nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Komgirav

Komgirav an jî Arxîpel , wûşe archipelagus di zimanê latînî de derbasa zimanên din bûye. Ew ji bo koma giravên nêzî hev tê bikaranîn. Bi yewnanî "ἀρχι-" (arxi) ango "ser", "πέλαγος" (pelagos)  ango "derya" ye. Ew herî pêşîn ji bo giravên Egeyê dihat bikaranîn. Paş de jî bi gelemperî, ji bo komgiravên gîşkan hat xebitandin.

Hin Komgirava Cîhanê Mezin

Okyanûsa Atlantîk 
 Giravên Brîtanî
 Giravên Kanarya
 Giravên Hîndiyên Rojava

Okyanûsa Mezin 
 Giravên Society	 
 Giravên Hawai
 Komgirava Malezyayê
 Giravên Japon
 Giravên Karolin
 Nû Zelenda
 Fîlîpînan	 
 Giravên Salomon
 Komgirava Tuamotu
 Vanuatu

Okyanûsa Hindê 
 Giravên Andaman
 Maldîv
 Seychellen

Okyanûsa Arktîk 
 Giraven Keybanû Elisabeth
 Sewernaya Semliya
 Spitsbergen

Okyanûsa Başûr 
 Giravên Georgie Başûr
 Giravên Başûra Shetland

Çavkanî 
Komgirav
Erdnîgarî
Ewropaya Rojhilat

Ewropaya Rojhilat para Rojhilatî ya parzemîna Ewropayê ye ko bi gelek awayan hatiye pênaskirin:

 Herêmên ko dikevin navbera sînorên ne gelek zelalên Ewropaya Navîn û Rûsyayê. Ev pênas nemaze piştî nemana Peymana Warşoyê gelek hezkirîtir û berbelavtir bûye.
 Herêmên gelek berfireh ji rojhilatê ber bi rojavayê, wekî li jêr dihên:
- Sînorên wê yên rojhilatê ji Çiyayên Ural di nav axa Rûsiyayê da an jî ji peravên Okyanûsa Aram li perê rojhilatî yê Rûsiyayê dest pêdikit.
- Sînorê rojavayî yê wê jî sînorê navbera Yekîtiya Ewropayê û Komarên Hevpişkên Xweser e.

Li aliyê siyasî ve, reng e zarava Ewropaya Rojhilat hemî welatên Ewrasyayê vegirit. Ji ber hindê ko Rûsya welatekê mezin e ko li herdu parzemînan cih digirit. Hidek caran welatên mîna Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê jî ji Ewropaya Rojhilat dihesibînin, herçind e ko ji aliyê cihnasiyê ve (geografiyê) ji parzemîna Asyayê ne.

Hêşta di hindek jêderan da kêm-zêde ji wan herêman ra ko heta dawîbûna Şerê Sar li sala 1989'ê parek ji Welatên Komunîst bûn dihêt gotin. Gelek ji xelkên welatên mîna Polonya, Çekya, Slovakya, Mecaristan û Slovenyayê xwe parek ji Ewropaya Navîn dihesibînin.

Herêm
Erdnîgarî
Herêmên Ewropayê
Emînê Evdal

Emînê Evdal (1906-1964), nivîskar, zimannas û helbestvanekî kurd bû. Ew li gundê Yamançayir nêzî bajarê Qersê kû di wan demê de li bin destê Rûsya bû, hate dinê. Di encamê şerê navbera tirk û ermenî de, wî gundê hate kavil kirin û Emîn malbata xwe ji dest da. Di sala 1924ê, wî beşdariya xwendingeha karkeran li Tiflîsê kir û di sala 1926 wî dest bi mamostetiyê kir li gundên Êzidiyên ser bi devera çiyayê elegezê. Di sala 1931ê de, ew bûye xwendkarek li pişka zimannasiyê ya Zanîngeha Êrîvan  û di wê salê de jî, xebatê xwe li rojnama kurdiya Riya Teze dest pê kir. Wî yekem pirtûka kurdiya xwe, bi navê Casim û Tosin di sala 1924ê belav kir.  

Di nav salên 1933-1937 an de, wî hinek pirtûkên xwe li ser hînkirina zimanê kurdî li çap da. Sala 1944 ê, bi babeta vekolîna li ser rolê jin di malbata qedîma kurdî, têza doktoraya xwe xweyî kir. Sala 1959 ê de, li pişka rojhilatnasiyê ya Akademiya Zanistiya Ermenistanê hate damezrandin û di sala 1960 ê, ji aliyê parleminta Ermenistanê ve bi navê Mamostayê emekdar hate xelat kirin. Wî hinek gotar û pirtûk bi zimanên din wek Ermenî û Rûsîyê jî bilav kiriye, bi taybet pirtûkên Gulîzer (1956), Çîrokên gelê kurd (1957) û Bihara ewlin wî bi zimanê ermeniyê nivîsandiye. Dewleta ermenistanê ji bo rêz girtin ji xizmeta wî, dibistana kurdiyê ya gundê Qundesaz (ku li wir ji bo hinek salan wî ders gotibû), kiriye ser navê wî.

Berhemên wî

 Casim û Tosin, koma çîrokên kurt, 1924.
 Kitêba Zimanê Kurmancî Bona Koma Çara, 1933.
 Kitêba zimanê kurmancî Bona Koma Pênca, 1934.
 Bihar, Koma helbestan, 1935.
 Kitêba Zimanê Kurmancî Bona Dersxana Çara, 1936.
 Mêtodîka Hînkirina Xwendin û Nivîsandinê, 1936.
 Folklora Kurmanca, di gel Heciyê Cindî, 644 pp., 1936.
 Mêtodîka Zimanê Kurmancî,  1937.
 Kitêba Zimanê Kurmancî, Bona Dersxana Şeşa, digel Casimê Celîl, 1937.
 Tolhildana Xûnê Li Nav Kurdada û Dewî Anîna Bermayên Wê Li Ermenistana Sovêtê,  1952.
 Deba kurdên Ermenistana Sovêtê, 1953.
 Gulîzer, Bi ermeniyê, 1956.
 Patronîma cem kurdên Ermenistanê di sedsala 19 da, 1957.
 Deba kurdên Pişkovkazê, 1957.
 Çîrokên gelê kurd, Bi ermeniyê, 1957.
 Ferhenga Kurdiyê rastnivîsaryê, 1958.

Çavkanî 

Emînê Evdal , Eskerê Boyîk, Govara Dema Nû, 2006.( herwisa li vir  ).

Mêr
Nivîskarên kurd
Nivîskarên êzîdî
Jidayikbûn 1906
Mirin 1964
Kesên ji Qersê (bajar)
Dema gerdûnî ya bisazûmankirî

Dema gerdûnî ya bisazûmankirî () kurtenavê koordînasyona navneteweyî ya demê ye.

Mirovahiyê ji zû ve ye li standardkirina demê digeriya. Wekî tê zanîn di kozmozê de bi serê xwe dem nîne. Herwekî di valahiyê de cih, jor jêr hwd jî nîne. Hemî ji şîrovekirinên, ji ceribandinên û ji nirxandinên mirovan tê. Zanistan ji bo ku di jiyana nûjen a bilez de alozî dernekevin Greenwich wekî xêzeke bingehîn pejirandine û pergaleke demê ava kirine.

Yekem Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî ya nefermî li ser 1ê kanûna paşîn 1960an hate pejirandin.

Kurdistan nakeve yek komeke demê. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk ê Kurdistanê dikeve koma dema rojhilatê Ewropayê, ango EET, GMT+2. Herêmên din ên Kurdistanê dikeve dema Bexdayê (BT), GMT+3. Hin welat bi fermî yekkirina demê di nava tixûbê xwe de pejirandine. Hinan jî wekî Rûsya gorî herêmê dem pejirandiye. Li Kurdistanê hêj pergala demê nehatiye nîqaşkirin.

Pergal çend caran hate guhertin, di nav demeke kurt de, ku dem bi zelalî koordînasyona weşana radyoyî bi herdu UTC û "Dema Gavavêtina Atomê (SAT)" bû, heta ku UTCya nû di sala 1970an de hate qebûlkirin û di sala 1972an de pêkanîn. Ev guhertin jî pêngaveke duyemîn pejirandin û lihevanîna pêşerojê asan kirin.

Çavkanî

Navçeya demê
Zimanên slavî yên rojhilat

Slaviya Rojhilatî tayek ji sê tayên herêmî yên zimanên Slavî ye ko li Ewropaya Rojhilat pê diaxivin. Ev ta mezintirîn tayê zimanên Slavî ye ko hijmara axivtinkerên wan bi tenê ji koma herdu zimanên dî anko zimanên Slaviya Rojavayê û Slaviya Başûrî zêdetir e. Zimanên heyî yên Slaviya Rojhilatî ev ziman in: Rûsî, Belarûsî, Ûkraynî û Rusînî. Zimanê dawiyê zimanê kêmanîyeka neteweyî ye ko li rojhilata Slovakyayê, başûrê rojhilatê Polonyayê, rojhilata Mecaristanê û başûrê rojavayê Ûkraynayê dijîn. Hindek şehreza vî zimanî wekî devokeka zimanê Ûkraynî dihesibînin.

Rewşa Niha 
Her yek ji van zimanên tayê rojhilatî yên zimanên Slavî niha wekî zimanên xweser dihên dîtin. Li sedsala 19'ê rewş ne wiha bû. Wî çaxî zimanê Ûkraynî (Rûsiya Biçûk) û Belarûsî wekî du devokên zimanê Rûsiya Mezin dihatin dîtin. Bi ser hindê ra ko zimanên Slaviya Rojhilatî li herêmên gelek berfirhên cihnaskî (cîyografîk) da belav in, gelek wekhev in û di sînorên navbera wan da devokên navincî û tevlihev hene.

Ev ziman hemî Alfabeya Krîlî bi hindek guhêrandinên biçûk ve bikardiînin.

Dîrok 
Ne sanahî ye bihêt gotin ka kengî Zimanê Slavî yê Rojhilatî yê Kevin ji zimanê hevpişkê Slavî cida bû. Lê reng e heyamekê di navbera sedsala 6'ê heta sedsala 11'ê ev qewimîbit.
EET

EET (Eastern European Time - Dema rojhilatê Ewropa) gorî Greenwichê komeke demê ye.

Welatên ku dikevin vê komê ev in:

Helsînkî, Fînlenda
Vilnius, Lîtvanya
Rîga, Letonya
Mînsk, Belarûs
Kîew, Ûkrayna
Chisinau, Moldawî
Bûkareşt, Romanya
Atîna, Yewnanistan
Stenbol, Tirkiyê
Amed, Bakurê Kurdistanê
Qamişlo, Başûrê Piçûk ê Kurdistanê 
Orşelîm, Îsraêl
Amman, Urdun
Qahîre, Kiptî (Misir)
Xartûm, Sûdan
Kîsanganî, Kongo 
Kîgalî, Rûanda
Bujumbura, Brondî
Lûsaka, Zambiya
Windhuk, Namîbya
Gaborone, Botswana
Lilongwe, Malawî
Maputo, Mozambîk
Harare, Zîmbabwe
Kap, Afrîkaya Başûr

Navçeya demê
GMT

GMT (=Greenwich Mean Time [griniç mîn taym]) kurtenivîsandina dema Greenwichê ye. 

Greenwich taxeke Londonê ye. Ev xêzik ji bo demê wekî bingehîn hatiye pejirandin. Greenwich wekî zeroyê (sifirê) tê girtin ruyê Erdê gorî 24 Katî tê parvekirin.

Navçeya demê
BT

BT (Bagdad Time - Dema Bexdayê) gorî Greenwichê komeke demê ye.

Hin deverên Kurdistanê jî dikevin vê komê. Bo mînak Kurdistana Başûr, Kurdistana Rojhilat. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk dikevin EET'ê.

Navçeya demê
New York

New York an jî Nû York yek ji 50 dewletên DYAyê ye. Bajarê wê yê herî mezin New York City ye.

Çavkanî

Girêdanên derve

Dewletên DYA
New York City

New York  bi gelemperî wek  New York City yan jî bi kurtasî wekî NYC, bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku li gorî daneyên sala 2020an bi nifûsa 8.804.190 kesan ku li ser 778.2 km² tê belavkirin, New York bajarê herî mezin û bajarê herî qerebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. New York du caran ji Los Angelesê mezintir e New York duyem bajarê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî ye ku nifûsa bajêr di nav 50 parêzgehên Dewletên Yekbûyî, ji nifûsa 38 parêzgehan zêdetir e. Bajar navenda erdnîgarî û demografîk e ku  megalopolîsa bakurê rojhilat e û hem jî qada metropolê ya New Yorkê ye ku li Dewletên Yekbûyî hem ji hêla nifûsê ve û hem jî ji hêla bajarî ve qada metropolê ya herî mezin a Dewletên Yekbûyî ye. Li gel zêdetirî 20.1 milyon mirov li qada statîstîkî ya metropolê û bi 23.5 milyon mirovan li qada statîstîkî ya hevgirtî ya sala 2020an de New York City yek ji megabajarên herî populer ên cîhanê ye.

New Yorkê navendek çandî, darayî, teknolojîya bilind, şahî, glamor û medyaya cîhanî ye ku bandorek girîng li ser bazirganî, lênihêrîna tenduristî û zanistên jiyanê, lêkolîn, teknolojî, perwerde, siyaset, tûrîzm, xwaringeh, huner, moda û werzîşê kiriye. Bajêr cihê navenda Neteweyên Yekbûyî ye ku bajarê New Yorkê ji bo dîplomasiya navneteweyî navendek girîng e û carinan wekî paytexta cîhanê tê binav kirin.

Bajarê New Yorkê ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî yên cîhanê ye ji pênc navçe pêk tê ku her yek ji wan bi navçeyeke Parêzgeha New Yorkê re hevbeş e. Pênc navçeyên ku di sala 1898an de dema ku hikûmetên herêmî di nav yek şaredariyek yekbûyî de hatin damezrandin, ev in: Brooklyn (Eyaleta Kings), Queens (Queens County), Manhattan (Eyaleta New York), Bronx (Eyaleta Bronx) û Staten Island (Eyaleta Richmond). Ji sala 2021an vir ve, qada metropolê ya New Yorkê aboriya metropolê ya herî mezin a cîhanê ye ku bi hilbera metropolî ya dawî, bi ser 2.4 trilyon dolarên emerîkî ye. New York City ji bo veberhênerên gerdûnî penagehek ewledar e. Li gorî statîstîkên sala 2023an New York bajarê herî biha yê cîhanê ye ku koçber bi zehmetî dikarin li bajêr bijîn.

Bajarên hevçeng

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Îzmîr

Îzmîr () an jî Simîrna (, ji  an ; ), bajarekî metropolê ye li qeraxa rojavayê Anatolyayê û serbajarê Parêzgeha Îzmîrê ye. Bajêr piştî Stembol û Enqereyê sêyem bajarê herî qelebalix ê li Tirkiyeyê ye û mezintirîn berfirehiya bajarî ya li ser Deryaya Egeyê ye. Di sala 2019an de nifûsa Îzmîrê 2 milyon û 965 hezar û 900 kes bû û Nifûsa Parêzgeha Îzmîrê jî 4 milyon û 367 hezar û 251 kes hebûn. Nifûsa qada bajêr ya avakirî (yan metro) 3.209.179 kes bû. Îzmîr yek ji bajarên Tirkiyeyê ku bi sed hezaran kurd di salên 90î û di salên dawiyê de ji Bakurê Kurdistanê koçê vî bajarê bûne.

Bajêr li ser peravên deryayî yên Kendava Îzmîrê û li hundir ber bi bakur ve li seranserê Deltaya Çemê Gedizê dirêj dibe ku li rojhilat li kêleka deşteke aluviyal a ku ji hêla çend çemên piçûk ve hatine çêkirin û li aliyê başûr jî li ser erdekî hişk hatiye avakirin. Dîroka bajêr ji serdema neolîtîk û vir ve 3000 salan zêdetir dîroka bajarvanî ya  tomarkirî heye û heta 8500 sal jî dîroka bicih bûna mirovahî ya bajêr hatiye tomarkirin. Di kevnariya klasîk de bajar bi navê Smîrna (/ˈsmɜːrnə/ SMUR-nə; bi yewnanî: Σμύρνη, bi romanî: Smîrnî/Smîrnê) hatiye binavkirin. Heya sala 1923an di ku navbera Yewnanîstan û Tirkiyeyê de pevguhertina nifûsê pêk hatiye, li Îzmîrê nifûsek mezinê yewnanî hebû.

Etîmolojî
Navê wê yî berê Simîrna ye û ji zimanê grekî ye. Îzmîr heya piştî avakirina Komara Tirkiyê pirranî ji niştecihên yewnanan pêk dihat. Di şerê tirk û yewnanan de grekiyên li Anatolyayê dijiyan hatin derkirin û Simîrna jî bi şerekî dijwar hate bidestxistin. Navê wê tê qedexekirin û dikin İzmir.

Gelhenasî
Li gorî hejmarinên sala 2019an gelheya bajêr 4 367 251 kes e.  Li bejarê serê km2 yê 367 kes dikeve.  Li gorî daneyên dawî ya sala 2019an, Belavbûna gelheyî ya herî zêde, 14 649 km2/kes, li navçeyê  Konakê dijî. Rêjeya zêdebûna gelheya salane ya li bajarê ji sedê 1,08% an navçeya Konakê ye. Navçeya ku herî zêde gelheya wê zêde bûye ji sedê (3,99%) navçeya Torbali ye. Navçe ya herî zêde ku gelheya wê qêm bû ye, ji sedî qêm (-,336%) navçeya Kınıkê ye.

Navçeyên Îzmîrê

Dîmenên ji Îzmîrê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Tirkiyeyê
Alabama

Alabama yek ji 50 dewletên DYAyê ye. Paytexta wê Montgomery ye.

Alabama bi eyaletên Florîda, Mîsîsîpî, Tennessee û Georgia re sînordar e, bi tevahî 135.765 km2 erd û avê ew eyaleta 30em a herî mezin e.

Keşifên spanî yekem car di salên 1500î de hatin. Herêm di demên cûda de ji hêla Înglistan, Fransa, paşê dîsa Spanya ve hate kontrolkirin. Di dawiyê de ew ji Dewletên Yekbûyî re hate îmze kirin - digel tiştê ku niha Mîsîsîpî ye - di Peymana San Lorenzo ya 1795an de. Di 1819 de Alabama bû dewleteke Dewletên Yekbûyî. Ew ê di 1861ê de ji Yekîtiyê derkeve û piştî Şerê Navxweyî dîsa tevlê bibe.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera Fermî ya federaldewleta Alabamayê
 Alabama drug rehabilitation

Dewletên DYA
Alaska

Alaska yek ji dewletên DYAyê ye. Paytexta wê Juneau ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Okyanûsa Arktîk
Arîzona

Arîzona yek ji dewletên DYAyê ye. Paytexta wê Phoenix e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Arkansas

Arkansas bi 3.011.524 niştecîh (2020) yek ji dewletên başûrê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Nasnavên Arkansas The Natural State ("Dewleta xwezayî") û Land of Opportunity ("Welatê îmkanan") in. Paytexta Arkansas Little Rock e. 

Navê Arkansas ji bilêvkirina fransî ya peyva Quapaw tê ku tê wateya "welatê mirovên ku li jêrzemînê dijîn". Bilêvkirin bi fermî di sala 1881 de bi biryara dewleta federal - li ser bilêvkirina koçberên fransî an îtalî hate damezrandin.

Hin agahiyên derbarê Arkansasê de 

 Rûber: 137.732 km² (29emîn mezin)
 Gelhe: 2.752.629 (33emîn mezin)
 Paytext: Little Rock
 Zimanê fermî: Îngilîzî
 Postkod: AR
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.state.ar.us

Dewletên DYA
Kalîforniya

Kalîforniya (bi înglîzî: California) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Kalîforniyayê de
 Rûber: 410.000 km² (3'em a herî mezin)
 Gelhe: 33.871.648 (ya herî mezin a DYA'yê)
 Paytext: Sakramento
 Zimanê fermî: îngilîzî
 Postkod: CA
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.ca.gov

Çavkanî

Dewletên DYA
Karolînaya Bakur

Karolînaya Bakur (bi înglîzî: North Carolina) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Karolîna Bakur 

 Rûber: 139.509 km² (28emîn mezin)
 Gelhe: 8.049.313 (11emîn mezin)
 Paytext: Raleigh
 Zimanê zikmakî: inglîzî
 Postkod: NC
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.nc.gov

Girêdan 

Dewletên DYA
Karolînaya Başûr

Karolînaya Başûr (bi îngilîzî: South Carolina) yek ji herêmên federal ên DYE ye.

Dewletên DYA
Kolorado

Kolorado yek ji herêmên federal ên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Koloradoyê 

 Rûber: 269.837 km²
 Gelhe: 4.601.403 (2004)
 Paytext: Denver
 Zimanê fermî: inglîzî
 Postkod: CO
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.colorado.gov

Dewletên DYA
Connecticut

Connecticut (bixwîne: Konektîkit) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên Connecticut 

 Rûber: 14.371 km²
 Gelhe: 3.503.604 
 Paytext: Hartford
 Postkod: CT
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.ct.gov

Dewletên DYA
New England
Dakotaya Bakur

Dakotaya Bakur (bi îngilîzî: North Dakota) yek ji dewletên DYA ye.

Agahiyên derbarê North Dakota 
 Rûber: 183.272 km²
 Gelhe: 642.200 (2000)
 Paytext: Bismarck
 Postkod: ND
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.nd.gov

Dewletên DYA
Dakotaya Başûr

Dakotaya Başûr (South Dakota) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Dakotaya Başûr 

 Rûber: 199.905 km²
 Gelhe: 754.844 (2000)
 Paytext: Pierre (Dakotaya Başûr)
 Postkod: SD
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.state.sd.us

Çavkanî 

Dewletên DYA
Delaware

Delaware yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Delaware 

 Rûber: 6.452 km²
 Gelhe: 830.364
 Paytext: Dover (Delaware)
 Postkod: DE
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.delaware.gov

Dewletên DYA
Florîda

Florîda yek ji dewletên DYAyê ye. Navê Florîda ji zimanê spanî tê.

Hin agahiyên derbarê Florîdayê 

 Rûber: 170.451 km²
 Gelhe: 17.789.864 
 Paytext: Tallahassee
 Postkod: FL
 Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.myflorida.com

Çavkanî 

Dewletên DYA
Deryaya Egeyî

Deryaya Egeyê, an jî bitenê Ege, di navbera komarên Tirkiye û Yewnanistanê de ye. Bi yewnaniya berê de η Αιγαίϊς, yewnaniyê îroj jî Αιγαío(ν) Egeo(n), bi tirkî jî Ege Denizi tê navkirin. Bi Tengava Çanakkale li Deryaya Marmara vediqete.

Nav 

Li ser navê Ege pir gotin hene. Li wan yek, şahekî Atîna bi navî Aigeus hatiye standîn. Aigeus paş zan kir ku zarokê xwe Theseus mir, xwe di ava deryayê de fetisand. Li paş wê şunda jî ew derya bi navê wî hat navkirin. 

Yekê din jî wiha ye: paş şahbanûyeke Amazon li gundekî bi navê Aegae di deryayê de mir, hat navê gund dana deryayê. 

Yek jî dibe ku wiha be: di yewnaniya antîk de di αἶγες (aiges) pêlan, derya bi pêlan de hat navkirin.

Dîrok 

Di dîrok de gelek dewletan li ser Deryaya Egeyî serwerî ajotin. Herî pêş de Yewnana Antîk, paşê Faris, Roma, Bîzans, Jenova, Venedîg, Împeratoriya Osmanî hatin zorandin. Îroj ê pir dest Yewnanistanê de ye jî, Tirkiyê jî li ser Egeyê navçe xwe nîşan kir.

Erdnîgarî 

Deryaya Egeyî 214 000 km² aqara xwe heye. Derê di Egeyê de herî kûr 3 543 m li rojhelata Krîtê ye. Di Deryaya Egeyî de gelek girav hene. Navê arxîpel di gelek zimanan de ji bo komgirava tê bikaranin, cara pêşin ji bo giravên Ege de hat bikaranin. Li wan giravan pirekê êtûnî (volqanî) ne. Hin giravên herî mezin ew in: Xiyos, Rodos û Krît. Du giravên mezin yên Tirkiyeyê di Egeyê de hene: Bozcaada (bi yewnanî, Tenedos) û Gökçeada (bi yewnanî, Imvros).

Girêdanên derve 
 Wênen Giravên Ege

Deryaya Egeyî
Georgia

Georgia (bilêvkirina kurdî: Corciya) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Georgiayê 

 Rûber: 154.077 km²
 Gelhe: 9,072,576 
 Paytext: Atlanta
 Postkod: GA
 Malpera fermî ya dewleta federal: http://www.ga.gov

Dewletên DYA
Hawaii

Hawaii (bi zimanê hawaiiyî: Mokuʻāina o Hawaiʻi) dewleta herî nû ya DYAyê ku di 21ê tebaxa 1959an de bû dewleta 50em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. 

Hawaii ji 137 giravan pêk tê û di nav Okyanûsa Mezin de ye dikeve. Wargeheke tûrîstîk e. Bi milyonan tûrîst her sal diçin Hawaiiyê û aboriya wê jî li ser tûrîzmê ye.

Giravên sereke yên Hawaiiyê  

Hawaii
Maui
Kahoolawe
Lānai
Molokai
Oahu
Kauai
Niihau

Mijarên têkildar 
Girava Hawaiiyê
Rêzegirava Hawaiiyê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Okyanûsya
Idaho

Idaho [], yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Idaho 

 Rûber: 216.632 km²
 Gelhe: 1.429.096 
 Paytext: Boise
 Postkod: ID
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.state.id.us

Dewletên DYA
Illinois

Illinois (bilêvkirina kurdî: Îlînoy) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Illinois de 

 Rûber: 149.998 km²
 Gelhe: 12.713.634 
 Paytext: Springfield
 Postkod: IL
 Malpera fermî ya dewletê: www.illinois.gov

Dewletên DYA
Indiana

Indiana (bi kurdî: Indiana) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Indiana de
 Rûber: 94.321 km²
 Gelhe: 6.237.569 (2004)
 Paytext: Indianapolis
 Postkod: IN
 Malpera fermî ya dewletê: www.in.gov 

Dewletên DYA
Iowa

Iowa [], yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Iowa 

 Rûber: 145.743 km²
 Gelhe: 2.954.451
 Paytext: Des Moines
 Postkod: IA
 Malpera fermî ya federedewletê: www.iowa.gov

Dewletên DYA
Gotar

Gotar an meqale, nivîseke ser mijarekê ye. Ji bo madeyên Wîkîpediyayê, em jî dibêjin "gotar".

Wêje
Karl Barth

Karl Barth  (10 gulan 1886, Basel, Swîsre - 10 kanûna pêşîn 1968, Basel) dînnasekî protestant ê swîsrî bû. 

Barth ji sala 1911ê ve wek sosyalîstekî tundrawdemokrat çalak bû. Ji sala 1914an de wî ji dînnasiya lîberal a almanî ya mamosteyên xwe yên ku piştgiriya Şerê Cîhanî yê Yekem kiribûn şikand. Wî bi şîroveyên xwe yên li ser Nameya ji Romayiyan re (Der Römerbrief, 1919/1922) dînnasiya diyalektîk ava kir. 

Kurê profesorê dînnasiyê, li Bern, Berlîn, Tübingen û Marburgê xwendina xwe dişopîne. Di sala 1904an de li Cenevreyê dibe keşe. Ew bi tevlî Partiya civaka demokratîk dibe û ji bona civakeke nûjen dixebite. 

Di sala 1921ê de li Götingenê (Almanya) dibe profesorê dînnasiyê. Di salên 1919an de wî şîroveya Nameya ji Romayiyan re derxist. Ev yek bû sedema rexneyên giran û li sînorên dêra reformîst jî nesekinîn. Di sala 1932an de beşa yekem a Kirchliche Dogmatik (Dogmatîka Dêrane) derxist. Berhemek bê dawî ku bi heta dawiya jiyana xwe li serê xebitiye. Ev xebata baldar wî ji rastiya wextê wî qut nake. Barth dînnasiyê têkilî jiyana rojane dike.

Di 1934an de ew nivîskarê sereke yê danezana Barmen e. Danezana Barmen nivîsek e ku muhalefeta xiristiyanan li dijî nazîstan nîşan dide. Di 1935an de ew vedigere Swîsreyê û wek profesorê dînnasiyê li Zanîngeha Baselê kar dike.

Çavkanî 

Fîlozof
Swîsrî
Jidayikbûn 1886
Mirin 1968
Keşe

Keşe ya keşa di ola xiristiyaniyê de rutbeyeke mirovekî oldar e. Wek melayê misilmanan.

Keşe di duakirinê pêşengiyê dike. Di dêrê, mirovên ku tên û lê dirûnihin, ew li pêşiya wan ku berê wî li wan bê disekinê û ew çawa dibêje, mirovên filah yên ku hatine dêrê jî, weke wî dikin. Rêz û hûrmete mirovên filah hemûyan jê re heye. Ji aliyê, zanîna xwe ve jî, jê tê xwestin ku kxwediyê zanîna bingihîn ya ola filahiyê bê, ku karibê di duakirinê de pêşengiyê bike.

Fileh
Xirîstiyanî
California (cudakirin)

Pir wate bi navî California hene.
Kalîforniya, heremek li DYA'yê
California (dîrokî), perçekî kevin li rojavayê DYA'yê
Nîvgiravê California li Meksîkê
Baja California, heremek li bakurê Nîvgiravê California
Baja California Sur, heremek li başûrê Nîvgirava California

Pir navên bajaran li cîhanê California ne.
Bajarên DYA:
California City li Kalîforniya, heremekî DYA'yê
California (Kentucky) li Kentucky, heremekî DYA'yê
California (Maine) li Maine, heremekî DYA'yê
California (Maryland) li Maryland, heremekî DYA'yê
California (Michigan) li Michigan, heremekî DYA'yê
California (Missouri) li Missouri, heremekî DYA'yê
California (Karolînaya Baku) li Karolînaya Bakur, heremekî DYE'yê
California (Ohio) li Ohio, heremekî DYE'yê
California (Pensîlvanya) li Pensîlvanya, heremekî DYA'yê
Bajarên Brîtanya:
California (Buckinghamshire) li Buckinghamshire
California (Norfolk) li Norfolk
Bajarên Kanada:
California (Nû Brunswick)
Lower California
California (Lanark County)
California (Leeds and Grenville County)
Zimanê ketelanî

Ketelanî (, wekî "ketelá" bixwîne), zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9,5 milyon kes ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillonê (), li rojhilata Aragonê û li bajarê Alghero () jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala 15an û vê de ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye. 

Li hember spanî a ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelonî daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina Franco re hat cih. Parlamena spanî di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona Ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi katalanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî). 

Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat e, yê ku li Barselona , li Girona, li giravên Balear  û li Roussillon tê axaftin. Yê duyem jî keteloniya rojava ye, yê ku li bakur rojava, li Lleida û Valensiya tê axaftin.

Rewşa îroyîn a zimanê ketelanî 

Bi kurtî, mirov dikare bibêje ku rewşa zimanê ketelonî wesa ye (2007):

Ketelonya ()
 7.134.797 akincî, 84,7% pê diaxive, 97,4% ketelanî fehm dike

Herêma Valensî () an Welatê Valensî ():
 4.806.908 akincî, 53% pê dipeyive, 75,9% ketelanî (valensî) têdigehê

Giravên Balear ():
 1.001.62 akincî, 74,6% pê xeber dide, 93,1% ketelanî fehm dike

Katalonyaya Bakur (), ango li Roussillonê:
 422.297 akincî, 37,1% pê dixive, 65,3% ketelanî têdigehê

Andorra (li vî welatê pîrenêyî jî zimanê ketelanî fermî ye):
 78.549 akincî, 78,9% pê dipeyive, 96% fehm dike

Navçeya rojhilatî ya Aragonê (Franja del Ponent):
 45.357 akincî, 88,8% pê deng dikin, 98,5% ketelanî têdigehê

Bajarê L'Alguer yê Sardînyayê:
 40.257 akincî, 61,3% pê diaxive, 90,1% fehm dike.

Zaravayên ketelanî 

 Ketelaniya rojhilatî (bi ketelanî: dialecte oriental)
 zaravayê rûsilyonî an yê bakurî (li navçeya Roussillon a Fransayê)
 zaravayên navendî
 zaravayê transisyonê
 zaravayê salat
 zaravê tarragonayî
 zaravayên balearî (yên giravên Balear)
 zaravayê malyorkayî
 zaravayê menorkayî
 zaravayên eivissayî û formenterayî
 zaravayê algerî (yê bajarê L'Alguer li Sardînyayê)

 Ketelaniya rojavayî (bi ketelanî: dialecte occidental)
 zaravayên bakur-rojavayî
 zaravayê palyarsî
 zaravayê rîbagorzayî
 zaravayê tortosayî
 zaravayên valensiyayî
 zaravayê valensiyayî-bakurî
 zaravayê valensiyayî-navendî (yê apitxat)
 zaravayê valensiyayî-başûrî
 zaravayê malyorkayî li Valensiyayê

Çend hevokên bi ketelanî

Çavkanî 

COM ensenyar català als adults. Mapes per a l'estudi de la llengua catalana, 6 (1989). Departament de Cultura, Barcelona.

Girêdanên derve 

Zimanên romanî
Welatên Ketelanî
Kolorado (cudakirin)

Çend wateyên Colorado û Kolorado hene.
Kolorado, herêmeke DYAyê
Kolorado (Rio Grande do Sul), bajarek li Brezîlê
Kolorado (çemê rojavayê), çemek li rojavayê DYAyê
Kolorado (çemê rojhilatê), çemek li rojhilatê DYAyê, herêma Texas
Çemê Koloradoyê (Arjentîn), çemek li Arjentînê
Illinois (cudakirin)

Çend wateyên Illinois hene.
Illinois, heremek li DYE'yê
Illinois (çem), çemekî
Iowa (cudakirin)

Çend wateyên Iowa hene.
Iowa, heremek li DYE'yê
Iowa (çem), çemek li Iowayê
Kansas

Kansas yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Kansasê de 
 Rûber: 213.283 km²
 Gelhe: 2.735.502 (2004)
 Paytext: Topeka
 Postkod: KS
 Malpera fermî ya dewletê: kansas.gov

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Kentucky

Kentucky an jî bi kurdî  Kentakî  yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Kentuckyê de 
 Rûber: 104.749 km²
 Gelhe: 4.145.922 (2004)
 Paytext: Frankfort
 Postkod: KY
 Malpera fermî ya dewletê: kentucky.gov.

Çavkanî

Girêdanên derveyî

Dewletên DYA
Louisiana

Louisiana (bi kurdî: Lûîzîyana) yek ji federedewletên DYE ye.

Hin agahiyên derbarê Louisianayê de
 Rûber: 134.382 km²
 Gelhe: 4.496.334 (2002)
 Paytext: Baton Rouge
 Postkod: LA
 Malpera fermî ya federedewletê: louisiana.gov 

Dewletên DYA
Kansas (cudakirin)

Çend wateyên Kansas hene.
Kansas, heremek li DYE'yê
Kansas (çem), çemek di Kansasê da
Kansas (mûzîk), komekî mûzîk bi navî Kansas
Pir bajar di DYE'yê da bi navî Kansas City
Maine

Maine (bi kurdî: Meîn) yek ji federedewletên DYE ye.

Agahiyên derbarê Maineyê de 

 Rûber: 91653 km²
 Gelhe: 1.305.728 
 Paytext: Augusta
 Postkod: ME
 Malpera fermî ya federedewletê: http://www.me.gov 

Dewletên DYA
New England
Maryland

Maryland (bixwîne: Marîland) yek ji federedewletên DYE ye.

Hin agahiyên derbarê Marylandê de 

 Rûber: 32.160 km²
 Gelhe: 5.296.486 (di sala 2000î de) 
 Paytext: Annapolis
 Koda posteyî: MD
 Malpera fermî ya federedewletê: state.md.us 

Dewletên DYA
Massachusetts

Massachusetts (navê wê yê rast: The Commonwealth of Massachusetts; bi kurdî: Mesaşûsets) yek ji federedewletên DYA'yê ye.

Hin agahiyên derbarê Massachusetts de 
 Rûber: 27.360 km²
 Gelhe: 6.433.422
 Paytext: Boston
 Postkod: MA
 Malpera fermî ya federedewletê: mass.gov

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
New England
Michigan

Michigan (Mîşîgin tê xwandin) yek ji federedewletên DYEyê ye.

Hin agahiyên derbarê Michiganê
 Rûber: 250.941 km²
 Gelhe: 9.938.444 (2000)
 Paytext: Lansing
 Postkod: MI
 Malpera fermî ya federedewletê: michigan.gov

Dewletên DYA
Minnesota

Minnesota federedewleteke DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Minnesotayê de 
 Rûber: 225.365 km²
 Gelhe: 4.919.479 (2004)
 Paytext: Saint Paul
 Postkod: MN
 Malpera fermî ya federedewletê: mn.gov

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Navçeya saetî

Navçeya saetî, an jî beşên saetê, an jî bikurtî UTC (bi Îngîlîzî, Coordinated Universal Time ) navçeyê ko li deman heman heye. Gorî we dinya bi toziya 15° niqira, qasî ko navberê de herî pir saetek bibe, hatiya par kirin e. Gorî wê dinya li 24 navçeya saeta par bûya. Li Cemseran 24 saet jî hêne, lê li Antarktîka tim UTC heye. 

Bi rast li derekê roj gîşte xala herî bilind, li wir saet 12 ne. Lê gorî navçeya saetî jî li ser nexşeke, an jî bi rast mirov aliya rojhilat de hara saet kêm dibe, ku rojava da hara jî saet pêş de dera. Ew saet kêm bûn, an jî pir bûn e sînoraka xwe he ye. Bi wê re Xêzedema Guhertinê tê gotin. Mirov aliya rojhilat de wê xêzê derbaz bike rojakî kar dika, aliya rojava de derbaz bike jî rojakî winda dike.

Dîrok 
Navçeya Saetî herî pêş de li Brîtanya de, di 1 Berfanbarê, 1847an de ji bo British Railways hat bikaranîn. Navçeya Saetiyakê tevayî li cîhanê herî pêş de endazeyarekî rêhesinî li Kanada Sandford Fleming 1879an de bi "saetê rêhesin" pêşniyarî kir. Di Kewçêrê 1884an de Washingtonê di konferanseka li ser meridyenan(Konferansa Meridyanan Navnetewî) de hat pejirandin ku dinya bi 24 navçeye saeta, her yek di 15 meridyenan hatî pê, par ve bibe. Navbera her navçeyakê de jî bila saetek, 60 hûrdemin bibe. Disa di wê konferansê da hat biryar kirin ku bila dîdexaneyê Greenwich a li London meridyena sifir be.

Îro 
Li dinya niha gorî navçeya saetî(UTC) hatiya par ve kirin. Ji bo wê Greenwich Mean Time tê hilgirtina bal e. UTC gorî meridyena sifîr li Greenwich ê li Londra tê mîheng kirin.

Her Dewletek navçeya saetiyeka xwe heye. Welatê li rojhelat û rojava dirêj dibin li yeka pir tir Navçeya Saetî xwe hêne. Rûsya bi 11 DYE 6, Kanada 5, Brezîlya 4, Awistralya û Meksîk jî bi 3 navçeya saetî hatiya par ve bûn. Çi qas Çîn jî li ser rojava û rojhalat jî welatekê gelek fireha jî navçeya saetiyeka tenê heye. Ji bo wê sînorên Efxanistan û Çin de 3 saet ciyawazî heye.

Saeta Havînî 
Gelek welat di biharê de derbaza navçeya saetiyeka din dibin, payîzê jî şinda vedigerin. Minakî welatên ewropa; zivistanî welatên ewropa ê pir navçeya saetiya UTC+1 de ne. Ji bo havînî roj hîn pir bibînin derbaza navçeya saeta UTC+2 dibin. Payîzî şinda vedigerine UTC+1.

Bibîne

Girêdana Web 
 www.welt-zeit-uhr.de – Navçeya Saetiyan Cîhanê)
 Nexşeye bi Navçeya Saetî  
 Navçeya saetiya gavê

Erdnîgarî
Navçeya demê
UTC-12

UTC-12 navçeyakê demjimêrî ye. International Date Line West (IDLW) tê nav kirin. Li Girava Baker û li Girava Howland tê bikaranin. Ew navçeye herî paş de dest bi roj dike ye.

Navçeya demê
UTC-11

UTC-11 yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew dernan tê bikaranin;

 Samoa
 Samoaya Emerîka
 Giravên Midway
 Tokelau

Navçeya demê
UTC+14

UTC+14, easternmost time zone tê nav kirin, yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew deran tê bikaranin;

Kiribati (li hin deran)
Giravên Rêzê(Line Islands)
Girava Christmas

Navçeya demê
Mîsîsîpî

Mîsîsîpî (bi inglîzî: Missisippi) yek ji dewletên federal ên DYA ye.

Hin agahiyên derbarê Mîsîsîpiyê 

 Rûber: 125.546 km²
 Gelhe: 2.697.243
 Paytext: Jackson
 Postkod: MS
 Malpera fermî ya dewleta federal: ms.gov

Çavkanî 

Dewletên DYA
Missouri

Missouri yek e ji federedewletên DYAyê.

Hin agahiyên derbarê Missouriyê de
 Rûber: 180.693 km²
 Gelhe: 5.595.211 (2000) 
 Paytext: Jefferson City
 Postkod: MO
 Malpera fermî ya federedewletê: mo.gov

Dewletên DYA
Montana

Montana yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin ahagiyên derbarê Montanayê 

 Rûber: 381.156 km²
 Gelhe: 909.453 (2002)
 Paytext: Helena
 Postkod: MT
 Malpera fermî ya dewletê: state.mt.us 

Dewletên DYA
Nebraska

Nebraska yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Nebraskayê 

 Rûber: 200.520 km²
 Gelhe: 1.711.263 (2000)
 Paytext: Lincoln
 Postkod: NE
 Malpera fermî ya dewletê: nebraska.gov

Girêdanên derve 

Dewletên DYA
Nevada

Nevada yek ji dewletên DYAyê ye. Nevada di nav 50 dewletan de heftemîn herî mezin e, lê yek ji wan ên herî kêm niştecîh e. Carson City, li beşa rojava ya dewletê, paytext e.

Herêm di 1519 de ji hêla Spanyayê ve hate îdîakirin, lê gava ku Meksîk di 1821ê de serxwebûna xwe ji Spanyayê bi dest xist, erd bû beşek ji Meksîkê. Dûv re di sala 1848an de, di dawiya Şerê Meksîkî-Amerîkî de, Dewletên Yekbûyî li herêmê girt.

Di sala 1859an de li herêmê zêr û zîv hatin dîtin û bi hezaran niştecîh bi hêviya ku dewlemend bibin li wir bazdan. Nevada di 1864 de bû dewlet.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera Fermî ya Nevada
 navenda dermankirinê ya Nevada

Dewletên DYA
New Hampshire

New Hampshire dewletek li  herêma Nû Înglistan a  Dewletên Yekbûyî ye. Ew ji hêla Massachusetts ve hat li başûr, Vermont ber bi rojava, maine û Kendava Maine ber bi rojhilat, û parêzgeha Kanadayî ya Quebec ya bakur. Ji 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî, Nû Hampshire ji hêla deverê ve pêncemîn piçûktir e û dehemîn herî kêm nifûs e, bi piçek zêdetirî 1.3 mîlyon niştecîhan. Concord paytextê eyaletê ye, dema Manchester  bajarê herî mezin e. Dirûşma Nû Hampshire, "Azad bijî an Bimire", rola wê di Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî de nîşan dide; Nasnavê wê, "Dewleta Granît", ji avabûnên wê yên granît û kanên wê yên berfireh vedibêje.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Dewletên DYA
New England
UTC-10

UTC-10 yek Beşên Demjimêrê ye. Alaska-Hawaii Standard Time(AHST) jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-9 dibin û tê Hawaii Daylight Time(HDT) nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

 Giravên Cook 
 Polynesiya Fransî 
 DYE 
 Alaska (hin deran) 
 Hawaii

Navçeya demê
UTC-9:30

UTC-9:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Polynesiya Fransî tê bikaranin

Navçeya demê
Maine (cudakirin)

Çend wateyên Maine hene.
Maine, heremek li DYE'yê
Maine (Fransa), heremek li Fransayê
Maine (çem), çemek li Fransayê
Mîsîsîpî (cudakirin)

Çend wateyên Mîsîpî  an jî Mississippi hene.
 Mîsîsîpî, heremek li DYA'yê da
 Mîsîsîpî (çem), çemek li DYA'yê da
 Mîsîsîpî (Kanada), çemek li Kanadayê da
 Du county'yên amerîkî
 Mississippi County (Arkansas) li Arkansas da
 Mississippi County (Missouri) li Missouri da
Missouri (cudakirin)

Pir wateyên Missouri hene.
Missouri, heremek li DYE'yê
Missouri City, bajarek li Texasê da
Missouri (çem), çemek li DYE'yê da
Missouri (fîlm), fîlmekî Western, yê di salê 1971 da derket.
Montana (cudakirin)

Pir wateyên Montana hene.
Montana, heremek li DYE'yê da
Montana (Montana), bajarek di heremê Montana da
Montana (Bulgaristan), bajarek di Bulgaristanê da
Crans-Montana, cihek di heremê Wallis di Swîsre da
Montana VS, gundek di Crans-Montana di heremê Wallis di Swîsre da
Montana Austria, xetekî balafiran li Awistirya navberê salên 1970 - 1980

Ev kesan bi navî Montana ne:
Joe Montana, gogbazekî amerîkî
Patsy Montana, stranbêjekê amerîkî
Bissy Montana, rapvanekî alman
Nû Jersey

Nû Jersey an jî New Jersey dewletek li  herêmên Atlantîka navîn, Bakurrojhilat ya  Dewletên Yekbûyî ye. Ew li bakur û rojhilat bi eyaleta Nû Yorkê re sînordar e; li rojhilat, başûrrojhilat, û başûr bi Okyanûsa Atlantîk; li rojava li aliyê Çemê Delaware û Pensîlvanya û li başûrê rojava ji hêla Delaware Bay û eyaleta Delaware. Bi 7.354 mîl çargoşe (19,050 km2), Nû Jersey pêncemîn eyaleta herî piçûk e ku li gorî qada erdî ye, lê bi nêzîkê 9,3 mîlyon niştecîhan re, 11-emîn-herî nifûs û herî niştecîh e. Paytexta eyaleta Nû Jersey Trenton e, dema ku bajarê herî qelebalix ê eyaletê Newark e. Ji bilî wîlayeta Warren, hemû wîlayetên eyaletê di nav herêmên statîstîkî yên hevgirtî Bajarê Nû Yorkê an Fîladelfiya de ne; ji ber vê yekê, qada metropolê ya herî mezin a dewletê dikeve nav Nû Yorka Mezin.

Dewletên DYA
Nû Meksîk

Nû Meksîk (bi îngilîzî: New Mexico ; bi spanî Nuevo México ) dewletek e li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî. Ew yek ji dewletên çiyayî yên başûrê Çiyayên Rocky ye, ku herêma Çar Corners a rojavayê Dewletên Yekbûyî bi Utah, Kolorado û Arîzona re parve dike û  ji rojhilat û başûrê rojhilat ve bi Teksas, li bakur-rojhilat Oklahoma û eyaletên Meksîkî yên Chihuahua û Sonora li başûr sînorkirî ye.

Pêşangeh 

Dewletên DYA
Ohio

Ohio yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Ohioyê 

 Rûber: 116.096 km²
 Gelhe: 11.464.042 
 Paytext: Columbus
 Postkod: OH
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.oh.gov 

Dewletên DYA
Oklahoma

Oklahoma yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Oklahomayê 

 Rûber: 181.196 km²
 Gelhe: 3.450.654 
 Paytext: Oklahoma City
 Postkod: OK
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.ok.gov
 Allen Williamson Bridge, Oklahoma
 Politician Gary Richardson, Oklahoma
 Representative Allen Williamson, Oklahoma
 Politician John Jarman, Oklahoma
 Senator James Allen Williamson, Oklahoma

Dewletên DYA
Oregon

Oregon yek ji dewletên DYAyê ye.

Dewletên DYA
Pensîlvanya

Eyaleta Pensîlvanya (bi îngilîzî: State of Pennsylvania) yek ji dewletên DYAyê ye.

Hin agahiyên derbarê Pensîlvanyayê
 Rûber: 119.283 km²
 Gelhe: 12.281.054 (2000) 
 Paytext: Harrisburg
 Postkod: PA
 Malpera fermî ya dewletê: http://www.state.pa.us

Dewletên DYA
Deryaya Adriyatîk

Deryaya Adriyatîk an jî bi kurtî Adriyatîk deryayeke li Ewropayê ye. Ew berê de, gorî Herodot, bi navî bajarekî Îtalyayê Adria li ber wê hatîye navendin. Ew bi îtalyanî Mare Adriatico, elbanî Deti Adriatik, serbî Jadransko Morje, slovenî Jadransko Morje tê navandin. Ewê Nîvgirava Balkan û Nîvgirava Apennîn li hev vediqetine. Navçe xweyê başûr di derve bi Deryaya Îyon jî tê nav kirin. 

Dewletê li dor wê Îtalya, Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Albanya ye.

Erdnîgarî û dane 
Deryaya Adriyatîk di bakur rojava de, başûr rojhelat heta 820 km direj dibe. Fireh bûnê xwe jî bi nîvekî 180 km ye. Fireh bûnê xwe herî mezin digehe 220 km 132.000 km² aqara wê heye. Kûr bûnê herî mezin 1.251 m ye, û ew xalê di navberê Bari û Durres de ye.

Berava bakurên dûzin û benderê xweristî hêne.

Berava Kroatyayê, nîvgirava Istrien de, ji bo ko çiyayî ye, di Adriyatîk de jî gelek girav hêne. Beravên rojava bi navê Dalmaçya (bi kroatî: Dalmajica) tê navkirin.

Bender 
 Îtalya: Trieste, Venedîk, Chioggia, Ankona, Pescara, Barî, Brindisi
 Slovenya: Koper
 Kroatya: Pula, Rijeka, Ploče, Zadar, Split, Dubrovnik
 Montenegro: Kotor, Bar
 Albanya: Durrës, Vlora

Girav 
 Kroatya: Di berava Kroatyayê de 1185 girav hêne. Le li wan pirekê biçûkin û li ser jiyan tune . Li wan hinekên mezin ewnana; Brač, Cres, Čiovo, Dugi Otok, Îlovik, Korčula, Lastovo, Lopud, Lošinj, Pag, Premuda, Olib, Rab, Susak, Sveti Nikola, Vis, Unije 
 Montenegro: Sveti Stefan Bucht von Kotor: Mamula, Ostrvo cvijeca, Gospa od Skrpjela û Sveti Djordje
 Albanya: Sazan
 Îtalya: Tremiti

Giradanên derve 
 Wênen Adrîyatîkê di peykan de

Derya
Deryaya Navîn
UTC+3:30

UTC+3:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Îranê tenê tê bikaranin. Iran Time (IRT) tê nav kirin.

Girêdanên derve 
 Bajarên di UTC+3:30 de

Navçeya demê
UTC+4:30

UTC+4:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Efxanistanê tenê tê bikaranin.

Girêdanên derve 
 Bajarên di UTC+3:30 de

Navçeya demê
Rhode Island

Rhode Island yek ji dewletên DYAyê ye.

Dewletên DYA
New England
Tennessee

Tennessee [] (bi zimanê cherokee: ᏔᎾᏏ Tanasi), yek ji dewletên DYAyê ye.

Çavkanî 

Dewletên DYA
Teksas

Eyaleta Teksas (bi îngilîzî: State of Texas) yek ji dewletên DYAyê ye.

Çavkanî 

Dewletên DYA
Utah

Utah [], dewletek li binavçeya Çiyayê Rojava ya Rojavayê Dewletên Yekbûyî ye. 

Utah dewleteke Dewletên Yekbûyî yên bexşîn e ku li rojhilatê wê bi Kolorado, li bakurê rojhilatê wê bi Wyoming, li bakurê wê bi Idaho, li başûrê wê bi Arîzona, û li rojavayê wê bi Nevada re sînordar e. Utah di heman demê de li başûr-rojhilatê quncikek Nû Meksîk jî digire. 

Ji pêncî dewletên Dewletên Yekbûyî, Utah ji hêla dewletê ve 13emîn a herî mezin e; bi nifûsa xwe ji sê milyonî zêdetir e, ew 30emîn a herî nifûs û 11emîn a kêmtir nifûs e. 

Pêşkeftina bajarî bi piranî li du deveran kom dibe: Eniya Wasatch li beşa bakur-navendî ya dewletê, ku ji sê parên duyê nifûsê tê de ye û paytext, Salt Lake City dihewîne û Washington County li başûr-rojavayê, bi zêdetirî 180.000 niştecîh. Piraniya nîvê rojavayê Utah li Great Basin dikeve.

Çavkanî 

Dewletên DYA
Vermont

Vermont [], yek ji dewletên DYAyê ye.

Pêşangeh 

Dewletên DYA
New England
Dilovan Seîd

Dilovan Seîd,  hozanvan û peyvnivêsê kurd li sala 1979ê li kurdistana başur ji dayik bûye. ji sala 2005ê ta niha hozana dinivise .Yekem albuma xwe ya hozanan li sala 2006'an derxistiye bi navê azar û duyem albuma xwe bi navê hîvî tomar kirîye ku hijmareka zur jê hatiye firotandin bu êkemîn car di kurdistanê da albumek hozana bi hête tomar kirin herwesa li Iraqê ya dilovan seîdîye.  Gelek hozan dayine sitranbêjên kurd mîna hindirîn cemîl-cutyar zaxoyî-şilan hejar-mihemed can-Siyar mizîrî û yên din. Klipên dilovan seidi li kenalên kurdî navxuyî û jiderve hatine pexiş kirin û temaşevanek baş ji xwe razî kirîye . Dilovan seid nika li Zaxo dijît û li gelek radyoyên kurdî li zaxo karkirîye .

Berhem 

Azar
Hîvî

Stranbêj
Hozan
Hunermend
Îştar

Îştar, bi navekê din Înanna, ku di kurdî de ji "stêr" û an jî "star" xwedawenda adanî û xweşikiyê, di baweriyên rojhilata Navîn (Mezopotamya) de xwedî cihek pir girîng e. Sûmeriyan jê re digot Înanna, lê Akadî û Babîliyan jê re digot Îştar, an Astarte.    

Îştar wek xwedaya evînê û ya şer jî tê niyasîn. Wê jiyan û mirin jî birêve dibir.

Wê li ser jîyane rûnistî zagon û destûriyên jîyane kifşkirin. Di malbatê û jîyane de wê jin jî û mêr jî, wê xwediyê çi awayê bê û çi cihî bê, wê da kifşkirin. Ew di çanda mezopotamya de xwediyê wateyeka mazin û gîring a. Cihê wê mazin a. Hizrên wê yên ku bi destûriyên wê yên ku nivîsandin, di pêşketina jîyanê de bûna hîmê pêşketina bi deman re. 

Di deme Sumeriyan de jî û di deme Akadiyan de jî, bandora wê û destûriyên wê pirr mezin hebû. Di hizrên wê de, ew "wekhevi"yekê ji bo jin û mêr rast dibîne. Bi vê re li malbatê difikirê û li ser wê yekê hanî ser ziman.

Girêdanên derve 
  Destûriyên Lipît Îştar

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Nexweşiyên psîkologîk

Nexweşiyên psîkologîk nexweşiyên ku bingeha wan ne organîk (laşî) in in.

Ji sedemên ne organîk dikarin sîmptom an nexweşiyên organîk peyda bibin. Bo mînak nexweşiyên psîkosomatîk. Nexweşiyên psîkologîk ên ku organîk in dikevin warê psîkîatrîyê. Gorî daxûyaniya herî dawî ya WHO´yê ji 1800´î zêdetir nexweşiyên derûniyê (psîkologiyê) hene. Ev nexweşiyan gorî bingeh û bandora xwe di nava xwe de hin koman lidardixin.

Bi nexweşiyên psîkologîk re derûnnas bilî dibin. Derûnnas bi rêbazên wekî psîkoterapî, test, psîkodrama, Hîpnotîzma hwd li tedawîkirina wan digerin. Kesê ku dixwazin biçin cem psîkologek divê cara pêşîn biçe cem bijîşkên din û psîkiyatrîstan û îsbat bike ku nexweşiya/yên wê ne bingeh laşî ne.
Derûnnasî
Derûnnas

Derûnnas an jî psîkolog,  kesên ku bi rêbazên zanîstiyê li ser derûniya (ruhê, giyanê) giyandêran lêkolîn dike, probleman tesbît dike û li tedawîkirina wan digerin in. 

Derûnnas di beşa derûnnasiyê ya zankoyan de perwerde dibînin. Piştî 4-5 salên perwerdeya lîsansê û 2-3 sal hostatî û doktorayê dikarin dest bi karê xwe bikin. Dîsa ji bo hin rêbazên taybet ên derûnnasiyê perwerde pêwîst in. Bo mînak hîpnotîzma. Derûnnasên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine, nikarin vê rêbazê bikarbînin, qedexe ye.

Derûnnas li zankoyan, li ofîsên xwe, nexweşxaneyan, dibistanan, zîndanan, fîrmayên aboriyê hwd kar dikin.

Çavkanî 

Derûnnasî
İlhan Kızılhan

Ilhan Kizilhan psîkolog, nivîskar û rojnamevanekî kurd ê navdar e. 

Di dawiya salên 60´î de li Kurdistana Bakur ji dayîk bûye. Di sala 1973´î de bi tevî malbata xwe koçberî Almanyayê bûye. Li Almanya û DYA´yê li zankoyan perwerdeya psîkolojîyê, zanîna dadmendiyê, civaknasî û orîentalîzmê dîtiye. Niha li zankoyên wekî Freiburg, Konstanz hwd dersê dide. Dîsa îdareya klînîkeke psîkolojîk dike, di warê hindikayî, lêkolînên aştiyê, diyaloga di nava çandan û di warê terapiya psîkolojîk de xebatan dike.

Prof. Dr. Kizilhan bi qasî du salan berpirsiyariya giştî ya karê weşandina Med TV kiriye. Bi dehan kovar û rojnameyên kurdî, almanî û ingîlîzî de nivîsiye. Gelek caran di têlevizyonên navneteweyî de, di bernameyan de cihdigire.

Prof. Dr. Kizilhan ji aliyê dadgehên Almanyayê ve wekî pispor tê naskirin. Di dozên ku alîkariya psîkologan tê xwastin de cih digire. Kizilhan li dinyayê wekî zanayek li ser êzîdîtiyê jî tê naskirin.

Hin ji pirtûkên Kizilhan 
 Die Yeziden (Êzîdî). Çapxana medico international, Frankfurt am Main, 1997 ISBN 3-923363-25-7
 Stumme Gedanken (Ramanên bêdeng). Psîko-roman
 Die Unendlichkeit des Horizonts - Ein Roman aus den kurdischen Bergen. Angela Hackbarth Verlag, 2000, ISBN 3-929741-23-7
 Der Sturz nach oben. Kurden in Deutschland - eine psychologische Studie, 1995
 Depressionen. 2004
 Ehrenmorde. - "Honourkillings"- The impossible try of an explanation, Regener Verlag, Berlin 2006
 PMR - Entspannungsverfahren. Hackbarth-Verlag, St. Georgen, 2006
 Die Allgegenwärtigkeit der Gegenwart -Past in the Present- Posttraumatic stress and Memory of different generations in war. Regener Verlag, Berlin, 2008
 Depresyon ve Psikolojik Ağrılar-Hastalığı Yenmenin Yolları/ Depression und somatoforme Schmerzen -Wege aus der Krankheit (Türkçe/türkisch). Berlin: VWB Verlag 2011.
 Êzîdî kî ne? / Wer sind die Êziden? (kurmancî/almanî). Berlin: VWB Verlag 2013, ISBN 978-3-86135-298-3.

Girêdanên Derva 
https://www.facebook.com/muderrishane/posts/1612185952269105?__tn__=K-R

Psîkologên kurd
Nivîskarên kurd
Nivîskarên êzîdî
Rojnamevanên kurd
Kızılhan
Hêrodotos

Hêrodotos, Hêrodot an jî Hêrodotê Halîkarnasosî (; ), (rawejî 484 b.z.), m. (425 b.z.) dîroknas û nivîskarek yewnanî bû. Qasî ku tê zanîn Hêrodot dîroknasê herî pêşî ye, Marcus Tullius Cicero ji bo wî gotîye "Bavê Dîrokê". Ew bi pirtûka xwe ya bi navê Dîroka Hêrodot tê naskirin.

Jiyan 
Hêrodotos li Halîkarnasosê, Bodruma îro li Tirkiyeyê, hatiye dinê. Li gorî ensîklopediya bîzansî ya Sûda (Souda), li ser Dîrokê, wî hewldaye hikûmeta stemkar bide erdê, lê bi ser neketiye. Ji ber vê yekê, ew çû Girava Samosê xwe li wir veşart. Paşê ew derkete gerekê û çû welatên farisan, Misir, Babîl, Ûkrayna, Îtalya, Sîcîlya, Atînayê. Ew careke din venegeriya Halikarnasosê. Dema çûyî Atînayê wî bi kesên mezinên wê demê re pêwendiyên xurt danîn û di nav van kesan de Sofokles û Perîkles jî hebûn.

Pirtûk 
Hêrodotos pirtûkekê li ser dîrokê û gerên xwe bi nave Dîroka nivisand. Ev pirtûk para bêhtir li ser împeratoriya Farisan, Misira kevnare, Med û jiyana rojane ya gelên wî dîtî bû.

Binêre 
Dîroka Hêrodot

Çend gotinên wî

Giredanê Web 
  Dîroka Herodot.
   Li ser Herodot di About.com de.
  Li ser Herodot di Livius.org de.
  Pirsyarên li ser Herodot .
  Dîroka Herodot bi yewnanî û îngilîzî.
  Dîroka Herodot.

Dîroknas
Nivîskar
Yewnan
Dîroka Asyayê
Kesayetiya şîzofrenîk

Kesayetiya şîzofrenîk yek ji cureyên kesayetiyên nexweşketî ye. Tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e.

Di raman û tevgerê de bêwateyî, kêmketina têkiliyên rojane, di axavtinê de dijwarî, têkçûna jiyana sosyal, jarketina laş hwd ji sîmptomên wê ne. 

Kesayetiya şîzofrenîk nîşaneya gelek nexweşyan e, divê li klînîkan were tedawîkirin.
Derûnnasî
Vîrjînya

Vîrjînya (bi inglîzî: Virginia) yek ji dewletên DYAyê ye. CIA û Pentagon li vê dewletê ne.

Koda Vîrjînyayê "VA" ye.

Çavkanî 

Dewletên DYA
Vîrjînyaya Rojava

Vîrjînyaya Rojava (bi îngilîzî: West Virginia) yek ji dewletên DYAyê ye.

Dewletên DYA
Washington (parêzgeh)

Washington [], carinan jî Waşîngton, yek ji dewletên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.

Hin agahiyên derbarê dewleta Washingtonê 

 Rûber: 184.824 km² 
 Gelhe: 5.894.121
 Paytext: Olympia
 Postkod: WA
 Malpera fermî ya dewleta Washingtonê: 

Erdnîgariya DYAyê
Wisconsin

Wisconsin [], yek ji dewletên DYAyê ye.

Bajar 
 Milwaukee
 Madison
 Green Bay
 Eau Claire

Dewletên DYA
Wyoming

Wyoming [], yek ji dewletên DYAyê ye.

Çavkanî 

Dewletên DYA
Cheyenne, Wyoming

Cheyenne paytextê federedewleta Wyomingê li DYA ye.

1ê kanûna paşîn 1867î de bingeha bajêr bi avakirina asinbanê (riya hesinî) ve hatiya avêtin. Li bajêr her sal şahiyên Cowboy´an (bi Kurdî: Gavan) tê lidarxistin û bi sed hezaran tûrîst ziyaret dikin. Di hejmartinên fermî yên sala 2000´î de gelheya bajêr 53.011 bûye.

Paytextên DYA