nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanê korsîkî

Zimanê korsî an korsîkayî an jî korsîkî zimanek e ji malbata zimanên hind û ewropî di zimanên romanî de li giravê Korsîka tê axaftin e.  Li Korsîka ew bi fransî ve zimanê fermî ye.

Di 1973an de  Jean Rocchi ji bo korsîkî xwendegehên havînî ji bo zarokan vekirî bû. Di 1974an de jî ziman ji aliyê Komara Fransayê ve wek zimanê fermî yê navçeyî hat naskirin û ji pê re jî li xwendegehan hat hînkirin. Di 1989an vir de statûya wê wek zimanê fransî ye.

Ziman
Lîsteya keyên Komagênêyê

Komagênê dewleteke helenîstîk ya li başûr rojhelat Anatoliyayê hatî bû demezrandin. Ew dema pêşin navçeyake împeratoriyeke persên seleukî bû û wê demê bi satrapan dihat kergarandin. Ji pê re di 163 b.z. de serxwe bû û di 72an de jî ji aliyê împeratoriya Romayê hat dagirkirin.

Satrapên Komagênêyê 290–163 b.z. 
Samos I 290– 260 b.z
Arsamês I 260–228
Xerxês 228–201 b.z.
Ptolemaîos 201–163 b.z.

Keyên Komagênêyê  163 b.z.–72 p.z. 
Ptolemaîos 163–130 b.z.
Samos II 130–109 b.z.
Mîtradatês I 109–86 b.z.
Antîoxos I 86–38 b.z.
Mîtradatês II 38–20 b.z.
Antîoxos II 29 b.z.
Mîtradatês III 20–12 b.z.
Antîoxos III  12 b.z. – 17
Dema Roma 17–38
Antîoxos IV 38–72

Lîste
Serdema helenîstî
Komagênê
Antîoxos I Theos

Antîoxos I Theos (nav bi tunî ; di 69 de heta 40 b.z. key bû), yek ji keyên keyaniya helenîstîk Komagênêyê li Kurdistanê, li başûrê rojhelat Tirkiyeyê demizrandî bû.

Antîoxos lawê Mithridatês I û dotmîra seleukî Laodikê bû. Va zewiciya navbera Laodikê û Mithridatês de ji aliya Mithridatês ji bo aşitiya navbera Komagênê û împeratoriya Seleukî de dewam kirin bike, hatî bû kirin. 

Antîoxos bawera formeke helenîstîk ya olê Zerdeşt dikir. Keyên Komagênêyê bawerî hem bi xwedawendên yewnan him jî bi yên persan dianîn. Bawera wan panteon(têkel)a xwedawendên faris û yewnan bû. 

Antîoxos perestgehek li ser çiyayê Nemrûd çêkirî bû. Li ser wir peykerê êzîdokên pers û yewnan hebûn. Ew demeke dirêj bîr bûbû, lê di 1883an de ji aliyê arkeologekî alman ê bi navê Karl Sester hat dîtin.

Bibîne
Lîsteya keyên Komageneyê

Komagênê
Keyên Komagênêyê
Xwarin

Xwarin kirdareke fîzyolojî di leşa mirovan û caneweran.

Bê xwarin zîndaweran najîn, mezin nabin û kar nakin. Xwarin di leşa mirov bi riya sîstema givêrdarê (hezmê) çêdibe. Xwarin bi çend operesiyonan re derbas dibe ta ku bighe ûr û daqurtandin (digestion yan hezm) di çêbe. Pey re bi riya sîstema avêtinê mayînên xwarin derîne derva yê bedena mirov. Xwarin bi riya diranan tê hûr, qut û cûtkirin. Mirov xwarin dixwe dema ku birçî dibe.

Çavkanî 

Fizyolojî
Çand
Saint Paul, Minnesota

Saint Paul paytexta federedewleta DYAyê Minnesota ye. Duyemîn bajarê mezin ê herêmê ye û navenda parêzgeha Ramsey County ye. 

St. Paul xwedî 277.000 (2004) gelheyê ye. Bi tevî parêzgehê gelheya wê 3.116.206.

Hin agahiyên derbarê Saint Paul 

 Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê: 214 m
 Rûber: 145,5 km², jê 136,7 km² devedora wê ye
 Avabûna bajêr: 1854
 Malpera fermî ya bajêr: http://www.ci.stpaul.mn.us

Asta perwerdeyê 

 Hamline University 
 Macalester College 
 University of Minnesota

Wargehên baldar 

 Katedrala St. Paul 
 Mala James J. Hill 
 Avahiya desthilatdariya Minnesota 
 Museum of American Art 
 Science Museum of Minnesota

Navdarên Saint Paulê 

 Warren E. Burger, Ji dadgerên bilind ên DYAyê
 Melvin Calvin, Kîmyager û biyokîmyager
 Richard Dix, Aktor û hilberînerê fîlman
 Marty Ehrlich, Jazzmûzîker 
 Mike Farrell, Aktor û hilberîner 
 F. Scott Fitzgerald, Nivîskar
 Josh Hartnett, Aktor 
 Jerry Juhl, Senarîst 
 Lindsey Kildow, Sportman 
 Syd Mead, Desînatorê navdar 
 Alfred Nier, Fîzîknas, Piyoniyerê spektromiya pîvanê 
 Nancy Parsons, Aktorê fîlm û şanoyê
 Nate Richert, Aktor 
 Chad Smith, Enstrûmantalîst
 Charles M. Schulz, Kaşîfê seriya komîk a „Die Peanuts“

Paytextên DYA
Honolulu

Honolulu paytexta dewleta Hawaii ya DYAyê ye û li başûrê rojhilatê girava Oahu dikeve. Navê Honolulu bi zimanê hawaiiyî ye. Wateyê xwe benderê parastî ye.

Gelheya bajêr 370.000 e û bi qasî 900.000 kes jî li devedora wê dijîn. Bajarê herî mezin ê Pasîfîkê ye. Cihekî tûrîstîk e û her sal bi ji hemî cihên cîhanê bi milyonan tûrîst tên serdanê. Taxeke bajêr, Waikiki bi hotelên xwe yên bêhempa tê nasîn. Di zimanê kevnexwediyan de wateya Honolulu "Keştîgeha parastî" ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên DYA
Paytextên dewletên dîrokî
Kîlîkya

Kîlîkya (bi latînî: Cilicia) herêmeke erdnîgarî yê li başûrê Anatolyayê ye ku ji peravên bakurê rojhilatê Deryaya Navîn ve ber bejahî be berfireh û dirêj dibe. Nifûsa Kîlîkyayê ji şeş milyonî zêdetir e ku bi piranî li deşta Kîlîkyayê dijîn. Herêm parêzgehên wekê Mêrsîn, Edene, Kinikan û Xetayê vedihewîne.

Sinor 
Herêm li aliyê rojhilat bi çiyayên Toros û çemê Ceyhanê, li bakur Kapadokya (îro Niğde), li rojhilat jî bi çiyayê Amanosê re hatiye sinor kirin.

Dîrok 
Ew di dema hîtîtan de wek mîrzatî dihat kergar kirin. Di (1318–1290) b.z. de hîtîtan Adaniya hundira xakên xwe kirî bûn. Kîlîkya di çavkaniyên de asûran de wek Khilikku derbaz dibe. Ew di dema Darîûş de yek ji satrap(navçe)a persan bû. Di dema elenîk ew navbera seleukîdan û lagîdan de diçû û dihat. Di dema Tigranes de ew navçeyake împeratoriya Ermenistanê bû. Ji pê re serweriya împeratoriya Romayê hat û ew bû navçeyeke kargerî. Dema Roma bû du paran ew di aliyê Bîzansê de ma. Ew di sedsala 7anan de derbaza ereban bû. Dûv Cenga Malazgirt re selcûqiyan Anatoliya dagir kirin jî ew di bin destên Keyîtiya Ermenistan de bû. Ew heta bi destên memlûkan hat dagirkirin bin destên ermeniyan de ma û ji pê memlûkan re di sedsala 15an de keta bin destên qsmanan.

Çavkanî 

Împeratoriya Romê
Dîroka Tirkiyeyê
Satrap

Satrap (farisî: ساتراپی) di Împeratoriyên Hexamenişîyan, Sasanî û Medan de û hin dewletên din de ji bo navçeyên dewletê û kargerên wir dihat bikaranîn.

Etîmolojî 
Ew di farsîya kevin de, ji xaşatrapava (خشثر پاون, parêzgerê navçe) de hat afirandî bû. Xaşatra:navçe, pava:parzgêr bû. Di farsiya îroj de ew wek (شهراب, şehrab) an jî (صورت شهربان , sûrat şehraban) tê bikaranîn. Ew di zimanên din yewnanî de wek σατράπης, satrapes, latînî de wek satrapes dihat bikaranîn.

Dîrok 
Kênge Kûruşê Mezin Medya dagir kir Medan xakên di serwera xwe de bi strapan kerger dikir. Kûruş derên ku dagir kirinî 20 satrap saz kiriî bûn. Lê ewna encax dema Daryûsê Mezin de bizavî bûn. Gorî Hêrodotos Împeratoriya Pers 20 strapan, gorî nivîskên Daryûş jî ew 29 satrapan dihat kergar kirin.
)

Çavkanî 

Împeratoriya Farisî
Pîşe
Çiyayê Bêllî

Çiyayê Bêlî yan jî navê ku îro pê tê zanîn Çiyayê Nemrûdê yek ji çiyayên Bakurê Kurdistanê ye çiyayekî sîstema Rêzeçiyayên Torosan e. Çiyayê Bêlî, dikeve nava sînorê parêzgeha Adiyeman îro û çiya di sala 1987an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye diyarkirin. Bilindahiya çiyê 2150 mêtre ye rûerda wî 11 hektar erd e.

Di nîvî lûtkeya çiyayê de parêzgeh û gora keyên Komagênêyê hêne. Ev karpêk ji aliyê keyê Komagênêyê Antîoxos I Theos (69–36 b.z.) û bavê wî Mîtradates I Kallinikos ve (109–69 b.z.) hatine çêkirin. Tê diyarkirin ev peykerên li vir ji bo wek nîşana aşitiya xwedawend ên yewnan û persan hatine avakirin. Antîoxos ji pê li textê rûnişt re navlêka "Theos" (yewnanî: xwedê) li xwe kir. Di sala 1881ê de ji aliyê endazeyarekî alman Karl Sester ve hate lêkolîn kirin û  kolînên wê yên arkeolojîk heta 1953an dewam kir. Li bilindahiya parêzgerê 50 m û firahiye wê 150 m ye. Li ser çiyayê Bêllî sê banokeyan rojhilat, rojava û bakur hene. Li rojava peykerên mezin û rolyef hene.

Dîroka kevnar
Perestgeha dînî ya ku li Çiyayê Belî hatibû avakirin ji bo vejandina kevneşopên persiyên yên komageneyê beşek ji bernameya siyasî ya Antiochus bû. Ji bo çêkirina van peykeran kevneşopiyên siyasî û dînî yên Kapadokya, Pontus û Ermeniyan li hev kir û çêkirina peykeran temam kir. Antîochos bi adetên mîrên Mîthrîdatîk ên Pontusê layîn dike, eslê ji Axamenîsiyan û Selûkiyan bibîr dixe. Yek ji beşên bingehîn ên vê nasnameyê jî pantheona Yewnanî-Îranî ya ku nû hatiye avakirin û li perestgehên taybetî yên li Komageneyê dihatin perizîn.

Banokeya bakur 
Banokeya bakur cihê ku serdanên parêzgehê lê kom dibûn.

Banokeya rojava 
Li banokeya rojava pênc peykerên runiştî yên bi bilindahiya 9 m hene. Ew banoke cihiye herî pîroza parêzgehê bû. Peykerên wir û bi rojhelat ve yek hev in, lê karkeriyên wan hîn pir in. Li wir peykerên Antîoxos I û êzidok Tîke; Zeus-Ahûra Mezda; Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês; û Artagnês-Hêraklês-Arês hene.

Banokeya rojhilat 
Li vê banokê pênc peykerên êzidokan hene. Ewna ji çepê de berve rastê bi navê xwe yên yewnanî û farisî wiha ne:
 Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês () 
 Xwedawane Komagênê (Hêra)
 Zeus-Ahûra Mezda () 
 Ezidok û key Antîoxos I Theos
 Artagnês-Hêraklês-Arês ()

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

  Malpera Mezreka Nevnetewiya Nemrûd, bi tirkî, îngîlîzî, almanî, holandî 
  Les sculptures du Nemrud Dagh
  Malpera Parastina Nemrud
 

Cihên dîrokî
Adiyeman
Çiyayên Kurdistanê
Serdema helenîstî
Komagênê
Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
CMYK

CMYK (kurtkiriya peyvên inglîzî yên cyan, magenta, yellow û key ye), modêlekê kêmkirinê yê rengan e ko di çapa rengî da bi kar dihêt.

Çêkirina rengan di vî modêlê rengan da li ser hîmê têkhilkirina rengdenikên van rengan ava bûye:

C "cyan" (wek sayen bixwîne), rêngê şînê ber bi kesk ve
M "magenta" (wek mecente bixwîne), rengê sorê ber bi mor ve
Y "yellow" (wek yelow bixîne), zer
K "key" (wek kî bixwîne), reş

Têkhila CMY ya dilxwaz kêmkirî ye (anko têkhila cyan û magenta û yellow yê bihevra li ser cihên vala anko spî yên rengê K anko reşî çap dibin.

Çavkanî 

Reng
Malbat

Malbat an jî xêzan weke sazîmendiya bingehîn ya civatê jî tê zanîn û ser ziman. Di malê de, dê û bav, keç û law, pîr û kal tê de dijîn.

Malbat ji destekeka mirovan pêkdihêt ko bi rêya bûnê, zewicînê, biverajînê an xwedîtiyê bihevra dihên girêdan. Di gelek civakan da hevbendiyên malbatî tenê bi qanûn an dozenên dî yên tîtalan dihên niyasîn. Herçind e ko gelek civaknas hevbendiyên malbatî bi xwînê diniyasin, lê mirovzanistvan dibêjin ko hindek caran ramana xwînê dikarit ramaneka neeşkira bit û reng e gelek civak bil ji dûrahiya genetîkê bi awayên dî jî malbatê pênase bikin.

Benda 16(3) ya Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan dibêjit: Malbat yekîna destekî ya xwerisk û bingehîn ya civakê ye û dibê ji aliyê civakê û dewletê ve bihêt parastin.

Civak
Miçînik

Miçînik anko bi Inglîzî sphincter coreyekê masîlikên bazneyî ne ko bi awayekê xweiskî borîyek ji boriyên leşî tesik anko teng dikin û li dema pêdivî xav an sist dibin da rê li himberî bihorînê vebibit. Bi giştî, di leşê mirovan da 42 miçînik hene. Hindek mînakên wan ev in:

Şayes û anatomî

Mînakên miçînikan 

 miçînika bîbiyê bîbî ya çavan di bersiva ruhniyê da teng û fireh dikit.

 Masûlkeyê derdorê devî

 miçînika jorîn a sorîçikê

 miçînika jêrîn a sorîçikê ko dikevit jorî ya aşik anko gedeyê û nahêlit naveroka tirişa gedeyê sorîçikê brîndar bikit.

 miçînika aşikê anko pîlorê li jêrî ya aşikê ye.

 miçînika Oddî anko miçînika Glissonî rijîna ji cerig, pankiras û kîsê ziraviyê bo nav dazdegirê yê kontrol dikit.

 miçînika pêşboriyê ko derçûna mîzê ji leşî kontrol dikit.

Erk û xebata miçînikan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Masûlke
Sîstema livînê
Borrîmîz

Borrîmîz, an jî borriya mîzê (bi latînî: ureter) cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê.

Ji her gurçikek mirov, borrîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borrîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne. 

Borrîmîz ji hewza gurçikan derdikevin, li aliyê paşê zikekelênê de ber bi jêr heta mîzdankê dirêj dibin. Li nêzîkê binê mîzdankê, li aliyê paş de, di beşa trîgonê ya mîzdankê de di nav masûlkeyên detrusorê derbas dibin û digihîjin mîzdankê. 

Kotahiya borrîmîzê di nav masûlkeyan de piçek xwar dirêj dibe.Borrîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibe ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borrîmîzê diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borrîmîzan.

Dîwarê borrîmîzê ji sê çînan pêk tê

Çîna navî, ango navpoşê borrîmîzê ji lînceperdeyê pêk tê. Lînceperde rûkeşeşanaya guherbar û xaneyên goblet lixwe digire. Xaneyên goblet lîncemade der didin û navpoşê borrîmîzê ji madeyên ziyanbexş diparêzin. 

Çîna naverastê ya borrîmîzê ji lûsemasûlkeyên dirêjkî û bazinî pêk tê û wekî çîna masûlkî tê navkirin. Çîna masûlkeyên dirêjkî li aliyê derve, masûlkeyên bazinî ji li aliyê navî de cih digire. Lûsemasûlke bi perîstalsîyê mîzê di nav borrîmîzê de ber bi mîzdankê tehn didin.

Çîna derve ya borrîmîzê ji ji rîşalên bestreşane û çewrî pêk tê. Çîna derve, borrîmîzê bi pêkhateyên derdorê ve girê didin û cihê borrîmîzan sabit dikin.

Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borrîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borrîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin.Ji ber paldana masûlkeyan, pestoya mîza nav borriyan bi têra xwe zêde dibe. Loma tevî guvaştina masûlkeyên detrusor, dîsa jî mîz ji borrîmîzan diherrike nav mîzdankê.

Çalakiya masûlkeyên borrîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borrîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.

Çavkanî 

Biyolojî
Koendama mîzê
Zik
Sêsûng

Sêsûng () şîwnake dîrokiyê li ser çîyayê Qizil nêzi gundê Soqîyê (tirkî: Yeniköy), gundêkî girêdaye Bêsnîyê ye. Ew girekî bi 5-6 m bilindahî ji keviran çê kirî ye. Sêsûng tê manê sê histûn e. Ew bi gumanî ji keyatiyê Komegene (69 b.z.-72) de ma ye. Sê cot, bi tunî şeş histûnên bi kevirên mezin hatî bû çê kirin li dor gir in. Li her histûneke de heşt kevirên giroverê bi 1,5 eşkêl he ne. Li nêzî gir bîreke bi 7-8 metre kûrahî he ye.

Cihên dîrokî
Gundên Bêsniyê
Mîtradates I Kallinikos

Mîtradates I Kallinikos (; ), ango, Mîtradatesê Yekem, an Mîtrîdates I an jî Mîtradat I  ji 109 b.z. heta 86 b.z. keyê keyaniya Komagênê bavê Antîoxos I Theos bû. Mîtradatê Yekem bi dotmîra seleukiyan Laodikêyê re zewicî bû. Li wê zewacê sê keçên û lawekî wî yê bi navê Antîoxos, hatî bûn dinê.

Mîtradates li Komagênêyê olîmpiyad sazî kirin û bi xwe jî beşdara wan bû. Ji bo ew di xortaniya xwe de yekî hunermend û navdar bû navlêka Kallinikos dihate manê "kî serfiraziyê bi xweşî qezenc dike" girtî bû.

Gorî efsaneyên tên gotin Mîtradates ji bo keyîtiyê xwe ji dewletên dor xwe biparêze bi Xwedawendên re peyman kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê bi lawê xwe Antîoxos ve tev çê kirî de key Mîtradates wek bi êzidokan re merhaba dikê hat pêşdarî kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê Mîtradat di kevalbaran de Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês, Artagnês-Hêraklês-Arês, Zeus-Ahûra Mezda, û Hêra (Teleia) re merhaba dike. 

Ji pê Mîtradates I re lawî xwe Antîoxos I Theos derbaza textê dibe.

Bibîne 
Lîsteya keyên Komagênêyê

Girêdanên Derve
Malpera Mezreka Nevnetewiya Nemrûdê, bi tirkî, îngîlîzî, elmanî, holandî 

Komagênê
Keyên Komagênêyê
Zelam

Zelam di biyolojiyê de bi ramana kesê pêgehiştî anko balix e. Di vê ramanê de peyva zelam li beranberî peyva zaro dihê. Ev peyv di kurdiyê de hêşta ji bo navkirina jînewerên pêgehiştî yên dî, mîna lawiran û giyayan nehatiye xebitandin.

Zelam têgihek e ku di zimanê kurdî de gelek ramanên cuda lê ji hev nêzîk digehîne. Li hindek deverên Kurdistanê zelam li beranberî biçûk dihê. Bi vê ramanê êdî ramana kesê pêgehiştî bi diristî îfade nake.

Zelamînî bi ramana beranberî zarotiyê li gelek war û biyavên cudacuda yên mîna biyolojî, qanûn, riftar û pêgehê civakî ve dihê diyarkirin. Hindek caran reng e kesek ji aliyê biyolojiyê ve zelam be lê li goreyê riftar û rewiştê xwe ve her mîna zaroyan ma be. Ji ber hindê pênasekirina vê têgihê hindekî tevlihev û gengeşebar e.

Çavkanî 

Biyolojî
Kartaca

Kartaca an jî Kartago (; ; ; bi zimanê fînîkî: קרת חדשת , Qart-Hadašt ango bi kurdî "dewleta Nû") dewleteke dema Antîk li Afrîkaya Bakur nêzî îroj Tûnis serfirazî ajotî bû. Paytexta Kartacayê bi hevşêwe navê bû. Niştêwarên Kartacayê ji aliyê romayiyan de wek pûnikan (ji Fînîkyayê hat afirandî bû) dihat navandin. Ew dera Kartacayê serfirazî ajotî bû îroj di fransî de wek Carthage, erebî jî wek قرطاج Qartaca) tê navandin û li Tûnis e.

Erdnîgarî 

Bajarê Kartaca li beravên Deryaya Navîn 10 km li rojhelata paytexta Tûnisê îroj bi hevşêwe navî diketî bû. Kartaca koloniyeke fînîkiyan bûn. Ji bo şûna xweya nêzi Tengava Sîcîlya wan derya navîn kontrol dikir.

Ziman 

Li Kartacayê zaravayekî zimanê fînîkî dihat axaftin.

Dîrok

Sazî 

Dewleta Kartacayê di sedsala 9em b.z. an sedsala 8em b.z. ji aliyê fînîkiyan ve li bajarê Sûrê (Tyre, Libnan) hatî bû sazandin. Ew wek Qart-Hadast ango wek dewleta Nû hatî bû navandin. Gorî hin arkeolojîk delîlan saziya wê wek 814 b.z. tê diyarkirin.

Dema fînîkiyan 

Di herdu sedsalên pêşin kartaciyan li Sûr serbixwe bûn. Paş welatê fînîkiyan di 6em sedsala b.z. de ji aliyê persan ve hat dagirkirin şûnda ewna ji fînîkiyên kevin bi tûnî bû bûn. Ji pê re wan bi komkeştiya xwe ya bihêz li Sîcîlya, Sardînya, Korsîka, Balear, beravên Afrîkaya Bakur, beravên Spanyaya li başûr Deryaya Navîn kolonî peyda kirin. Dema bi Yewnanistana Kevn têkoşîn kirin jî wan hêza xwe dewam kirin. Wan bi etrûskan ve li ser yewnanan bandoreke mezin kir. 

Dewletê hêza xwe ji komeştîyen xwe distand. Di 4em sedsala b.z. û 3em sedsala b.z. de kartaciyan bi 400.000 nitewarên xwe ve dewleta herî dewlemenda dor Deryaya Navîn de bû.

Di navbera 280 b.z. û 275 b.z. de navbera Roma û koloniyên kartaciyan de Cenga Pirrî derket.

Şerê Pûnîk ê yekem 
Ji pê sê Cengên Pûnîk li dijî romayan re dewleta Kartaca ya hilweşî bûn. Şerê Pûnîk ê yekem (264 b.z. - 241 b.z.) romayiyan ji kartaciyan Sardînya û Korsîka standin.

Şerê Pûnîk ê duyem 
Di Şerê Pûnîk ê duyem de (218 b.z.– 202 b.z.) ji pê derketina sefera Hannibal (Hanîbal) ser Romayê re derket. Wî bi artêşa xwe ve li Îtalyayê êrîşa Romayê kir û gelek cengan de bin xistin. Ceng li Afrîkayê dewam kir û Romayê bi dawî artêşa Hannibal li wir bin xist.

Şerê Pûnîk ê sêyem 
Şerê Pûnîk ê sêyem (149 b.z. - 146 b.z.) bi dorpêçkirina romayiyan a bajarê Kartacayê re dest pê kir. Ji pê dorpêçkirineke sê salan re Romayê bi serdariya Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Kartaca di 146 b.z. de paytexta dewletê dagir kir. 50.000 dimatiyên dana romayan û ji pê re jî wek sklav hatin firotin. Bajar bi tûnî hat talan û xopan kirin. 
122 b.z. de kartaciyan dîsa li dijî Romayê serîhildan.  Bi dawî Julius Caesar pê derbaza textê bû re 46 b.z. de Kartaca şûnda saz kir. Di 29 b.z. 3000  kes li Kartacayê bicih bûn.

Mijarên têkildar 
Fînîkya

Çavkanî 
Dewletên dîrokî
Fînîkya
Kartaca
Afrîkaya Bakur

Afrîkaya Bakur navçeya bakura parzemîna Afrîkayê li bakura çola Sahara dikeve ye.

Erdnîgarî 
Afrîkaya bakur dewletên Mexrib û Misir û hin caran jî Sûdanê vedigire. Li wir bi gelemperî Erebî tê axaftin û Ol jî bi gelemperî Îslam e.

Dewletên Afrîkaya Bakur wek Misir û Lîbya, polîtîkî hin caran li Rojhilata Navîn tê hejmertin. Bi rastî jî Nîvgirava Sîna (pişkî Misir) li asya dikeve.

Dewletên Afrîkaya Bakur 
 Misir (Paytext Qahîre)
 Cezayir (Paytext Cezayir (bajar))
 Lîbya (Paytext Trablûs)
 Maroko (Paytext Rabat)
 Sûdan (Paytext Xertûm) (bakura wê)
 Tûnis (Paytext Tûnis)
 Sahraya Rojava (Paytext El Ayûn, di kergera Fas de) (û Komara Demokratîk-Erebiya Sahara (KDES)) jî

Hin caran Etiyopya, Erître û Maûrîtanya jî ji wê navçe tê hejmertin. Lê bi gelemperî Erître û Etyopya wek li Afrîkaya Rojhilat, Maûrîtanya jî wek li Afrîkaya Rojhilat tê dîtîn.

Girêdanên derve 
 Afrîkaya Bakur  
 Rojhelat, Afrîkaya Bakur û Sahara

Afrîka
Nîvgirava Sîna

Nîvgirava Sîna an Sîna (bi erebiya misirî: سينا, Sîna, bi îbranî: סיני, Si-nai) nîvgirava navbera Derya Navîn û Derya Sor de li sînorên Misir de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km².

Erdnîgarî 
Ew li rojava bi Kanala Suezê li bakur-rojhelat bi sînora Îsraêl û Misir sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava Asya dikeve. 

Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê Katerîna çiyayê herî bilindî Misirê ye.

Dîrok 
Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna monituyan bi cih bû bûn. 

Di demên nêzik de, di navbera 1260 û 1518an de memlûkan Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê Osmanan Selîm Cenga Mercîdabik û Rîdanîye de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta sedsala 20an ew dera wek Paşatiya Misir di kergara Împeratoriya Osmanî de ma. Di 1906an de derbaza Împeratoriya Brîtanî bû. 

Di 1948an de Misirê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî Îsraêlê kir. Di Dema Şerê Ereban û îsraêlê de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina Amerîka û Brîtanya re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê Peymana Armîstîka 1949 (Armistice Agreement) di 1949 re wek Şirîta Xezeyê bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû. 

Di 1956an di Qeyrana Suezê de Îsraêlê bi alikariya dijwarên Fransa û Înglistan ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina Rûsya Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin. 

Di 1967an de Şerê Şeş Rojan de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin. 

Bi dawî di 1979an de pê peymana navbera Misir û Îsraêlê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû.

Bibîne 
 Kanala Suezê

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 The History of the Ancient Near East
 Geographia: Sîna
 Wêneyên Çola Sîna 

Nîvgirav
Misir
Dîroka Rojhilata Navîn
Exlaq

Exlaq yek ji tayên serekî yên felsefeyê ye ko li bihayan, qencî û neqencî û sincî hûr dibit. Exlaq çemk û têgehên mîna rast, nerast, qenc, xirab, berpirsyarî û rewayî û nerewayiyê şirove dikit. Exlaqê sê tayên serekî hene:

 Pêraexlaq (metaetîk) ko li çemka exlaqê bixwe hûr dibit.
 Exlaqê rewayiyê (normative ethics) li çawayiya diyarkirina bihayan hûr dibit.
 Exlaqê karbarî (applied ethics) ko li çawayiya bikaranîna bihayên exlaqî dikolit.

Çavkanî 

Etîk
Felsefeya jiyanê
Felsefeya hişî
Psîkoanalîz
Felsefeya civakî
Gotarên mijarên sereke
Axîn Welat

Axîn Welat helbestvaneke kurd e.

Jiyan 
Di sala 1970'yî de li Efrînê, gundê Kefercenê (Serê Kaniyê) ji dayik bûye. Beşa wêjeya erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Bi herdu zimanan dinivîse, kurdî û erebî. Berhemeka wê bi kurdî heye: Helbestina bê ziman, sala 2000î çap bûye. Di redaksiyona malper û kovara Hajalnama de, ku li Swêdê bi erebî derdikeve, kar dike.

Berhem 
Berhemên wê yên li Tirkiyeyê hatiye çapkirin ev in: 
 Bayê Bakur (Weşanên Avesta, Stenbol, 2006)

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1970
Kesên ji Efrînê
Zanîn

Zanîn wekî karnav bi ramana hemî wan tiştan e yên ko hatine zanîn û mirov pêhesyaye. Di vê ramana berfireh da zanist û felsefe jî dibin parek ji zanînê. Pênasekirina zanînê ne karekê wesa sanahî ye û yek ji babetên gelek gengeşebar yên felsefeyê ye. Pênaseya kevn a peyva zanînê ew e ya Eflatûnî û dibêjit ko ji bo destenerbûna zanînê dibê sê saloxet hebin: her axivtinek hingî pişkek ji zanînê ye ko bihêt berhozandin, rast bit û bibit bawerî. Hindek kes hene ko dibêjin ev sê saloxet tenê têra hindê nakin ko gotinek bibit zanîn. Pênaseyên berdêl hene: Robert Nozick dibêjit ko zanîn li pey rastiyê ye, Simon Blackburn dibêjit ko nabit desteberbûna van saloxetan bi rêyên şaş bihên kirin, Richard Kirkham pêdivî dibînit ko belgeyên bawerî ya axivtinkerî dibê bi rêya mentiqî rastî ya wê baweriyê bikin tiştekê fer û pêdivî.

Lê Wittgenstein bervajî van pênaseyan, piştî hevdijiya Morî, dibêjit ko mirov dikarit bibêjit Filan bawere ko wesa ye, lê wesa nîne., lê mirov nikarit bibêjit Filan kes filan tiştî dizanit, lê wesa nîne. Vîtginiştayn pêve diçit û dibêjit ko ev herdu mînak du rewşên jihevcida yên hizirê nîşa nadin, ew du awayên cida yên axivtina li ser hindek tiştên wesa ne ko em li ser wan rêkkevtine. Tiştê ko di wan du mînakan da jihev cida ye ne rewşa hizirî ya axivtinkeran, lê coreyê wî karî ye ko ew dikin. Ji bo mînak, dema kesek dizanit ko ava kitrî di kelê daye ramana wê ne ew e ko rewşeka hizirî ya taybet heye. Raman ew e ko ew dibê bi wê gotinê karekî derheqa wê kelîna kitrî da bikit. Vîtginiştaynî bizav kir ko bi rêya lêkolîna li ser bikaranîna zanînê di zimanê xweriskî da xwe ji pênasekirina zanînê bidit paş. Wî zanîn wekî rewşeka wekheviya malbatî didît.

Jiber ko her zanînek çemik û têgehan bi xwe ve digirit û bi rêya zaravan anko terman dihêt derbirîn, hevbendî û hevhavildarî ya ziman û zanînê jibo pênasekirinê tiştekê gelek pêdivî û bingehîn e. Li vê dawiyê jî Jonathan Hey ev bi başî berçav kirîye.

Çavkanî

Felsefe
 
Jîrî
Gotarên mijarên sereke
Bêhnpakî
Lansing

Lansing paytextê federedûgela DYAyê Michigan e.

Lansing xwedî gelheyekê 116.941'î (2004) ye û bi tevî devedorê nêzîkî 500.000 kes di bin desthilatdariya rêvebiriya bajêr de dijîn. Navenda zanîngeha navdar Zanîngeha Dewleta Michigan li Lansingê ye.

Navdarên bajêr 
 Timothy Busfield, Aktor
 David N. Cutler, Teknîkerê nermalavan
 Eric DeLamarter, Bestekar
 Jonathan Farwell, Aktorê sînemayê
 Magic Johnson, Basketbolvanê navdar
 Steven Seagal, Aktorê kînoyê
 Suzanne Toolan, Komponîst, mûzîkvan
 Venus Williams, Tennîsgerê navdar
 Malcolm X, Têkoşerê mafê mirovan
 Ed Farhat, Profi-Wrestler

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
 Derbarê Lansingê de agahiyên berfireh (Îngîlîzî)

Paytextên DYA
Boston, Massachusetts

Boston [] paytexta dewleta federal a DYA'yê Massachusetts e. 

Gelheya wê 569,165 (2004) e. Bi tevî devedora xwe jî gelheya wê 4.424.649 e. Rûber 232,1 km² ye û jê 125,4 km² devedor e. Bilindbûna axa herêmê ji rûyê avê 43 m ye. Bajar di sala 1630'î de bûye paytext.

 Postkod: 02101–02117
 Koda telefonê: 617

Paytextên DYA
Hezan (kirmanckî)

Hezan (tr: Kayacik & Savat, ku: Hezan) nehîye'ke grêdaye qezay Amed(Diyarbekir) Licê yo. Nifûse xo 1997 de 563 bî,sere 2000 de 260 bî feqet dewicî koçber bî.Hezan bajarê Dîyarbekirî'ra 76 Km û qeza Licê'ra 24 Kîlometre dûrî'yo.Nehîye'yicî idarey xo bi Rez,Titûn,Genim û Weykerdişê Heywanan kenê.Hezan Nehiye ke zaf weşa.Bostanê(Bexçanê) Hezanî'de Xiyarî, Firingî, îsotî, Balîcanî,Bamî,Kuwî, Petêxî, zebeşî yenê Ramtiş.
 
Hezan dewêke dîrokîyo! Mela ehmedê Xasî(xocey xasî) waîrê Mewlûdo Kirdkî'yo (zazakî,Kirmanckî,Dimilkî) .Mela Ehmedê Xasî 1868 de Hezan de dadiya xo ra bîyo 1951 de Şîyo rehmet (Wefat kerdo).Ehmedê xasi medreseyan de wendo.Kurdî(Kirmanckî,Kurmancî),Erebî,Tirkî zanayne. Mewlûdo ke ey nuşto 1899 de Diyarbekir de Çapxaneya Lîtografya de Çap bîyo.

Koy-Dêrî: Koyê'ke berzo,serê Koy-Dêrî'ra merdim eşkeno Dîyarbekir,Licê,Hêne,Hezro û ay cay(deverê) bînan temaşe bikero.
Serê Koy-Dêrî'de pêlgir(Radar) û Qereqole estê.Nehîye'de Dibistan,XalîVraştxane,Mizgeft(Camî),Dîwanê Şêxan û Merqede,Dikanî(Firoşgeh) û Qereqole estê.

Dewicî kirmanckî(zazakî) qisey kenê û kurmancî baş zanê.
Lodek

Gundê Lodek yan jî Lodekan () navê xwe ji ku digire çavkaniyek nivîskî hîna jî derneketiye. Lê li gorî hin îddayên gelemperî (anonîm), ji giyayên mêrg û herd (erd)a xwe werdigir e. Yanê ji giyayên ku ji bo zivistanê hatine lod kirin; girtiye. Di rastiya xwe de jî Lodekan, gundekî pir şîrin û şên bû.

Axa Lodekan gelekî bîtkel yanê suddar e. Hemû axa gund avî ye.Lodekan ji rojhilatê ve bi gundê Kûpikê, ji bakûr Qurqurik, li rojava Şîlk û başûr ve jî bi Gundê Dawalî ve hatiye dorpêçkirin. 
Gundê Lodek(an) rojhilat û rojava xwe ve vekirî; lê ji aliyê bakûr û başûr ve bi çiyan ve hatine parastin. Bakur ciyeyê Kurrê, lê başur jî Zimag hene.

Axa gund, li jor ji heta binê gund xwelî (ax)a reş ê. Ji wê pêve jî xweliya kil e. û Gund tevahî li ser zemîna kevir hatiye ava kirin. Lê hema ji bin malên gunde axa kîl

Gundên Lodekan, Kupik, Qurqurik û Şowag li gorî baweriya Elewîtî, pîr û raywer tên qebul kirin. Bi gotinek din, însanên van gundan ji xwe re dibêjin seyîd.

Li gorî niştevanên van her çar gundan, gelek cih û warên pîroz hene. Li Lodekan Kaniya Şaharê, Dara Pozik, Kaniya Kortê. Li Kupikê Qorî, Heyder Bawa, Tawur, Avdilmusa, Dara ziyaretê, Kevirê Kilîsê, Mezela Spî, Çavî,  Kevirê Şîrê, hwd.

Di serhildana Dêsimê de her çiqas li vê herêmê aktîf têvlêbun tûne jî; piştî têkçuna serhildanê, ji van gundan pir kes bê dadgeh tên kuştin.

Ji ber sedema polîtîka fermî û şer gundî ji bilî du - sê malan tevahî barkirine û berê xwe dane metropolên Tirkiyê.

Di van sê çar salên dawî de bi xêra Hesenê Rizayê Bavikê disa vegera gund destpê kir. Her sal hejmara vegeriyan zêdetir dibe.

Lodek, jî kîjan tarîxê ve ji aliyê kêve hatiye ava kirin kes nizane. Lê li gorî îddîayên Lodekiyan gund, ji yan aliyê Bamasûr ve yan jî bi versiyonek din: lawên wî Weyîs û Kekil ve hatiye ava kirin. Bi rastiya xwe de jî li vî gundî, tenê du ezbet hene ku ji wan re: Seyweyîsan û SeyKekilan tê gotin.

Lodekiyan girêdayê Diwarê Moxindine ji hêla tradisyonê ve. Û xwe xwediyê wir dibînin. Lê ji ber ku li ser dergahê ji Ezbeta Seyweyîsan Mala Seyusên û brayê wî Seymemed hene zêdetir yê wî alî xuya dike. Lê ew derve wîsa xuya dike. Ji aliyê hiyerarşiya Olî (dîn) ve Lodekiyan di destê Seysawûnan de ne.

Seysawunî li gundê bi navê SEYIDAN rudinin.

Ji bilî wan wekî din tu ezbet yan jî eşîrek din tune. Ezbeta SEYKEKILAN, ji Bavên wekî Mala Mehemed, Mala Dinya,  Mala Seybawê, Mala Mehemed, Mala Heyderê Qicik,Mala Musa (...) pêk tên.

Ezbeta SEYWEYISAN, ji Bavên: Mala Seysilêmîn, Mala Beyteş, Mala Îwikê, (ev beş wê dewam bike)

Li vê herêmê însan gelekî nermin. Heta hin gund hene ku, ji sed sal virve qet însanek ji ber pevçûnekî ne miriye û nehatiye kuştun. Gundê Lodekan jî ji 1967an vir de tu kesek li vî gundî ji ber sedemên eşîr yan jî sedemên şexsî nehatine kuştin.

Lodek, gundekî xwende ye. Gelek mamoste, endazyer û hwd. hene. Nifşên (generasyona) nu li metropolan bi gelemperî dixwînin.

Di salên dawî de gelek Lodekî derketine derveyî welêt jî. Ewropa: Elmanya, Fransa, Hollanda,  Brîtanya, Swêd Canada çend ji wana ne.

(mijar wê bidone)

çavkanî: Dizgûn Deniz

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Annapolis, Maryland

Annapolis paytextê federedûgela DYAyê Maryland e.

Bajarekê keştîgehî ye û gelheya wê nêzîkî 35.000 e. Di sala 1649'î de bingeha bajêr ji aliyê koçberên Brîtanî ve hatiye avêtin.

Wargehên balkêş ên bajêr 
 Maryland State House 
 Charles Carroll House û Chase-Lloyd House (Pêşengehên bermahiyên sedsala 18emîn) 
 Hammond-Harwood House (Li ser dîroka Afroamerîkayiyan) 
 Akademiya Marîne

Navdarên Annapolisê 
 Bernard Addison, Mûzîker 
 Charles Carroll, Siyasetmedar
 Asaph Hall, Stêrnas 
 Thorne Smith, Nivîskar û senarîst

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr
 Li ser tûrîzmê
 Rojnameya herêmî 
 Akademiya Naval 

Paytextên DYA
Edward Jenner

Edward Jenner [] (jdb.  li Berkeley, Gloucestershire; m.  dîsa li wir), pizişkekê gundan li Brîtanyayê ko jibo vedîtina 
vaksîna nexweşiya xurîkeyê navdar e. Ew endamê Civata Şahane bû.

Jînenîgarî 
Edward li Berkeley a Gloucestershire a Înglistanê hat dinyayê û her li wêderê jî dest bi xwîndina xwe kir. Wî ji jiyê 13 saliya xwe, jibo heyama 8 salan li ber destê Dr. Ludlowî li Sodbury li ser pizişkiyê rahînan kirin. Paşî li sala 1770ê ew çû Londonê da li Zanîngeha Sent Corc a Londonê li ber destê niştergerê navdar Can Hanter û yên dî zêdetir hînî pizişkiyê bibit. Sê salan paştir ew vegeriya Berkeleyê û hingî pizişkekê pîşekarê serkevtî bû.

Zanyarên îngilîz
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Cezayir (bajar)

Cezayir an Alcer (; ), paytext û bajarê herî mezin ê Cezayirê ye. Li gorî daneyên sala 2008an nifûsa bajêr 2.988,145 kes bû û li gorî daneyên sala 2020an de li dora 4.500.000 kes hatiye texmîn kirin.

Bajêr li ser peravên Deryaya Navîn, li peravê Kendava Cezayirê hatiye avakirin. Beşa nûjen a bajêr li ser erdek rast li ser peravê deryayê hatiye avakirin ku beşê kevin, bajarê kevnar ê deyan, hildikişe ser girê asê yê li pişt bajarê nûjen û ji hêla Casbah yan kelehê ku Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye. Kelhe li ser girekî bilind ku 122 mêtre bi ser asta deryayê ve ye hatiye avakirin.

Erdnîgarî 
Bajarê Cezayirê 10 m li ser rade derya re li beravên Deryaya Navîn li navçeya bi hevşêwe navî Cezayir ye.

Girêdanên derve 

Cezayir
Paytextên Afrîkayê
Grup Yorum

Grup Yorum, bi kurdî tê wateya Koma Şîrovekirinê, komeke muzîkê ye ku li Tirkiyeyê bi tirkî, kurdî, erebî, çerkezî distirane. Ew di sala 1985an de ji aliyê çend xwendekaran zanîngehê ve hatibû sazkirin.

Endamên Grup Yorumê

Şêwaza muzîka komê 
Kom muzîka protest û bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û biratiya gelan û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Albûma xwe ya pêşîn bi navê "Siyrilip Gelen" di sala 1987an de derxistiye. Wan "bi şêwazê kevneşopa Ruhi Su dest bi muzîka xwe kirine û dûv re bi awayê Zülfü Livaneli domandine".

Bi qasî muzîkê kom, tevlîbûna bizavên polîtîk, grev û şanoyan jî dibû û ji vê sedemê gelek caran binçavî, cezayê bendîxaneyê û êşkence didîtin.

Stranên wê yên bi kurdî 
Di albumên xwe de stranên bi kurdî wek Em ne binketî ne, Herne Pêş, Herdu Çawên Min, Govenda Gelan pêşkêşî hezkiriyên xwe kirine.

Albûmên Grup Yorumê 
 Sıyrılıp Gelen (1986) Derketî û hatî
 Haziranda Ölmek Zor / Berivan (1987) Di hezîranê de mirin dijwar e / Bêrîvan
 Türkülerle (1988) Bi stranan
 Cemo / Gün Gelir (Rojê were) (1989) Cemo / Wê roj were
 Gel ki Şafaklar Tutuşsun (Were ku berbang pêkevin) (1990)
 Yürek Çağrısı (Banga Dil) (1991)
 Dünden Yarına (Ji duhan berî bi sibêyan) (1991)
 Cesaret (Wêrekî) (1992)
 Hiç Durmadan (Bê rawestan)(1993)
 İleri (Pêşve) (1995)
 Geliyoruz (1996) Em têne
 Marşlarımız (Sirûdên Me) (1997)
 Boran Fırtınası (Bahoza Bager) (1998)
 Kuçaklaşma (Hembêzkirin) (1999)
 15. Yıl Seçmeler (Bijartiyên Salvegera 15an) (2000)
 Eylül (Îlon) (2001)
 Feda (Gorî) (2001)
 Biz Varız (Em hene) (2003)
 Yürüyüş (Meşîn) (2004)
 Yıldızlar Kuşandık (Me Stêrk li xwe pêçan) (2006)
 Başeğmeden (2008)
 Halkın Elleri (2013)
 Ruhi Su (2015)
 İlle Kavga (2017)

Binêre ĵî 
 Grup Munzur

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Malpera fermî ya bi tirkî, almanî, îngîlîzî, fransî û holandî

Komên muzîkê
Zimanê adigeyî

Adigeyî (bi adigeyî: адыгэбзэ, adigăbză) zimaneke li Rûsya bi zimanê rûsî ve zimanê fermiyê navçeya komara otonom a Adîgeyî ye. Ew ji aliya çend grûpên etnîk wek Şapsux, Bsedux, Absex, Kemirgoj, Hakuçi yan tê axaftin.

Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne. 

Adigeyî di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn. Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî ûbişî, Ebxazî, abasinî ne.

Adigeyî ji Şoreşgera Kewçêrê şunda hat standardkirin û di 1938an de derbaza alfabeya kîrîlî bû. Li ber wê alfabeya erebî û Alfabeya latînî dihatî bû bikaranîn.

Alfabe

Girêdanên derve 
 Elfebata Adîgeyî

Adigeyî
Zimanên Tirkiyeyê
Zimanên kabardinî

Zimanê kabardinî ji du zimanan çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhilat (kabardinî) pêk tê.

Bi zimanên ebxazî, abazinî û ubişî ve di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de ne.

Gorî zimannasan, di sedsala 13'an-sedsala 14'an de çerkeziya rojhilat ji çerkezî veqetî bû.

Rewşa zimanê çerkezî 
Li Rûsyayê çerkeziya rojava li komara Adyge ya otonom zimanê fermî ye. Çerkeziya rojhilat jî li Kabardino-Balkarien û Karaçî-Çerkezyayê dîsa li Rûsyayê de zimanê fermî ye. Li Tirkiyeyê û hin welatên de nêzî 1,5 milyon kes çerkezî diaxave.

Kênge mîrove dipirse bi gelemperî tê gotin ku ew adigeyî (адыгэбзэ, adəgăbză) diaxave. Yanê çerkez zimanî xwe wek çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhelat (kabardinî) nebinîn.

Alfabe 
Di 1938 virde di nivisandinê de alfabeyên erebî, kîrîlî û latînî tên bikaranîn.

Girêdanên derve 
 Rojnameyek ji Komara Kabardino-Balkarî de
 Etnolojî: Zimanên dinê, Adîgeyî
 Etnolojî: Zimanên dinê, Kabardinî

Malbatên zimanan
Zimanên Tirkiyeyê
Trablûs

Trablûs ( an ), paytext û bajarê herî mezin ê Lîbyayê ye ku li gorî daneyên sala 2019an nifûsa bajêr nêzî 1.18 milyon kes e. Bajêr li bakurê rojavayê Lîbyayê li qiraxa çolê ye û li ser xala erdek kevirî hatiye avakirin ku ber bi Deryaya Navîn ve diçe.

Trablûs malavaniya Bendera Trablusê dike ku navenda bazirganî û hilberîna herî mezin a Lîbyayê ye. Di heman demê Zanîngeha Trablusê jî li bajêr e. Baregeha berfireh a Bab el-Azizia, ku sîteya berê ya malbata Muemer Qedafî tê de ye li bajêr e. Qedafî bi giranî welat li vê baregehê birêve dibir.

Trablus berî ku bikeve destên serwerên yewnanî yên cyrenaica wekî Oea (bi yewnanî:Ὀία, Oía), di sedsala 7an a berî zayînê de ji aliyê fenîkiyan ve hatiye avakirin ku navê Lîbîko-Berberî Oyat (fenîkî:𐤅𐤉‬‬𐤏‬𐤕‬, Wyʿt) li bajar danîne. Ji ber dîroka dirêj a bajêr, li Trablusê gelek cihên girîng ên arkeolojîk hene.

Erdnîgarî 
Trablûs li rojavayê Lîbyayê li nêzîkî sînorê Tûnisê, li parzemîna Afrîkayê hatiye avakirin. Bajêr zêdetirî hezar kîlomêtre dûrî bajarê Bingazî yê ye ku Bi gazî duyemîn bajarê herî mezin ê Lîbyayê. Bajar bi qasî 70 kîlometreyan li bakurê Çiyayên Nafusa ye ku çavkaniya çemên demsalî yên wekî Wadi Al-Mjeneen e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Afrîkayê
Lîbya
Rastî

Di ferhengan da, bi awayekê giştî rastî bi ramanên mîna li goreyê tiştên heyî, li goreyê rewşê an li goreyê ketwarê dihêt ravekirin. Lê di felsefeyê da çi pênase û raveyên wesa nînin ko hemî feylesof li ser lihevhatibin. Gelek hizirdoz behsa rastiyê dikin û li nêhêrînxalên cidacidayên mîna çawayî ya pênasekirina rastiyê, pêkhateyên rastiyê, rolê zanînê di eşkirabûna rastiyê da, û kanê rastî tiştekê objektîv, subjektîv, serberdayî (absolut) an rêjeyî (relative) e an ne li babetî hûr dibin.

Hizirdozên felsefî yên giring 
Karekê sanahî nîne ko bihêt gotin ka bi çi mercan, kengî û çawa peyvek, çevengek (symbol) an hevokek derheqa kesekî, komekê an tiştekî an êemkekê da rast e.

Her yek ji hizirdozên behsa gewherê rastiyê dikin, bi awayekê wesa behsa rastiyê dikin dibêjî qey rastiyê xweriskek, gewherek heye an jî rastî tiştek e ko bi serbihura mirovan ve tiştek derheqê wê heye.

Mijarên têkildar 
Berahî

Felsefe
Augusta, Maine

Augusta [] paytextê federedûgela DYAyê Maine ye. 

Di sala 1831'î de bûye paytext. Di ber perê rûbara Kennebec River de ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î 18.600 kes li bajêr dijîn û rûbera wê jî 150,9 km² ye.

Aborî 

Li Augusta fabrîkên pola, kaxêz hene. Herwekî fîrmayên xêvjimêran jî hene.

Wargehên baldar 

Li bajêr zanîngeha Maine heye û qesta Maine State House navdar e. Dîsa parka botanîk a bi navê Pine Tree State Arboretum û mûzeya bajêr jî cihên dîtinê ne.

Navdarên bajêr 

 Olympia Snowe, Senatora navdar

Malperên balkêş 
 Malpera fermî ya Augusta 

Paytextên DYA
Şakirê Miho

Profesor Şakirê Miho di sala 1930 li devera Elegez a Ermenistanê jidayîk bûye, malbeta wî kurdên Êzîdî ye û ji eşîra Sipkî ne û di sedsala 19'an da ji ber êrîşên Osmaniyan ji bajarê Qersê koçber kirinin û çûnin Ermenistan ê. 

Profesor Şakirê Miho li sala 1948 li zanîngeha Êrîvan li beşa dîrokê dest bi xwendina bilind kir û sala 1952 zanîngeh qedand û bû bi mamosteyê dîrokê.

Profesor li gel gelek xebatên akademîk û rojnamenivîsiyê, li sala 1994 li gel Prf. Lazerîv. Prf. Hesretyan, Dr. Beşîr Sebir, Dr. Jîngalîne, Dr. ZarêTusupovne, Dr. Vasîlîvne, Dr. Museylan û Dr. Simîrnove Navenda Lêgerîna Kurdî li Moskowayê ava kir û bû berpirsiyarê vê navendê.

Vê navendê heta niha 14 pirtûk û broşûr bi zimanê Rûsî û Kurdî derxistiye.

Profesor Miho heta niha zêdetir ji 20 pirtûkên cûr bi cûr derxistiye û li cîhanê beşdarî dehan konferansan bûye û hertim hewl daye ji bo yekgirtina dengê Kurd.

Prof. Dr. Şakirê Xudoyê Miho 1ê sibata 2007an da saet li derûdora 7an li Moskovayê li mala xwe ji ber rawestana dil di 77 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.

Roja 27ê çiriya paşîn a 2005 li hola Dîlan a pirtûkxaneya giştî ya Silêmanîyê di merasîmekê de xelata zêrîn ya Pîremerd ya bo sala 2004 pêşkeşî Profesor Şakiro hatibû kirin.

Rojnamevanên kurd
Kurdên Ermenistanê
Êzîdî
Mil (çem)

Mil ew çemekî tala çemekî din dibe ye. Ku çemek tala çemekî din bibe, çemê pêşîn mila çemê duyem e.

Wekok, Mizur an Mirad milên Firat in.

Çem
Trînîdad û Tobago

Trînîdad û Tobago giravên Antîlên biçûk û dewleta bi hevşêwe navî ye. Ew navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de, bakru rojavaya Venezuela ye.

Erdnîgarî 
Rûerdfa girava Trinidad 4821 km², ya girava Tobago 300 km² jî ye. Bilindahiya herî mezina herdu giravan bi 941 m. El Cerro del Aripo, ya li ser girava Trinidad e.
Bajarên herî mezinên welate wiha ne: Chaguanas bi 72.159 kes, San Juan 56.588 kes, San Fernando 56.380 kes, Port-of-Spain 49.657 kes û Arima 34.997 kes.

Gel 
Gelê Trînîdad û Tobago gelek giriftar e. Sedî 43, ango 560.000 kes, koçerên ji ewropa hatî ne, Sedî 40, ango 520.000 kes, koçerên Asya, bi piranî ji Hindistan hatî ne. Yên din sedî 17an xwe jî Çînî, Ewropaya Rojhelatî ne.

Gorî olî, li sedî 60 kes Xristiyan (bi piranî katolîk û protestan), nêzî sedî 25an Hîndû, Sedî 6an Misilman in.

Gelî xwe bi giravê ku li hatî dinê xwe nav dike, ango Trinidadiyan xwe wek Trinidadî Û Tobagoyiyan jî xwe wek Tobagonî nav dikin.

Girêdanên Derve 

 Wêneyên ji Trinidad & Tobago

Çavkanî
Trînîdad

Trînîdad (bi înglîzî: Trinidad) giraveke bi 4.821 km² ye û girava herî mezinê Antîlên Biçûk e û yek ji 23 giravên Trînîdad û Tobago ye.

Erdnîgarî 
Li ser girava Trînîdad sê rêzên çiya hê ne û wek El Cerro del Aripo, Regenwald û Savanne tên navkirin.

Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Trînîdad û Tobago
Tobago

Tobago girave biçûka giravên, dewleta ji giravan de pêk têyî Trinidad û Tobago ye. Rûerda wê 300 km² ye. 

Tobagoyê li ser giravên Antîlên Biçûk e û di navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de ye. 

Dirêjahiya giravê 40,7 km û firehiya xwe jî 11,9 km ye.

Girêdanên derve 

Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Trînîdad û Tobago
Antîlên Biçûk

Antîlên Biçûk () komgiraveke li rojavaya Karîbê ye û li bakur ji giravên Vîrjîn de dest pê dike heta beravên Venezuela dewam dike û bi Bahama û Antîlên Mezin ve giravên Karayîpan pêk tî ne ye.

Giravên Antîlên Biçûk 
Antîlên Biçûk ji wan giravan pêk tê ye:
 Giravên li ser ba yên Antîlên Biçûk ():
Leeward Islands: Saint-Martin, Barbuda, St. Kitts û Nevis, Antigua, Montserrat, Guadeloupe, Domînîka
Windward Islands: Martinique, St. Lucia, St. Vincent, Grenada, Trinidad
 Giravên li bin ba yên Antîlên Biçûk (): Aruba, Bonaire, Curaçao, Isla Margarita

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Antîlên Mezin

Komgirav
Antîlên Mezin

Antîlên Mezin komgiraveke Karîbê ye. Bi komgirava Antîlên Biçûk, giravên Turks û Caicos û Bahama ve Karayîpan pêk tî ne.

Mezin ji bo giravên Kûba, Jamaika, Hispaniola û Porto Rîko tê bikaranîn jî arxîpel ji gelek girav û komgiravên biçûk de pêk tê. Lê ew çar giravên mezin 90% a rûerda Karayîpan pêk tî ne.

Girav û komgirav

Kûba 
Kûba (girav)
Arxîpela Sabana
Jardines del Rey
Arxîpela Camagüey
Arxîpela Los Canarreos
Jardines de la Reina

Giravên Kayman

Jamaika 
Pedro Cays 
Navassa (DYA)

Hispaniola

Haîtî (li rojavaya Hispaniolayê) 
Île de la Tortue
Île de la Gonâve
Île Grande Cayemite
Île à Vache

Komara Domînîk (li rojhilata Hispaniolayê) 
Cayos de Siete Hermanos
Isla Beata
Isla Saona

Porto Rîko 
Porto Rîko (girav)
Mona û Monita
Desecheo
Caja de Muertos
Vieques
Arxîpela Culebra: Culebra, Culebrita û 22 giravên din

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Antîlên Biçûk

Komgirav
Nîkola Tesla

Nikola Tesla (bi serbî Никола Тесла, Nikola Tesla, bi înglîzî Nikola Tesla; jdb. 10ê tîrmehê 1856, m. 7ê kanûna paşîn 1943) dahêner, fizîknas, endazyarê karevayê û endazyarê mekanîkê yê navdar ê serbî-amerîkî.

Ew wekî serbiyek li Împeratoriya Avusturyayéyê hatî bû dinê û paşê jî bûbû welatiyekê amerîkî. Ew zêdetir jibo kar û çalakî û dahînanên di warê kareva û asinreva û hevbendiya wan bihevra navdar e. Bi dahînanên xwe ve wî bingehê dozena hêza karevayê ya sirêma berguhêr (bi îngilìzî Alternating Current) û dozena dabeşkirina hêzê ya çendbarî anko polîfaz û motora SB anko motora AC dana û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî ya Duyê dest pê kir.

Wî li ser wegera elektrîkê ji asta mekanîk bere bi herikînê gelek lêkolîn kirine û îro ev di fizîkê de bi navê Tesla tê binakirin.

Eger nefreta we, bikare bibe elektrîsîte, ewê karibe hemû cîhanê vêxîne û ronî bike....

Nikola Tesla( 1856-1943)

Jînenîgar 
Li goreyê çîvanokekê, Nîkola li nîvşeveka bi ewir û birûsî di malbateka serbî da li gundê Smiliyan li devera Lika li Împeratoriya Awistriyayê, cihekê ko niha dikevit nav welatê Kroatiya, hat dinyayê. Babê wî, Mîlotîn Tesla keşeyekê Dêra Ortodoksa Serbistanê bû. Li sala 1881ê ew çû Bûdapêstê da li şerîkeyeke telegrafê ya amerîkî kar bikit. Her wê salê (sala 1881ê) li dema vekirina guhêrînga telefonê ya yekê li Bûdapêstê, ew bû endazyarê yekê yê wê guhêrîngê.

Dahênan 
Kêm zêde 600 heb patentê Nikola Tesla heye. Dahênên wî ye navdar vanin: Bobînê Tesla, Motora AC, Radyo, Dînamo.
Îda dikin ku piştî mirinê Nikola Tesla dewletê DYA û FBI hemû dosyayen û pirtûkên wî dest xistinê.

Girêdanên derve 

 Malpera mûzeya Nikola Tesla
 Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque 
 NikolaTesla.fr  - More than 1,000 documents on Tesla

Fizîknasên serb
Amerîkî
Dahêner
Jidayikbûn 1856
Mirin 1943
410

Bûyer

Cîhan 
 Gotên Rojava di serdariya Alarich I de Roma di 24ê tebaxê de dagir kirin sê rojan talan kirin.

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 Alarich I keyê Vîzîgotan mir.
Sirêma berguhêr

Sirêma Berguhêr sirêmeka karevayî ye ko bervajî Sirêma Yekrast anko DC meznahî (matêmatîk) û berê (simta) wê bi awayekê xulanî (sîklîk) dihêt guhartin. Pêlşekila edetî ya SB pêleka sînosî ye. Ev herî zêde kêrayî ya veguhastina hêzê desteber dike. Lê li hindek cihan û jibo hindek karên taybetî pêlên dî yên mîna pêlên sêgoşe û çargoşe jî tê bikaranîn.

Bi awayekê giştî, SB jibo wan karevaya ko digehit malan û karxaneyan vedigirit. Lê sîgnalên bîstarî (audio) û dîtarî (video) jî ko di têleyan da dibihurin her awayên SB in. Di van baran da, armanc destxistina zanyarên nepenkirî anko modulekirî di karevaya SB da ye.

Elektrîk
Polat Can

Polat Can (jdb. sala 1980 li  Kobanî, Rojavaya Kurdistanê) nivîskar û fermandarekî kurd e. Ev gelek sal in bi karê rojnamegerî û nivîskariyê re mijûl dibe. Di gelek kovar, rojname, malper û alavên din yên ragihandinê de kar kiriye. Her wiha jî di dehan kovar û rojname û malperan de dinivîsîne. Polat Can yekemîn radoyoya kurdî ya bi navê CUDÎ FM vekir. Her wiha 3 radoyên din bi navê Kobanê FM û Rojava FM û Efrîn FM vekirin. Polat Can konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ava kir û bû koordînatorê wê yê giştî. Pirtûkên wî bi gelek zimanan çap bûne.

Ew bi zimanên kurdî, erebî û tirkî dinivsîne.

Şoreşger 
Polat Can yek ji çalakvan û şoreşgerên kurd e ku gelek salên dûr û dirêj di nava şoreşa azadiya Kurdistanê de li gelek cih û xebatan de cih girtiye. Polat Can yek ji damêzrênerên YPG ye û di nav de bi awayekî aktîv kar û xebat kiriye. Di sala 2013an de bû berdevkê ragihandina YPG û berpirsyarê navenda giştî ya ragihandina YPG û berdevkê ragihandinê. Di sala 2014 heya 2016 nûnerê Rojava di koalîsyona navdewletî ya li dijî Daiş de dikir. Her wiha wek rawêjkarê yekemîn yê hêzên Sûriya Demokratîk erk kiriye.

Berhemên Polat Can 
Ah ya Sexîretî آه يا صغيرتي - 2002 (bi erebî)
 Navname - 2003 (bi kurdî)
 Berfa Germ - 2004 (bi kurdî)
 Edduba - 2004 (bi kurdî)
 Zimanê Firîşteyan [[لغة الملائكة]] - 2005 (bi erebî û kurdî)
 Afaq Konfedraliyê آفاق كونفدرالية - 2006 (bi erebî)
 Göçmen Yürekler - 2006 (bi tirkî)
 Qulingên Rewanê - 2007 (bi kurdî)
 Nîsa'el Qurunful نساء القرنفل- Helbest 2009 (bi erebî)
 لمحات عن حزب العمال الكردستاني- 2009
 Afaq Al Hel (آفاق الحل) 2011
 Projeyên Pratîkî yên Avakirina Rêveberiya Xweser (المشاريع العملية لبناء الإدارة الذاتية)
 موجز عن تاريخ اللغة الكردية - 2012
 مدخل إلى الأعلام الكردية - 2012
 غربلة الأفكار
 Fî Neqd El-Aqıl El-Şerqî (في نقد العقل الشرقي)
 آفاق الحل (Asoyên Çareseriyê)
 من روجافا إلى شنكال (Ji Rojava berve Şengalê)
Herwiha jî celebeka wî ya helbestan bi navê (dema dil diweşê) bi erebî derketiye.

Rêvebiriya wî ya weşanên kurdî 
Nivîskar û rojnamevan Polat Can rêvebiriya gelek weşanên kurdî kiriye, wek
 Kovara yekîtiya Azad
 Kovara Dostî
 Rojnameya Mezopotamya (bi ermenî)
 Kovara rojhilata navîn (bi erebî)
 [Kovara parastina gel (bi erebî)]
 Malpera HPG Online -  
 Malpera dengên Kurdên Qafqasiya
 Malpera Alawset.net 
 Rojnameya ALAAN
 Gerila TV

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://polatcan.info 
 https://www.facebook.com/polatCanRojava
 https://twitter.com/PolatCanRojava
 http://www.ahewar.org/m.asp?i=1338

Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Fermandarên kurd
Kesên ji Kobaniyê
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1980
Endamên YPG'ê
Leşkerên kurd
Kovarên kurdî
Çalakvanên kurd
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Hêzên Sûriya Demokratîk
Organên hindurû

Bi kurtî organên hindurû, ji navê wê xuya dike ku ew organên fîziyolojîk ku di hindur laşê mirov cî digirin in. Wek dil, mîde yan ûr, mêjî, rûvî, organên seksî yê hindur, organên mîz û pir organên din.

Fizyolojî
Anatomî
Boston

Boston navî pir gundan û bajaran e.

DYE
Boston di DYE da navî van bajaran e:
Boston (Lincolnshire)
Boston (Georgia)
Boston (Indiana)
Boston (Kentucky)
Boston (Massachusetts)
Boston (New York)
Boston (Pennsylvania)
Boston (Texas)
Boston (Virginia)

Elmanya
Neu Boston, perçek ji Storkow (Mark) li heremê Brandenburg di Elmanya da