nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Süleyman Demirel

Sami Süleyman Gündoğdu Demirel (jdb.  li Islamköy (parêzgeha Isparta − m. ), yek ji siyasetmedarên navdar ên Tirkiyê ye.

Piştî qedandina dibistana amadeyî li Zanîngeha teknîk a Stenbolê perwerdeya endazyariya avakariyê dibîne. Li DYA perwerdeya bilind a zankoyê lêzêdedike. Di sala 1955î de dibe gerînendeyê karê avê yê dûgelê.

Di nava AP (Partiya dadmendiyê) de dest bi jiyana polîtîk dike. Siyaseteka pragmatîst û rojane dimeşîne. Her gava leşker dest didin ser desthilatiyê vedikişiya û leşker diparast. Dema leşker xwe sistdikirin, dîsa derdikete qada polîtîkayê. Demirel bi dirêj axavtina xwe dihate nasîn û tişta ku îro didot sibeyê lê xwedî dernediket. Ji ber wê di komediya (mîzaha) Tirkiyê de cihekê wî yê girîng heye.

Demirel di pirsgirêka Kurdistanê de herdem piştgiriya leşker û rastgîr û nîjadperestan dikir. Xwedî desthilatdariyeke serbixwe nebû. Gelek caran serokwezîrtî kiriye. Di jiyana xwe de 6 carî parlamentariya Isparta kiriye. Herwekî 6 carî ji desthilatiyê ji aliyê leşkeran ve hatiye daxistin, 7 carî desthilatî avakiriye.

Serokkomarî 
Di  de dibe serokkomar û vê peywirdariya xwe heya sala 2000î didomîne. Ji 2000î şûnde xwe ji polîtîkayê vedikişîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Kesê ji Islamköyê
Jidayikbûn 1924
Olivia

Olivia Theresa Longott  (jdb. 15ê sibatê 1981, Brooklyn, New York City, NY), hunermenda R&B ya amerîkî ye. Navê wê yê rast Olivia Longott e. Ji salê 2003 de ew endamê G Unit bû. Ji destpêkê salê 2007 de Olivia ji G Unit derketiye.

Jînenîgarî

Cîhan 
Olivia di reşemiyê 1981 de bû dota bavekî jamaîkî û dayîkeke hindî. Ew li Brooklyn (New York City, NY) hate dinê. Malbatê wê paşê hate Jamaica (Queens, New York City, NY). Li wir di koroya dêrê de Olivia dest bi gotina stranan kir.

Kar 
Karê Olivia di salê 1999an de dest pê kir, wê demê ew peymanek bi labela J Records li cem Clive Davis çêkir. Di salê 2001ê de albûmê wê yê yekem derket, Olivia. Ji ber ko ew albûm ne pir baş bû û ne pir hate firotin, peymanê Olivia bi J Records hate xerekirin.

Di salê 2003 da Olivia çû G Unit. Mera wê kanî li ser albûmê G Unit yê yekem Beg for Mercy û li albûmê 50 Cent, The Massacre bîstiba. Ji ber ko wê serkeftinê wê ji çêbû, bi stranê Candy Shop (50 Cent feat. Olivia; The Massacre). Ew strane di adarê 2005 Almanya, Awistriya, Swîsre û DYA da li cihê yekê bû.

Dîskografî

Albûm 
 Olivia (2001)

Singles

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî yê Olivia 

Amerîkî
Hunermendê R&B
Rapvanên amerîkî
Jidayikbûn 1981
Mirovên zindî
Mil

Mil, ango Thou (kurtkirina ji bo Thousands on an Inch) yekeyakê dirêjahîyayê   Angloamerîkanî ye. 1 mil (Thou) = 1000 (inch) = 0,0254 mm.

Thou ji aliya Îngîlîzan mil jî ji aliya emerîkanan tê bikaranîn.

Formel 
Formelê xwe ev e:

Yeke
İsmet İnönü

Mustafa İsmet İnönü (jdb.  li Îzmîr – m.  li Enqere), siyasetmedar û leşkerekrî tirk û duyem serokkomarê Tirkiyê ye. -

Tê gotin ku ji malbateke kurd ê ji herêma Meletîyê ye. Piştî qedandina perwerdeya leşkerî di sala 1906î de dibe endamê saziya ku ne ji tirkan pêk tê lê nîjadperestiya tirkan dikin, İttihat ve Terakki Cemiyeti. Li wir têkiliya xwe bi Mustafa Kemal Atatürk re xurt dike û dibe hevalê Atatürk.

Di şerê tirk û grekan de roleke mezin dileyîze. Ji ber şerê duyem ê herêma Înönü li dijî Yewnanan di derketina zagona paşnavan de paşnava Înönü didin wî. Lê di qeydên ti dîrokî de behsa vê şerî nîne. Yewnana bi xwe jî şerekê bi vî navî napejirînin. Di peymana Lozanê ya ku parçebûna Kurdistanê dipejirîne de li ser navê komara nû ya ku di bin siya Brîtaniyan û serkeftiyên din ên Şerê Cihanê yê I de hatibû avakirin, ango li ser navê Komara Tirkiyê cihdigire.

İnönü piştî mirina Atatürk dibe serokkomar û serokê artêşê. Bi navê "Milli Şef - Şefê neteweyî" tê binavkirin û heya mirina xwe bi desthilatiyeke taybet Tirkiyê birêvedibe. Navê xwe li ser diravê tirk datîne û bankayên neteweyî dike bin fermandariya xwe.

Di dema desthilatdariya xwe de bi navê modernîzmê seranser Anatoliya û Kurdistanê dixe bin singoya leşkeran. Li Kurdistanê li ser siyaseta Atatürk axavtina zimanê kurdî, kincên kurdan ên folkrorîk, cejnên kurdan, navên cografîk ên kurdî hwd hemiyan qedexe dike. Bi hezaran Kurd ji ber ku pûşî li xwe kirine tên kuştin. 

Ew piştî destpêkirina rejîma pirr partî yan sazûmaniya demokratîk jî şeftiya xwe bidestbernade û heya mirinê Tirkiyê îdare dike.

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1884
Mirin 1973
Kesên ji Îzmîrê
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 1ê ya Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 4an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 5an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 6an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Adnan Menderes

Adnan Menderes (1899–1961) siyasetmedar û serokwezîrê Tirkiyê yê ku ji aliyê leşkeran ve hatiye xeniqandin e.

Di nava salên 1950 - 1960 de serokwezîrtiya Tirkiyê dike. Perwerdeya dadmendiyê ditiye. Bi partiya Serbest Cumhuriyet Firkası dest bi jiyana polîtîk dike. Hin caran di nava baskên CHP de dixebite.

Di 7ê hezîranê 1946 de yekemîn partiya oppozîsyon a Tirkiyê dadimezirîne, DP. Cara yekemîn bi newêrekî be jî hin gotinan li dijî sazûmaniya yek-partî dibêje. Ev yeka han ji mêj ve bala leşkeran dikişîne û leşker wî bisînordikin.

Menderes wekî kes, xwedî nêrînên demokratîk û lîberal bû. Miroveke nûjen û oldar bû. Lê carekê artêşê wî ji çav derxistibû. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960 de tê girtin û darizandin. Bi tevî Hasan Polatkan û Fatin Rüştü Zorlu di 17ê îlonê 1961î de li girava İmralı tên xeniqandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Adnan Mendres, Biyografi
O Gün Belgeseli, Can Dündar

Menderes, Adnan
Jidayikbûn 1899
Parlamenterên Stembolê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Mirin 1961
Endamên Hikûmeta 19an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 20an a Tirkiyeyê
Endamên Hikûmeta 21ê a Tirkiyeyê
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Hecî Baba Şêx

Hecî Baba Şêx (z. 1882 li Bokan - m. 30ê adara 1947an li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê) serokwezîrê Komara Mehabadê bû. Piştî şikestina hêza Kurdan di komara nû de, bi alîkariya YKSS, statûkoparêz û serkeftiyên Şerê Cîhanî yê Duyem artêşa eceman dikeve Kurdistanê. Komkujiyên hovane li dijî kurdan tên kirin. Serokkomar Qazî Mihemmed, serokwezîr Hecî Baba Şêx û endamên din ên dewleta Kurdistanê tên girtin û darizandin.

Hecî Baba Şêx çewa ku li ser îlmê olê xwedî agahî bû, li ser îlmê Felsefeya Yewnan û matematîkê jî xwediyê îlmê bû. Li ser wan pirtûkên wî hene.

Di 30ê adara 1947an de li Meydana Çarçira birêvebirên Komara Mehabadê ji aliyê rejima Îranê ve tên xeniqandin.

Jiyana siyasî 

Bi şerê li dijî êrişên Rûsî di serê 1900-an de, wî him di nav civakên Islamicslamî de û him jî di nav Kurdan de rêz girt û bû efserek navdar.

Dûv re, Îhsan Nûrî Paşa Paşa, ku serkêşiya Serhildana Agiriyê ya yekem dikir, di 1920-an de çû Wanê, Diyarbekirê û Stenbolê ji bo ku bi damezrînerên Xoybûn Rêxistina Kurd re bicive û beşdarî damezrandina rêxistinê bibe Celadet Alî Bedirxan û Şêx Seîd.

Ew di nav damezrênerên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de bû ({{Dil | ku |  Partî Dêmokiratî Kurdistanî Êran  | "'PDKİ')) ku di 1945 de hate damezrandin.

Komara Mahabad 
Komara Mahabad, dewleteke ne naskirî  Kurd ku di 22 Çile 1946 de bi piştgiriya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, û her weha paytext Mahabad, Sine hate damezrandin. Ushnu û Maraghe bajaran digirtin. Hêza rastîn di Serokatî Qazî Mihemed de bû. Wî her wiha nivîsgeha Wezareta Parastinê Mihemed Hüseyin Han Seyfi Kadı girt. Piştî ku Sovyetan desteka xwe paşve kişandin, Artêşa Iranianranê ya girêdayî Xanedana Pehlewî dewleta ku nû hatî damezrandin dagir kir.

Hacî Baba Sheikhêx di nav serokên dewleta ciwan de bû ku hate girtin û darizandin. Di 31ê Adar 1947 de, li meydana Çarçira di navbera gundên Cunyan û Turcan de, bi biryara saziyên Xanedana Pehlewiyan, serok Kad Muhammed û wezîrê parastinê Muhammed Hüseyin Han Seyfi Kadı û serokwezîr Hac H Baba wereêx bi dardakirinê hate bidarvekirin, lê ew ji ber aliyê xwe yê olî ve hate efû kirin.

Ji bibine 

 Komara Kurdistanê
 Kurdên Îranê

Wêje  
 Archie Roosevelt, Jr., "The Kurdish Republic of Mahabad", Middle East Journal, no. 1 (July 1947), pp. 247–69

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Serokwezîr
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Mestûre Erdelanî

Mestûre Erdelanî an Mah Şeref Xanim an jî Mestûre Kurdistanî (jdb. 1805 Sine, Mîrektiya Erdelan - m. 1848 Silêmanî, Mîrektiya Baban) helbestvan, nivîskar û dîroknasa kurd e.

Ew li bajarê Sineyê ji dayîk dibe û li Silêmaniyê mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê erebî û farisî jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala Erdelan, bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.

Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li Hewlêrê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên farisî, almanî û înglîzî hatine wergerandin.

Pirtûkên wê 

 Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê. (Bi Farisî)
 Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî) - Farisî û Kurdî
 Mêjûy Erdelan (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/ Dîroka Erdelanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

  

Jidayikbûn 1805
Mirin 1848
Kurdên sedsala 19an
Kesên ji Sineyê
Fîlozofên jin
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Dîroknasên kurd
Fîlozofên kurd
Zanyarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Nivîskarên kurd ên jin
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Axtamar

Axtamar yek ji giravên herî mezin ên li Gola Wanê ye.

Girav ji sala 908an heya 1021an wek palatîneke (?) kesrayên (?) ermenî yên Vaspurakanê ji xanedanê Artsrûnîyan dihat bikaranîn. Herwiha, katolîkosê Dvînê jî, ji salên 920/931an heta 950/992an li wir dima , herwiha katolîkosên (?) ermenî ji sala 1116an heta 1895an Axtamarê wek navend bikaranîbûn. 

Axtamar bi xwe ji boy demeke dirêj navenda çandî ya ermeniyên Anatoliyayê bû.

Bicihbûn 

Li vê giravê dêreke Ermeniyan a dîrokî heye. 45 km li başûrê rojavayê bajarê Wanê dikeve. Cihekê tûrîstîk e. Seferên keştiyan bo tûrîstan hene. Meriv bi ferîbotê digihêje giravê û girav yek ji cihên tûrîstîk ên Wanê binavûdeng e.

Nav 
Navê wê yî berê ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye qedexekirin û navê Akdamar pêvekirine. Tê gotin ku navê keca kesrayeke ermenî lê hatiye kirin.

Efsaneya li ser navê giravê 

Navê Axtamarê tê gotin ji efsaneyeka Ermenî tê. Bi navê Tamara keçikeka ciwan a panêrê (dêrnêr) yan keşeyê dêrê hebûye. Xortekê dilê xwe dikeve vê keçikê lê bavê wê dilsar e. Bi êvaran dizîka avjeniyê dike û tê dîtina hezkiriya xwe. Tamara li perekê giravê bi çirayê li hêviya wî dima. Bavê wê bi vê yekê dihese û dafikek datîne. Di şeveke bahozî de xort tê dîtina Tamarayê û xwe li benda agirê çirayê datîne. Lê nizane ka çira di destê bavê Tamarayê de ye û li dora giravê digere. Her gava çira cihê xwe diguhere, xort jî berê xwe diguherîne. Ev yeka han heya ciwan dixeniqe didome. Gotina ciwan a dawî "Axxx Tamara!" bûye. Li ser wê Tamara jehrê vedixwe û dimire. Bavê gelek poşman dibe lê êdî dereng e. Navê giravê her û her Axtamara dimîne.

Herwekî "axtamar" peyveke Kurdî ye jî. Axtamar tê wateya cihê ku axa wê tamarî ye. Bingeha navê Axtamara na lê bermayiyên giravê girîng e. Mixabin dewleta Tirk xwedî li Axtamarayê dernakeve. Ji aliyê leşkeran ve bi sedan fîşek li dêra dîrokî hatiye weşandin, ji ber ku dêr a Ermeniyan e. Dîsa komeke kes li giravê dijîn ku tê payîn ew ziyanê didin bermahiyan.

Wêneyên ji Axtamarê

Çavkanî

Pirtûk 
 Sirarpie Der-Nersessian: Aght'amar: Church of the Holy Cross. Harvard University Press, Cambridge 1965
 Stepan Mnatsakanian: Aghtamar. English translation K.H. Maksoudian, Editions Erebouni, Los Angeles, 1986
 Susanne Partsch: Kunst-Epochen, Band I, Frühchristliche und byzantinische Kunst. Reclams Universal-Bibliothek Nr. 18168, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-018168-2, Seite 146 ff.
 Josef Strzygowski: Die Baukunst der Armenier und Europa, I, II, Wien 1918.
 Herman Vahramian: Achtamar. Oemme edizioni, Milano, 1988

Girêdanên derve 
 Aght'amar: The Church of the Holy Cross (Virtual Ani)
 Western Armenia: Die Kirche Surb Hatsch (vom Heiligen Kreuz) auf der Insel Aghtamar  (WesternArmenia.net)
 Aghtamar Church of the Holy Cross  (California State University – Armenian Studies Program)
 Bilder von Akdamar 
 Zustand nach der Restaurierung 

Giravên gola Wanê
Giravên Tirkiyeyê
StarCraft

StarCraft lîstikeke komputerê ya 'real-time strategy' ('stratejiya dema zîndî') ye ku ji Blizzard Entertainment ve hatîye afirandin. Siftê ev lîstik li sala 1998 ji boy PC hatibû derxistin, û paşê versîyoneke lîstikê ya Macintosh jî li sala 1999 derket. Starcraft jî ji boy Nintendo 64 hate adaptekirin.

Xata sereke ya çîroka vê lîstikê, şerekî di nav sisê nijad ên galaktîk de ye. Ev sisê nijad ev in : Terrans, mirovên xurt û zexm, Zerg, alîen ku mîna meşên hingîv tên organîzekirin, û Protoss, şervanên humanoîd û psyşîk.

Starcraft di sala 1998an de lîstika komputerê ya herî zêde firotî bû, û jî Origin Awards'ên ji boy 'Best Strategy Computer Game' ('Lîstika Komputerê ya Stratejî ya Herî Baş') a vê salê birîye. Ji derketina Starcraft pêve, 9 mîlyon bêtir kopiyên Starcraft hatine firotin. Ev lîstik bi taybetî li Koreya Başûr bi nav û deng e, di vî welatî de lîstikvanên fermî beşdarî maçan dibin û tîm û lîstikvan di maç ên li televîzyonê weşandî de dikevin lecê.

Komputer
Muzeya Louvre

Muzeya Louvre () li Parîsê muzeya tewrî mezin û bi nav û deng e. Ew xanîye di navînê Parîsê ye, navberê çemê Seine û Rue de Rivoli. Hindirê Louvre li ser xetekê bi şeqama Champs-Élysées ra ye.

Dîrok 
Louvre di sedsala 12'an di bin   da hate çêkirin. Wê demê Louvre qesrek bû. Wexte Parîs di sedsala 14'an da pir mezîn bû,  wê qesrê kir wek malekê. Lê wek mal Louvre di bi  di sedsala 16'an bû, wê demê di stîlê Ronesans îtalî da. Di salê 1682 da Louis XIV ji Louvre çû  Qesra Versayê). Şoreşê fransî disa Louvre bi nav û deng kir, çinkî li rojê 10'ê gelawêjê 1793 Louvre wek muzêyekî hate vekirin. Li wir xeznê melêk û xeznê kesên din yê resen dihatin dîtin. Napoleon Bonaparte wek hikûmdar hate Louvre û birazî wî,  çêkirinê Louvre xelaskir. Ji salê 1873 Louvre ne malê melêkan ya hikûmdarane, serokî Fransayê çû Qesra Elysée. Serokê berê yê Fransayê, François Mitterrand, di salên 1980'î da hîşt Louvre dîsa werê çêkirin. Ji wê demê da di Louvre da du muzeyên din hene:  (Muzeya Hunerê Dekoratîv) û  (Muzeya Mode û Tekstîlê).

Wêne 
Pir wêneyên wênesazên bi nav û deng di Louvre da ne. 

Muze
Fransa
Simar Masicanik

Simar Masicanik wergervan u helbestvanek kurd e u heman deme da editore malpera Xwejen e u di kovara Mehname de jî dinivisine.

Girêdanên derve 
 Malpera Xwejen

Mêr
Helbestvanên kurd
Xizan Şîlan

Xizan Şîlan (z. 14'ê tîrmehê 1955 li gundê Yîncovê, gîredayî navçeya Cihanbeyliyê li perêzgeha Qonyê) helbestvanekî kurd e û helbestên wî pirtir di kovara Amidakurd de tê weşandin. Dibistana seretayî li gund, ya navîn û lîseyê li Konyayê dixwîne. 

Di wan sala de dest bi nivîsîna helbestan dike, di berde jî bi xebatên muzîkê dadikeve. 
 
Di 1978 an de derdikeve derveyî welêt. Li Almanyayê 6 salan dimîne. Nivîsîna helbestan li wir jî domand. Di şev û şahiyên kurdan de stiran digot. Zimanê malê kurdî bû, lê cara pêşî kurdî nivîsîn li derveyî welêt dest pê dike. Paşê vedigere welêt. 

Di sala 1987 an de tê Swêdê û îro li Stockholmê, herêma Bredäng bi cî dibe. Çar pirtûkên wî hatine belavkirin. 

Sê pirtûk helbest in û yek jî roman e: Xem û Xeyal, Acıların Sokağı (roman), Nameyek Ji Rinda Min Re û Pêjnên Laşê Mirî.

Girêdanên derve 
Hevpeyvîna Xîzan Şîlan ya ku bi malpera felsefevan re

Helbestvanên kurd
Şîlan, Xizan
Hoşeng Broka

Hoşeng Broka helbestvan û nivîskarekî Kurdê êzîdî ye ku di sala 1969an de li gundê bajarê Tirbesipiyê Tilxatûnkê li Başûrê Rojavayî Kurdistanê ji dayîk bûye.

Di sala 1994an de dîploma civaknasiyê li zanîngeha Şamê wergirtiye, berî ku di zivistana 1994an koçberî Almanyayê bibe. Niha li bajarê Bielefeld dimîne.

Berhem 
 Bawişkandin ji kopên minareyên razayî,1995, helbest, Berlîn
 Serborekên çarşembên tozê, 1999, helbest, Stockholm
 Keskê dawî di cenazeya Xwedê de, Helbest, Pêrî, 2002, Stenbol
 Derengî Bajêr Weha Diniqutim Nimêja Navê Te, Helbest, Pêrî, 2003, Stenbol
 Ya Ji Sêvan Û Wêdetir Helbest, Pêrî, 2004, Stenbol
 Mîtolojiya Êzdiyatiyê(1995) (Lêkolîneka bi zimanê erebî)

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1969
Lîsteya ferhengên kurdî

Ferhengên kurdî ferhengên kurdî-kurdî û ferhengên kurdî û zimanekî din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengên kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê hene.

Kurdî

Ferhengên kurdî-kurdî
Ferhenga Kamêran (kurmancî)
Ferhenga Henbane Borîne
Ferhenga Destî ya Umîd Demîrhan
Ferheng (kurdî-kurdî) ya Celadet Alî Bedirxan

Ferhengên kurdî-almanî
 Ferhenga Feryad Fazil Omar
 Ferhenga Amîrxan

Erebî

Ferhengên kurdî-erebî
 Ferhenga Qazî
 El-hediyet el-hemîdiye
 Bedayiulluxe
 Ferhenga Jîn
 Ferhenga Kurdî Nûjen

Farisî

Ferhengên farisî-kurdî
 Ferhenga Gulî

Ferhengên kurdî-farîsî
 Vajnameyî kurdî-farisî (Ferhenga Mihemed Teqî Ibrahîmpûr)

Fînî

Ferhengên kurdî-fînî (fînlendî)
 Lokman Abbas: Ferhengî fînlendî-kurdî
 Lokman Abbas: Ferhengî kurdî-fînlendî

Îngilîzî

Ferhengên kurdî-îngilîzî
 Ferhenga Aziz Amindarov
 Michael L. Chyet: Ferhenga kurmancî-înglîzî.
 Mijde Xelîl Reşîd: Ferhengî kurdî-îngilîzî.
 Ferhenga Baran Rizgar
 Ferhenga Raman
 Ferhenga The Sharezoor
 Michael L. Chyet: Ferhenga Birûskî (2020)

Îtalî

Ferhengên îtalî-kurdî
Maurizio Garzoni: Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda (1787)

Rûsî

Ferhengên kurdî-rûsî
Î.O. Farîzov: Ferhenga rûsî-kurmancî (1957)
Q. Kurdo: Ferhenga kurdî-rûsî (1960)

Swêdî

Ferhengên kurdî-swêdî
 Ferhenga Reşo Zîlan (swêdî-kurmancî)

Tirkî

Ferhengên kurdî-tirkî
 Kürtçe-Türkçe Sözlük a Yusuf Ziyaeddin Paşa (1894/1978)
 Ferhengê Grûba Xebate ya Vateyî
 Enstîtuya kurdî ya Stenbolê/Zana Farqînî: Ferhenga kurdî-tirkî.
 Ferhenga D. Îzolî
 Ferhenga Torî
 Ferhenga Mehmet Tanrikulu
 Ferhenga Mustafa Gazî
Ferhenga Mûsa Enter

Ferhengên tirkî-kurdî
Grûba Xebate ya Vateyî: Ferheng
Zana Farqînî: Ferheng
D. Îzolî: Ferheng
Mehmet Tanrıkulu: Ferhenga tirkî-kurdî (1999)
Ahmet Zeki Okçuoglu, Habib Çinar, Beşir Ant: Ferhenga berîkê tirkî-kurdî-tirkî (1998)

Bername 
 Ferhenga gerdi

Înternet 

 Ferheng.org
 Wîkîferheng
 Ferhenga Erdnigariyê
 Ferhenga rojev.com [2]
 Ferhenga Projeya ferhengên azad (linux-ku.com[3] / fdicts.com [4])
 FERHENGA KURDÎ-TIRKÎ(tê de 131.277 heb peyv bi kurdî heye)

Girêdanên derve 
 Ferheng.org 
 Danasîna ferhengên kurdî I 
 Danasîna ferhengên kurdî II 
 Listeya ferhengên kurdî 
 Ferhengên kurdî yên azad

Çavkanî 

Lîste
Harem

Harem (;  an ), di çanda Ereban de cihê taybet ku lê têkiliyên taybet tên kirin e. Bi destê Tirkên Osmanî navdar bûye.

Wekî peyv ji "Heram - qedexe" tê û tê wateya "Cihê qedexekirî, cihê taybet, cihê veşartî hwd". Li civaka Ereban kesên dewlemend in berê xwedî harem bûn lê niha gelek kêm e. Ji bandora Ereban ev tradîsyon derbasî Tirk, Faris, Cihû û civakên misilman ên li Asya nêzîk jî bûye. Civakên ku qîmeta jinan kêm e, mêr serdest e, li wan civakan kesên dewlemend li ser laşê jinan tasarûfê dikin, jinan wekî meta û tişta ku pê dem debasbibe dibînin. Herwekî li wan civakan jî harem an kerxanê hene.

Divê mirov şaşiyekê sererast bike ku Erebên ku xizanin jî peyva haremê bikartînin lê di wateya "nava malê, cihê taybet" de. Ê ku tradîsyona haremê navdar û bipêşxistî kiriye Osmanî ne. Hin keyên Osmaniyan xwedî hezaran jinan bûn û wan di hareman de di bin mercên dîltiyê de dihewandin. Dema ew jinan pîr dibûn, ji haremê dihatin verêkirin û di nava civaka têr feodal de yan dihatin kuştin an jî di jiyaneke awarte de dijiyan. Paşayên Osmaniyan ji Balkan, Qefqas û cihên din bi hezaran keçik dîl digirtin û bi vê yekê pesnê xwe didan. Zarokên ji wan peyda biban dikirin leşker. Kêm ji wan dibûn key an di palasê de cihdigirtin. Tê zanîn ku diyên tevahiya paşayên Osmanî ji hareman bûn. Jinên haremê milkê paşa bûn û herçendî bi hinekan re mara olî çêdikirin jî, hin caran ji mêvanên xwe re jî pêşkêş dikirin. Li ser hareman gelek fîlm û pirtûk hene.

Tirkan wan bi navê "odalik - a hozê", "Kadin - jin" binavdikirin. Kadinên haremê gelek caran di bin êşkenceyê de diman û bi hezaran ji wan dihatin kuştin. Hin zanyar dibêjin bingeha tradîsyona haremê ji Misira antîk derbasî Cihûyan, ji wan jî derbasî Ereb û Tirkan bûye.

Zayendîtî
Half-Life

Half-Life lîskeke komputerê ye, ku ji Valve Software ve hatiye pêşdebirin û ji Sierra Studios ve hatiye derxistin. Ev lîstik ku li 19ê çiriya paşîn a 1998 derketîye, bi versîyoneke pir guhartî ya motora Quake dixebite. Ji dema derketina wî pêde, 8 mîlyon bêtir kopiyên Half-Life hatine firotin. Wirde ev di dîrokê de first-person shooter a herî firotî ye. Lîstik jî ji PlayStation 2 re li 15ê çiriya paşîn a 2001 hatiye derxistin.

Di Half-Lifeê de, lîstikvan rola Dr. Gordon Freeman dileyîzin. Ew fîzîkzanekî teoriyê (theoretical physicist) ye, û di destpêka lîstikê de divê ew ji karxaneke derkeve, ku ji alîen û leşker ve hatîye dagerkirin. Ev lîstik bû yê herî pêşîn ku têde çîrokeke zîndî hebû, bê ku sînematîk tên bikaranîn. Half-Life 50 bêtir xelatên 'Lîstika Salê' birin, û ji PC Gamer ve 'Lîstika PC ya herî baş di dîrokê de' jê re li çiriya paşîn a 1999, çiriya pêşîn a 2001 û nîsana 2005 hatiye gotin.

Di salên paşê derketina wê de, Half-Life bandurî pêşdebirina lîstikên first-person shooter pir kirîye, û jê re dayim tê gotin ku di curê xwe de ev lîstik mîna şoreşekê bûye.

Serfiraziya Half-Life ji boy salan domand bi lîstikên mîna 'Half-Life: Opposing Force', 'Half-Life: Blue Shift', û modên mîna 'Counter-Strike', 'Team Fortress Classic', 'Deathmatch Classic', 'Ricochet' û 'Day of Defeat', û bi doma wî 'Half-Life 2 jî. Ji Half-Life û dom û lîstikên pê ve girêdayî, mîna Counter-Strike an Day of Defeat, bi temamî 15 mîlyon bêtir lîstik hatine firotin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Lîstikên komputerê
Lîstikê Linux
Şah Ebasê Yekê

Şah Ebasê Yekê (bi farisî: شاه عباس بزرگ Shāh ‘Abbās Bozerg) (1571-1629) yek ji şahên Îranê ji sinsileya Sefewiyan bû.

Jiber destkevtên wî yên mezin, di dîroka Îranê da bi navê Şa Ebasê Mezin dihêt binavkirin.

Wî li jiyê hejde saliyê desthilat girt destên xwe. Li destpêka desthilatdariya xwe, wî hindek ji axa Îranê bi dû Tirkên Osmanî û Ozbekan ra berda, da bikaribit piçekê hêzê kom bikit.

Li heyameka kurt da, heta sala 1623'ê, şiya desthilata xwe li herêmeka berfireh, ji rûbarê Hindûs heta rûbarê Dicle, dabisepînit.

Şa Ebbas rêveberekê gelek hosta û şehreza bû. Bazirganî, nijyarkarî anko mîmarî, wêje û dadwerî li dema desthilatdariya wî da gelek ber bi pêşçûn.

Îsfehan paytexta Sefewiyan li dema wî gelek avedantir bû.

Şah
Jidayikbûn 1571
Mirin 1629
Şahên sefewiyan
Ebdulhemîd I

Siltan Ebdulhemîdê Yekem (1725-1789), yek ji siltanên osmanî ye. Ew ji xurttirîn siltanên dîroka osmaniyan e. 

Wî gelek guhartin di dozena (sîstema) rêvebirina osmanî da çêkirin. 

Ew lawê Siltan Ehmedê Sêyem bû û piştî mirina birayê wî Mistefayê Sêyem gehişt desthilatê. Şerên xwînelûyên wî di gel Împeratoriya Awistirya-Mecar li salên 1787ê heta 1892ê vekêşan.

Siltanên Osmanî

Jidayikbûn 1725
Mirin 1789
Zîlik

Zîlik , nîçik an mîtik (bi grekî: κλειτορίδα), endam an organek zayendî ya mêyên mirov û guhandaran, teve hêştirme û çend lawirên din. Zîlik di laşê mirove de wekî perçeyekî ku nola morik xuya dike nêzî movika pêşî ya lêvê biçûktir (labial minora) jor pêşborî yê.

Anatomiya zîlikê 
]
Zîlik ew dawiya jora lêvên rûv e. Li vê derê jî gelek cidahiyên mezin henin. Mezinbûna wê wekî zixurekê ye. Ev jî yê hinek bipêş ve xûyayî ye û hinek din gerek e lê bigerin heya ku bihesînin. Dora zîlikê hemî demarên pir nazîk in, lewma dema mirov destlêbide hîsbûna wê zêde dibe.

Erka zîlik 
Zîlik endamekî zayendî li vûlva an quzê ye. Yek ji organên girîng di têkiliya zayender de ye.

Karê wê ya serekî şahî ji têkiliya zayendî girtin e. Tê payîn ku bingeha guherîna vê organê penîs e. Ango penîs li cem jinan di pêvajoya guherînê de ji ber ku nehatiye bikaranîn heliyaye û dirûvê xwe yî îro girtiye. Klîtorîs ji aliyê şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk ve gelek dewlemend e. Li dora 8000 kanalên neurolojîk dihewîne.

Kinkirina zîlikê 
Di têkiliya zayendî de (seks) bo jinan kana herî girîng ê şahîgirtinê ye. Di dirûvê sîlîndîrê de ye. Li hin deverên Afrîqa, welatên Ereban û çend herêmên Kurdistanê zîlikên jinan sinnet dikin, ango jêdikin. Vê yekan han ji ber baweriyên civakî û olî dikin lê ziyana herî mezin jî didin jinan. Herçendî li dijî sinnetkirina jinan têkoşîn henin jî, bi sed hezaran jin dibin qurbanê vê kiryarê.

Binêre 
 Endamên zayendî yên jin

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zîlik
Sîstema pirbûnê ya jin
Erot

Erot ji pexva grekî ya Eros tê û di arkeolojîyê de bo avahî û xemlandinên erotîk tê bikaranîn. 

Ango arkeolog di bermayiyên dîrokî de avahî, dirûv û xemlandinên erotîk bi vê navê binavdikin. Bo mînak ji mozaîkan gelek wêneyên an dirûvên jinên tazî dihatîbûye bikaranîn. Herwekî tabloyên olî jî dikarin erot bibin. Di arkîtektiya Greka antîk û Roma de gelek mînakên erot hene.

Arkeolojî
Erotîk
Laşfiroşî

Laşfiroşî, karê jin û mêrên laşfiroş ("qehpik, orospî, fahîşe, gander") ên ku bi dirav têkiliyên cinsî difiroşin. Cihê ku tê de karê xwe dikin jê re berdêlgeh, kerxane an jî kêfxane dibêjin. 

Li her herêmeke Kurdistanê bi naveke din tê binavkirin lê di nava civakê de, ji ber fediyê "berdêlgeh" tê bikaranîn. Ev peyveke mecazî ye. Dîsa kerxane yan karxane jî pirr tên bikaranîn.

Dîroka laşfiroşiyê (têkiliya cinsî ya bi dirav) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Bingeha wê li ser danûstendinên aborî, xizanî û kêmbûna mafê jinan e. Civakên ku lê mafê jinan kêm e û di nava kom û ber û çînên wê de newekheviyeke berbiçav heye sedî sed lê çî dizî çi vekirî berdêlgeh henin. Helbet li welatên dewlemend jî kerxanê henin û bipêşketîne lê gorî welatên xizan rewşa jinokan li wir ne pirr xirab in.

Bermayiyên ji berî zayînê 3000î yên Babîlê hebûna berdêlgehan destnîşan dike. Di destpêka kapîtalîzmê de civak berî bi bajaran dicivin û firotina têkiliya cinsî jî dibe beşeke mezin ê aboriyê. Îro li rûyê cîhanê bi milyaran dolar dirav di vê sektorê de digere. Herwekî parek ji jiyana krîmînalîteyê jî li ser firotina laşê jinedîlan e. Bi sedan cureyên vê sektorê avabûne.

Li piraniya welatan berdêlgeh ne fermî ne, qedexe ne. Li gelekan jî serbest in. Li gelek welatan mafên jinedîlan kêm in an tên xwarin. Li welatên rojavayê Ewropayê gelek cureyên berdêlgehan hene. Li Kurdistanê jî bi taybetî li Bakurê Kurdistanê gelek berdêlgeh hene lê ji ber ku sazûmanî bi tevayî di destê tirkan de ye, statîstîk nînin û rewşa wan baş nayê zanîn.

Mixabin di vê sektorê de zarok jî tên bikaranîn û li ser laşê zarokan sazûmaniyeke navneteweyî ya krîmînalîteyê hatiye avabûn. Komên mafyozan bi darê zorê yan bi dirav ji welatên xizan bi hezaran zarokan berî bi welatên dewlemend tînin û jiyana wan dişewitînin. Di vê sektora kirêt de nexweşiyên wekî AIDSê û hwd jî belav dibin.

Galerî

Çavkanî 

Civak
Zayendîtî
Seks

Seks an cinsîtî yan jî zayendîtî (bi latînî: sexus) ji hemî têkiliyên zayenderî, cinsî re tê gotin.

Seks ji têkiliyên zayenderî yên parcotan (mêr û jinan, mêr û mêr, jin û jin) heya masturbasyon, cureyên li rê yan nerewa yên têkiliyên cinsî hwd hemiyan dihewîne. Seks bi organên zayenderî tê kirin û pirranî ne ji bo zarokanîne ye, bo kêfê ye. Ji têkiliyên zayenderî yên ajalan re jî herwekî seks tê gotin. Armanca seksê ji xeynî zarokanînê kêf û orgazm an ejekulasyon e.

Hin beşên seksê yên sereke 
 Heteroseksuelî
 Bîseksuelî
 Aseksuelî
 Homoseksuelî

Dîsa her beşek di nava xwe de bi gelek koman vediqete û her komek jî gelek cureyan dihewîne. Hin cureyên seksê bêî parcot dibin, bo mînak seks bi pêlîstokan re. Hin bi serê xwe dibin, mînak mastûrbasyon. Rewabûn an nerewabûna seksê li gorî dem û civakê diguhere û diguhêze. Hin cureyên sado-mazo li gelek civakan rewa tên dîtin.

Hin terzên sereke yên seksê 
 Seksa genîtal, seksa mîsyonerkî, pozîsyona mîsyoneran
 Seksa oral
 Seksa anal
 Seks bi pêlîstokan re
 Masturbasyon
 Seksa awarte

Hin cureyên seksa awarte 
 Sado-mazo
 Swînger an grûbseks

Hin cureyên seksa nelirê, nerewa 
 Seks bi ajalan re
 Seks bi zarokan re

Sex bi serê xwe beşekê mezin ji aboriyê dadigire. Di sektora seksê de bi milyaran Dolar dirav digere. Bo mînak pornografî sektoreke mezin e.

Dura Binerin 
 Alexis Texas
Zayendîtî
Vexweşîn

Vexweşîn yan orgazm (ji zimanê yewnanî: οργασμός, orgasmós, organ tê wateya "gihîştin, werimîn"), armanc û asta herî bilind a seksê ye. 

Fermo orgazm di dema çerxa bersiva zayendî de ji nişka ve rijandina heyecana zayendî ya berhevkirî ye, ku di encama kêşanên masûlkeyên rîtmîkî, neçarî yên li herêma pelvîk de ku bi kêfa zayendî tê xuya kirin. Orgazma ku ji hêla mêr û jinan ve tê ceribandin, ji hêla pergala nervê ya neçar an xweser ve têne kontrol kirin. Ew bi gelemperî bi tevgerên bê dilxwaz re têkildar in, di nav de spazmayên masûlkeyan li gelek deverên laş, hestek euphorîkî ya gelemperî û, pir caran, tevgerên laş û dengdanan. Dema piştî orgazmê bi gelemperî serpêhatiyek rihetbûnê ye, ku ji berdana neurohormonên oksîtosîn û prolaktîn û hem jî endorfîn (an "morfîna endojen") ve tê girêdan.

Orgazma mirovan bi gelemperî ji stimulasyona zayendî ya laşî ya penîsê di mêran de (bi gelemperî bi ejakulasyonê re têkildar e) û di jinan de ji klîtorîsê pêk tê. Teşwîqkirina zayendî dikare bi xwe-pratîkê (masturbasyon) an jî bi hevalbendek seksê re (cinsê penetrative, seksê nepenetrative, an jî çalakiya cinsî ya din) be.

Bandorên tenduristiyê yên li derdora orgazma mirovî cihêreng in. Di dema çalakiya zayendî de gelek bersivên fîzyolojîkî hene, di nav de rewşek rehet ku ji hêla prolaktîn ve hatî afirandin, û her weha guhertinên di pergala nerva navendî de mîna kêmbûna demkî ya çalakiya metabolê ya beşên mezin ên korteksa mejî, digel ku di nav deverên lîmbîk (ango "sînor") yên mejî de guherîn an zêde çalakiya metabolîk tune. Di heman demê de cûrbecûr xeletiyên zayendî jî hene, wekî anorgazmiya. Van bandorê li dîtinên çandî yên orgazmê dikin, wek baweriyên ku orgazm û pirbûn an berdewamiya wê ji bo têrbûna di têkiliyek zayendî de girîng in an ne girîng in, û teoriyên li ser fonksiyonên biyolojîkî û pêşkeftinî yên orgazmê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Men's Health: Male Orgasm 
 What Every Woman Needs to Know About Sexual Satisfaction 
 Net Doctor: Female Orgasm
 The Science of Orgasm, by Barry R. Komisarak, Carlos Beyer-Flores, & Beverly Whipple
 Ted Talk by Mary Roach on 10 things you didn't know about orgasmMary RoachMary Roach

Zayendîtiya mirovan
Zayendîtî
Lîbîdo

Lîbîdo ji bo kana, enerjiya hestan û hêza jiyanê tê bikaranîn. Lê li ser îzaha lîbîdoyê lihevnekirin hene. 

Sigmund Freud wê wekî kana hestên binpêkirî yan hestên ku zîndanîkirî bikaraniye. Yê ku cara pêşîn ev bêje derxistiye şagirtekî wî bûye. Carl Gustav Jung wê wekî hêza serbestiyê bikaraniye. Ji ber ku hestên seksî gelek tên binpêkirin an jî ji ber ku hêza hestên seksî mezin in, ev bêje pirranî bo daxwaziya seksê tê bikaranîn.

Gorî Freud heger nakokiyên navbera îd û Superego yan daxwazên bingehîn û etîka civakê safî nebin, dibin sedemê neurozan. Freud dibêje, heger mirov lîbîdoyê bêî ku binpêkirin têxe bin kontrola jiyana xwe, mirov di jiyanê de serkeftî dibe, lîbîdoyê bi erênî bikartîne. Gorî Freud di kesayetiyê de du hêzên sereke yên lîbîdoyê hene: Lîbîdoya erênî û lîbîdoya neyînî. Herdu jî di asta kontrolkirina ego û sûperegoyê de bandora xwe li jiyan û avakirina kesayetiyê dikin.

Bijîşkên anatomîk lîbîdoyê wekî hormonan dibînin û di kêmasiya lîbîdoyê de hormonên cinsî bikartînin. Di gelek nexweşiyên organîk û psîkolojîk de kêmasiya lîbîdoyê xwe dide der.

Çavkanî 

Derûnnasî
Zayendîtî
Perdeya keçiktiyê

Perdeya keçiktiyê, hîmen (bi grekî: Membran) perdeya ku di vajînayê de ye û bi yekemîn cara têkiliya seksî pirranî ji der diçe ye.

Tê payîn ku ew perde bo parastina organa zayender a jinê ji nexweşiyên derve ye. Gelek cureyên wê hene. Piştî têkiliya/têkiliyên seksî diterişe û bêqîmet dibe.

Perdeya keçiktiyê di çanda kurdan de û "namûs" 
Di jiyana kurd û gelek neteweyan de cihekê mezin ê vê perdeyê heye. Bi şaşî û neheqî wekî namûsa jinê tê dîtin. Gorî dab û nêrîtên civakê, jina ku beriya zewacê, parcotbûnê têkiliya seksî jiyana bênamûstî kirine. Ev prînsîp ji bo mêr derbas nabe. Mêr dikarê beriya zewacê hertiştî bike lê jin nikare. Di gelek adetên jiyana kurdan a rojane de ku ber bandora çandên din derbasî kûltûra kurdan bûne neheqî, şaşî û bêûjdaniyên mezin hene. 

Hin jin ji dayîkbûnê bêî perdeya keçiktiyê tên. Ango ji xwezayiyê perdeya wan nîne. Dîsa li cem hinan ji dayîkbûnê perde yekkunî/yekqûlî ye û ew jî gelek fireh e. Li cem hinekan ne tenê yek, gelek kûn/qul hene. Heger mirov bêî zanîna bijîşkiyê rabe jinan tewanbar bike ev yeka han bêûjdanî û bêehleqî ye. Li Kurdistanê bi dehan jin ji ber şaşî, nezanî û bêehleqiyên ku ji jiyana mêrên beehleq avabûye jiyana xwe jidestdidin.

Çavkanî 

Anatomî
Zayendîtî
Afrodîtê

Afrodîtê, (; ) di mîtolojiya yewnanî antîk de xwedaya evîn û xweşikiyê ye.

Keça Ûranos e û li nêzîkî girava Kîprosê ji kefa deryayê çêbûye.. Lê Homêros dibêje ku ew keça Zeus û yên Dîoneyê ye. Diya Eros e. Gelek destgirtiyên wê hene. Bo mînak Hêfaîstos, Arês, Adonîs hwd. Paris wê ji nava gelek xwedayan rinda rindê binavkiriye. Li ser navê wê gelek bermahiyên dîrokî hene.

Mîta Afrodîtêyê
Li gorî mîtolojiya yewnanî çaxê Kronos li hemberî bavê xwe Ûranos serê hil da bû. Pê mêngaxek êrîş bir gunikên bavê xwe. Gunkê wî qetand, dola wî rija li ser Deryaya Navîn, dola wî û kêfa behra bi hev re Afrodîtêyê çêkirin. Paşî xwedawend serekî li Kîtherayê da, pişt re derket li ser giravê Kîprosê. Mirov û nemir li wir dîtin wê. Dema dimeşiya sosin û giya di bin lingên wê çêdibû. Kîtherayî jî gotin ji wê ra, Kîprosî jî, Fîlomedeîa jî gotin ji ber ku ji gunikan zêde bibû.

Demekê şûn de zarokên wê Eros û Hîmeros li pê wê ketin. Nazdarî, hezkirin, hezkirina erotîzmê,  efsûna erotîzmê bû para wê. Di nav xwedawendên din ew bû temsîlkarê wan tiştan.

Hefastos û Afrodîtê
Hefastos di nav destgirtiyên wê de cuda bû ji ber ku ew mêrê wê dihat hesibandin.

Adonîs û Afrodîtê
Kurekî key Mîrrayê bi navê Adonîs çêbû.Ji bo bedewbûna kurikê dilê Afrodîtê kete wî. Xwest ku wî veşêre, bila kes wî nemîne. Wî bir îmanetê Xatûna binerdî Persefonêyê kir. Xatûn kurikê li binerdê ve xweş rakir lê kur hingî mezin dibû bedewtir dibû. Persefonêyê jî nekarî xwe dilê wê jî kete Adonîsê.

Çaxê Afrodîtê hat Adonîsê ji Persefonêyê xwest, Persefonê Adonîsê ne da, şer derket di navbera her du xwedawenda. Bi saya xwedawendên din şer qediya û biryarek ji bo Adonîsê hat dayîn. Adonîs ti çar mehê salê li Persefonê, çar meha li Afrodîtêyê, çar mehên din jî ti serbest bibûya. Lê Adonîs ji bin efsûna Afrodîtêyê çar mehên xwe yên serbest jî li Afrodîtêyê bihurand.

Adonîs ji nêçîrvaniyê zehf hez dikir. Carekê ew û Afrodîtê çûn li nêzîkê bajarê Bîblosê daristanekî. Ev bajar li welatê Fenîkeyiyan bû. Niha dikeve hêla Libnanê. Li daristanê berazek êrîşê Adonîsê kir, Adonîs di destê Afrodîtê ve can da. Bêhna xwîna wî û bêhna Afrodîtê wekhev bûn. Cihê ku xwîna wî rija ser sosina gulenîsanê bêhna wê jî heman bû. Xwîna wî çû heta giha Rûbara Brahîmê (navê wî yên kevnar Rûbara Adonîsê) êdî rûbar bû sor.

Arês û Afrodîtê

Xwedaya Afrodîtê li hin çandan din

Babîl: Îştar
Roma: Venus
Kurd: Freya, Mîtra
Asûrî: Mûlîtta
Ermenî: Anaîtî 
Erebî: Al-ilahe, Alîlat
Skandînavya: Frîja, Freja

Girêdanên derve 

Afrodîte

Xwedawendên yewnanî
Erotîk
Seksa oral

Seksa oral, têkiliya zayendî ya devîn an jî seksa devîn yek ji cureyên seksê, têkiliya seksî ye û bi bikaranîna devê hişyarkirina endamên tenasulî (genital) ye.

Bêjenasî 
Peyva "oral" ji oris (dev) a latînî tê. Bi devê, ango lêv û ziman alastina organên cinsî yên partner e. Di gelek çandan de ji xeynî têkiliya cinsî ya tenasulî (seksa genîtal) cureyên din rewa nayên dîtin an bi veşartî tê kirin. Gorî dînê îslamê seksa oral ne heram lê nîv heram e. Herwekî têketina spermayan a dev heram-qedexe ye. Li hin welatan bi fermî qedexe ye. Bo mînak, li Sîngapûr seksa oral û seksa anal bi fermî qedexe ne.

Heger hîjyenîk nebe hemî cureyên seksê dikare bi xwe re hin nexweşiyên mîkrobîk belav bikin. Zerika reş û zerika zer dikare bi riya seksê derbas bibe. Vîrûsên Papilloma dikarin şêrpenceyê li dev derînin. HIV jî herwisa.

Cureyên sereke yên karê seksî yê bi dev 
69 (şêst û neh), di heman demê de alastina organê partner e. Ango mêr a parcota xwe, jin jî yê parcotê xwe; 
Felasyon an jî Fellatio, alastina organa cinsî yê mêr e. Piranî serê penîsî tê hişyarkirin;
Kunîlîngus an jî Cunnilingus, bi ziman û lêv hişyarkirin û anîna orgazma jinê ye. Piranî zîlik tê stîmûlîzekirin;
Anîlîngus an jî Anilingus, stîmûlîzekirina zotikê ye.

Hin cureyên seksa awarte yên di heman beşê de jî hene. Bo mînak: Cumshot (bixwîne kemşot), Deepthroating (bixwîne dîpsrowtîng) hwd. Parcot dikarin di seksa oral de prezervatîvê jî bi kar bînin.

Çavkanî

Zayendîtî
Seksa anal

Seksa anal an jî seksa zotikî yek ji cureyên têkiliyên cinsî ye. Têkiliya bi riya anûsê dibe ye. 

Dîroka seksa anal jî wekî cureyên din gelek kevn e. Di nava mêran an mêr û jinan de dibe. Dîsa bi bikaranîna pêlîstokan wekî vîbrator, dîldo hwd jî dibe. Li hin cihan bi zagonî qedexe ye. Penîsa hişkerepî di anûsê têxistin. Tê zanîn mûkozaya anûsê ji aliyê şaneyên neurolojîk ve pirr dewlemend e. Ji ber wê anûs hesas e. 

Heger ne hîjyenîk be, gelek nexweşî dikarin belavbibin. Ji aliyê HIV, zerika reş, hepatît C ve gelek bixetere ye. Ji bo vê yekê divê mirov kondomê bi kar tîne.

Li Îran, Gûyana, Erebistana Siyûdî, li hin federedewletên DYA, Jamayka hwd qedexe ye. Lê li Erebistana Siyûdî û Îranê gelek bipêşketî ye. A rastî li cihê ku qedexe ye gelek bipêşketî ye. Li civaka Kurdistanê wekî kiryareke lirê, rewa nayê dîtin.

Çavkanî

Zayendîtî
Kejal Ehmed

Kejal Ehmed (jdb. sala 1967 li Kerkûkê, Başûrê Kurdistanê) helbestvan û nivîskareke kurd e. 

Kejal Ehmed di sala 1967an de, li şarê Kerkûkê ji dayik bûye. Lê ew bixwe wek malbat xelkê şarê Silêmanî ye. Tevayî salên xwendina xwe li Silêmanî bi dawî kiriye û diploma ji Peymangeha Hunerî ya Silêmanî beşê Parêzgarî wergirtiye. Di sala 1986'an de dest bi nivîsîna şi're kiriye. Şi'rên wê bo gelek zimanan hatine wergerandin. ji sal 1992an de û heta niha, rojnameğerî dike û niha sekretêra nivîsînê ya di rojnama Kurdistana Niwê de. Xwedî çalakiyên berçav e di mafê jin û civakê de. Gelek gotar nivîsiye di vê derbarê de û çend sempozyum, semîner pêşkêş kiriye û xwedî bernameyeke taybet e bi jinên kurd di jêr navnîşana Ji her baxekî jinek, di KurdSat TV de.

Berhemên wê 
Bendera Bermoda (helbest, Weşanên Zawe, Silêmanî,1999)
Gotinên Gotinê (helbest, Weşanên Rêxistina Lawên Mîdya, Silêmanî, 1999)
Kitêba Jinê (Gotar û lêkolîn, Weşanên Serdem, Silêmanî, 2001)
Qehweyek li gel wî (helbest, Weşanên Wezareta Rewşenbîrî, Silêmanî,2004)
Min Eynek Şikand (helbest, Weşanên Wezareta Rewşenbîrî, Silêmanî,2004)
Nasnameyên Bukuj (Wergera kitêba nivîskarê Ereb Emîn Elmilûf, ji erebî bo kurdî, 2003)
Diwanî Kajal Ahmad, 2006
Min Dibêt Xom Bismîl Bikem, 2014 
Zmani balndem dezai, 2019

Girêdanên derve 
 Hevpeyvînek ji Kejal Ehmed re ,Rojnameya Agirî
 Kejal Ehmed, Rojnameya Azadiya Welat
  Kejal Ehmed li Kovara Nubun.
 Kajal Ahmad, Erobinger, Gjendiktet fra kurdisk av 
 Kajal Ahmad, a brief biography from the Poetry Translation Centre site 
  Kajal Ahmad's poem The Letter 
 Kajal Ahmad's poem Birds 
  Podcast featuring poems by Kajal Ahmad 

Nivîskarên kurd ên jin
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1967
Kesên ji Kerkûkê
Mirovên zindî
Jiyan Alpîranî

Jiyan Alpîranî wergervaneki kurd e. Di sala 1965 an da Li Kanîreş a girêdaye bajarê Çewlîg ê hatiye dinê. Niha li Almanya yê dijî.Gelek werger u helbestên wî di kovara Avaşîn u kovara Mehname û malpera Beroj de weşîyaye. Hemû helbestên Ahmed Arîf û gelek helbestên Can Yucel, Cemal Surreya, Sunay Akin, Ahmet Telli, Yilmaz Odabaşi, Paul Eluard, Edgard Allan Poe, hinik ceribandinên Ahmet Altan û Montaigne li kurdî wergerandîye.Xebatekî wî ji bo amadekirina ferhengekî Kurmanci-Kurmancî heye.

Jiyan Alpîranî wergêrê yekemîn a OpenOffice.org bi kurdî bû.

Alpîranî, Jiyan
Jidayikbûn 1965
Beroj.org

Beroj.org malpereke kurdî ye û li ser întenetê weşanê xwe didomîne. Tê de bêşa helbest, nivîsar û ferhengê heye. Ferheng bi kurdî-tirkî û bi kurdî-kurdî tê amadekirin.

Girêdanên derve 
 [www.beroj.org]

Malper
Ûrûguay

Ûrûguay (; ), bi fermî Komara Rojhilatnasiyê ya Ûrûguayê (), welatekî li başûrê Amerîkaya Başûrê ye. Sînorên xwe li bakur bi Brezîl, li rojava çemê Ûrûguay û Arjentîn, li başûr û rojhelat jî Okyanûsa Atlantîk re hene. Li Arjentîn bi çemê Ûrûguay û  devoka (ango li ku çem digîhî deryayê) wî çemî, Rio de la Plata vediqete.  Ew li Sûrînam şunda welata herî biçûkê duyemê Amerîkaya Başûrê ye. Nêzî nîviya gelheya xwe li bajarê herî mezin û paytexta Montevideoyê dijî ye.

Nav 
Navê "Ûrûguay" ji zimanî guaraní de tê ye. Lê di çi de derketi ye bi tunî nê vebirî ye. Du gumanên wê wiha dibejin, yek "çemê uruyan" (uru cûrekî çûkan e), yeka din jî "çûkên boya bûyî" ne.

Erdnîgarî 
Bi 176.220 km² (li 2.600 km² rû bi avê hatiye girtin) rûerda xwe Ûrûguay li Sûrînam şunda duyemîn welatê herî biçûk ê Amerîkaya Başûr e (çi qas Guayana Fransî jî lê biçûktir e jî, ji bo nê serxwebû ye nêya hesandin). Rûya Ûrûguayê bi piranî rast e. Li rûerda bitenê %10an xwe ji 200 m bilindtir e. Xala di welat de herî bilind bi 514 m Cerro Catedral e.

Li bakur bi Brezîlê re 985 km, li rojava bi Arjentînê re 579 km sînorên xwe hêne. Dirêjahiya beravên xwe ya bi Okyanûsa Atlantîk re 660 km ye.

Çem 
Çemê Ûrûguay herî mezin Çemê Ûrûguay e û bi tunî 1790 km ye. Ew bi Río de la Plata va sînorên rojava pêk tî ne. Río Negro çemekî Ûrûguayê din î giring ne. Ew bi 750 km Ûrûguayê bi bakur rojavayî û başûr rojhilatî da derbaz dike.

Río de la Plata teva Okyanûsa Atlantîk dibe. Cîh lê tal dibe devokê herî mezina dine pêk tî ne.

Sirişt 
Sirişta Ûrûguayê sirişteke germ e. Ew qas ku germahiyên bin sifir hinde nizanîn. Nîvekiya salîniya niqira germê 17,5 °C ye. Mehaya herî germ bi nîvekî 32 °C germahî kanûna paşîn, Mehaya herî sar jî bi nîvekî 6 °C hezîran e. Li sala nêzî 1000 mm/sal barî dibare. Meha herî barî jî adar e.

Gel 
Ûrûguay bi piranî, bi 88%, ji kesên ewropî yê koçkirî, 8% mestîzan û xulamên afrîkî yên ku hatin anîn de pêk hatî ye. Gelê xwe yê ji Ewropayê hatî: spanî, îtalî, îngilîz, portûgalî, rûs, îrlendî, fransî ne. Dimatiyên, anku, mirovên resas ên Ûrûguayê (charrúas, guanaes, yaros û chanaes in.

Ol 
Ûrûguayî bi piranî 74% xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir 2% protestan, 2%  cihû û xristiyanên ermenî jî hene. 21% ji gelî xwe li oleke din an jî li ti olê na binî ne.

Werziş û spor 
Li Ûrûguayê spora herî navdar futbol e. Ew du caran di 1930an de li welatî xwe û di 1950an li Brezîlê di Kasa Cîhanê de bû şampiyon, ango yekem. Kasa Cîhanê ya FIFA herî pêş de di 1930an de li Ûrûguayê hat organîzekirin û paş di finalê de Ûrûguayê Arjentîn daxist şunda bû şampiyon. Ûrûguay bi tunî 14 caran bi Arjentînê va welata di Copa América de herî pir şampiyon bûye.

Basketbol û rugbî jî hin werzişên din ên li Ûrûguayê navdar in. Di 2005an de Esteban Batista bû basketbolvanê herî pêş de ko yê ketî NBA.

Çavkanî

Girêdanê derve 

 INE - enstîtûya netewiya statistîkan
 Poder Legislativo - Rûpela fermiya Parlamena Ûrûguayê 
 Presidencia de la República Oriental del Uruguay  - Rûpela fermiya serokkomarîye
 Portal del Estado Uruguayo
Paraguay

Paraguay  yan Komara Paraguayê (bi spanî: República del Paraguay, bi guaranî Tetã Paraguái), welatekî li Amerîkaya Başûr e. Sînorên xwe li rojhelat bi Brezîlê, li başûr û rojava Arjentînê li başûr û rojava jî bi Bolîvyayê re hene. Paraguay di zimanê guaranî de tê mane "ava dera av e".

Erdnîgarî 
Río Paraguay, ango çemê Paraguay, welat ji bakur de ber va aliyê başûr de derbaz dike û du perçeyan pêk hatî ye. Sînorên başûr rojhilata bi Brezîlê re ji çemê Paran pêk hatî ye. Li ser wî çemî bendava dinêya herî mezina bi Brezîlê va par ve dibe Itaipu heye. Bendavaka dina mezina li ser wî çemî, Paraguay bi Arjentînê ve parve dike, Yacyretá heye. Ji bo wan bendavan Paraguay welatê li dinê derxistiniya kehre (ceyran) herî pir dike.

Li Paraguayê siruşta bintropîkî (subtropîkal) tê dîtîn

Gel 
Gelê Paraguayê bi piranî, bi %95an xwe, ji mestîzan sipanî û guaraniyan de pêk tê. Li wan bêtir bi kêmavî îtalî, alman, japonî, koreyî, çînî, ereb, brezîlî û arjentînî jî hene.

Ziman 
Li Paraguayê spanî û di 1992an vir de jî guaranî zimanên fermî ne. Li gel nêzî %84an xwe guaraní, %75an xwe jî spanî dikane biaxive.

Ol 
Gelê Paraguayê bi piranî (li dor %90) xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir bi kemavî protestan û menonît jî hene.

Werzîş (spor) 
Li Paraguayê spora herî navdar futbol e. Hin futbolvanên navdar ew in: José Luis Chilavert, Roque Santa Cruz û Nelson Valdez.

Girêdanên derve 

 Dîroka Paraguayê
 Wêneyan kevin 
 Paraguay ji ezmen de
Beroj

Beroj an jî Beroş () gundekî herêma Kaxizmana Qersê ye.

Gundên Kaxizmanê
Komara Agiriyê

Komara Agiriyê yan Komara Araratê yek ji dewletên kurd ên dîrokî ye. Di pêvajoya Serhildana Agiriyê de ji aliyê tevgera kurd ve hatiye îlankirin.

Gelê Kurd piştî têkçûyîna osmanî wekî gelên din li azadiya xwe digere. Gorî peymana Sevrê mafê kurd û ermeniyan ên dewletbûnê ji aliyê osmaniyan ve hatibû pejirandin. Lê di praktîkê de tirkan nedixwastin kurd bibin xwedî dewlet û ji bo wê jî çi ji destê wan bihata dikirin. 

Bi şikestina tevgera di bin pêşengiya Şêx Seîd re, navenda doza azadiya Kurdistanê bû Agirî. Serokê Kurd Îhsan Nûrî Paşa tevger û şereke nûjen dida û roj bi roj Kurd berî bi serkeftinê dibûn. Tê zanîn rêxistina Xoybûnê serhildan birêvedibir. Xoybûn îlankirina Komara Agiriyê (li Ewropa Komara Araratê dihate binavkirin û pirranî wisa tê zanîn) bi fermî kir. Komar dê sazûmaniyeke demokratîk avabikira û Kurd û Ermenî di nava dostanî û têkildariyê de bijiyan.

Biroyê Heskî Têlî (Îbrahîm Heskî) bû serokê birêvebiriya avakirina hikûmetê û karên sîvîl. Herwekî Temir Axa wekî serokê artêşê û berpirsiyarê birêvebiriya avakirina karên leşkerî hate peywirdarkirin. 

Bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Îranê hêza kurdan hate şikestin û serhildan têkçû. Lê heya sala 1931ê ala Komara Agiriyê her dihate pêldan.

Xebatên Xoybûnê 

Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hukumetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin. 

Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta celaliyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agiriyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir. 

Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.

Ala
Al yekem carî di dema tevgera ji bo serxwebûna Kurdistanê ji Împeratoriya Osmanî de xuya bû û dişibe guhertoyek berê ku ji hêla rêxistina Xoybûn ve hatibû afirandin, di serhildana Araratê ya 1930 de çalak bû, û di dema 1927 de ji hêla Komara Araratê ya veqetandî ve hat daliqandin. –1931.

Bide ber 
 Keyaniya Kurdistanê
 Komara Kurdistanê
 Kurdistana Sor
Komara kurdî ya Laçînê

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî 

Serhildanên Agiriyê
Dewletên dîrokî