nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Pira Evdirehmanpaşa

Pira Evdirehmanpaşa di navbera Mûş û Gimgimê de ye. Nêzîkî 13 km ji Gimgimê dûr e. Li ser Çemê Mezin ê yek ji şaxên Rûbara Miradê (Mûrad) ye.

Pire di dema Osmanîyan de ji aliyê Mîrekî Kurd ê bi navê Evdirehmanpaşa ve hatiye çêkirin. Teqrîben di salên 1760 - 1770' de hatiye çêkirin. Tê texmînkirin ku Mîr Evdirehman pire çênekiriye lê restorasyon kiriye. Ango bingeha pireyê gorî hin îdîayan bêhtir kevn e.

Pire gelek caran tehrîp bûye. Di şerê Osmanî û Rûsan ê beriya Şoreşa Kewçêrê li Rûsya de pire ji aliyê hêzên Kurdan ve bo astengkirina Rûsan hatiye tehrîpkirin lê Rûsan dîsa temîr kirine. Herwekî artêşên Rûsan di heman demê de riya di navbera Mûş û Gimgimê, Gimgim û Kopê li ser Melhemiyê re hwd jî çêkirine. Pire di salên 90'î de ji bo hêsankirina operasyonên li dijî PKKê, ji aliyê dewleta Tirk ve ji nûve hatiye çêkirin. Ji aliyê leşkeriyê ve cihekê stratejîk de ye. Riyên Çiyayê Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Qolîbaba kontrol dike. Ji ber wê dewleta Tirk baregehekê xwe yê leşkeriyê li wir avakiriye.

Giringiya Pirê di dîrokê de 

Di gelek dokûmentan de tê diyarkirin ku serokê Kurd ê nemir Şêx Seîd li vir ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ê hevlingê Şêx Seîd bû ve bi îxbarî teslîmê dewleta Tirk tê kirin. Gorî hin îdîayan jî ne li wir lê li ser Pira Çarbihurê tê dîlgirtin. Pira Çarbihurê hema di ber Pira Evdirehmanpaşa de ye û li gundê Çarbihurê de ye. Herêm bi tevayî dikeve axa Gimgimê.

Pir
Pirên Kurdistanê
Pira Çarbihurê

Pira Çarbihurê li gundê Çarbihur a Gimgimê ye. Li ser riya Gimgim û gundê Dêrik a Anêrê ye. Li ser çemekê ku digihîje Miradê (Mûradê) ye û di nava gund re derbasdibe.

Aya Şêx Seîd li vir hate dîlgirtin? 

Gorî gelek dokûmentên fermî yên dewleta Tirk li vir îxbariya wê û hevalên wê ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ve hatiye kirin û ew ketine destê hêzên dewletê. Lê berevajî wê gelek dokûment û neql hene ku serokê Kurd ê nemir li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl ketiye destên Tirkan. Divê mirov rave bike ku di navbera herdu pireyan de 1-2 km navber heye û dibe ku şaşîtî û nakokî ji ber vê nêzîkayiyê derhatiye.

Pir
Pirên Kurdistanê
Zimanên îtalî

Zimanên îtalî yek ji şitleke zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye.

Zimanên îtalî di dema antîk de li nîvgirava îtalya û Sîcîlya dihat axaftin, lê ewan ji aliya zimanê latînî hat dewisandin. Ji pê bandora latiniya ser wan zimanan re, malbata zimanên romanî hat çêbûn. Ji wan gelek ziman îroj mirîne û êdî neaxaftine. 

Zimanên romanî yên ji zimanên îtalî de der ketin û îroj li Italya, Spanya, Portekîz, Romanya û Emerîkaya Başûr-navend tên axaftin.

Endam 
Zimanên latînî û faliskî
Latinî
Zimanên romanî
Faliskî
Zimanên oskî û umbrî 
Oskî
Umbrî
Equî
Marrukinî
Marsî
Paelignî
Picenî
Sabinî
Vestinî
Volskî
Bê malbat:
Elymî
Sikulî

Malbatên zimanan
Zimanên hind û ewropî
Pasîna Jêr (navçe)

Pasîna Jêr, Zanzaq, Xursîn an jî Xuristan () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve. 77 gund û 4 mezreyên wê hene. Şeniyên Xursînê 70% kurd in û nîvê gundên Xursînê jî ên kurdan ne. Lê tiştek heye ku gotina wî pêwîst e hejmara kesên gundên kurdan ji yên tirkan pir zêdetir e. Serokê şaredarê kurd e lê belê ji partiya AKP ve hatiye hilbijartın. Li nava navçeya Xursînê pirani zimanê kurdî tê axaftin.Piranî ji eşîrên wekî Badilî, Kurdkî, Redkî, Şadî, Piseyan, Celalî, Sîpkan, Bekiran û hin eşîrên dinê Serhedê ne.

Di sala 1953an de bûye navçe. Navê wê di qeydên dîrokî dewekî Skuhat derbas dibe.Gunde kurdan lı jer hatiye nivisandın.

Komesor 

Tüdüveren 

Qazicelal 

Yüzören 

Xosıri 

Dalbaşı(tevlihev) 

Mişki 

Sajlıg 

Pirhesen 

Endeg 

Çiflik 

Sekman 

Qalbulas 

Xedik 

Xotık 

Eşegilyas 

Aşkırag 

Delibab 

Dodî

İdeli 

Tawşancıx 

Tanışman 

Heşxeli

Şexüsıf 

Ceresûn

Axûlî

Pirali 

Porik 

Arpeçayir 

Melhamed

Hasebeg 

Êxırbêxır 

Mıxarcık 

[[Ertaşa newale]

Ertaşa raste 

Qayneca 

Exelika Jor

Exelika Jêr

Heyderkom

Heyderkoma Aş

Axpar

Teynecıx

Akkeran

Yazılıtaş

Qereceweran

Agahiyên bikêr 
 Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.662 m

Çavkanî

Girêdayî 
 Malpera kurdên Erzîromê
Espîr

Espîr () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 142 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Spiritis, Sper, Şeşper, Şaşpar û Sasapar derbas dibe. Ereban wekî Sispirh an Sibirh binav kirine.

Erdnîgarî 
Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m

Demografî 
Navend 11.244 û bi giştî jî 30.260 (sala 2000'î) (Ev statîstîkên fermî ne)

Çavkanî

Girêdanên derve
Narman

Narman navçeya parêzgeha Erzîromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Nerman, Nemiran, Nemirvan û Îdê derbasdibe. 1 nehiye, 42 gund û 4 mezreyên wê hene. Hebûna 3 mezreyan dewlet bi fermî napejirîne.

Hin agahiyên derbarê Nermanê de 
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.650 m
 Gelhe: Navend 9.100 û bi giştî jî 27.690 (2000) (Ev statîstîkên dewletê ne)

Aborî 

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel xizan e û koçberê bajarên mezin dibe.

Çavkanî
Azort

Azort () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Navê wê ji dema Ûrartû yan Medan tê û beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî jî li vir dijiyan. 10 gund girêdayî Azortê ne.

Erdnîgarî 
Bilindahiya axa navçeyê ji rûyê avê: 1.050 m

Demografî 
Navend 4.815 û bi giştî jî 11.556 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewletê ne)

Aborî 

Aboriya gel pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karê mozhinguviyê û bazirganiya piçûk jî heye. Gel pirranî xizan e û ji tunebûna riyan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, nebûna bijîşkan, bêkarî hwd gilîdar e.

Wargehên balkêş 

 Gola Tortimê
 Dêra Vankê
 Kela Azortê
 Dêra Davîdê Mezin
 Goristanên dîrokî

Çavkanî
Tortim (navçe)

Tortim () navçeyeke girêdayî parêzgeha Erzîromê ye. 52 km ji Erzîromê dûr dikeve. 5 nehiye, 47 gund û 3 mezreyên wê hene. Hebûna mezreyan ji aliyê dewletê ve tê înkarkirin.

Hin agahiyên bikêr 
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.600 m
 Gelhe: Gorî statîstîkên dewleta Tirk ên fermî bi giştî nifûsa navçeyê 38.697 (sala 2000) e.

Aborî 

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Galeriya wêneyan

Gundên Tortimê 
 Hinzorik
 Xins

Çavkanî
Zimanê portûgalî

Zimanê portûgalî (carina jî zimanê portekîzî, bi portûgalî: português), ji malbata zimanên romanî ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: spanî, fransî, îtalî û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji zimanên hind û ewropî ne.

Portûgalî li Portûgal û Brezîlê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn.

Çavkanî 

Ziman
Portûgal
Zimanên romanî
Vasîlî Tredyakovskî

Vasîlî Kîrîlovîç Tredyakovskî (bi rûsî: Василий Кириллович Тредиаковский (Тредьяковский), Vasily Kirillovich Trediakovsky) di sala 1703'an de li Astraxanê di malbateke halxweş de hate dinyayê. Piçûktiya xwe de diçe medreseyê û pişt re jî diçe Fransayê ji bona ku xwendina xwe ya bilind li zanîngeha Sorbonê, bike. Sala 1730 de vedigere Rûsyayê. Di sala 1769'an de li Sankt Petersburgê miriye.

Berhemên wî 
Pirtûka bi navê Voyage de l'isle d'amour dinivîse û çap dike. Ev pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem ji wergera berhema nivîskarê firansî Paul Tallemant e û ya diduyan jî ji helbest devkî û yên evînê pêk tê.

Tredyakovskî ev berhem bi zimanên rûsî, fransî û latînî nivîstiye. Tredyakovskî yekemîn zaneyê rûs e ku bi pir zimanan dinivîse.

Sedemên serkeftina wî 
 Edî jin ne wek objeyeke şeytanî, lê belê wek objeyeke evînê tê dîtin û wateya evînê jî nema guneh e. 
 Ew yekem kes e ku reforma zimanê rusî pêk tîne. Ew dibêje ku zimanê rûsî zêde qaba, zêde zanistî ûzede jî ber bi zimanên germen ve diçe.

Bikaranîna zimanê slavonî 
Ew di pêşgotina xwe de sedema kêm bikaranîna zimanê slavonî vedibêje: 

 Slavonî zimanê dêrê ye û pirtûka wî behsa cîhaneke welatî dike. 
 Slavonî zimanekî tarî ye û bi zimanekî tarî mirov nikarê evînê bîne ziman û bi herkesî bide femkirin.
 Dengên slavonî li guhên meriv xweş nayê. 

Armanca wî ew e ku kovara pêşverû xurtir bike, ji bona avakirina Rusyayeke xurtir.

Nivîskarên rûs
Jidayikbûn 1703
Mirin 1769
Medrese (dibistan)

Medrese, dibistaneke olî ye. Dibe ku dibistanek misilman jî be û dibe ku xiristiyan jî be. 
Berî ku dibistanên laîk bên avakirin, medrese cihên wan digirtin.

Hevotinên medreseyan 
Quran, pirtûka pîroz a dînê îslamê
Hedîs, gotinên Mihemed pexember
Mentiq
Faraiz (huquqa mal)
Akaid (baweri)
Îlm-î heyet (stêrnasî, hwd)
Îlm-î hesab (matematîk û geometrî)

Çavkanî 

Dibistan
Îslam
Denîs Fonvîzîn

Denîs Îvanovîç Fonvîzîn () yek ji nivîskarên şano yên herî navdar ên rûs e. 

Denîs Îvanovîç Fonvîzîn di 14ê nîsana 1744 an jî 1745an de hate dinyayê û di sala 1792an de mir. Ew herî zêde bi nivîsên xwe yên komedî-satîrîk yên li ser arîstokrasiya rûs tê naskirin.  Di sala 1769an de, gava ku li Zanîngeha Moskowê dixwend, di heman demê de ji bo birêvebiriyê wergervanî dikir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Nivîskarên rûs
Jidayikbûn 1744
Mirin 1792
Zimanên romanî

Zimanên romanî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Zimanên romanî ji latinî de aj dane. Çiqas latinî di zimanên Îtalî de ye jî, bandora wêyê mezina li ser zimanên romanî he ye.

Zimanên standard ên îroj 

Zimanên romanî yên standard ên îroj:

Milên zimanên romanî

Zimanên îberoromanî 

Di gruba zimanên îberoromanî de zimanên spanî, portûgalî, galîsiyayî û ketelanî hene. Lê zimanê ketelanî wek navbarê zimanên îberoromanî û zimanên galloromanî de ye. Zimanên din:

 Aragonî
 Astûrî
 Sefardî

Zimanên galloromanî 

Di zimanên galloromanî de zimanê herî mezin fransî ye. Zimanên din wiha ne:

 Zimanê "d’oïl". 
 Gallo
 Pikardî li bakur-rojhelatê Fransa û Belçîkayê
 Walonî li bakur-rojhelatê Fransa û Belçîkayê
 Anglonormannî
 Jèrriais li girava Jerseyê
 Dgèrnésiais li girava Guernseyê
 Sercquiais li girava Sarkê

 Franko-provenzalî
 Oksîtanî 
 Auvergnatî li Auvergne 
 Gaskonî 
 Aranî
 Languedokî
 Limousinî 
 Nîsayî
 Provenzalî

Zimanên retoromanî 

Zimanên retoromanî: 
 Furlanî
 Bündnerromanî 
 Ladînî

Zimanên îtaloromanî 

Zimanên îtaloromanî 
 Îtalyanî
 Îstriotî
 Korsîkî 
 Monegassî :

Sardûnî 

Zimanê sardûnî li Sardûnya tê axaftin û na di tu koman de ye .

Zimanên balkanromanî 

Zimanên balkanromanî: 
 Rûmenî
 Moldawî

Zimanên mirî 

Zimanên îroj mirî ne:
 Dalmatî 
 Muserebî
 Romanîya Afrîkaya Bakur
 Moselromanî
 Maurowalakî

Malbatên zimanan
Bardîz, Erzîrom

Bardîz () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 185 km ji Erzîromê dûr dikeve. Navê wê yê berê hatiye qedexekirin.

Erdnîgarî 
5 şaredarî, 47 gundên wê hene. Gelek gundên piçûk ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.

Dîrok

Demografî 

 Gelhe: Navend 3.647 û bi giştî jî 16.740 e. (Ev statîstîk ên fermî ne).

Gundên Bardîzê

Girêdayî 
 Malpera kurdên erziromê

Çavkanî
Tengava Berîngê

Tengava Berîngê  tengaveke navbera Asya xala Amerîka yê bakur, welatên Rusya û DYA (Alaska) de ye. 

Tengavê û Deryaya Berîngê navê  xwe ji dahênerî xwe Vitus Bering, yekî danîmarkî, di 1728an de tengav doz kirî de girtî ye.

Erdnîgarî 

Firehiya tengavê nêzî 85 km û kûrahiyê xwe 30-50 m ye û li bakur Deryaya Çukşen û li başûr Deryaya Berîngê digêhîne hev. Herdu parzemînan  li rojhelat Asya û li rojava Amerîka ji hev vediqetîne. 

Di tengavê re Xêzedema Guhertinê  derbaz dibe ye.

Çavkanî

Tengav
Norgeh

Norgeh () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 121 km ji Erzîromê dûr dikeve. 35 gundên wê hene. Çend mezre jî bi fermî nayên pejirandin. Di sala 1989'î de bûye navçe.

Hin agahiyên bikêr 
 Gelhe: Navend 4.665 û bi giştî jî 9.313 (Ev statîstîkên dewletê yên fermî ne)

Aborî 

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karên mozhinguviyê û tûrîzmê jî tên kirin.

Gundên Norgehê 

 Sîdons ()
 Xozaxpûr ()
 Panîs ()
 Gadmîr ()
 Cîlasor ()
 Keskesor ()

Çavkanî
Hîroşîma

Hîroşîma, yek ji bajarên Japonyayê ye. Bi Nagazakî re du bajarên Japonyayê ye ku bombeya atomî lê hatiye teqandin e.
Hîroşîma ji aliyê DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) ve cara yekemîn bi bombeya atomî hatiye bombekirin. Şerê Cîhanê yê Duyemîn li dawî bûnê bû. Almanya têk çû bû, Japonya jî li ber radestbûnê bû. Lê dîsa jî Amerîka tenê bo xofa xwe têxe dilê dinyayê ev çeka hov li Hîroşîma di 6ê tebaxa 1945an de bi kar anî. Bi vê êrîşê tevahî 66 hezar mirov mirin û 70 hezar kes jî birîndar bûn.

Bajar
Bajarên Japonê
Deryaya Bering

Deryaya Bering deryayeke qiraxêyê di bakura Okyanûsa Pasîfîk de navbera Emerîkaya Bakur û Asya de ye.

Erdnîgarî 
Deryaya Berîng navbera bakura Emerîka Alaska û beravên rojhelatê Sîbîrya, Nîvgirava Kamaşatka (Rûsya) de ye. Li bakur ew bi Tengava Bering ji Okyanûsa Arktîk vediqete ye. Li başûr jî sînorên wê deryayê û Pasîfîk ve Giravên Aleut (DYA), Nîvgirava Alaska û girava Kommandeur (Rûsya) e. Ew bi navê deryavanê danîmarkî Vitus Bering hatiye navandin.

Pîvanê wê deryayê 2,26 milon km² ye û heta 4.096 m jî kûrahiya xwe heye.

Giravên Deryaya Bering 
 Giravên Prîbîlov
 Giravên Komandorskî, bi Girava Bering ve
 Girava St. Lawrence
 Giraven Diomede
 Girava King
 Girava St. Matthew
 Girava Karagînskî

Bibîne 
Tengava Bering

Derya
Hesenqela

Hesenqela an Parsîn () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye. Di sala 1924'î de kirine navçe lê heya salên 40'î ti saziyeke birêkûpêk a hikûmetê nebûye. Pirranî bi fermanên leşkeran hatiye îdarekirin.

57 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre û gundên piçûk jî hene. A rastî dewlet statîstîkên herêmê vedişêre. Di dawiya Osmanîyan de 17 nehiye, 199 gundên wê hebûne û wê demê nifûsa wê 46.651 bûye. Derbarê wê de qeydên Osmaniyan henin. Gorî statîstîkên dewletê di sala 2000'î de nifûsa navendê 21.938 û bi giştî jî nêzîkî 44.000 e.

Li herêmê pirraniya navên cografîk bi Kurdî û Ermenî ne. Hemî hatine qedexekirin û navên Tirkî pêvekirine.

Lîsteya gundên Hesenqelayê 
 Bedciwan () 
 Hertev ()
 Hins ()
 Keyvank ()
 Miyadîn ()
 Sansor ()
 Tortan ()

Çavkanî
Deryaya Çukçî

Deryaya Çukçî (Rûsî: Чуко́тское мо́ре) deryayeke qeraxî Okyanûsa Arktîk, bakur Amerîka û Asya dikeve ye. 

Li bakura Derya Çukçî "Derya Cemedê" he ye û bakur rojava bi Girava Wrangel û bi Derya Sîbîriya Rojhilat tê sînor kirin. Li rojhilat ew digêhê bakur rojavaya Alaska (DYA) û bakur rojhilat jî digêhê Deryaya Beaufort. Li başûr ew bi Tengava Berîngê ji Deryaya Bering tê vediqetindin. Li rojava Sîbîryaya rojava (Rusya, Asya); Nivgirava Çukçî heye.

Derya
Deryaya qiraxî

Deryaya qiraxê deryayeke ji Okyanûseke de bi komgiravan, arşîpelan, an nîvgiravan tê vediqetandine.

Hin deryayên qiraxê

Deryayên qiraxiyên Okyanûsa Pasîfîk 
 Derya Bering (bi giravên Aleutian vediqete ye)
 Derya Chukchi (bi Girava Wrangel û Tengava Bering vediqeteye)
 Derya Japon (bi Arşîpela Japon vediqete)
 Derya Okhotsk (bi giravên Kurile)
 Derya Çîna Başûr (biFîlîpînan)	
 Derya Çîna Rojhelat (bi giravên Ryukyu)
 Derya Zer (bi Nîvgirava Kore)
 Derya Fîlîpîn (bi giravên Ogasawara, giravên Mariana, û Palau)	
 Derya Coral (bi giravên Solomon û Vanuatu)	
  Derya Tasman (bi Zelanda Nû)

Deryayên qiraxiyên Okyanûsa Atlantîk  
 Derya Bakur (bi Brîtanya)
 Derya Îrlandî (bi Îrlenda)
 Derya Norvecî (bi Îslenda, giravên Feroe û Şetland)
 Derya Skotlendî (bi giravên Falkland, Georgiaya Başûr û Giravên Sandwich yên Başûr)

Deryayên qiraxiyên Okyanûsa Hindî  
 Derya Andaman (bi Giravên Andaman û Giravên Nicobar )
 Derya Java (bi Giravên Sundayê Mezin)

Deryayên qiraxiyên Okyanûsa Arktîk  
Derya Laptev (bi Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîriyên Nû)

Bibîne
Derya Navîn
Derya

Derya
Tawûsker

Tawûsker () navçeyeke parêzgeha Bakurê Kurdistanê, Erzîromê ye. 160 km ji Erzîromê dûr dikeve. Di sala 1958'î de bûye navçe û navên wê yî berê hatiye qedexekirin. Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî li herêmê dijiyan. Ji ber wê tevahiya navên cografîk Kurdî yan Ermenî ne.

Hin agahiyên bikêr 
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.300 m
 Gelhe: Navend 2.870 û bi giştî jî 11.546 (1997) (Ev statîstîkên dewletê ne)

Aborî 

Pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Ji ber xizanî û pêkutiyên dewleta Tirk di salên 80 û 90'î de gelek Kurd koçberê bajarên mezin bûn.

Wargehên balkêş 

 Bermahiyên Pertûsê
 Mizgefta Tawûskerê
 Şikefta Kîvê

Lîsteya gundên Tawûskerê 

 Penesgîrta Jêr () 
 Pirdanos () 
 Keleşot ()
 Niyakom ()
 Horket () 
 Orî ()
 Ortîz ()
 Arkunîs ()
 Oxdadap ()
 Haynes ()

Çavkanî
Tengava Messinayê

Tengava Messinayê tengava navbera pozikî rojhelata Sîcîlya û başûra Kalabriya de ye. Di dera herî teng de firehiya wê 3,1 km û dirêjahiya xwe jî 32 km ye. Ew Deryaya Yonî û Deryaya Tîrenê digêhîne hev.

Planeke ji bo çêkirina pireke navbera Nîvgirava Apennîn û Sîcîlya de heye.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Projeya Pirayê Ser Tengava Messina re (it/en)

Tengav
Şiklên erdê yên Sîsîlyayê
Tengava Otranto

Tengava Otranto Deryaya Adriyatîk û Deryaya Îyon digêhîne hev. Ew bi navê bajarê Îtalya Otranto hatiye navandin. 
Firehiya wê navbera Otranto û Vlora de nêzî 71 km ye.

Tengav
Oltî

Oltî () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Oltî, Oxtîk û Oltîk derbasdibe. Derbarê avabûna wê de kêm agahî hene.

Hin agahiyên navçeyê 
 Bilindahîji rûyê avê: 1.275 m
 Gelhe: Navend 23.064 û bi giştî jî 39.537 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewleta Tirk in)

Wargehên balkêş 

 Kela Oltiyê
 Mizgefta Mîr Mamed (bi tirkî kirine Arslanpaşa Camii)
 Tirba Misrî Zînnûn
 Dêra Pernekê
 Dêra Ûrisan
 Hemama Mîr Mamed (bi tirkî kirine Arslanpaşa Hamami)
 Kela Pernekê (bi tirkî kirine Iriagaç Kaleleri)

Çavkanî
Babu'l-Mendeb

Babu'l-Mendeb, Babûlmendeb (bi ) tengaveke parzemîna Asya (Yemen li Nîvgirava Erebistan) û Afrîka (Cîbûtî, bakura Somalî li hev vediqtîne û Deryaya Sor û Okyanûsa Hindê (Kendava Aden) digêhîne hev e. 

Firehiya tengavê nêzî 27 km û dire ye. Girava Perim tengavê dike du paran û ya rojhelat wek Bab Îskender bi firehiyeke 2 km, û ya rojava jî wek Dextu'l-Mayûn (Dextûlmayûn) tê zanîn firehiya xwe 25 km ye. Nêzî Afrîka giravên Heft Birayan hê ne.

Çavkanî 

Tengav
Çepkî

Çepkî, cureyekî govenda herêma Gimgim û Xinûsê ye. Ji ber ku govend çep diçe navê wê çepkî ye.

Di govenda çepkî de meriv bi pêçiya xwe ya bicuk hev du digire û dileyze.

Leystina çepkî 
 Bi hevre, bi reyeka sînkron û bi takta muzikê re meriv sê pêkan hêla raste dike.
 Pistrev bi lingê cepê meriv gavek li pêsiyê dixe, demek disekine. Bi lingê rastê û yê çepê du gavan vedigere. Ev gavan 4 caran tê dubare kirin û meriv wisa xwe hêla cepê hereket dike.
 Dîsa meriv sê pêkan hêla rastê dike û leystik wiha berdewam dibe...

Stranên çepkiyê 
 Agirê Jiyan - Zer Mircan
 Agirê Jiyan - Yar Yeman
 Sener Yildiz - Çepkî

Govend
Xinûs
Rewandiz

Rewandiz, navçeyeke Herêma Kurdistanê ye û yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê ye ku nêzîkî sînorên Rojhilata Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê ye û 10 kîlomêtre li rojhilata Şelala Bêxalê ye. Navçe 123 kîlomêtre dûrî Hewlêrê ye û bi zincîre çiyayên Zagrosê hatiye dorpêçkirin ku li başûr Çiyayê Korek, li bakur Çiyayê Hindren, li rojava Çiyayê Zozikê û li rojhilat Çiyayê Bradostê heye.

Etîmolojî
Navê Rewandiz ji navê eşîra kurdên rewandizî (rewadiya) ye ku Selahedînê Eyûbî ji vî eşîrê bû.

Dîrok
Di serdema Împeratoriya Asûriya Nû de, ji sedsalên 10an heta sedsala 7an a berî zayînê, ev herêm li ser rêya bazirganiyê ya Nînewayê bû.

Navçe piştî şerê Çaldiranê di sala 1514an de ket bin desthilatdariya Mîrnişînên Bradostê û piştre heta sala 1836an ketiye bin desthilatdariya Mîrnişînên Soran.

Di sala 1915an de di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de navçe ji aliyê rûs û asuriyan û ermenî ve hate dagirkirin û Komkujiya Rewandizê. Gelê navçeyê ji aliyê artêşa Rûs û çekdarên Asûrî yên hevalbend ve hatin qetilkirin ku piştî kozakên Nikolay Baratov bajar ji nû ve hate sitandin, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdan karibûn ji komkujiyan xilas bibin. Di sala 1922an heta dawiya salê ku ji navçeyê hatine derxistin bajar ji aliyê Tirkan ve hatibû dagirkirin. Leşkerê îngilîz di 22ê nîsana 1923an de bajar bidestxistin. Jiber ku hêzên îngilîzî di wê baweriyê de bûn ku ger ew derkevin dê leşkerên tirk vegerin, îngîlîzan biryar da ku li cihê xwe bimînin û li benda hatina komîsyonek taybetî ji bo sererastkirina sînorê di navbera Tirkiye û Iraqê de bin.

Di navbera salên 1928 û 1932an de îngilîzan rêyeke stratejîk ji Hewlêrê, ji Rewandizê, heta sînorê Îranê li nêzîkî Pîranşara îro ava kirin. Çêkirina rê ji hêla endezyarê Zelanda Nû A.M. Hamilton ve hatibû birêve kirin.

Geştiyarî
A.M. Hamilton vedibêje ku Geliyê Rewandizê geliya herî xweş a Asyayê ye.

Pank Tourist Resort ku di sala 2007an de hatiye vekirin, ew yekem havîngeh e li Iraqê û li Başûrê Kurdistanê hatiye vekirin. Di heman demê de otêlek pêncstêrk, xwaringeh, hewz, sauna, kortên tenîsê, qada danîna helîkopterê û qadên golf yên biçûk jî hene. Çiyayê Korekê yek ji wan 10 cihên herî baş ên serdanê yên li Herêma Kurdistanê ye ku bi dirêjahiya 4 kîlomêtre xeta teleferîkê heye ku ji stasyona wê ya Bêxalê heta Çiyayê Korekê dirêj dibe. Havîngeh,  havîngehek havînê ye ku dema ku tevahiya herêmê di bin germên bilind de gerim dibin, jîngehên sar peyda dike.  Di zivistanan de, herêm vediguhere Navenda (kaşok) dadanê.

Çavkanî 

 
Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kifrî

Kifrî, bajarekî  Başûrê Kurdistanê ye.

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Şeqlawe

Şeqlawe (bi tîpguhêziya ji alfabeya erebî: Shaqlawa) bajarekî Başûrê Kurdistanê ye û weke bajarekî geşt û guzarê tê naskirin û bi biharên xwe bi nav û deng e.

Galerî

Çavkanî 

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Mendelî (bajarok)

Mendelî ( û bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Mandali), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Mendelî ya parêzgeha Diyala (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Diyalayê
Bîcar

Bîcar, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, bi ser Rojhilatê Kurdistanê (Îran) ve. Gelê Bîcarê bi zaravayê gerrusî yê zimanê kurdî diaxêvin.

Çavkanî 

Kurdistan (parêzgeh)
Tîkab

Tîkab an jî Tîkantepe (), bajarekî  li parêzgeha Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê  Kurdistanêê.

Pêşangeh 

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Sayinqela

Sayinqela, Bajarekî  Rojhilatê  Kurdistanê ye.

Bajar
Rojhilata Kurdistanê
Qurwe

Qurwe, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye. 

Dîroka wê diçe nêzîkî 200 salan. 

Şûna dîrokiya wê, qeslan , prdin ferawa, Bawe gurgur, Seraw.

Dabeşkirina navçeya Qurwê 
ĉar nahiye û pênc bajar li navçeya Qurwê hene 

Nahiye: 

1.navendî(Qurwe) 

2.Čerdawrû(Dize) 

3.Terwal(Sirêŝava) 

4.Dilberan(Dilberan-Maluce)

Ziman 
Zimanê piraniya gelê qurwe bi kurdî ya soranî (Erdelanî), kelhorî(kurliyaî-Čerdawru), hewramî (Qelaî) ye.kemîneŝ bi trky dxebitn.

Çavkanî

 

Dabeŝ karî êdariy

https://www.amar.org.ir/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7/%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C
Kirin

Delahû an jî Kirênd yek ji qezayên parezgeha rojhilatê Kurdistan Kirmaşan e. Delahû wek nevanda ola Yarsan tê nasîn. Seyîdên Yarsaniyan ên ji êla Gûran hertim li wî şehrê dijîn. Li Delahû nika 7 993 (2009) kes rûdinen. Gelê Delahû kurdê ji êla Gûranin û zaravayek taybet, a Hewramî diaxivin. Dehistanên/Bajarokên Delahû ewin:
 Giware (4 767)
 Ban Mezaran (1 527)
 Zerdê (1 219)
 Gavsûr (905)

Yarsantî
Kirmaşan

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Sunqûr

Sunqur an jî Sûngir  (), bajarekî  Rojhilata Kurdistanê ye. Nifûsa bajarê 43.184 kes e.

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Riwanser

Riwanser (an Rwansar (ڕوانسەر)), bajarekî  rojhilatê  Kurdistanê ye ku dikeve parêzgeha Kirmaşanê.

Li Riwansarê devoka Erdelanî tê axaftin.

Çavkanî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Ciwanro

Ciwanro (, ), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye.

Çavakanî 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Gabar

Gabar, anku çiyayê Gabarê yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye[Ev çiya dikeve kîjan herêman?].

Çiyayê Gabarê û gerîlaya PKKê 
Çiyayê Gabarê bi taybetî ji ber fermandarê navdar Mahsum Korkmaz (Egîd) li wira şehîd ket, ew çiya ji hêla raya giştî ve nêzîk tê nasîn.

Li çiyayê Gabarê pir gerîla hene. Teyarên tirkî gelek caran çiyayê Gabarê bomba dikir. Çiyayê Gabarê di salên 2005-2008an de pir xesar dîtiye.

Çavkanî

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Hezex
Herekol

Çiyayê Herekol () çiyayek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Herekol li herêma Bohtan  yek ji zozanên herî bi nav û deng e. Zozanê Mîrê Bohtan bûye. Herekol niha di destê eşîra Garisan de ye. Tê gotin demek berê eşîra Garisan ji bo Mîrê Botan hin kesan kuştine û hatine kuştin jî. Şûnve Mîre Botan bang wan kiriye û gotiye hûn ji min çi bixwazin ez ê bidim we. Garisan jî ji Mîrê Botan Herokol xwestiye. Mîrê Bohtan daye wan. Ji bo wê di derheqê Herekol de dibêjin "Xwîna Mêra" ye. Herekol di dilê Garisan de gelek şîrîn e. Gelek cara ji bo Herekol şer kirine.

Navên cihên Herekolê

Zozanê Jor
Deşta Sor
Kaniya Bûzî
Xuhka
Bêma Ber Egir
Bana
Bemka Axîn
Bêmeskpikê
Bêmê Zêr
Bemê Raşê
Kevirê Qul
Berkê Benqenot
Kurtka Sevê
Keviya Berfê Pîrê
Dula Delarûtê

Zozanê Jêr
Ava genima
Kaniya Şeşo
Deşta Rava
Teviya Giredayî
Boriye Şikeftkê
Çemê Hêliz
Girê Barana
Geliyê Tijêx
Serkaniya Rû
Dûla Zer
Şikefta Kuştiya
Girê Baranê
Kunavê
Stukorê
Kelha Sar
Merga Duşu

Gotinên li ser Herekolê 
 Herekol e / Têr şîr e / Têr panîr e.

Çavkanî 

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Sêrt
Herêmên Kurdistanê

Kurdistan ji herêmên (parêzgeh) jêr yên sereke pêk tê. Herêmên Kurdistanê li gor erdnîgariyê, çandê û devokan ji hev tên veqetandin.

Herêmên sereke yên Kurdistanê: 

Baban
Bakur
Behdînan
Binxet
Botan 
Dêrsim
Diyarbekr (navê kevn: Sofênê)
Erdelan
Germiyan
Hewraman (Oraman)
Kirmaşan
Mezopotamya jorîn (Serxet)
Riha
Mêrdîn
Metînan
Mukriyan
Pehle
Qoçgirî
Rojkî
Serhed
Ararat
Soran
Tolhildan (an Rojava)
Xerzan
Fêkî

Fêkî, Mêwe û Meywe bi kurtî cureke ji curên xwarinê ku em bi çandinê dertînin. Şêwên fêkiyan gelek in, wek sêv, tirî, leymûn, mûz, zebeş û hwd. 

Havilên fêkî li tendirustiya mirov pir heye, ji ber ku vîtamîn û elementên yê rind tê de heye vîtamîn (A, B, C...), dîsa fêkî hêz û enerjî dide laşê mirov bi şîraniyî û şekirê ku tê de û çend hevilên (faydeyên) din. Di kurdî da navên xwe yên din ew in:

Çavkanî 
Riwek
Qiyamet

Qiyamet an jî roja piştdawiyê () wekî bêje tê wateya "nûvejîn" û bi ola îslamê ve derbasî zimanê kurdî bûye.

Hema di hemî baweriyên olî de baweriya qiyametê heye.

Qiyamet di dînê îslamê de 
Di pirtûka pîroz a îslamê, Quranê de qiyamet wekî "roja ku jiyana li rastegîniya cîhanê bidawî dibe, mirov ji bo darizandinê tên zindîkirin" tê şîrovekirin. Baweriya qiyametê yek ji baweriyên bingehîn tê hesibandin. Gorî dînê îslamê çi misilman çi ne misilman, hemî mirov tên darizandin û gorî xêrû gunehên xwe yan bi cezayê dojehê yan jî bihuştê tê xelatkirin.

Herwekî behsa Pira Siratê kirin ku "ji mû ziravtir, ji şûr tûjtir" e. Heger kiryarên mirov ên baş hebin mirov bê astengî ji vê pireyê derbasdibe û diçe bihuştê. Heger nîne, mirov dikeve nav agir û pêtê, ango dojehê. 

Dîn
Felsefe
Îslam
Cihûtî
Xirîstiyanî
Zerdeştî
Şaredarî

Şaredarî, bajarvanî, şehredarî, rêdarî an jî belediye ji saziyên ku li nehiye, navçe yan bajaran karên bingehîn ên wekî rê, elektrîk, kanalîzasyon, paqijî hwd birêvedibin re têgotin. Ji ber bandora erebî li Bakurê Kurdistanê pirranî peyva erebî "belediye" tê bikaranîn.

Ji ber mercên parçebûyî û mêtingerî rewşa şaredariyan li Kurdistanê ne baş e û li pirraniya deverên Kurdistanê belediyeyên hene nikarin xizmeteke birêkûpêk û gorî pêdiviyên mirovan ên sedsala 21emîn bicihbînin. Dîsa di nav şaredariyên Kurdistanê de têkilî û birêxistinbûn ên cografîk nîne.

Çavkanî

 
Cureyên dabeşkirina îdarî
Deryaya Sîbîryaya Rojhilat

Deryaya Sîbîryaya Rojhilat deryayeke qiraxîyê Okyanûsa Arktîkê, li bakura Asya dikeve ye. 
Ew li rojavaya Giravên Sîbîryaya Nû û rojhelata Girava Wrangel dikeve ye. Li başûr jî ew bi parzemîna Asya tê sînor kirin. Ew beravên ser xakên Asya wek Sîbîryaya Rojhilat tê navkirin û derya jî wiha tê nav kirin. 

Çemên tala wê derya dibin Indigirka û Kolyma ne. Deryayên qiraxî Derya Sîbîryaya Rojhelat li rojava Derya Laptew û li rojhelat jî Derya Çukşi ne.

Derya
Deryaya Laptev

Deryaya Laptev (bi rûsî: мо́ре Ла́птевых, more Laptevykh) deryayeke qiraxîyê Okyanûsa Arktîk e. Ew navbera Sîbîrya, Nîvgirava Taimyr, Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîryaya Nû de ye. Sînorên xwe li bakur nêzî koordînatên 79°Bakur û 139° rojhelat xelas dibe. Deryaya Karayê li rojava, Deryaya Sîbîryaya Rojhelat rojhelatê wê dikeve. Pîvana rûyî wê derya nêzî 672,000 km² ye. Wê navê xwe ji dahênerên xwe Dmîtrî Laptev û Xarîton Laptev de girtî ye.

Derya
Sîbîrya

Sîbîrya, Sibîrya an jî Sibîr (bi rûsî: Сибирь, Sibir, tê wateya Welata Xewî) welata navçayên Rûsyayê li ser parzemîna Asyayê dikeve ye. Ew li rojava bi Ural, bakur Okyanûsa Arktîk, rojhelat Pasîfîk û başûr jî Çîn, Mongolya û Qezexstan tê sînorkirin. Ew li sêyan du xakên Rûsyayê di welata Sîbîrya de dimên û bi tunî nêzî 9,6 milon km² digire. Ew erdnîgarî wek Sîbîryaya Rojhelat, Sîbîryaya Bakur, Sîbîryaya Navîn û Sîbîryaya Başûr tê parvekirin.

Erdnîgarî 
Sînorên Sîbîryayê bi vebirî hat diyar nekirin e.

Di zimanê mongolî de Sîbîrya tê manê welatê razî.

Ew rojhelat-rojavayî de di Ûral de heta Pasîfîk 7.000 km dirêj dibe. Li bakur başûrî jî ew Okyanûsa Arktîk de heta Qezexstan, Mongolya û Çin 3.500 km dajo.

Rûbarên mezin û golên Sîbîryayê

Çemên ku tê dikevin deryaya Cemsera Bakur (li bakurê) 
 Ob û milên wî: Aley, Çariş, Çulim (dirêjbûna wî 1.799 km ye), Ket, Vasyugan, Îrtiş (dirêjbûna wî 4.248 km ye; milê wî çemê Tobolê 1.591 km ye), Sosva, Nadim...
 Yenîsey tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî ev in: Angara, Tungusa Jor, Tungusa Jêr, Kureyka...
 Lena tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî: Vîtîm, Olyokma, Aldan, Vîlyuy...
 Kolima tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî wek Îndîgîrka...

Çemên ku tê dikeve deryaya Oxotskê (li rojhilatê) 
 Amur 2.824 km dirêj e û bi dirêjahiya sînora di navbera Çîn û Rusya de diherike û milên wî wek Zeya, Ussurî...

Siruşt 
Siruşta Sîbîrya siruşteke gelek ciyawazî ye. Ew germahî havîne heta +40 °C bilind dibe, lê zivistanî jî heta -67 °C dikeve. Pir caran ew 9 mehan di bin berfê de dime.

Çavkanî

Girêdan 
 Wêne û Nexşeyên Sîbîrya  (SWR)
 Sîbîrya 

Erdnîgariya Rûsyayê
Klasîzm

Klasisîzm bizavek wêjeyî ye.

Hêmên klasîzmê di dema Ronesansê de li ser bingeha dema Yewnana Kevnare û Romayê hatiye danîn. Ji ber vê yekê gelek lêkolîner, nivîskarên dema Ronesansê yên wek William Shakspeare û Montaigne di nav klasîzmê de dihesibînin û wan wekî rêberan dipejirînin. Lê berhemên vê cûreyê bêtir di sedsala 17. de li Fransayê di nivîsên Nicolas Boileau de derketine holê. 

Bi zanistî perwerde kirin, hîn kirin û mezintir kirin hêmanê bizava klasîzmê ne û klasîzm cih nade hestiyariyê. Nivîskarên vê bizavê cih, dem û hevgirtin û yekitiya çalakiyê rasterast di berhemên xwe de bi kar anîne. Taybetiyên wan ên herî kifş; hilbijînêr, delalî û bedewî, hevgirtî, exlaqî, gerdûnî, vekirîbûnî û hêsanbûnî ye. Mijarên rastîn, li gor xwezaya mirovan dihilbijêrê, tevger di bin kontrola hiş de ye, karekteran naafirînin, kesayetên hilbijartî bi kar tînin û ji herêmtiyê bêtir gerdûnîbûyînê dipejirênin.

Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; 

Goethe (1749 - 1832), Schiller (1759 - 1805), Corneille (1606 - 1684), Racine (1639 - 1699), Moliere (1622 - 1673), Goldoni (1707 - 1793), Drydon (1631 - 1700), Krilov (1768 - 1844), Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran

Wêje Lîste
Neoklasîzm

Neoklasîzm, berdewamiya bizava klasîzmeye.

Di sedsala 20. da hinik kesên wek Jean Moreas, Ernest Raymaud, Charles Maurras ev cûre parastinê û hinik berhemên li ser van pîvanên klasîzme nivisîne û ew jî wek Neoklasîzm hatine binavkirin.

Tevgerên hunerî
Romantîzm

Romantîzm Bizavek wêjeyî ye.

Romantîzm di dawiya sedsala 18. de li Fransayê derketiye holê. Taybetiya xwe; di berheman de têrbûna hestan, firehiya xeyalan, vebûna çoşiyan berferehtir bi sembolan cî digirin. Li dijî hemû bizavan derdikeve. Romantîzm hemû rêç û rêbazên klasîzmê dixe bin piyan û rasterast li dijî wê disekine. Li dijî hiş hestiyarî, rêbazên bêrêbazî, çîna xwûyanga gel, şoretiyê xwezayiyê dide pêş. Di çand û pîşeyê de ji sînoran bêtir azadiyê diparêze. Romantîzm jî wekî klasîzmê pêşî xwe di berhemên Fransî de rava dike. Di hêla Victor Hugo(1802-1885) de gelek pêşdikeve. Bandorê li hemû cûreyên wêje û pîşeyê (roman, helbest, şano û hwd.) dike. Rexne û rexnegirî pêş ve diçe. Têgeha kesayetiyê derdikeve pêşiyê. Azadî, wekhevî, dadmendî, welatperwerî, bawermendî dibine babetên berheman. Kesayetî, hêza xeyalê, derketina derveyê sînorên hiş, geştiya hestan, mijarên rojane, jiyîna rewşên evîndarî, dildarî, hestiyarî hinek taybetiyên romantîzmê ne.

Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; 

Victor Hugo (1802-1885), Lamartine (1790-1869), Musset (1810-1857), Friedrich Hölderlin (1770-1843), Heinrich von Kleist (1777-1811) Byron (1788-1824), Coleridge (1772-1834), Keats (1795-1821), Manzoni (1785-1873), Pellico (1788-1854), Leopardi (1798-1837),Mellive (1819-1891), Edgar Allan Poe(1809-1849), Whitman (1816-1892), Şêx Nurî Şêx Salih, Reşît Necîp, Goran, Ebdurehman Nifûs, Kamûran Elî Bedirxan, Qedrîcan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Celadet Alî Bedirxan

Çavkanî

WêjeLîste
Rastîparêzî

Rastîparêzî, an realîzm () bizaveke wêjeyî ye.

Navê xwe ji peyva realîte ya fransî girtiye. Tê wateya rastiyê; tişta ku heye a ku derew û lihevhatî nîne. Di nîvê Sedsala 19an de li Fransayê li dijî romantîzmê derketiye holê. Armanca wê ya mezin vegotina rasterast a jiyan û xwezayê ye. Li gor parêzvanên realîzmê vegotina rasterast bûyerên bi mirov û xwezayê re têkîldarê erk û berpirsiyariya rewşenbîr û hunermendan e. Taybetiyên realîzmê; nêrîna “huner ji bo hunerê ye” napejirîne, girîngiyê nade rabirdûyê, ji bo realîzmê jiyana hevdem girîng e û girîngiyê dide vegotina bêkêmasî û rasteqîn a jiyana hevdem û ya civakî. Li gor îmkanên heyî hunera wêjeya rastiya jiyana rojane salox dide.

Hinek nivîskarên ku bi vê cureyê berhem nivîsandine ev in;

Yên xerîb 

Stendhal (1783-1842), Balzac (1799-1850), Flaubert (1821-1880), Fontane (1819-1898), Storm (1817-1888), Hebbel (1813-1863),  Çexov (1860-1904), Tolstoy (1828-1910), Gogol (1809-1852), Dickens (1812-1870), Eliot (1819-1880), Shaw (1856-1950),

Yên kurd  
Goran, Bêkes, Pîremêrd, Ahmet Muxtar Caf, Qedrîcan, Dildar, Cegerxwîn, Hêmin, Hejarî

Çavkanî 

Wêje
Lîste
Pirtûkên sedsala 19an
Bizavên wêjeyê

Humanîzm (Mirovhezî) (Mirovperwerî) (Mirovperestî)
 Klasisîzm
 Romantîzm
 Realîzm (Rastîparêzî)
 Parnasîzm
 Naturalîzm (Şirustîparêzî)
 Sembolîzm
 Îdealîzm (Mengîwerî)
 Kubîzm
 Dadaizm
 Surrealîzm (Dererastîtî)
 Egzîstansiyalîzm (Hebûnparêzî) (Heyînparêzî)
 Futurîzm
 Letrîzm
 Personalîzm
 Ekspresyonîzm (Derbirînerî)
 Modernîzm
 Postmodernîzm

Wêje
Lîste
Kendava Adenê

Kendava Adenê an Deryaya Adenê kendaveke navbera Qoçê Afrîkayê û Nîvgirava Erebistan de ango Asya û Afrîkayê de ye.

Erdnîgarî 
Kendava Adenê li rojavaya Okyanûsa Hindî dikeve û bi tengava 27 km Bab el-Mandab bi Deryaya Sor ve girêdaye. 

Dirêjahiya kendavê 1.000 km û firahiya xwe jî 150 de heta 440 km ye. Wê li aliyên rojava heta 874 m navîn 3.478 m û li rojava jî, derên ku digêhe Okyanûsa Hindî, heta 5.029 m kûrahiya xwe he ye.

Girav 
Giravên Kendava Adenê de wiha ne: 

 Giravên Saylac li beravên somalî yên Saylacê
 Sokotra

Dewlet 
Dewletên li dora Kendav e:

 Yemen - li Asyayê
 Cîbûtî - li Afrîkayê 
 Somalya - li Afrîkayê 

Derya
Kendav
Qoçê Afrîkayê

Qoçê Afrîkayê  navçeye Afrîkaya herî başûr rojhilata Afrîkayê ye berve Asyayê der ketiye.

Ew navçeyê qoç navbera Kendava Adenê û Okyanûsa Hindî de li ser xakên Somalyayê ye. Ew dîsa ji bo dewletên Cîbûtî, Etiyopya, Erîtrea û Somalyayê jî tê bikaranîn. 

Afrîka
Herêmên dîrokî
Maurîtius

Maurîtius an jî Komara Maurîtiusê (bi îngilîzî: Republic of Mauritius), bi kreola morîsî: Moris, welatekî girav e û li Okyanûsa Hindê ye. Welat bi qasî 2,000 kîlometreyan dûrî başûr rojhilatê parzemîna Afrîkayê, li rojhilatê Madagaskarê, disekine. Nêzîkî 900 km î li rojhilatê Madagaskarê û 3.943 km li başûrê rojhilatê Hindistanê ye. Firehiya welêt 2,040 kîlometre çargoşe ye û xwedan herêmek aborî ya taybet e. 

Maurîtius ji çar giravan pek tê: girava sereke (ku jê re Mauritius jî tê gotin), giravên Rodrigues, Agaléga û St. Brandon. Giravên Maurîtius û Rodrigues, ligel welatê Réunionê (herêma Fransayê ya derveyî welêt), beşek ji Giravên Mascarene ne. Girava sereke ya Maurîtius, ku piraniya nifûsê lê kom bûye, paytext û bajarê herî mezin Port Louis digire.

Herêmên Maurîtiusê

Çavkanî 

Dewlet
Dewletên Afrîkayê
Kelt

Kelt (latînî: celtae an galli, yewnanî: keltoi an galatai) gelekî di demên kevnar de li Ewropa û Anatoliyayê dijîbûn. Di edebiyata kevn ya gelên ewropayi de, navê kelt bo kesên ku li başur rojavayê Ewropayê an jî hin eşîrên Nîvgirava Îber û Galya dijiyan dihat bikaranîn. Zimanê gelên keltî jî yek ji şitlên zimanên hind û ewropî ye.

Aviriyek 
Gelek gel û eşîran peyva kelt ji bo niyasandina xwe bikaraniye. Lê heta berî sedsala 18ê ji bo tevaya gelên ku bi zimanek ji zimanên keltî diaxivin nedihat bikaranîn. Di demên kevnar da, yewnanî û romanan peyva kelt an jî selt ji bo tevaya neteweyên bakurî ku xwediyê çandeke cuda bûn dihat bikaranîn.

Belavbûn 
Çiqas niha xelkên ku bi zimanê keltî diaxivin tenê li beravên Okyanûsa Atlantîk dijîn jî, demekê zimanê wan zimanê baladest yê piraniya Ewropayê, ji Îrlendayê heta Nîvgirava Îberiyayê li rojhilat, û ji bakurê Îtalyayê heta Serbistanê li rojava, belav bûbû. Destkeftên şûnwarnasî an arkeolojî nîşandidin ku li pîtka (kopîtka) desthilatdariya xwe li sedsala 3ê berî zayîna Îsayî, kelt heta Ewropaya Rojhilat û Anatolya jî belav bûbûn.

Kelt di dema xweya herî belav bûyîn de li rojava Îrlenda, Înglistan, Spanya û Fransa, li rojhilat jî heta Mecaristan, li başûr heta Îtalya, û Anatoliya belav bû bûn.

Ziman 

Ji aliya zimannasan zimanê keltî di malbata zimanên hind û ewropî yên rojava de ye. Zimanên keltî îroj jî li Wales (walesî, gallî an kimrî), Îrlenda (îrlendî), li wir di 1922an vir de bi îngîlîzî ve zimanê fermî ye, Skotlenda (skotlendî-galî in û li Bretagne (bretonî (ew ji aliya koçerên ji Brîtanya Mezin de Sedsala 5an de hat anî bû) tên axaftin. Manx an manks li girava Man di 1970an de mir, kornî li Cornwall di sedsala 18an de mir. Li nîvgirava Îber keltîberî hat axaftin.

Zimanên keltî gorî şuna tê axaftin di bin bandora zimanên li wir sereke (domînanat), wek li Brîtanya îngîlîzî, de mane.

Dîrok 
Biwêjê Keltan di çavkaniyên yewnanî de 6. sedsala b.z. de wek Keltoi derbaz dibe.

Girêdanên Derve 
 http://www.kelten.co.at - Website Fîlmên Anîmasyon li ser keltan 
 Boriya Keltan
Deryaya Keltî

Deryaya Keltî deryeke di Atlantîk de navbera beravên başûre Îrlendayê, û başûr rojavaya Walesê û beravên bakurê Devon û Cornwallê de ye. Li dor wê Lamanş, Kanala Bristol û Kanala Saint George heye. 

Kanala Bristol Deryaya Keltî bi Deryaya Îrlendî ve girê dide.

Derya
Deryaya Îrlendî

Deryaya Îrlendî (bi îrlendî: Muir Éireann, galî: Môr Iwerddon, manî: Mooir Vannin, ) deryayeke Îrlenda û Brîtanyayê ji hev vediqtine. Ava aîdî Keyaniya Yekbûyî û Komara Îrlendayê ye.

Ew li başûr bi Kanala St George's (navbera Îrlenda û Walesê), li bakur jî bi Kanala Bakur (navbera Îrlenda û Skotlendayê) Okyanûsa Atlantîk ve tê girêdan. Îngilistan li rojhilat e. Komara Îrlendayê û Îrlendaya Bakur li rojava ne. Girava Man di navenda Deryaya Îrlendî de ye.

Derya
Keyaniya Yekbûyî
Îrlenda
Îrlenda (girav)

Girava Îrlendayê giraveke li bakura Ewropayê ye. Ew li bakur bi Okyanûsa Atlantîk, li rojava bi Deryaya Îrlendî, ji girava Brîtanya Mezin vediqete.

Paranên Giravên Îrlenda û Erdnigarîya 
 Komara Îrlendayê an Îrlenda, dewleteke serbixweya bi paytexta Dublîn e. Zimanên fermî îrlendî û îngilîzî ne. 
 Bakurê Îrlendayê navçeyeke Keyaniya Yekbûyî ye û paytexte xwe Belfast e.

Di zimanê îrlendî de ew girava wek Éire tê navendin. Rûerda wê bi tunî 84.421 km² , dirêjahiya wê 450 km û firahiya xwe jî 260 km ye. Çemê li ser giravêyî herî mezin çemê Shannon e. Gola herî mezin Lough Neagh e.

Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Îrlenda
Keyaniya Yekbûyî
Herêmên dabeşkirî
Sembolîzm

Sembolîzm bizaveke wêjeyî ye.

Di navbera salên 1885 - 1900 de, li Fransayê derdikeve holê û belav dibe. Bandora xwe zêdetir li ser helbestan çêdike. Ji bilî tiştên xwûyangê zêdetir li ser tiştên veşartî disekine. Şûna vegotina rasterast bi hinek gotin û sembolan tênine ser zimên. Li dijî vegotina rasterast derdikevin. Li gorî wan, di piştî her tiştên ku xuya dikê de ramaneke veşartî heye.

Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; 

Baudelaire (1821-1867), Verlaine (1844-1896), Mallarme (1842-1898), George (1868-1933), Hardt (1876-1947), [[Vollmöller]] (1878-1948), Biely (1880-1934), Brioussou (1873-1924)Dowson (1867-1900), Symons (1865-1945), Şêrko Bêkes, Hiseyn Arîf, Karkemen Botanî, Cemal Şarbajerî, Letîf Hilmet

Wêje Lîste
Parnasîzm

Parnasîzm bizavek wêjeyî ye. 
Parnas, ji gotina Parnassos tê ku ew li Yewnanîstanê navê çiyayekî ye. Ev bizav di sedsala 19. de di helbestên Fransî de derdikeve holê. Bizaveke dijî bizava romantîzmê ye. Ên ku di bin bandora vê bizavê de mane di aliyê mijarê de alîgirên azadiyê ne, di helbestên xwe de bêtir fantezî, egzotîzm û rengên herêmî bikaranîne. Li gorî nêrîna wan, huner ne ji bo civat û etîkî ye; huner ji bo hunerê ye. Bi qasî ku girîngiyê didine naverokê ewqasî didine teşeyê jî. Parnasîst di helbestan de vegotinên wêneyî yanî rasterast bedewiyên xwezayê bikaranîne û nivîsîne. Xwestekên hunerê ne wekî amûrekê lê wekî armancekê bikartînin. Huner û zanistiyê nêzîkî hev dikin, ji bo vê yekê jî ji hestiyariyê dûr dikevin.

Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; 

 Theophile Gautier (1811 - 1872), 
 Leconte de Lisle (1818 - 1894), 
 Jose - Maria de Heredia (1842 - 1905), 
 Sully - Prudhomme (1839 - 1907), 
 Theodere de Banville (1823 - 1891)
 Goran

Wêje Lîste
Tevgerên wêjeyî
Sembolîzm
Kubîzm

Kubîzm an Qebaregerayî, bizaveke wêjeyî û wênesaziyê ye. Kubîzm, yekem car wekî fêrgehek şêwekarî û peykertiraşî li destpêka çerxa 20 peyda bûye. Di vê hunerê da, babetên tabloyan bi şêweya endazeyî bê berçavgirtina ketwarî dihate çêkirin, Kubîztan zêdebarî cextkirkna şêweya razber(tecrîdî) li ser kîstên elementên din ku şeşpalo(muke''ebat) û şêweyên mexrutî yên di nav hev de derbasbûyî, zelal bikar diînan. 

Ev şêwaz ji alîyê Pablo Pîkaso (1881- 1973) û Corc Brak (1881-1963) li Parîsê navbera salê 1907-1914 hatiye danan û tabloya "Delalîkên/Xanimên Avinyonê" bi Franseyî - Les Demoiselles d'Avignon- a Pîkasoyî bi yekem bizava Kubîzmê tête hijmartin. 

Kubîzm di hunera şêwekariyê da eqlaniyet bû, ew rolê ku hest û giyan di Empresyonîzm û Fovîzmê û hunera Derbirînxwaziyê da didît, di Kubîzmê da eql dihate dîtin.

Giyom Epolînêr (1881-1918) yekem hozanvan bû ku di biyavê wêjeyî da berî şerê cîhanê yê yekem ev bizav înaye nava edebiyatê da.[ Jêder: Erşed Hîto...Dadayîzm di hozana nûxwaza Kurdî da, Zêdeker: înstagram   @usibe_bemal]

Di sedsala 20an de li Fransayê wekî bizaveke wênesaziyê derdikeve holê, dûv re bandora xwe li wêjeyê jî dike. Di hêla Pablo Picasso de gelekî pêşve diçe. Li gorî hunermendên kubîst, mirov divê dinyayê baş bişopînin û wê baş nas bikin. Dixwazin ku têbigihine wateya bûyerên biçûk û di wan bûyeran de dixwazin ji tiştên xuyayî zêdetir tiştên veşartî bibînin û derbixine holê. Kubîstan zêde giringî nedane teşeyê û ji wê dûr dikevin. Bala xwe li ser tiştên nû re vekirî dihêlin.

Hinek nivîskarên bijarte yên bizava kubîzmê 
Apollinaire (1880-1918), Max Jacob (1876-1944), Jean Cocteau, Blaise Cendrars.

Wênesazî 
Wêje
Brîtanya Mezin

Brîtanya Mezin () yan jî Brîtanya giraveke li bakurê Ewropa dikeve û di Okyanûsa Atlantîk de navbera wan deryayan de ye; li rojava Deryaya Îrlendî, li rojhelat Derya Bakur û Lamanş li başûrrojava.

Rûpîvana wê 229.850 km² ew girava herî mezina Ewropa ye.

Nav 1707-1800 li ser wê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin hebû. Îro Brîtanya mezin û Bakurê Îrlandayê bi hevre bûn Keyaniya Yekbûyî.

Galerî

Girêdanên derve 

Girav
Keyaniya Yekbûyî
Zimanên keltî

Zimanên Keltî ew zimanên ji proto-keltî hatin afirandin û yek ji şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li berî zayinê ew li tevayiya Ewropa dihatin axaftin. Îroj zimanên keltî li Keyaniya yekbûyî ya Brîtanya, Îrlanda û Bretanya (li Fransayê) tên peyivîn. 

Zimanên proto-keltî wiha pareve bûbûn:

 Gaulî an gallî û zimanên nêzî malabata wê, lepontî, norî û galatî. Ev ziman li Fransa, Anatoliya, Belçîka û Îtalyayê dihatin xeberdan. 

 Keltîberî, li nîvgirava Îberî, li ser xakên îroyîn ên Portekîz, Galîsya û Spanyayê dihatin axaftin. 

 Goidelî, bi zimanên îrlandî, gaeliya skotlandî û manks ve.

 Britonî, teva walesî an kimrî, bretonî, kornî, kumbrî û îvernî.

Îroj 
Mirov dikare zimanên keltî wek zimanên keltî yên parzemînî û zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî bike du paran. Li wan zimanên keltî yên parzemînî bi tunî mirine. Zimanên li pêmanî zimanên giravî yên îroyîn wiha parve du paran dibin. 

 Goidelî (an gaelî) 
 Britonî (an britî). 

Zimanên goidelî îroj li Brîtanya wek îrlandî, skotlandî û manks tên axaftin. Skotlandî li bakur-rojavayayê Skotlandê, Îrlandî jî li Îrlandayê tê axaftin. Manks bi tenê ji aliyê wan kesên bi zimên re alîkadarî dibin tê xeberdan.

Zimanên britonî walesî, kornî û bretonî ne. Kornî di sedsala 18'an de mirî bû jî îroj xebatên ji bo şunda vejandinê hene. Walesî li bakura Walesê tê dengkirin. Bretonî jî li Bretanya û hin giravên Brîtanya tê axaftin.

Skotlandî îroj li Kanadayê jî tê peyivîn.

Zimanên keltî

Zimanên goidelî 
 Gaeliya skotlandî
 Îrlendî
 Manks

Zimanên britonî 
 Walesî an kimrî
 Bretonî
 Kornî
Zimanên brîtanî

Zimanên brîtanî şaxeke zimanên keltî ye. Ew ji walesî, bretonî û zimaneke di sedsala 18'an de mirî kornî, zimanekî dinî mirî kumbrî de pêk tê.

Zimanên brîtanî hin caran bi zimanên goidelî (îrlendî, îskoçî, manks) ve wek zimanên keltî yên giravî tên nav kirin. Ewna ji bo tersa zimanên keltî yên parzemînî di demên antîk de li parzemîna Ewropayê dihat axaftin wiha tên navandin. Ew zimanan, yên parzemînî, di demên antîk de li Galya, Spanya, bakura Îtalya û Anatolyayê dihatin peyivîn.

Malbatên zimanan
Zimanên keltî
Zimanên goidelî

Zimanên goidelî şaxeke zimanên keltî ye.

Ew zimananmalbat ji wan zimanan pê tê:

 Îrlendî (Gaeilge)
 Skotlendî (Gàidhlig)
 Manksî (Gaelg)

Çavkanî 

Zimanên keltî
Zimanên keltî yên Ewropa

Zimanên keltî yên parzemînî yek ji milên zimanên keltî yên malbata zimanên hind û ewropî bûn û ew zimanên li parzemînên Ewropa û Asyayê dihatin xeberdan. Ew zimanan îroj bi tunî mirine.

Zimanên keltî yên parzemînî û şûna dihatin xeberdan 
 Galî li Fransa (3em sedsala berî zayînê - sedsala 2an)
 Galatî li rojavaya Anatolya (3em sedsala berî zayînê - sedsala 4an)
 Lepontî li bakura Îtalya (7em sedsala berî zayînê)
 Keltîberî li nîvgirava Îber (1em sedsala berî zayînê)

Bretonî îroj çiqas li Bretagne, Fransa, tê axaftin jî ew ne ji zimanên keltî yên perzemînî ye. Ew di sedsala 4an ji pê koçan re hat anî bî Fransa ye.

Çavkanî 

Zimanên keltî
Zimanên hind û îranî

Zimanên hind û îranî, berê wek zimanên arî jî dihat navandin, şaxeke zimanên hind û germanî ye. Ew di bin xwe de para sê kategoriyan dibe:

 Zimanên îranî: nêzî 100 milyon bikarhêner li Îran, Efxanistan, Pakistan, Tacîkistan , Osetya Kurdistanê û zimane boranî.
 Zimanên nûristanî : nêzî 30.000 bikarhêner li Efxanistan, Pakistan û Nûristanê.
 Zimanên hind û arî: nêzî mîlyarek bikarhêner li Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Efxanistan, Nepal, Srî Lanka û Ewropa (zimanên romanî).

Girêdanên Derve 
  Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen. Prof Dr Ernst Kausen © 2006, Aktualisierung 2010 (Klasîfîkasyona zimanên hind û îranî
Brahîm Xelîl Sirûcî

Brahîm Xelîl Sirûcî (jdb. 1985 li Suruçê) helbestvanekî kurd e.

Brahîm Xelîl Sirûcî di sala 1985an de li Sirûca Rihayê hatiye dinê. Li Sirûcê dibistana seretayî qedand û niha li Stembolê bi xwendina bilind ve mijûl e. Di hin malper û kovarên kurdî de helbest û gotarên wî hatine weşandin. Zivistana Dil yekem berhema wî ye.

Berhem 
Zivistana Dil, Weşanxaneya Do, 96 rûpel, kanûna pêşîn 2007 Stembol

Helbestvanên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1985
Egîdê Têcir

Egîdê Têcir dengbêjekî navdar ê Kurdên Ermenistanê ye. Li gundê Sincalî ya Talînê dijiya. Bav û pirraniya xizmên wî di Komkujiya Ermeniyan de ji ber kû Kurdên Êzîdî bûn ji aliyê dewleta Tirk ve hatine kuştin. Wî bi xwe kul û êşên komkujiyê jiyabû û ji rewşa Kurdên Êzîdî ya dijwar, ji dîroka hincaran kambax a Kurdan baş têdigihîşt.

Têcir yek ji hîmên bingehîn ên dengbêjiya Kurdên Sovyetistanê û ya Radyoya Êrîvanê bû. Bi taybetî strana Siyabend û Xecê bêhempa distiriya.

Çavkanî 

Dengbêj
Kurda/ê Ermenistanê
Radyoya Êrîvanê
Kurd