nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
1096

Bûyer

Cîhan 
 Sefera Xaçiyayê Yekem dest pê kir.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1097

Bûyer

Cîhan 
 Di Sefera Xaçiyayê Yekem de Xaçperest li Konstantinopolis kom bûn.

Kurdistan 
 Di Sefera Xaçiyayê Yekem de Xaçiyan Edessa(Urfa) dagir kirin û li wir Mîrnişîna Edessa saz kirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1098

Bûyer

Cîhan 
 Di Sefera Xaçiyayê Yekem de Xaçperestan Antoichia (îroj Entakya) dagir kirin û li wir Mîrektiya Entakyayê saz kirin.

Kurdistan 
(bûyerên rojanê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1109

Bûyer

Cîhan 
 Şovalyeyên ji Sefera Xaçiyayê Yekem de li Felestin man bûn Tripolis dagir kirin û li wir, dewleta ji dewletên Xaçiyayê de dawî, Mîrnişîna Tripolis saz kirin.

Kurdistan 
(bûyerên rojanê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Koma Çiya

Koma Çiya komeke muzîkê ye.

Berhem 
 Dîlana Bêsînor 1995
 Venamiro 1998
 Xêlî 2004

Komên muzîkê yên kurd
Koma Tûrcel

Koma Tûrcel komeke muzîkê ye ku di sala 1991ê li bajarê İzmir'ê (Tirkiyê), ji hêla Îsmet Dax, Saadettin Karaaslan û Faysal Oktay ve hatiye damezirandin.
Koma Tûrcel navê xwe ji Çiyayê Tûrcel girtîye.
Ev çiya dikevê hela Dêrika Çiyayê Mazî, di parêzgeha Mêrdînê de. Koma Tûrcel nêzîkî sê salan wek kom xebaten xwe berdewan kir. Ji bilî damezrênerên komê Hamit Bilinmiş û Ziwer jî endamên komê bûn.
Piştî avabûna NÇMê şaxê Izmir ê, Dax û hevalên xwe xebatê komê li bin baskê NÇMê de domandin.

Di sala 1994 an de koma Tûrcel ji ber hin pirsgirêkan ji hev belav bû.
 

Komên muzîkê yên kurd
Gola Utah

Gola Utah goleke mezin li federedewleta DYAyê Utahê ye.
Gol ji hêla dewletê ve wekî park tê parastin. Lê masîgerî û werzişên avê tên kirin.

Gol
Federedewleta Utah
Golên DYAyê
Sacramento

Sacramento [ˌsækɹəˈmɛntoʊ] JI 1854'î virde paytextê federedewleta DYAyê Kalîforniya ye. Bajar di navbera rûbarên American River û ya Sacramento River de ye û gelheya wê 454.330 (2004) ye.Bingeha bajêr di sala 1839'î de ji aliyê koçberê Swîsreyî Johann August Sutter bi destûra Keyaniya Spanyayê hatiye avêtin.
Li bajêr fabrîkên fêkî û konserveyan, otomobîl hwd hene. Zanîngeha wê California State University û balafirgeha wê Sacramento International Airport têkiliya bajêr bi derve re xurt dikin.

Navdarên Sacramentoyê 

 Deftones, Rock-Band a DYAyî
 Michael Adams, Testpîlot 
 Adrienne Barbeau, aktrîst 
 Daniel Bell, Tekno-Hilberîner û DJ 
 Joan Didion, Rojnamegerîn û nivîskar 
 Merrin Dungey, Aktrîst
 Ray Eames, Desînator û Arkîtektor
 Sam Elliott, Aktor 
 Roger Fouts, Derûnînas û mirovnas
 Jacob Golden, Stranbêj, guftekar û gitarîvan
 Kathy Hammond, Atlet û Olîmpiyonîk
 Colin Hanks, Aktor 
 Henry Hathaway, Derhênerê fîlman 
 Hiram Johnson, Siyasetmedarê Komarger ji Kalîforniya
 Daniel Johnston, Stranbêj, mûzîker û hunermend 
 Anthony Kennedy, Dadgerê Dadgehxana bilind 
 Thomas King, Minîskarê çermesor 
 Rodney King, Qurbaniyê vandalîzma polîs ê Afroamerîkayî 
 Thomas Kono, Halter 
 Kristin Krone, Werzişkara ski (sportên berfê) 
 Ramon E. Moore, Matematnas
 Mel Ramos, Hunermend 
 Stephen Kern Robinson, esmanger

Bajarên hevalbend 

  Chişinău, Moldowa
  Hamilton, Nûzeland
  Yînan, Çîn 
  Liestal, Swîsre
  Manila, Filîpîn
  Matsuyama, Japon 
  Yongsan-gu (Taxeke Seoul), Koreya Başûr

Paytextên DYA
Federedewleta California
Sefera xaçperestan a duyem

Sefera xaçperestan ya duyem sefera xaçperestanê duyemê bo ku xakên pîrozê di sefera sefera xaçperestanê yekem de dest xistinî hemberî misilmanan biparêzin ji aliyê xiristiyanan de hatibû dar xistin. Ew ji pê dewleta xaçperestanê li Urfa, , di 1144an de bi dest misilmanan ket re hat saz kirin. Vê seferê di 1147an de dest pê kir û di 1149an de bê gêhiştina armanca xiristîyanan dawî bû.

Sedem 
Zengiyê emîrê Mûsilê di sala 1144an de Edessa (Riha) ya di wê wextê de di destên Frenkan de bû ji dest xwe xist. Ji pê vê bûyerê re, li ewropa ji bo seferake nû re papa di 1145an de ferman dazanîn. Keyên dewletên mezinê ewropayê wê demê keyê almanya Konrads III û keyê Fransa  guh dane Papa û bo armanca Rihayê şunda ji dest misilmanan bistînin sefereka nû hazir kirin.

Di meheya gulanê 1147an de Konrads III û ji pê re jî Louis VII ji ewropayê de birê ketin û dest bi seferê kirin. Dîsa dikir hêz û leşkerên welatên ewropa kiribûn ku li Konstantinopolisê li hev bicivin. Lê leşker û şovalyayên Almanan li ber yên Fransa gehiştine Konstantinopolis û hema tavilê bê li bendiya Fransiyan manê derbaza Anatolyayê bûn. 

Kînga artêşa Konradê derbaza Anatolyayê bû, birê ve li nêzî Dorîlaion (Eskişehirê) îroj di kewçêrê 1147an de ji hêla Selçukan ve hat bin xistin û Konrads III û leşkerên filitiyan reviya ne Nikaia (Îznîkê). 

Nêzî meheke pê vê binketinê re artêşa Louis VII jî gehîşte Nikaiayê. Kînga ewna ji Nikaia der ketin û gêhiştine nêzî Efesê Konrads bi nexweşiyê ket û vegeriyaye Konstantinopolisê. Lê Louis VII li wir wêde dewama seferê kir û li nêzî bajarê Denizliyê îro bi hêzên Selçûqan va hate hemberî hev. Selçukan li wir dîsa artêşa Xristiyanan bin xist.

Lê Louis VII dîsa jî bi eskerên xweyên filitinî ve derbaza Filistînê bû. Wê wextê de Konradsê ku ji ber nexweşiya xwe çûbû Konstantînopolîsê jî pê nexweşiya xwe derbas kir re di 1148an de di deryaya navîn re derbaza Filistînê bû. Ji ber ku bajarê Edessa bi destên Nûreddin bi tunî hatî bû hilweşandin wan armanca xwe guhert û bi dewletên Xristiyanên dinên mînak  û  (Entakya) ve bajarê Şamê di pûşperê 1148an de rapêçan.Wextê ku bajar hat rapêçan mîrî Şamê ji bo alikariyê xeber ji mîrê Selçukanî Rihayê ji Nûreddîn Zengî re şand. Dema ku Nûreddin bi leşkerên xwe ve nêzika Şamê bû xaçperestan him ji ber kêmiyê avê, him jî ji ber lihevnehatinê nêv hev de ew dorpêça rakirin. Ji pê vê re jî Konrads û Louis vegerîne Ewropayê û sefer bê gêhiştina aramancên Xrîstiyan ve xelas bû.

Çavkanî 

Seferên xaçperestan
Xakên pîroz

Xakên pîroz (; ) ji bo xakên olekî pîroz re tê gotin. Lê mirov bi gelemperî ji bo xakên îroj Filistîn û Îsraêl li ser, bi taybetî Orşelîm û ji bo sê dînên îbrahîmî (Cihûtî, Xiristiyantî , Îslam) pîroz dibîne, fehm dike. Ji bo wan xakan di dîrok de gelek ceng û şêr bûne. Dîsa ji bo wan xakan Seferên xaçperestan hatin saz kirin. Gelek serdarên misilman û xiristiyan xwe bi wan xakan navendî bûn. Wekok Selahedînê Eyûbî xwe wek Mîrê Qudsê navandî bû.

Îroj jî li se wan xakan Pirsgirêkê Îsraêl-Filistîn dewam dike.

Îslam
Xirîstiyanî
Cihûtî
Filistîn
Îsraêl
Seferên xaçperestan
Herêmên dabeşkirî
Erdnîgariya Îsraêlê
Erdnîgariya Sûriyê
Herêmên Asyayê
Siyonîzm
1147

Bûyer

Cîhan 
 Sefera Xaçiyayê Duyem, ji bo Riha ji misilmanan bistînin, dest pê kir.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1149

Bûyer

Cîhan 
 Sefera Xaçiyayê Duyem dawî bû.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1145

Bûyer

Cîhan 
 Papa Eugene III ji bo Sefera Xaçiyayê Duyem ferman da.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1144

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 Mîrnişîna Edessa, yê li riha, bi destên selçukan hat dagir kirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Stephen Kern Robinson

Stephen Kern Robinson, bi kurtî Steve Robinson (jdb.  li Sacramento, Kalîforniya, DYA) esmangerekî amerîkî ye.
Di koma 15em a NASAyê de cihgirtiye. Heya sala 2006î sê carî derketiye valahiyê û 34 roj 15 kat 44 deqîqe domiye. Di 1997, 1998 û 2005î de derketiye valahiyê.

Girêdanên derve 

Biyografiya NASAê ( bi înglîzî)

Esmangerên amerîkî
Amerîkî
Mirovên zindî
Michael Adams

Michael James Adams (jdb.  li Sacramento, California; m. ) testpîlotekî DYAyî yê firokeyên X-15 bû.

Piştî bidawîkirina dibistanê di sala 1950î de Michael Adams dikeve artêşa hewayî ya DYAyê. Ew li Texasê perwerdeya pîlotî dibîne û wekî firokevanê şer tevlî Şerê Koreyê dibe.

Ew bi tevlîbûna NASAyê di ceribandina dagirkirina heyvê de cihdigire. Yekemîn firîna wî ya bi firokeya herî bilez, X-15, di  de pêk tê. Ji ber ku ew di bilindahiyeke bi qasî 80 km de firiye, wekî astronot jî tê binavkirin.

Adams di ceribandinekê de jiyana xwe jidestdide.

Pîlot
Testpîlot
Amerîkî
Bro Omerî

Bro Omerî (jdb. 1942 - m. 4ê kanûna paşîn 2007) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Ew (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di sala 1942yan de li gundê Çalê a Nisêbînê hatiye dinê.

Omerî, 1957an de li Nisêbînê dibistana navîn temam kir pişt re, li Mêrdînê lîse û ji pê re jî li Stenbolê li zanîngeha Cerrahpaşa xwendina xwe xelas kir û 1969an de bû bijîşk.

Bro Omerî, di 1978an de giştî bû pisporê cerahiya, li Meraş û Mêrdînê midûrîtiya tenduristiyê dike. Di nexweşxaneya Mêrdînê de dişixûle. Di sala 1980Î de, bi darbeya leşkerî tê binçavkirin û paşê jî tê sirgûnkirin. Ji pê re wî li nexweşxaneya Sînopê kar kir. Piştre dev ji kar berdide û li Qoser û Mêrdînê cihek taybetî vedike. Demekê li nexweşxaneya Mêrsînê dixebite û di sala 2002yan de teqawît dibe.

Heta niha di gelek kovar û rojnemayan de nivîs û helbestên wî bi navê Bro Omerî hatin weşandin. 
Omerî di  de bû endamê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê.

Bro Omerî (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di 4ê kanûna paşîn a 2007an de li Nisêbînê ji ber nexweşiya dil diçe ser dilovaniya xwedê

Berhemên Wî

Carekê ji caran, Avesta

Pira navbera Axreşkê û Şêxan, Avesta

Rewşa Welêt, Avesta

Çavkanî
 

Nivîskar
Helbestvan
Entakya

Entakya (navê fermî yê tirkî: Antakya) navenda parêzgeha Xetayê ye. Di nav sînorên Tirkiye de ye. Navê berê yê bajêr Antioxia ( û ) bû.

Girêdanên derve
UTC+10

UTC+10 yek Beşên Demjimêrê ye. Australian Eastern Standard Time (AEST) tê nav kirin. Hin welat bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+11 dibin û Australian Eastern Daylight Time(AEDT) an jî Yukon Daylight Time(YDT) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin;
 Awûstralya (bi pişkî)
 Rusya(bi pişkî)

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+10
 Demjimêra Havîn ji bo UTC+10:00 

Navçeya demê
UTC+7

UTC+7 yek Beşên Demjimêrê ye. Indochina Time (IT) tê nav kirin. Hin welat bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+8 dibin. Ew Li van dernan tê bikaranin;

 Laos
 Taylenda
 Kamboca
 Viyetnam
 Îndonezya
 Rusya (bi pişkî

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+7
 Demjimêra Havîn ji bo UTC+7 

Navçeya demê
Sadomazoşîzm

Bikaranîna sadîzm û mazoşîzmê di kar û kiryar û têkiliyan de ye. 

Wekî tê zanîn sadîzm navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.

Mazoşîzm jî berevajiya wê ye, êş û azar kişandin, ji we bextewarbûn e. Di derûnînasiyê de di bin sernivîsa tevgerên anormal, fêrbûnên neyînî de cihdigirin. Wekî elementekî tabloya nexweşiyên derûnî tê nirxandin.

Sado-mazo di têkiliya seksî de 
Hin kes di têkiliya zayendîtî de, elementên sadîzm û mazoşîzmê bikartînin û ji wê bextewar dibin. Seksa ekstrem dikare hin cureyên sadîzm û mazoşîzmê bihewîne û heger di radeyekê gelek piçûk de be, wekî nexweşî nayê dîtin. Li bakurê Ewropa, DYA û hin welatên Asya gelek klûbên seksê hene û li wir hin cureyên lîstikên seksî yên sado-mazo tê lîstin.

Çavkanî 

Derûnnasî
Zayendîtî
Raleigh

Raleigh paytextê federedewleta DYAyê Karolînaya Bakur ye.

Bajar xwedî gelheyekê bi qasî 326.653 (2004) ye. Raleigh di sala 1792î de hatiye avabûn û navê xwe ji kaşîfê North Carolina Sir Walter Raleigh digire.

Raleigh xwedî gelek fabrîk û navendên hilberînê ne. Fîrmaya navdar IBM bi hezaran kesî dide xebitandin. Dîsa fabrîkên derman, biyoteknolojî wekî Aventis, BASF, Bayer, Pfizer, SAS Institute, Infineon Technologies, Qimonda hwd) hene.

Bajar ji aliyê perwerdeyê û jiyana sosyal ve di radeyeke bilind de ye. University of North Carolina at Chapel Hill, North Carolina State University û Durham (Duke University) li bajêr in.

Li girtigeha navendî ya bajêr, di 2ê kanûna pêşîn a 2005î de cezayê îdamê yê Kenneth Lee Boyd tê bicihanîn ku ev 1000emîn bicihanîna cezayê îdamê li federedewleta Karolînaya Bakur bû. Cezayê mirinê di sala 1976î de li vê herêmê tê pejirandin.

Malpera fermî ya bajêr 

 (înglîzî)

Paytextên DYA
Karolînaya Bakur
Columbia, Karolînaya Başûr

Columbia paytextê federedewleta DYAyê Karolînaya Başûr û navenda desthilatiya parêzgeha Richland County ye. Di ber perê rûbara Congaree de ye.

Gorî hejmartinên 2000î gelheya wê 116.278 û bi tevî parêzgehê jî 664.229 e. Li bajêr kampûsa navend a Zanîngeha Karolînaya Başûr û dibistana perwerdeya leşkerî ya artêşê, Fort Jackson hene. Bingeha bajêr di 26ê adarê 1786î de hatiye avêtin.

Cihên baldar ên bajêr 
 Riverbanks Zoo (Parka ajalan) 
 Finley Park
 South Carolina State Capitol (Navenda îdareya herêmê)
 Muzexaneya Dewletê ya Karolînaya Başûr
 Lake Murray (Gola Murray)
 Zanîngeha Karolînaya Başûr
 Congaree Vista (Rûbar)
 Five Points

Navdarên bajêr 
 Bill Anderson, stranbêj û strannivîs
 James Mark Baldwin, fîlozof û derûnnas
 Joseph Louis Bernardin, keşe
 Kristin Davis, Aktrîs
 Stanley Donen, rejîsor û koreograf
 Wade Hampton III., Generalê navdar, di şerê navxweyî de
 Jermaine O'Neal, basketbolvan
 Angie Stone, stranbêjê Hip-Hop, R'n'B û Soul

Bajarên hevalbend 
  Plowdiw, Bulgaristan
  Kaiserslautern, Almanya
  Cluy-Napoca, Romanya 
  Tschelyabinsk, Rûsya

Malperên fermî û bikêr (îngîlîzî) 
 Malpera fermî ya bajêr
 Columbia World Affairs Council 
 Zanîngeha Karolînaya Başûr

Paytextên DYA
Federedewleta Karolînaya Başûr
Nîvkada Başûr

Nîvkada Başûr nîvkada dinê yê li başûra ekwator û nîvkada bakur dimê ye.

Li Nîvkada Başûr havîn di kanûna pêşîn de heta sibatê, zivistan jî di hezîranê de heta tebaxê dajo. Li nîvkada başûr başûra parzemîna Afrîka û Amerîkî, bi piranî Îndonezya, parzemîna Awistralya, Nû Zelenda û Antarktîka he ye. Nîvkada başûr bi piranî di nîvkada deryayî de ye.

Erdnîgarî
Nîvkada deryayî

Nîvkada deryayî nîvkada dinêya herî zêdeyê ji avê de pêk tê ye. Navenda wê nîvkadê di Okyanûsa pasîfîk de li nêzî Zelanda nû ye. Di wê nîvkadê de wek erd Awustralya, Antarktîka û hindikê Asya (başûr rojhelata Arşîpela Malay) û Emerîkaya Başûr tenê he ye. Navenda nîvkada parzemînî jî li Bretagne Fransa dikeve ye. 

Ji rû ya Nîvkada deryayî de %89ên xwe av, %11ên xwe jî erd e. Ew li dinê golabalî (bi tunî) %29ên xwe erd û %71ên xwe jî av e.

Koordînat 
 

Erdnîgarî
Nîvkada parzemînî

Nîvkada parzemînî an jî Nîvkada Erdîn nîvkada dinê yê herî pir ji erd pêk tê ye. Navenda wê nîvkadê li Bretagne, Fransa dikeve ye.

Ew nîvkada bi tunî Ewropa, Efrîka, Emerîkaya Başûr û Gronland, nêzî %95ên Asya û ji sêyî dido yên Emerîkaya Başûr dihêwirîne.

Nîvkada parzemîni ji sedî pêncî sêyên xwe (53 %) Av û ji sedî çel û heftên xwe (47 %) erd e. Ew rêjeya li dinê globalî %29ên xwe erd û %71ên xwe av e.

Navenda Nîvkada deryayî li Okyanûsa pasîfîk dikeve. 

Erdnîgarî
Avis paşvekirin

Avis paşvekirin, backcrossing, hev dibirrina zîndewerekî bi bav yan dayika xwe re.

Genetîk
Bakterîkuj

Bakterîkuj an jî Bakterîsîd, ev polê zîndedij e ku xanikê bakterî dikuje.

Biyolojî
Bakteriyofaj

Bakteriyofaj, vîrûseke ku bakterî nesax dike. Şikilê wê guhartî arastedar dide ji bo rûnivîs kirina DNA.

Biyolojî
Bakterî

Bakterî, (bi înglîzî bacterium, pirejimar bacteria), hûrjînewrên yekxaneyi ne. Bi giştî, ew çend mîkrometreyan mezin in û bi gelek form û şêweyan hene: girover, dirêjûdirêj, lûlwerpêç.

Zanistê lêkolînên li ser bakteriyan bakterîzanist e ko tayekê hûrjînewernasî ye.

Bakterî li hemî jîngehan hene: di nav axê da, di binê deryayan da, li serê çiyayan li her derê. Ew di cihên mîna paşmayên tîrêjçeleng (radioactive waste) jî hene. Bi awayekê mînakî (typical) 40 milyon bakterî di her grameka axê da û yek milyon di nav mîlîlîtireka avê da hene. Bi giştî nêzîkî 5 nonîlyon (5 × 10³°) bakteriyan li cîhanê hene.  

Bakterî di çerxa zadî da gelek giring in û gelek qonaxên giring di wê çerxê da, wekî tesbîtkirina naytrojinê di atmosferê da li ser wan dimînit. Di laşê mirovan da hijmaran bakteriyan 10 caran ji hijmara xaneyên laşî zêdetir e û piraniya wan jî li ser pîstî û di nav koendama herisê da ne.  Herçind e ko piraniya wan bakteriyan bêziyan in an hema bibêje mifadar in jî, lê hindek ji wan derdzê (pathogenic) in û dikarin mirovan nesax bikin. Bakteriya derdzê ya herî berbelav bakteriya nexweşî ya êşa zirav anko sillê an tûberkolosîsê ye ko her sal zêdetir ji 2 milyon kesan li seranserî cîhanê dikujit.

Çavkanî 

Biyolojî
Base pair

Base pair (bp), cota bazên temamker û nîtrojenî di nav gerdê DNA ye : adênîn-tîmîn û  guanîn-sîtozîn hene. Dîsa, yekîneya pîvan ji bo encamê DNA ye.

Biyolojî
Zorbûna jiyanî

Têvelîtiya jiyanî, Biodiversity, fireh û navberpêwendiyê ji zîndewerên dinê ye ku ser genetîk û hokarên jîngehî damezire.

Biyolojî
Biyoerdnîgarî
Ekolojî
Dewlemendkirina jiyanî

Dewlemendkirina jiyanî, Bioenrichment, serbariya xurekî yan oksîjen bo ku mîkroban şikestinê herimîn zêde dike.

Biyolojî
Bakterîwestîn

Bakterîwestîn (bi Inglîzî bacteriostat) bi giştî keristeyekê kîmyayî ye ko dikarit zaûzêya bakteriyan rabiwestînit. Raman vê gotinê ew e ko keristeyên bakterîwestîn hemî gavan nikarin bakteriyan bikujin. Eger, bi her awayekî, ew keriste ji holê rabibit, bakterî reng e dest bi zaûzê û vejînê bikit.
Piranî ya keristeyên bakterîwestîn di pîşesaziyê da bikardihên. Lê di pizişkiyê jî da hindek dermanên dijejîk (antibiotic) hene ko bakterîwestîn in.

Biyolojî
Umîd Demîrhan

Umîd Demîrhan () nivîskarekî kurd e. 

Li gundê Noreşîna Bazîdê hatiye dinyayê û hêj jî li wir dijî. Perwerdeya zimanê erebî li Misirê dîtiye û huqûq jî li Sûdanê xwendiye. Di Medreseya Kesk a Bazîdê de gerînendetî û seydatî kiriye.

Ji dibistana kurdî a Stembolê bawernameya mamostetiya zimanê kurdî wergirtiye. Erebî, farisî û înglîzî dizane û karê wergeriyê dike.

Berhem

Pirtûk
 
 Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- çapa yekem, weşanên Nûbiharê, Stembol, 2006.
 Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- çapa duyem a berfireh, weşanên SEWADê, Bazîd, 2007.

Werger
 Dicle Operasyonu (bi tirkî), ji Rizgar Muhemed, weşanên Dozê, Stembol, 2007.
 Melayê Cizîrî (bi tirkî), ji Xalid Muhemed, weşanên Hîvdayê, Stembol, 2008.

Mêr
Nivîskarên kurd
Tayip Temel

https://web.archive.org/web/20091217070345/http://www.welat.org/kunye.php

Tayip Temel, rojnameger û gerênendeyê giştî yê yekemîn rojnameya rojane ya li bakurê Kurdistanê derketî ya bi navê Azadiya Welat e Di sala 1982'yan de li Colemêrgê ji dayîk bûye. Ligel rojnamegeriyê nivîskariyê jî dike. Bi sedemên polîtîk ji Zanîngeha Yuzunciyilê ya Wanê hate avêtin. Karê rojnamegeriyê dike û di hin malper û rojnameya O. Politîkayê de nivîsan dinivîse. Di çarçoveya Operasyonên KCK'ê de di 2011'an de hat girtin. Di girtîgehê de ji bo çareseriya pirsgirêka kurd û nasîna zimanê kurdî di dadgehan de, ket greva birçîbûnê di roja 68'emîn de çalakiya wan bi dawî bû. Di 1'ê Tîrmeha 2014'ê de ji girtîgehê hat berdan. Hîn jî rojnamegerî û nivîskariyê dike. (Çavkanî hejmarên Azadiya Welat in) . Di hilbijartina 24'ê Hezîrana 2018'an de wekî parlementerê HDP'ê yê Wanê hate hilbijartin. 

Temel, Tayip
Çerxa biyogeokîmyawî

Çerxa biyogeokîmyawî (bi îngilîzî: biogeochemical cycle) di hevêrzanist anko ekolojî û zanistê Erdî da bazinek an kerxek e ko hîmaneka kîmyawî an molekulek di navbera parên jînewer (biyo-) û nejînewer (geo-) yên hevêrdozenê anko ekosîstemê da diherikit. Di rastiyê da, hîman dizivirin û digerin.

Her hîmanek ko di laşê jîneweran da heye parek ji çerxa biyogeokîmyawî ye. Her hîman parek ji laşî bi nav parên nejînewerên hevêrdozenê da jî digerin (bi nav avê avsipehir anko hîdrosfer, axê kevirsipehir anko lîtosfer û basipehir anko atmosfer). Bi giştî ji tevaya parên jînewerên hevêrdozenê ra jîsipehir anko biyosfer dibêjin.

Kîmya
Hûrjînewernasî

Hûrjînewernasî an jî mîkrobiyolojî , şaxê biyolojîyê ye ku li hûrjîneweran lêkolîn dike. Babetên vî zanistî êkaryotên mîna pendefok anko kivarikan û prokaryotên mîna bakteriyanjî vedigirit. Herçind e jînewerbûna vîrusan hêşta cihê gengeşeyê ye, lê ev zanist lêkolîna liser wan jî vedigirit. Kesên ko liser hûrjîneweran lêkolînan dikin hûrjînewernas in.Antonî van lûvinhuk , zanîyar'ek Holendî bû ku ev zanista diyar kir û ji ber wî , bi navê Bavê hûrjînewernasî yan Father's Microbiology wî nas dikin.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî
Biyolojî
Hûrjînewernasî

Çavkanî 

Mîkrobiyolojî
Binebeşên biyolojiyê
Ax

Ax, tevliheviyek ji madeyên organîk, mîneral, gaz, şilavî û zîndeweran e ku bi hev re jiyanê piştgirî dikin.

Axspehir ji Axê anko xakê (bi Inglîzî soil) pêkdihêt û navbera bihevgehiştina kevirspehir û avspehir, baspehir û jîspehirê ye. Kanza anko keristeyên madenî û keristeyên jînewer, ji wan jî endamwerên jînewer di axê da hene.

Pêvajoya çêbûna axê pêvajoyeka gelek aloza kîmyayî, fîzîkî, jînwerane û destkirî yên mirovan e.

Erdnîgarî
Serdema Navîn

Serdema Navîn serdemeke di dîroka Ewropayê de ye. Dîroknasên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin: 
Serdema kevnare, ji destpêka mirovahiyê de heta Împeratoriya Romê ya Rojava 476an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina Krîstofor Kolumbus a Amerîkayê di 1492an re jî dawî dibe. Serdema Nû an jî Serdema Nû jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek Serdema Tarî ya Ewropayê jî tê navandin. 

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek Brîtanya, Fransa (ya frankan), Almanya (ya germanan) û Mecaristan.
 
Împeratoriya Romê ya Rojhilat bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek Împeratoriya Bîzansê tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo Konstantînopolîs, paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di 1453an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di sedsala 13'an de wek katolîkên romî û ortodoksên yewnanî bû du paran. 

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. Afrîka, Asya, Anatoliya, Endulus (nîvgirava Îberî) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga dêra katolîk ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji xakên pîroz derxin Seferên xaçperestan derxistin. Ya pêşin di 1095an de, ya paşin jî di 1291an de ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Sedsala 5an
Dîroka Ewropayê li gorî serdeman
Serdem

Serdem an jî çax pîvaneke demê ye. Dîroknas dîrokê gorî şarmendî û bûyeran parve çaxan dikin. Serdemên dîrokî wek Serdemên Berdîrokî (weke paleolîtîk, neolîtîk û hwd) û Serdemên Dîrokî (Serdema Kevnare, Serdema Navîn, Serdema Nû) tên parvekirin.
Împerator

Împerator (latînî: imperator) kargerê împeratoriyê yê mêr e. Navên împeratoran di monarşiyan de cih bi cih bûn. Împeratorên germanan xwe wek qeyser, yên rûsan wek çar û yên persan şahanşah, yên osmanan jî wek siltan an padîşah navandî bûn. Bi gelemperî împerator pê dê-bavên xwe mirin re derbazî textê dibûn. Îro li dinê Japonyayê tenê împerator he ye.  
 
Jinâ împerator an jî jineke dibe împerator wek împeratorbanû an împeratorîçe tê navandin.

Bibîne
Key

Monarşî
Serwerên dewletê
Felsefeya siyasetê
Împeratorî

Împeratorî (latînî, imperium; bi kurdî wekî împaratorî, împêratorî, împiratorî û împratorî jî tê nivîsandin) bi dewletake li ser xakên fireh û ji gelên çandeyî û etnîkî cuda de pêk hatî bi destên împeratorekî tê kergarkirin re tê gotin. Dewletên di dîrokê de xwe wek împeratorî nenavandî bûn jî îroj gorî dewletên van qrîteran de wek împeratorî tên dîtîn.  Împeratoriya Romê, Împeratoriya Bîzans, Împeratoriya Osmanî, Împeratoriya Romê ya Pîroz hin împeratoriyên di dîrokê de hatî bû sazkirin. 

Lîsteya împeratoriyên dîrokî yên cîhanê li vira binihêre: Lîsteya împeratoriyên dîrokî

Siyaset
Împeratoriya Romê ya Rojava

Împeratoriya Romê ya Rojava împeratoriya paş Împeratoriya Romê re li rojava dewam kirî bû. Ew di 395an, pê  împeratorî Roma Theodosius I împeratorî navbera du lawên xwe Honorius(rojava) û Arcadius(rojhilat) de kire du paran re saz bû û di 476an de jî hilweşî bû. Lê hin sala hilwaşî bûna împeratorî wek 568an dibînin.

Împeratorê Romê ya Rojavayî pêşin lawê Theodosius Iî biçûk Honorius bû. Dema Honorius de bi Koça Qoman re êrîşayên Vandalanê Roma dest pê kir. Kênge êrîşên Vandalan dest pê kir Honorius di 402an de paytext ji Revenna de bire Milan e. 

Di 406an de Gotan, Sueban Alanan bi bandora koça Hunanê ji rojhelat re êrîşa Îtalya kirin. Ji pê gelek cengan re di 418an de Vîzîgotan bi dawî wek federatîf li Hispanya hatin bicîh kirin.

Di 423an de Valentinian III derbaza textê bû. Dema Valentinian III de xakên li Efrîka ji destên Roma derketin, bakur rojavaya Hispanya bi destên Sueban hat dagir kirin. Galya di 436an de dest bi Hunan ket. 451an de Atilla hat bin xistin û êrîşên Hunan hatin rawestandin. 

Lê êrîşên gelên germanên wek Vandalan, Vîzîgot, Burgundan dewam kir. Di 476an de serdarê Germanan Odoaker, yek ji serdarên Atilla bû, texta Roma dest xwe xist û dawiya împeratoriya Romaya rojava da. Di dawiya sedsala 5'an de xakên împeratoriyê bi piranî destên Vandal û Vîzîgotan hat dagir kirin. 

Împeratoriya Romê ya Rojava
Sedsala 4an
Sedsala 5an
Nîvgirava Îberî

Nîvgirava Îberî an nîvgirava Îberyayî li başûrê rojavayê parzemîna Ewropayê ye. Rûerda wê nîvgiravê 582.860 km² ye. Spanya û Portûgal herdu dewletên li ser wê nîvgiravê ne. Andorra li sînorên Fransayê û Gibraltar (Cîbraltar), erdek Brîtanî jî li pozikê Tengava Cîbraltarê bakur e. 

Di latînî de û di Împeratoriya Romê de ew reşahîye wek Hispania dihat navandin û ji wûşe de jî España û Spanya hatiye afirandin. Ji bo şûna Portûgal îroj li ser di împaratoriya Romayî de wek Lusitania dihat navandin, navê Portûgal di latînî de Lusitania ye.

Di 711'an de Tariq bin Ziyad di Tengava Cîbraltarê re derbaza nîvgirava Îberî bû û li wir dewleta Endulusê saz kir. Misilman, bi gelemperî berberî û ereban, heta 1492an li nîvgiravê dewleta Endulusê dewam kirin. Ew ji pê re derbaza dimatiyên îroj bû.

Çavkanî 

Nîvgirav
Organîzm

Organîzm di biyolojî û ekolojiyê de dozeneka lihevhatî ya aloz ya jînwer anko zîndî ya endaman e ku bi awayekê wesa têkhilî û danûstanê digel hev dikin ku tebitînek û xweragirîyeke tevane dide wan.

Serûkaniya jiyanê li ser rûyê Erdî hêşta cihê gengeşeyê ye. Du peyîskên herî serekî yên jiyanê ev in: prokaryot û eukariyot.

Çavkanî 

Organîzm
Sedsala 14an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

14
Sedsala 6an

Gelemperî

Bûyer / perisîn 
Dewleta Vandalan  ji aliyê Împaratoriya Bîzansê hate hilandin.

Kesên navdar 
 Rojbûyîna Muhemmed pêxember

Nûvedan û keşf 

6
Sedsala 7an

Gelemperî 
Îslamiyet derket.

Bûyer / perisîn 
 Împeratoriya Bîzansê lawaz bûn.
 Împeratoriya Sasanî hate hilşandin.
 Belavbûna îslamê li Kurdistanê; Pirraniya kurd an bûn misilman

Kesên navdar 
 Mihemed
 Ebûbekir
 Omer
 Elî
 Belisarius
 Jordanes

Nûvedan û keşf 

7
Sedsala 8an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar 
Îbrahîm el-Fezarî

Nûvedan û keşf 

8
Sedsala 13an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar 
Nesîredînê Tûsî
Ibn Xelikan

Nûvedan û keşf 

13
Sedsala 9an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar 
 Dînewerî
 Baba Raxî Hemedanî
 Ziryab
 Îbn Quteybe
 Theofîlus, împeratorekî bîzansê

Nûvedan û keşf 

Algorîtma ji aliyê  Xwarezmî ve hate afirandin.
9
Sedsala 12an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar 
 Îsmaîlê Cizîrî

Nûvedan û keşf 
Îsmaîlê Cizîrî Bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtê.
12
Sedsala 11an

Gelemperî

Bûyer / perisîn 
 Kurdan Dewleta Enazî ava kirin.

Kesên navdar 
 Ebûlfeth Mihemedê kurê Enaz

Nûvedan û keşf 

11
Sedsala 10an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

10
Sezen Aksu

Sezen Aksu yan jî Fatma Sezen Yıldırım, di 13ê tîrmeha 1954an li Sarayköya Denizliyê hatiye ser dinyayê, yek ji stranbêj, bestekar, hunermend û helbestvanên herî navdar ên tirk e.

Ew di 3 saliyê de bi malbata xwe ve ji Denizliyê de koçî Îzmîrê kir. Di 1970î de pêşbaziya dengê ya kovara Hafta Sonu de bû şeşem. Di 1973an de kete fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Egeyê. Lê ew nîvî de terikand û xwe da stranbêjiyê.

Wê wek Sezen Seley di 1975an de sêlika xwe ya dustranî ya herî pêşin a bi navê Haydi Şansım derxist. Lê ev albûm nêzî qet nehat firotin. Di 1976an de bi sêlika xwe ya Olmaz Olsun (Bila nabe) navdar bû. Albûma xwe ya dirêj a herî pêşîn di 1977an de bi navê "Allahaısmarladık" derxist û êdî navdar bû. Ew ji albûma xwe ya Serçeyê şûnde bi bernavkê Minik Serçe hat navandin. Di 2006an de pirtûkeke wê ya helbestan bi navê Eksik Şiir (Helbesta Kêm) derket.

Dîskografî

Sêlikên dustranî (Single) 
 Haydi Şansım (1975)(Haydê Bexta Min)
 Kusura Bakma (1976)(Kêmasiyê Nenihêre)
 Olmaz Olsun (1976)(Bila nabe)

Sêlikên pirstranî (Longplay)
 Allahaısmarladık(1977) (Bi xetirê Te)
 Kaybolan Yıllar (1977) (Salên Wunda)
 Gölge Etme (albûm)(1978(Siyê Meke)
 İlk Gün Gibi (1979)(Wek Roja Pêşin)
 Allahaşkına (1979)(Bi êşka Xwedê)

Albûm 
 Bahane Remix 2006
 Bahane 2006
 Allahaısmarladık (uyarlama) (2005)
 Hepsi & Sezen Aksu - Tempo (Single / Pepsi) (2006)
 Serçe (2 CD) 2006)
 Kardelen 2005
 Bahane Remix 2005)
 Bahane (2005)(Mehane)
 Yaz Bitmeden(2003) (Ber havîn dawî be)
 Şarkı Söylemek Lazım (2002)(Stirandin pêwist e)
 Deliveren (2000)
 Sarı Odalar (1999) (Odeyên Zer)
 Adı Bende Saklı (1998) (Navî li cem min veşartî ye)
 Erkekler (1998) (Single)(Mêran)
 Düğün ve Cenaze (1997) (Dawet û Meyit)
 Düş Bahçeleri (1996) (Bexçeya Xiyalan)
 Işık Doğudan Yükselir (1995) (Şewq ji Rojhelat de bilind dibe)
 Deli Kızın Türküsü (1993)(Tirkiya Keça Dîn)
 Gülümse (1991) (Bişîre)
 Sezen Aksu Söylüyor (1989) (Sezen Aksu Dibêje)
 Sezen Aksu'88 (1988)
 Git (1986) (Here)
 Sen Ağlama (1984)(Tu megri)
 Firuze (1982)
 Ağlamak Güzeldir (1981)
 Sevgilerimle (1980)
 Serçe (1978) (Çivîk)
 Allahaısmarladık (1977) (Bi xatirê te)

Muzîkal 
 Sezen Aksu Aile Gazinosu (1982)
 Bin Yıl Önce Bin Yıl Sonra (1986)

Fîlm 
 Büyük Yalnızlık (1989)
 Minik Serçe (1978)

Pirtûk 
 Eksik Şiir (2006)()(Helbesta Kêm)

Çavkanî 

 Sezen Aksu  www.sezen-aksu.com
 Helbestên Sezen Aksu 

Popvan
Stranbêjên tirk
Jidayikbûn 1954
Zwolle

Zwolle () paytexta herêma holendî ya Overijsselê ye. Bajarvanê Zwolleyê Henk Jan Meijer e. Rûberê wê 119,28 km² e. Li Zwolleyê nêzîkî 112.000 kes hene (1'ê pûşperê 2005).

Girêdanên derve 

 Rûpela fermî yê Zwolle

Overijssel
Bajarên Holendayê
Zwiesel

Zwiesel bajarekî di heremê Bayern di navçeya Regen da ye. Rûberê xwe 41,14 km² ye, nîfûsê xwe 10.259 () ye. Serokî Zwiesel Robert Zettner yê partiya CDU ye.

Xûşk û birayên Zwieselê 
 Ludwig Wörner siyasetmedarê SPD (jdb. 1948)
 Gloria Gray, stranbêj (jdb. 1974)

Girêdanên derve 
 

Bajarokên Bavyera
Regen (navçe)
Denver

Denver [] ji sala 1876î virde paytextê federedewleta DYAyê Colorado (DYA) ye.

Li rojhilata çiyayên Rocky Mountains dikeve. Denver herwekî navenda parêzgeha bi heman navî ye. Li bajêr 556.835 kes dijî. Li parêzgeha wê jî 2.600.000 kes.

Çavkanî 

Paytextên DYA
Şah

Şah an jî şa ji bo kesên an monarşên mêr dihêt bikaranîn. Ev nav bi gelemperî ji bo monarşên îranî hatiye bikaranîn.

Dîroka peyva şah
Ev peyv di hemî zimanên îranî da heye: bi kurdî şa an şah, bi farisî شاه (shah). Ji ber desthilata bilinda zimanê farisî li Rojhilata Navîn û Nêzîk û zirparzemîna Hindê, gelek ji netewe û gelên dî jî ev peyv jibo şahên xwe bikaranîye.

Koka vê peyvê di zimanên îranî da ji kevin were heye. Bi zimanê farisiya kevn ev peyv Xşayath bû. Di zimanê Avestayê da peyva şah bi xwe nîne, lê bi rêya gîrek anko prefîksa xši- anko desthilatê dihêt dîtin. Di zimanê pehlevî da wekî peyva xšāyaθiya (xşayatîya) û di zimanê sanskirît da wekî क्षत्रिय (kšatriya) hatiye. Her ev peyv bi awayê krasthai di zimanê yewnanî da bi ramana vegirtin an dagîrkirinê hatiye. Peyva pehlevî ya bi ramana welat anko wîlayetê kshathra jî ji vê peyvê nêzîk e. Li dema desthilatdarî ya yewnaniyan li Îranê û Kurdistanê peyva kshathrapavan anko  kshathravan, kesê ko kshathra yî diparêzit bi awayê Satrap hundirî zimanên Yewnanî û Latînî bû.

Di dîroka kevin a kurdan û neteweyên dî yên îranî yên mîna farisan da, carina jibo rêzgirtineka zêdetir ji şahan ra gotîye Şahan Şah anko Şahê Şahan. Ev zarav li dema hexamenişiyan anko exmîniyan da wekî xšāyaθiya xšāyaθiyānām hatiye. Di zimanê farisî da ew zarav kurt kiriye û niha dibêjin Şahenşah (شاهنشاه), anku şahînşah.

Di kurdî da peyveka dî heye ko gelek ji vê peyvê nêzîk e: peyva duramanî ya paşa. Di farisî da ev peyv wekî padêşah (پادشاه) bikar dihêt. Du raman jibo vê peyvê berhoz in. Ramana yekê ew e ko gelek caran ji bo Şahên neteweyên ne-îranî anko Enîranî peyva padêşah anko dijberî Şahî dihat bikaranîn. Bi vê ramanê şaş e ko peyva padêşah jibo Şahên Îranî an Kurd bihêt xebitandin. Bi awayekê dî mirov dikarit bibêjit ko peyva padêşah tenê jibo Şahên nehezkirî, çi îranî bûbin çi bîyanî, li kar bûye. Ramaneka dî anko şiroveyeka dî jibo peyva paşayî di zimanê kurdî da reng e ramana paşî Şahî anko piştî Şahî bûbit. Ev raman nemaze li çaxên navîn û dema desthilatdarî ya mîr û şahên biçûk da zêdetir belav bû. Piraniya waliyên osmaniyan pêşnavê paşa hebû. Mirov dikarit bibêjit ko bi herdu ramanan ew paşa bûne: neîranî bûne û li piranî ya caran jî delîveya hindê hebûye ko piştî mirina şahî an siltanê Osmanî bibin şah an siltan.

Peyva Şahbanû ji bo monarşên jin an jî kebanî yên monarşên mêr dihêt bikaranîn. Şahzade jî ji bo lawên Şahan dihat bikaranîn.

Çavkanî

Şah
Şahbanû

Şahbanû (farisî: شهبانو) ji bo monarşên jin tê bikaranîn.
Ew di zimanê persî derketi ye. Ew di dîroka îran de bi tenê ji bo Ferah Diba di 1967an de hatî bû bikaranîn.  

Ew jina tenêya li îslamîyetê şunda îran kergar kirî bû.

Bibîne
 Şahanşah
 Şah

Pîşe
Birc, Dêrika Çiyayê Mazî

Birc () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Ragib Sosani

Ragib Sosani (jdb.  1978 li Başûrê rojavaya Kurdistanê) wênesazekî kurd e.

Girêdanên derve 
 Rûpela wî

Wênesazên kurd
Sedsala 8an b.z.

Sedsala 8an b.z, ango sedsala 8an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 800 b.z. de dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 701 b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî 
Împeratoriya Romê li Romayê wek komarê li bajarê Romayê hat demazrandin.

Bûyer/Perisîn

780ên BZ 
776 b.z., Lîstikên Olîmpîyada yê herî pêşin hat saz kirin.

760ên BZ 
753 b.z.- Gorî Destana damezrandina bajarê Romayê bajarê Roma hat demazrandin.

Mirov

Jidayikbûn

Mirîn

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Sedsala 8an b.z.
Sedsala 4an b.z.

4emîn sedsala b.z. ango sedsala 4an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 400 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 301 b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî

Bûyer/Perisîn

390'ên b.z.

380'ên b.z.

370'ên b.z.

360'ên b.z.

350'ên b.z.

340'ên b.z. 
 336 b.z.- Îskenderê Mezin bû împaratorê Makedonan 
 333 b.z.- Îskenderê Mezin Împaratorê Persan Dariûs bin xist.

330'ên b.z. 
 330 b.z.- Îskenderê Mezin Împaratoriya Persan dagir kir.

320'ên b.z.

310'ên b.z.

300'ên b.z.

Mirov

Zayîn 
 384 b.z., Aristoteles hate dinê.(mir 322 b.z.) jiyan li dest da.
 356 b.z., Îskenderê Mezin hate dinê.(mir 323 b.z.)
 342 b.z., Epikur, fîlozofê yewnanî, hate dinê.(mir 270 b.z.)

Mirîn 
 399 b.z., Sokrates jiyan li dest da.(bûbû 469 b.z.) 
 347 b.z., Platon jiyan li dest da.(bûbû 427 b.z.) 
 330 b.z., Darîûs III hat kuştin. 
 322 b.z., Aristoteles jiyan li dest da.(bûbû 384 b.z.) 
 323 b.z., Îskenderê Mezin jiyan li dest da.(bûbû 356 b.z.)

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Sedsala 4an b.z.
Sedsala 3an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar 
 Erdevan IV yê Mîrê Împeratoriya Eşkanî (jdb. ? - m. 224)
 Mar Ebdişo, metran û şehîdekî xiristiyan (jdb. 298 - m. 345)
 Erdeşîrê Yekê, Mîrê Împeratoriya Sasanî (jdb. ? - m. 242)

Nûvedan û keşf 

3
Serdema nû

Serdema nû an Serdema modern an jî Serdema hevdem gorî polandinê dîroknasên Ewropayê ji dest bi Serdema navîn dike û heta îroj tê ye. Lê destpêka Serdema modern nevebirî ye. Gorî hin dîroknasan ew bi dagirkirina osmanana di 1453an de dest pê dike, gorî hinekan jî ew bi vedîtina Amerîka di 1492an de dest pê dike. Gorî hinan jî ew bi doz kirina çapxaneyê di 1450an de an jî dest bi Reformên li Îtalyayê dike.

Dabeşandina Sedema nû 
Serdema nû gorî dîrokzanan wiha tê dabeşandin:
 Serdema nû ya pêşin ji destpêkê heta 1789an Şoreşa Fransî. 
 Serdema nû ya nûjen, di 1789an de heta îroj.

Di Serdema nû de vedîtina ser deryayan re, wek Amerîka, Awistralya, Antarktîka hat dozkirin. Ji pê re dema mêtingehkirinê (kolonîkirinê) dest pê kir û ji Şerê Cîhanî yê Yekem re yek bi yek hat verişîn.

Serdema Nû
Xulamtî

Xulamî an koledarî navê vê rewsê ye ku tê de mirovek demkî yan heya mirinê wek mal û milk tê hesibandin û bikaranîn. Ew kesê bi xwedî wek xulam dihat navendin.

Xulamî heta sedsala 20'an wek tiştekî normal dihat dîti . Di dema xulamiyê de li gorî yasayê mafê her kesî hebû xulaman bikire, bifirose, bide mîras, kirê bike û bide kirêkirin. Xulamek divê bû ku xwediyê xwe çi bêje vê bike. 

Li gorî yasayên koledariyê mafê koleyan hebû ku bibin xwediyê milk û bi vî havî dikaribûn bi dayîna berdêlekê bigihêjin azadiya xwe. Dîsa li gorî yasayên çend welatan, xulamî irsî/rakendî bû: Ev dihate vê wateyê ku zarokên xulaman jî wek xulam dihatin hesibandin.

Dîrok 
Li împeratoriya Romê de beşeke mirovan bi navê sklavan hebû ku bê maf bûn. Herwiha li Yewnanîyan, Mezopotamya, Misiran xulamî êpê firavan bû.

Li ser xulamiyê herî pêşin di Danezanê Mafên Mirovan û Hevwelatîye ya ji pê Şoreşa Fransî re hat nivisandî bû de dihat gotin ku mirov azad û wekhev tê dinê jî ew bi qentûrî herî pêşin li Împaratorîya Brîtanyayê di 1807an de hat qedexe kirin. Li Împaratorîya Brîtanyayê xulamtî piştî 1 tebax 1834 neqanûnî bû. Xulamtî di sala 1865-an de li DYA hate qedexekirin.

Di 1926an de Koma Miletan Xulamî li dinê qedexe kir.

Çavkanî 

Binpêkirina mafên mirovan
Çînên civakî
Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kar
Mafên mirovan
Sedsala 2an b.z.

2emîn sedsala b.z. ango sedsala 2an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 200 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 101 b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî

Bûyer/Perisîn

190'ên b.z.

180'ên b.z.

170'ên b.z.

160'ên b.z.

150'ên b.z. 
 146 b.z.- Şerê Pûnîk ê sêyem de Împeratoriya Romê Kartacayan bin xistin.

140'ên b.z.

130'ên b.z.

120'ên b.z.

110'ên b.z.

100'ên b.z.

Mirov

Zayîn

Mirîn 
 183 b.z., Hannibal keyê Kartacayan mir (bûbû 247 b.z.).

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Împeratoriya Hexamenişî

Împeratoriya Hexamenişî (; ) împeratorî ya mezina neteweyên îranî bûye (559 b.z.–330 b.z.) ko piştî herifyana desthilata pêştir ya neteweyên îranî, Med anko Mîdiyan, desthlata banî ya Îranê girt destê xwe. Di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn emperatorî bûye. Demezrênerê Hexamenişiyan Kûrûş bû. Navê împeratorî û Xanedana Hexamenişî anko Exmînî (bi farsiya kevn: ; ; ) ji damezrênerê xanedaniyê, Hexameniş (bi farsiya kevn: ; , ) e.

Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgizirta Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Ordin, Libnan, Felestîn, Israîl, nîvgizirta Erebî, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê emperatorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.

Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana kevnare bigirt. Li dawiyê jî liser destê Eskenderê Mekedonî herifya. Leşkirê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Parsa anko Persepolîs (iroj Textê Cemşîd) şewitand.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hexamenişî

Dîroka Rojhilata Navîn
Budaxkî

Budaxkî, Baviké heré mezin ê Xelîla ye. Li serê gund behtir dimênin. Li Kerboran û derê din gelek Budaxkî dijîn.

Kerboran
Hartford

Hartford paytextê federedewleta DYAyê Connecticut e. Bi tevî 124.848 (2004) gelheya xwe navenda parêzgeha bi heman navî ye jî.

 Koordînatên cografîk: 41,77° Bakur, 72,68° Rojava. 
 Rûber: 46,5 km². 

Navê xwe ji bajarê Samuel Stones, Hartford, Brîtanya digire ku ew yek ji avakerên bajêr tê zanîn.

Dîrok 

Di sala 1623î de komên pêşîn ên koçberên holendî ji Nieuw Nederland tên, bicihdibin. Di sala 1633î de bo leşkeran baregehek tê çêkirin û bicihbûn jî wisa destpêdike. Sê sal şûnde îcar koçberên Îngîlîz ji Newtonê tên û bicihdibin. Li dijî kevnexwediyên herêmê Çermesoran şerên têr xwînî tên lidarxistin. Di 6ê tîrmehê 1944î de şewateke mezin pêk tê û li dora 700 kesî dimirin.

Wargehên baldar 

 Museum of Connecticut History - Muzeya dîroka herêmê
 Science Center of Connecticut - Navenda zanîstiyê ya Connecticut
 Hartford Civic Center - Werzişgeh

Aborî 

Bajar wekî paytextê sîgortayê ya cihanî tê binavkirin. Fîrmayên navdar ên sîgortayê li vir in. Bo mînak, Aetna û The Hartford Financial Services Group, Inc. Dîsa navendên fîrmayên Carrier, Hamilton Sundstrand, Pratt & Whitney, Otis, Sikorsky, UTC Fire & Security, UTC Power û UTC Fuel Cells jî li vir in.

Perwerdeyî û lêkolîn 

 Hartford Seminary 
 Institute of Living 
 University of Hartford 
 University of Connecticut Business School 
 University of Connecticut Law School 
 Saint Joseph College 
 Trinity College

Navdarên bajêr 

 Jackie McLean, Jazzmûzîker 
 Harriet Beecher Stowe, Nivîskar 
 Mark Twain, Nivîskar (herçendî bo demeke kurt jiyabe jî) 
 Frederic Edwin Church, Wênesazê herêmî 
 Larry Collins, Nivîskar 
 Samuel Colt, Kaşîfê alaveke nûjen bo karê parastin ji şewatê 
 Jenna Dewan, Dansker û aktrîst 
 Troy Duffy, Aktor û mûzîker 
 Linda Evans, Aktrîst
 William Gillette, Aktor û Dramatîker 
 Katharine Hepburn, Aktrîst
 Stephen Cole Kleene, Matematîknas û mentiqnas
 Eriq La Salle, Aktor, Rejîsor, Hilberîner û Senarîst
 Sol LeWitt, Hunermend 
 Barbara McClintock, Genetîker a xwedî Xelata Nobel
 Mark McGrath, Rockband Sugar Ray ê DYAyî
 Stephanie McMahon, Karsaz 
 David Naughton, Aktorê fîlman
 Louis Nye, Komedyen û aktor 
 Charlotte Perkins Gilman, Nivîskara femînîst
 John Pierpont Morgan, Karsaz û Banker 
 Gene Pitney, Stranbêj û nivîskarê stranan 
 Jeff Porcaro, Werzişkar
 Mike Porcaro, Mûzîvan
 Steve Porcaro, Mûzîkvan û hilberînerê mûzîkê
 Louis Nye, Komedyen û aktor 
 Jim Shea, Werzişkar 
 Roger Sperry, Norobiyolog (xwedî Xelata Nobelê)
 Diane Venora, Aktrîs

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Santa Fe

Santa Fe [] (Navê dirêj: La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís) paytextê federedewleta DYAyê New Mexico ye. 

Di parêzgeha Santa Fe County de ye û cihê wê ji rûyê avê nêzîkî 2.000 m bilind e.

 Gelhe: 62.203 (2000).

Paytextên DYA
Împeratoriya Sasanî

Împeratoriya Sasanî (bi farisî: ساسانیان‎, Sasaniyan), împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî berî hatina Îslamê bo Baniya Îranê ye, ko ji sala 226ê heta 651ê desthilatdar bûne.

Erdeşîrê Yekê piştî şkandina şahanşah Artabanê Çarê, şahê Partiyan anko Eşkaniyan împeratoriya Sasaniyan damezirand. Şahanşahê dûmahî yê ji vê împeratoriyê Êzidegirê Sêyê bû ko piştî 14 salên şer û pevçûnan digel leşkerên Îslamê şkest. Ew revî û li Mervê bi destê aşevanekî hat kuştin.

Çavkanî  

Dewletên dîrokî
Dîroka Îranê

Anatolyaya kevnare
Erdeşêrê Yekê

Erdeşêrê Yekê yan jî Erdeşêrê Babekan (bi înglîzî: Ardashir I, bi pehlewî Arđaxšēr, bi farisî: اردشیر بابکان‎, Ardeshir Babekan) anko "kesê şahîniya xwe ji Xwedê girtî ye" şahanşahê yekê ji şahên împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî yên berî hatina îslamê sasaniyan bû. Wî di sala 226an de piştî şikandina şahanşah Erdevan IV, şahê partiyan împeratoriya sasaniyan damezrandiye. Li gorî hin jêderkan Erdeşêr I kurd bû.

Li gorî nameya Erdewan IV, Erdeşêrê Babekan kurd bû. 

Nameya Erdewanê IV.:
Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir
Û te mirin ji xwe re anî 
Hey kurê kurdan, ê di konên kurdan de mezinbûyî 
Kê dêstûr da te ku tu tacê bidî serê xwe?

Galerî

Çavkanî 

Dîroka Kurdistanê
Îranî
Serwerên Împeratoriya Sasaniyan‎
Pehlewî

Pehlewî,  partî yan jî  sasanî zimaneke kevnar ya îranî ye. Ji aliyê dîrokî ve, ev ziman ji sedsala sêyê ya berî zayînê heta sedsala heftê ya piştî zayînê li Îranê li kar bûye. Zimanê berî vî zimanê wek pehlewiya kevnar dihêt niyasîn.

Du qonaxên diyar di dîroka pehlewî de berçav in: pehlewiya eşkaniyan (248ê berî zayînê– 224ê piştî zayînê) û pehlewiya sasaniyan (224–651 piştî zayînê). Pehlewî tevî zimanên kevin ên dî yên îranî yên wekî suxdî, xwarezmî û osetî li kar bûye. Pehlewî ya ku li dema emperatoriya sasaniyan li kar bûye bi navê pehlewî navdar e. Lê bi her awayî bit, havilî û wekheviya vî zimanî digel zimanê kurdî, nemaze kurmanciyê gelek ji haviliya wê bi farisî ya îro re zêdetir e. Ev ziman zimanê fermî yê sasaniyan bûye.

Çavkaniyên Pehlewî yên ku heta îro hatiye diyar dike ku Pehlewiyan nîjadek arî bû û ji welatê xwe re wek Îranşehr (Welatê Gelên Îraniyan) bi nav dikirin. Hemû nîjadên Arî tê de dijîya ku xwe wekî nûnerên hemû gelên Îraniyan didîtin. Piraniya têgînên etnîkî wek farisî, kurdî, tirkî, erebî û hwd, di nivîsên Pehlewî de hatine bikaranîn.  Tû belgenameyek dîrokî li ser tev Faris bûna wan nine. Wî demê, Faris wek Pārsīg dihate binavkirin., 
 Angaşta/Îdiaya ku Pehlewî "Farisiya Navîn" e, bêbingehîn e. Her wisa danasîna "Farisiya Kevn" ji aliyê farisan ve, ne di cihê xwe de ye; ji ber ku yê jê re dibêjin "Farisiya Kevn" zimanê Arî ye û koka hemû gelên Îranî ye û ji mêj de ji aliyê Medan ve dihate bikaranîn. Eşkere ye çavkaniyên yewnaniya kevn diyar dike ku Medan re, berê ve, wek Arî dihate bi nav kirin derbas dibe. Bêhna nijadperestiya faris di her du pênaseyên jor de tête.

Berhevdana pehlewî û kurmancî 

, 
,

Çavkanî 

Zimanên mirî
Zimanên îranî
Raşîd Hesso

Raşîd Hesso (jdb.  li Hesekê) wênesazekî kurd e. Wî heta niha li gelek welatan pêşengehên komî û kesî pêşkêşkiriye. Raşîd Hesso niha li Almanya dijî.

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1965
Rojhilata Nêzîk

Rojhilata Nêzîk  zaravek e ko zêdetir ji aliyê şûnwarniyasan, cihnasan û dîrokvanan ve dihêt xebitandin. Rojhilata Nêzîk welat û herêmên mîna Anatoliya, Mezopotamya, Libnan, Sûriya, û Ordinê vedigirit. Zarava ko niha zêdetir dihêt xebitandin Rojhilata Navîn e. Kesên ko zêde Ewropa-navend nîne zarava Asyaya Başurê Rojava bikardiînin. Welatê misirê jî herçind e ko li parzemîna Afrîkayê ye, lê ji ber tikhiliyên dîrokî, siyasî û aborî ve ji Rojhilata Nêzîk dihêt hesibandin.

Çavkanî 

 
Nêzîk
Nêzîk
Erdnîgariya Asyaya Rojava
Rojhilata Navîn
Herêmên Asyayê
Herêmên Ewrasyayê
Asyaya Rojava
Şerê Cîhanî yê Yekem

Şerê Cîhanê yê Yekem pevçûneka çekdarane ya mezin bû ko piranî ya welatên Ewropayê û cîhanê têda pişikdar bûn. Ew şer ji sala 1914ê heta 1918ê berdewam bû. Pevçûn li çiriya paşîna sala 1918ê dawî bûn, lê şer li Xêveya 1919ê bi Peymana Versayê bi awayekê firmî dawî bû. Di wî şerî da bi milyonan mirov hatin kuştin û ruxsara siyasî ya cîhana nûdem hat guhertin.

Şer di navbera hêzên hevalbend (Fransa, Brîtanya, Rûsya, WYE û paştir Îtalya) û Hêzên Navend (Împeratoriya Almanyayê, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Bulgaristan û Împeratoriya Osmanî ve pêk hat. Serkevtî yên şerî welatên hevalbend bûn, lê jihevnegirtinên piştî dawîbûna şerî, nemaze nerazîbûna Almanyayê liser hindek bendên Peymana Versayê, rê li himberî hilbûna agirê Şerê cîhanî yê duyem xweş kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şer
Modela RGB ya rengan

Modela RGB ya rengan modelekê zêdekirinê yê rengan e ko zêdekirina rengên sor, kesk û şîn ji bo çêkirina rengên dî bi kar diînit. Navê modêlê û kurtenavê wê ji navê her sê rengên pêşekanî anko sor, gesik û şîn bi zimanê inglîzî (red, green û blue) hatiye. Ev sê rengên pêşekanî ne her ew rengên pêşekanî yên sor, şîn û zer in ko di hunerî da bi navê rengên pêşekanî dihên niyasîn.

Modela RGB ya rengan bi xwe diyar nakit ka sor, şîn û kesik çi reng in û heta ev jî nehên diyarkirin rengên ko ji têkhilkirina wan sê rengan jî çê dibin bi diristî nahên diyarkirin. Bi vî awayî ev modêlê rengan dibit fezayê serberdayî yê rengan, mîna Fezayê sRGB yê rengan an Adobe RGB.

Çavkanî 

Reng