nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Reco

Reco (yekcaran jî Raco, Recê, Racu, Radjou, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Rajo; ) bajarokekî li ser girekî zinarî û hewreyî ye di orta bilindiya Baylan de li Çiyayê Hawarê, beşekî bilind e ji Çiyayê Kurmênc (Kurdaxê) ye, û bi qasî 585 meteran bi ser asteya behrayê ve dikeve; ferehiya devera Reco (yanê bajarok bi 65 gund û baxçe yan Baylanên derdorê wê ve) bi qasî 352 kilometrên ciwarkuşe ye. Li Reco di roja şemiyê ji pir zû de de bazarekî mezin çêdibe, şêniyên gundên derûdora wê dihên wir, kirîn û firotanan, yanê karên bazariyên xwe li wê derê dikin. Hejmara nîştewanên Reco berve 4.000 kesan ve diçe. Di Reco re ji sala 1912 rêza trêna Berlîn-Bexdayê derbaz dibe. Gundên bi nêzîkî li derûdore Reco ev in: Hec Xelîl, Kûra, Atmana, Maseka, Mûskê, Memila, Hopka û Banîkê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 baylan-rajo.blogspot.com

Gundên Efrînê
Efrîn
Xêza xwar (xalbendî)

Xêza xwar (/), (bi îngilîzî: Slash) yek jî karakterên romî ye. Ev xwêz ji bo fêm anînê wek bi wateyan û/an jî û di nivîsbarî û di matematîkê de têbikaranîn.

Çeveng
Dersîm (kirmanckî)

Dersîm, Dêrsim (bi tirkî: Tunceli) yew sûka Kirmanciye ya Kurdistanê yo. Namey merkezê xo Mamekiya yo. Dêrsim de tewre Kurd estê. Şarê Dersîm Kirmanckî (Kirdkî, Dimilkî hwd) û Kurmancî qesey kena. Dinê xo Yîtîqadê Dersîm o.

Dersîm ra Kirmanciye zî vano. Kirmanciye namey cografîk û tarixî yo. Şarê Dersîm xo ra vanê "Ma Kirmancima, zonê ma Kirmanckî yo, namey welatê ma Kirmanciye yo".

Rûbera xo: 7.774 km²
Nifûsê xo: 93.000

Qezay Dersîm 

Melkişî (Çemişgezek) 
Xozat 
Mêzgir 
Nazmiye 
Zerenik (Ovacik)  
Pêrteg  
Pilemor
Melkişî (kirmanckî)

Melkişî (tr. Çemişgezek) yew qezay Dersîm o. Şarê Melkişî Dersimkî (Kirmanckî) û Kurmancî qesey kena.

Rûbera xo: Rûber 877km²
Berziney xo: 975 m
Nifûsê xo:  6.088 (merkezid 3.685 kes)
Dêrsimkî

Dêrsimkî binavkirineke gelê herêma Dêrsimê bo zimanê xwe ye. Gelê Dêrsimê ji zimanê xwe re pirranî dêrsimkî yan kirmanckî dibêje. Herçendî nêzîkê hev bin jî, li Çewlîgê kirdkî yan kirdî, li Sêwrekê dimilkî yan dimilî û li Sêwasê jî ginî tê binavkirin.

Gorî hin kesên li Ewropayê dijîn û çend ronakbîrên îranîst, ev ne zaraveyek lê zimanekî serbixwe ye. Lê pirraniya zimannas û ronakbîrên dimilkî diaxivin wekî zareveyek e yan zimanekî serbixwe yê kurdî bi nav dikin. Hin kes dixwazin binavkirina dersîmkî, kirdkî, kirmanckî û ginî ji holê rabe û bêjeya zazakî were bikaranîn. Tê zanîn ev binavkirineke derveyî ye. Gelê Dersîmê zimanê xwe wekî zazakî qebûl nake û xwe jî wekî zaza bi nav nake.

Çavkanî 

 

Dêrsim
Zazakî
Xozat (kirmanckî)

Xozat () yew qezay Dêrsimê o. 24 dew û 45 mezreyê xo estê.

Girêdanên derve 
No malperi resmî yo
Nazmiye (kirmanckî)

Nazmiye, Nazimiye, Qislê, Qizilkîlîse, yew qezay Dersîm o. 

Rûbera xo: 553 km²
Berzîney xo: 1.150 m
Nifûsê xo: 5.574 (2000), merkezid: 2.840

Dewê Nazmiye 

Harik 
Keskûware, 
Delav. 
Bolciye, 
Harika Ser, 
Qirik, 
Mesken, 
Kimsor, 
Holik, 
Ciwarik (Civrak), 
Sow, 
Remezan, 
Hilbaş, 
Kilko (Kilköy), 
Daxyan, 
Çamûrek, 
Kervan, 
Hosim, 
Azgilêre, 
Koheser, 
Gêris, 
Markasor, 
Dest, 
Dêre (Dereova), 
Dizik, 
Eresk, 
Sorik an Gere, 
Panan an Mêrgeris,
Zerenîk (kirmanckî)

Zerenik (tr. Ovacik) yew qezay Dersîm o.
Pertek (kirmanckî)

Pertek yew qezay Dersîm o.

Rûbera xo: 947km², 
Berzîney xo: 1.050 m 
Nifûsê xo: 13.199 (2000), merkezid: 5.735
Pîlemor (kirmanckî)

Pîlemor (tr. Pülümür) yew qezay Dersîm o. 49 dew, 5 nehiyey xo estê. Nifûsê xo (2000): Merkezid 1.870
Siwêreg (kirmanckî)

Siwêreg, Soyreg (bi tirkî: Siverek) yew qezay Rihayê yo. Qezay di Kurd (Dimlij û Kirdas) û Ereb estê. Şarê Siwêreg Dimlij û Kirdaskî (Kurmanckî) qesey kenê.

Rûberê xo (rûyê erdê xo): 4.314 km²
Berzîney xo: 800 - 900 m
Koordînat: 37, 45 N, 39, 19 E
Nifûsê xo: 127.000

Mordemê Siwêreg 

Mehmet Uzun
Remdîn Cûdî Îhwan Paşa
Sedat Bucak
Hicri İzgören
Güler Işık
Sedat Edip Bucak

Sedat Edip Bucak (jdb. 1960) serokê cerdewanan (bi tirkî: korucubaşı), bersûcê bûyera Susurluk a ku têkiliyên dewletê û mafyayan derxistibû holê, parlamentere berê yê DYP ya ku polîtîkayên rastgîr diparêze ye.

Bi eslê xwe kurd e. Gorî rojnameyan xwedî 10.000 cerdewanan e û li dijî kurdperweran têdikoşe. Navê wî di gelek bûyerên tarî, kirêt û bêsinciyê de derbas bûye. Gorî hin îdîayan bi saxî kurd avêtine patosê. Li dijî wî gelek dozên eroîn, kokaîn û haşhaşê hatine vekirin. Tê gotin ku ji ber ku endamê JİTEM e, dewleta Tirk wî diparêze, nahêle were darizandin.

Navê Bucak di gelek îdîayan de derbasdibe 

Veguhastina madeyên raxwarinê (eroîn hwd) ji Asya nêzîk, bi alîkarî û teknîka dewleta Tirk berî bi Ewropa
Kuştin û windakirina zêdetirî 3.000 Kurd
Plansaziya veqetandina zaraveyên kurdî ji hevûdu û berehevkirina Kurdan
Îlankirina herêma federal a bi navê Bucakistan (Ji Dîlok, Rihayê heya Dersîmê herêmeke Kurdên Zazakîaxêv, Tirkoman û Ereban, bi Tirkiyê ve girêdayî li dijî Kurdan)
Bûyera yan skandala Susurluk
Têkilî bi kadroyên sereke yên MİT, MHP û JİTEMê re
Xerac, mêrkujî li Siwêregê li dijî eşîrên din
Gefa kuştinê û gilîkirina li Leyla Zana
Kuştina parlamenterê kurd Mehmet Sincar

Çavkanî 

Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1960
Kesên ji Sêwregê
Siyasetmedarên kurd
Mirovên zindî
Skandala Susurlukê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
JİTEM

JİTEM (kurteya navê tirkî Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele ye, anku Saloxgêrî û têkoşîna li dijî terorê ya jendirme) saziyeke sîxurî û çalakiyan ya ku li dijî kurdan hatiye avakirin.

Ji ber ku ne fermî, dizî ye, derbarê wê de agahiyên sedî sed rast nîne. Damezrênerê wê Cem Ersever beriya ku were kuştin bi pirtûkek xwe û hin daxûyaniyên xwe yên li rojnameyan hebûna vê saziyê ragihand. Gelek şahîd û pisporan di dadgehên dewleta Tirk de hebûn û xebata vê saziyê îlankirin, lê ji aliyê dewletê ve hebûna wê tê înkarkirin.

Piştî Îtrafên bersûcê Doza Ergenekonê Arif Doğan serdozgeriya Enqereyê lêpirsîn da destpêkirin û neçarî man û hebûna Jitemê qebûl kirin. 
Di tîrmeha 2011an de hebûna Jitemê ji hêla Serfermandariya giştî a Tirkiye yê hate qebûl kirin.

Çavkanî
Cem Ersever

Ahmet Cem Ersever  (jdb. 1950 li  Erzîrom; m. 4ê çiriya paşîn 1993 li Enqere), yek ji fermandarên artêşa tirk ê li Kurdistanê li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Gorî rojnameyên fermî yên Tirkiyeyê di sala 1950î de jidayîk bûye û damezrênerê saziya li dijî kurdan JİTEMê ye.

Gorî îdîayan herwekî endamê saziya Hîzbûllah a Tirkiyeyê bû ji ber ku gelek kirinên dewletê yên kirêt dizanî ji holê hate rakirin. Meytê wî li Enqereyê bi tevî jineke Sûrî hate dîtin. Navê wî tevlî hêzên mafyayî yên artêşê bûbû û bi plankirina kuştina serfermandarê artêşa bejayiyê Eşref Bitlis dihate tewanbarkirin. Tê texmînkirin ku ji ber nakokiyên berjewendiyan hatiye kuştin.

Gorî hin îdîayan ew bi eslê xwe Çîgan (mirtib, mitirb, mirtiv, aşiq, çîngene) bû û ji ber ku dişibiya ereban xwe wekî ereb û ji bajarê Kerkûkê dida nasandin. Li bajarê Erzîromê di salên 70î de bi partiya nîjadperest MHPê re xebitiye û tevlî operasyonên li dijî kurd û çepgiran bûye û êşkence dikiribûye. Bi derketina PKKê re îcar li dijî PKKê tê perwerdekirin.

Ew di 24'ê kewçêrê 1993î de li nêzîkî Enqereyê kuştî hate dîtin.

Leşkerên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1950
Mirin 1993
Kesên ji Erzîromê
Mêr
JİTEM
Skandala Susurlukê
Kevirê germ

Kevirê germ yek ji leyîstikên (lîstik, yarîk, lehîstok) zarokên kurd e. 

Ev leyîstik bi şevê tê leyîstin. Serî de zarok kevirekê germ dikin û vedişêrin. Leyîstikvan dibin du kom û bi hev re dikevin pêşbirkê. Kîjan kom berê kevirî bibîne, dora avêtinê digihe wê komê. Ev leyîstik sîstema hîskirinê ya zarokan bi pêş dixe. Pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Gurgum, Dîlok hwd.) tê leyîstin û li herêma Botan bi navê berikê gergermokî tê leyistin.

Lîstikên zarokan
Çanda kurdî
Kevirê mirî

Kevirê mirî yek ji lîstikên zarokên kurd e.

Zarok dibin du kom û dikevin pêşbirka serkeftinê. Her komek 3 kevirên dirêj diçikîne û wekî qeleya fûtbolê her komek kevirên koma dijber dike hedef û dide ber keviran. Lê leyîstikvanek dikare tenê 2 keviran bireşîne. Heger kevir li hedefa ketî rasthat, wekî cezayê ew kevir dîsa tê çikandin. 

Ango vedijî. Ji ber wê navê vê leyîstikê kirine kevirê mirî. Zarok naxwazin kevirê mirî vejînîn û koma dijber biserxin. Di her rasthatina hedefê de mafê keviravêtinek zêde tê wergirtin. Bi dorê re li serkeftinê tê gerîn. Koma serdest gorî dilê xwe cezayê dide koma mastxuran, ango koma têkçûyî.

Lîstik
Şekal

Şekal yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.

Pirranî vê leyîstikê keçik dileyîzin. Hemî zarok pêlavên (solên, qondireyên, şekalên hwd) xwe dertînin û bi qasî dirêjiya pêlavekî valahiyê di navbera wan de dihêlin û radixin. Kê carekê bêî qisûr û çewtiyê heya dawiya rêzê lengo kir (li ser lingekê pekiya) û hat dikare ferekî pêlava xwe bigire û dikare dîsa biceribîne. Heger çewtî kir dora xwe dide yê rêzê de û dibe mastxur.

Lîstik
Dehkevirk

Dehkevirk yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.

Kêmtirî bi 2 kesan tê leyîstin. Her çendî navê lêyîstikê "Dehkevirk"e jî, bi gelek keviran tê leyîstin. Hejmarek kevir tê avêtin û bi ser paşiya dest ve tê xistin, kevirên ku bi ser paşiya dest de man ji wan re "Apik" tê gotin û ew dê di leyîstikê de hîç nekevin xwarê. Bêî xitina apikan bi heman cureyê avêtinê kevirên li erdê tên berhevkirin. Kê yan kîjan komê bêî çewtiyan kevirên xwe xilaskirin dibe/in serdest. En din tê şandin bo kevirên nû û heya ew werin bêî rawestan "kûdo, kûdo" tê qîrîn. Ango leyîstikvanê jîrek, bi dijberê/ên xwe qerfên (henekên) xwe dike û diqeherîne.

Lîstikên zarokan
Kiloxê mirov

Kilox, kiloxê serî an jî kelleserê mirov (; ), beşek ji tewerepeykerê ye.

Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û  hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Kilox dabeşî du beşan dibe; hestiyên serî (bi îngilîzî: cranial bones) û hestiyên rûyê (bi îngilîzî:  facial bones). Herwisa hestîkên bihîstine û hestiyê ziman jî wekî hestiyên di kiloxê de tên hesîbandin. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.

Hestiyên serî 

Hestiyên serî 8 in. Di laşê mirovên pêgehiştî de ev 8 hestî bi gehên nebizêw (nelivok) bi hev re girêdayî ne, bi vî awayî kiloxekelênê pêk tînin. Mejî di nav kiloxekelênê de cih digire. Ango mejî di nav kiloxekelênê de ji aliyê hestiyên serî ve tê parastin. Ji bilî wê, hestiyên serî bingehek req e ji bo girêdana masûlkeyên serî û  stûyê. 

Navê 8 hestiyên serî:
 Hestiyê eniyê (bi îngilîzî: frontal bone)
 2 Hestiyên beleguhê (bi îngilîzî: temporal bone)
 2 Hestiyên cênikê (bi îngilîzî: sphenoid bone)
 Hestiyê tasa serî (bi îngilîzî: parietal bone)
 Hestiyê patikê (bi îngilîzî: occipital bone)
 Hestiyê bêjingî (bi îngilîzî: ethmoid bone)

Hestiyên rûyê 

Rûyê mirov ji 14 hestiyan pêk tê. Hestiyên rûyê ji bo endamên hestê (çav, dev û difin) kelênên piçûk (valahî) ava dikin. Bi vî awayî devê coga henaseyê û coga herîsê diparêzin. Herwisa ji bo masûlkeyên rû bingehek req ava dikin. 

Navê 14 hestiyên rûyê:
 Hestiyên difinê (bi îngilîzî: nasal bones)
 Hestiyên çena jorîn (bi îngilîzî: maxillary bones)
 Hestiyên hinarikê (bi îngilîzî: zygomatic)
 Hestiyê melaşû (bi îngilîzî: palatine)
 Hestiyê vomer
 Hestiyên kaniya çav (bi înglîzî: lacrimal bones)
 Konkaya jêrê difinê (bi îngilîzî: inferior nasal conchae) 
 Çena jêrîn (bi îngilîzî: mandible)

Hestiyê vomer û çena jêrîn tek, hemû hestiyên din ê rûyê cot in

Hestîkên bihîstinê 

Hestîkên bihîstinê di guhê naverast de , di nav hestiyê beleguhê de cih digirin. Karê sereke yê van hestîkan  guhêztina pêlên dengan e. Gava pêlên deng li ser perdeya guh dikevin, perdeya guhê dilerizînin, hestikên bihîstinê hêza lerizên ji perdeya guhê 22 car bilintir dikin û diguhêzinin ser kuna hêlkeyî ya lûlpêçê.Li her guhek de sê hestikên bi navê çekûç, dezgeh û zengû heye. Hestîkên bihîstinê, hestiyên herî hûrik in di laş de.

Hestiyê zimanê 

Bi eslê xwe hestiyê zimanê (bi îngilîzî: hyoid bone) di kiloxê de cih nagire, lê ev hestî jî beşek ji hestiyên tewerepeykerê ye û nêzê kiloxê ye. Hestiyê zimanê bi şeweyê nalên hespan e. Hestiyê ziman li bin çena jêrîn, li aliyê pêş ê stû de cih digire. Ji bo ziman wekî bingehek livok kar dike. Hestiyê ziman bi tu hestî ve girê nîn e. Hestiyê zimanê bi masûlkeyên çeneyê, qirrik û ziman ve girêdayî ye.

Çavkanî  

Anatomî
Biyolojî
Serkilox

Di laşkelêşiyê da, Serkilox para jorîn a kiloxî ye ko ji  hemî parên kiloxî bil ji lixafikê pêkdihêt.

Anatomî
Kajû

Lam, erzen, çene, kajû an jî lixafik, (bi latînî: mandibula) di laşkelêşiyê de pareyek ji hestiyên kiloxî ye. Kajû mezintirîn û peytirîn hestiyê dêm anko rûyî ye û bi rêya girêçika kajûya piştguhî bi serkiloxî ra dihêt vebestin.

Nîvek ji diranan li ser kajûyê ne. Nîva dî ya didanan li ser kajûya jorîn in.

Anatomiya Çeneyê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Anatomiya mirov
Kakûtê mirov
Hessen

Hessen yek ji herêmên kargeriyên Almanyayê ye. Paytexta Hessenê Wiesbaden û bajarê wê yê herî mezin Frankfurt e.

Navê Hessenê ji dimatiyên wê yên kevin, qevmekî Germen, Chatten ve hatiye afirandin.

Erdnîgarî 

Hessen di navenda Elmanyayê de bi sînoreke 1.410,736 km ve bi Nordrhein-Westfalen ( 269,330 km), Saksonya Nizm (167,013 km), Turîngiya (269,647 km), Bavyera (261,881 km), Baden-Wurttemberg (176,540 km) û Rheinland-Pfalz (266,325 km) ve tê sînorkirin.

Çavkanî 

Herêmên Almanyayê
!
Futbol Club Barcelona

Futbol Club Barcelona (anku, Yaneya futbolê ya Barselonayê) an jî bi kurtî Barça, yaneyeke futbolê ya ketelanî ye û ew bi Real Madrid ve komela futbolê ya Spanyayê herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên dinê ye. Yaneyê di 1992an û 2006an de kasa UEFA Champions League bir.

Ew bi gelemperî wek Barça (bixwîne: Barse) tê zanîn yaneyeke bajarê Barselona li Ketelonyayê ye û maçên xwe li stadiyûma Camp Nou ya bi zerengiya 98.600 temaşevan de dilîze. Ew bi Real Madrid û Athletic Bilbao ve yek ji yaneyên Spanyayê yên li lîga yekem de neketî ye û dewamî têkoşîn kirî ye.

Pozîsiyon 2009/10

Girêdanên derve 
 FC Barcelona personal website collection (FCB Fan Clubs around the world, programme, ticket, pennant and match day badges)

Yaneya futbolê ya Spanyayê
Yaneya futbolê ya katalan
Doğu Perinçek

Doğu Perinçek (jdb. 17ê hezîranê 1942 li Dîlokê, Bakurê Kurdistanê), parêzer û siyasetmedar û nivîskarekî tirk e. Serokê partiya İşçi Partisi ("Partiya Karkeran") a Tirkiyeyê ye.
 
Li Enqereyê perwerdeya amadeyî û zanîngehê, beşa zanînên polîtîk dîtiye. Piştî cûntaya leşkerî ya 1961î têkilî bi komên çepgîr û sosyalîstên Tirkiyê re datîne. Ji aliyê hemî koman ve wekî "sîxurê dewletê" tê binavkirin. Heya cûntaya 1980î koma ku bi Perinçek ve girêdayî bû, rojnameyekî bi navê Aydınlık ("Ronahî") diweşandin û di vê rojnameyê de nav û navnîşanên aktîvîstên sosyalîst û çepgîr dihate aşkerakirin. Herçendî Perinçek bi xwe sîxuriya dewletê napejirîne jî hêj jî ji aliyê pirraniya ronakbîrên Tirkiyê ve wekî "ajan" tê binavkirin.

Têkiliyên Perinçek bi tevgerên kurd re 
Perinçek di destpêka salên 90î de ji nişka ve mafên kurdan parast û di kovara xwe ya navdar a wê demê de agirbestên ku PKKyê îlankirine bo çareseriya "pirsgirêka kurd" girîng dît. Rojname û kovarên PKKyê jî bersiv dan siyaseta Perinçek. Perinçek çû geliyê Bekaa ku wargeheke PKKyê dihate zanîn, bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevdîtin pêk anî. Vêhevdîtina xwe wekî pirtûk jî weşand. Di vê pirtûkê de behsa girîngiya çareserkirina pirsgirêka Kurd dihate zimên. Ji PKKyê dihate xwestin ku çekên xwe dayne, bi riyên aştiyane têbikoşe. Piştî dîlketina serokê PKKyê Abdullah Öcalan Perinçek dîsa wekî destpêkê ji nişka ve dest bi nerazîbûna xwe li dijî mafên Kurdan anî zimên û PKK wekî "terorîst" binavkir. Perinçek daxwazên Kurdan wekî "kiryarên emperyalîstan" dinirxîne û hişyariya gelê tirk dike.

Navê wî di nava birêvebirên rêxistina veşarî ya artêşa tirk Ergenekonê de derbas dibe û di zîndanê de ye. Perinçek xwedî nêrînên çepnasyonalîst, tirkperest e.

Hin pirtûkên Perinçek 

Abdullah Öcalan ile Görüşme (Bi Abdullah Öcalan re hevdîtin)
Atatürk’ün Bugünkü Önemi (Girîngiya Atatürk a îro)
Bozkurt Efsaneleri ve Gerçek (Efsaneyên Gurên Boz û rastî)
Bir Devlet Operasyonu (Operasyonekî dewletê)

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1942
Kesên ji Dîlokê
Mêr
Ergenekon
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Herêmên xweser ên Spanyayê

Spanya ji 17 Herêmên Xweser de pêk tê. Her yek herêman kargera xweya bixwe hene û wek dewletên DYA û Kanada xwe karger dikin. Ew 17 herêman nav xwe de bi tunî hatin parva 51 yek navçeyan kirine. Herêmên Spanya û serbajarên xwe wiha ne:

Endulus (Sevilya)
Aragon (Zaragoza)
Astûrya (Oviedo)
Giravên Balear ( Palma de Mallorca)
Welatê Baskî (Vitoria-Gasteiz)
Giravên Kenariyê (du paytext hene Las Palmas de Gran Canaria û Santa Cruz de Tenerife)
Kantabriya (Santander)
Kastîlya-La Mança (Toledo)
Kastîlya û Leon (Valladolid)
Ketelonya (Barselona)
Estremadûra (Mérida)
Galîsya (Santiago de Compostela)
La Rioja (Logrono)
Madrîd (Madrid)
Mûrsiya (Murcia)
Navarra (Pamplona)
Valensiya (Valensiya)

Li wan bêtir li beravên Afrîkayê jî du bajarên Spanyayê Sebta (Ceuta) û Melilya jî hene. Ew herdu bajaran ne herêmên xweser, bajarên xweser in.

Çavkanî 

Spanya
Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan
Endulus (herêm)

Endulus (spanî: Andalucía, bixwîne: Andalusiya) yek ji Herêmên xweser ên Spanyayê ye. Ew gorî nifûsa xwe navçeya Spanyayê ya herî mezin e û gorî rûerda xwe jî herêma duyem a mezin a 17 herêman e. Paytexta wê Sevilla (Sevîlya) ye.

Ew li bakur bi Estremadura û Kastîlya-La Mança; rojhelat Mûrsiya û Deryaya Navîn; rojava Portûgal û Okyanûsa Atlantîk ; li başûr Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk bi tengava Cîbraltarê hev ve tên girêdan ve tê sînor kirin. Cîbraltar koloniya Brîtanî li beravên başûr bi navçeya Kadîza Endulusê ve cîran e.

Navçeyên Endulusê 

Endulus di nav xwe de tê parva 6 paran kirin e. 
 Almería (Almeriya)
 Cádiz (Kadîz)
 Córdoba (Kordoba)
 Granada
 Huelva
 Jaén
 Málaga
 Sevilla (Sevîlya)

Bibîne 
Endulus

Herêmên Spanyayê
Nêriba Culagan

Nêriba Culagan () gundek navçeya Hênê ye. 10 km ji navendê dûr e. Hejmara malan 152 û ya şêniyan 897e. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Nêriba Eliyan

Nêriba Eliyan (), gundekî girêdayî navçeya Hênê ye. Ew û gundên Nêriba Melîkan () û Nêriba Wisifan () hatine yekkirin û niha xwediyê muxtariyeke hevpar in. Herwiha di nav gel de, navê herêma her sê gundan weke Nêriba Şeynan tê binavkirin. Hejmara xaniyên her sê gundan 200 e û ya şêniyan 1.039 e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Çavkanî 

Gundên Hênê
Dernan

Dernan, gundekî Hênê ye.
20 km ji navendê dûr e. 13 xanî li gund hene û şênî 77 kes in. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Rezên gund zêde ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Dilbê

Dilbe gundekî Hênê ye. 5 km dûr e. Hejmara xaniyan 134 e û şênî 1093 ne. Dibistan û nexweşxane hene. Ajel xwedî dikin û giraniya gundiyan li ser çandiniyê ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Çeman, Hênê

Çeman () gundekî Hênê ye. 8 km ji Hêniyê dûr e. Sê mezrayên wî hene: Xeybiyan, Hewdiyan û Kanîkewan. Hejmara xaniyên gund 192 e û ya şêniyan 1084 e. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniyê re mijûl in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Hûrê

Hûrê () gundek Hênê ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e.

Gundekî dîrokî ye. Ji dema hûriyan ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji serdema kevir ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: Bateyt () û Engul (). Di sala 2006an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê kurmancî dipeyivin.

Gundên Hênê
Babîx

Babîx () gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Enehîr mezra ye. Hejmara xaniyan 45 e û şênî 312 ne. Dibistan xerab bûye. Ajêl xwedî dikin û çandiniyê dikin.

Gundên Hênê
Seyar

Seyar () gundek Hênê ye. 23 km ji navendê dûr e, muxtarî li wir e. Aryewgewr, Binzixur, Hewsel û Gurtşix jî mezra ne. Hejmara xaniyan 92 ye û ya şêniyan 572 ye. Dibistan hatiye girtin. Ajel xwedî dikin, bazirganiya ajelan dikin û çandiyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Qedişt

Qedişt () gundek Hênê ye. 9 km ji navendê dûr e û muxtarî ye. Kokî (), Hûrik (), Feynter (), Goma Hecî Mihemed û Mala Hecî Îbrahîm jî mezra ne. Li gund 148 xanî hene. Şêniya gund 883 ye. Dibistan û nexweşxane herdu jî girtî ne. Zarok diçin li gundê nêzîk perwerde dibînin.

Gundên Hênê
Comayîk

Comayîk () gundekî Hênê ye. 8 km ji navendê dûr e. Gaban mezra ye. Hejmara xaniyan 11 ye û 61 şênî li gund dijîn. Dibistan girtiye. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Sipir

Sipir, () gundek Hênê ye. 5 km ji Hênê dûr e. Heşt mezrayên Sipirê hene: Silêmana, Xeydiya, Kerran, Gomon, Tilan, Goma Salih, Goma Bazîd û Goma Elo. Hejmara xaniyan 192 ye û ya şêniyan 1191 e. Dibistan heye. Ajel xwedî dikin. Çandiniya genim û ceh dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Zinkelînî

Zinkelînî () gundekî Hênê ye. 21 km ji navendê dûr e. 56 xanî lê hene û şênî 301 in. Dibistan heye. Ji derî ajel xwedî kirinê li vir çandiniya pembû û titûnê jî tê kirin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Risnî

Risnî () gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyên gund 81 e û ya şêniyan 469 e. Dibistan girtiye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Nêriba Topalan

Nêriba Topalan () gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Bi navê Laboyûn () û Melayîm () du mezrayên Nêriba Topalan hene. Hejmara xaniyan 132 e û ya şêniyan  749 e. Dibistan heye. Çandiniyê dikin û ajel xwedî dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Tewîl

Tewîl () gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Goma Hecî îbrahîm mezraya Tewîlê ye. Hejmara xaniyan 106 û ya şêniyan 545 e. Dibistan girtî ye. Çandiniyê dikin.

Gundên Hênê
Tiletîn

Tiletîn () gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyan 119 ye û ya şêniyan 676 e. Dibistan heye. Nexweşxane girtî ye. Ji derî ajêl xwedî kirinê çandiniyê dikin.

Gundên Hênê
Şelê

Şelê () gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Bi navê Cahîd () mezrayeke wê heye. Hejmara xaniyan 59 e û ya şêniyan 507 e. Ji derî ajel xwedî kirine , fesûlyê gund bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Mîrektiya Mukriyan

Herêma Mukriyan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) e.

Taybetî ji bo herêmên Kurdnişîn yên başûrê Rojhilata Azerbaycanê tê bikaranîn. Ev herêm ji Şino dest pê dike û heta Bokan diçe. Di vê herêmê de Bajarê Şino, Nexede, Serdeşt, Pîranşar, Mehabad, Miyanduaw, Bokan hene.

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Şerê Dimdimê
Xanedanên kurdan
Mukriyan, Hênê

Mukriyan () gundekî Hênê ye.

Ji Hêne 6 km dûr e. 230 mal in, 1332 şênî ne. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniye re mijûl in. Rezên wan bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Gundên Hênê
Fenerbahçe SK (futbol)

Fenerbahçe yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1907'a de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigehek bi navê Yarigeha Şükrü Saracoğlu ya Fenerbahçe () ye. Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Stenbolê ye. Heya niha 19 carî şampiyoniya Sûper Lîga yê Tirkiyeyê bidestxistiye.

Pozîsiyon 2019/20

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Fenerbahçe
 rûpela piştevanî

Yaneyên futbolê ji Stembolê
Avabûnên 1907an
Fenerbahçe
Ali Şen (karsaz)

Ali Haydar Şen, karsaz, serokê tîma fûtbolê Fenerbahçe ya Tirkiyê yê berê ye. Li Sirbistanê hatiye dinyayê û bi eslê xwe Boşnak e.

Di nava salên 1981-1983 û 1994-1998î de seroktiya klûba Fenerbahçeyê kiriye. Wekî karker çûye Danîmarkayê û li wir ji aliyê aboriyêve xwe bipêşxistiye. Yek ji karsazên mezin ên Tirkiyê ye.

Karsaz
Fenerbahçe
Yaneya Jîmnastîkê ya Beşiktaşê

Yaneya jîmnastîkê ya Beşiktaşê (), BJK an bi kurtî Beşiktaş yek ji yaneyên werzişê yên Tirkiyeyê ye. Yaneya Beşiktaşê ya futbolê tîmeke navdar a Tirkiyê ye û bi deh salan e bi Galatasaray, Trabzonspor û Fenerbahçeyê re dikeve pêşbirka şampiyoniyê.

Di lîga 1em a Tirkiyê de cih digire. Yek ji sê tîmên mezin ên Stembolê ye. Di sala 1903'an de hatiye damezrandin û xwedî yarîgeha bi navê Arenaya Vodafoneyê () ye.

Serokê wê yê niha Ahmet Nur Cebî û rahênerê wê jî Şenol Güneş e.

Malperên têkildar 
  Malpera fermî ya BJK

Werziş li Stembolê
Yaneyên futbolê ji Stembolê
Kajûya jorîn

Di anatomiya mirov da, çeneyê jorîn, erzînkê jorîn, çenê jorîn, argûşkê jorîn , kajûya jorîn an jî lama jorîn (bi latînî: os maxilla) yek ji hestiyên kiloxî ye. Kajûya jorîn yek ji wan hestiyan e ko dêmî pêkdiînin. Ew li bin hestiyê hinarikê ye û di nava wê da valatiyeke mîna şkeftan heye ko jê ra dibêjin berîka kajûya jorîn. Sînûs li herdu hestiyan da hene.

Anatomiya kajûyê jorîn

Erka kajûya jorîn

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hestiyên ser û stû
Anatomiya dirên
Bahoz Erdal

Bahoz Erdal (Fehman Hiseyn), ji 2004an heta 2009an fermandarê giştî yê HPGê (Hêzên Parastina Gel) bû. Dr. Bahoz Erdal ji başûr rojavayê Kurdistanê ye. Piştî Bahoz Erdal re, Nûredîn Sofî bû fermandarê nû yê HPGê.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
HPG
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1969
Leşkerên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Heşhaşî

Heşhaşî an jî heşhaşîtî (bi erebî: الحشاشون, al-hashashîn, pirjimer: al-hashâshiyûn an الاسماعيليون, îsmaliyûn) terîqeteke şiî ya îsmaîlî ya ku ji aliyê Hesenê Sebah hat avakirin. Dibêjin ku, navê wan ji wateya xaşxaş, haşhaş, ango xaşxaşk de hat afirandin û wan di navbera 1080 û 1270an de bi hinekên navdar ve gelek kes kuştî bûn. Ew wateya haşhaşîn ji pê re bi destên xaçperestan û Marco Polo (di sala 1271ê de) li Ewropayê jî hat bihîstin û bi cudayiyên biçûk re wek assassin (anku, mêrkuj) derbasî zimanên Ewropayê bû. 

Gorî gotinên wê demê Hesenê Sebah fedayiyên xwe li ber mêrkujiyan bi xaşxaşk serxweş dikirin û dû re dişandin mêrkujiyan. Ji bo wan gotinan ew di nava gelê Sûrî û Misirê de wek heşhaşî dihatin binavkirin û ji pê re jî ev nav ji wan re ma. 

Îsmaîlî zavekî şiî di 770an de hatibû avakirin û heşhaşîtî terîqeteke îsmaîlî bû. Heşhaşî bi Hesenê Sebah ve tev li kela Elemûtê bi cih bûbûn û li wir di bin destên Sebah de fêrên leşkerî û olî didîn. Fedayiyên heşhaşî bi gelemperî ji pê mêrkujiyê re dihatin kuştin. Lê ji bo wan ew bedkujiyan wek tevgereke pîroz didîn li wê re xwe feda dikirin. Armanca wan, bi gelemperî, kargerî destxisitina şiayan bû û ji bo vê yên qetl dikirin jî bi giştî karbidestên sunî bûn. Wan wezîrê selcûqî Nizam el-Mulk kuşt û çend caran hewl da bedkujî ji Selahedînê Eyûbî re jî bikin, lê ew ji mêrkujiyên wan filitî bû. 

Li dema Reşîd ed-Dîn heşhaşiyan di navbera 1150an û 1193an de li Mesyafê (Sûrî) mêrkujiyên mezin kirin. 

Navdartirîn mêrkujiya wan a herî pêşîn di 1092an de ya Nizam el-Mulk bû. Di 1122an de wezîrê fatimî yê el-Efzel; di 1124an de jî qadiyê Bexdayê Ebû Seîd el-Herewî kuştin. Wan di wê demê de hin xaçperestan li xakên pîroz jî kuştî bûn. Di 1152an de Raymond II kargera Trablûs; di 1192an de Konradê Montferrat (Conrad del Montferrat); di 1242an de wan lawekî Cengîz Xan jî kuştin. 

Ji ber talankirina mongolan a sala 1256an a kela Elemûtê bizava heşhaşî ji hêz ket û belaw bû. Ji pê siltanê Baybarsê Memlûk ew bin dest kirin re jî heşhaşîtî êdî bi tunî di dîrokê de hat paqijkirin.

Çavkanî 
Îsmaîlî
Terîqet
Dîrok
Rêxistina bi dizî
Elemût

Elemût an keleya Elemûtê () kelayeke li ser girekî çiyayên Elburz, başûra Deryaya Mazenderan li Îranê ye. Nêzî bajarê Gazor Xan, li parêzgeha Qazwênê, derûdor 100 km dûrî Tehrana îroyîn e. Lê belê, îroj bi tenê xopanên keleyê dimînin. 
Ew kele di sala 840î de li 2.100 m bilindahiyê hatibûye çêkirin û ji bo vê yekê dagirkirina wê gelek dijwar bû. 

Di sala 1090î de kele ji aliyê terîqeta şiî ya îsmaîlî ya heşhaşiyan ve hat dagirkirin û ji bo demeke dirêj bû baregeh û zanîngeha wan. Kele ji aliyê van serdaran ve hat kargerkirin:

 Hesenê Sebah (1097–1124)
 Keye Buzurg Ûmîd Rûdbarî (1124–1138)
 Mihemed ibn Buzurg Umîd (1138–1162)
 Hesen ibn Mihemed (1162–1166)
 Nûredîn Mihemed (1166–1210)
 Celaledîn Hesen (1210–1221)
 Elaedîn Mihemed (1221–1255)
 Ruknedîn ibn Mihemed (1255–1256)

Hûlagû Xan di 15'ê berfanbera 1256an de li keleya Elemûtê bi leşkerê xwe yê mongolan şer kir û şikest û cardin gelek berhemên zanistî û quranên destnivîsar ên heşhaşiyan şewitandin.

Bibîne 
 Heşhaşî
 Hesenê Sebah

Çavkanî 

 Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8
 Zana Farqînî, Ferhenga kurdî-tirkî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Girêdanên derve 

Cihên dîrokî
Îsmaîlî
Hesenê Sebah

Hesenê Sebah (bi farisî: حسن صباح, Hasan-e Sabbah, bi erebî: حسن الصباح‎, Hassan aṣ-Ṣabbāḥ), (1034 li Qum, Îran - 1124) yek ji serokê terîqeteke Îsmaîlî bi navê Xaşxaşî tên zanîn. 

Hesenê Sebah li bajarî Qum hati bû dinê û ji pê re jî bi malbata xwe ve bara Rey kir. Kênge ew 17 salî bû wî zavê bav û dê ya xwe ber da û derbaza zavê Dozdeh Îmaman yê Şiayan bû û keta bin fermana dewleta şiî ya Fatimiyan. Li wir ew keta çavên xelîfeyî Fatimîyan û xelîfe ew şande Qehîreyê. Gorî gotineke Omer Xeyam, Nizam el-Mulk û Hesan tev li xoca fêr girtî bûn û ji hev re wiha soz ber da bûn: "Ger ku kî serketî bibe dike, ji yên din re jî piştgirî ye bike" . Gorî vê sozê Nizam el-Mulk bû wezîrê Selcûqiyan û Omer Xeyam û Hesenê Sebah jî anîna kargera selçûqiyan. Lê ji pê bûyereke re Hesenê Sebah ji aliya Malikşah hat heps kirin û bi cezaya îdamê hat ceza kirin. Lê ji pê têkîlahiyê Omer Xeyam re ceza hat rakirin û Hesan hat ji welat sûrgûn kirin. Hesenê Sebah li Qehîre di 1076an de der ket û ji pê gereke du salanê li ser Azerbaycan, Îraq, Mezopotamya, Kurdistan û Sûriyê re di 1078an de. 

Dema ew li Qehîreyê bû wî dewama xebatên xwe kir. Lê kênge ew ji aliya xelîfeyî Fatimiyan li wir hat heps kirin şunda ew li wir der ket û di 1090an bi peyayên xwe ve kelaya Elemûtê nêzî Deryaya Mazenderan dagir kir û heta mirina xwe li wir ma. Wan ji pê kela dest xwe xistin re bajarên dor kela jî dagir kirin. Lê kênge ew nûçeyan çû na Nizam el-Mulk û Malikşah wan du artêş şandina ser Hesenê Sebah, lê Hesenê Sebah bi peyayên xwe û bi endamên terîqeta Îsmaîlî ve kela xwe bi serketî parast. 

Kele di destê wan de ma heta ji aliya Hulagû Xan ve di 1254an de hat valakirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1034
Mirin 1124
Îsmaîlî
Faris
Jidayikbûn 1050î
Nizam Elmulk

Nizam Elmûlk Ebû Elî El-Hesan îbn Elî îbn Îshaq et-Tusi ( 
; bû 10'ê adarê 1018, mir 14'ê kewçêrê 1092) wezîrekî Selçûqiyan ê faris bû. Wî bin destên Siltan Alp Arslan û Melîk Şah de weziratî kir û ew yek ji wezîrên Selçûqîyanê herî girîng bû. 

Nizam al-Mulk li Radkan nêzî Tûs li Xorasan hati bû dinê. Ew di 1043an de keta kargera Selçûqiyan û di 1063an de ji aliya Alp Arslan wek wezîr da zanîn. 

Di dema Nîzamul Mûlk de Selçûqiyan aborî, çendayî û polîtîkî dema xweya herî rind dîtî bûn. Wî medreseyên bi navê wî wek Nîzamiye dihat navandinî ava kiri bûn. Ew medreseyan li Bexda, Xorasan, Mûsil, Besra, Nîşabûr û Îsfehan bûn. Wî pirtûkeke bi navê Sîyasatname nivisandî bû. 

Li pê bedkujiya wiya kênga ew ji Îsfehan de diçû Bexdayê ji aliya Xaşxaşiyan kirî re Selçûqiyan ji hêz de ket û ji pê re jî parva çend paran bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1018
Mirin 1092
Kesên sedsala 11an
Faris
Wezîrên Împeratoriya Selcûqî
Forbes (kovar)

Forbes Magazine kovareke aborî ye û li DYAyê tê weşandin. Di sala 1917'î de ji aliyê Malcolm Forbes ve bingeha wê hatiye avêtin. Kovara aboriyê ya herî serkeftî ye. Navenda wê li Fifth Avenue a New York City ye. 

Ev kovar salê carekê lîsteya kesên herî dewlemend û lîsteya jinên jêhatî diweşîne.

Malperên têkildar 

 Malpera fermî ya kovarê (îngîlîzî)

Kovarên DYAyê
Diyarê Kurd

Diyarê Kurd (navê wî yê dirust: Diyar Maran Sadîq) hunermendekî kurd e û ji malbateka huneriyê û kurê birayê hunermendê kurd Semir Sedîq e li Dihokê hatiye ser dinyayê li taxekê piçik dibêjinê taxê Şêlê. 

Xandina xweya seretay li qutabxana (Malta Seri) heta pola pêncemê bi rê ve bir û ji ber vegohastina mal û çona wan bu nav bajêrê Dihokê li taxê Reza. Paş pola şeşê re wî  xandingeha Sê Girka temam kir. Xandina xweya navencî li qutabxaneya Bizav xilas kiriye û berev xandina Amadeyê ve çû û li Amadeya Birayetî xandina xwe bi dumahîk îna.

Her ji zarokîniya xwe de hezeka wî ya gelek mezin ji bo helbest vehandinê û stran gotinê re hebû. Evça di vî demî de Şiya diwaneka helbesta dirost biket bi navê Demê xweşê dibîte xewin, lê mixabin ew nehatîye çap kirin û belavkirin. Lê de ê te çap kirin. Piş re jî di çend ahenga de li bajêrê Dihokê li salên 1996-2000 de kiriye. Her Wîsa li dezgehên radyo û hunerî kar kiriye. Sala 2000 de heta 2002 li welatê Swîsreyê li Luzernê maye û li 21ê kanûna paşîn a 2002an û ji ber karo berê neyê baş yê penaberiyê berev welatê Swêd ve çû û li bajerê Linköping Akengibo û li wirê şiyaye pişkdariyê biket. Di koma Mem û Zîn de. Ya ku bi serperiştiya mamoste Mihemed Umer û di wî demî da pişkdar bû. Di çend ahenga da li çend bajêrên Swêdê. Pişdarî di çend ahengên kurdî de li Swêdê kiriye. Wî di sala 2006an de li Stockholmê nasnama dîplom a ekonomî bi dest xwe aniye.

Di sala 2012an vegeriya Başûrê Kurdistanê û li radyoya Waar weko derhêner kar kir û li televîzyona Waar berpirsê pişka zarokan bo û li wi demi nêziki 35 stranên zaroka  bi awazên xo berhem înan û paş li sala 2015 carekdin vegeriya Ewropayê lê ev carê westa welatê Keyaniya Yekbûyî kir û nihe li London a paytext akincî ye.

Berhem 
1 album ya hey bi navê Barovên Eşqê. Ev albume Li studyoya Deng û Reng hatye drostkirin bi harîkarya muzîkjenên kurd û tirk, albuma Barovên Eşqê li sala 2009 belafbo.

Ew album ya pêkhatye ji peyvû awazên van hunermenda: Edîb Chelkî, Sîyar Bamernî, Mihsin Quchan,Hessen Şerîf, Emîr Sedêq, Rondik Bamernî, Filklur.
li sala 2014 stranek li ser şehîdan tomarkir bi renge doqoli li gel hozanvan Helgord qahar bi nave  SHEHID 
Her wisa her di sala 2014 straneka doqoli bi nave  KURDISTANIM  Li gel Solin Bedel tomarkir ..
Li sala 2015 srodeka Nishtimani tomarkir bi nave  KURDISTAN  u ev berheme hemi weko video klip li kenalen kurdi hatene xar...
Dimahik stran hatiye klip kirin strana  WEXERA DWIR  
Her wesa komeka stranan jibo zarokan drostkrine li sala 2013-2015 ko dibine 35 stran u ji wan stranan disa straneka zarokan li gel Solin Bedel tomarkirye bi nave  STER STEROKE

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Wezîr

Wezîr () unvaneke duyem kargerê ji aliya dewletên îslamî dihat bikaranîn bû û gorî dijwera xwe ew ji pê siltan, xelîfe, emîr an Melîk re dihat. 

Wateya Wezîr ji zimanê kurdî de tê ye girtin . Ew di farisiya berê de wek vecir bû. Va ûnvana herî pêşin dema Xanedana Ebasiyan ji aliya xanêdanê wezîrayê farisî  Barmakiyan hat bikaranîn bû.  

Ew di kurdî de îroj ji bo endamên kabîne re tên bikaranîn. Di Împeratoriya Osmanî de ewk Wezîrî Azam ango "wezîrê mezin" dihat bikaranîn.

Serokên hikûmetê
Nasnavên esilzade
Nasnavên osmaniyan
Dîroka Îranê
Dolar

Dolar (bi îngilîzî: Dollar) navê diravê gelek welatan e. Pirranî dolara DYAyê ango USD (United States Dollar) bibîrtîne.

Dolara DYAyê 
Yek ji diravên ku herî pirr tên bikaranîn. Nîşaneya wê ev e: $. Nêzîkê 750 milyar dolar di piyasa cîhanê de li gerê ye. Nêzîkî 60% dolara DYAyê li derveyî vê welatî ye. Gelek welatan wekî diravê xwe yî fermî pejirandiye.

Dîroka Dolarê 
Cara pêşîn ji bo bicihanîna pêdiviyên artêşa brîtanî di sala 1690î de li koloniya kendava Massachusetts hatiye çapkirin. Di 1739ê de li çapxaneya Benjamin Franklin li Fîladelfiya bi dîmenên xwezayî û bi teknîkên çapkirinê yê li dijî sextekariyê hatiye nûkirin. Bikaranîna dolarê 1764î de ji aliyê brîtaniyan ve hatiye qedexekirin. Ev qedexe heya 1775î didome. Ji wê salê heya niha gelek cureyên dolarê hatine çapkirin.

Malperên têkildar 
 Malpera çapxaneya Dolarê
 Dravê Zêrîn 

Cureyê diravê
Pere
DYA
IKEA

IKEA International Group fîrmayeke mobilyayê ya mezin a navneteweyî ye. Li 43 welatî birêxistinî bûye û bi 235 kargehên xwe yek ji fîrmayên mezin ên cîhanî ye.

Di sala 1943'î de ji aliyê Ingvar Kamprad ve ku wê demê 17 salî bû li Älmhult, hate damezirandin. Ango bingeha fîrmayê Swêd e. Gorî statîstîkên 2006'î 104.000 xebatkarên wê hene û butçeya wê 17,3 Milyar EUR (2006) e.

Malperên têkildar 

 Malpereke IKEAyê

Fîrma
Swêd
Hêlên bayê

Ziryan
Bayê weşt
Bayê şûr
Bayê reş
Bayê kur
Bayê xerbî

Lîste
Erdnîgarî
Bûyerên hewayî
Yaneya Werzişê ya Galatasarayê

Yaneya werzişê ya Galatasarayê ( an jî Galatasaray) yek ji yaneyên werzişî yên Tirkiyê ye. Navenda wê li Stenbolê ye û bêhtir bi tîma xwe ya futbolê tê nasîn. Wekî zimanê kolankî jê re "Cîm bom" jî tê gotin.

Di sala 1905'î de ji aliyê Ali Sami Yen û hevalên wî ve hatiye damezirandin û heya niha 20 carî şampiyoniya lîga 1'ê ya Tirkiyeyê bidestxistiye. Bi navê Yarîgeha Ali Sami Yen ()

Yaneya futbolê ya Galatasarayê herwekî di qada YE û navneteweyî de dilîze û heya niha gelek serkeftin bidestxistiye.

Malperên têkildar 
 Malpera fermî ya Galatasarayê
 Galatasarayê Nûçe

Yaneya werzişê
Werziş li Stembolê
Şevçira

Şevçira bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Şevçira bernama chandî u hunerî, di bernama de hunermend, sitranbêj û musîqajen beshdarî dikin  di nav bernama de kurteşanoyên mîzahî Hindik lê Rindik - TV HLR tê pêşkêş kirin.

Bernameya Roj TV
Pirtûkxaneya cDNA

Pirtûkxaneya cDNA, cDNA library, ev pirtûkxane bi rûnivîsên temamkera mRNAyê xanikê ragirtî ye.

Biyolojî
Pejbûna xanikê

Pejbûna xanikê, Cellular oncogene, cînekî normal ku dema diguhore yan çewtîkî diderbirre ji avakirinê tîrare beşdar dibe.

Biyolojî
Nawendiyên jêder

Nawendiyên jêder, Centers of origin, şûnên li dinê ku pîrtirin çandinên taybet hatin nas kirin.

Biyolojî
Olê binge

Olê binge, Central dogma, ramana toviya Fransîs Krîk : nav siruştê da, agahdariya cînetîk bi gelemperî ji DNA, piştre [RNA], heta protîn diçe

Biyolojî
Perewnawîtî

Perewnawîtî, Centrifugation, cudakirina gerdan gora qebarên yan xestiyên xwe bi xêra hêzên wêveyî nîvekê ye. Ev hêz bi soreka [rist]inê helhênan e. Ew hêzan heta çend sed hezar hêzê kêşanî di perewnawîtî bêqam da digehişte.

Biyolojî
Sentromer

Sentromer (bi înglîzî: centromere) beşek ji zincîra ADNyê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran  wekî xala girêdanê kar dike. 

Di qonaxa metafazê ya debeşbûna xaneyê de kromozom ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin.

Peyva sentromer ji du peyvên grekî pêk tê, “kentron” û “meros”. Wateya kentron “navend” e, peyva meros jî ji bo peyva “beş” tê bikaranîn. Li gel peyva sentromerê, di kurdî de ji bo vê pêkhateyê peyva “navendebeş” jî tê bikaranîn.

Sentromer di qonaxa metafazê de ,ango di kromozomên metefazê de baş xuya dibe. Kromozomê asayî yek sentromer lixwe digire.

Beşa sentromerê ya ADNyê bi cota nukleotîdên A-T dewlemend e. Her yekê kromotîdên xwîşk bi duhendebûna ADNyê çê dibin, loma kopyayê hev in. Kromatîdên xwîşk bi navbeynkariya kînetokorê (bi înglîzî: kinetochore),di xala sentromerê de bi hev ve girêdayîne. 

Kînetokor proteînên bi şeweyê xapleyî ne. Her kromozom du kînetokor lixwe digire, her yekê wê di xala sentromere de bi kromotîdêk xwîşk ve giridayî ye. Kînetokor di navbera sentromer û rîşalên teşiyê de cih digirin..

Dema dabeşbûna xaneyê de rişalên teşiyê di xala kînetokorê de hildiweşin û kurt dibin bi vî awayî kromatîdên xwîşk ji hev diqetin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin.  Ango Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin. 

Li gor cihê sentromerê, çar corê kromozoman heye.

Kromozomên ko sentromer di naverastê wan de cih digire, wekî kromozomên metasentrîk (bi înglîzî: metacentric chromosome) tên navkirin. 

Heke sentromer li kotahiya kromozomê de be,vê gavê ev kromozom wekî kromozoma telosentrîk (bi înglîzî: telocentric chromosome) tê navkirin. 

Hin caran jî, cihê sentromerê di navbera naverast û koatahiya kromozomê de, nêzîkê kotahiya kromozomê de ye, vê gavê ev kromozom wekî kromozoma akrosentrîk (bi înglîzî: acrocentric chromosome) tê navkirin. 

Herwisa heke sentromer ne di naverastê lê nêzikê naverastê de cih bigire îcar şêweyê kromozomê wekî kromozoma submetasentrîk (bi înglîzî: submetacentric chromosome) tê navkirin.

Çavkanî 

Biyolojî
Dermankirina kîmyayî

Dermankirina kîmyayî, chemotherapy, dermankirina bo tîrav e. Di vê çarê da, kîmyayên jehrî nav xanikên pejbûnî pêşkêşkirî ne.

Bijîşkî
Kloramfenîkol

Kloramfenîkol, Chloramphenicol, zîndedijekî ye ku legel çêkirina protîn re têhelkêş dike.

Derman
Kromatîd

Kromatîd, en:Chromatide, du parçe ya kromozomê ducarîkrî ne. Ew, di dema dabeşbûna dirêjkî ya xaneyê û dabeşbûna nîvekî, bi sentromer re girê didin.

Biyolojî
Vîdon

Vîdon, bîdon alaveke veguhastinê, transportê ye û pirranî ji plastîkê tên çêkirin.Di gelek forman de tên çêkirin û gorî bikaranîna xwe drûvên wan tên dayîn.

Hin cureyên bikaranînê

Bîdonên avê
Bîdonên benzîn û madeyên petrolê
Bîdonên bo madeyên kîmyayî
Bidon bo şerabê

Otoyên veguhastinê
Dagirtok
Teknîk
Zeyniye Öner

Zeyniye Öner (jdb. 1960 li Qoser a parêzgeha Mêrdîn) seroka şaredariya Ewêna Stewrê yê Mêrdînê ye.

Dibistana seretayî qedandiye û xwedî 10 zarokan e. Di nava refên partiya DEHAPê de ketibû hilbijartinê û bi dengdayina 90 % bûbû seroka şaredariyê.

Şaredar
Terîqet

Terîqet an jî holdarî têgiyeke ji wûşeya erebî Tarîqat () (erebî gelejmêr turuq, ) de hat afirandî ye û tê ye maneyê rê. Lê di Îslam de ew ji bo salixdana milên oliyên tev kom bûn tê bikaranin. Endamên terîqetan hin caran wek sofî an derwêş tên salixdan.

Dîrok 
Gorî pir dîroknasan terîqetan bi sedsala 12'an Ebdulqadirê Geylanî re dest pê kirî ye û pêyçûnên wî wek Qadîrî tên navandin. Li wê bêtir hin terîqetên binav Yesewî, Rifaî, Mewlevî, Bektaşî,  Neqşîbendî û Helvetî ne.

Îslam
Festîval

Festîval, peyveke latînî ye û ji bo çalakiyên pîrozkirinê yên birêkûpêk tê bikaranîn. Di Kurdî de bo festîvalê cejn, îd, pîrozbahî tên bikaranîn. 

Birêkûpêk ango divê pîrozkirin berdewam be û dem, cih an dîroka wê kivşe be yan bi biryarê were kivşekirin. Festîval pirranî ji bo pîrozbahiyên herêmî tê bikaranîn. Cara pêşîn di sedsala 12emîn de wekî bêje hatiye bikaranîn. Lê pîrozbahiyên mirovan gelek kevn in. Li Misira kevn pîrozbahiyên keyan (fîrawûn) navdar bûne.

Cureyên festîvalan, cejnan 

Fîlmfestîval / Festîvalên fîlmên kurt 
Foodfestival ango festîvalên xwarinê
Festîvalên hunerê 
Festîvalên wêjeyî 
Mûzîkfestîval 
Sportfestival, festîvalên werzişê 
Festîvalên şanoyê 
Festîvalên dans û govendan
Festîvalên taybet ên herêmî

Festîvalên Kurdan 

Newroz
Kosegelî (Gaxan, Kalê sersalê)
Festîvala Ciwanan a Mazlum Doğan
Festîvala Kurd li Ewropa
Festîvala Zebeşan a Amedê
Festîvala Mûnzûr
Festîvala Girê Kox a Gimgimê
Beranberdan

Festîvalên olî 

Cejna Qurbanê
Cejna Remezanê
Noel (Krîstmas)
Çarşemiya xêrê

Çand
Festîval
Pîrozbahî
Fîlm

Fîlm an jî "'Niwênt"' , ji teknîka tomarkirina wêneyên bi liv (tevger, hereket) û dengpêvekirina wan pêk tê. Di sînemayê (kîno) de bingeha xebatê digire. Di serdema nû de teknîkên fîlm û fîlmkişandinê, anîmasyon hwd gelek bipêşketine.

Dîroka niwênt 

Bihereketkirina wêneyên du ber di sala 1860'î de gengaz dibe. Alaveke hate çêkirin ku tenê dema mirov wekî dûrbînê lê binêriya dikaribû temaşebike. Bi gelek ceribandinan di sala 1880'î de bingeha teknîka îro hate avêtin. Fîlmê bi naverok ê yekê Le Voyage dans la Lune (Rêwîtiya heyvê) bi heman teknîkê di sala 1902'î de ji aliyê Georges Méliès ve hate çêkirin.

Gotarên têkildar 

 Anîmasyon
 Sînema (Kîno)
 Afîşên sînemayê 
 Hollywood 
 Fîlmên Kurdî

 !
 !
Reşîdê Kurd

Reşîdê Kurd (jdb. 1910 - m. 20ê kanûna paşîn 1968) helbestvanekî kurd e, lê belê ew bêhtir bi xebatên xwe yên rêzimanî li ser zimanê kurdî tê naskirin.

Jiyan 
Reşîdê Kurd di sala 1910an de li gundê Rewşatê li navçeya Dêrika Mêrdînê tê dinê. Ew xwendina xwe li Dêrikê, Mêrdînê û salekê jî li Qonyayê temam dike. Piştî kutakirina xwendina mamostetiyê ya sala 1930yî bi çend mehan tê girtin lê ew ji girtîgehê direve. Ew di 1940î de derbasî Sûrî dibe û piştî demekê li Amûdê bi cîh dibe.

Jiyana Reşîdê Kurd di nav siyaset, zor û zehmetî di nav girtîgehan û sirgunkirinê de derbas bû. Ew di sala 1949an de bi nexeşiya kesebê dikeve û nexweşî her ku diçe xwe li wî dipêçe. Berê ku bimire dibêje: "Pir kar û barên min hene ku ez bikim, min ew hê nebirine serî. Na gerek ez niha nemirim. Gerek ez vegerim baxçeyên Dêrikê, ku min ji mêj ve bêriya wan kirine, paşê bila mirin were" Lê nekarî veger.

Wî di helbestên xwe de, taybetmendiyên dengê birseran baş li hev aniye û bihîstiyariyeke nû aniye helbesta kurdî. Ew zêdetir bi pirtûka helbestan a bi navê "Ez" tê nasîn.

Reşîdê Kurd di 20ê kanûna paşîn sala 1968an de jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Festîvala Fîlman a Stembolê

Festîvala Fîlman a Stembolê () festîvalek e fîlman a navneteweyî ye û her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê de li bajarê Stembolê tê lidarxistin.

Cara pêşîn ji aliyê cûntaya leşkerî ya ku ji salên 1980 - 1983î de li Tirkiyê desthilatdar bû ve bi navê "Festîvala Stembolê" di sala 1982î de hatibû lidarxistin. Armanca leşkeran a sereke, rexneyên derveyî yên li artêşa Tirk hinde kêm bikin û rewşa Tirkiyê ya awarte, wekî normal bidin nîşandan. Lê tenê 6 fîlm tevlî vê festîvalê dibe. Bi gelek ceribandinan di sala 1989î de ev festîvala han kewa xwe digire û dibe navneteweyî.

Çavkanî

Malperên têkildar 

Malpera fermî ya festîvalê 

Sînema
Festîvalên fîlman
Laleya Zêrîn

Laleya zêrîn () navê xelata Festîvala Fîlman a Stenbolê ye. Her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê ev festîval tê lidarxistin û xelatan dide.

Fîlmên ku xelata Laleya zêrîn wergirtine:

Malperên têkildar 

fermî ya festîvala fîlman a Stenbolê

Fîlmfestîval
Koma Gulên Xerzan

Koma Gulên Xerzan ji yek komên mûzîkê yê kurdî ye.

Kom di sala 1989'an de li Stenbolê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala 1992'yan beşdarî Navenda Çanda Mezopotamyayê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li Tirkiyeyê û li gelek welatên Ewropa yê gelek deran konser dane.

Berhem 

 Rûkena Min
 Sonda Me
 Ji Bîr Nabin

Girêdanên derve 
 Koma Gulên Xerzan

Komên muzîkê yên kurd
Nicolaus Copernicus

Nicolaus Copernicus (polanî: Mikołaj Kopernik, bixwîne Mîkoway Kopernîk) (1473-1543) stêrnasê polandî ko jibo bîrdoza xwe ko dibêjit roj li navenda kerxeka bazneyî da ye û erd li ser wê kerxê di heyama salekê da doreke li dor digerit û di şevanrojekê da li dor xwe dizivrit.

Zanist
Cîbraltar

Cîbraltar an jî Gîbraltar navçeyeke Brîtanyayê ser deryayî ye. Ew li beravên başûra nîvgirava Îberî bakura Tengava Cîbraltarê ye. Rûerda weyê 6.543 km² ye û sînora navbera Spanya û Cîbraltarê 1,2 km û ew sînora dewleteke yê herî teng e. Nifûsa Cîbraltarê nêzî 28.000 kesan e.

Dîrok 
Cîbraltar navbera 1501an û 1704an de bi Spanyayê ve girêdayî bû. Di 1704an de komkeştiyên Holenda û Britanyayê Cîbraltar dorpêç kir. Di 1713an de Spanya pejirand ku bila ew dera ya Brîtanyayê be. Lê gorî hewşewa peymana ger ku Brîtanya wê navçeyê terk bike, li ber gîşkan Spanya dike wir hundura xakên xwe bike. Gelek caran Spanya ew dera xwest jî Brîtanya ew lêwegerand. Di referandumeke di 2002an de ji bo bila navçe hundura Spanyayê be an nebe de gelî Cîbraltarê nêzî bi tunî bi %98,97 kesan got ne.

Herwiha 
 Tengava Cîbraltarê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Kargera Cîbraltarê

Keyaniya Yekbûyî
Ser deryayî

Ser deryayî (îng: overseas) wetayeke ji bo xakên an navçeyên bi welatekî ve girêdayî, lê bi navendê xwe ve bi deryayan veqetî re tê gotin. Di lîteratûra dewletan de ew herêmên ne li xakên bingehiyên dewlet li ser re tê gotin. Wekok Guayanaya Fransî herêmeke Fransayê, Gibraltar jî herêmeke Brîtanyayê ser deryayî ye.

Erdnîgarî
Tariq bin Ziyad

Tariq bin Ziyad () (bû 670; mir 720) serdarekî misilman yê bi eslî xwe berberîyî nîvgirava Îber di salên 711–714an de dagir kirî bû. Tariq leşkerek û komandantekî Musa ibn Nusayr bû. Wî navbera 703–714an de parzgerî ya Îfriqiye kirî bû. Tariq bin Ziyad di 711an de bi artêşeke ji nêzî 7000 kes de pêk dihatî ve ser Tengava Cîbraltarê re derbaz bû û êrîşa Gotên Rojava kir. Ew çiyayê li beravên tengavê wek Cîbraltar (bi erebî: Cebel et Tariq, "Çiyayê Tariq") hat navandin û ji pê re navê tengavê jî wiha ma. Artêşa Tariq Gibraltar di 28'ê adarê de dagir kirin.

Tariq ji pê destekeke bi 5000 leşkeran re keyê gotên rojava Roderich 711an de bin xist. Ji pê re jî nîvgirav bi piranî wek bajarên Kordoba û Málaga demeke kurt de dagîr kirin û dewleta Endulusê saz kirin. 

Berber
Endulus
SînemaTeka Kurdî

SînemaTeka Kurdî bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Sînema Teka Kurdî basa fîlmên kurdî dike, ku gehejtine rejeyekê serkeftinê li naw qada navnetewî. Çêkerên wan fîlman bi bînere wan dide nasandin. Ji xêncî belgêwar û dukomentera ku ROJ TV xwe amade dike, bi dokumenten li Ewropa jî bernamêyen xwe hej devlemendtir dike.

Bernameya Roj TV