nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Neçoyê Babasî

Neçoyê Babasî yan Neçoyê Cemal yek ji dengbêjên mezin ên Serhed û Kurdên Sovyeta Berê ye. Piştî Komkujiya Ermeniyan di sala 1918'î de ji Qersê hatiye û li Ermenistanê bicihbûye. Ji ber wê hin caran wekî Neçoyê Qersê jî tê binavkirin. 

Gorî hin dengbêjan ew "bavê dengbêjan" bû. Wî nedixwast di Radyoya Ermenistanê de kilamên xwe bêje, lewra dewleta Ermenistanê û YKSS ji ber bêdengiya li hemberî Kurdan rexne dikir. Her cara ku li Kurdistanê serhildanek pêk dihat Babasî diqeherî ku çima YKSS alîkariyê nadê. Helwesta YKSSê ya li dijî serhildanên Kurdan bi dijminî bû. Babasî ev yeka han baş didît û gorî xwe Ermenistan û YKSS protesto dikir. Dîsa stranên dil û evîniya keç-lawan nedigot, bi stran û serpêhatiyên dîrokî, welatparêzî, lehengî, çîrokî hwd re bilîdibû. Helbet wî jî stranên keç-lawan digot lê kêm bûn û heger bigota jî di wan de evîna Kurdistanê dianî zimên.

Ew di salên 70'î de jiyana xwe jidestdide.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1918
Dengbêj
Kurdên Ermenistanê
Sidoyê Bozo

Sidoyê Bozo, Sidîqê Qarlîovayê, di nava xelkê herêmê de wek Sidoyê Dudeng û Sidîqê Baxçî jî dihat naskirin (jdb. 1954 - m. 2006), dengbêjekî navdar bû ku li gundê Baxçeyê ku bi Kanîreşa Çewlîgê ve girêdayî ye hatiye dinê. Dengbêjekî xwedî dengeke bedew bû, di nav gel de wekî "dengbêjê heftdeng" jî dihat binavkirin. Sedemê vê binavkirinê, dikaribû bi heft dengên cuda bistre. Jiyana xwe zêdetir di Kanîreşê da derbaz kir, li kêleka dengbêjiyê ji bo jiyana xwe birêvebibe karê berberiyê jî dikir.

Hin caran stranên xwe direngand, heya bigire çend peyvên tirkî jî dikir navê de. Ev yeka han herçendî kêm bû jî, ji aliyê hezkiriyên wê ve dihatin rexnelêkirin. Bi daketina gundan a hêzên leşkerî yên PKKê û şer di navbera PKKê Komara Tirkiyê ve civaka berê belav bû û êdî kêfa dengbêjiyê jî nema. Hinek ji malbata wî jî bûn cerdewan (ango korucu) û herçendî Sido li dijî kiryarên wiha derdiket jî êdî nedikarî pê re serîbikişîne.

Sidoyê Bozo di 2006an de li Mezrayê di nava kûl û kederan de jiyana xwe ji dest da.

Dengbêj
Kesên ji Kanîreşê
Kendava Meksîkê

Kendava Meksîkê deryayeke qiraxî ye ku di Okyanûsa Atlantîk de li bakurê rojavaya Deryaya Navîn ya Amerîkayê dimîne. Kûrahiya wê deryayê heta 4.375 m dadikeve. 

Beravên wê yên bakurê rojava, bakur û başûrê rojavayê DYAyê (dewletên Florîda, Alabama, Mîsîsîpî, Louisiana û Teksas) û başûr û başûrê rojavayê Meksîkê (dewletên Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán û Quintana Roo) in. Li başûrê rojavayê Kendava Kûbayê heye. Ew ser Tengava Florîdayê di navbera DYA û Kûbayê de, re bi Okyanûsa Atlantîk ve û Kanala Yukatanê di navbera Meksîk û Kûbayê de û re jî bi Deryaya Karîbê ve girê de ye.

Rûerda Kendava Meksîkê 1.600.000 km² ye.

Kendavika Campecheyê 
Kendavika Campecheyê milekê Kendava Meksîkê ye. Çemê herî mezinî tala kendavê dibe çemê Mîsîsîpî ye.

Çavkanî

Derya
Kendav
Deryaya Krîtê

Deryaya Krîtê (bi yewnanî: Κρητικό Πέλαγος, Kritikó Pélagos) deryayeke li başûra Deryaya Ege, bakura girava Krîtê, û başûra komgiravên Kîkladan dikeve ye. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava Kîtera de dest pê dike bi giravên Dodekan, Karpatos û Kasosê re xelas dike. Li rojavaya wê Deryaya Îyon dime, wekî din jî Deryaya Navîn dorpêç kirî ye. 

Deryaya Navîn
Kendavik

Kendavik (Îngîlîzî:, Bay) ew  ketina avayê nav reşahî re tê gotin.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Kîlometre kûb

Hindirê kîlomitir ya km³ yekeyeke hinidir e.<p>
Hindirê kîlomitirek
1.000 dêsimitirê kabik e.
1.000.000 mitirê kabik e.

Hindir
Yeke
Kendav

Kendav ketina deryayan di nav reşahiyê re ye. Teşeyê mezin ê erdnigariyê yê kendavikê ye.

Lîsteya kendavan
Kendava Adenê (Somalî/Cîbûtî/Yemen)
Kendava Alaskayê (DYA)
Kendava Almeriyayê (Spanya)
Kendava Ambrakî (Yewnanistan)
Kendava Anadir (Rûsya)
Kendava Antalyayê (Tirkîye)
Kendava Argolî (Yewnanistan)
Kendava Asinara (Sardînya, Îtalya)
Kendava Bengalê (Hindistan/Bengladeş/Myanmar)
Kendava Bîskay (Spanya/Fransa)
Kendava Botnî (Swêd/Fînlenda)
Kendava Eqebe (Misir/Îsraêl/Urdun/Erebistana Siûdî)
Kendava Eubê (Yewnanistan)
Kendava Farisî (MYE/Qeter/Erebistana Seûdî/Kuweyt/Iraq/Iran)
Kendava Fînlendayê (Fînlenda, Rûsya, Letonya )
Kendava Folonika (Îtalya)
Kendava Fonseka (Fonseca) (El Salvador/Honduras/Nicaragua)
Kendava Gabes (Tûnis)
Kendava Gaeta (Îtalya)
Kendava Gînêyê (Gana/Togo/Benin/Nijerya/Kamerun/Gineya Ekwatorî)
Kendava Gwakanayabo (Guacanayabo) (Kûba)
Kendava Hammamet (Tûnis)
Kendava Îskenderunê (Tirkiye)
Kendava Jadebusen (Almanya)
Kendava Jenovayê (Îtalya)
Kendava Joya (Gioia) (Îtalya)
Kendava Kadizê (Spanya/Portûgal)
Kendava Kaliforniyayê (DYA/Meksîk)
Kendava Kalyarî (Cagliari) (Sardînya, Îtalya)
Kendava Karpentariya (Awistralya)
Kendava Kiparissî (Yewnanistan)
Kendava Korê (Koreya Bakur)
Kendava Korintê (Yewnanistan)
Kendava Lakonî (Yewnanistan)
Kendava Liaodong (Çîn)
Kendava Maineyê (DYA/Kanada)
Kendava Malî (Yewnanistan)
Kendava Manfredonia (Italya)
Kendava Mannar (Hindistan/Sri Lanka)
Kendava Martaban (Myanmar)
Kendava Meksîkê (DYA/Meksîk/Kuba)
Kendava Messenî (Yewnanistan)
Kendava Morbihan (Fransa)
Kendava Napoliyê (Îtalya)
Kendava Obê (Rûsya)
Kendava Omanê (Îran/MYE/Oman)
Kendava Oristano (Sardinya, Îtalya)
Kendava Orosei (Sardinya, Îtalya)
Kendava Pagasayî (Yewnanistan)
Kendava Panamayê (Panama)
Kendava Papua (Papua-Gineya Nû)
Kendava Patrasê (Yewnanistan)
Kendava Petalî (Yewnanistan)
Kendava Polikastro (Policastro) (Îtalya)
Kendava Riga (Letonya/Estonya)
Kendava Roses (Spanya)
Kendava Saint Lorenz (Kanada)
Kendava Saint-Malo (Fransa)
Kendava Saint-Tropez (Fransa)
Kendava Saronî (Yewnanistan)
Kendava Saros (Tirkiye)
Kendava Salerno (Îtalya)
Kendava Sant'Eufemia (Îtalya)
Kendava Saxalîn (Rûsya)
Kendava Singitî (Yewnanistan)
Kendava Sîdra (Sirteya Mezin) (Libya)
Kendava Skilaçê (Squillace) (Îtalya)
Kendava Strimonî (Yewnanistan)
Kendava Suweyşê (Misir)
Kendava Şelixov (Rûsya)
Kendava Şêr (Lion) (Fransa/Spanya)
Kendava Tarent (Îtalya)
Kendava Taylandê (Malezya/Tayland/Kamboçya/Vietnam)
Kendava Taymir (Rûsya)
Kendava Termê (Yewnanistan)
Kendava Tonkinê (Viyetnam/Çîn)
Kendava Toronê (Yewnanistan)
Kendava Tûnisê (Tûnis)
Kendava Valensiyayê (Spanya)
Kendava Wênîsê (Îtalya)
Kendava Venezuelayê (Venezuela)
Kendava Xambatê (Kambayê) (Hindistan).

Çavkanî

Erdnîgarî
Kendav
Lîste
Wîkîgotin

Wîkîgotin (bi îngilîzî: Wikiquote), wekî Wîkîpediya projeyeke waqifa Wikimediayê ye. Di Wîkîgotin de gotinên nivîskar, siyasetmedar, fîlozof û hwd. kesên navdar hene.

Girêdanên derve 
 Malpera Wîkîgotin

Weqfa Wikimedia
Fînîkya

Fînîkya yan jî Fenîke, şaristaniyeke semîtîk bû ku di navbera 2500 bêrî zayînê û 64 berî zayînê de li xakên îroj Libnan û Sûrî li beravên Deryaya Navîn bajar-dewletên serbixwe serwerî ajotî.

Xwecih 
Xwecihên fînîkiyan derdora wan bajarên îroyîn bûn:
 Eka
 Arwad
 Arados
 Bîblos
 Berîtos
 Sîdon
 Tîros

Etîmolojî 
Navê welatê Fînîkya ji navê yewnanî Fenîkes-Fînîkes (Phoinikes) de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homêros de wek φοίνιξ, fenîks, fînîks (phoinix), "sorik" dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.

Fînîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sîdon xwe wek sîdonî, yekî ji Arwad jî xwe wek arwadî hwd bi nav dikir.

Kolonîyeke fînîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek Poeni (Pûnî) dihat navandin.

Esîl 
Gorî mîtolojiya yewnanî Fînîks bavê Fînîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europê bû. 

Hêrodotos wan ji Kenan gelekî ji nêzî kendava Farsê de didît.

Li gor pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat, Sîdon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn. Lê Kenan lawê Xam (birayê Sam û Yafes) bû. Angorî zimanê fenîkeyî û îbranî xam dîsa tê mane "sor".

Li gor lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.

Ziman 

Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.

Dîrok 
Di sedsala 8an b.z. de fînîkiyan serweriya xwe winda kir û ketine bin bandora asûran. Di sala 701 b.z. de asûran bajarê fînîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir. 

Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya persan. 

Gorî Hêrodotos wan li dor 600 b.z. de bi fîrewnê Misirê Neko II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Afrîkaya Başûr re ji pê re beravêb Afrîkayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000 km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Hêrodotos ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e. 

Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fînîkyayê dawî bû.

Aborî

Erjing 
Fînîkyayê şarmendiya cara pêşin renga erjing bi kar anî.

Deryavanî 
Fînîkî deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li Nîvgirava Îberî, Sîsîlya û Kîpros gelek kolonî ava kirin.

Nivîs 
Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfebeya yewnanî û yên latînî jî ji wê alfabeyê zêde bibû.

Mijarên têkildar 
 Alfabeya fenîkeyî
 Mîtolojiya Fenîkeyî
 Kartaca

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
 http://phoenicia.org - Li ser fînîkiyan
 http://www.phoenician.org/ Li ser fînîkiyan û aboriya wan

Dewletên dîrokî
Fînîkya
Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Sedsala 6an b.z.
Sedsala 7an b.z.
Sedsala 8an b.z.
Asyaya kevnare
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare
Alfabeya fenîkî

Alfabeya fenîkî alfabeya bingeha gelek alfabeyên modernên îroj tên bikaranîn û bigumanî nêzî sedsala 15'an b.z. hatibû pêkanîn. Ew bingeha alfabeya aramî bû. Alfabeya aramî jî bingeha alfabeya îbranî û alfabeya erebî û hin alfabeya hindî bû. Ser alfabeyên hîndî re jî ji alfabeyên latinî, yewnanî û kîrîlî re bingehî pêk anî bû.

Abjad

Girêdanên Derve 

 Phoenicia.org
 Ancient Scripts.com (Phoenician)
 The Alphabet of Biblical Hebrew 
 Omniglot.com (Phoenician alphabet)

Alfabe
Fenîke
Alfabeya yewnanî

Alfabeya yewnanî alfabeya ku ji sedsala 9an b.z. vir de bi destê nivîskarên zimanê yewnanî tê bikaranîn. Ew ji alfabeya fenîkî pêş ve çûye û bûye alfabeya yewnanî. Alfabeya latînî û alfabeya kîrîlî jî ji alfabeya yewnanî hatine çêkirin.

Tîpên alfabeya yewnanî: dengdan, translîterasyon û transkrîpsiyona kurdî

Tîpên hejmarî

Tîpên kevin

Transkrîpsiyona vokalên yewnanî di kurdî de

Transkrîpsiyona vokalan

Transkrîpsiyona dîftong û pevdengan

Transkrîpsiyona konsonantên yewnanî di kurdî de

Çavkanî

Girêdan 
  U0370.pdf
  Wau
  Stigma
  Heta
  San
  Kopa
  Sampi
  Sho

Alfabe
 
Zimanê yewnanî
Asyaya Navendî

Asyaya Navîn navçeyeke di navenda parzemîna Asyayê de ye. Gorî UNESCO Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan û Qirgizistan, hin navçeyên Çînê, wek Xinjiang û Tibet, bi tunî Efxanistan, bakur rojhelat Îran û Pakistan di Asyaya Navîn de ne.

Dîrokî ji bo gelên tirk lê dijiyan wek Tirkistanê tê navendin.

Demografîk 

Rojava û navenda Asyaya Navîn de bi gelemperî gelên tirk bi cih bûne û ola xwe jî îslam e. Li aliyên rojava jî tîbetî û moxol bi cih bûne û olî bi gelemperî budîst in.

Çavkanî 

Asya
Herêmên Asyayê
Mistek jiyan

Mistek jiyan, pirtûka kurteçîrokan û ji aliyê Çiya Mazî ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan.

Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê Weşanxaneya Sî li Stenbolê hat weşandin.

Pirtûk
Dîmenên derizî (pirtûk)

Dimenên derizî, pirtûka yekem a helbestvan Îrfan Amîda ye.

Pirtûkên kurdî
Kendava Farsê

Kendava Farsê (bi farisî خلیج فارس, Khalîf-e Fars; bi înglîzî Persian Gulf) dirêjbûneka Deryaya Omanê ye û dikevit navbera Nîvgirava Erebistanê û Îranê. Rûberê wê 233.000 kîlometreyên çargoşe ne. Ji aliyê rojhilatê bi rêya Tengava Hurmiz digehit deryaya Omanê û Okyanûsa Hindî. Li aliyê rojava digehit dêlta ya rûbarê Ervendrod anko Ervendrûd ko ji bihevgehiştina rûbarên Dîcle, Firat û Karûn pêk dihêt.

Tevaya beravên bakurî ya Kendava Farsê welatê Îranê ye. Welatên Îraq, Kuweyt, Behreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Oman û Erebistana Siûdî hevsiyên Kendavê ne.

Cihnasî (erdnîgarî) 
Ji nîv milyon salan berî niha û vir da ev kendav li ser baniya Îranê peyda bûye. Ev kendav di pêşda ji niha mezintir bû lê ji ber guhartinên erdzanistî gehaye rewşa niha ya xwe.

Çavkanî 

Kendav
Komên avê yên Iraqê
Baton Rouge

Baton Rouge [ˌbætn̩ˈɹuːʒ] ji sala 1849î ve paytexta federedûgela DYAyê Louisiana ye. Li parêzgeha East Baton Rouge Parish dikeve. Piştî hatina çermespiyan bo cara pêşîn Fransî li vir bicihbûne. Herêm di 1718î de ketiye destê çermespiyan.

Asta perwerdeyê 
 Louisiana State University
 Southern University and A&M College

Navdarên bajêr 
 Joe Brown, Boksorê profî di kîloya sivik de
 Stormy Daniels, Pornoçêker
 Carly Patterson, Werzişkar
 Bob Pettit, Basketbolîst
 Helen Prejean, Parêzvana mafê mirovan
 Pruitt Taylor Vince, Aktorê kînoyê
 Shane West, Aktorê kînoyê û mûzîker

Girêdanên derve 
 Louisiana State University - Zanîngeha dûgelê ya Luisiana

Paytextên DYA
Şahanşah

Şahanşah (farisî:شاهنشاه) nasnaveke farisî bi gelemperî ji aliya şahên Îranî dihat bikaranîn bû û tê wateyê Şahî şahan. Ew cara pêşin ji aliya Dariyûşî mezin Şahê Hexamenişîyan hat bikaranî bû û paşwerên wî jî ew unvana berdewam kirin. Ew ji pê re di demê Eşkaniyan û Sasanîyan de jî hat bikaranin. 

Pîşe
Serwerên dewletê
Reuters

Reuters mezintirîn ajansa nûçeyan a navneteweyî ye û navenda wê li Londonê ye. Pirranî bi nûçeyên aborî re bilîdibe. Bingeha wê ji aliyê Paul Julius Reuterê Alman ve di sala 1850'î de li bajarê Aachen hatiye avêtin. Navenda xwe di sala 1851'î de biriye Londonê.

Reuters veguhastina bernameyên TVan bi satalîtên xwe û gelek bernameyan difiroşe. Ew di nûçeyên xwe de pirranî alîgiriya welatên mezin dike. Ji ber wê hin caran tê rexnekirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Reuters, Navneteweyî 
 Reuters, Brîtanya 

Ajansên nûçeyan
Deutsche Presse-Agentur

Deutsche Presse-Agentur (bi kurtî DPA) mezintirîn ajansa nûçeyan a Almanyayê ye û navenda xwe li bajarê Hamburg e.

Di 18ê tebaxê 1949ê de li bajarê Goslar hatiye damezrandin. Ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye.

Girêdan 
 Deutsche Presse-Agentur

Ajansên nûçeyan
ITAR-TASS

ITAR-TASS (bi rûsî: ИТАР-ТАСС, Информационно Телеграфное Агентство России - Телеграфное Агентство Советского Союза, Înformatsîonno Telegrafnoye Agentstvo Rossîî - Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Soyuza) ajanseke nûçeyan a Rûsyayê ye. 

Navenda wê li Moskowê ye û di sala 1904an de bingeha wê hatiye avêtin. Ji sala 1992an ve bi navê ITAR-TASS karê xwe dimeşîne.

Ji sala 1925 heya 1992 bi navê TASS (Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Sojuza) ji bo YKSSê nûçe belav dikir.

Girêdanên derve 

 Malpera bi îngîlîzî ya ITAR-TASS

Ajansên nûçeyan
Paul Julius Reuter

Paul Julius Freiherr von Reuter (Baron Reuter; jdb.  li Kassel; m.  li Nice, Fransa) karsazekî Alman bû û ajansa nûçeyan a navdar Reuters damezrand.

Navê wî yê berê Israel Beer Josaphat bû û ew bi xwe Cihû bû. Ji malbateke karsaz ê navdar bû piştî koçberiya xwe bo Berlînê navê xwe diguherîne. Li Almanyayê nebaşbûna rewşa Cihuyan (herçendî wî ola guhertibû û bûbû Mesîhî jî) wî mecbûrê koçberiya Brîtanyayê dihêle. Ew li wir bingeha ajanseke nûçeyan davêje û bêhtir bi wê nasdibe.

Ji ber xebatên xwe yên zîrek û serkeftî ji aliyê keyaniya Brîtanya ve bi xelata "baron" tê xelatkirin.

Reuter, Paul Julius
Reuter, Paul Julius
Reuter, Paul Julius
Myspace

MySpace malperek pirrzimanî ye, ku bikarhênerên xwe re servîsen belaş, wek blog, çêkirina profîlan, peşkeş dike, her wiha danûstandina di navbera endaman gelek hesanî pêk te. MySpace wek nûnerek malperên tora sosyal tê dîtin.

Girêdanên derve 
 http://www.myspace.com

Malper
Arşak I

Arşak I (farisî: ارشک Arşak ) damêzrenerî Eşkaniyan bû û wî di navbera 250 b.z. û 217 b.z. de Keyanî karger kir. 
 

Arşak pêşenge Parniyan, gelekî skîtî bûn, yên li başûr rojhilata Derya Mazenderan bicih bû bûn. Li dor 250 b.z. de wan bi pêşengiya Arşak de dest bi serîhildana hembera Seleukidan kir û wan di 238 b.z. de herêma Partistan yan Pehlewanistan kirina bin kargera xwe. 

Arşak kênge keyaniya xwe da zanîn du dijber li dor he bûn; yek ji wan dewletê tê de derketinî Seeleukidan bû, yek jî li rojhelat Keyaniya Yewnanî-Baktriyan bû. Wî bi serfirazî keyaniya xwe ji êrîşan herdu dewletan parast û keyanî belav kir. Wî di destpêka keyaniyê di 247 b.z. de heta mirina xweya di 217 b.z. de keyanî karger kir. Kênge ew mir ji pê re paşwerê wî birayê xwe Tiridates bû.

Bibîne 
Lîsteya Keyên Eşkaniyan

Girêdan

Çavkanî 

Keyên Eşkaniyan
Xinhua

Xinhua (bi Çînî 新华通讯社/新華通訊社, Xīn Huá tōngxùnshè) ajansa nûçeyan a desthilatdariya Komara Gel a Çînê ye.

Di sala 1931ê de hatiye damezrandin û navenda wê li bajarê Pekînê ye. Pirranî nûçeyên dewleta Çîn di qada navneteweyî de belavdike.

Girêdanên derve 

 Malpera Xinhua (Îngîlîzî)

Ajansên nûçeyan
Şetelereb

Şetelereb an jî rûbarê Ervend an jî Şet el-Ereb (, ) navê çemî ji pê Firat û Dîcle teva hev dibin e. Ji pê Ferat û Dîcle li bajarê Qurnahe teva hev dibin re ewna herdu 193 km tev diherîkin û sînorê navbera Îraq û Îranê pêk tînin. Li Besra jî tala Kendava Fars dibin.

Ew sînorên navbera Îran û Îraqê de di dîrok de sedema hin li hev nehatina herdu dewletan bû. Yek ji wan Şerê Kendavê yê yekemê (cenga Îran-Îraqê) di navbera wan de di navbera salên 1980 û 1988an de bû bû.

Li ber wê cengê heta 1975an Şetelereb bi tunî sînora Îran û Îraq pêk tanî. Ew sînora ya demê ku Brîtanya Îraq îşgal kirî de ma bû. Armanca Îraqê di wê cengê de, mişe standina ew ji keştiyên petroleyê di çêm re derbaz dibin û dana rêberekî Îraqî di nîvgirava Fawê de bû.

Gorî Peymana Cezayirê di 1975an de navîna çêm sînor bû. Ew peymana bi çavnêriya OPEC navbera Sedam Huseyîn û Mihemed Riza Pehlevî de hat îmze kirin. 

Lê di 1980an de Sedam ew peymana betal kir û navbera wan de cengê beloq da. Cengê germ heta 1988 dewam kir. Di 1988an de cenga navbera wan de dawî bû jî peyaman encax kênge Îraqê di 1990an de ew xakên dagir kirinî terk kir û peymana Cezayêr şûnda pejirand şunda hat pêkanîn. Lê demekê kurt şûnda ji bo Îraqê di wê cengê de Kuweyt îşgal kirî bû cenga navbera Îraq û DYA'yê de Şerê Kendavê yê duyem derket.

Têkildar
 Têkiliyên Îran û Iraqê

Girêdanên derve 

Çem
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Çemên Îranê
Çemên Iraqê
Agenzia Nazionale Stampa Associata

ANSA (Agenzia Nazionale Stampa Associata) kurtenavê ajansa nûçeyan a îtalî ye.

Di 15ê kanûna paşîn 1945an de li bajarê Roma hatiye damezrandin. Îro wekî ajanseke navneteweyî kar dike. Li Îtalya û 78 welatî birêxistin bûye. Rojê li dora du hezar peyamê radigihîne.

Girêdanên derve 
Agenzia Nazionale Stampa Associata (ANSA) (îtalî)

Ajansên nûçeyan
United Press International

UPI (United Press International), yek ji ajansên nûçeyan ên DYAyê û di qada navneteweyî de xebatê dike.

Di sala 1907an de ji aliyê Edward Scripps ve hatiye damezrandin. Îro bi nêzîkî 100 navendên xwe yî navneteweyî bi 50 zimanê nûçeyan belav dike.

Girêdanên derve 

 United Press International

Çavkanî 
Ajansên nûçeyan
Tîsfûn

Tîsfûn (, , ) bajerekî dîrokî li Mezopotamyayê bû û demeke nêzî 800 sal paytexta eşkaniyan û paşwerê wê sasaniyan bû. Tîsfûn li berava Dîcle û hembera Seleukeia bû. (Seleukeia di serdema helenîstîk de paytexta împeratoriya Seleukî bû.) Bajarên cîranên Tîsfûn û Seleukeia navek hevpar dikin .

Ew tê bawer kirin ku Tîsfûn navbera 570an û 637an de bajarê herî mezinî dinê bû

Şûna erdnîgarî 
Tîsfûn 20 km li başûr rojhelatê Bexdayê beravên Dîcle ye. Ew li ser 30 kilometirê çargoşe bû.

Dîrok 
Cara pêşin Tîsfûn di dema eşkaniyan de bû paytexta wan û keyên xwe bi gelemperî li wir rûdiniştin. Ji bo bajarî li rojhelat bi Împeratoriya Romê û ji pê re jî Bîzans girîng bû gelek caran hat dagirkirin. Ew di dîroka xwe de 5 caran ji aliyê Romê û apşwera xwe Bîzans hat dagirkirin û li wan 3 di sedsala 2'an de bû. Împerator Traianus ew di 116an de dagir kir. Lê saleke ji pê re di 117an de paşwerî wî Hadrianus bajar ji eşkaniyan re ber da. Di 164an de Romê bajar dema cengekê navbera eşkaniyan û Romê de şûnda dagir kirin, lê bi dawiya cengê re bajar şûnda terk kirin. Di 197an de, împrrator Septimius Seuerus bajar carekî din dagir kir û dimatiyên bajar ji bajêr derxistin û ji wan nêzi 100.000 kes wek xulam firotin. 

Di sedsala 3'an de ji pê eşkaniyan hilwaşiyan ew bû paytexta sasaniyan, lê cengên ji bo bajêrê navbera îraniyan û Romê dawî nebûn. Di 295an de li dera bajêr sasaniyan, Galerius bin xistin. Lê Galerius salekî din şûnda vegeriya û bajar ji bo cara paşîn dagir kir. Lê wî bajar berambera Ermenistanê ji sasaniyan re ber da. 

Împeratorê Romê Iulianus cengeke li Tîsfûnê di 363an de li der bajêr hat kuştin. Di 627an de Heraclius bajar dorpêç kir jî ji pê sasaniyan peymana bihoyên wî pejirend wî dorpêç kirin ra kir. 

Tîsfûn ji aliyê ereban ve di 637an de bi pêşengiya Se'ad îbn Ebî Weqqas hat dagir kirin. Lê ji pê dema ebasiyan de di sedsala 8'an de Bexda hat ava kirin, Tîsfûn giringiya xwe bi tûnî wunda kir. Tê bawerkirin ku Îsbanir, bajarê ku di Hezar û yek şev de derbaz dibe Tîsfûn bû.

Bajar îroj bi tenê ji bo lêkolînên arkeolojîk tê bikaranîn.

Girêdanên derve 
 Tîsfûn û Taqî Kîsra Wêne

Çavkanî 

Eşkaniyan
Sasaniyan
Cihên dîrokî
1821

Bûyer

Cîhan 
 25ê adarê – Şoreşa Yewnanistanê ji bo serxwebûna dest pê kir. 
 15ê îlonê – El Salvador serxwebûna xwe dest xwe xist.
 28ê hezîranê –  Perû serxwebûna xwe dest xwe xist.
 28ê hezîranê  –Trînîdad û Tobago serxwebûna xwe dest xwe xist.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 9ê nîsanê Nivîskarê Frensiz, Charles Baudlaire ji dayik bû. 
 Fyodor Dostoyevskî ji dayik bû.

Mirin 
 5ê gulanê – Napoléon Bonaparte mir.
1899

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Adnan Menderes ji dayik bû. 
 24ê tebaxê - Jorge Luis Borges ji dayik bû.

Mirin 
 24ê sibatê - Paul Julius Reuter mir.
1890

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 9ê çiriya pêşîn Kurt Lewin ji dayik bû.
 22ê kanûna pêşîn Charles de Gaulle ji dayik bû.

Mirin 
 29ê tîrmehê Vincent van Gogh mir.
Zotika mirov

Zotik an jî anûs di anatomî de ew qulika dervayî ji rektum (ji latînî hatiye, ango rast). Zotik beşeke navende di qûnê mirov de û beşa dawî ji sîstema givêrdarê (hezmê) de ku mayînên laşê wek gû (feces bi Înglîzî) ji têne avêtin ku ji bi Înglîzî defaction tê gotin, û ev jî erkeke bingeh û gelek pêwîste ji erkên (fanksiyonên) zûtik û qûn di laşê mirov de. Zotik roleke di zayenditî de dilîze di kirdarê anal seks ango kirdarê zayendî bi riya qûn yan qûnetî (lotî) ku li pir civaktiyên wek civaktiyên misilmana gune ye û dijî olê Îslamê ye. Bi riya zûtik çend înfeksiyonan peyda dibe wek şêrpençîr (cancer). Bo tendirustiya zûtik û qûn pakî (paqijî) divê bi av û sabûn pey destavê û di serşûştinê ne bi pelê tuwelêtê ku baş paqij nake.

Anatomiya zotika mirov

Erka zotika mirov

Nexweşiyên zotika mirov

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîstema hezmê
Bundesnachrichtendienst

BND kurteya Bundesnachrichtendienst e, saziya sîxuriyê ya fermî ya Almanyayê ye û navenda wê li Pullacha ber Münchenê ye.

Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon EUR terxan dike.

Di 1ê nîsanê 1956an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê Reinhard Gehlen bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin:

Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê
 Tespîtên operasyonel 
 Bicihanînên teknîkî 
 ûdwergirtin û şîrove 
 Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan 
 Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm 
 Alîkariyên teknîkî 
 Dibistana BNDê 
 Ewlekarî

Saziyên sîxuriyê
Almanya
Stasi

Ministerium für Staatssicherheit (b kurtî: „MfS“, zimanê kolanê „Stasi - Ştasî“) navê saziya sîxuriyê ya Almanya Rojhilatê ya berê, DDRê bû. Pirranî bi navê STASI dihate naskirin. Di dema Şerê Sar de yek ji saziyên sîxuriyê yên navdar ên cîhanê bû. Bi hilweşandina dîwarên Berlînê re, dawî li wê jî hat.

Kurte dîrok 

STASI di 8'ê avrêlê 1950'î de hate damezrandin. Mîsyona wê ya sereke parastina DDRê di nava baskên Pakta Warşawê de li dijî "Rojavayê" bû. Serokê yekemîn Wilhelm Zaisser bû. STASI di qada navneteweyî de operasyonên mezin lidardixist. Bo mînak li welatên Latîn Amerîka li dijî sazûmaniyên mîlîtarîst oppozîsyonerên çepgîr diparast û sedan ji wan dianî DDRê. 

Saziya sîxuriyê ya dîrokî
Almanya
Ajansa Çapemeniyê ya Polonî

PAP, Polska Agencja Prasowa ajansa nûçeyan a fermî ya Polonya ye.

Di 31ê çiriya pêşîn 1918î de bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin. Di 17ê îlonê 1939î de navenda wê ji welêt derdikeve. Lewra sazûmaniyeke nû êdî hebû li Polonya, ango sosyalîzma real.

Sazûmaniya nû gorî berjewendiyên xwe ajanseke nû damezrand. PAP li derveyî welêt heya dawî hatina sazûmaniya sosyalîst a welêt xebat kir û di sala 1991î de xwe betalkir.

Ajansên nûçeyan ên dîrokî
EFE

EFE navê ajanseke nûçeyan a Spanyayê ye. Navenda wê li Madridê ye.

Di sala 1939an de hatiye damezrandin. Yekemîn bûroya xwe ya derveyî welêt li Buenos Aires di sala 1965an de vekir. Îro bi 17 bûroyên xwe yên navwelatî û 110 ên ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye. Tê texmînkirin ku 3.000 xebatkarên wê hene û nûçeyan radigihînin bo 218 rojname, 201 kovar, 73 radyo, 49 TV û 63 dijîtalmedyayan.

Girêdanên derve 
Malpera EFE (Spanyolî, Katalanî, Portûgalî, Îngîlîzî)

Ajansên nûçeyan
Spanya
Muxabere

Muxabere an jî Mukhabarat peyveke erebî ye ku tê wateya "ragihandin" û bi kurtî ji saziyên saloxgeriyê yên dûgela Sûrî û welatên din ên ereb re tê gotin. Muxabere ne bi tenê yek sazî ye, lê belê navê giştî yê hemî saziyên saloxgeriyê ye.

Sazî herçendî di bin fermana sazûmanê de ye jî, di rastiyê de bi serokdewlet ve girêdayî ye. Wekî tê zanîn li Rojhilata Navîn sazûmanên awarte hene. Ji ber wê jî birêxistinbûna saziyên dewletan jî ne têkûz û zagonî ne.

Buroyên saloxgeriyê yên Sûriyê
Bi destdanîna malbata Esad li ser desthilatdariyê ve bingeha saziyên sîxuriyê jî hatine avêtin.

Sê beşên bingehîn ên Muxabereya Sûriyê 
 Beşa Îstixbarata Leşkerî (شعبة المخابرات العسكرية )
 Îstixbarata Siyasî (ya Giştî) (إدارة أمن السياسي )
 Îstixbarata Hêzên Esmanî (إدارة المخابرات الجوية )

Beşa Buroya Saloxgeriya Siyasî pirranî ji bo kurdan û muxalifên rejîmê hatiye damezrandin. Heya îro bi deh hezaran kesên dijber bi destên vê beşê hatine girtin. Gelek rêxistinên mafên mirovî di wêbaweriyê de ne ku Muxabere êşkenceyê dike, mirovan dikuje, seqet dihêle yan ji holê radike. Dîsa ew di wê baweriyê de ne ku Muxabere bi rêxistinên terorîst ên navneteweyî yên wekî Elqaîde, Hizb at-Tahrir, ITC û hwd re di têkiliyan de ye.

Çavkanî

Saziyên sîxuriyê
Sûrî
Besre

Besre () bajarekî li başûra Îraqê ye û paytexta Parêzgeha Besreyê ye. Ew li beravên Şetelerebê û 100 km ber devê wî çemî tala Kendava Fars dibe ye.

Gel 
Bi nifûsa xweya 2.016.217 kes (1ê kanûna paşîn 2005) li Bexda şûnda û ber Mûsilê, bajarê duyem mezinî Îraqê ye. Ew bajariyên Besre nêzî bi tunî ereb in. Gelî xwe bi gelemperî misilman û nêzî ji sedan 90'î xwe şî ne.

Erdnîgarî 
Besre li beravên Şetelerebê û 55 km dûrî Kendava Fars û 545 km jî dûrî Bexdayê ye. Ew li sînorê navbera Îraq û Kuweytê de ye. Gorî rezervên petrolê ew bajerekî girîngî Îraqê ye.

Dîrok 
Besre di 636an de ji aliyê xelîfe Umer el-Xatab ve hat avakirin.

Bajarên Iraqê
Skagerrak

Skagerrak navçeyeke Derya Bakurê navbera Jütland (Danîmarka) û Norweç de dimê ye.

Li başûr Skagerrak, se Kattegat re (rojavaya Jütland) di Belta Mezin û biçûk re Skagerrak digêhê Derya Baltik.

Tengav
Kattegat

Kattegat deryayek e, şitleke Deryaya Bakur e. Ew di navbera Danîmarka û Swêdê de ye. Ew li bakur, li Skagen, bi Skagerrak ve digêhê hev.

Erdnîgarî 

Ew ser Skagerrak re û Limfjord re bi Derya Bakur ve tê girêdan. Lê di Limfjord re encax keştiyên biçûk derbaz dibin. Ew di ser Öresund, Belta Mezin û Belta Biçûk re jî bi Deryaya Baltik ve tê girêdan.

Çavkanî 

Tengav
Belta Biçûk

Belta Biçûk  (Danîmarkî:Lillebælt)  tengaveke navbera girava Danîmarkayê Funen û  nîvgirava Jütlandê de ye.

Ew tengavê nêzî 50km dirêj û 800m de heta 28km jî fireh e. Kûrahiya xweya herî mezin jî 75m. Di wê tengavê de gelek giravên biçûk geşbûn e. 

Li ser wê tengavê du pirayên yek 1935an de, yek jî 1970an de çêbûnî hê ne.

See also 
Belta Mezin

Tengav
Belta Mezin

Belta Mezin (Danîmarkî:Storebælt) tengaveke navbera girava Danîmarkayê Zealand û Funen de ye. Herdu aliyên tengavê di 1997an virde bi pirayeke ser re hatine bi hev ve girêdan e.

Erdnîgarî 
Belta Mezin bi Öresund û Belta Biçûk ve yek ji sê tengavên mezinên Danîmarkayê ku Kattegat bi Derya Baltik ve girê didin e. 

Belta Mezin 60 kilometir dirêj e û 16-32 km fireh e.

Bibîne 
 Belta Biçûk
 Oresund

Tengav
Nordrhein-Westfalen

Nordrhein-Westfalen (herêma Bakurê Reyn û Westfaliya, bi kurte NRW) yek ji herêmên kargêriyên Almanyayê ye û gorî nêzî 18 milyon nifûsa wê herêma Almanyayê ya herî mezin e. Ew li rojavaya Almanyayê rûniştî ye û rûerda wê 34.080 km² ye. Çiqas paytexta NRW Düsseldorf e jî bajarê xweyî herî mezin Köln e. 

Nordrhein-Westfalen li bakur bi Saksonya Jêrîn, rojhilat Hessen û başûr jî bi Rheinland-Pfalz ve, li bakur jî bi Belçîka û Holendayê ve tê sînorkirin.

Di navenda NRW de Ruhrgebiet (ango, navçeya Ruhr) yê bi bajarên li bakur Bottrop, Gelsenkirchen, Herne û Recklinghausen, li rojhilat Dortmund, Hamm û Hagen, li navend de Bochum, Wuppertal, Remscheid, Essen, Oberhausen û Mülheim û li rojava jî Duisburg û Moers ve he ye. Hin bajarên dinên mezinên NRW wiha ne: Munster, rojava Bielefeld û Paderborn, başûr Siegen û li rojava Bonn, Koln, Leverkusen, Aachen, Mönchengladbach û paytexta wê Düsseldorf in.

Polîtîka û serkarî 

Herêmên Almanyayê
Saksonya Jêrîn

Saksonya Jêrîn (), herêmeke Almanyayê li bakur rojavaya Almanyayê dikeve ye. Gorî rûerda xwe ew ji Bavyera şunda duyem mezina Almanyayê ye. Paytexta û bajarê wêyî herî mezin Hannover e. 

Saksonya Jêrîn li bakurê bi Derya Bakur ve hat sînor kirî ye û li jêr Elbe dikeve ye. Herêma Bremen û bajarî pê ve girêdeyî Bremerhaven, wek bi Saksonya Nizm hat dorpêçkirî di navenda wê de dimê ye. 

Ew çemên di Saksonya Jêrîn re derbaz dibin wiha ne; Ems, Weser, Aller û Elbe.

Herêmên Almanyayê
Bremen (herêm)

Bajarê Serbixweyê Yekîtiyê Bremen () bi 404 km² gorî rûerda xwe herêma Almanyayê herî biçûk e. Ew ji Bremen û Bremerhaven de pêk tê û bi tunî 664.000 nifûsa xwe he ye.

Herêma Bremen li bakura Almanyayê di devî çemê Weser de herdu bajarên Bremen û Bremerhaven, yên ji hev 53 km dura hev de pêk tê ye. Ew herdu bajaran jî di xakên Saksonya Nizm de ne û bi wê herême hatine dorpêç kirin e.

Herêmên Almanyayê
Gävle

Gävle (bixwîne: Yevle), bajar û navenda parêzgeha Gävleborg (Gävleborgs län) ya Swêdê ye.

Galerî

Çavkanî 

Bajarên Swêdê
Swêd
Halland (län)

Hallands län, ango parêzgeha Hallandê (län, bixwîne leeen, tê wateya parêzgeh) parêzgeheke li bakurê Swêdê ye. Navenda parêzgehê Halmstad e.

Bajarên parêzgeha Hallandê
Bajarên herî mezin ên parêzgeha Hallandê li gorî SCB 2010 ev in:

Çavkanî 

Swêd
Parêzgehên Swêdê (län)
Halmstad

Halmstad bajarekî bakurê Swêdê ye û serbajarê parêzgeha Hallandê (Hallands län) e. Jimara niştecihan di sala 2010an de 58.577 kes bû.

Galerî 

Bajarên Swêdê
Swêd
Harûn Reşîd

Harûn Reşîd (; bû 763 li Rey; mir 809 li Tus) yek ji xelîfe û kargerên Ebasiyan bû û navbera 786an de heta 809 xelifetî kirî bû. Harun zarokiya xwe li bajarê Belh derbaz kir û di zarokiya xwe de bandora mezin ji Barmakiyan dît.

Harûn Reşîd zarokê El Mehdî û gorî rîwayatan jî birayê Behl ûl Danan bû. Di dema wî de Ebasiyan di aborî çendayî û peşarî dema xweya herî rind dîtî bû. Di wan deman de bi siya wan wezîrên ji malbata Barmakiyan xelifetîye peşarî gelek dihat karger kirin. 
Harûn Reşîd hîn ku 13 salî bû, bû xelîfe. Pê bû xelîfe re wî di 796an de Reqa kira paytext û kargera xwe bira wê der e.

Di dema xelîfe Harûn de nêzî bi tunî Anatoliya, Kîpros hat dagir kirin. Lê li Afrîka, Maxrêb jî hin dewletên serbixwe hatin ava kirin. Di sefereke de artêşên misilmanan heta Üsküdarê hembera Konstantinopolis hatî bûn. Lê ji bo împaratorbanûya Bîzans her sal dayîn dana Ebasiyan pejirand, artêşa misilmanan şunda vegeriye Bexda.

Di dema xwe de wî bi Çîn, Karlê Mezin re têkîlî kir. 

Harûn Reşîd di 809an de demê ku hembera Xaricîyan de di sefereke de bû jîyana xwe ji dest da. Wî di 802an virde xelifetî navbera lawên xwe El-Emîn û El-Ma'mun de parva kirî bû. 

Di dema xelîfe de klasîka Hezar û yek şev hat nivisandin bû.

Ebasî
Xelîfe
Jidayikbûn 760î
Springfield

Springfield paytexta federedewleta DYAyê Illinois e.

Di 1818î de bingeha bajêr hatiye avêtin û di sala 1837î de bûye paytextê Illinoisê.

Hin agahiyên derbarê bajêr de 

 Rûber: 156,2 km² 
 Gelhe: 114.738 (2004)
 Malpera fermî ya bajêr: A navenda bajêr e (îngîlîzî)
 Koordînat: 39° 47′ 0" N, 89° 39′ 1" W

Navdarên bajêr 

 Seth Barnes Nicholson, Stêrnas 
 Ed Barrow, Menajerê basketbolê 
 Robert Todd Lincoln, Lawê Abraham Lincoln ê yekemîn
 Robin Roberts, Basketbolîst

Paytextên DYA
Frankfort, Kentucky

Frankfort paytexta federedewleta DYAyê Kentucky ye. Di sala 1795î de bingeha wê ji aliyê koçberên Alman ve hatiye avêtin.

Navdarên bajêr 
 Daniel Weisiger Adams
 William Wirt Adams 
 William Cornelius Van Horne

Girêdanên derve 
 Malpereke înformatîk (îngîlîzî)

Paytextên DYA
Endulus (dewlet)

Endulus () navê dewletê ku li girava Îberî ji aliya misilmanan hat avakirin û navbera 711an de 1492an serwerî ajotî bû. 

Di 711an de ereb û berberiyan ji Fasa îroj de ser tengava Cîbraltar re êrîşa keyaniya vîzîgotan a di wê demê de nêvxwe de ceng kirin. Di serdariya Tariq bin Ziyad de artêşeke ji 500 mirovan de pêk dihatî keyî vîzîgotan bin xist. 

Tarîq di salên pêş de bi Mûsa bin Nûsayr, parêzgerê Afrîkaya bakur, ve tev jî dewama dagir kirina nîvgirava Îberî kir.  Di 714an de lawê Mûsa bin Nûsayr Ebdulezîz bû parêzgerî Endulus û Sevilla jî bû paytexta dewlet e. Ebdulezîz Egilona, jina biya keyî vîzgotan ê dawî Roderich, kira jina xwe. 

Di 716an de Eyûb bû paşwerî Ebdulezîz û Kordoba kira paytexta Endulusê. Di 718an de Endulusiyan li nîvgiravê derva hin xakên li bakur rojavaya êdî bi tunî serwerî dajot. 

Dema xelîfe Sahm de, di 720an de çiyayên Pîrenê derbaz kirin û berê çerxa Narbonne û Toulouse kir. Lê bi peymaneke navbera dûkê Frankan ê Eudo re peyman kir şunda vegerî bû. 

732an de bi pêşengiya Xafikî de misilmana dîsa çiyayên Pîrenê derbaz kirin û bajarên Arles û Bordeaux dagir kirin. Lê kênge wî berîyî xwe çerxa Tours kir bi artêşa frankan re ceng kir û di wê cengê de jiyan ji dest de û artêşê xwe vegeriya nîvgirava Îberî. 

Lê di 735an de artêşa misilmanan di serdariya Ûkbe de şunda derketa sefereke ser Fransayê der xistin. Di wê seferê de wî bajarên Arles, Avignon, Lyon dagir kirin. Lê Karl Martell nêzik şunda misilmanan dehifandina nîvgirava Îberî. Derve bajarê Narbonne tenê  dest misilmanan de ma. 

Parêzgerên Endulusê demên pêşin xwe wek emîrî xelîfeyên Umeyeyên Şamê diditîn.Lê kênge di 755an de kargera Umeyayan ji aliya Ebasiyan ve hat valakirin, Ebdurehman I reviya Endulusê û li wir bi kêfxweşiye hat pergînîkirin û ji pê re jî xwe wek xelîfe da zanîn û Emîratiya Kordoba saz kir. 

763 de xelifetiya Ebasiyan ji bo wan deran dagîr bike artêşek şande Endulusê. Lê Ebdurrehman ew artêşa bin xist.

Di 785an de frankan Girona, dagîr kirin. Di wan deman de frankan û misilmana ser Pîrenê re êrîşa hev dikirin. Misilmanan di 795an de Narbonne dagîr kirin, lê di 801an de frankan Barselona, 811an de jî Tortosa dagîr kirin.

Di dema Ebdurehman II de, yê di 822an de derbaza textê bûyî, Endulus çendayî hunerî dema xweya herî rind dît. 

Di dema xelîfe Ebî Emîr el-Mensûr de, generalekî Hişham II bû, Endulus şunda demake xweya baş dît û wî di 985an de Barselona şunda hundura dewletê kir. Kênge El-Mensûr mir Xelifetî keta cengeke hundur û dewlet bû 12 paran û ew dema wek keyaniya Taifa tê zanîn. 

Di 1085an de "El Murabitan" ji Afrîkayê de hatin û kargerî dest xwe xistin. Lê di sedsala 12'an de kargerî derbaza Mûwahîdan bû. Di 1212an de Cenga Las Navas de Tolosa de hevalbendiyên portekîz, kastîlya û hin dewletên din ve Mûwahhîdan bin xistin şunda Endulusê di bin xanêdanê Nasridiyan ji bajarê Granada tenê de ma. Di 1492an de ew dera jî ji aliya kastîlyan hat dagîr kirin û dema Endulusê ya li Spanya dawî bû.

Çavkanî
Rindalyan

Rindalyan () yek ji gundên Gimgima Mûşê ye.

21 km ji Gimgim, 69 km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariya koçberbûyan e.

Gundên nêzîkê Rindalyan in, Hebîban (Hebîbaba), Darebî (bi tirkî Dutözü), Goma Hus in.

Seydayê Rindalyan 

Li herêmê bi serê vê malbatê tê sond xwarin. Seydayê Rindalyan navê mirovek zanyar, olzan, fîlozofekî ye. Ji bera şêxan in. Ji malbata wan re Mala Seydayê Rindalyan tê gotin.

Seyda bawermendekî gelek hezkirî bûye. Ol ji kevneperestî û berjewenperestiyê parastiye, bi gel daye hezkirin. Miroveke birehm, dadperwer bûye. Xelkê ji hezkirina xwe navê Seyda pîroz kiriye û pê sond dixwin. Dibêjin Seyda bi xwe gelek ji tiştinên wisa aciz bûye, nedixwestiye xelk wisa bikin. Beytên Seyda hene, destnivîsên wî hene.

Niştecihên gund bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.860 m ye. Şer û xizaniyê bandora xwe li Rindalyan jî daye, gelekan mecbûr mane bar bikin. Gelheya wê niha ji hezar kesan kêmtir e.

Bi havînan derdikevin zozanên Şerevdînê, Warê Rindalyan.

Bi kirmanckî (dimilkî, kirdkî) 

Rindalyan (bi tirkî: Buzlugöze)  yew dewê Gimgimê (Varto) yo. Cay xo zerî tixûbê (sinirê) Gimgim a Mûşê dera.

Navdarên Rindalyan 
 Seydayê Rindalyan

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Bismil (kirmanckî)

Bismil yew qezay Amedê yo. Di serî 1936'îd beno qeza. Erdê xo 17.000 km² gird û nifûsê xo zî 102.000 o. Namê qezay zaf kemn o. Farisan vano "Pîs Mîl".
Şankuş (kirmanckî)

Şankuş (tirkî: Çüngüş) yew qezaya Amedî yo. Erdê xo 1.032 km² gird û berzîneya xo 700 m yo. Nifûsa xo 45.570 yo.

Di tarîx de Şankuş rê Aberne zî vajîyayo. 76 dew, 41 mezreyê xo estê. Şar bi zaravayanê Kirmanckî û Kurmancî qisey keno.
Çinar (kirmanckî)

Çinar yew qezay Amedê yo.
Çingûş (kirmanckî)

Çîngûş (tr. Çüngüş) yew qezay Amedê yo. 37 dew, 32 mezreyên xo estê. Erda xo 489 km² gird o. Nifûsê xo 15.308 o.
Pîran (kirmanckî)

Pîran (tr. Dicle) yew qezay Amedê yo. Cayê serokê kurd Şêx Seîd o.
Egil (kirmanckî)

Egil (tr. Eğil) yew qezay Amedê yo.
Erxenî (kirmanckî)

Erxenî (tr. Ergani) yew qezay Amedê yo. Nifûsê xo 122000 (2008) o. 81 dew, 2 nehiye û 103 mezreyên xo estê. Erda xo 1.489 km² gird o.
Hênê (kirmanckî)

Hêni (tr: Hani) yew qezaya Amedî yo. Nifûsê xo 28.489 û erda xo zî 415 km² yo.
Topeka

Topeka paytexta federedewleta DYAyê Kansas e. Herwekî navenda parêzgeha County Seat e.

Gelheya wê 121.809 (2004), rûbera erda wê 8.601 km² ye. Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê 305 m ye.

Paytextên DYA
Des Moines

Des Moines [dɪˈmɔɪn] paytexta federedewleta DYAyê Iowa ye. Di sala 1846'î de bingeha wê hatiye avêtin û niha nifûsa wê gihîştiye 194.311 (2004). Des Moines herwekî navenda parêzgeha Polk County ye.

Girêdanên derve 
 Malpereke înformatîk (îngîlîzî) 
 Iowa State Fair (îngîlîzî) 

Paytextên DYA
Indianapolis

Indianapolis [ˌɪndɪəˈnæpəlɪs] paytextê federedewleta DYAyê Indiana ye.

Gorî texmînên 2004'î 784.242 kes li bajêr dijîn. Bi tevî devedora xwe nêzîkî 2 Milyon gelheya wê heye. Indianapolis herwekî navenda parêzgeha Marion County ye.

Dîrok
Indianapolis li ser daxwaziya federedewlet Indiana di sala 1821an de hat damezrandin.

Asta perwerdeyê
Zav zanîngehên Indianapolis hene:

 Zanîngeha Butlerê
 Indiana University-Purdue University Indianapolis
 Ivy Tech
 University of Indianapolis

Keç û kurên bajêr
 Howard Arthur Allen, kujer
 Ray Appleton, jazvan
 Benny Barth, jazvan
 James Baskett, fîlm- û şanovan
 Abraham Benrubi, lîstikvan
 Monte Blue, lîstikvan
 Spanky Davis, jazvan
 John Dillinger, dizê bankê
 Reginald DuValle, jazvan û pedagokê muzîkê
 Kenneth Edmonds, popvan, stran-nîvîs, derhêner
 Vivica A. Fox, lîstikvan
 Brendan Fraser, lîstikvanê fîlmê
 Frank Glover, jazvan, awazvan
 Alonzo Pookie Johnson, jazvan
 J. J. Johnson, jazvan
 Marvin Johnson, boksvan
 Reunald Jones, jazvan
 James McGarrell, nîgarvan
 Anthony Montgomery, lîstikvanê fîlmê
 Wes Montgomery, jazvan
 James Sloyan, fîlm- û şanovan
 Stephen Sommers, rejîsor, senaryovan, fîlmçêker
 James Spaulding, jazvan
 Kurt Vonnegut, nivîskar
 Clifton Webb, lîstikvan
 Clarence Melvin Zener, fizîkvan

Girêdanên derve

Paytextên DYA
Bismarck, Dakotaya Bakur

Bismarck paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Bakur û navenda parêzgeha Burleigh County ye. Di per perê rûbara Missouri de ye.

Hin agahiyên bikêr 

 Rûber: 71 km²
 Bilindahî ji rûyê avê: 500 m
 Gelhe: 55.532 (2000)
 Koordînat: 46° 49' N, 100° 47' W
 Postkod: 58501-58507
 Telkod: 001 701

Girêdanên derve 

 Malpera fermî (îngîlîzî)

Paytextên DYA
Karazê (kirmanckî)

Karaz (tr:Kocaköy) yew qezay (navçey) Amedê yo. Qezay tewre qij a Amedê yo.
Pasûr (kirmanckî)

Pasûr (tr. Kulp) yew navçey Amedê yo. 1 nehiye, 50 dew û 135 mezreyên xo estê.

Pasûr
Licê (kirmanckî)

Licê (tr.Lice) yew qezay Amedêyo. Nifûs 18.696 o û erda xo 1.083 km² gird o. Li başûrê (cenûbê) Amedê yo.
Farqîn (kirmanckî)

Farqîn, Silîvan (tr. Silvan) yew qezey Amedê yo. Nifûs 117.528 o û erda xo 1.379 km² yo. Qezay zaf kemn o û Kela Zembilfiroş li îta di yo.
Hezro (kirmanckî)

Hezro (tr.Hazro) yew qezay Amedê yo. Erda xo 419km², berzînê xo 1.030 m yo. 24 dewê xo estê. Di serî 1954'îd beno qezay.
Lorîn

Lorîn bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye

Bernameyekî muzîkêye, heftê du rojan bi zimanê kurdî bi awayekî zindî tê weşandin. Carcaran hunermendekî beşdarî bernamê dibe û derbarê xebatên xwe yên dawî de diaxive. Di navaroka bernameyê de klîbên kurdî tên weşandin û her wiha klîben ku temaşewanan bi rêya telefon, email anjî bi nameyên xwe daxwazdikin tên weşandin.

Bernameya Roj TV
Cide

Cide (bi erebî: جدّة, Jiddah) duyemîn bajarê herî mezin ê Erebistana Siûdî ye.

Bajarên Erebistana Siûdî
Rojbaş Kurdistan

Rojbaş Kurdistan bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye

Rojbaş Kurdistan di pênc roja heftê de ji Dûşem- Înê tê weşandin.
Her bername li aliyê dû pêşkêşvanan ve tê pêşkêş kirin.

Bi asayî kesek dibe mêvanê bername û bersivên pirsên pêşkêşvanan dide.
Di bername de dosîyeyên kurt a cihê reng jî cîh digrin, di destpêka bername de Bi alîkariya grafîk temaşevanan li ser rewişa hewayê tên agehdar kirin, û di despêka bername de portre ya mêvanê berê ku were studyo tê pêşkêş kirin. Di herekîna bername de wan dosiyeyên jêr jî tên nîşan dayîn :

Di dîrokê de îro, Ji nava me, Klîpa rojê, Bê şirove, Tenduristî, Fîlmê karton û gotina rojê.
Xebata Rojbaş Kurdistan wek êkîp tê meşandin û di êkîpê de hejmarek ji xebatkarên Têlêvîzyona Roj cîh digrin.

Bernameya Roj TV
Ciwan (bername)

Ciwan bernameyeke ROJ TV'yê ye. 

Bernameya Ciwan deng û rengê ciwanên Kurd e û cih dide kêşe û pirsgirêkên ciwanan.
Bernama Ciwan hewl dide ku xwe bigihijine hemî girseya ciwanên kurd û ji wan re perspektîvan bi afirine.
Di bernama Ciwan de, xebatên ciwanan yên çandî, hunerî, spor, sosyal û hin gelek xalên din mirov dikare temaşe bike.

Bernama Ciwan cih dide hemû kategoriya ciwanan û dixwaze wan di noqtekê de bigihîjine hev.
Bernama Ciwan bi dosyayên rojev, taybet, panorama, jiyan portre, huner, spor û ajanda dixwaze hewldan, xebat û jiyana ciwanên kurd bigihîjîne raya giştî.

Bernameya Roj TV
Turikê Derwêş

Turikê Dewrêş bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Turikê Dewrêş bername yeke ku jiyana ciwakî, aborî û pirsgirêkin rojane li ciyê xwe de dêxîn e berçawê bînerê xwe û roportaja lê çêdike (amede) dike. Turikê Dewreş ji aliyê gel we gelek tê hejê kirin.

Bernameya Roj TV
Azaxpêrt (kirmanckî)

Azarpêrt (bi tirkî: Adaklı) yew qezay Çewlîgê (Çolig) yo. Namê xo zî ziwanê Ermenkî gureto. 35 dew û 69 mezreyên xo esta.

Derheq Azarpêrt di 

Rûbera xo: 841 km²
Nifûsa xo: 10.856 (2000)
Berzîn erda xo: 1.500 m

Dewê Azarpêrtî
Narmikan

Narmikan an Nermikan (bi tirkî: Yazıbaşı) yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye.

Tê gotin navê xwe ji eşîr an komeşîr a bi navê Narmikan digire. Di qeydên sala 1560 ên Osmaniyan de navê gund derbasdibe. Li bingeha wê pirr kevn e, digihê beriya zayînê. Malbatên sereke yên Narmikan Kurmiyan, Derwêşan, Kaloyan, Maliyan, Qasoyan, Kinoyan, Zengoyan hwd in. 

Di salên 40´î de berê bi Mezra, Madenêve, paşê bi Erebgîrê ve hatiye girêdan. Gundê herî mezin ê Erxewanê ye. Di sala 1980'î de 500 malbat lê dijiyan. Pirraniya gundiyan ji ber pêkutî, nebûna avê û xizaniyê koçberê bajarên Tirkan ên mezin dibin. Di sala 1950'î de navê Narmikan ji hêla dewleta Tirk ve tê qedexekirin û navê tirkî pêvedikin. 

20 km li rojhilatê Erxewanê dikeve. 60 km ji Meletiyê û 10 km ji gola Bendava Karakaya dûr e.

Di destpêka salên 80'î de bi gelheya xwe ya zêdetirî 500 malbatî diviyabû bibaya şaredarî. Lê ji sedema hatina saziyên dûgelê (qereqol hwd), niştecihan şaredarî nepejirandin û red kirin. Niştecihên gund 100 % Kurd in. Li Stenbolê komelekê gundiyan heye û pirranî bi bazirganiyê re bilîdibin.

Gundî dibêjin bi navê Smaîl Axa mêrxasek gund ava kiriye. Beriya wê jî gund hebûye. Dibêjin xelkê gund ji êlên niha li Anatoliyaya Navîn dijîn in. 

Tê îdîakirin keyê Osmanîyan Yawiz Siltan bi darê zorê xelkê herêmê kiriye Sunnî, beriya wê gel Elewî bûne. Bi rastî jî kevneşopiyên herêmê dişibin ên Dêrsimê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, bi texmînî demekê gel li vir baweriya Riya Heq (Raa Haq) a Dêrsimê hewandine.

Niştecihên gund mirovên aşitîxwaz û nûjen in. Mixabin bi koçberiyê re asîmîlasyon destpê kiriye. Asta pişavtinê (asîmîlasyonê) gelek bilind e. Zarok û ciwan li bajarên Tirkiyeyê asîmîle bûne, pirranî bi zimanê xwe nizanin.

Gelhenasî

Mezreyên Narmikan 

 Hecî Mûsan (bi tirkî: Gürgüş)
 Çarçek
 Zango

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Komeleya Narmikan a Stenbolê 

Gundên Erxewanê
Çerme (kirmanckî)

Çerme an Çermik (tr. Yedisu) yew deweka Çewlîgê (Çolig, Cewaxcur) yo. Di serî 1990'îd beno qezay. 13 dew û 58 mezreyê xo estê.
Xolxol (kirmanckî)

Xolxol (tr. Yayladere) yew qezay Çewlîg (Çolîg) o. Di serî 1959'îd namey Xolxol qedexey bî. Serî 1988'îd beno qeza. 20 dew û 79 mezreyê xo estê.
Bongilan (kirmanckî)

Bongilan (tr. Solhan) yew qezay Çewlîg (Çolig, Cewaxcur) o. 26 gund û 137 mezrey xo estê. Nifûsa xo 33.604 o.
Sêla Sor

Sêla Sor bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye ku ji aliyê Cahîd Merwan tê pêşkêş kirin.

Bernameyekî hefteyî ye û bi zimanê tirkî tê weşandin. Rewşa siyasî bi beşdarvanên bernamê re tê nirxandin. Armanca bernamê ew e ku kesayetiyên xwedî dîtin û ramanên cuda li derdora bernamê bîne cem hev û rojevê guftûgo bike.

Bernameya Roj TV
Dîlanar (bername)

Dîlanar bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bi Delîl Dîlanarê bû.

Di bernamê heftane Dilanar, Keskesor, Verason, Çar Newa, muzîka kurdî, deb (zargotin) wêje û çanda gelê din tîne berçawa. Şevbêrk bername yeke ku muzîka resen Kurdî tîne berçawê bînerê xwe. 

Bernameya Roj TV
Welatê Rojê

Welatê Rojê bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Welatê Rojê bi şevê hercar bîner û guhdarin xwe keyfxwes dike. Welat Rojê çi cara ji bîra gel naçe ku guhdarî û temaşe bikin.

Bi avabuna Rojê, dîmenên xweza û diroka ku li Kurdistane heye bi dengê stranin resen û klasika Kurdî, westiyan rojê, mizgînînya helatina rojeke nu dide.

Bernameya Roj TV
Tîşkî Huner

Tîşkî Huner bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Tîşkî Huner, bernameyek ji bo nasandina hunermendên şêwekar (neqaş) ên Kurd bû.
Her du hefteyan carekê êvarên yekşemê saet 22:00 bi dema navendî ya Ewropayê hat pêşkêşkirin.
Heman bername rojek piştre, duşemê saet 10:45, serê sibê hat dubarekirin.
Tîşkî Huner wargeha nimandina hunera hunermendên kurd e.

Bernameya Roj TV
Çiyayê Loa

Çiyayê Loa yek ji çiyayên volkanîk ên li DYAye. Li federedewleta Hawaii ye. Di zimanê kevnexwediyên giravên Hawaii de navêwê tê wateya "çiyayê dirêj".

 Bilindahî (berzî): 4.170 m
 Koordînat: 19° 28' N, 155° 35' W
 Aktîvbûna dawî: 24'ê adarê - 15'ê avrêlê 1984

Malperên têkildar 

 Hawaiian Volcano Observatory / USGS (îngîlîzî) 
 http://www.volcano.si.edu/ 
 Mauna Loa (îngîlîzî) 

Çiyayên DYAyê
Volkanên çalak
Çiyayê Hood

Mount Hood an bi kurdî Çiyayê Hood yek ji çiyayên li federedewleta Oregon a DYAyê ye.

 Bilindahî (berzîne): 3.425 m
 Koordînat: 45° 22′ 24" N, 121° 41′ 45" W
 Aktîvbûna dawî: 1782
 Yekemîn çiyagerê derketiye lûtkeyê: 1845, Sam Barlow

Malperên têkildar 
 Friends of Mt. Hood (îngîlîzî) 

Çiyayên DYAyê
Çemê Snake

Çemê Snake yan jî rûbarê Snake (bi îngilîzî: Snake River) çemekî mezin ê herêma mezin a bakurê rojavayê Pasîfîkê ya Dewletên Yekbûyî ye. Bi dirêjahiya 1.735 km, ew mezintirîn çemê Çemê Kolumbiyayê ye, di encamê de mezintirîn çemê Amerîkaya Bakur e ku diherike Okyanûsa Mezin. Çemê Snake li rojavayê Wyoming bilind dibe, piştre di deşta çemê Snake li başûr re diherike. Idaho, kaniya Hells a hişk li ser sînorê Oregon–Idaho û girên Palouse yên Washingtonê yên dizivirin, di çemê Kolumbia de li Tri-Cities li Hewzeya Columbia ya Rojhilatê Washingtonê vala dibin.

Çavkanî

Çemên DYAyê