nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Skleroza enîfireh

Multiple Sclerosis, MS, skleroza enîfireh an disseminated sclerosis yek ji nexweşiyên sîstema parastinê û neurolojîk e.

Xwe di sîstema parastinê û mejî de dide der. Mirov dikare bêje ji çewtî û kêmasiya sîstema parastinê tê. Selûlayên (hucre) neurolojîk bi qaşikên miyelîn tên dorpêçkirin û parastin. Îcar di vê nexweşiyê de sîstema parastinê van qaşikên miyelîn wekî dijmin dibînin û wan tehrîb dikin. Hin caran dîsa jî sîstema parastinê biserdikeve û nexweşî bêî ewçend ziyanê derbasdibe.

Cara pêşîn bi navê Jean-Martin Charcot kesekê Fransî di sala 1868'î de ev nexweşî tesbît û şîrove kiriye. Ev nexweşî xwedî gelek sîmptom, sedem û ziyanê ye, lewra bi navê Multiple Sclerosis hatiye binavkirin, ango skleroza enîfireh.

Hin sîmptomên skleroza enîfirehê 

 Zêdepêwîstiya mîzê (inkontinans)
 Di aliyeke laş de felcbûn 
 Di hestan de guherbarî
 Xerabûn di axavtinê de
 Xerabûn di têkûziya tevgerên laş ên rojane de 
 Kêm an dubare dîtin
 Tîk
 Tevlîheviya hiş

Nurolog bi gelek testên laboratûarê nexweşiyê binavdike.

Cureyên skleroza enîfirehê 

 Relapsing-remitting: Prognoz baş e lê nexweşî xwe dubare dike, ziyanan dihêle
 Secondary progressive: Prognoz pirr xerab e û terapî êdî ne pirr gengaz e 
 Primary progressive: Pêşketin pirr kivşe ye 
 Progressive relapsing: Nîvenîv terapî biserdikeve 

Terapî dikare bi salan bidome û serkeftin pêde pêde zêdedibe.

Nexweşî
Nexweşiyên sîstema parastinê
Nexweşiyên norolojîk
Jean-Martin Charcot

Jean-Martin Charcot (jdb. 29ê çiriya paşîn 1825 li Paris; m. 16ê tebaxê 1893 li Morvan) yek ji neurologên navdar ên Fransî ye.

Bi keşfkirina xwe ya nexweşiya Skleroza enîfireh (Multiple Sklerose) tê nasîn. Dîsa wê ev nexweşî ji Nexweşiya parkinsonê cudakiriye û taybetiyên wê kivşe kiriye. Wî di dawiya jiyana xwe de bala xwe dabû psîkopatologiyê û li ser hîpnotîzma û hîsterîyê lêkolîn dikir. Wî bandoreke mezin li Sigmund Freud û psîkoanalîzê kiriye.

Bijîşkên fransî
Norologên fransî
Mêrên fransî
Kesên ji Parîsê
Zerika zer

Hepatît A (Hepatitis A) an bi Kurdî Zerika Zer yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e.

Vîrûsên vê nexweşiyê di 15-50 rojî de kurtbûnê diqedînin û dest bi ziyanê dikin. Nexweşî dikare bi mangan (mehan) bidome. Ti carî nabe kronîk û serî de li zarokan û kesên derziya parastinê nekirine peyda dibe. Li welatên ku sazûmaniyeke birêkûpêk a tenduristiyê nîne zêdê ye. Pirranî li Asya, Tirkiye, Rûsya, Îndonezya. Efrîqa, Latîn Amerîka hwd peyda dibe. Li Ewropayê nîne. Mixabin li Kurdistanê hêj gelek e.

Hin sîmptomên Zerika Zer 

 Piştî nêzîkî 28 rojên bisawêketinê madelihevketin, 
 Verêş, 
 Serêş
 Zêdetîna laş
 Îshel
 Rengê zer ê mîzê
 Rengê vekirî yê destava mezin 

Wekî cureyên din yên Zerikê bixetere nîne.

Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapî 

Li Kurdistanê di bijîşkiya gelêrî de terapiya wê biserkeftin tê kirin. Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de cihê sîstema parastinê bingeh û mezin e. Hepatît A bi şokekirina îmmûnsîstemê tê terapî kirin. Bo mînak ji çermên nexweş ên nerm (guh, serê poz hwd) hindik xwîn tê derkirin. Bi êşeke piçûk û ji gelek kanan tê xwastîn ku îmmûnsîstem şoke bibe, têkeve alarmê. Bi saxbûna wan birînên piçûk, bêî derman Hepatît A saxdibe.

Terapiya bijîşkiya nûjen 

Herî kêm sê car derziya parastinê ya dijî Hepatît A´yê ye tê kirin. Bingehê terapiyê ev e. Dîsa hîjyen gelek girîng e.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên bisaw
Zerika reş

Hepatît B (Hepatitis B) an bi Kurdî Zerika reş yek ji nexweşiyên mîkrobîk, bisaw ên kezebê ye.

Tê texmînkirin ku yekemîn nexweşiya bisaw a dinyayê ye li dora 350 Milyon kes bi vê nexweşiya kronîk ketine. Nexweşiyeke girîng û ziyanker e. Kezebê dixurifîne heya bigire pûç dike. Vîrûsa bi heman navê ye, xwe di kezebê de bicihdike. Nexweşî bi riya xwînê, tûka dev, têkiliya cinsî hwd derbasî yekê din dibe. Li Tirkiyê ev nexweşî bi gelek peyda dibe û li Kurdistanê kêm e.

Hin sîmptomên Zerika reş 

 Madelihevketin
 Rengê reş (an tarî) ê mîzê
 Êş di jorê zikê de
 Verêş
 Îshel

Pirr kêm be jî ev vîrûs dikare ziyanê bide mejî. Heger ehya 6 mangî sax nebû, bixetere ye. Dawiyê de dikare kezebê bi giştî birizîne û nexweş hewceyê kezebekê veguheztî bike. Li cem pitokên nûjidayîkbûyî gelek bixetere ye.

Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapiya Zerika reş 

Ev nexweşî li Kurdistanê baş tê naskirin. Ji kelandina koka marîjok, javîle, pelhewesê û hinde giyayên din dermanên ku asta antîkoran bilinddikin tên bikaranîn û sîstema parastinê tê alarmîzekirin. Ji binê zimanê nexweş, bi kêreke dezînfektekirî ji herdu demarên sereke pirr bi baldarî hinde xwîn tê berdan. Jê re "xwîna pîs" tê gotin. Nexweş ji civakê û endamên malbatê tê dûrxistin û pêşiya sawê tê girtin. Gorî biryara bijîşkê gelêrî derman tê bikaranîn û hin caran berdana xwîna pîs tê dubarekirin.

Terapiya Hepatît Byê di bijîşkiya nûjen de 

 Leukomî, bihêzkirina sîstema parastinê, veguhastina kezebê.

Nexweşî
Nexweşiyên mîkrobîk
Nexweşiyên bisaw
Soricik

Soriçik, soricik, sorîçik ,  sorsorik, borrîxurek (bi înglîzî, oesophagous, food pipe) 

Soriçik borriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye. Firehiya soriçikê 1,5- 2 cm e. Soriçik li paş borîhewa û dil de li pêş birrbirreya piştê dirêj dibe. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin. Gava xurek ji gewriyê derbasî soriçikê dibe, masûlkeyên soriçikê girj dibin û xurekê ber bi gedeyê pal didin. Mirov bi serserikî jî bisekine, wê xurek dîsa jî ji gewrî ber bi gedeyê biçe. Ango di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Li gel masûlkeyên peyker, piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cor lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî (li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî (li aliyê hundir). Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên soriçikê ji cora lûsemasûlkeyan e. masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya (xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide.  Demarekoendama xweyî  bi cûtin û daqurtina xurekê çalak dibe û masûlkeyên soriçikê pel bi pel girj dike û xav dike. Bi her girjbûnê ,xurek hinekî din ber bi gedeyê dilive. Guhêztina loqêk xurekê ji gewriyê heta gedeyê di nav 10 çîrkeyê de pêk tê .

Soriçik û nexweşiya dilekizê 

Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer (bi îngilîzî: sphincter) tê navkirin. Gava xurek ji dev ber bi gedeyê tê guhêztin guşer xav in (sist in), lê dema hemû xurek ket nav gedeyê û soriçik vala ma, êdî masûlkeyên guşerê girj dibin. Bi girjbûna masûlkeyan, guşer tê guvaştin û kotahiya boriya sorsorikê dixitime. Bi vî awayê rê li ber paşherika xurekan a ji gedeyê ber bi soriçikê ve tê girtin . Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko guşer sist bimînê an jî girjbûna wî lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Xurek û şilemeniya nav gedeyê, ji ber derdana asîda gedeyê, gelek asîdî ne pH a gedeyê derdora 1,5-3,5 e, lê pH a dev, gewrî û soriçikê li derdora 7 e (nêtar e) . Heke xurek û şilemenî ji gedeyê derkeve û ber bi soriçikê ve biherike, şaneya dîwarê soriçikê ji asîda gedeyê ziyan digire. Şane û xaneyên ziyangirtî dibin sedema peydabûna êşê. Ev êş wekî şewat dikeve canê mirov. Soriçik di nezîkê  dilê mirov de derbas dibe, loma ji mirovê nexweş wetrê, êş ji dilê wî tê, agir bi dilê wî ketiyê û dilê wî dikize. Navê vî nexweşiyê wekî dilekizê (reflu) (bi înglizî: heartburn)tê navkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Esophagus Foreign Body

Zik
Sîstema hezmê
Dozdehgirêk

Rûviya dozdehgirêk (bi înglîzî: duodenum) destpêka rûviya zirav e. Rûviya dozdehgirêk piştî gedeyê destpêdike û ji ber vê hindê jê re dibêjin dozdegirêk ku tenê qasî dozdeh girêyên tivlan dirêj e.

Erk

Anatomî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sîstema hezmê
Hemoroîd

Hemoroîd (bi kurdî: bawesîr, werma demarê berjêr, rûvîderî, destava mezin a bixwîn) yek ji nexweşiyên demar e û xwe bi werima demarên sereke dide der. Hemoroîd tenê navê werma di anûsê de ye.

Sedem 

Li Kurdistanê li hin deveran ji vê nexweşiyê re, nexweşiya teralên Bexdayê jî dibêjin. Lewra ev nexweşî pirranî li kesên ku naxebitin, pirr dadiniştin, bêhereket in xwe dide der. Helbet kesên ku pirr dixebitin jî dikarin bi vê nexweşiyê bikevin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de gelek dermanên vê nexweşiyê hene.

 Koda nexweşiyê: ICD-10 I84, ICD-9 455 

Du cureyên wê hene: Hemoroîda xwe dide der (ango tê dîtin) û ya xwe nade der, di hundirê rûviyê de ye. Werma demar bixwîn e û gelek êşê dide. Heger xwîn were lê êş tunebe, bijîşk dikevin şika şêrpenceyê (kanserê). Dîsa nexweşî gorî asta xwe tê tedawîkirin. Heger di asteke bilind de be, bi operasyonê cihên demar ên werimînê û demar sistkiriye tên hildan. 

Ji ber ku werim li demarên sereke û girîng in, operasyon bi baldarî tê kirin. Hin caran piştî operasyonê dîsa di heman cihê de yan li cihekê din dîsa werim çêdibe. Sedî sed saxbûn hin caran ne gengaz e.

Çareserî 
 Divê mirov li ser piyan bêî hereket pirr nesekine
 Bêhereketî bingeha nexweşiyê ye
 Sedemên ku lêdana hundirê zik zêde dike herwekî hemoroidê jî ditetikînin
 Xwarinên tûj (bîber, sîr û hwd)
 Xwarinên an vexwarinên tîr (qehwe, çaya reş, çermê goşt û hwd)

Nexweşî
Nexweşiyên şîrûrjîk
Nexweşiyên gastroenterolojîk
Nexweşiyên anjiyolojîk
Albînîzm

Albînîzm (ji peyva albus - spî ya Latînî tê) yek ji nexweşiyên genetîk e.

Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna pîgmenta ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe. 

Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane.

Bo terapiyê 

 Cureyên berçavk an lînsan ku çav diparêzin
 Dermanên ku sîstema parastinê bihêzdikin
 Parastina çerm

Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin.

Nexweşên albînîk di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine.

Nexweşî
Nexweşiyên genetîk
John Langdon Down

John Langdon Haydon Langdon-Down (jdb. 18ê kanûna paşîn 1828 li Cornwall; m. 7ê çiriya pêşîn 1896 li Normansfield) yek ji tûrenas  û dermanfiroşên navdar ên Brîtanî ye. .Bi vedîtina xwe ya Sendroma Downê tê naskirin. Wî di jiyana xwe de pirranî dermanfiroşî kiriye.

Bijîşkên îngilîz
Jidayikbûn 1828
Mirin 1896
Singerçîn

Singerçîn (Pectus carinatum) yek ji nexweşiyên hestî ye û pirranî jidayîkbûnê tê.

Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de bijîşkiya hestî gelek bipêşketiye. Peyva Singerçîn li hin herêmên din bi cureyên din tên binavkirin û ji sing+gogerçîn=Singerçîn tê. Lewra sing deforme bûye, dişibe gogerçînan. Ji ber ku genetîk e pirranî ziyanê nade lê fonksiyonên kezebê bisînordike.

Heger kezebê yan organeke din biêşîne yan bisînorbike, li terapiyê tê gerîn. Hin caran ji ber ki pirsgirêkên estetîkî dertîne, bêî êşê jî nexweş dixwazin operasyon bikin lê bijîşk xwe nadin ber. Heya probelemên mezin derneynin, operasyon li dijî sinca bijîşkiyê ye. Li cem ciwanan, bi taybetî li cem keçikan dikare bibe sedemê hin pisrgirêkên psîkolojîk.

Nexweşî
Nexweşiyên ortopedîk
Nexweşiyên genetîk
Singebîr

Singebîr (bi latînî: Pectus excavatum) yek ji anomalî û nexweşiyên hestî ye ku pirranî jidayîkbûnê tê.

Navenda singê berejêr bipêşketî ye. Heger ziyanê nade kezeb û organên din, ne ewçend girîng e. Lê problemên estetîk û psîkolojîk rehetiyê nade nexweşan. 

Nexweşî
Nexweşiyên ortopedîk
Nexweşiyên genetîk
Vûlvîtîs

Vûlvîtîs yek ji nexweşiyên jinan e û bi îltehebgirtina vûlvayê xwe dide der.

Ji ber ku mîkrobîk e, divê were terapîkirin an tunekirin an dê ziyan zêdetir bibe. Bijîşk girtina minakê bo testkirinê pêşniyazdikin. Bi vê testê cureyê vîrûsê bêî şik tê naskirin.

Terapî 

Dermanên antîmîkotîk, antîbiyotîk û kremên têr kortîzonî tên bikaranîn.

Nexweşî
Jînekolojî
Nexweşiyên mîkrobîk
Goga Roma

Goga Roma alaveke alîkar di jînekolojiyê de bo zarokanînê ye.

Gogeke ji hewayê dagirkirî ye û dema êşên zarokanînê destpêkir jin bi deverû xwe li ser dirêjdikin ku ev yek rehetî û aramiyê dide wan. Jin dikarin bi cureyên din jî li ser gogê vekevin. Niha lêkolîn hene ku zarokanînê jî li ser vê gogê pêk bînin. 

Bi navê Paul Degen nexweşekî ku bi hefteyan ji ber êşa pişta xwe nedikarî vekeve ev alav çêkiriye û niha gelek cureyên wê hene.

Teknolojî
Jînekolojî
Riya hêkê

Riya hêkê yan kanala hêkê, riya ku hêkên jinan dadikevin malzarokê ye.

Li jora malzarokê ne û du heb in. Ev kanalin pirr hûr û nazîk, nava wan çend mîlîmetre nin. Dawî fireh dibe mîna kovikin (mastêrik) gincirî, yên ku hêkê ji cihê hêkelê (ovar) digre û derbasî malzarokê dike.

Di jiyana rojane de mirov nikare riya hêkê bihesîne lê dema ku birîn tê de hebe dikare. Birîna hêkelê dikare çêbibe, dema ku kanalê wê bi prosesên nexweşiyê bên girtin dibe sedema stewirbûnê. Ji ber wê, pirr girîng e dema ku kulbûn an şewitandin di lebatê zayend derketin ku mirov wan zû tedawî bike, ji bo bipêşnekevin.

Çavkanî 
Anatomî
Jînekolojî
Zê

Zê an jî vajîna, borriyeke masûlkî ye di navbera stûyê malzarokê û devê zêyê de .

Di zimanê latînî de ji bo kalanê xençerê an jî kalanê şûrê, peyva “vāgīna “ (bi inglîzî: vagina) tê bikaranîn.

Zê endamek nav laşê mêyan e ji bo wergirtina spermên nêrê. Ango zê endama cotbûnê ye, spermên ji laşê nêr bi navbeynkariya çûkê li nav zêyê vala dibe û ji vir jî sperm ber bi malzarokê diçin. Li dawiya ducaniyê, dema zarokbûnê (zarokanînê) de dergûş ji malzarokê derbasê nav zêyê dibe û zayîna dergûşê rû dide. Loma zê wekî coga zayînê jî tê navkirin. Nêzikê devê zêyê de perdeya keçinî cih digire. Perdeya keçinî ya mirovên keçîn bi awayek qismî girtî ye, loma dema xwîndîtinê (mehik) (bi înglîzî: menstruation)  de hêka nepîtandî û pêkhateyên ji diwarê hilweşayî yê malzarokê bi navbeynkariya zêyê di nav perdeya keçenî de tên avêtin . 

Zê di navbera mîzdank û tortorîkê de cih digire. Di laşê jinên temenê pêgihîştî de dirêjiya zêyê bi qasî 10 cm e. Masûlkeyên dîwarê zêyê firehbûn û şidandina coga zêyê rêk dixe. Coga zêyê bi perdeya lîncê dapoşî ye. Madeya linc rûyê zêyê diparêze û şêdar (şil) dike. Zê xwediyê rijênan nîn e, madeya linc ji malzarok û ji stûyê malzarokê tê derdan.

Diwarê coga zêyê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve ji çîna bestereşaneyê, çîna naverast ji lûsemasûlkeyan, çîna navî ji rûkeşeşaneyê pêk te. Rûkeşeşane ji rûkeşexaneyên pahn ên firerêzî (bi înglîzî:  stratified squamous epithelium ) pêk tê. Rûyê çîna navî qurmiçî ye. Qurmiçên zêyê temasa coga zêyê û çûk zexmtir dike, ev temas çûkê han dike. Qurmiçên zêyê û çîna masûlkî firehiya coga zêyê rêk dixin. Bi vî awayê dema cotbûnê, firehiya zêyê bi qasî stûriya çûk, dema zayînê jî bi qasî serê dergûşê tê firehkirin.  

Di rewşa asayî de zêya mêya tendurist (saxlem), warê bakteriyên ji cinsê laktobasîlus ê (bi latînî: lactobacillus). Evana bakteriyên sûdbexşin ji bo mirov. Ji çalakiya van bakteriyan, asîda laktîk peyda dibe, ji ber hebûna asîdê pH a zêyê dadikeve derdora 4.9 and 3.5ê.Ev hawirdora asîdî rê li ber pirbûna bakterî û karokên ziyanbexş digire û mêyan ji hokarên nexweşiyê diparêze. 

Asîdiya zêyê ji bo sperman xeteriyê, heke sperm rasterast valayê nav zêyê be, dibe ko hemû sperm di demak kurt de bimirin û pîtîna hêkê rû nede. Ji po parastina sperman, sperm di nav tovavê de tên berdan, tovav şileyek alkalî ye, pHa nav zêyê rêk dixe asîdiya wê kêm dike û ji bo sperman hawirdorê guncav dike .

Çavkanî 

Anatomiya mirov
Zayendîtî
Endam (biyolojî)
Jînekolojî
Sîstema pirbûnê ya jin
Guhorîn

Guhorîn, (Evolution), Pêşketinê demekdirêj e. Di vê wextê de xelkekî zîndewer guhartinên genetîk kom dike ku şiya ji endamên xwe dike ji bo serketinî rewşa jîngehî diguncande û xwarin çêtir dihîne ber.

Biyolojî
Cor

Cor, (Species), Rêzkirina zîndewerên pêwend ku dikarin bi azadî du rih bikin.

Biyolojî
Req kirin

Req kirin, (Anneal), Hogirîkirina DNA yan RNA encamên temamker, bi xêra hîdrojen, ji bo polînuklêotîdên ducar asêbûyi. Gelek caran, ew bo ravekirinê piçukên azmûnên girêdan bi kar hînan e.

Biyolojî
Bergirî ji zîndedij

Bergirî ji zîndedij, (Antibiotic Resistance), Şiyana hûrzindî bo protînek çêbike ku zîndedijek lawaz dike yan tomarkirinê zîndedij nav xanikê da nahêle. 

Biyolojî
Hûrjînewer

Hûrjînewer, mîkrob, mîkroorganîzma an jî hûrzindî (bi Inglîzî microbe an microorganism) endamwer an organîzmek e hind hûr e ko bi çavên bê arîkar nahêt dîtin jibo dîtina wê hûrbîn pêdvî ye. Bakterî, kivark anko qarçik, arkiya û yûkaryûsayt hûrjînewer dihên hesibandin. Vîrûs bi giştî wekî bûnewerên bêcan dihên hesibandin.

Bi giştî, hûrjînewer tek-xane an hindek caran jî pirxane ne. Lê hindek ji wan hind mezin in ko carina bi çavê bê arîkarî jî dihên dîtin. Hûrjînewer hema bibêje li her dereka vê cîhanê dijîn: li serê çiyayan, di binê deryayan û di laşê mirov û lawir û giyayan da. Hûrjînewer pareka gelek giring ji jînhawir anko ekosîstemê ne. Ew laşeyên mirî yên endamwerên dî dibihujînin. Lê hindek ji wan jî nesaxîzê ne û lawir û giyayên dî tûşî nexweşiyan dikin. Hûrjînewernasî an mîkrobiyolojî zanistê xwîndina li ser hûrjîneweran e.

Biyolojî
Spekûlûm

Spekûlûm alaveke alîkar bo pişkîna (muayene) jînekologan e.

Ev cîhaz ji metal (lajwerd, nasût) an plastîk e û dişibe nikilê qazê. Dema mirov nikil veke dîwarên vajînayê jî tên vekirin. Gelek cureyên vê alavê hene û bijîşk gorî pêdiviyê bikartînin. Heger di pişkînê de kê nexweş biêşîne, tê payîn ku ew ne bijîşkeke birehm û pispor e. Ji bo alav baş bişimite, didin ber avê yan, dawiya wê bi krem dikin.

Spekûlûm vegirtî dikeve vajînayê û hêdîka tê vekirin. Bi alîkariya rewşeneke (tîrêj) bihêz bijîşk karê xwe dike. Bijîşk bi alîkariya spekûlûmê dikare, hundirê vajînayê, qirika û devê malzarokê bipişkîne (muayene bike).

Teknolojî
Jînekolojî
Vajînît

Vajînît (navê zanistî: vaginitis an kolpitis) yek ji nexweşiyên mîkrobîk ê bi jinan re ye.

Wekî ji navê wê kivşe ye, înfeksiyoneke vajînayê ye. Guhertinên hormonî, bikaranîna hin dermanan, jiyanên awarte, stres hwd dibin sedem ku dengeya asîdê li mûkozaya organên zayender xerabibin. Gelek cureyên îltehebê hene lê ya pirr tê dîtin, îlteheba ku bakteriya Candida albicans pêk tîne ye. Bakterî dikare bi riya têkiliya cinsî, oral hwd derbasî yekê din bibe. Hin caran cureyên antîbiyotîkan bikêrnayên. Jinên zêdekîloyî, diyabetîk û bicanî bêhtir di bin rîskê de ne.

Di pêderxistina nexweşiyê de hin pîvandinên pH pêwîst in. Gorî pêderxistinê rêbaza terapiyê tê amadekirin. Sîmptomên wê, xur, di têkiliya cinsî de êş û herik in.

Pirranî terapî bi antîbiyotîkan gengaz e. Jinên zewicî çêtir e, mêrê xwe jî bidin kontrolkirin. Hîjiyen pirr girîng e. Bikaranîna prezervatîvan, paqijiya destava mezin, bikaranîna binekincên hîjiyenîk hwd.

Nexweşî
Jînekolojî
Nexweşiyên mîkrobîk
Şîrê bejî

Şîrê bejî (Galactorrhea) ji anomaliyeke pêsîr (çiçik) e û xwe bi herikîna şîr ê nepayî dide der.

Ango jin ne bicanî ye û pitoka wê nîne lê şîrê wê tê. Li Kurdistanê jê re şîrê bejî tê gotin. Şîrê bejî dikare li cem zarokên nûjidayîkbûyî jî peyda bibe. Wê gavê jê re "şîrê milyaketan" dibêjin.

Divê şaşî çênebe, heger jin pêsîrên xwe pirr carî bidoşe dikare hormonan bitetikîne û yek du dilop şîr were. Eva ne şîrê bejî ye, normal e. Şîrê bejî pirr kêm be jî li cem mêran jî tê dîtin.

Heger şîrê bejî tenê ji pêsîrekê tê, biêş e û bixwîn e, serîlêdana bijîşk tê pêşniyazkirin. Hin caran bijîşk dikevin şika şêrpenceya pêsirê.

Nexweşî
Jînekolojî
Onkolojî
Pitik
Lîsteya destanên kurdî

Binefşa Narîn (Cembelîyê kurrê mîrê Hekarî)
 Dewrêşê Evdî
 Dimdim
 Ker û Kulik
 Mem û Zîn
 Memê Alan
 Ristemê Zal
 Siyabend û Xecê
 Stî û Ferxî
 Şahmaran
 Zembîlfiroş

Wêje
Sirûda neteweyî ya Burkîna Faso

Le Ditanyè, Une seule nuit yan jî L'Hymne de la victoire ji salê 1984an pê de sirûda neteweyî yê Burkîna Faso ye. Gotarê xwe ji wezîrê Thomas Sankara ye.

Çavkanî 

Sirûd
Burkîna Faso
Hekîm Sefkan

Hekim Sefkan (z. 1970 Amûde), bestekar, stranbêj û şanogerê kurd e.

Sefkan yek ji endamên Koma Berxwedan bû. Eslê wî ji gundê Tixûbê ye.

Berhem 
 Sitranên Qedexe
 Helbest ên bêhna şevê

Bestekarên kurd
Stranbêjên kurd
Şanogerên kurd
Kesên ji Amûdê
Neuralgî

Neuralgî, Neuraljî (Neuralgia) navê êşên neurolojiyê ye.

Pirranî xwe li serî û rû dide der lê ev ne şert e, dikare xwe li gelek cihan bide der. Hemî şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk dikarin êşê derînin, lê hinek ji wan navdar in.

Hin cureyên neuralgiyê 

Nervus trigeminus
Nervus nasociliaris:  bo mînak Sendroma Charlin 
Nervus intermedius 
Nervus ischiadicus 
Nervus vagus
Nervus tibialis: Neuralgiya Morton 
Nervus occipitalis major
Nervus genitofemoralis
Nervus ulnaris

Terapî 

NSAR 
Akûpûnktûr 
Anesteziya fonksiyonê ya terapîker 
Psîkofarmaka (Benzodiazepine)
TENS 
Antîkonvûlsîva 
Hin cureyên operasyonan 

Norolojî
Harmegedon

Harmegedon bêjeke ji Încîlê ya peyxama Yûhenna ye. Li gorî wê cihê şerê dawî berî hatina Mesihê ye.

Bêjeya yewnanî Har Magedón ku gelek wergerwan bikar tînin, bi mane û wateya "Çiyayê Megîdo", yanî çiyayê li Rojhilata Navîn, yan jî "Çiyayê Kombûyîna Leşkeran" tê fêhmkirin. Ev gotin jî dîsa ji bêjeya îbranî hatiye stendin û maneya wê jî dîsa bi "çiyayê Megîdo" ye. Ev bêje cara yekem di peyxamên Xwedê de tê ziman û ji wê bi wêjeya cîhanê belev bûye. Şandiyê Yûhenna ev gotin cara yekem di Peyxamê de aniye ziman. Pirtûka Pîroz vî navî bi tevkujî û holokosta çekên nukliyerî û dendikî ve girê nade. Lê bi „cenga Roja Mezina Xwedayê karîndarê her tiştî“ ve girê dide (li Peyxama Yûhenna 16:14, 16). Ev nav bi taybetî vê maneyê tîne holê, „cîhê [bi Yewnanî: tópon, e yanî rewş û hal e]“ ku, di wê rewşê de wê serwerê siyasî yên cîhanê xwe li dijî Afirandêr û padîşahiya Mesîhê wî kom bikin. Wê ev hereket û hewldayîna dijberî, bi destê hewldayînek cîhangerî dijî xizmetkarên Xwedê yektayên li ser zemîn be. Jiber ku, ev kes nûnerên Padîşahiya Xwedê ne. Êrişa Harmegedon yan jî Armagedonê ji aliyekî ve dişibe êrişa Gogê ji welatê Magogê. 

„Xudan, XUDA wusa dibêje: dê ew roja wusa bibe ku, dê hinek tişt bên aqilê te û tuyê ramanên xerab bifikirî û tuyê bibêjî: Ez hilkişim warê gundên bêdîwar, ez bi ser yên ku di rehetiyê de nr û di ewlekariyê de rûdinin herim, gişt bêyî dîwar rûniştine û çilmêriyên deriyên wan û deriyên wan nîne. Tuyê bona talan û yexme kirinê û bona ku li dijî cîhên çawa xera bûbûn, lê niha mirov lê rûdininê û neteweya ku ji gelan ve hatine civandin destê xwe bizivirînî hilkişî, ew netewa ku dewar û mal qezenc kiriye, di navika dinê de rûdine“
(Hêzekîêl beşa 38 ayetên 10 – 12).

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Nîvkada Bakur

Nîvkada Bakur, nîvkada dinê yê li bakura ekwator û nîvkada Başûr dimê ye. Li nîvkada bakur havîn di hezîranê de heta tebaxê, zivistan jî di kanûna pêşîn de heta sibatê dajo.

Parzemîn û xakên dinê bi piranî û nêzî %80-90ên nifûsa dinê li nîvkada bakur in. Ew bi piranî li ser nîvkada parzemînî dikeve ye.

Erdnîgarî
Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê

Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê (TECAK) di sala 2003'an de hat damezrandin û di sala 2005'an de hat fesihkirin. Şûna wê Komalên Ciwanan hatin avakirin. 

Tevger
Komalên Ciwanan

Komalên Ciwanan rêxistineke kurd e, ya ku di sala 2005'an de şûna TECAK hatiye avakirin.

Tevger
Ibrahim Oguz

Ibrahim Oguz (Kendal) (1976-12 gulana 2005'an Dêrsim-Ovacık) şervanekî HPG'yê bû.

Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1976
Mirin 2005
Cangoriyên Kurdistanê

Cangoriyên Kurdistanê, ew kesên ku, ji bo doza azadiya kurdan an kurdistaniyan têkoşîn kirine û ji hêla dijminan ve an jî bi sedema xwezayî dawî li jiyana wan hatiye.

Canigoriyên Kurdistanê navbera sedsalên 19 û 21'ê de

Cangoriyên sedsala 19'an de

Cangoriyên sedsala 20'an de

Cangoriyên sedsala 21'ê de

Akîf Yilmaz
Andrea Wolf (Ronahî)
Bese Anuş
Edibe Çetinkaya
Engîn Sîncer (Erdal)
Esmer Demir
Eşref Anyik
Ferhat Kurtay
Filiz Yerlikaya (Gulan)
Gulistan Feqe 
Gülnaz Karataş (Bêrîtan)
Hakî Karer
Halil Çavgun
Hüseyin Çelebi
Hüseyin Özbey (Harun)
Kemal Pîr
Leyla Walî Hasan (Viyan Soran)
Mahmut Zengîn
Mahsum Korkmaz (Agit)
Mazlum Doğan
Mehmet Emin Aslan (Sabri)
Mehmet Karasungur
Mehmet Salih Şahîn
Mehmet Sevgat (Bedran)
Mehmet Xeyrî Durmuş
Meysa Bakî (Şîlan Kobanî)
Mustafa Yöndem
Necmi Öner
Rehyan Çupan
Salih Kandal
Salime Argun
Sema Yüce (Serhildan)
Sertip Oruç
Veysi Demir
Zeynep Kınacı (Zîlan)

Lîste
Cangoriyên Kurdistanê
Şerab

Şerab, şorav, xwînî, wîn (bi latînî: vinum) vexwarineke alkolîk e ku ji tiriyan (tirî, tirih, tirab) tê çêkirin û li Kurdistan û Anatolyayê ji demên gelek kevnare tê çêkirin.

Gorî cureyê tirabê, şerab jî dikare sor, reş an spî be. Hin cureyên şerabê hene ku ji fêkiyan û birincê tên çêkirin lê ne ewçend navdar in.

Etîmilojiya şerabê 

Şerab ji latînî (vino, vinum) derbasî zimanên rojavayî bûye. Tê texmînkirin ku cara pêşîn di sefera Îskenderê Mezin a berî Hindistanê de Ewropayiyan şerab dîtine û birine wir. Vin (bilêvkirina kurdî: vîn), gorî hin zanyaran ji bêjeya gwini (wekî xwînê) ya gurcî derketiye.

Bi hatina ereb û îslamê wekî huner, mûzîk, wênesaziyê alkol û şerab jî hatiye qedexekirin. Bi texmînî bêjeya şerab ji demê şûnde wekî macazî ketiye zimanê kurdî û zimanên din ên îraniyan (lewra ew jî pirranî ola îslamê dihewînin).

Kurtedîroka şerabê 

Li gorî zaniyaran, bi taybetî li herêmên wekî Kurdistanê û bi giştî li deverên Hîvika Derametbar di sedsala 6'em a beriya zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo vê yekê texmîn dikin ku dibe ku destpêka çêkirina şeraban li vê herêmê be; wekî din, navê tiriyê di gelek zimanan de wekî bi zimanê kurdî ye. Ji ber ku şorîn e, di çanda devkî ya kurdî de wekî şorav, şorab, şerab hatiye binavkirin. Di zimanên îranî yên kevn de ab (av) e.

Dîsa di şarezayiya Misirê û ya Yewnanistana kevnare de jî hilberîna şerabê bipêşketî bûye. Di ola xristiyaniyê de şeraba ku bêî tevlîbûn e, wekî vexwarineka pîroz hatiye destnîşankirin. Herwekî di ola zerdeştiyê, elewîtîyê de jî cihekê xwe yê girîng heye.

Şerab di çand û hunerê de sîmbola evînî û bohemyayê ye. Gava mirov behsa şerabê bike, divê mirov helbestvan û fîlozofê faris Omer Xeyam ji bîr neke.

Piştî belavbûna ola îslamê li Kurdistanê tê gotin baxçeyên tiriyan ên bêhempa hatine qedexekirin û tunekirin. Lewra îslamê hemî cureyên vexwarinên eywankirî qedexe kiriye. Lê îro kêm be jî li Mêrdîn, Dîlok û Rihayê dîsa hilberîna şerabê ji tiriyên Kurdistanê tê kirin.

Welatên ku di rêza sereke de hilberînê dikin 

 Fransa
 Îtalya
 Spanya
 DYA
Arjentîn
 Çîn
Awistralya
Afrîkaya Başûr
 Almanya
 Şîle

Çavkanî 

Vexwarin
Reklam

Dalberîn, reklam beşeke girîng a danasîn, hilberîn û sermayeyê ye. 

Peyva dalberîn a kurdî dibe ku ji da+hilberîn=dalberîn hatibe. Ango ya ku daye, dide hilberîn, a ku hilberînê-prodûksiyonê zêdê dike ye. Di serdema nû de bêî reklam karsaz nikarin malê xwe bifiroşin lewra kapîtal êdî tixûban nasnake û ji yek cureyê bi hezaran hilberîn ne. 

Dalberîn bi rêbazên afirandêr bandor li daxwaza kirînê ya kiryar kirin e. Wekî tê zanîn di bazarê de dengeya daxwaz û pêşberîkirinê heye. Heger pêşberîkirin zêde lê daxwaz kêm be, karsaz mecbûr dimînin ku berdêla hilberînê erzan bikin. Berevajiya wê jî rast e.

Reklam bi riyên ku bandora xwe bi erzanî û bihêz li kiryar dikin tê kirin. Erzan, lewra reklam jî bi dirav, berdêl tê kirin.

Hêza dalberînê mezin e 

 Daxwaza me ya kirînê nebe jî em dikirin, lewra reklam bandoreke mezin li daxwazên me dike
 Reklam ji jiyana rojane heya estetîkê mirovan diguherînê
 Dewlet jî bi awayekê reklama xwe dikin. Em hemî dizanin DYE xurt e, herçendî wekî Wîetnam di gelek şerî de têkçûbe jî. Dîsa dewlet reklama çek û diplomasiya xwe dikin.
 Têkiliya reklam û şerê psîkolojîk mezin e
 Bi navê kognîtîv Psîkolojî beşekê nû yê psîkolojiyê heye û pirranî ji bo fîrmayan û li ser reklamê dixebite. Dakû bikaribin bêhtir vîna mirovan bixin destên fîrmayan, bandorê li daxwazên wan bikin

Hin alav û rêbazên reklamê 

 Kovar, rojname
 Televîzyon, radyo û înternet
 Outdoor (li derveyî derî) ango panoyên kolanan
 Sînema 
 Rêbazên afirandêr

Li Kurdistanê fîrmayên reklamê di destên Tirk, Ereb û Farisan de ne. Kurd bo firotin û danasîna hilberînên xwe karê reklamê bi destê biyanan dikin. Li Kurdistana Azad jî rewş her wiha ye. Kêm be jî di TV yên Kurdan de cih ji reklaman re tê veqetandin daku TV hinde aboriya xwe birêvebibe.

Aborî
Vîkîng

Vîkîng, navê bereke skandînavî ye ku ji sedsala 8an heya 11an li bakurê Ewropa desthilatî kirine.

Peyv di zimanên kkandînavî de tê wateya "têkoşer", "cenghez", "şerxwaz". Bera vîkîngan bi êrîşkarî, deryavanî û xurtiya xwe hatiye nasîn. Wan gelek sefer ber bi rojava û rojhilatê ve kirine. Gelên Skandînavya û hinde jî Ûrîs wekî neviyên wan tên zanîn.

Çand û hunera vîkîngan di nava ya germanan de tê hesibandin ku ew jî beşeke ji berên îndogermanan e. Hin teoriyên ku bingeha kurdan bi wan ve girêdidin jî hene. Gorî wan bav-kalên kurdan ji bakurê Ewropa hatine. Lê pirranî dipejirînin ku bingeha berên aryanan ji Rûsya îro belav bûne, herwekî vîkîng jî.

Hin dab û nêrîtên kurd û vîkîngan dişibin hevûdu. Bo mînak bikaranîna qoç (qloç). Beriya ola Îslamê kurdan bo mêraniyê wekî sîmbol qoç bi kar dianîbûye. Dîsa ji aliyê zimên ve jî gelek hevparî hene.

Çavkanî 

Ewropa
Vîkîng
Serdema Navîn
Koma Civakên Kurdistanê

Koma Civakên Kurdistanê bi kurtasî KCK, di 20'ê adara 2005'an de bi navê Koma Komalên Kurdistanê - KKK wekî sîstemeke konferderalîst hatiye îlankirin.

Kongreya Gel wekî meclîsê KKK tê dîtin.

Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongreya Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).

"Rêberê" KCK'ê Abdullah Ocalan e, serokê konseya rêveber Cemil Bayık e.

Kom
Kurdistan
Pomak

Pomak navê berekê li Trakya û Anatoliya dijîn e. 

Zaraveyekê Bulgarî diaxivin û bingeh-Slav in. Tê payîn ku peyva "pomak" ji "Pomagač - alîkar" tê û berên Bulxaran ên ku bi pêkutiyên Împaratoriya Osmanî bûne misilman ji aliyê yên din ve wiha hatine binavkirin. Ango "Alîkarê dijmin".

Îro pirranî li Anatoliya dijîn. Bûne Tirk û herçendî ji aliyê ziman, çand û fîzîkê ve naşibin Tirkan jî, xwe wekî "Tirkên xas" didin nîşandan. Di nava sazûmaniya dewleta Tirk de cihekê wan î mezin heye. Pirraniya karên payebilind ên dewletê di destê Pomak, Alban, Polonî hwd gelên ku bi eslê xwe ne Tirk in de ne. 

Hin ronakbîrên Pomakan di van salên dawî de li Tirkiyê dest bi karê polîtîk kirine û dixwazin bi zimanê zikmakî perwerde bê dayîn. Lê dengê wan pirranî ji Pomakên di nava sazûmaniyê de cihdigirin ve tê tunekirin. TV a fermî ya Komara Tirkiyê hindik be jî bi zimanê Pomakî bernameyan diweşîne û di van bernameyan de "Tirkbûna Pomakan" tê bilêvkirin.

Gelê Pomak ola Îslamê, mezheba Sunnî dihewînin.

Girêdanên derve 

 Nezavisen glas na Pomaci
 Pomaks in [Encyclopaedia of Islam], Band VIII, 320-324. 

Gel
Vandal (gel)

Vandal navê berekê Germanan e.

Vandalan bi rûxandina xwe ya hin herêmên û bajarên Împaratoriya Romayê deng dane. Kirinên wan ên hovane di dîroka Ewropa de bandoreka kûr hîştiye. Ji ber wê hêj jî kirinên hovane wekî "vandalî, vandalîzm" tên binavkirin.

Di nava salên 439 - 533 de bi navê Keyaniya Vandalan a Efrîqayê desthilatdariyekê jî kirine. Sala 455'î de keyê Vandalan Geiserich, bajarê Roma rûxandiye. Hêz û bandora Vandalan ji aliyê Bîzansan ve hatiye şikestin û wan pêl bi pêl ola Xrîstiyaniyê pejirandine û di nava gelên cîran de heliyane.

Gel
German
Acar (gel)

Acar (bi gurcî: აჭარლები) navê berekê gurcî ye. 

Acar pirranî li herêma otonom a Acaristanê dijîn ku di dema YKSSê de ji wan re otonomî hatibû danîn. Li Tirkiyê bajarê Artvin û li Kurdistanê li Mezra, Erdêxan, Îdir û Erziromê hatine bicihkirin. Li Kurdistanê ji wan re pirranî Mihacir tê gotin. Osmaniyan û dewleta Tirk pêl bi pêl kom û berên Tirk an misilman anîne li Kurdistanê bicihkirine. Yek ji wan jî Acar in. Li Kurdistanê gundên mihaciran xwedî elektrîk, rê, dibistan û hemî pêdiviyan in lê mixabin ên Kurdan ne wisa ne. Ev yeka han di nava gelan de tamsariyê pêktîne.

Gelê Acar zimanê Acarî diaxivin ku ev zaraveyekî gurcî ye. Ji aliyê olî ve misilman û sunnî ne. Hin ji wan ên ku li Tirkiyê dijîn xwe wekî "Tirkên xas" binavdikin û di nava sazûmaniya dewletê de cihên bilind bidest xistine.

Çavkanî 

Gel
Xwecihên Awistralyayê

Xwecihên Awistralyayê yan jî aborijîn ji kevnexwediyên parzemîna Awistralya û giravên herêmê re tê gotin.

Peyv aborijîn bi latînî ye û wateya wê ab origin - "ji orijînê, ji destpêkê" ye. Ango gelê ku ji berê de li wir dijîn. Parzemîn cara pêşîn ji aliyê deryavanê brîtanî James Cook ve di sala 1770î de tê keşfkirin û ew roj dibe destpêka dagirkeriya rojavayiyan. Wê demê li dora 1 milyon kevnexwedî li parzemînê dijiyan. Îro hejmara wan ji nîv milyonî kêmtir e. Tê gotin di pêvajoya dagirkeriyê de 90% gelê herêmê ji aliyê dagirkeran ve hatine tunekirin. Hêj jî pirsgirêkên aborijînan hene û di bin nîjadperestiya brîtaniyan de ne.

Berên sereke yên kevnexwediyên parzemînê 

Yolngû (li rojavayê Arnhemlands) 
Mûrrî (li rojhilatê) 
Koorî (li başûrê rojava) 
Nanga (başûr) 
Nyûngar (başûrê rojhilatê) 
Palawa (li Tasmanya) 
Wonghî (li rojava)

Çîrok 
Aborijînan xwedî taybetiyên civakî ne. Pirr zêde ji polîtîkayê heznakin. Qîmetê nadin jiyana ku ji sirûştê dûrketiye. Li cem wan xaltî wekî dê, ap (mam) wekî bav tê dîtin. Lêzîmatî ne ji xwînê lê ji civakîbûnê tê. Di zewacê de zagonên gelek kompleks hene.

Zimanê wan ji zimanmalbata Awistralyayê ye. Gelek ziman û zaravê vê malbatê hene. Arkeologan tesbît kirine ku ji vir 50.000 sal berê jî komê mirovan li vê parzemînê hebûne û hebûna wan hêj kevntirîn e. 

Aborijîn li welatê bav-kalên xwe di sala 1961î de mafê hilbijartinê bi dest xistine. Heya salên 80î zarokan nedigirtin dibistanên brîtaniyan. Îro ji aborijîn di bin xetereya hebûnê de ne.

Çavkanî 

Gel
Ainû

Ainû, navê berekê kevnexwediyê bakurê Japonyayê ye. Ji wan re herwekî ûtarî jî tê gotin.

Ainû li wateya mirov (bi zimanê ûtarî) jî hevalbend e. Ew bi zimanê ainû diaxivin ku ev zimanekî taybet e û ti nêzîkayî bi zimanên devedorê nîne. Îro li dora 27.000 ainuyî li Japonyayê dijîn. Tê gotin ku bi hatine berên Japon a giravan pêl pêl gelê ainû heliyaye û hatine tunekirin. 

Dîsa tê gotin ku ainû bi deh hezaran salan berê ji bakurê Asyayê çûne Japonyayê û bi mongolan re lêzîm in. Lê ji aliyê fîzîkî û jenetîk ve naşibin wan. Lêkolîn berdewam in.

Gelê ainû bi xurtî xwedî li dab û nêrîtên xwe dertên. Ji aliyê çanda gelêrî ve gelek dewlemend in.

Gel
Koçerên îrlendî

Koçerên îrlendî yan jî pavee (bi îngilîzî: pavee, traveller, bi îrlendî: an lucht siúil) navê berekê koçer li Îrlenda û Brîtanyayê dijî ye.

Koçerên îrlendî ji binemala kelt e. Lêzimatiya wan a etnîkî bi romanan re nîne. Li ser bingeh û dîroka wan kêm agahî hene. Di serdema 13em de navê wan hat tomarkirin. Ew jî wekî roman û hindikayiyên din li Ewropa di bin parastina YEyê de ne. Ziman, çand û bermayiyên wan tên parastin. Lê di jiyana rojane de rastî nîjadperestiya gelên serdest tên.

Ew ola katolîk û anglîkan dihewînin. Li DYAyê jî dijîn. Hejmara wan bi tevayî li dora 50.000 e.

Çavkanî 

Gel
Yenîş

Yen, Yenş, Yenîş (bi îngîlîzî Yeniche) gelekê koçer li Ewropa ye.

Tê payîn ku bingeha wan digihê Keltan. Ji aliyê fîzîkî ve dişibin Germanan. Ji wan re hin caran "Çîganên spî" jî dibêjin. Mixabin li ser dîroka wan kêm agahî hene û kêm lêkolîn hatien kirin. Bi zimanê Yenîşî diaxivin.

Hejmara Yenîşan 

Li Almanya 200.000
Li Swîsre   50.000
Awistirya   35.000
Mecaristan  60.000
Belarûs   11.000
Belçîka       7.000

Herwekî li Fransa, Sirbistan, Estonya hwd jî komên wan henin. Jiyana xwe bi gerê didomînin. Rastî gelek nîjadperestiyan tên. Li Almanya di dema Nazî de pirraniya wan hatine tunekirin. Ew jî wekî Çîganan karê mûzîk û çandê dikin û bi wê jiyana xwe didomînin. Gelekê aştîxwaz e.

Girêdanên derve 

Li ser Yenîşan bi zimanê Almanî

Gel
Aşkalî

Aşkalî navê gelekê li Balkan e.

Pirranî bi zimanê Albanî diaxivin û ji aliyê olî ve misilman in. Di dema Osmaniyan de hatine li Balkan bicihbûne. Tê payîn ku bingeha wan ji Misir, Tirkiyê û Çîganan tê. Pirranî wekî Çîganan tên hesibandin.

Hin berên Aşkaliyan wekî zimanê zikmakî bi Tirkî diaxivin û dibêjin em Tirk in. Piştî belavbûna Yûgoslavya berê, dewleta Tirk jî xwe di nava kom û berên Balkan de bicihkir. Herwekî di nava Aşkaliyan de jî.

Ji wan gelek anîne li Tirkiyê bicihkirine yan hatine bicihbûne. Gelê Aşkalî di bin xetereya jiyanê de ye. Rastî nîjadperestiya gelên serdest tên. Hinek ronakbîrên Tirk dibêjin Mustafa Kemal Atatürk ne Alban lê ji gelê Aşkalî ye. Dîsa serokwezîra berê Tansu Çiller jî bi eslê xwe Aşkalî ye. Hin ronakbîrên Tirk Aşkaliyan wekî berekî Tirk destnîşandikin. Lê ji aliyê fîzîkî ve naşibin Tirkan. Porzer û çavşîn in.

Gel
Tansu Çiller

Tansu Çiller (jdb.  li Stembol) serokwezîrekê jin a yekem a Tirkiyê ye.

Ji sala 1993 heya 1996 serokwezîrtî kiriye. Herwekî di nava salên 1993 - 2002 de serokatiya DYP (Partiya Riya Rast) kiriye. Ew bi xwe hemwelatiya DYE bû. Gorî zagonên Tirkiyê bûyîna wê ya serokwezîrtiyê ne gengaz bû. Lewra kesê ku hemwelatiya welatek biyan bi wan re hene, nikarin bibin wezîr an serokwezîr. Lê bû.

Wê bi qasî demekê wezîrtiya karê derve jî hilwergirt (1996 - 1997). Piştî xwandina xwe ya dibistana amadeyî li Robert College li Zanîngeha Bosforêi beşa aborînasiyê biserîdike. Dû re li DYA bicih dibe û dibe hemwelatiya DYAyê. Li zanîngeha Yale û  Connecticut berdewamiya bilind a perwerdeyê dike.

Çiller di polîtîkayê de riyeke pragmatîst dimeşîne. Ji aliyê ronakbîran ve pirr dihat rexnekirin ku ew wekî malbat, li pey berjewendiyên xwe ne. Dîsa navê wê tevî firotina kokaîn û eroîn bû. Li Almanyayê di dadgehê de ji ber kiryarên kirêt hat darizandin.

Çiller herwekî dijminatiya Kurdan dikir. Di dema desthilatdariya wê de bi hezaran gundên Kurdan hate rûxandin, bi hezaran mirovên Kurd ji aliyê hêzên tarî yên dewletê ve hatin tunekirin. Li Kurdistanê navê wê kirin "Mîreya ku bi xwîna Kurdan dijî". Çiller yek ji endamên dewleta kûr a Tirkiyê bû. Rastgîrên Tirk wê wekî "Mezina sedsala dawî, asenaya diya Tirkan" dinirxînin. Tê gotin ku malbata wê bingeh Aşkalî ne.

Çavkanî 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenterên jin
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1946
Kesên ji Stembolê
Parlamenterên Stembolê
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Skandala Susurlukê
Mewlewiyê Kurd

Mewlewî Tawegozî an jî Mewlewiyê Kurd (jdb. 1806 - m. 1882), yek ji helbestvan, alimê îslamê û fîlozofê kurd e.

Jiyana Mewlewiyê Kurd 

Li herêma Tawegoz a Başûrê Kurdistanê li bajarê Helebçeyê gundê Serşatey Xwarû ji dayîk bûye. Zaroktiya wî gundê Bîcavê yê nêzîkî Helebçeyê derbas bûye. Xwendina Xwe ya ewil li ber bavê xwe kir. Piştî perwerdeya olî û fîlozofî di dibistanên Baban de, dest bi karê wêjeyî dike. Wî helbestên hêja afirandine. Di aliyê fîlozofiyê de riya neqşîbendiyan acotiye.

Berhemên wî 
 Eqîdey Merziye, pirtûkeke li ser baweriya Îslamê ye. Bi kurdî hatiye nivîsandin û sê caran çap bûye. Çapa pêşî li Qahîreyê, di sala 1933an de li Tehranê çapa duyem û di 1988an de li Bexdayê bi şîrovekirina berfireh a Ebdulkerîmê Muderîs (Mela Ebdolkarim Modares) ya sêyem hatiye çapkirin. Mewlewî herwiha li ser heman mijarî du pirtûkên din jî nivîsandine. 
 El-Fazila, ya bi erebî 
 El-Fawatih, a bi farisî.
 Eqîdey Mewlewî, pirtûkeke li ser baweriya Îslamê hatiye nivîsandin. Di sala 1977an de li Bexdayê hatiye çapkirin.
 Dîwana Helbestan, berhema wî ya herî navdar e. Bi zaravayên soranî û hewramî hatiye nivîsandin. Ji aliyê Pîremêrd ve du caran li Silêmaniyê hatiye çapkirin. Ji aliyê nivîskarên kurd ve bi venêrîn û şîroveyan gelek caran hatiye çapkirin.

Galerî

Çavkanî 

 Jiyan û xebatên Tawegozî (bi zaravayê soranî)

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1806
Mirin 1882
Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Kurdên sedsala 19an
Ûsû

Ûsû (bi japonî: 有珠山) volkanek di giravê japonî bi navî Hokkaidō da ye. Ew 731 m bilinde.

Di rojê 31'ê adarê 2000 da aş û dûman ji Ûsûyê derdiket.

Galerî

Girêdanên derve 
 http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0805-03= 

Volkan
Çiya
Erdnîgariya Japonê

Volkanên çalak
Queens

Queens [] borough û herêma herî mezin ya New York City ya  DYAyê ye. Ew di rojavayê giravê Long Islandê ye.

Dîrok 
Queens di rojê 1'ê sermawezê 1683 çêbû. Di salê 1898 de ew bû herêmeke New York City. Rojhilatê Queens wê salê de xwe ji Queens qetand û navî Nassau County li xwe kir, ji ber ko gelhê wir nexast bibe heremekî New York City.

Tiştên hêjayî dîtinê 
Li Queensê du balefirgehên mezin yên New Yorkê ne, balefirgehên bi navê John F. Kennedy International Airport û LaGuardia Airport. 

Hên tiştên hêjayî dîtinê:
 Hall of Science
 Art Center
 Socrates Sculpture Park
 Flushing Meadows Park

Kesên bi nav û deng ji Queens 
 50 Cent
 Lloyd Banks
 Fran Drescher
 Art Garfunkel
 George Hincapie
 LL Cool J 
 Lucy Liu
 John McEnroe
 Ja Rule
 Russell Simmons
 Paul Simon
 Nina Sky
 Jerry Stiller
 Christopher Walken

Tiştên din 
 Di Queens da filmê King of Queens tê çêkirin.

Çavkanî 

Erdnîgariya DYAyê
San Bruno

San Bruno bajarokekî ku li San Mateo County, California, DYE bi cîh dibe. Nifûsa wî li gorî hejmareke 2000, 40,165 bû. San Bruno nêzîkê San Francisco International Airport ('Balafirgeha Navneteweyî ya San Francisco') ye. San Bruno jî li navbeyna South San Francisco ('San Francisco ya Başûr') û Millbrae bi cîh dibe û 19 kîlometrê ji navenda bajarê San Francisco ye.

Li gorî United States Census Bureau, firehiya bajêr 14.1 kîlometrê, gişk erdê ye. Ofîsên şîrketa YouTube jî di vî bajarî de bi cîh dibin.

Girêdanên derve 
 Rûpela fermî ya San Bruno

Erdnîgariya DYAyê
Patrick Süskind

Patrick Süskind (jdb. ) nivîskarekî roman û senaryoyên fîlman ê alman e. Ew li Ambach am Starnberger See, nêzî Munich, Almanya çêbûye. Bavê wî Wilhelm Emmanuel Süskind bû. Wî di nav salên 1968 û 1974 de dîroka medyeval û dîroka hemdem li zanîngeha Munichê û li Aix-en-Provenceê xwendin. 

Li salên 1980î, wî çend senaryoyan nivîsîne mîna 'Monaco Franze' (1982) û 'Kir Royal' (1986). Wî jî pirtûka 'Das Parfum' ('Perfum', 1985) nivîsî ku rastî pir serfiraziyê hatiye û li ser Süskind bala xelkê kişandiye. Pirtûkên din ku wî nivîsîne jî ev in : 'Die Taube' ('Kevok', 1987), 'Die Geschichte von Herrn Sommer' ('Çîroka Mr.Sommer', 1991), û 'Drei Geschichten' ('Sisê çîrokê', 2005). 

Wî jî berhemeke şano nivîsiye ku navê wê 'Der Kontrabass' (1981) e, ev berhem ji boy çend salê li şanoyên almanî hate pêşkêşkirin.

Süskind li Munichê dijî û pir hindik hevdîtinan nade.

Tiştên din 

 Kurt Cobain çîroka 'Perfumê kiriye bîngeha strana Nirvanayê ya 'Scentless Apprentice' ('Şagirtê/a bêbîhn', ji albuma 'In Utero').
 Fîlmek jî ji 'Perfumê adaptekirî li sala 2006 hate derxistin.

Berhem 

 Der Kontrabass, 1981, ISBN 3-257-23000-1
 Das Parfum, 1985, ISBN 3-257-22800-7
 Die Taube, 1987, ISBN 3-257-21846-X
 Die Geschichte von Herrn Sommer, 1991, ISBN 3-257-22664-0
 Drei Geschichten, 2005, ISBN 3-257-23468-6
 Über Liebe und Tod, 2005 ISBN 3-257-23589-5

Süßkind, Patrick
Süßkind, Patrick
Jidayikbûn 1949
Mirovên zindî
Recep Tayyip Erdoğan

Recep Tayyip Erdoğan (jdb. , Kasımpaşa, Stembol), siyasetmedarekî tirk (AKP) e û ji 28ê tebaxa 2014an ve donzdehemîn serokkomarê Tirkiyê ye. Damezrênerê AKP (Adalet ve Kalkinma Partisi - Partiya dadmendî û bipêşketinê) ye. Wî bi salan serokatiya şaredariya Stembolê kiriye. Di nava partiyên Necmettin Erbakan de dest bi polîtîkayê kiriye. Ango siyaseta tirk-îslamê dike.

Li Rizeyê zarokatiya xwe boriye. Bingeha malbata wî ne tirk e. Dibistana amadeyî di dibistana nîv-olî de diqedîne. Piştre Zanîngeha Marmarayê de beşa zanînên aborî û bazirganiyê diqedîne. Di yaneyên amatorî de 16 salî futbolê dileyîze.

Ji ber axaftinek xwe tê darizandin û bi qasî 5 mangî di zîndanê de dimîne. Hêdî hêdî riya wî ji Erbakan diqete û di nava tradîsyona partiyên tirk-îslamê de riyeke nû vedike. Ew dixwaze îdeolojiya tirk-îslamê bi lîberalîzmê ve girê bide. Ev siyaset wî û partiya wî a nû bipêşdixe.

Di hilbijartinên  de bi ser dikeve û bi dengdaneke mezin tê ser desthilatdariyê. Serî de dixwaze hin gavan bavêje, lê pirsgirêka Kurdistanê zû rengê wî jî nîşandide. Herçendî di axaftineke xwe ya li Amedê bo çareseriya pirsgirêka kurd hin sozan dide jî, liser pêkutiyên artêşê ji mêj şûn ve gavan davêje. Heta bigire ji artêşê bêhtir gotinên li dijî Kurdan bilêvdike.

Gotinên Erdoğan ên derbarê kurdan de 
 Heger hûn pirsgirêka kurd nefikirin, pirsgirêk jî nîne.
 Heger li Arjentînayê jî Kurdistanê damezirînin, emê hilweşînin.

Siyaseta wî ya nû ji aliyê YE û DYAyê ve tê pesindan. Ev yeka han dibe sedem ku li dijî artêşê hinde qîmeta wî bilind be. Artêş li dijî Erdoğan nerazîbûnên xwe tîne zimên. Çepgîr û rastgîrên tirkan li dijî wî û partiya wî têdikoşin û wî wekî "kesê ku li dijî berjewendiyên dîrokî yên neteweyî" destnîşan dikin.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya Erdoğan 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenterên Sêrtê
Parlamenterên Stembolê
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kesên ji Stembolê
Jidayikbûn 1954
Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Mirovên zindî
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Neqşîbendî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Necmettin Erbakan

Necmettin Erbakan (jdb.  li Sinop,  li Enqere) yek ji siyasetmedarên navdar û serokwezîrên bêrê yên Tirkiyê ye.

Piştî dibistana seretayî perwerdeya endazyariya makîna dibîne. Ji bo perwerdeya bilind a zankoyê diçe Almanya û li bajarê Aachen dixwîne. Di perwerdeya xwe de serkeftinên berbiçav dike û ev yeka han bala gelekan dikişîne. Erbakan li Almanya di fîrmaya Deutz de kar dibîne.

Di sala 1965î de dibe profesorê endazyariya makînayê û li Zanîngeha teknîk a Stembolê dersê dide.

Jiyana Erbakan a polîtîk 

Ew di salên 70yî de di bin siya îdeologiya Tirk-Îslamê de dest bi siyasetê dike. Bi navê "Milli Görüş - Nêrîna neteweyî" rêxistineke li dijî tevgera xurt a çepgîran dadimezirîne. Dewlet jî gelek alîkariyê dike. Lê di 1971î de desthilatî dikeve destê artêşê û partiya yekem a ku wî damezirandibû "Milli Nizam Partisi - Partiya sazîbûna neteweyî" tê qedexekirin û çalakiyên wî tên bisînorkirin.

Di sala 1973î de MSP (Partiya bextewariya neteweyî) dadimezirîne. Li dijî xurtbûn û pêşketina çepgîran û tevgerên Kurdan dewlet alîkariyê dide wî. Di 1974-1978î de di gelek koalîsyonan de wekî cihgirê serok peywirdar dibe.

Di  de leşker dîsa dest didin ser desthilatdariyê û Erbakan jî tê girtin. 10 sal cezayê siyasetê lê tê birrîn. Di sala 1987î de cezayê tê rakirin û ew jî ji mêj ve dest bi polîtîkayê dike. Bi damezrandina RP (Partiya refahê) ew di salên 1996-1997 serokwezîrtiyê dike. Lê leşker rika xwe berdidin wî çalakiyên wî bisînordikin. Lewra ew sînorê ku artêşê ji wî re danibû bi hin axavtinên wî dihate xerakirin. Di  de leşker xebatên wî qedexe dikin û RP yê jî vedigirin.
Erbakan mîtînga Bîngol (Çewlîg) da got; "Çima dibêjin, 'Çi şadî dibêje ez Tirkim' vî wextî biranîna Kurd ji dibêjê 'Ez jî Kurdim, Çi şadî dibêje ez Kurdim!". Ji bo vî gotinan Erbakan hatin binçav kirin.

Erbakan bi navê Fazilet Partisi dîsa partiyek dadimezirîne lê ew jî tê qedexekirin. Li dijî wê gelek doz hatine vekirin. 
Ji wexta serokwezîrtiye da D-8 (Welatan Yê Qewimîna) civîna Yekîtiya Îslamiye hat vekir.
Erbakan di  da li bajarê Enqerê jiyana xwe ji dest da. Li bajarê Stembolê di Goristana Merkez efendîda di 1ê adara 2011an da li kêleka gora jina xwe hat definkirin.

Erbakan di jiyana xwe ya polîtîk de çi kir? 

 Yekemîn car bi Îsraelê ve peymana strajetîk a parastinê mor kir. Lê Erbakan di gotinên xwe de hergav li dijî Cihûtiyê derdiket, siyonîzm rexne dikir.
 Dagirkirina Kîprosê de ew cihgirê serokwezîr Bülent Ecevit bû.
 Di axavtineke xwe ya li Amedê de wiha digot "Hey neviyên Selahedînê Eyûbî, we ola Îslamê xelas kir, hûn çi ji me bixwazin kêm e". Lê di desthilatiyên xwe de siyasetên qirêj û têr xwînî li dijî Kurdan dimeşand.
 Li dijî cîhana rojavayî derdiket lê zarokên xwe li DYA dide xwandin.
 Doza Îslamê dikir lê Îslam bi awayekî Tirkperwer şîrovedikir. Tirk wekî xwedî û rêberê Îslamê dida pêş.
 Her gav pesnê artêşê dida û hemî biryar û daxwazên leşkeran bêî rexne bicihdianî. Lê digot ez demokratim.

Girêdanên derve 

 Malpera fermî û taybetî ya Erbakan

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Serokwezîrên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1926
Mirin 2011
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Neqşîbendî