nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tîpa Zeytûnê

Tîpa Zeytûnê  (bi korêyî (이라크 평화재건 사단) 자이툰 부대), parek ji leşkerê Komara Korêyê ye ko wekî pişikdareka hêzên pirrnetew li Iraqê ye. Karê vê hêzê haşitîparêzî û alîkariya jinûveavakirina Iraqê li paş Şerê Azadî ya Îraqê ye. Ev hêz li meha rezber (îlon) a 2004'ê li dervayî Hewlêr a paytexta Herêma Kurdistana Iraqê hatiye damezirandin.

Leşker
Zimanê korêyî

Zimanê Korêyî (한국어/조선말) zimanê fermî yê Komara Korêyê û Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê ye. Bi giştî nêzî 80 milyon kesan li cîhanê bi vî zimanî diaxivin.

Zimanzanistvan di diyarkirina riha zimanê Korêyî da negehiştine ti lihevhatinan. Hindek bawerin ko ev ziman ji zimanên Altayî ye û hidikek jî dibêjin ko zimanekê xweser e. Ev ziman zimanekê pevgirêdayî (agglutinative) e.

Elfûbêya Korêyî ko bi navê Hangulê dihêt niyasîn di gotareka dî da hatîye behskirin.

Navkirin 
Zimanê Korêyî gelek nav hene. Li Korêya Bakur û istana Yanbiyana Çînê dibêjin Çosonmal (조선말) an bi awayekê gelek fermîtir: Çosono (조선어).
Li Korêya Başur piranî ya xelkî dibêjin zimanê Korêyî Hangungmal (한국말), an gelek fermîtir: Hangugu (한국어) an Gugo (국어). Di axivtina xelkî da hidek caran dibêjin zimanê xwe Ûrîmal (우리말) anko Zimanê Me.

Li alîyekê dî, xelkên Korêyî yên ko li Sîberyayê dijîn dibêjin xwe Koryo-saram anko Goryoîn û dibêjin zimanê xwe jî Goryoînmal.

Sinfandina Zimanê Korêyî û Zimanên Xizim 
Hindek zimanzanistvan zimanê Korêyî zimanekê tek û tenê dibînin ko çi zimanên dî wekî wî nîne.

Piştî belavbîna gotara Ramstedtî li sala 1926ê, gelek zimanzanistvan gehiştin wê baweriyê ko zimanê Korêyî zimanek ji malbata zimanên Altayî an nêzîkî zimanekê Pêş-Altayî ye. Zimanê Korêyî gelek saloxetên hevpişik digel zimanên Altayî hene. Korêyî li hindek zimanên Tirkî gelek nêzîk e.

Hindek lêkolan wekhevî dinavbera Korêyî û zimanê Japonî da dîtine. Hidek ji wan berdanaye (proposed) ko ev herdu ziman wekî zimanên malbata Altayî an zimanekê cida yê girêdayî hev bin.

Korêya Başûr
Korêya Bakur
Ziman
Kew

Kew (Perdicinae), binefamîleykî semanî an qerqewilan (Phasianidae)e. Kew xweciyê welatên parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ne.

Cins û cure 
 Cins Ptilopachus
 Kewê kêvir, Ptilopachus petrosus
 Kewê Nahan, Ptilopachus nahani
 Cins Lerwa
 Kewê berfê, Lerwa lerwa
Cins  Tetraophasis 
 Kewê Verreaux's Monal, Tetraophasis obscurus
 Kewê Szechenyi's Monal, Tetraophasis szechenyii
Cins  Alectoris
 Kewê erebî, Alectoris melanocephala
 Kewê Przevalski, Alectoris magna
 Kewê gozelê zinaran, Alectoris graeca
 Kewê sor, Alectoris chukar
 [[Kewê Fêlbî], Alectoris philbyi
 Kewê Berberî, Alectoris barbara
 Kewê lingsor, Alectoris rufa
Cins Ammoperdix
 Vitik an sûsik Ammoperdix griseogularis
 Kewê axê, Ammoperdix heyi
Cins  Perdix
 Kewê boz, Perdix perdix
 Kewê bozê Daurî, Perdix dauurica
 Kewê bozê Tîbetê, Perdix hodgsoniae
Cins  Rhizothera
 Kewê nikuldirêj, Rhizothera longirostris
Cins Margaroperdix
 Kewê Madekaskarê, Margaroperdix madagascarensis
Cins Melanoperdix
 Kewê daran ê reş, Melanoperdix nigra
Cins  Xenoperdix
 Kewê Rubeho Forest, Xenoperdix obscuratus
 Kewê Udzungwa Forest , Xenoperdix udzungwensis
Cins  Arborophila
 Kewê sînggewr, Arborophila orientalis

Cins Bambusicola
 Mountain Bamboo Partridge, Bambusicola fytchii
 Chinese Bamboo Partridge, Bambusicola thoracica

Çend cureyên çûkan bi navê kew tên gotin di zimanê kurdî de 
 Kewê sor, kewê gozel, kew, (Alectoris chukar, Perdrix rouge)
 Kewê çîr, çîr (perdix perdix)
 Kewê hêşin (Columba livia)
 Kewkûrk (Streptopelia Decaocto)
 Kewê sûs (Coturnix Coturnix)
 Kewên Malan, kevok (Columbidae)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Partridge videos  on the Internet Bird Collection

Kew
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Kurd4all.nl

kurd4all.nl malpereke kurdî ye. Li gorî xwediyan, "malpera yekitiya qûtabî û lawên kurd" e. Ew li welatê Holenda derket. Kurd4all.nl di sala 2002an ket nav tora înternetê. Sernivîserê Kurd4all.nl Dîndar Koçer e.Malpera Kurd4all.nl weşana xwe bi zimanên Kurdî û Holendî dike

Girêdanên derve 
Malpera kurd4all.nl 

Malperên kurdî
Kurdistan (cudakirin)

Erdnîgarî
 Kurdistan, welatê kurdan.
 Bakurê Kurdistanê
 Başûrê Kurdistanê
 Herêma Kurdistanê, hukûmeta kurdî li Başûrê Kurdistanê.
 Rojavaya Kurdistanê
 Rojhilata Kurdistanê

 Kurdistan (parêzgeh), yek ji parêzgehên Îranê
 Kurdistan ( Ab-î Kordestan an Jerahî) çemekî li Lûristan e.

Dîrok
 Kardox
 Keyaniya Kurdistanê
 Komara Kurdistanê
 Komara Agiriyê
 Eyaleta Kurdistanê parêzgeha dema dûgela osmanî.

Rojname
 Kurdistan (1898), rojnameyeke ku ji hêla Mîqtad Bedirxan hatiye derxistin
Winpooch

Winpooch bernameyeke anti-spyware e. Bi taybetî spyware li ber mirov kozikan dikole, kemînan datîne. Winpooch li hember van kemînên spyware hatiye afirandin. Di komputerê de cihekî gelekî hindik distîne. Bi vî awayê xwe di pêşiya raqîbên xwe de ye. Hem belaş e hem jî berhemeke Çavkaniya Vekirî ye.

Awayê xebata wê ji bernameyên din ên anti-spyware cuda ye. Lêgerîn û lêkolîna xwe di demeke kin de dike. Bernameyên din li danegeheke belî dinihêrin û lêgerîna xwe dikin, lê Winpooch li encama kodan dinihêre û veqetandina xwe dike. Ev jî wê li hember raqîbên wê lezgîntir dike. Ev bername wekî mentiq awayekî nû pêşkêş dike. Lê car caran hişyariyên balkêş dike. Dîmendera wê jî hem xweşik hem jî şêrîn e.

Winpooch 0.5.10 ji aliyê Komeleya Kargerê ve li kurdî hatiye wergerandin. 

 Nermalava Azad
Mehmet Şerif Unat

Mehmet Şerif Unat li Dêrika Çiyayê Mazî di sala 19??'an de ji dayîk bûye. Di 25'ê gulana 2006'an de li Dêrika Çiyayê Mazî ji aliyê kontrayan ve hate kuştin. Ew di sala 1999'an de çûbû nav gerîlayên PKK'ê. Bernavê wî yê di nav gerîlayan de Seyda bû.

Kuştiyên cengê (PKK)
Mirin 2006
Dînar (dirav)

Dînar cureyekî dirav e ku li hinek welatên Balkan û Rojhilata Navîn tê bikaranîn. 

Navê vî diravî ji diravekî Romaya Kevnar ku bi navê Denarius dihat pênasekirin hatiye kopî kirin.

Welatên ku lê dînarî bi kar tînin

Çavkanî 

Pere
Dînara

Dînara yan Dînar () gundekî girêdayî navçeya Kerborana girêdayî Mêrdînê ye, ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin. Gundê eşîra Omerkiyan e. Nêzîkê gundên Ezdîna, Xelîla û Îwan e.

Gundên Kerboranê
Gol, Mehsert

Golê () gundekî girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Mehsertê
Gundê Salihê Kejo

Gundê Salihê Kejo () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Hacya

Hacya () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kafsenor

Kafsenor () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kermêt

Kermêt () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kersivan

Kersivan () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kewarêx

Kewarêx () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kûd

Kûd () gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Kurka Metîna

Kurka Metîna () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Merc

Mercê () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Mermar

Mermar () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Merzeqa

Merzeqa , gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Merzka

Merzka (), gundekî girêdayî navçeya Mehserta Mêrdînê ye.

 
Gundên Mehsertê
Metîna, Mehsert

Metîna  () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Miştîn

Miştîn () gundekî Omeriyan e ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Mûd

Mûd () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Mehsertê
Rek

Rek () gundekî Omeriyane ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Risîn

Risîn () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Rişwan

Rişwan  () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Sada

Sada () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Şêxkir

Şêxkir () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Taq

Taq () gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Ter

Ter () gundekî Omeriyan e ku bi ser navçeya Mehserta Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mehsertê
Xerzikê Erebo

Xerzikê Erebo () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbê Belik

Xirbê Belik ()  gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbê Kêvir

Xirbê Kêvir () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbê Mamitê

Xirbê Mamitê () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbê Şêx Mehmûd

Xirbê Şêx Mehmûd () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbê Hacî

Xirbê Hacî (), gundekî girêdayî navçeya Mehserta  Mêrdînê ye.

 
Gundên Mehsertê
Xirbê Mirîşk

Xirbê Mirîşk (), gundekî Omeriya ye ku  girêdayî navçeya Mehserta Mêrdînê ye.

 
Gundên Mehsertê
Xirbeqelaç

Xirbeqelaç  () gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Xirbetewo

Xirbetewo   (), gundekî girêdayî navçeya Mehserta Mêrdînê ye.

 
Gundên Mehsertê
Xiznê

Xiznê (, gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Yestê

Yestê () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Mehsertê
Zêhn

Zêhn (tirkî:Çalışan) gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Mehsertê
Pere

Pere, dirav û panot, amureyê danûstendina bazirganiyê ye û ji kaxiz, kanza an jî bi riya elektronîk (bo mînak, bitcoin) tê çêkirin. Li ser peran hejmar hene û qîmeta xwe li gorî vê hejmarê bilind an kêm dibe.

Dîrok 
Tê pejirandin ku pere cara pêşîn di 700'î b.z. de ji aliyê lîdyayiyan ve hatiye bikaranîn. Berê sumer qîmeta tiştan bi ceh û zîv nirxandibû.

Çavkanî 

Aborî
Ancikê

Ancikê an jî Ancik (),  gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Bakwan

Bakwan, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Bamûnsê

Bamûnsê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Bêndermemo

Bêndermemo ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Bosîrê

Bosîrê, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Çala Dirêj

Çala Dirêj ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Çalikê Kundo

Çalkê Kundo ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Cebar

Cebar ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Dalîn

Dalîn ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Daskan

Daskan, gundekî navçeya Hezexê Şirnexê ye.

Nave "DASKAN” ji peyva "das" ê tê. Em dema peyvê rast bikin dikarin wisa bixwînin: "DAS-IK-AN".

-"DAS" ; Weke ku tê zanîn "das" e. Bi zimanê Tirkî jî wek "orak" tê zanîn.

-"DASIK"; Deverên ku bi dasê dikarin werin birîn, an jî bi navê din "Qelaç" an jî "Hêrik" tê gotin. Ev dever ji deverên zad lê nayê çandin, erdê wê hişk e û axa wê gelekî kêm e. Di nava gelên Bakur de hêla ber bi çiyayê Bagokê ve pirr tê bikaranîn.

Li derdora Daskanê gundên wek  Sarê (Sarıköy), Xan (Güzelova), Kîwex (Mağaraköy), Kekwan (Çınarlı), Soran (Yayalar) û Basîbirn (Haberli) hene.

Li Daskanê eşîra Saliha bicîh bû ye. Piraniya gundiyan Misilman in lê di  nav wan de yên Fileh jî hene.

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Dawrîk

Dawrîk ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Dêrizbîn

Dêrizbîn ( ), bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Dêrmûsk

Dêrmûsk ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Dêrqub

Dêrqub ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Dêwank

Dêwank ( ),  gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Epşê

Epşê an jî Ebşê (), bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Ereban

Ereban, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Gelête

Gelête ( ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Gundikê Evdirehmên

Gundikê Evdirehmên, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Gundikê Portî

Gundikê Portî ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Hepisnas

Hepisnas ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Hesekor

Hesekor ( ),  gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Hesekor, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hesekor Dorikane.

malpera Eşîra Dorikan: http://doreka.jimdo.com/

Gundên Midyadê
Heskalê

Heskalê, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Hevêrîn

Hevêrîn ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Hildeh

Hildeh ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Enhil

Enhil an jî Hilhil  (navê wê ya fermi Yemişli ye ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Mijarên têkildar 
 Dêra Mor Kuryakos

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.hanneclan.de/anhel 

Gundên Midyadê

Tor
Kefirelab

Kefirelab (), bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Kefirzût

Kefirzût, Keferzût  ( ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kefirhewar

Kefirxewar (), bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Miqrê

Miqrê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Nibil

Nibil (ya jî Nêblîyê, bi tirkî Toptepe), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Qudbê

Qudbê (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xerabeka

Xerabeka, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xirbê Alê

Xirbê Alê, Xirbexala (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Sinc (felsefe)

Sinc an exlaq zagonên nenivîskî yên subjektîv û guherbar ên mirovan in. 
Civak jiyana xwe li gorî zagonên sinc bi rêxistin dike û digihîne pergalekî. Pêwendiyeke yekser di navbera çand, ol û sincê de heye.
Avakerê sincê mirov in. Civak li gorî berdewamî û parastina jiyana xwe zagonên sincê diyardike. 
Sinc gorî jiyana mirovahiyê kêm an zêde dibe, diguhere. Wekî zagonên dadmendiyê tên guhertin. Hin caran çawa kû di dadmendiyê de, hin kiryar tên qedexekirin û paşê qedexe tê rakirin, di sincê de jî wisa ye. Bo mînak ji vir 30 sal berê herçendî bo azadiya gel û welêt ba jî di nava Kurdan de derketina jinan a çiyê baş nedihate dîtin. Lê îro wekî şeref û serbilindî tê nirxandin.
Mijara zanîstiya etîkê ne. Herwekî ol, felsefe, çand, dadmendî, polîtîka hwd hemî zanîstî û dîsîplîn kêm zêde li ser sincê radiwestin.

Felsefe
Epîstemolojî

Epîstemolojî yek ji şax an dîsîplînên felsefeyê ye. Bi bingeha zanînê ve bilî dibe. Li ser wate û bingeha zanînê dikole. 

Gelek teorî û angaştên epîstemolojiyê hene. Bo mînak îdealîzm bingeha zanînê ji materyalîzmê cuda dinirxîne. Îdealîzm zanînê dixe pêşiya destpêka gerdûnê. Materyalîzm jî zanînê wekî berhem an hilberîna herî hêja û kopmleks a gerdûnê dibîne.

Zimannas jî ji epîstemolojiyê sûdwerdigirin.

Girêdanên Derve
Felsefeya Zanayîyê- Epîstemolojî

Felsefe
Epîstemolojî
Farabî

Farabî,  an jî Ebû Nesr Muhemmed ibn el-Ferex el-Farabî (farisî û erebî: Abū Nasr Muhammad ibn al-Farakh al-Fārābi) fîlozof û stêrnasê fars e.

Di sala 872'an li Farabê (Otrar) ya Tirkmenistanê ji dayîk bûye û di sala 950'an de li Şamê jiyana xwe ji dest daye. Navê wî yê rastî Muhemmedê kûrê Tahran kûrê Uzlug e û li rojava jî ew bi navê Alpharabius, Alfarabi û Abunaser tê naskirin. Ji bona ku ew li bajarê Farabê yê Qazaxistanê hatiyê dinê jê re dibêjin Farabî. Wî perwerdeya xwe ya serata li Farabê dest pê kir û bi şûnde jî li Rey û li Bexdayê xwend.

Dema ku wî li Haranê lêkolîn li ser felsefê dikir wî Yûhana bin Haylan naskir û rêgezên dibistana nepen fêr bû. Li Helebê ew bû mêvanê hukûmdarê Hamedanan Seyfûdewlet. Digel pir zimanên ku baş bi wan dizanibû; ji suryanî, erebî, farisî û tirkî û baş bi kurdî jî dizanibû.

Berhem û ramanên Farabî 

Farabî di dema piştî mirina Pêxember Muhemmed û rewşa polîtîk a ku piştî wî re di navbera xelîfeyande derketiye jiyaye û ev rewş çavdêrî kirye. Ew bi giranî li ser têkiliyên olî û polîtîk sekiniye û ji bona ku şîroveyekî li vê rewşê bîne, ew li ser nivîsên Platon û Arîstotelês xebitiye. Gerek mirov vê rewşê bîne ber çavên xwe û nivîsên Farabî li gor vê yekê şîrove bike.

Farabî wek mijîyekî ensîklopedîk, bi taybetê bala xwe daye birêvebiriya polîtîk. Ji ber vê yekê gelek nivîsên wî şîrove û sentezên şexsî li ser felsefa Platon û Arîstotelês in.
 
Wî pirtukek bi navê "Lihevhatina fîlozofan Arîstotelês û Platon" nivîsand. Ev pirtuk bahsa "ramanên şêniyên siteya dilpak" dike. Wekî din wî kurtebirek li ser zagonên Platon jî nivîstiye.

 At-Ta’lim As Sanî wa İhsâu all-Ulûm
 El-Madinat al-Fazila
 As-Siyasah-al Madaniyyah 
 Risalah fi Ma'ani all Akl 
 Ihsa Al-Ulm Musiki Al-Kabir
 Ketāb al-Musiqā al-Kābir''
 Ketâb Fi al-Musiqā
 Al Moodhal Fi al-Musiqā
 Ketâb Ustukesat
 Alm Al-Musiqā
 Ehsa al-Alm
 Ketab Fi al-lhsâ al-Ikâ
 Ketab al-Musiqā
 Ketâb Ad-Advar
 Ketab al-Farab

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Farabî – 870-950 - Ji Malpera Felsefevan 

Jidayikbûn 827
Mirin 950
Kesên sedsala 9an
Fîlozof
Fîlozofên faris
Fîlozofên misilman
Jidayikbûn 870î
Hexê

Hexê, Hax  ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 30 kîlometreyan dûrî navçeyê ye. Dêra Gund ku ji bo bîranîna diya Hz. Îsa hatiye damezrandin yek ji kevintirîn dêrên Mesihinan û Suryanî Qedîm e. Li mihrîcaneke bîranîna damezrandina Dêra Haxê heye kuk jê re Şêhra Haxê tê gotin. Hejmara şêniyên vî gundî jî kêm bûye û niha li gor daneyên fermî 112 kes li gund dijîn. Ji 18 malbatên li gund dijîn 1 Misilman, ên din Mesihin Suryani in.

Gundên Midyadê
Tor
Kevirzê

Kevirzê an Kefirzê (; bi Suryanî: ܟܦܪܙܐ Kfarze), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Di vî gundî de nêzî 50 xaneyan hene û gund li rojhilatê Midyadê 30 kîlometreyan jê dûr e. Hejmara şêniyan 279 e.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Tor
Kefsenk

Kefsenk ( ),  gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kefsûradelmemika

Kefsûradelmemika an jî Kefsûra Dêr Memkan, gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kelehka Şêx Ehmed

Kelehka Şêx Ehmed ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kemê

Kemê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kendalîn

Kendalîn, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kindêrîb

Kindêrîb (), bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Kozê

Kozê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kulavînk

Kulavînk ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Merank

Merank, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Qoçankê

Qoçankê ( ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Midyadê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundê ku îro şêniyê wê jê koçkirine, gundekî ku ola Êzîdîtiyê diparêzê ye.

Gundên Midyadê

Gundên Êzîdiyan
Sarê

Sarê (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Serê Ava Sipî

Serê Ava Sipî an jî Serê Avê (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Ev der wek ku miroven li hereme jı xwera ten betlane te binavkirin. Dibeku ev ji weki çihe turizma Kurda ye. Bi rasti ji cîheki gelek xwêş e u mirov dixweze ve dere behna xwe berde.

Gundên Midyadê
Sîvok

Sîvok (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Şorizbeh

Şorizbeh (), bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Stewrank

Stewrank (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Tinat

Tinat (), gundekî Omeriyan e ku girêdayî navça Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xanika Şendo

Xanika Şendo, (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. 

Li gund jiyan pir giran e. Xelkê gund ji bona ku kar tuneye koçberî Midyad, metropolên Tirkan (Stênbol, Enqere hwd) û  Ewropa, ( Almanya, Fransa, Belçîka û swêd) bûne û li wir jiyana xwe didomînin.

îro li Xanika qasi 40 mal dijîn. Xanika wekî navê xwe tê xwendin, ji aliyê Şendo we hatîye avakirin. Şendo bi aslê xwe Kemî ye.

hê kurtir, wê pistre bê nevîsandin.. 

Gundên Midyadê
Xerabê Gura

Xerabê Gura, Xirabêgura (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xerabê Horiya

Xerabê Horiya, Xirabêhorî (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xerabê Nasê

Xerabê Nasê (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xerabê Reş

Xerabê Reş, Xirabreş (), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Xirbê Xêlid

Xirbihê alêtê (), gundekî girêdayê navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Zaxurana Mezin

Zaxurana Mezin, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Zînol

Zînol (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Zivinga Dirêj

Zivinga Dirêj (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Zivinga Dirêj, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Zivinga Dirêj Dorikane.

malpera Zivinga Dirêj: http://doreka.jimdo.com/zivigadirej/

Gundên Midyadê
Keleh, Xesxer

Keleh, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kela Bûnûsra

Keleha Bûnûsra yan Keleh (1928: قلعه / Calée (Keleh); bi tirkî: Kalecık), gundekî navçeya Nisêbîna bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî li serê girekî bilind hatiye avakirin. Nêzî Çemê Ava Spî ye.

Çavkanî

Gundên Nisêbînê
Kinik, Colemêrg

Kinik, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Colemêrgê
Kinik, Nisêbîn

Kinik () gundekî navçeya Nisêbîn a bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Nisêbînê
Kurik, Kanîreş

Kurik (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kanîreşê
Kurik, Şemrex

Kurik (), gundekî navçe Şemrex a bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Şemrexê
Qesrik, Dêrika Çiyayê Mazî

Qesrik  () gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Qesrîk girêdayî bajarê  Mêrdîn a navçeya çiyayê  Mazîyê  ye.Qesrîk;62 km dûrî  bajarê Mêrdînê  yeû12 km dûrî navçeya  çiyayê Mazî  ye.Rûpîvana  Qesrîk23 km kare ye. Gelê  gundê   Qesrîk ji gundên  Ikisu,  Tanriyolu  Qesrîk  Lalan  hatine  û  eslên  wan  Kurdê  ê  mensûbê gelê  Mendikê  ne. Li  gundê  Qesrîk    başûra wê  gundê  Űrűnlű    , rojhilata  wê  gundê Yağmur û  Uludağ,  rojavaya   wê   gundê Meşelî   û  Çayőnű ,bakura wê jî  gundê Ikisu  hene. Ji ber  ku erdê gund   kevir in û ji ber merca avhewa wê xaniyên gund ji  kevir  çêbûne,
           
Debara gundiyan serekîn çandinî û ajaldarî  ye. Ji ber avhewa û  erda wê  piranî çandiniya hişk(genim, ceh, nok  û  nîsk) tê bikaranîn.Li qismek erdê gund de rezvanî jî  tê bikaranîn.Û  li gund çalakiya ajaldariyê piranî pez in, Ji  bo pêdiviya xwedîbûna wan li şûna alifê hazir ji çêrgehê tê pêşwazî  kirin.

Li  gund xwarina herî  navdar goştê sêlê ye.Dimsa tirî û  bastêq  jî  navdar e.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Qesrik, Cizîr

Qesrik gundekî girêdayî bajarê Cizîra Botan e.

Gundên Cizîrê
Domînîka

Domînîka, (Commonwealth of Dominica), weletekî ji gravekê pêk tê û li Deryaya Karîb e. Domînîk berê koloniya Brîtanyayê bû.

Galerî

Girêdanên derve

Çavkanî
Qirgizistan

Qirgizistan welatekî çiyayî yê Asya Navîn e. Gelê vî welatî bi piranî koçer in û ew welatekî kevin yê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e. Bi parçebûna Sovyetan re ev welat di sala 1991an de giha rizgariya xwe.

Herêmên Qirgizistanê 
Qirgizistan ji 7 herêman (oblastary) û bajarekî pêk tê. Navenda birêvebiriya wan bi yek awayî tê binavkirin (yên bi navên cuda ne di nava parantezê de hatine nivisandin):

Oblastên Qirgizistanê

Girêdanên derve
Korêya Bakur

Korêya Bakur, yan jî bi navê xwa yê fermî Komara Demokratîk a Gel a Korêyê, (Chosun Minjujui Inmin Gonghwaguk), welatekî Asyayê ye. Korêya Bakur parçeya bakur yê nîvgirava Korêyê digre. Sînorên wî bi Çînê ra (1.416 km), bi Rûsyayê ra (19 km), û bi Korêya Başûr ra (238 km) heye. Di navbera Korê û Japonyayê da Deryaya Japonyayê heye.

Çavkanî

Girêdanên derve
Arboy

Arboy  ( bi  tirkî: Taşköy ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê

Tor
Badib

Badib an Badibê (bi  tirkî: Dibek), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Bamid

Bamid  ( bi  tirkî: Açıkköy ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Bastûnk

Bastûnk gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye. 

Gundên Nisêbînê
Berkurk

Berkurk ( ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Bezek

Bezek ( ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Binerdka

Binerdka ( ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Bîrguriya

Bîrguriya (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Dîrok 
Gund ji aliyê Suryanî û Kurdên Êzîdî hatiye avakirin. Pîştî ku di salan 80an û 90an de koçên Ewropa destpê dikin, ji gund jî gelek kes koç dikin. Îro maleke Suryaniyan û du malên Kurdên Êzîdî mayîne û gelheya gund bi piranî ji Kurdên Misilman pêk te.

Ol û Bawerî 
Li gund bi piranî Îslam û piştre jî pir kêm Xiristiyanî û Êzdîtî heye. Îro dêreke filehan heye lê ji ber ku ji bilî maleke fileh li gund nemaye, ne çalak e.
Baweriyek li gund heye ku dema kesek gurî dibe, axa sor û bi ava ku ji bîra dêrê kijandiye xwe pê dişonin û ev gurîbûn ji wan diçe. Û wek ku dibêjin jî navê gund jî ji vir tê.

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Bizgûr

Bizgûr, gundê Bizgûrê (), gundekî herêma Omeryayê ye. Ew bi ser navçeya Nisêbînê ve ye ku dikeve parêzgeha Mêrdînê.

Gelhenasî

Navdarên gund 
Helbestvanê kurd Seydayê Keleş di sala 1930î de li gundê Bizgûrê hatiye dinyayê.

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Cibilgraw

Cibilgraw  (bi  tirkî: Kuyular), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 
Gundên Nisêbînê
Cibiltîn

Cibiltîn  ( bi  tirkî: Yolindi ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Çiftlika Eliyê Necîm

Çiftlika Eliyê Necîm gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Çiftlika Mehmûtkê

Çiftlika Mehmûtkê gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Cinata Hiso

Cinata Hiso  (bi  tirkî: Küçükkardeş) gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Nisêbîna Mêrdînê ye. Cinata Hiso ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nisêbînê
Cinata Miho

Cinata Miho  ( bi  tirkî: Büyükkardeş ), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

 
Gundên Nisêbînê
Çûva

Çûva  ( bi  tirkî: Eskiyol ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Dala

Dala   ( bi  tirkî: Akçatarla ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Dêrcem

Dêrcem  ( bi  tirkî: Heybeli ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Dêrzendîq

Dêrzendîq ( bi  tirkî: Akağıl ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Bawirnê

Bawirnê  ( bi  tirkî: Bahçebaşı ), gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

 
Gundên Nisêbînê
Dik, Nisêbîn

Dik (), gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Dirawîk

Dirawîk  , gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

 
Gundên Nisêbînê
Efer

Du gundên bi vî navî hene

 Efer ( ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
 Efer, gundekî Qoser. 

Gundên Nisêbînê
Êlim

Êlim  ( bi  tirkî: Yakınca ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye. Li herêmê pîroz tê pejirandin.

Gundên Nisêbînê
Eznawir

Eznawir  ( bi  tirkî: Sınırtepe ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Girê Mîra

Girê Mîra, anku Girê Mîran  (1928: كريمران / Giremiran, Grimiran; 1946: Girimira; ), bajarokekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Girevş

Girevş ( ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Girhesin

Girhesin () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Gundikê Sêdiq

Gundikê Sêdiq  ( bi  tirkî: Tekir ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Gundikê Şikro

Gundikê Şikro  () gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Gundên Nisêbînê
Gurîn

Gurîn  ( bi  tirkî: Gürün ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Hebîs

Hebîs  () gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Efşê

Afşê yan Efşê (bi  tirkî: Kaleli), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Tor
Hetabînê

Hetabînê  (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Hibab

Hibab  (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Hop

Hop  () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Kemîna

Kemîna (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Mender

Menderê (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Merbab

Merbab (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Mezrê, Nisêbîn

Mezrê (bi tirkî: Çilesiz), gundekî êzîdî ê girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gund bi van navan jî tê binavkirin: Mezrê Hesenkê Hemzo, Mezrê Mihoka, Mezrê Êzîdiyan. 

Li vî gundî yek mala misilman heye. Mezrê li ser girekî gelekî dîrokî ava bûye, lê belê haya ti dîrokvanî ji vê nîne. Li nav herdê gund li ser rûyê erdê perê dema Romayê (silke) tên dîtin. Gelek însanên wê koçberî Almanyayê bûne.

Çavkanî 

 
Gundên Nisêbînê 
Gundên Êzîdiyan
Tor
Mezrika Geliyê Pîran

Mezrika Geliyê Pîran (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Ev gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin

Çavkanî

 
Gundên Nisêbînê
Mişawil

Mişawil () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Nêrgizok

Nêrgizok (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Pîrelîka

Pîrelîka (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Qesirbelek

Qesirbelek () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Qesra

Qesra (navên wî yên berê Sargathon, Qesra Sercîxan, Qesra Sercêxan; bi  tirkî: Durakbaşi), gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

 
Gundên Nisêbînê
Qesrik, Nisêbîn

Qesrik  () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Qolika

Qolika  () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Qudb

Qudb  (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Qûzo

Qûzo  () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Rayit

Rayit gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Şaban, Nisêbîn

Şaban () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Şanîşê

Şanîşê () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Sêderiyê

Sêderiyê ()  gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê

Tor
Sêgulîk

Sêgulîk gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Sirinçk

Sirînç (Sirîncik)  ( bi  tirkî: Düzce ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Sirwan

Sirwan () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Şiwêşk

Şiwêşk () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Tevahiya zimanê Dayîkê ê şêniyen gund Kurdî ye le piranîya gundîyan bi zimanê Tirkî jî zanin.

Rêveberî ya gund (Gundik/Mezra) tûne ye  girêdayî rêveberiya/mixtarê gundê Tilyaqûb’ê ye.

Di gunde yek dibistana kû bi zimanê Tirkî perwerdê didê heye û wek din yek Mizgeft jî di gunde heye û şêniyên gund gişt misilmanin.
(Her çiqas qewmê şêniyen Gund bi tevahî Kurd bin jî wek piraniya herêmên Kurdan li vir jî ji bo Çand û zimanê Kurdî ti hewldanên komî tune ne şêniyên vî gundî jî ji aliye rêveberiya hukumetê ve rastî asîmîlasyona sîstematîk tên)

Debara şêniyên gund bi cotyarî, xwedî kirina pez û dewaren dibe.

Gundên Nisêbînê
Stilîl

Stilîlê  (bi  tirkî: Akarsu), bajarokekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Talat

Talatê () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Xirbê Çalî, maleke pir kevn e di gundê Talatê de, ew bi xwe Mala Seyid Osmanê Seyid Husên e .

Çavkanî

Gundên Nisêbînê
Têzxerab

Têzxerab () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

Gundên Nisêbînê
Tilhesen

Tilhesen () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Tilminar

Tilminar () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Tilyaqûb

Tilyaqûb () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xanika Êzîdiyan

Xanika Êzîdiyan gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye.

Gundên Nisêbînê

Gundên Êzîdiyan
Xanika Mehmûdê Zêro

Xanika Mehmûdê Zêro, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xerabşemdîna

Xerabşemdîna () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xerêb

Xerêb () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xirbê Celêl

Xirbê Celêl () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xirbê Elî, Nisêbîn

Xirbê Elî () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Tor
Xirbê Hinarê

Xirbê Hinarê () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xirbê Zil

Xirbê Zil () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xirbeka

Xirbeka () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Xirbekê Hecî Şêxmûs

Xirbekê Hecî Şêxmûs gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Nisêbînê
Qenter

Qenter (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Kela Şêx Etman

Keleha Şêx Etman, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Herbê

Herbê () gundekî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Gurik

Gurik  (bi  tirkî: Kuşkaya) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê
Gundikê Xêlit

Gundikê Xêlit, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

 
Gundên Nisêbînê
Gundikê Hina

Gundikê Hina  ( bi  tirkî: Gedihan ), gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.

 
Gundên Nisêbînê
Alûca

Alûca  () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Rişmilê  ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundeki kevnareyî ji nav gundên Omeriyan. Bi ser navçeya Mêrdîn ê Rişmil girêdayî. Di dema dewleta Persan di qereqoleke girêdayî daré bû. Dinav çiyayên Omerîya de yî. Gundên cîran Xirbe, Kurima, Qurdisê û rekê yî. Gund di devê newalekê de yî û berrîya wé; hemi rez û darê çilo ye, wekî din jî, darén beîv, hejir û guzan hene. 

Li gorî mezinên gund qal dikin, Péşî Talatî li gund dijî yan û wexta zivistanî koçer dihatin der û dora gund bi cîh dibûn paşé vedigeriyan welaté xwe, salek ji van salé koçeran di, ji héla Êlihé, di nav çiyayé Rema û ji nav éşîra Remakya gengaşîyek derdikevi, di vé buyeré de yekî bi navé Xélîd û Zaroké xwe Eşîra xwe berdidi û beré xwe didi Mêrdîn di vé rêwîtiyê di Alûca dibîni û li wir, bi cîh û war dibi, 3-4 meha dimîni pévi kirîbanti yé bi ê Talatîri datîni,bi hevdure li gund jiyana xwe didomînin her du malbat, roj û meh bere pé hevdu didin,êvareké diz dikevi nav pezé Xêlid,ew ji vé ya bi kirîbané xwe parve diki, kirîbané wî ji dibé tedît bikuj, Xélid ji wa diki û dizé xwe di şeveké di wexta té dizya cardin dikuji, seré sibé agahî didi kirîbané xwe lé mézedikin,dinerin gi lawé kirîbané wî derdikevi, lé kirîbané wî dibé te başkir her çikes dilé wî şewitî bi jî,paşé navbera wan xera dibi û kirîbané Xélid an ji Talatî ji gund bar dikin diçin gundé xwe Talaté, Û gund, ji Xélid û zaré wîri dimîni. Li gorî rîvayetké 4-5 lawé Xélid hebun(brahîm, mele hesen, hecî reşîd, eyo...) û li gorî rîvayetek din ji yekî bi navé Sofî mervé Xélîd ji Péreye, duri ew koçerén tén dora gund, ji nav wan koçeran jî, malbatek ji gundé Tarîn (ji der û dora Dêrika Çiyayê Mazî) li Alûca bi cîh dibi, Paşé ji gundé Badîna(gürmeşe) bi ser Qoser(kızıltepe) giré dayî malbatek ji bicîh dibi û ji gundé Kurimade malbatek bi navé mala Ehmo ji tén gund. Gundé Alûca mezin dibi pévi, ji Zuryeta Xélid malbatek diçe gundé Herebşidat bi ser Qoseri giré dayi bi cîh dibin.

Di nav xwariné Alûcya di, Tirşika wan, di herama Mêrdîn de bi nav û denge...

47 kîlometra dûrî Mêrdîni û 37 kîlometra dûrî Rişmili.

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Rişmilê
Bihîka

Bihîka () gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Rişmilê
Bikêr

Bikêr (), Gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya bajarê Mêrdînê ye.  17 km dûrî bajarê Mêrdîn û 13 km dûrî navçeya Rişmilê ye.

Gundê Bikêrê heya salên 1900î di destê suryaniya de bû û girêdayî Dêra Zahferanê bû. Dêra erd û zeviyên gund bi hawayê cenanî dida mirovên ku bi wan ewle dibû. Ji van cenanan yek jê jî Şêxmûsê Hesenê Mistê yê Bilalî bû. Hîn jî şûn û warê wan li gund heye. Dêr û aşê bi avê hêj ji dema suryaniya mayî. Dêr anka Hemedê Mencê lê dirunê. Di sala 1900dî de ji gundê Alûca, Zuryeta Xalidê Alûcî (Remakî) mala Zêdo, Yasîn û mala Mahmûdê Osman tên gundê Bikêrê bi cîh û war dibin. Piştî komera tirkî ava dibe pêve, fermena fila radibe û gund ji nevîyên Xalidê Alûcî re dimîne. Heya salên 1970yê lê dimînin piştî wê ji wir belawela dibin. Paşê ji gundên derdorê weke Kurima, Qelendera, Zinnarê, Zeytûna û Bilalya malbat tên ji xwe re mal û milk dikirin. Anha jî kurimî (mala Hello, mala Muro û Mala Helika) Bilalî (Mala Heseno û Zarokên wî.) Zinarî (Mala Hecî Qadiro) Qelenderî, Mala Zêdo û hwd. bi cih û warin.

Çemê gorzelê di nava gund re diçe. Gundê Bikêrê bi vê ava gorzelê debara xwe dikin.

Gundê cîran Kurima, Zeytûna, Qesirciranê, Bilalya, Girherîn, Bilêbînê, Tixûbê, Alûca û Qelendera ye. Riya gelek gundan di ser bikêrê re derbas dibe. Gundê Bikêrê pişta xwe daye çiyê û berê xwe daye beriyê.

17 kîlometra durî Mêrdîn û 13 kîlometra durî Rişmil e. Li Bakurê girherîn dikeve.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rişmilê
Binêbil

Binêbil (), gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Rişmilê
Dandanê

Dandanê  () gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Rişmilê
Kuruma

Kuruma  () gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Rişmilê
Qubala

Qubala  (), bajarokekî girêdayî navçeya Mêrdînê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêrdînê (navend)
Şûrê

Şûrê  () gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Rişmilê
Tixûb

Tixûb  (), gundekî gelek kevnare ye berî miladê bi 1500 salî hatiye avakirin. Girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye. Tixûb dikeve 25 km başûrê rojhilatê Mêrdînê. Li gund dehl û rez cihekî girîng digirin. Gundiyên wê Kurd in. Neviyên Şêxdawid abbasi û gelek malbatên din lê rûdinên. Ziyaretgeha Şêxdawid abbasili dihewîne.

Nav 
Wateya "Tixûb" sînor e. Ji ber ku herêma Omeriyan li wir diqede navê gund bûye Tixûbê.

Navdarên Tixûbê 
Hekîm Sefkan
Şêx Dawid
Kanî Yilmaz

Gelhenasî

Çavkanî 

 
Gundên Rişmilê
Deryaya Zer

Deryaya Zer (,  yan 서해) para bakur a Deryaya Çîna Rojhilat ye. Ew dikeve navbera Çînê û Nîvgizîrteya Korêyê. Ji ber berd û kevirên binê wê ko Çemê Zer bi xwe re dibe derya zer tê navlêkirin. Rûbarê Zer ji parêzgeha Shandonga Çînê tê û dikeve nav vê deryayê.

Deryaya Zer li pehintirîn cih 640 kîlometreyan e. Ev derya ne ewqas kûr e û kûrahiya wê ya herî zêde 90 metreyan e. Benderên giringên ser vê deryayê li Yantai û Tienjin (Çîn) in û li Nampo (Korêya Bakur) û li Inchon (Korêya Başûr) ne.

Girêdanên derve 

Kore
Derya
Welatînî

Welatînî (bi Inglîzî citizenship) ramneka nûdem e û ji ramana kevna Re'yetîniyê cida ye. Welatînî pêvenû ya navber a kitekesan û wî welatî ye ko lê dijît. Kitekes li beranberî welatî û kitekesên dî berpirsyarî hene û ji alî yê welatî ve dihêt paraztin. Bi awayekê giştî, welatiyan hindek maf, erk û berpirsyrî hene ko xelkên newelatî nîne. Mafên mîna pişikdarîkirina di pêvajoya sîyasî da ji mafên diyarkirî yên welatiyan di civakên nûdem û demokratîk da ne. Hindek erkên welatiyan jî emekdarî û wefa ya ji bo welatî, bacdan (taks) û xizmeta leşkirî ne.

neteweyînî zaraveka berfirehtir ji welatînîyê ye. Neteweyînî nîşana eleqedarî ya kitekesî bi ax û niştîmanekê ve ye, lê reng e maf û erkên welatîniyê têda parastî nebin. Bi ser vê çendê ra, neteweyînî ji bo her tiştê girêdayî bi neteweyekê ve dihêt bikaranîn. Ji bo mînak di Qanûna Navnetewî da şerîke, rêkxistî, gemî tîpên gokanê (fûtbol)ê jî dikarin bibin xwedî yên navdêra neteweyînîyê.

Yek ji cidatiyên bingehîn di navbera welatînî bi ramana nûdema wê û ramana kevin ew e ko di dîroka rojhilata navîn û cîhanê da xelk wekî re'yet dihatin dîtin. Xelk li beranberî desthilata siyasî da, ko axleb Şa, paşa, sultan an xelîfe bûn, xwedî mafên diyarkirî nebûn. Desthilata siyasî wekî siha Xudê li ser rûyê erdî dihatin dîtin û her mafê ko bi xelkî dihat dan wekî danekê dihat hesibandin. Desthilatê maf hebû her dema bixwestiba wî mafê dayî werbigirt ew maf ji xelkî distand.

Siyaset
Hikûmet
Koça mirovan
Amar

Amar (bi înglîzî: statistics) yek ji zanistên matematîkî (bi kurdî zanistên bîrkarî) ye ku serederiyê digel komkirin, şirovekirin, berêkvedan, berçavkirina dayian (bi îngîlîzî: data) dikit. Amar di qadeka mezin a biavên zanîngehî (ango, bi îngilîzî: academic diciplines) da, wekî zanistên fîzîk û civakî û mirovantî da dihêt bikaranîn. Amar ji bo biryardan û plandananê di rêvebirin û aboriyê da dihêt bikaranîn.

Şêwazên amarî dikarin ji bo wesfandin an kurtkirina daneyên komkirî bihên bikaranîn; dibêjin vê Amara Wesfinde.

Zanist
Matematîk
Agahî
Metodên lêkolînê
Will Durant

William James Durant ( jdb.5ê çirya paşîn 1885 ; m.7ê çirya paşîn 1981) fîlozof, dîroknas û nivîskarê amerîkan ku digel jina xwe Ariel Durant bi nivîsîna pirtûka navdara The Story of Civilization berniyas e. Wî ji bo giştîkirina ramanên felsefeyê bo nav xelkî bizavkir û yek ji wan kesan bû ko ji bo mafên jinan gelek xebitî.

Jînenîgar û berhem 
Will li Adamsa Bakur li wîlayeta Massachusettsê ji daybabên bi koka xwe fransî-kanadayî hat dinyayê. Dêûbavên wî (Joseph Durant û Mary Allard) ji wan Kobekiyan bûn ko ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mişext bûbûn.

Li 1990î ew ji aliyê Îsewiyan  li Akademiya Saint Peter û paştir jî li sala 1905an li Zankoma Saint Peter li bajêrê Jersey li Nû Jersey hat perwerdekirin. Ew bû sosyalîst û li sala 1907an xwendina xwe dawî kir. Wî wekî peyamhinêr ji bo New York Evening Journalê ya Arthur Brisbaneî kar kir. Wî heftiyê deh dolar distandin. Wî di wê rojnameyê da gelek salix li ser tawankarên guhnêlê (sexual criminals) nivîsîn.

Li sala 1907an, wî heyamekê jî li Zanîngeha Seton Hall a Nû Jerseyê dersa fîzîk, latîn, înglîzî û endazeyê dida. Her di wê demê da ew karmendekê pirtûkxaneya zanîngehê jî bû.

Çavkanî

Durant, Will
Jidayikbûn 1885
Mirin 1981
Dîroknasên amerîkî
Dîroka felsefeyê
Dîroka zanistê
Dîroka ronakbîrî
Felsefeya dîrokê
The Story of Civilization (pirtûk)

The Story of Civilization ("Çîroka şaristaniyê") pirtûkeke Will Durant û Ariel Durant ye. Ev pirtûk ji 11 cildan pêk tê. Temenk bi nivîsîna vê pirtûkê ve derbaz bûye, lê çi caran bi dawî nebû û her bi netevavî mave. 

Cildê herî pêşîn bi navê Mîrata me ya rojhilat behsa dîroka Rojhilatê heta sala 1933ê dikit. Wî li ber bû ko dîroka Rojavayê jî heta dema niha binivîsit, lê heta çaxa Napoleonî hat. Ew negehişt zêdetir binivîsit û li sala 1981ê herdu nivîskar çûn ber dilovaniya Xudê.

Çavkanî 

Pirtûk
Xerabya

Xerabya (), gundekî navçeya Mêrdînê Midyadê ye.

Niştecihên gundê Xerabya bi tevahîya xwe Êzîdî ne û ji dema destpêka şerê navbera PKK'ê û Tirkiyê, di sala 1984'a de, ji ber zextên dewletê, êrîşên kes û cerdevanên derûdora gund, neçar mane ku gundê xwe biterkînin.

Gundê Xerabya û gundê Taqa, ku gundekî cîran e, ji aliyekî ve pismamê hevin û ji aliyê din ve jî ji rojên berê bûne wekî yekbendî li baremberî gund û eşîrên derûdorên Midyadê. Ji ber vê piştgiriya hevûdin jî bi derketina gundiyên Taqa piştî salên 1990'î û 1992'a, yên ku li gund man ji ber sedemên xweparastinê ew jî hatin gundê Xerabya û li vî gundî bicih bûn. Lê di heman salê da jî dewletê, kes û cerdevanên derûdorê êrişên xwe nesekinandin û zexta li ser gundiyan berdewan kirin. Di sersala 1993'a de, di rêça navbera Xerabya û gundê Mizîzexê êrişêk ji aliyê cerdevan û kesên alîgirê dewletê li deşta Begla yê pêk hat û di encam da kesek bi navê Gewriyê ji gundê Mizîzex ê (şofêr bû), Xelîl Debe ê xerabî û jinek bi navê Nûrê Kaya hatin kûştin, sisê bi giranî neh kes jî birîndar bûn.

Piştî vê êrişê êdi kesên ku li gund mabûn jî neçar man gundê xwe biterkînin û ew jî koçî Ewropayê bûn û îro xerabî bi tevahiya xwe li Almanyayê û çend malbat jî li Belçîkayê dijîn. Vêgavê tu kesê xerabî di gund de nemaye, lê çend malbatên koçer li gund bicîh bûne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Gundên Êzîdiyan
Tor
Azad Bîlen

Azad Bilen (jdb. 1975 li Qoserê), stranbêjekî kurd e.

Bilen di sala 1975an de li Qoserê ya ser bi Mêrdînê ve hatiye dinê. Heta 5 saliya xwe li Qoserê jiyaye. Bavê wî ji ber sedemên siyasî ketiye girtîgehê. Piştî berdana bavê wî mala xwe bar kirine û koçî Enqerê kirine. Dibistana seretayî, ya navîn û lîsê li Enqerê xwendiye. Di sala 1990î de bi awayekî amatorî dest bi muzîkê kiriye. Di sala 2006an de bi navê Welat albûmek çêkir. Albuma wî ji hêla fîrmaya Aresê ve derket pêşberî muzîkhezan.

Stranên albûma "Welat" 
 Welat
 Keça Diyarbekrî
 Şev Reş e
 Pir Hezdikim
 Bê Te Nabe
 Şeng e
 Tew Nar
 Awirên Te
 Eyşikê
 Evdalê Canê.

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîn Bi Hunermen Azad Bîlen Re, Mustafa Gazî-NETKURD 

Bîlen, Azad
Kesên ji Qoserê
Jidayikbûn 1975
Îbn Tufeyl

Îbn Tufeyl ( Abu Bakr Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Tufail al-Qaisi al-Andalusi) fîlozofekê erebê ji Endulusê ku di sala 1110'an de li "Wadî-Aş" (îro bi spanî: Guadix) an jî li Xernateyê (îro bi spanî: Granada) hatibû dinê û di sala 1185 de li Merakeşê jiyana xwe ji dest dabû.

Navê wî yê latînî Abdubacer e. Ew fîlozof, stêrnas, bijîşk, matematîknas û mentiqvanekê Misilman bû. Ew nivîskarê "Hey bîn Yeqzan" e, ku tê de bahsa mirovekî bi tenê li ser giravekê jiyabû dike.
 
Ev berhem ji aliyê gelek nivîskaran ve hatiye berhev kirin. Mirovên wek Îbn Sîna, Şihabedînê Suhrewerdî, Îbn Ruşd . Her yekî ji wan li ser beşekî xwebitiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Îbnî Tufeyl – 1106-1185 - Ji Malpera Felsefevan 

Jidayikbûn 1110
Mirin 1185
Kesên sedsala 12an
Fîlozof
Fîlozofên misilman
Stêrnasên ereb

Jidayikbûn 1100î