nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tomografiya kompûterê (CT)

Wênesaziya serrûyî bi riya kompûterê , CT an Tomografiya kompûterê (bi Îngilîzî: computed tomography) alaveke pîvandinê di bijîşkiyê de ye û serî de nirxên mêjî û yên sîng (thorax) û hwd bi sê berahiye (dîmenziyonê) dîgîtal dinirxîne.

Cara yekemîn ji aliyê matematîkerê Awûstûryayî Johann Radon ve di sala 1917'î de hatiye avakirin û piştre hêdî hêdî gihîştiye asta xwe ya îro. Di bijîşkiyê de bo dîtina endaman, pirsgirêkên laşî hwd tê bikaranîn.

Alavekê ku wekî alternatîvê CTyê tê ditîn, wênesaziya serrûyî bi riya zingîna maqnetîzî (MRT) jî îro gelek pêşketiye.

Dîrok

Bikaranîna diyagnosî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Radiation Dose in X-Ray and CT Exams  American College of Radiology and the Radiologic Society of North America.
Radiation Risk Calculator American Society of Radiologic Technologists.
Video of patient getting a CT scan 
CTisus CT scanning protocols, images, and learning materials.
CT Artefacts  PPT by David Platten.
CT scanning of historic violins
 

Tomografiya kompûterê
Dilnasî
Awistralya (parzemîn)

Parzemîna Awistralya () di welata Awistralya û girava Tazmanya û Gîneya Nû de pêk tê. Li bakur digehe Hevêrka Ekvatorê, li başûr digehe başûra Tazmanya 43° hevrasta başûr, li rojhelat di qincoka 153'ê rojhelat de heta qincoka 113'ê rojhaletê ye. Bi 8.500.000 km² aqarê  Awistralya nêzik qasa Ewropa mezin e.  

Carinan Awistralya û Zelanda Nû Guina Nû û hin giravên Arşipela Malay va Okyanûsya jî tê nav kirin.

Dewlet

Erdnigarî

Gel 
Li parzemîna Awistralya 28,4 milon kes dijî ye. Gelî wê derê mirov dikana nola dimatî û koçer veqetîna. Dimatîye wan deran Aborjîn û hin dimatîye Tazmanya û Papûa Gîneya Nû. Ewna bi destî koçera bi piranî tune kirin. Aborjîn ancax %2an nifûsa Awistralya ne. Koçerên Awistralya bi piranî yen Dema Kolonîyan de welatên împeratoriya Brîtanya de koç kirin e.

Parzemîn
Okyanûsa Hindî
Okyanûsa Mezin
Okyanûsa Başûr
Seyara

Seyara gundekî li ser navçeya Kercewsê ya Êlih ye ku ji aliyê dewletê ve di sala 90 î de hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
EKG ya dirêjdemî

EKG ya dirêjdemî (EKG-DD) an Holter-EKG bikaranîna alava EKGyê ya bo demekê dirêj e. Pirranî kardiyolog 24 saetî bingeh digirin, lewra dixwazin di temamiya rojê de rewşa dil bişopînin.

Gorî pêşketinên teknîkî alava EKGyê bi nexweş ve tê girêdan û bo demeka ku bijîşk kivşe kiriye pê re dimîne.

Bijîşk dixwazin di rehetiyê de, di xewê de û di jiyana rojane de rewşê binirxînin. Bi taybetî hêz û hejmara lêdanê de zêdebûn hene an nîne tê şopandin. Ango di rîtma dil de xerabûn. Wekî tê zanîn xerabûna rîtma dil dikare di demeke nêzîk an dûr de mirina masûlkeyên dil pêk bîne. 

Dîsa bijîşk beriya ku bi yekê ve rîtmker (pîla dil jî tê gotin) daynin jî pêdivî bi zanîna rewşa dil ya rojane dibînin û EKG-DDyê bikartînin.

EKG-DD grafîka rojane radixîne ber çavê bijîşk û bijîşk gelek jê sûdwerdigirin.

Bi navê Event-EKG cureyekê alavê jî heye ku ew wekî rîtmkerê tê împlantekirin û ji bo salan tê bikaranîn. Teknolojiya telefonên berikê bikartînin û heger di rîtma dil de xetereyeke mezin hebe mesajan dişînin nexweşxaneya ku girêdayiye.

Teknolojî
Dilnasî
Zîndedij

Zîndedij an jî antîbiyotîk ev pola alozên siruştî û çêkirî ye ku werarê hûrzindî nehêle ya hûrzindî dikûje.

Derman
UTC+9

UTC+9 yek Beşên Demjimêrê ye. Korea Standard Time(KST) an jî Japan Standard Time(JST) tê nav kirin. Li Rûsyayê bi biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn UTC+10 tê bikaranin. Ew li wan deran tê bikaranin;

 Tîmora Rojhilat
 Îndonezya (li rojhilat)
 Japonya
 Korêya Başûr
 Palau
 Rûsya
 Amur Oblast
 Şita Oblast
 Komara Saka

Giredanê derveyî 
 Bajarên di UTC+9 de

Navçeya demê
UTC+4

UTC+4 yek Beşên Demjimêrê ye. Ermenîstan û Azerbaycan di biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havînê derbaza UTC+5 dibin. Ew li wan deran tê bikaranin;
 Azerbaycan 
 Gurcistan 
 Mauritus
 Oman
 Reunion
 Seyşelan
 Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî 
 Rûsya
 Samara Oblast
 Udmurtia
 Ermenîstan

Giredanên derve 
 Bajarên di UTC+4 de

Navçeya demê
UTC+12

UTC+12 yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan deran tê bikaranin;

 Fîjî
 Giravên Gilbert, Kirîbatî
 Giravên Marshall
 Zelanda Nû 
 Kosrae, Micronesia
 Naûrû 
 Rûsya:
 Kamşatka Oblast
 Koryak Autonomous Okrug
 Şukotka Autonomous Okrug
 Tuvalu
 Girava Wake
 Wallis û Futuna

Giredanê Web 
 Bajarên di UTC+12 de

Navçeya demê
Bratîslava

Bratîslava, paytext û bajarê herî mezin ê Slovakyayê ye ku li başûrê rojavayê Slovakya li bintara Karpatên Piçûk e ku li herdu peravên Çemê Dunayê û li peravê çepê Çemê Morava hatiye avakirin. Bi awayekî fermî nifûsa bajêr nêzîkî 475.000 kes e, lê tê texmîn kirin ku ji 660.000 kesan zêdetir e. Bajêr li ser sinorê Awistriya û Mecarîstanê ye ku yekane paytexta neteweyî ye ku li ser sinorê du dewletên serwer e.

Dîroka bajêr di bin bandora mirovên gelek netewe û dînan de ye ku di nav de awistrî, bulgarî, kroatî, çekî, almanî, mecarî, cihû, romanî û slovakî hene. Bajêr ji 1563an heya 1783an cihê bitackirin û navenda zagonsaz û paytexta Keyaniya Mecarîstanê bû ku yanzdeh padîşahên mecar û heşt şahbanûyan li Katedrala St Martinê tac li serê xwe kirin. Piraniya meclîsên parlamena Mecarîstanê ji sedsala 17an heya Serdema Reforma Mecarîstanê li vir hatine lidarxistin û bajar bûye cihê gelek kesayetiyên dîrokî yên Mecar, Alman û Slovak.

Îro Bratîslava navenda siyasî, çandî û aborî ya Slovakyayê ye û bajêr navenda serokatî, parlemento û rêveberiya Slovakî ye. Li bajêr gelek zanîngeh û gelek muzexane, şano û saziyên din ên çandî û perwerdehiyê hene. Navenda gelek karsaziyên mezin û saziyên darayî yên Slovakya li Bratîslava ye.

Hevsengiya hêza kirînê li gorî herêmên din ên slovakî sê qat zêdetir e. Bratîslava her sal dora 1 mîlyon tûrîstan pêşwazî dike ku bi piranî ji Komara Çek, Almanya û ji Awistiryayê têne bajêr.

Çavkanî

Girêdanên derve

Paytextên Ewropayê
Slovakya
Zimanê romanî

Romanî (bi romanî: rromani ćhib), zimanê xelkê romanî (cengene, mitrib, qereç) e.

Zimanê romanî ji malbata zimanên îndogermanî ji şaxa sanskrît e. Nêzîkî zimanên hindî û ûrdû ye. Lê ji ber ku romanî piştî ku ji welatê xwe Hindistanê koçber bûne êdî ne xwedî welatek in, zimanê wan di bin zimanên ku welatên ew lê dijîn de gelek heliyaye, qels ketiye.

Romanî pirranî bi zimanên xwe yî zikmakî naaxivin. Li seranserî cîhanê belavbûne û bi zimanên cihên ku lê dijîn pirranî diaxivin. Li Tirkiyê herêmên Trakya, Stembol, Enqere, Edene, Bursa, Kayseri hwd gelek cihan gorî texmînan zêdetirî 3.500.000 romanî dijîn. Dîsa çiqas ji wan bi zimanên xwe yî zikmakî diaxivin nediyar e. Li Tirkiyê wekî tê zanîn, ji xeynî tirk û zimanê tirkî zanîngeh nikarin û naxwazin li ser gelên din lêkolînan bikin. Li Kurdistanê pirranî koçber dijîn û li zozanan û gundan digerin bazirganiyê dikin.

Hin komên zimanê romanî 
Romaniya balkanî
Romaniya baltîkî
Romanî karpatî
Romaniya kalo ya fînî
Romaniya sîntî
Romaniya kalo ya spanî
Romaniya vlaxî
Romaniya walesî

Kêm be jî li ser çand, huner û standartkirina zimanê romanî xebat hene û alfabeyeka latînî hatiye amadekirin. Heger li Tirkiyê nasnameya romaniyan were pejirandin û naskirin wê ji bo paşeroja zimên başî be. Lewra pirraniya romaniyan li Tirkiyê dijîn.

Hijmarên bi romanî û hin zimanên din ên têkildar

Mijarên têkildar 
Zimanê boşeyan
Zimanê domeyan

Çavkanî 

Ziman
Zimanên Tirkiyeyê
Zimanên Polonyayê
Manav

Manav navê berekê li Anatoliya dijîn e.

Bi taybetî li Bolu, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli, Sakarya, Eskişehir, Bilecik, Manisa, İzmir, Antalya, Konya û Mersin a Tirkiyê dijîn. Ji ber ku li Tirkiyê binavkirinên din qedexe bûn û ji xeynî Tirkan hebûna ti berekê nedihate pejirandin, hejmara Manavan jî baş nayê zanîn. Dûgela Tirk hêj jî bi navê Manav nasnameyekê qebûl nake û heya bigire ji wan re dibêje "Tirkên berê hatî".

Gorî hin ronakbîrên Manavan ew bi eslê xwe Anatoliyayî ne û bi teybetî jî Grek in. Di bin bandora çanda Balkanî de mane û di dema Osmaniyan de bi darê zorê hatine Îslamîzekirin. Wekî Alban, Boşnak, Misilmanên Bûlxar û Yewnan hwd. Herwisa ronakbîrên Manavan nêzûkbûna çanda xwe, dab û nêrîtên xwe bi Yewnanan re tînin ziman û bi kurtî dibêjin "Em ne Tirk in lê bûne Tirk".

Hin ronakbîrên Tirk jî eslê wan bi Hîtîtan ve girêdidin. Îro pirr kêm be jî peyvên ji zimanê Manav mane dijîn. Manav çanda xwe diparêzin.
Gel
1898

Bûyer

Cîhan 
 24ê adarê - Otomobila yekem hatiye firotin.
 22ê nîsanê - Miqdat Mîthad Bedirxan cara yekemîn li Paytexta Misir Qahîreyê rojnameyeke kurdî ya bi navê "Kurdistan" derxist
 Fransa Burkîna Faso dagirkir
 Elementa Nêyon ji du zanistvanan hatiye vedîtin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 10ê sibatê - Bertolt Brecht ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hunermend

Hunermend  ew kesê ku bi hunerê re mijûl dibe ye. Kesên wek wênesaz, weynê, nivîskar, dengbêj, helbestvan, sînemavan, şanoger hunermend in. Yek ji armancên hunermendan pêşvexistina civakê ye.

Huner

Hunermend
Giraniya atomê

Giraniya atomê an jî giraniya gerdîleyê  (Îngîlîzî, atomic mass), ji bo giraniya atomê Elementa di Kîmya de tê bikaranin. Giraniya atomê relatîv(relative atomic mass ) ji bo atomê xweza de li izotopekê pirtir hênê tê bikaranîn, gorî rêjê hebûna wan tê hejmmartin.

Îroj giraniya atomê gorî ber hev dane giraniya karbon-12 tê hejmartin. Giraniya 6.021023, ango molak û Hêjmara Avogadro tê gotin, atomên C-12 12 gram e. Giraniya atomên din jî gorî C-12 tê hejmartin. Molak pêze, bi gelemperî, qasa giraniya atomê lê pêk hatî dihêwirinî ye. Wekok giraniya atomê hesin 55.847 û molak atomê hesin jî 55.847 gram dibe. 

Li ser Giraniya atomê herî pêş de John Dalton xebitî û di 1805an de giraniya atomên Hidrojenê 1 hel girt. Li paş wî re Jean Stas di 1865an de giraniya atomê Oksijen-16 ê 16 hel girt. Ji bo Oksîjen du Îzotopan xweya din bi O-17 û O-18 heye ew sedema du hejmertinê ciyawazî di bû. Di 1961an de International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)(Yekitiya navnetewiya kîmya bingehî û nerîtî) C-12 ji bo Giraniya atomê hel girt. Gorî wan her sê hejmartinan giraniya Oksijen, Karbon û Hidrojen wiha dibe;

Fizîka çalakiya atomî
Zimanê swêdî

Swêdî ji ziman û taybetiyên gelê Swêdê re tê gotin.

Zimanê swêdî yek ji zimanên malbata hind û germanî ye. Ji şaxa zimanên germanî, koma germaniyên bakur, binekoma skandînavî yên rojhilatê ye.

Hin agahî derbarê swêdî de 

 Kodên zimên:
 ISO 639-1 sv 
 ISO 639-2 swe 
 SIL SWE
 Cihê ku lê fermî ye: Swêd, Fînlenda
 Swêdîaxêv: li dora 10 milyon kesî
 Zimanên nêzîk: norwêcî, danîmarkî

Alfabeya swêdî 
 A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Å, Ä, Ö

Ziman
Xaça Sor

Xaça Sor bi navê ICRC, di sala 1863'î de li Cenevre ya Swîsreyê hatiye damezrandin. Îro bi navê Tevgera Navneteweyî ya Xaça Sor - Heyva Sorê (IRCRCM) kar dike.

Ev rêxistin ji bo alîkariyên mirovî kar dike û di fîlozofiya xwe de beriya ol, bawerî, çîn, nîjad hwd hertiştî mirovahiyê bingeh digire. Di sala 1919 de bi Heyva Sor a navneteweyî re peymanê mordike û bi hevre di alîkariyan de dixebitin.

Di dema sazûmaniya Nazî ya li Almanya de Xaça Sor bi destê şaxên xwe yî li Almanya gelek çewtî kirine û ji fîlozofiya xwe dûr ketine. Ev yeka han hêj jî tê rexnekirin. Îro Xaça Sor li pirraniya welatan birêxistinkirî ye û alîkariya hewcedaran dike.

Li Kurdistanê ji ber ku dewletek serbixwe ya Kurdan nîne, rêxistina alîkariya mirovî bi destê Heyva Sor a Kurdistanê tê kirin ku ev rêxistina mirovî li derveyî welêt hatiye damezrandin.

Çavkanî 
Rêxistinên navneteweyî
Xelata Nobelê ya Aştiyê
Siyabend û Xecê (destan)

Siyabend û Xecê Serpêhatiya Siyabend û Xecê, di Zargotina Kurdî  de piştî destana Mem û Zînê, xwe di radeya duyemîn de digire. Navê Siyabend li hin deveran Siyamend û Siyamed jî tê gotin. Ev serpêhatî di destpêkê de, çendî ku bi belengazitiya Siyabend li Deşta Silîva dest pê kiriye, lê li ser evîn û mêrantiyê hatiye encamdan. Lehengê wê Siyabendê Silîvî ku jê re dibêjin "xwediyê kevanê zêr û zîvî" dema ku ji ber destê jinmama xwe reviyaye, pêşî çûye Geliyê Hewrê û bûye mêrxasê Emer Axa, Axê dota xwe Elîfa bedew dayê, lê wî nevaye û ji wirê çûye Çiyayê Sîpanê Xelatê birayê xwe Qeregêlan dîtiye û ji wirê jî çûye Rojhilata Kurdistanê nêv Eşîra Şikakan û pêrgê Xecê bûye. Ji ber Xecê ve, xwestiye ku her heft birayên Xecê bizewicîne, lê dîsa Xecê nedanê, îcar wî her heft birayên Xecê kuştine û Xecê ji xwe re biriye. Lê li serê Çîyayê Sîpanê Xelatê nêriyê Xezalan hirrek lê daye û di zinêr de werbûye li ser deviya belalûkê ketiye, pîjek li pişta wî ketiye û di singa wî re avêtiye. Li ser vê destana folklorî, heta niha sê pirtêk ji aliyê sê nivîskarên cuda ve hatine nivisandin.

Fîlm 
 Siyabend û Xecê (fîlm). 1991/92. Derhêner: Şahîn Gök, senaryo: Huseyîn Erdem

Destan
Tuberkuloz

Tuberkuloz (bi îngilîzî: Tuberculosis, bi kurdî: êşa zirav) nexweşiyeka giran, domdar û mîkrobîk e.

Bakteriya ko di sala 1882'ê da Robert Kochî keşfkiribû Myco bacterium tuberculosis vê nexweşiyê çêdikit. Li Kurdistanê hin caran ji vê nexweşiyê ra "nexweşiya zirav" jî dihêt gotin. Heya destpêka sedsala 20'ê wekî nexweşiyeka bixeter û canstîn bû û heger sawa vê nexweşiyê biketa herêmekê, bi hezaran mirov dikuştin. Ev nexweşî bi vedîtina dermanên antîbiyotîk anko Zîndedij wekî her nexweşiyeka dî ya hewdanî hat çareserkirin. Heta dehsala 80'an li sedsala 20'ê ev nexweşî li Welatên Werarkirî ber bi neman diçû. Lê serhildana nexweşiya Konîşana Nemana Êmnahiyê ya Vegirtî (KNÊV) anko AIDS bû sedema serjinûve belavb,na vç nexweşiyê li wan welatan û li hemî cîhanê. Mixabin ji ber xizaniyê hêşta li Kurdistanê belav e.

Koda tuberkulozê 
 ICD-10 A15-A19 
 ICD-9 010-018 

Nexweşî serî de di pişikan de peyda dibe û bi riya xwînê hêdî hêdî di organîzmayê de belavdibe. Pişika mirov dirizîne. Nexweşî sawê dike û bilez belav dibe. Bi navê Bovis cureyekê wê di sîstema xwarinê de cihdigire. Hin cureyên din ên ku di ajalan de derdikevin jî hene. Derman û çareya vê nexweşiyê heye. Divê mirov di zaroktiyê de derziyên xwe bo parastinê birêkupêk bike. Gorî biryara bijîşk derman û parastinên xwe bike. Pirranî 6 mehan didome, dermangirtina vê nexweşiyê.

Hin sîmptomên vê nexweşiyê 
 Bi şevê xwêdan
 Kêmmadebûn
 Jarketin
 Bilindbûna agirê (tîna) laş
 Sistketin

Kesên ku ajalan xwedî dikin, şîrê nekelandî vedixwin, dermanên li dijî bayê (romatîzma) bi kar tînin, li nêzîkî wê bi kesî re tuberkuloz heye û sîmptomên nexweşiyê pê re hene divê biçe cem bijîşk.

Tuberkuloz ji ber ku laş bi qels dixîne, heger di heman demê de nexweşiyeke din jî li mirov peyda bibe xetere pirr zêde dibe. Bi taybetî HIV.

Kombînasyonên ku li dijî tuberkulozê tên bikaranîn (ên bingehîn) 

 Isoniazid, Ethambutol, Pyrazinamid û Rifampicin

Çavkanî

Nexweşî
Sîroz

Sîroz (bi grekî: κίρρωσις, kírrosis) yek ji nexweşiyên kezebê ye.

Kezebê reş dike, dixurifîne. Lewra li Kurdistanê "Kezebreşî" binavkirine. Du carî zêde li mêran peyda dibe. Yek ji sedemên nexweşiyê yê girîng alkolîzm e. 

Teşhîs û pêşketina nexweşiyê piştî nirxên laboratûarê gengaz e. Lewra sîmptomên wê gelek tevlîhev in. Mirov bêî bijîşk nikare bêje ka sîroz bi min re heye yan na.

Koda nexweşiyê di bijîşkiyê de

ICD-10 K70, K71, K74 
ICD-9 571

Nexweşî
Komgirava Malezyayê

Komgirava Malezyayê, Arxîpela Malezyayê , Komgirava Îndonezyayê an jî Arxipela Îndonezyayê komgiraveke nevbara başûrê rojhelata Asya û Awistralya de ye. Ew Okyanûsa Hindê  û Okyanûsa Mezin li hev vediqetîne. Bi 200.000 giravan ew komgirava herî mezin a cîhanê ye. Li ser wan giravan  Îndonezya, Filîpîn, Sîngapûr, Brûney, Malezya bi navçeya Sarawak û Sabah Labuan ve, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû heye. Lê, gorî hinan Papûa Gîneya Nû li ser Asya ne li ser parzemîna Awistralya tê hejmartin. 

Ji bo ew komgirava gelek mezin e û gelek komgirav li ser hene, hin giravên nav hev de kom bûn mirov dikane yek bi yek komgiravan cihê bihasî ne. Wek:

Komgirava Sunda Mezin
Komgirava Sunda Biçûk
Komgirava Maluku
Komgirava Fîlîpînan

Bi tunî du milyon km² rûerdê arşîpelê ye û li ser dor 300 milyon kes dijî ye. Giravên herî mezin ên li komgiravê Nû Gîne (hundirîna gumanbara), Brûney û Sumatra ne.  Girava herî pir kes li dijî Cava ye.

Li ser komgiravê hin êtûnên çalak hene. Çiyayê herî mezin ê li ser komgiravê bi 4.101 m çiyayê Kinabalu ye, li Sabahê (an jî Puncak Jaya li Papua bi 4.884 m, ku Gîneya Nû hundira ye). 

Ji bo komgiravê li dor ekvatora siruştê li wir tropîkal e. 

Komgiravê bi piranî epê dem bin dagirkirina Holendayê de bû.

Komgirav
Asya
Menenjît

Menenjît (bi latînî: Meningitis) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e. Trawmayên qaqotê serî, hin cureyên nexweşiyên guh dikare bibe sedemê mîkrobgirtina vê nexweşiyê. Bi taybetî li cem zarokan bixetere ye.

Hin sîmptomên sereke 
 Alergî ji tîrêjê
 Serêşa zêde
 Zêdetîna (agirê zêde) laş
 Madelihevletin an verêş

Nexweşî gorî prognoza xwe bi hêsan an dijwar tê tedawîkirin. Hin cureyên menenjîtê hene.

Cureyên menenjîtê
 Menenjîta vîral
 Menenjîta bakteriyal
 Menenjîta tuberkulozê

Hên seke 
 Perdeso bektiriyayekan

Nexweşî
UTC-8

UTC-8 yek Beşên Demjimêrê ye. Pacific Standard Time(PST) an jî Pacific Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-7 dibin û Pacific Daylight Time(PDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
 Kanada (bi pişkî) 
 Meksîk (bi pişkî)
 DYA
 Kalîforniya 
 Îdaho (bi pişkî)
 Nevada 
 Oregon (bi pişkî)
 Washington DC (bi pişkî)

Girêdanê Web 
 Bajarên di UTC-8

Navçeya demê
Robert Koch

Heinrich Hermann Robert Koch (jdb.  li Clausthal; m.  li Baden-Baden) yek ji mîkrobiyolog û navdarên bijîşkiyê ye Alman e ku bi keşfkirinên xwe yên bakteriyên nû tê naskirin.

Cara pêşîn Koch bakteriya ku sedemê tûberkûlozêye keşfdike. Di sala 1905î de ji ber xebatên xwe xelata Nobelê werdigire.

Mêr
Bijîşkên alman
Xelatgirên Nobela Bijîşkiyê
UTC-5

UTC-5 yek Beşên Demjimêrê ye. Eastern Standard Time(EST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran(bi * nîşan bûnî) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-4 dibin û Eastern Daylight Time(EDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
 Kolombiya
 Ekvator 
 Kûba *
 Haîtî*
 Jamaîka
 Panama
 Perû
 Filîpîn
 Giravên Turks and Caicos*
 Giravên Cayman
 Bahama * 
 Brezîl* (bi pişkî) 
 Kanada (bi pişkî) 
 DYA
 Connecticut* 
 Delaware* 
 Florîda* (bi piranî) 
 Georgia* 
 Indiana* (bi pişkî) 
 Kentucky* (bi pişkî)
 Maine* 
 Maryland* 
 Massachusetts* 
 Michigan*

Girêdanê web 
 bajaren di UTC-5

Navçeya demê
Dîfterî

[[Wêne:Corynebacterium diphtheriae Gram stain.jpg|direita|thumb|Corynebacterium diphteriae]]

Dîfterî (Corynebacterium diphtheriae)'' nexweşiyeke sîstema bêhngirtinê ye.

Di sîstema bêhngirtinê de bi riya bakteriyê toksîn çêdibe û zû derbasî yekê din dibe. Beriya ku derziyên parastinê ewçend nebipêşketîbû vê nexweşiyê canê gelekan digirt. Lê îro pirr kêm e. Li Kurdistanê ji ber xizaniyê û kêmbûna derziyên parastinê dîsa jî canstîn e. Toksîna ku ev bakterî di organîzmayê de dihêle gelek bixetere ye. Heya bigire dikare felcê jî pêk bîne.

Cara pêşîn di sala 1826'î de Pierre Bretonneau ev bakterî binavkiriye. Di sala 1923'î de derziya parastina vê bakteriyê hatiye dîtin.

Hin cureyên dîfteriyê 

 Difteriya poz (bêvle)
 Dîfteriya stû (qirikê)
 Dîfteriya zengilokê
 Difteriya li derî sîstema bêhvedanê, bo mînak guh, çav hwd.

Her cureyê dîfteriyê gorî xwe hin sîmptoman lidardixe.

Sîmptoma dîfteriya poz 

 Herikandina poz

Hin simptomên dîfteriya stû (qirikê) 

 Bêmadayî
 Cirifîn
 Zêdetîna laş
 Serêş
 Verêş
 Westîn (betilîn)
 Hin caran di tevgera hişarê de xerabûn
 Astengiyên mîzkirinê

Hin sîmptomên dîfteriya zengilokê 

 Kuxîna du dengî
 Astengî di bêhnvedanê de
 Werim di sîstema behnvedanê de

Helbet, sîmptom ne standart in û gorî asta nexweşiyê tên guhertin. Dîfterî pirranî dereng pê tê derxistin. Divê mirov derziyên parastinê birêkûpêk bike. Divê mirov li dijî sawê têbikoşe.

Tedawiya nexweşiyê dikare bi qasî 2 mangê bidome.

Çavkanî

Nexweşî
Tendurustî
Arsim

Arsim, persim, grîp an jî înfluenza nexweşîna ku bi sedema vîrusekê dadikeve nav mirovan. A rastî her yek navê cureyekê grîpê ye.

Arsim di serdema navîn de nexweşiyeke canstîn bû. Îro herçendî derziyên parastinê hene jî, sedî sed naparêze. Lewra vîrus hergav xwe nû dike. Nexweşiyeke bisaw e û bi taybeti li cem zarokên nûçêbûyî, kesên NDD (nexweşiyên dil-demar) pê re hene û temendirêjan pirr bixetere ye û heya bigire canstîn e. Bi hezaran cureyê grîpê hene. Pirranî ji dermanan bêhtir, bêhvedan û bihêzkirina laş nexweşiyê têkdibe.

Hin sîmptomên arsimê 
 Herikîna poz (bêvle)
 Di tevahiyê laş de westîn, nearamî
 Serêş
 Herikîna hêstiran
 Kûxînên hişk
 Zêdetîna laş
 Hin caran di stû de êş
 Hin caran cirifîn
 Hin caran di hişarê de nezelalî

Bo terapiyê 
 Bêhnvedan
 Dermanên antîbiyotîk
 Pêşîgirtina sawê
 Zêde vexwarina avê
 Hîjyenî (paqijî)

Mijarên têkildar 
Arsima balindeyan (arsima mirîşkan, arsima çivîkan)
Arsima berazan, 2009
Arsima Hong Kongê, 1968-69
Arsima rûsî, 1977-1978
Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20
Covid-19
Pandemî

Çavkanî 

Nexweşî
Arsima balindeyan

Arsima balindeyan an grîba çivîkan yek ji cureyên nû hatiye keşfkirin ê arsimê ye.

Cara yekemîn di sala 2004´î de li Asya dûr (Çîn, Japon, Kore û hwd) hatiye tasbîtkirin û navê Înfeksiyona H5N1 pêve hatiye danîn. Vê arsimê gelek can standin. Ji bo saw ji mirovan ti agahî bidestneketine. Tenê bi riya meytên balindeyan digihê mirovan. Heya niha gelek cureyên arsima balindeyan hatine dîtin û çareya wan jî pê re. Lê çareya H5N1´ê hêj nehatiye dîtin.

Tê texmînkirin ku di destpêka sedsala 20emîn de cureyên pandemiya H1N1 bûye sedemê mirina nêzîkî 50 milyon kesî. Lê îro nebixetere ye. Dîsa pandemiyên (H2N2), (H3N2), (H1N1) û H3N1 ji rêza bixeterebûnê hatine derxistin.

Hin sîmptomên arsima balindeyan 

 Qelsiya laş
 Zêdetîna laş
 Astengî di bêhnvedanê de
 Îshel
 Xerabî di sîstema neurologiyê de
 Mirina selûla û organên laş 
 Şînbûn di zimên û nava dev de

Ji ber ku ev nexweşî hêj nû ye û çareya wê sedî sed nehatiye dîtin, çêtir e mirov xwe ji berateyên balindeyan dûr bigire, biparêze. Dîsa divê mirov ji bo bi sawê nekeve têbikoşe.

Nexweşî
Dêwik

Dêwik, gundê Dêwkê  () gundekî girêdayî navçeya Dihê nabeyna  gundê Dêrawid Milan deye.  Dema darbeya 12'ê îlonê de hatiye valakirin.

Gundên Dihê
Peşte

Peşte, laşhelîn an mirina reş (navê zanistî yê bi latînî: Yersinia pestis) nexweşiyeke mîkrobîk e.

Di serdema navîn, di salên 1347-1353 de bûye sedemê yek ji sê parên niştecihên Ewropayê. Herwekî li Ewropa bi navê "Mirina Reş" hatiye binavkirin. Bi kurdî ji vê nexweşiyê re peşte yan laşhelîn tê gotin. Di çanda devkî ya kurdî de li ser peşteyê gelek tişt tên gotin. Kivşeye zemanekê li Kurdistanê jî bi neyîni navdar bûye.

Herçendî dermanên nûjen pêşî li vê nexweşiyê girtibin jî, dîsa li welatên xizan tê dîtin. Agahî nîne ku li Kurdistanê xwe dide der an na. Nexweşî têger (bisaw) e.

Vê nexweşiyê di çand û wêjeya Ewropa de cihekê mezin girtiye. Bi navê peşta bûbonîk, pnomîk, gastroîntestînal û septîsemîk cureyên wê yî sereke hene.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên bisaw
Nexweşiyên saloxdana wan mecbûrî ne
Dîzanterî

Dîzanterî yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e. Pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.

Mixabin li Kurdistanê gelek zarok ji ber vê nexweşiyê dimirin ku çareseriya wê pirr hêsan e. Tesbîtkirina nexweşiyê bêî nirxên laboratûar dijwar e. Bi taybetî testa destava mezin.

Hin sîmptomên dîzanteriyê

Zikêşeke dijwar
Îshel
Mîznegirtin, daxwaza mîzê
Nebirêkûpêkbûna tîna laş

Du cureyên wê yî sereke hene: Dîzanteriya amîpî, dîzanteriya basîlî. Tedawiya wê hêsan û pirranî biserketî ye. Divê mirov sedî sed derziya parastinê li zarokan bixe.
Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên bisaw
Harbûn

Harbûn (bi latînî: rabies) yek nexweşiyeke mîkrobîk e û pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.

Ev bakterî ji kûçikan (seg, kûtik), pişîk (pisîng), gur, hirç, hesp, fok hwd ajalan derbasdibe. Ango zoonoz e. Vîrûs bi vedan an temasa xwînî ya bi ajalan re derbasî mirov dibe û di sîstema neurologîk de xwe bicihdike. Hêdî hêdî sîstemê dixurifîne û dibe sedemê felc û mirinê.

Cara pêşîn di sala 1882'î de ji aliyê Louis Pasteur ve derziya parastina vê nexweşiyê hatiye keşfkirin. Heger di dema kurtketine bakteriyan de derzî were kirin, serkeftin mezin dibe. Piştî dema kurtketinê pirranî êdî çare jî nîne.

Hin sîmptomên nexweşiya harbûnê 

 Zêdetîna laş
 Westîn (betilîn)
 Bêmadeyî
 Serêş
 Li cihê vedanê xwir, şewat, werim
 Madelihevketin, verêş
 Di çavan de tirs û xof
 Guhertineke berçav di rû û tevgerê de
 Agressîvîte
 Tirs ji avê, ji tavê

Helbet sîmptom ne standart in û gorî prognozê diguherin.

Beriya bijîşk mirov divê 

 Cihê ku ajal pê vedaye bi deterjan, ava oksigenê hwd şuştin
 Derziya tetanosê
 Antîbiyotîk

Gorî prognozê û zûanînê çareserî tê kirin.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên zoonoz
Nexweşiyên norolojîk
Lerzeta

Lerzeta an jî malarya (navê zanistî: Malaria) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e û ji mêşûleyan derbasî mirov dibe.

Li Kurdistanê terapiya bêderman a lerzetayê 
Berê li Kurdistanê nexweşiyeke navdar bû û pirranî jî bi bazirganiya pez ji Îranê derbasî welêt dibû. Ji ber wê ye hin caran bo mixmixkan (vizik) dibêjin "Ecem hatin". Dîsa li Kurdistanê tedawiya vê nexweşiyê bi hêsanî dihate kirin. Cax sordikirin û bi zikê nexweş ve didan, çend birînen şewatê yên piçûk çêdikirin û bi saxbûna wan birînan re lerzeta jî diçû. Ango li vir sîstema parastinê (pergala bexşangê) dihate alarmîzekirin. Sîstema parastinê bi saxkirina birînan re bi şaşî lerzeta jî sax dikir. Çima zik? Lewra ji aliyê selûlayên neurologîk ve dewlemend e, nêzîkê rûviyan e.

Îro hemlik bûye nexweşiyeke ji rêzê. Serî de têkoşîn bi mixmixkan re, bi demedorê re girîng e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li bajaran ji ber nebûna sîstemên kanalîzasyon û avê û qirêjiya demedorê dîsa jî bi hezaran zarokên kurd dimirin. Malarya şerma sazûmaniyan e. Li welatekê ku lerzeta heye, divê ne hemwelatî lê dewlet fedî bike.

Hin sîmptomên lerzetayê 

 Êşa pişt û hêtan
 Bêmadeyî
 Zêde cirifîn
 Xwêdan
 Zêdetîna laş

Helbet gorî prognozê sîmptom jî diguherin. Heger nexweşî bipêşketî be werima zik, astengiya mezin a bêhnvedanê destpêdike û ev bixetereyî ne.

Malarya bi derman, bihêzkirina laş û devedoreke hîjyenîk têkdiçe.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên zoonoz
Licok

Licok (), gundekî Amedê ji gundê Licê ya li pê pêsekevire.

Licok bi nêzike 250 malbat nêzik 2500 kesan ji gunden mezin tê hesibandin. 
Licok di navber gundên Benê, Hezan, Nenyas, Kerwes û  Zengê cih digre. Ji aliyek di navbera çiyan de li ser axek avî hatiye damezrandin. Di kaniyen di Licokê de çavkaniyên xwe hene jiyanê didin Licok û heremê. 

Licok bi tûtina xwe meşhûr e. Tûtina Licokê di temama Kurdistan û Tirkiyeyê de bi nav û deng e. Tevaya gund derbasbûna xwe bi tûtinê dike.
 
Bi destpêka hêza rizgariya Kurdistanê re gundiyên Licokê ciyen xwe di nav hêzên rizgarîxwaz de girt. Serhildinên salên 1990 bi pêskêsiya Licokiyan dihatin meşandin.
 
Ji ber çalekiya Licokiyan gund du caran hate şewitandin. 

Dema qala Licok û welatparêziyê bête kirin divê meriv Dedo ji bir neke. Dedo (Mustafa Zengin) ji sala 1985 heta sala şehîdbûna xwe 1991 bi xebatek çalak di heremê de hate naskirin.

Gelhenasî

Navdarên Licok 
 Fehmi Tosun (ji ali Hêzên Komara Tirkî yên Veşartî hate ravandin û ti xeber jê nehatiye girtin).
 Mihanî Licokic
 Mustafa Zengin (li gel calekiyek dij cahsên zoxbrimde jiyana xwe ji dest da).

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Berendamên Yekîtiya Ewropayê

Berendamên Yekîtiya Ewropayê welatên dike di Yekîtiya Ewropayê kevine an jî ji bo ketine werê beraftin e. Welatên Pîvanên Kopenhagê temam kirîn dikanin endama YE bin. Li wan Bulgaristan û Romanya ve berafî hat temam kirin û di 1ê çiriya paşîn 2007an de dike endama YE'yê bine. Bi Tirkiye û Xirvatistanê re jî beraftin dewam dikin.

Welatên 2007an de Berandam Bin

Bulgarîstan 
Berafiyên Bulgaristanê di 15ê hezîranê 2004 hat temam kirin. Dirava xwe Lew bi Euro ve hat guherandin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmzekirin. Ew ji aliyê komîsyana YEyê ve jî hat pejirandin û Bulgarîstan di 1ê kanûna paşîn 2007an de dibe endama YEyê be.

Romanya 
Di berfanberê 2004an de berafî hat temam kirin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmze kirin û ew ji aliya komîsyana YE`yê de jî hat pejirandin û wek Bulgaristan Romanya jî dike di 1ê kanûna paşîn 2007an de endama YEyê be.

Berendamên berafî dewam dikin

Tirkiye 
Tirkiye di 1999an de berandameka Yekîtiya Ewropayê ye, li ber wê di 1996an de jî endama Yekîtiya Bacgehêya. Paş di 17ê kanûna pêşîn 2004an de Parlamena Yekîtiya Ewropayê ji bo berafiyan pejir da şunda di 4ê çiriya pêşîn 2005an de berafiyan dest pê kir.

Çi qas hîn kêmavî li wê aliyê de pire jî, berafiyên Yekîtiya Ewropayê û bi Tirkiye ji bo Demokratîk bûnê Tirkiye de gelek kêr kir û hîn jî gelek girîng e. Ji bo kurdan jî gelek kêr bû, lê ji bo demokratîk bûnê bi tûnî hîn gelek tişt gerek e û Berafiyên Tirkiye û YE ji bo wê bi kurdan û gelê Tirkiye re fersendake mezin e.

Li Ewropayê, ji bo Tirkiye bi rûerd bi kêmavî li ser Ewrope ye (%3) û nifûsa xwe li welatên Ewropayê Almanya bêtir li gîşka mezintir e (di 2015an de dike dor 80 milyon kes be), gelek kes endam bûna Tirkiyê na xwezê ye. Ew ji bo aboriya (ekonmoîk) Tirkiye û demokratîk rewşa Tirkiye jî nê xwestin.

Xirvatistan 
18ê hezîranê 2004an de Xirvatistan berandaem bûna fermî hel girt. Parlamena Yekîtiya Ewropayê ew di 17ê kanûna pêşîn 2004an de pejir kir û berafî di 17ê adarê 2005an de hat dest pê kirin. Gorî rawêjan Xirvatistanê li 2009an jî 2010an de endama YEyê be.

Berendamên gumanî 

Li wan bêtir; bi Albanya re ji bo berendam bûnê berafî û xebat dewam dike û bi gumanî dorî 2020an de dikana bi endama YE be.

Bosniya Herzogovîna jî ku ekonomîk rewşê xwe û arîşeyê (problem) etnîk bikana ji hev derxa wek Elbanya dikana bi endam be.

Montenegro û Serbistan ber tev bûn dixwastin ko bi endama YE bû ne ye. Paş di 2006an de li hev veqetiyan şunda jî yek bi yek ji bo endam bûnê dil xwestina xwe rave kirin. Lê ji bo Sirbîstan Ratko Mladić, gunehkara cenga Bosna, diparast berafiyê berendam bûna niha di şikê de ye.

Yekîtiya Ewropayê
2007

Bûyer

Cîhan

Ewropa 
 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Romanya yê Yekîtiya Ewropa.
 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Bulgaristan yê Yekîtiya Ewropa.
 1ê kanûna paşîn – Reqemên ISBN ji 10 bûne 13.
 6ê gulanê – Nicolas Sarkozy bibûye serokkomarê Fransa.

Kurdistan 
 14ê hezîranê – Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema biryara Şaredariya Sûrê ya "Di kar û xebatên şaredariyê de pirzimanî" Şaredarê Sûrê ya Amedê Abdullah Demirbaş ji wezîfê girt û meclîsa Şaredariya Sûrê felişand.
 14ê tîrmehê – Vîn TV, kanela muzîka kurdî dest bi weşanê kir.
 15ê tebaxê – Li başure Kurdistanê, lî bajarokê Qahtaniya ku girêdayî navçe Musulê Şengaleya , êrîşa reşekujî(terorîstî) kadîha.Encameda , nêzîkî 500 Kûrdên Êzidi jiyana xwê ji dêst dan.Hata kîpkirin ku di êrîşe dê 2 ton bomba hatiyê teqandin.
 Kovara Çirûskê li Amedê dest bi weşanê kir.

Jidayikbûn 

 Helena Pieske , lîstikvana alman

Mirin 
 19ê kanûna paşîn – Hrant Dink li Stenbolê (Tirkiye) hate kuştin.
 2ê adarê – Nedim Dağdeviren afirandêrê Kitêbxaneya Kurdî ya Swêdê li Stokholmê çû ser dilovaniya xwe. 
 16ê gulanê – Siyasetmedarê kurd Mele Mihemedê Neyo li nexweşxaneyeke Şamê çû ser dilovaniya xwe. 
 18ê hezîranê – Helbestvanê kurd Seydayê Keleş li Qamişloyê çû ser dilovaniya xwe. 
 6ê îlonê – Luciano Pavarotti, tenorekî îtalî.
 11ê çiriya pêşîn (meha dehan) – Nivîskarê kurd Mehmed Uzun li Amedê çû rehmetê.
Mixmixk

Mixmixk, mêş an vizik ji mêşên ajalên ji famîleya Culicidae re tê gotin.

Di vê famîleyê de 35 eşîr û zêdetirî 2.700 cure mêş hene. Mixmixk, mêş, vizik û hwd., ji hemiyan re tê gotin. Li hin deverên Kurdistanê bi naveke din tên zanîn.

Mixmixk dikarin bi lezbûna 1,5 - 2,5 km/h bifirin. Li dora 15 mm dirêj in. Di sermayê de nizm, di germê de bi qasî 100 m bilind difirin. Bi lezbûna 5 m/h de xwînê dimijin û bi xwînmêtinê dijîn. Di 15 dq de li dora 300 mîkrolître xwînê dimijin.

Mixmixk pêdivî bi şekirê jî hene û viya ji avên giyayan digirin. Mixmixkên mê bo hêkkirinê pêdivî bi xwînê hene. Mixmixk sedemê gelek nexweşiyan e. Lewra bi gerîna xwînê mîkrob û bakteriyan digihînin laşê mirov. Bo mînak nexweşiya hemlikê.

Vîrûsa HIV a ku sedemê nexweşiya AIDSê ye bi mixmixkan derbazî mirov nabe. Mixmixka mê di carekê de 200-400 hêkan dike. Li dora 2 mangê temenê wan hene. 

Heywan
Pierre Bretonneau

Pierre Fidèle Bretonneau (jdb.  li Saint-Georges-sur-Cher, ber Tours; m.  li Passy, îro li Paris) yek ji bijîşkên navdar ên fransî ye.

Bretonneau bi keşfkirina xwe ya nexweşiya dîfterî tê naskirin. Cara pêşîn wî ev nexweşî binavkiriye û heya bigire hin caran ev nexweşî bi navê wî jî tê binavkirin.

Pirtûk
 Des inflammations spéciales du tissu muqueux, et en particulier de la diphtérie. 1826

Bijîşkên fransî
Nefertîtî

Nefertîtî jina navdar ya key Axenaton, yek ji keyên herî dawî yên dînastiya XVIIIan ya Misirê ye. 

Nefertîtî bi xweşikbûna xwe û bi rolê xwe yê polîtîk dema amarniyan deng daye. Berî niha bi pêlekê dema ku komek arkeologên emerîkî dest bi tamîra pîrozgiha Atonê kir, Arkêologan dîtin ku li ser dîwarê mozaîk ku mêziniya wî nêzîkê 6 hezar ton e wêneyên Nefertîtî ji yê key Axenaton pirtir hatine neqişandin, ji vê yekê ew pir şaş man. Di neqşan de şahbanû tevlî key li cihê fîrewnan, li pêşiya xwedayê xwe xwiya dikin, dema ku şahbanû dijminê misrê ceza dike. Di hin şeklên din de cohtê key bi tevlî şahbanûyên piçûk xwiya dikin. Hemî şekl nîşan didin ku Nefertîtît xwedî hêzek mezin e.

Nav û pênase 
Nav û pênaseyên Nefertîtî 
 Prensesa erdîtî (Iry-pat)
 Pesindayînên mezin (wrt-Hzwt)
 Xatûna keremê (nbt-im3t)
 Evînşêrîn (bnrt-mrwt)
 Xatûna du welatan (nbt-t3wy)
 Jina padîşahê sereke, delala wî (Hmt-nswt-‘3t mryt.f)
 Jina padîşahê Mezin, hezkiriya wî (Hmt-nswt-wrt mryt.f)
 Xanima Hemû Jinan (Hnwt-Hmwt-nbwt)

Çavkanî 

Fîrewn
Gastrît

Gastrît (Gastritis) nexweşiyeke madeyê ye û bi werimgirtina mûkoza madeyê xwe dide der.

Hin elementên kîmyayî dengeya baz û asîtê ya organîzmayê xerabdikin lewra ew li dijî amadekirina sirûştê ne. Bo mînak alkol, sîgara, xwarinên têr hormonî hwd mûkozaya madeyê dixurifînin, ziyanê didin. Dîsa hin nexweşiyên mîkrobîk û alergîk jî ditetikînin.

Xwe bi êşa madeyê, madelihevketinê, bêmadeyî, verêş û bêaramiyê nîşandike. Gorî sedemê terapî tê amadekirin. Heger sedem bê zanîn terapî hêsan e. Hin caran xwe bi êşa organên din dide der lê ev kêm e. Bo mînak êşa singê, êşa dil hwd.

Heger nexweşî dijwarî terapî dibe û domdar e, bijîşk dikevin şikên din. Wekî kêmbûna xwînê, kêmbûna hesin di xwînê de hwd. Dengeya baz û asît û jinûveavakirina wê bingeha terapiyê ye.
Nexweşî
Nexweşiyên madeyê
Nexweşiya parkinsonê

Nexweşiya parkinsonê yek ji nexweşiyên neurologîk e û mixabin sedî sed terapiya wê hêj nîne. Bi xerabûna fonksiyonên mejî xwe dide der. Pirranî li temendirêjan peyda dibe. 

Cureyekê felcê ye. Heger sedem bê zanîn jê re "sendromên parkinsonien", heger neyê zanîn "îdyopatîk parkînson" tê gotin.

Hin sîmptom û taybetiyên parkînsonê 

 Cirifandin di organekê de destpêdike û di wê aliyê laş de xwe zêde dike
 Cirifandin di bêhnvedan û xewê de kêm dibe yan ji holê radibe
 Hêrsketin, westîn (betilîn) ditetikîne
 Di konsantrasyon ê tevgerê de xerabûn
 Mîmîk û taybetiyên rû winda dibin
 Çermê nexweş deforme dibe
 Di prognozên pêşketî de nexweş hişê xwe jî kêm an pirranî winda dike
 Çavên nexweş berejorê dişimitin

Sedemên ku vê nexweşiyê ditetikînin an çêdikin 

 Tûmor
 Sedemên genetîk
 Arterîoskleroz
 Cureyên trawmayan
 Jehrîbûn
 zêdebûna şaneyên sor di xwînê de
 Elementên kîmyayî û derman
 Sedemên ku nayên zanîn

Ev nexweşî cara yekemîn di sala 1817'î de ji aliyê James Parkinson ve hatiye keşfkirin û bi navê wî hatiye navkirin.

Terapî di hin kesan de qe bersîvê nade lê di gelekan da dide. Pirranî dermanên ku neuroyan ditetikînin tê bikaranîn. Dîsa cihê ku problem heye tê tunekirin ku ev tenê êşa nexweş kêm dike. Bi operasyonan nexweşî tê ceribandin. Alîkariya sosyal pêwîst e.

Nexweşî
Nexweşiyên norolojîk
Anoreksiya nervoza

Anoreksiya (bi grekî: ανορεξία, anorexía - bêmadeyî) yan Anoreksiya nervoza yek ji nexweşiyên bingeh-psîkolojîk e. Nexweşiya xwarinê ye.

Nexweşî dikare bixetere bibe û can bistîne. Pirranî li jinên temenciwan peyda dibe. Nexweş ji bo ku kîloyên zêdenegire êşkenceyeke mezin dide laşê xwe. Nexweş dixwaze madeyê xwe kontrol bike lê rojek tê êdî bêmadeyî lê peyda dibe. 

Di terapiya nexweşiyê de psîkiyatrîst, psîkolog û diyetîsyen peywirdar in. Wekî nexweşiyeka serdema nû jî tê zanîn. 

Nexweşiyên psîkosomatîk
Nexweşiyên xwarinê
Tûmor

Tûmor ji sedema zêde pirrbûna selûlayan (hucreyan) pêk tê û di bijîşkiyê de cihekê wê yî girîng heye.

Ûr, girê, kulgirê, werimok hwd jî tê binavkirin. Du cureyên tûmoran hene:

 Tûmora kedîkirî, tûmora nebiyan, werimoka nebêyom
 Tûmora nekedîkirî, tûmora biyan, werimoka bêyom

Tûmora kedîkirî na lê ya nekedîkirî li organîzmê nayê û bixetere ye. Di zanistiyê de ji girêyê re neoplazî tê gotin. Tûmor bi serê xwe mijara beşekî bijîşkiyê ye. Wekî tê zanîn kanser jî bi xwe ji tûmoran dibe. Ango tûmorên nekedîkirî, tûmorên biyan sedemê kanserê ne. Wekî selûlayan tûmorên nekedîkirî jî zêdedibin û ji viya re metastaz tê gotin.

Bijîşkî
Onkolojî
Bîrov

Bîrov (bi îngilîzî: eczema) yek ji nexweşiyên pîst anko çerimî ye. Bîrov coreyekê pîstkuliyê anko dermatîtê ye ko sincirîneka tebeqa herî jorîn ya pîstî anko rûpîstî ye. Ev coreyê nexweşiyan pirranî domdirêj û kevnar dibin û sedema wan jî pirrhestkerî anko alerjî ye.

Ji nîşan û berjengên bîrovê ev in: zuhayî û hişikiya pîstî, xurhan, sorbûn, perçivtin anko werimîn, peq û zipik, têzan û xwînjêhatin.

Pejîknasî (epîdemiyolojî) 

Pirraniya rewşên bîrovê di şîrxweran da û di jinên ko temen anko jiyê wan di navbera 15 heta çil saliyê da ye diqewmin. Bi giştî 2 liser 3 ya hemî nesaxiyên pîstî bîrov in.

Cûre 

Di jêderên pizişkî da lihevhatineka gelek tekoz liser cûreyên bîrovê nîne. Jibo nimûne, di hindek jêderan da hema tenê ji cûreyekê bîrovê ra dibêjin bîrov ko di jêderên dî da bi navê bîrov anko pîstkuliya needetî (bi îngilîzî: atopic dermatitis) dihêt niyasîn. Bi giştî, di jêderên amerîkayî da kêmtir peyva bîrov anko egzîma dihêt xebitandin û zêdetir zarava pîstkulî anko dermatît li kar e.

Çareserî

Çareserên dermanî 

1. Nerimker û şehdêr

Ew dermanên mîna vazelînê ne ko nahêlin pîst zuha û hişik bibit.

2. Kortîkosteroîd

Ew derman in ko bandorê li karvedanên êminîzanistî yên laşî dikin.

Mijarên têkildar 
Bîrova berî
Giyabîrovk

Çavkanî 

Bijîşkî
Dermatolojî
Polîmiyozît

Polîmiyozît (navê zanistî: Polymyositis) nexweşiyeke mîkrobîk di masûlkeyan de ye.

Li cihê ku nexweşî lê peyda bûye dikare di çerm de guhertinan pêk bîne lê ev ne ferz e. Heger di çerm de hin nîşane xwe dabin der, ji wê re dermatomyozît tê gotin.

Mixabin sedemê vê nexweşiyê sedî sed nayê zanîn.

Hin sîmptomên polîmiyozîtê
Qelsketina masûlkeyan
Êş di masûlkeyan de
Di tevger û jiyana rojane de êşa masûlkeyan
Di çerm de xurîn, pişirîn

Tê payîn ku sîstema parastinê xwe bi xwe biserbikeve, lewra ev nexweşî wekî kêmasiyeke sîstema parastinê jî tê binavkirin. Heger kêmasî ne di pergala bexşandîbûnê de be, nirxên laboratuar tê girtin û gorî wê li terapiyê tê gerîn. Heger terapî bi dermanan negengaz be, bijîşk dikevin şika hin cureyên kanserê.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên masûlkeyan
Apandîsît

Apandîsît bi îltehebbûna rûviyê kor, rûviyê zêde xwe nîşan dide û nexweşiyeke pirr bi êş e.

Hin sîmptomên wê

Di binê zik ê rastê de êşeke mezin
Bêmadeyî
Zêdetîna laş
Madelihevketin, verêş
Zêdelêdana dil

Li cem jinên bicanî dikare êş xwe di nava zik de jî bide der. Dîsa li cem kesên temendîrêj hin caran cihê êşê guherbar e. Tesbîtkirina apandîsîtê li cem temendirêjan dijwar e.

Terapî

Heger apandîsît hatiye tesbîtkirin, divê sedî sed di nava 48 katî de were operasyonkirin. Pirranî terapî serkeftî ye, radeya mirinê tenê 0,001 % e. Di operasyonê de rûviyê kor tê girtin. Wekî tê zanîn rûviyê kor (zêde) bikêr nîne û jêkirina wê ziyanê nade organîzmayê. Heger operasyonê li dûv xwe ti komplîkasyon nehîştiye, nexweş dikare di demeke kurt de jiyana xwe wekî berê bidomîne.

Nexweşî
Şîrûrjî
Akne

Akne (bi Grekî: ακμή, bi Latînî: acne) yek ji nexweşiyên kronîk ên çerm e.

Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene:

 Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna hormonên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin.
 Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin

Hin cureyên din 

 Acne aestivalis: Bi navê akneya Mallorca jî tê zanîn û sedemê wê lîpîdên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in.
 Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din kozmetîkan
 Acne medicamentosa: Barbîtûrat, lîthiyûm, zêdeyiya vitamîn B6, B12, D2 hwd di dermanan de
 Acne venenata: Kontakt bi klor û rûnên akneîk
 Acne inversa: Nîkotîn, elemetên poran diparêzin hwd
 Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan
 Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm
 Acne conglobata: Ji bişkok hwd

Nexweşiyên çerm
Epîlepsî

Epîlepsî (bi grekî: επιληψία, epilepsía, bi latînî: da-yê ketin ya fû.

Ji sedemên tevlîhev ên mejî tê. Zêdebûna elektrîkê di fonksiyonên mejî û xerabûn di têkiliyên navbera beşên mejî bingeh in. Di hinek mînakan de sedî sed sedem û çareserî nayê zanîn. Nexweşî xwe bi krîzên nebirêkûpêk ên ji nişka ve rûdidin dide der. Pirranî nexweş bo demekê ji hişarê dikeve, jixweve diçe. Di hin mînakan de dipelpite û kef ji dev tê.

Li Kurdistanê di krizên epîlepsiyê de pîvazê didin ber pozê nexweş daku li hişarê vegere. ev kirin tu bandoreke erênî li krîza dayê nake, tenê lı nexweşxanê bi derman ( wek DİAZEM ) dikare zûtir dawîyê li krîzan bîne piraniya krîzan berî 5 dkan xweber bi dawî dibe

Hin sedemên ku epîlepsiyê ditetikînin 

 Kêmasiya vîtamîna B6
 Zêdebûna kronîk a tîna laş
 Menenjît hwd nexweşiyên neurolojîk ên piştî jidayîkbûnê
 Hin cureyên tûmorên neurolojîk
 Sawên mezin 
 Îşemî ya mejî, angi kêmxwîngirtina mejî
 Di bicanîbûnê de bikaranîna elementên nelirê ya dê
 Bûyerên bixetere, nelirê yên di jidayîkbûnê de, wekî kêmgirtina oksîjenê hwd

Epîlepsî pirranî di 6 saliyê de destpêdike. Hin nexweş dema bêhneke biyan digirin dikevin pêla krîzê. Hin jî dema televizyonê temaşe dikin, krîz destpêdike. Lê ev mînakan ne standard in.

Terapî 

Heger krîz li pey hev tên û ji 20 dq zêdetir didomin divê sedî sed mirov bang li ambûlansê bike. Bijîşk bo terapiya destpêkê ji koma Antikonvulsiva ya ji malbata Benzodiazepine dermanan bikartînin. Nirxên EEG dide, rêbaza terapiyê kivşe dike.

Heger ev şertana hebin, serkeftin di terapiyê de zêdetirî 70% ye 

 Nirxên EEG û testên din dide nîşandan ku derman bikêr tên
 Heger li nexweş tenê cureyekê pêlên krîzê peyda ye
 Heger ji 2-5 salan virde ye êdî krîz nayên
 Heger piştî ewçend krîzan di hiş û sîstema neurolojîk a nexweş de xerabûn nîne

Heger hîç rêbazek bikêr nayê û prognoz nebaş e, hin operasyon tên kirin. Bo mînak bi hêza elektrîkê hin cihên kana problemê ne tên tunekirin hwd.

Çavkanî

Nexweşî
Nexweşiyên norolojîk
Frédéric Chopin

Frédéric Chopin (bi polonî: Fryderyk [Franciszek] Chopin, carina jî Szopen, bilêvkirina kurdî: Fransiwa Şopin), (1 adara 1810an – 17 çiriya pêşîna 1849an) mûzîkdaner û piyanovanê navdarê Poloniyayî ji rêbaza romantîsîzm. Ew ji mezintirîn mûzîkdanerên piyanoyê dihêt hesibandin.

Jînenîgarî 
Chopin li Zelazowa Wola, nêzî Warşovaya paytext li bavekê Fransî û daykeka Polonyayî hat dinyayê. Daybabên wî ew li jiyê 4 saliyê fêrî piyanoyê kir. Mûzîkdanana (kompozîsyona) wî ya herî pêşîn li sala 1817ê, hêşta heft salî hat belavkirin.

Dema jiyê wî bîst sal bû, çû Parîsê. Ew li Parîsê wekî dersdêrekê piyanoyê yê herî navdar hat niyasîn. Wî dest ji mûzîkdananê berneda. Wî têkhilîyeka gelek nêzîk bi George Sandî re çêkir.

Li sala 1838ê tûşî nexweşiya êşa zirav bû. Sandî heta sala 1847ê sexbêrî lê kir. Piştra, ew ji hev cida bûn û heyamekê piştî hingî Chopin bi wê nexweşiyê mir.

Bandora wî 
Herçind e Şopin li welatê bûna xwe, Polonyayê dûr jî bû, evîna wî welatê bi şeran ji hevhilweşyayî her di dilê wî da mabû. Mazurkayên wî xema mûzîka gelêrî ya Polonyayê digehînin.

Mûzîka wî gelek romansî û evînî ye û kartêkir û bandorek mezin li ser gelek mûzîkdanerên dî, mîna Franz Liszt hebûye.

Mûzîkdaner
Franz Liszt

Franz Liszt (bilêv bikin: Frants Lîst) (1811-1886), mûzîkdaner û piyanovanê navdarê mecar ko afirîner û babê resîtalên piyanoyê yên tek dihêt hesibandin.

Jînenîgar 
Ew li gundê Raiding li Mecaristanê hat dinyayê. Li sala 1823ê bi daybabên xwe ra çû Parîsê û jihê xwe wekî piyanovanekê çeleng peytkir.

Ew 12 salan li Fransayê ma û bi gelek rewşenhizrên wî çaxî ra, mîna mûzîkdanerê fransî Hector Berlioz û nivîskar Victor Hugo û helbestvanê alman Heinrich Heine hevalînî kir. Paşra, heta sala 1847ê, ji bo heyama 8 salan li hemî Ewropayê geriya.

Li sala 1848ê heta 1861ê li dîwana dûkê mezin ê Weimarê rêveberê mûzîkê bû. Li sala 1861ê çû Romê û dest bi xwîndina olnasiyê kir. Paşmaya jiyê wî di navbera Weimar, Rom û Bûdapeştê bi danan û fêrkirina mûzîkê derbaz bû.

Karên piyanovanê polonî yê Frédéric Chopin tesîr liser Lîstî danaye.

Bandora wî 
Lîsr bi yek ji nûafirînkarên harmoniyê li sedsala 19ê navdar e. Ew nemaze di warê bikaranîna Kordên Kromatîk da desrhel bû. Wî di warê form an qalibê mûzîkê da jî nûafirandinek heye ko bi leimotiv navdar bûye. Ew di vê teknîkê da guhartinan di têman (bi îngilîzî: thematic transformation) da çêdikit.

Mûzîka wî ya piyanoyê jibo jenînê gelek zehmet e û wî gelek şiyanên nû nundirî piyanoyê kirin.

Karên wî 
 Sonata piyanoyê di B Mînorê da (1853)

 12 meşqên hilbir (transcedental) ji bo piyanoyê (1851)

 20 Rapsodiyên Mecarî (1846-1885)

 6 meşqên paganînî ji bo piyanoyê (1851)

 Konsertoya piyanoya hijmar yek di E Flatê da (1849)

 Konsertoya piyanoya hijmar du di A Majorê da (1848)

 Karekê sê pişkî bi navê Salên Ziyaretê (1855, 1858, 1877)

 Demko Miroslav: Franz Liszt compositeur Slovaque, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.

Mûzîkdaner
Brîna herisê

Brîna Herisê anko brîna gedeyê (bi Inglîzî peptic ulcer) brîneka koendama herisê ye ko li wan deran çê dibit ko dikevin ber ziyana tirş anko asîdê gede anko aşikê.
Gelek ji van brînan girêdayî hûrjînewer anko mîkroba Helicobacter Pylori ne. Gelek keristeyên dî mîna hebikên Aspirîn dikarin vê nexweşiyê çêbikin.
Bervajî baweriya giştî, birîna dazdegirêyê ko hema dirist piêtî gedeyê ye ji birîna gedeyê bi xwe berbelavtir e. Heye ko hindek ji brînên gedeyê bibin şêrpence lê birînên dazdegirêyê bi awayekê giştî wiha nîne.

Polandin 
Brîneka herisê bi giştî dikarit li van deran peyda bibit:

 Merî an sorîçik

 Gede an aşik

 Dazdegirê

 divertîkolum

Nexweşî
Nexweşiyên madeyê
Sorik (nexweşî)

Sorik an jî Sorka (bi latînî: Morbili) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e ku ne tenê li zarokan lê belê li mezinan jî dixîne. Ji mirovekî jî dighêje yê din!

Kesên ku sîstema wan ya parastinê biserketine, di zaroktiyê de derbaskirine, bi sorikê dîsan nakevin. Bi saw û metirsîn e, pirr zû belav dibe. Pirranî bi payîz û zivistanan xwe dide der. Kurtbûna vîrûsan 9-10 roj didome û paşê vîrûs xwe zêde dikin.

Hin nîşanên sorikê an jî sorka 

 Hêstirên çavan
 Destpêkê de zêdetîna laş
 Kuxîn
 Herikîna poz (bêvlê)
 Di nava mûkoz an jî kewara dev de xalên sorik
 Pinkteyên sorik di çermê zarok de

Nexweşî heger komplîkasyonek nehêle û sîstema parastinê biserbikeve di nava çend rojan de derbas dibe û ti ziyanê nahêle. Divê bê zanîn ku sorik ji bo zarokên hûr û mirovên mezin û jinên dicanî dijwar û bi metirsîn e. Hîjiyen an jî xwe parastina ji mîkrob û vêrûsan û bihêzkirina laş pirr girîng in.

Têrapî 

Dermankirin an jî têrapiya sorikê li ser bihêzkirina laş û hîjyenê ye. Dermaneke taybet dijî wê nîne. Bijîşk dikarin hin kombînezonên antîbiyotîkan bikarbînin. Dermanên êşê, xistina tîna laş jî tên bikaranîn. Zarokên ku bi sorikê ketine, bi qasî 9-10 rojan naçin dibistanê û di vê demê de bo ku nebe saw tê tênêkirin. Derziya parastinê ya sorikê di 10 mehî de tên lêxistin. Çêtir e mirov zarokan birêkûpêk bibin derzîkirinê.

Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên bisaw
Nexweşiyên çerm
Nexweşiyên zarokan
Berîberî

Berîberî, nexweşiyeke ji zêdekêmbûna Thiamin (Vîtamîn B1) pêk tê.

Dîroka vê nexweşiyê pirr kevn e. Ji vir 4.600 sal berê li Çînê ev nexweşî dihate zanîn. Di sala 1630'î de Jacobus Bonitus behsa nexweşiyekê li girava Java dike û sîmptomên wê wekî cirifandina hestiyan şîrove dike ku ev Berîberî ye. Ji xwe Bonitus jî vê nexweşiyê bi navê gelê giravê binavdike.

Nexweşî li parzemîna Ewropayê kêm e û ew jî li kesên alkolîk peyda dibin.

Du cureyên berîberiyê hene 

 Berîberiya hişkane: Nexweş kêmasiya thiaminê êdî nikare bi hêsanî derbibe lewra bêmade ye
 Berîberiya nermane: Nexweşî bandora xwe li dil - demar daye û di lêdana dil de guhertin pêk aniye. Heger terapî baş pêşde neçe dil mezin dike û paşê jî dixe kêmasiyê hwd

Di sala 2003 de li Îsraelê nexweşî bi pitokên nûjidayîkbûn re hate tesbîtkirin. Li cem pitokan bixetere ye dikare bandoreke neyînî li dil - demar bide.

Di terapiyê de dayîna thiaminê bingeh e. Bijîşk herwekî lêdigerin ku bandorên neyînî kêm an tune bikin.

Nexweşî
Nexweşiyên kêmvîtamîniyê