Seyfiyê Şoşî

Seyfiyê Şoşî, nasnavê helbestvanekî Kurdê Badînî ye, di sedsala 18'an de jiyaye. navê wî yê rastî Ebdulletîf e, navê bavê wî Şêx Yûnisê Şoşî ye.

Wisa ji destnivîsa wî dihête zanîn,û ji ber ku ew di hindek
malikên xwe yên şi'rî da dide nasîn ku ew ji binemala pêxember-silav lê bine, li
nik me misoger dibe ku ew ji binemala şêxên Şoşê yên ku heta îro jî li deverê di
navdar in.

Binemala wî 

Wesa ya navdar e ko binemala şêxên Şoşê di binyatê xwe de digihine binemala
mamê pêxemberî-silav lê bin-`Ebbasê kurê `Ebdilmutelebê Haşimî yê Qureyşî,
lew bi nasnavê `Ebbasî dihête nasînê.
Rehmetî şêx Tahirê Şoşî –ku yek ji zana û navdarên vê binemalê ye–dibêjit: wesa
ya hatiye gotin û belavkirin ku em digihine Fedlê kurê Ebbasê kurê
Ebdulmutelebî, mamê pêxember-silav lê bin- û zincîra navên binemala heta
bapîrê me zanayê rebanî şêx (Şemsedîn) ê kurê şêx (Îzedîn) ê Şoşî yê Quseyrî yê
Ebbasî ya nasiyar e, û di gel zêde pêkol û lêgerînan min neşiya zincîra binemala
wî bi dest xwe bêxim..
Ji vê dête zanîn ku binemala şêxên Şoşê di zincîra neseba xwe de dighête şêx
(Şemsedîn) û di ser şêx (Şemsedîn) re û hetta Fedlê kurrê Ebbasî zincîr bi dirustî
nehatiye zanîn!
Her çawa bit vê binemalê hijmareka zana û edîb û şairan pêşkêşî milletê Kurd
kirîne yên ku roleka wan ya baş heye di pêşvebirina karwanê zanîn û rewşenbîriyê
li kurdistanê de ji wana:
Şêx Şemsedîn bi xwe ku zanayekî navdar bû, û şêx Islam kurê şêx Ebdilrehman ê
ku yek ji xelîfên Şêx Nûredînê Birîfkanî bû û xwedanê pirtûka (Rahetul
Fûad) û (Milhemelekbad)e,û Şêx Tahir (1917-1962z) helbestvan û zanayê dehsehel
xudanê vehînoka kurmancî(Gulzar)ewa ji 13 hezar malikan pêkhatî…û
helbestvanê me Seyfî jî.

Dema jiyana wî 

Ji destnivîsa Seyfî diyar dibe ku jîna Seyfî dikefte nîva dûyê ji sedsala (Beranberê sedsala 18 û 19), Çunkî ev
destnivîse di navbera salên (1780-1786z):hatibû nivîsîn.
Piştî me zanî ku Seyfî nasnavê şêx (Ebdulletîf) ê kurê Şêx (Yûnis) ê Şoşî ye ku li
dîroka berî delîvekê hatî ye diyarkirin jiyabû, lê çawa be jî ev nav ne di jêderan de
hatiye û ne li nik şarezayên vê binemalê jî naskirî ye û di ti jêderên edeba kurdî
de jî nehatiye ku şairekê Kurd bi navê Seyfî heye.
Di encamê lêgerînan de, em bi ser navê du şêx (Yûnis) ên Şoşî ve hatin:
Yek:şêx Yûnis ewê dîroknivîs (Mihemmed Emîn el-Omerî) di kitêba xwe de (Menhel
el-Ewliyaa);:ewa li sala  (1786z)hatiye danan, behs jê dike û bi başî pesinên
wî didet û dibêjit::li sala Hîcrî 1181k min ew dîtibû, û piştî hingê bi demekê çû ber
dilovaniya Xwedê, û birayê wî Şêx (Ebdullah) li şûna wî bû şêx.
Dido: Şêx Yûnis pismamê şêx (Îslam) ê xelîfê şêx (Nûredîn), ewê şêx Nûredîn
kexezek bo hinartî û herçende sala hinartina kaxezê ne diyare lêbelê her çawa be
dê piştî sala 1240-k be.
Û piştî daneberheva salan eşkere dibe ku Seyfî pitir yê nêzîkî şêx Yûnisê yekê ye,
ewê nêzîkî 14 salan berî Seyfî destnivîsa xwe binvîsît , mirî.

Jîn û serpêhatiya Seyfî 

Eger hat û ew Şêx Yûnisê (El-Omerî) behs jê kirî babê Seyfî be dê bo me eşkere
bit ku Seyfî di maleka têr zanîn de hatiye perwerdekirin, çunkî ev Şêx Yûnisê wekî
(El-Omerî) şahidiyê bo dide mirovekî zana û şareza bû di zaniyarên şer`î de...
Em çu ji jîn û serpêhatiya Seyfî nizanin belê ji destnivîsa wî diyar dibe ku ew
mirovekî zêde şareza bû di edebiyatên kurdî û erebî û farisî de, û nivîsîna wî bo
helbestên Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran û Mela Hesenê Bateyî nîşana hindê ye ku
agahdariya wî bi şi'r û edebê kurdî gelek bûye.
Eger bavê Seyfî Şêx Yûnis li dorên sala (1777) miribe, wate her çi nebe
sala bûna wî dê bo berî hingê bi çend salan zivirt, û kêm kêm jî yê wî li demê
destnivîsa xwe nivîsî li sala (1780z) divêt ji bîstê pitir bit, çunkî ew hingî
şairekî desehel bû. Tiştekê dî di derheqa Seyfî da em dişên bêjin:
Destnivîseka berkeftî heye niha li Bexda ji layê şairê kurd (Xerîb) ve hatiye nivîsîn
li sala  (1821z), têda du helbestên Seyfî yek bi kurdî û yek bi farisî hatine
nivîsîn. Û ya eşkeraye ku (Xerîb) nasnavê mîrê badînî (Muhemmed Teyar) paşayê
kurê (Îsmail) paşa ye ewê li sala (1798z) bo demeke kurt bûye mîrê
Amêdiyê paşî birayê wî (Murad Paşa) ew ji mîratiyê êxist û li cihê wî bû mîr û ew
hinarte Akrê da bibite hakimê kela wê, Muhemmed Teyar Paşa li wir ma û dûr nîn
e hetta mirî jî her li wir mabe, û li sala (1824) kurê wî (Îsmaîl Paşa) hakimê
Akrê bû. Tiştê me divêt bêjin ewe:dibêt Muhemmed Teyar Paşayî li Akrê helbestên
Seyfî dîtibin û bo xwe nivîsî bin, tiştê hindê dighînit ku li sala (1821) Seyfî
şairekî navdar bûye li deverê û dûr nîn e hingî mirbit jî!

Helbestvanî û helbestên Seyfî 

Dema ku mirov helbestên Seyfî dixwîne mirov hest bi hindê dike ku ew
helbestvanekî şareza ye, xudan hestekî nazik û zanîneka berfireh e, û guman
têde nîn e zanîna wî bo sê zimanan:kurdî, erebî û farisî û agahdariya wî bi
berhemên hindê şairan karekî baş di rewşenbîriya wî de kiriye û kartêkirina
hindek şairên Kurd wekî: Melayê Cizîrî û Melayê Bateyî di şî`ra Seyfî da tiştekî
eşkere û berçav e bo her kesekê şiirên Seyfî bixwîne.
Heta niha hemû helbestên Seyfî ne hatine bidestxistin ji bilî yên ku di destnivîsa
wî de hatîn û em nabêjin wî çu helbestên dî ji bilî van nînin, nexêr..belkî di
paşerojê da hêşta helbestên wî bo me diyar bibin.
Zimanê Seyfî yê şi`irî jî zimanekî sivik û rehwan e, û Farisiya wî jî gelek caran ya
tamdaye bi peyivên kurmancî kanê çawa kurmanciya wî ya tamdaye bi peyivên
farisî, û berî ku em xwendevanan bihêline di gel helbestên Seyfî, me divêt
pêdaçûneka kurt li ser destnivîsa wî bikin.

Destnivîsa Seyfî 

Helbestvanê me Seyfiyê Şoşî destnivîseke mezin bo xwe bi xwe nivîsî bû, têde
hijmareke mezin ji helbestên cuda cuda yên kurdî û farisî û erebî nivîsîbûn, û her
di vê destnivîsê jî hijmareke helbestên xwe jî nivîsîbûn..
Li vir me divêt wê destnivîsa bo me bûye jêderê serekî bi rengekî berfireh bo
xwendevanên hêja salox bidin:
Kaxezên destnivîsê di diyar in ku di kevin in û ji qebara (23x16sm) ye, û mixabin
li hindek cihan keftin heye eger ne, dibe hêşta helbestên Seyfî bi dest me
keftiban..Berperên mayî ji destnivîsê (243)berper in, û tiştê têda hatiye nivîsîn bi
vî rengî ye:
ji r 1-2 soreta (elmuzemmel) ji Quranê hatiye nivîsîn.
ji r3-108 dîwaneka helbestên Farisî ye ya Qasimê Tebrîzî.
ji r109-126 hindek helbestên cuda cuda ne yên kurdî û erebî û farisî, ji yên: Cizîrî,Teyran,Bateyî,Seyfî,Şems Tebrîzî,Xisroyê Pehlewî…htd.
hindek berperên keftî hene, em nizanin çend in.
vehînoka (Seyfulmulûk û Bedî`î elcemal) bi farisî ji r127-183 vedigirt û di nav re hindek berper dikeftîne jî.
ji r184-186(Mentiqelteyr) e ya şêx `Ettarî bi farisî
ji r 187-201 vehînoka (hikayet şêx Sen`an) ya farisî hatiye nivîsîn.
ji 202-212 hindek helbestên farisî ne yên (Celaledîn Rûmî).
hindek helbestên cuda cuda yên farisî li r213-243 hatine nivîsîn ji yên Camî.
paşî keftin heye…û dûmahiya destnivîsê jî nîn e

Bi tenê çar li cihan dîroka nivîsînê hatiye nivîsîn, ew jî bi vî rengî ye:
li dûmahiya dîwana Qasimî, nivîsiye :”fî senet-di sala 1195”ku dikeve beramber sala 1780z.
li dûmahiya vehînoka (Seyfulmulûk û Bedî`î elcemal) ku roja çarşembê bû 13 zûlhucce1201k beramber1786z.
li dûmahiya (şêx Sen`an) ku roja çarşembê bû zûlhucce1201k.
li dûmahiya helbestên(Celaledîn Rûmî)ku roja duşembê bû 25 zûlhucce ji sala

1201 k.û li vî cihî navê xwe yê dirust nivîsiye: 
”bi dest heqîr `Ebdulletîf bin şêx
Yûnis elşoşî” û li teniştê bi erebî nivîsiye:”qed weqefe `Ebdulletîf haza elkîtab
weqen `amen `ala almuhtacîn alawla felawla”
Hêjayî gotinê ye bibêjin: berperên vê destnivîsê nehatine reqemkirin û li çu cihan
nenivîsiye kanê wî ev destnivîse li kûdê nivîsiye li Şoşê?yan li Akrê yan li cihekê
dî?

Helbest 

Çavkanî:
Helbestvan Seyfiyê Şoşî û berhemê wî, komkirin û veoklîna Tehsîn ibrahîm Doskî û
Muhsin Ibrahîm Doskî, ji weşanên Kovara Metîn 1999.
Enwer Mayî:Kurd li Behdînan,çapa1.1960.
Dengê Botan Sêrt

Çavkanî 

Helbestvanên kurd