nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Yasîn Dêrikî

Yasîn Dêrikî nivîskarekî kurd e.

Jîyana wî 
Ew di  sala 1974an li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê ve li Rojavaya Kurdistanê ji dayik bû. Xwendina xwe ya destpêkî li gund bi dawî anî. Xwendina xwe ya amadeyî û navendî li Dêrikê bi dawî anî û xwedî sê bawername yên bekaloriya ye li 1991, 1992, û 1993.

Derçûyê Kûlîja Nûjdarî (bîjişkî) ye li Zanîngeha Dihokê li Başûrê Kurdistanê li sala 1999-2000.

Hilgrê bawernameya bakalurîûs bi nûjdariyê û neştirgeriya giştî (MBCHB).

Endamê Sendîka PizîŞkên Kurdistanê li 2001

Nûjdar li Xestexaneya Azadî li Dihokê.

Di sala 1993 derbazî Kurdistana başûr boye bo xwendinê piştî cihek wergirtî bo xwendina Nûjdariyê li Zanîngeha Dihokê bi pesendkirna PDK.

Jiyana Rewşenbîrî 

Yekemîn helbestê xwe di sala 1992an de nivîsand. Çend gotar û helbestên xwe yên kurdî û erebî di kovar û rojnameyên wek Jiwan, Xebat, Metîn, Birayetî, Gazî, Peyman, Gulana Kurdî, Gulana Erebî, Ronak, Nûjdar, Xebata Qûtabiyan, Dengê Zanko, Alhuda, Alîtîjah Alaxir, Teşrîn, Azadiya Welat û her wiha di malperên weke Tirbespî, Efrîn, Avestakurd, Mehname, Agirî, û Heyîv de weşand.

4.    Berpirs û Amadekarê Belavoka RONAK ya Saxlemî û rewŞinbîriya giŞtî li Kûlîja Nûjdarî li Zanko ya Dohukê 4 Jimare bi 12lapera derçûn.

5.    Berpirs û Amadekarê Belavoka NUJDAR  li Fîstevalên Zankoya Dohukê 2Jimare bi 32lapera derçûn. 

6.    Amadekar di belavoka Dengê Zanko de.

7.    Amadekirin û belavkirna Pertukên Şehîd Azad Dêrikî -Bajarên Kurda bi zimanê arabî -Çerxên berî dîrokê di welatê dinavbera herdû avan de bi zimanê arabî.

Berhemên Wî yên Destnivîs 
 Hemesat ala atabat-lî-AZAD DÊRIKÎ Helbest bi zimanê arabî.
 Dilber û Dilbixwîn Helbest bi kurdî.
Jiyana min di Kurdistana BaŞûr da (Çar Pirtûkên Biçûk)
→1 Jîyana Qutabîyan
→2 Jîyana Xerîbî û Dûrîyê
→3 Jîyana Sîyasî û Çalakî
→4 Serbor û Serpêhatî di Jîyana min de

 Di rêka min de bo Almaniya.

9.    Endamê yedek di hevbendiya KAWA ya rewŞinbîriya kurdî de li kurdistana baŞûr

•              Li 27.12.2003 digel Kiçeka Kurd bi navê Leyla biryar dan ko Jîna xwe digel hev bidûmînin

•              Di gulana 2003 besdarî kirye di kongirê Komela PizîŞkên Kurd li Almaniya de weko Endam herwiha li kongri Berlini ji li meha Tebaxa 2005.

•              Wergirtina cihekî di Peymangeha (MIBEG) de li Almaniya piŞtî bawername wî hatî te’adîl kirin.
 
Niha Nûjdar li Xestexanekî  li Almanîya
 
•             BeŞdarî di çendîn Semînarên pîziŞkî li Almaniya weko xwe amadekirin bo karkirnê weko Nujdar li xestexanên Almanî

•              Niha li Almaniya dimîne biŞtî destên gemar xwestin jiyana wî tarî bikin'''

Girêdanên Derve 
Malpera Yasîn Dêrikî 
Malpera Dêrika min 

Helbestvan
Ronak (kovar)

Ronak, kovarek yan jî dikarin bêjin belavokek bo li Zanîngeha Duhokê Kolrja Nûjdarî Dr. Yasîn Dêrikî weko berpirs digel çend hevalên xwe derdixest bi qewarekê piçûk û xweşik , Nêzîk 4 Jimara belav kirin paşê navê wê gûhertin û kirin NÛJDAR û mezintir û bi rengejî baştir.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Nûjdar (kovar)

Nûjdar kovareke wextî bû li zankoma Koleja Pizişkiyê li Zanîngeha Duhokê dihat çapkirin. Kovar li sala 1998'ê heta 2000'ê ji layê Dr.Yasîn Dêrikî dihat serperiştîkirin. Wî wekî amadekar û belavker 2 jimare jê derkirin. Berî hingî navê wê kovarê Ronak bû (li sala 1997-1998) û 4 jimare jê derket bûn.

Nûjdar bi 32 rûpelan derdikevt û babetên wê hemûreng bûn.

Kovarên kurdî

Çavkanî
Serbistan

Serbistan an jî Komara Serbistanê (bi serbî : Република Србија/Republika Srbija), welatekî li başûrê rojhilata Ewropayê ye. Welat li bakur bi Mecaristan re, li bakurê rojhilat bi Romanya, li başûr-rojhilat bi Bulgaristan, li başûr bi Makedonyaya Bakur, li rojava bi Kroatya û Bosniya û Herzegovîna re, li başûrê rojavayê bi Montenegro re sinorên bejahî parve dike. Hikûmdarê Serbistan îddîa dike ku bi Albanya re di nav xaka nakok a Kosovayê re sînorek heye. Nifûsa Serbistan bi qasî 6.6 milyon niştecîh e. Paytext û bajarê herî mezinê welêt bajarê Belgradê ye.

Axa Serbistan ji Serdema Paleolîtîk ve bi domdarî tê niştecîhkirin û di sedsala 6an de bi koçberiyên slavan re rû bi rû maye ku di destpêka Serdema Navîn de jî gelek dewletên herêmî hatine ava kirin ku carinan wekî bexşên padîşahiya Bîzans, Frank û Mecar têne naskirin. Keyaniya Serbî di sala 1217an de ji Hêla Pîroz û Konstantînopolîs ve hate pejirandin û di sala 1346an de wekî Împeratoriya Serbî gihîşt lûtkeya axa xwe yê herî berfireh. Di nîvê sedsala 16an de, erîşên Osmaniyan tevahiya Serbistana îro dagir dike ku serweriya wan carinan ji hêla Împeratoriya Habsbûrgê ve hate qut kirin û ji dawiya sedsala 17an ve ber bi Serbistana Navîn ve dest pê kir û di heman demê de li Voyvodînayê bi cih girtine. Di destpêka sedsala 19an de, Şorêşa Serbistanê dewletekî netewî wekî yekem di monarşiya destûrî ya herêmê ava dike ku di pey re axa xwe berfireh kiriye. Di destpêka sedsala 19an de, Şoreşa Sirbî netewdewleta wekî yekem monarşiya destûrî ya herêmê ava dike û piştre jî axa xwe berfireh dike. Di dema perçebûna Yugoslavyayê de, Serbistan bi Montenegro re welatêkî federal ava dike (binere: Serbistan û Montenegro), ku heman dewlet di sala 2006an de bi aştiyane hate hilweşandin û ji sala 1918an vir ve yekem car serxwebûna Serbistanê wekî dewletek serwer hate vegerandin. Di sala 2008an de nûnerên meclîsa Kosovayê bi awayekî yekalî serxwebûna xwe îlan kirin, digel bersivên cihêreng ên civaka navneteweyî ku di heman demê de Serbistan gotinên xwe berdewam dike ku axa Kosovayê wekî beşek ji axa xwe ya serwerî îdîa dike.

Serbistan xwedî aboriyek dahatiya jorîna navîn e ku di qada Pêrista Pêşveçûna Mirovî de "pir bilind" hatiye destnîşan kirin. Serbistan komareke destûrî ya parlemanî ya yekpar e û endamê rêxistinên wekî Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî ya Ewropayê, Hevalbendiya Aşitî, Rêxistina Hevkariya Aborî ya Deryaya Reş, Peymana Bazirganiya Azad a Ewropa Navîn û beşdarî ji bo Rêxistina Bazirganiya Cîhanî dibe. Ji sala 2014an ve, welat danûstandinên endambûna xwe ya Yekîtiya Ewropayê dike, ku îhtîmalekî heye ku heya sala 2030an beşdariya Yekîtiya Ewropî bibe. Serbistan bi awayekî fermî bi polîtîkaya bêalîbûna leşkerî ve girêdayî ye. Welat lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya seretayî û navîn belaş dide hemwelatiyên xwe.

Mijarên têkildar 

 Gelê serb
 Zimanê serbî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya komara Serbistanê (bi inglîzî) 
 Daîreya statîstîkan ya Serbistanê (englisch) 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Émile Zola

Émile Zola (jdb. , Parîs; m. , Parîs) nivîskarê fransî  yê xwedîbandor ku wekî yek ji giringtirîn mînakên nivîskarên ser bi dibistana sruştîgeriyê û wekî kesahiyekê berçav di bizava azadîxwaz a Fransayê da dihê naskirin. Wî di doza Alfred Dreyfusî de rolekê mezin leyist.

Jînenîgar 
Emîl kurê endezyarekê Îtalyayî bi navê albert Zola (7ê tebaxa 1795ê - 27ê adara 1847ê) û jineka fransî bi navê Emilie Aubert ( 6ê Reşemeha 1819ê- 17ê çiriya pêşîn a 1880ê) ya ji herêma Beauce Bourguignionne a Fransayê bû. Émile Zola li Parisê hat dinyayê. Dema ew sê-salî bû, malbata wî çûn Aix-en-provence li başurê rojhilatê. Çar salan piştra, bavê wî li wir ji desttengiyeka aborî mir. Li sala 1858ê Emîl çû Parîsê û bû hevalekê nîgargerê navdarPaul Cézanne û li goreyê rêbaza romantîkgeriyê dest bi nivîsînê kir. Bi saya wî nîgargerî, Emîlî Monet, Sisley, Pissarro û Manet jî naskirin. Piştî ko Emîlî du salan li ser hev sinava liseyê neda, li sala 1859ê dev ji xwîndinê berda û ji bona ko êdî li diya xwe nebe bar ji xwe re li karekî geriya. Dayka wî dixwest ko ew bibit avokat, lê ew di xwîndina dibistanê da bi ser nekevt. Ew berî ko wekî nivîskarek bihêt naskirin li ser gemiyan wekî karker xebitî û li pişka froştine a weşanxaneyeka bi navê Hachette xebitî. Li sala 1858ê ew careka dî vegeriya Parisê.

Li sala 1862ê ew di kitêbfiroşîyekê de xebitî, û li wê derê kitêba xwe ya yekê çap kir. Bi vî rengî, ew kevt nav cîhana edebiyatê û hevaltiya kesayetiyên wekî Édouard Manet, Camille Pissarro kir û wî Edmond û Jules de Goncourt jî naskirin. Li sala 1870ê bi Alexandrine Mélayê re zewicî û li sala 1888ê Jeanne Rozero wekî metres girt û 2 zarokên wî jê bûn.

Wî nivîsarên siyasî ji bo rojnameyan dinivîsîn û bi eşkirayî dijîtiya Napoleonê Seyê dikir ko dixwest bi awayekê qanûnî li goreyê hîmqanûna Komara duyê a Fransayê bibit serkomar. Napoleonê seyê serkomarî tenê jibo wê dixwest da kûdetayekê li ser hukmetê bikit û bi ser kevt.

Nivîskarên fransî
Zimanê serbî

Serbî yan jî sirbî yek ji zimanên slavî yên başûr e ku nêzîkî 12 milyon kes li başûr-rojhilata Ewropayê pê deng dikin. Serbî li Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Serbistanê zimanê fermî ye. Serbî hem bi tîpên latînî û hem jî bi tîpên kirîlî tê nivîsandin.

Alfabeya serbî 
30 tîpên serbî hene. Serbî kanê bi kirîlî û latînî were nivîsandin. 

Eve herfên kirîlî yên zimanê serbî ne:
 А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш 
 а б в г д ђ е ж з и ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш 

Eve tîpên latînî yên serbî:
 A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š T U V Z Ž 
 a b c č ć d dž đ e f g h i j k l lj m n nj o p r s š t u v z ž

Serbî û kurdî

Çavkanî
serbî
Feylî

Feylî yek ji devokên sereke yên zimanê Kurdî ye.
 
Kurdên ku feylî diaxivin bi giranî li Bexda, Bedra, Mandalî, Îlam, Pahla û li bakurê Loristanê dijîn. Lê belê li Başûrê Kurdistanê ji hemî kurdên - Şî yên bi Kirmaşanî û Lekî diaxivin re, Feylî tê gotin.

Mijarên têkildar 
 Zilma li ser kurdên feylî
 Huseyn Gûlî Xan

Girêdan
 http://www.faylee.org/english/articles/index.php

Çavkanî

Devokên kelhûrî
Dîn
Parêzgeha Diyaleyê
Îlam (parêzgeh)
Rojhilata Kurdistanê
Başûrê Kurdistanê
Kirmaşan (parêzgeh)
Eşîrên Kurdistanê
Luristan (parêzgeh)
Cînav

Cînav, cînavk an pronav, di rêzimanê de, wek ku ji navê vê gotinê jî diyar dibê, ew gotin in ku mirov dikare bike şûna navekî. Cînav li goreyê awayê bikaranînê ji hev vediqetin: cînavên kesî (bi îngilîzî: personal pronouns), cînavên lêveger (reflexive pronouns), cînavên beremberiyê (reciprocal pronouns), cînavên nîşander (demonstrative pronouns), cînavên pirsyarkî (interrogative pronouns), cînavên têkiliyê (relative pronouns) û cînavên nediyar (indefinite pronouns)

Celadet Alî Bedirxan ji bo cînavan peyva "pronav" bi kar anî.

Cînavên kesî, cînavên kesîn, cinavên kesaniyê, cînavkên kesane

Cînavên kesî yên kurdî

Cînavên lêveger

Cînavên beremberiyê

Cînavên nişander

Cînavên pirsyarkî

Cînavên têkiliyê

Cînavên nediyar

Çavkanî

Girêdanên derve 

Rêziman
Yûgoslavya

Yûgoslavya dewleteke berê 1918ê de heta 1992ê başûr-rojhilatê Ewropayê bû. Li dûv Yûgoslavya 1992ê de hilweşî li şûnê welatê nû hat sazkirin; Serbistan û Montenegro. Lê Montenegro jî 2006ê de li Serbistanê veqetî. Dewletê paş Yûgoslavya 1992ê de heta 2003ê bi Komara Federal a Yûgoslavyayê hat binavkirin.

Belavbûna Yûgoslavyayê 

Dewleta Yûgoslavya di 1992ê de yek bi yek belav bû û bû pênc dewlet: Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Serbistan, Montenegro û Makedonya .

Dengdana gelan a Yûgoslavyayê ji bo serbestiye 

Di dengdanê de derve Serbistanê hemû dewletên di giya serbestî xwest.

Dengdan di 100î de:

 Slovenya: 88 
 Kroatya: 94,7 
 Bosniya û Herzegovîna: 92 
 Makedonya: 91 
 Montenegro: 55,5 

Bi tenê Serbistan û Montenegro di 1992ê de heta 2003ê xwe paşdaniye Yûgoslavya dît. 21ê gulana 2006an de dengdaneke nû ji bo serxebûn a Montenegro kirin. Parlamena Montenegro di 3ê hezîranan 2006ê de serxebûn a Montenegro li Podgorikayê danezanîn.

Çavkanî 

Dewletên dîrokî

Giredanê dervê 

Monarşiyên berê
Podgorica

Podgorica (lefkirin wek; Podgorîtsa) paytexta welatê Montenegroyê ye.  

Piştî serxwebûna navnetewî Montenegro di 1878. Ev bû di vê balyozên bajar bi lez ji bo avakirina têkiliyên dîplomatîk bi pearl yên ku li peravên Adriyatîk. 

Bajar di vir de bû ku saziyên hikûmetê girîng e, ku hikûmet û meclîsê de ne. Lê belê, li paytextê dîrokî ji demên berê ve, ji bo Cetinje nirxandin - navenda çandî û ruhî yên di welêt de.

Çavkanî

Bajar
Zebrê nezindekî

Zebrê Nezindekî, (Abiotic Stress), Faktorên dervayî ku dikarin li ser şinyayî han xirumirên gelac bikin , nola rewşên gil, bêbaranî, taya bêqam.

Biyolojî
Çandinî
Riweknasî
Radyasyona bijarekej

Radyasyona Bijarekej, (Adaptive Radiation), Guhorînê corên nû ji bo şûnên şînewarî yên vala dagirtin.

Biyolojî
Elektroforeza bijel

Elekroforeza bijel, bi taybetî Elektroforeza bi jela agarozê, (bi îngilîzî: Agarose Gel Electrophoresis), rêzgeh pêkhînan bi raweke semyanîkî bijînkirî ku ji bo veqetandin mezinên ADN û ARN gerdan bikarhatî ye.

Biyolojî
Guharto MRNA Şukirana

Guharto MRNA Şukirana, (Alternative mRNA Splicing), Têdexistina yan derxistina êkzonên cuda bo rûnivîsên mRNA yên cuda çêbikin.

Biyolojî
Ampîsîlîn

Ampîcîllîn, (Beta Lactamase), Zîndedijek ji penîsîlîn lêwergirtî ye. Ew zorbuna bektîrya berbend dike bi têhelkeşa bi pêkînanê dîwarê xanikê re.

Biyolojî
Gewre kirin

Gewre kirin, (Amplify), Pitirbûna rûnivîsên encama DNA, di nav leşê zindî de bi çikandina nav zayina arastedar ku di nav xanikê birrê de, yan bi PCR re dubare dike.

Biyolojî
Anaerobakterî

Anaerobakterî, hûrzindiyên ku di bizirbûna oksîjenê da mezin dibe ne.

Biyolojî
Xelata Rafto

Xelata Rafto xelata bîranîna Professor Torolf Rafto ye ku her sal ji kesên li warê mafên mirovan dixebitin re tê dayîn.  

Xelata Rafto ji sala 1987an vir de tê belavkirin. Çar kesên Xelata Rafto wergirtine dûv re Xelata Nobel a aşitiyê jî wergirtine. Hemû kar û xebatên ku hêza xwe ji bingehên ramanên Rafto digirin, ji bo mafên mirovan, azadî û serbestiyê ne.

Xelatgir
1987: Jiri Hajek û Charta 77, Çekoslovak
1988: Trivimi Velliste, Estonya
1989 - Du Xelat:
Doina Cornea, Romanya
 Fidesz (Partiya siyasî, Ungarn
1990: Aung San Suu Kyi, Burma 
1991: Jelena Bonner, Rusya
1992: Preah Maha Ghosananda, Kambodça
1993: Miletê Rojhilatê-Tîmûr (Xelat ji aliyê José Ramos-Horta hat wergirtin)
1994: Leyla Zana, Kurdistan
1995: Komela dayîkên leşkeran, ji beşdarbûna jinên çeçenî, Rusya / Çeçenya
1996: Palermo Anno Uno, Îtalî
1997: Mitirb (Xelat ji aliyê Ian Hancock hat wergirtin)
1998: ECPAT (End Child Prostitution, Child Pornography and the Trafficking of Children for Sexual Purposes), Tayland 
1999: Gennadij Grusjevoj, Belarûs
2000: Kim Dae-jung, Koreya Başû
2001: Şirin Ebadi, Îran
2002: Sidi Mohammed Daddach, Rojhilatî-Sahara
2003: Paulos Tesfagiorgis, Eritrea 
2004: Rebiya Kadeer, ji Ûygûriyan Çîn
2005: Lidija Jusupova, Tsjetsjenia, Rusya.
2006: Thich Quang Do, Viyetnam
2007: National Campaign on Dalit Human Rights, India
2008: Bulambo Lembelembe Josué, Kongo

Xelatên aştiyê
Xelatên norwêcî
Xelatên mafên mirovan
Xelatên di 1987an de hatine çêkirin
Rûerd

Rûerd pîvana aqara welatekî ye, bi gelemperî bi km² tê hesabkirin. 

Erdnîgarî
Navpera astbilind

Navpera astbilind, domaina astbilind, pawana astbilind (, bi kurt: TLD), navê navperên (domain) li ser înternetê ye. 

Her navekê navper di înternetê de niçikeke xwe heye. Nave ew niçikê ter herî paşê navnîşan e. Minakî di www.wikipedia.org de org navperê asta bilind a vê navnîşanê ye.

Du şimşatê TLDên heye. Yek TLDên gelemperîn e: .com, .net, .org an jî .edu, .gov, .mil her TLDek manekê xwe heye.

Yek TLDên din jî ji bo welatan wek: .de ji bo Almanya, .tr ji bo Tirkiye, .cat ji bo Ketelonyayê û hwd.

Çavkanî 

Înternet
Başûr

Başûr, aliyê ku Cemsera Başûr a dinyayê lê dimîne.

Girêdanên derve 

Aliyên Erdnîgarî
Bakur

Bakur, aliyê ku Cemsera Bakur a dinyayê lê dimîne.

Etîmolojî 

Navê "Bakur" ji dû peyva  da çe bû yê ji Ba û  Kur yanê "Bayê kur" ango "Bayê sar"

Girêdanên derve 

Aliyên Erdnîgarî
Kastamonu

Kastamonu (navê wê yî orgînal Gastimonion e bi zimanê Grekî ye, herwekî Grekiyan jê re Kastra Kommen jî gotine)yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê yî Grekî hatiye qedexekirin. Bi hinekî guhertin kirine Kastamonu.

Li herêma  Deryaya Reş dikeve. Rûber 13.108km², gelhe 376.725 e (hejmartinên fermî yên sala 2000´î).

Bingeha bajarê Kastamonûyê di dema Hethîtan de hatiye avêtin. Lîdya, Frîgya, Pers û Romayiyan desthilatî kirine. Herêm di bin desthilatiya Bîzansiyan de bipêşketiye 

19 navçe girêdayî Kastamonûyê ye: Abana, Ağlı, Araç, Azdavay, Bozkurt, Tosya, Cide, Çatalzeytin, Daday, Devrekani, Doğanyurt, Hanönü, İhsangazi, İnebolu, Küre, Pınarbaşı, Seydiler, Şenpazar û Taşköprü.

Bajarên Tirkiyeyê
Antalya

Antalya bajarek û parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve herêma Deryaya Navîn. Rûerda bajarê 20.723 km²,  û gelhe 1.719.751 kes e. Aborî li ser tûrîzmê û bazirganiya fêkiyan e.

Navê wê yê eslî Ataleia ye û bi zimanê grekî ye. Antalya û herêma Deryaya Spî ji aliyê bermahiyên dîrokî û tûrîzmê ve dewlemend e. 

Bajarê ku niha antalya bû yekem bi dora 200 mîlyonê bi hêla Atalayê Pergamon (Bergama) ve hatibû rûniştin, ku zûtir bû ku ji Romayê vekişand. Hukumeta Romayê dît ku Antalya hewl dide, avakirina avakirina gelek minkeyên nû, wekî Arcus Hadrani, û belavkirina bajarên cîran. Bajar dest bi çend caran dest bi guhertin, di nav sala 1391 de di nav Împeratoriya Bîzansê û di sala 1391'an de Împaratoriya Osmaniyan dirêj kirin. [4] Hukumeta Osmaniyan ji bo pênc salan paşî aştî û aramiyê re girêdayî. Bajarê di paşiya paşîn ya Şerê Cîhanê de hatibû veguhestin, lê ji aliyê Şerê Azadiya Tirkiyê ve ya nû ya serbixwe ve hat veguhestin.
Antalya Tirkiyê ya herî mezin ya bazara navneteweyî ye, li Riviera tirkî ye. Pêşveçûneke mezin û pêdiviya hikûmetê tûrîzmîzmê pêşve kir. A record di nav 2014'an de bajêr 12.5 milyon tûrîstan derbas bûn. [5]
Antalyayê ji bo 2015-20-ê GDP-20 û 2016-ê EXPO bû.
Di 2015'an de, nifûsa 2.288.000 bû.

Navçeyên Antalyayê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Tirkiyeyê
Artvîn

Artvîn, îro bi fermî Artvin, yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye. 

Erdê Artvînê digihêje tixûbên Kurdistanê. Di ber Deryaya Reş de ye. Gel ji gurcî, laz, terekeme û hwd pêk tê. Rûber 7,436 km², gelhe 191.934 e.

Bingeha Artvînê di dema serdestiya hurriyan de hatiye avêtin. Du dema ûrartûyan de bûye wargeheke stratejîk. Navê Artvînê ji zimanê gurcî tê.

Navçeyên Artvînê 
 Ardanuç
 Arhavi
 Borçka
 Hopa
 Murgul
 Şavşat
 Yusufeli

Bajarên Tirkiyeyê
Cemsera Bakur

Cemsera bakur xala herî bakur a cîhan e. Ewê li ser Derya bakurê cemed de ye. Ji bo wir gî av û cemedî ye tu jiyan li wir tune ye.

Herî pêş de di 6ê adarê 1909an de du amerîkan, Matthew Henson û Robert Edwin Peary, tev gîhîştine wir û ew hat dozkirin. Li wan xeyrî Frederi Cook jî îddia kir ko ew 21ê adarê 1908an de li ber her kesî ragîhişte wir. 

Mirov, herî pêş de bi peya ragîhiştiyî Cemsera bakur di 1969an de Wally Herbert bû. Ew skotlendî bû. 

Cemedê Cemsera bakur roj bi roj kem dibe.

 

Erdnîgarî
Balikesîr

Balikesir (Balikesîr tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Li herêma Egeyê ye. Navê bajêr wekî hemî navên Anatoliya û Kurdistanê ne bi Tirkî ye. Jêdera navê bajêr  Palaoikos an Palao Kastro ye û bi zimanê Grekî ye. Wekî tê zanîn zimanên Îranî, bi taybetî jî farisî bandoreke mezin li gelên herêmê kirine. Osmaniyan jî herwekî zimanê farisî bikaranîne. Ji Palaikosê re gotine "Bal-î-Qesr (Farisî tê wateya Qesra hingivî), Palao Kasri - Qesra, kelheya Palao". Piştre di damezrandina Komara Tirkiyeyê de, hemî navên cografîk hatine guhertin an Tirkîzekirin. Palao Kasri yan Bal-î Qesr jî kirine Balikkesiri (ango qorên masiyan) û piştre jî Balikesir.

Rûber 14.456 km², gelhe 1.076.347 e. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî xwedîkirina ajalan û tûrîzm jî pêşketiye. Li vê parêzgehê gelek Kurd jî dijîn ku pirraniya wan di 20 salên dawî de ji aliyê dûgela Tirk ve hatine koçberkirin.

Navçeyên Balikesirê  

 Ayvalık 
 Susurluk
 Sindirgi
 Bigadiç 
 Balikesir navend 
 Balya 
 Bandırma 
 Burhaniye 
 Dursunbey 
 Edremit
 Erdek 
 Gömeç 
 Gönen 
 Havran 
 İvrindi 
 Kepsut 
 Marmara 
 Manyas 
 Savaştepe

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Parêzgehên Tirkiyeyê
Bilecik

Bilecik (Bîlecîk tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Herêm û bajar xwedî dîrokeke kevn û dewlemend e. Navê bajêr ê herî kevn Agrilion e û bi zimanê Grekî ye. Dîsa Palaokomma, Belekoma jî hatine bikaranîn. Piştî damezrandina komara Tirkiyê wekî hemî navên cografîk, navê bajêr jî hatiye guhertin an Tirkîzekirin.

Rûber 4.307 km² ye. Navçeyên Bilecikê: Navend | Bozüyük | Gölpazarı | İnhisar | Yenipazar | Pazaryeri | Söğüt | Osmaneli

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Bolu

Bolu yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûber 10.716 km², gelhe zêdetirî 265.139 (2005) e. Navçeyên Boluyê: Navend | Dörtdivan | Gerede | Göynük | Kıbrısçık | Mengen | Mudurnu | Seben | Yeniçağa.

Li Bolu Çerkez, Laz, Manav, Kurd jî dijîn.

Bajarên Tirkiyeyê
Burdur

Burdur (Bûrdûr tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Navê herêmê yê orgînal ku bajar lê hatiya avakirin Psidia ye û bi zimanê Grekî ye. Rûber 7.238 km², gelhe 256.803 (2000) ye.

Navçeyên Burdurê 

 Navenda Burdurê
 Altınyayla 
 Bucak 
 Çavdır 
 Çeltikçi 
 Gölhisar 
 Karamanlı 
 Kemer 
 Tefenni 
 Yeşilova 

Bajarên Tirkiyeyê
Bursa

Bursa yek ji bajar û parêzgehên komara Tirkiyê ye. Rûerda parezgehê 11.087 km² ye û hejmara gelheyê 3,056,120 (2019) kes e.

Bursa, çaremîn mezintirîn bajarên Tirkiyê ye û li bajarê popûlasyona Kurda geleke. Pirraniya Kurdan di salên 90´î de ji aliyê artêşa Tirk ve hatine koçberkirin. Navê bajêr ê orgînal Prûsa ye û bi zimanê Grekî ye. Bursa di perê Derya Marmarayê de ye.

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 3 milyon 056 hezar 120 kes e.

Di salên 90î de jiber zextê dewleta tirk ji herêma serhedê hêjmareke girîng Kurd koçê vê bajarê bûne. Li navçeyê Osmangazi ya navenda bajarê hêjmarek girîng popûlasyona Kurd livir bicîh bûne.

Erdnîgarî
Bursa, bajareke Herêma Marmara ye û li  başûrê Deryaya Marmarayê cîh digire. Li bakûr Deryaya Marmara û Yalova, bakûrêrojava Çiyayê Uludağ, Kocaeli û Sakarya, li rojhilat Bilecik cih digire.

Navbera bajarê Bursa û çar bajarê herî mezin ev in.

Bursa-Stembol: 155 Km
Bursa-Enqere: 387 Km
Bursa-Îzmîr: 591 Km
Bursa-Antalya: 479 Km

Navçeyên Bursa

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
Çanakkale

Çanakkale, Çenaqqele (, navê kevnar bi grekî: Δαρδανέλλια, Dardanellia) bajarê navend ê parêzgeha Çanakkale li  Tirkiyê ye.

Rûbera parêzgehê 9.737 km² û hejmara niştecihan jî 464.975 (2000) e.

Navçeyên Çanakkaleyê  
Çanakkale, navenda parêzgehê
Ayvacık
Bayramiç
Biga
Bozcaada (Tenedos)
Çan
Eceabat (Maydos)
Ezine
Gelibolu (Gelîbolî)
Gökçeada (Îmbros)
Lapseki
Yenice

Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. Navê bajêr di dema Roma û bîzansiyan de Hellespontos bû. Herwekî grekiyan Dardanel, Dardanos jî bikaranîne.

Piştî damezrandina Komara Tirkiyê hemî navên cografîk hatine qedexekirin an tirkîzekirin. Efsaneya Troyan a grekan li vir qewimiye. Lewra bajarê Troya û gelê Troyayê li vir e. Aboriya herêmê pirranî li ser çandiniyê û bazirganiya çandiniyê ye.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Çankırı

Çankırı (Çankiri tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûbera parêzgehê 7.388 km², gelhe 269.579 (2000) e. Navçeyên Çankiriyê: Navenda bajêr Atkaracalar Bayramören Çerkeş Eldivan Ilgaz Kızılırmak Korgun Kurşunlu Orta Şabanözü Yapraklı

Navê bajêr ê herî kevn Gangra ye. Bajêr û herêm di bin desthilatdariya Pontûsan de bipêşketiye. Di qeydên dîrokî de ji bajêr re herwekî  Germanikopolis, Çangiran, Çangirî jî hatine gotin. Li herêmê çend gundên Kurdan jî hene.

Bajarên Tirkiyeyê
Giresun

Gîresûn yek ji bajêr û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûbera parêzgehê 6.934 km², gelhe 523.819 (2000) ye. Navçeyên Giresunê: Navenda bajêr Alucra, Bulancak, Çamoluk, Çanakçı, Dereli, Doğankent, Espiye, Eynesil, Görele, Güce, Keşap, Piraziz, Şebinkarahisar, Tirebolu, Yağlıdere

Navê bajêr ji zimanê yewnanî tê. Kerasous, Cerasous, Chirizonda, Cerasonte, Kerassunde hatine gotin û piştî avabûna Komara Tirkiyê kirine Giresun. Parêzgeh di herêma Derya Reş de ye. Gelê herêmê aboriya xwe bi çandiniyê, masîgeriyê û bazirganiyê dike.

Navdarên Gîresûnê 

 Topal Osman
 Aziz Nesin

Bajarên Tirkiyeyê
Topal Osman

Topal Osman an jî Yarbay Topal Osman Ağa (jdb. sala 1883 li Giresunê, Împeratoriya Osmanî - m. 2'ê avrêlê 1923, Enqere, Rêvebirina Enqere) yek ji xwînrêjên mezin ên di dawiya osmanî û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî erkên mezin e. 

Têkiliya wî bi serokê tevgera netewî ya Tirk Mustafa Kemal Atatürk re çêdibe û heya dawiya jiyana xwe di bin fermandariya Atatürk de dixebite. Beriya ku bi Atatürk re bixebite, di bin fermandariya Talat Paşa de di Komkujiya Ermeniyan de cihdigire. Herwekî fermandariya Komkujiya Pontûs û Grekan ên ku li Anatoliya mane dike. Bi hezaran Pontûsan dikuje.

Topal Osman di Komkujiya Qoçgirîyê de jî cihdigire. Bi hezaran Kurdên bêguneh dikuje. Serê serokên tevgera netewî ya Kurdan Elîşêr Beg û hevalên wî jêdike û ji Atatürk re diyarî dike. Topal Osman dibe navê hemî xirabiyan. Komara nû ya Tirk hemî karên xwe yî kirêt û tarî bi destê wî dike. Di 2'ê avrêla 1923'an de bi fermana Atatürk tê kuştin û meytê wî li baxçeyê qesra Çankaya ku niha serokkomarê Tirkiyê li wir e tê veşartin. Tê gotin ku Atatürk ji pêşketina wî tirsyaye.

Jiyan 
Gazî Osman Aga li Gîresûnê di malbateke tirk a eşîra Çepnî de hatiye dinê. Di şerê Balkanan de wek dildar şer kir. Ji lingê xwe birîndar bû û nasnavê "Topal Osman" hatiye gotîn. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de wî girtiyên berê li dora xwe civandin û xelkê Gîresûnê, bi taybetî Yewnan û Ermenî, lê tirkên ku diwêrîbûn dijberiya wî jî terorîze hati kir.

Topal Osman wek endamê Teşkilât-ı Mahsusa yek ji beşdarên sereke yên qirkirina Ermeniyan a li herêma Deryaya Reş bû.

Di sala 1920’an de Topal Osman di tepisandina Serhildana Qoçgiriyê de cih girt. Di 29ê cotmehê de, hêzên neqanûnî yên di bin serokatiya Osman de ji bo parastina mala Mustafa Kemal Atatürk hatin erkdarkirin. Topal Osman fermandarê wan bû. Osman di 27ê Adara 1923an de parlamenter Alî Şukru Bey revand û qetil kir. Osman Elî Şukru vexwendibû û di rê de ew xeniqandibû. Şukru li nêzî mala Osman a bi navê Papaz Bagî li quntara Çankayayê hat definkirin. Mustafa Kemal ferman da Serfermandarê Meclîsa Milî Îsmaîl Hakkî ku Osman bê girtin. Osman Aga bi leşkerên xwe re li mala wî barîkat kir. Di dema dorpêçê de leşkerek hate kuştin. Cerdevan bi ser malê de girt û gelek endamên tabloya Osman kuştin û Osman jî bi giranî birîndar kir. Cenazeyê wî li ber avahiya Meclîsê hate daliqandin, piştre derbasî Gîresûnê hate kirin û li wir hate definkirin.

Çavkanî 

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1883
Mirin 1923
Aziz Nesin

Aziz Nesin (20ê kanûna pêşîn 1915 - 6ê tîrmehê 1995 li Stembol), yek ji nivîskar, rexnegîr, şanonivîs, çîroknivîs û siyasetmedarê navdarên Tirkiyê ye. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.

Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.

Pirtûkên Aziz Nesin 

 Kadın Olan Erkek (1955), Jinemêr 
 Gol Kralı Sait Hopsait (1957), Mirê laqan Sait Hopsait 
 Erkek Sabahat (1957), Kuremêr Sabahat 
 Saçkıran (1959), Porkujer 
 Zübük (1961), Qeşmer 
 Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Zarokên îro bêhempa ne 
 Tatlı Betüş (1974), Xwînşîrîn Betüş 
 Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Yaşar ne dijî ne jî najî 
 Surname (1976), Sûrname 
 Tek Yol (1978), Yekerê
 Nutuk Makinası (1958), Makîneya gotinên beredayî 
 Az Gittik Uz Gittik (1959), Pirr çûn hindik çûn 
 Merhaba (1971), Merheba 
 Suçlanan ve Aklanan Yazılar (1982), Nivîsarên tewanbarkiri û bêsûcdîtî 
 Ah Biz Ödlek Aydınlar (1985), Ax em ronakbîrên newêrek 
 Biraz Gelir misiniz (1958), Aya dikanin nêzîk bin 
 Bir Şey Yap Met (1959), Tiştekê bike Met 
 Toros Canavarı (1963), Hûtê Torosê 
 Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı (1968), Şerê fîtikvan û xorşimvanan 
 Çiçu (1970), Çiçû 
 Tut Elimden Rovni (1970), Bi destên min bigire Rovnî 
 Hadi Öldürsene Canikom (1970), De ka bikuje canikam 
 Beş Kısa Oyun (1979), Pênc kurteleyîstik 
 Bütün Oyunları (1982) Hemi leyîstikên Wî
 Korkudan Korkmak (1988), Ji tirsê tirsîn 
 Azizname (1970)

Nivîskar
Jidayikbûn 1915
Mirin 1995
Kesên ku çûne ser ateîzmê
Romannivîsên sedsala 20an
Gumuşxane

Gumuşxane (, bi tirkî: Gümüşhane) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûber 6.575 km², gelhe 186.953 (2000) ye. Di tixûbê Kurdistanê de ye, bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Li vê parêzgehê gundên kurdan jî hene.

Navçeyên parêzgehê 
 Kelkit 
 Köse
 Kürtün 
 Şiran
 Torul

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Xetay (parêzgeh)

Xetay () yek ji navçe û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Li herêma Deryaya Navîn de ye. Navenda parêzgehê Entakya (Xetay) ye. Sê ji qezayên parêzgehê dikevin hundirê sînorên Rojavayê Kurdistanê: Dortyol, Erzîn, Îskenderûn, Qirikan (Kirikhan), Kumlu û Xase.

Navçeyên parêzgeha Xetayê 

(*): Navçeyê Navend

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperek li ser Entakyayê 
 Li Entakyayê cihên pîroz
 Nexşeya Antîk 

Bajarên Tirkiyeyê
Isparta

Isparta navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Rûber 8.933 km² û gelhe 513.681 (2000) e. Li herêma Derya Egeyê dikeve. Navê bajêr bi Grekî ye û Sparta ye. Navçeyên Ispartayê Ispartayê: Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost , Gönen, Keçiborlu , Senirkent , Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç û Yenişarbademli ne.

Herêm ji aliyê aboriyê ve dewlemend e. Karê tûrîzmê jî tê kirin.

Navdarên Ispartayê 

 Süleyman Demirel

Bajarên Tirkiyeyê
Nevşehir

Nevşehir navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Di qeydên dîrokî de navê bajêr wekî Seandos, Nissa, Muşkara cih digire. Osmaniyan bi Farisî gotine Newşehr (bajarê nû) û navê îro wiha hatiye holê. Rûber 568 km², gelheya parêzgehê zêdetirî 100.000 e. Navçeyên Nevşehirê: Navenda bajêr, | Acıgöl | Avanos | Derinkuyu | Gülşehir | Hacıbektaş | Kozaklı | Ürgüp

Li Nevşehirê gelek Kurd jî dijîn. Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e.

Çavkanî 

 
Parêzgehên Tirkiyeyê
Bajarên Tirkiyeyê
Niğde

Niğde navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Rûber 7.312 km², gelhe 364.707 (2019) e. Parêzgeh di Anatoliya Navîn de cihdigire.

Navê bajêr ê berê Nahîta ye. Navçeyên bajêr: Navend, Altunhisar, Bor, Niğde, Çamardı Çiftlik, Niğde, Ulukışla

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 364.707 kes hatiye tomarkirin.

Erdnîgarî
Niğde, yek ji bajarên herêma Anatoliya Navîn e û pîvana rûerda bajarê 7.312 km² ye.

Navbera Niğde û çar bajarên mezin ev in.

Niğde-Stembol: 767,0 Km
Niğde-Enqere: 320,3 Km
Niğde-Îzmîr: 789,2 Km
Nîğde-Bursa: 642,0 Km

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Kapadokya
Qeyserî (parêzgeh)

Parêzgeha Qeyserî yan Mazaka (navê berê yê bajêr Kaisareia, ,  bû, , navê fermî yê îro Kayseri ye) parêzgeheke Tirkiyeyê ye.

Rûbera bajêr 16.917 km²  ye û gelheya wî 1.049.659 (2000) e. Beriya komkujiya ermeniyan gelek ermenî li vê parêzgehê dijiyan lê niha nînin. Li Qeyseriyê hejmareke kurd jî dijîn.

Navçeyên Qeyseriyê 

Navenda bajêr Akkışla (Aqişle), Bünyan (Hamîdê Bunyan), Develi (Everek), Felahiye, Hacılar, İncesu, Kocasinan (Erkilet), Melikgazi (Gesî), Özvatan (Çukur), Pınarbaşı (Lîva), Sarıoğlan (Palas), Sarız (Sarîz, Sarez), Talas (Talasa Mazakan), Tomarza (Kustire, Kwestire), Yahyalı (Yehyalî, Qazîbenî) û Yeşilhisar (Hesara Everek).

Navdarên Qeyseriyê 

 Sakıp Sabancı
 Turhan Feyzioğlu
 Hasan Sami Bolak
 Şükrü Karatepe

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Kırklareli

Kırklareli bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Navê wê yî dema Osmaniyan Kirkkîlîse (ango çildêr) bû. Ji ber ku navê kîlîse (dêr) tê de derbasdibe ji aliyê sazûmaniya nû ya Tirkan ve hatiye qedexekirin û navê wê kirine Kırklareli. Kirkkîmesna jî hatiye bikaranîn.

Rûber 6.550 km², gelhe 328.461 (2000) e. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve. Ji aliyê aboriyê ve pêşketî ye.

Bajarên Tirkiyeyê
Qîrşehir

Qîrşehir (, îro bi fermî Kırşehir) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye.

Navê wê yî berê Saravena bûye. Herwekî Macissus jî hatiye bikaranîn. Rûber 6.570 km² û gelhe 253.239 (2000) e. Li vê parêzgehê hejmareke mezin ji akinciyan kurd in, yên ku ji wan re Kurdên Anatoliya Navîn dibêjin.

Çavkanî 

Kurdên Anatoliyaya Navîn
Bajarên Tirkiyeyê
Torolf Rafto

Thorolf Rafto (6'ê Tîrmeha 1922'ê- 4'ê Çirya Paşîna 1986'ê) xebatkarekê mafên mirovan û dersdêrekê dîroka aboriyê li Dibistana Norwêjî ya Aboriyê û Rêveberî ya Karwariyê li bajêrê Bergen li Norwêjê bû.

Li sala 1979'ê serdaneka Pragê kir da li nav xwîndinkarên ko ji ber sedemên siyasî li zanîngehan hatbûn derêxistin gotarekê bixwînit. Polîsên Tenahiyê yên komyûnîstan ew kuta û riftarên xirab digel kirin. Ew paştir jî jiber sedema birîn û azarên wê kutanê mir. Her li wê salê Bingehê Rafto ji bo Mafên Mirovan hat damezrandin û salekê paştir Xelata Rafto ya pêşîn pêşkêşî Jiří Hájek li welatê Çêkoslovakiyayê kir.
Çalakvanên norwêcî
Jidayikbûn 1922
Mirin 1986
Kocaeli

Kocaeli navê bajêr û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Navê wê yî berê Nîkomêdiya bû û bi zimanê grekî ye. Rûber 3.505 km², gelhe 1.206.085 (2000) e. Li bajêr û parêzgehê gelek kurd ên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî hene. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve û ji aliyê aboriyê ve gelek bipêşketî ye. Derince, Gebze, Dilovası, Gölcük, Kandıra, Karamürsel, Körfez û navenda bajêr Îzmît navçeyên wê ne.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Helbestvan

Helbestvan mirovê ko helbestan dinivîsîne ye. Bêguman ne her kesê ku carcaran helbestekê binivîse dibe helbestvan. Di pratîkê de kesê ku bi nivîsandina helbestan mijûle û helbestên wî bên çapkirin weke helbestvan tê binavkirin. Di nav kurdan de gelek kesên bi helbestnivîsê mijûlin hene. Lê gelek helbestvanê kurdan ji ber ku helbestên xwe bi nivîskî tomar nekirine, beyî ku tu berheman li pey xwe bihêlin hatine jibîrkirin.

Binêre 

Ji bo Lîsta Helbestvanê kurd li vir binêre.

Girêdanên derve 

Wêje
Kütahya

Kütahya navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li rojavaê Anatoliya, herêma Egeyê dikeve.

Navê bajêr heya damezrandina komara Tirkiyê Kotî bû ku ev ji zimanê Grekî dihat. Navê wê yî herî kevn Kotiaeon an Cotiaeum e. Rûber 11.875 km², gelhe 160.000 (2000) e.

Navçeyên Kütahyayê 

Navenda bajêr | Altıntaş | Aslanapa | Çavdarhisar | Domaniç | Dumlupınar | Emet | Gediz | Hisarcık | Pazarlar | Simav | Şaphane | Tavşanlı

Bajarên Tirkiyeyê
Cemsera Başûr

Cemsera Başûr niqteya herî başûr a dinyayê ye. Ew li ser Antarktîka dikeve.

Roald Amundsen di 14ê kanûna pêşîn a 1911an de weke mirovê pêşîn gihîşt Cemsera Başûr.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Ordu

Ordu yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.

Rûber 5.963 km², gelhe 887.765 (2000) e. Aborî pirranî li ser çandiniya bindeqê ye.

Navçeyên Orduyê 

Navenda bajêr| Akkuş | Aybastı | Çamaş | Çatalpınar | Çaybaşı | Fatsa | Gölköy | Gülyalı | Gürgentepe | İkizce | Kabadüz | Kabataş | Korgan | Kumru | Mesudiye | Perşembe | Ulubey | Ünye

Bajarên Tirkiyeyê
Milan Kundera

Milan Kundera (jdb. 1'ê nîsana 1929'ê - m. 12 tîrmeh 2023) nivîskar û romannivîsê navdarê Fransî-Çekyayî bû. Ew yek ji romannivîsên herî navdar li nîviya duyê ya sedsala 20'ê bû. Navdarî ya wî zêdetir ji ber romana wî Sivikî ya ji tehemulkirinê der ya bûnê bû.

Jînenîgarî 
Ew li sala 1929'ê li bajêrê Birno li Çekoslovakyayê hat dinyayê. Ew li malbateka rewşenhizira Çêkî hat dinyayê. Bavê wî Lûdvîk Kundêra (1891-1971) şagirdekê msîqakarê navdar Leoš Janáček bû. Ew ji sala 1948'ê heta 1961'ê serokê Akademî ya Mûsîqa ya Birnoyê bû. Mîlan li nik bavê xwe fêrî piyanoyê bû û paştir mûsîknasî xwend.
Mûsîqayê tesîreka mezin li ser wî hiştîye û evê tesîrê di romanên wî jî da rengvedaye.

Wî xwendina dibistana navîn li sala 1948'ê qedand. Heyamekê edebiyat û heyamekê jî film xwend. Di bin kartêkirina Şerê Cîhanî yê Duyem da, her ji sinêleyî ya xwe bû endamê Partiya Komunîst a desthilatdar. Li sala 1950'ê ji ber çalakiyên dijberî Partîyê ji partiyê hat derêxistin. Wî ev bûyer kir muhaneya nivîsîna romana xwe ya binavê Henekê (the Joke an Žert, 1967). Ew ji bo heyameka kurt dîsa vegeriya nav Partiyê, lê ji bo caran dûmahiyê li sala 1970'ê hat derêxistin. Digel hindek nivîskarên dî yên mîna Vatslav Havil li sala 1968'ê pişikdarî Bihara Pragê bû. paşra Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst Çekoslovakya dagir kir. Ew ji 1975'ê were li Fransayê dijît û ji sala 1981'ê were welatîyekê Fransayê ye.

Berhemên wî 
Mîlanî berhemên xwe yên destpêkê bi zimanê Çekî nivîsîne û yên dawîtir bi fransî. Tiştê herî balkêş ew e ko wî heta niha jî nehêlaye hindek ji romanên wî yên ko di koka xwe da bi zimanê fransî hatine nivîsîn bo ser zimanê wî yê daykê bihên wergerandin.Ev bûye sedema nerazîbûneka mezin li Komara Çekyayê.

Berhemên wî 
 Henek (the Joke, Žert, 1967)
 Evînên Kenîdar (Laughable Loves, Směšné lásky, 1960)
 Jiyan li dereka dî ye (Life is Elsewhere, Život je jinde, 1969)
 Yakûb û Axayê Wî (Jacques and His Master, Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi, 1975)
 Valsa Xatirxwestinê (The Farewell Waltz, Valčík na rozloučenou, 1976)
 Pirtûka Keniyê û Jibîrkirinê (The Book of Laughter and Forgetting, Kniha smíchu a zapomnění, 1979)
 Sivikiya ji Tehemulê der ya Bûnê (The Unbearable Lightness of Being, Nesnesitelná lehkost bytí, 1984)
 Hunerê Romanê (The art of the Novel, L'art du roman, 1985)
 Nemirî (immortality, 1990)
 Xiyanet li Peymanê (Testaments Betrayed, Les testaments trahis, 1992)
 Kîyînî (Identity, L'Identité, 1998)
 Nezanî (Ignorance, L'Ignorance, 2000)
 Perde (The Curtain, Le Rideau, 2005)

Girêdanên derve 
 http://www.kundera.de

Kundera, Milan
Jidayikbûn 1929
Fîlozofên fransî
Mirovên zindî
Rize

Rize (bi lazî: Rizini), navê bajar û parêzgehekê Tirkiyeyê ye. Li bakurê rojhilata Tirkiyeyê, li perê Deryaya Reş dikeve.

Rubêrê parêzgehê 3.922 km² û gelhe jî 365.938 (2000) e. 

Navçeyên Rizeyê: Navenda bajêr, Ardeşen, Çamlıhemşin, Çayeli, Derepazarı, Fındıklı, Güneysu, Hemşin, İkizdere, İyidere, Kalkandere û Pazar in.

Li vê parêzgehê piranî laz dijîn. Aborî li ser masîgerî, çandiniya çay û bindeqê ye.

Girêdanên derve 

Bajarên Tirkiyeyê
Sakarya

Sakarya yan Adapazarı navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Marmarayê dikeve.

Navê bajêr ji zimanê grekî tê, Saccaria. Niha navê navendê kirine Adapazarı. Li vê parêzgehê gelek kurdên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî dijîn.

Navçeyên Sakaryayê 

 Adapazarı (Navenda bajêr) 
 Akyazı 
 Geyve 
 Hendek 
 Karasu 
 Pamukova 
 Sapanca 
 Kocaali 
 Ferizli 
 Söğütlü 
 Kaynarca 
 Karapürçek 
 Taraklı 

Bajarên Tirkiyeyê
Samsun

Samsun navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.

Navê bajar bi zimanê Grekî ye û orgînala wê Σαμψούντα - Sampsoúnta ye. 

Navçeyên Samsunê: Navenda bajêr,  | Alaçam | Asarcık | Ayvacık | Bafra | Çarşamba | Havza | Kavak | Ladik | Ondokuzmayıs | Salıpazarı | Tekkeköy | Terme | Vezirköprü | Yakakent in.

Bajarên Tirkiyeyê
Tekirdağ

Tekirdağ navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Trakya dikeve.

Navçeyên parêzgehê: Çerkezköy, Çorlu, Hayrabolu, Malkara, Marmara Ereğlisi, Muratlı, Saray, Şarköy in.

Rûber 6.313 km², gelhe 1.107.491 (2021).Bajarekî ku piranî Tirkên Balkan lê dijîn e. Festîvala Kirazê her sal di meha Hezîranê de tê lidarxistin. Navê bajêr berê bi Grekî Βισανθη (Bisanthe) û paşê jî bûbû Ρωδοστο (Rodosto). Di dema Osmaniyan de jî bi navê Rodos û Takovar (bi zimanê Ermenîkî) dihate binavkirin. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Tekirdağ.

Aboriya parêzgehê bi giranî li ser pîşesazî û çandiniyê ye. Pîşesazî bi taybetî li navçeyên Çerkezköy, Çorlu û Ergene pir pêşketî ye. Yek ji bajarên herî girîng ên pîşesaziyê yên Tirkiyeyê ye. Çandiniya zebeşan û bazirganiya wê bipêşketiye. 

Bajarên Tirkiyeyê
Zonguldak

Zonguldak yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê li herêma Derya Reş e.

Navçeyên Zonguldakê: Navenda bajêr, Alaplı, Çaycuma, Devrek, Gökçebey û Karadeniz Ereğli ne.

Navê bajêr yê beriya hatina Tirk-Mongolan Sandraka bû. Fîrmayên Frensiyan ên ku di dema Osmaniyan de li vir lêkolîna dewlemendiyên binerdî dikirin navê bajêr bi Frensî û Tirkî bilêvdikirin û digotin "Jungle-Dağ - Çiyayê kûvî". Ev nav dibêjin wisa hatiye holê û piştî avabûna Komara Tirk wekî hemî navên cografîk wê jî para xwe ji polîtîkaya Tirkîzekirinê girtiye û bûye Zonguldak (mixabin bi Tirkî hîç wateyeka xwe jî nîne).

Li vê parêzgehê derxistina komirê navdar e.

Bajarên Tirkiyeyê
Axsere

Axsere (bi dimilî: Aqserayiye, tirkî: Aksaray), bajarek û parêzgeheke Tirkiyeyê ye ku li herêma Anatoliya Navîn in.

Navçeyên Aksarayê
Aksaray (navenda bajêr) (Axsere)
Ağaçören
Eskil
Gülağaç
Güzelyurt 
Ortaköy (Ortekoy)
Sarıyahşi

Dîroka bajêr
Beriya hatina tirk û mongolan navê bajêr Archelais Garsaura û paşê jî di dema selçûkiyan de Taksara bû. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Aksaray. Li herêmê gelek bermahiyên ermeniyan hene. Navê Aksarayê bi kurdî jî Exsere ye, kurdên Anatolyayê kesenke heta 500 salan li viranên ew nava li Aksara ya bi osmanî girtin û anka hama dewam dibejin.

Cografyaya Aksarayê
Rûber 7.722 km² û gelhe zêdetirî 377.505 e.

Kurdên Aksarayê
Li dor 15% ji niştecihên Aksarayê bi eslê xwe kurd in, ji wan 65% kurmancîaxêv in û 35% jî zazakîaxêv in. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

Gundên kurdên Aksarayê 

Şeyhler - Şêxler (dimilî)

Taptuk - Taptix (dimilî)

Yanyurt - Kurdalî (dimilî)

Salmanlı Canan - Sarmalî (dimilî)

Alayhan - Alaxun / Alaxan (kurmancî û dimilî)

Büyük Pörnek - Porneg / Porînk (kurmancî û dimilî)

Borucu - Botucî (dimilî)

Cangıllı - Cunqilî (dimilî)

Çalı Bekir - Çalê Bekirî (dimilî)

Çekiçler - Çekkur (dimilî)

Ekecik Gödeler (dimilî)

Ekeceiktolu (dimilî)

Ekecik Yeniköy (dimilî)

Karaçayır - Kulan (dimilî)

Karakuyu - Qereku (dimilî)

Koyakköy - Qoyax (dimilî)

Akın - Axîn (kurmancî)

Babakonağı Doqan - Doqî (kurmancî)

Bebek - Bewek (kurmancî)

Çavdarlı - Çivderlî (kurmancî)

Çolak Nebî - Seyda Jêr (kurmancî)

Düğüz (kurmancî)

Fatmauşağı - Sîdun / Siwidun (kurmancî)

Gökkaya - Qilorî (kurmancî)

Göksugüzel - Qerememet (kurmancî)

Kalebalta - Kele / Qeleko (kurmancî)

Karakova - Xiyrat (kurmancî)

Küçükpörnek - Porneke Piçuk (kurmancî)

Macarlı (kurmancî)

Kışla Sor - Qişla Sor (kurmancî)

Sağırkaraca - Cerran (kurmancî)

Sarıağıl - Saraxil (kurmancî)

Susadı - Susadî (kurmancî)

Gültepe / Tepesidelik - Depesdelik (kurmancî)

Salmanli - (Kurmanci)

Şeyhler - (Kurmanci)

İsmailağatolu - (dimilî)

Hatipoğlutolu - (dimilî)

Gerentolu - (dimilî)

Kaziciktolu - (dimilî)

Selecitolu - (dimilî)

Piraniya kurdên Aksarayê bi eslê xwe diyarbekirî ne.

Çavkanî

Aksaray
Kareba

Kareba an kareva an jî elektron (bi yewnanî ήλεκτρον, élektron) navekê giştî ji bo komeka diyarok û bûyeran e ko girêdayî hebûn an rewanbûna sirêmeka (ceryaneka, flow) barê karebayî ne. Kareba û asinrevayî du karlêkkirênên bingehîn anko fundamental interaction an pêkdiînin. Hindek diyarokên berniyasên wekî birûsiyê girêdayî karebê in.

Îro jî peyva kareba tê wateya "elektrîk".

Çemkên girêdayî karevê 
 Şiyana karebayî anko potansiyela karebayî

 Sirêma karebayî (bi înglîzî: electrical current)

 Qada karebayî (bi înglîzî: electrical field)

 Enerjiya karebayî (bi înglîzî: electrical energy)

 Hêza karebayî (bi înglîzî: electrical power)

 Barê karebayî (bi înglîzî: electrical charge)

Dîroka vedîtinê 

Partiyan û Yewnaniyên Kevin kareba dinyasî. Wan dizanî ko eger tiştekê wekî karevê li hiriyê anko xuriyê bixişînin ew parşeyê karevê hûrkên giyayî û kayê bi xwe ra radikêsşit. Navê kurdî yê kareba yan kareva jî ji wê hatiye.

Fizîk
Baybûrd

Baybûrd (, bi tirkî: Bayburt) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Beriya dagirkirina tirkan navê wê Bagrat bû. Baybûrd di tixûbê Kurdistanê de ye. Bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Di sala 1989an de kirine parêzgeh, berê bi Gümüşhaneyê ve girêdayî bû. Li vê parêzgehê hejmarekê kurd jî dijîn. Bi navê Kisante (Demirözü), Xart (Aydıntepe) û navenda Baybûrdê navçeyên wê hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

Navçeyên Baybûrdê 
Baybûrd
Kisante (Demirözü)
Xart (Aydıntepe)

Navên gundên navenda Baybûrdê di 1928an de 
Axsûnk (ya Jêrîn û ya Jorîn) (Gümüşsu)
Almişka (Uluçayır)
Arozqe (Gökpınar)
Berne (Balca)
Cemele (Göldere)
Cîlare (Sakızlı)
Çitanos (Sırakayalar)
Dacirak (Yedigözler)
Danişmend (Danişment)
Hacîoxlî (Hacıoğlu)
Hindî (Söğütlü)
Îşênos
Keleverek (Sancaktepe)
Kestesî (Alıçlık)
Kûder
Lîpane (Yaylalar), gundekî elewî ye.
Mam (Değirmencik)
Melanse (Aydıncık)
Pinçirkê
Pûkeyî (Ballıkaya)
Qalbolas (Kavacık)
Qalîsqevar (Kabaçayır)
Qişlaq (ya Jêrîn û ya Jorîn) 
Quqûnûs, Quqûnûsî 
Semkût 
Serayciq
Sibtiros (Oruçbeyli)
Tanzût (Buğdaylı)
Tavûkvank (Yerlice)
Tomla (Çiğdemtepe)
Tûta Zar (Tût-i Zar)
Varicna (Mutlu)
Varzihan (Uğrak)
Yenîkoy

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Qereman (parêzgeh)

Qereman (îro bi fermî Karaman) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Navê bajêr ê berê Larendia bû. Di dema osmaniyan de wekî Larende jî dihate binavkirin. Piştî damezrandina komara Tirkiyê navê wê kirin Qereman (Karaman).

Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr | Ayrancı | Başyayla | Ermenek | Kazımkarabekir | Sarıveliler in.

Bajarên Tirkiyeyê
Kırıkkale

Kırıkkale yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Anatoliya Navîn dikeve. 

Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr, | Bahşılı | Balışeyh | Çelebi | Delice | Karakeçili | Keskin | Sulakyurt | Yahşihan in. 

Parêzgehehe nû ye: Berê bi Enqereyê ve girêdayî bû. Li vê bajarê fabrîkên çekan ên artêşa Tirk hene. Bi navê "Kırıkkale" gelek cureyên çek û alavên şêr tên hilberîn. Gelê bajêr aboriya xwe ji xebatên li fabrîkên çekan û çandiniyê dike.

Bajarên Tirkiyeyê
Yalova (parêzgeh)

Parêzgeha Yalovayê parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve herêma Marmarayê.

Navçeyên Yalovayê 
 Altınova
 Armutlu
 Çınarcık
 Çiftlikköy
 Termal

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Karabük

Karabük navê bajar û parêzgeheke Tirkiyê ye.

Navçeyên Karabükê 
Karabük (navend)
Eflani
Eskipazar
Ovacık
Safranbolu
Yenice. 

Gelhe 225.409 (2000), rûber 4.145 km² ye. Li vir fabrîka hesin û polayê heye û gel pirranî bi wê aboriya xwe birêvedibe. Di sala 1995an de bûye navçe.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Düzce

Düzce yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Di sala 1999'î de ji ber erdhejê bi zagoneke bilez kirine parêzgeh. Beriya wê bi bajarê Bolu´yê ve girêdayî bû. Şêniyên Düzceyê pirranî Çerkez û Abxaz in. 

Beriya hatina Tirk - Mongolan navê bajêr Prusias Pros Hypios bûye. Di salên 1321-1323'î de mîrên Osmaniyan bi bazareke berdêlî wê ji Bîzansiyan digirin. Ji ber wê jê re dibêjin Dûzbazar. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê dikin Düzce.

Heya niha statîstîkên fermî yên Düzceyê nehatine aşkerakirin. Gel aboriya xwe bi çandiniya bindeqê dike.

Gelhenasî
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 387.844 kes e. Di bajarê de hêjmarek girîng gelê Çerkez dijî. Ji ber van yekan hinek caran pirsgirêkên etnîkî xwe dide der. Gelên herêmê ji dûgelê doza perwerde û weşan bi zimanê zikmakî (ango zimanên Qefqasî) dikin.

Erdnîgarî
Düzce, yek ji wan bajarên herêma Deryaya Reş e. Rûerda bajarê 739,1 km² ye.

Navçeyên Dûzceyê
Navçeyên girêdayî yê bajarê ev in

 Düzce (Navend)
 Akçakoca
 Cumayeri
 Çilimli
 Gölyaka
 Gümüşova
 Kaynaşlı
 Yığılca

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Kinikan

Kinikan yan jî Osmaniye (), bajarekî parêzgeha Osmaniyê li Bakurê Kurdistanê ye.

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Lazistan

Lazistan (Lazona - ლაზონა bi Lazî, ლაზეთი - Lazetî an ჭანეთი - Çanetî bi Gurcî) navê welatê gelê Laz e. 

Heya dawiya Osmaniyan ji herêma Deryaya Reş ya li Tirkiyê re Pontûs û li cihên ku Laz lê dijiyan re jî Lazistan dihate gotin. Ev peyveke fermî bû. Bi avabûna Komara Tirkiyê re navên Kurdistan, Lazistan hwd hate qedexekirin û hebûna gelan hate înkarkirin.

Îro herçendî pirraniya wan hatibin asîmîlekirin jî ji Trapezonê heya Artvînê ango li welatê Lazan, gelê Laz dijî. Ziman û çanda wan di bin xetereya windabûnê de ye.

Girêdanên derve 

Welat
Herêmên çandî
Herêmên dabeşkirî
Erdnîgariya Tirkiyeyê
Herêmên dîrokî
Dîroka Tirkiyeyê
Laz
Okyanûsa Mezin

Okyanûsa Mezin, herweha bi Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Aram jî tê navandin, bi 179,7 milyon km² aqar okyanûsa herî mezin a li cîhanê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 m'yê (li Korta Marianayê, bi îngilîzî: Mariana Trench), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye.

Erdnîgariya Okyanûsa Mezin 
Deryaya Mezin navbera bakur li Cemsera Bakur, li bakur rojhilat Amerîkaya Bakur, li rojhilat Amerîkaya Navîn, li başûr rojhilat Amerîkaya Başûr, li başûr Antarktîka, li başûr rojava Awistralya, li rojava Okyanusya û li bakur rojava Asya de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe Cemsera Başûr.

Danen Okyanûsa Mezin 
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon km³ e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye.

Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin 
Deryaya Bering, Deryaya Japon, Deryaya Çîna Rojhelat, Deryaya Çîna Başûr, Deryaya Tazmanyayê, Kendava Kalîforniyayê, Kendava Alaskayê.

Nav 
Navê Okyanûsa Mezin ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa Pasîfîk jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

Gehinekê der 
 http://www.mapsouthpacific.com/  – Nexşe