nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hezar û yek şev

Hezar û yek şev (; ) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin.

Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke farsî ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka Hezar Efsane, çîrokên kurdî û yên gelên din berhevkiriye.

Pirtûk dema ji aliyê ewropiyan ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî Teyrê Sîmir û hwd.

Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera Hindistan û Çînê de Şehriyar, bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî Şehrazad vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin Şehrazad key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire.

Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên kurd, fars û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê Alf Layla wa-Layla (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk.

Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.

Çavkanî 

Wêje
Çîrok
Pirtûk
Wêjeya erebî
Hezar û yek şev
Wêjeya farisî
Mîtolojiya îranî
1869

Bûyer

Cîhan 
 16ê çiriya paşîn - Kanala Suweyş hat vekirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 2ê çiriya pêşîn - Mahatma Gandhi ji dayîk bû (m. 1948)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Parastina Stalîngradê

Parastina Stalîngradê, parastina li dijî artêşên Almanyaya Nazî li bajarê Stalîngradê ye. Di dîroka şer, çarenûsa Şerê Cîhanî yê Duyem de xwedî ciheke girîng e. Navê bajar ê niha Volgograd e.

Ji gelawêja 1942´î heya destpêka 1943 li bajarê Stalîngradê di navbera hêzên YKSS û Almanyayê de şereke têr bixwîn pêk tê. Ji bo Sovyetistanê ev "Parastina welêt", ji bo Almanan jî "Şikestina şerefê" tê binavkirin. Di parastinê de hêzên YKSSê biserdikeve û ev yeka han qedera şer diguherîne. 

Di şer de Almanya têk diçe û sazûmaniya Nazî tê rûxandin. Tenê di parastina Stalîngradê de ji 1 Milyon zêdetir mirov jiyana xwe jidestdidin. Şerê Cîhanî yê Duyem dibe sedemê 50 Milyonî zêdetir kesî. Ne serkeft bi vê şerê hovane şad dibin, ne jî têkeft. Mirovahî son dixwe ku carekê din şereke wiha neqewime.

Fîlm 
 Stalingrad (1993), fîlmekî Elman
 Enemy at the Gates (Dijminên ber derî) (2001), li ser nîşangir Vasily Zaytsev

Pevçûn
Şerê cîhanî yê duyem
Tengava Stembolê

Tengava Stembolê an jî Bosfor (, bilêvkin: Boxazîçî) tengava Ewropa û Asyayê li hev vediqatîne ye. Ew Deryaya Reş û Deryaya Marmara digîhîna hev, li ser Tengava Çanakkaleyê re jî digîhine Deryaya Êge û Deryaya Navîn. Dirêjahiya xwe 30 km, firehiya xweya herî biçûk di nevbara Kandilli û Aşiyan de bi 700 m ye. Nevbara Anadoluhîsari û Rumelîhîsari jî 750 m ye. Kûr bûna wê di 36 m de heta 124 m heye.

Li dor Tengavê, di Stenbolê da, kêmzêde 13 milyon kes dijî ne.

Li ser Tengava Stenbolê du piran hene. Li wan yek Pira Bosforê ye, dirêjahiya wê 1.074 m ye. Di 1973'an de hat çêkirin. Piraya din jî Pira Fatih Sultan Mehmet e. Dirêjahiya wê jî 1.090 m ye û di sala 1988'an de hat temamkirin. Li ser çêkirina pirakê sêyem jî li TirkiyeyÊ gotgot berê dehêne. 

Di Bosforê de rêhesinakê tengavê di bin avê re derbaz ke, bi navê Marmara, jî tê çêkirin. Gorî planan ew dike di 2008'an de varê temam kirin. 1.400 m kûr bûna kê 55 m de dike Bosforê derbaz bike.

Nav 
Bosfor di Yewnanî de bosphoros(Βόσπορος), bigumanî Phôsphoros de ango "bihurka ga" de tê ye.

Dîrok 
Gorî Erdnasîvanan berê Deryaya Reş deryakê hundur, wek golakê bû. Paş sîpan heliyan şinda, şîpakê lez di Deryaya Reş de berva Deryaya Marmara çû, û ji bo wê Bosfor pêk hat.

Ji bo Tengava Stenbolê Deryaya Reş û Deryaya Navîn digîhîştîna hev, di dîrok de gelek gerîng bû. Ji bo wê Konstantîn I padişahî Roman di 330 b.z. li wê derê dî û li wir bajarê Konstantînople çêkir. Paş re jî bû paytexta Împaratoriya Romayê Rojhelat. Di 1453an vir de jî, paş Mehmet II ew dera dagir kir şinda, bû Îstanbul û paytexta Împeratoriya Osmanî ye.

Îroj 
Ji bo cîh xwe, nevbara Ewropa û Asyayê de ye û ji bo barkêşî deryan, li ser wê gelek ceng bûbûn. Bi taybatî Şerê Cîhana Yekemîn de, ji bo ew derê kontrol kin Dijwarên Hevalbendî (İttifak) êrîşa Tengava Çanakkaleyê û wir kirin. Lê nikanîn dest xwe xin. Dûv şerê re di 1936an de bi Peyvname Montreux re kontrol bi temamî dest Tirkiye de ma.

Giredanê der 
 Di pirtûkoka Tirkiye de Tengava Stenbol 

Tengav
Erdnîgariya Tirkiyeyê
Stembol
Zimanê îtalî

Zimanê îtalî, yek ji malbata zimanên hind û ewropî de ye. Îtalî mîna fransî, spanî, portûgalî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Îtalya, kantoneke Swîsreyê, Vatîkan, Slovenya, Kroatiya û San Marînoyê tê axaftin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Ziman
Zimanên romanî
Papa

Papa, serokê dînî yê xristiyanên katolîk û serokê Vatîkanê ye. Peyva papa (bi yewnanî: πάππας, páppas) tê maneya "bav".

Girêdanên derve 

 
Xirîstiyanî
Katolîkî
Serwerên dewletê
Coca Cola

Coca Cola (wekî Koka kola tê bilêvkirin) navê vexurikeke bêalkol a navdar a li seranserê dinyayê ye. Ji Atlanta ya DYAyê belavbûye.

Dermanfiroşek bi navê John Stith Pemberton, ji bo serêş û bêmadebûnê şîrûbek amade dike û difiroşe. Şîrûb ji giyayê koka, kafeîn û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê dibîne ku xebatkarên wî bi dizî vê şîrûbê vedixwin û pê kêfxweş dibin. Ew jî diceribîne û bi hin guhertinan vê şîrûbê wekî vexurika  bi navê Pemberton's French Wine Coca derdixe bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye.

Vêgav Coca Cola li seranserê dinyayê belavbûye û yekemîn vexurika navdar e. Coca Cola herwekî bûye sîmbola lîberalîzma DYAyê. Di dema Şerê Sar de ji aliyê bloka rojava ve wekî elemntekê psîkolojîk li dijî bloka rojhilatê dihate bikaranîn.

Tevahiya formûla Coca Colayê tê veşartin û îdîa heye ku Coca Cola vegirêdanê çêdike. Herwekî Coca Cola ji bo madê nebaş e, ûlserê bipêşdixe. Pispor ji bo zarokan baş nabînin.

Çavkanî

Vexwarin
Tengava Çanakkaleyê

Tengava Çanakkaleyê () an tengava Dardanelê (), tengava Deryaya Egeyî û Deryaya Marmara û ser Tengava Stembolê re jî Derya Reş digîhînê hev e. Di serdema kevnare de bi Hellespontos (; ) dihat navkirin. Navekê mîtolojiya yewnanî de tê ye.

Ew navbera nîvgirava Gelibolu (Gallipoli) û Anatolyayê de ye. Tengava Çanakkale 65 km dirjahiya, navbera 1,3 km û 6 km de jî firehiya xwe heye. Kûr bûn jî kêmzêda 50 m. ye. Li dor tengavê bajarê Çanakkale çê bû ye.

Dîrok 

Di Şerê Pers de şahanşah Împeratoriya Hexamenişî, Xeşeyerşa I, 480 b.z. de bi piraka ser Hellespontos re derbaza Gelibolu ye bûbû. Wek wî Îskenderê Mezin 334 b.z jî derbaza Anatolya ye bûbû.

Ew tengava, wek ya Stembol, di dîrok de gelek gerîng bû. Bi taybetî Împeratoriya Rûsî di Sedsala 19an ji bo wê gelek doz kir. Di Şerê Napoleon de, bi piştgiriyê Brîtanya, di 1807an de tengav sax kir. Dûv di 1828-29an de Împeratoriya Osmanî têk kir şinda, di 1833an de bi Împeratoriya Osmanî re Peymana Hünkar İskelesi kir. Gorî wê peymanê Împeratoriya Osmanî dikir tengavê gorî xwestinê Rûsya keştiyên cengê nê welatê dor Deryayê Reş re asê bike. Pê wê peymanê re Împeratoriya Rûsî di Derya Reş de sax dest xwe xwist.

Dûv Rûsya saxa tengavê dest xwe xwist 1841an de, Brîtanya, Awûstûrya, Fransa, Prûsya zordest li Rûsya kirin ku bila keştiyên cengêyê Împeratoriya Osmanî tenê dema aşitîye de derbaz bin. Di 1853an de dema Cenga Kirim de keştiyên Fransa û Brîtanya ji bo piştgirtîye ji Împeratoriya Osmanî re bikin di tengavê re derbaz bûn. Dûv bin xistina Rûsya di 1856de di Komcivîna Paris de Derya Reş keştiyên cengê gişkan re hat asê kirin.

Dema Şerê Cîhanî yê Yekem de Dijwarên Dubendî jî ji bo saxê wir dest xwe xin êrîşa wir kirin. Di 1915an di Cenga Çanakkaleyê de Dijwarên Dubendî azmûn kirin ku derbaz kin jî paş him wan him Împeratoriya Osmanî êpê berze dan şinda dest jê wir kişandin.

Paş Şerê Cîhanî yê Yekem de Împeratoriya Osmanî hat bin xistin şinda 1920an de bi Peymana Sevrê dor tengavê hat bê leşker kirin. Bi Peymana Lozanê de 1923an de sax hat dane dest Tirkiye jî ew ji keştiyên gîşkan re hat pas hîştin.

Îroj 

Bi dawî di 1936an Peyvname Montreux re jî sax hat dane dest Tirkiye. Tirkiye dikane keştiyên welatên nê li dor Derya Reş, gorî peyvname navnetewiyê li ser deryan, sax bike.

Dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ji bo Tirkîye bê alî bû Tengava Çanakkaleyê ji keştiyan gişkan re asê kiri bû.

Giredanê Web 
 Wênên Çanakkale(bajar)
 Wênên Tengava Çanakkale]

Tengav
Erdnîgariya Tirkiyeyê
Akropolîs

Akropolîs, platoyek li navsera kendalekî 55 metreyî bilind de hatiye avakirin û rûerda wê ji rojhilat ta rojava 300 m û ji bakur ta başêr 150 m ye.

Têketina wê tenê ji kaşekî piçûk mimkun e. Ev cih kelih, û pîrozgiha Atîna yê bû. Hê di sedsala 13'an a berî zayînê de bi dîwarekî yekpare hatibû pêçan. Her çiqas tirbên dîzik û kiloskan li ser mozaîkan xwiyabikin jî, zêde tu şop ji dema jeometrîk li Akropolîsê nemane. Kêm dîzik û kilosk wî wextî nîşan didin ku avahiyên grîng di sedsala 7'an berî zayinê li Akropolîs hatine çêkirin dema ku Benda Mîseniyan girîngiya xwe winda kiribû. Piştî ku di sala 510 de Pîsîstratide hatin, Akropolîs ji kelihtiyê ket. Hemû pêker û dîwarên ku hatibûn asêkirin dagirkirina persan de hatin xirakirin. Diwar piştî çûna persan re ji aliyê Temîstokl û Sîmon ve hatin avakirin. Atînayiyan ji bo ku çûna persan pîroz bikin, pêkerê Atîna ku ji aliyê Fîdiyas ve hatî çêkirin di salên 450 de çandin.

Yewnanistana kevnare
Erdhej

Erdhej yan jî erdlerz lerizîna rûyê erdê ye ku ji ber derketina enerjiya ji nişka ve di lîtosfera cîhanê de pêk tê û bi xwe re pêlên erdhejê çêdike. Ji şaxê zanistê yê ku van bûyeran lêkolîn dike, jê re sîsmolojî tê gotin. Tundî ya erdhejiyê ji çend celeban pêk tên. Di nav celeban de, celebek erdheja ku ew qas qels in ku nayên hîskirin, celebek kêm tundî ye ku mirov hîs dikin û pê dihesin û celebek tundî ya zêde ye ku mirov bi zehmetî li ser piyan disekinin, zirarê dide binesaziya bajaran û wêraniyê li tevahiya bajaran pêk tîne.

Erdhejên herî gelemperî ji hêla çalakiya şikestekên jeolojîk ve têne hilberandin û di heman demê de erdhej  ji ber sedemên din jî çêbibin ku di van sedeman de lihevketina lewheyên tektonîk, teqînên volkanîk, ketina asteroîdan û cismên mezinên din ên esmanî ku li rûyê erdê dikeve yan jî teqînên nukleerî yên ku ji aliyê mirovan ve di bin erdê de têne teqandin hene. Mezinahiya erdhejê bi pîvana Moment magnitudê (yan jî pîvana Richterê, ya berê) tê diyarkirin. Li gorî vê pîvanê, erdhejên bi pileya 3 û jêrtir bi giştî nayên hîskirin, lê erdhejên bi pileya 7 û jor ve dikarin wêrankar bin. Asta kûrahiya xala ku erdhej lê diqewime li ser hêza wêrankirinê bi bandor e. Asta kûrahiyê çiqas ber bi jor ve be bandora erdhejê ewqasî zêdetir çêdibe û zêdetir zirarê dide hawirdorê.

Li qatên erdê yên hêj rûneniştî de şikestin pêk tên û melisandin dibe. Ev bûyer gorî hêza şikestinê herêmên nêzîkê xwe dihejîne. Yek ji katastrofên mezin ên mirovahiyê ye.

Zanîna ku li ser erdhejê lêkolîn dike sîsmolojî (erdhejnasî) ye. Sîsmolog (erdhejnas) lê dixebitin ku agahiyên têkûz û bilez bidestbixin, daku ziyana erhejê kêm bikin. Mixabin dîsa jî ziyaneke mezin dide mirovan. Bi taybetî dide xizanan ku di avahiyên nezexm de dijîn.

Erdhejên mezin li Kurdistanê 
 1782, hêza wê heşt di pîvana Richter de bû, li Erzinganê 10.000 kes mirî bûn.
 1938, hêza wê 8,7 li Erzinganê 40.000 mirî, bi hezaran birîndar û ziyaneke mezin. 
 1946, 31ê gulanê, Gimgim (Mûş) nêzîkî 1000 mirî.
 1966, 19ê tebaxê, Gimgim (Mûş) nêzîkî 4.000 mirî.
 1992, 13ê adarê, hêza wê 6,8 di pîvana Richter de li Erzinganê, 3.658 mirî û bi hezaran birîndar bûn.
 2003, 27ê kanûna paşîn, hêza wê 6,1 li Pilemor, mirî kêm lê ziyan mezin.
 2011, 23ê çiriya pêşîn, li gor pîvana Richterê bi hêza 7,2 li Wanê çêbû.
 2012, 14ê hezîranê, li gor pîvana Richterê bi hêza 5.5 li navçeya Şirnexê li Silopî çêbû. Navenda wê jî gundê Eywanê bû.
 2012, 15ê hezîranê, li gorî pîvana Richtere bi hêza 4.2 li navçeya Bedlîsê li Xîzanê bûya. Navenda wê jî, gundê xîzanê yê bi navê "bulutlu" ya.

Erdhejên mezin li derveyî welat 

 1906, li San Francisco, hêza wê 7,7-8,3, bi xwe re şewatek mezin tîne û bajêr dişewite.
 1908, li Meksîkoyê, hêza wê 8,1 
 1988, li Ermenistanê. 
 1999, li derûdorên Îzmîtê (Tirkiye), bi fermî, 15.000 mirî bûne.
 2004, ev erdhej li Okyanûsa Hindî çêbûye û pêlên mezin ên tsunamî rakirin, nêzîkî 300.000 kes mirî bûn.

Di dîroka mirovahiyê de gelek erdhej bûne. Roj bi roj têkoşîna bi erdehejê re pêşdikeve.

Çavkanî

Erdhej
Sîsmolojî
Berpêyên panîkî

Berpêyên panîkî, reksiyonên panîkî yan panîkatak navê nexweşiyeke û tabloyeke psîkolojîk e.

Panîkatak ne tenê tabloyeke psîkolojîk e. Hin rewş û nexweşiyên fîzyolojîk, biyolojîk jî heman reaksiyonê dertînin holê.

Hin sîmptomên panîkatakê 

 Tirsa dînbûn an hiş ji derkirinê
 Tirsa mirinê
 Êşa sing (pirranî singê çepê, li ser dil)
 Madelihevketin, îshal an verêşandin
 Di lêdana dil û kutana xwînê de zêdebûn
 Jixweveçûn, zikêş an serêş
 Xwêdana sar

Bi pirranî ev nexweşî an tablo xwe di salên 18-40´î de dide der. Heger bingeheka organîk neyê dîtin, wê gavê êdî ne tablo lê nexweşiyeke psîkolojîk e. Ji bo teşhîseke rast divê berê testên laşî werin kirin. Bo mînak sîmptomên nexweşiyên dil (Înfarkta-mirina masûlkeyên dil, nexweşiyên koronar ên dil, îşemî hwd) jî dişibin viya. Bijîşk divê hişyar û agahdar be, nexweşê xwe nasbike. Heger tenê psîkolojîk be, wê gavê teşhîsa "Berpêyên panîkî - panîkatak" tê dayîn û gorî wê çareserî tên kirin.

Divê mirov asta sîmptoman ji hev nasbike, veqetîne. Mirina masûlkeyên dil, hîpokondriya, panîkatak hwd. ji gelek aliyan ve dişibin hev. Li ser bingehên genetîk gelek lêkolîn tên kirin, lê ti agahî hêj nîne. Mirov nikare bêje bingeh-genetîk e. Panîkatak pirranî 5-45 deqîqe didome. Nexweş dikeve tirs, xof û kelakela mirinê. Ji wê ye, dilê wê ketiye înfarktê, nikare bêhna xwe vede. Heger derbarê înfarkta dil (qeyrana dil, krîza dil, mirina masûlkeyên dil) de hin agahî bihîstibe dikare têkeve vê şikê û bi ambûlansê xwe zûtir bigihîne nexweşxaneyê û serî li kardiyologan bide. Hin caran nexweş herçendî nîşaneyên laşî dernayên jî, doktor bi doktor digerin. Bawer nabin.

Berpêyên panîki çi bingeh organîk, çi jî nexweşiya psîkolojîk bin, divê werin kontrolkirin û tedawîkirin. 

Tedawiya vê nexweşiyê gengaz û hêsan e. Tenê divê nexweş bi bijîşkê xwe bawer be. Hin cureyên dermanan, test, teknîkên bêhvedan û aerobîk, desteka sosyal hwd di tedawiyê de pêwîst in.

Derûnnasî
Îşemî

Îşemî (bi grekî: ισχαιμία, isxemia, sekinandin û hema - xwîn) tê wateya sekandina xwînê. Di kardiyolojiyê de, ji bo bêxwînmayîna organan tê bikaranîn.

Heger parçeyek dil ji ber sedeman xwînê negire, dil hêdî hêdî dimire. Wê gavê êşên angîna xwe nîşan didin. Ango sing, bi taybetî singê çepê diêşe. Ev êş tê wateya ku parçeyeke maskûleyên dil xwînê nagire û ketiye xetereyê.

Heger êşên angîna bi qasî zêdetirî 20 deqîqeyan bidome, divê mirov bilez xwe bigihîne nexweşxaneyê, lewra talûkeya mirina dil ango krîza dil heye.

Çavkanî

Dilnasî
Xeşeyerşa I

Xeşeyerşa I, ango Xeşeyerşayê yekem (; , , 519 b.z. - 465 b.z.) şahanşahekî mezin ê Împeratoriya Hexamenişî bû.

Nav 
Navê wî bi farisiya kevn Hšayāŗšā tê mane "Serwerê gernasan" û  bû.

Ceng û jiyan 
Shayar Shah lawê Daryûsê Mezin û Atossa, xwenga Kûruşê Mezin, bû. Dûv bavê xwe Daryûs I 486 b.z. de mir derbaza textê bû. Pêşin, serîhildanê li Babil û Misir de, 486 b.z.an de derketî û dema derbaza text bûyî de dom dikirî, di 485 b.z. de rawestand. Wê demê Persan bi yewnaniyên re dewamî, di Şerên Farisan de, ceng dikirin û Darius di amedeyiya seferberiyeke din de bû. Xeşeyerşa I derbaza textê bû şunda bi Kartaca ve tev di Thermopylen de şahê Spartaan Leonidas, gorî Herodot bi 2 milon leşkeran, bin xist. Lê paş re di cenga Şerê Derya yê Salamîs de di 28'ê rezberê 480 b.z. bi pêşengî padîşahî Themistokles, ji aliya komkeştiyên Atîna hat binxistin. 

Dûv binketiniya Şerê Derya yê Salamîs de Xeşeyerşa I vegeriya paytextê xwe Susa. Hin leşkeran li Yewnanistanê man jî di Cengê Plataeayê de di 479 b.z. de hat binxistin.

Li ser Xeşeyerşa qalakê wiha heye: Dû pira, ji bo derbaz bû ne, bi keştiyan li ser Dardanellia re çê kirî helweşiya, derya bi 300 qemçiyan ceza kiri ye. Rast ne rast qalakê wiha tê gotin.

Xeşeyerşa I 465 b.z. de ji aliyê fermandarekî xwe Artabanos ve hat kuştîn.

Giredanê Web 
 Xerxes I di Iran today de bi elmanî

Keyên Hexamenişî
Sedsala 6an b.z.

6emîn sedsala b.z. ango sedsala 6an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 600 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 501 b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî

Bûyer/Perisîn

590ên b.z.

580ên b.z.

570ên b.z.

560ên b.z. 
 558 b.z.- Kûruş II Împaratoriya Hexamenişî saz kir.

550ên b.z.

540ên b.z.

530ên b.z.

520ên b.z. 

519 b.z.- Xeşeyerşa I ji dayîk bû(mir, 465 b.z.)

510ên b.z.

500ên b.z.

Mirov

Zayîn

Mirîn 
 530 b.z., Kûruş II jiyan li dest da.

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Sedsala 6an b.z.
Pîşesazî

Pîşesazî an îndustrî an jî endustrî (ji latînî Industria), ji hemû kargeh û karxaneyan, kû bi alîkariya mekîneyan, kala, xardemenî, ebzar yan jî, madeyên xav berhev û saz dikin, pêk tê.

Bi giştî, ji her desteyeka karweriyê ra ko bi şêwaz û metodên wekhev û hevpişk ji bo bidestveanîna fayîde an qezancê di xebitin pîşesazî dihêt gotin, mîna pîşesaziya muzîkê, pîşesaziya tirompêlan ango otomobîlan. Bêjeyên hemmehne (sînonîm) endustrî an îndustrî, senayî ne.

Bi ramaneka dî, pîşesazî ew tişt bû ko wekî bingehê peydebûna Ewropa ya nû piştî Şoreşa Pîşesaziyê dihêt hesibandin. Di vê ramana nû da, pîşesaziyê wekî metodekê nû yê berhemanîn û aboriyê cihê berhemanîna bazirganane û feudalane girt. Destpêka wan guhartinan bi afirandina makîneya helmê û pêşkevtinên zanistî û teknolocîkî yên dî bû.

Îndustrî di aboriya her welatekê, rolekê gelek giring dibîne. Endezyariya endustrî, karê pilan û sazkirina van kargeh û karxaneyan dike û prosêsa avakirinê heta bi Dawî hatin û karkirinê jî kontrol dike.

Pîşesaziya destpêkê 
Ev pişik ji pîşesaziya her neteweyekê wan pîşesaziya vedigirit ko ji bo hemî pîşesaziyên dî gelek bingehîn û destpêkanî ne. Mînakên vî coreyê pîşesaziyê derêxistina madeyên xav ji madenan, cotkarî û çandin, rêlvanî (daristan), terşdarî (xwedîkirina pez û ga û lawirên dî), masîgirî û hwd ne.

Cureyên pîşesaziyê 
Pîşesazî di aboriyê da dabêşî pîşesaziya destpêk, pîşesaziya duyê û pîşesaziya sêyê dibêt. Pîşesaziya duyê bi xwe dabêşî pîşesaziya sivik û pîşesaziya giran dibit.

Şaxeyên pîşesaziyê 
Pîşesazî ji gelek şaxe an ji beşan pêk tê. Çend beşên giring di vî warî de evin: 

 Pîşesaziya xwardemenîyê (xwarin û vexarin)
 Pîşesaziya titûnê (baçik)
 Pîşesaziya tekstîlê
 Pîşesaziya pust û çerm
 Pîşesaziya Çûb û Dar
 Pîşesaziya kaxezê
 Pîşesaziya çapemenîyê
 Pîşesaziya Nefta Xav, Seng Reju û Enêrjiya Atomî
 Pîşesaziya kîmîyawî
 Pîşesaziya plastîkê
 Pîşesaziya hesin
 Pîşesaziya Maşînsazî
 Pîşesaziya Amêrên Defteran (Bûro)
 Pîşesaziya Elektronîk
Radyo û Televîzyon
 Pîşesaziya Amêrên Mêdîzîn
 Pîşesaziya optîkê
 Pîşesaziya Seetsazî
 Pîşesaziya Tirompêlsazî
 Recycling (Pîşesaziya vegerandina Kirş û Zibale)
 Pîşesaziya tekber
 Pîşesaziya Hewapeyma û Sefînesazî
 Pîşesaziya Keştîsazî
 Pîşesaziya Dermansaziyê
Pîşesaziya xêvjimêrî
Angîna pektorîs

Dilrêncî, janedil, dilêşan, rêncedil, angîna pektorîs, anjîna pektorîs, anjîn  an jî stenokardî navê êşa taybet singê û ya mirina masûlkeyên dil û miyokardînfarkt e.

Êş tûj, guherbar, hic caran wekî şewatê ye di singê çepê de ye. Di heman demê de milê çepê, bi taybetî ji enîşkê berjêr jî diêşe. Dîsa binê çenê, stû jî dîêşe. Divê mirov bêje ku, ev êş ne standard e lê pirranî wisa ye. Hin caran êşa myokardînfarktê xwe bi awayên din dide der. Li cem nexweşên diyabetîk dikare xwe hîç nede der. Angîna pektorîs ji ber ku sîmptoma înfarkta dil e, girîng e. Hin nexweşiyên bingeh-psîkolojîk wekî berpêyên panîkî hwd jî heman sîmptomê nîşan didin.

Koda sîmptomê di zanistiyê de 

Angina Pectoris
ICD-10-Code:I20.9

Angîna xwe di koronarsklerozê ango tengbûna demarên koronar de dide der. Sedemên laşî û psîkolojîk wê ditetîkînin. Nişka ve destpêdike. Heger bi bêhnvedanê derbas bibe baş e. Wê gavê mirov dizane ew ji ber spazma masulkeyan, êşa madeyê, îşemî, prînsmetalangîna hwd e. Heger ji 20 dq zêdetir didome, wê gavê talûke heye ku înfarkta dil destpêkiriye û divê mirov xwe zû bigihîne nexweşxaneyê.

Hin cureyên anginayê 

Angîna ya ji ber xweêşandina laşî tê 
Angîna ya şevê û di rehetiyê de
Stabîlangîna 
Nestabîlangîna 
Angîna mirina masûlkeyên dil an angîna ku divê zû were tedawîkirin
Prînsmetalangîna

Rewşên angînayê ditetikînin 

Raxwarina sîgarayê
Xweêşandina laşî
Rewşên dijwar ên psîkolojîk
Alkol
Guherandina klîmayê
Sar û serma

Helbet heger demarên mirov ên koronar paqij û nexitimî bin, mirov vê êşê nakşîne. Li heger demar ji 30-40 % zêdetir xitimî bin, di van rewşên tetikbar de angîna xwe dide der.

Sîmptomên nêzîk 

 Nexweşiyên gastrointestinal wekî refluksa gastrousofagealer, Ulcus ventriculi, Cholecystitis, Gastritis 
 Nexweşiyên pulmonal wekî embolî ya pişikê, Pneumothorax, Pleuritis 
Perikarditis 
Sîndroma HWS-BWSê

Tiştên ku mirov beriya çûyîna nexweşxaneyê divê bikin 

Veketin, bêhnvedan
Piştî 20 dq yî sedî sed divê ambûlansek bixwazin
Bo oksîjenê vekirina pencereyan
Heger li malê heye cûtina aspîrînê
Divê laş bêhereket bihêlin daku pêdiviya oksîjenê kêm be
Sedî sed divê mirov bi serê xwe otoyê najo û bi serê xwe neçe nexweşxaneyê alîkarî bixwaze

Çavkanî

Girêdanên derve 
Treatment of stable angina recommendations for patients  in layman terms
British Heart Foundation - Angina 
Angina Pectoris Animation Video 3D  
Guidelines on the management of stable angina pectoris - European Society of Cardiology
Heart Attack and Angina Statistics by American Heart Association : Final 2006 statistics for the United States
Dilnasî
Nexweşiyên dil
Balora Kûruş

Balora Kûruş nivîskeke Kûruşê II li ser baloreke gil de nivisandî ye. Dûv Babîl vegirt şunda Kyros ew nivîska li ser serfiraziyên xwe û armancê xwe nivisandî bû. Ew di 1879an de ji aliyê Hormuzd Rassam de li mizgefta Marduka Babîl hat dîtin.

Hin kes bi wê re dê na "Danasîna Mafên Mirovan" herî pêş de . Ji bo di wê da tê gotin ku, azadî hat dane xulamên Babîl û azadiya olan pend dike bi wê re wiha tê gotin.

Kopiyeke wê li navenda Neteweyên Yekbûyîya li New yorkê jî heye.

Nîşe

Giredanê Web 
 Balora Kyros

Hexamenişî
Jean Baptiste le Rond d'Alembert

Jean Baptiste le Rond d'Alembert (16ê çiriya paşîn a 1717an li Paris - 29ê cotmiha 1783an li Paris) Matematiknas û fîlozofek fransî bû. Ew bi xebata xwe ya Ensîklopedik ku bi Denis Diderot re kirî û wek fîlozofekî roniyan jî tê bîra mirovan. Alembert bêhtir wek fîlozofekî zanist tê naskirin.

Zaroktiya wî 
Kurê bîjî yê nivîskar Klodîn Gerîn Tensîn (Claudine Guérin de Tencin), û swarî Liwû Kamu Detûs (Louis-Camus Destouches) commissairê Topavêj, Alembert 16 ê çiriya paşîn a 1717an li Parîsê çêbû. çendroj piştî bûna wî, diya wî ew li ser derenceyên dêra Saint-Jean-le-Rond ya Parîsê danî û ew terk kir. Bêgoman navê wî ji vê derê tê. Pêşî wî li cihê zarokên windabûyî bicî dikin lê li wir zêde namêne û di demeke kin de jina camvanekî wî digire cem xwe. Her çiqas siwarî Detûş xwe bi fermî wek bav nîşan nede jî, hey ji xwendi perwerda wî dimêne û xerciyên wî bi cî tîne.

Jiyana wî 
Donzdeh salî ew dikeve "Koleja (collège) çar gelan" bi navekî din (collége Mazarin). Li wir Felsefê, Dad û hûner dixwîne û di sala 1739 de dibe parêzer). Piştre serê xwe bi Bijîjkî û matematîkê dêşîne. Cara yekem xwe bi paşnavê Daremberg dinivîse û pişt re bi Alembert diguhare. Sala 1739 xebatek li ser çewtryên matematikê yên di pirtuka dersê ya Cherles René Raynaud ku di sala 1708an (û wî bixwe jî bingiha ya matemetîkê ji vê pitukê girtibû) derketî çêkir. Di 24 saliya xwe de (sala 1741) bi saya vê xebatê ew baş hatiye naskirin û kete "Koleja zanistiyê" (collège des sciences) de. 
Du sal şûnde ew "Traité de dynamique" (peymana dînamîkê) çap dike. Bi vê peymanê ew encamên lêkolînên xwe yên li ser hijmara leptê pêşkêş dike. Di sala 1746 Diderot li rasta Amelbert tê û wî beştarî kerê Ansîklopediyê dike. Salek şûnde sekêşiya projeya Ansîklopediyê dikin. Piştî 5 salên xebatê bi hev re sala 1751 bi beşdariya 200 cîld ê yekemîn yê ansîklopediyê derdikeve. di sala 1759 de Diderot û Alembert ji hav dixeyîdin û Alembert dev ji projeyê ber dide.

Di 23 saliya xwe de dikeve Akademiya zanistiyê, û di 28 saliya xwe de jî dikeve akademiya Berlînê de. Di sala 1754 li akademiya Fransî wek endam tê hilbijartin û li 9 gulana 1772an li wir dibe sekreterê dayîmî tê hilbijartin.

Ji bona ku herê bi avîna xwe ya yek alî, nivîskar Lespinasse re bijî, di sala 1765 de ew ji mala xwe vediqete.

Girêdanên derve 

Matematîknasên fransî
Nivîskarên fransî
Fîlozofên fransî
Kesên ji Parîsê
Jidayikbûn 1717
Mirin 1783
Endamên Royal Society
Anarşî

Anarşî gotinek yewnanî ye. Wateya wê ya yekê, bêserîtî ye. Anarşî di sedsala 19an de derketiye holê. Bi gelemperî wek
 
 Nepejrandina her prensibên derve (olî, yan jî polîtîk), 
 Li gor Anarşî yê her awayê komarê (bi heta demokrasî jî) zordest e û dikevê pêşiya azadiya mirov de. 
 Daxwaza birêvebirina civakek serbixwe (civak bi xwe, xwe birê ve dibe), bê sazî û çavdêriya komarê, bê mulkiyeta kesane , bi hevpariya xebata kêrhatiyan mumkin e.

Çavkanî 

Siyaset
UTC+13

UTC+13 yek Beşên Demjimêrê ye. Li wan dernan tê bikaranin;

 Giravên Enderbury, Kiribati
 Zelanda Nû (ji bo Demjimêra Havîn)
 Tonga

Giredanê Web 
 Bajarê UTC+13 de

Navçeya demê
UTC+5:30

UTC+5:30 yek Beşên Demjimêrê ye. ew li Hîndîstan (Indian Standard Time) û li Srî Lanka (Sri Lanka Time) tê bikaranin.

Giredanê Web 
 Bajaren dem UTC+5:30

Navçeya demê
UTC+9:30

UTC+9:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Australian Central Standard Time(ACST jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+10:30 dibin û tê 
Australian Central Daylight Time(ACDT) nav kirin Li wan dernan tê bikaranin;

 Awûstralya 
 New South Wales
 Broken Hill
 Northern Territory
 South Australia

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+9:30

Navçeya demê
Anders Celsius

Anders Celsius (jdb. 27ê çiriya paşîn 1701 li Ovanåker - m. 25ê nîsanê 1744 li Uppsala) stêrnas, bîrkar û fîzîknasekî swêdî bû.

Jînenîgarî 
Anders Celsius li Ovanåkerê ji dayik bû û li zanistgehê Uppsalayê xwend. Di salê 1730î de ew li wir bû profesor. Di salê 1736an de wî ekspêdîsiyonek ji pîvankirinê cîhanê re çêkir. Wî di salê 1741ê de obzervatoriyûm li Uppsalayê çêkir.

Celsius kesî yekem bû, yê ronahiyê stêrkan serkir û derxist, ku ronahiyê Polaran magnêtê erdê eciz dike.

Celsius bi 43 salan ji ber jana ziravê mir û li domê Gamla Uppsala hatiye veşartin.

Germahiyê Celsius 
Anders Celsius di salê 1742 de yekê Grad Celsius çêkir. Bileksî îro wî ji xala kelînê yê avê ra 0 °C digot û ji xala helînê yê avê ra 100 °C digot. Wî jî hên zordariyê bê jî nivîsand (760 mm li ser gopalê zîbeqê). Şagirtê wi Carl von Linné di salê 1745, piştî mirinê Celsius, wê xeyrand.

Termomêterî wî (yê wî wê demê çêkir) niha li zanistgehê Uppsalayê ye.

Pirtûk 
 Olof Beckman: Anders Celsius. Uppsala 2003, ISBN 91-554-5661-8
 Horst Kant: Gabriel Daniel Fahrenheit, René-Antoine Ferchault de Réaumur, Anders Celsius. Leipzig, 1984

Stêrnasên swêdî
Fizîknasên swêdî
Matematîknasên swêdî
Jidayikbûn 1701
Mirin 1744
Mêr
Endamên Royal Society
Koronarskleroz

Koronarskleroz ango tengbûna demarên koronar bingeha beşeke mezin ê nexweşiyên dil - demar e (NDD).

Skleroz tê wateya xitimandinê. Demarên mirov xwînê vediguhêzîne. Rojek tê dixitimin. Demarên her mirovê kêm-zêde selefekê dixitime. Lê yên ku nexweşiyên dil - demar bi wan re hene demarên wan zêde dixitimin. Hin caran ti agahî nade û nişka ve ev xitimandin xwe dide der. Xitimandinên demarên din ne ewçend xwedî talûkeya mirinê ne lê yên koronar, ji ber ku xwînê didin maskûleyên dil bi xwe bi talûke ne. Kesên demarên wan ên koronar xitimîne, nexweşên koronar (NK) an nexweşên dil - demar in (NDD).

Sedemên ku demaran dixitimînin û NDDyê ditetikînin 

Plakên xwînê, ango kolesterîn û madeyên zêde di organîzmayê de li perên demaran plakan çêdikin, pê ve dizeliqin û hêdî hêdî demaran teng dikin.
Koronarspazm, bi mînak kokaîn hwd vexwrin ditetikîne.
Bêhereketî, jiyaneke bêî sportê
Lêdana bilind a xwînê, hîpertansiyon
Nexweşiya şekir 
Sistketina sîstema parastinê (immunsystem) ji ber sedemên diyar an nediyar
Hîpertrofî
Losemî
Anemî

Kê di bin rîskê de ye 

Ji jinan bêhtir mêr
Temendirêjî
Kesên ku di malbata wan de NDD an LBX (Lêdana bilind a xwînê - hîpertansiyon) hene
Kesên ku jiyaneke bêhereket dijîn
Kesên ku sîgarayê radixwin
Jiyaneke têr stresbar

Ji van sedaman hin di destê me de ne ku em wan biguherin, bo mînak xwarina kêm kolesterînî, neraxwarina yan terkandina sîgarayêm sport kirin hwd.

Sîmptoma taybet a xitimandina demarên koronar: Angîna pektorîs

Tesbîtkirina xitimandina demarên koronar û tesbîta NDDê 

EKG ya normal
EKG ya pirralî
Koronaranjiyografî
Intravaskuler Ûltraşhal 
Koronar-CT 
Koronar-NMR 
Stresekokardiyografî
Myokardsîntîgrafî
Agahiyên nasbar ên nexweş

Terapiya Koronarsklerozê 

Dermanên alîkar (Nîtrat, Betablocker, Clopidogrel, Trombolîz hwd)
PTCA û dayîna Stentan
By-Pass 
Dilnasî
PTCA

PTCA kurtenivîsandina perkutane transluminale coronare angioplastie ye û teknîkeke bo lêgerîn, vekirin û dayîna Stentan li demarên koronar e. 

Li Kurdistanê hin caran ji vê teknîka terapiyê re "Anjiyo bûn", "Bi balonê vekirin" yan "Gustîla demaran" jî tê gotin. Heger demarên koronar xitimîbin û bi metodên din (bo mînak tenikkirina xwînê bi cureyên heparînê hwd) venebin, PTCA yan jî gorî rewşa nexweşiyê û biryara bijîşk By-Pass tê kirin.

PTCA li laboratûwarên ku teknîka wê lê hene dikare bê kirin. Bijîşk di berbaranê yan piyê nexweş re bi riya demarên mezin kataterê dişîne heya cihê xitimiye. Li wir bi balonekê cihê xitimiye tê vekirin û heger pêwîst be bo carekê din neyê xitimandin Stent lê tê dayîn.

Dilnasî
Pestoya bilind a xwînê

Fişara bilind a xwînê yan xwînpestêna bilind yan hîpertansiyon an jî LBX yek ji nexweşiyên sereke yên NDD (Nexweşiyên dil - demar) e.

Koda nexweşiyê di bijîşkiyê de 

 ICD-10-Code Hypertonie I10.0 Arterieller Hypertonus

Nirxên xwînpestênê (ên asayî) 

 Sîstolîk: 130 mmHg - 139 mmHg
 Dîastolîk: 85 mmHg - 89 mmHg

Heger ji vê radeyê berjêr an berjor be, divê mirov têkeve şika NDD'ê. Ji bo LBX'ê "Mêrkujê malê" yan "Dijminê ji malê" tê gotin. Lewra mirov zû nanase û lê nakeve şikê. Hîpertansiyon yek ji tabloyên herî mezin û ruhstîn ê serdema me ye. Her sal bi milyonan mirov ji ber nexweşiyên ku xwînpestêna bilind sedem in, dimirin.
 
Dilekî asayî û bêkêşe di rehetiyê de li dora 60-100 carî lêdide. Divê mirov hem ji aliyê hêza lêdanê, hem jî ji aliyê hejmara lêdanê carekê dilê xwe bide venêrîn. 

Çiqas zû pêderxistin, ew qas zû çareserî! 
Hîpertansiyon:  Bilindiya pesta/pestoya xwînê, bilindiya xwînpestênê(zêdebûna çewisandina'zexta' xwînê di rehan de(damaran de).) nexweşiyek pirbelavbûyî ye. 
Pêkerên metîrsîdariyê yê ku dihêlin derkeve holê ev in: 
1. qelewbûn.'obezîte' 
2. kêm hereketkirin. 
3. çixare. 
4. nexweşiya şekir'diyabitis melitus' 
5. dîslîpîdemî 
6.temen. jibo mêr >55 jibo jinan >65. 
7. di malbatê de hebûna heman nexweşî.

Çareserkirin 
bê derman: 

 kêmkirna xwarina 

 xwê_zeyîfbûn 
 berdana çixarê û alkolê:(terkkirin) 
 kirina werzîşê
Derman:
 
1. dîuretîk  

2. înhbîtorên ACE 

3. blokkerên(astengkerên) qenalên kalsiyumê 

4. blokerên reseptorên anjiyotensînê. 

Dilnasî
NDD (Nexweşiyên dil - demar)
UTC-9

UTC-9 yek Beşên Demjimêrê ye. Alaska Standard Time (AKST) an jî Yukon Standard Time(YST) tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-8 dibin û Alaska Daylight Time(ADT) an jî Yukon Daylight Time(YDT) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin;

 Polynesia Fransî
 DYA 
 Alaska (bi gelemperî)

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC-9

Navçeya demê
Stent

Stent navê boriyeke mîlîmetrîk e ku bo demarên koronar dîsa necivin, teng nebin û nexitimin tê danîn. Herwekî bi biryara bijîşk Stent dikare li demarên din jî were danîn. Lê Stent pirranî di kardiyolojiyê de bo nexitimîna demarên koronar tê bikaranîn.

Stent bi riya kateteran li berberaniyê yan piyê têketina demaran tê danîn. Bijîşk ji demaran dikişe heya dil û demarên koronar. Li wir bi balonanjiyoplastiyê xitimandinê vedike û boriyek an Stentê li wir datîne ku dîsa nexitime.

Gelek cureyên Stentan hene ku kîjan pêwîst e bijîşk wê bikartîne. Niha versiyoneke nû derketiye jê re "Stentên bi derman" tê gotin. Ev Stentana gelek biha ne. Stentên bi derman di nahêlin demar dîsa tengbin û di vî warî de gelek bikêr tên. Tê zanîn ku demarên hatine vekirin, di demeke kurt de 40-50 % dîsa li heman cihê dixitimin. Stentên bi derman vê selefê dadixîne heya 10-20 % î.

Girêdanên derve 
Cardiovascular and Interventional Radiological Society of Europe

Teknolojî
Hîpokondriya

Hîpokondriya navê nexweşiyeke psîkolojîk e.

Jê rê "Nexweşê nexweşiyan" jî tê gotin. Kesên hîpokondriyak derî bi derî, bijîşk bi bijîşk digerin ku ji derdê wan re çareyek bibînin. Lê di rastiyê de derdê wan î organîk (laşî) nîne. tenê bi wan re nexweşiya psîkolojîk ango hîpokondriya heye.

Heger bijîşk nexweşê xwe nasneke dikare hin çewtî û şaşîtiyan bike. Hîpokondriya bi dermanan, alîkariya psîkiyatrîk, psîkoterapî û alîkariya sosyal dikare sax bibe.

Derûnnasî
Demjimêra havînê

Demjimêra havînê nerîteyekê di Navçeya demjimêrîyan de tê kirin. Gorî wê di havîn de dem demjimêrakê şunda tê xistin. Demjimêra zivistanê "demjimêra normal" e; demjimêra havînê jî demjimêrek ji wê şûnde ye.

Ew nêrîte bi armanca demê gorî roj miheng kirin û ragirtinê enerjî tê bikaranin.

Ji bo nêrîtê demjimêra havînê herî pêş de Benjamin Franklin dema ji hevalekî xwe re nivisandî qal kirî bû. Herî pêş de li Elmanya di 30ê nîsana 1916an de hat bikaranin. Di wê salê da li Îrlendayê jî hat bikaranin. Li cîhanê bi gelemperî dewlet sepaneke demjimêra havîn tê nerîtandin. Li Ewropayê jî der Îslenda, Rûsya, Rûsyaya Spî, Ûkrayna dewletan gişkan tê nêrîtandin.

Navçeya demê
Hîpertrofî

Hîpertrofî (bi Latînî: hypertrophia) tê wateya zêde-xwarî. Di bijîşkiyê de pîvaneke bo mezinbûna organan û ya selûlayan (hucre) tê bikaranîn.

Sedemên ku Hîpertrofiyê pêk tînin 

 Nelirêbûna, anormalîteya hormonan
 Sport kirina awarte
 Patolojî, çi ji dayîkbûnê çi jî paşê

Pizişkî
Sîstema livînê
Şane
Anemî

Anemî (; ) kêmbûna xwînê nexweşiyeke xwînê ye û xwe bi kêmbûna hemoglobîn û erîtrosîtan yan jî kêmbûna herduyan dide der.

Heger hin nirxên xwînê ne li cih bin, wekî sîmptoman xwe bi nexweşiyan dide der.

Hin nîşaneyên anemiyê 

 Bêhemdketin, westîn (betilîn)
 Di çermê nerm (bo mînak ziman hwd) û hişk (ziwa) de werim
 Xerabûna konsantrasyonê
 Xwêdan
 Serêş
 Lêdana dil an di rîtma lêdanê de xerabûn
 Bêhntengbûn

Piştî testên xwînê nirxên xwînê derdikevin holê û bijîşk gorî wê cureyê anemiyê tesbît dike. Lewra gelek cureyên wê hene.

Hin cureyên anemiyê 

 Renal Anemî 
 Tûmoranemî 
 Anemiya kêmhesiniyê 
 Erythropoietin 

Her ji van anemiyan jî nava xwe de gelek binekoman pêk tînin. Anemî tabloya gelek nexweşiyan e.

Hematolojî
Get Rich or Die Tryin' (albûm)

Get Rich or Die Tryin' (bi kurdî: Dewlemend bibe ya bimre wextê te dixwazê bibê) albûmê yekemîn yê rast ê 50 Cent e. Ew li rojê 6'ê reşemiyê 2003 derket. Eminem û Dr. Dre vê albûmê çêkirin. Di wê salê da Get Rich or Die Tryin' albûmê tewrî baş di firotinê da bû. Ew nêzîkî 13 milyon car hate firotin.

Stran 
Ev stran li ser albûmê da ne:
 Intro 
 What Up Gangsta
 Patiently Waiting (feat. Eminem) 
 Many Men (Wish Death)
 In Da Club
 High All the Time
 Heat
 If I Can't
 Blood Hound (feat. Young Buck)
 Back Down
 P.I.M.P. 
 Like My Style (feat. Tony Yayo)
 Poor Lil Rich 
 21 Questions (feat. Nate Dogg) 
 Don't Push Me (feat. Lloyd Banks & Eminem)
 Gotta Make It To Heaven
 Wanksta
 U Not Like Me (produziert von Red Spyda) 
 Life on the Line 
 P.I.M.P. [Remix] (feat. Snoop Dogg, Lloyd Banks & Young Buck)

Albûm
Rap
By-pass

By-pass wekî peyv tê wateya piredanîn ê û di dilnasiyê de navê cureyekî operasyona dil a vekirî ye.

Vekirî ango, laş tê jêkirin/vekirin. Di nexweşiya bixetere ya Mirina masûlkeyên dil ango înfarkta dil de piştî nirxandina rêbazên din, wekî çareya dawî tê kirin. Pirranî bijîşk berê rêbazên din diceribînin. 

By-Pass operasyonek, ameliyatek e. Anesteziya giştî tê kirin. Pirranî dil di operasyonê de didin sekinandin. Dema ku dil sekiniye, makîneyek peywirdariya dil-pişik-gurçikê (DPG) dike. Hin cureyên bypassê bêî sekinandinê jî tên kirin.

Ji demarên ven yên di hêt an milê de ne tên jêkirin û bi demarên koronar ên ku êdî bikêrnayên ve tên dirûtin. Paşê dil dîsa tê xebitandin û cihê operasyonê tê vegirtin.

Bijîşk berê rêbazên wekî tenikkirina xwînê, împlantasyona Stentê hwd diceribîne heger riyeke din nebîne, baypassê dike.

Piştî baypassê nexweş dikare di nava 6 hefteyan de heger komplîkasyonên giran nebin, jiyana xwe bidomîne. Li vir rola mezinahiya ziyana înfarkda dil girîng e. Heger înfarktê cihekê mezin ji dil kuştibe, ritma dil xiravkiribe hwd saxbûn dereng û dijwar dibe.

Dilnasî
Pergala siyasî

Pergala siyasî  an jî Sîstema siyasî pergalakê pê dewlet tê kargerandin e. 

Pergala siyasî di dewletakê de karger nîşan dike. Minakî di Demokrasî de tê gotin "Hikim  gîşk ya gel e".

Berê de dewlet gorî sîstema siyasî dihatin polandin. Di Çaxa kevnare de Aristoteles dewlet gorî pergalan wiha dipoland;Keyîtî, Arîstokrasî, Siyasetmedar, Tîran, Oligarşî û Demokrasî. Gorî sîyasetmedar û dîroknasê Îtalyanî Niccolò Machiavelli an Otokrasî an jî Komar he ye.

Îroj pergala siyasî bi Dîktatorî û Demokrasî tê polandin. Di dîktatoriyê de hikim gîşkê dest mîrovekî de ye.

Demokrasî jî bi Demokrasiya Parlamenterî û  Serokkomarî tê polandin. Demokrasî çi qas hikimê gîşkê dide gel jî, îroj gorî ew çawa dibe demokrasî bi Demokrasiya Radikal, Demokrasiya Dîrek û Demokrasiya Bingehîn jî tê polandin.

Mijarên têkildar 
Lîsteya pergalên siyasî

Sîstemên siyasî
Civaknasî
Lîsteya pergalên siyasî

Sîstemên siyasiyên di Teoriya Polîtîk de

Sîstemên siyasî 
 Adolokrasî 
 Anarşî (bê dewletî)
 Arîstokrasî 
 Otokrasî 
 Demokrasî
 Demokrasiya Bingehîn
 Demokrasiya Partiyan
 Demokrasiya Dîrek
 Demokrasiya Beşdarî
 Demokrasiya Nimînandinî
 Stokokrasî
 Despotî
 Diktatorî
 Faşîzm
 Diktatoriya Leşkerî
 Diktatoriya Proletarya (bibîne Komunîzm û Sosyalîzm)
 Doppelherrschaft
 Feodalîzm
 Gerontokrasî 
 Gînaykokrasî (Serweriya jinan)
 Kleptokrasî 
 Komunîzm (bê polî)
 Merîtokrasî 
 Monarşî 
 Monarşiya Teqezî
 Monarşiya Pêmavan
 Monarşiya Konstutî (Monarşî bi qentûra hatiya sinorkirin)
 Monarşiya Parlamenterî
 Monarşiya Polî
 Monarşiya Hilbijartinî
 Oklokrasî 
 Oligarşî 
 Miraztiya Parlamentarî
 Plutokrasî
 Pornokrasî
 Komar 
 Komara Federal
 Komara Îslamî
 Komara Serokî 
 Komara Civatî
 Komara Nîv Serokî 
 Komara Gel
 Neopatrimoniyalîzm
 Sosyalîzm
 Stratokrasî (Kargeriya Leşkerî)
 Sinarşî
 Teknokrasî 
 Telekrasî
 Teokrasî 
 Timokrasî 
 Totalitarîzm
 Tîran
 Xenokrasî

Civaknasî
Kateter

Kateter (bi grekî: καθíημι = xişkirin, şandin, têdebirin) yek ji alavên lêgerîn û operasyonên nevekirî yên di bijîşkiyê de tên bikaranîn e.

Boriyek an xortimêk zirav û neziyandar e di nava demaran de tê birin heya cihê pirsgirêk tê de heye. Bijîşk di monîtoran de livîna wê dişopîne. Ji bo ku bijîşk tevgera kateterê bi riya ûltraşalê bibîne, madeyeke radyoaktîv dide demar. Bi riya kateterê dikare problemê tesbît bike, nava dil bibîne, frekansa di nava dil de bipîve, Balonanjiyoplastî yê bike, Stentan bicih bike, tetik a dil ango pîlê dil pêvebike hwd.

Ev teknîk ji Egîptiyan û Hindistaniyan de bi hezaran salan berê dihatibûye bikaranîn. Kateter di hemotolojî, Ûrolojî, Kardiyolojî û Anestezîyê de tê bikaranîn. Lê pirranî di kardiyolojiyê de.

Teknolojî
Bijîşkî
Dilnasî
Balonanjiyoplastî

Balonanjiyoplastî navê rêbazeke vekirina demarên xitimî ye. 

Bi rêya kateteran balon di cihê ku xitimiye de tê vegirkirin û demar tê vekirin. Ji bo ku demar dîsa di heman cihê de neyê tengbûn û xitimîn gorî biryara bijîşk Stent lê tê danîn. Balonanjiyoplastî yek ji rêbazên nûjen û canfelatkir ê kardiyolojiyê ye.

Kesên ku mirina masûlkeyên dil derbaskirine berê bi riya tenikkirina xwînê tê midahalekirin. Heger demarên koronar venebe, bi lêgerîna kateterê balonanjiyoplastî û împlantasyona Stentan tê kirin. Heger serkeftin çênebe operasyonên vekirî, By-Pass hwd tê ceribandin.

Dilnasî
Meksîko

Meksîko an Bajarê Meksîkoyê an jî Meksîko D.F. (bi spanî; Ciudad de México) paytext û bajarê herî mezin ê welatê Meksîkê ye. Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Meksîko di 2020-an de 9.209.944 kes bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meksîk
Paytextên Amerîkayê

Bajarên Meksîkê
Serxwebûn

Serxwebûn têgînek e ku di polîtîkayê de tê bikaranîn. Ew tê maneya ku dewletek, gelek, xwe bi xwe karger dike. Dewletên serxwebûyî bi împeryalîzm û koloniyê kergarî nabin. Roja dewlet tê de serxwebûyî bi roja neteweyî tê navkirin.

A 
 Andorra : 1278
 Angola : 1975
 Arjentîn : 1816
 Awistralya : 1ê hezîranê 1901

B 
 Bahama : 10ê hezîranê 1973
 Barbados : 1966
 Belçîka : 20ê kanûna paşîn 1831 (ji Holenda)
 Belîze : 1981
 Botswana: 30ê îlonê 1966
 Brezîl : 29ê tebaxê 1825 (ji Portûgal)
 Bênîn : 4ê tebaxê 1960

C 
 Cezayir : 5ê hezîranê 1962 (Ji Fransa) 
 Çekya : 1ê kanûna paşîn 1993

D 
 DYA : 4ê tebaxê 1776
 Domînîk : 1844

E 
 Albanya : 28ê çiriya paşîn 1912
 Efxanistan : 19ê tebaxê 1919
 Estonya :2ê sibatê 1920)

F 
 Fînlenda :  1918 (ji Rusya)
 Mexrib : 2ê adarê 1956

G 
 Gabon : 17ê tebaxê 1960
 Guatemala : 15ê îlonê 1821
 Guyana : 26ê gulanê  1966

H 
 Haîtî : 1804
 Hondûras : 1821
 Hindistan : 15ê tebaxê 1947

I 
 Îraq : 3ê çiriya pêşîn 1932
 Îrlendaya bakur : 1937
 Îslenda : 1944
 Îsraêl : 14ê gulanê  1948

J

K 
 Kûba : 1901
 Kolombiya : 1830
 Komara Kongo : 15ê tebaxê  1960
 Korêya Bakur : 9ê îlonê 1948
 Kenya : 12ê kanûna pêşîn 1963
 Kanada : 1ê kanûna pêşîn 1931

L 
 Lîbya : 22ê çiriya paşîn 1943

M 
 Madagaskar : 1960
 Maldîv : 26ê hezîranê 1965
 Malî : 1960
 Morîtûs : 12ê adarê 1968
 Meksîk : 1821
 Monako : 8ê kanûna paşîn 1297
 Mongolya : 1924
 Montenegro : 3ê tîrmehê 2006

N 
 Norwêc :  26ê çiriya pêşîn 1905 (ji Swêd)
 Nû Zelenda : 26ê îlonê 1907

O

P 
 Peravê Diranfîl : 7ê tebaxê 1960

Q

R

S 
 Swêd:  900
 Swîsre: 1ê tebaxê 1291
 Şili : 1818
 Senegal : 4ê nîsanê 1960
 Sûrînam : 25ê çiriya paşîn 1975
 Sesel : 1976

T 
 Tûnis : 20ê adarê 1956 
 Tîmora Rojhilat : 2002

U 
 Urdun : 25ê gulanê  1946

V 
 Viyetnam 2ê îlonê 1945 
 Vanûatû: 30ê hezîranê 1980

W

X

Y

Z

Giredanê Web 
 Dewletên Serxebûn (Îng.)

Siyaset
Dewlet
Teoriyên siyasetê
Desthilatdarî
Karkirina zaroyan

Karkirina zaroan zaravek e ji dûmahiya sedsala 19'ê peyda bûye û ji hemî karkirnên tirstijî û netirstijî ra dihêt gotin ko ji ber wan werar û saxlemiya zaroî dikevit ber metirsiyê û zaro ji xwîndinê vedimînit.
Her ji destpêka dîrokê ve zaroyan digel daybabên xwe pardariya karan kirîye, mîna: rav û nêçîrê, zotkariyê, karkirnên navmalê, hwd. Lê pirsa karkirina zaroan wekî pirseka civakî û qanûnî piştî şoreşa Pîşesazî hat ber behsan.
Li dawiya sedsala 18'ê gelek karxaneyên pate û peroyan li Brîtanyayê zaroyên hêtîm û sêwî mîna koleyan jibo karkinê komdikirin. Nerazîbûna li ser wan kiryaran zêdebû û li sala 1878'ê qanûnek derçû ko karkirina zaroyên biçûktir ji 10 saliyê berbend dikir. 

Lê rewş li hemî welatên cîhanê ne mîna hev e. Li gelek welatên cîhana sêyê zaro bi miz û heqdestên kêm jibo têrkirina zikê xwe an zikê malbatên xwe kardikin. Ji vê jî xirabtir, li gelek cihên ko bi agirê şerên navxwe an şerên navbera destekên tundrê dişewitin zaro mîna şerkeran dihên bikaranîn.

Karkirina zaroyan metirsiyê li ser saxlemiya wan çê dikit û wan ji xwîndinê paşda dihêlit.

Kar
Zaro
Karwerî

Karwerî di koka xwe da zarav an termek e ko ji du pirtên kar û werî yê hatiye. Ramana wê bi giştî ew e ya ko bi Inglîzî dibêjin business.

 
Gotarên mijarên sereke
Zelendaya Nû

Zelendaya Nû, Zelandaya Nû, Nû Zelenda, Zelendaya Teze, (, bi maorî, Aotearoa) welateke girav e. Ew li ser Okyanûsa Mezin de ye. Li 1.500 km bakura Zelendaya Nû Nû Kaledonya, 1600 km li bakur rojava ji Awistralya bi Deryaya Tazmanya vediqete, li başûr jî 3000 km dûr Antarktîka heye. Zelendaya Nû du giravên mezinê, girava bakur û girava başûr, û gelek giravên biçûk de pêk hatiya. Giravên herî mezin ew in: Girava Stewart, Girava Great Barrier û Girava Chatham e.

Gelemperî 
Zelendaya Nû welatekî Commonwealth Realm e. Keyaniya Zelendaya Nû bi Zelandaya Nû re tev Girava Cook û Niue û Tokelau sax dike. 

Rûerda Zelendaya Nû 270.534 km² ye. Giravên mezin de ya bakur 113.729 km², ya başûr jî 151.215 km² ye.

Gelhenasî 
Gelê Zelendaya Nû bi gelemperî koçerên di Brîtanyayê de hatinî û dimatî wir maorî ne. Gorî hejmartina gelhê di 2006an de 4.141.766 kes li Zelendaya Nû dijî ye. Ji bo mezinahî rûerda welat pira xewle, serî km² 15 mirov dikeve. Li gel kêmzêde %75 yê di ewropa de hatine. Wan re Pakeha tê gotin. Li wan şunda bi %14,7 maoriyên polînesî ne.

Dîrok 
Li Zelendaya Nû bi piranî xristiyan hene. Li wan bêtir bi 24% kes ateîst û bi kêmaviyê budîst, hindû, misilman û cihû hene.

Ziman 
Li Zelendaya Nû de sê zimanên fermî hêne: îngilîzî, maorî û zimanê ker û lalan (New Zealand Sign Language-NZSL). 96,1% ji gelê wir îngilîzî diaxive. Zimanê maorî bi 4,5% kesî tê axaftin. Zimanê ker û lalan jî di 10 nîsana 2006an û vir de zimanê fermî ye. NZSL bi 0,8% kesî tê bikaranîn.

Aborî 
Xudana pezî boş e, îkoturîzm jî heye.

Dîrok 
Bi gumani Zelendaya Nû di sedsala vevbara 11an û 13an de ji aliya Polynesiyan hat doz kirin. 

Mirovê ji Ewropayê de gehîştiya Zelendaya Nû Deryavanê holandî Abel Tasman bû. Dûv wî re 1769/70 de James Cook çû Zelendaya Nû. Paş James Cook de koçer di Ewropayê de çûna wan giravan. Di 1840 de jî Împeratoriya Brîtanî ew bendiya xwe kir. 1907an de jî ew bû koloniya Brîtanyayê.

Pêşangeh

Çavkanî

Giredanên derve 

 Kargeriya Zelandaya Nû (bi îngilîzî û maorî)
Commonwealth realm

Commonwealth realm, ango Koma Keyatîyê welatên endama keybanûya brîtanî Elizabeth II serokê dewletê pedijirandin e. Ew dewletan bi Monarşî kargerî dibin. Her welatek Elizabeth II wek monarşa xwe nişêt dikin. Wekok Awûstralya: .

Îroj welatên Commonwealth 16in û wiha ne:
 Antîgua û Barbûda (serxweya; 1982) 
 Awistralya (serxweya; 1942)
 Bahama (serxweya; 1973)
 Barbados (serxweya; 1966)
 Belîze (serxweya; 1981)
 Grenada (serxweya; 1974)
 Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlandayê
 Jamaîka (serxweya; 1962)
 Kanada (serxweya; 1931)
 Nû Zelenda (serxweya; 1947)
 Papua Gîneya Nû (serxweya; 1975)
 Giravên Salomon (serxweya; 1978)
 Saint Kitts û Nevis (serxweya;1983)
 Saint Lucia (serxweya; 1979)
 Saint Vincent û Giravên Grenadîn --> (serxweya; 1979)
 Tûvalû (serxweya; 1978)

Ji bo Niûe û Giravên Cook jî beranda Zelanda Nû ne Şahbanû Elisabeth II wan dewletan e jî.

Kom
EKG

EKG an elektrokardiyogram navê grafîka ku bi elektrokardiyografiyê tê pîvandin e. Rewşa çalakiyên elektrîkê di masûlkeyên dil de nîşan dide. 

Çalakiyên elektrîkê yên nizm bi alîkariya bilindkerekê li ser kaxêzê tê ranivîsandin. Bijîşk frekansên dilên normal û ragirtinê berhevdike û şîrove dike. EKG di tesbîtkirina gelek NDD (Nexweşiyên dil - demar) de pirr bikêr e.

Cureyên EKG'yê 
 EKG'ya hêsan an normal
 EKG'ya pirralî
 EKG'ya dirêjdemî

Elektrokardiyograf cara pêşîn ji aliyê kesekî holandî bi navê Willem Birmick Einthoven ve di sala 1900'î de hatiye avakirin. Wê gavê ev alav nêzîkî 300 [kg]] bû. Niha gelek piçûk û sivik in û heya bigire nexweş dikare li ser xwe bigerîne.

EKG alaveke alîkar e lê ne hertişt e. Bi rêbazên din tesbîtkirina NDD'ê hêsan dikin. EKG pêlên elektrîkê yên ji girêka sînûsê berî bi masûlkeyên dil diherikin dipîve. Bi ser singê, mil û piyan ve sensorên elektrodê tê dayîn û bi alîkariya bilinkerê li ser kaxêzê tê raxistin.

Teknolojî
Dilnasî
EKG ya pirralî

EKG ya pirralî yan ergometrî bi tevgera laşê ve girtina nirxên çalakiyên masûlkeyên dil e. 

Nexweş ne di rehetiyê de lê di hereketê de ye. Gorî tesbîta WHO´yê bi hesabkirina "220-temen" divê dil di testa EKG ya pirralî (an Ergometrî) de lêbide. 

Ergometrî bi bikaranîna pedalan an bandên geroke tê pîvandin. Alavên taybet in û kesên pispor dikarin bipîvin. Ji sivik berî bi dijwarbûna giraniya pedalan bi qasî 15 dk didome. Ji nexweş tê payîn  ku gorî temenê xwe testê bidawî bike. Di heman demê de nirxên dil monîtorîze ye. Heger nexweş westiya (betilî), bêhna wê teng bû yan êşên angîna destpêkirin test tê rawestandin. 

Di ergometriyê de hêza dil tê pîvandin herwekî gelek nirxên ku pêdiviya bijîşkan pê hene tên bidestxistin.

WHO di werzişê de jî wekî ergometriyê, bi 25 Watt destpêkirinê pêşniyaz dike.

Teknolojî
Dilnasî