nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Trakya

Trakya (bi bulgarî: Тракия, Trakija, yewnanî: Θράκη, Thráki, tirkî: Trakya), cîwara ku dikeve rojhilata nîvgirava Balkanê ye. Li wê derê Bulgaristan, Yewnanistan û Tirkiye hene. Trakya ji bo xakên Tirkiyeyê li Ewropayê jî tê bikaranîn.

Dîrok 
Gorî yewnanên antîk Trakya xakên li rojhilata Yewnanistan de heta Îskîtan bû. Gorî Herodot di dîroka xwe de behs dike li wê derê gelekî bi navê Trakî dijî bû. Dema Roman de ew ji bo Anatoliya, Makedonya, Tunan dihat bikaranîn.

Li paş trakiyan împeratoriya Persan pê re jî Îskenderî Mezin dagir kir. Êdî li piştî zayînê re ew dera dest Roman ket û navçeyeke împeratoriyê bû. Li wan şunda jî dest Bîzans û pê re jî osmanan ket.

Erdnîgarî 
Li ser Trakya çend welatên ciyawazî heye û navîna Deryaya Navîn, Deryaya Marmara û Deryaya Reş de ye.

Gel

Yewnanistan 
Li Trakya sînorên Yewnanistan de, li ser 8000 km², nêzî 350.000 kes dijî ye. Ji wan 65-70% xwe yewnanî, kîjanên li paş 1990î ji Rûsya û li paş Peymana Lozanê ji Tirkiyeyê hatine. Gel, li wan derve tirk û pomak in. Nifûsa wan navbera 100.000 û 120.000 kes e.

Bajarên girîng (bi nifûsên 1991'ê de):
 Komotini (tirkî: Gümülcine), 37.036 kes
 Alexandroupolis (Dedeağaç), 36.994 kes
 Xanthi (Îskeçe), 34.889 kes
 Ferai

Tirkiye 
Trakyayê di sînoren Tirkiyeyê de û ew 133 km² ye. Gelî wir pi piranî tirk, çerkez û tatarên Kirimê ne. 

Bajarên girîng (nifûsên di 2000'î de):
 Çorlu, 150.000 kes
 Edirne, 119.298 kes
 Silivri, 108.155 kes
 Tekirdağ, 107.191 kes
 Lüleburgaz, 79.002 kes
 Kırklareli, 53.221 kes
 Marmara Ereğlisi
 Keşan, 42.755 kes
 Çerkezköy

Bulgaristan 
Bajarên girîng (Nifûsên di 2005an de):
Sofya 1.432.000 kes
 Plovdiv (Filibe) 332.088 kes
 Burgas (Burgaz) 188.554 kes
 Stara Zagora
 Pazarçik
 Sliven

Giradanên derve 

 Nexşeya Trakyaya Yewnanistanê
 Hindikên Tirkên li Balkanê

Çavkanî 

Erdnîgariya Yewnanistanê
Erdnîgariya Bulgaristanê
Erdnîgariya Tirkiyeyê
Erdnîgariya yewnana kevnare
Herêmên dabeşkirî
Herêmên dîrokî li Tirkiyeyê
Dîroka Tirkiyeyê
Madison, Wisconsin

Madison navê paytextê federedewleta Wisconsin a DYAyê ye. Duyemîn bajarê mezin ê Wisconsinê ye. Bi zanîngehên xwe, navendên gerînendeyê yên fîrmayên aboriyê tê naskirin.

Hin agahiyên derbarê paytext Madisonê de 

 Gelhe: 220.322 (2004)
 Rûbera bajêr: 219,3 km² (84,7 mi²)
 Postkod: 53701–53794
 Pêşbang (koda lêgerîna têlefonê ya bajêr): +608
 Malpera fermî ya bajêr

Cihên balkêş ên bajêr 

 Wisconsin State Capitol 
 Monona Terrace 
 State Street (Bazargeh) 
 Zanîngeha Wisconsin-Madison 
 Gola Mendota û Gola Monona 
 Memorial Union

Bajarên hevalbendên Madisonê ne 

  Ainaro li Tîmora rojhilatê, ji 2001
  Arcatao li El Salvador
  Bac Giang li Vîyetnam
  Cuzco li Perû
  Camagüey li Kûba, ji 1988
  Freiburg di Breisgau li Elmanya, ji 1986
  Managua li Nîkaragûa, ji 1987
  Mantua li Îtalya, ji 2001
  Obihiro li Japon
  Wilna li Lîtwan

Paytextên DYA
Çiyayê Rainier

Çiyayê Rainier (bi îngîlîzî: Mount Rainier) çiyayek li DYAyê ye.

87 km li başûrrojavayê Seattle a federedewleta Washingtonê dikeve. Çiyayeke volkanîk e. Bilindahiya çiyê 4.395 m ye. Parametreya cografîk 46° 51' 8" N, 121° 45' 40" W e. Herêma çiyê wekî parka neteweyî tê parastin.

Çiyayên DYAyê
Volkan
Volkanên çalak
Balkan

Balkan, an jî nîvgirava Balkanê cîwarekî Ewropaya Rojhilatê ye. Navê xwe di çiyayên Balkanê de tê ye.

Wûşeya Balkan li Ewropa biwêjî wek balkanandin, an jî balkanîzasyon ji bo vandalîzm, berhevdana olî an jî etnîkî tê bikaranin.

Erdnîgarî 
Balkan bi nêzî 502.000 km² aqara xwe bi Deryaya Reş, Deryaya Marmara, Deryaya Navîn û Deryaya Yonî hatî ye sînorkirin.

Li bakur, li navîna Ewropa de tu sînorên vebirî tune. Lê bi piranî xêzê Save-Danûb tê gotin. Ew herdu çeman sînorên bakur tên dîn. Lê ji bo du piya Save hêne, ew xêza jî bu tunî nê vebirî ye.

An jî xêzê Triest û Odessa wek sînor tê ditîn.

Dewlet 

Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan,Yewnanistan, Xirvatistan (başûra Save), Makedonya, Montenegro (derve Vojvodîna), Romanya (bakura Dobruca), Serbistan, Slovenya, Tirkiye (Trakya).

Gel 
Li Balkanê serb, boşnak, bulgar, yewnanî, xirvat, makedon, rumen, albanî, tirk, roman û hin etnîkên din hene.

Çavkanî 
 Ensîklopediya Salmonsen (bi danî), 

Nîvgirav
395

Bûyer

Cîhan 
 17ê kanûna paşîn - Împaratoriya Roma navbera lawên Theodosius I de wek rojava û rojhelat bû du paran.

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesen ku di vê salê de mirin)
330

Bûyer

Cîhan 
 Konstantinî Mezin paytexta Împaratoriya Roma ji Rom de bire Konstantinopolis.

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 17ê kanûna paşîn- Theodosius I împaratorê Rom mir.
1453

Bûyer

Cîhan 
 7'ê adarê -Paytexta Bîzans Konstantinopolis ji aliya împaratoriya Osmanî bi destî Mehmet II hat dorpêç kirin.
 29'ê gulanê- Konstantinopolis ji aliya împaratoriya Osmanî hat dagir kirin. Ji pê re çaxa navîn xelas bû, Ronesansê dest pê kir.
 Şerê Sedsalan li Ewropa xelas bû.

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesen ku di vê salê de mirin)
Anticodon

Anticodon sêyineya nuklêotîd di gerdê guhaztina RNA de ku bi sêyineya nuklêotidên temamker ya bi [codon] ra nav gerdê şandiyarê RNA cot dikin.

Biyolojî
Diyarkerên dijepeydakerî

Li ser rûyê dijepeydakeran hin beşên taybet hene, van beşan wekî diyarkerên dijepeydakerî (bi îngilîzî: antigenic determinants ) bi nav dibe 
. Li ser rûyê dijepeydaker de ne yek lê zêdetir beşên diyarkerên dijapeydakerî hene. Navê van beşan wekî epîtop (bi înglîzî: epitope ) jî tên bi navkirin. Bi kurtasî em dikarin bêjin ku epîtop nexşên taybet ên li ser rûyê dijepeydaker in. Beşa guherbara dijeten a bi epîtopa dijepeydaker ve tê girêdan jî wekî paratop bi nav dibe. Ji boy her epîtopek, ji plazmaxaneyan cureyek paratop tê berhemkirin û derdan. Rûyê epîtop û paratop temamkerên hevdu ne.

Çavkanî 

Biyolojî
Guherîna dijepeydakerî

Guherîna dijepeydakerî Antigenic switching, guhertinê serrûya ji dijepeydaker hûrzindî bi guhorînê cinê, ji bo sehkirina bi rista parastiyê mêvandarî re dişulikande.

Biyolojî
Nokerê dijmîkrobî

Nokerê dijmîkrobî, Antimicrobial agent, nokerên kîmiyayî yan zindekî ku mezinbûna hûrzindiyan dêşiye.

Biyolojî
RNAyê dijhest

RNAyê dijhest Antisense RNA, ev encamek RNAyê temamî ye ku ji gerdê mRNA hestî girê bibe, vêca wergêranê wî rê digre.

Biyolojî
Otozom

Otozom, Autosom, kromozomek e ku di vebirra zayendê de tûs nake.

Biyolojî
Beta-DNA

Beta-DNA, şeweya normalê DNA ku nav rêzên biyolojiyan de ye û şeweya badoke rast-destdar heye.

Biyolojî
Beta-lactamase

Beta-lactamase, genê bergirriya ampîcîlîn e.

Biyolojî
Basîl

Basîl, Bacillus, cinsekî bakteriyên şikil darik e.

Basîl
Bacillus thuringiensis

Bacillus thuringiensis, ev bakteriyayek ku kurmiyan dikuje û parçekî giring ya sazkariyê mişkkuja mîkrob e.

Basîl
Lîsteya Atarikan

NES 
Super NES 
Game Boy 
Game Boy Pocket 
Nintendo 64 
Game Boy Color 
Game Boy Advance 
Gamecube 
Nintendo DS 
Nintendo DS Lite 
Wii
Nintendo DSi
Nintendo DSi XL 
Nintendo 3DS
Nintendo 3DS XL  
Nintendo 2DS 
New Nintendo 3DS 
New Nintendo 3DS XL  
New Nintendo 2DS XL  

 

Lîste
Olympia, Washington

Olympia paytextê federedewleta Washington û navenda îdareya parêzgeha Thurston County li DYAyê ye.

Bajar xwedî aboriyeke pêşketî ye. Navenda gelek fîrmayên bazirganiyê li Olympia ye. Beriya hatina Ewropiyan bereke çermesoran (kevnexwediyên Amerîkayê) bi navê Nisqually li herêmê dijiyan. Di sala 1850'î de Ewropî bicihbûn û bingeha bajêr avêtin.

Hejmara niştecihên bajêr 43.982 (1. tîrmeh 2004).

Paytextên DYA
Charleston

Charleston ji sala 1885î virde paytextê West Virginia (Vîrjînya-Rojava) ye ku ji aliyê meziniyê ve 35. federedewlet a DYA'yê ye.

Bajêr dikeve nava rûbarên Elk û Kanawha. Charleston di sala 2005î de xwedî 51.176 niştecihê bû ku ji aliyê gelheyê ve mezintirîn bajarê li West Virginiayê ye.

Cara pêşîn di sala 1794î de bajêr li ser 16 Hektar ji aliyê 35 mirovî bi 7 malî ve avabûye. Bi destpêka sedsala 19. ve li herêmê xoy (xwê, sol) tê derxistin û ev yeka han hejmara gelheyê bipêşdixe. Di şerê navxweyî yê DYAyê de demekê dirêj bajêr di destê federesyona federedewletên başûr de maye û sazûmaniya berê ya dagirkeriyê parastiye. Di 20ê hezîranê 1863î de bajêr ketiye bin îdareya DYAyê.

Paytextên DYA
Richmond, Virginia

Richmond paytextê federedewleta Virginia li DYAyê ye.Bi 204.214 gelheya xwe (Sala: 2010) û bi rûbera xwe ya 162 km² bajereke mezin e. 

Li bajêr zanîngeha navdar, Virginia Commonwealth University heye. Bingeha bajêr di sala 1737'î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 193.777 (2005) û bi tevayî jî 1.126.262 e. Bajar li ser 162,0 km² ava ye.

Navenda gelek fîrmayên mezin li Richmondê ne. Bo mînak Philip Morris, Qimonda hwd. Dîsa navenda gelek bankayan li wir in. Bajar di ber rûbara James River de ye.

Cihên balkêş ên bajêr 

 Bazargeha Virginia (ji sala 1788'î virde navenda hikûmetê li wir e ku ji aliyê 3emîn serokdewletê DYAyê Thomas Jefferson ve hatibû avakirin) 
 Museum of Conferacy (Mûzeya şerê navxweyî) 
 Valentine Museum (Mûzeya herêmî) 
 Tredgar Iron Works (Navendek aboriyê) 
 Edgar Allan Poe-Museum (Poe pirraniya jiyana xwe li Richmond borî bû) 
 St. Johns Church (1741) 
 Monument Avenue 
 Statûya leyîstikvanê tennîsê Arthur Ashe li Monument Avenue 
 Virginia Museum of Fine Art (berhevkirinên Împressiyonîstan) 
 Das Science Museum of Virginia li asinbana kevn, mûzeyeke înteraktîv li ser zanîstiyê

Paytextên DYA
Çiyayê Shasta

Çiyayê Shasta an jî Koyê Shasta (Úytaahkoo bi zimanê karukî ku tê wateya "Çiyayê Spî") yek ji çiyayên volkanîk ên bakurê California ya DYA'yê ye.

Bilindahiya çiyê 4.317 m ye û bilindtirîn çiyayê Californiayê ye. Herwekî duyemîn volkana herî bilind a DYA'yê ye. Volkan cara dawî di sala 1786'î de teqiya û ziyan da 5 km devedorê xwe.

Çiyayên DYAyê
Volkan
Çiyayê Denalî

Çiyayê McKinley li Alaska ya DYAyê ye û bi 6.195 m bilindahiya xwe bilindirîn çiyayê li bakurê DYAyê ye.

Navê xwe ji serokdewletê DYAyê yê 25emîn William McKinley digire. Navê wê yê berê Denalî ye. Devedora çiyê bi navê "Parka neteweyî ya Denalî" tê parastin.

Cara pêşîn lêkolînerê navdar Hudson Stuck bi tevî 3 alîkarê xwe di 7'ê pûşperê 1913 de derketiye lûtkeya çiyê.

Girêdanên derve 

Çiyayên DYAyê
Heft Bandev
Konstantînê Mezin

Konstantînê Mezin, Konstantînos I, Konstantînê Yekem ; ), jdb. 27 sibat 272 Niš - m. 22 gulan 337, di navbera 306an û 337an de împeratorê Împeratoriya Romê bû.

Wî li Romê xiristiyanî serbest kirî bû û li xiristiyanitiyê jî mirovekî giring e û bi fermana Milan tê zanîn. Di wê fermanê de wî da zanîn ku li împaratorîye xiristiyanî û ol hemû gîşk dikane wera bijîn. Ji pêra xiristiyanî li Romê belavbû û di 380an de jî bû ola fermî. Di 325an de wî Konsula Niceaya (îro bajarê Iznikê ye) yekem kom kir. 

Di 330an de wî paytexta bi navê , bajarê ji bo wê pê ra wek Konstantînopolîs werê nav kirin, bira Konstantînopolîs.

Jiyan û Împeratorî 
Ew di 27'ê reşemiyê 272an de li Niš, Serbistana îroj hate dinê. 

Paş bavê xwe Konstantiyo I (latînî: Constantius) di 293an de keta Tetrarxîya (Kargeriya Çaran) Diokletians re rêya xweya heta împaratorîye dera vebû. Di 305an de paş endamekê Tetrarşîye lê der ket şunda derbaza şuna wî bû salekî din jî ew bi navê Augustus bû împerator.

Di 312an de wî împeratorê Roma Rojava Maxentius Torîno, Brescia û bi dawî Verona bin xist û bi tunî bû împeratorê împeratoriya Roma Rojhelat. 

313an de Konstantîn bi Lîkîniyo (latînî: Licinius) va bû împeratorê rojava û rojhelat. Wan herduya bi tev Fermana Milan saz kirin.

Paş wî Lîkîniyo, çi qas bi xwenga Konstantîn re zewicî bû jî, 324an de li Adrianapolis û bajarên din ên Trakyayê bin xist şunda ew bû împerator bi tenê.

Di 326an de jina xwe Fausta û Crispus da kuştin.

Konstantîn di 330an de paytexta xwe bire bi navê ,  (îroj, Stenbol) kir û ew dera şunda çêkir. Ew dera ji pê re Konstantînopolîs (; ) hat nav kirin.

Çi qas wî xiristiyanî li împeratoriyê serbest kir jî xiristiyanbûna wî nê vebîri ye. Dîsa jî li zavê ortodoks wî gelek pîroz dibinin.

Bibîne 

 Lîsteya împeratorên Romê
Lîsteya împeratorên Bîzansê

Xirîstiyanî
Împeratorên Romê
Împeratorên Bîzansê
Konstantin

Konstantin (; ) navekê di Latinî () de tê ye. Ew di dîrok de bi ciyawaziyên kêm gelek hatî bû bikaranîn.

Împaratorên Roma 
 Konstantinê Mezin (306–337)
Badwater

Badwater (tê wateya bedav) cihê herî nizm ê DYAyê ye û li federedewleta Kalîforniya ye. 

Ji rûyê avê 86 m nizm e, ango bilindahiya wê -86 m ye. Badwater li Newala mirinê (Death Valley) ye.

Erdnîgarî
Erdnîgariya DYAyê
Death Valley

Death Valley (bi kurdî: Newala Mirinê) newaleke nizm li çola Mojave ye ku li rojhilata Sierra Nevada dikeve.

Newal wekî parka neteweyî tê parastin. Pirraniya axa newalê dikeve nava tixûbên federedewleta California. Cihê herî nizm ê DYAyê Badwater jî li wir e.

Herêm gelek tûrist dikişîne. Herêm di 3'ê kewçêrê 1994 de dibe paraka neteweyî û navê Death Valley National Park pêvedikin. Rûbera newalê 13.628 km² ye.

Girêdanên derve 

Newal
Erdnîgariya DYAyê
Gola Huron

Gola Huron yek ji pênc golên mezin ên Amerîkaya bakur ye. 

Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Golên DYAyê
Ontario
El-Durr el-semîn fî şerhî Mem we Zîn (pirtûk)

Eldur Elsemîn fî şerhî Mem we Zîn () navekî erebî ye ji şiroveya Mem û Zînê re, wateya vî navî: mirwariya bi nirx di şirove ya Mem û Zînê de. Wergera yekem a bi zimanê erebî ji Mem û Zînê re ji aliyê Dr Elbûtî ve di salên pênciyan de li Şamê çap bû. Di wê wergerê de hinek kêmanî hebûn û ji ber sansûrê pêşgotina Mem û Zînê ya derbarî milletperweriyê û pirsên felsefî û dînî ve nehate belavkirin. Lê wê wergera  Elbûtî roleke mezin lîst û bi saya wê çavên xwendevanên ereb di tevaya cîhana erebî de li çand û wêjeya kurdan vebû. el-Durr el-semîn ji aliyê nivîskarê kurd Jan Dost ve hatiye nivîsîn û sala 2006an li Dihokê ji hêla Spîrêzê ve, hate belavkirin. Li ser vê wergera Jan Dost a bi erebî rewşenbîrê ereb yê mezin û gorbuhuşt Hadî el-Elewî dibêje: "tu wergerên erebî ji Mem û Zîne re, nagihin wergera Jan Dost ku lêkolîneke berfireh û pêşgotineke dirêj jê re danîye û şiroveyên têrwate ji peyvên wê yên mijokî û sembolên wê re daniye ku destnîşanî pêkanîna Jan Dost ya çanda sofîzmê dikin."

Çavkanî 

Pirtûk
Nîvgirava Erebistanê

Nîvgirava Erebistanê (bi erebî: شبه الجزيرة العربية, Shibah al-Jazīra al-ʻArabīya an jî جزيرة العرب, Jazīrat al-ʻArab), nîvgiravaka navbera başûr rojavayê Asya û bakur rojavaya Efrîkayê de ye. Mezintirîn nîvgirava cîhanê ye.

Li rojhelata nîvgiravê Kendava Farisî û Kendava Omanê he ye. Li başûr Deryaya Erebî he ye. Li rojava jî Kanala Suweyş û Deryaya Sor he ye.

Li ser nîvgiravê Erebistana Siyûdî, Yemen, Ûman, Îraq, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Qeter, Felestîn û Kuweyt heye. Li wan welatan yê herî mezin Erebistana Siyûdî ye û ew rûyê nîvgiravê bi piranî digire.

Nîvgirav
Akademiya Mahsum Korkmaz

Akademiya Mahsum Korkmaz akademiya yekem a PKK'yê bû. Di sala 1981'an de li Libnanê hat damezrandin. Armanca akademiyê perwerdehiya leşkerî û siyasî bû. Li wê derê bingehên gerîlayê hatin avêtin.

Akademî piştî kuştina Mahsut Korkmaz (Agit) di sala 1986'an de wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hatiye binavkirin.

Di sala 1993'an de akademiya li Libnanê hat girtin û derbasa Sûriyê bû. Dîsa piştre li başûrê Kurdistanê ji nû ve hat avakirin.

Çavkanî

Akademî
PKK
347

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 11ê kanûna paşîn- Theodosius I împaratorê roma hate dinê(mir, 395)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Deryaya Yonî

Deryaya Yonî (yewnanî: Ιóνιo Πέλαγoς, Iónio Pélagos; îtalî Mar Ionio; albanî Deti Ion) yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew li başûra Deryaya Adriyatîk û Tengava Otranto ye. Li rojava Albanya û Yewnanistan û giravên Yewnanî, li bakur rojava, başûra Îtalya,  Sîsîlya heye. Di navbera nîvgirava Salento û Kalabriya de kendava Tarent heye. Kûrayiya wê heta 4.206 m e.

Nav
Navê Deryaya Yonî ji Ionius, lawê keyê îlîrî Adrias (navçeyakê antîk li Balkanê) de tê ye.

Çavkanî 

Deryaya Navîn
Tengava Cîbraltarê

Tengava Cîbraltarê yan Tengava Gîbraltarê yan jî Tengava Cebelîtariqê (; , ) tengavek e ku Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk digehîne hev û Afrîka û Ewropa ji hev vediqetîne. Li bakura tengavê Spanya û koloniya Brîtanyayê Cîbraltar, li başûr jî Maroko û bajarê Sebta (Ceuta) ya Spanyayê hene. Firehiya wê 14 km de heta 44 km ye û dirêjiya wê nêzî 60 km ye. Kûrahiya wê jî heta 286 m dadikeve.

Di deryayê de li rûyî tengavê de li rojava ber bi rojhilat şîpeke mezin û lez heye.

Navê Cîbraltar ji Jebel et-Tariq, ango "Çiyayê Tariq" tê bi demê re hatiye guhertin. Jebel et-Tariq jî ji bo Tariq bin Ziyad, berberîyekî li Spanya Endulus saz kirî bû, hatî bo danê.

Ji bo çêkirina pirekê li ser tengavê re ji berê de dihat plankirin. Lê heta niha tu pêşketina şênber tune. Wek wê yek derba Spanya û Marokoyê jî ji bo serdabeke bin avê re çêkin re beraftin kirin, lê dîsa heta niha ew di planan de ma.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tengav
Gola Xamirpêtê ya Biçûk

Gola Xamirpêtê ya Piçûk (di salên dawî de dewleta Tirk navê wê kir Küçük Akdoğan gölü) ji du golên Xamirpêtê ya piçûk e. Di navberâ Gimgim û Xinûsê de ye. Li ser Çiyayên Xamirpêtê ye.

Li bakurê rojavayê Gimgimê dikeve. Ji aliyê kûraniyê ve ji Gola Xamirpêtê ya Mezin kûrtir e. Kûraniya wê digihîjê 47 m yê. Rûbera wê 149 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 2.173 m ye. Rengê wê ne wekî ya mezin kesk lê şîn e. Ji binîve herkîna wê berî bi ya mezin heye.

Golên Xamirpêtê golên volkanîk in. Navê wê ji ar (agir) û pêtên xam ên volkanan tê. Ango xam+ar+pêt bûye Xamirpêt.

Çavkanî

Gimgim
Golên Kurdistanê
Golên Bakurê Kurdistanê
Xinûs
Atênê

Atênê yan jî Esîna (bi yewnanî Athena; yewnaniya atîkî: Ἀθηνᾶ, Athēnā yan Ἀθηναία, Athēnaia; yewnaniya epîkî: Ἀθηναίη, Athēnaiē; yewnaniya yonî: Ἀθήνη, Athēnē; yewnaniya dorî: Ἀθάνα, Athānā) yek ji giringtirîn xwedawendên jin ên çîvanokî yên Yewnanistana kevnare e. Li gorî Mîtolojiya yewnanî, ew zaroya Zeus ya herî hezkirî bû. Atênê xwedawenda bajêran, hunerî, pîşesaziyê û şerî bû. Di çîvanokên derengtir ên yewnanî da, ew xwedawenda jîrî û aqilmendiyê ye û gelek carn bi mirxekê, nemaze bi bum an kundekê dihêt nîşandan. Di Mîtolojiya romayî da ew bi navê Mînêrvayê dihat naskirin. Ew lî ser destana Odîseyayê da bi navê Xwedawenda çav asîman an go Atênêyê çav asîman dihate ji wê ra gotin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Pallas Athena

Xwedawendên yewnanî

Jin di mîtolojiya yewnanî de
Aconcagua

Aconcagua (bixwîne Akonkagwa) bilindtirîn kopîtka çiyayî ya nîvgoka rojavayî ya Erdê ye. Ew di nav zincîra çiyayên Andê da li rojavaya welatê Arjentînê nêzî sînorê Şîleyê cih digire.

Aconcagua girkanî anko volkaneke kevin e û 6.962 metreyan bilind e.

Girêdanên derve 
 

Çiya
Heft Bandev
Mînêrva

Mînêrva () yek ji xwedawendên Mîtolojiya romayî ye. Li goreyê bawerî ya çîvanokî ya Romaya Kevnare, ew keça Jupîter û Metîsê bû.

Mînêrva xwedawenda pîşesaziyê, şerî û jîrî û aqilmendiyê ye. Ew afirînera mûsîqayê bû. Mînêrva bi awayê Mînêrva Medîka xwedewenda bijîşkiyê jî bû.Di bin bandora çîvanokên Yewnanistana kevnare da,  Gelên Romayê bawer dikirin ku Mînêrva bi awayekê needetî bûye. Carekê serê Jûpîterî pir êşaye û Êzidok Volkanî kasika serê wî vekirîye û Mînêrva bi awayê kîjeka mertal didest û direh li ber jê derketîye.

Di mîtolojiya yewnanî da ew bi Atênêyê dihat naskirin.

Çavkanî 

Mîtolojî
Xwedawend

Xwedawend yan jî êzidok, di dînên çendxudêyî da navê her êk ji wan bûnewerên jisiruştîder ên bihêz û şiyanên ko bihevra an kitkit karek ji karên cîhanê an alîyek ji aliyên xwerisk an siruştî rêvedibin. Di çand ên kevnarên mîna Roman û Yewnanistana kevnare da koma êzidokan anko Êzidan (Yezdan, bi înglîzî: pantheon) di bin bandora êzidokekê xurtir da, mîna Zeus, bûne.

Bi giştî xwedawend li ser awayê mirovan an lawiran dihatin xeyalandin û cihê rêzê, tirsê an peristinê bûne.

Di dînên yekxudêyî da mîna dînên îbrahîmî tenê Xudêyek heye û çi nîşanên xwedawendan namînin. Carina hindek ji wan xwedawendan bi awayê firîşteyan peyda dibin.

Çavkanî
Gulîzer

Gulîzer (z. 1979, Amed), helbestvana kurd e.

Jînenîgarî 
Di sala 1979an de li gundê Elîparê bi ser Amedê çê bûye. Hemû jiyana wê ya perwerdehiyê li Diyarbekirê derbas bûye. Li Zanîngeha Dîcleyê  di Beşa Mamostetiya Ziman û Wêjeya îngilizî de xwendiye. Li Zayînxaneya Dewletê ya Diyarbekirê pîriktîyê  û piştî xelaskirina zanîngehê li Îzmîrê mamostetiya zimanê îngilîzî kirîye. Di sala 1997an de dest bi nivîsa kurdî kiriye û yekem pirtûka wê Keziyên Jinebî di 2006an de çap bûye. Keça nivîskar Receb Dildar, xwişka nivîskar Azad Dildar û Murad Dildar e. Zewiciye û dayika du zarokan e. Gulîzer vêga li Swêdê dijî.

Berhem 
 Keziyên Jinebî, Avesta, Helbest, Îstenbol, 2006
 Bûka Baranê, Avesta, Helbest, Îstenbol, 2009
 Şevname, Avesta, Îstenbol, Helbest, 2011
 Sindoqa Dirûnê, Avesta, Îstenbol, Helbest, 2016

Girêdanên Derve 
 Vîdeo: Şevname bi dengê Rêşad SORGUL li ser Youtubeê
 Çend helbestên Gulîzerê ji malpera Berojê

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1979
Nivîskarên kurd
UTC-3

UTC-3 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî hin deran (ew bi * nîşan bûne) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
 Arjantîn
 Surînam 
 Uruguay*
 Brezîlya* (bi pişkî) 
 Gronland
 Guanya Fransî
 Saint-Pierre û Miquelon

Giradanê Web 
 Bajar di navçeyê UTC-3 da
 Demjmimerê Havîn di UTC-3 da 

Navçeya demê
UTC-0:25

UTC-0:25 yek Beşên Demjimêrê ye heta 1916an li Îrlendayê hatibû bikaranîn, pê re hat wergerandina GMT.

Girêdanê web 
 Bajar di navçeyê UTC-5 da

Navçeya demê
UTC+0:20

UTC+0:20 navçeyakê demjimêrî ye. Ew li Holanda di 1909an de heta 1940an hat bikaranin û wek Amsterdam Time dihat zanîn. Dema li wir bi rast GMT +0d 19d 32.13s bû. Ew di 17'ê adarê, 1937an de, wek UTC+0:20 hat guhertin. Kengê Nazîyan Holanda dagir kir ew wek Berlin Time hat guhertîn û ew êdî wiha ma.

Girêdanên derve 
 Demê Holanda

Navçeya demê
UTC+0:30

UTC+0:30 navçeyakê demjimêrî ye bÛ û Ew li Brîtanya heta 1936an hat bikaranin.

Navçeya demê
UTC+5:40

UTC+5:40 navçeyakê demjimêrîyakê yek derban ji bo Nepal Time dihat bikaranin. Li wir ji 1986an de UTC+5:45 tê bikaranîn.

Navçeya demê
UTC+8:30

UTC+8:30 yek ji beşên demjimêrê ye. Li Korêya Bakur wek Demjimera Pyongyangê tê zanîn û demjimera standard a vî welatî ye.

Navçeya demê
Çiyayê Saint Helens

Çiyayê Saint Helens (bi înglîzî: Mount St. Helens) yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYA'yê Washingtonê ye.

Bilindahiya çiyê 2.549 m ye. Di nava rêzeçiyayê Cascade de cihdigire. Cara paşîn di 18'ê gulanê 1980'î de volkan aktîv bûye. Navê xwe ji dîplomatekê brîtanî digire û di 19'ê gulanê 1792'î de ji aliyê George Vancouver ve hatiye binavkirin.

Çiya di teqîna xwe ya dawî de ji aliyê bilindahiyê ve daketiye. Berê 2.950 m bûye. Di sala 2005'î de volkan dîsa aktîv bû lê ne wekî berê ziyan da.

Cara yekem di sala 1853'î de çiyager Thomas J. Dryer derketiya lûtkeya çiyê.

Galerî 

Çiyayên DYAyê
Volkan
Volkanên çalak
Çiyayê Redoubt

Çiyayê Redoubt (bi inglîzî: Mount Redoubt) yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYAyê Alaska ye.

Wekî volkan hêj aktîv e. Bilindahiya wê 3.108 m ye. Di salên 1966 û 1989'î de volkan aktîv bû.

Çiyayên DYAyê
Volkan
Volkanên çalak
Montpelier, Vermont

Montpelier (Vermont) paytextê federedewleta DYAyê Vermontê ye.

Paytextê herî piçûk e li DYAyê. Gelheya wê ji 10.000´î kêmtir e. Navê xwe ji bajarek Fransî digire. Di dema dagirkeriya Ewropiyan li parzemîna nû, Amerîkayê de binakirinên Fransî wekî moda bû. Navê bajêr kolonyalîst Jacob Davis lê daniye.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Mošovce

Mošovce (nifûs: 1380) ye giring gund li Navendî Slovakya bi gelek dîrokî avahî, û bûngeh ji gewre Slovakî hozan, Ján Kollár.

Dîmen

Girêdanên derve 

 www.mosovce.sk
 Biçûk pirtûk 
 Agahdarî
 Drienok 

Slovakya
Gund
Salt Lake City

Salt Lake City paytextê federedewleta DYAyê Utahê ye.Hejmara niştecihên bajêr 178.097 (2005) e. Bi tevî devedorê xwe gelheya wê digihîje 1 milyonî. Cara pêşîn di 24'ê tîrmehê 1847'î de ji aliyê 143 mêr, 3 jin û 2 zarokî ve bingeha bajêr hatiye avêtin. Ew kesana bo derxistina solê (xwê, xoy) hatibûn wir û navê bajêr jî tê wateya "bajarê mezin ê solê".Bajêr bi tevî devedora xwe li ser 285,9 km² hatiye avabûn. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.288 m ye.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya Salt Lake City 

Paytextên DYA
Austin, Teksas

Austin bi tevî 690.252 (2005) niştecihên xwe çaremîn bajarê mezin ê federedewleta DYAyê Texasê ye. Herwekî paytexta wê ye jî.

Xwedî rûberekê 669,3 km² ye û di ber rûbara Colorado de ye. Bajar di sala 1835'î de bi navê Waterloo hatiye avabûn û di sala 1838'î de bo bîranîna damezrênerê serbixwebûna Texasê Stephen F. Austin navê Austin wergirtiye. Di sala 1839'î de jî bûye paytext.

Bajar ji aliyê aboriyê ve pêşketiye. Fîrmayên Dell Computer, Motorola, IBM û Hewlett-Packard li wir in. Bajar bi zanîngeha xwe Texas University navdar e.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Austin

Paytextên DYA
Federedewleta Teksas
Paytextên dewletên dîrokî
Nashville

Nashville, paytextê federedewleta DYAyê Tênêsî ye û di ber rûbara Cumberland de ye. Rûbera wê 1362,6 km² ye û bi tenê bajêr li ser 61,8 km² yê ava ye. Koordînata wê: 36°09'57.20" N 86°47'04.06" W ye. Hejmara niştecihên wê 575.261 (2005) e.

Navdarên ji Nashville 

 John Adams Generalê navdar
 Gregg û Duane Allman, Rockmûzîker 
 Edward Barnard, Stêrnas
 John Bell, Siyastvan
 Young Buck, rapvan û endamê grûpê G-Unit 
 Lance Cade, Wrestler 
 Howard Caine, Aktor 
 Leroy Carr, Blues-Pianist û stranbêj 
 Carlene Carter, Stranbêja herêmî 
 Deana Carter, Stranbêja herêmî 
 Doc Cheatham, Jazzmûzîker 
 Rita Coolidge, Folk, Rock û Stranbêja herêmî 
 Bob Moore, Studio Mûzîker û gerînendeyê orkestrayê 
 Lorrie Morgan, Stranbêj
 Bettie Page, Pin-up-Model 
 DJ Qualls, Aktor 
 John Seigenthaler Senior, Rojnamevan û nivîskar
 Andrea True, Çêkera Pornoyê û stranbêj
 Hank Williams III, Stranbêj û mûzîker
 James Denton, Aktor

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Providence, Rhode Island

Providence paytextê federedewleta DYAyê Rhode Island e.

Bi tevî 178.126 (2004) gelheya xwe yek ji bajarên mezin e. Providence bi zanîngehên xwe Brown University û University of Rhode Island navdar e. Bajar li ser rûberekê bi qasî 53.2 km² ava ye.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Harrisburg

Harrisburg paytextê federedewleta DYAyê Pennsylvania ye. Di parêzgeha Dauphin County li ber rûbara Susquehanna de ye.

Hejmara niştecihên wê 48.600 (2000) e.

Navê wê yî berê Herris Ferry (Harrys paşnava famîlya ku bingeha bajêr avêtibû bû) ye û di sala 1785'î de navê xwe yî îro girtiye. Di 1812'î de bûye paytextê Pennsylvania.

Galerî 

Paytextên DYA
Salem, Oregon

Salem [] paytexta federedewleta DYAyê Oregonê ye.

Navê wê yê di dema çermesoran de Chemeketa bû. Di ber rûbara Willamette River de ye.

Hejmara niştecihên wê 146.120 (2004) e. Li bajêr fîrmayên hilberîna zadê dikin hene. Herwekî yên vexwarinê, kaxêz, konteyner, tekstîl û elektroendûstriyê jî hene. Li devedorê bajêr çandinî tê kirin. Yekemîn kesê çermespî Jason Lee di sala 1840'î de hatiye wir û karê mîsyoneriyê dikiribûye.

Salem 1857'î de bajarî, 1876'î de paytextiyê werdigire. Navê Salêm tê texmînkirin ku ji navê endazyarê bajêr tê.

Paytextên DYA
Alayên tevgerên Kurdistanê

Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.

Kurdistan
Kurdistan
Lîste
Oklahoma City

Oklahoma City paytexta federedewleta DYAyê Oklahoma ye. Bajar di parêzgeha Oklahomayê de ye.

Hejmara niştecihên bajêr 528.042 (2004) e û 29. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bi tevî devedora xwe nifûsa wê ji 1 milyonî zêdetir e.

Bajar bi bûyera terorîstî ya di nîsana 1995î ya li dijî palasa hikûmetê pêkhatibû navdar bû. Di vê bûyerê de gelek kesên bêguneh jiyana xwe jidestdan.

Di  de li herêmê petrol tê dîtin û ev yeka han çarenûsa bajêr guhertiye. Bajêr bi tevî devedora xwe 1,608.8 km² fireh e. Axa herêmê 396 m ji deryayê bilindtir e.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr

Paytextên DYA
Plebs

Plebs an jî plebey (bi latînî: plebs, plebeius, ango "gel") çîneke romayiyên azad li Komara Romê bû ku ne patrîsyen bû. Bi gelemperî karker û cotkar bûn û 2/3 ji gelheya Romê pêk hatine. Plebs ji xulam û dîlan veqetî bûn.

Çavkanî 

Çînên civakî li împeratoriya Romê
Împeratoriya Romê
Columbus, Ohio

Columbus paytextê federedewleta DYAyê Ohio ye.

Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihên wê 730.008 e û herwekî Columbus navenda parêzgeha Franklin County ye.

Rûber: 550,5 km2 ye. Li bajêr pirranî hemwelatiyên bingeh-German (Alman) dijîn.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr (ingîlîzî) 
 The German Village Society (ingîlîzî) 

Paytextên DYA
Patrîsyen

Patrîsyen (ji zimanê latînî: patricius) kesên arîstrokrat ên Komara Romayê bû. Bêjeya "patrîsyen" ji pater, patres ("bav, pêşeng") de derketî ye. Patrîsyen xwe wek pêmavanê damezrênerên Romayê didît.

Patrîsyen û plebs 
Di dema Komara Romayê de zewicîna navbera patrîsyen û plebsan de qedexe bû. Bazirganî jî gelek kêm bû. Paş pleb raperîn re patrîsyen û plebsan va di mafan de nêzî hev bûn. Plebs wê demê de ji bo polîtîka maf helgirtin jî, bi gelemperî patrîsyen dewlet kargerandi dide.

Çavkanî 

Çînên civakî li împeratoriya Romê
Împeratoriya Romê
Sedsala 3an b.z.

3emîn sedsala b.z. ango sedsala 3an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 300 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 201 b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî

Bûyer/Perisîn

290'ên b.z. 
 287 b.z.- Arşîmed matematîknasê yewnanî hate dinê.

280'ên b.z.

270'ên b.z. 
 264 b.z.– Despêkirina Cenga Punişaa Yekem navbera Kartacayan û Împaratoriya Roma

260'ên b.z.

250'ên b.z. 
 241 b.z.- Qediyan Cenga Punişaa Yekem navbera Kartacayan û Împaratoriya Roma

240'ên b.z.

230'ên b.z.

220'ên b.z. 
 218 b.z.- Despêkirina Cenga Punişaa Duyem navbera Kartacayan û Împaratoriya Roma

210'ên b.z. 

 201 b.z.- Qediyan Cenga Punişaa Duyem navbera Kartacayan û Împaratoriya Roma

200'ên b.z.

Mirov

Zayîn 
 247 b.z.- Hannibal Kartacayan hate dinê.

Mirîn 
 270 b.z.- Euklid matematîkvanê yewnanî jiyan li dest da.
 212 b.z.- Archimedes matematîkvanê yewnanî jiyan li dest da.

Nûvedan û Keşf 
 Archimedes rakirina avê keşf kir.

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Sedsala 3an b.z.
Sedsala 5an

Gelemperî

Bûyer / perisîn

Kesên navdar

Nûvedan û keşf 

5
Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"

Al-anfal « Bi navê Allah, Bees û Seddam » dokumenteke li ser rejîma Bees û Sedam e ku ji aliyê derhênerê kurd Mano Xelîl ve di sala 2005an de hatiye belavkirin.

Mijara vê fîlmê tevgerên rêjima Beesa Saddam, qetilamên wan ên li dijî miletê kurd e. 

Fîlma Al-Anfal ji produksiyona derhênêr û alîkariya televizyona Swîsreyê, Kenalê Zimanê Elmanî ye. Fîlm hatiye wergerandin ji bo zimanên elmanî, înglîzî û frensî. Piştî ku filmê Al-anfal li çend festivalên navneteweyî weke festîvala Solothurn, Singapur, Panorana hate hilbijartin û demek nêzîk li Montréal û li London tê nîşandan.

Mijara Fîlmê 
Şerê bi navê Al-Anfal Saddam Husên li dijî miletê kurd li Kurdistana Başûr di sala 1988an û vir de pêk hatî, bû sebeb ku bêhtir ji 182 hezar mirovên kurd, jin û zar û kal, hatin kuştin û bi deh hezaran gundî bi saxî hatin binerdkirin, an jî hatine wêrankirin û ew iandine destê Iraqê ku ji tîhna û birçîna mirine. 

Saddam Husên di sala 1987ê de, kuramê xwe Ali Hasan Al-Majid (ku navê wî ne tenê li cem kurdan, lê li nav dinyayê wek Eliyê Kîmyawî hate naskirin) kire hukimdarê yekemîn li Kurdistanê. Ew jî bi navê sûreya 8ê ya Qur'anê ku bi navê Al-Anfal' e, navê vê sûreyê li şerê xwe yê li dijî miletê kurd kir. Ev sûra li Quranê di dema Muhammed pêxember de hatibû û li ser mesela talankirina mal û milkên gawiran e, Ali Hasan Majid, xwe weke pêxemberê Muhemmed bi nav kir û miletê kurd weke gawiran da xuyakirin. Eskerên iraqî mal û milkên kurdan li xwe behr dikirin û zar û zinc û zilamên wan jî kuştin, ne tenê ev, lê generalên beesî ê muxaberatên Seddam û generalên eskerî keçên kurd ê ciwan li xwe behr dikirin û grûpek ji wan jinan hatine şandin ji bo gazîno û merqesên welatê Misrê, ku heta roja îro kes nizane çi bi serê wan keçan hatiye.

Fîlm, her ku bi taybetî li ser şerê Al-Anfal disekine. Hevpeyvîn û bi sedan dokumentên rêjîma Bees ku kuştin bi rengekî resmî bi kar dianî, lê ji alîkî din ve hinekî li ser mesela zindanan û praktîkên Beesê li zindana û wuha li ser qirkirina milletê kurd li Helebcê jî diaxive.

Fîlm ji destpêka meha 9an ve, dikeve festîvalên filman û di televîzyona swîsrî ya zimanê elmanî de tê weşandin.

Mijarên têkildar 
 Komkujiya Enfalê

Çavkanî 

Fîlm
Davîdê Tolhildan

Davîdê Tolhildan fîlmekî derhênerê kurd Mano Xelîle.

Naveroka fîlm 

Fîlmê "Davîdê Tolhildan" çîroka xortê Swîsrî Davîd Rouiller, kurê serokê dadgeha Federal a Swîsra a berê, Profesorê zanîngehê û endamê dadgeha kar ya cîhanê ye. Davîd dev ji jiyana xwe a komfort li Swîsra berdidê û ev buye derdora şeş salan, ku cihê xwe di nav refê Gerîla de dîtiye. Davîd, piştî ku hevalê wî ê kurd „Tolhildan“ li Mêrdînê jiyana xwe ji dest didê, navê xwe diguherînê, navê xwe dikê Tolhildan. Davîd ku ji ruh û can di nav hêza azadiya Kurdîstanê de cihê xwe girtiye, buye yekî kurd, ziman, dan û standina wî buye kurdî. Dayîka wî ji Lozana Swîsra berê xwe dide nav çiyayên Kurdistanê, ji bo ku kurê xwe bibîne. Ev xanima swîsrî ji nêz ve dibe şahidek li ser jiyana mirovên canfîda, mirovên bi hurmet û bi rumet, demekê di nav refên keç û xortên Kurd de dimîne. Dawî bi dilekî xweş vedigere welatê xwe. Çîrok ne tenê çîroka dayikek swîsrî ye, çîrok çîroka hemu dayikên kurdin, ku keç û kurê wan xwe dikin qurban ji bo azadiya kurd û Kurdistanê.

Derhêner û piştgiriya fîlm 

Film bi hevkariya derhêner Mano Xelîl û sê Kanalên televizîonên Swîsrî û almanî û her wiha bi piştgiriya wezareta rewşenbîrî a welatê Swîsre hatiye amadekirin. Fîlmê Tolhildan bi zimanên almanî, fransî û îtali ne jî hatine dûblaj kirin.

Rexneya fîlm 

Filmê Davîdê Tolhildan nerînek nu, bi çavekî din li şoreşa Kurdistanê temaşe dike, zimanekî nu di warê filmên dokumentar di dîroka kurdîstanê de ye.

Qedexe 
Fîlmê Tolhildan beşdarî gelek festîvalên fîlman bû û hîn xelat wergirtin, lê ji ber sedemên polîtîk û sextên dewleta tirk film li gelek festîvalan hate qedexekirin û nehate nîşandan.

Cara pêşîn ji ber mudaxela rêjîma Tirk film li Festivala filman li Emîrata Erebî (Mîrgehên erebî) cend seatan berî wesanê hat qedexe kirin.

Cara duemîn disa ji ber mudaxela qunsilsa tirki li singapor film ji festivala filman li Singapora hat qedexe kirin 2008.

Beşdariya festîvalên fîlman 

 Solothurn Film Festival 	Swîsre 2007
 Krakow Film festival	        Polonya 2007
 London Kurdish film festival 	Brîtanya 2007
 Split Film Festival	        Kroatya October 2007
 Berlin Kurdisch film Festival	Berlîn 2007
 Emirate Film Competition 	Emirata Erebî 2007
 Aljazeera Film Festival  	Qatar, Douha, April 2007
 Stutgart film days	        Almanya2007
 Oriental Film festival Geneva  Swîsre 2008
 Singapore Film festival	Singapore 2008
 Hamburg Kurdisch Filmfestival  Almanya 2008
 Panorama film festival         Yewnanistan 2008

Çavkanî 

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2007an
Hispania

Hispania (bixwîne Hîspaniya) navê antîk ê latînî yê Nîvgirava Îberî ye. Ew dema Împeratoriya Romê de navçeyeke împeratoriyê bû.

Dîrok 
Pê Roman şerê Pûnîk ê yekem de (264–241 b.z.) Sîcîlya, Korsîka û Sardînya ji Kartacayê hel girtin re, ji bo wan xakan şûnda li Romê bistînin, Kartacayê li Hispaniayê kolonî çêkirin. Paş Keyê Kartacayê Hannibal Împeratoriya Romê li Galya û Îtalyayê bin xist re Împeratoriya Romê ji bo Hannibal û Kartacayê li Hispaniayê derxin komkeştî û artêşên xwe êrîşa Kartacayê kirin û ewna li 206 b.z. de ji Hispaniayê derxistin. Di 197 b.z. ew wek Hispania citerior bû navçeyeke Împeratoriya Romê.

Di sedsala 5an de Hispania ji aliyê vîzîgotan ve hate dagirkirin.

Çavkanî 

Împeratoriya Romê
Dîrok
Albany, New York

Albany paytextê federedewleta DYAyê New York e. Herwekî navenda parêzgeha Albany County ye.

Bingeha bajêr di 1614'î de hatiye avêtin. Rûbera wê 56,6 km², nifûsa navendê 94.226 (2004) ya parêzgehê 825.875 e. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 60 m, postkoda wê 12201–12232, koordînatên cografîk ev in: 
Zanîngeha bajêr University at Albany û Albany College navdar in.

Çavkanî 

Paytextên DYA
UTC-6

UTC-6 navçeyakê demjimêrî ye. Mountain Standard Time (MST), an jî Central Time Time (CT) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-5 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

 Kosta Rîka 
 El Salvador
 Gûatemala
 Hondûras
 Nîkaragûa
 Kanada (bi pişkî)
 DYA
 Alabama* 
 Arkansas* 
 Florîda* (bi pişkî)
 Illinois* 
 Indiana* (bi pişkî) 
 Iowa* 
 Kansas* (bi pişkî)
 Kentucky* (bi pişkî) 
 Louisiana* 
 Michigan* 
 Minnesota* 
 Mîsîsîpî* 
 Missouri* 
 Nebraska* 
 Dakotaya Bakur* 
 Oklahoma* 
 Dakotaya Başûr* (bi pişkî) 
 Tênêsî* (bi pişkî)
 Teksas* (bi pişkî) 
 Wisconsin* 
 Şîlî
 Ekûador
 Belîze

Giredanên Der 
 Bajarên di navçeyê UTC-6 da
 Demjimêra Havîn 

Navçeya demê
UTC+5

UTC+5 navçeyakê demjimêrî ye. Ew Pakistan Standard Time, West Asia Standard Time.
an jî Yekaterinburg Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran(welatên bi *) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+6 dibin. Li wan dernan tê bikaranin;
 Maldîv
 Pakistan
 Tacîkistan
 Uzbekistan
Tirkmenistan*
 Rusya (bi pişkî)
 Qezexistan

Giredanên Der 
 Bajarên bi UTC+5
 Demjimêra Havîn di UTC+5 

Navçeya demê
Olympus Mons

Olympus Mons () volkanekî niha ne aktîv li mentîqê Arsia Mons li Behramê ye. Ew bi 26,4 km bilindiyê çîyayê tewrî mezin di pergala rojê da ye.

Girêdanên derve 
 Wêneyên din

Behram
Çiya
Volkan
Sedsal

Sedsalek sed salên ji pê hev tê neye. Deh sedsal, ango hezar sal, jî hezarsalakê pêk tî ne. Di salnameya gregorî de, sedsala pêşin di sala Îsa hat dinê de dest pê dike, di sala 100em jî xelas dibe. Yanê Sala 101an êdî di sedsala duyem de ye. Ew salan ber Îsa hatibû dinê jî wiha ye. Lê, li wan sedsalên ber Îsa  de her ku hejmer mezin dibe dem jî dûra îroj dibe. Di salname de sala "0" tune ye. Gorî wê salnamêye di 2000an de sedsala 20'an xelas bû, di 2001an de jî sedsala 21an dest pê kir.

Sedsal ji bo salnamên dinên wek hîcrî, rûmî jî tê bikaranîn.

Sedsal
Salnameya koçî

Salnameya koçî an jî teqwîma hîcrî, salnameyeke demê ye. Ji bo bi gelemperî gorî hîve tê hejmertin salnameya heyvê jî tê navkirin. Ew bi koçkirina Muhemmed pêxember a ji Mekeyê bo Medîneyê dest pê dike. Muhemmed pêxember ji bo koç bike 27'ê seferê de ji Mekeyê de derket, di 20'ê rezberê de gehîşte Quba û 24'ê rezberê 622an de jî, hîcrî 12 Rebî el-ewel de, gehîşte Medîneyê.

Du cureyên hejmertina demê li gorî salnameya koçî 

1. Salnameya roja ku Muhemmed pêxember hatî Qubayê, 20'ê rezbera 622'an, wek destpêk tê dibîne û gorî tevgerê dinêyê dor roj re tê hejmertin û wek salnameya hicrî ya şemsî tê nav kirin.

2. Dema xelîfe Omer de ji bo di salnameyan de tevlîhevî ra kin sala Muhemmed pêxember hicret kirî, sala salnameya koçî ya yekem hat helgirtin. Roja sal dest pê dike jî 1'ê muherema wê salê, gorî salnameya gregorî (miladî) de 16'ê tîrmeha 622'an, hat pejirandin. Hejmeriya salên wê gorî tevgera heyvê dor dinê re tê hejmartin. Kengê hîv dor dinê re 12 caran çerx dibe sala hicrî jî temam dibe.

Navên mehan li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî 
Ev salname ji 12 mehan pêk tê:

 Muherem, ()
 Sefer, ()
 Rebî'ulewel, ()
 Rebî'usanî, ()
 Cumadalûla, ()
 Cumadasaniye,  ()
 Receb, ()
 Şeban, ()
 Remezan, ()
 Şewel, ()
 Zîlqe'de, ()
 Zîlhice, ()

Gorî salnameya koçî sal 1'ê muheremê de dest pê dike. Lê ji bo salnameya koçî gorî salnameyê roj nêzî 10 rojan hindik dajo, navbera wê û salnameya gregorî sal bi sal ciyawazî dibe. Ji bo wê sedeme meha remezan gorî salnameya gregorî her sal gorî salê pêşanî nêzî 10 rojan peş de dest pê dike. Li wê salê her meha kengê hîvik tê dîtin dest pê dike. Mehak 29 rojan an jî 30 rojan pêk tê. Sal bi tunî ji 354 an jî 355 rojan pêk tê. 

Îroj li welatên misilmanan bi piranî salnameya gregorî tê bikaranîn. Lê ji bo meh û rojên pîroz, wek Remezan, cejna Boraqê,  gorî salnameya hicrî dest pê dikin dîsa jî tê peyçûn kirin. Meha remezan, hec di meha Zîlhice de, cejna Boraqê di 10'ê ye Zûl Hice de gorî salnameya hicrî tê diyarkirin.

10 rojên pêşinên di muherem de gorî Şîyan ji bo şehîdbûna sehebe Huseyîn, nevîke Muhemmed pêxember, pîroz tê dîtîn. Ew roja Aşûreye jî.

Navên rojên hefteyê li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî 

Rojên hefteyê bi hejmeran tê diyarkirin. Roja yekem duşem e û wiha ne:

 Yekşem: yewm el-ehed (, ango Roja Yekem)
 Duşem: yewm el-îdnaynİ (, Roja Duyem)
 Sêşem: yewm es-selasa (, Roja Sêyem)
 Çarşem: yewm el-erbe'a (, Roja Çarem)
 Pêncşem: yewm el-xemîs (, Roja Pêncem)
 În: yewm el-cûm`a (, Roja Înê)
 Şemî: yewm es-sebt (, Roja Heftem)

Salnameyên gregorî û koçî 

Ji bo navbera salnameyên koçî û gregorî de cudahî he ye wergerandina hev nahêsan e. Mirov ewna bi formuleke wiha wergerîne hev:

G (sala gregorî), H (sala hicrî)

Sala gregorî 2006, sala 1427'an a salnameya koçî ye. Salvegara salnameya koçî 19'ê rêbandana 2007'an e. 1428 kengê roj dera ava dest pê dike.

Giredanên derveyî 
 Wergara koçî û zayinî

Salname
Îslam
Termînolojiya îslamê
Remezan

Remezan, gorî îslamê mehayê rojîye ye.
 Remezan (meh), Mehayê Salnameya Hîcrî de.
 Cejna Remezanê, di dawiya remezanê de tê pîrozkirin.

Gund 
 Remedan, gundekî ku Dêrsime li navçeya Qisleyê ye.
 Remezan, gundekî li navçeya Başanê ye.
Muherem

Muherem (bi erebî: محرم, muharram) meha yekem a salnameya koçî ye. 1'ê muheremê salvegera koçî ye. Deh rojên pêşîn a muherem gorî şîayan ji bo îmamê Hesen bin Elî di Bûyera Kerbelayê de şehîd bûbû rojên şîne ne. Roja dehem a mehê jî Roja Aşûrayê ye.

Giredanên derveyî 
Wergera Hicrî û Mîladî 

Meh
Sefer

Sefer (bi erebî: صفر, Safar) meha duyem a salnameya koçî ye.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Rebî'ulewel

Rebî'ulewel an jî rebî'elewel (bi erebî: ربيع الأول, Rabi' al-Awwal) meha sêyem a salnameya koçî ye. Ji bo salnameya koçî li salnameya zayinî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, Rebî'elewel gorî salnameya zayinî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Rebî'ulaxer

Rebî'ulaxer an rebî'usanî yan jî rebî'esanî (bi erebî: ربيع الثاني, Rabi' ath-Thani) meha çarem a salnameya koçî ye. Ji bo salnameya koçî li salnameya zayinî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, rebî'ulaxer gorî salnameya zayinî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Receb

Receb (bi erebî: رجب, Rajab) meha heftem a salnameya koçî ye. 

Receb bi şeban û remezanê ve ji bo gorî Îslam mehên pîroz in wek Sê Mehan tê navkirin.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Şe'ban

Şe'ban an Şaban (bi erebî: شعبان, Şa'bân) meha heştem a salnameya koçî ye. 

Şe'ban bi receb û remezanê ve ji bo gorî Îslamê mehên pîroz in wek Sê Mehan tê navkirin.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinîî

Meh
Şewel

Şewal (bi erebî: شوّال, Şawwâl) meha dehem a salnameya koçî ye. Sê rojên pêşîn ên şewalê cejna Remezanê ye.  

Piştî meha Remezanê meha Şewalê tê. Rojiya şeşekan di vê mehê da tê girtin.

Giredanên Web 
Wergera koçî û zayinî

Meh
Zîlqe'de

Zîlqe'de yan jî zûlqe'de (bi erebî: ذو القعدة, Dhu l-Qa'adah) meha yanzdehem a salnameya koçî ye.

Giredanên web 
 Wergera Hicrî û Mîladî

Meh
Zîlhice

Zîlhice yan jî zûlhice (bi erebî: ذو الحجة, Dhu l-Hijjah) meha dozdehem a salnameya koçî ye. 

Hec û cejna boraqê di Zûlhiceyê de ye. Di roja dehem a vê mehê de cejna boraqê dest pê dike û çar rojan dajo. Hec jî di rojên heştem û nehem û dehem tê kirin.

Giredanên Web 
 Wergera Hicrî û Mîladî

Meh
Cejna Remezanê

Cejna Remezanê an Eyda Remezanê an Eyda Rojiyê, ( an ) yek ji cejnên misilmana ye. Ew pê Remezan dawî dibe re li sê rojên pêşinên mehê şewal de tê pîroz kirin. Fitr di erebî de tê manê taştî kirin û ji bo rojî xelas dibe şunda êdî taştî tê xwarin wiha tê nav kirin. Wek Cejna Qurbanê cejna remezanê jî bi nimêja Cejne dest pê dike.  Paş nimêj kirin şunda Xutbe jî hat xwendin şunda pîroz kirina cejan dest pê dike. Mirov malbat û merîv û mezinên xwe ser lêdide. Ew bi gelemperî wek cejna te/we pîroz be tê pîroz kirin. Di vê cejnê de mirov tiştên şêrîn dike û belav dike, şekir dide zarok e.

Ji bo navbera Salnameya Hicrî û Salnameya Gregorian de 10 an jî 11 rojan ciyawazî heye Cejna Remezan gorî Salnameya Gregorian her salan berwarên cihê tê pîroz kirin.

Çavkanî 

Cejnên dînî
Îslam
Sirûda neteweyî ya Azerbaycanê

Azerbeycan, Azerbeycan! (bi azerî: Azərbaycan, Azərbaycan!) sirûda neteweyî ya Azerbaycanê ye. Ev strana ji Üzeyir Hacıbəyov e, wî ji Komara Demokratîk ya Azerbaycanê di salê 1918an de çêkir. Piştî Azerbeycan dîsa serxwebû, ev sirûda di salê 1991ê de bû sirûda neteweyî.

Çavkanî 

Sirûd
Azerbaycan
Berbilavî

Berbelavî bêjeyek matematîk û statîstîkê ye. Li gor vê yekê hejmara tiştekî li nav çarçoveyekî destnîşankirî tê birbiçav kirin. Di erdnîgariyê (geografiyê) de hêjmara nifûse mirovan, ango niştecihên ku li derekê serî km lê dijîn e. Ew piranî ji bo dewletan tê hejmêrtin. Li dinê dewleta berbilaviya xwe herî mezin bi 17.000  ve Monako ye.

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Listeya Berbilaviya Nifûsa Dewletên Cîhanê

Erdnîgarî
Matematîk
Statîstîk
Demografî
Listeya berbelaviya gelheya dewletên cîhanê

Listeya Berbilaviya Gelheya Dewletên Cîhanê bi kes/km² tê hejmertin. Berbilaviya dewletên serbixwe yên cîhanê li gorî nifûsa xwe ya 2005'an wiha ne:

Bibîne
Lîsteya dewletên serbixwe yên cîhanê

Lîste
Gelhe
Connie Francis

Connie Francis (jdb.  li Newark, Nû Jersey, DYA) popvanekê amerîkan e. Navê wê yê rasteqîn Concetta Rosa Maria Franconero e.

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî yê Connie Francis 

Popvanên amerîkî
Jinên amerîkî
Jidayikbûn 1938

Jidayikbûn 1937
Mirovên zindî
Sirûda neteweyî ya Efxanistanê

Sirûda neteweyî ya Efxanistanê ji sala 2006an ve Sououd-e-Melli an jî Milli Tarāna ye. Gotinên sirûdê ji aliyê Ebdulbarî Cehanî ve hatin nivîsandin û muzîka wê jî bi destê Bebrek Wesa hat bestekirin.

Dîrok 
Piştî ku hikûmeta talîban xelas bûye, sirûdeke nuh hate çêkirin. Ev sirûda di gulana 2006an de fermî bû sirûda neteweyî ya Efxanistanê. Gotinên Sououd-e-Melli bi zimanê paştûnî ne.

Çavkanî

Sirûd
Efxanistan
Încîl

Încîl, Mizgînî, Kitêba muqedes an jî Pirtûka pîroz, navê berhevkiriya nivîsaran e yên ku ji aliyê bawermendên xiristiyan ve pîroz û peyva Xwedê tên hesibandin. 

Încîl ji du beşên esasî pêk tê, yanî ji Peymana Kevin û ji Peyama Nû.

Wergera Încîlê bi kurdî 
Wergereke Pirtûka Pîroz ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Pirtûkên pîroz
Zimanê peşto

Peşto an Pexto, zimanekî ku li Efxanistanê, Îranê û Pakistanê deng dikin. Peşto li Efxanistanê zimanê fermî ye. Zîmane Peşto bu Gelên arî (Îranî) Peştûn ye ke jî Gelen Rojhîlat (bi Farsi : Xorasan mezin) en.

Galerî

Girêdanên derve 

Ziman
Zimanên îranî
Zimanên Pakistanê