nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Çiyayên Qefqazê

Qefqaz an Qefqasya an jî Rêzeçiyayên Qefqasyayê (bi rûsî: Кавказ, Qavkaz, bi gûrcî: კავკასიონი, Qavqasioni) rêzeçiyayeke 1.100 km dirêj e, di rojava-bakur rojava de berve rojhelatê başûrê rojhelat navbera Deryaya Reş û Deryaya Mazenderan rêz dibe ye. Bilindahiya wan çiyayan heta 5.642 m heye û geşa ser xakên Rûsya, Gurcistan, Ermenistan  û Azerbaycanê ne.

Çiyayên Qefqazê yên Mezin 

Qefqazên Mezin 1.100 km dirêj û heta 180 km fireh in.

Qefqazên Mezin ji wan çiyayan de pêk tê: Qefqazên Deryaya Reş 600-1.200 m bilind, Qefqazên Çiyabilind bi çiyayên xweya herî bilind Elbrus, Şara û Kasbek (heta 5.642 m) û Qefqazên Mazenderan (500-1.000 m).

Çiyayên Qefqazê yên Biçûk 

Li 100 km başûr Qefqazên Biçûk li ser xakên Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê dirêj dibin. Çiyayê Qefqazên Biçûk ên herî bilind Gyamyş (3.724 m) e.

Çiyayên Qefqazê

Elbruz (5.642 m), Rûsya
Dîş Tau (5.203 m), Rûsya
Şara (5.201 m), Rûsya/Gurcîstan 
Koştan Tau (5.150 m), Rûsya
Pik Puşkin (5.100 m), Rûsya 
Dzangî (5.058 m), Rûsya/Georgien
Kasbek (5.047), Rûsya/Gurcîstan
Mizhirgi (5.025 m), Rûsya 
Katîn  (4.974 m), Rûsya 
Şota Rustaveli (4.960 m), Rûsya
Borovikovs topp (4.888 m), Rûsya
Gestola (4.860 m), Rûsya
Tetnuld (4.858 m), Gurcîstan
Uşba (4.695 m), Gurcîstan
Uilpata (4.638 m)
Tebulosmta (4.493 m), Çeçenya
Bazardüzü (4.466 m), Azerbaycan
Sachdag (4.243 m)
Dombai (4.046 m), Gurcîstan/Rûsya
Gyamîş (3.724 m)

Welat

 Ermenistan
 Azerbaycan
 Gurcistan
 Rûsya

Bibîne
 Qefqasya

Rêzeçiya
Qefqasya
Parêzgehên fizîyografîk
Qefqasya

Qefqaz an Kafkasya navçeyeke li dor rêzeçiyayê Qefqazê bi gelemperî li ser xakên Rûsya, Gurcistan, Azerbaycan û Ermenistan de dimê ye. Ew di navbera li rojava Deryaya Azov û Deryaya Reş, li rojhelat Deryaya Mazenderan, li bakur rêzê Manît û li başûr sînorên Tirkiye-Gurcistan û Tirkiye-Ermenistan de dimê ye. 

Qefqaz ji navê çiyayên Qefqazê de tê.

Bibîne 
 Çiyayên Qefqazê
 Zimanên qefqazî
 Kurdên Qefqasyayê.
Deryaya Azov

Deryaya Azov an Deryaya Azak (bi ûkraynî: Азовське море, Azovske more, birûsî: Азовское море, Azovskoye more) deryayeke li rojhelata Ewropayê bakura Deryaya Reş e. Azov bajerekî di devikî çemê Don de navê xwe daye wê deryayê ye. Ew deryayeke kêlekê Deryaya Reş e.

Erdnîgarî 
Li rojavaya Deryaya Azov Ûkrayna li rojhelat jî Rûsya heye. Nîvgirava Kirim û Nivgirava Taman Deryaya Azov ji Deryaya Reş vediqetî ne û di ser Tengava Kerş re digêhî ne hev. 

Pîvana rûya derya 38.000 km² û kûrahiya herî mezin 15 m tenê ye.

Çemên talê dibin 
Du çemên girîn tala wê dibin: Don û Kuban. Ji bo ew deryayeke biçûk e û ew çeman talê dibin şorahî xwe enca ji çaran yeka Deryaye Reş e.

Galerî 

Derya
Nîvgirava Taman

Nivgirava Taman nîvgirava li navçeya Krasnodarê ya Rûsyayê ye. Ew li bakur bi Deryaya Azov, rojava Tengava Kerçê û başûr jî Deryaya Reş tê sînorkirin. Di rojava-rojhelatî de 30 km dirêjahî û bakur-başûrî jî 12,9 km firehiya wê he ye.

Çavkanî 

Nîvgirav
Tengava Kerçê

Tengava Kerçê tengaveke navbera Rûsya û Ûkrayna de ye ku Deryaya Reş û Deryaya Azov digêhîne hev.

Nîvgirava Krîmê di xakên Ûkrayna de û Nîvgirava Taman di xakên Rûsya de ji hev vediqetî ne. Dirêjahî ye wê nêzî 40 km û firehbûna xwe di dera herî teng de 4 km ye. Tengav bi navê bajarê ûkraynî Kerç binavkirÎ ye.

Çavkanî 

Tengav
Saint Vincent û Giravên Grenadîn

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Saint Vincent and the Grenadines 
Saint Vincent û giravên Grenadîn 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Saint Vincent û giravên Grenadîn || align="center" width="110px"|Arma Saint Vincent û giravên Grenadîn
|-
|align=center colspan=2| 
|-
|
|-
|Gotina Netewî|| Pax et JustitiaLatinî:Aşitî û dadmendî 
|-
| Zimanên fermî || Îngîlîzî
|-
| Paytext ||        Kingstown
|-
| Sîstema Sîyasî ||  Monarşî 
|-
| Serokkomar ||   Elizabeth II
|-
| Serokê hikûmetê ||   Ralph Gonsalves
|-
| Serxwebûn  ||  Otonomî  1969  
Serbixwe 27'ê kewçêrê 1979 
|-
| Srûda netewî:  ||  St. Vincent Land So Beautiful
|-
| Rûerd ||  388  km²
|-
| Nifûs ||103.000   2013 
|-
| Dirav ||Dollara Karîbîka Rojhelat
|-
| navçeya demjimêrî || UTC-4
|-
| Nîşana înternetê  || . vc
|-
| Koda telefonê     || +1 784
|-
|}Saint Vincent û giravên Grenadîn''' dewleteke ji giravan pêk hatiye û endama Commonwealth Realm e.

Erdnîgarî 

Ew dewletê di Karîbîk de di Giravên Îndiya Rojava de ji girava Saint Vincent û 32 giravên li bakura Grenadan, di Antîlên Biçûk de pêk tê ye. Grenada bixwe ne di giravên Antîlên biçûk de ye. Paytext û bajarê welatêyê herî mezin Kingstown e.

Gel 
Nifûsa dewletê 113.000 kes e.

Girêdanên derve 

 Malpera fermiya Kargere
İzzet Altınmeşe

İzzet Altınmeşe, (jdb. 1945 li Çîngûş, Diyarbekir) yek ji hunermendên ku awaz û stranên kurdî bi zimanê tirkî distirê ye.

Ew herçendî li Amedê ji dayik bûbe jî di 5 meheniya xwe de bi tevî malbata xwe koçberî Edeneyê bûne û li wir mezin bûye. Bavê wî porsaz (berber, porbir) bû û Altınmeşe jî fêrî berberiyê bûbû û dixebitî. Dengê wî xwedî oktaveke bilind û xweşik bû. Ev yeka han bala komeleya muzîkê ya gelêrî dikişand. Di sala 1963'yan de li wir dest bi xebata amatorî ya muzîkê dike.

Rola muzîkê di asîmîlasyona kurdan de 

Tê zanîn piştî damezrandina Komara Tirkiyê li Mezra (Elezîz), Edene, Erzirom û Meletîyê komel û akademiyên muzîkê tên sazkirin û karê wan yê fermî dizîn û vegotina awazên kurdî bû. Gorî sosyologê tirk İsmail Beşikçi van saziyan herwekî diziya çîrok, metelok, leyîstikên zarokan hwd jî dikir. Çanda kurdî bi zimanê tirkî dihate pêşwazîkirin û ev yeka han asîmîlasyon bileztir dikir. Lewra ew hest û cîhana kurdan bûn. Heger hest û cîhana kurdan bi zimanê tirkî dihate îcrakirin, diviyabû kurd fêrî zimanê tirkî bibana.

Komeleya ku Altınmeşe lê dest bi xebatê dikir, komeleyeka (Komeleya keran) wiha bû û peywira wê ya serekî asîmîlasyona kurdan bû. Tê zanîn Altınmeşe bi sedan stran û awazên kurdî werdigerîne tirkî û bi versiyona tirkî bi kurdan dide hezkirin.

Xelata Hunermendiya Dûgelê 

Ew di sala 1998an de bi xelata herî mezin ya dewleta tirk bo hunermendan, xelata Hunermendiya Dûgelê werdigire û xizmetên wî yên bêhempa bo asîmîlasyona kurdan bibersîv dike.

Hin stranên wî yên ji kurdî hatine girtin 

Esmerim - Esmera min (ji herêma Wanê hatiye wergirtin) 
Nazey - Nazê (stran ji Başûrê Kurdistanê hatiye wergirtin û bi eslê xwe soranî ye) 
De Get Bayburt - De here Bayburt (straneke ermenî ye û wergerandine tirkî) 
Kınayı Getir Aney - Hene bînin (straneke kurdî ye)
Saza Niye Gelmedin - Çima nehatî sazbendiyê (awazeke soranî ye, peyvên wê kirine tirkî) 
Sevdiğime Pişman Ettin - We ez poşmamê hezkirinê kirim
Fırat - Ferat (awazeke kurdî ye peyvên wê kirine tirkî)
Maden Dağı - Çiyayê Maden (awazeke kurdî ye peyvên wê kirine tirkî)

Stranbêj
Tirk
Kesên ji Amedê
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Mehdî Zana

Mehdî Zana (jdb. 1940 li Farqîna Diyarbekirê) siyasetmedarekî kurd e.

Di sala 1963î de dibe endamê TİP (Partiya Karkerên Tirkiyeyê) û him têkoşîna çînên bindest, him jî ya gelê kurd dide. Di sala 1978î de wekî endamekê serbixwe tevlî hilbijartinên şaredariya Amedê dibe û biserdikeve. Heya rûdana destdayîna artêşa tirk a desthilatdariyê di sala 1980î serokatiya şaredariya Amedê dike. Di cûntaya 1980î de tê girtin û zîndanîkirin. Ew zêdetirî 16 salan li zîndanê de dimîne. Di pêvajoya reş a Zîndana Amedê de ew jî li wir e û rastî hemî êşkenceyên hovane û barbarî tê.

Piştî derketina wî ya ji zîndanê derdikeve derveyî welêt û çû Ewropayê. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Swêd û Almanya serîlêdana wî ya penaberiyê napejirînin û ew li ser xebatên parêzeran li Fransayê mafê penaberiyê werdigire. Heya sala 2004î li menfîtiyê dimîne. Vegerî Amedê lê carek din ceza lê birin. Mecbûr ma careke din bi paş ve vegerî Swêdê. Ew niha li Swêdê ye.

Mehdî Zana bi Leyla Zana re zewiciye û bavê du zarokan e.

Berhemên Wî 
 Bekle Diyarbakır, 1991
 Sevgili Leyla Uzun Bir Sürgündü O Gece, 1995
 Çarşîya Silîva, 1999
 Ay dayê, roman, 2005
 Me helal bikin, 2000
 Parastina min, 2004
 Evîna dilê min, 1993
 La prison no 5 : onze ans dans les geôles turques, 1995
 Hölle Nr. 5 : Tagebuch aus einem türkischen Gefängnis, 1992

Kesên ji Farqînê
Jidayikbûn 1940
Çalakvanên kurd
Nivîskarên kurd
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Şaredarên Amedê
Fehmiyê Bîlal

Fehmiyê Bîlal (jdb. 1887 li Licêyê - m. 1967 li Amed) şoreşvanekî bû ku di serhildana Şêx Seîd de wekî sekreter cihgirtiye. Nivîskar, siyasetmedar û têkoşerekî navdar ê Kurd e. Bi navê Fehmiyê Licî jî tê naskirin. Hêj di temenciwaniya xwe de helbestan dinivîsîne û tevlî têkoşîna azadiya Kurdistanê dibe.

Piştî têkçûna serhildanê derbazî binxetê dibe. Di avakirina Xoybûnê de roleke mezin dileyîze. Ji ber ku fransî dizanibû, têkiliya tevgerên Kurd bi Ewropa re hêsantir dikir. Berhemên LaFontaine werdigerand û bi xwe jî helbest dinivîsand. Mixabin pirraniya wan kete destê dewleta Tirk û hatin tunekirin. Herwekî arşîva Şêx Seîd jî.

Li ser derxistina efûyê ya dûgela Tirk û ji ber hinde nakokiyên di navbera damezrênerên Xoybûnê, biryar digire û vedigere Bakurê Kurdistanê. Dûgela Tirk li ser soza xwe nasekine û wî digirin. Wî sirgûnê bajarê Ispartayê dikin. Li wir tendurustiya wî bi giran dijwar dibe û dewleta Tirk cezayê wî sist dike, vedigere Bakurê Kurdistanê. Li Darahênê, Xinûs û Amedê di nava xizaniyê de dijî û jiyana xwe ji destdide.

Siyasetmedarên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Liceyê
Jidayikbûn 1887
Mirin 1967
Hêştir

Hêştir, wiştir an huştir (Camelus), cinsek e guhandar e ji koma Artiodactyla, ji famîleya hêştiran ku çend ajal wek hêştiran xuya dikin wek alpaka, vîkunya, lama û guanako ji famîleya hêştiran.

Şayes û belavbûn 
Du cureyên hêştiran hene ku yê yekem bi qopikekî tenê wekî hêştira erebî û duwem ku bi du qopikan wekî hêştira bextarî ku her du cûre ji van hêştiran li peydayên Asya û Rojhilata Afrîkayê dijîn.

Temenê navîn ya hêştiran derdor 50-60 sal e. Hêştir tîbûn û birçîbûnê demek dirêj dimînin.

Famîleya heştiran 
Şeş guhandarên dirûvê hêştiran ji famîleya hêştiran (Camelidae) ku gor giraniyên wan tên komkirin:

Çavkanî

Girêdanên derve

International Society of Camelid Research and Development 
Six Green Reasons to Drink Camel's Milk
Use of camels by South African police
 The Camel as a pet

Hêştir
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Pêjgeha Afrîkayê
Pêjgeha ereb
Famîleya hêştiran
Jehr

Jehr (jar) an jî axû madeke ku dikare zindiyan bikuje an zirareke mezin bide laşê wan e. Jar an di Taqîgehan de tên çêkirin an jî li xwezayê di sîstema xweparastina hin ajal û (giyanan) de jî peyda dibe.

Axû
Bijîşkî
Boise

Boise paytexte federedewleta DYAyê Idaho ye.

Navê wê bi zimanê Fransî ye û wateya wê "daristan" e. Ango "Bajarê di nav daristanê de". Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihan 190.122 ye.

Rewşa aboriyê 

Boise navenda karsazên elektronîkê, şaxa teknolojiya mîkronê ye. Herwiha navenda Supermarketên Albertson û WinCo Foods li wir in. Radeya bêkariyê li dora 5 % e.

Asta perwerdeyê 

Boise bajarê zanîngehan e. Di Zanîngeha Dewletê ya Boise de li dora 18.000 xwendevan perwerde dibin. Radeya werzişê jî ji her aliyê ve bipêşketî ye.

Navdarên bajêr 

 Thom Pace, Mûzîkerê herêmî 
 Bridget Powers, Hilberînera pornografiyê û Rockmûzîker 
 Curtis Stigers, Stranbêj û saksafonîst 
 Kristine Sutherland, Aktrîst
 Torrie Wilson, Wrestlera profesyonel û Fotomodel

Paytextên DYA
Tallahassee

Tallahassee paytexta federedewleta DYAyê Florîda ye. Bi gelheya xwe ya 157.000î (2004) li parêzgeha Leon County dikeve.

Agahiyên bikêr 

 Rûber: 254,5 km²
 Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê: 60 m
 Postkod: 32301, 32303 - 04 32308, 32310 - 12, 32399
 Koda telefonê: 001 850
 Navnîşana navenda desthilatiya bajêr: City of Tallahassee, 300 South Adams Street Tallahassee, Florîda 32301

Wargehên balkêş 

 Avahiya kevn a desthilatdariya bajêr, niha wekî mûze ye 
 Stadyûma bajêr a navdar. Bi qasî 80.000 temaşekaran digire
 Wakulla Springs, Parka sirûştî, fîlma Tarzan li vir hatibû çêkirin
 Pebble Hill Plantation, Mûze

Navdarên bajêr 
 Susan Hiller, Hunermend 
 Lobo, Mûzîker
 T-Pain, Mûzîker

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr 

Paytextên DYA
Bajarên Florîdayê
3 gav û 3 darek (pirtûk)

3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de romaneke Jan Dost e. Pirtûk ji aliyê Weşanên Avesta ve hatiye weşandin.

Di vê romanê de, ya ku bi munasebeta 82 saliya serhildana Şêx Seîd sala 1925 an hatiye weşandin, romannivîsê Kurd Jan Dost şopa romana xwe ya yekem Mijabad diajo û bi wî zimanê xwe yê helbestî dîsa tevna serpêhatî û bûyer û qederên lehengên xwe dirêse.  Ew bi tevayî li ser kêlîka berî bidarvekirina Şêx Seîdê kal e û dema berî şoreş dest pê bike û bûyerên ku di nava şoreşê de qewimîbûn e. Roman ji 214 rûpelan pêk tê û li ser çend beşên sereke (ku nivîskar navê wan kiriye Gav û navê romanê bi xwe jî ji wir tê) tê par vekirin.

Çavkanî 

Romanên kurdî
Dover

Dover bajarekî li parêzgeha Kent County li federedewleta DYAyê Delaware, bi gelheya xwe ya 33.100 kesî (2004) navenda parêzgehê û paytexta Delaware ye. Erdê bajêr 58,8 km² ye. Li navenda axa Delaware dikeve û nêzîkî 140 km ji Fîladelfiya û Washington, D.C. dûr e.

Koordînat 

39,16° N, 75,52° W.

Dîrok 

Ji aliyê William Penn ve di sala 1683'ê de hatiye avakirin.

Asta perwerdeyê 

Li bajêr  Zanîngeha Dewletê ya Delaware heye. Dîsa li wir şaxên  Zanîngeha Delaware jî hene.

Navdarên bajêr 

 Annie Jump Cannon, Stêrnasa navdar

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
 Agahî bo tûrîstan (Îngîlîzî)

Paytextên DYA
Alaya Almanyayê

Alaya Elmanyayê ji rengên sor, zer û reş pêk tê. Alaya dewletê jî heman e, tenê li ser nîşaneya teyrebazê heye.

Rengên alayê bi benda 22emîn destûra bingehîn hatine kivşekirin û parastin. Ev bend di 23ê gulana 1949an de hatiye pejirandin. Dîsa di 7ê hezîrana 1950an de jî hatiye piştrastkirin û ravekirin. Ev rengana di sedsala 19em de bo yekîtiya elmanan dihatin bikaranîn.

Elmanya
Almanya
Nîşana Almanyayê

Armaya Almanyayê an jî nîşanka Almanyayê teyrebaz e ku bingeha xwe ji dîrok û efsaneyên germanan digire. Arma di alayên curbecur ên Almanyayê de wekî sîmbola dûgela federal tê bikaranîn.

Di serdema navîn di sala 1410'ê de bi navê "Teyrêbazê reş ê zêrîn" hatiye bikaranîn. Wê demê sîmbola keyaniya pîroz a neteweya alman a Împeratoriya Romê bû.

Ji 1410 heya 1806 teyrebaz bi du seriyan dihate nîşandan lê îro tenê yek serî ye.

Arma
Almanya
Sirûda neteweyî ya Almanyayê

Das Lied der Deutschen, sirûda neteweyî ya Almanyayê ye ku ji helbesteke August Heinrich Hoffmann von Fallersleben pêk tê. Sirûd ji aliyê Hoffman von Fallersleben ve di 26ê tebaxê 1841ê de li girava Helgoland ji awazeke Joseph Haydn hatiye çêkirin.

Sirûd cara pêşîn di 5ê çiriya pêşîn 1841ê de li Hamburg hatiye qîrîn (stirîn). Melodiya wê ji Joseph Haydn e, wî di sala 1797ê de bo Şerê Napolyon çêkiribû.

Di sala 1922an de bû sirûda Keyaniya Almanî. Di dema nazî de bi guhartinan hatiye qîrîn. Bi dawiya Şerê cîhanî yê duyem ve û bi damezrandina Almanyaya Federal ve wekî versiyona niha hat bikaranîn. Bi tevlîbûna DDRê ve herwekî li rojhilatê welêt jî bû fermî.

Çavkanî 

Sirûd
Almanya
Kortareş

Kortareş yan jî Kortireş, yek ji şeş gom (zom)ên gundê Kupikê Dêrsimê ye. Kortireş navê xwe ji çala ku têde hatiye ava kirin  werdigire. Ji ber ku ji derdora Kortireş yan jî Kortareşê wekî "Kort" tê binav kirin. "KORT-A-REŞ" yan jî "KORT-Î-REŞ" her du jî heman manê didin.

Du êhtîmal va nava afirandin e. Yêkemîn îhîtmal ev e ku herd yan jî bi gotineke din axa vir sindorê navbera axa spî û reş de ye û axa kortê jî ji ber ku reş e dibe ku ji vir wergirti ye.

Ihtîmala duyemîn jî, qasê ku pîr û kalên gund bexs kirin e, kelem yan jî daristana vê herêmê ew qas xût ê bê ser û ber bûye ezman xuya ne kiriye. Di nava vî kelemî de hemû sewal (heywan)ên kovî hebune û nava daristanê ji ber ku  tavê nabîne ji daran reş û tariye. Ji ber vê sedemê jî jêre gotine Korta reş. 
 
Cihê Vê gomê, li bin rêya Kûpik-Moxindî yan jî Kûpik-Şowagê de ye. yanê KOrtireş, li vê derê hatiye ava kirin. Li Rojhilatê Kortîreşê Mezela Spî û her wiha gundê Şowagê, li Rojava-Zimagê Gundê Lodekan, li başûr Tat û Heyderbawa li bakur jî çiyayê Cûrnikan Gaza gund çih digirin.

Kortîreş, Li cîyekî gelek xweş hatiye ava kirin. Runiştvanê vê gomê tevahî ji ezbeta Seynûriyan'in. Ezbeta seynûriyan jî yêk ji wan ezbetên Bamasûrî ye. Rûniştvanên Kortîreşê, wekî Mala Sey Bêpîr (Bapîr), Mala Sey Mistefê, Mala Sey Riza Û Mala Delusên in. Lê di salên 40î-50 yan de hin malan ji ber sedemên cûr bicûr bar kirin e û berê xwe dane welatê dûr.

Kî ji wan wekî pîr li nava elewiyên Varto, Erzirom-Têrcan, Erzingan yan jî Sêwazê ku bicîh dibin têkiliya xwe dîsa jî heta salên dawî jî didomînin. Lê hatina dibistanê gund, zêdebûna şêniya gund, destpêkirina memûriyeta xort û ciwanên gund, bayê şoreşgerî û hwd gund kir wargeha terikandinê.

Kortireşê jî, ji van sedeman par(Hês)a xwe, bi zêdeyî wergirt û gelek zêde koç da.

Piştî Derba Leşkeri ya 12ê Îlonê ya 1980 ê gom, ketê pêvajoya mirin ê. beşek jî Seynûriyan jî nava gund de ciwar bûne. Mala Seyîd, Mala Nesîmî, Mala Elikê (Hamedê Elikê) Mala Seyheyder yan jî bi gotineke din Mala Bako ne. Taybetiyeke Ezbeta Seynuriyan jî ew e ku bervajî Ezbeta Seydawasan li gundê Qurqurikê kesê wan tune; lê meri(v)yên wan jî li Mezrê ku girêdayî gundê Seyîdan ê cîwar bûne. hejmara wan ji yên li Kupikê zêdetir e. Hin malan ji van him Kupik û him jî Mezre Wekî Havînge û Sarînge bikar anîne.

Li gorî zanînê Kortîreşî li gelek başarên Tirkiyê belav bûne. Xarpit, Meletî, Edene, Bursa, Enqere, Stenbol û hin deverên din ji van bajaran in. Her wiha hinek ji wan jî bi awayekî belvê derveyî welêt bûne. Li Elmanya,Hollanda, Belçîka û hwd bicîh bûn e. 

Kortireşiyan di salên dawîde gelek însanên xwende derxistin. Ji wan piranî hînkar, mamost endazyar derxıstın e. 

(Nıvîs wê dom bike)

Zom
Dawalî

Dawalî (), gûndêkî navça Mêzgira Dêrsim ê û girêdayî nahiya Moxindî ye. Dawalî, li bin Zimagê Lodekan li ser gir (tapekî di nava du newalan de hatiye ava kirin. Li bakurê Dawalî Lodek û Kûpik; li rojhilatê Gund deşta Sûlav ê, li başûr Goma Çet ê û li rojava jî Bilan Goma Civarikê û Şîlk dorpêç dikin. Her çiqas li ser tap (gir)ekî ava bûye jî ji hemê derdora -xêr ji Çetê- niztir e. yanê bi gotineke din di kurahiya vê herêmê de ye,

Populasyon, yanê şêniya gûnd ji xeynî yek malakê tevahî ji Eşîra Şadî ne. Dawalî li herêmê ji berê ve bi aşê xwe menşûr e. Li ser her dû newalan (Qemlaxan, newala Şîlkê yan jî ava çavîyê) navbera çar yan jî pênc aş hatine saz kirin.

Aşên dawalî heta salên 80 jî biawayekî berxwe dan jî lê bi hatina teknolojî, van aşên pîroz hêdî hêdî xwe dan rêya mirin ê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Zîmbabwe

Zîmbabwe, welatekî başûrê Efrîqayê ye. Cîranên Zîmbabwe, Efrîqaya Başûr, Botswana, Zambiya, Mozambîk e. Paytexta wê Harare ye û zimanê fermî îngilîzî ye.

Herêmên Zîmbabweyê

Girêdanên derve
Gîneya Rojbendî

Gîneya Rojbendî, welatekî Afrîkayê ye. Ji du beşan pêk tê. Beşek li ser parzemîna Efrîkayê ye û beşa din tevlî paytext Malabo li ser Girava Bîokoyê ye. Gîneya Rojbendî bi Kamerûn û Gabonê re cîran e.

Herêmên Gîneya Rojbendî 
Gîneya Rojbendî ji 7 herêman pêk tê:

Girêdanên derve 

Gînêya Rojbendî
Rûs

Rûs an ûris  (bi rûsî: русские, russkie) gelek e ji aliyî zimanî ve ji gelên slav dihên hesibandin û zimanê wan ji zimanên slavî yên rojhilatî ye.

Peyva rûsî bi ramaneka dî jî bikar dihêt: her welatiyekê Komara Rûsyayê bê nihêrîna li nejad û etnîsîtiya wan. Di zimanê rûsî da, bi dariştina peyva nû ya Rossiyani (Россиянин) anko rûsyanî van herdu ramanan ji hev vadivêrin. Ji tevaya rûsyaniyan, nêzî 80% rûs in.

Hêşet (nifûs) 

Nêzî 137 milyon kesan rûs li cîhanê hene. Ji wan, 115 milyon li Rûsyayê, 17 milyon li komarên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst yên berê dijîn. Rûs gelê herî pirhijmar yê Ewropayê ye û li goreyê hêşetê (nifûsê), ew çend qatî komên dî yên slavan in (wekî ûkraynî 46 milyon û polonî 60 milyon).

Rûs li dewletên pêmevanên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst

  Ermenistan - nêzî 27.000 (0,9 %)
  Azerbaycan - nêzî 150.000 (1,8 %)
  Estonya - nêzî 380.000 (28,1 %)
  Gurcistan - nêzî 77.000 (1,5 %)
  Qezexistan - nêzî 4,5 milyon (30,0 %)
  Qirgizistan - nêzî 635.000 (12,5 %)
  Letonya - nêzî 687.000 (29,6 %)
  Lîtvanya - nêzî 218.000 (6,31 %)
  Moldova - nêzî 551.000 (13,0 %)
 Rûsya - nêzî 116 milyon (79,8 %)
  Tacikistan - nêzî 69.000 (1,1 %)
  Tirkmenistan - nêzî 48.000 (9,8 %)
Ûkrayna - nêzî 8,4 milyon (17,3 %)
Ûzbêkistan - nêzî 1,4 milyon (5,5 %)
  Rûsyaya Spî - nêzî 1,1 milyon(11 %)

Nêzî 1 milyon rûs li derveyî dewletên YKSS yên berê ne, wekî welatên DYA, Çîn, Almanyayê.

Dîn 

Rûs bi awayekê gelemperî, li ser mezhebê ortodoks ji dînê felatî anko xiristiyantî ne.

Çavkanî
Slav

Slav komeke gelan e ko li goreyê zimanên xwe ji gelên hind û Ewropa dihên hesibandin û li rojhilat û navenda Ewropayê dijîn. Rûs, Polon, Çek, Serb, Ûkraynî, Belarûsî, Bulgar, Slovak û Kroat ji Slavan in.

Mecar û  Roman demeke dirêj e bi Slavan re dijîn, lê ew ne Slav in.  Di nav Slavan de,  Rûs gelê herî gelek in, pişte re Polon û Ûkraynî tên. Rûs, Belarûsî û Ûkraynî wekî Slavên rojhilatî,  Polon, Çekyayî û Slovak jî wek Slavên Rojavayî dihên navandin. Kroat, Serb, Bosniyayî û Bulgar Slavên Başûr in. Lê, Slavên bakurî tune ne.

Zimanên slavî nêzî hev in. Serb, Bosniyayî û Kroat zimanên xwe cida dibînin, hin zimannas wan zimanên hevşêwe mile û wekî zimanên Serbo-kroatî dibînin.  Zimanên slavî wekî zimanên zikmakî ji aliyê 400 milyon kesan ve dihên axaftin.

Çavkanî 

 
Gel
Xanedana Ebasiyan

Xelîfetiya Ebasîyan () xanêdana di 750an de xelîfetî ji umeyeyan standî bû û xelifetî heta 1258an di destên xwe de girtî bûn. Ew piştî Şoreşa Ebasî yê hatin. Navê Xanedana Ebasiyan ji Ebas bin Ebdulmutelib, yek ji apên Muhemmed pexember hatîye.

Demezrandin 

Ebû Muslim Xoresanî di 747an li Merw/Xorasan Ebû'l-Ebas, yek ji mîrovên apê Muhemmed pexember Ebas, wek Xelîfeye nû d zanîn. Ew tevgera ji aliya xelkên îranî ji bo arîstokrasiyan Umeyeyan hatî bû der xistin. Di kargera umeyeyan de li kêleka Ereb xelkên îranî wek sinifa dûyem diman. Bi dawî 750an de Ebasiyan di 750an de Umeyeyên di serdariya xelîfe Merwan II de li nêzî çemê Zapê bin xistin û xelîfetî dest xwe xistin.

Ji pê vê bin ketinê re yek ji mîrzayên Umeyeyan û gel rêviya Endulus, Spanya, kuder ku wî di 756an de Ebdurehman I Emîrata Kordobayê sazandî bû.

Ebûl Ebas di 754an de mir. Birayê wî El-Mensûr, kî ku gorî hinan wek damezrênerê Ebasiyan tê dîtîn, Ebû Mûslim di 755an de hat kuştin da û dewlet wek keyaniya Îraniyan demezrand. Di çar salan de wî di 762an de Bexdad şûnda ava kir û paytext ji Şamê de bira wê der.

Demên herî rind 

Dema Harûn Reşîd de (786-809) Ebasiyan dema xweya herî rind dî bûn. Di wê demê de Harûn Reşîd wezîrên xwe ji eşîreteke îranî Bermakiyan de hilbijartî bûn. Lê di hevşêwe wextê de Endulus, Maxrêb di destên Ebasiyan de der ket. 
Hembera van berzaxan Ebasiyan di sedsala 9'an û 8'an de rewşeke nuwazeya aborî û çendayî dîdî bûn dîdî bûn. Klasîka mezin Hezar û yek şev di wan deman de hat nivisandî bû.

Ji pê mirina Harûn Reşîd re 809 kargerî navbera du lawên wî El-Emîn (Bexdad) û El-Memûn (Merw) hat parva kirin. Lê di 813an de El-Memûn bi tenê derbaza xelifetîye bû. Wî encax di 819an de paytexta xwe bira Bexdad û heta mirina xwe 833an li wir ma.

Rûxîn 
Ji pê El-Memûn re El-Mutesim (833-842) xelifetî dewam kir. Di sedsala 9'an de Ebasiyan artêşeke ji dîlan de pêk dihatî, Memlûkan, saz kirî bûn. Dema El-Mutesim de paytext hat ji Bexdadê de birîna Semerqend. Lê ji pê vê bûyere re li Bexdadê Bûwayhîdan karger dest xwe xist. Êdî di wê demê şunda Bûwayhîdan xelifetî bi temamî kontrol dikir û wan ku kî dixast ew vebuhta xelifetiye dikirin. Heta Selçûqîyan di 1055an de bi serdariya Tûxrûl Beg Bexdad dagir kir kargeriya Ebasiya di destên wan de ma. El-Muqtefî (1136-1160) û En-Nesir (1180-1225) otorîteya Ebasiyan peyda kir jî, vê carê jî dagirkirina Moxolan dest pê kir. 

Di 1258an de Moxolan bi destên Hûlagû Bexdad dagir kir û xelîfe el-Mustesim îdam kirin da û xelifetiya Ebasiyan hilweşandin. Lê el-Mustensir, apê xelifeyî paşîn el-Mustesim, rêviya Qehîre û li wir bi piştgirtiya siltanê Memlûkan, Baybars, wek xelîfeye nû da zanîn. Lê êdî li ser kargerîye tu bandora Xelîfe tune bû. Tenê el-Musteîn (1406-1414) demeke kut 1412an de dijeke polîtîk stand.

Xelîfeye paşîn el-Mutewekil III (1508-1516 ji pê dagir kirina împaratorê Osmanan Selim I re ji Qehîre de hat birina Stenbol e û xelîfetî derbaza Osmanan bû.

Mijarên têkildar 
 Listeya Xelîfeyan
 Dîroka Îranê
Dîroka Kurdistanê
Dîroka îslamê
Sunîtî
Ereb
Zimanê erebî
Bexda

 
Xanedanî
Dewletên dîrokî

Çavkanî 

Monarşiyên berê
Saint Kitts û Nevîs

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Federation of Saint Kitts and Nevis 
Federasyona Saint Kitts û Nevîs 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Saint Kitts û Nevîs || align="center" width="110px"|Arma Saint Kitts û Nevîs
|-
|align=center colspan=2| 
|-
|
|-
|Gotina Netewî|| 
|-
| Zimanên fermî || Îngîlîzî
|-
| Paytext ||        Basseterre
|-
| Sîstema Sîyasî ||  Monarşî 
|-
| Serokkomar ||   Elizabeth II
|-
| Serokê hikûmetê ||   Denzil Douglas
|-
| Serxwebûn  ||  ji Brîtanya  19'ê gelawêjê 1983  
|-
| Srûda netewî:  ||  Oh Land of Beauty
|-
| Rûerd ||  176 Saint Kitts  km², 93 km² Nevîs, bi tunî 269 km²
|-
| Nifûs ||54 961 (2015) 
|-
| Dirav ||Dollara Karîbîka Rojhelat
|-
| navçeya demjimêrî || UTC-4
|-
| Nîşana înternetê  || .kn
|-
| Koda telefonê     || +1 869
|-
|}

Federasyona Saint Kitts û Nevîs' ( - berê: Saint Christopher û Nevis'') komgiraveke di Antîlên Biçûk di Derya Karîbîk de, bi paytexta Basseterre ye. Ew dewletewka serbixwe ye û yek ji endamên Neteweyên Yekbûyîye ye.

Erdnîgarî 

Girava Saint Kitts ji sê komên Volkanan de pêk tê ye. Çiyayê xweyê herî bilind bi 1.156 m çiyayê Liamugia ye. Giravê Nevis bi kanaleke 3 km firehîye ji girava Saint Kitts vediqetê ye û çiyayê wê ye herî bilind bi 1090 m çiyayê Nevis e.

Gorî sala 2001an li wan giravan 46.000 kes dijî ye û li wan 13.000ên xwe li bajarê paytext Basseterre dijî ne. Bajarê duyem mezin bi 1.700 kes Charlestown e.

Dîrok 

Ew herdu giravan di 1493an de ji aliya Christopher Columbus di gera xweya duyem de hat keşf kirin.

Girêdanên derve
Palau

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Republic of Palau 
Komara Palau 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Palau || align="center" width="110px"|Arma Palau
|-
|align=center colspan=2| 
|-
|Gotina Netewî|| Rainbow's End ("Dawiya Keskesorê")
|-
| Zimanên fermî || Îngilîzî, zimanê palau û japonî
|-
| Paytext ||        Melekeok
|-
| Sîstema Sîyasî ||  Komar 
|-
| Serokkomar ||   Johnson Toribiong
|-
| Serokê hikûmetê ||   
|-
| Serxwebûn  ||  Otonomî  1969  
Serbixwe 17'ê kewçêrê 1979 
|-
| Srûda netewî:  ||  Oh Land of Beauty
|-
| Rûerd ||  508   km²
|-
| Nifûs ||20.303  2005 
|-
| Berbilavî ||  40  kes/km²
|-
| Dirav ||Dolara DYA
|-
| navçeya demjimêrî || UTC+9
|-
| Nîşana înternetê  || . pw
|-
| Koda telefonê     || +680
|-
|}Palau' (bi zimanê palau: Belau'') dewleteke di Pasîfîkê de ji giravan de pêk tê ye.

Erdnîgarî 
Dewleta Palau ji giravên Palau pêk tê ye û di nav komgiravên Karolinên bakur de ye û li bakura Papûa Gîneya Nû dikeve ye. Komgirav ji 250-350 giravan pêk tê ye û di wan de ya herî mezin bi 409 km² girava Babelthuap ye. Li wan giravan nehan tenê jiyan heye.

Girêdanên derve
Dêra ortodoks

Ortodoks ew xiristiyanên ji peyçûnê Dêra ortodoks re tê gotin. Zavên ortodoksan wek ortodoksî tê navandin. Endamên vê zavê li dinê bi tunî nêzî 300.000.000 kes e. Welatên an navçeyên ortodoks ê ku bi gelemperî lê dijîn Rusya, Yewnanistan, Ewropaya Rojhilat, Rojhilata Navîn, Misir û Etiyopya in. 

Piştî  a Dêra Ortodoks û Dêra Katolîk di 1054 -an de, Dêra Ortodoks di Serdema Navîn de dêra Împeratoriya Romayê (Bîzans) bû. Di dema Împeratoriya Osmanî de, kesen ortodoksên împeratoriyê navê xwe "Rûm" an "Romî" û zimanê yewnanî parastine. Rêberê Dêra Ortodoks arxepîskopa Konstantînopolîs (Stembol) e. Dêra Tirk a Ortodoks jî heye.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Çiyayên Şerevdînê

Çiyayên Şerevdînê, komeçiyayek e li herêma Serheda Bakurê Kurdistanê, di nava parêzgehên Çewlîg û Mûşê de.

Bilindahiya çiyê digihîje 2.544 m. Di nav tixûbên Kanîreş, Bongilan (Solaxa) û Gimgim û Xinûsê da ye. Biharan bêyî niştecîhên herêmê malîvanayê ji koçeran ra jî dike, zozanek bi adane, cûr be cûr kulîlk û giha tê de hişîn dibe, hela kinkor û kivkarikên li wir hişîn dibe gelek navdar in, ji bo ajalvaniyê cîhekî gelek baş e.
   
Wargehê zozanan e û di stranên kurdî de navê wê gelek derbas dibe. Di hin stranan de navê wê wekî "Şerefdîn" an "Şêr Evdîn" jî derbas dibe. Dewleta tirk navê wê kiriye Şerafettin. Li çiyayên Şerevdînê gelek cihên cografîk ên navê şêr tê de derbas dibe hene. Gundê Siltaşêr, ziyareta Şêr Evdîn, newala şêran hwd. Tê texmînkirin ku yan çiyê navê xwe ji wextekê hebûna şêran girtiye yan jî ji Ziyareta Şêr Evdîn girtiye. 

Di dîrokê de jî roleke girîng lîstiye. Serhildanên Şêx Seîd, Berxwedana Yado hwd de bi dewleta tirk re şerên mezin li vê cografyayê pêk hatine. Di strana bi navê Sê biran de wekî wargehê birayê êzidî, Hebîbaba derbas dibe. Niha jî bi navê "Ziyareta Hebîbaba" û bi navê "gundê Hebîbaba (Hebîba, Heyîba, Hebîban) cih hene.

Havînan heya dawiya meha 6em hêj berf li lûtkeyên çiyê tê dîtin. Warê Amasya, Warê Rindalyan, Warê Qelinçûkê, Warê Qeremêşê, Bireka Hişkiyê, Newala Hirçê (Newala Evdo), Kêl, Warê Siltaşêr, Gola Mezin, Gola Piçûk, Mêrga Dirêj, Geliyê Kinkorê hwd hin ji navên cografîk li çiyê ne.

Çavkanî 

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Serhed
Çewlîg
Mûş
Xinûs
Sê Biran (kilam)

Kilama Sê biran ji stranên ji bo Efsaneya Sê biran hatine stirîn an Efsaneya Sê biran re tê gotin. Straneke pirr dirêj, dîrokî navdar e. Pirr kêm dengbêj wê bi tevayî dizanin. Hin versiyonên hene pirr kêm in û ji di bin bandora şîroveyên dengbêjan ên bialî de ne.

Kilam behsa beriya dînê îslamê li Kurdistanê û hatina ereban dike. Bi navê Koçkar (Goşkar), Hebî (Heyî) û Qolî sê bira hebûne. Kilam behsa jiyan, tevger, mêranî û dijminahiya wan dike. Cografya ku kilam behsa wê dike herêma Gimgim, Xinûs, Kop û devedorên wan e.

Çavkanî 

Stranên kurdî
Xinûs
Gola Qulingî

Gola Qulingî, goleke gundê Hezarşayê ye ku di nava wê de sê giravên dikarin werin lebitandin hene. Ev gol ji rêya Çewlîg û Bongilan 4,5 km dûr e.

Gola ku girav têde ne 300 m² ye û kûrahiya wê nêzîkê 50 m ye, bi tevahî xwezayî ye. Cihê golê li gor erdê nizm e û wek newalekî ye. Li der û dora wê hişnayî ye û gelek darên mazî hene.

Ava wê zelal, şêrîn û di bin da diherike. Tê de sê girav hene, girêdanek navbera golê û giravan da tune ye, her sê girav jî di nav tevgerê de ne û mirov dikare wan wek kelek bi kar bîne.

Li ser giravan dar û gîha hêşîn dibe.

Çavkanî

Bongilan
Golên Kurdistanê
Golên Bakurê Kurdistanê
Xan Mehmûd

Xan Mahmûd mîrê Kurdê navdar ê sedsala 19'ane. Hemdemê Bedirxan Begê Botî û Nûrullah Begê Hekarî'ye. Xan Mahmûdê Mîrê Miks'ê, neviyê Eyyubxan Begê Miksî'ye ko malbata wî bi navê "Eyubxanbegî" tê naskirin. Herêma Miks'ê, dema Yawiz Siltan Selimê Osmanî wekî piraniya Mîrekatiyên Kurdan, Mîrekatiyeke serbixwe bû. Şerefname'ya Şerefxanê Bedlîsî de qal û behsa Mîrekatiya Miks'ê, bi Mîrekatiyên Hizan û Sipayêrt re tê kirin. Miks bi texmînî piştî 1675'an ketiye di bin hikmê Mîrê Hekariyan û qasî 150 salan di nav heman rewşê de maye ko herêma Miksê, çendan pirtûkên derbarê wê demê de, di nav herêma Hekariyan hatiye pejirandin.

Jiyana Siyaset 
Destpêka sedsala 19'an Eyûbxan Beg û paşê re, kurê wî Evdî Beg hemberê Mîrên Hekariyan de, ji bo azadiya Miksê ser hildan, şerr kirin û serketin. Piştî mirina Abdî Begê, kurê wî yê mezin Şeyhî (Şêxî) Beg bû Mîrê Miks'ê. Şeyhî Begê, hem hemberê Hekariyan u hem ji hemberê Boti'yan şerê xwe domand. Ji ber ko çend herêmên başura Miks'ê jî ketibû destê Botî'yan.

Şeyhi Beg bi şerê Hekariyan, niva herêma Kavaş'ê (herêma devê başura behra Wan'ê) xist di bin hikmê xwe. Pişti hatin kuştina Şeyhî Beg, birayê wî Xan Mahmud bu Mîrê Miksê.  

Xan Mahmûdê Mîrê nû, navbera salên 1820 - 1838'ê de Kavaş, Westan, Xavesor u Mihemdan xist bin hikmê xwe û keleha Xoşeb'ê a navdar ko navenda Mîrekatiya Mihemdiyan bû, kir navenda Mîrekatiya xwe. Ji Miks'ê û tevayê başûra behra Wan'ê bigire heta Xoy û Selmas'a Kurdistan'a Îranê hikmê xwe belav kir. Wê navê re hem bi Mîrên Mihemdan, Hekari, Cizir û Botan û hem Osmanî û hem jî bi Iran'iyan şer kir. Dema giheşt sala 1838'ê Xan Mahmûd êdin ji çend Mîrên Kurdan yê navdar û mezin bû. Hem li Kurdistanê, hem li paytexta Osmanî û hem ji li Îran'ê dihat nasin.

Xan Mahmûd, guherîna siyaseta Dewleta Osmanî a li ser rêveberiya Kurdistanê ko Mîrekatiyên Kurdan dê ji holê hatibana rakirin nepejirand û hemberê Dewleta Osmanî serhilda. Payîza 1838'ê Hêzên Osmaniyan yên bi fermandariya Osman Paşayê Mişûrê Erziromê bi alîkariya Nûrullah Begê Hekarî û Seyfedîn Begê Botî (Mîrê Cizîrê yê kevn, kurmam û cîgirê Bedirxan Beg ) serhildana Xan Mahmud têk birin. Xan Mahmud û birayên wî Mîr Sêvdin, Xan Evdal û Abdurezak Beg bo Dersaadet'ê (İstanbul) wekî girtiyekê hatin şandin. Salek şûn de, hatin efû kirin û bo Kurdistanê cardin vegeriyan.

Xan Mahmûd sala 1842'yê cardin serê xwe hilda û herêma Mîrekatiya xwe ji axa Îranê heta Mûşê u Bazidê fireh kir. Wê navberê re bi Mirê Botan Bedirxan Beg re jî hev hat. Her du Mîran dostîniyeke mezin ava kirin. Ew hevaltî, bû îttîfaqa Mirê Kurdan. 

Sala 1847'ê ji bo rakirina Mîrekatiyên Kurdan, ruxandin û pelişandina îttîfaqa Mîran, hêzên Osmaniyan bi çend aliyan ketin herêm. Bedirxan Beg u Xan Mahmud berxwedan. Welê li ser îxaneta Êzdin Şêr Beg, Nurullah Beg, Xan Evdal, Fazil Begê Wanî u çendê din serhildana wan têk çû. Bedirxan û Xan Mahmud teslîm bûn û bo Dersaadet'ê hatin şandin. Bedirxan bo girava Gîrît'ê, Xan Mahmud jî bo Rûscûk'a Eyaleta Silistrê hat sirgûn kirin. Xan Mahmud heta sala mirina xwe, 1866'ê li Rûscûk'ê jiya û li wê derê çû rehma Xwedê.

Çavkanî 
Mîrên kurd
Kurd
Mirin 1866
Dîroka Kurdistanê
Desthilatdarên kurd
Kurdên sedsala 19an
Bedirxan Beg

Bedirxan Beg, Bedirxan Paşa, Mîr Bedirxan, Mîr Bedirxanê Azîzî, Bedirxanê kurê Ebdulxan (jdb. 1806 li Cizîrê - m. 1869 li Şamê) di navbera salên 1836 û 1847an de mîrê Cizîrê û Botanê bû. Ew hemdem û hevalê Xan Mehmûdê Miksî bû. Bedirxan Beg ji malbata azîzan (azîzî) bû.

Jiyana siyasî 
Di sala 1830ê de îdara Botan xist destên xwe. Bi mîrê soran Mîr Mihemed re tifaq çêkir. Ji ber tifaqê, osmaniyan êrîşî herdu mîran jî kir. Bedirxan Paşa, derbasî Îranê bû. Di sala 1838ê de vegeriya paytextê xwe, bajarê Cizîrê. Di demeke kurt de îdara xwe li Cizîrê xurt kir. Li ser navê xwe pere derxist û xudbe da xwendin. Ji bo welatekî serbixwe pîlan çêkir. Bi eşîrên Kurdenên din re û bi filên welêt re tifaq danî. Osmanî, ji xurtbûna Bedirxan Paşa gelekî ditirsiyan. Gelek caran êrîşî hêzên Paşê kir. Lê belê bi ser neket.

Dewletê, di sala 1847ê de bi hemû leşkerên xwe carek din êrîşî Botanê kir. Ji ber xiyaneta biraziyê mîr, Êzdînşêr, Bedirxan Paşa teslîm bû. Osmaniyan ew sirgunî Stembolê, paşê sirgunî Sûriyê kir. Bedirxan Paşa li Sûriyê di sala 1868ê de çû ber dilovaniya Xwedê. Tirba Bedirxan Paşa niha li Şamê ye.

Hijmara zaroyên Bedirxan Beg giha bû 96 zarokî. Gava ew mir ji van 96 zarokan 21 kur û 21 keç ma bûn. Yek ji kurên mezin î Bedirxan Beg, Emîn Alî Bedirxan, bavê Celadet bû.

Bedirxan Beg di sala 1832ê ferman ser gelê êzidiyan li Şêxanê rakir. Bêtir ji hezar însanên êzidî hatin kuştin. Di sala 1844ê jî ew fermanê din ser êzidiyên Tûrabdînê rakir.

Binêre 
 Malbata Bedirxaniyan

Çavkanî 

Jidayikbûn 1803
Mîrên kurd
Siyasetmedarên kurd
Malbata Bedirxaniyan
Mirin 1868
Kesên ji Cizîrê
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Germanya

Germania an Magna Germania (Germanya Mezin) navçeyeke antîk Împaratoriya Roma wan derên German li dijîn re digotî bûn û li rojhelata çemê Rhein û bakura Çemê Danûb diket. Ji pê Roma ew deran dagir kirina re ew dera wek Germania Inferior (Germanya Jêr), Germania Superior (Germanya Jor) kirin du paran.

Împeratoriya Romê
Dîrok
Herêmên dîrokî
Frank

Frank (li gorî hin çavkaniyan tê wateya azad) komek ji komên dîrokî yên german e, ku navê xwe daye Fransayê ().

Komên frankan 
 Frankên Salî
 Frankên Rîpuwarî (frankên li derûdora çemê Rînê)

Di dor 200î de çend qewmên german li dor sînorên Împeratoriya Romayê wek usipî, tenkter, sugambrî û brukteran xwe wek frank, ango bi wateya "Azad", bi nav dikirin. Di çavkaniyên Romayê de herî pêşî di dor 250an de hin gelên li sînorên Galya wek  Francii derbaz dibin. 

Di dema Koça Qoman de frank li navçeyên îroj bi cih bûbûn.

Çavkanî 

Gel
German
Sinan Hakan

Sinan Hakan (bilêvkirina bi kurdî: Sînan Hakan) lêkolînêr û nivîskar e.

Du pirtûkên wî li ser dîroka Kurdan a sedsala 19an, derbareyê têkiliyên mîrên kurdan bi hev û Osmaniyan re, li Tirkiyeyê hatine çapkirin.

Çavkanî 

Kürtler ve Kürt Direnişleri - Kurd û berxwedanên wan (1817 - 1867), Osmanlı Arşiv Belgelerinde - Di arşîvên Osmaniyan de, Sinan Hakan, Weşanên doz, kanûna paşîn 2007, ISBN 9756876913 (bi romî/tirkî)

Hakan, Sînan
Nivîskar
Tonga

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Pule'anga Tonga 
Kingdom of Tonga 

Keyîtiya Tonga 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Keyîtiya Tonga || align="center" width="110px"|Arma Keyîtiya Tonga
|-
|align=center colspan=2| 
|-
|Gotina Netewî||Ko e 'Otua mo Tonga ko hoku tofi'a: Tongayî, Xwedê û Tonga mîrata min e  
|-
| Zimanên fermî || Tongayî, Îngilîzî 
|-
| Paytext ||        Nuku’alofa
|-
| Sîstema Sîyasî ||  Monarşî 
|-
| Serokkomar ||   Tupou VI
|-
| Serokê hikûmetê ||   Pohiva Tuʻiʻonetoa
|-
| Serxwebûn  ||  ji Brîtanya  4'ê puşperê 1970  
|-
| Srûda netewî:  ||  Oh Land of Beauty
|-
| Rûerd ||  748  km²
|-
| Nifûs ||101.131 2006 
|-
| Dirav ||Dolara Tonga
|-
| navçeya demjimêrî || UTC+13
|-
| Nîşana înternetê  || . to
|-
| Koda telefonê     || +676
|-
|}Keyîtiya Tonga''' (tongayî: Pule'anga Tonga, Îngîlîzî:Kingdom of Tonga) dewleteke di Pasîfîk de ji giravan de pêk tê ye. Ew Arşîpelê Tonga tê de ji 169 giravan pêk tê ye û ji wan encax 36ên xwe jiyan hê ye. Tonga dewlete di Okyanûsya de tenê ye ku ji aliya Ewropayan hat kolonî kirî bû.

Erdnîgarî 
Tonga ji 169 girav û atolên di Pasîfîk de li rojhelata Fîjî, başûra Samoa û li bakura Zêlanda Nû dikeve ye. 

Paytext û bajarê welateyî herî mezin Nuku’alofa ye.

Girêdanên derve
Iûstînianos I

Iûstînianos I, Iûstînianê Yekem an jî Flavios Petros Sabatios Iûstînianos (carina wek Iustinian tê nivîsandin, bi latînî: Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, yewnanî: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός, Flávios Pétros Savvátios Ioustinianós) (482/483- 565) yek ji împeratorên Bîzansê di 527an de heta mirî împeratorî kirî bû. 

Iûstînianos yek ji împeratorên herî mezin ên Bîzansê bû. Wî dema xwe de xakên Împeratoriya Romê ya Rojhelat berê hundura împeratoriye kirin û bajarê Romê, çiqas çend salan tenê ajot jî, dagir kir. Dîsa di dema wî de di împeratoriyê de gelek şoreşên aborî, çendayî û dadiyên mezin hat kirin. Di dema wî de dêra li Konstantînopolîsê Ayasofya (Hagia Sophia) hat avakirin. Bi fermana wî Dada Romê ji latînî de hat wergera zimana yewnanî kirin. 
Iûstînianos ji aliyê dêra ortodoks a rojava wek kesekî pîroz tê dîtîn.

Jiyan 
Iûstînianos bi gumanî di 483 di xakên îroj di sînorên Serbistan de dimên de hatiye dinê.
Kênge Anastasius di 518an de mi re, bi alikariya Iûstînianos jî, Justin derbaza textê bû. Dema împeratoriya Justin, di navbera 518an û 527an de, Iûstînianos yek ji peyayên wiya girîng bû. Iûstînianos di 521an de keta Konsulê û ji pê re jî bû generalê artêşên rojhelat. Di dawiya împeratoriya Justin I de Iûstînianos de-facto dest bi kargeriya împeratorîye kir. Ew di 1ê adara 527an de ji aliya Justin wek împeratorê arîkarî da zanîn. Di 1 gelawêjê hewşêwe salê de jî bi mirina JUstin re bi fermî derbaza textê bû.

Şoreşên Dadî 
Iûstînianos di dema xwe de Dada Romê, kîjan ku di 529an de hat weşandin, wergera yewnanî kir.

Ceng û dagirkirinên dema wî de 

Di dema Iûstînianos de dijbera Romê bastanî sasaniyan bûn. Wî cengên pêşwerên xwe didomandin û hembera sasaniyan gelek şêr û ceng kirin. Ew cengan bi di 532an de bi aşitîye dawî bûn. Ji pê wê aşitîye re generalê Iûstînianos mezin Belisarius çerxa ser xakên rojavaya Derya Navîn bû û xakên berêyê împaratoriya Romayê Rojava li ser serwerî ajotinî hundura împeratorîye kirin. 

Belisarius 533-534an de Efrîqaya Bakur ji vandalan stand. Belisarius ji pê Efrîqa re çerxa ser Sîcîlya bû paş dagirkirina wir re 536an bajarê Romê jî dagir kir. Di 540an de jî wî Ravenna paytexta ostrogotan dagir kir. 

Di wan deman de di 540an de li rojhelata împeratorîye êrîşên sasaniyan şunda dest pê kir. Ew cengên Rom û Persan li Ermenistanê heta 545an dewam kir û di wê salê de bi aşitiyeke navber da danê jî vê carê jî cengan li Lazistanê dewam kir. Bi dawî di 562an de aşitî hat peyda kirin û Persan pejirandin ku Lazistanê terk bikin.

Kênge artêşên Roma li rojhelat bûn li bakur hin xakên hat dagir kirinî şunda di destên Romayan dar ketin. Ostrogotan Rom û Îtalya şunda dagir kirin. 

Iûstînianos çiqas di 523an de bi Teodora re zewicî jî tu zarokên xwe nebûn. Ji bo wê sedemê di 565an de mir şunda paşwerê xwe bû xwarzîye xwe Justin II.

Girêdanên Derve 
 Ensîklopedîyeke Onlin li ser Împaratoriya Romê  

Împeratorên Bîzansê
Împeratorên Romê
Tûvalû

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Tuvalu
Tûvalû 
|-
| align="center" width="120px" style="vertical-align:bottom;" | Ala Tûvalû || align="center" width="110px"|Arma Tûvalû
|-
|colspan=2 style="text-align:center;" | 
|-
|Gotina Netewî||Tuvalu mo te Atua: Tûvalûyî, Heşt girav ji bo Xwedê ye bihêrztir re  
|-5
| Zimanên fermî || Tûvalûyî, Îngîlîzî 
|-
| Paytext ||        Funafuti
|-
| Sîstema Sîyasî ||  Monarşî 
|-
| Serokkomar ||   Elizabeth II
|-
| Serokê hikûmetê ||   Kausea Natano
|-
| Serxwebûn  ||  ji Brîtanya  1'ê kewçerê 1978  
|-
| Srûda netewî:  ||  Tuvalu mo te Atua
|-
| Rûerd ||  26  km²
|-
| Nifûs ||11.700 2006 
|-
| Dirav ||Dolara Awûstralya
|-
| navçeya demjimêrî || UTC+12
|-
| Nîşana înternetê  || . tv
|-
| Koda telefonê     || +688
|-
|}Tûvalû (heta ku serbixwe bû bû (1'ê kewçêrê 1978) Ellice Islands') dewleteke Commonwealth Realm e. Paytexta wan atolan Funafuti ye. Tuvalu ji neh giravan pêk hatiye ye. Di zimanê Kurdî de Tûvalû tê mane "Heşt Giravan"'' û ji bo li ser heşt giravan tenê jiyan he ye ew wiha hatiye navendin. 

Tûvalû li başûr rojavaya Pasîfîk de, li rojavaya Papua Gîneya Nû û bakura Nû Zelanda dikeve ye.

Erdnigarî 
9 giravên Tuvalu bakur de berva başûr ewna ne;
 Nanumea
 Niutao
 Nanumanga
 Nui
 Vaitupu
 Nukufetau
 Funafuti
 Nukulaelae
 Niulakita

Girêdanên derve
Led Zeppelin

Led Zeppelin yek ji rock gruba îngîlîzîye, ku di sala 1968 de çêbû bû. Ew di dîroka rock musîkê de yek ji grubên herî navdare. Led zeppelin ji gitarist Jimmy Page, vocalist Robert Plant, bas gitarist John Paul Jones u debilvan John Bonham çê dibe.

Herçiqas Led Zeppelin di rock musîkê de, yek ji grubeka herî girîng be jî, di curbecur musîkên din de wek blues, reggae de jî pir navdarin.
Heta niha 300 milyon albumên wan li hemu welatan hatîye firotin ku bi tenê 100 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîka'de hatîye firotin.

Strana wan ya herî bi nav û deng Stairway to Heaven.

Albûmên Led Zeppelin:
 1- 1969: Led Zeppelin I
 2- 1969: Led Zeppelin II
 3- 1970: Led Zeppelin III
 4- 1971: Led Zeppelin IV (Wek ZOSO jî tê naskirin)
 5- 1973: Houses of the Holy
 6- 1975: Physical Graffiti
 7- 1976: Presence
 8- 1979: In Through The Out Door
 9- 1982: Coda

Led Zeppelin
Dedaş

Dedaş () gundê herî mezin ê Hezroyê ye. Dedaş bi Dedaşa Jor (bakur) û Dadaşa Jêr (başûr: Gomê Dedaşê) dibe du perçe. Dedaşa Jor herweha wek Dedaşa kevn jî tê naskirin. Her çiqas du perçe be jî bi fermî u dîrokî wek yek gundek tê naskirin.

Dedaş li ber zordariya dewletê ku xwestîbû bibin qoricî (Cehşik) sekinî û her çiqas gelek zilm, heps û êşkence ditîn jî bi zimanekê rast û dirûst vê bangê dabiland nekir her wisa em karin bêjin li ber birakujî ya di nav kurdan de hati bû belav kirin baxist. Lê belê Dedaşa Jor li ber zilmê her çiqas çek dabiland kirî bûn jî tê bawer kirin ku evî ya ji bo parastina li hember qoriciyên dinê bûye.

Li hundir û derûdora Dedaşa kevn de gelek tirbeyên dîrokî hene û ji ber vê yeke ev gund wek gundekî pîroz tê naskirin. Dedaş 4-5 km li rojavayê Hezro dimîne. Li derûdora Dedaş gundên wek Mîrcana, Şikefta, Qenderhel, Melkesî û hwd hene.

Turbeyên li derûdora Dedaşê 

Zêwiya Guzê: li nêzê gundê Tercilê ye
Şêx Nistiv: zêwiyeka herî girîng û navdar li navçeya Hezroyê.
Şêx Şapur
Eshabê Kêf

Çend eşîrên Dedaşê 

 Mala Ahmet Keya
 Mala Mele Îsa
 Mala Nemana
 Mala Mele Elî
 Mala Boxo
 Mala Rehmiyê
 Mala Mela
 Mala Evdilla yê Azim

Gundên Hezroyê
Çiyayê Spî

Çiyayê Spî li Semsurê li nêzîkê Hewedan (Bêsnî) ye.
 Çiyayê Spî çiyayekî bi vî navî nêzîkê Duhokê ye.
 Çiyayê Spî çiyayekî Dêrsimê ye.
Tirî

Tirî (bi soranî, tirê), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî mey û areq tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku germoke ("colories") û şekir dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye.

Tiriyê hî nebûyî re dibêjin qorix.Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe beng dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin deneşe. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin mewîj. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî xweşav jê çêke.

Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di mehsereyê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin.

Şîrîniyên ji tirî 
 Bastiq, bastêq an (bi soranî) basûq (?)
 Mot an dims, kilorên mot, kilorên nav dims, berfemot, şilik...
 Qirme
 Sinciq

Ferhengoka tirî 
Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin.
Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin.
Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye.
Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin.
Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e.
Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e.
Weşî: Navê guliya tirî ye.

Cureyên tiriyên Kurdistanê 
 Amobengîyo
 Balme
 Bilbizêkî li Mêrdînê çêdibe
 Bînetetî
 Devrovî
 Dêwanî
 Bisthêşin
 Ezazî
 Gewrik li Mêrdînê çêdibe
 Gozane
 Hemsî
 Hesenî li Mêrdînê çêdibe
 Hewsorik
 Hewtop
 Hezîranî li Mêrdînê çêdibe
 Kerkûş li Mêrdînê çêdibe
 Koxer
 Işqir
 Lipgolik li Mêrdînê çêdibe
 Misepq li mêrdînê çêdibe
 Mezrone
 Nasirkî
 Payîzî
 Pozgolik
 Qerfok li Mêrdînê çêdibe
 Qizler
 Sincêrî
 Sivnik
 Tayîfî
 Tehnewî
 Tilhesenî
 Tirêçemîley reş (S)
 Tirêbolmazû (S)
 Tirêçemîle (S)
 Tirêdomîle (S)
 Tirêgundke (S)
 Tirêkajaw (S)
 Tirêmambiray mî (S)
 Tirêpaşayî (S)
 Tirê payîzî (S)
 Tirêreşmirî (S)
 Tirîreş li Mêrdînê çêdibe
 Tirêsadanî (S)
 Tirêsadanîy reş (S)
 Tirêserqûle (S)
 Tirêsipîke (S)
 Tirêsûraw (S)
 Tirêteyef (S)
 Tirêxoşnaw (S)
 Tirêzilkê (S)
 Tirêzûres (S)
 Tiriyê reqan
 Topsipî
 Torane
 Tortork li Mêrdînê çêdibe
 Xanoq
 Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije.
 (S) = bi soranî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê  

Fêkî