wê Ali Naci Karacan bû û niha yek ji rojnameyên holdînga Doğan grubu ye. Di bin gerînendetiya Abdi İpekçi de li hemberî rojnameyên Cumhuriyet, Hürriyet û Millî Gazeteyê cihê xwe digire û li polîtikayeke çepa navendê digere. Piştî kuştina İpekçi ji aliyê Mehmet Ali Ağca yê endamê tevgerên zêderastgîr, vê rojnameyê jî polîtîkaya xwe guhert û nêrînên uniter û fermî hilbijart. Niha yek ji rojnameyên ku îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk diparêzin ên mezin ê Tirkiyê ye.

Çavkanî

Malperên têkildar 
 Milliyet.com.tr

Rojnameyên tirkî
Hasan Celal Güzel

Hasan Celal Güzel (jdb. 1945 Dîlok- 19 Adar 2018) yek ji siyasetmedar, bûrokrat, rojnamevan, karsaz û nivîskarên Tirkiyê ye.

Dibistana seretayî, navendî  û amadeyî li Meletîyê bidawîdike. Li Zanîngeha Enqereyê , fakûlteya zanînên polîtîk, beşa aborî û bûtçeyê de dixwîne. Di DPTê (saziya plansaziya dewletê) de dixebite û ji aliyê artêşê ve ji bo derkirina kêmasiyan û perwerdeya bilind bo DYAyê tê şandin. Di Kara Harp Okulu (Dibistana şerê bejayiyê) ya artêşê de demekê dirêj dixebite. Rola wî ya di vê dibistanê de pirr baş nayê zanîn. Herwekî Güzel de dema cûntaya leşkerî ya 1980ê de ji bo artêşê şêwirmendiyê û di sala 1983î de jî ji bo serokwezîr şêwirmendiya aboriyê dike. Sala 1986î de di nava refên partiya ANAPê de wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin.

Di 23ê çiriya paşîn 1992î de bi navê Yeniden Doğuş Partisi (YDP) partiyekê dadimezirîne. Piştî mirina Turgut Özal û polîtîka guhartina ANAPê bêhtir bi karsaziyê û karên weşanêre bilîdibe.

Xwedî nêrînên rastgîriya navendiyê ne û lîberalîzmê di nava çarçaviya îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk û di bin kontrola artêşê de diparêze. Güzel herwekîyek ji hezkiriyê mîrata Osmanî ye.

Hasan Celal Güzel niha di rojnameya tirk ya Radikalê de nivîsaran dinivîse.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Karsaz
Nivîskar
Rojnamevanên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1945
Mirin 2018
Kesên ji Dîlokê
Abdi İpekçi

Abdi İpekçi (jdb. 9ê tebaxê 1929, Stembol – m.1ê sibatê 1979, Stemnbol) rojnamevanê tirk, berpirsiyarê karê nivîsaran ê giştî yê berê yê Milliyetê ye. Ew di sûîkastekê de jiyana xwe jidestdide.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Galatasarayê, di zanîngeha Stenbolê de çendekê perwerdeya dadnasiyê dibîne. Di sala 1943ê de bi amatorî dest bi rojnamevaniyê dike. Di sala 1954î de dikeve rojnameya Milliyetê û di sala 1959î de dibe redaktorê giştî.

Ew xwedî gelek xelatên çapemeniyê yên navxweyî bû. Di saziya radyo-TV ya dewleta Tirk TRTê de di nava salên 1961 - 1970ê de bername çêdikir. Di sendîkayên çapemeniyê de cihdigirt û lêdigeriya ku di standardên navneteweyî de karê çapemeniyê were kirin.

Ew ji aliyê Mehmet Ali Ağca ve hat kuştin.

Berhemên wî 

Afrika - Afrîka (1955) 
İnönü Atatürk'ü Anlatıyor - İnönü ji Atatürk diaxive (1968)

Rojnamevanên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1929
Mirin 1979
Kesên ji Stembolê
Cumhuriyet (rojname)

Cumhuriyet (bi kurdî tê wateya Komar) rojnameyeke li Tirkiyeyê ye. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji aliyê Yunus Nadi ve di 7'ê gulanê 1924'an de hat derxistin. Îro (2012) yek ji rojnameyên mezin ên Tirkiyeyê ye.

Ev rojname ji aliyê damezrênerê Tirkiyeyê Atatürk ve ji bo propagandaya partiya tekane ya dewletê CHP'ê, çêkirina neteweya tirk, ravekirina alfabeya nû ya latînî û pesindayîna komara nû ya Tirkiyeyê hatiye damezrandin. Yunus Nadi bi xwe karsazekî bingeh cihû bû. Di rojnameyê de kesên wekî Ziya Gökalp ê îdeologê avakirina neteweya tirk cih girtine.

Rojnameya ku di her serhildanê de Kurdistan dikir goristanê 
Cumhuriyet ji derketinê heya îro piştevaniya artêşa tirk dike, nêrînên dijminane bo kurdperweran dihewîne. Di serhildanên kurdan de gelê kurd û şervanên wê reş dikir, kurd wekî mirovên hov û paşdemayî nîşan dida. Di dawîanîna serhildana Agirîyê de sernivîsa xwe wiha avêtibû "Kurdistana xeyalî li vir binerdkiriye! Me di ser Kurdistanê de beton rijand êdî hew şîndibe". Dîsa vê rojnameyê bi serbilindî serê jêkirî yê serokê kurd Elîşêr Beg û xanima wî Zerîfe Xanimê weşandibû. Herwekî wêneyên di sêpiya mirinê de yên Şêx Seîd û wêneyê di nava kincên Ewropayî de yê piçûkxistinê yên Seyîd Riza jî weşandibû û di bin sernivîsa "Binêrin me ev Kurdê di şikeftan de jiyaye kir şareza" pêşkêşî xwendevanan kiribû.

Cumhuriyet polîtîkaya xwe wiha bi nav dike "Rojnameyeke çepgiriya neteweperest, kemalîst û unîterîst e". Navenda rojnameyê li Stenbolê ye û tîraja wê li dora 100.000 e.

Çavkanî

Malperên têkildar 

Malpera Rojnameya Cumhuriyet

Rojnameyên tirkî
Hürriyet

Hürriyet yek ji rojnameyên li Tirkiyê derdikeve ye. Wekî logo serê Mustafa Kemal Atatürk, alaya Tirkan û slogana « Tirkiye ya Tirkan e! » bikartîne.

Ji aliyê Sedat Simavi ve di 1'ê gulanê 1948'ê de bo cara pêşîn hatiye derxistin. Niha girêdayî holdînga Doğan grubu tê derxistin. Gorî hin ronakbîrên Tirk Milliyet rojnameya fermî ya serkaniya artêşa Tirk û Hürriyet jî ya saziya sîxuriyê ya Tirk MİTê ye û ew nêrînên xwe bi van rojnameyan tînin zimên û belavdikin. Lê tê zanîn hemî rojnameyên mezin ên Tirkiyê îdeolojiya fermî ya dewletê dihewînin û diparêzin.

Rojnameya Hürriyetê di çapa xwe ya Ewropayê de nêrînên lîberal û Ewropayî û li ya Tirkiyê jî li dijî lîberalîzmê, YE û krîterên Koopenhagenê derdikeve. Herwekî di çapa xwe ya Ewropa de kiryarên neyînî û nebaş dixe para Kurdan û li ya Tirkiyê jî navê Kurdan pirr bikarnayne. Hürriyeta Ewropa û ya Tirkiyê mirov dikare bêje hîç naşibin hevûdu. 

Polîtîkaya Hürriyetê di nava tixûbên îdeolojiya fermî ya dewletê û di bin kontrola leşkeran de rewadîtina hemî rê û rêbazan e. Bi tundî li dijî Kurdperweran derdikeve û heya van nêzîka hebûna Kurdan jî nedipejirand. Gorî hin zanayên Tirk polîtikayeke « lîberalîzmeke leşkerî û alatûrka » dimeşîne û ji bo înkarkirina mafên Kurdan têdikoşe.

Dirûşmeya rojnameyê « Türkiye Türklerindir » / « Tirkîye ya tirkan e » ye.

Rojnameyên tirkî
Deniz Baykal

Deniz Baykal (20ê tîrmeha 1938an, Antalya — 11ê sibatê 2023an) siyasetmedarekî Tirkiyê ye û serokê CHPê yê berê ye.

Sala 1959î li Enqereyê zanîngeha dadnasiyê bidawîdike û ji bo perwerdeya bilind diçe DYAyê. Di salên 60î de di nava refên tevgerên xwendevanan de dest bi polîtîkayê dike. Di hilbijartinên  de wekî parlamenterê CHPê yê Antalyayê tê hilbijartin. Di nava CHPê de cihekê payebilind bidestdixe û têkiliyên wî bi Bülent Ecevit re xurt dibin. Du caran di hikûmetên Ecevit de dibe wezîr.

Piştî cûntaya leşkerî ya 1980î bi qasî 5 salan nikare siyasetê bike. Dûv re li dijî serokê CHPê wê demê Erdal İnönü têkoşîna serokatiyê dike. Gorî nêrînên fermî ew kesekî bingeh-Qefqasî ye. Lê çend caran li hinde rojnameyan bingeh-Dersîmîbûna wî hate nivîsandin. Dîsa behsa endametiya wî ya hêzên tarî yên dewletê jî tê kirin.

Xwedî nêrîna îdeolojiya fermî ya Tirkiyê ye û di çarçaviya wê de siyaseta xwe dimeşîne.

Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Jidayikbûn 1938
Mirin 2023
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Erdal İnönü

Erdal İnönü (jdb. 1926, Enqere - m. ) siyasetmedarekî tirk e.

Lawê İsmet İnönü yê heval û alîkarê Mustafa Kemal Atatürk e. Sala 1947an de li Enqereyê zanîngehê bidawîdike û dîploma fizîknasiyê wergirt. Li DYAyê perwerdeya bilind dît. Salên 1964 - 1974 li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn xebitî. 1983an de dest bi siyasetê dikir û partiya SODEPê damezrand. Ev partî bi partiyeke din re SHPê dertînin holê û Erdal İnönü jî dibe serokê SHPê. 1991 - 1995an de alîkariya serokwezîr û wezîrtiya karê derve kir. Di van salan de bi hezaran gundên kurdan ji aliye dewletê ve tên rûxandin an valakirin. Li seranserê Kurdistanê pêkutî, êşkence û kuştin çêdibin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Jidayikbûn 1926
Mirin 2007
Kesên ji Enqereyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Świnoujście

Świnoujście gundek li başûrê rojhilatê Polonyayê ye. Gundê Świnoujście nezîkê herêma Świnoujście û herêma Rojavayê Pomeranya ye.

Girêdanên derve 
 Serûpelê Świnoujście

Gundên Polonyayê
Celadet.com

Celadet.com malpera ronakbîrê kurd Celadet Alî Bedirxan e. Malper ji aliyê Zekî Ozmen tê amadekirin.

Malper
Alfa

Alfa (bi yewnanî ; bi herfa mezin Α, bi herfa biçûk α) tîpa yekem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfê fînekî alef ne. Ew herfa nîşanekî serî gayekî pêşdikir. Îro jî mera herfa alpha bigerîne mera kane serî gayekî bibîne.

Transkrîpsiyona kurdî a ye.

Tîpên yewnanî
Murat Karayılan

Murat Karayılan bi lêvkirina bi kurdî Mirad Qerayîlan ( li Bêrecûk, Parêzgeha Riha, Bakurê Kurdistanê) yek ji pênc kesên payebilind û damezrênerên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye ku ji sala 1999an de, dema ku rêveber û demaziranê PKKê Abdullah Öcalan radestî Tirkiyeyê kirin, dibe serokê wekalet a rêveberiya PKKê. Di sala 2014an de ji peywira serkirdayetiya PKKê derket û bûye fermandarê giştî yê baskê çekdarî yê PKKê ya Hêzên Parastina Gel.

Jînenîgarî
Karayilan li navçeya Bêrecûk bi ser Rihayê ji dayik bûye xwendina xwe li zanîngeha pîşeyî ya makîneyan qedand û di sala 1979an de beşdarî PKKê dibe. Heta sala 1980an berê ku derbasê Suriyeyê bibe, li bajarê Bakurê Kurdistanê li bajarê Rihayê bi awayekî çalak beşdarî xebatên siyasî dibe. Karayilan bang li kurdan kiriye ku ji dewleta tirk re leşkeriyê nekin, bac nedin û dev ji zimanê tirkî berdin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1954
Endamên PKKê

Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Bêta

Bêta (bi herfa mezin Β, bi herfa biçûk β) tîpa duyem a alfabeya yewnanî ye.

Bikaranîn 
 Di alfabeya cîhanî ya fonêtîk (IPA) da herfa bêta yê biçûk [] ji denga frîkatîvê bîlabîyalî bi deng e.
 Di fîzîkê da çalakiya bêta heye, çalakîyekî atomî

Transkrîpsiyona kurdî b ye.

Tîpên yewnanî
Gama

Gama (carina wek gamma jî tê nivîsandin, herfa mezin Γ, herfa biçûk γ) tîpa sêyem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî g ye.

Tîpên yewnanî
Delta (herf)

Delta (herfa mezîn Δ, herfa biçûk δ) tîpa çarem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî d ye.

Tîpên yewnanî
Zwickau

Zwickau bajarek di başûr-rojavayê Sachsen, Almanya da ye. Ew piştî bajarên Leipzig, Dresden und Chemnitz bajarê çarîyem yê mezin li Sachsen e. Li Zwickau nêzîkî 97.100 kes dijîn. Rûberê xwe 102,54 km² e.

Çavkanî 

Saksonya
Bajarên Almanyayê
Zwettl

Zwettl, bajarek e li welatê federal ê Awistiryaya Jêrîn (Awistirya). Li wir nêzikî 11.000 kes dijîn.

Koordînat

Girêdanên derve 
 Malpera fermî yê Zwettl

Bajar
Bajarên Awistriyayê
Awistirya
Navçeya Awistriya Jêrîn
Epsilon

Epsilon (bi yewnanî ; bi herfa mezin Ε, bi herfa biçûk ε) tîpa pêncem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfa fînekî he ne.

Transkrîpsiyona kurdî e ye.

Tîpên yewnanî
Fonksiyona dîgamayê

Fonksiyona dîgamayê an jî vatiniya dîgamayê, li gor termînolojiya matematîkê wek muşteqeke logarîtmîk a fonksiyona gamayê dihê pênasekirin. Ya yekem a ji fonksiyonên polîgamayê ye.

,

 - , 

,

, .

Çavkanî
Wikipedia bi zimanê îngilîzî (2010-03-23).

Girêdanên Derve 
http://functions.wolfram.com/GammaBetaErf/PolyGamma
http://mathworld.wolfram.com/DigammaFunction.html
http://www.math.sfu.ca/~cbm/aands/page_260.htm

Fonsiyona analîtîk
Yıldız Tilbe

Yıldız Tilbe di 16ê tîrmeha 1966an de li Îzmîra Tirkiyeyê hatiye ser dinyayê, popbêjeke navdar a Tirkiyeyê ye. Ew bi eslê xwe kurd e.

Bi serkevtinî hin awaz û teknîkên muzîka kurdî di muzîka tirkî de bi cih kiriye. Di malbateke kurd a xizan de jidayîk bûye. Di temenekê ciwan de mêrkiriye û bî maye. Piştî betalkirina marê di mercên awarte û dijwar de jiyaye. Wê madeyên raxwarinê (kokaîn û hwd) bi kar anîne û heya çend sal berê hêj jî terapiya wê didîtiye. Beriya ku navdar bibe bi keda dest-pê jiyaye. Sala 1991ê de di klûbekê de ji aliyê hunermenda navdar Sezen Aksuyê ve hatiye keşfkirin û di kadroya wê de cihgirtiye.  

Tilbe di bernameyên TV'yan de, eslê xwe wekî gelekên din înkar nekiriye û kurdbûna xwe aniye zimên. Herwiha soz daye ku beriya mirina xwe albûmekê xwerû bi kurdî amade dike. Lê heya niha xwe ji cîhana kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye. 

Alisan Sevgilerimle 5 singer 

 Alisan 
 Zeynep dizdar 
 Ebru gundes 
 Betul demir 
 Yildiz tilbe 
 Top 5 singer Sevgilerimle

Albûmên wê 
1994: Delikanlım
1995: Dillere Destan
1996: Aşkperest
1998: Salla Gitsin Dertlerini
2001: Gülüm
2002: Haberi Olsun
2003: Yürü Anca Gidersin
2004: Yıldız'dan Türküler
2004: Sevdiğime Hiç Pişman Olmadım
2005: Papatya Baharı
2006: Tanıdım Seni
2008: Güzel
2009: Aşk İnsanı Değiştirir
2010: Hastayım Sana
2011: Oynama

Çavkanî

Jinên kurd
Jidayikbûn 1966
Stranbêjên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Hasret Gültekin

Hasret Gültekin (z. 1'ê gulanê 1971 li Macîran, Sêwas − m. 2'ê tîrmehê 1993 li Sêwas) sazbend û muzîkvaneke navdar e. Bi kurdî û tirkî stiriye.

Di 2'ê tîrmeha 1993'an de Hasret Gültekin tevlî Festîvala Pir Siltan Evdal li Sêwasê dibe. Li wir Gurên Boz û JÎTEM di hotela bi navê Madimak Oteli de dor li 35 hunermend, nivîskar û zanayên elewî û kurd digirin û agir berdidin hotelê. Bi saetan li ber çavên leşker û polîsên dewleta Tirk dişewitin û jiyana xwe ji dest didin. Di heman bûyerê de ji aliyê tîmên felatker ên dewletê ve nivîskarê dewletê Aziz Nesin tê felatkirin lê yên din di nava agir de tên hiştin. Gültekin jî bi hovane jiyana xwe ji dest dide.

Berhem 

 Celal Oglan (Lawo celal) (1985) 
 Gün olaydı (Roja wê be) (1987) 
 Gece ile gündüz arasında (Di nava tarî û ronahiyê de) (1989) 
 Newroz - Kürtce ezgiler (Newroz - lorînên Kurdî) (1990) 
 Rüzgarın kanatlarında (Li ser baskên bayê) (1991) 
 Emekci (Kedkar) 
 Türküler Yalan Söylemez (Stran derewan nakin) 
 Bitmeyen Türküler (Stranên bêdawî) 
 Dostlar Muhabbeti (Cananiya hevalbendan) 
 Egenin Iki Yakasi (Du perên Egeyê) 
 Yelkovan (şengil)

Malperên têkildar 
 Hasretgultekin.com  

Hunermendên kurd
Komkujiya Sêwasê
Jidayikbûn 1971
Mirin 1993
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Servet Kocakaya

Servet Kocakaya (z. 19'ê gulanê 1973, Bongilan Çewlîg) hunermendekî kurd e.

Wekî malbat ji Çoligê ne û pirranî bi zimanê tirkî distire. Li Mersinê dibistana seretayî û amadeyî bidawî dike û li Enqereyê perwerdeya endazyariya xêvjimêrê (komputer) dibîne.

Albûmên wî 

 Keke-Zor Günler (Kekê- Rojên Dijwar) - 1999 
 Ki Zava - 2001
 Duvar Şarkıları (Stranên dîwaran) - 2002 
 Pencere - 2005
 İki Dil Bir Heves - 2011

Çavkanî 

Hunermend
Kesên ji Bongilanê
Zeta

Zeta (bi yewnanî: ; bi herfa mezin Ζ, bi herfa biçûk: ζ) tîpa şeşem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî z ye.

Tîpên yewnanî
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, (Amnesty International-AI), saziyek civakî ye ku mafên mirovan û Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan diparêze ye. Ev sazî di heman demê de li dijî, cezaya ramanê, cezaya îdamê, êşkence û sûcên siyasî jî ditekoşe.

Amnesty International di sala 1961'an de bi hewldana parêzerekî îngilîz ku ji bona serbestberdana du xwendekarên portûgalî ku ji bona ramanên xwe hatibûn cezakirin ve hate avakirin. Ev tevger ji bo mafên mirovan li her derê cîhanê kampanyayan dide meşandin. Ji hemû hikumetan, ji hemû bîrdoziyên sîyasî û berjewendiyên aborî û olan, serbixwe ye. Xebatên wê girêdayî lêkolînên terwende û standartên civaka navneteweyî ye. Rêkxistin li hember hedîseyên binpêkirina mafên mirovan, aktivîstên xwe yên dilxwaz yên li her derê cîhanê dixe tevgerê.

Sekreterên Giştî 
 Peter Benenson, 1961-1966
 Eric Baker, 1966-1968 
 Martin Ennals, 1968-1980
 Thomas Hammarberg, 1980-1986
 Ian Martin, 1986-1992
 Pierre Sané, 1992-2001
 Irene Khan, 2001- niha

Girêdanên derve 
 Malpera Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
 Malpera ai bi kurdî 

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyê
Rêxistinên navneteweyî
Vejîn (pirtûk)

Vejîn pirtûkeke Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2001'ê de di nav weşanên Sarya-Baran de derketiye.

Naveroka pirtûkê

Pirtûk
Nivîsa Qafikên Entîke

Nivîsa Qafikên Entîke pirtûka Nizamettin Akkurt e ku di sala 2003'yan de di nav weşanên SZK de weke du cild derketine.

Naveroka berhemê

Pirtûk
Baden-Wurttemberg

Baden-Wurttemberg () yek ji herêmên Almanyayê ye û paytexta xwe Stuttgart e. Gorî nifûs û rûerda xwe ew sêyem mezintir herêma Almanyayê ye. Sînorên wê bi herêmên Rheinland-Pfalz, Hessen û Bavyera hê ye. Ew li başûr bi Swîsre û li rojava jî bi Fransa tê sînor kirin. Sînorên wê ser Gola Boden re jî bi Awûsturya re heye. Li Stuttgart bêtir hin bajarên xweya giring wiha ne; Karlsruhe, Mannheim, Heidelberg,Tübingen, Ulm.

Bajar û navçeyên Baden-Wurttemberg 

Herêmên Almanyayê
Vejîn

Vejîn, pirtûka Nîzamettin Akkurt
Vejîn, pirûka Casim Sebrî
PKK-Vejîn, rexistinek.
Vejîn, wegereke kurdî ya peyvê renaissance.
Henîf Yûsif

Henîf Yûsif helbestvanekî, rojnamavanekî û peykervanekî kurd e.

Helbestvanên kurd
Rojnamevan
Peykervan
Devê mirov

Dev, dem (bi latînî: os) di anatomiya laşê mirov de, endamekî Sîstema herisê an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin. Xwarinê pê di cûyê. Cûtin, di dev de deme ku bi diran re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew lîka di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê.

Erk û karê devê mirovî 
Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide.

Anatomiya devê mirovî 
Dev, herdu aliyên wê yên ji hestî vala ji wan re aloq tê gotin. Di hindirê dêv de ziman heye. Ji wî zimanê mirovî re zimanê mezin tê gotin. Lê ji zimanê mezin wirdetir di devê qirika mirovî de zimankê biçûk(zimanok) jî heye. Hem zimanê mezin û hem jî zimankê biçûk, her yekî li gor xwe karek di laşî de heye.

Pêkhatiyê dêv 
Dev di anatomiya mirov de parçeyê yekem ê koendamê hersê ye. Ji valahiya pêş a dêv (bi latînî: vestibulum oris) û valahiya dêv a rastîn (cavitas oris propria) pêk tê.

Herwiha binêre 
 Sîstema herisê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîstema hezmê
Sîstema bêhngirtinê
Anatomiya mirov
Dev
Bavyera

Bavyera (, ), li başûr rojhilata Almanyayê dikeve û gorî rûerda xwe herêma herî mezina Almanyayê ye. Gorî nifûsa dihêwirîne jî, ji Nordrhein-Westfalen şunda duyem mezintir herêmên Almanyayê ye. Sînorên wê bi herêmên Baden-Wurttemberg, Hessen û dewleta serbixweya Turîngiya û Saksonya re hene, li başûra wê Awistirya, ser Gola Boden re bi Swîsre re û li rojhilat jî bi Çekyayê re heye.

Bajarê herî mezinî Bayern Munîh. Gorî mezinahiyên xwe Nürnberg û Augsburg jî du bajarên dinên girîngên Bayern in.

Çemê herî girîngî Bayern Duna ye.

Herêmên Almanyayê
Bavyera
Ziman (endam)

Ziman endamek masûlkî ye, li her aliyê dev de bi hêsanî dilive. Rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Li gel lîncê, rijênên lîkê, lîk der didin ser ziman, loma ziman hertim şil e. Ziman erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne .

Ziman û heris 

Ziman erka heriskirina kîmyayî û makanîkî pêk tîne. Enzîma lîpaz ji boy heriskirina çewrî, di pankreasê de tê berhemkirin û derdan, lê zimanê mirov jî hinek lîpaz der dide, ev lîpaz wekî lîpaza zimanî(lingual lipase) bi nav dibe. Ev lîpaza zimanî ne di devê mirov de, lê di gedeyê  de çalak dibe û hinek çewrî heris dike.  Li ser rûyê ziman de hin rijênên lîkê hene, bi derdana lîkê xurek nerm dibe, hê zûtir perçe dibe. Lîk enzîma amîlazê lixwe digire, amîlaz xurekên karbohîdradî diherisîne. Ango ziman ji boy herisa kîmyayî enzîm der dide. Her wisa ziman erka herisa mekanîk jî pêk tîne.  Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide.

Ziman û çêjtin 

Li ser rûyê ziman de goçke (bi înglîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene , di nav van goçkeyan de komên gopkeya tamê (çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û demarên hestê pêk tê. Xaneyên çêjegopkeyê 10-14 rojê carek tên nûkirin. Li ser parzûna xaneya xaneyên çêjewergir de wergirên kîmyayî (kîmîkewergir ) heye. Ji xaneyên wergir pêkhateyên mûyî ji kunika çêjegopkê dirêjê derve dibe, ev pêkhateyan wekî kûlkên çêjê bi nav dibin. Ji boy mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin. Li ser rûyê ziman de ne yek , lê çar cure goçke heye . Şewe û erka her goçkeyek ne yek e. Li gor cureyên xaneyên çêjewergirên nav goçkeyan, mirov tamên xurekan wekî tirş, şîrîn, şor, tal an jî umamî hest dike. Her beşê rûyê ziman heman çêjan dinase, lê hin tam li hin beşê rûyê ziman de hê pirtir tê hestkirin. Li ser rûyê ziman hin hestewergirên din jî hene. Wekî mînak hestên wekî  hişkbûn an jî nermbûna xurekan, germî an jî sariya xurekan ji aliyê wergirên li ser ziman ve tên girtin.

Çavkanî 

Çêjîn
Seh
Sîstema sehkirinê
Endam (biyolojî)
Sîstema hezmê
Mecklenburg-Vorpommern

Mecklenburg-Vorpommern, yek ji herêmên Almanyayê li bakura welat dikeve ye. Paytexta Wêyê Schwerin e.

Navê Mecklenburg-Vorpommern di 12ê kanûna paşîn 1947an de wek 'Mecklenburg' hati bû navandin. Ji pê şunda yekbûna Almanya re wek niha hat navandin.

Sînorên wê bi Deryaya Baltîk, Brandenburg, Schleswig-Holstein, Saksonya Jêrîn û Polonya re hene. Li serbajar Schwerin bêtir bajarên wek Rostock, Neubrandenburg jî di sînora wê de dimên.

Galerî

Girêdanên derve 

Herêmên Almanyayê
Enkîdû

Enkîdû karakterekî mîtolojî yê Sumerê ye. Enkîdû heywanekî mezin e. Ew di epîka Gilgameş hevalî Gilgameşê ye û di vê êpîkê da tê dinê û dîsa di vê êpîkê da dimire. 

Enkîdû, di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke rêhevalê Gilgamêş jî tê ziman. Bi hev re dikevine rêwîtiyê de. Di her rewş û şert û mercê de, Enkîdû li cem Gilgamêş e. Di destanê de, tê ziman ku Enkîdû, dimire û tê şandin li cîhana binerdê. Lê Gilgamêş li dûv wî, ji yezdanan dixwaze ku herê wir û wî bêne. Înanna, tê gotin alî dike û berê wî dide wir. 

Lê di destanê de, di dawiyê de, ti kêvalbarên dawiyê de, tê gotin ku Enkîdû berdestkê Gilgamêş a jî. Ev vegotina di kêvalbarên dawiyê de, bi vegotina kêvalbarên pêşî re dikeve nanokîyê de. Lê, qanaate herî mazin ew a ku ew rêhevalên hevdû ên pirr baş in. 

Gilgamêş, keyê Urukê ya. Ew ji Urukê dikeve rêwîtîyekê ku were cem Utnapîştim ku ji wî ava jîyanê ya ku wê jîyaneka sermedî bidê wî. Gilgamêş, di pêşîya jîyaneka sermed de ya. Enkîdû, di rêwîtîya wî de, bi wî re ya. Wî bi tenê ne berdê. Tevî, di rêya wan de gelek tişt têne serê wan jî.

çavkanî
Destena Gilgamêş

Mîtolojî
Sumer
Howard Gardner

Howard Gardner (jdb. 1943 li Scranton, Pensîlvanya, DYA) psîkologekî navdar ê Amerîkayî ye. Li ser neurozan xebatên wî hene û bi pirtûkên xwe yî zîrek tê nasîn. Ew yek ji kedkarên hişmendiya kompleks e. Ango ew qîma xwe bi testên yekberî yên ku hişmendiya mirovan dipîvîn nayne û gorî tevlîhevî û kompleksbûna kesayetiyê pêwîstî bi test û normên nûjen û pirrberî dibîne.

Malbata wî ji Almanya ne û ji ber Cihûbûna xwe sala 1938î de reviyane DYAyê. Ew pêdiviya fîlozofiyê di xebatên derûnînasî de dibîne û li ser fîlozofiya neurozan gihîştiye asteke bilind.

Hin ji berhemên wî 

 Frames of Mind. The Theory of Multiple Intelligences. ISBN 0465025102

Derûnnas
Amerîkî
Jidayikbûn 1943
Mirovên zindî
Malbata zimanên afrîkayî û asyayî

Zimanên afrîkayî û asyayî yan zimanên afroasyayî (berê zimanên hamî-semîtîk) malbateke zimanan e ya ku ji zimanên li Afrîkaya Bakur û Rojhelata Navîn pêk tê. Ew ji pênc an şeş şaxan ê bi tunî 350 zimanan (ji wan nêzî 40 mirî ne) pêk tê û 350 milyon kes pê diaxîvin .

Malbata zimanên afrîkayî û asyayî
 Afrîkayî û asyayî, 354  ziman, ji wan 43  mirî ne, 347 milyon axêver li Afrîkaya Bakur û Rojhelata Navîn:
 Zimanên misirî, 1 ziman, mirî ye: misirî;
 Berberî, 24 zimanan, ji wan 5 mirî ne, 13,5 milyon axêver li Mexrib;
 Zimanên semîtîk, 62 ziman, ji wan 28 mirî ne, 261 milyon axêver li Afrîkaya Bakur, Rojhelata Navîn, Nîvgirava Erebistan, Malta, Etiyopya;
 Zimanên kuşitî, 47 ziman, ji wan 2 mirî ne, 38 milyon axêver li Afrîkaya Bakur rojhelat;
 Zimanên omotî, 27 ziman, 4 milyon axêver li Etiyopya û Sudan;
 Zimanên çadî, 193 ziman, ji wan 7 mirî ne, 31 milyon axêver li Çad, Nîjer, Nîjerya .

Çavkanî

Zimanên afroasyayî
Zimanên semîtîk

Zimanên semîtîk an zimanên samî yek ji şaxên malbata zimanên afrîkayî û asyayî, li Efrîqaya Bakur rojhelat peresî bûn. Ew îroj ji aliyê 280 milyon kesî ve tên axaftin.

Semîtîk ji navê, yek ji lawên Nûh pexember, Samî de tê ye û gorî Tewratê gelî Rojhelata Navîn bi piranî ji zayenda wî de tê ye.

Parva bûn
Zimanên semîtîk wiha tên parva kirin: zimanên semîtîk ên rojhelatî, zimanên semîtîk ên rojavayî û zimanên semîtîk ên başûrî. Gorî hin zimannasan serve van gruban  "zimanên semîtîk ên navînî" jî tê diyarkirin.

Zimanên semîtîk ên rojhelat
 Akadî (mir)
Babîlî (mir)
Asûrî (mir)
Eblaitî (mir)

"Zimanên semîtîk ên navînî"
Zimanên semîtîk ên bakur-rojava
Amûrî (mir)
Ugaritî (mir)
Kenanî (mir)
Fenîkeyî (mir)
Moabitî (mir)
Amonitî (mir)
Îbranî
Îbraniya kevin
Îbraniya Tewratî
Îbraniya Rabinî
Îwrîtî
Aramî (ji aliya Aramîyan)
Aramiya rojava
Nebatayî (mir)
Palmîrenî (mir)
Aramiya cûyî 
Samaritanî (mir)
Xristiyanên felestenî
Aramiya nûya rojava 
Aramiya rojhelat
Sûrî
Aramiya cûyen babilî 
Mandaî
Zimanê sûrî
Erebiyên bakurî
Erebî 
Erebiya nû
Maltesî (li Maltayê tê axaftin)

Zimanên semîtîk ên başûrî
Etiyopyayî
Zimanên semîtîk ên bakur ên etiyopyayî
Gez 
Tigrinyayî
Tigréyî
Zimanên semîtîk ên başûr ên etiyopyayî
Amharî
Argobayî 
Harari
Silt'eyî
Zayî
Wolaneyî
Zimanên semîtîk ên başûrê etiyopyayî yên derve
Zimanên erebî yên kevin ên başûrî
Sabayî (mir)
Mînayî (mir)
Suqutr 
Mehrî
Cîbalî

Çavkanî

Zimanên afroasyayî
Bertrand Cantat

Bertrand Cantat, 5ê adarê 1964an de li Pau jê dayikbû, stranbêjê Koma Noir Désirê ye.

Girêdanên derve 

 A tribute to Bertrand Cantat 
 

Cantat, Bertrand

Jidayikbûn 1964
Mirovên zindî
Noir Désir

Noir Désir komekê rock ya fransizanê ye û derketinê wî jî bordoyî ye, salan 1980'an de xwe avakir. Stranbêjek karizmatîk, Bertrand Cantat, evînekê nîvîsarê ye, ev ku navan nîvîsarên xwe dide nîşan.
Endamên din ya komê Serge Teyssot-Gay bi gîtar, Denis Barthe bi baterî û Frédéric Vidalenc 

(sala 1996'anda bi Jean-Paul Roy cîh guhartin) bi basê ye. Kariyera Noir Désir behtirî 20 salan û salan xwe di nav salan 1990'an da dît.

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Noir Désir
 Noirdesir.org
 nwardesir.free.fr

Komên muzîkê
Elcanya

Elcanya, gundêkî Bafê ye, girêdayî navçe ya Hezex a ser bi Şirnex ê ve ye. Gund li rojhilatê Bafê ye û berî niha bi 50 salî ji Bafê veqetiya ye. Di gund de 30 mal û mizgeftek hene. Ava gund ji Kaniya Heciya tê.Bi 5 Km dûrî Bafê ye û Bi 14 km'yî dûrî Hezexê ye. Di Gund de dibistan tuneye.jibona xwendinê zarokên Gund bi Rêya Piya diçine Deşta Dêra.

Gundên Hezexê
Armando Diego Maradona

Diego Armando Maradona (jdb. 30ê çiriya pêşînê 1960 li Villa Fiorito, ya îro li Partido Lomas de Zamora, parêzgeha Buenos Aires, Arjentîn - m. 26ê çiriya paşîn 2020) gogbazekî navdar ê arjentînî bû.

Ew wekî "bavê futbolê" jî dihate naskirin û gorî gelekan ew yek ji futbolîstên herî baş ên cîhanê bû.

Maradona di 26ê çiriya paşîn a 2020an de li Tigre, Buenos Aires, mir.

Jiyana wî ya fûtbolê 
 1976-1981 di tîma Argentinos Juniors de dest bi futbolê dike
 1981-1982 di tîma Boca Juniors
 1982-1984 di tîma FC Barcelona
 1984-1991 di tîma SSC Napoli
 1992-1993 di tîma Newell's Old Boys
 1993 di tîma Sevilla FC
 1995-1997 di tîma Boca Juniors de lîstiye.

Xelat û serkevtinên wî 
 1981 Qehremaniya lîga Arjentînayê (Boca Juniors) 
 1982 Kasa keyê Spanya (FC Barcelona) 
 1982 Kasa kasgîran (FC Barcelona)
 1987 Qehremaniya Serî A (SSC Napoli) 
 1987 Kasa Îtalya (SSC Napoli) 
 1988 Serkeftiyê laqan (gol) ê Serî A (SSC Napoli) 
 1989 Kasa UEFA (SSC Napoli) 
 1990 Qehremaniya Serî A (SSC Napoli) 
 1991 Kasa sûper a Îtalya (SSC Napoli)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpereke hezkiriyên Maradona

Mêr
Futbolvan
Arjentîn
Jidayikbûn 1960