nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Trenton, Nû Jersey

Trenton paytextê federedewleta DYAyê Nû Jersey e. Gelheya wê 84.834 kes e (2005).

Erdnîgarî 

Bajar di parêzgeha Mercer County de ye. Koordînatên wê yên erdnîgarî: 40,22 Grad Bakur û 74,76 Grad Rojava.

Dîrok 

Di sala 1714'î de karsazeke Îngîlîz bi navê William Trent herêm kirriye û destpêka avabûnê jî wiha destpêkiriye. Di sala 1790'î de bûye paytext.

Navdarên bajar 

 Mitch Albom, Rojnamevanê werzişê, nivîskar
 Samuel Alito, Dadgerê bilind
 George Antheil, Bestekar û Piyanîst
 Johnny Coles, Jazztrompetvan 
 Thomas Guiry, Aktor 
 Bill Holcombe, Mûzîkteoretîker, Komponîst û Flotîst 
 Nicholas Gregory Mankiw, Aborînas
 Dennis Rodman, Basketbolvan
 Norman Schwarzkopf, jr., Leşker, serbazê giştî di Şerê Kendavê yê II. de

Girêdanên derve 

 Rêveberiya bajêr (Îngîlîzî) 

Paytextên DYA
Trenton

Trenton navê pir bajaran li DYA û Kanadayê ye.

DYA 
 Trenton (Alabama)
 Trenton (Florîda)
 Trenton (Georgia)
 Trenton (Illinois)
 Trenton (Kentucky)
 Trenton (Maine)
 Trenton (Michigan)
 Trenton (Missouri)
 Trenton (Nebraska)
 Trenton, Nû Jersey
 Trenton (New York)
 Trenton (Karolînaya Bakur )
 Trenton (Ohio)
 Trenton (Karolînaya Başûr )
 Trenton (Tênêsî)
 Trenton (Teksas)
 Trenton (Utah)
 di heremê Wisconsin
 Trenton (Dodge County (Wisconsin))
 Trenton (Pierce County (Wisconsin))
 Trenton (Washington County (Wisconsin))

Kanada 
 Trenton (Ontario)
 Trenton (Nova Scotia)
Arkadios

Arkadios (jdb.377 li Spanya; m. 1ê gulanê 408 li Konstantinopolis) bi tunî Flavius Arcadius, împeratorekî împeratoriya Bîzansê bû. Wî navbera 395an û 408an de împeratorî kergar kir.

Arkadios lawê Theodosius I ê herî mezin û birayê Honorius, împeratorê Romaya Rojava, bû. Bavî wî ew di 383an de wek Augustus, ango împerator, da zanîn. Ew bi fermî jî di 395an de, pê împeratorî êdî vebirî bû du paran re, derbaza texta rojhilata împeratorîye bû.

Împerator Arkadios sê dotên û lawekî xwe he bûn. Li wan dotan de ya bi navê Aelia Pulcheria di 414an de wek împeratorbanû derbaza textê Împeratoriya Romaya Rojhilat bû. Lawê xwe Theodosius II jî, ji pê Arkadios mir re di 408an de derbaza textê împeratoriyê bû.

Çavkanî 

Împeratorên Bîzansê
Împeratorên Romê
Honorius

Honorius (; bi tunî ) (9ê îlonê 384an Konstantînopolîs; 15ê tebaxê 423an Ravenna) navbera salên 393 û 423 de împeratorê Romê bû. Honorius lawê împerator Theodosius I û birayê împerator Arcadius bû. Honorius împeratorê Romê ya Rojavaê bû. Arcadius împeratorê Romê ya Rojhilatê bû.

Dema împaratoriya Honorius de German di dema Koça Qoman de êrîşa împaratoriyê dikir. Di 406an de Barbaran hin xakên Hispanya û Galya dagir kirin û Brîtanya bi tunî ji destên Roma derket.

Di dema Honorius, di 410an de bajarê Roma bi destên Vîzîgotan hat dagir kirin. Dîsa di wê demê de Honorius ji tirsên Vîzîgotan û Vandalan re paytext ji Milanê de birî bû Ravennayê.

Li der êrîşên Germanan bêtir li hundura împaratoriyê de wek Galya, Brîtanya û Efrîka jî serîhildan der diketin. 
Honorius di 15ê tebaxê 423an de mir û ji pê wî re xwarzîye xwe Ualentinianus III derbaza textê bû.

Împeratorên Romê ya Rojava

Împeratorên Romê
Barbar

Barbar (, gelejmar: bárbaroi) di Yewnana Kevnare de ew kesên ne ji zimanê yewnanî an jî neçê yewnanî diaxaftî re dihat digotin. Di împaratoriya Roma de jî Barbar ew kesên bê hevotina Roma(paideia) re dihat digotin. Îroj Barbar ji bo ew kesên neşarmend ango nemedenî tê bikaranîn. Wê wek Vandalîzm di herîkê demê de mane guhertî ye.

Ew bi gumanî di bar- bar(vite vit kirin) de der ketî bû. Lê li ber yewnanan di Sanskrît de wûşeyeke wek barbarā ji bo kesên lalik re dihat bikaranîn. Di yewnanî de ew herî pêşi ji aliya Homeros di pirtûka Îlyada de wek axftiyên barbarî (barbarophonoi) ji bo hin kesên ji Anatoliya re hatî bû bikaranîn. 

Çiqas Romayan ji bo yewnanan barbar bûn jî, wan jî "barbar" ji bo ew kesên bê hevotin re bikarandî bû.

Barbar di dîroka çînê de jî şun dîtî bû. "Barbar" ji bo ew kesên der de koça Çîn kirî, ango kesên li çîn nehatinî dinê, dihat bikaranîn.

Hên seke 
 Ecem

Yewnanistana kevnare
Împeratoriya Romê
Konseptên çandî
377

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Arcadius, împaratorekî Împaratoriya Bîzans, hate dinê.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
408

Bûyer

Cîhan 
 Theodosius II 7 salî de ji pê bavê xwe Arcadius mir re hat derbaza textê împaratoriya Romaya Rojava kirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 25ê hezîranê: Arcadius (jdb. 377), împaratorekî Împaratoriya Bîzans, mir.
Katolîk

Katolîk ew kesî ji dêra katolîk, ango roma-katolîk, re tê gotin. Ew ji wûşeyê yewnanî:  καθολικός (katholikós) de der ketî ye û tê maneyê gelemperî rewaçdar.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Katolîkî
Sîsîlya

Sîsîlya (, ; ) girava herî mezina Deryaya Navîn de ye û yek ji navçeyên otonom ên Îtalyayê ye. Ew li başûr rojavaya nîvgirava Apennîn (an nîvgirava Îtalya) dikeve ye.

Rûerda Sîsîlya 25.709 km² ye û nêzî 5 milyon kes li dijî ye. Paytextê navçeya otonom Palermo ye. Hin bajarên xweya dinên gerin Catania, Messina û Sîrakus ye.

Erdnîgarî 

Teşeyê sîcîlya wek sêgoşeya û ew ji bo vê sedemê di dema antîk de wek Trinakria dihat navandin. Li beravên wêya bakur deryaya Tîren, li yên rojhelat jî deryaya Îon heye. Navbera beravên başûr û beravên Tûnisê di parzemînê Efrîkaê de Tengava Sîsîlyayê (bi îtalî: Stretto di Sicilia), yê ku dera xweya herî teng 3 km, heye.

Beravên giravê li ser hev dorî 1 000 km ye. Li dor wê hin giravên biçûk ên wek girava Eolie (Isole Eolie), Ustica, girava Egadî (Isole Egadi), girava Pantelleria û giravên Pelagî (Isole Pelagie) hêne.

Çiya 
Çiyayê herî bilindî li giravê bi 3 345 m Etna ye û ew êtûna (volkan) herî mezin û çalak e. Li giravê hin volkanên din ên çalak ên wek Strombolî û Vulcano hene.

Çem 
Salso çemê herî dirêjê giravê ye û dirêjahiya xwe 144 km ye. Simeto bi 113 km, Belice bi 77 km hin çemên dinên li Sîsîlya diherikî ne.

Dîrok 
Sîsîlya di dîrok de giravake gerîng bû û ji aliya gelek gelan de hat dagir kirin. Li sedsala 10an b.z. de dimatiyên giravê sikanî, sikulî û elîmiyanbûn. Li pê wan di sedsala 8an b.z. de, girav ji aliya fenîke, yewnan û kartacayan wek kolonî hat kergar kirin. Di sedsala 3an b.z. ew di cenga Punîş a pêşin de derbaza bin destên romayan bû. Ji pê împeratoriya Romaya Rojhelat di sedsala 5anan de hilwaşiya re ew derbaza vandal û vîzîgotan bû. Sedsaleke ji pê re jî ew derbaza Bîzans bû. Ew di sedsala 9an de ji aliya ereban hat dagir kirin. Ji pê wan re aragonî, spanî savoyi û awistriyan kergar kir.

Paş Îtalya yekîtî hat pêk anîn şûnda ew di 1861an de derbaz bin destên îtalyanan bû. Ew di 1946 virde jî wek navçeyake otonom tê îdarekirin.

Gel 
Bi berbilavîyake 195 ke/km² gelê Sîsîlya bi piranî ji îtalyanan de pê tê ye. Li sedan 95ên sîsîlyanî ji dêrê romayî-katolîk e.
 
Archimedes, bestekar Vincenzo Bellini û Salvatore Schillaci hin kesên navdarên ji Sîsîlya der ketina.

Fîlm 
Fîlmên li ser mafya ji bo Sîsîlya, newnetewî gelek keftî ditî bûn. Yek ji wan berhevoka sêromanî ya Mario Puzo ya bi navê The Godfather di 1961an de hat kişandin.

Spor 
Li giravê wek gelek welatan û bi taybetî wek Îtalya spora herî dildar fitbol e. Êpê dem li serie a (lîga pêşinê îtalyayê futbol e) tu tîmên sîsîlya tine bûn. Ji pê US Palermo û FC Messina re Catania Calcio jî niha li serie a sîsîlya dinimî ne.

Girêdanên derve 
 Online-Wênan li ser Sîcîl
Nîvgirava Îtalyayê

Nîvgirava Apennin (bi îtalî, Penisola Appenninica) an Nîvgirava Îtalyayê yek ji nîvgiravên herî mezinên Ewropa ye. Ew ji Alpan de heta Deryaya Navîn li ser nêzî 1.000 km dirêjahîyeke ye. Ew ji bo teşeyê xwe wek gîzme (bi îtalî: Lo Stivale) tê zanîn.

Li ser nîvgirav derve du dewletên biçûk San marino û Vatîkan di reşahî yê Îtalya de ye.

Nîvgirav li rojava bi Deryaya Lîguryayî û Deryaya Tîrenê, li başûr bi Deryaya Îyon û li rojhelat bi Deryaya Adriyatîk dor pêçayî ye. Li nîvgiravê çîyayên navê xwe danêyî Çiyayên Apennin hene.

Nîvgirav
Îtalya
Deryaya Tîrenê

Deryaya Tîrenê deryake navçeya Deryaya Navîn û li rojava navbera Îtalya, Sardînya û Sîcîlyayê de ye. Jêra tengava Korsîka Deryaye Tîrenê e û bi tengava Messina digehe Deryaya Yonî e. Kurî xweya herî mezin 3.785 m e.

Nave Tîren ji Tyrrhenus, navê yewnanan ji bo Etrûskan dihat bikarandî bû de tê ye.

Deryaya Navîn
Îtalya
Derya
Deryaya Lîguryayî

Deryaya Lîguryayî deryayeke di Deryaya Navîn de navbera li başûr giravên Korsîka û Elbeyê li bakur jî beravên Ligurya û Monakoyê de ye. 
Di kendava Genovayê de kurahiya Lîgurya digehe 2.615 m.

Deryaya Navîn
Îtalya
Hêz

Di fîzîkê da hêz bandorek e ko lezgîniyê didit tenekî. Hêz dibit ko wekî bilindkirin, paldan an kêşanê bihêt berhestkirin û meznahî û sû heye. Lezgînî ya rastîn ya tenî bi hêlberekî (vector) ko koma tevaya wan hêzan e ko karî li wî tenî dikin dihêt diyarkirin. Ev koma tevaya hêzan carina bi hêza bandordar dihêt binavkirin. Di tenekê berdirêj da, hêz mumkîn e ko zivirîn an jî dijşêwebûnê anko deforme bûnê çêbikit. Bandora zivirandinê li ser tenî bi zivirar anko torque û bandora dijşêwekirinê bi stires anko givaşê dihên diyarkirin.

Yekê hêzê Newton e, nîşanê xwe  (ji inglîzî force) e.

Hêz
Concord, Nû Hampshire

Concord paytextê federedewleta DYAyê Nû Hampshire e û li parêzgeha Merrimack County de ye. Gelheya wê nêzîkî 40.000 (2000) e.

Navdarên bajêr 
 George Condo, wênesaz
 Elizabeth Gurley Flynn, sîyasetmedara komûnîst

Paytextên DYA
Çiyayê Etna

Çiyayê Etna (; ) çiyayekî volkanîk (êtûnî) ê çalak e û li beravên rojavayê Sîcîlya nêzî Messina û Catania ye. Bilindahiya wî 3.357 m ye û ew çiyayê volkanîkî ewropayeyî herî çalak e. Ew li Îtalyayê çîyayê herî bilind li başûra Alpan e. 

Etna niha jî çalak e û ew çend salên dawî de jî gelek caran teqî ye.

Nav 

Etna di dema Romaya antîk de wek Aetna dihat dizanîn û ew bi gumanî ji wîşeyê aitho ji zimanê yewnanî de hat afirandî bû ew tê maneyê "hovî dişewite". Ereban ew wek Cebel Ûtlemat ("çiyayê agir") navendî bû û ew ji pê re çerxa Mons Gibel bû. Herêmî etna wek bi zimanê sîcîlyanî: Mongibeddu û  tê navendin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Teqîyanê çiyayê Etna
 Çiyayê Etna Live Webcam 

Çiyayên Sîsîlyayê
Volkanên çalak
Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kelepora Cîhanê li Îtalyayê
Carson City

Carson City ji sala 1851'î virde paytextê federedewleta DYAyê Nevada ye. Gelheya wê 52.457(2000) e.

Di sala 1851'î de ji aliyê koçberên Ewropayî ve hatiye avakirin û navê xwe ji Kit Carson digire. Aboriya bajêr pirranî li ser tûrîzmê ye.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya federedewleta Nevadayêl 
 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Zivirar

Di fîzîkê da, zivirar, an jî wekî zêdetir bi navê livarê dihêt niyasîn, bi awayekê nefermî hêza zivirandinê anko hêza goşedar e ko dibit sedema hindê ko zivirîna tenekî bihêt guhartin. Ev hêz bi awayê mitirê Newton e.

Zivirar
Lincoln, Nebraska

Lincoln paytextê federedewleta DYAyê Nebraska ye. Bil gelheya xwe 236.146 (2004) ve duyemîn bajarê mezin ê Nebraska ye.

Bajar navê xwe ji Abraham Lincoln digire. Navenda zanîngeha University of Nebraska-Lincoln li wir e.

Navdarên bajêr 
 Richard Cheney, yek ji wezîrên George W. Bush 
 Frederic Edward Clements, botanîker
 Hilary Swank, aktrîst 
 Shawn Toovey, aktor 
 Janine Turner, aktrîst 
 Thelma White, aktrîst

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî yê Lincoln (Nebraska)

Paytextên DYA
Palermo

Palermo paytexta yek ji navçeya otonomên îtalyayê Sîsîlya ye. 

Nifûsa Palermo yê navendê bajarê de dijî 670 206 (2006) kes e. Li aglomersayonê (îng. agglomeration) bajer jî 1,2 kes dijî ye û ew bajarê Sîsîlyayî herî mezin e.

Palermo li beravên girave yê bakur de ye.

Sîsîlya
Katanya

Katanya ( bi îtalî ; Catania ) bajarê girava Sîsîlyayê ji palermo şunda duyem mezin e. Nifûsa bajar li navendê 306 000 û li metropola dor bajar jî 750 000 kes e. Katanya li rojavaya giravê û di navîna Messina û Syracuse de nêzî Etna ye.

Sîsîlya
Livar

Di fîzîkê da, livara hêzê meznahî ya hêzekê ye ko li dûrahîyekê ji navenda zivirînê li dozeneka anko sîstemeka zivirînê dihêt xebitandin. Têgeh anko mefhûma  baskê livarê wekî dûrahîyeka saloxetî, têgeheka bingehîn di karkirina lehêzan, çerxan, gêran û tevaya makîneyên sade ye ko dikarin berjewendiya mekanîkî çêbikin. Yekîna livarê di Dozena Navneteweyî anko SI da mitirê Newton e.

Hêz
Lezdan (fizîk)

Lezdan an lezan, (bi soranî tawdan) di fizîkê de rêjeya guherîna lezê ya di demê re ye. Bi lezanpîvê tê pîvandin. Di pergala yekeyan ya navneteweyî de yekeya wê metre dabeşî çirke-çargoşe  ye. Lezdan çendaniyeke vektorî ye (yanî hem xwedî mezinahî hem jî xwedî berek e). Bereka lezdana heyberekî bi bereka hêza tevde ya li ser wî hevberî kar dike tê dîtin. Mezinahiya lezdana heyberekî jî, wek di Qanûna Newtonî ya Duyem de hatiye diyarkirin, bi kartêkeriya hevpar ya du tiştan pêk tê:
 hevsengiya tevde ya hemû hêzên ku ji der ve li wî heyberî kar dikin — mezinahiya lezdanê hevrêjeya vê hêza tevde ye;
 baristeya wî heyberî, li gor materyalên ew jê pêk hatiye — mezinahiya lezdanê dijrêjeya baristeya heybêr e.

Di mekanîka klasîk de lezdana cismekî xwedî baristeya westar, hevrêje ye bi hêza ku li wî cismî kar dike. Hêzeke li ser heyberekî bê kirin an wî dide lezdan an jî leza wî kêm dike, yanî wî hêdî dike. Ev Qanûna Newtonî ya Duyem e û bi vê formûlê tê nîşandan:
 
Di formûlê de  hêza ku li cismî kar dike,  baristeya cismî û  jî lezdana wî ye.

Ji bo nimûne heke erebeyek ji halê sekinî (lez sifir e, di çaroveyeke referansê ya bêliv de) ve dest bi birêveçûna li ser xeteke rasterast bike û her ku çû hêla xwe zêdetir bike, tê gotin ew bi aliyê birêveçûnê ve lez dide. Heke erebe bizîvire, bi aliyê berekeke nû ve lezdan pêk tê. Ji vê lezdana erebeyê ya pêşve re tê gotin hêlî (linear) an lêkefteyî, ev ew bertek e ku rêwiyên di erebeyê de wek hêzeke ku wan bi palgehan ve dehf dide hîs dikin. Gava erebe berê xwe diguherîne ev dibe lezdana nîveşkêlî (radyal), ev ew bertek e rêwî wê wek hêzeke ku wan bi kêlekê ve dehf dide hîs dikin. Heke erebe hêdî bibe, ev lezdaneke bi aliyê berevajiyê leza erebeyê ve tê hesêb, carinan jê re tê gotin lezkêmkirin. Rêwî vê wek hêzeke wan bi pêş ve dehf dide hîs dikin. Bi heman awayî li lezdan û lezkêmkirinê tê nêrîn, her dû jî guhertinên di lezê de ne. Her yek ji wan lezdanan (hêlî, nîveşkêlî û lezkêmkirin) ji aliyê rêwiyan ve tên hîskirin heta ku leza wan (hêl û berek) dibe wek erebeyeke ku biserûber bi rê ve diçe.

Lezdana rakêşî ya cîhanê 9,80665 m/s² e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Acceleration Calculator Simple acceleration unit converter(dagerînera yeke)
Fizîk
Korsîka

Korsîka (bi korsî: Corsica, ) girava çarem a herî mezin a ji pê Sîcîlya, Sardînya û Kîpros re di Derya Navîn de ye.

Korsîka yek ji 26 navçeyên Fransa ye. Lê otonomiyê giravê Korsîka gorî otonom navçeyên dinên Fransa hinekî lawaz e. Yanê ew hinekî din serbixwe ye. Napoleon Bonaparte li Korsîka hatiye dine.

Erdnîgarî 
Korsîka ji girava Sardînya bi Tengava Bunifaziuyê vediqete. Hin bajarên xwe yên mezin Aiacciu, Bastia, Corti û Sartè ne.

Dîrok 
Korsîka heta 237 b.z. de derbaza Împeratoriya Romayê bû di bin destên Kartacayan de bû. Ew heta 430 p.z. de ji aliyê vandalan hat dagirkirin, dest romayan de ma. Ew di 522an de derbaza Bîzans bû. Pê Bîzansan re ereb, Lombard û bi dawî di 1282an de derbaza Genovayê bû. Ew navbera 1296-1434 Aragonê û navbera 1553-1559an de Fransayê kergar kir jî, ew heta di 1768an de Genovayê ew firota Fransa ew bin destên Genovayê de ma.

Pasquale Paoli (1725-1807), generalekî korsîkayî, ji bo serxwebûna Korsîka pêşin hembera Genovayê ji pê re jî hembera Fransê serîhilda. Lê ji pê Genovayê girav 1769an de firota Fransa, fransiyan girav dagir kir û Pasquale Paoli hat mişexta Londra kirin.

Napoleon Bonaparte di 1769an de li Korsîka hate dinê.

Girêdanên derve 

 

Herêmên Fransayê
Giravên Deryaya Navîn
Korsîka
Selîm Biçûk

Selîm Biçûk nivîskar û helbestvanekî kurde.

Selîm Biçûk di sala 1960î li gundê Otiljaê li Başûrê Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bû. Wî xwendina xwe ya destpêkê li gundê Tilxatûn û Otilce, xwendina navîn li Tirbespîyê û di sala 1987an de beşê hiqûqê Zanîngeha Şamê temam kir.

Dawiya sala 1990î derket Ewropa û heta niha li Elmanya dijî.

Berhem 
 1997: Rêzimanê Kurdî - Kurmancî.
 2002: Xewnên Revok. Pirtûka helbestan.

Girêdanên derve 
 Malpera Selîm Biçûk

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1960
Mitirê Newton

Mitirê Newton (kurtenavê xwe:  ya ) yekê zivirarê ye. Hên jî mitirê Newton yekê germê û karê ye. Mitirê Newtonek  e.

Binêre 
Isaac Newton

Yeke
Germê
Kar (fizîk)
Zivirar
Lincoln

Pir wateyên Lincoln hene.

Kes 
 Benjamin Lincoln (1733-1810)
 Abraham Lincoln (1809-1865), serokdewletê 16ê yê DYA
 Henry Lincoln (jdb. 1930 bi navî Henry Soskin), nivîskarekî inglîz
 Lincoln (jdb. 1979), gogbazekî brazîlî

Cih 
 Lincoln (Lincolnshire)
 Lincoln (Nû Zelanda)
 Lincoln (Alabama)
 Lincoln (Arkansas)
 Lincoln (Kalîforniya)
 Lincoln (Delaware)
 Lincoln (Illinois)
 Lincoln (Iowa)
 Lincoln (Maine)
 Lincoln (Massachusetts) 
 Lincoln (Michigan) 
 Lincoln (Montana)
 Lincoln (Nebraska)
 Lincoln (Nû Hampshire)
 Lincoln (Rhode Island)
 Lincoln (Texas)
 Lincoln (Vermont)
 Lincoln (Vîrjînya)
 Lincoln (Wisconsin)
 Lincoln City (Oregon)
 Lincoln Township (Michigan)
 Lincoln Township (Minnesota)
 Lincoln Township (Pennsylvania)

County 
 Lincoln County (Arkansas)
 Lincoln County (Maine)

Wateyên din 
 USS Abraham Lincoln (CVN-72), gemiyekî amerîkî yê balefir lê kanin biskinin
 USS Abraham Lincoln (SSBN-602) submarînekî amerîkî 
 Derya Lincoln, perçekî Derya Bakûr yê Polar
 Tunelî Lincoln, New York û New Jersey digîne hev.
 Lincoln Near Earth Asteroid Research (kurtenav: LINEAR), projektekî amerîkî ji bo sekirina asteroîdên nêzîkî erdê.
Sardînya

Sardînya (bi îtalî: Sardegna; bi sardî: Sardigna an Sardinna) ji pê Sîcîlya re girava duyem mezina Deryaya Navîn e. Ew navbera Îtalya, Spanya, û Tûnis li başûra Korsîkayê dikeve û yek ji navçeyên otonom ên Îtalya ye. 

Nave giravê dema antîk de Hyknusa (bi latînî: Ichnusa) bû. Navê îroj "Sardînya" ji Şardana, gelê berê li Sardînyayê dijî bû, de hatî ye.

Erdnîgarî 
Sardînya 180 km dûrî Nîvgirava Apennin û navbera wan de Deryaya Tîrenê e. Li 210 km başûra giravê beravên Tûnis he ne. Li bakur Korsîka 11 km dûra giravê ye navbera wan de Tengava Bonifacio he ye. Li rojavaya giravê jî Spanya ye. 

Paytexta Sardînyayê Cagliari ye û rûerda xwe 24,090 km², nifûsa xwe jî 1,65 milyon e.

Dîrok 
Dîroka Sardînya gelek kevin e. Li dora sedsala 10'an b.z. de fenîkeyan li Sardînya benderên bazîrganîye çêkirî bûn. Di 509 b.z. de fenîkeyan û dimatiyên Sardînyayê ve ketin hev û dimatiyên giravê ji bo alikariya banga Kartacayê kir. Ji pê wê re Sardînya kete bin destên Kartacayê. Di 238 b.z. de Împeratoriya Romayê Kartacayê di Cenga Punîş a yekem de bin xistin û Sardînya hundura xakên xwe kir.

Di navbera 456an û 534an de li Sardînyayê Vandalan, yên li Afrîkayê, serwerî ajotî bûn. Lê ew dema împerator Justinian I (yekem) de derbaza serwera Bîzansê bû.

Di sedsala 8'an de êrîşên ereban û berberiyan ser Sardînyayê dest pê kir. Di 753an de ereban nîviya giravê dest xwe xistin. 827an de heta 860an jî nêzî bi tunî girav bin destên ereban de ma. Girav pê ereban re dem bi dem kete bin destên Genova û Pisayê. Di 1323-1409an de girav di bin kergara Aragonê de bû. Di 1409an de jî girav ji aliyê Spaniyayê ve hat dagirkirin. Di demê spaniyan de gelek katalanan koça giravê kirî bûn.

Di 1718an de Sardînya bû keyatîyake feodala serbixwe. Lê 1792an de keyatî derbaza bin kergare Fransayê bû. Di 1860an de Vittorio Emanuele II Îtalya bi tunî dagir kir û bû keyê Îtalyayê ye.

Ziman 
Li Sardînyayê îtalî, sardî û katalanî tên axaftin. Li bajarê Alghero (bi katalanî: l'Alguer) 22,4% ji rûniştvanan bi zimanê katalanî diaxivin (2004).

Spor 
Wek îtalya gîşke li Sardînyayê jî werzîşa (spora) herî dildar futbol e. Li giravê tîma herî navdar Cagliari Calcio ye. Ew yek ji tîmên serie a ye û ew di sala 1900an de hatiye sazandin.

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî bi îtalyanî

Giravên Îtalyayê
Giravên Deryaya Navîn
Deryaya Navîn a Amerîkayê

Deryaya Navîn a Amerîkayê deryayeke mezin li rojavayê Okyanûsa Atlantîk e. Rûberê wê 4.354 milyon km² û çûrtirîn cih 7.680 m e.

Erdnîgarî

Derya di Deryaya Navîn a Amerîkayê da
Deryaya Karîbê li başûrê rojhilat û Kendava Meksîkê li bakurê rojava percên Deryaya Navîn a Amerîkayê ne. Deryaya Navîn a Amerîkayê li navberê Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr e. Di Kendava Meksîkê da hên ev kendav/rêk hene: Bahía de Campeche, Rêka Florîdayê û Kendavê Gonâve. Di Deryaya Karîbê da ev kendav hene: Golfo de Batabanó, Kendava Darién, Kendava Hondûrasê û Kendava Venezuelayê. Hên jî di vê deryayê da deryakeke din jî heye: Deryaya Marakaîboyê.

Dewlet
Ev dewlet digên Deryaya Navîn a Amerîkayê:
 DYA - Kendava Meksîkê
 Bahamas - di bakurê rojhilatê Okyanûsa Atlantîk digê Deryaya Karîbê
 Kûba - Kendava Meksîkê û Karîbîk
 Giravên Kaymanê (Brîtanya) - Deryaya Karîbê
 Jamaîka - Deryaya Karîbê
 Haîtî - Deryaya Karîbê
 Komara Domînîk - Deryaya Karîbê
 Porto Rîko (DYE) - Deryaya Karîbê
 Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) - Deryaya Karîbê
 Giravên Vîrjîn ên Brîtanyayê (Brîtanya) - Deryaya Karîbê
 Anguilla (Brîtanya) - Deryaya Karîbê
 Saint Kitts û Nevîs - Deryaya Karîbê
 Antigûa û Berbûda - Deryaya Karîbê
 Montserrat (Brîtanya) - Deryaya Karîbê
 Guadeloupe (Fransa)  - Deryaya Karîbê
 Domînîk - Deryaya Karîbê
 Martînîk (Fransa) - Deryaya Karîbê
 Saint Lucia - Deryaya Karîbê
 Saint Vincent û Giravên Grenadîn - Deryaya Karîbê
 Barbados - di bakurê rojhilatê Okyanûsa Atlantîk digê Deryaya Karîbê
 Grenada - Deryaya Karîbîk
 Giravên Turks û Kaykosê (Brîtanya) - (di bakurê rojhilatê Okyanûsa Atlantîk digê Deryaya Karîbê) 
 Venezuela - Deryaya Karîbê
 Antilên Holendî (Holenda) - Deryaya Karîbê
 Arûba (Holand) - Deryaya Karîbê
 Kolûmbiya - Deryaya Karîbê
 Panama - Deryaya Karîbê
 Kosta Rîka - Deryaya Karîbê
 Nîkaragua - Deryaya Karîbê
 Hondûras - Deryaya Karîbê
 Guatemala  - Deryaya Karîbê
 Belîze - Deryaya Karîbê
 Meksîk  - Deryaya Karîbê û Kendava Meksîkê

Rêk, pasaj û kanal
Di Deryaya Navîn a Amerîkayê da pir rêkên, kanalên û pasajên avê hene: Rêka Florîdayê, Pasaja Bêh (Paso de los Vientos), Pasaja Mona (Canal de la Mona), Pasaja Anegada, Pasaja Gûadêlûpê, Pasaja Domînîka, Pasaja Martînîkê, Kanala Saint Lucia û Pasaja Saint Vincent. Rêka Yucatánê Kendavê Meksîkê digîne Karîbîk. Bi Kanala Panama mera digê Okyanûsa Mezin.

Çavkanî 

Derya
Karîb

Karîb an jî Karayîb navçeyeke di Deryaya Navîn a Amerîkayê ye. Deryaya Karîbê parçeyekî Karîbê ye.

Nav 
Navê karîb û karayîb ji gelê resen ê giravên Antîlê ê bi navê karîb tê, yê keşifvanên spanî dîtin, dema wan Amerîka nuh keşif kir.

Kes 
Li Karîbê nêzîkî 35 milyon kes hene. Ew kes ji pir deran ne. Li wir pir kesên ewropî û afrîkî hene, lê kesên kreol, hind û çînî jî hene.

Ziman 
Spanî û inglîzî zimanên fermî di Karîbê da ne (94% ji her kesên Karîbê wan du zimanan deng dikin). Hên jî fransî û holandî tên dengkirin.

Dîrok 
Di salê 1492'yan de Krîstofor Kolumbus gihîşte giravê San Salvador û Amerîka keşif kir.

Serxwebûn 
Pir girav di Karîbê da serxwebûnê xwe di sedsala 20'an de birin.

Giravên Karîbê 
Ev girav di Karîbê da ne:
 Anguîlla
 Antîgua û Berbûda
 Arûba
 Bahama
 Barbados
 Bonêr
 British Virgin Islands
 Giravên Kaîman
 Giravên Korn (Nîkaragûa)
 Giravên Turk û Kaîkos
 Kûrasao
 Domînîka              
 Grenada
 Guadelup
 Hîspaniola (bi dewletên Haîtî û Komara Domînîk) 
 Isla Margarita (Venezuela)
 Islas del Rosario (Kolombiya)
 Jamaîka 
 Kûba 
 Martînîk (Fransa)
 Montserrat
 Navassa
 Antîllên Holandî
 Pûerto Rîko
 Saint-Barthélemy
 Saint Martin
 San Andrés y Providencia (Kolombiya)
 Sint Eustatius
 St. Kitts û Nevis
 St. Lucia
 Saint Vincent û Grenadîn
 Trînîdad û Tobago
 United States Virgin Islands

Dewlet yê digên Karîbê 
Ev dewlet digên Karîbê:

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Agahiya li ser Karîbê
Deryaya Karîbê

Deryaya Karîbê an jî Deryaya Karayîbê deryayeke Karîbê ye. Rûberê wê nêzîkî 2.754.000 km²  ye.

Çavkanî

 Ferhenga Farîzov (Karîb).
 Ferhenga Îzolî (Karayîb).

Derya
Diranê mirov

Diran, didan (bi îngilîzî: tooth) endamekî ji boy herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Herwisa ji boy peyivînê jî pêdivî bi diranan heye. 

Gava dergûş ji dayikê dibe bê diran e. 6 meh paşê zayînê diranên dergûşê derdikeve. Hemû diranên zarokê careke de dernakevin. Gava zarok gihîşt 12 mehî êdî 20 diran di devê wî de hene. Ev diran wekî diranên şîrî tê binavkirin. Hetanê 10-12 saliya zarokê ev diranên şîrî erka herisînê û peyvînê pêk tînînin. Paşê diranên şîrî beş bi beş dileqin û diweşin, îcar diranên nû derdikevin. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ku diranên kursî yên sêyem (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne: diranên pêşî (diranên birrê) (heşt heb), diranên qîl (çar heb), diranên pêşkursî (heşt heb) û diranên kursî (12 heb) .

Anatomiya diran 

Diranê mirov ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran. Beşa ji pidiya diran dirjê derva dibe, wekî taca diran bi nav dibe. Her diranek 1-3 kok lixwe digire. Koka diran di nav hestiyê çenê de çikilandî ye. Di navbera kok û taca diran de stûyê diran heye. Stûyê diran bi pidî dorpêçî ye. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Mîna ji hestî reqtir e. Diran rengê xwe yên sipîçîlê ji çîna mînayê digirin. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Ac bi qasî hestî req e. Koka diran û stû bi çînek bestereşane ve dorpêçî ye. Ev çîna bestereşane wekî çîmento tê navkirin. Çîna çîmento ji bestereşaneya req çêbûyî ye, taca diran di nav hestiyê çenê de zexm dike û nahêle bileqe. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel bestereşaneya nerm, bi lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna diran biderize, di cihê derizî de bakterî û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe.

Diransazî 

Zanista ku pirsgirêkên êş û nesaxiyên diranan çare ji re bibîne û derman bike ew diransazî ye. Diransazî zanist û hunerke kevnare ku nexweşiyên dev û diranan lêkolîn dike bi riyê diransaz yan textorê diranan (D.D.S) ku derdorî 5-6 salan li zanistanê li fakulteyê diransazî dixwîne. Beşên vê zanistê gelekin wek: diransaziya zarokan, zanista nexweşiyên pidû, bijîşkiya devkî, dirankarî yan teknîkên çêkirina diranan, diranserastkirin, dermankirina kakil, împlantojî yan dirançandinkarî û tendirustiya dev û diranan.

Nexweşiyên dirên
Nexweşiyên diranan geleke wek kirmîbûn, kulbûna kirok, êşêngê diranan, hestokî dirên û pir nexweşiyên din.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Diran
Biyolojî
Anatomiya mirov
Endam (Biyolojî)
Hrant Dînk

Hrant Dînk, bi Ermenî Հրանդ Տինկ  (15ê îlonê 1954 li Meletî, Bakurê Kurdistanê - 19ê kanûna paşîn 2007 li Stembol, Tirkiye), rojnamevanê Ermenî, gerînendeyê giştî yê rojnameya Agos bû.

Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin.

Dê û bavê wî Ermeniyên ji parêzgeha Sêwasê bûn. Di sala 1961î de hevdû berdidin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên Ermeniyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta Tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê Ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana Ermeniyên li Tirkiyê gelek dijwar e.

Kuştina Dînk gelek kesan rakirin ser piyan. Xwepêşandanên bi navê "Em hemî Ermenî ne" hatin lidarxistin. Dewleta Tirk bi lez kesekê derêxist û wekî bersûc da nîşandan. Bersûcê bi navê Ogün Samast sûc hemî xist para xwe. Lê ronakbîr di wê baweriyê de ne ku, wekî her carê dewleta Tirk dîsa "belengazek" derdixe û tewanbariya xwe vedişêre. Parêzgerê wî daxûyanîkirin ku Dînk ji aliyê serkaniya Artêşa Tirk û orgeneral Veli Küçük ve dihatibûye geflêkirin.

Dînk xwedî gelek xelatên navneteweyî bû. Gelek caran Dewleta Ermenistanê, dîasporaya Ermeniyên jî rexne dikir.

Çavkanî

Rojnamevan
Ermenî
Jidayikbûn 1954
Mirin 2007
Kesên ji Meletiyê
Agos

Agos yekemîn rojnameya hefteyî ya ermenî li Tirkiyê ye.

Bi tirkî û ermenî weşanê dike. Di bin pêşengiya Hrant Dink de ji aliyê komeke dilxwazên ermenî ve di 5ê nîsanê 1996î de dest bi weşanê dike. Heya kuştinê, gerînendeyê giştî yê rojnameyê Hrant Dink bû. Agos ji deh rûpelan pêk tê. Ji deh rûpelan tenê du rûpel bi zimanê ermenî ne.

Rojname bi tîraja 5.000 ji bo xwendevanên xwe yên bingeh-ermenî tê derxistin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya rojnameya Agosê

Ermenî
Rojnameyên tirkî
Ogün Samast

Ogün Samast (jdb. 1990 li Trabzon), ji ber kuştina gerînendeyê giştî yê rojnameya Ermenî Agos, Hrant Dink hatiye girtin û darizandin.

Tê payîn ku Samast dixwastibûye bireve Azerbaycan an komareke "Tirkî" li Asyayê, lê hatiye girtin. Pirraniya ronakbîrên lîberal û demokrat ên Tirkiyê di wê baweriyê de ne ku kuştina Dink ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye plankirin û Samast an kujende ye, yan jî hatiye bikaranîn, xapandin.

Malbata Samast li Trabzonê dijî û tê payîn ew endamê Alperen Ocakları ya girêdayî BBP (partî)ê ye ku ev partî xwedî nêrînên neteweperest e. Samast di tomarkirinên polîs de ji ber tewanbariya diziyê jî cihgirtiye.

Tirk
Kujende
Mêr
Jidayikbûn 1990
Kesên ji Trabzonê
Helena, Montana

Helena paytextê federedewleta DYAyê Montana ye.

Bi 25.780 (2000) gelheya xwe bajareke girîng ê çandinî, maden û bazirganiyê ye. Bi tevî devedora xwe hejmara niştecihên wê zêdetirî 40.000 e.

Helena li navçeya County Seat a girêdayî Lewis and Clark County ye. Rûbera wê 36,3 km², bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.205 m ye. Bi dîtin û derxistina zêr li herêmê di 30'ê kewçêrê 1864'î de hatiye damezrandin. Di 1889'î de dibe paytext.

Navdarên bajêr 
 Dirk Benedict, aktor 
 Gary Cooper, aktor 
 Colin Meloy, stranbêj

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr (Îngîlîzî) 

Paytextên DYA
Peloponês

Peloponês an jî Peloponêsos (bi yewnanî Πελοπόννησος, Pelopónnisos; bi yewnaniya kevn Pelopónnēsos)  nîvgiraveke li başûra Yewnanistanê ye.

Nav 
Nav bê guman ji egîdê mîtolojîk  hatiye girtin. Navê duyem nesos jî tê maneya girav, anku "girava Pelops".

Hin deman ew bi navê îtalî Morea jî hatibû navandin.

Erdnîgarî 

Girav an nîvgiravbûna Peloponês nevebirî ye. Berê ew ji reşahiyê Yewnanistanê ve, reşahiyên li ser parzemîna Ewropayê, bi berzaxa Korîntê ve girêdayî bû, firehiya wê bi 6 km bû. Lê di 1893an de li ser wê kanala Korîntê hat çêkirin. Çiqas êdî ew ji reşahiya Yewnanistanê ve ne girêdayî ye jî ji bo kanalê çêkiriye ew hîn wek nîvgirav tê ditîn. Di 2004an de Peloponês bi pireke 2,2 km ve bi reşahiyê bingehî ve hat girêdan.

Peloponês li başûra nîvgirava Balkanê ye. Li rojavaya nîvgiravê Deryaya Egeyî, li rojhelat jî Deryaya Yonî ne.

Dîrok 

Peloponês dema mîkenan de, di 1100 b.z. de dawî bûbûn, navenda medeniyeta wan bû. Ew di dema yewnaniya antîk de di destên spartayiyan bû. Ji pê re Îskenderê Mezin wê heremê dagir kir. Pistê  sala 146 b.z. de herem kete destên Împeratoriya Romayê. Ew dera ji pê Romayê re kete destên Bîzansê û wek Morea dihat navandin. Di 1204an de li Sefera xaçperestan a çarem ew ji aliyê latînan ve hat dagîrkirin. Ew ji pê Bîzans şunda serxwe bû re şunda hundura xakên Bîzansê bû. Lê ew di sedsala 15an de navbera Wênîs û Osmaniyan de diçû û dihat. Ew bi dawî di 1686an de kete destên venedîgiyan û heta 1715an wek Morea di destên Venedîgê de ma. Paş serxwebûna Yewnanistanê re ew şunda destê yewnaniyan ket û ew şunda wek navê xwe yê antîk Peloponês hat navlêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Nîvgirav
Erdnîgariya Yewnanistanê
Berzaxa Korîntê

Berzaxa Korîntê (bi yewnanî: , Isthmós tis Korínthou) berzaxeke di navbera reşahiyên bingehiyê Yewnanistan û nîvgirava Peloponesê de ye. Li rojhelata berzaxê kendava Korîntê li rojava jî kendava Saronîk heye. Firehiya wê 6,3 km ye.

Di 1893an de li ser berzaxê kanaleke bi navê Kanala Korîntê, di dera nêzî 6,4 km teng de, hat çêkirin.

Girêdanên derve 

Erdnîgariya Yewnanistanê
Berzax
Berzax

Berzax (îng., isthmus, ji yewnanî isthmos de) ew astenga tengê erdeyê du reşahiyan mezin digihîne hev e. Bi erdnîgarî tersa wê yê derya digihîne hev tengav e.

Ji bo berzaxên tengên ewna yên ji bo kanalan kêrhatî ne. Li ser berzaxa Panama kanala Panama an li ser berzaxa Suweyş Kanala Siwês hatiye çê kirin. Bi wan kanalan keştî hîn hêsan derbaza deryayên herdu hêlên berzaxe dibin.

Lîsteya Berzaxên Dinê 
 Berzaxa Panama - berzaxa navbera Emerîkaya Başûr û Emerîkaya Bakur de.
 Berzaxa Corinth li Yewnanistan - 
 Berzaxa Dubrovnik - 
 Berzaxa Suweyş - berzaxa navbera Mexrib û Nîvgirava Erebistan, 
 Berzaxa Médanos - navbera Venezuela û Médanos
 Berzaxa Kra, navbera nîvgirava Malay û Asya
 Berzaxa Avalon li Kanada 
 Berzaxa Chignecto -li Kanada
 Berzaxa Tehuantepec -li Meksîk
 Berzaxa Perekop li Ûkrayna
 Berzaxa Karelian li Fînlenda
 Berzaxa Madison , Wisconsin
 Berzaxa Auckland, li Auckland, Nû Zelenda
 Berzaxa Kushimoto li Japonya 
 Berzaxa Eaglehawk, li Tazmanya 
 Berzaxa girava Bruny , li Tazmanya 
 Berzaxa Mavis Grind li Shetland, Keyaniya Yekbûyî
 Berzaxa La Coupée li Sark
Jefferson City

Jefferson City, paytexta federedewleta DYA yê Missouriyê ye. Hejmara niştecihên federedewletê 39.636 (2000) kes e. Bajêr li ser 73,2 km² rûerdê hatiye avakirin. Rûbera parêzgeha Jeffersonê 70,6 km² ye. Bilindahiya bajêr a ji asta deryayê 192 mêtre ye.

Koordînat

Navdarên bajêr 
 Christian Cantwell, Atlet 
 Chester Himes, Nivîskar 
 Jack Kilby, Endazyarê bi Xelata Nobel

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr 

Paytextên DYA
Jackson, Mîsîsîpî

Jackson paytexta federedewleta DYAyê Mîsîsîpî ye.

Li navenda wê 179.298 kes (2004) dijîn û bi tevî devedorê jî hejmara niştecihên wê 510.000 kes in. Li parêzgeha Hinds County ye.

Bingeha bajêr di 1822´î de hatiye avêtin. Navê xwe ji General Andrew Jackson ê navdar digire.

Asta perwerdeyê 

 Millsaps College
 Belhaven College
 Jackson State University
 Tougaloo College
 Reformed Theological Seminary
 University of Mississippi Medical Center

Wargehên çand-hunerî 

 Senfonîk Orkestra ya Mississippi 
 Balet a Mississippi 
 New Stage Theatre
 Mississippi Hispanic Association
 Mississippi Heritage Trust
 Mississippi Arts Center

Navdarên Jacksonê 

 Teddy Edwards, Tenorsaksafonîstê Blues û Modern Jazz 
 Richard Ford, Nivîskar 
 Thomas Harris, Nivîskar 
 Faith Hill, Pop-Stranbêjê herêmî 
 LeAnn Rimes, Stranbêj 
 Otis Spann, Blues-Piyanîst û Stranbêj 
 Bobby Valentino,  R&B-Stranbêjê Afroamerîkayî
 Freddie Waits, Mûzikvanê cazê
 Cassandra Wilson,  stranbêja cazê

Girêdanên derve 
 http://www.visitjackson.com (Îngîlîzî)
 http://www.city.jackson.ms.us (Îngîlîzî)

Paytextên DYA
Krît

Krît an jî Kreta (; ) girava herî mezin a Yewnanistanê ye û pêncemîn girava herî mezin a Deryaya Navîn e.

Erdnîgarî 

Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur Deryaya Krîtê, li başûr jî Deryaya Lîbî, li rojhilat Deryaya Karpatî, li rojava jî Deryaya Mîrtoyî he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve.

Dîrok 

Krît navenda şaristaniya mînoyî bû. Ew di navbera sedsala 26an b.z. û sedsala 14an b.z. de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî Knosos û Festos (Phaistos) he ne.

Krît dema împeratoriya Romayê de di 69 b.z. de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya ereban hat dagir kirî di destên Împeratoriya Romê ya Rojava an jî rojhilat de ma. Ew di 824an de ji aliya ereban di serdariya el-Hakem de hat dagir kirin û heta 960'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di 1204an de dema Sefera xaçperestan a çarem de kete destên Wênîsê. Ew heta di 1669an de ji aliya împeratoriya Osmanî hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma.

Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji 1648an heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. 

Krîtê ji pê Cenga Balkanê re bi Yewnanistan ve gireda. 

Dema Şerê cîhanî yê duyem ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di Deryaya Navîn de şanogeha şerên mezin ên navbera îngîlîz û almanan bû.

Girêdanên derve 

Giravên Deryaya Egeyî
Giravên Yewnanistanê

Parêzgehên Yewnanistanê
Lîsteya giravên herî mezin ên Deryaya Navîn

Eve lîsteya giravên mezin ên Deryaya Navîn ên li gorî mezinahiya xwe.

Çavkanî 

 
Lîste
1204

Bûyer

Cîhan 
 Di Sefera Xaçiyayê Çaram de Latînan Konstantinopolis dagir kirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sedsala 4an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

4
Jackson

Jackson navî pir kesan û cihan e.

Kes 
 Alan Jackson (jdb. 1958)
 Andrew Jackson (1767–1845)
 Charles Thomas Jackson (1805-1880)
 Curtis Jackson (ya jî 50 Cent) (jdb. 1975)
 Cyril V. Jackson (1903–1988)
 Dee D. Jackson (jdb. 1954)
 Frank Cameron Jackson (jdb. 1943)
 Gene Jackson (jdb. 1961)
 Glenda Jackson (jdb. 1936)
 Gordon Jackson (1923–1990)
 Helen Hunt Jackson (1831–1885)
 Janet Jackson (jdb. 1966)
 Jermaine Jackson (jdb. 1954)
 Jesse Jackson (jdb. 1941)
 Joe Jackson (jdb. 1954)
 John Hughlings Jackson (1835–1911)
 Joseph Jackson Lister (1786-1869)
 LaToya Jackson (jdb. 1956)
 Mahalia Jackson (1911–1972)
 Michael Jackson (jdb. 1958)
 Michael A. Jackson (jdb. 1936)
 Milt Jackson (1923–1999)
 Peter Jackson (jdb. 1961)
 Robert H. Jackson (1892–1954)
 Samuel L. Jackson (jdb. 1948)
 Shoeless Joe Jackson
 Steve Jackson
 Steve Jackson (jdb. 1960)
 Tito Jackson (jdb. 1953)
 Thomas Jonathan Jackson (1824–1863)
 William Henry Jackson (1843–1942)

Cih 
 Jackson (Alabama)
 Jackson (Georgia)
 Jackson (Kalîforniya)
 Jackson (Kentucky)
 Jackson (Louisiana)
 Jackson (Maine)
 Jackson (Michigan)
 Jackson (Minnesota)
 Jackson (Mississippi) (paytext)
 Jackson (Missouri)
 Jackson (Nû Jersey)
 Jackson (Karolînaya Bakur)
 Jackson (Ohio)
 Jackson (Karolînaya Başûr)
 Jackson (Tennessee)
 Jackson (Teksas)
 Jackson (Wisconsin)
 Jackson (Wyoming)

Cihên din 
 Jackson County li Oregon
 Jackson Falls
 Mount Jackson (Antarktîka), çiyayek li Antarktîka (4190m)
 Mount Jackson (DYA), çiyayek li DYA
 Fort Jackson
 Fort Jackson (Nû Orleans)

Hên 
 The Jackson Five, grûpekî Soul li DYA. Michael Jackson jî endamek bû.
 Jackson (Asteroid), asteroîdek bi nimrê 2193
UTC+0

UTC+0 yek Beşên Demjimêrê ye. Greenwich Mean Time (GMT) an jî Western European Time (WET) tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn li hin wan (bi *) derbaza UTC-1 dibin û Alaska Daylight Time (ADT) an jî Greenwich Daylight Time (GDT) û Western European Daylight Time (WET) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin:
 Burkîna Faso
 Côte d'Ivoire
 Gambiya
 Gana
 Gronland
 Guyana
 Gînê-Bîsso 
 Îzlanda
 Japan
 Lîberya
 Malî
 Morîtanya
 São Tomé and Príncipe
 Senegal
 Sierra Leone
 Togo
 Giravên Faroe*
 Îrlanda*
 Portekîz* 
 Spanya
 Brîtanya*

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+0

Navçeya demê
UTC+1

UTC+1 yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan navçeyên demê tê bikaranîn:

 Central European Time
 West Africa Time
 British Summer Time*
 Irish Summer Time*
 Western European Summer Time*

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+1 da

Navçeya demê
UTC+2

UTC+2 yek Beşên Demjimêrê ye. Li wan navçeyên ev dema tê bikaranin:
 Eastern European Time
 Egypt Standard Time
 Central Africa Time
 Israel Standard Time
 South Africa Standard Time
 Central European Summer Time
 West Africa Summer Time

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+2

Navçeya demê
Paganî

Paganî (bi latînî: paganus) ji bo bawerîye li bawerê olên yek-Xudayî (monoteism) derve bawer dikin re tê gotin. Ew kesî peyçûna paganî dere re Pagan tê gotin. Ewna bi gelemperî peyçûna olên berê, yên li ber olên semîtîk, derin.   

Mirov dikene Paganî wek paganiya berê û paganiya nû sinif bike. Paganiya berê paganiya ku li ber olên semîtîk bûn. 
Paganiyê nû jî ew paganiya ku li pê olên semîtîk re îroj jî dewam dikin an jî bawer dikine.

Hin Paganiyên Kevin 
Paganiya Germenan
Paganiya skandinavan
pir-xwedêtiya Keltan
Paganiya Yewnana Antîk
Paganiya Romaya Antîk
Paganiya antîka Rojhelata Nêzik
Mîtolojiya Mezopotamya
Paganiya Kenan
Paganiya Fenîke
Paganiya Kartaca
Paganiya Hîtît
Paganiya Misir
Paganiya Ereban

Dîn
Trajanus

Traianus (), nav bi tunî , (53 li Italica, Hispanya, 8ê tebaxê 117, Kîlîkya) di navbera 98an de heta 117an împaratorê Împeratoriya Romê bû. Bi dagirkirina Mezopotamya, Kîlîkya û împeratoriya Dakya re wî firehkirina împeratoriyeyê herî mezinê dîroka Roma de pêkanî bû.

Jiyan 
Bavê Traianus, yê dîsa bi navê hevşêwe, li navbera 70an û 73an de de li Sûrî wek endamê Konsule karbidestî kir. Wê demê Traianusê biçûk jî li Sûrî serdarî kir û di 84an de bû Praetorê Roma ye.

Dema împerator Nerua di 97an de Traianus bû kergarê Germanya. Nerva di hevşêwe salê de ew wek (Caesar) da zanîn. Tu zarokê Traianus tune bûn û bi vê gavê Nerva paşwerê xwe diyar kirî bû. Bi Nerva mir re ew di 28ê kanûna paşîn 98an de derbaza textê bû.

Împeratorî 
Di 101an de Traianus bi 100.000 leşkeran çû ser Dakyan. Lê di Cenga Dakya pêşin de wî nekanî Dakyan bin xistî ye. Li pê çend salên bi aşitî şunda di 105an de Cenga Dakya yê duyem der ket û Traianus vê carê ewna bin xistin û Dakya (Trakya, rojhleta Tuna) dagir kit.

Cengên Eşkaniyan 
Pê Împeratoriya Eşkanî êrîşa Ermenistan kir û ew dera dagir kirin re Traianus berve rojhilat bi 113 lejyonan derketa sefere. Ew di destpêkê 114an de gehişta Antîoxeia (, îro: Entakya) û li ser Samosata (Semîsad) re derbaza Ermenistanê bû. Wî di demeke kurt de Ermenistan dagir kir û împeratorê Eşkaniyan bin xist.

Di 115an de Traianus dewama seferê xweya rojhilat kir û Nisêbîn dagir kir. pê re ew çerxa ser xakên Mezopotamya yên jêrîn bû. Ew bi peyçûnê Dîcle hate paytexta Eşkaniyan Tisfun hat. Pê wî Tîsfûn dagir kir re, vê carê çerxa ser xakên asûr bû û di 116an de gehîşte kendava Farsê û rojhilata navîn bi piranî dagir kir.

Dema Traianus li sefera rojhilat vedigerîye di 8ê tebaxê 117an de li Kîlîkya mir. Ji pê wî re Hadrianus derbaza textê bû.

Çavkanî 

Împeratorên Romê
Dakya

Dakya  (bi latînî: Dacia) di navbera 106an de heta 271an navçeyake împeratoriya Romayê bû. 

Navê Dakya di dimatî xwe Dakî de tê ye. Ew pê dagir kirina Trajanê di 106an de re ew dera wek Dakya hat navandin. 

Împeratoriya Romê
Romanya
Pretor

Pretor an jî praetor (latînî: prae-ire, "pêşeng") kardarekî li Komara Romayê û Împeratoriya Romê bû. Ewna bi komîtayê gel saleke carekî dihat hilbijartin. 

Heta 337 b.z. pretor ji patrîsyen tenê dihat hilbijartin. Piştre ji plebsan re jî rêyê bûna pretoriyê hat vekirin.

Di dema împeratoriyê de pretoran fermandariya artêşê û kargeriyê xakên navçeyake dikir. Ewna wê demê de ji bo çend salan dihat hilbijartin û ji pê re jî kardarî dihat dirêj kirin. Preetorek wek nimînere konsulê bû û raye bi tunî dihat didane wî.

Çavkanî 

Çînên civakî li împeratoriya Romê
Împeratoriya Romê
Tengava Sîsîlyayê

Tengava Sîsîlya tengava di Deryaya Navîn de di navbera Sîsîlya û Tûnisê de ye û li dera herî teng 145 km ye.

Ew Deryaya Tîrenê û rojhilat û rojavaya Deryaya Navîn li hev vediqtine.

Di tengavê de di bin avê re rojhilat de berva rojava, di ser de jî rojava de berva rojhelat şip he ye.

Çavkanî 

Tengav
Deryaya Navîn
Kendava Genovayê

Kendava Genovayê (bi îtalî: Golfo di Genova) bakura deryaya Lîguryayî ye. Ew bi firehiya 125 km li rojava bajarê Imperiayê de dest pê dike li bakur bi bajarê La Speziayê jî dawî dibe. Bajarê herî mezinî li beravên wê, yê ku navê xwe jî daye kendavê, Genova ye.

Çavkanî

 

Kendav
Deryaya Navîn
Gelibolu

Gelibolu (bi yewnanî: Καλλίπολις, Kallîpolîs) nîvgiravek e li Trakyayê (Tirkiye). Navê wê yê antîk Χερσoνησoς Θραικια, Chersonesos Thraikia bû. Ew Deryaya Mermereyê û Kendava Sarosê dike du paran. 

Bajarê li ser nîvgiravê yê herî mezin, navçeyeke Çanakkaleyê, Gelibolu ye.

Dîrok
Îskenderê Mezin di 334 b.z. de li ser Gelibolu û Tengava Çanakkaleyê re derbaza sefera xwe ya mezin a ser Persan bû.  Wê demê de 30.000 kes û 5.000 siwarî di tengavê re derbazan Anatolyayê bû bûn. Di Şerê Cîhanî yê Yekem ê 1915an de di Şerê Geliboluyê de Împeratoriya Osmanî ji pê cengake gelek xwînî re Dijwarên Dubendî rawestandin.

Çavkanî 

Erdnîgariya Tirkiyeyê
Tengava Bunifaziuyê

Tengava Bunifaziuyê (bi korsî: Bocche di Bunifaziu, bi fransî: Bouches de Bonifacio, bi gallurezî: Bocchi di Bunifaziu, bi îtalî: Bocche di Bonifacio) tengava navbera Korsîka û Sardînya de ye û bi navê bajarekî beravên Kosta Rîka Bonifacio hatiye binavkirin. Di dera herî teng de 12 km firehî û heta 70 m kûrahiya wê he ye.

Çavkanî 

Tengav
Deryaya Navîn
Kemal Sunal

Ali Kemal Sunal (z. 11ê çiriya paşîn 1944 li Küçükpazar, Stembol, Tirkiye − m. 3ê tîrmehê 2000 li Stembol) yek ji aktorên sînemayê yên Tirkiyeyê ye.

. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, Vefa Lisesi, bi lîstika şanoyê "Zoraki Takip - Şopandina bi zorê" dest bi jiyana xwe ya aktoriyê dike. Di şanoya Devekuşu Kabare Tiyatrosu de dixebite û di sala 1973an de dest bi sînemayê dike. 

Di sala 1974an de dizewice û du zarokên wî çêdibin. Di 1995an de Zanîngeha Marmarayê fakûlteya çapkirin-weşan, beşa radyo, têlevîzyon û sînemê bi dawî dike. Bi giştî di 82 fîlman de rol digire. Karakterên nû di komediya Tirkiyê de vedike û bi serkeftî wan pêşkêş dike. Di jiyana xwe ya taybetî de gelek cidî tev digere. Di hîç bernameyeke TVan de cih nagire û hevpeyvîn çênake. Di nav gel de piranî bi navê Înek Şaban ("Şabanê Çêlek") tê naskirin.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.

Fîlmnîgarî

Çavkanî 

Aktorên tirk
Jidayikbûn 1944
Mirin 2000
Mehmet Ali Ağca

Mehmet Ali Ağca (jdb.  li Hekîmxan, Meletî) yek ji kujerên navdar ên Tirkiyê ye.

Xwe ji gundê Îsmaîlî ya Patrîkxan (Hekimhan) a Meletîyê ye. Malbata wî ji Tirkên ku di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewletê anîne bicihkirin e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava hêzên rastgîr ên Tirk, Gurên Boz. Di gelek çalakiyên li dijî Kurd û çepgîrên Tirkiyê de cihdigire û rojnamevan Abdi İpekçi dikuje.

Di de li dijî serokê dêra katolîkan Papa Johannes Paul II. çalakiyeke kuştinê pêktîne û Papa giranbrîndar dike. Li Îtalya bi cezayê temendirêjiyê tê cezakirin. Heya  li Îtalya di girtîgehê de dimîne û ji Tirkiyê re tê şandin. Carekê tê serbestberdan lê ji ber rexneyên Kurd û çepgîran dîsa tê girtin. Niha li Stembolê di girtîgehê de ye. Wî kir Xiristiyanî û dixwaze bibe kahînek Katolîk.

Malper 
 http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html

Çavkanî 

Kujer
Jidayikbûn 1958
Kesên ku çûne ser xiristiyaniyê
Mirovên zindî
Dilşad Seîd

Dilşad Seîd hunermendekî kurd e.

Dilşad Seîd di sala 1958an li Duhokê ji dayîk bû. Piştî ku wî xwendina xwe ya bilind di enstîtuta mûzîk li Bexda tika kir, wî wek asîstentê dîrîgend di orkestra têlêvîzyon û radyo ya Bexda de kar kirîye û ji sala 1984an heta 1988 di zanîngeha Wales xwendina xwe ya bilind berdewam kir. Wî xwendina xwe bilind ya bi dîploma mamostê hunerê tika kirîye. Piştre ew bûye xwediyê diploma Solo-Geiger ya akademiya keyaniyê (Royal academy of music) li Londonê. Ji nava sê musabeqa muzîk di navbêran zanîngehan da li Brîtanya ew bûye yê yekem. Ta neha ew bi gelek mûzîkvanên kurd ên navdar re kar kiriye. Wi li bajarê Duhokê Konserwatuarek muzîkê vekiriye û xebata xwe dimeşîne. Albûmê yekê bi navê Variations on Kurdish Melodies for Violin derxistiye.

Hunermendên kurd
Mêr
Kesên ji Dihokê
Jidayikbûn 1958
Mirovên zindî
Kendava Sarosê

Kendava Sarosê kendavek e di Deryaya Egeyî de li bakura nîvgirava Geliboluyê. Dirêjahiya wê 35 km, firehiya wê jî 35 km ye û kurahî li hin deran heta 1000 km dadikeve.

Çavkanî

 

Kendav
Lesbos

Lesbos ( ji ; ) yek ji giravên Yewnanîstanê di Deryaya Ege de ye.

Nav 
Nav di aferînekê mîtolojiya Yewnan de, ji Lezbos de tê ye. Lezbîyenî, Hevzayendîtiya jinan, ji bo  di helbestên xwe de behza hez kirina jinan dikir, di navê giravê de hatiye girtin.

Erdnîgarî 
Rûerda wê 1,630 km² û 320 km beravên xwe hêne.

Dîrok 
Împeratorê Romê Bîzansê  girav di 1355an de ji bo wî derbaz bûna textê re ji bi wî re alikarî bûbû, ji bo spas da bû Patrîsyanê Genova Gattilusio ye. Girav di 1462an de bi destên Osmanan hat dagir kirin. Ew heta serxwebûna Yewnanîstanê di destên Osmanan de ma. Ew di Şerê Cîhanî yê Duyem bi destên Almanyaya Nazî hat dagir kirin.

Girêdanên derve 

Giravên Deryaya Egeyî
Giravên Yewnanistanê
Markê

Markê (), gundekî li bakurê rojavayê Licê li ser riya Licê û Darahênê ye û 20 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Firingî û xiyarên Markê di bazara Amedê de bi nav û deng in. Korxa li ser markê ye. Bi zaravayên dimilî û kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ergin lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê