nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Rengîn

Rengîn, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bû. Naveroka bernamê bi gişti sebaret bi mêvan û hindik li ser jîna wî wê bête nîşandan. Ji bo mêvanê din jî wê her wa abe. Jîna wan ya taybetî, kar, karê fermî wan li gor vê pêvajo yê û nêrînin wan.Bernameya Rengîn her car du mêvane gazî kir, yêk ji wan mêvanan şexsîyetek, huner, edebiyat , weşan û siyasetê da dîyare nasyar e, yê din jî muzîkvan e. Ji bo wê jî grûpekî muzîkê amade ye. Heke mêvan xudanê çi mesleka (karî) nebe wê gavê bi helbest û stranê bernameyê birê dibe.
Li gel wê grûpê peşkêşvanê berbanê layê kêm stranekê dibêje. Ew stran ji bo mêvan yan jî, ji bo bernamê tête pêşkêşkirin.

Bernameya Roj TV
Ebubekir Pamukçu

Ebubekir Pamukçu (jdb. 2ê nîsanê 1946 li gundê Badûran a Çêrmik a Diyarbekirê - m. 18ê tîrmehê 1991 li Stockholm, Swêdê) yek ji giregirên MHP ên berê û serokên projekta veqetandina dimiliyan (kirmanc, kird, zaza, ginî hwd) ji kurdên din û damezrandina dewleta bi navê Zazaistan e.

Perwerdeya mamostetiyê dîtiye û gelek salan mamostetî kiriye. Di nava refên hêzên rastgîr ên tirk (ülkücüler, bozkurtlar) cih digire û li dijî kurd, çepgîr û sosyalîstan têdikoşe. Di rojname û kovaran de "tirkbûna kurdan" tîne zimên. Bi navê "Kurtuluş Savaşı - Şerê azadiyê" pirtûkek di sala 1970î de diweşîne û pesnê avabûna û têkoşîna dewletê li dijî dijminan dide. Bi qasî demek kurt têkilî bi Doğu Perinçek re datîne û piştî ku Perinçek ji aliyê çepgîran ve giran tê birîndarkirin, têkiliya xwe înkar dike.

Wekî endamekî dewletê dikeve nava hin kom û hizbên kurdan û sîxuriyê dike lê di demeke kurt de tê pêderxistin. Di sala 1984an de rêxistineke kurd ê bi navê Pêşeng bi daxûyaniyekê dide îlankirin ku ev kes ketiye nava refên rêxistina wan û ew peyayekê dewletê ye. Li ser vê daxûyaniyê Pamukçu êdî xwe venaşêre û dibêje: "Erê wisa bû lê niha êdî nêrînên min hatine guhartin. Min têkiliya xwe biriye û êdî ez doza zazayan dikim kû ew ne kurd in". Tê gotin ku di heman salê de şerê çekdarî yê PKKyê destpêkiriye û dewlet dixwaze kurdên bakur wekî çawa berê bi elewîtî - sunîtiyê ji hev parçedikir û bêhêz dihîşt îcar pedivî bi projekteke nû hebû û Pamukçu jî di vê projektê de cihdigirt heya mirina xwe.

Di sala 1984an de kovareke bi navê Ayre û di sala 1987an de jî Piya dertîne û navê Zazaistanê bikartîne. Ew bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî 

Siyasetmedarên tirk
Jidayikbûn 1946
Mirin 1991
Kesên ji Çêrmûgê
Zimanê polonî

Zimanê polonî (bi polonî: język polski) zimanekî ji zimanên lehî di mila  slaviya rojavayîyê, di bin zimanên malbata zimanên hind û ewropî de ye. 

Ew bi zimanên kaşûbî, çekî, slowakî û sorbî ve gelek nêzî hev e.
Polonî zimanê Polonyayê fermî ye. Ew ji aliya 38 milyon kesan ve tê axaftin û ji wan heşt milyonên xwe li der Polonyayê dijî ne.

Dîrok 

Çavkaniyên nivisiyên bi zimanê polonî heta sedsala 12'an dere ye.

Alphabet 

Zimanê polonî ji serê de bi alfabeya latînî yê hin nîşanên wek xêz û xal dihêwirand dihat nivisandin.  

Alfabeya zimanê polonî ya îroyîn 35 tîp hene:

A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, Q, R, S, Ś, T, U, V, W, X, Y, Z, Ź, Ż.

Ą, Ę, Ń û Y li serî wûşeyên de nen bikaranîn.  Q, V û X têne di wûşeyên di zimanên biyanî de derbaza polonî de tên bikaranîn.

Polonî
Zimanên lehî
Zimanên Polonyayê
Zimanên lehî

Zimanên lehî yek bin kategorîyeke zimanên Slaviya rojavayî ye. 

Di Zimanên lehî de sê zimanên li  Ewropaya Navîn, bi gelemperî li Polonya, û dîrokî hin herêmên Elmanyayê wek Brandenburg, Mecklenburg, û Vorpommern tên axaftin ne. Zimanên lehî di zimanên  saliya rojavayî de ne. Zimanên lehî wiha ne:

 Polanî - (ISO 639-1 code: pl, ISO 639-2 code: pol)
 Lesser Poland
Vistulanî
Lędzianî
Silesianiya Jor
 Zimanê Pomeranianî
 Kaşubian - (ISO 639-2 code: csb)
 Slovincian- mir
 Polabî -mir (SIL Code: pox)

Zimanên lehî
Brandenburg

Brandenburg (Sorbiya jêrin: Bramborska, Sorbî: Braniborska) yek ji herêmên Almanya dikeve bakurê rojavaya Almanya. Paytexta wê Potsdam e. Brandenburg li rojhilat bi Polonya, li başur bi Saksonya, li rojava bi Saksonya-Anhalt û Saksonya Jêrîn, li bakur bi Mecklenburg-Vorpommerntê sînor dare û yek ji herêmên bajarî Berlîn jî di navenda Brandenburg de dimîn e.

Berlin û Brandenburg ve tev yek ji navçeyên Almanyayê girîngê metropol navçeya Berlin pêk tînin. Pîvanên herêmeyê bakur-başûrî 291 km, rojava-rojhilatî jî 244 km ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Herêmên Almanyayê
Hayri Başbuğ

Hayri Başbuğ (jdb. 1958, li Hênê, Diyarbekir), nivîskar, lêkolîner û yek ji endamên payebilind ên MHPê û pêşengê veqetandina zareveyên kurdî jî hevûdu û projekta zazaya ye.

Jiyana wî

Projeya wî 
Pirtûkên wî ji aliye dewletê ve tên pêşniyazkirin. Li pirtûkxaneyên hemî dibistanên Tirkiyê û li girtîgehan pirtûkên wî hene. Ew di pirtûkê xwe de berê tirkbûna kurmanc û dimiliyan diparast lê di sala 1984ê ku li Bakurê Kurdistanê şerê çekdarî yê PKKê destpêkir, ji nişka ve projekta veqetandina dimiliyan ji kurmancan îlan kir. Hin kesên alîgirê projekta "Zazaistan" in, wî wekî "serokê neteweyî yê nemir" dinirxînin û rêzgirtina wî dikin. Hin ji wan kesan jî wî wekî "kesê ku bi Ebubekir Pamukçu re dixebitî û karên baş dikir lê paşê hatiye dîtin ku peyayê dewletê bûye" bi nav dikin. Di vê projektê de navê Ebubekir Pamukçu, Sedat Bucak, Mahmut Yıldırım (Yeşil) û hwd jî derbas dibin.

Berhemên Başbuğ 
İki Türk Boyu; Zaza ve Kurmanclar - Du eşîrên Tirkan Zaza û Kurmanc, 1984, Weşanên Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü
Yezidilik İnancı - Baweriya Êzîdîtiyê, 1987, Weşanên Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı 
Ravil Feyzullin’in Şiirleri - Helbestên Ravil Feyzullin (li weşanxaneyeka bênav a Teteristanê hatiye çapkirin)
Nevruz - Newroz, Li weşanxaneyeke dewletê, Stembol 1985
Doğu Anadolu Aşiretleri - Eşîrên Rojhilata Anatoliyê, Weşanên Türk Dünyası Araştırmaları, tebax 1985   
Aşiretlerimizde at kültürü - Di eşîrên me de kûltûra hespan,  Weşanên TDAV Stembol, 1986, 
Göktürk-Uygur Zaza Kurmanc Lehçeleri Üzerine Bir Araştırma - Lêkolînekê li ser Koktirk-Ûghûr û Zaza-Kurmancan, 1984, Weşanên Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü
Millet ve Millî Birlik Bilinci - Netewe û zanîna yekîtiya neteweyî, Enqere, Weşanên saziya ziman a dewletê  TDTKB, 1985

Çavkanî 

Siyasetmedar
Nivîskar
Şerê psîkolojîk
Seyfi Cengiz

Seyfi Cengiz lêkolîner, siyasetmedar û nivîskarekî ji Dêrsim e. Pirranî li ser bingeha Dêrsîmiyan, ziman, çand û dîroka wan radiweste û hin teoriyan pêşkêş dike.

Gorî Cengiz, kirmanckî  zaraveyekî zimanê Kurdî  ye û Dêrsim bi taybetiyên xwe yên dîrokî cihekê otonom e. Navê cografyayê wekî Kirmanciye yan Dêrsim binav dike û pêdivî bi rêxistineke taybet bo Dêrsimê têdikoşe dibîne. Hin kesên Zazakî diaxivin wî wekî serokê Dêrsimê binavdikin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Partiya Tevgera Neteweparêz

Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya Tevgera Neteweparêz) (MHP), partiyeke nijadperest, rastgir yê tund û ultra-neteweperest yê Tirkiyê ye. Damezrêner û îdolê vê partiyê Alparslan Türkeş e. Înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan ji bo vê partiyê nêrîneke girîng e.

Bi yekbûna Cumhuriyetçi Millet Partisi - Partiya Gelê Komarger (CMP) û Köylü Partisi - Partiya Gundiyan di 16ê çiriya pêşîn 1958'î de hatiye damezrandin. Heya sala 1984'î li dijî komûnîst, sosyalîst û çepgîran têdikoşiya û assîmîlasyona (pişavtina) Kurdan ji xwere bingeh digirt. Bi destpêkirina şerê di navbera dewleta Tirk û PKKê îcar berê xwe da Kurdperweran.

Dijberiya gelê kurd 
Navê vê partiyê di gelek dokûment û darizandinên navxweyî û navneteweyî de bi awayeke neyînî cih digire. Ev partî pêşengiya îdeolojiya Pantûrkîzmê (Turancılık, Bozkurtlar, Ülkücüler) û tenê heya sala 1980'î bi kuştina zêdetirî 5.000 Kurd û çepgîrên Tirkiyê tê tewanbarkirin.

Serokên giştî yên MHPyê 
 Alparslan Türkeş 
 Muhittin Çolak  
 Tuğrul Türkeş  
 Devlet Bahçeli

Malperên têkildar 
  Malpera fermî ya MHPyê

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Mehmet Şerif Fırat

Mehmet Şerif Fırat (jdb. 1894 li gundê Qasiman, Gimgim, Mûş - m.  li heman derê) yek ji endamê sîxuriya dewleta tirk e. Di asîmîlekirina kurdan de kar kiriye. Bi xwe hîç perwerde nedîtiye, tenê dikaribûye bixwîne û binivîsîne.

Ji gundê Qasiman (bi tirkî: Köprücük) a Gimgim a Mûşê ye. Wekî malbat ji wan re "Mala Ferê" jî tê gotin. Dixwaze Kurdan assîmîle bike û ji bo wê têdikoşe. Tê zanîn di Serhildana Şêx Seîd de, hin eşîrên Gimgimê li aliyê dewletê cih digirin. Yek ji vana jî malbata Firat e. Ew pişta xwe didin dewletê û li herêmê zordariyê dikin. Piştî şikestina serhildanê gundan talan dikin û gorî berjewendiyên xwe pêkutiyê li mirovan dikin. Gundê Qeremêş, Dadînan, Anêr, Xelefan (hin xaniyan), Kêranlix (hin xaniyan), Rindalyan, Hecîbega Jêr, Ziring, Keçan û hwd gelekan dişewitînin û dest didin ser pez-dewar û hemî dewlemendiyên wan.

Li dijî wan gelek nerazîbûn û berxwedan jî tên kirin. Mehmet Şerif Firat îdîa dike ku Kurd (çi Kurmanc, çi Dimilî) bi eslê xwe Tirk in û zimanê wan hinekê ketiye bin bandora Farisî û Erebî lê divê êdî li xwe mikur werin û tenê tirkî biaxivin.

Li herêmê dilê wî kîjan kar û meqamê dewletê bixwasta lê dixebitî. Herçendî kesekî xwendî nebû jî, di dibistana Qasiman de mamostetî, li Kanîreşa Çewlîgê gerinendeyê giştî yê karê nivîsên fermî, seroktiya hêzên çekdar ên mîlîs hwd kiriye. Carekê dixwaze ku qaymeqamiya Vartoyê bidine wî lê dewlet qebûl nake. Li ser vê biryara dewletê bi hêzên eşîreta xwe davêje ser mala qaymeqam û qesta kuştina wî dike. Di vê bûyerê de bûrayê qaymeqam û 6 jî xortên eşîra wî tên kuştin. Firat çendekê dibe fîrar û paşê teslîm dibe. Dewlet wî sirgûnê bajarê Ispartayê dike lê paşê dîsa efû dike.

Li gundê Qasiman alaya Tirkan diçikîne û axavtina kurdî qedexe dike. Gund bi gund digere û bi tevî leşkerên dewletê propagandaya zimanê tirkî dike. Li gelek gundan kursên mecbûrî yên tirkî lidardixe û gelek kesan êşkence dike. Tê gotin li gundekî Zazakîaxêvan ji ber ku jinekê nedikariye bi tirkî bêje "bi xêr hatine", kêra xwe derxistiye û zimanê wê jêkiriye. Di malbata wî de jî gelek kes ji wî aciz in lê tirsa dewletê newêrin tiştekê bikin. Dawiyê de ew bi destê apê wî tê kuştin. Apê wî Halil Kanmaz (Xelo) di  de wî dikuje. Tê gotin ku sedemê kuştina wî meseleya namûsê bûye lê hin jî dibêjin meseleya erazî bûye.

Pirtûka wî ya navdar li hemî pirtûkxaneyên girtîgehan û dibistanan hene û ehyaniha di çapxaneyên dewletê de gelek caran hatiye çapkirin.

Pirtûk
Doğu illeri ve Varto Tarihi - Parêzgehên rojhilatê û dîroka Vartoyê, 1948
Hayat ve Hatiratim - Jiyan û bîranînên min, 1949
Bingöllerin Sesi - Dengê Bîngolan, 1949

Nivîskarên tirk
Mêr
Jidayikbûn 1894
Mirin 1949
Kesên ji Gimgimê
Ruwange

Ruwange, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Ev bername 45 deqîqan dikşîne û têde mijarên cihê reng tê şîrove kirin, piraniya mêvanên ku ta niha, ji despêka weşana têlêvîzyona ROJ tê de beshdarî kirine Kurd bûne, lê pir mêvanên biyanî jî mêvanên wê programê bûne. Di nav wan de zanaya naskirî ya navneteweyî Dr.Tove Skutnabb-Kangas , Professor Rober Phillipson û wekê din. Di Ruwange de hem Kurdiya Jor, Hem Kurdiya Navîn û hem jî li gor pêwîstî zimanê Îngilîzî tê kar anîn.

Bernameya Roj TV
Cemal Şener

Cemal Şener (jdb. 1951 li parêzgeha Ezirgan) yek ji siyasetmedar û nivîskarên îdeolojiya fermî ya dewleta tirk bû. Bi lêkolîn û angaştên xwe yên derbarê elewîtiyê tê naskirin.

Di Zanîngeha Stembolê de mirovnasiyê xwendiye û lîsansa xwe ya bilind jî li fakûlteya aboriyê ya heman zanîngehê di beşa zanîna polîtîk de dike. Di kovarên wekî Cem û Nefesê de dinivîsîne. 

Angaşta wî ya sereke tirkbûna elewiyan e. Gorî wê çi elewiyên tirk, çi elewiyên kurd, çerkez, ereb, tirkoman, faris, alban hwd. hemî di bingeha xwe de tirk in. Gorî wê ol an baweriya elewîtiyê elementên ola berê ya tirkan şamanîzmê dihewîne û li kî derê dibin bila bibin, kesên elewî tirk in. 

Nêrînên Şener serî de ji elewiyan bi xwe, ji aliyê gelekan ve bi tundî tên rexnekirin. Herwekî gelek alîgirên ramanên wî jî hene. Gorî rexnegîran ew dixwaze hêz û civaka herî dînamîk a Tirkiyê bi dewletê ve bide girêdan û elewiyan bi dewletê re dîsa li hev bîne, xeyîdîna rlewiyan derbike.

Hin ji pirtûkên wî 

Çerkes Ethem Olayı - Bûyera Çerkez Ethem, 1984 
Alevilik Olayı - Mijara Elewîtiyê, 1988 
Atatürk ve Aleviler - Atatürk û Elewî, 1990 
Alevilik Üstüne Ne Dediler? - Çi gotin li ser Elewîtiyê, 1990 
Alevi Törenleri - Pîrozbahiyên Elewiyan, 1991 
Topal Osman Olayı - Bûyera Topal Osman, 1991 
Alevi Sorunu Üstüne Düşünceler - Ramanên li ser pirsgirêka Elewîtiyê, 1992 
Yaşayan Alevilik - Elewîtiya zindî, 1994 
Bihatayık Evladı Kerbelayık - Bêxeta ne ewladê Kerbela ne, 1995 
Şeriat ve Alevilik - Şerîet û Elewîtî, 1995 
Şamanizm Nedir? - Şamanîzm çi ye, 1996 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1951
Bîrik, Wêranşar

Bîrik (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Bîrik, Mêrdîn

Bîrik (), gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.

Gundên Mêrdînê (navend)
Kerik, Wêranşar

Kerik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kerik, Dêrika Çiyayê Mazî

Kerik, (bi tirkî: Incirli) gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kerik, Qoser

Kerik () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Qorî, Wêranşar

Qorî, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê

Gundên Êzîdiyan
Qorî, Qoser

Qorî  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Zikreş, Wêranşar

Zikreş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Zikreş, Dêrika Çiyayê Mazî

Zikreş gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Îmam

Îmam () wûşeyeke erebî ya ku tê maneye "pêşeng" e . Lê di lîteratûra Îslamê de îmam tê gelek wateyan;

 Ew kesî ku li peşî cimatê nimêj kirin dike
 Ew unvaneke kesî pêşeng an hêja, wek Îmam Ebû Henîfe, an Îmam Şafiî
 Gorî şîayan ew paşwerê Muhemmed pexember re tê gotin .

Îmamên şîayan 

Gorî şîayan Îmam paşwer û mîratê Muhemmed pêxember in û ew pêşengê misilmanan in. Dîsa gorî şîayan îmam tu caran şaşiyê nakin. 

Dozdeh îmaman şîayan he ne û yê 12'em Mehdî ye.

Çavkan

Bibîne 
 Îmamên Şîayan
Maurice Merleau-Ponty

Maurice Merleau-Ponty fîlozofê fransî ye. Di 14 adara 1908an de li herêma Rochefort-sur-Mer çêbûye û di 3 gulana 1961 li Paris miriye. Piştî ku lîse (Louis-le-Grand) xilaskir, derbasî zanîngiha Sorbonê bû, di heman demê de Jean Paul Sartre jî li wir dixwend. Di sala 1930 ji bona mamostetiya felsefê bûye endam. Jii sala 1945an heta 1948an li zanîngiha Lyonê profesortiya felsefê kiriye. Piştre jî li zanîngiha Sorbonê bûye profesorê psîkolojiya zarokan û şîretkarê xwendekaran. Wî salên dawî yên jiyana xwe li Collège de France derbas kirin û di sala 1952 de jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fîlozofên fransî
Jidayikbûn 1908
Mirin 1961
Lehî

Lehî (an leyî), ava bilind yek ji karesatên xwezayî ye û ziyanê dide mirovan. Bi nelirêbûna herikîn û radeya avê xwe dide der. Di Kurdî de gelek binavkirinên herikînên avê hene û gorî herêman jî tên guhertin.

Cureyên ziyanên avê 

 Ava bilind (lehî)
 Laser
 Kaser
 Avşok
 Tsûnamî

Di dîrokê de mirovahiyê gelek caran ziyanên xwezayî, herwekî ziyanên avê jiyane. Lewra mirovan bo jiyanê pêdivî bi jiyîna li nêzîkî avê hebûn. 

Li hin cihên cîhanê ziyanên avê birêkûpêk pêk tên. Wekî mînak lehiyên Rûbara (Ro, Robar) Nîl. Tê payîn wê di paşerojê de tofanên mezin werin serê mirovahiyê lewra mirovahî dinyayê dilewitînin û dengeya wê xeradikin.

Karesatên xwezayî
Xela

Xela, birçîbûn û tunebûna xwarin-vexwarinê ya herî zêde ye.

Xela wekî baweriyekê di nava civakê de dijî. Ji ber ku mirovan heya niha gelek caran di asteke bilind de tunebûna xurdemeniyê jiyane, ev tirs di binhişara wan de maye, rêçek hiştiye. 

Bêjeya xela di şîretê de jî bo perwerdekirina zarokan tê bikaranîn. Tê xwastin ku zarok nirxê bidin hebûnan û rojên teng hîç jibîr nekin.

Xela, di zargotin û pêkenokên Kurdî de jî gelek cihdigire. Gotina "Xela rabû" him bi neyînî, him jî erênî tê bikaranîn.

Dab û nêrît
Gelhe
Mezhebên îslamê

Mezheb ango zav wûşeyeke erebiye tê wetayê "çûn, pêy çûn" e. Lê di lîteratûra olî de ew tê maneyê ew komeke gorî distûr û bawerên ji aliya hin kesan hatin diyar kirinî re tê gotin.

Îslam 

Di dîroka îslamê de mezheb ji bo ciyawaziyên siyasî fiqhî hatiye bikaranîn. Di îslamê de mezheb gorî îtîqadî (bawerî) û fiqhî tên polandin. Mezhebên îtîqadî mezhebên ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye dest bi der ketinê kirî re tê gotin. Di wê bûyerê de alîgirên Elî wek Şîa hatin navandin. Ew kesên bûyera kizîr re bervêdanî jî wek Xaricî hatin navandin. Îroj di Îslam de du mezhebên bingehî Şiîtî û Sunîtî hene. Ew mezheban jî bin xwe gorî bawerî û fiqhî (puşul) parva çend mezheban dibe.

Sunnî 
Gorî sunniyan mezhebên bawerî  sê ne:
 Matûrîdî
 Eşerî
 Selefîtî

Mezhebên fikhî ango puşulî jî çar in:
 Henîfî
 Şafiî
 Malikî
 Henbelî

Xaricî û Wehabî 
Xaricî mezheba di dema bûyerê kizîr de der ketiye. Wehabî jî di sedsala 18'an li Erebistan der ket.

Mezhebên din 
Di dîroka Îslam de hin mezhebên dinên Xwedê şibandina hin heyîniyên din jî der ketina. 

 Mutezile û Qaderiye du ji wan mezheban ne.

Şia 
Şia ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye der ketî bûn. Şia jî di navbera xwe de wek Dozdehan, Îsmaîlî û Zeydî parve dibin.

Çavkanî 

Dîn
Mezhebên îslamê
Daryûsê Mezin

Daryûs I, ango Daryûsê Yekê, an jî Daryûsê Mezin (wekî Daryûş û Dara jî tê zanîn). (549 b.z.– nêzî 485 b.z.), şahanşahekî dewleta farisên Hexamenişî bû. Ew lawê Vîştaspa (yewnanî: Hystaspes) bû û bavê Xeşeyerşa bû. Şahê Daryûs I di navbera salên 521ê berî zayînê û dor 485ê berî zayînê de şahîtî kir.

Bêjenasiya navê Daryûs 
 Daryûs bi latînî Darius an jî Dareus e û ji peyva yewnanî Dareios e. Dareios jî kurteya navê bi farsiya kevin Dārayavauš e. 
Dārayavauš ji zimanê elamî Da-ri-(y)a-ma-u-iš tê. Nav bi akkadî dibe Da-(a-)ri-ia-(a-)muš, bi aramî Dryhwš û bi aramiya kevn Drywhwš e.

 Li gora zimannas Dâr peyvekê "farsiya kevn" e, û wergerina vê peyv "parastin / ragirtin / dest dan ser" e. Herweha manaya "vau" bi "farsiya kevn" "baş" e.

Dîrok 
Di dema Daryûs I de li împeratoriyê gelek serîhildan der ketin. Dema wî de Babîl du caran, sê caran, Elaman sê caran, Îyonya li hembera karger serîhildan. Ji bo wan serîhildanan jî Împeratorî lawaz bû û Daryûs I li hembera Yewnana kevnare di Cenga Maraton de bin ket. Lê dîsa jî wî Împeratorî li Qefqasya, Pontos û Ermenistan belav kir û bi Saka û Turaniyan re ceng kirin. Di wan cengan de wî dest bi nerîtên nûyên wek dan dana leşkeran û wan antrenman kirin, kirin.
 
Daryûs I di dema xwe de dewlet organîze kir û gorî Satrap ango herêman karger kir. Gorî Herodot wî împeratorî parva 20 satrapan kirî bû û ew satrapan ji aliya satrapan dihat karger kirin û wek otonom bi navenda împeratorî ve girêde bû.

Avakirinên wî 
Daryûş di dema xwe de paytexta împeratoriyê Persepolis çêkir. Li ber wî dema Kûruş de Pesargad paytexta împaratorî bû û paş wî persapolis ava kir re kargera xwe bira wir. Li persapolis bêtir wî navbera Sûweyş û Nîl de kanaleke bo keştiyan kola. Dîsa gorî tabletên Persapolisê wî navbera Susa (bajerekî îroj li Xûzistanê) û Sardis (îroj nêzi Manisayê) rêyeke keyî çêkiribû.

Girêdanên derve 
 
 Daryûs I û nivîskên Bêstûnê

Çavkanî 

Keyên Hexamenişî
Awaza Mê

Awaza Mê bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Ev heftiyê de sê rojan bi rengekî zindî ku ji aliyê gel we tê ne hejê kirin, têne weşandin.

Bernameya Roj TV
Bazkiyan

Bazkiyan, baztiyan, bazkî cureyekî dansa jinan e û pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Dîlok, Gurgum hwd) tê lîstin. Nîşaneya destpêka dîlanan e. Helbet di berdewamiya dîlanê de jî tê lîstin. Ne bi destgirtinê lê bi dûhevrêzkirinê tê danskirin. Jinên ku di pêşiya govendê ne xelata defger (Daholçî) û zirneger (zirneçî) didin. Xelata wan jî pirranî qumaşên hevrîşimî ne.

Pêwîst e di destên jînan de temezî yan destmalên rengîn hebin. Lingên xwe di bera rêveçûyînê de pi panî û pêçiyan diqirpînin û bi destên xwe pêşwaziya çep û rastê dikin. Ev cureyê lîstinê heya xelatdayînê wiha didome. Piştî dayîna xelatan, destên çepê li jor û yên rastê jî teqlîda teşîristinê de bi çokan diqirpin. Lêzimên bûk-zava yên herî pêşî vê dansê dikin.

Mirov ji bo vê cureyê dansê dikare bêje lîstineke silavdayîna mêvanan, daholçî-zirneçiyan e.

Çavkanî 

Govend
Dîko (govend)

Dîko yan Dîk yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Mezra, Meletî, Sêwas hwd tê lîstin.

Sê gavên govendî bere rastê tê çûyîn û bi pêşîbirîna lingê çepê ve li ser lingê çepê tê çokşikestin. Di dora duyemîn de ji vana zêdetir bi lingêrastê 3 carî heya çokê (jinûyê) tê lêdan. Di vê govendê de sergovend divê bêhtir çalak be. Di her dorê de govend bileztir dibe. Heger def-zirne hebe, tempo bileztir dibe. Sergovan diçe di ber def-zirneçî de wekî dîk çawa li dora mirîşkan xwe qure dike û wan ji xetereyan diparêze, dansa xwe dike û bi carekê vegerê li pêşa govendgeran dîsa dikeve serê govendê.

Govend
Temir Axa

Temir Axa, Tewmiraxa, Te mir axa,  yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Lîstik a mêran e û pirranî li herêmên Tolhildanê, Dersîm û hin deverên din tê lîstin.
Du mêr rûbirû dilîzin. Jinûyê (çokê) rastê wekî beranan erdê dixwîrine û qesta êrîşê tê girtin. Her du govendger li navendê digihên hev û bi carekê lêdana destan cih diguherînin. Ev wisa didome.

Fîlozofiya Temir Axa 

Govendger qesta axatiyê dikin û yê herî baş dansdike, tevgeren xwe bêhtir dişibîne axayan. Wekî govendeke pesindayîn, mêraniyê ye.

Govend
Tûra

Tûra yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Tolhildanê tê lîstin. Govend tenê ya mêran e, ango mêr dilîzin. Bêî destgirtinê govendger wekî bazan milên xwe vedikin û berepêşiyê ve dikevin rêzê. Bi rêzek an komên dijber tê lîstin. Gorî pergala lîstinê 1 an zêdetir qamçî tên bikaranîn. Ji bo ku laşê mirovan ne zêde biêşe bi tiştekê ku dişibe qamçiyan jî tê lîstin.

Divê qamçî hîç nekeve erdê, kê avêt hewa yên li wî didin. Bo govendê cihekê kivşekirî heye. Heya wê derê kes nikare qamçiyê xwe bavêje û ji govendê bireve yan derkeve, fedî ye. Dema hatin wê cihê jî divê qamçî were avêtin. Govendgerê herî baş hin caran diqire û qamçiyê xwe li erdê dide û govendgeran dicoşîne.

Divê govendê de teqlîda şer tê kirin û gelek caran ji ber lêdana qamçiyan laşê govendgeran sor-morî dibin. Laşê kê pirr sor-morî bû, yê/yên din pesnê xwe dide/didin.

Govend
Tolhildan (herêm)

Tolhildan yek ji binavkirinên bo herêmên Meletî, Dîlok, Îskenderûn, Gurgum, perên Deryaya Spî ye.

Bingeha peyva Tolhildanê 

Bingeha vê peyvê ne pirr kevn e. Di dawiya Împeratoriya Osmaniyan de, ji Îskenderûnê, bi ser Mersînê re berî bi Antalyayê ve di ber Deryaya Spî de pirranî kurd dijiyan. Wargeha eşîra sînemilî bû. Bi têkçûna osmaniyan di Şerê Cîhanî yê yekem ve Anatoliya û Kurdistan jî ji aliyê serkeftiyên şer (Brîtanya, Fransa, Îtalya hwd) ve hate parvekirin. Komkujiya ermeniyan pêk hat û ji wê komkujiyê Kurdên êzîdî jî para xwe girtin.

Di heman demê de serhildanên kurdên Deryaya Spî, wekî Serhildana Bozan Beg rûdidan û kurd têkoşîna Kurdistaneke serbixwe yan heger nebe federal didan. Komara nû ava bûbû, Komara Tirkiyê rasterast nedigot "Em mafê Kurdan qebûl nakin", lê bi hiştina ser demê, birêxistinkirina nakokiyên di nav kurdan û fêl-fûtan ve kurd dixapandin û hêdî hêdî ji perên Deryaya Spî dikirin der. Komkujiyeke ziravane li dijî eşîra sînemiliyan lidardixist û bi hezaran kesên bijarte ji wan dida tunekirin. 

Serhildana Bozan Beg têkiliyeke baş û dostanê di navbera kurd û ermeniyan de diparast. Ji ber vê yekê dewletê jî antîpropagandaya wê dikir û digot "Bozan Beg dixwaze kurdan bike xiristiyan". Di eniya şerê çekdariyê de bi serhildêran nedikarî. Generalê tirk ê navdar, hevalê Atatürk Kazım Karabekir, bi soz dayîn û xapandinê serhildêrên kurdan radike hevûdu. Qereyilan bi sozê tirkan tê xapandin û hêzên xwe yên çekdarî radike ser Bozan Beg û wî dikuje. Di yek rojekê de tê gotin li Albistan, Bazarcix û ji perên Deryaya Spî ji kurdên ku alîkarî didan Bozan Beg 4.000 mêr tên dîl girtin û pirraniya wan hîç venagerin malê, tên windakirin. Bi darê zorê ji gund û warên xwe tên derxistin û tirk tên bicihkirin. Li ser vê komkujiyê têgotin ku ev gotin derketiye. Hin jî dibêjin ev gotin a Bozan Beg bi xwe bûye.

Eyaleta Tolhildanê 

PKKê beriya ku stratejiya xwe biguherîne ji bo Kurdistanê (bi taybetî bo Bakurê Kurdistanê) sazûmaniya federal a gorî eyaletan diparast. Di heman sîstemê de jî herêmên tê behskirin bi navê "Eyaleta Tolhildan " dihate binavkirin.

Çavkanî

Herêmên Kurdistanê
Hecî Nemet

Hecî Nemet, ango Nemetula Mukrî Ceyhûnabadî (z. 1871 - m. 28'ê reşemiyê, 1919), nivîskar û helbestvanekî mîstîk e ji Rojhilatê Kurdistanê ye. Ew di nav bawermendên yarsan de weke ezîzekî tê pejirandin.

Hecî Nemet, di navbera salên 1871-1920an de jiyaye û di nav berhemên wî de pirtûkeke bi navê “Pirtûka Qralên Rastiyê” heye ku li Fransayê, ji aliyê Henry Corbin ve li ser zimanê fransayî hatiye wergerandin û bi navê “Le livre des Rois de Vérité” hatiye weşandin. Henry Corbin, ji vê pirtûka Hecî Nemet re dibêje “eynî wek Încîlê ye.”

Bavê Ustad Îlahî û Melek Jan Nemetî (Azize Janie-Canê) ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.hadjnemat.com

Nivîskarên kurd
Helbestvanên zimanê kurdî
Yarsantî
Helbestvanên zimanê farisî
Jidayikbûn 1871
Mirin 1919
Helbestvanên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kazım Karabekir

Musa Kâzım Karabekir (jdb. 1882 li Stenbol - m. 26ê kanûna paşîn a 1948 li Enqere) hevalê nêzîk ê Mustafa Kemal Atatürk, generalê artêşa Osmanî, yek ji serokên Parlamena Tirkiyê, yek ji damezrênerên Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komara Pêşverû) ye.

Di dawiya Osmaniyan û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî cih û roleke girîng e. Tevlî hemî şerên Osmaniyan ên beriya têkçûnê dibe û têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û YKSSê birêvedibe. Piştî damezrandina komarê nakokî di navbera wî û Atatürk de derdikevin û hemî erk û peywirdariyên wî jê tê girtin. Heya bigire Atatürk qesta kuştina wî û nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê Mehmet Akif Ersoy, Rafet Bele hwd gelekên ku berê hevalên Atatürk ên nêzîk bûn dike.

Di dema Şerê Cîhanî yê I. de yek ji fermandarên mezin ê Osmaniyan li Kurdistanê ye. Tevlî şerê Osmanî û Rûsan dibe. Derbarê pirsgirêka Kurdistanê de nêrînên wî û Atatürk hevûdu nagirin. Wî wekî keyên Rûsan û gelên bindest ên li Rûsyayê mînak digirt û ne li dijî Kurdistaneke sist û qels bû. Lê Atatürk pişavtina Kurdan û Tirkkirina wan digot.

Pirtûkên wî heya van nêzîkan qedexe bûn 

Tenê çend pirtûkên wî yên di ciwaniyê de nivîsîbû li pirtûkxaneyan hebû yên din qedexe bûn. Lewra ew piştî damezrandina komarê ji ber nêrînên xwe ji aliyê Atatürk ve hatibû aforozkirin. Hêj jî çend pirtûkên wî û bîranînên wî yên dawiya temenê xwe de nivîsîne, veşartîne.

Atatürk û Karabekir an Stalîn û Troçkî 

Gorî hin rewşenbîrên Tirkiyê rewş û têkiliyên wan dişibiyan hevûdu. Herdû mînak jî ji bo berjewendiyên ferdî û nêrînên egosantrîk destdirêjiya hevalbendên xwe dikir. Karabekir ji ber ku fermandarê mezin ê artêşa Tirk li Kurdistanê bû di pirtûkên xwe de gelek behsa Kurdan û Kurdistanê dike û ji bo dîroknasên Kurd girîng e. Heya bigire ji aliyê İsmet İnönü ve bi "Kurdperweriyê û têvlîbûna serhildana Şêx Seîd" ve jî tê tewanbarkirin.

Hin ji berhemên wî 

 Ankarada Savaş Rüzgarları - Li Enqereyê bayên şer 
 Bir Duello ve Bir Suikast - Dûelloyek û sûîkastek 
 Cehennem Değirmeni 1-2 - Aşê dojehê 
 Hayatım - Jiyana min
 Kürt Meselesi - Pirsgirêka Kurd
 Sarıkamış-Kars ve Ötesi - Sariqamiş-Qers û hew 
 Nutuk ve Karabekir'den Cevaplar Nutuk (a Atatürk) û bersîvên Karabekir

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1882
Mirin 1948
Kesên ji Stembolê
Parlamenterên Stembolê
Rencber Ezîz

Rencber Ezîz (Aziz Rencber) (jdb. 1955, Çewlîg - m. 1988 li Hannover aAlmanya) yek ji hunermendên kurd ên navdar e.

Ji gundê Wusfan () a girêdayî Çewlîgê ye. Perwerdeya olî dîtiye. Bi Tirkî, Kurdî (Dimilî û Kurmancî) stran digot. Ew pirranî bi stranên xwe yî Dimilî tê naskirin. Di stranên xwe de behsa şoreşgeriya Kurdistanê, pêkutiyên cûntaya leşkerî ya 1980î li Tirkiyeyê, xizanî û hesreta welat dike.

Li Stenbolê ji ber tewanbarkirina "Kurdperweriyê" carekê heft meh û neh roj di zîndanê de dimîne.

Rençber Eziz sala 1978î derdikeve derveyî welêt û li Almanya bicihdibe. Gelek kasetên wî hene. Ezîz bi bûyerekê bişik jiyana xwe jidestdide.

Tê zanîn wî de yek saliya xwe de ji ber nexweşiyeka mîkrobîk çavên xwe windakiribû ango çavên wî nedidîtin û ew ji avahiyekê bilind de dikeve erdê. Nehate ravekirin ka ew çi digeriyabûye li ser avahiyê û aya ketiye yan hatiye avêtin.

Hin ji stranên wî 
 Ez nîwesa
 Nazewicim
 Welatê me Kurdistan e
 Merhaba
 Evren Yeno
 Kurdistan welatê ma yo
 Wey nîna
 Hesret
 Wisar diyon
 Lo bira
 Hamal Seyfettin

Malperên têkildar 
 Malpera Rencber Ezîz 

Hunermendên kurd
Kesên ji Çewlîgê
Jidayikbûn 1955
Mirin 1988
Mehmet Akif Ersoy

Mehmet Âkif Ersoy (jdb. 1873 li Fatih, Stenbol; m.  li Stenbol), yek ji helbestvanê navdarekî tirk e. Nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê bi navê "Korkma - Netirse" ye. Navê wî yê di malbatê de Raghîyf  bûye. Dibistana ajalnasiyê bidawîkiriye. Di dawiya Osmaniyan de doza ji nû ve vejîna Împeratoriya Osmanî dikir. Xwedî nêrînên Tirk-Îslamîst bûn. Dema Komara Tirkiyê ava dibe dewlet biryarekê distîne ku sirûdeke neteweyî were çêkirin. Ji bo wê pêşbirkekê tê lidarxistin. Di wê pêşbirkê de helbesta Ersoy a bi navê "Netirse!" tê hilbijartin û Ersoy 500 Lîra xelatê werdigire.

Piştre nakokî di navbera wî û Mustafa Kemal Atatürk de derdikevin û sirgûnê Misirê dikin. Heya beriya mirinê nahêlin ew were Tirkiyeyê.

Berhemên wî 

Safahat

Çavkanî

Helbestvan
Nivîskarên sirûdên neteweyî
Jidayikbûn 1873
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 1ê
Deryaya Japanê

Deryaya Japonyayê, Deryaya Japanî yan jî Deryaya Japanê, korêyî wek Deryaya Baltîk nav dikin, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Pasîfîk de li rojhilat Asya dikeve ye. Ew li başûr û rojhilat bi giravên Japon, li bakur bi girava Sachalin û li rojava bi Rûsya û herdu Korêyan tê sînorkirin.

Ew bi Pasîfîk ve bi Tengava Koreyê (başûr), Tengava Tsugaru (navbera giravên Japonya Honshu û Hokkaido), Tengava La-Pérouse (navbera Hokkaido û Sachalin) û Tengava Tartaren (bakur) re digêhe hev.

Aqara Deryaya Japanî 1.048.950 km² ye û kûrahiya xwe jî nîvekî di 1.752 m de heta 3.742 m diguhere. 

Giravên Deryaya Japanî girîng wiha ne: Sado, Tsuşima, Ulleungdo, Liancourt-Felsen, Hatsushima, Okushiri, Rebun und Rishiri.

Nav 

Ew ji aliyê Japan û Rûsyayê ve û bi gelemperî bi awayê navneteweyî wek Deryaya Japanî tê navandin. Korêya Başûr wek Deryaya Rojhelat; Korêya Bakur jî wek Deryaya Korêya Başûr nav dikin.

Çavkanî 

Derya
Erdnîgariya Japonê
Komgirava Japonî

Komgirava Japonî an jî arxîpela japonî (bi japonî: Nihon Rettō) komek giraveke ku ji 6852 giravan pêk tê ku welatê Japon a îro pêk tînin. Dirêjahiya temamiya giravan ji 3.000 kîlomêtreyan pêk tê ku ji Deryaya Okhotskê heya Rojhilata Çînê û ji Deryaya Filîpînê ve heya peravên Okyanûsa Mezin a parzemîna Ewrasyayê dirêj dibe. Komgirav ji bakur berbi başûr ve ji sê giravên mezin pêk tên.

Japon bi rûerda 377.975,24 km² yê welatê girava herî mezin ê Asyaya Rojhilat e û çaremîn welatê giravî ya herî mezin ê cîhanê ye.

Erdnîgarî

Komgirav ji 6852 giravan pêk tê. Pênc giravên sereke yên wekî Hokkaido, Honshu, Kyushu, Shikoku û Girava Okinawayê ne. 6847 giravên dûr hene û Giravên Ryukyu û Giravên Nanpō li başûr û rojhilatê giravên sereke ne. Rûerda giştî ya giravan 377.973,89 km² (çarçik) e. Japon çaremîn welata  giravî ya herî mezin ê cîhanê ye û welata giravî ya herî mezin ê Asyaya Rojhilat e. Erd bi piranî çîyayî ye û ji %66 daristan e. Nifûs li herêmên bajarî yên li qerax, deşt û geliyan kom bûne. Giravên Japonê li bakurê rojavayê Xengê Agir e û li ser gelek lewheyên tektonîkî ye. Li rojhilatê Arşîpela Japonî sê xendekên deryayê hene. Xendeka Japonê wekî Plateya Pasîfîk a okyanûsê di binê Pelgaya Okhotsk a parzemînî de hatiye çêkirin. Pêvajoya binavbûna domdar dibe sedema erdhejên pir caran, tsunamî û stratovolkanan.

Çar giravên mezin ên sereke ku welatê Japon pê tînin ev in:

 Hokkaidō
 Honshū
 Shikoku
 Kyushu

Çavkanî

Komgirav
Erdnîgariya Japonê
Hokkaidō

Hokkaido girava herî bakura di arşîpela Japon de ye. Li ser wê nêzî 5.7 kes dijî ye (2003).

Bajarê weyê herî mezin Sapporo ye.

Erdnîgarî 
Bi 83,453.57 km² aqara xwe Hokkaido girava duyem mezina Japonya ye û 21em mezina dinê ye.  Ew navbera li bakur Derya Japon, li bakur rojhelat Derya Okhotsk, li başûr rojhelat Okyanûsa Pasîfîk, li başûr Tengava Tsugaru  de dimê ye.
Ew ji girava Honshu bi Tengava Tsugaru vediqete û ewna bi Tunela Seikan bihev ve girêdane.

Çavkanî 

Giravên Japonê
Honşû

Honşû (Japonî: Herêma Bingehî) girava herî mezina di arşîpela Japonê welata Japonya li ser e. Ew li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaidō vediqete ye. Li başûra wê Derya Seto û girava Şikoku dimê ye. Li başûr rojavaya wêyê girava Kyūşū, ya bi tengava Şimonoseki vediqete, dimê ye.

Payrtexta Japonya Tokyo jî li ser Honşu dime ye.

Erdnîgarî 
Dirêjahiya Honşû 1.300 km ye û firahiya wê jî ji 50 km de heta 240 km diguhere. Bi Aqara nêzî 230.500 km², ew nêzî %60a xakên dihêwirîneye. Dirêjahiya beravên xwe 5.450 km ye. Çiyayê wêyî herî bilind bi 3.776 m Fuji e. 

Li ser wê giravê, gorî hejmerên 2000, 100 milon kes dijî ye. Hin bajarên xweya mezin wiha ne;Kyoto, Osaka, Kobe, Hîroşîma, Akita û Nagoya.

Çavkanî 

Giravên Japonê
Tengava Tsugaru

Tengava Tsugaru (Japonî. 津軽海峡 Tsugaru Kaikyō)  tengaveke navbera giravên Honşû û Hokkaido di arşîpela Japon de ye. Ew Derya Japon û Pasîfîk ve digêhîne hev e. 

Di bin wê tengavê de Tunela Seikanê bi dirêjahîyeke 19,5 km herdu aliyan bi hev ve girê dide ye. 

Tengav
Nîvgirava Tsugaru

Halbinsel Tsugaru (Japonî:津軽半島, Tsugaru Hantō) nîvgiraveke bakura girava Honşûyê di arşîpela Japon de ye. 

Ew di nîvgirava li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaido tê veqatandin. Li hembera nîvgirava Tsugaru, li beravên tengava Tsugaruya bakur rojhelat, Nîvgirava Matsumae dimê ye û ewna di bin tengavê re bi Tunela Seikan bi hev ve tên girêdan.

Nîvgirav
Tunela Seikan

Tunela Seikan ( Seikan tonneru) bi dirêjahîyeke îroj (heta Gotthard-Basistunnel çê bû ye) 53,9 km tunela herî dirêja dinê ye. Li wan 53,9 kilomitiran 23,3 km yên xwe di bin re derê ye û bi wê perçeyên xweyên bin avê ve ji Eurotunnel şunda duyem dirêjtir tunela dinê ye. Rêhesina wê di 1988an de hat vakirin û ew herdu giravên arşîpela Japon Hokkaidō û Honshū bi hev ve girê dide ye.

Girêdanên Derve 

 Seikan – der längste Tunnel der Welt : Li ser Tunela Seikan

Tunelên rêhesin
Erdnîgariya Japonê
Tengava Oresund

Oresund (Danimarkî: Øresund) tengaveke navbera Seeland (Danîmarka) û Schonen (Swêd) de ye. Di tengava Oresund de giravên Ven (Swêd) Amager, Saltholm û Peberholm (gîşk Danîmarka) hê ne. 
Li dor tengavê du bajarên mezin û paytext Kopenhag û Malmö, hê ne û bi pirayeke digêhine hev. Dera herî tenga di tengavê de navbera bajarên Helsingør û Helsingborg de ye.

Piraya Oresund îroj herdu welatên dor xwe, Danîmarka û Swêd, digêhîne hev û ew di 2000an de hati bû avakirin.

Tengav
Deryaya Norwêcî

Deryaya Norwêcî an Deryaya Bakur a Ewropayê, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew bi Grînlenda, Spîtsberg, Norwêc, giravên Feroe û Îslenda tê sînorkirin. Ew di navbera Deryaya Bakur, Deryaya Grînlendayê û Deryaya Barents de ye.

Çavkanî 

Derya
MusicMoz

MusicMoz, (The Open Music Project) malperek çêkirî ji bo projeyekê azad e û ji aliya edîtoran malpera dmoz.org ODP hatê çêkirin. Armanca malper dewlemendkirina agahî ser naskirina hunermend e. Musicmoz armanca xwe wek projeyek berhevkirina profîlên artist, dengbêj, stranbêj, hunermend, gotin û stranan û gellek çavkaniyên di derbarê wan de ye.

Herkes ji bo piştgiriya vê projeyê dikare zanînên xwe yên di derheqê hunermendên navdar de wek agahiyan dewlemend bide naskirin. Projeya Musicmozê weşana xwe bi alikariyan edîtor û wergêran dike, malper pirzimanî ye.

Girêdanên derve 
 MusicMozê kurdî  Ji bo serdaniyê beşê kurdî.
 Kurdish World Agahiya MusicMozê kurdî.

Malper
Dîktator

Dîktator (lat. Zorbazî, Fermandarî) erkdarekî di Komara Roma de kargerî dikirî bû. Di demên taybetî de konsûlê Roma bi pejirandina senato dîktatorek tayîn dikir. Ew dîktatorî dihat tayîn kirinî him dewlet him jî artêş karger dikir û dijwer di des^t xwe de kom dikir. Lê  mewa erka wî bi 6 mêhan dihat tixûb kirin.  

Hin dîktatorên Romayê navdar Cincinnatus, Fabius Maximus, Sulla û Julius Caesar bûn. Ji wan Julius Caesar xwe bi tunî jiyana xwe wek dîktator da bû zanîn. Ji pê mirina wî re dîktatorî şunda hat ra kirin.

Dîktatorên Hevdem 

Îroj mirov ji dîktator de ew kesî ku kargerî bi tunî dest xwe de kom kirî fehm dike. Nîşanên dîktatorî ew helbijartinên bê serbestî û xerab kirina mafên mirovan e. 

Hin dîktatorên dîrokê yên navdar wiha ne;
 Adolf Hitler, Almanyaya Nazî
 Augusto Pinochet, Şîle
 Benito Mussolini, Îtalya
 Francisco Franco, Spanya
 Idi Amin, Ûganda
 Yosîf Stalîn, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
 Mao Zedong, Çîn
 Sedam Huseyn, Iraq

Girêdanên derve 

Dîktatorên dinê  (elmanî-îngilzî)

Desthilatdar
Serokên hikûmetê
Dîktatorî

Dîktatorî (lat. dictatura) ew teşeyê kargeriyê ku dîktatorek, partîyek,an hindikahiyê grupa mirovanê li ser komeke serwerîye dajo ye. Ew dîktatoriyê ji aliya leşkeran pêk tê re Cûnta tê gotin.

Siyaset
Îdeolojî
Konsûl

Konsûl (latînî: consulatus) saziya leşkerî û neferm a herî bilind a Komara Romayê bû. Ew herdû konsûlan ji aliyê gelê Romayê ve dihatin hilbijartin.  

Kênge yek ji endamên konsûlê dimir, li şûna wî konsûldarekî cîgir dihat hilbijartin. Konsûl pêşanga senato bû.

Çavkanî 

Çînên civakî li împeratoriya Romê
Împeratoriya Romê
Senato

Senato (bi latinî: senatus) erka kargerî ya bingehî ya Komara Romê û Împeratoriya Romê bû. Ew ji bêjeya "senex" ("pîremêr") hate çêkirin û bêje tê maneyê civata pîran. Di dîroka Romê de wê 509 b.z. de dest pê kir û heta sedsala 6an dewam kirî bû.

Li Romê ew ser civata kargêriyê bû. Ew ji nêzî 300 endaman pêk dihat. 

Îroj jî li gelek demokrasiyan senato serê kargêriyê ye.

Çavkanî 

Siyaset
Împeratoriya Romê
Elî Hesen Ebdulmecîd

Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî (bi erebî: علي حسن عبد المجيد التكريتي‎, ʿAlī Ḥasan ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī) (jdb. 1941 - 2010) general û peşervanekî îraqî bû.

Jiyan 
Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî Ew pismamê Sedam bû û yek ji xwînvexwarên Komkujiya Helebceyê bû û wek Eliyê Kîmyawî tê naskirin. Ew di tebaxê 2003an de ji hêla artêşa Amerîka ve hat desteserkirin.

Wî di navbera 1987an û 1989an de li Kurdistana başûr kargerî kir bû. Di dema wî de ya 16ê adarê 1988an de, Komkujiya Helebceyê hatibûye kirin, ku bi çekên kîmyawî nêzîkî 5 hezar kurdan li Heleb ceyê  jiyana xwe ji dest dan.

Ew dîsa yek ji berpirsiyarên qir kirina Şîyanê, ya serîhildana li Besra. ji pê Şerê Kendavê yê duyem re bû.

Ew di navbera salên  1991an û 1995an de li kardariyê wezareta karûbarên hundur û wezerata parêzvaniyê kardikir. Lê ew bi sedemeke li hev nehatinê ya bi Uday Huseyn-ê lawê Sedam re ji kardariyê hatiye ezlkirin.

Di rojê 21ê hezîranê dadgehek biryar sêdaredana Elî Hesen Ebdelmecîd de.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Iraqê
Jidayikbûn 1940î
Mirin 2010
Tarık Ziya Ekinci

Tarık Ziya Ekinci (jdb. 1926 Licê, Amed) siyasetmedar, parêzvanê mafê mirovan û nivîskarekî Kurd e.

Li Stembolê perwerdeya bijîşkiyê dîtiye û pisporê nexweşiyên hundirîn e. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna mafên Kurdan dibe û di nava baskên Partiya Karkerên Tirkiyeyê (bi turkî: TİP - Türkiye İşçi Partisi) de têdikoşe û heya sekreteriya giştî yê vê partiyê payebilind dibe.

Ji 1965an heya 1969an parlamenteriya Amedê dike. Di cûntaya leşkerî ya 60î de bi qasî 3 sal ji ber ramanên xwe tê zîndanîkirin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 80î de jî gelek caran tê girtin û êşkencekirin. Di sala 1982an de direve Ewropayê û heya 1985an li Parisê dimîne.

Yek ji damezrênerên DEMOS'ê, kurtnivîsa saziya Lihevhatiya demokratîk û pêşdestiya ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî () ye. Herwekî gorî hêza xwe di nava hemî tevger û çalakiyên demokratîk de cihdigire.

Berhemên wî 

Demokrasi ve çok kültürlülük - Demokrasî û plûralîzm, 1999
Doğu Dramı - Drama rojhilatê, 1996
Devlet ve ben - Dewlet û ez, 1995
Vatandaşlık açısından Kürt Sorunu - Ji aliyê hevwelatiyê ve pirsgirêka Kurd, 1997
Liceden Parise Anılarım
Türkiye'de demokrasi ve insan hakları sorunları
Sol siyaset sorunları: Türkiye İşçi Partisi ve Kürt aydınlanması
Türkiye'nin çağdaşlaşması ve Kürtler: makaleler, konferanslar, söyleşiler
Türkiye İşçi Partisi ve Kürtler
Demokrasi, çokkültürlülük ve bir yargısal serüven
Kürt Siyasal Hareketlerinin Sınıfsal Analizi
Türkiye'nin Kürt siyasetine eleştirel yaklaşımlar

Kurdnasî
Kurdnas
Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Liceyê
Yusuf Azizoğlu

Yusuf Azizoğlu (jdb.1916 Farqîn - m. 1970) siyasetmedar û yek ji wezîrên berê yên Komara Tirkiyê yê ji Amedê ye.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Mêr
Jidayikbûn 1917
Mirin 1970
Kesên ji Farqînê
Cahit Sıtkı Tarancı

Cahit Sıtkı Tarancı (jdb. 2ê çiriya pêşîn 1910 li parêzgeha Amedê, Împeratoriya Osmanî - m. 13ê çiriya pêşîn 1956an li Viyanayê, Awistriya) helbestvanekî kurd ji Amedê ye.

Piştî bidawîkirina dibistana seretayî li Amedê, li Stenbolê û Parisê perwerdeya zanînên polîtîk dibîne. Di sala 1940î de ji Ewropa vedigere û di nava saziyên dewletê de dixebite. Helbest û nêrînên wî di bin bandora romantîzma Fransî û pêşverûtiya Ewropa de ye.

Berhemên wî 

Otuzbeş yaş - 35 salî
Düşten güzel - Rind ji xewnê

Mêr
Helbestvanên tirk
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1910
Mirin 1956
Migirdîç Margosyan

Migirdîç Margosyan (jdb. , li taxa Xançepek ango taxa Filehan a Amedê - m. , li Stembolê, Tirkiye) yek ji nivîskarên ermenî yên Amedê ye.

Piştî dibistana navendî (miyandî) diçe Stembolê û perwerdeya xwe didomîne. Li zanîngeha Stembolê fakûlteya wêjeyê beşa fîlozofiyê de û li dibistana amedeyî ya Surp Haç Tibrevank a li Stembolê de perwerdeyê dibîne. Wekî nimûneyê dawî yê wêjeya herêmî ya ermeniyan tê zanîn. Xwedî xelata weqfa Eliz Kavukçiyan e.

Berhemên wî 
Mer Ayt Goghmerî, 1984.
Gâvur Mahallesi, 1992.
Li ba me Li wan deran, 1999. Avesta, Stembol ISBN 975-7112-57-7 (Navê pirtûkê yê orijînal: Gâvur mahallesi; wergera ji tirkî Rûken Bağdu Keskin).

Çavkanî

Li ba me Li wan deran, 1999. Avesta, Stembol.

Nivîskarên ermenî
Kesên ji Amedê
Lîsteya welatên kurdîaxêv

Ew listê dibinî li çiqas welatên di cihanê de bi kurdî tê axivtin.

Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Rojhilatê Navîn

Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Ewropa 
 1.300.000 Parlamena Ewropayê  (7'ê tîrmehê 2006) 
 850.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997) 
 850.000 Wezareta Parastî ya Fransa (1997)

Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Amerîka 
 Navbera 21.000 û 28.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997)

Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Awistralya

Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Asya
 495.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997)

Çavkanî 

Zimanê kurdî
Windows Mobile

Windows Mobile, yek ji pergalên xebitandinê yên Microsoftê yê ku ji bo telefona destan bi bingeha Windowsê hatiye amadekirin.

Microsoft Windows ne nivîsbariya azad e.

Pergala xebitandinê
Celal Güzelses

Celal Güzelses, yan jî Sesigüzel Celal, navê wî yê rastî Mehmed Celalettin (jdb. 1899 - m. 2ê sibata 1959an), stranbêjekî kurd ê bi navûdeng ê Amedê (Bakurê Kurdistanê) ye.

Bi sedan stran û awazên kurdî berhevkiriye û bigotinên tirkî stiriye. Ango bi sedan stranên kurdî kiriye tirkî. Ew wekî pêşengê İzzet Altınmeşe, Belkıs Akkale, Arif Sağ, İbrahim Tatlıses hwd tê zanîn. Di asîmîlasyona kurdan de xwedî roleke mezin e.

Gorî civaknasê tirk İsmail Beşikçi  ev kesana ji aliyê dewletê ve hatine birêxistinkirin û têkiliyên wan bi saziyên asîmîlasyonê yên li Kurdistanê hatine damezrandin hebûne. Dîsa gorî Beşikçi van kesana ne tenê stranên û awazên kurdî, herwekî gotinên pêşiyan, pêkenok hwd ji çanda kurdî jî kirine dewlemendiya tirkî.

Celal Güzelses di 2ê sibata 1959an de çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Güzelses, Celal
Jidayikbûn 1900
Mirin 1959
Kesên ji Amedê
Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Hikmet Çetin

Hikmet Çetin (jdb. 1937 li Licê, Amed) yek ji siyasemedarê tirk ê bi eslê xwe kurd e, ji Amedê ye.

Sala 1960î de li Enqereyê di fakûlteya zanînên polîtîk de perwerdeya aboriyê dibîne. Di saziya DPTê  (Saziya Palansaziya Dewletê) de wekî pispor dixebite. Ji bo hin perwerdeyên pêdivî bo DYAyê tê şandin. Sala 1968î de li California Stanford University de li ser modelên plansaziyê xebatan dike. Sala 1977î de di nava partiya CHPê de dibe parlamenter. Him di beriya cûntaya leşkerî ya 1980î û him jî piştî wê gelek caran di nava hikumetan de peywirdariyê digire.
 
Ji sala 1991î heya 1994î wezîrtiya karê derve yê Tirkiyê dike. Di hikûmeta Tansu Çiller de cihdigire. Di heman demê de bihezaran gundên Kurdan ji aliyê hêzên ewlekarî yên dewletê tên rûxandin û valakirin.

Kê fermana bombebarankirina gundê xwe daye? 

Di hikûmeta koalîsyonê ya DYP û SHPê de, di bin serokatiya Tansu Çiller de di civîna MGK (Lijneya Ewlekariya Neteweyî) de fermana bombebarankirina erda gundê ku lê hatibû dinyayê dide. Musa Anter vê biryarê di rojnameyê de dinivîsîne û herwekî behsa rola bapîrê Çetîn di serhildana Şêx Seîd de dinirxîne.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kesên ji Liceyê
Jidayikbûn 1937
Parlamenterên Diyarbekirê
Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Baqî Xido

Baqî Xido (jdb. 1920 − m. ), dengbêjê deşta Sirûcê ye. Baqî Xido dengbêjekî mezin e. Ew yek ji wan dengbêjane ku bi dengê xwe klasîkên, destan û serpêhatiyên Kurdan parastiye.

Baqî Xido di sala 1920 de li bajarê Kobanî ji dayîk bû ye û di  de çû ser dilovaniya xwe. Wî di sala 1995 de ji ber sedemên nexweşiyê dest ji dengbêjiyê berda. Jiyana Baqî Xido di feqîrî û perîşaniyê de derbas bû ye. Di dengbêjiya wî de rola Mihemedê Dûman (jêre li Kemanê dida) û Mihemed Gulî (li tembûrê dida) gelekî mezin e. Jiyana Baqî Xido ya hunerî gelekî dewlemend bû, wî gelek sêlên mûzîkê, û piştra jî gelek kasêt tomar kirin. Ew bi stranên weke Delalê Edûlê, Dewrêşê Evdî, Bêmal, Mem û Zîn, Teyar, Delalî Qîzikan, Lo Dilo û gelekên din navdar e.
Baqî Xido li seranserê Deşta Sirûcê, Eyaleta Riha, Dîlok û Cizîrê bi nav û deng e.

Girêdanên derve 
 Wêne 

Dengbêj
Kesên ji Kobaniyê
Jidayikbûn 1920
Mirin 2009
Bekirê Îdirê

Bekirê Îdirê yan Bekirê Dengbêj (jdb. 1945 Alûtê, Îdir) dengbêjekî navdar ê ji deşta Îdirê ye. Bekîrê Îdirê bi navê Apê Bekir jî tê nasin.

Ji gundê Alûtê () ye. Ji malbata Emo ya ku girêdayî eşîra Birûkan e.

12 saliya xweda dest bi kilam gotinê kiriye. Di dîwanên dengbêjê girîng mînak: Keremê Kor, Şakiro, Zahiro, Şêx Hemîd, İsmaîlê İmam û Neviyê Dengbêj da rûniştiye. Piranî di bin tesîra Neviyê Dengbêj û Reşîdê Mihemedê Eyûb ta maye. Piranî kilamên wana gotiye. Hinek kilamên ku gotiye evanane: Evdila Begê, Kejik, Koçero, Evdalê Zeynikê. Vê gavê jiyana xwe didomîne û li Îdirê ber dikana xwe ye.

Berhem 
 Nalîna Serhedê 1 – Bazîd (2007)

Girêdanên derve 
Malpera Dengbêj Apê Bekir
youtube--Apê Bekir--bazîd
youtube--Apê Bekir--girtîno
youtube--Apê Bekir--memet paşa

Çavkanî
Jiyana dengbêjan (tirkî) 

Dengbêj
Mehmûd Baran

Mehmûd Baran (jdb. 1923 parêzgeha Dersîm) yek ji dengbêjan e.

Li gundê Axuçand (Bargenî) a Xozatê ji dayik bûye. Li herêma Dersîmê gelek navdar e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1923
Dengbêj
Kesên ji Dêrsimê
Aşık İhsani

Aşik İhsani (jdb. 1932 li parêzgeha Amed) yek ji hozanên navdar ên ji Amedê û bi zimanê tirkî distirê ye.

Navê wî yê rastî İhsan Sırlıoğlu  ye. Di sala 1958'î de bo cara yekemîn di radyoya dewletê de dest bi strangotinê dike. Pirranî stranên polîtîk û rewşa xizanan tînin zimên distirê. Wî herwekî helbest jî dinivîsandin. Herçendî ji Amedê bû jî, di stranê xwe de behsa Angola, Mozambîk, Kore, Viyetnamê hwd dikir lê behsa Kurdistanê nedikir. Kurdî jî nedistra. Ji aliyê Kurdên bakur ve gelek hez jê dihate kirin.

Hin ji berhemên wî 

Bakalım hele - Em ê binêrin
Vur ağanın başına - Lêdin li serê axê
Bıçak kemikte - Kêr gihîşte hestiyê
Ağalı dünya - Cîhana bi axayan

Stranbêj
Helbestvan
Kesên ji Amedê
Tuncer Necmioğlu

Tuncer Necmioğlu (jdb. 1936 - m. 2006) yek ji aktor, senarîst û şanogerên Tirkiyê ye û ji Amedê ye.

Perwerdeya bijîşkî û endazyariya makîneyan dîtibû. Damezrênerê saziya şanogeriyê Halk Oyuncuları - Lîstikvanên gel bû û di gelek şanoyên navdar ê Tirkiyê de dilîst. Di pêşbirkên sînemayê (kînoyê) yên Tirkiyê de gelek caran xelat wergirtiye.

Hin ji fîlmên tê de rol girtibû 
 
Hudutların Kanunu - Zagona Tixûban
Kızılırmak Karakoyun - Rûbara Sor û miha reş
Pir Sultan Abdal - Pîr Siltan Evdal
Kuma - Hêwî
Estergon Kalesi - Birca Estergonê
Hoşçakal Yarın - Xatirê te sibe
Dil Yarası - Birîna Ziman

Aktor
Şanoger
Kesên ji Amedê