nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zanîngehên Kurdistanê

Li her çar beşên Kurdistanê hejmarek zanîngeh hene. Li başûrê Kurdistanê di van salên dawî de, piştî jinavbirina rejîma Baesê û avakirina Herêma Kurdistanê çend zanîngehên nû hatine saz kirin:

Zanîngehên dewletê ya Tirkiyeyê (Bakurê Kurdistanê) 
 Zanîngeha Alparslanê ya Mûşê (Muş Alparslan Üniversitesi)
 Zaningeha Ataturk a Erziromê
 Zaningeha Batmanê
 Zanîngeha Bîngolê (Bingöl Üniversitesi)
 Zaningeha Bitlis Eren a Bedlîs
 Zanîngeha Colemêrgê (Hakkari Üniversitesi)
 Zanîngeha Dêrsîmê (Tunceli Üniversitesi)
 Zanîngeha Dicleyê ya Amedê]] (Dicle Üniversitesi)
 Zanîngeha Ertuqî ya Mêrdînê (Mardin Artuklu Üniversitesi)
 Zanîngeha Erzînganê (Erzincan Üniversitesi)
 Zanîngeha Firat a Xarpêtê (Elazig Üniversitesi)
 Zanîngeha Dîlokê (Gaziantep Üniversitesi)
 Zanîngeha Gazîkendê (Gazikent Üniversitesi)
 Zanîngeha Heftê Berfenbarê ya Kilîsê (Kilis Yedi Aralik Üniversitesi)
 Zanîngeha Herranê ya Rihayê
 Zanîngeha Îbrahîm Çeçen a Agiriyê (Ağrı Ibrahim Çeçen Üniversitesi)
 Zanîngeha Îdirê (Igdir Üniversitesi)
 Zanîngeha Inönü ya Meletiyê (Inönü Üniversitesi)
 Zanîngeha Qefqazê ya Qersê]] (Kafkas Üniversitesi)
 Zanîngeha Sedemîn Salê ya Wanê (Yüzüncü Yil Üniversitesi)
 Zanîngeha Semsûrê (Adiyaman Üniversitesi)
 Zanîngeha Sêrtê (Siirt Üniversitesi)
 Zanîngeha Sütçü İmam a Mereşê (Kahramanmaraş Sütçü Imam Üniversitesi)
 Zanîngeha Şirnexê (Şirnak Üniversitesi)
 Zanîngeha Teknîk a Erziromê (Erzurum Teknik Üniversitesi)
 Zanîngeha Welî ya Bidlîsê?? (Bitlis Eren Üniversitesi)
 Zanîngeha Zîrweyê ya Entebê (Zirve Üniversitesi).

Başûr 
 Zanîngeha Koyeyê; Koye
 Zanîngeha Silêmaniyê; Silêmanî
 Zanîngeha Dihokê; Dihok
 Zanîngeha Selahedînê; Hewlêr
 Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr; Hewlêr
 Zanîngeha amerîkî li Îraqê; Silêmanî
 Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê; Hewlêr
 Zanîngeha Bazirganî û Îdare; Hewlêr

Rojhilat 
 Zanîngeha Kurdistanê - Sine, Îran
 Zankoy Razî, Kirmaşan, Îran
 Zanîngeha Urmiyê, Urmiye, Îran

Lîste
 
Perwerde li Kurdistanê
Zanîngeha Wanê

Zanîngeha Wanê (navê fermî bi tirkî: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, ku tê wateya Zanîngeha Sedemîn Salê) zanîngeha dewletê ya bajarê Wanê ye. Ew di sala 1982an da hatiye avakirin. Hinik beşên wê li navçeya Tetwanê hene. Navê xwe rojbûyîna sedsaliya Mustafa Kemal girtiye.

Zanîngehên Kurdistanê
Zanîngehên Tirkiyeyê
Wan (navend)
Beşîr Mizûrî

Beşîr Mizûrî helbestvanekî kurd e.

 1968 li duhokê hatiye ser dinyayê
 kolija " endazyarî li zanîngeha Mosul sala 1991 ê bi dawî aniye.
 endamê desteya bi rêvebera yekêtiya nivîskarên kurd e li Duhokê(Başurê Kurdistanê)

Helbestvanên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1968
Selam Balayî

Selam Balayî helbestvanekî Kurd e. Ew ji Kurdistana başûr e.

Helbestvanên kurd
Venezuela

Venezuela an jî Komara Bolîvarî ya Venezuelayê (bi spanî: República Bolivariana de Venezuela) dewletek li beravê Karîbîk ê Amerîkaya Başûrê ye. Bi Brezîl, Kolombiya û Guyana re sînorên wê hene.

Nav 
Li ser navê Venezuelayê du teorîn hene. Yek tê diyarîkirina Amerigo Vespucci. Kengê Amerigo Vespucci gehîşta Venezuela dibe, ji bo malên li beravên wê derê li ser avê çê bûnî Wênîsê dixistina bîrê û ew dernan tê Venezuela, ango "Venedîka Biçûk" nav kirin. 

Yek din jî dibêje ko, erdnîgarîvan Martín Fernández de Enciso, yek ji hevalan Amerigo Vespucci, di pirtûka xwe "Summa de Geografía" de dinivîse ko xelkê wan deran xwe bi "Veneciuela" nav dikir. Ji bo wî navî ew dernan hat wiha navandin.

Erdnîgarî 
Venezuelayê li beravên Amerîkaya Başûrê ye û 2.800 km direjahiya beravên xwe heye. Li 916.445 km² rûerda de %39an xwe daristan, %20an xwe çêregeh û %4an xwe jî zevî ne. 
Çemê Orinoco bi 2574 km direjahîye çemê herî mezin û herî gering e. Çemên li wî bêtir Caroní û Apure ne.

Pico Bolívar xala herî bilinda û 4,979 mitir bilindahiya xwe heye.

Gel 
Gorî lêpirsîneke dawî, gelê Venezuelayê bi %60an xwe li mestîzan pêk hatî ye. Li wan bêtir %29 koçgerê ewropayî (spanî, alman, îtalyan, portugalî) %8 afrîkanî, %1 îndiyan, %2 asyayî jî hene.

Ziman 
Li Venezuelayê spanî zimanê fermî ye. Li wê derve 31 zimanên dimatiyên kevin jî tê axaftin.

Ol 
Gelê Venezuela bi piranî (dor %96) xiristiyanên katolîk ên romî, %2an xwe protestan. Olên din li kemaviyê dimen.

Girêdanên derve
Peyamnêr

Peyamnêr, ajanseke kurdî ya nûçeyan e li Başûrê Kurdistanê.

Navê wê di qada navneteweyî de Peyamner News Agency (PNA) ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin. Bi du zaraveyên kurdî (kurmancî, soranî), îngîlîzî, erebî û tirkî nûçeyan belav dike. Ajans di nûçeyên xwe de pirranî rewş û bûyerên Başûrê Kurdistanê radigihîne.

Çavkanî

Malpera Peyamnêrê 
Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî
Ajansa Nûçeyan a Firatê

Ajansa Nûçeyan a Firatê yan bi kurtasî ANF, yek ji ajansên nûçeyan ên kurdan e ku bi zimanên wekî kurdî, erebî, farisî, îngilîzî, almanî, tirkî, rûsî û spanyolî weşan dike. Ajansa Nûçeyan a Firatê di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. Ofîsên Ajansa Nûçeyan a Firatê li Amsterdamê ye û rojnamevanên li çaraliyê cîhanê hene.

Dîrok
ANF, di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. ANF yan jî Ajansa Nûçeyan a Firatê, ajansek nûçeyan e ku karûbarên nûçeyên nivîskî, wêne û vîdyoyê li ser tora înternetê pêşkêş dike,

Domainên ANF bi gelek caran ji aliyê dewleta tirk ve li Bakurê Kurdistanê hatiye astengkirin û hê jî malpera ajansê li Bakurê Kurdistanê bê VNP nayê vekirin.

Girêdan 
 Malpera ANF (kurmancî)
 Malpera ANF (dimilî)
 Malpera ANF (soranî)

Çavkanî

Medyaya kurdî
Rizgar Mihemed Emîn

Rizgar Mihemed Emîn (jdb. 1958) yek ji dadgerê ku darizandina Saddam Huseyîn birêvedibir bû. Ew bi eslê xwe kurd e.

Di sala 1980î de Zanîngeha dadmendiyê ya Bexdayê diqedîne û wekî dadger dest bi kar dike. Ji ber kurdbûyîna xwe ji aliyê sazûmaniya Baas ve tê geflêkirin.

Amîn di jiyana xwe de ti carî tevlî polîtîkayê nebûye. Bi Nazenîn Ehmed re zewiciye û xwedî 4 zarokan e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1958
Kesên sedsala 20an
Dadger
Jidayikbûn 1957
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Mirovên zindî
Mistefa Bêsaranî

Mistefa Bêsaranî (, z. 1642 − m. 1701), yek ji alim û helbestvanên navdar ên kurd yê sedsala 17an e. Ji bajarê Sewalavaya bi ser parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê) ye. Berhemên wî bi zaravayê hewramî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fîlozofên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Kirmaşanê
Jidayikbûn 1642
Mirin 1701

Kurdên sedsala 17an
Zimanê tagalogî

Tagalogî yek ji zimanên zimanmalbata Awûstûralyayî ye. Li Fîlîpînê zimanê fermî ye.

Hin agahdarî 

 Cihên togologî lê tê axavtin: Fîlîpîn, DYA, Keneda, Giravên bakurê Mariana, Gûam, Palaû hwd.
 Axêv: Zêdetirî 80 milyon (çi zikmakî, çi duyemîn).

Beriya dagirkeriya Spanyayiyan di sedsala 16. de Tagalogî nebûye zimanê nivîskî. Di pêvajoya dagirkerî û misyoneriyê de bi tîpên latînî jiyana nivîskî jî destpêkiriye.

Çavkanî 

Ziman
1,1-Dîklorêtan

1,1-Dîklorêtan (Êtylêndîklorîd, EDC) madê kîmwayî yê rone. Ew zêtî û vê renge. Bênê xwe şêrîne û kloroformî ye.

Xeterên xwe
1,1-Dîklorêtan şêrpencê kane cem însên çêke û kane dil û gurçikê xerebike.

Çêkirin
1,1-Dîklorêtan pir ji Vînylklorîd tê çêkirin, ji ber ko HCl xwe bi Vînylklorîd dixe.

Bikaranîn
1,1-Dîklorêtan berê wek dermanî bencê dihat bikaranîn. Niha ew ji xarakirina rengan li ser dîwaran ra tê bikaranîn.

Bestinê Klor
Alkan
Jehrî
Zû dişewte
Namo Ezîz

Namo Ezîz (herwekî Azîz) (jdb. 1958) yek ji rojnamevan û nivîskarên Kurd e. Ji Başûrê Kurdistanê ye.
Li Almanya dijî û berhemên xwe bi zimanê Elmanî diweşîne.

Hin ji berhemên Ezîz 
Kein Weg nach Hause - Rê nîne bo malê (1991), ISBN 3451040743
Fremd in einem kalten Land - Biyan li welatekê sar (1992) 
Kurdistan - Menschen, Geschichte, Kultur - Kurdistan - Mirov, dîrok, çand (1992), ISBN 3922619207
Mein Kurdistan - Kurdistana min (1995), ISBN 3922619401
Kurdistan und die Probleme um Öcalan, Edition Gallas - Kurdistan û problemên Öcalan (1999), ISBN 3932871952

Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1958
Evrim Hêlîn Baba

Evrim Hêlîn Baba (jdb.  li Gimgim, Mûş) siyasetmedareke jin a kurd li Almanyayê ye.

Ew endama partiya alman a Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) e û wekî parlamenter di parlamena Berlînê de cih digire. Ew herwekî keseka li hemberê karên zagonî bi fermî naskirî û wergervan e jî. Li ser mafên jinan, întegrasyon, aboriya kedkaran hwd. xebatên wê hene.

Çavkanî

Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Kesên ji Gimgimê
Jidayikbûn 1971
Jin
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Ceylan Avcı

Ceylan, (jdb.  li Fındıkzade, Stembol) stranbêjeke kurd e ku muzîka bi zimanê tirkî û bi zimanê kurdî çêdike. Ceylan keçeke malbata kurd e ku bi eslê xwe ji Dêrsima Bakurê Kurdistanê ye.

Ceylan Avcı, di demenê zaroktiya xwe dest mûzîk kiriye û di temenê zarokatiyê xwe de yek ji stranbêj û lîstikvana zarok a populerê li Tirkiyê bû.

Jînenîgarî
Ceylan Avcı, bi eslê xwe ji Dêrsimê ye. Eleqeya wê ya muzîkê di temenê 7 saliya xwe de li gel bavê xwe li salonên dawetên li Almanyayê bi gotina stranan destpêkiriye.

Di sala 1983an de di pêşbirkê dengê herî xweş de xelata pêşbirkvana yekemînê wergirt û di sala 1984an de albûma xwe ya yekem çêkir. Ceylan di temenê xweyî zaroktiyê de gelek albûmên muzîkê çêkir û di gelek fîlman de wekî lîstikvana rola sereke rol wergirtiye.

Albûma wê ya bi navê Ah Gönlum ji aliyê Mü-yapê ve bi xelata plaka zêrîn hate xelatkirin. Du caran ji hêla kanala muzîkê kanala Kral TVyê ve wekî hunermenda jin a Hûnermenda Muzîka Gelêrî ya herî baş hatiye hilbijartin.

Ceylan di sala 2019an de bi single ku bi keça xwe Melodî Bozkurt re derxistibû 35 saliya xwe ya di qada muzîkê de pîroz kir.

Çavkanî

Jinên kurd
Stranbêjên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Mirovên zindî
Parlamenterên Dêrsimê
Hidir Düzgün

Hidir Düzgün (ü- wekî û'ya dirêj û nermane tê xwandin) yek ji karsazên Kurd e.

Ji herêma Erziromê ye û di sala 1992'î de wekî penaber li Elmanya bicihbûye. Ew xwedî yek ji fîrmayên navdar ên li ser donerê kardike ye. Niha bi navê Düzgün TV têlevîzyonkanalekî wî jî heye. Düzgün TV pirranî cih dide pirsgirêkên Elewiyan û bi zimanê Tirkî weşanê dike. 

Karsaz
Hüseyin Erdem

Hüseyin Erdem (tîpa ü- wekî û- ya dirêj û nermane tê xwandin), senarîst û nivîskarekî kurd e ku di 1949an de li Xolxola Çewlîgê hatiye ser dinyayê.

Bi zimanên kurdî, elmanî û tirkî pirtûkên wî tên weşandin. Ew yek ji damezrênerên PENa Kurd bû û di sala 1988an de serokatiya wê kiriye. Di sala 1991ê de xelata CIVIS Medyayê wergirtiye. Ew li ser kurdolojiyê jî perwerde dide.

Senaryoyekî wî bi navê Siyabend û Xecê heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 PENa Kurd

Senaryonivîsên kurd
Kesên ji Xorxolê
Jidayikbûn 1949
Nivîskarên zimanê kurdî
Nivîskarên kurd
Mirovên zindî
Emrah Erdoğan

Emrah Erdoğan İpek, Küçük Emrah an jî Emrah (z. 1ê kanûna paşîn 1971, li Erxenî ya Amedê) yek ji stranbêj û aktorên navdar e.

Mûzîka erebî, kurdî û cureyên afirandî bi zimanê tirkî îcra dike. Di dehan fîlmên ku xizanî û nakokiyên civakî tînin ziman de lîstiye. Bo TVan gelek rêzefîlm çêkiriye. Herwiha karsazek e, bazirganiyê dike.

Bi dehan xelatên Tirkiyeyê wergirtiye lê di qad navneteweyî de nayê naskirin.

Ew di 13 saliya xwe de bi navê "Küçük Emrah - Piçûk Emrah" derketiye pêşberî kamerayan û fîlm çêkiriye.

Albûm 
 1983 Ağam Ağam (Axê Min, Axê Min)
 1984 Gülom  (Gulê'm)
 1985 Yaralı (Brîndar)
 1986 Boynu Bükükler (Stûxwaran)
 1987 Ayrılamam (Nikarim Biqetiyam)
 1988 Selam Sevdiklerime (Silav Bo Dostan)
 1988 Neşeliyim (Dilxweşim)
 1989 Sevdim (Min Hez Kir)
 1990 Hoşgeldin Gülüm (Xêr Hatî Gulê'm)
 1991 Sen Gülünce (Gava Tu Dikenî)
 1992 Bahar Konseri (Konsera Biharê)
 1993 Haydi Şimdi (Haydê Niha)
 1994 Sevdim Mi Tam Severim 
 1996 Narin Yarim (Yara Narîn)
 1998 Dura Dura 
 2000 Ya Hey 
 2002 Arı
 2004 Kusursuzsun (Tu Bêqisurî)
 2005 Dön (Vegere)
 2006 Adın Ne Senin (Navê Te Çî Ye)
 2007 Best Of Emrah
 2008 Yelpaze (Baweşîn)
 2011 Terzinin Oğlu (Lawê Xeyat)

Girêdanên derve  
 Malpera fermî 

Stranbêj
Tirk
Jidayikbûn 1971
Kesên ji Erxeniyê
Mirovên zindî
1,1-Dîmetîlhîdrasîn

1,1-Dîmetîlhîdrasîn ya jî UDMH ji salên 1950 bi Dînîtrojêntêtroksîd ra benzînê sarûxa ye. Ew vê renge û bênê xwe wek masiyan e. Hilmê xwe kane çava êşîne. Hên jî ew kane şêrpencê cem însên çêke.

Hîdrasîn
Jehrî
Zû dişewte
Xeter ji xwezayê ra
Firat Başkale

Firat Başkale (Abubekir Öztürk - Beko; jdb. 1959 - Perwarî) stranbêjekî kurd e.

Berhem
Eman dilo. Arya Production, Stembol.
Ax Limin, 1996

Başkale, Firat
Stranbêjên kurd
Heteroseksuelî

Heteroseksuelî navê têkiliya seksî ya di nava dijcinsiyan de ye. Berevajiya wê hevzayendîtî têkiliya seksî ya hemcinsiyan e.

Heteroseksuelî cureyê têkiliya seksî ya herî navdar e. Dîroka wê bi qasî ya mirovatiyê kevn e. Têkiliya seksî ya di navbera mêr û jinê de dibe ne tenê ji bo zarokanînê, herwekî bo kêfgirtinê ye jî.

Gelek cureyên pêkanîna têkiliya seksî hene. Li gorî çandan hin guhertin di warê pozîsyonên seksê de hene. Li ser jiyana seksî ya kurdan lêkolînên zanistî nînin.

Çavkanî 

Zayendîtî
Evîn
Bîseksuelî

Bîseksuelî navê daxwaz û pêkanîna têkiliya seksî bi herdu cinsiyetan e. 

Di serdema dawî de bîseksualîteyê jî wekî hevzayendîtî di nava civakê de ji xwe re cihekê avakir, hindik be jî ji veşartinê derket. Li rûyê cîhanê gelek tevgerên homoseksuel û bîseksuelan hene. Li Ewropayê gelek klûb û rêxistên gey û bîseksuelan hene.

Cudakerî 
Dîtinên zanîstî yên derbarê bîseksualîteyê de destnîşandikin ku di avabûna kesayetiyeke bîseksuel de rola devedorê û fêrbûnan gelek girîng e. Herwekî bandora genetîkê jî heye. Zanîstî hîç cureyekê seksualîteyê anormal nabîne û bi pîvanên sincî nêzîkayî lê nake. lê belê di nav civakên heteroseksîtan de wekî hevzayendan bîseksuelan jî ji ber nasnameya zayendî û berpêbûniya zayendiya xwe rû bi rû tundî û cudakeriyê dimînin. Her çiqas mîna homofobî pir nayê bilêvkirin jî ji bo tundî û cudakeriyên ku bîseksuelan dibinin peyva bîfobî jî tê bikaranîn.

Di nava civaka Kurdan de rewşa azadiya cinsiyetan nebaş e. Li Kurdistanê bi çaveke erênî li azadiya cinsiyetan û têkiliya seksî nayê nêrîn. Herçendî seksualîte tiştekê taybetî ye jî, gelek kurd ên homoseksuel an bîseksuel nikarin li welatê xwe Kurdistanê bi azadî di nava civakê de bijîn. Li aliyekê zilma dagirkeran, li aliyekê din jî zilma civaka xwe jiyana wan dixe nola dojehê.

Bide ber 
 LGBT

Hevzayendîtî
Heteroseksuelî
Aseksuelî

Aseksualîte tê wateya "li derê cinsîtiyê, li dijî cinsîtiyê" û binavkirinek ji bo kesên ku jiyana wan a seksî nîn in an nelirênin e.

Lêkolînên zanistî destnîşandikin ku bi kesên aseksûelin re pirsgirêkên psîkolojîk û genetîk hene lê ew kesana ne anormal an nexweş in. Hejmara kesên ku ji seksê heznakin pirr kêm e. 

Divê mirov bizanibe ku, kategorîzekirina aseksûalîteyê gelek dijwar e. Lewra aseksualîte dikare ji gelek sedem û nexweşiyan xwe bide der û şaşîtî û tevlîheviyê dertînin. Heger ji ber nexweşiyan, dermanan hwd daxwaza mirov a seksê kêm be yan ji holê rabe, ev ne aseksûalîte ye.

Mirovên aseksûel in, herçendî sedem û bingeheka aseksualîteyê nîne jî hez ji seksê nakin. Heger sedem hebin bi wan re aseksualîte nîne.

Hin navdarên aseksuel 

 Friedrich Nietzsche 
 Benjamin Banneker 
 J.M. Barrie 
 Jorge Luis Borges 
 Emily Brontë 
 George Washington 
 Paul Erdős 
 Edward Gorey 
 Immanuel Kant 
 H.P. Lovecraft 
 Isaac Newton 
 Florence Nightingale 
 John Ruskin 
 Erik Satie
 Sun Ra
 Nikola Tesla 
 Samuel J. Tilden 
 Simone Weil 
 Hans Christian Andersen 
 Jean Alexander 
 Todd Fuller 
 John Harvey Kellogg 
 Morrissey 
 Maximilien Robespierre
 Alfred Nobel 
 Birayên Wright 

Ji ber ku li ser jiyana seksî ya kurdan lêkolîn nînin, agahî nîne ka radeya aseksualîteyê li Kurdistanê kêm an zêde ye.

Çavkanî 

Zayendîtî
Pozîsyona mîsyoneran

Pozîsyona mîsyoneran yek ji cureyên pêkanîna têkiliya seksî ya ji cîhana heteroseksualiyê ye.

Li vir peyva mîsyoner tê wateya "kesê ku mîsyoneka wê heye" û ev peyv di dema dagirkeriya Ewropayiyan de derketiye. Mîsyonerên ewropayî yên ku dînê mesîhîtiyê belav dikin, ji ber ku bi cureyekê seksê dikin, ji aliyê kevnexwediyan ve ji cureyê wan re "pozîsyona mîsyoneran" gotine û ev nav wiha derketiye.

Di pozîsyona mîsyoneran de jin li bin e, mêr li ser e û bererû ne.

Çavkanî 

Zayendîtî
Dema hespên serxweş (fîlm)

Dema hespên serxweş (, Zamanî barayê mast asbha). Yekemîn fîlmê dirêj ê Behmen Qubadî  ye. Festîvala Fîlman a Cannesê Xelata Kameraya Zêrîn (Caméra d'Or Award) stand. Cihê kêşandina fîlmî, heman demê gundê Qubadî Bane ye. Bûyer û kes bingeh rast in.

Kurteçîroka fîlmî 
Dema hespên serxweş, qala jiyana kolberên kurd ku li ser sinorê Iraq û Îranê ye. Piştî mirina dê û bavên xwe Eyub, ji bo tedawiya birayê xwe Madî û ji bo malê  di karê qaçaxvaniyê de dixebitê. Di rewingiya kolberan de ji bo ku hesp necemidin araqê ji wan re didin vexwarin.

Lîstîkvan 
 Ayoub Ahmadi 
 Rojin Younessi 
 Amaneh Ekhtiar
 Madi Ekhtiar
 Kolsolum Ekhtiar 
 Karim Ekhtiar
 Rahman Salehi 
 Osman Karimi 
 Nezhad Ekhtiar

Xelat 
 Xelata Kameraya Zêrîn (Caméra d'Or award), Festîvala Fîlman a Cannesê , Fransa, 2000.
 Xelata Taybet a Jurî (Silver Hugo) Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Şîkagoyê, DYA, 2000.
 Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Edinburghê, Skotlenda, 2000.
 Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Santa Fe, DYA, 2000.
 Xelata Mezin a Jurî, Festîvala Fîlm a São Pauloyê Brezîl, 2000.
 Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Banffê Kanada, 2000.
 Xelata Taybet a Jurî, Festîvala Fîlm a Gijon Spanya, 2000.
 Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlmên Zarokan (Îran) Îsfehan, Îran, 2000

Girêdanên derve 
 Amazon Dema Hespên Serxweş Dvd
 BBC Dema Hespên Serxweş

Çavkanî 

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2000an
Kolberî
Destperî

Destperî yan jî masturbasyon teşwîqkirina zayendî ya organên xwe yên zayendî ye ji bo dilgeşiya cinsî an jî kêfa cinsî ya din, bi gelemperî heya asta orgazmê. Teşwîqkirin dibe ku dest, tiliyan, tiştên rojane, pêlîstokên seksê yên wekî vibrator, an berhevokên van pêk bîne. Masturbasyona hevpar masturbasyona bi hevalbendek cinsî re ye,  û dibe ku bi destan teşwîqkirina organên genîtal ên hevjînê xwe (tilî an karê destan) bike, an jî wekî celebek cinsî ya nepenetrîf were bikar anîn. 

Masturbasyon di her du zayendan de û di her temenî de pir caran tê dîtin. Feydeyên cûrbecûr yên bijîjkî û derûnî ji helwestek saxlem li hember çalakiya cinsî bi gelemperî û bi taybetî ji masturbasyonê re hatine destnîşankirin. Di navbera masturbasyon û her cûre nexweşiyek derûnî an laşî de têkiliyek sedemî nayê zanîn. Li cîhana rojavayî, masturbasyon bi taybetî an bi hevjînek re bi gelemperî wekî beşek normal û saxlem a kêfa cinsî tê hesibandin.

Mastûrbasyon ji demên pêşdîrokî ve di hunerê de hatiye teswîrkirin, û di nivîsên pir zû de hem behsa wê tê kirin û hem jî tê niqaşkirin. Di sedsalên 18-19-an de, hin olnas û bijîjkên Ewropî ew wekî "mehrûm", "xemgîn" û "guneh" binav dikin, lê di sedsala 20-an de, ev tabû bi gelemperî kêm bûne. Di huner, muzîka gelêrî, televîzyon, fîlm û wêjeyê de nîqaş û danasîna masturbasyonê zêde bûye. Îro, ol di dîtinên xwe yên masturbasyonê de cuda ne; hinek wê weke kiryareke manewî, hinek ji aliyê manewî ve ne xisardar dibînin û hinek jî bi nêrîneke rewşî dibînin. Rewşa qanûnî ya masturbasyonê jî di dîrokê de cihêreng bûye û masturbasyon li gelemperiyê li piraniya welatan neqanûnî ye. Masturbasyona ajalan di gelek cureyan de hatiye dîtin, hem li çolê û hem jî di dîlgirtinê de.

Gorî zanîstiyê heger normal û lirê were kirin, ziyaneka wê nîne.

Navên din 
 Piştanîn
 Boj kirin
 Balfirîniya bitenê
 Li xwe xweş anîn

Çavkanî

Girêdanên derve 

Destperî
Zayendîtî
Benjamin Banneker

Bejamin Banneker (jdb. 9ê çiriya paşîn 1731 – 9ê çiriya pêşîn 1806) yek ji stêrnas, matematîknas û weşangerê navdar ê DYA ye.

Ew bi xwe bingeh-Efrîqayî bû. Wî di jiyana xwe ya têr serkeftî de têkoşîna wekheviya mirovên reş û spî jî daye. Rastî gelek astengiyên nîjadperstî hatiye lê bi zîrekî û keda xwe biserketiye.
Stêrnasên amerîkî
Matematîknas
Weşanger
Jidayikbûn 1731
Mirin 1806
J. M. Barrie

Sir James Matthew Barrie, Baronet (jdb. 9ê gulanê 1860 li Kirriemuir, Skoçya; m. 19ê hezîranê 1937 li London), yek ji nivîskar û şanonivîsê navdar ê brîtanî bû. Ew bi taybetî bi berhema xwe ya navdar Peter Pan tê naskirin.

Nivîskarên îngilîz
Jidayikbûn 1860
Mirin 1937
Romannivîsên skotlendî
UTC-7

UTC-7 navçeyakê demjimêrî ye. Mountain Standard Time (MST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-6 dibin û Mountain Daylight Time(MDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

 Kanada (bi pişkî) 
 Meksîk (bi pişkî)
 DYA
 Arîzona
 Kalîforniya 
 Îdaho (bi pişkî)
 Kansas(bi pişkî)
 Montana (bi pişkî)
 Nevada (bi pişkî)
 Nû Meksîk (bi pişkî)
 Dakotaya Bakur (bi pişkî) 
 Oregon (bi pişkî) 
 South Dakota (bi pişkî)
 Teksas (bi pişkî) 
 Utah 
 Wyoming

Giredanên Der 
 Bajarên UTC-7
  

Navçeya demê
UTC-3:30

UTC-3:30 navçeyakê demjimêrî ye. Newfoundland Standard Time (NST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-2:30 dibin û Newfoundland Daylight Time(nDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

 Kanada (bi pişkî) 
 Labrador 
 Newfoundland

Giredanên Der 
 Bajarên UTC-3:30

Navçeya demê
UTC-2:30

UTC-2:30 Demjimêra Havîna UTC-3:30 û Newfoundland Daylight Time(NDT) tê navandin. Li wê bêtir tu deran nê bikaranîn.

Giredanên Der 
 Bajarên UTC-2:30
 Demjimêra Havîna ji bo UTC-2:30 

Navçeya demê
Jorge Luis Borges

Jorge Luis Borges (jdb.  li Buenos Aires; m.  li Cenewre, Swîsre) yek ji helbestvan û nivîskarên navdar ên Argentînayê ye.

Navê wî yê dirêj Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo ye. Demekê li Swîsre jiyaye û bala xwe berdaye wergera pirtûkan. Li Argentînayê di pirtûkxaneyan de xebitiye û pirtûkên nû yên zimanên biyanî wergerandiye Spanyolî.

Pêşengê ekola "rasteqîniya efsûnî" ye û bi cerribînên xwe yên derheqê surrealîzmê nav daye.

Borges helbest, çîrok û leyîstikên şanoyê nivîsiye.

Hin ji berhemên Borges 

 Historia universal de la infamia (xebateke dîrokî) (1935) 
 La biblioteca de Babel (pirtûkxaneya Babel) (1941), 
 Tlön, Uqbar, Orbis Tertius (1944) 
 El Aleph (1949) 
 1960 - El hacedor (Borges û ez), helbest û çîrok 
 1970 - El informe de Brodie, gotin 
 1975 - El libro de arena, gotin
 1967 - Introducción a la literatura norteamericana (destpêka wêjeya DYAyê) 
 1977 - ¿Qué es el Budismo? (Bûdîzm çi ye?) bi Alicia Jurado ve

Borges di jiyana xwe de gelek xelatên wêjeyî û şerefî wergirtiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Helbestvan
Nivîskar
Jidayikbûn 1899
Mirin 1986
Emily Brontë

Emily Jane Brontë (jdb. 30ê tîrmehê 1818 li Thornton, Yorkshire; m. 19ê kanûna pêşîn 1848 li Haworth, Yorkshire) yek ji nivîskarên navdar ên Brîtanî ye.

Ew pirranî bi romana xwe ya navdar Wuthering Heights (bilindahiya bablîsokê) tê nasîn. Nivîskara zîrek û serkeftî di temenekê ciwan de ji ber nexweşiya tûberkûlozê jiyana xwe jidestdide.

Nivîskarên îngilîz
Jidayikbûn 1818
Mirin 1848
Jinên îngilîz
Helbestvanên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Todd Fuller

Todd Douglas Fuller (jdb.  li Fayetteville, Karolînaya Bakur) yek ji basketbolvanên navdar ên DYAyê ye.

Di sala 1996î de di tîma NBA de dest bi leyîstikvaniya profesyonel dike. Di salên 1996-2001î de leyîstikvanê ku herî baş ê tîmê bû. Miroveke oldar û matematîkhez e. Di sala 2005î de zewiciye. Wî gotiye ku di jiyana wê de cihê seksê nîne û ew bêî seks dijî û wisa jî bextewar e. Bi vê daxûyaniya xwe bala medyaya DYAyê gelek kişand û bêhtir navdar bû.

Mêr
Basketbolîstên amerîkî
Jidayikbûn 1974
Mirovên zindî
Sun Ra

Sun Ra (jdb. 22 gulan 1914, Birmingham, Alabama (DYA) - m. 30 gulan 1993, Birmingham, Alabama) cazkomponîstê pêşeng (avantgard), muzîknasê cazê û enstrumantalîstê navdar ê DYAyê ye.

Di avakirina freejazz ("azadcaz") de xwedî roleke mezin e. Ji bo kartonfîlmên Walt Disney World gelek melodî çêkirine. Di cîhana cazê de Ra kesekî naskirî ye.

Çavkanî 

Mûzîknas
Caz
Amerîkî
Jidayikbûn 1914
Mirin 1993
H. P. Lovecraft

Howard Phillips Lovecraft (jdb. 20ê tebaxê 1890 li Providence, Rhode Island; m. 15ê adarê 1937 li heman cihê) yek ji nivîskarên navdar ên DYAyê ye.

Lovecraft bi berhemên xwe yî xofbariyê tê nasîn.

Hin ji berhemêm wî 
 Tiştinên heyvî - (The Thing in the Moonlight) 
 Cejn (The Festival) 
 Keştiya sêhrbar (The Mysterious Ship) 
 Gor (The Tomb) 
 Boziya Dunwich (The Dunwich Horror) 
 Ajalên dojehê (The Beast in the Cave) 
 Gelê keleporî (The Very Old Folk) 
 Keştiya spî (The White Ship) 
 Dar (The Tree) 
 Peyayê ehrîman (The Evil Clergyman) 
 Ew/o (He) 
 Bîrkan (Memory)

Lovecraft, H. P.
Lovecraft, H. P.
Lovecraft, H. P.
Jidayikbûn 1890
Mirin 1937
Florence Nightingale

Florence Nightingale (jdb. 12ê gulanê 1820 li Florenz, Îtalî; m. 13ê tebaxê 1910 li London, Brîtanya) yek ji xûşkejînên (hemşîre) navdar ên ku wekî pîşe, hemşîretî bipêşxistiye ye.

Nightingale wekî mezina xûşkejînan tê zanîn, lewra wê wekî pîşe, peywirdarî û kar xizmetên mezin kirine. Wê karê xûşkejinan kivşe kiriye û ew ji berdestiya bijîşkan azad kiriye. Dîsa felsefeya xûşkejiniyê aniye ser prînsîbên mirovane yên bijîşkiyê û ji bandora olan veqetandiye.

Ew wekî avakerê xûşkejîniya nûjen tê bibîranîn.

Jinên brîtanî
Bijîşkî
Jidayikbûn 1820
Mirin 1910
Lev Tolstoy

Lev Nîkolayevîç Tolstoy (bi rûsî: Лев Никола́евич Толсто́й, Lev Nikolayevich Tolstoy) nivîskarekî rûs e. Ew di 1828'an de li Yasnaya Polyanayê (Tula, Rûsya) ji dayîk bûye û dijiye û di 1910'î de li wir jî miriye. 
 
Berhemên Tolstoy ên herî navdar Şer û aşîtî (Война и мир, Voyna i mir, 1865–69) û
Anna Karenîna (Анна Каренина, Anna Karenina, 1875–77) ne.

Berhemên bi kurdî 
 Du Heval, 2002, wergêr: Amed Tîgris
 Wateya Jîyanê, Hivda İletişim 2006, wergêr: Mûrad Pola
 Însan bi çi dijî, Nûbihar 2013, wergêr: Medenî Ogut

Çavkanî 

Tolstoy
Tolstoy
Tolstoy

Jidayikbûn 1828
Mirin 1910
Hivda İletişim

Hivda İletişim, weşanxaneyeke li Stenbolê ye ku bi kurdî û tirkî diweşîne ye.

Çend pirtûkên Hivda ev in 

 Wateya Jîyanê, Lew Tolstoy
 Têkçûna Îdealan, Elî Şeriêtî
 Dîn li hemberî dîn, Elî Şeriêtî
 Sako, Gogol, Çîrokek dirêj, Wergera ji bo kurdî: Cemil Oguz
 DuZimanî, Amadekar: Cemil Oguz - Dawud Rêbiwar, Nîqaşa li ser ziman

Girêdanên derve 
 http://www.hivdailetisim.com/

Weşanxane
Edward Gorey

Edward St. John Gorey (jdb.  li Şîkagoyê; m. ) yek ji nivîskar û xêzkarên navdar ên amerîkî ye.

Wî bi dehan çîrok bi xêzkariyan weşandiye, rêze pirtûkên xêzeroman xêz kiriye. Di berhemên xwe de baldariya sûrrealîzmê, parodî û groteskê kiriye. Wî ji xeynî pirtûkên xwe yên kesên din jî xêz kiriye ku piraniya wan ji bo zarokan e. Dîsa wî gelek senaryoyên şanoyê jî amade kirine.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Nivîskarên amerîkî
Îllûstrator
Jidayikbûn 1925
Mirin 2000
Samuel J. Tilden

Samuel Jones Tilden (z. 4'ê reşemiyê 1814 – m. 4'ê gelawêjê 1886) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê bû.

Di salên 1875 - 1876'î de serokê parêzgeha New Yorkê bû û di nava refên Demokratan de polîtîka dikir. Ew di dîroka nêzîk a DYAyê de bi skandalên şêlandina bankayan tê bibîranîn.

Siyasetmedar
Amerîkî
Jidayikbûn 1814
Mirin 1886
Siyabend û Xecê (fîlm)

Siyabend û Xecê fîlmekî kurdî ser dastana Siyabend û Xecê ye. Tarik Akan di vê fîlmê da dilîze.

Çavkanî 

Fîlmên 1991ê
Fîlmên kurdî
PressKurd

PressKurd.com malpereke kurdî ye û zêdetir nûçeyan dide.

Girêdanên derve 
 http://presskurd.com/ 
Malperên kurdî
Raze Jam

Rezan Jamal an jî Raze Jam bernavkê rapvanê kurd Rêzan Cemal e ku di sala 1985an de li Mêrdînê ji dayîk bûye. Ew di zaroktiya wî de bala wî li ser muzîkê bû û di temeneke ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir û dixwest ku bibe helbestvanek.

Di 1997an da tevî malbata xwe koçî Swêdê kirin û ji welatê xwe cûda dest bi jiyaneke nû kir. Niha, li bajarê Borlängeya Swêdê niştecih e, him li zanîngehê xwendekar e him jî bi muzîkê re têkildar e. Heya niha, stranên rap, hip-hop yên bi tirkî û swêdî çêkirin û di gelek konsêran de derket ser dikê. Lê niha, hew bi kurdî muzîka rap çêdike û armanca wî ew e ku muzîka kurdî ya rap bide destpêkirin.

Niha, li ser yekem strana xwe ya kurdî ya bi navê Em kurd in projeyên xwe berdewam dike.

Jînenîgarî  
Rêzan Cemalê ku di sala 1985 li Enqereyê ji dayikbûye, eslê xwe ji Gundê Memîka a bi ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.
 
Rêzan hîn bi temenê biçûk dest bi nîvîsandina helbestên xwe kiriye û herdem xwestîye bibe helbestvan. Rêzan hîna bi 13 saliya xwe de, bi malbata xwe re di sala 1997’an de koçi Swêdê dike û ew li wir ji axa xwe dûr dest bi jiyaneke cûda dike. 

Ew cara yekê strana rapvaneke swêdî guhdar dike û gelekî jê hez dike. Rêzan bi vî awayî mûzîka hiphopê nas dike û ji ber koçkirina malbata xwe ya bi mecburî, ew jî weke her ciwanekî kurd, ji ber ku li bajarên jı axa xwe dûr jidayikbûye û mezin bûye, ji zimanê dayikê jî hinekî bêpar maye. Ji ber vê yekê jî ew demên pêşi de muzîka hip-hopê bi zimanê swêdî û tirkî çêdike. Ew karê xwe piştî demekî kurt ji bo na bi zimanê dayika xwe kurdî çêke biryar dide. Di nava pêvajoyê de ew giraniyeke mezin dide kurdî û projeyên xwe yên cara pêşi re gavên girîng dıavêje. Ew destpêkê de ji bo ku hip-hopa kurdî were pêşxistin bi derfet û fedakariya xwe xebat dimeşanda. Ew bi bilindbûna tekoşina li metropolên Tirkiye û Ewropayê re hînî kurdiya xwe dibe û ew çêkirina stran û klibên çanda welatparêzî û serhildanê tê naskirin.

Rêzan di heman demê de hêdî hêdî tevlî konser û xebatên Kurdan ên ser dîkê dibe û di bernameyên radyo û televizyonên kurdan de îdîa dike ku ewê gelekî tişt muzîka hip-hopa kurdî re bide qezençkirin. Di sala 2007’an de li ser albûma solo a yekem Em kurd in de dest bi xebatan dike. Rêzan wê demê piranî bi navê Raze Jam dihat naskirin. Lê ev ne karêki hêsan e. Ji ber ku ji bo çêkirina albûman gelekî sebir pêwiste. Lewma pêdivî bi xebatkarên bi qalite û pispor hene. Hunermendê ku xwedî tarzeki hip-hopê ya cûda ye, di nava pevajoyê de bi awayeki profesyoneli dest bi çêkirina muzîka hip-hopê dike. Berdêla wê çi dibe bila bibe, Rêzan ji bo pêkhatina xeyala albûma muzîka hip-hopê ya bi kurdî zend û bendan badide. Di nava 4 salan de çıqas astengî û zordarî derketîbin pêşîya wî jî, wî hemû astengiyan bi serfirazî serket û albûmên ku wî bixwe çêkirî, di studyoyekî profesyonel de dawi kir û 21’ê adarê sala 2011’an de bi alîkarîya Mîr Muzîkê a di Cîhanê de wekî fîrmayeke muzîka kurd ya herî navdar tê naskirin re pêşkêşî gel kir.

Çavkanî 

Rapvanên kurd
Hip-hopa kurdî
Hip-hopa kurdî
Hip-hopa kurdî
Paul Erdős

Paul Erdős [] (jdb.  li Budapeşt, Mecaristan; m.  li Warşova, Polonya) yek ji bîrkarên navdar ên sedsala 20em e. Xwedî kesayetiyeke taybet, singfireh û zîrek bûye. Dîsîplîna matematîkê bi kêf û şadî daye naskirin û belavkirin. Çi gava ku kaxêzeke vala bidîta ji bo çareserkirina problemên matematîkî bikardianî. Jiyaneke têr rengîn jiyaye û pirr li rûyê cîhanê geriyaye.

Wî di xebatên xwe de kollektîvîzm bingeh girtiye û gelek xebatên xwe bi alîkariya matematîknasên hemdemî kiriye. Li ser matematîkê gelek gotar nivîsiye.

Wî matematîka koman bipêşxistiye, angaşta probablîteyê li ser bingehên zexm daye rûniştandin.

Li ser Erdős 

 Paul Hoffman: Der Mann, der die Zahlen liebte - Zilamê evîndarê matematîkê. Ullstein 1998, ISBN 3-550-06978-2 Jînenîgariya Erdós bi awayê romanê. (zimanê Almanî)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Matematîknas
Kesên ji Budapeştê
Erik Satie

Alfred Eric Leslie Satie (ji sala 1906î şûnve Erik Satie) (jdb.  li Honfleur, Fransa, m.  li Parîs) komponîst û piyanîstekê navdar ê fransî bû.

Awazgerekî navdar bû. Di awazên xwe de bandora kesayetiya xwe ya mîzahî dihîşt. Ji bo şanoyê jî gelek awaz çêkirine. Di jiyana xwe de gelek serûbînîbûn jiyaye. Ji ber nexweşiya sîrozê jiyana xwe jidestdaye.

Bestekarên fransî
Piyanîst
Awazger
Alfred Nobel

Alfred Bernhard Nobel (jdb. 21ê çiriya pêşîn 1833 li Stockholm; m. 10ê kanûna pêşîn 1896 li San Remo) kîmyager, kaşîf û karsazê navdar ê Swêdî bû. Her sal li rûyê cîhanê bi navê wî xelatên wêje, aştî û zanistiyê tên dayîn.

Ew kaşîfê dînamîtê bû û herwekî fîrmayên wî xwedî patenta 355 alavî bû. Nobel karsazekî serkeftî bû. Di dawiya jiyana xwe de, ji ber ku wî keşfa dînamîtê kiribû, gelek poşman bû. Dîsa wî hêdî hêdî baştî û pêdiviya mirovahiyê didît.

Nobel beriya mirina xwe temî dike ku hersal bi navê wî xelat were dayîn û hatina giştî ya fîrmayên wî ji xelatgiran re were dayîn. Her sal Xelatên Nobelê ji kesên ku di warê xwe de xizmeteka mezin bo mirovahiyê kirine re tê dayîn.

Wêje 
 Erik Bergengren: Alfred Nobel. Bechtle, Esslingen 1965.
 Edelgard Biedermann (Hrsg.): Chère Baronne et amie – Chèr monsieur et ami. Der Briefwechsel zwischen Alfred Nobel und Bertha von Suttner. Olms, Hildesheim 2001, ISBN 3-487-11492-5.
 Kenne Fant: Alfred Nobel. Idealist zwischen Wissenschaft und Wirtschaft. Insel, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-458-33804-7.
 Karl Gruber: Alfred Nobel. Die Dynamitfabrik Krümmel – Grundstein eines Lebenswerks. Flügge, Geesthacht 2001, ISBN 3-923952-11-2.
 Rune Pär Olofsson: Der Dynamitkönig Alfred Nobel. Kiepenheuer, Leipzig 1993, ISBN 3-378-00523-8.
 Orlando de Rudder: Alfred Nobel (1833–1896). Denoël, Paris 1997, ISBN 2-207-24179-3.
 Fritz Vögtle: Alfred Nobel. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Rowohlt, Reinbek 1983, ISBN 3-499-50319-0.

Kîmyagerên swêdî
Karsazên swêdî
Jidayikbûn 1833
Mirin 1896
Mêr
Xelata Nobelê
Alaattin Kanat (General Zinar)

Alaattin Kanat (General Zinar) îtîrafkarek e ku ji PKK'yê veqetiya ye.

Alaattin Kanat di koma kujer û kontra-gerîlla Mahmut Yıldırım (Yeşil) de ye. 

Li gora rapora fermî der barê bûyêra Susurlukê de, Kanat Mehmet Sîncar kuşt û tê gotin ku di kuştina Cem Ersever de jî cih girtî ye.

Kanat, Alaattin
UTC+10:30

UTC+10:30 yek Beşên Demjimêrêye û bi tenê li hin derên Awûstralya bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn tê bikaranîn. Australian Central Daylight Time(ACDT) tê nav kirin.

Giredanen Der 
 Bajarên li UTC+10:30
 Demjimêra Havîn ji boUTC+10:30 

Navçeya demê
UTC+7:20

UTC+7:20 yek Beşên Demjimêrê ye li Singapûrê di 1933an de heta 1940an ji bo Demjimêra Havîn hatî bû bikaranin.

Giredanên Der 
 Demjimêra Havîn ji bo UTC+7:20 

Navçeya demê
UTC+4:51

UTC+4:51 yek Beşên Demjimêrê bû li Bombayê heta 1955an hatî bû bikaranin. Ew li wê şunda derbaza Indian Standard Time bû (UTC+5:30).

Navçeya demê
Mahmut Yıldırım

Mahmut Yıldırım (Yeşil) (jdb. 1951 li gundekî Bongîlan navê wê Dîcnîk e) yek ji endamê saziya sîxuriyê ya dûgela Tirk MİT, JİTEM û komên kontrgerîlla yên saziya taybet a bi navê ÖKK ye.

Bi eslê xwe kurd e. Navê diya wî Derdê ye. Navê bavê wî Biko Xido bûye. Diya wî sê mêr kirine. Di sala 1973î de ji aliyê artêşa Romê (Tirkiye) ji ber nêrînên wî yên çepgîr tê binçavkirin û di pêvajoya binçavkirinê de li dijî çepgirên herêmê wekî sîxur tê bikaranîn. Piştre artêş wî perwerde dike û di nava MİTê de bikartîne.

Di salên 1980 - 1990 li dijî hêzên çepgir ên Kurdistan û Tirkiyeyê wekî êşkencekar, kujer û sîxur kardike. Di salên 90î de îcar wî li Kurdistanê, li dijî hêz û rêxistinên kurdperwer bikartînin. Ji ber ku ew sîxur e, gelek navên wî hene.

"Topal Osmanê nû" 

Li gorî gelek ronakbîrên tirk ew Topal Osmanê nû yê dewleta tirk e û ew jî wekî Topal Osman piştî bikaranînê hatiye kuştin û êdî najî. Dewleta tirk hemî kiryarên xwe yî dijmirovane dixe para Yeşil. Navê Yeşil li Kurdistanê dihat wateya mirinê. Di gelek lêkolîn û darizandinan de navê wî wekî kujer derbasdibe. Tê gotin parlamanterê kurd Mehmet Sîncar wî bi destê xwe kuştiye û Mûsa Anter jî daye kuştin. Di kuştina hezaran kurdan de cihgirtiye.

Hin kodnav û binavkirinên gel bo Yeşil 

Sakalli, Ahmet Demir, Turan Oğuzsoy, Metin Atmaca, Halis Türk, Kamuran Dımbıloğlu, Bertal Zaza, El-Cuneyd, son türk büyüğü - mezinê tirkan ê dawî, lacê Misto Kor, bêbav, pîncê Bongilan, siya Ataturk hwd.

Efsaneya Yeşil 

 Tê gotin ji ber ku bavê wî bi tirkî nizanîbûye berçavê gundiyan lêdaye û xwîn ji dev-pozên wî aniye. Ji gundiya re gotiye "Kê li Tirkiyê bi tirkî neaxive, bila bavê min be paşeroja wê ev e û divê ji we re bibe mînak".
 Li Batmanê bi navê Xalê Remzî gundiyekî 70-80 salî jiber ku bavê fermandareke gerîllayê PKKê bû, bi saxî bi birrekê jêkiriye û vê yeka han neviyên wî û gundiyan dîtine.
 Hêştirmeyek (qantir) gerîlla dîlgirtiye û di paşiya wê de dînamît çikandiye û teqandiye. Gotiye "dijmin dijmin e çi mirov, çi ajal".
 Dema êşkence bikira digotibûye "De bila Xwedê were we azadbike" û di operasyonên li dijî gundên kurdan de "Elahûekber" digotibûye.
 Hege du kurd dîlbigirta bihevdu dida lêdanê û dawiya êşkenceyê de yek bi yê din dida kuştin. 
 Tê gotin ew jî di nava projeya veqetandina zazayan ji kurmancan a dewleta tirk de cihgirtiye û aleke bo zazakîaxêvan çêkiriye ku ji kesk û sor pêk tê.
 Tê gotin di operasyona dîlgirtina îtîrafkerê PKKê Şemdin Sakık, organîzasyona artêşê ya firotina eroîn û kokaînê û bûyera Susurlukê de cihgirtiye.

Dewleta Tirk daxûyand ku di sala 1996î de têkiliya wî hatiye qutkirin û ew nizanin Yeşil li kû dijî. Rojnameyên tirkan nivîsîn ku ew dijî, xwe li mala serokkomarê berê Süleyman Demirel vedişêre.

Sîxurî
JİTEM
Tirk
Kontrgerîlla
Jidayikbûn 1951
Mirovên zindî
Şemdin Sakık

Şemdin Sakik, Şemo (jdb. 1959 li gundê Zengoka Mûşê) yek ji endamên berê yê PKKê ye.

Ji gundê Mûşê, Zengokê ye û wekî malbat ji eşîra Batkî (Batkan) ne. Malbata wî malbateke dewlemend bû li navenda Mûşê gelek kargehên wan hebûn. Hotela tûrîstîk a herî mezin li Mûşê "Hotel Zengök" a wan bû. Dewleta Tirk gundê Zengokê dişewitîne. Ji malbata Sakik gelekan dikuje.

Apê Şemo bi tevî xanima xwe ji aliyê leşkerên tirk ve tên şewitandin. Li dijî eşîra Batkî operasyonên hovane yên dewleta tirk dibin. Dewlet li herêma Mûşê Batkiyan wekî dijminê bitalûke îlan dike.

Şemo di ciwaniya xwe de dest bi têkoşîna netewî ya kurd dike. Di sala 1981î de tevlî refên PKKê dibe. Di nava PKKê de peywirdariyên mezin dike. Ji ber nakokiyên di navbera wî û PKKê ji partiyê direve û teslîmê PDKyê dibe. Di 2ê nîsana 1998an de li Başûrê Kurdistanê ew û birayê wî teslîmê dewleta tirk tên kirin.

Sakik di girtîgehê de dibe îtîrafkar. Cezayê îdamê werdigire lê ji ber nûjenkirina zagonan cezayê wî bi hepsa temendirêjiyê (miebet) tê guherandin.

Îtîrafkar
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1959
Mirovên zindî
Skandala Susurlukê
Yalçın Küçük

Yalçın Küçük (jdb. 1938 li Îskenderûn, Entakya) yek ji îdeologên dewleta Tirk ên navdar e.

Malbata wî ji Heleb a Sûrî hatiye û li Îskenderûnê bicihbûye. Li Zanîngeha Enqereyê, beşa zanistiyên ramyarî de dixwîne û di sala 1960' î de wekî karmendeke bilind di saziya plansazî û pêşketinê ya dewletê de dest bi kar dike. Di heman salê de têkilî bi hêzên tarî yên dewletê re datîne û di nava çepgîriya Tirkiyê de ciheke mezin ji xwe re çêdike.

Di sala 1961î de dizewice û ji aliyê dewletê ve bo perwerdeya sovyetolojî, şerê psîkolojîk û operasyonên taybet tê şandin bo DYAyê.

Küçük tevlî dagirkirina girava Kîprosê dibe û wekî serleşker di şerê Tirk û Yewnan de cih digire. Di sala 1980î de nakokî di navbera hêzên Ewroparêz û Amerîkaparêz ên dewletê de derdikeve û Küçük bo demekê tê zîndanîkirin. Lewra darbeya leşkerî ji hêla Amerîkaparêzan ve hatibûkirin û Küçük jî Ewropaparêz bû.

Bi derketina PKKê ve Küçük ji aliyê "dewleta kûr" ve tê peywirdarkirin. Bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevpeyvîn û têkiliyan datîne. Piştî derketina Öcalan ji rojhilata navîn roja 29ê çiriya pêşîn ango roja avabûna Komara Tirkiyê vedigere ser karê xwe li Enqereyê.

Küçük niha li ser "sebetayîstan - kesên bingeh Cihû yên xwedî dewleta Tirk" lêkolînan dike. Li dijî Başûrê Kurdistanê derdikeve û Sedam Huseyn diparêze. Wekî mîsyonek giregirên Kurdan û mirovên demokrat û Atatürk rexne dikin, bi esilcihûtiyê tewanbar dike, bobelatan belav dike.

Tê gotin ku Küçük ji arşîvên fransî nivîsaran werdigerîne û wekî nêrînan xwe diweşîne. Li Tirkiyeyê gelek pirtûkên wî hatine weşandin.

Ew jî bi sedema endametiya rêxistina veşarî ya artêşa Tirk Ergenekonê hate girtin, demekê di binçavan de ma û darizandina wî berdewam e. Piştî deşîfrekirina wî di TVan de gef li Kurdan xwar û got "Di civînekê de jinên Kurdan pêlav avêtin min. Hela binêrin ka em ê çi bavêjin Kurdan. Ew ê bibînin". Küçük xwedî nêrînên antîsemîtîst e û pesnê serdestiya artêşa Tirk dide.

Hin ji pirtûkên Küçük 

Tekelistan 
Türkiye Üzerine Tezler - Angaştên li ser Tirkiyê 
Gizli Tarih 1. Cilt - Dîroka veşarî, Çapa 1. 
Aydin üzerine tezler - Angaşt li ser ronakbîran
Hevpeyvin bi Öcalan re

Rojnamevanên tirk
Nivîskarên tirk
Jidayikbûn 1938
Kesên ji Îskenderûnê
Ergenekon
Mêr
Mirovên zindî
John Ruskin

John Ruskin (jdb.  li London; m.  li Brantwood/Lancashire) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê brîtanî bû.

Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû.

Nivîskarên îngilîz
Wênesazên îngilîz
Fîlozofên îngilîz
Maximilien Robespierre

Maximilien François Marie Isidore de Robespierre (jdb.  li Arras; m.  li Paris), siyasetmedar û şoreşgerekî navdar ê dema Şoreşa Fransî ye.

Gel wî bi navê "Incorruptible - Naxurufe" binavdikir. Di nava birêxistinkirina Komûna Parîsê de cihgirtiye. Li dijî şer û bandora leşkeriyê bû. Li dijî kaos û terorîzma koman bû, lê ji bo berjewendiyên şoreşê xwînrijandin rewa didît. Gelek xebatên wî yên angaştî li ser şoreş î civakan hene. Bi cezayê giyotînê tê kuştin.

Siyasetmedar
Şoreşger
Şoreşa Fransî
Komûna Parîsê
Simone Weil

Simone Weil (z. 3ê sibata 1909 li Parîs, Fransa - m. 24 gelawêj 1943 li Ashford (Kent), Brîtanya) çalakvan, fîlozof û mîstîkera navdar a fransî bû.

Jiyana wê 
Ji malbateke bingeh-cihû bû di malbata wê de gelek kesên navdar hebûn, wekî birayê wê Andrê yê matematîknas. Bi salan di fabrîka Renault de xebitiye û bi destpêka şerê navxweyî yê Spanyayê bi rêbazên bêî zor û anarşîst karê sendîkayê meşandiye. Mixabin tenduristiya wê nebaş bû û pê re serêşeke mezin hebû. 

Ji ber dagirkariya nazî li seranserê Ewropa Fransayê diterikîne û direve DYAyê. Bi qasî demekê li Brîtanyayê dijî û bi têkçûna nazî re di nava refên artêşa Charles de Gaulle de vedigere welatê xwe. Ji ber nexweşiya tuberkulozê jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî

Jinên fransî
Fîlozofên jin
Fîlozofên fransî
Şoreşger
Femînîstên fransî
Kesên ji Parîsê
Jidayikbûn 1909
Mirin 1943
Morrissey

Steven Patrick Morrissey (jdb.  li Manchester, Brîtanya) stranbêjekî Brîtanî ye. Endamê serekê ye girupê' The Smiths' bûbû ku di bajarê Manchesterê de ya li Britanyayê hat çekirin û di salên 80'an de bûyê navdarê. Di salê 1987'ê de nelihevkirin di navbera endamên wan de çebû û girup edî hat hilweşandin.

Kontroversî 
Hezkiriyê wî wî bi navê "Moz" an "Mozzer" binavdikin. Bi axavtinên xwe yî wêrek û provokatîv tê naskirin. Wî gotiye di jiyana wî de cihê seksê nîne. Herwekî ew xwedî nêrînên nîjadperest in. Di gelek axavtinên xwe de neyariya xwe li dijî Pakistanî û biyaniyên din ên li Brîtanya aniye zimên. Lê ew li ser pirsînê viya napejirîne. Hinek çepgîr wî bi navê "Bilbilê Hitler" binavdikin. Tê gotin awaz û strandina wî gelek baş e lê gotinên stranan gelek tûj û bêî estetîk in.

Çavkanî 

Stranbêjên îngilîz
Mirovên zindî
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 21ê
John Harvey Kellogg

John Harvey Kellogg (jdb. 26ê sibatê 1852 li Tyrone (DYA); m. 14ê kanûna pêşîn a 1943 li Battle Creek (DYA)) yek ji bijîşk, kaşîf û karsazên navdar ên DYAyê ye.

Wî bi tevî birayê xwe keşfa rûnê bindeqan kirine û hilberîne. Fîrmayên malbata wî hilberîna zadên rojane dikirin. Dîsa Kellog karê sanatoryûmekê jî birêvedibir. Wî li ser jiyana seksê, diyetê û fîlozofiya jiyana rojane gelek nivîsar û pirtûk nivîsîne.

Bijîşk
Dahêner
Karsaz
Amerîkî
Mêr
Jidayikbûn 1852
Mirin 1943
Jean Alexander

Jean Alexander (jdb. 11 çiriya pêşîn 1926, li Toxteth, Liverpool, Brîtanya - m. 14 çiriya pêşîn 2016, li Southport, Merseyside, Brîtanya) yek ji aktrîsên televîzyonê yên navdar ên brîtanî bû.

Temaşevanên brîtanî wê bêhtir bi navê Hilda Ogden nas dikin ku ev navê di rola leyîstika wê ya li rêzefîlmê bi navê Coronation Street e.

Wê di gelek rêzefilmên televîzyonê de rol girtiye û çend jî pirtûk nivîsîne.

Çavkanî 

Jinên brîtanî
Aktrîsên brîtanî
Jidayikbûn 1926
Hans Christian Andersen

Hans Christian Andersen, bi kurtasî H.C. Andersen (z. 2ê nîsanê 1805 li Odense, li girava Fünen, Danîmarka - m. 4ê tebaxê 1875 li Kopenhagen), helbestvan û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye.

Ew di malbateke kedkar ê xizan de jidayîkbûye. Gorî derfetên xwe gelek ger lidarxistiye û ji gerên xwe sûd wergirtiye. Li dijî sazûmaniya dîldariyê (koletiyê) derketiye.

Çîrok nivîsîne herwekî. Çîrokên wî di demekê kurt de li cîhanê belav bûne, û hêj jî wekî bêhempa tên dîtin. Wî ji bo zarokan gelek çîrok û pirtûk nivîsîne. A rastî zarokên cîhanê gelek deyndar û spasdarê Andersen in.

Hin ji çîrokên H. C. Andersen ên nemir 
 Keçika niftikfiroş (kibrîtfiroş)
 Stiya berfê
 Prînsesa rind û lovî
 Klaûsê piçûk û yê mezin
 Periya deryayî ya biçûk
 Çêlikê werdega nerind
 Sînderella
 Bilbil û Împeratorê Çînê
 Cilûbergên Nû yên Şah
 Tilîkê
 Behlûlê dîn

H. C. Andersen bi kurdî 
Periya avê û çîrokên din. Wergêr: Ezîzê Gerdenzerî, Rewan, 2013
Çîrok û serpêhatî. Wergêr: Ezîzê Gerdenzerî, Weşanên Doz, Stembol, 2012.
Çîrokên Andersen. Wergêr: Nesrîn Rojkan, Weşanên Morî, Amed, 2020.

Çavkanî 

Nivîskar
Helbestvan
Jidayikbûn 1805
Mirin 1875
Mêr
Koça Qewman

Koça Qoman an jî Dema Koçê (bi ingîlîzî, migration period) Herka Barbaran (bi ingîlîzî, barbarian invasions) navekê dîroknasan daye koçên di navbera 300anan û 700anan hatî dî bû. Bi wan koçan re li Ewropa Serdema Kevnare dereng xelas dibe serdema navîn dest pê dike.

Di koçê de Got, Vandal û Frankan, û hin gelên dinên germanî û slavî hat koç kirî bû. Gorî hin dîroknasan koç kengê hûnan li Asyaya Navendî de dest bi koç kirinê dike şunda dest pê dike. Hûnan ber bi Ewropa û Rûsya koç kirin şunda gelên din jî ji pêra koç kirin.

Wê koçê heta salên 1000an dewam kir û paş koçê re Slav, alan, avar, bulgar, mecar, peçenek, kuman û tataran etnîk avahiya Ewropaya Rojava gelek hat guhertin.

Li ber hunan li Ewropaya gotan, di sedsala 2'an de ji Polonyaya îroj de ber bi Deryaya Reş koç kirin. Bi wê koçê re wan vandal û markommenên başûr de, Burgundan jî ber bi rojava koçê re zor kirin. Ew koçaka gelaya mezina herî pêş de bû. Li dor 290an gotan wek vizigot, ango "gotên rojavayî" û ostrogot an "gotên rojhelatî" bûn du paran. Ostrogot li dor Derya Reş li Ûkranyaya îroj, vîzîgot jî li Balkanan li bakurê Danûb bicih bûn.

Nêzî dema koça gotan, langobardana ji Elbe de ber bi navbera Awistirya û Çekyaya îroj koç kirin.

Êrîşên hunan 
Di sedsala 4'an de hûnan ji  zerdên Asya Navîn de ber bi başûrê Rûsyayê ve koç kirin. Wan bi xwe re gel û qomên din ber bi başûr û Ewropaya rojavayî defandin. Di 375an de hunan ostrogot bin xistin û ji bo koçê ber bi Romanyaya îroj zor kirin. Bi piranî, gorî dîrokzanan, Koça Qomana vê bûyerê şunda dest pê dike. Paş ostrogotan li wir bin ketin şunda ketina bin destên Hunan. vîzigotan jî çûna Împeratoriya Romê. Împeratoriya Romayî ew li Trakyayê bicîh kirin. Di 378an de wana ji împaratoriya Romayî re serhîldan kir û împaratorê Valens li Adrianopolisê bin xistin jî, lê dûv wî re 382an de Theodosius I vîzigot bin xistin. Lê vîzîgotan bi pêşengê Alarik de koça Balkan û Peloponnesê pê re di despêka sedsala 5'an de jî Îtalyayê kirin. Di 410an de vîzîgotan Rom dagir kirin. Li Romê şunda li başûrê Romê jî bicih bûn. Pê re wan bi xwe re frank jî ber bi nîvgirava Îber zor kirin.

Kengê vîzîgot hatin nîvgirava Îber vandalan ji bo koçê zor kirin û vandal Tengava Cîbraltar re derbaza Afrîkayê dibin û di 439an de Kartaca dagîr dikin û li wê derê împaratoriya vandalan saz dikin. Ji bo fîlo û dijwara derya xwe gelek rind bûn ewna derbaza Îtalyayê dibin û di 455an de Rom pê re jî Korsîka û Sardînyayê dagîr dikin.

Paş Atilla mir şunda dewleta Hunan helweşî ye. Ostrogot, heta wê demê bin destên hunan de bûn, bi destûra împaratorbanûya Bîzansê Zenon, li Îtalyayê bicih bûn. 

Di sedsala 4'an de hin qomên biçûkên wek frîzyayî, angeln û sachsen koça Danîmarka û îngiltereya îroj kirin. Keltan jî ji Brîtanyayê de koça Bretanyaya Fransayê kirin. 

Li navbera salên 500anan û 700an koç bi kêmavî navbera gelên slav, wek bulgaran, û germanan dewam kir. Çi qas 700anan şunda ne di hundura Dema Koçê de ye jî koç navbera hin qomên mecar, tirk û vîkîngan de dîsa bi kêmavî dewam kir.

Dîrok
George Washington

George Washington (jdb.  li Gutshof Wakefield a parêzgeha Westmoreland a Virginia; m.  li Mount Vernon a Virginia) siyasetmedar, leşker û yekemin serokdewletê DYAyê ye.

Ew wekî damezrênerê DYAyê tê naskirin. Di şerê azadiya DYAyê yê di salên 1775 heya 1783î de wekî fermandarekî cihgirtiye. Berevanî yan alîgiriya ti partiyekê nedikir. Ji malbatekê naskirî yê bingeh-Îngîlîz bû. Ji nexşegerî, matematîk û bi tevayî zanîstiyê hezdikir.

Di damezrandina sazûmaniya nûjen a DYAyê, destûra bingehîn û îdealîzma wê de xwedî roleke girîng e. Di dema xwe ya serokdewletiyê de polîtîkayeke bêalîtiyê meşandiye. Di jiyana xwe de bi dûristî û merdiyê dihate nasîn. Ji bo bîranîna wî navê paytextê DYAyê kirin Washington, D.C.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Washington, George
Jidayikbûn 1732
Mirin 1799
Mêr