nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Paltokan

Paltokan (), çiyayekî li serdestê bajarê Erziromê ye. Bilindbûna wî 3125 m ye.

Çiya
Oxlê
Kelhûrî (Kirmaşanî)

Kurdiya Jêrîn/Başûrî (Kirmaşanî) bi Kurmancî û Soranî ve yek ji serzaravayên zimanê Kurdî ye . Kurdiya Başûrî herêmên Kirmanşan, Luristan, Gûran û Îlamê û li hindek herêmên Başûrê Kurdistanê wek Xaneqîn, Mendelî, Cesan tê axavtin. Binavkirina vê zaravayê wek 'Kurdiya Başûr' nebesî ye. Birastî Kurdiya Başûr dibin hemî zarava û devokên Kurdî yên ji tîpên devokên Kirmaşanî û Lekî. Ev serzarava nêzîkê hev in. Ev dûrayiya navbera xwe ya îroyî ji bandora Lûrî û Farisî ya li ser lekî re deyndar in.

Nav 
Kurdên Kirmaşanî ji zaravaya xwe re gûranî an tênê kurdî dibêjin. Gelek zimannas vê zaravayê wek 'zarava kurdiya jêrîn' an jî kurmanciya jêrîn bi navkirine.

Tîpolojî 
Zaravaye Kirmaşanî wek zaravayen Kurdî yên dinê li başûrê welat, bi tîpen Erebî tê nivîsandin. Wan salan dawîn de alfabeyeke alternatîf a Latînî ji bo Kirmaşanî li ser înternetê û di çend kovaran de tê bikaranîn.

Devokên Kirmaşanî 

 Feylî: Li Îraqê ji aliyê kurdên feylî û li mintika Pahlayê, Bedreyê û li Loristane, Kurdên Şiî pê diaxavin. Ki wanan re Lurên biçûk jî tê gotin. Gerek ev devok bi devoka Lurî ya bi hemnavî re neye litevîhevxistin. 
 Gûranî: Ev devok li herêma Gûran, bi girsî ji aliyê kurdên Yarsan tê axavtin.
 Xaneqînî: Li derdorê bajarê Xaneqînê tê axavtin. Li Xaneqînê ji devoka Soranî ya bajêrî re jî 'Xaneqînî' tê gotin.
 Gerrusî : Li girtûperê (derdorê) Bîcarê tê axaftin. 
 Sincawî : Ev bi taybetî devoka êlên Sencabî û Babacanî ye, ev êl li herêmê Hewraman û Gûran dijîn.
 Zengeneyî, devoka êla Zengene.
 Kûranî

Kirmaşanî ligel zaraveyên Kurdî yên din

Hindek peyvên Kirmaşanî li gel danberheva peyvên Kurmancî

Girêdanên dêrve 

  Kurdî-Kelhûrî (Kelhûrî) 
  Kirmaşan.com 
 Kelhûrî (Elmanî) 

Zaravayên kurdî
Hemawend

Hemawend an Hemewend an Hemewenî niştecihên navçeya Çemçemalin bi taybetî jî li herêma Bazyan in. Her wisa li Rojhilatê Kurdistanê jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Mehmûd Berzencî li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.

Her wisa binêre
 Êlên kurdan

Eşîrên Başûrê Kurdistanê

Çavkanî
Pahla

Pahla bajarokek kurda yê li parêzgeha Îlam e, kurdên feylî yê lekîaxiv li vî bajarokê bi warin. Navê feylî ji Pahlî (Pehlî → Feylî) tê.

Bajarên Kurdistanê
Wusifan

Wusifan gundekî Çewlîgê ye. Rençber Azîz li gundê Wusifan hatiye dinê.

Çewlîg
Gundên Çewlîgê
Şebekî

Şebekî, zaravayê êla Şebek a kû li Behdînan biwar e. Şebekî bi zimannasî dikare li ser kurdiya hewramî were hejmartin, belê ji ber ku gelekî di bin badora zimanên cîran de maye di navbera jêrzaravayên wê de xwedî roleke taybetmend e.

Agahiyên gelemperî

Rêziman

Pronav

Mînakên metnî 
„Karêman hindî çi la cenabî qonsur efendî. Aro çi terefî hukmetî nereman teyandin. Me goman, cenabî qonsur efendî lame musaâde kero, ema rayenme feqîrenme, zuliman serman.“ 

Karê me hindî cenabê konsûl efendî heye. Îro ji terefê hukmetê neheqî li me hat kirin (tê anîndin). Em dixwazin ku konsûl efendî aliye me (me musade?) bike, em rayen in (cotkar in), feqîr in, zilm ser me ye.

Çavkanî 

 

Devokên hewramî
Şebek
Qadiyan

Qadiyan an jî Qadiya gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Siyan

Siyan an Sehyan an jî Siya gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Bêkend

Bêkend () gundekî girêdayî navçeya Misircê ya ku bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Sindiyan

Sindiyan an jî Sindiya, gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Kirava

Kirava, gundekî girêdayî Navçe Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Serendê

Serendê, gundekî girêdayî Navçe Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Sarib

Sarîb, gundekî girêdayî Navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Gundên Misircê
Gundik, Qoser

Gundik () gundekî girêdayî navçe Qoser a bi ser Mêrdînê ve ye. 

Gundên Qoserê
Hesîçe

Hesîçe an jî  Hesekê (), parêzgeh û bajarekî Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye. Li Hesîçê hindikahî pir in wekî aramî, suryanî, cihû, çerkez, ermenî, kildan, kurd û hindek ereb û tirkman.

Bajarê Hesîçê ne ji zû de hatiye avakirin, tu dikarî bibêjî ji sed salî û vir de ye, bajarê kar û xebatê ye. Çandinî bi hemû cûreyên xwe lê dibe. Genim, ceh, nok, garis, nîsk, kuncî û pembû ji aliyê dar û fêkiyan de jî gelek darên fêkî lê çêdibin wek tirî, hinar, sêv, hejîr, xox, tû û hirmî, lê tu guhdan li vî bajarî nebûye tev ko makdera petrola sûrî ye û ya genim, ceh û pembû ye.

Hejmara kurdan li hundirê bajêr 60% ye, li derveyî bajar ji aliyê bakur de rê ya Amûdê bi tevayî kurd in, rêya Qamişlo ya bakur ew jî wisan, lê rêya Hesîçê Qamişlo ya jêrîn hejmareke mezin li başûrê rê gundên ereban hene.

Di serhildana 12ê adara 2004an de kurdên bajêr ew jî mîna birayên xwe yên başûrê Rojavayê Kurdistanê serî hildan, di encamê de du şehîd û bi dehan birîndar ketin û bi dehan jî girtî hebûn. Mixabin Ereban bi alîkariya hêzên ewlekariyê ziyaneke zor gihandin gelê Kurd, mal û milkên Kurdan talan kirin. Mîna zemanê bav û kalên xwe dest dirêjî dikanên Kurdan kirin, bi milyonan perê sûrî li kurdên sivîl xisar bû.

Navdarên bajêr 
 Seydayê Tîrêj
 Hevrîn Xelef

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Bajarên Sûriyê
Zikê mirov

Zik (bi latînî: abdominis ya abdomen) beşa navîn di laşê mirovan û ajalan bi taybetî. Zika mirov endameke anatomîye ku nav sîng û hestiyê hewzê cî digire. Di zik de kezeb, rûviyên stûr, rûviyên hûr, ûr, her dû gurçik, danzegire, kolon, cecum, ileum, masulkên zik, rastek û zûtik.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zik
Anatomiya lawir
Anatomiya mirov
Anatomiya heywanan
Bêranwenî

Bêranwenî, Bêranwendî yan jî Beyranwendî devokek zaravêye Kurdî yê Lekî ye. Li herêma Loristan, ji aliyê êla Bêranewen ve tê axavtin.

Eşîrên lek
Devokên lekî
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kurmanciya rojava (devok)

Kurmanciya rojava bi komî ji devokên kurmancî yên rojavayê Kurdistanê re tê gotin. Axivên van devokan li Efrînê, Dîlokê, Qiriqxanê, Meraşê, Semsûrê û Melediyê, hin navçeyên Rihayê yên bi navê Pîrsûs, Bêrecûg û Xelfetîyê dimînin. Dîsa devoka Kurdên Anatoliya Navîn dikare ser vê tîpeyê bê jimartin.

Devokên tîpa kurmanciya rojava 
 Sînemilî
 Here-Were
 Efrînkî
 Urfî
 Reşoyî
 Koçgirî
 Dilokî

Devokên kurmancî
Rojavaya Kurdistanê
Bangkok

Bangkok (bi taylandî: Krungthep Mahanakhon [], bi xetê taylandî: กรุงเทพมหานคร ()) paytexe Taylandaya. Li wir nêzîkî 9 milyon kes dijîn.

Nav 
Navî Bangkok bi kurdî gundek di nav çiftelan da ye. Navî fermî yê Bangkok bi zimanê taylandî ev e:
Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit ()

Bi xetê taylandî navî xwe ev e:

กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยามหาดิลก ภพนพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์ มหาสถานอมรพิมาน อวตารสถิต สักกะทัตติยะ วิษณุกรรมประสิทธิ์

Erdnîgarî 
Bangkok di navçeyê demê UTC+7 da ye.

Paytextên Asyayê
Taylenda
Hersîn

Harsîn, navçêyeke Kirmaşanê ye. Gelê navçeyê bi piranî kurdên lek in.

Gelheyê Harsînê nêzîke 60.000a ye pirraniyan wan kurd in (lek). Hinek kakewen jî li başurê Harsînê dijîn. 

Bajarên Kurdistanê
Lekistan
Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Harsînî

Hersînî Devokêkî Kurdî-Lekî ye, li bajarê Hersîn yê Kirmaşan, tê axavtin.

Devokên lekî
Silaxur

Silaxur herêmeke li Başurê kurdistanê ye. bajarên mezine yên vî herêmê Malayîr, Nahavend, Borujird in. 

Gelê Silaxûr anku bi navê wî yê din Lekistan, bi pirî kurdên lekîaxivin, hema kem Acem, Fars, Lor û Sunxur jî li herêma silaxûr jiyan dikin. 

Lekistan
Herêm
Luristan (parêzgeh)
Silaxurî

Silaxûrî devoka Kurdî-lekî ye ku li herêma Silaxûr tê axavtin.

Devokên lekî
Tîroksîn

Tîroksîn (bi îngilîzî thyroxine yan 3:5',3:5' tetraiodthyronine, carna bi kurtî T4 têne nivîsandin), hormoneke gelemper e û bi rola xwe yê fîziyolojî mezin ku di laşê mirov de dilîze gelek girîng e. Tîroksîn ji rijênê zençelokê (rijênê tîroîdê) tê derdan ji xaneyên folîkûler (xaneyên binyatî yan prinsîpal di rijenê tîroîd) bi taybetî.

Tîroksîn ango T4 di xwînê dilive û tê guhestin, ku bi 99.95% ji T4 ku hatiye derkirin bi bingehiyek protîniye. T4 yan tîroksîn bi çalakiyên metabolîkî kontrol dike û pêşketiya fîzîkalî di laşê de.

Biyolojî
Hormon
Radyoya Tehran-Beşa Kurdî

Bi navê "Tehran Kurdish Radiyo" radiyoya dewletê Îranê (I.R.I.B.) weşan bi kurdî dike.
Karbidestên bi nav û bang ên radyoya kurdîya Tehranê ev in; Rehmetî seyîd Ezîz Elewî ( wekî ewil kesê ku li pişka kurmancî dengê wî li radyoyê belav bû), seyîd Celal Nizamî Kurane, rehmetî Xusroxan Şêyxkanlû, seyîd Nizam Nizamî Kurane, rehmetî Emîr Eslan Şêyxkanlû , Mêhriye Sariban û Neşmîl Nizamî.

Girêdanên derve 
 Malpera Tehran Kurdish Radio ya Kurmancî
 Malpera Tehran Kurdish Radio ya Soranî

Radyoya kurdî
Rijênê lîkê

Rijenên lîkê, lîkerijên ,rijênên tûkê, rijênên xweziyê (bi îngilîzî salivary glands; bi latînî glandulae salivariae).

Gelek rijên di lînceperdeya dev û ziman de cih bûne û rojê bi qasî 1-1,5 lître lîk (tûk) berhem dikin û der didin nava dev. Ji ber derdana lîkê devê mirov tu car zuha nabe. Bi taybet dema xwarin û cûtinê, derdana lîkê jî zêdetir dibe. Lîk xurekan nerm dike û herisa kîmyayî ya xurekên karbohîdradî dide destpêkirin. Her çiqas di devê mirov de gelek rijênên lîkê hebin jî ji wan sê cot hê pirtir bi bandor in. 

Rijênên binguh (Parotid glands): Ev cota rijên li nezikê binê guhê rast û çepê de cih digire. Rijên  bi navbeynkariya coga parotîdê  derdanên xwe dirijînên nava dev. Serê coga parotîde ji rijênan heta nêzikê diranê kursî yê duyem dirêj dibe.

Rijênên binziman: (Sublingual glands): Di binê ziman de cih bûne. Lîkê der didin nav dev. Derdana lîkê li gor rijênên din hindik e.

Rijênên çena jêrîn (submandibular glands): Ev rijên li aliyê jerê dev de cih bûne. Lîkê bi navbeynkariya cogan der dide nav dev.

Erk û pêkhateya lîkê 

%95.5 ê lîkê av e.  Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma amîlaz, enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), dijetena A heye. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Enzîma amîlaz xurekên karbohîdradî diherisînê, dike karbohîdradên hûriktir . Lînc xurekan nerm dike, daqurtîna xurek hêsantir dibe. Herwisa ji ber lîncê, xurek bi hêsanî di nav coga herisê de xij dibe. Iyonên fosfat û bîkarbonat pileya pH ya dev rêk dixin. Pileya asayî ya pH ya dev 6.35- 6.85 e. Ango nêzikê pileya nêtar e (pH = 7). Dijetena A û enzîma lîzozîm li dij hokarên nexweşiyê bergiriya giştî dabîn dikin.

Rêkxistina derdana lîkê 
 
Rijênên lîkê her dem bi heman rêjeyê lîk berhem nakin û dernadin. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî ( autonomic nervous system) ve tê rêkxistin. Gava di dev de xurek tune be, sîstema sîmpasawî ya koendama demara xoyî derdana lîkê kêm dike. Bi cûyîna xurekan, an jî ji ber bihna xurekan îcar sîstema parasîmpasawî ya koendama demar a xoyî çalak dibe. Sîstema parasîmpasawî bandor li ser rijênên lîkê dike, rijên lîk berhem dikin û der didin. Piraniya lîkê di rûviyan de cardin tê mijandin û tevlê xwînê dibe.

Çavkanî 
 

Sîstema eksokrîn
Sîstema hezmê
Anatomiya ser û stûyê
Anatomiya mirov
Iota

Iota (herfa mezin Ι, herfa biçûk ι) tîpa nehem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî i yan y ye.

Tîpên yewnanî
Kapa

Kapa (carina wek kappa tê nivîsandin, herfa mezîn Κ, herfa biçûk κ) tîpa dehem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî k ye.

Tîpên yewnanî
Lamda

Lamda (bi yewnanî ; bi herfê mezin Λ, bi herfê biçûk λ) herfê yazdem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî l ye.

Tîpên yewnanî
Mu

Mu (bi herfê mezin Μ, bi herfê biçûk µ) herfê danzdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî m ye.

Tîpên yewnanî
Nu

Nu (bi herfê mezin Ν, bi herfê biçûk ν) herfê sêzdehem yê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî n ye.

Tîpên yewnanî
Ksî

Ksî (bi herfê mezin Ξ, bi herfê biçûk ξ) herfê çardehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî ks ye.

Tîpên yewnanî
Zimanê baskî

Baskî (bi baskî euskara), zimanê zêdeyî milyon mirovan e, li navçeyeke di navbera Spanya û Fransayê de ya bi navê Welatê Baskî (Euskal Herria), anku li herêma xweser a Baskî (Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) û ya Navarra (Navarra-Nafarroa) li Spanyayê û herêmên (Labourd-Lapurdi, Soule-Zuberoa, Basse-Navarre - Behe-Nafarroa) li Fransayê.

Zaravayên baskî 
Zimanê baskî ji şeş zaravayan pêk tê

 Zaravayê Bizkaiayê (Bizkaiera)
 Zaravayê Gipuzkoayê (Gipuzkera)
 Zaravayê Jêr-Nafarroayê (Behe-nafarrera)
 Zaravayê Nafarro-Lapurdiyê (Nafar-lapurtera)
 Zaravayê Rojhilatê Nafarroayê (Ekialdeko Nafarrera)
 Zaravayê Zuberoyê (Zuberera)

Zimanê baskî yê yekgirtî Euskara Batua ye û wekî kurdî zimanekî ergatîv e.

Ferhengoka baskî û kurmancî

Girêdanên derve 

 Euskaltzaindia
 Dîroka zimanê baskî

Ziman
Welatê Baskî
Madrîd

Madrîd (), paytext û bajarê herî qerebalix ê Spanyayê ye ku nifûsa herêma bajarî bi qasî 3.6 milyon kes û nifûsa herêmê metropolê bi qasî 6.7 milyon kes e. Bajar duyem bajarê herî mezin ê Yekîtiya Ewropayê ye û duyem qada herî mezin a metropolê ya yek-navendî yê Yekitiya Ewropayê ye. Qada şaredariyê bajar 604,3 km² (çargoşe) rûerd werdigire.

Madrîd li ser peravên Çemê Manzanaresê li beşa navendî ya Nîvgirava Îberî hatiye avakirin. Bajêr hem paytexta Spanyayê (ji sala 1561an vir ve hema bêje bê navber) hem jî paytexta civaka xweser a derdora Madrîdê ye (ji sala 1983an vir ve) ku bajar navenda siyasî, aborî û çandî ya Spanyayê ye. Bajar li ser deştek bilind bi qasî 300 km dûrî deryayê hatiye avakirin. Avhewaya Madrîdê bi havînan germ e û bi zivistanan jî hewayeke hênik li bajarê heye.

Bi kombûna bajarî giran a di Yekîtiya Ewropayê de bajêr bûye xwediyê duyem mezintirîn Dahata Berhema Navxweyî ya Welat (GDP) e û bajêr di warê siyaset, perwerde, şahî, jîngeh, medya, moda, zanist, çand û huner de bandor li statuya bajarên mezin ên cîhanî dike. Ji ber hilberîna aborî, standarda jiyanê ya bilind û mezinahiya bazarê, Madrîd wekî navenda darayî ya sereke û navenda aborî ya sereke ya Nîvgirava Îberî û navenda Ewropaya Başûr tê dîtin. Navçeya metropolê mazûvaniya pargîdaniyên mezin ên Spanî yên wekî Telefónica, Iberia, BBVA û FCCyê dike. Madrîd piraniya karûbarên banqe yên li welat berhev dike û bajarê spanîaxiv e ku mezintirîn websîteyên înternetê çêdike. Di navbera 500 bajarên cîhanê (2022-2023) de di analîstên salane de di Îndeksa Bajarên Nûjenî de ku ji aliyê 2ThinkNow ve hatiye weşandin, ji bo nûjeniyê, Madrîd li cîhanê di rêza 19em de û li Ewropayê di rêza 7em de di lîsteyê de cih girtiye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanen derve 

Herêmên Spanyayê
Bajarên Spanyayê
Galîçî

Galîçî, navçeya Galîçî an Galîçiya, herêmeke dîrokî ya di navbera Polonya û Ukraynayê de ye.

Herêm
Herêmên dabeşkirî
Herêmên Ewropayê
Pîrenê

Pîrenê an jî çiyayên Pîrenêyê (spanî: Pirineos; fransî: Pyrénées; katalanî: Pirineus; baskî: Pirinioak) çiyayê mezin yê Ewropaya başur û sînorê Fransa û Spanya dişanîn. Ev zincîreçiya 430 km dirêj e.

Cihên xwexijkirina li ser berfê (skî) li çiyayên Pîrenêyê 
 Arette
 Astún
 Artouste
 Ax-les-Thermes
 Baquèira-Beret
 Bareges-La Mongie (Tourmalet)
 Bourg-d'Oueil
 Cauterets
 Candanchú
 Cerler
 Espot Esquí
 Font-Romeu

Spanya
Tora çav(Retina)

Tora çav, (bi Îngilîzî: retina) qateke hunduriye tenike ji şaneyên rehî (neural cells) ku paşiya gollê çav li ba movikdaran (vertebrates) û hinek cure ji kîfalopodan (wek ajalê heştpê "octopus"). Erka tora çav li cem mirov wek mînak wek erka filmê di kamera (camera) de ye ku şaneyên ronahiyê weke rods (çoçikan)ji bo dîtnin di şevê û mexrûtan(cones) ji bo dîtinê rojê û rengan(colours )tê de heye.Tora çav tirêjên ronayî transforme nîşanên rehî dike ku bi riya demarê dîtnî (rehê optîk) diçe ciyên navende di mêjî de.

Anatomî
Çanda tazîtiyê

Çanda tazîtiyê, çanda bêciliyê, naturîzm, nudîzm, awayekî jiyanê yê hevdudîtinê yê azad û bê cil û bê seks e û tevgera çandî ye ku vî awayê jiyanê diparêze. 

Çanda tazîtiyê di nîva didiwan ji sedsala bîstan li Amerîka û Ewropayê dest pê kir nav civaka xort û keçikan, ji ber ku antropolog (zaniyarên zanista resena mirovan) gotin ku mirov ji kevnî bêcil jiyane xwe berdweam dikir û rewşeke gelek tendirustî ye.

Dîrok 
Tazîbûn ji aliyê gelek çandan û di hemû serdeman de bi şêweyên cihêreng hatiye kirin. Di civaka rojavayî ya nûjen de, tazîbûna civakî bi piranî di şert û mercên şûştinê, melevaniyê û saunayê de, çi di komên yek-cinsê de, çi di nav malbatê de, an jî bi hevalên hevcinsî re, tê dîtin, lê di dirêjahiya dîrokê de û di gelek çandên tropîkal ên hemdem de, tazîbûn tê dîtin. norm li gelek bûyer û pêşbirkên werzîşê. Yekem bikaranîna peyva "Naturisme" Peyv cara yekem di sala 1778 de hate bikar anîn. Belçîkî Jean Baptiste Luc Planchon (1734-1781) ev têgîn ji bo parêzvaniya tazîbûnê wekî rêyek ji bo baştirkirina paqijî an başbûnê bikar anî.    Klûba herî kevn a nudîstan di sala 1891 de li Hindistanê hate damezrandin. Biratiya pêbaweriya tazî ji hêla Charles Edward Gordon Crawford, dadwerê navçeya karûbarê sivîl a Bombay ve hate damezrandin.

Çavkanî 

Çand
Teoriyên civakî
Binçande
Bextiyarî

Bextiyarî an jî loriya bextiyarî zaravayê xelkê bextiyaran e. Xelkê bextiyar li ser hisaba xelkê lor e ku jê re lorên mezin tê gotin û li başûrê rojavayê Îranê dijîn. Her wisa gelek peyvên bextiyarî dişibin peyvên kurdî.

Li gor Şerefxanê Bidlîsî ku di pirtûka xwe ya Şerefname de nivisîye Bextiyariyan yek ji hozên/êlên rûniştiyên Çiyayê Simaqê, Kurdistan bûn ku koçê Luristan (erdnîgarî)ê  bûne ye. 

Dîroknasê Osmanî Ahmed Cevdet Paşa Pirtûka xwe ya bi nav “Tarih-i Cevdet = Dîroka Cevdet Paşa” wiha dibêje:

“Lur, Bextiyarî, Guran/Goranî û Lak/Lek bi eslê xwe ve kurd in û ji heman rehê tên.  Her wiha di her yekê de binekomên wan hene”.

Hindek peyvên bextiyarî 
bava (bapîr)
dede (xwûşk)
da (da, dayik)Şerefxanê Bidlîsî
bûh, bû (bab, bav)
geh geh (bra)
kor (kur, lawik)
dor, doxter (dot, keçik)
botî (xalet, xaltî)
kîçî (mam, ap)
tata za (kurmam, kurap)
xwarza (xwarza)
homrîş (hevling)
coveh (cil, qemîs)
şovlar (şelwar, şel)
be der (derve)
hevş (hewş)
berd (ber, kevir)
keto, sey, seyu (se, kûçik)
golû (pişîk, pisîk)
hêrs (hêsir, rondik)
çêkê, kêçe (çen, çene)
bêq (beq)
gadîn (dûpişk)
gêrgîrak (gumgumok)
xalo, xolo (xal)
sevz (kesk, sewz)
kêlvon (qehweyî)
bînovş (binefş)
sohr (sor, sohr)
esepîd (sipî)
şêh (reş)

Çavkanî

Bîbliyografî
Digard, Jean-Pierre (1981). Techniques des nomades baxtyâri d'Iran. Cambridge University Press, Cambridge - Editions de la Maison des sciences de l'homme, Parîs.

Girêdanên derve 
Malpera Bextîyaran 
Ji bo wateyên peyvan : https://ku.wiktionary.org/wiki/Destp%C3%AAk

Zaravayên lurî
Nasir Pûrpîrar

Nasir Pûrpîrar (farisî: ناصر پورپیرار) mêjûnas, dîroknas û nûserêkî nawdar û hawçerxî Erebe Îranî ye. Li zincîre kitêbe rexnegirane mêjuyiyekanî da gelêk razî mêjûnase biyanî u herweha êraniyekanî bo drûst kirdinî mêjuwiyekî saxte bo farsekan dirkand u êstaş bew hoyewe le layen farse şovîniyekanewe be deyan car hereşey kuştinî lêkirawe.

Girêdanên derve 
 webloga Nasir Pûrpîrar  

Nivîskar
Dîroknas

Jidayikbûn 1940î
Mirin 2015
Kelhûr

Kelhûr anku Kelhor navê êleke kurda ye. Kelhûr li herêmên Îlam û Gûran dijîn û bêguman êla gelê kurd a herî mezin e. Ev serzaravayek kurdî ya taybet a ku navê xwe ji vê êlê girtiye diaxivin, bele hin şaxên kelhûran li Kalhor û Lekistanê hene, evan lekî û Kurdi (bextiyarî) diaxivin.

Nav 
Di derbarê etîmolojiya navê kelhûran de heya îroj du hev teorî têne niqaş kirin. Yek ji wanan gelekî mîstîkî ye û ji Şerefnameyê hatiye girtin. Gorî mîr Şerefxan navê kelhûr ji  keyayên hûriyan  ango  yên ku ji hûriyan/milyaketan mane hatiye afirandin. Bavê kurdolojiya nûjen Mînorsky dibê gengaz e ku navê kelhûran ji  kelxwar , ango  yên ku gamêşan dixwîn  bê.

Dîrok

Kelhûr û eşîrtiya li Kurdistanê

Kelhûr di çanda kurdî de

Navdarên Kelhûran

Çavkanî 

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Dilxêrî (eşîr)

Dilxêrî eşîreke li herêma Serhedê ye. Dilxêriyan niha li Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li Farqînê dijîn.

Nav 
Dibe ku navê dilxêriyan ji dil-xêrî, ango yê dilxwaz, ê xêrxwaz an jî heceya -xêr bi rêya asîmilasyona dengî ji peyva farisî ya har hatibe hole.

Dîrok 
Şerefxan Dilxêriyan li ser êla Farqînê, eşirên ku li mîrgeha Silêmaniyan de jiyabûne jimartiye. Ev heşt eşîr darê pişta mîrgeha Silêmanî bûne. Dîsa gorî Şerefxan yek ji wan, eşîra Besiyan, li pêyê aẍayê xwe Şahsiwar ve koçberê Bazîdê bûne. Herwiha dilxêrî jî li deşta Bazîdê hene, belê mixabe naye zanîn ku wana di kîjan demê de li vê derê bicîhbûne. Her çibe jî destpêka belavbûna dilxêriyan li herêma Serhedê li Bazîdê ye. Dîroka wan a devkî peywendiyek bi Cemaldînan re didamezirîne. Di lîsteya êl û eşîrên kurdan a Mele Mehmûdê Bazîdî de ev eşîr jî qebîleke êla Zîlan, bi 80 konan ve li Bazîdê tê binavkirin.

Belavbûn 
Bilî 10-15 gundên li Bazîdê dilxêrî îroyî bi pirranî li Dîxorê û Zarûşadê dijîn. Dîsa di şerê cîhanê yê yekem de hin malbatên wan reviyane Xinûsê û Qereyaziyê. Dilxêriyên li Kopê û Mûşê dibe ku rasterast ji Farqînê koçberê van deveran bûne.

Navdar 
 Mistefa Kewê

Çavkanî 

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Bacelanî

Bacelanî an Bacilan êleka li herêmên Behdînan, Gûran û Lekistan e. 
Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn. Navê Bacelanî bi kurdî tê wateya cîhê, warê bazan (teyr)(baz + îlan).

Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan 
 Cûmur
 Qazanoxlî
 Şîravend
 Hajîler Ẍeribavend
 Dendavend

Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li Lekistanê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên Lurî û Lekî axiv hene.

Eşîrên Bacelanî li Lekistanê 
 Segvend
 Dêlvend
 Yarihmedî
 Rivan
 Qeydrihmedî

Ziman û Ol 
Ji devoka êla bacelan re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe şebekî û kendûlî. Bacelaniyên li Lekistan bi Lekî an jî Lurî diaxivin. Bacelan li hin herêman sunî, li hinekan jî şiî an jî yarsanî ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li behdînan şebekî û becwanî, mezhebeke ẍulatî ya şiîtiye dihabînin.

Çavkanî 

Eşîrên lek
Devokên hewramî
Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Babacanî

Babacanî navê hozeke li Goran e.

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kremlîn

Kremlîn (bi rûsî: Кремль, Kreml ya ku tê wateya "kelh", "birc", "qesr") li Rûsyayê ji bo navenda bajarên kevin, yên di nava kelhê de ne tê gotin. Kremlîna herî navdar jî ya Moskowê ye. 

Kesra Kremlîn ya Moskowê, berî şoreşê cihê Çarên Rûsyayê bû. Bilindayiya wî ji çemê Moskowê 40 m ye li ser 28 hektaran hatiye avakirin, bircên ku qesrê dorpêç dikin 2 km ye û bilindahiya wan 20 m ye. Bi slavî krem tê wateya qesra ji kevirên xîç hatî avakirin . Avayiya herî kevin ya Kremlîna Moskowê Dêra Spas na Boru ye.

Dîrok 
Di sedsala 15an de avahiyek bi tarzê mîmariya îtalyan qesreke nû hate avakirin. 
Di sala 1487an de qesra Beklemîşhev, di 1490î de qesra Borovîtskaya, deriyên Ezîz Nîkola û Ezîz Flor jî lê hatin zêdekirin. Di dema Îvanê seyem de çend katedralên din jî lê hatin zêdekirin. Avahiyên dînî bi awayê bîzansî hatine avakirin û yên din jî di bin bandora mîmariya îtalî de mane.  

Piştî 1527an guhartinên herî girîng, ji aliyê endezyarên alman, îngilîz û holendî ve hatine kirin. Çana herî mezin ya dinyayê Çana Çar Kolokol ku giraniya wê 218 ton e li Kremlîna Moskowê ye. Îro Kremlîn semboleke Rûsyayê ye.

Wêne 

Mosko
Avahiya dîrokî
Sencabî

Sencabî anku Sincawî êleke li herêma Gûran û Hawraman e. Ji devoka kû vê êlê re jî Sencabî tê gotin û li ser zaravayên kelhurî tê jimartin.

Devokên kelhûrî
Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Hewramiya textî

Hewramiya textî li Hawramanê-text li herêma Hawraman, a ku dikevê nava sînorê Îranê de, tê axavtin. Devokek zaravaya Kurdî ya Hewramî ye.

Devokên hewramî
Pehlevenkî

Pehlevenkî li Gorî Zimannase Kurd Prof. Dr. Mehrdad R. Izady tipek di nav Zimanê kurdî ye,  Zaravêye kurdî ê; Kirmanckî, Hewramî û Lekî nav wî tipen da ne.

Zimanê kurdî
Borîs Yeltsîn

Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn (bi rûsî: Борис Николаевич Ельцин, Boris Nikolayevich Yeltsin), li 1ê sibatê sala 1931î li bajarê Bûtkayê ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên 1991 û 1999an serokdewletiya Federasyona Rûsyayê kir. Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li Moskova|Moskovayê piştî krîza dil jiyana xwe li dest da.

Serokdewletên Rûsyayê

Jidayikbûn 1931
Mirin 2007
Katedrala Notre Dame ya Parîsê

Katedrala Notre Dame ya Parîsê an jî bi kurtî Notre Dame (), katedraleke katolîk a Parîsê ye.

Ev katedral, ne dêra herî mezin ya Fransayê ye, lê bê guman yek ji girîngtirîn avahiyên gotîk e. Ev berhema navdar û dîrokî li anîşkeke girava Cité ku navenda bajarê kevin ê Parisê ye hatiye avakirin. Notre Dame wek navenda Parîsê "Noqta Sifirê" tê zanîn .

Binyata Katedralê di sala 1163'an de destpê kiriye, lê bi tevahî di sala 1345'an qediyaye.

Kronolojiya avahiyê 
 1160 Maurice de Sully (Metranê Parîsê), fermana xerakirina katedrala orjînal da.
 1163 Bingeha avahiya Notre Dame de Paris destpê kir.
 1182 Apse û beşa koroyê hate çêkirin.
 1196 Metran Maurice de Sully mir.
 di derdora 1200'î Dest bi çêkirina berê rojava yê avahiyê hate kirin.
 1208 Metran Eudes de Sully mir. Qubeyên navenda Katedralê gihana xilasekê.
 1225 Çêkirina berê rojava bidawî bû.
 1250 Barûyên rojava û şibakeya bakur a gulî bidawî bû.
 di derdora 1245–1260'î Transeptên katedralê bi şêweye Rayonnant ji aliyê Jean de Chelles û Pierre de Montreuil ve hatin çêkirin.
 1250–1345 Beşên mayî bidawî bûn.

Şewata 15ê Nîsana 2019an 
Şewatek di Katedrala Notre Dame ya Parîsê da 15ê Nîsana 2019an da, demjimêr derdora 18:30 danê êvarê derket. Di şewatê de tevahiya banîya Katedrala hilweşiya û birca wê hilweşiya.  Nêzîkî 500 agirkuj, piştî 8.5 demjimêran agir temirandin. Di nav 48 demjimêranda de, ji bo nûvekirina Katedrala Notre Dame 1 mîlyar Euro hate komkirin. Piştî civîna Encûmena Wezîran ku bi serokatiya Serokwezîrê Fransayê Emmanuel Macron pêk hat, qanûnek ku ji bo sererastkirina Katedrala Notre Dame hate amadekirin. Li gorî daxuyaniyê, sererastkirin tê payîn ku di 5 salan de bidawî bibe .

Hinek agahiyên Katedralê 

 Zangoça li barûya başûr a bi navê "Emmanuel" 13 ton e.
 Tê gotin ku hinga ku zangoça Emmanuel di sala 1631'an de hatiye çêkirin, pîrekan cewherên xwe tevlî hesin kirine, lewma rengê wê wisa xuya dike.
 Quba katedralê 34 metre bilind e.
 Her barûya li aliyê rojava 69 metre bilind e.
 Di barûya zangoçê de bi tevahî 422 pêpelûk hene ku çiqas diçin teng dibin.

Galerî

Çavkanî 

Parîs
Avahiya dîrokî
Dêr
Valensiya (herêm)

Valensiya yan Herêma Valensiyayê (bi ketelanî-valensî: Comunitat Valenciana, spanî: Comunidad Valenciana) herêmeke xweser a Spanyayê ye. Bi ketelanî-valensî mirov jê re jî dibêje País Valencià, ango Welatê Valensî. 

Paytexta wê Valensiya (València) ye.

Bajêrvaniyên Valensiyayê 

Spanya
Abdullah Gül

Abdullah Gül (bilêvkirina bi kurdî: Ebdullah Gul, z. 29ê çiriya pêşîn, 1950 li Qeyserî) siyasetmedar û  11emîn serokkomarê Tirkiyeyê bû.

Jînenîgarî 

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Qeyseriyê, li zanîngeha Stembolê, fakûlteya aborîzaniyê perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê perwerdeya xwe ya bilind jî dike û wekî doçent li zanîngeha Sakarya, beşa endazyariya endustriyê de dersdariyê dike.

Di ciwaniya xwe de di nava refên MTTB a ku xwedî nêrînên tirkperwer û îslamîst bûyî, têkoşîn dike. Di nava salên 1983-1991ê de wekî pisporekî aboriyê li Bankaya bipêşxistina Îslamî dixebite. Sala 1991ê wekî parlamenterekî Refah Partisi dikeve parlamena Tirkiyeyê. Sala 1993an dibe cihgirê serokê partiya xwe. Di hilbijartinên giştî yên sala 1995an de bo cara duyem dikeve parlamenê. Di hikûmeta koalîsyonê ya Refah Partisi - Doğru Yol Partisi de wezîrtiya dûgelê û berdevkiya hikûmetê dike. Bi girtina partiya wê îcar derbasî Fazilet Partisi dibe. Li dijî wî gelek dozên ku wî perê dewletê xwarine tên vekirin. Di dozekê de biryara ji şûnve-girtina pereyan lê tê birrîn û ew jî dide.

Bi girtina Fazilet Partisi îcar jiyana wî ya di nava refên Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) de destpêdike. Ew yek ji damezrênerên vê partiyê ye. Di hilbijartinên 3ê çiriya paşîn a 2002an de bo cara sêyemîn dikeve parlamena Tirkan. Di hikûmeta partiya AK de wezîrtiya derveyî û cihgiriya serokwezîr dike.

Di hilbijartinên 28ê tebaxa 2007an de bûye 11emîn serokkomarê Komara Tirkiyê. Sala 1980î de evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.

Çavkanî

Girêdane dervê 

Abdullah Gül Official

Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Kesên ji Qeyseriyê
Mêr
Jidayikbûn 1950
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Gûran (herêm)

Gûran anku Goran navê herêmeke li navînê Kurdistanê ye. Ev herêm ji mintiqa navbera Xaneqîn, Serpul-e Zihow û Çîyayen Hawraman tê hev.

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Memik

Di laşkelêşiyê da, memik anko guhan, yek ji endamên lawirên memikdaran e ko di mêyan de ji bo zadpêdana zarokan şîrî çêdikin.

 Anatomî
William Harvey

William Harvey (Wîlyam Harvey, 1578-1657) pizişk û zanistvanê Înglîz ko gera xwînê û dewrê dilî di wê da vedîtî. Bi vê vedîtinê, bingehê erkzanist anko fîzyolojîyê hat damezrandin. 

Mêr
Jidayikbûn 1578
Mirin 1657
Qarsendî

Qarsendî (, ) navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye. Nifûsa xwe 23.579 (2000) e. Bi 100 km'yî dûrî Edeneyê ye. 4 tax û 27 gundên Qarsendiyê hene.

Çavkanî 

Qarsendî
Navçeyên Edeneyê
Kendûlî

Kendûlî an Kendûleyi devoka Hewramî ya li dedora bajarokê Kendûl li bakurê kirmaşanê tê axavtin e.

Devokên hewramî
Kendul

Kendûl bajarokek li bakurê bajarê Kirmaşanê ye. Gelê kendûl bi piraniya xwe kurdên Hewramîaxav in.

Bajarên Kurdistanê
Perêwend

Perêwend an Payrawenî êleke li herêma kirmaşanê ye. Ji devoka vê êlê re, a ku li ser lekî tê jimartin, Perêwendî tê gotin. Navê eşîrê Payrewan e. Li derdora Çiyayên Neraman, Paraw û Bêstûn dijîn.

Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Eşîrên lek
Xaneqînî

Xaneqînî navê xelkê Xaneqînê ye û devoka kelhûrî ya ku li Xaneqînê xeber didin.

Devokên kelhûrî
Xewend

Xewend qebîleke li Enqere/Haymanaê ye, bi devokekê Lekî bi navê Şêx bizinkî diaxivin.

Şêxbizinî
Kirmaşanî

Kirmaşanî zarava sereke ya Kurdiya başûrî.  kesekî ku xelkê Kirmaşanê ye û bi zaravaya Kirmaşanî diaxive.
Nifûsa gelê ku vî zaravayê diaxive nêzî 2 milyon e (an jî zêdetir). Hûn dikarin nifusa hereme Kirmaşanê û derdora vê bajarê binêrin.

Girêdanên derve 

Zaravayên kurdî
Şikakî (devok)

Şikakî devoka kurmancî ya ku ji aliyê êla Şikakî ve tê axavtin e. Ev devok li herêmên navbera Gola Urmiyê, Şemdînan, Miksê û Behdînan belavî ye. Pêwist e ku Şikakî bi devoka êla hevnav a li Dêrsimê (Şavak/Şikak) ve neyê tevlihevkirin.

Çavkanî 
 Delmar Thomas C. Stawart: Shakaki Dialect. Dicho, 2012.

 

Devokên kurmancî
Şikak

Şikak navê êleka kurdan e. Bi piranî li Deşta Urmiyeyê dijîn.

Şikak eşîreke pir mezin e. li rojhilata Kurdistanê Di navçeyên Mirgewer, Tirgewer, Soma Biradost, Şipîran, Nazlû, Enzel û Salmasê dijîn û li rojava li devera Şerran a Afrînê 37 gundên Şikak hene. Vê eşîrê di dîroka Kurdan da jî rolekî pir girîng heye. Simko Şikak yek ji wan kesane ku navê şikakan bi wî tê nas kirin. 
Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîreta Kelhûr (li herêma Kirmaşan), ‎mezintirîn eşîreta vê para axa Kurdistanê ye ku di dema desthilatdariya Qacarî ‎û Pehlewiyan de li Îran û Kurdistanê xwedî rolekî aktîv yê siyasî bûne.     

Êla Şikak ji du tîreyan (Kardarî û Ebduyî) pêk tê:
Tîreya Kardarî ji deh şaxan pêk tê: ‎‎Fenekî, Mamedî, Nîsanî, Delan (Delanî an jî Delî), Xidirî, Botan, Hinare, Pisaxa, ‎Gewirik û Xelûfan.
Tîreya Ebduyî jî ji neh şaxan jêre pêk tê: Kizinî, Keçelî, Pisaxa (eşîra Simkoyê Şikak), Etmanî, Çerkoyî, Mendolekî, ‎Neimetî, Êverî û Şekerî. Zarava Şikakan nêztirîn zarav bi zarava fermî ya Kurmancî ye. Li ser înternet ê bi shekak, shakak, şikak, shikak, شکاک, شقاق, tê dîtin. 
Pirraniya tîreyên şikakan bawerin ku di sedsala 17 de ji aliyê cizîrê ve koçî Îranê kirine.

Mijarên têkildar 
 Şavak

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://sekakan.wordpress.com/

Ûrmiye
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Eşîrên Rojavaya Kurdistanê

Şirnex
Cemaldînî (eşîr)

Cemaldînî an Cemdanî eşîreke Kurdên li  Serhedê û Wêranşarê ye. Cemaldînî li Serhedê xwe li ser êla Zîlan dijmerin. Niha li Erzîromê, Mûşê, Qersê, Erdêxanê û Agirî biwar in. Li Wêranşarê wek Cemdanî jî têne binavkirin û yek ji eşîrên mezin ên herêmê ne. Şaxeke Cemaldînên a biçûk li devera Colemêrg bi cîhe. Gorî dîroka devkî koka Cemaldînînên û Celaliyan yek e. Tê gotin ku Cemal û Celal du bira bûne, yek ji wanan bapîrê êla Celaliyan yek jî yê eşîra Cemaldînî ye. Belê dibe ku navê wan herdu koman piştî belavbûna Îslamê li termînolojiya wê hatibe lêanîn. Li Colemêrgê  Cemdanî  navê şarekî qirikan e. Di derheqê navê Celaliyan de çend tezê din jî hene, belê tê xuyandin ku Celalî navekî kevn di nava êlên Kurdên de ye. Dibe ku pêwendiyeke etîmolojî ya vî navê bi navê wek Gîlû, Celalawenî, Gelalî ( li Hewlêrê ) hebe. Cemaldînan her çiqasî li hemu deverên Kurdistanê belav bûbe ji bi pirani li herema serhedê dijin. Civata wan a li heremê ji 5 şaxan pêk tê.
Silêmanka,Serqotka,Dêlbioka,Nefoya u Kirdasiyan. Ev şaxa dawin ( Kirdasiyan) li gor saloxdanan ji bo kesên paşê bunê endamê vê eşirê ne.Niştecîh buyîna wan a li herema serhedê teqez nayê zanîn. Di Çend berhemên ji dîroka Osmaniyan mayînê de behsa wan bêne kirinê jî.Ev berhem ne pir kevnarin.Li gor dîroka gelerî Rewan,Qers u hawirdora wê niştimana wan a bingehîn bû ye. Deşta Çiyayê Elegezê wek zozana bikardanîn û navçeyên din jî wek germiyana.Piştî Şerê Cîhanê Yekemîn ewan ji wek endamên vê cografyaya dîroka wê bi êş, elem u kocberiyê hatiyê avakirin dikevin rêya cîh u waran kes ji nizanê ev kocberiya wan a dawîn ya çendîn e.Ev bûyer li heremê wek 'Çaxa Rev u Bezê tê binavkirin u li pey xwe tu bîranîneke xweş a hejayî gotinê nehîştiye.

Berekên (bav) eşîra Cemaldînî 

 Kirdasî

 Serqotkî

 Mûska

 Temoya

 Ebasya

 Delbihokî

 Osika

 Ezemya

 Heydoya

 Hesenya

 Guriya

 Silêmankî

 Bille

 Siwêdî

 Nefoya

 Eloya

 Heydoda

Herêmen ku le dijîn 

Berekên Kirdasî, Silêmankî, Bille, Mûskî û Delbihokî li Serhedê, yên din herêmên li jêrê li devdora Amed û Rihayê dijîn.

Rewandina kesên Cemaldîniyan 

Ermeniyên ku ji kumkujiya romiyan xelas bûn û hatine Rewanê, heyfa xwe ji kurdên misilman ên herêmê hildidan. Şevê di ser çend gundan de digirtin û ew dikuştin. Di sala 1918an de eşîra Rewanê a herî mezin Redkî biryara koçê da û derbasî vî aliyê çemê Erez bû. Bi dû wan re hemû kurdên misilman ji herêmê koç kirin. Dema ku Cemaldîna li Rewanê bûn Hesoyê Kirdasî serokatiya êlê dikir. 
Eşîrên Bakurê Kurdistanê

Çavkanî
Şarîkurd

Şarîkurd an Şarêkurd an Dehkardu an Dehkurd (bi inglîzî: “Shahr-e Kord” an “Shahrekord” an “Shahr Kord”; bi farisî: شهركرد‎ “Shāhrekord” an دهكرد‎ “Dehkord”) paytexta perêzgeha Çarmihal û Bextiyarî li Îranê ye, gelê wî şehrî bi piranî Lur in, Kurd û fars jî hene.

Dehkord di nivîsarên dîrokî de kêmtir tê gotin; Agahdariya rastîn li ser çêbûn û avabûna Dehkord û taybetmendiyên civakî û aborî yên niştecihên yekem ên vê wargehê nayê zanîn. Bi berçavgirtina ciyê xwezayî yê herêmê û mêrgê başûrê deşta Dehkord, meriv dikare texmîn bike ku ew bi giranî bi xwedîkirina ajalan re mijûl bûne. Ev bajarê ku berê jê re digotin Dehkord, tê bi wateya “Gundê Kurdan”.

Berî êrişa Ereban a ser Iranê (welatê yekbûyî yê Irana Mezin), hemî koçer bi gelemperî "Kurd" dihatin hesibandin, bêyî cûdahî, ziman û nijad.

Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.

Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.

Di pirtûka (erdnîgariya temam a Iran) de li ser nijada mirovan û niştecihbûna li vê deverê, wiha hatiye nivîsandin: "Mirovên vê deverê koçberên Eşîrên Kurdên Kirmaşan bûn ku ji bo sewalkarî û xwedîkirina ajalan koçberî vî parêzgeh bûn û li deşta kesk dijiyan.

Etîmolojî 
Di demên kevnar de ji Şarêkurd re digotin Dehkurd. Di 6ê September 1935  de navê wî guherî û bo Şarêkurd ku hemwate ya Bajarê Kurd e.

Peyva "دهكرد‎ = Dehkord" ji du beşan pêk tê, "ده = Deh" + "كرد = Kord". û tê bi wateya "Gundê Kurd".

Di "Zubdet el-Tewarîx" de dibêje "Li wê derê gundek heye —Dehkord— ku Kurd lê dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê gotin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Kurdistanê
Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
Şahrî-kurdî

Şahrî-kurdî navê devokeke lorî ye ku li Şarî-kurd tê axavtinê ye.

Devokên lurî
Metan

Metan, gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî û karbonhîdrojenekî tewrî asan e, direfşê xwe CH4 e.

Dîrok 
Metan di sala 1667 ji Thomas Shirley hate dîtin. 1772 Joseph Priestley têderxist, ku Metan çêdibe wextê tiştek digemire. Marcellin Berthelot di sala 1856 carê yekemîn Metan ji Karbondîsulfîd û Kukurdhîdrojen çêkir.

Bi tevayî 
Metan gazeke ê ji bê siviktire çunkî tîrbûnê xwe ji ê bê çûçiktir e. Ji bo wê jî ev gaza di cîhanê da pir li ezmên heye. Metan kane bişewte û bi alafekî hişîn dişewte. Metan di avê da hema tewr nahele, lê ew di Êtanol û Dîêthylêter da pir baş dihele.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Alkan
Zû dişewte
Sotemenî