nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xormekan

Xormekan () yek ji eşîrên kurdan e. 

Pirraniya Xormekan bi zaraveyê zazakî û kurmancî diaxivin li Dêrsim Qîşle, Pilemor, Sêwas, Erzîngan, Mûş Gîmgîm/Varto, Qayserî, Meraş, Xinûs, Çewlîg, Elezîz û ji aliyê olî ve elewîtiyê dihewînin. Ji duwazdeh zêde şaxên wan hene.

Gundên Xormekan 
1. Dêrsim / Qisle:
 Civarik, Balık, Melkiş, Gemiş

2. Dêrsim / Pilemûriye
 Qeregol

3. Gümüşhane / Kelkit
 Günbatur. Yarbaşı

3. Mûş / Gimgim
 Kasman, Caneseran, Cîwarikan, Badan, Hamuk, Tatan, Danzig, Rakasan, Sofyan, Saman, Şorik, Muskan, Hashas, Zengena, Harik,
Zengel, Mengel, Kuzik, Ameran, Stûkuran, Stûkurana Qij, Çorsan

4. Çewlîg / Azarpêrt / Kârer
 Darabi, Hirçik, Kurdan, Maskan, Kürikan, Pircan, Saxyan, Şîrnan, Yekmal, Teymurtas, Axbinek, Çêrme

5. Erzîrom / Xinûs
 Kosan, Siwaran, Konik, Harabe, Qeremela

6. Erdêxan / Mêrdînik
 Konduk, Gülüstan.

7. Erzingan / Têrcan 
 Yukari Agusen, Hölenek

8. Erzingan / Gercan
 Gâvuryurdu, Halitler, Eskikonak, Gemecik, Kadıköy,Kandil, Kırıktaş, Kürelik

9. Sêwas / Macîran
 Piredede , Kürtyenice, Çalıyurt, Kuzköy, Cefolar ,Karataş, Aşağı Boğaz, Hasköy, Delimahmut, Karacahisar, Gencolar, Koyunkaya, Maden, Sinek. Çimen, Gökçebel, Kürd Şeyxli.

10. Sêwas / Ezbider
 Xodik

11. Sêwas / Axvanîs
 Uluçukur

12. Sêwas / Dîvrîgî 
 Çimen

13. Dêrsim / Pêrtag
 Qeceran

14. Dêrsim / Mêzgir
 İbn Mamud, Pulan,Gevan, Reş Mezra, Qele, Qurçik, Khurçik, Beroj, Oruj, Dalık, Kamkamık, Xerva, Xereve,Khuşhan Seinan, Melikyan, Germisi, Bardakçiyan, Basü, Hörs, Köteriç, Qorta Guri, Arnik. Are Xeleke, Sindam, Khirzi, Harman, Bazıne Ali, Deşta Aşan, Zenan, Khcır, Kheceran, Şilk, Garsiyan. Şevki. Mırzan. Boran, Zerikan. Topan, Pirik, Ferej, Kepur, Kastun, Bağın

15. Erzirom / Yemlik
 Xortik

16. Erzirom / Aşqele
 Dencik

17. Erzirom / Çat
 Bağlıca

18. Çewlîg / (parêzgeh)
 Tarbes Morik, Axpik. Karapınar, Xarabe, Buban

19. Çewlîg / Kanîreş
 Gaméşan, Ceban

20. Erzingan / Cîmîn
 Savsek, Göller, Büyükköy, Dalav, Zurun

21. Sêwas / Tecer
 Kurtlukaya, Çavdar

22. Qeyserî / Sarız
 Çağsak. K.Söbeçimen

23. Sêwas / Dîvrîgî 
 Ömeranlı

24. Çewlîg / Kanîreş
 Çiftlik, Şorika Jorîn, Gome Mikail. Kızılçubuk, Şaruk, Liçik, Kazani, Çerme, Gamişan, Mezra Cevan, Kale

25. Çewlîg / Çêrme
 Elmalı

26. Sêwas / Bilekan
 Kızıryurdu

27. Elezîz / Dep
 Xelan/Mezra Xormek

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Eşîrên Dêrsimê
Kirmanciye

Kirmanciye binavkirineke ji bo herêmên ku lê kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimîlkî, ginî) tê axavtin. Pirranî di stranan de tê bikaranîn. Li herêma Dersîmê hin caran di wateya "Dersîm" de jî tê bikaranîn.

Ji aliyê sosyolojîk ve ji herêmên ku çand û baweriya Dêrsîmê (Îtîqadê Dersîm) lê dijî tê bikaranîn. Herçendî kurdên kurmancî diaxivin li Sêwas û Qoçgîryê hene jî, ji bo herêmên wan jî Kirmanciye dibêjin. Lewra ew Kurd baweriyên Dêrsîmê jî dihewînin.

Çavkanî

Girêdanên derve
www.kirmanciye.de

Herêm
Dêrsim
Misayibî

Misayibî, Musaybî peyveke Erebî ye lê di wateyeke nêzîkî kirîvtî, kirîvatiyê de tê bikaranîn. Pirranî di nava Elewîyan de heye. Mirov miyayibê xwe wekî birayê xwe dibîne û mafên wê/wî diparêze. 

Di civaka Kurd de dadmendiya, hiqûqa misayibiyê cihekê girîng digire. Hin caran di nava Kurdên Elewî û Sunnî de jî misayibî tê lidarxistin. Lê pirranî mirov misayibê xwe ji civaka xwe ya nêzîk hildibijêrin.

Dab û nêrît
Qizilbaş

Qizilbaş, kumsor, sersor an jî kimsor ji kesên ola yan baweriya Elewitiyê dihewînin re tê gotin. 

Heya sedsalên 17-18'an peyva elewî ewçend nehatiye bikaranîn, ji bo wan di zimanê tirkomanî (ji ber ku pirraniya tirkomanên Anatoliyayê elewî bûn) de qizilbaş, kimsor, sersor dihate gotin. Keyên osmaniyan komkujiyên mezin li dijî kimsoran li dar dixistin û her carê ew dibûn mesele di nava şerên osmanî û şahên Îranê de. Paşayê osmaniyan ê navdar Yawiz Siltan Selîm ê ku bi komkujiya kimsoran tê nasîn, gihîşte wê encamê ku êdî pişt û hêza qizilbaşan hatiye şikestin, li întegrasyona wan bi sunîtiyê geriya. Keyên osmaniyan di sedsalên dawîn de xwastin qizilbaşan bixin sunî. Ji ber wê gelek pêşengê wan bi dirav û tawîzan kirin wekî xwe. Ji ber wê êdî peyva qizilbaş bi kar neanîn û di şûna wê de elewî bi kar anîn. Elewî ango "Kesên Elî dihewînin". Gorî siyaseta wan bêjeya elewî baştir bû û qizilbaşan nêzîkî sunîtiyê dikir.

Peyvên qizilbaş û kimsor ji pûşiyên sor ên leşker û alîgirên Elî yê kurê pêxember Muhemmed tên. Tê vegotin ku alîgirên Elî wisa li xwe dikiribûne.

Çend êlên kurdan jî di nav qizilbaşan de hebûne, wanan êla Çemişgezeg, Pazûkî û Xinûs bû ne.

Çavkanî 

Elewîtî
Xinûs
Dîroka Tirkiyeyê
Augusta

Pir wateyên Augusta hene.

Bi tevayî 
 Augusta (pêşnav), pêşnavê pir jinan
 Augusta (nav), navên jinên kaiserên romî

Kes 
 Herennia Cupressenia Etruscilla
 Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach kaiserê Elmanya, jinê kaiser Wilhelm I
 Augusta von Treviso
 Auguste Viktoria kaiserê paşin di Elmanya da, jinê kaiser Wilhelm II

Cih

Navên berê 
 Augusta Bagiennorum li Piemont, Îtalya
 Augusta Caesarea ya Caesaraugusta, îro Saragossa (Zaragoza), paytextê heremê spanî Aragón
 Augusta Emerita, îro Mérida, berê paytextê heremê romî Lusitania
 Augusta Praetoria, îro Aosta di Çiyayên Alp 
 Augusta Raurica, gundek ji demê romî nêzîkî çemê Rhein, li rojhilatê Basel
 Augusta Suessionum, îro Soissons
 Augusta Taurinorum, îro Turin
 Augusta Treverorum, îro Trier
 Augusta Turonum, îro Tours
 Augusta Viromanduorum, îro Saint-Quentin
 Augusta Vindelicorum navî antîk-romî yê Augsburg e

Navên îro 
 Augusta (Western Australia), cihek li Awûstralya
 Augusta (Sizilien), cihek li Sîsîlya
 Augusta (Ontario), cihek li Keneda
 Augusta (Lastovo), cihek li Xirvatistan
 Augusta (Arkansas), cihek li Arkansas, DYE
 Augusta (Georgia), cihek li Georgia, DYE
 Augusta (Iowa), cihek li Iowa, DYE
 Augusta (Kansas), cihek li Kansas, DYE
 Augusta (Kentucky), cihek li Kentucky, DYE
 Augusta (Maine), cihek li Maine, DYE
 Augusta (Michigan), cihek li Michigan, DYE
 Augusta (Missouri), cihek li Missouri, DYE
 Augusta (New York), cihek li New York, DYE
 Augusta (Texas), cihek li Texas, DYE
 Augusta (West Virginia), cihek li West Virginia, DYE
 Augusta (Wisconsin), cihek li Wisconsin, DYE

Wateyên din 
 Augusta (asteroîd) navî asteroîdekî ye
 Augusta National Golf Club, ew ciha ku US Masters tên lîstin Augusta (Georgia)
Kendava Suweyşê

Kendava Suweyşê () rojavaya dawiya Deryaya Sor e. Li rojhilata wê kendavê Kendava Eqebeyê ye. Dirêjahiya kendavê bi Kanala Suezê ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera Afrîka û Asyayê de dirêj dibe.

Çavkanî

 

Kendav
Kendava Eqebeyê

Kendava Eqebeyê , wek kendava Elatê () jî tê navkirin, bakurê rojavaya Deryaya Sor e û nîvgirava Erebistanê û nîvgirava Sînayê li hev vediqtî ne. 

Li beravên kendavê Misir, Îsrael, Urdun (bi bajarê navê xwe dayî kendavê Eqabayê) û Erebistana Siyûdî ne.

Li mila bakur rojavaya Deryaya Sor, li rojavaya nîvgirava Sînayê kendava Suweyşê dirêj dibe. Dirêjahiya wê heta Tengava Tîran 175 km ye û dera xweya herî fireh 29 km ye. Li dawiya bakur sê bajarên gerin hê ne: Tebeya Misirê, Elata Îsraelê û Eqebe.

Çavkanî 

 

Derya
Kendav
Tengava Tîran

Tengava Tîran (; ) tengaveke nêzî 13 km navbera Nîvgirava Sîna û Nîvgirava Erebistan de Deryaya Sor û Kendava Eqebe ji hev vediqetîne ye. Ew bi girava Erebistana Siûdîê Tîran di devî kendavê de hatiye navendin. 

Projeke ji bo çê kirina pirayeke li ser tengavê re bi dirêjahîyeke 9.3 navbera Misir û Erebistan de di planê de ye.   

Tengav
Deryaya Sor
Girava Tîran

Tîran () giraveke Erebistana Siûdî di devî Tengava Tîran de navê xwe da ye wê tengavê ye. Ew ji bo deryayî ji Îsraêl û Urdun re derîye kendava Eqebeyê ye girav û tengav gelek gering e. Li giravê îroj leşkerên Misir û DYA têne bicih bû ne.

Girêdanên derve 
 Girava Tiran , agahdarî ji bo Tûrîstan

Giravên Misirê
Giravên deryaya sor
1492

Bûyer

Cîhan 
 3ê tebaxê: Christopher Columbus dest bi sefera xweya li ser deryan kir.
 12ê çiriya pêşîn: Christopher Columbus bi der ketina Bahama Emerîka ji bo ewropayiyan dozîn kir.

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Umberto Eco

Umberto Eco (jdb.  li Alessandria, Piemont)  nivîskar, fîlozof, nîşankarvaneke îtalyan e. Ew di 1971an virde li zanîngeha Bologna li ser nişankarîye profesoriye dike.

Jiyan
"Eco" navê bapîrê Umberto bû û kurtiya "Ex Caelis Oblatus" (kesê ji ezmen de alikarî bûyî). Eco hevotîna xwe di 1954an de li zanîngeha Turin dawî kir şunda li televîzyona RAI xabitî û navbera 1956-64 de li zanîngeha Turin fêr da. Di 1962an de ew li zanîngeha Turin bû doçend di 1968an de jî li zanîngeha Florence bû profesor. Wî di 1971an profesoriya li ser nîşankarvaniyê kir û heta îroj jî dewam dike. Gelek Roman û pirtûkên xweya li ser felsefe weşandin.

Di 1980an de romana xweya herî pêşin Navê Gulê der ket û li dinê ew ragihande navdarî ye. Wek wê romana xweya di 1988an de bi navê Dardaroka Foucault der ket û wê jî li dinê serfiraziyeke mezin girt.

Xelatên Wî 
 1981 Xelata Anghiari
 1981 Xelata Strega  
 1981 Xelata Viareggio
 1982 Xelata MacLuhan Teleglobe 
 1982 Xelata Medicis

Hin Pirtûkên Wî

Roman
Il nome della rosa (1983) Navê Gulê
Il pendolo di Foucault (1988 (Dardaroka Foucault)) 
L'isola del giorno prima (1994 (Girava Pêr))
Baudolino (2000)
La misteriosa fiamma della regina Loana (2004)

Îtalî
Nivîskar
Fîlozof
Mirin 2016
Sirêma elektrîkê

Sirêma karebayî, sirêma elektrîkê, ceryana karebayî yan jî herikana karebayî, bi soranî: tezuwî karebayî, sirêma barê karebayî ye. Yekîna Dozena Navneteweyî anko SI ji bo sirêma karebayî Ampère (A) e ko beranberî meşiyana kolomeka barî di saniyeyekê da ye.

Pênase

Meznahiya sirêmeka karebayî li xalekê bi awayê berhateka demê ya barê karebayî dihêt pênasekirin: 

Bi awayekê fermî ev wiha dihêt nivîsîn:

 or inversely as 

Qedareya barê karebayî Q ya ko li yekîna demê t dimeşit dibit I ko bi ramana xurtiya sirêmê dihêt.

Sirêm di têleyeka metal da
Di metalekê hişik yê gehînik da, bê çi hêzên derveyî, hindek elektron bi azadî dimeşin. Ev şiyana elektronan ji wê wize ya germayî çêdibit ko elektron ji hawirdora xwe werdigirin. Dema atomek elektronekê didit dibit xwediya barê erînî. Koma elektronên azad deryaya barî çêdikin.

Çavkanî 

Elektrîk
Şiyana karebayî

Şiyana karebayî yan jî şiyana elektrîkê wekî qedareya wî karî dihêt pênasekirin ko sirêmeka karebayî dikit.

Şîrove
Dema sirêma karebayî di zivirgehekê (bi înglîzî circuit) da dimeşit, rûbirûyê berxwedanekê dibit. Kar ji vê berxwedanê çêdibit. Amîr anko wizeguhêr vî karî bi gelek awayên mifadarên mîna germayê (germkera karebayî), ronahî (çira) an livîn (motora karebayî) an dengî (birîbêj) diguhêrin.

Şiyana karebayê bi wattan dihêt pîvan. Bi awayekê nefermî, peyva hêz jibo qedareya hêzê ko di yekîna demê da dihêt bikaranîn jî dihêt gotin. Awayê fermiyê wê Watt-çaxik an Watt-saet e.

Çavkanî 

Elektrîk
Amper

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, Ampère [] yekîna sirêma karevayê an barê karevayî di sanîyeyê da ye. Ev nav jibo rêzgirtina André-Marie Ampère, yek ji kesên serekî yên ko karevayîasinrevayî vedîtî, hatiye hilbijartin.

Pênase 
Amper ew sirêma berdewam e ko, eger di du gehînên hevnebir da ko heta bêdawiyê diçin drbaz bibit, û stûrahî ya wan gehînan pir hindik bit ko mirov bikarit bibîjit hema sifir e, û ev du gehîn metirekê di valahiyê da ji hev dûr bin, dê hêzeka bi qasî 2×10–7 niyotonan li ser her metireka wan gehînan înit. Sirêma karevayê nirxa veguhastin an derbazbûna barê karevayî di demê da ye. Bi vî awayî, yek amper nirxa yek kûlombeka barî di sanîyeyekê da ye. Anko, yek amper beranberî yek kûlomb dabêşî yek saniyê ye.

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, amper jî wekî metir, kîlogram û sanîyeyê yekîneka bingehîn e. Ev yekîn serbixwe û bê behskirina barê karevayî dihêt pênaskirin. Yekîna barê karevayî, kûlomb, hosa dihêt pênaskirin: barê karevayî yê ko bi sirêmeka yek amperî di heyama yek sanîyeyê da dihêt veguhastin.

Yeke
Elektrîk
Helîkopter

Helîkopter, hêlîkopter, babirok, herbadok  an jî tikfir (ji yewnanî: ἕλιξ, hélîks "helîks, babelîsk" û πτερόν, pterón "bask") yek ji cureyên alavên firînê ye û piştî balafiran di rêza duyem de alaveke esmanî, firoke yê bikêr e.

Mirov dikare prînsîbên firîna balafir û helîkopteran wekî hev bibîne. Tenê cudatî ew e ku, di balafiran de bask tevnagerin, sabît in lê di helîkopteran de bitevger in. Hêza helîkopteran di hin modelên nû de gihîştiye ya balafiran lê pirranî babirok ne ji bo veguhastina rêwiyan lê wekî makîneyekê alîkar tê bikaranîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Firoke
Selcûqî

Selcûqî an jî selçûqî (, bi farisî: سلجوقيان, selcûqiyan) xanedanekî dîrokî ye, ku ji eşîrên oxizî derketiye.

Dîrok 
Selcûqiyan navê xwe ji Selcûq Xan (dor 1000), yê ku ji Oxuzan mila Kinikan bû, di sedsala 9an de li rojhelata Gola Aral (îroj Qezexistan, Ûzbêkistan) dijî bû, girtî bû.  Selcûq Xan ji pê bavê xwe Dukak Xan mir re bû kargerê Oxûzan. Di 985an de Selçûq Xan bi Xanêdana xwe ve derbaza ola Îslam bû. Selcûq Xan cara pêşin di bin kargeran Qaraxanan de bû. Çar lawên Selçûq Xan Mikaîl, Îsraîl, Mûsa û Yûnûs hê bûn.

Di bin serdariya lawên Mîkaîl, Tûxrûl Beg (1038–1063) û Çaxri (1038–1060) de, Selcûqî di 1030an de ji Xorasan derketin û di 1040an de Cenga Dandanakan de Gaznawiyan bin xistin. Ji pê Tûxrûl Beg û Çaxrî Beg re dewleta Selcûqiyan bû du paran. Tûxrûl Beg rojavaya Keyîtî ji Îsfehan de, Çaxrî Beg jî ji Merw de rojhilata Keyîtî karger kir.  Tûxrûl beg keyîtiya xwe li îran û îraqê fireh kir. Ji pê Bûyîdan hilwaşiyan re wî bandora xwe li ser Ebasîyan ra kir. Tûxrûl beg li Bexda ji Xelîfe unvana Siltan girt.

Di bin kargera Alp Arslan (1060–1072) de keyîtî yek bû û ji pê serfiraziya di Cenga Malazgirt de di 1071 hembera Bîzansê re dagir kirina Anatolya û Sûrî dest pê kir. Di dema Alp Arslan de wan Fatimî yên li Meke û Medîne bin xistin û xelîfetiya Ebasî li Bexdayê şun da saz kir. Di bin kargera Alp Arslan û paşwerê xwe Melik Şah I (1072–1092) û wezîrê xweyê faris Nizam Elmulk (1065–1092) de keyitîye dema xweya herî baş dîtî bû. Di wê demê de medreseyên Nizam Elmulk hatin sazandin. Di wê demê de selcûqiyên Kerman li Oman hat sazandin.

Ji pê wezîr Nizam Elmulk ji aliya xaşxaşiyan hat kuştin û mirina Siltan  Melik-Şah (1092) re di keyîtîye de li ser textê ceng der ketin. Vê cengê heta 1118an dewam kir û keyîtî Xorasan û îraq de bû du paran.

Ji pê sedsala 11an li Anatoliya selcûqiya Anatolya bi paytexta Qonye (demekî, Iconum) hat sazkirin re, li Sûrî jî selcûqî bûn çend paran mirnişiyan. Ew mirnişiyên li Sûrî ji pê re ji aliya zengiyan di sedsala 12'an de hat yekkirin û li şûnê eyûbiyan hat sazandin.

Wextê tirkên Anatolyayê 
Li Xorasanê dema siltan Sancar (1118–1157) de, lawê Melik Şah bû, selcûqiyan demeke xwe ya dina baş dît. Lê ji pê  di 1141an de li Semerqand hembera Kara Kitaiyan de bin ket re çend salan şunda keyîtî hilwaşî ye. Selcûqiyên li Anatolyayê ji pê binketîniyê di 1243an hembera Îlhanan re lawaz bûn û di 1307an de hilwaşî. Paşê bi awayê began dabeş bû û li ser bermayiyên vê dewletê Împeratoriya Osmaniyan ava bû.

Mijarên têkildar

Împeratoriya Selçûqiyan

Çavkanî
Siltan

Siltan an Sultan ( ango "şah") nasnavê hikumdarên îslamî ye, bi taybetî ji bo hikûmdarên împeratoriya Osmanî yên berî sazkirina komara Tirkiyeyê tê bikaranîn.

Ew kesê ku herî pêşîn ve nasnavan bikaranî bû kargerê tirk Mehmûdê Gaznawiyan (998'an heta 1030'î) li Hindistanê hikumdar bû. Ew ji pê re ji aliya kargerên selçûq û osman, eyûbî û memlûkan jî hat bikaranîn. Li Endulusê nasridiyan jî Siltaniya Granadayê sazandî bû. 

Îroj li Oman û Brûneyê tenê kargerên xwe nasnavê siltan digirin. Li Marokoyê di 1956'an de nasnavê siltan wek melik ( ) hat guherandin.

Siltan hin caran wek siltanan ji bo navçeyan jî tê bikaranîn. Îroj li hin dewletên Afrîka, Malezya û Îndonezya navçe hene ku bi navê siltanat tên navkirin.

Siltan di Împeratoriya Osmanî de ji bo şahbanûyan jî wekok Xurrem Siltan dihat bikaranîn .

Siltan ji bo xelîfeyan jî dihat bikaranîn. Cara pêşin di 1055'an de Tuxrul Beg nasnavê siltan ji xelîfekî girt. Di 1517'an de heta 1924'an osmanan wek xelîfetî dewama ebasiyan bûn.

Çavkanî 

Îslam
Got

Got, qewmeke german a skandînavî bi gumanî li Gotlandê, îroj di xakên Swêdê de, dijî bûn. Di sedsala 2'an de wan dest bi koçê kir û ji Skandînavyayê de derketin û li Scythia, Dakya û Pannonia, ango bakura Deryaya Reş bicih bûn. Di sedsala 3'an de got wek gotên rojhilat (ostrogot) û gotên rojava (vîzîgot) bûn du paran. Di sedsala 3'an de vîzîgotan êrîşên mezin li ser Împeratoriya Romê kirin. Lê ewna ji aliya Aurelius Claudius û Gallienus hatin rawestandin. Di sedsala 4'an de him vîzîgot him jî ostrogot çendayî bin bandora Romayan de man. Di wê demê de ewna bi çendayî wergera aryanîzmê bûn.

Di 370an de ji rojhelat de êrîşên hûn dest pê kir. Van êrîşan li ser qewmên german bandora domîno kir û wan jî rojava de koç û êrîşa romayiyan kirin. Di wê demê de di 376an de keyê vîzîgotan Fritigern ji Împeratorê Împeratoriya Romê ya Rojava Valens ji bo li başûra Tuna bicih bûnê destûr xwest. Valens destûr da ewna li başûra Tuna bicih bûn. Lê sal venegeriya di 377an xela peyda bû û navbera Împeratoriya Romê ya Rojava û gotan de cengên Gotî derketin û heta 382 dewam kirin û bi peyamaneke navbera Roma û gotan re xelas bû. Çiqas bi dawî Romayê got bin xistin jî di wan cengan de di 378an de di Cenga Adrianapolisê de împerator Valens hat kuştin.

Vîzîgotan di serdariya Alarik I de di 410an de bajarê Romayê dagîr kir. Honorius vîzîgot li Galiyayê bicih kirin û wan di 475an de vandal li wir bin xistin û li Nîvgirava Îberî serwerî ajotin. Ji pê re ew keyîtiyê li îber ji aliya Justinianus I hat hilweşandin. Got bi xwe jî di nav qewmên din de heliyan û zimanê xwe gotî ji bîr kir.

Çavkanî 

German
Gel
Bajar

Bajar, bajêr, bacar, sûke an jî şar cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajarokan zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajar an herêmên bajarî û gund hene.

Bajaran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajarî hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.

Cihnasî (erdnîgarî) 
Cihnasiya bajaran, çi ya fizîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê). 

Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî.

Dîrok 
Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.

Mijarên têkildar 
Welat
Navçe (Qeza)
Nahiye
Bajar
Gund
Mezra (gundik)

Çavkanî 

Cureyên dabeşkirina îdarî
Erdnîgarî
Robar

Robar an rûbar bi giştî avrêyên xweriskî ne ko ava ji nixteyê an hilyana keviyên befrê ji cihên bilind ber bi cihên nizim û nevî vediguhêzit. Piranî ya robaran sererd in, lê hindek jî hene ko binerd in û di şkeft û tîkên beran û keviran ra derbaz dibin.

Serûkaniya ava robaran
Serûkaniya ava robaran gelek berfireh e. Kanî, hilyana befra keviyan an jî gelek bi sanahî hema ava baranê û nixteyên dî bit.

Erdnîgarî
Robar
Nixte

Di seqazanistî da, nixte ji hemî coreyên peytbûn anko xestbûna hilma av a baspehirê ko bibit sedema barîna wê hilmê bi ser erdî ra dihêt gotin. Nixte hingî rû didit ko baspehir bi hilma avê têr dibit û ew hilm peyt anko xest dibit û bi ser erdî dibarit. Nixteyê gelek şikil anko form hene: baran, befir anko berf, şlove anko têkhileka baran û befirê, terig anko gijlok, xûsar û xunav. Nixte qonaxeka girin ji gera avê ye û serûkaniya piranî ya ava ser rûyê erdî ji nixteyê ye. Her sal zêdetir ji 505,000 kîlometirên sêca (km³) nixte dibarit, 398,000 km³ ji wê li ser okyanîsan dibarin.

Coreyên nixteyî 
Sê coreyên serekî yên nixteyî hene:

 Nixteyên şil:

 baran

 xunav

 Nixteyên dibênin anko diqerisin:

 xûsar

 qerisbaran

 şlove

 Nixteyên bestî anko qerisî:

 befir

 terig anko gijlok

Çawayî ya çêbûna nixteyî

Peytbûn (xestbûn) 
Dema bayê gerim û ter ber bi jor hildiçit hilma avê peyt dibit. Bi vî awayî ewir peyda dibin û eger peytbûn berdewam bikit, peşikên avê mezintir dibin û nixte dibarit.

Hevgirtin 

Zanist
Erdnîgarî
Gola Powell

Gola Powell, Lake Powell yek ji bendavgolên (golên girêdayî, baraj) navdar ên DYAyê ye. 350 km li bakurê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tîxûbê Utah - Arîzona de ye.

Herêm wekî wargehekî tûrîstîk tê parastin û her sal gelek xwezahez tên serîlêdanê.

Meziniya golê: 645 km²
Kol kûrtir e ji: 171 m
Dirêjiya golê: nêzîkî 3.100 km
Bilindahî ji rûyê avê: 1.127 m

Çavkanî 

Gol
Golên DYAyê
Quz (vûlva)

Quz, qûz, qiz kis an vûlva (ku gotineke ji îngilizî û latînî ye), ew endamê anatomiyê zayendî ya derve ku ji laşê jinê tê xuyakirin. Vûlva tevahiya organên zayendî ya derve ya jinan e.

Anatomî

Erk

Nexweşî

Kulbûn

Şêrpençîrê quz

Wekî din binihêre
zîlik
vajîna

Çavkanî

Girêdanên derve 

Quz
Sîstema pirbûnê ya jin
Sedsala 2an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

2
Sedsala 1ê

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

1
Tengava Hurmiz

Tengava Hurmiz (; ) tengaveke di dera herî teng de bi firehîyeke 60 km, di Kendava Farsê de li rojhilata Kendava Omanê de Derya Erebî û Okyanûsa Hîndê digêhîne hev e. Di devê kendavê de Girava Hormuz he ye. 

Di serdema kevnare de tengava hormuz ji bo keştiyan gering bû. Îroj keştî û tankêrên petroleyê Kuweyt, Bahreyn, des Iraq, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Iran bi piranî di di wê re tê kirin. Ji çaran yekê petrol dinê di wê re derbaz dibe.

Heta Sedsala 16'an ji Ewropa re Tengava Hormuz derbaz bûna Hindistanê re rêya deryayiya herî gering bû. Lê ji pê rêwîtiyê Vasco da Gama û vekirina Kanala Suezê wê giringiya xwe wunda kir.

Ji 1971an virde navbera Îran û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî de li ser Ebû Mûsa û girava Tumb, herdu jî ji bo kontrolkirina tengava gelek gerîng in, lihevnehatin he ye.

Bêjenasî 
Li ser etîmolojiya Hormuz du teorîn hê ne. Ji wan yek dibêje ku Hormuz ji êzidoka pers هرمز Hormoz (an go Ahûra Mazda) hatiye afirandî ye. 

Teoriyê din ya dîroknas zimannasan e û wiha ye; navê hormuz ji "Ormuz" peyva farisî de ji bo هورمغ Hûrmex (xurma, qesp) dihat bikranî bû û hormuz jî ji wê hatî bû afirandin.

Çavkani

Tengav
Bunifaziu

Bunifaziu (bi fransî: Bonifacio) bajarekî li pozikekî biçûk î li başûrê Korsîka ye. Hejmara rûniştvanên bajêr di sala 2005an de gihişt 2 660 kesî û navê xwe daye Tengava Bunifaziuyê.

Girêdanen derve 

Bajarên Fransayê
Korsîka
Şukrî Mêrdêsî

Şukrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin.
Şukrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.

Çavkanî 
Nivîskarên kurd
Nûrî Mêrdêsî

Nûrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin.
Nûrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.
Berkevir, Başurê biçûk

Berkevir yek ji gundên Kurdistana Suriyê ye.

Helbestvanê Kurd, Osman Sebrî, li vî gundî hatiye veşartin.

Gund
Gola Mead

Gola Mead, Lake Mead yek ji bendavgolên (golên çêkirî, bendav, baraj) li DYAyê ye.

Bendav di sala 1936an de li ser Çemê Koloradoyê hatiye çêkirin. Nêzîkî 50 km li başûrê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tixûbê Arîzona - Nevada de ye.

Rûbera wê: 640 km², kûraniya wê digihîje 180 m. Gol wekî parka neteweyî tê parastin û gelek tûrîst dikişîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Golên DYAyê
Hawar (kovar)

[[Wêne:Hawar1.jpg|right|thumb|Rûpela yekê ya hejmara dawî (57a) ya kovara Hawarê]]Hawar''' yekemîn kovara kurdî bi tîpên latînî bû.

Di kovara Hawar de yekem car di dîroka kurdan de zimanê kurdî bi tîpên latînî hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê cihekî taybet ê kovarê di pêşveçûn û standartkirina zimanê kurdî de heye.

Navên nivîskarên Hewarê di pêşgotina xwe de, wiha bi rêz dike: Bedir Xan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Cegerxwîn, Mistefa Botî, Ehmed Namî, Hesen Hişyar, Bişarê Nêrwan, Reşîd Kurd, Goram, Tewfîq Wehbî, Evdilxaliq Esîrî, Şakir Fetah, Hevîndê Sorî, Pîrot, Lawekî Kurd...

Yekemîn hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de derket û heta 15ê tebaxa 1943an 57 hejmar derketine. Cîhê xebata û weşandina kovarê paytexta Sûriyê Şam bû. Hawar mehê du caran derdiket. Kovara Hawar, kovarekî polîtîk û wêjeyî bû û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve dihate derxistin. Kovara Hawar ku di dîroka weşanvantiya kurdî de xwedî cihekî girîng e, alîkariyeke wê ya mezin ji bo zimanê kurdî çêbûye. Di kovarê de bi giranî lêkolîn, çîrok û helbestên bi kurdî, ji edebiyata kurdî nivîsên bijartî hatin weşandin. Bi vi awayî Hawar di wêje û mijara zimanî de bûbû rewtek û ekolek û heta sala 1943an weşana xwe berdewan kir. Celadet di hejmara pêşîn û di rêzên pêşîn da wiha got:

 Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me re rêya felat û xweşiyê ye.''

Li gel kurdî di her hejmarekî de 3-4 rûpelên frensî jî hebûn. Heta hejmara 23an nivîsên kurdî yê kovarê bi alfabeyên latînî û erebî derdiketin. Piştî vê hejmarê ew temamî êdî bi latîni dihat weşandin. Naveroka hemî hejmara dora 808 rûpelan vedigirt. Di hejmarên pêşîn da zêdetir nivîsên Celadet û birayên wî Kamûran Alî Bedirxan, ku êdî ew jî wê çaxê hatibû Libnanê, derdiketin. Piştî hejmara çarê gelek navên din jî tevlî wan bûn û gelek ji wan di demên dawîn da di wêjeya kurdî de bûn kesên navdar.

Roja destpêka weşana kovara Hawarê (15ê gulanê) îro weke Roja zimanê kurdî tê pîrozkirin.

Di sala 1998an de hemû hejmarên hawarê ji aliyê Firat Cewerî hat berhevkirin û bi awayeki orijînal ji weşanxaneya Nûdemê hat weşandin.

Girêdanên derve 
 Gotareke Necîb Balayî ser kovara Hawarê
 Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî Hecmarên kovara Hawar ser xêtê.
 Hejmar 1-23 ji weşanxana nûdem
 Hejmar 23-57 ji weşanxana nûdem
 Ruxseta Kovara Hawarê

Çavkanî 

Kovar
Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Standardkirina zimanê kurdî
Balafir

Balafir an jî firoke yek ji alavên girîng ên firînê yên bi sîstema aerodînamîkê difirin e. Pirranî ji bo raguheztina rêwiyan û şêr tên bikaranîn. Hêza xwe ya rakirinê, li hewa girtinê ji baskên xwe digire. Ya ku balafiran ji babirok, zeplîn û yên din vediqetîne ev e.

Ramana firînê gelek kevn e li cem mirovan. Bi hezaran salan mirovan xwastin alaveke firînê biafirînin. Ev fikra wan di sedsala 20emîn de bicih hat. Bi angaştên Newton û xebatên Birayên Wright firokeyên pêşîn hatin çêkirin. Îro gelek cureyên balafiran hene. Rojbiroj teknîk û hêza wan bipêştir dibe.

Hin komên balafiran 

 A) Balafirên ji bo karên sîvîl tên bikaranîn
Gelek cureyên wan hene. Yên bi yek bask, du bask an ên motorên jet bikartînin, ên nayînin hwd.

 B) Balafirên ji bo karên leşkerî tên bikaranîn

 1- Balafirên nêçîrê
 2- Balafirên bombebaranê
 3- Balafirên veguheztinê
 4- Balafirên sîxuriyê
 5- Balafirên bêî pîlot
 6- Balafirên bo karên taybet û xwedî teknîkên taybet
 7- Balafirên pêşopandinê
 8- Balafirên dafikî

Cureyên motorê yên balafiran 

 1- Motorên bi pîston 
 2- Motorên bi pervane (Tûrboprop)
 3- Motorên Tûrbojet 
 4- Motorên Tûrbofan
 5- Motorên Ramjet
 6- Motorên Pûlsjet
 7- Motorên roketî

 
Firoke
La Manche

Lamanş an jî La Manche [] (bi îngilîzî: English Channel) kanaleke Okyanûsa Atlantîk di Tengava Dover re bi Deryaya Bakur ve girê dide ye. Ew di navbera Fransa û Brîtanya Mezin de dime ye. Di Kanalê de giravên Kanalê yên Brîtanya Mezin hene. Çemê herî mezinî tala Kanalê dibe çemê Seine ye. Bajarên girîngên li dor rêz dibin Le Havre (Fransa), Southampton û Plymouth (herdu Brîtanya) ne.

Dirêjahiya kanalê 563 km, li dera herî fireh jî 248 km, dera herî teng di Tengava Dover de jî 34 km firehiya xwe di Dover de heta Cap Gris-Nez heye.

Eurotunnel 
Bi Eurotunnel girava Brîtanya di 1994an de bin avê re bi tora rêhesin bi parzemîna Ewropayê ve girêde ye. Ew di ser Dover re Calais, Cherbourg û Portsmouth û Vlissingen û Sheerness digêhîne hev e. Di tunela Eurotunnel pirtrîn trên sefer dikin. Otomobîl ji dikarin di trêna de park bikin, bi wî awaye otomobîl jî karîn di tunelê de herin û wêrîn.

Girêdanên derve 
 Daneyên La Manche

Tengav
Tengava Dover

Tengava Dover (Îngîlîzî Strait of Dover, fransî Pas de Calais) tengava di Kanala English de di navbera girava Brîtanya Mezin û parzemîna Ewropa de ye. Ew Derya Bakur digêhî ne Okyanûsa Atlantîk û li dera herî teng 33 km e.

Ew tengava ji aliya çowara keştiyan de bi rojê de nêzî 400 keştî ve yek ji tengavên herî geremolên dinê ye. Dera herî teng navbera Calais û Dover de ye.

Di bin avê re tor rêhesinê bi navî Eurotunnel di 1994an de hat vekirî derbaz dibe.

Tengav
Kanal

Kanal an jî kenal, leqemeke ji bo avê ji aliyê mirov ve hat çêkirin. Ew bi gelemperî ji bo gol, çem, derya an okyanûsan bi hev gihînin tên çêkirin. Bi gelemperî kanal ji bo du sedeman tên çêkirin: yek ji bo avdanî û yek jî ji bo derbazbûna mirov û tiştan tên çêkirin.

Kanalên kevnar 
Kanalên ji bo avdaniyê herî kevinên hatin çêkirin di 4000 b.z. li Mezopotamya bûn. Li Pakistan û Hindistanê jî kanal hene yên ku li dor 2600 b.z. hatin çêkirin. Kanala herî dirêj a ku di dîrokê de hat çêkirin li Çînê bû. Ew 1.794 km bû û ji bo împeratorê Yangê Sui ji Beijingê de bo Hangzhou hat çêkirin. Çêkirina wê di 605an de dest pê kir û dera xwe ya herî teng 30 m bû.

Hin kanalên dinyayê 
 Kanala Mezin a Çînê (ya herî dirêj e)
 Kanala Lingqu (kanala herî kevin e)
 Kanala Birminghamê
 Kanala Îrlendayê
 Kanala Suezê
 Kanala Panamayê
 Kanala Korîntê
 Cape Coral
 Venice
 Amsterdam
 Kanala Saimaa, Lappeenranta, Finlenda
 Kanala Baltîk, Rûsya
 Kanala Welland, Ontario, Kanada
 Saint Lawrence, Quebec, Ontario, Kanada
 Kanala Erieyê, New York, DYA
 Kanala Rideau, Ontario, Kanada
 Kanala Shubie, Nova Scotia, Kanada
 Kanala Lachine, Montreal, Quebec, Kanada
 Kanala Manchesterê, ji bo keştîyan
 Kanala Danûbê

Mijarên têkildar 
Cok

Çavkanî 

Kanal
Deryaya Bakur

Deryaya Bakur deryayeke li bakura Ewropayê dikeve û yek ji navçeyên Okyanûsa Atlantîk e. Ew navbera li rojhelat Skandînavya (Norwêc û Danîmarka) li rojava Brîtanya Mezin (Skotlenda û Înglistan) li başûr jî Almanya, Holenda, Belçîka û Fransayê de ye.

Skagerrak Deryaya Bakur digêhî ne Deryaya Baltik. Li başûr Deryaya Bakur wek Lamanş tê navandin. Sînorên Deryaya Bakur li Skagerrak wek navbera Lindesnes li Norwêcê, û Halsthom li Danîmarka tê ditîn. Bakura Deryaya Bakur Atlantîk e û sînor ji bo navberan wan wek Shetlands, Skotlandê de heta Ålesund, Norwêcê tê ditîn.

Statîstîk 
Kûrahiya Deryaya Bakur bi nîvekî 94 mitir e. Li beravên bi dirêjahîyeke 150 km nêzî 80 milyon kes dijî ye. Dera xweya herî kûr 725 m ye. Bi Lamanşê ve Deryaya Bakur yek ji deryayên herî geremolên dinê ye.

Çemên talê dibin 
Çemên girîngê tala Deryaya Bakur wiha ne; Tay (li Dundee), Forth (li Edinburgh), Tyne (Newcastle), Elbe (li Cuxhaven), Weser (li Bremen), Ems li Emden, Rhine û Meuse (li Rotterdam), Scheldt (li Flushing), Thames û Humber (li Hull). 

Kanala Kiel kanaleke çê kirî ye Deryaya Baltik û Deryaya Bakur digêhîne hev e.

Navandin 
Navê Deryaya Bakur ji bo ewê li bakura ji şûna xwe de tê ye.

Di demên antîk ew wek Oceanum Germanicum an Mare Germanicum (ango, "Okyanûsa Germanî") dihat navandin.

Derya
Deryaya Baltîk

Deryaya Baltîk deryayeke navbera Ewropa û Skandînavya, Fînlenda, Rûsya, Estonya, Letonya, Lîtvanya (Welatên Baltîk), Lehistan û Almanyayê de ye. Ew li ser rûbereke 413.000 km² ye û heta 459 km kûrahiya xwe he ye.

Çemên li welatên dor Baltîk de talê dibin wiha ne: Oder (Lehistan, Almanya), Vîstula (Lehistan), Neman (Lîtvanya, Rusya), Daugava (Letonya), Neva (Rûsya) û Torne älv (Swêd) in.

Çavkanî 

Derya
Welatên Baltîk

Welatên Baltîk welatên li rojhelata Deryaya Baltîk beravên xwe henî re tê gotin. Ew welatên Lîtvanya, Letonya û Estonya ye.

Çavkanî 

Ewropa
Herêmên Ewropayê
Valens

Flavius Valens (; zayîn, li Cibalae, herêma Panonniayê (îro Vincovci, li Kroatiyayê ye) 328 - mirin, 9'ê gelawêjê 378 li Şerê Adrianopolisê) yek ji împeratorên Romê yê ku li rohilat di navbera 364'an û 378'an de împeratorî kargêr kirî bû.

Jiyan û Împeratorî 

Valens birayê împerator Valentinianus I bû, yê ku di 364'an de bi xwe re împeratorê pardar da zanî, û heta 375an tev împeratorî karger kirî bûn. 

Valens di dema xwe de bi paganan re xwînşîrîn nêzî bû û ji bo wê bi metran û papayan re gengeşî kir. 

Ji pê Valentinianus I Valens wek pardar da zanîn li hemberî Valens serîhildan ji bo derbazbûna textê ji aliyê Procopius derket. Valens di 366'an de bin xist û di 27'ê gulanê de Procopius îdam kir. 

Di navbera 367'an û 369'an de Valens li dijî vîzîgotan ji bo êrîşên wan ên ser Dakyayê bêrewastane têkoşîn kir. Di 376'an de êrîşên vîzîgotan ji bo bandora hunan li rojhilatê rawestandin.

Di wê demê de tevî ku Valens sefereke li ser sasaniyan plan kiribû jî, ji bo zêdebûna êrîşên gotan û derbazkirina wan a sînorên împeratoriyê nêzîkî Danûbiyê Valens di 378an de bêçare çerxa ser gotan bû.

Di wê salê de Şerê Adrianopolîsê çêbûye û di 9'ê gelawêjê de Valens bi xwe hat kuştin û pê re artêşa wî jî bi piranî hat tunekirin. Bi vê cengê re hilwaşîna Romê lezbû.

Bawermendên xiristiyan bawer dikir ku kuştina Valens ji ber paganbûna wî wek cezaya xwedê bû. Ji Valens şûnda Theodosius I derbazî textê bû.

Çavkanî 

Împeratorên Romê
Împeratorên Bîzansê
Kuştiyên cengê
UTC-4

UTC-4 yek Beşên Demjimêrê ye. Atlantic Standar Time jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi *) derbaza UTC-3 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

Welatên navçeyê demjimêreke tenê bê Demjimêra Havîn 

 Antigûa û Berbûda
 Barbados
 Bolîvya
 Domînîk
 Komara Domînîk
 Grenada
 Guyana
 Antîlên Holandî
 Porto Rîko
 Saint Kitts û Nevîs 
 Saint Lucîa 
 Saint Vincent û Granada
 Trînîdad û Tobago 
 Venezuela

Welatên navçeyê demjimêreke tenê bi Demjimêra Havîn=
 Bermuda*
 Giravên Falkland**
 Paraguay**

Welatên çend navçeyê demjimêran 
 Brezîlya (bi pişkî)
 Kanada (bi pişkî
 Şîlî
 Gronland
 United States (bi pişkî

Navçeya demê
UTC+3

UTC-3 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

Welatên navçeyê demjimêreke tenê bê Demjimêra Havîn 
 Arjantîn, 
 Surînam

Welatên navçeyê demjimêreke tenê bi Demjimêra Havîn
 Uruguay

Welatên çend navçeyê demjimêran 
 Brezîlya (bi pişkî, dema fermî)
 Gronland
 Gûanaya Fransî

Navçeya demê
UTC+8

UTC+8 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC+7 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

Navçeyên Demjimêrê 

 Australian Western Standard Time
 Chinese Standard Time
 Chungyuan Standard Time 
 Hong Kong Time
 Malaysian Standard Time
 Philippine Standard Time
 Singapore Standard Time

Welat 
 Awistralya
 Brûney
 Çîn
 Taywan
 Îndonezya
 Malezya
 Mongolya*
 Filîpîn 
 Rûsya
 Sîngapûr

Navçeya demê
Zeplîn

Zeplîn cureyekî alava firînê ye. Baloneke ji gaza hîdrojenê dagirtî ye û bi motorekê tê ajotin. 

Navê xwe ji endazyarê Alman Kont Ferdinand von Zeppelin digire ku ew bi xwe wekî bavê firîn û ajotina balonan tê zanîn. Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê Fransî Henrî Giffard ve di 24'ê sermawezê 1852'ê de bi zeplîneke 160 kg, 43 m dirêj û 12 m biber di navbera bajarê Paris û Trappesê de hatiye kirin ku bi qasî 30 km dûr in.  

Zeplîn bi taybetî ji aliyê Almanan hatine bipêşxistin. Dûgela Alman a hemandemî di Şerê Cîhanî yê Yekem de zeplîn bikaranîne û bi wê bajarên London û Parisê bombebarankirine. Zeplîn di navbera parzemîna Ewropa û Amerîkayê de tên bikaranîn. Ji ber qezayan û bipêşketina balafiran hilberîna zeplînan têm sekinandin û êdî di raguhaztinê de nayên bikaranîn.

Çavkanî 

Firoke
Pişt

Pişt organeke dervayî ji laşê mirov ji ser dest pê dike ta paşî yan qûn. Pişt mirov binyata xwe ji hest, masulk, çerm û goşt peyda dibe.

Anatomî
Mû

Mû (tayek) ji ji pova serê mirov a. Bi gelemperî di wate pirraniyê de tê bikarhanîn. Li hin herêmna kurdistanê "Por" jî tê gotin. Lê di kurdî de di wate xwe de di kurdî hemû pora mirov nayêne ser ziman. Bisk li pêşiya çavên mêran ya ji pova wan jê re Porîk tê gotin. Ku ew biska li berçav kin bê jê re porîk tê gotin. Lê ku dirêj bû û weke ya jinan bû, hingî jê re "Bisk" tê gotin. Ji gurrbûna povê re jî porr cih bi cih hatiya gotin. Povê hûr ku pir cî ser laşê mirov rû digire, wek mû ser piyan, rov, rî hindur poz û li gelek ciyên din. 

Anatomî
Xemgînî

Xemgînî yan Xem, rewşeke dilronî (psîkolojî) ye ba mirovan pir û her dem çêdibe. Xemgînî anku dilşikestî, dilmayî û dil bi kul û xem. Sedemên xemgînî gelekin ji evînî ye, êş, zordestî, nexweşî û pir sedemên din ku di jînê mirovan re derbas dibin.

Derûnnasî
Hest
Jiyana şexsî
Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê

Yekîtiya Ciwanên Kurdistan (YCK) tevgereke ciwanên Kurd li Tirkiyê û Ewropayê bû. YCK di sala 1987 de hatiye damezrandin û di sala 2003'an de hatiye fesihkirin. Şûna wê TECAK hatiye damezrandin.

Rêxistin
Çemkan

Çemkan yan Çemikan eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. ev eşîrê ji çar beran pêk tê. Cûa, girda, heydoya (va bera baroyan ji tevê) û melheseniyan in.
Malmezinê cûan mala Omerê kuluk û malmezinê girda mala Bişo ye. Mal mezina berên din pêr nehatiye pêşiye û dem bi dem xwe bi ser berin din ve girtine.  Jê ber aboriye pir kes nava Wêranşar'ê dijin. Bi piranî li wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan hene. Lê wêranşarê gunden çamûrlî (Cua), Qûcax, Nebeyûb, Romicî (gırda) Ingêlik, Birik (heydoya) Dîk û Elîko (melhesniya) gundê çemkan in.

Eşîrên Millî
Wêranşar, Riha
Heskal

Heskal (bi tirkî: kaşikçi köyü) gundekî li Torê ye. Bi hezexê navçeya Şirnaxê ve giredaye.

Gundên Hezexê
Pierre

Pierre, di ber çemê Missouri de ye, nêzîkî gola Oahe ye û bi gelheya xwe ya 13.876'ê (2003) paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Başûr ye. Herwekî navenda parêzgeha Hughes jî li hemanderî ye.

Dîrok 

Bajar di sala 1880'î de ji aliyê kolonyalîst Fort Pierre ve di ber perê Çemê Missouri River de hatiye avakirin. Di 1889'î de bûye paytextê South Dakotayê.

Wargehên balkêş 

 Avahiya navenda desthilatdariyê bi marmorên xwe yî spî
 Cultural Heritage Center, mûzeya herêmî
 Gola Oahe, bi torvanî, werzişên avê, park û sirûşta xwe navdar e
 South Dakota Discovery Center & Museum, navendeke bipêşketî bo lêkolînên zanîna xwezayî 
 Fîlma navdar "Bi guran re govend" li vir hatiye çêkirin

Paytextên DYA
Zindekî

Zindekî, Biologics, hokar e, wek çêliyan ku rêzika parastî li dijî nexoşî yan erkkêşanên biyolojî bi xeter, alîkarî dike.

Biyolojî
Komjiyanî

Komjiyanî, Biomass, ev barê hişka hemû zîndewerên, di nav nimûnekî taybet, di xelkekê de yan jî nav rûberê da.

Biyolojî
Dermanjiyanî

Dermanjiyanî, Bioremediation, bikarînana hûrzîndiyan bo pirsgirêkên jîngehî çareser kirin.

Biyolojî
Biyoteknolojî

Biyoteknolojî (bi îngilîzî: biotechnology) destkarîkirina zanistî ser zîndewerên jiyanî ye, bi taybet li ser cînan, ji bo çêkirina tiştên havildar. Şukirinê gen û bikaranîna rekonbînan DNA teknîkên serekî ne.

Biyolojî
Zanist
Erkkêşanê zîndekî

Erkkêşanê zîndekî, Biotic Stress, zîndewerên jiyanî ku dikarin pincaran bêşin, wek vîrûs, bakterî û kûrmiyên gelac.

Biyolojî
Tîraveker

Tîraveker, Carcinogen, ev çiyetî e ku han tîrave dide.

Biyolojî
Tîrav

Tîrav an Carcînoma, qûnereke bedpejbûnî ji pêwendidarê tevnê jê girte. Pêwendidarê tevnê, pûst û tavaxê xanikên dervayî ya organên hûndirê çêbibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şêrpençîr
Pasolojiya anatomî
Nexweşînasî
Hander

Hander, katalîst, tiştekî ku wizeya çalakandinî yên karlêkên kîmiyayî nizm dike, wê caxê karlêkên kîmiyayî bi ser dixe. Di dawiya karlêkê da, ew neguhartî dimîne. 

Biyolojî
Dijeleşê hander

Dijeleşê hander, Catalytic antibody, dijeleş helbijartî, ji bo şiyana xwe ji karlêkê kîmiyayî girê dide û han dide û rewşê nawendiya guhartinê hêwir dike.

Biyolojî
Enzîm
RNAyê hander

RNAyê hander, (en:catalytic RNA), gerdê RNA'yê sirûştî yan cêkirî ku substraya RNA'yê dibirre.

Biyolojî
Katiyon

Katiyon (en:Cation), iyona barge erêyî.

Biyolojî
Fizîk
DNAyê temamker

DNAyê temamker, Complementary DNA (cDNA), DNA ji encamekî RNAyê çêkirî bi xêra transkrîptaza berevaj. 

Biyolojî
Mewîj

Mewîj (bi soranî: mewîj, mêwij) ji tirî tê hişkkirin û amedekirin. Mewîj bi armanca ku zivistanê werê xwarin tê çêkirin.

Fêkî
Xwarin
Alparslan Türkeş

Alparslan Türkeş (navê rastî: Ali Arslan) (jdb. 25ê çiriya paşîn 1917 li Nîkosiya – m. 4ê nîsanê 1997 li Enqere) damezrêner û serokê tevgera neteweperest a tirk MHPê, yek ji endamê hêzên biçek ên tarî ÖHD, leşker û ramyarê Tirkiyê bû û ajanê berê yê CIA di dema Şerê Sar de.

Jînenîgarî 

Di sala 1948î de akademiya leşkerî kuta dike û bi tevî xebata xwe ya di sîxuriyê de dest bi polîtîkayê dike. Sala 1955î ji aliyê artêşa Tirk ve bo perwerdeya bilind a şerê derûnînasiyê di nava baskên NATO de tê şandin. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960î de wekî birêvebirek cihdigire. Di demeke kurt de hin nakokî di navbera wî û birêvebirên din de derdikeve û ew bi cezayê dûrxistinê dişînin Hindistanê.

Di nava partiya bi navê Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (Partiya neteweya gundî ya komarger) de dest bi xebatê dike û di sala 1969î de li bajarê Edeneyê navê partiyê werdigerînin Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya tevgera neteweperwer). Di nava salên 31ê adarê 1975 - 21ê hezîranê 1977 û 11ê hezîranê 1977 - 5ê kanûna paşîn 1978 de wekî cihgirê serokwezîr peywirdariyê digire. Di heman demî de Türkeş bo cara yekemîn bi alîkariya bîrdozê Tirk Hüseyin Nihal Atsız hin elementên nîjadperestiya Tirk diafirînin. Gurê boz wekî sembola Tirkan tê pejirandin û efsaneya Împaratoriya Roma ya Romulus-Remus jî wekî efsaneya neteweyî ya Tirkan tê hilbijartin. Türkeş hemî van nêrînên xwe di pirtûka xwe ya navdar Dokuz Işık de diweşîne.

Piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlonê 
Türkeş bi sedema organîzekirina kuştina 5000 mirovên Kurd, çepgîr, sosyalîst û rewşenbîran ji aliyê artêşê ve tê darizandin. Türkeş di dadgehê de dibêje "Em girtî lê ramanên me desthilatdar in". Bi qasî 4,5 cezayeke sistkirî dikişîne û dîsa dest bi polîtîkayê dike.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Meytê wî bi seremoniya dûgelê tê veşartin.

Gurê çeçenan, efsaneya romayiyan 
Gurê boz ji aliyê Türkeş ve wekî sîmbola tirkan tê bijartin. Di mîtolohiya qefqaziyan de heye. Gorî baweriya çeçenan, gur heger rûniştî be cîhan di rehetiyê de ye, lewra çeçen di aşitiyê de ne. Lê heger li ser piya be, wê gavê cîhan tevlîhev e, lewra şervanên gelê çeçen di şer de ne, Xwedê dizane heya rûnên çi tê serê erdxanê (dinya). Hin dibêjin jiber ku Türkeş jî qefqazî bûye, di malbatê de bi vê efsaneyê hesiyaye, ji wir girtiye.

Di mîtolojiya romayiyan de Romulus û Paulus du romayî ne ku bingeha şarezayiya romayî avêtine, damezirandine. Ev herdu dema pitik bûne ji aliyê dêlegurekê ve tên mijandin û xwedîkirin. Mezin dibin, romayî jî ji nesla wan tên. Türkeş van efsaneyan jî dike para tirkan û bikartîne. Giregirê nîjadperestiya tirk Nihal Atsız li dijî Türkeş derdikeve.

Çavkanî 

Leşkerên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1917
Mirin 1997
Nihâl Atsız

Hüseyin Nihâl Atsız (jdb. ; m. ) yek ji damezrêner û bîrdozên nîjadperestiya tirk e.

Kurtejînenîgarî 
Di malbateke leşker de ji dayik dibe û dest bi perwerdeya bijîşkiya leşkerî dike. Xwandina xwe bidawî nake û pirranî bi karê Pan-Tûranîzmê re bilî dibe. Fakûlteya wêjeyî diqedîne li Stembolê. Nivîsen wî di gelek kovar û rojnameyên hemandemî de dihatin weşandin. Wekî mamosteyê wêjeyê li Meletî, Edirneyê kar kiriye. Ji ber nêrînên xwe yî "Zêde-Tirk" gelekan aciz dike. Di bin baskê komeleyên li dijî komûnîzmê de li dijî siyasetmedar û kesayetiyên çepgîr ên hemandemî têdikoşe û giliyên wan bi artêşê ve dike. Gelek caran tê darizandin.

Lêgerîn û lêkolîn wî yên afirandina nîjadperestiya tirk 
Di bin bandora Nazî yên Alman de, li avakirina ramanên nîjadperestiya tirk geriyaye. Ramanên Ziya Gökalp û Mustafa Kemal Atatürk pejirandiye û ew kêm dîtiye. Wî jî wekî yê din îdeologiya tûranîzm, Pan Tûrkîzm pejirandiye lê li fikreke bêî ola îslamê geriyaye. Ji îslamê nefret dikir. Bingehê tûranîzmê bi olên beriya îslamê, tengrîzm, şamanîzmê ve girê daye. Gorî wê di cîhanê de nîjada herî hêjatir tirk in û neteweyên din divê hemî ji tirkan re xulamtiyê bikin. Li ser bermahiyên mongolan û efsaneyên wan dikole û ji ber ku Mongolya xwedî bandoreke xurt nebû, li wan xwedî derdikeve û dike malê tirkan. Efsaneya Ergenekonê, Mete, Atîlla, Cengîz Xan, Kültigin hwd hemî dike malê tirkan û wek1i bingeh jî xîtabeyên Orkûn (Orhun) nîşan dide. Bi Alparslan Türkeş re xebatên hevpar dike. Ji ber ku Ziya Gökalp ê îdeologê Pantûrkîzmê bi xwe kurd bû, hinde bi tamsarî nêzîkî wî dibû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1905
Mirin 1975
Kesên ji Stembolê
Siyasetmedarên tirk
Nivîskarên tirk
Mêr
Helbestvanên tirk
Ehmedê Xasî

Mela Ehmedê Xasî nuştoxo tewr verên yê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî) yo. Serra 1867 (hîcrî: 1283) de nehîyeya Licê Hezan de maya xo ra bîyo. 18 sibate 1951 de Hezan de dinya ra bar kerdo. Mezelê ey Hezan de yo.

Nameyê ey Ehmedê Sofî Hesenî yo. Mîyanê şarî de bi nameyê Xasî, Ehmedê Xasî, Seydayê Xasî û Xoceyo Xasî zî şinasîyeno. Nameyê babiyê ey Hesen, dadiya ey zî Medîna ya. Nameyê kalikê ey Mela Osman, nameyê babiyê kalikê ey Emer û nameyê kalikê kalikê ey zî Xan Ehmed o. Eslê xo eşîra Zîktî ra dewa Xasan (bi tirkî: Külçe) ra yo. Xasan, serê sînorê Dara Hênî û Licê de mezrayêka qijkek a. Kalikê ey Mela Osman ameyo Hezan de melayî kerda û êdî na dewe de mendo.

Di birayê bînî yê Ehmedê Xasî zî estbiyê. Nê, Mehemed Emîn û Mistefa yê. Mistefayî qijekîye de wefat kerdo. Xasî hîrê rey zewijîyayo. La tena ciniya eya peyêne ra yew kêna ey rê biya. Kênaya xo birarzayê xo Mela Arifî reyde zewijnaya. Mela Arifî demeyêk Camiya Girde yê Dîyarbekirî de melayîye kerda.

Xasî tehsîlê xo Medreseyê Mesudîye yê Dîyarbekirî de temam kerdo. Îcazeyê xo destê muderris muftî Îbrahîm Efendî ra girewto (Hîcrî, 1 rebîulaxir 1320). Perwerdeyê tesewufî zî verê şêxê neqşebendî Şêx Evdilqadirê Hezanî het temam kerdo. Îcazeyê şêxêtî girewto la çi rey şêxêtî nêkerda.

Xasî, wextê xo de memurîye zî kerda. Mesela hezîrana serra 1330 (H.) de seba muderrisiya merkezê Dîyarbekirî tayîn beno. Dima temmuza 1331 (H.) de bi se quriş meaş seba muderrisiya dewa xo Hezanî tayîn beno. Badê ke demeyêk nê wezîfeyî keno, na rey seba muftîyiya Licê tayîn beno la demeyêko kilm dima o bi xo nê wezîfeyî ra îstîfa keno. Muftîyiya ey di serrî û di aşmî dewam kena.

Badê ke îstîfa keno, agêreno dewa xo Hezanî û hetanî mergê xo uca ciwîyeno.

Ey kitabê kirdkî yo tewr verên Mewlidê Kirdî 1892 de nuşto, 1899 de Dîyarbekir de çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro û vila biyê. No kitab hetanî nika çend rey transkirîbeyê alfabeya latînkî bîyo. Ehmedê Xasî bi erebkî, fariskî, tirkî û kurdkî (kirdkî, kurmanckî) nuşto.

Eserê eyê çap biyê û nika estê nê yê 

 Mewlidê Kirdî
 Kitab-ut Tesdîd Bî Şerhî Muxteser-ît Tewhîd

Çimeyî 

 Korkusuz, Şefik, Tezkire-i Meşayihi Amid, Diyarbakır Velileri I-II, Kent Yay. İstanbuli 2004, r. 63-65
 Xasî, Mela Ehmed, Mewlûdê Nebî, Herfanê Erebkî ra tadayox: Mihanî, Fırat Yayınları, İstanbul, 1994, r. 52-53
 Mela Mehemedê Mela Ebdulxefûrê Hezanî
Jidayikbûn 1860î
Mirin 1951
Kurdên sedsala 19an
Kurdên sedsala 20an
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Helbestvanên kurd
Kesên ji Diyarbekirê
Zazakî