nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lîberalîzm

Lîberalîzm/lîberasyonîzm, nêrîneke siyasî û exlaqî ye ku li ser bingeha mafên takekesî û azadiyê disekine. Lîberalîzma ku bi fikra azadiya takekesî û mafên takekesî dest pê kir, di salên pêş de li cûrbecûr dabeş bû û dest pê kir ku girîngiya prensîba wekheviya kesan giran bike. Dema ku lîberalîzma klasîk girîngiyê dide rola azadiyên takekesî, lîberalîzma civakî jî bi qasî ku;  balê dikişîne ser girîngiya prensîba mafê wekheviya kesan û armanc dike ku hevsengiyek di navbera azadî û wekheviyê de çêbike. Nêrîna lîberal gelek nêrînan digirin ku ew bi gelemperî piştgirî didin ramanên wekî azadiya axaftinê, azadiya baweriyê, azadiya çapemeniyê, mafên sivîl û azadiya sivîl, dewleta laîk, demokrasiya lîberal û azadiya aborî.

Peyva lîberalîsm, ji peyva Latînî "liber" ku wata wê 'azad' e, hatiye wergirtin. Di serdema niha de, lîberalîsm wek behweriyek, yan jî tevgerek siyasî û civakî ye. Armanca wê azadkirina mirov e, çi wek tek, çi wek kom, yan civak. Azadkirina wî ji qeydên desthilatdariyê, bi hemî rengên xwe (siyasî, abûrî, yan jî rewşenbîrî).

Kakilê felsefa lîberal, ew e ku "tekemirov" bingeh e, û tiştê herî giring e. Ku mirov dema ji dayk dibe, berî her tiştekî, mafê wî yê jiyanê heye. Ji vî mafî hemî mefên wî yên din şaxdidin.

Mirov dikare têgehê lîberalîsmê, di risteyekê de kurtbibirin: ji mafê tekemirove ku jiyana xwe li gor daxwazî, hez, û behweriyên xwe bije. Dirûşma lîberalan, ev e: "Bihêle karê xwe bike, bihêle derbazbibe".

Çavkanî

Siyaset
Teoriyên civakî
Şemoka

Şemoka  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Serê Kurê

Serê Kurê () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Şêx Tajdîn

Şêx Tajdîn () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Şêxanî

Şêxanî   qaziyeke girêdayî parêzgeha Dihokê ve ye xelkê wê ezdî û musilman û kirîstiyanin. navê şêxan vedger bo peyva şêx çunke pirniya şêxên êzîdiya diktine wê devarê, û her bi zarvaiyî kurmanciya şêxaniyî di exvin. helbet jî cwdehî heye dinve beyne devoke şingalî û şêxanî de. lê her dîsa di nêzîk hevin herdû devok.

Çavkanî 
 https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280120144

 https://rojevakurd.com/zaningeheke-itali-ji-bo-kurdistane-planek-amadekiriye/

 https://kurdistanmedia.com/ku/news/ezidi-li-iraq-u-kurdistane
Şêxê Reş

Şêxê Reş () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Seyrantepe

Seyrantepe () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Sinara

Sinara () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Sindoqî

Sindoqî  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tawo

Tawo  ( ), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

 
Gundên Qoserê
Teraşî

Teraşî  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundekî kevn e.Dema dûrde Kewarêxî rewiyan û hatîn ew gûndî. Gellek Bûyer bûne. Lê kê çi kirine çi ziwirandine kes nizani. geryayi û çuyî li hewnehatye  anha mayi tene gûndek Xerabe.

Gundên Qoserê
Tibyat

Tibyat () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tifahî

Tifahî  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tileçk

Tileçk () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tiledes

Tiledes  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tilfeyd

Tilfeyd () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tilneşir

Tilneşir () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tilqer

Tilqer () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tilşîrêz

Tilşîrêz () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tiltiêmk

Tiltiêmk () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tiltîn

Tiltîn () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tilzêrin

Tilzêrin () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tolik

Tolik () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tûmika jêr

Tûmika jêr () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Tûmika Jor

Tûmika Jor () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye. 

Gundên Qoserê
Vardimsa Jêr

Vardimsa Jêr (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

 
Gundên Qoserê
Xanika Herzem

Xanika Herzem () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xanîsor

Xanîsor () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xêçûk

Xêçûk  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xerabilmê

Xerabilmê () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xerabkort

Xerabkort () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xerabreş, Qoser

Xerabreş  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xirxir

Xirxir () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Nêzîka 50 xaniyê wê heye.

Gundên Qoserê
Xiznedar

Xiznedar () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xubas

Xubas () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Xursa Navê

Xursa Navê (), bajarokekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Qoserê
Xursa Uzêr

Xursa Uzêr () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Yengîko

Yengîko () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Zêdî

Zêdî () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Ziyaret, Qoser

Ziyaret () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Lîsteya helbestvanên cîhanê

Cegerxwîn
Can Yücel
Edgard Allan Poe
Federico García Lorca
Nazim Hikmet
Mayakovskî
Metîn Altiok
Orhan Veli
Pablo Nerûda
Paul Eluard
Sûnay Akin
Yannîs Rîtsos

Lîste
Helbestvan
Wêje
Çelkê

Çelkê, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye.

Gundên Berwarî Bala

Navê gundê çelkê ji çelên bera hatîne yanjîk cihekê asê û çîyayî
Qomriyê

Qomriyê, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye.

Gundên Berwarî Bala
Dêşêş

Dêşêş, godekî devera Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye.

Godê Berwarî Bala
Birîfka

Birîfka, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye .

Herwesa di kevîte ser Rêka Kanî Masê.

Gundên Berwarî Bala
Hêdîg

Hêdîg (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 32 km ji Licê dûr e. Herêm bi dar û ber e. Êzingên Licê piranî ji vê deverê tên. Li gund dibistan heye. Du gomên wê hene: Sayrek û Bilbilik zaravayê dimilî dipeyivin. Dewlet jê re Hedik dibêje.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Şaxûr

Şaxûr (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 21 km ji Licê dûr e. Neh gomên wê hene. Zozanê wê têrçêr e û gelek pez lê tên xwedî kirin. Heywan xwedî dikin û payîzan sebze û hêşinahiyên wê zêde ne û bi taybetî xiyarên herêmê li Amedê bi navûdeng in. Bi zaravayên dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Saydamlı lê kiriye. Şêxmîran, Mêrgê, Serdênî, Xiş û Kortê li ser Şaxûrê ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Şavêrdiyan

Şavêrdiyan (), li bakur, li herêma Dimbiliyan e û 29 km ji Licê dûr e. Li zozanên wê pez tên xwedî kirin. Li sînorê Darahênê, nêzîkî riya Licê û Darahênê ye. Sê gomên wê hene: Xeraban, Rasta Sêvan û Şevê. Bi zarava dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Örtülü lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Hendîv

Hendîv (), li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 31 km ji Licê dûr e. Bi zaravê dimilî dipeyivin. Dewleta Tirk navê Yorulmaz lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Mizage

Mizage (), berê li ser Hendîfê bû, niha statûya gund girtiye. Bi zarava dimilî dipeyivin. 20 km ji Licê dûr e. Navê gund di sala 1928'an de bi awayî fermî Mîzak bûye, lê pişt re dewleta Tirk navê Kılıçlı lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Başê

Başê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Nêrwe û Rêkan
Kehê, Colemêrg

Kehê, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin ûVêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Colemêrgê
Nispasnê

Nispasnê, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin ûVêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Colemêrgê
Bêtkar, Colemêrg

Betkar (bi tirkî: Cevizdibi), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Colemêrgê
Bayê Jêr

Bayê an jî Bayê Jêr gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Colemêrgê
Kinyaniş

Kinyaniş, () gundekî girêdayî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê, Daretû û Geverê dijîn.

Gundên Geverê
Sêvê

Sêvê, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve li xizîrana sala 1994 an de hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Kempa Hesenî, taxa Hewişkê li Dihokê, Kempa Mexmûrê û Gever ê dijîn.

Gundên Geverê
Birya

Birya, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Şukê

Şukê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Geverê di nav Qampa Şukeyanda dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Glort

Glort, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Elver

Elver, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Avitxêr

Avitxêr, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Serpêl

Serpêl, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Avitxê, Geverê û Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Ziyaniş

Ziyaniş an jî Jiyaniş, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Çelê
Merûfan

Merûfan an jî Marûfa, gundekî girêdayî navçeya Çelêa bi ser Culemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Çelê
Tiyare

Tiyare, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Bêlat

Bêlat, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Gûzereş

Gûzereş an jî Gwîzereş (), gundekî girêdayî navçe Çelê a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Çelê
Gusê

Gusê, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Giyadereyê

Giyadereyê, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Geverê
Bêtrot

Bêtrot gundekî girêdayî navçe Çelê a bi ser Culemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Çelê
Biryan

Biryan (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Kron, Şirnex

Kron (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Gundikê Melî

Gundikê Melî an jî Gundikê Melê (), bajarokekî Şirnexê ye. Herçiqas hinek gundiyan ji gund barkirîbin jî, niha nêzîkî 5000 nifûsa vî gundî heye û weke nehiyeyek dewam dike.

Hingivî û gezuyê gundik meşhûr e. Gelik alim û zanayên mezin jê râbune, wek Şêx Şemsedînê Şehrînûhî (m. 1943), Şêx Xalidê Berwarî Gundikî (m. 1921) û Mele Derwêş.

Jiyan li Gundikê Melê 
Dawet Nebî
Ziyareta Cudî
Çuyîna Rezan
Baneh, Zozan
Hewara Çilo
Hewara Kewzanan.

Çûyîna ser ziyaretê Temtemo 
Li Gundikê Melê her sal pehîzê de diçine ser ziyaretê. Navê goristanê weke ziyaret tête bikaranîn.

Ev adet ji 300 salan zêdetire hema li Gundikê Melê dewam dike. Her malekî ji bo ziyaretê gîskekî hazir dikin û gava diçin ser ziyaretê ewî gîskî serjê dikin.

Gundî hemî tekbîra xwe dikin yek û siharê piştî taştê rêdikevine.

 Jinik xwarinê çêdikine. Ew gîskê hatî serjîkirin di zergan de tête pijandin.
 Zelam yên Quran Xwîn cizukên Quranê dixwînine. Wê rojê de belkî neh-deh xitme tête xwendin. Çuyîna ser ziyaretê bi piranî jiber xwendina Quranê ye.
 Zelamên ne Quran Xwîn ji sînca ziyaretê çêdikine. Hinek ji wan hukan çêdikin, hinek jî diçine striyan tînin.

Welhasil kes namîne betal. Zarok ji jixwere dilehîzin. Wextê bu demê nimîja nîvro, zelam hemu dest û destmîjên xwe digirin û bihevre nimîja nîvro cemaet dikin. Feqeyek diçe ser berê bilind bang dide, paşê melayê gund diçe pêşiyê û nimeja xwe dikin. Piştî nimîjê xwarinê hazir dikin. Ji her malekî laliyên xwarinê têne ber zelaman. Zelam li cihekî, zarok li cihekî xwarina xwe dixwin. Piştî xwarinê herkes (jin, zelam, zarok) diçin ser qebrên (gor) miriyên xwe. Dewr û Yasînan dixwînin. Xêr û xêratan dikin. Der û berên qebrên xwe paqij dikin.

Ziyareta Gundikê Melî ne li nêva gund e, li derveyî gund e. Nêzîkî êvarî ber û mal diçin.

Van salên paşiyê de nifûsa Gundik mezin bûye. Hêdi cih ser ziyaretê namîne. Sala 2008'ê belkî 3000 mirov pirtir hatîbun ser ziyaretê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 hinek wênên gundik 

Gundên Şirnexê (navend)
Heştan

Heştan (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Nerex

Nerex (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Gundikê Remo

Gundikê Remo (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Spîndarok

Spîndarok (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Nêvava

Nêvava (), gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê (navend)
Avgamasiyê

Avgamasiyê, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Ayvan

Ayvan, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Dêryan

Dêryan, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Xirbikêbesta

Xirbikêbesta, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Arêt

Arêt, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Bacirit

Bacirit, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Şirnexê
Hemka

Hemka, gundekî girêdayî navçe Elkê ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Elkê
Aruş

Aruş, gundekî girêdayî navçe Elkê ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Elkê
Karçan

Karçan, gundekî girêdayî navçe Elkê ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Elkê
Hîlal

Hîlal, gundekî girêdayî navçe Çelê a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Çelê
Mijîn

Mijîn (navê gund bi tirkî Akduman lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Erdnîgarî 
Gundê Mijîn ji du taxan pêk dihatibûye, taxek a hayan (ermenî) bû, taxek jî ya misilmanan. Beriya beriyê fileh tê de dijiyabûne û navê wê demê Mijdîn bûye.

Rojhilatê Mijînê dikeve li bin Kela Memêdê, gund ji dolekî pirr kûr pêk tê. Zozanê gund, Warê Sorik (zozan) bû ku navê xwe ji sorgê hewêrî  digirt. Çiyayê Sohrê (Sorê ?) Mezin dikeve başûrê gund. Deriyê Davê (Tavê ?) yan Deriyê Kerkolê jî dibêjin jê re.

Li aliyê bakur ve jî kêrî dikevitê navê Vankêryan jî Radê, li rojavajî gundê Helal dikevitê ava Mijîn jinav kevirek asî derdikeve em dikarîn bêjin libin kêla memê derdikeve navê wê cihî jî Dolga Kiçik yanji Lota Kirengan.

Gelhenasî 
Gundê Mijîn li gor sala 1993'an li dora 320 mal bûn. Nêzîkî 120 mal koçberê bajarên Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê, yên jî Başûrê Kurdistanê bûn. 

Hududê gundê Mijîn yê nêbana biligya û mijunyade sirtu sirte tê melayê kubar jı wê heya berê nîvî derbasî mirçela melaxêrê sirtu sirt tête kunudu ew jî dibe sırt heya çelê keran xwetavê ji sukrê sırtu sırt diçi çıyayê hêrimyan jêrde diçe girê elî jorde diçe gehna xazî li ser vî hedudî 3 mêr hatine kuştin 2 yê Biligya 1 mujinî bu, jiberê van hersêgan ji 4 mijinî hat bun kuştin liser vê hududê. Ev şere ji jiber xaldê emer helalîbu mala beyrê bu bi zorî firotî bu Biligyan jibo vê ji şer çê bu navbeyna herdu gundan de.

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Nîrwe

Nîrwe an jî Nêrweh  (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Şirîş

Şirîş, gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Şiwêt

Şiwêt (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Aroş

Aroş an jî Eroş (ji Eroşa Jêr û Eroşa Jor pêk tê), gundekî ser navçeya Qilebana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Çavkanî

Gundên Qilebanê
Xalik

Kalik an Xelîk an Xalik an jî gundê 'Kalikê (Kalgê?) () gundekî ser navçeya Qilebana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Zevyan

Zevyan, gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Êvel

Êvel, gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Robozik

Robozik, Robizik an gundê Robozkê, Robozgê yan jî gundê Rûbozgê (1928: روبوزيك / Robozîk ; 1946: Rubizik ; bi tirkî: Ortasu, ji sala 2011'an ve pir caran bi xeletî wekî Roboskî tê naskirin), gundekî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Mijarên têkildar 
 Komkujiya Qilabanê

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Kalhesinan

Kalhesinan an jî Qalhesnan (1928: Qalḧesnan; 1946: Kalhasin; Xalhesenan), gundekî girêdayî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hatiye valakirin û vêga mirovên ji vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Mihrab

Mihrab an gundê Mihrabê yan jî Mehrav  (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Hedrîş

Hedrîş (navê wê bi tirkî Dağdibi lê kirine), gundekî ser navçeya Qilaban, Şirnexê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Helet

Helet an jî gundê Heletê, gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Hiran

Hiran, gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Ropîn

Repin (), gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Qilebanê
Nîrê

Nîrê yan Nîreh, (bi tirkî:Bulakbaşı) gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Qilebanê
Bêspin

Bêspin (bi suryanî : Bespen, ), gundekî navçeya Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Silopiyê
Şêvesor

Şêvesor, gundekî Silopiya yê bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Girgunda

Girgunda, anku Girgundan (), gundekî girêdayî navçeya Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Doderê

Doderê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Bilga

Bilga, anku Bilgan, Bilkan, Bilikan (), gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Zêriştin

Zêriştin, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Besta Beleka

Besta Beleka, anku Besta Belekan, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Silîvî

Silîvî, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Dêresor

Dêresor, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Dêredevş

Dêredevş, gundekî girêdayî navçe Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Silopiyê
Deştadarê

Deştadarê (), bajarokê navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn[Rewşa îro (2014)?].

Gelhenasî

Çavkanî
Kavox

Kavox, gundekî girêdayî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Hezexê
Hestpist

Hestpist, an jî Hespist (bi tirkî: Yarbaşı), gundekî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn[Rewşa îro (2014)?].

Hespist bi masiyên xwe û newala xwe tê naskirin. Ava Hespistê xwe ji nav quntarên çiyê berdide. Çemê Dîcle di nav newala wê re derbas dibe. Vî gundî gelekî zor û zehmetî ji aliyê dewleta tirkan ve dîtiye, lê hertim li hember zorê li ber xwe daye. Gelek mirovên wê tevlî gerîlayan bûne û şehîd ketine. Heya roja îro jî Hespist li ber xwe dide. Niha nêzî 200 malbat li gund dijîn. 

Gundên Hezexê
Şewê

Şewê, gundekî navçeya Basan a ser Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Basan
Dêrşew

Dêrşew, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Girêdanên derveyî 
  Malperek têkildar
  Li ser eşîra Dêrşew

Gundên Basan
Xoran

Xoran, Xwaran (), gundekî navçeya Basan a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Basan
Hirariş

Hirariş, Herareş (), gundekî navçeya Basan a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Basan
Êrs

Êrs, gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.Lı nıha 76 kês vî gundê dijin.

Gundên Dihê
Terham

Terham, gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Dihê
Nivala

Nivala, gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Dihê
Şewrik

Şewrik, gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Dihê
Gundikê Şêx

Gundikê Şêx gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Dihê
Reşêne

Reşêne (bi romî: Dikboğaz), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Çavkanî

Gundên Dihê
Emerêyaxû

Emerêyaxû, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Sebrika

Sebrika, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Îstavran

Îstavran gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Gêlîta

Gêlîta, gundekî bi ser navçeya Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Mêvênka

Mêvênka, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Xerabê Cibra

Xerabê Cibra, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Xerabê Cibra 41 naws dimêne sala 1965 da Hacî Xelef ser axa filaha avakir naha 5 mala wext 22.04.2008 xara bû carek di 2003'an da ava bû.

Gundên Midyadê

.
Şahrkan

Şahrkan, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Gundên Midyadê
Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban

Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban bi kurtî UAE, welatekî li Rojhilata Navîn li ser kendavên Fars û Oman e. Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban ji heft parêzgehan pêk tê. Ev parêzgeh ji aliyê petrolê ve gelekî dewlemend in.

Parêzgehên UAE 

 Ebû Zebî
 Ajman
 Dubai 
 Fujairah 
 Ras al-Khaimah 
 Sharjah 
 Umm al-Qaiwain

Girêdanên derve

Çavkanî

Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Bedîl

Bedîl hunermendekî Êzidî ye kurd e û bi strana xwe ya bi navê Salê hatiye naskirin.

Berhem 
 Bê Ûjdan

Girêdanên derve 
 Malpera Bedîl

Hunermendên kurd
Oman

Oman, welatekî Rojhilata Navîn li ser Nîvgirava Erebîstanê li qeraxê Kendava Omanê û di ser Deryaya Omanê re ye. Li bakur Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, li rohava Erebistana Siyûdî û li başûr-rojava jî Yeman heye. Ekonomiya Omanê bi giranî girêdayî Petrolê ye.

Herêmên Omanê 

Oman ji 8 herêman (mintaqah) pek tê. Ev herêm jî bi navê wilayetan (wilayetê biçûk) di nav xwe de perçe dibin.

 Ad-Dākhilīyah
 Al-Bātinah
 Al-Wusta
 Ash-Sharqīyah
 Az-Zāhirah
 Mascate
 Musandam
 Dhofar

Girêdanên derve
Kendava Omanê

Kendava Omanê (bi erebî: خليج عمان; bi farisî: دریای عمان) perçek ji Deryaya Erebî ye. Ew bi Tengava Hurmiz digê Kendava Farsê. Ew 560 km dirêje.

Cografya 
Kendava Omanê li bakurê digê Îranê, li rojavayê digê Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û li başûrê digê Omanê Li rojava digê Okyanûsa Hindê.

Çavkanî 

Oman
Komên avê yên Pakistanê
Monoteyîzm

Monoteyîzm an jî yekxwedêtî navê van olên ku tenê bi yek Xwedê ye.

Peyva monoteyîzm, ji peyvên yewnanî μόνος, monos "yekane"" û θεός, theos "xweda" pêk tê, ol û bawerî û fîlozofiyên ku tenê yek xwedayî nas dikin, destnîşan dike. Bi vê yekê jî ev ol di îlahiyatê (xwedanasî) de ji polîteyîzmê (pirxwedêtî) tên cihêkirin. Olên ku pirxwedêyî ne, lê xwedayekî wan ser hemiyan re heye jî weke monolatrî têne binavkirin.

Olên sereke yên monoteyîst ev in:

Çavkanî

Dîn
Îhsan Nûrî Paşa

Îhsan Nûrî Paşa (jdb. 1893 Bidlîs - m. 25'ê adarê 1976 Tehran) general û rêberê leşkerî yê serhildana Çiyayê Agirî û ji endamên damezrînerên Xoybûnê bû. Li paş şkestina şoreşê, ew li Îranê bû penaber û heta dûmahiya jiyê xwe li Tehrana paytexta Îranê ma. 

Ew bi rûdaneka erebeyê (tirombêlê) çû ber dilovaniya Xwedê. Ihsan Nûrî di sala 1892 an 1893 de li Bedlîsê ji dayik bûye. Malbata wî di nav eşîra Celalî de cîhekî bilind girt. Koka wî enablehsan Nûrî kir ku li Împeratoriya Osmanî pîşeyek leşkerî bimeşîne. Wî dibistana artêşê li Erzincan û paşê jî akademiya leşkerî li Stenbolê xwend. Wî di 1910 de, li Albanya, ji 1911 heya 1913, li Yemen, û dûv re jî li Gurcistane wek aliyek kar kir. Ew li eniya Qefqasya dijî Rûsa birîndar bû.

Serhildana Elkê
Serhildana Elkê an jî Serhildana Beytûşebabê ( ) di 3ê îlona sala 1924'an de destpê kir. Serhildan, di pêşengiya serbaz Îhsan Nûrî de ji aliyê rêxistina Azadî ya li alaya piyade ya 18emîn ya li navçeya Elkê (Betûşebabê) hate destpêkirin. Serhildanê, di demeke kin de nêviyê alayê da ber xwe û yekemîn serhildana kurdan a piştî sazbûna komarê ye.

Serhildana Agiriyê ya yekem 

16’ê gulana 1926'an de eşîrên Soxanlî, Celali,Heyderi Kizilbaşoxlî, Sorî, Cîlkanli, Bîlhanli, Cinganli; bi Îbrahîmê Bro û hevalên wira civiyan û serî rakirin. Ji Îranê jî 1000 siwarî hatin tevî vana bûn. Operasyonên leşkerî ku vê demê ji aliyê Komara Tirkiyeyê hate pêkanîn bi ser neket. Leşkerên Artêşa Komara Tirkiyeyê vekişya Bazîdê û di meha hezîranê de cardin erîş kirin. Li ser vê êrîşê serhildarên Serhiladanên Agiriyê çûne Îranê. Komara Tirkiyeyê ji Îranê xwest ku sînorê xwe tevxe û tedbîren pewistin bigrê.

Komara Agiriyê 

Îhsan Nûrî Paşa û Zîlan Beg, bi serokê eşîra Hesik Îbrahîm Axa ra ser sînorê Îranê re derbas bûn û serhiladaneke nû dan destpêkirin. Serhildêran herêmeke ku di navda Bazîd jî heye bindest kirin. Li vê herêmê bi piştevanîna Rêxistina Xoybûn ê Komara Agiriyê damezirandin. Serok wezir Biroyê heskî generale leşkeri İhsan nuri paşa Paytext Kurdava 
Zıman kurdi Avakırın 1926 xırapkırın 1931.

Mirin 
Di 18ê Adar, 1976 de, dema ku di kolanek Tehran re derbas dibû, bi motorsîkletek hate lêdan, û ew bi birînên giran rakirin nexweşxanê. Ew piştî heft rojan kûm di 25ê Adarê de mir.

Çavkanî 

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1893
Mirin 1976
Serhildanên Agiriyê

Neteweperwerên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Hilûr

Hilûr yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. 

Bi du koman tê leyîstin. Koma ku "li ser pireyê ye", ango di cezayê de ye bi destên hevûdû digrin û heya serkeftinê qet bernadin. Koma din direvin û divê koma li ser pireyê (koma pirê, koma pirrikê, koma mastxwuran, koma keçikan, koma cezayê hwd tê binavkirin) bêî ku ji hev biqetin divê ji koma hember yekê biqefilînîn. Heger ne qefilandin dê her û her "li ser pireyê" bimînin. Yek ji leyîstikên ku hevalbendiya zarokan di nava komê de pêşdixe ye.
Lîstik
Octave Mirbeau

Octave Mirbeau (1848 – 1917) nivîskarekî fransî ye.

Berhem 
 Le Calvaire (1886).
 L'Abbé Jules (1888).
 Sébastien Roch (1890).
 Dans le ciel (1893-1989).
 Les Mauvais bergers (1897).
 Le Jardin des supplices (1899).
 Le Journal d'une femme de chambre (1900).
 Les 21 jours d'un neurasthénique (1901).
 Les affaires sont les affaires (1903).
 Farces et moralités (1904).
 La 628-E8 (1907).
 Le Foyer (1908).
 Dingo (1913).
 Contes cruels (1990).
 L'Affaire Dreyfus (1991).
 Lettres de l'Inde (1991).
 Combats esthétiques (1993).
 Combats littéraires (2006).

Girêdanên derve 
 Société Octave Mirbeau 
 Pierre Michel, Octave Mirbeau et le roman  
 Pierre Michel, Bibliographie d'Octave Mirbeau, 2006

Nivîskarên fransî
Jidayikbûn 1848
Mirin 1917
Mêr
Pênckevirk

Pênckevirk, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. 

Wekî ji navê wê tê fêhmkirin, bi pênc keviran tê leyîstin. Leyîstikvan bihusta xwe vedike û pênc kevirên gilover li ber radixîne. Yek ji keviran difirîne jor û beî dubarekirin, di yek ceribandinê de kevira ku firandibû diqefilîne û bi yek lêdanê kevirekê ji yên din di bin bihusta xwe re derbasdike. Bêî çewtî û dubarekirin vê yekê bo derbaskirina hemî keviran diceribîne. Heger biserket, mafê wê heye carekê din bileyîze yan jî ew ê bibe "mastxur".
Lîstik
Mastxur

Mastxur, mastxwar, li ser pireyê man, koma cezayê, pirrik, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Lîstik
Li ser pireyê man

Li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, koma cezayê, pirrik, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Lîstik
Koma cezayê

Koma cezayê, li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, pirrik, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Lîstik
Pirrik

Pirrik, koma cezayê, li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Lîstik
Lengolik

Lengolik, pirrik, koma cezayê, li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Lîstik
Genim geriya

Genim geriya, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Leyîstikeka zivistanê ye. 

Bi 3 û berjortir kesan tê leyîstin. Bingeha leyîstikê li ser baldarî, rastaxavtin û zîrekiyê hatiye avabûn. Destpêkê de herkes navê xwe yî rastîn bikartîne. Hergava ku yekê xwe şaş kir, navê wê tê guhertin û navên pêkenokî tên dayîn. Cara pêşîn ji ber ku hêj kes ne mastxur e, dor ji keçikan re tê dayîn. Keçik heya ku bibin mastxur dibin mîr û cezayê yên din dide. 

Kê destpêkir wiha dibêje: 

 "Rojda: Genim geriya Rizgar!"
 Rizgar: Li ser serê kê geriya ye?
 Rojda: Li ser serê Baran geriya ye.
 Baran: Li ser serê Baran qet û qet negeriyaye.
 Rojda: Lê li ser serê kê geriya ye?
 Baran: Li ser serê Rewşenê geriya ye.
 Rewşen: Li ser serê Rewşenê qet û qet negeriya ye.
 .....
 ....

Kê xwe şaş kir ji mîr re tê gotin.

 Rewşen: Mîrê mîran!
 Rojda: Deng nayê min.
 Rewşen: Mîroooooo!
 Rojda: Haaa?!
 Rewşen: Xwedê lawek da te.
 Rojda: Xwedê bela xwe bideyê.
 Rewşen: Bila navê wî çi be?
 Rojda: Bila navê wî "Tajiya zû tê" be.

Kê bûbe mastxur êdî navê wê "Tajiya zû tê" ye. Li vir genim di wateya spî û kêçan de ne. Divê mirov rastbiaxive, baldar be, xwe şaş neke.
Lîstik
Gustîla winda

Gustîla winda yek ji cureyên leyîstikên zarokên kurd e. Hin caran mezin jî dileyîzîn.

Bo leyîstikê pirr lîstikvan, gustîlek û bo lêdana destan alavek (pûşî, lêçik, kember hwd) pêwîst e. Destpêk bi keçikan e. Lîstikvan bi pûşiya ku serê wê tompizkirî gustîlê digerinê. Di destê hemiyan de digerinê û di yê yekê de winda dike.

Gorî kêfa xwe ji yekê dipirse. Helbet, beriya pirsînê yekê li destê bersîvdar dide: "Gustîl di destê kê de winda bû?". Heger pê derxist ew dibe mîr û pûşiyê hildide. Navê kê got divê ew destê xwe veke û îsbat bike ku gustîl ne destê wê de ye. Navê kê hat gotin ji wê tê pirsîn û heger gustîl ne di destên wê de ye, ew lêdanê dixwe. Heya gustîl derket holê destên gelekan sorgulî dibin.

Di vê leyîstikê de ya girîng ew e ku mirov xwe ji lêdanxwarinê biparêze.

Çavkanî 

Lîstik
Mok

Mok, moq yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Bi kevireke sehlî (pan) û kevireke gilover, ango du keviran tê leyîstin. Leyîstikeka komî ye. Ji kevirê ku pê ev lîstok tê lîstin re jî mok dibêjin.

Hin zarok ji kevirê kewke yan ji texteyan ji xwe re mokên taybet çêdikirin û ev wekî leyzokek di malê de vedişartin, pêdivî bîdîtana dîsa bikardianîn.

Çawa tê lîstin? 
Leyîstikvan bi kevirê oan (sehlî) li yê gilover dide. Bi dar an gavan tê pîvandin ku kevir çiqas pekiya ye. Leyîstikvan ne azad e, tenê li ser kevirê sehlî yên leyîstikvanên din dikare manevra bike.

Dor bi dor tê û bi herî kêm 2 kesan tê lîstin. 

Lîstik
Pêlîstok
Ehmed Herdî

Ehmed Herdî (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: Ahmad Hardi) helbestvan û siyasetmedar kurd e.

Herdî di sala 1922an de li bajarê Silêmaniyê da hatibû dinê, ji sala 1991ê û vir va li Londonê bi cîh bibû. 

Herdî ji bo serxwebûna Kurdistanê jî tevû hevalên xwe ên mîna Ebdulla Cewher, Cemal Nebez û Kamil Jir partîyekî bi navê KAJIK avakiribûn. Hardî bavê Çoman Herdî ye. Keça wî jî mînanî bavê xwe helbestvan e.  

Piştî nexweş ketina xwe vegeriya bajarê xwe û li wir di 29ê çiriya pêşîn a 2006an da çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1922
Siyasetmedarên kurd
Helbestvanên kurd
Mirin 2006
Siyasetmedarên Iraqê
Rojnamevanên kurd
Neteweperwerên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Lengo

Lengo yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Pirranî bi dorê tê leyîstin.

Zarok li cihekê bi girêt (tebeşîr) an kevirekê  hin dirûvên geometrîk ên nasdar xêz dikin û bi dorê yan hin caran bi komî dileyîzin. Lengo wekî ji navê wê kivşe ye, bi lengoyê ango li ser yek lingê tê leyîstin. Li hin deveran herdû ling jî tên bikaranîn. Lengoyên herêma Serhedê ji 7 çargoşeyan pêk tê. Li herêma Wanê û gelek herêman leyîstikvan him lengokî bazdidin û him jî bêî ku dubarekirin û li ser xêzê hiştin, kevirekê sehlî jî bikartînin.

Armanc a vê leyîstikê bêî şaşî û dubarekirinan carekê li ser van dirûvan gerîn an derbaskirina kevirekê sehlî ye. Li ser yek lingekê mayîna zarokan bipêşdixe. Pirranî keçik dileyîzin.
Lîstik
Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela (jdb.  - m. 5 kanûna pêşîn a 2013an) ji 9ê gulanê 1994 heta hezîran 1999 yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr bû.

Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma apartheid têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê (African National Congress, ANC) bû.

Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana Gizîrteya Robben derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê.

Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala 1992an wî Xelata Atatürk a Aştiyê nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku Kurdan li Tirkiyê tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire.

Xwendin, bihêztirîn sîleh e ku hûn dikarin jibo guhertina Cîhanê wê bikarbînin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Mandela, Nelson
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Afrîkaya Başûr
Mirin 2013
Qehwe

Qehwe, qawe (bi inglîzî: coffee; bi farisî û erebî: قهوة) navekî giştî ji bo nivşekê malbateke daran e ku dibêjinê rûnas. Fêkiyê wan daran jî her bi vî navî tê binavkirin.

Kurdên YKSSê, bêjeya kofî û li hin deverên Kurdistanê kafê bi kar tînin. Lê ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê, bêjeya qehwe bêhtir tê zanîn.

Tiraş anko dara qehweyê bi qasî 4 heta 6 metiran (12-20 pêyan) dirêj dibe û kulîlkên spî yên gelek bêhnxweş dide ku tenê çend rojekan dimînin. Fêkiyê dara qehweyê ku wekî helalokan şirîn e wîşî-wîşî şîn dibe û du dendik têda hene. Du cureyên berniyasên qehweyê hene: Qehweya Erebî (Coffea arabica) Qehweya Lîberyayî (Coffea liberica).

Jîngeha qehweyê 
Dara qehweyê gelek baş li gizirtên Cava û Somatrayê, li Nîvgizirta Erebistanê, Hindistanê, Afrîkayê û parzemîna Amrîkaya Başûr şîn dibin.

Dendik an hema yekser li zeviyê yan jî li meştelekê tên çandin. Du şêwazên dirûnê hene. Yek ji wan çinîna bi dest e û ya din jî hejandina daran û vewerandina qehweyê ye.

Her weha bibînin
 Çay (vexwarin)
 Matte

Çavkanî 

Vexwarin
Nîkaragua

Nîkaragua an Komara Nîkaraguayê (bi spanî: República de Nicaragua), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li başûrê wê Kosta Rîka û li bakur jî Hondûras heye. Ji aliyê din aliyekî wê Okyanûsa Pasîfîk û aliyê din jî Deryaya Karîbê heye.

Girêdanên derve

Çavkanî
Qarqarava

Qarqarava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Duhokê ye.

Gund dikevite kiva?

Ji vî gundî malbata Findî derketiye, ji vê malbatê çendîn nivîser û rojnamevan derketine, vê malbatê rolekê berçav heye di warê rewşenbirî û nivîsîne da.

Gundên Colemêrgê

Gundên Dihokê (navend)
Germava

Germava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Sindorê

Sindorê, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Êkmale

Êkmale, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Baxornîf

Baxornîf, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Lînava

Lînava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Xilbîş

Xilbîş, gundekî eşîra Doskî ya herêma Colemêrgê ye.

Gundên Colemêrgê
Wermêl

Wermêl (bi rênivîsa aramî: گوندێ وەرمێ‌لێ, gunde Warmele), gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Gundê Wermêlê dikeve ser bi nahiyeya Bamernê, qezaya Amêdiyê û parêzgeha Dihokê ve. Xwediyê erdnîgariyeka mezin, sext û çiyayî ye. Rûbarê Xabûrî sînorê bakurî yê vî gundî ye. Xala herî dawî ya çiyayê Metîna dikeve nav axa vî gundî ko jê re dibêjin Qûlmetîn. Xala herî nizm li ser asta deryayê di vî gundî de dikeve bakurê rojavayê gundî hema bibêje ber kenarên rûbarê Xabûrî û xala herî bilind jî li ser asta deryayê Mila Cuhnîkî ye.

Gundên cîran ev in: Kanî Belavê, Kela Şêxo, Banka, Babguriya, Pasê, Barholê, Bilêcanê, Gereguhê û Babîrê.

Çavkanî 

Gundên Bamernê
Edith Södergran

Edith Irene Södergran (z. 4 nîsan 1892 - m. 24 hezîran 1923) pêşenga helbesta swêdîzimanî ya Finlendayê bû. 

Edith Södergran di 4ê nîsana 1892an de li Petersburga Rusyayê hatiye dinyayê. Södergran ji malbatek swêdîziman ya Fînlendayê bû. Helbestên xwe wê bi zimanê swêdî nivîsîne. Hê Edith biçûk bû, bavê wê Matts Södergran ji ber êşa zirav mir. Södergranê li yek ji baştirîn dibistanên Petersburgê, li fêrgeha St. Petri-Schule ya almanî dest bi xwendina xwe kir. Di 16 saliya xwe de ew jî bi êşa zirav ket û bo çarekirinê pêşî hat Fînlendayê, ya hingê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, û paşî ji ber heman nexweşiyê sê salan li Swîsreyê ma.

Piştî hilbûna agirê Şoreşa Rûsyayê, Edith û diya xwe ji Petersburgê bar kir derveyî bajar, "xaniyê [xwe yê] xirabe", wek ew bi xwe dibêje, û di rewşek bikêmûkasî de jiyan. Mîraseya diya wê wergirtî bi ticaretên biserneketî yên bavê wê û herwa li ber bahoza şoreşê pûç bûbû. Di vê rewşa xwe de Edith Södergran taliyê bû modernîstek xweser ku hingê kêm kes tê digihîn lê paşî wê bandorek berçav li coma wêjeyê hebûye. Edith Södergran helbestên xwe di bin bandora sembolîzma fransî, ekspresyonîzma almanî û futurîzma rûsî de jî dinivîsand û bi ziman û hunera xwe bû deng û pêşenga helbesta swêdî ya nûjen.

Yekem dîwana Södergranê li 1916 weşî. Li ser hev wê pênc dîwan hene. Helbestên Edith Södergranê ji tecrûbeyên jiyanê, ji dîtinên wê, ji xewnên wê, ji agirê gurr yê dilê wê afirîne. Êşa zirav, bêkesî, qutbûna ji mirovan û dilsariya ji hindê ku hemdemiyên wê ew fam nedikir, di helbestên wê de jî diyar e: xwestina destjêberdanê û coşa bilindtirbûna ji hemdemiyên xwe têkil dibin. "Jiyan şaşiyek germ e. Lê min tiştek dîtiye û bi rastî tê de bi ser ketime - rêya berev welatê neyî", Södergran di helbesta xwe "Welatê tune" de dibêje.

Edith Södergran di 24ê hezîrana 1923an de miriye.

Berhem
Dikter (1916) 
Septemberlyran (1918)
Rosenaltaret (1919) 
Framtidens skugga (1920). 
Landet som icke är (1925), "Welatê tune" (2018), bi wergera Firat Cewerî, Weşanên Avesta, ISBN: 978-605-2246-07-8.

Bi kurdî
Firat Cewerî (2018): "Welatê tune" (2018), Weşanên Avesta, ISBN: 978-605-2246-07-8.
Husein Muhammed (2006): https://web.archive.org/web/20090810143553/http://www.geocities.com/mehname2006a/81/diyari2.html

Çavkanî
 Edith Södergran: Jan û jiyan (20 helbest), wergerrandin: Husein Muhammed, 2003

Jidayikbûn 1892 - 
Mirin 1923
Södergran, Edith
Södergran, Edith
Helbestvanên fînlendî yên bi zimanê swêdî
Rabindranath Tagore

Rabindranath Tagore (1861 – 1941) nivîskar, awazvan, ramanwer û nîgarsazek hindistanî bû.

Tagore li bajarê Kalkotayê hat dinyayê û pirraniya jiyana xwe li Bengala wê demê borand lê li gelek derên dinyayê yên derveyî welatê xwe jî gerriya. Wî pêşî bi zimanê bengalî dinivîsî lê paşî wî bi xwe gelek ji berhemên xwe wergerrandin inglîzî. Tagore yekem asyayî bû ku sala 1913ê xelatê Nobel wergirt.

Berhemên Tagore mişe û gelek in. Wî bi xwe zêdeyî 2 000 helbestên xwe kirine stran û awaz bo wan danîne. Ew hê jî li welatê xwe pirr tê hezkirin û bi taybetî bi helbestên xwe yên strandî nemir e.

Tagore bawer dikir ku armanca mezin ya mirovî divê ew be ku xwe û her tiştê heyî – Yezdan jî di nav de – yek û parvenebar bihesibîne. Yekem gav ber bi vê armancê ve ew e ku mirov her kesî ji xwe re bira bihesibîne. Evînek kûr hemberî siriştê û hemû jiyanê ji helbestên wî diyar e.

Dema Tagore helbestên xwe ji bengalî dikirin inglîzî, pirraniya wan kurt dikirin û carine çend ji wan digihandin hev û dikirin yek helbest. Loma carine dijwar e bêt zanîn ka kîj helbesta bengalî serekaniya ya inglîzî ye. „Dixwazim dil û kakila helbestên xwe yên bengalî bidim wergerrên wan yên inglîzî… Helbestên min yên inglîzî ne kopiyên lê teyisokên yên bengalî ne“, Tagore nivîsiye.

Helbestên vê berhevokê ji sê dîwanên wî yên inglîzî hatine wergirtin û wergerrandin: Fruit-Gathering (çapa yekem 1916), Lover’s Gift and Crossing (1918) û Fireflies (1928).

Berhem 
Berhemên Tagore bi bengalî

Wergerrên wan bi inglîzî

</div>

Bi kurdî 
 Geliyê Giyanê Min Geş Bike, bijartin û wergerrandin: Husein Muhammed, 2006

Çavkanî 
https://web.archive.org/web/20090810143551/http://www.geocities.com/mehname2006a/80/diyari2.html

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1861
Mirin 1941
Tagore, Rabindranath
Tagore, Rabindranath
Tagore, Rabindranath
Nivîskarên sirûdên neteweyî
Zanistvan

Zanistvan an jî zanyar  zaravek e ji bo binavkirina şehrezayekê bi kêmanî biyaveka zanistî bikardihêt ko bi rêya şêwazên zanistî dikarit lêkolînan bikit. Zarava zanistvan di zimanê Kurdî da nû ye û ji ber zarava scientist ya Înglîzî hatiye çêkirin da vê ramanê ji ramana zana bi awayekê giştî cida bikit.

Zanistvanên navdar 
Aristoteles
Platon
Galen
Aryabhata
Dînewerî
Bîrûnî
Îbn Sîna
Îsmaîlê Cizîrî
Galileo Galilei 
Isaac Newton
Albert Einstein

Zanist
Zanyar