nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Salnameya gregorî

Salnameya gregorî (wekî salnameya gregoriyen û salnameya mîladî û salnameya zayinî jî dihêt naskirin), bi navê Papa Gregor XIII hatiye navkirin û îro salnameya herî belav ya dinyayê ye. Ew li sedsala 16'an wekî berdêlek ji bo rastvekirina kêmasî û şaşîyên Salnameya julianî hat pejirandin. Ew ji 12 mehan pêk dihê û dirêjahiya wan mehan wiha ye:

Ew wekî rastvekirin û deqîqtirkirineka Salnameya Jûlîyanî hat danan û dirêjîya salê bi qasî 0.002% deqîqtir dipîva. Armanja wê guhartinê ew bû ko cidatî û jihevtirazana salnameyê û destpêkên werzan, nemaze destpêka biharê ko ji bo dîyarkirina roja gêjin anko cejna Qîyametê an Hêkesorê giring bû, nehêle. 

Şêwra yekem a Nîkeyê, li sala 325, ji bo roja pîrozkirina cejna Hêkesorê wek yekşema pê hîva tijîya pêşîna pê biharê destpêkir (Newroz, Ekinoksa pêşin) şunda hat dîtîn re hat bîryar dan. Di 325an de biharê di 21'ê adarê de destpê kir. Wê demê salnameya julianî dihat bikaranîn û ew salên normal ji 12 mehan û 365 rojan pêk hatî bû. Lê bi rastî salak wek 365,25 rojan, 365 rojan 6 saet, hatî bû hejmartin. Ji bo wê sedemê li çar salan rojek serve salên normal dikirin û ew sala 366 rojan dajot. Bi wan salên 366 rojan dajot re sala bermayî dihat gotin. Lê bi rastî salek 365,242190517 rojan dajo. Ew 365 rojan, 5 saetan, 48 hûrdeman û 45,25 çirkan ve yek e. 

Gorî salnameya julianî salek ji 365,25 rojan pêk dihat. Navbera salên salnameya julianî û rastî de nêzi 11 hûrdeman ferq he bû. Ji bo wê ferqê 11 hûrdeman 128 salan de rojek pir dihat hejmartin. Di sedsala 16'an ew ferqa 11 hûrdeman wiqas mezin bû ko, biharê 1582'an êdî 11'ê adarê de dest pê dikir.

Ji bo bihar di dema rast de di 21'ê adarê dest pê bike û cejna Hêkesorê di dema rast de were pîroz kirin di 1582an de berwara 4'ê kewçêrê hat wergera 5'ê kewçêrê ye kirin û roja hefte hat neguhertin. Pê wê saz kirine re di 1583an de biharê şunda di 21'ê adarê dest pê kir. Êdî gorî salnameya gregorî sal wek 365,2425 dihat hejmartin û li 400 salan de 303 sal normal 97 sal wek salên bermayî dihat hejmartin. Gorî sala julian li 4 salan salek sala bermayî bû. Gorî salnameya gregorî dîsa 4 salan de salek sala bermayî ye, lê salên bi 100 î par dibin û 400 î par nabin (wekok 2100, 2200) wek sala bermayî nehejmartin û 29'ê reşemiyê tune ye. Lê salên bi hem 100î hem jî 400î tê par kirin (wekok 2000, 2400) dîsa sala Bermayî tê hejmertin û di wan salan de 29'ê reşemiyê he ye. Yanê,

 2000: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê heye
 2100: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
 2200: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
 2300: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
 2400: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê heye

Lê gorî hejmertinên astronomî, yanê bi rastî, sala gregorî jî 0,000310 (= 27 çirkan) roj li rastî zêdetir e. Ji bo wê sedemê li 3230 rojan şunda ekînoks pêşin, ango destpêka biharê, dîsa dikê rojekê pêş de pê bike.

Girêdanên Derve 
 Pirsên pirên li se salnameyan
 Berhevdana julianî û gregorî 1582 - 2100.

Salname
Sala duşeşî

Sala duşeşî, salek e ku ji 366 rojan pêk tê, ango li gorî salên normal rojekê zêde didome. Di zimanên ji malbata hind û ewropî de ew sal wek sala du şeşan (bisextilis) tê binavkirin. 

Sala duşeşî çar salan carekê dubare dibe. Di salnameyê de li meha reşemî rojek tê zêdekirin û ew meh 29 rojan didome.

Salên duşeşî di salên bi 4an tên parkirin de tên dîtîn. Mînak: salên 1600, 1996 û 2000 salên duşeşî bûn, lê salên 1700, 1800, 1900 ne salên duşeşî bûn. Sala ku bi 100î par dibe û bi 400î par nabe ew sala ne sala duşeşî ye. Dîsa salên 2100, 2200, 2300 ne salên duşeşî ne, lê sala 2400 sala duşeşî ye.

Li gorî salnameya Julianî salek ji 365 rojan pêk tê, lê di rastiya xwe de dinê li dor rojê 365,24219 (nêzî 1/4 rojekê) rojan dizivire. Ji ber vê yekê 4 salan carekê li salnameyê rojek tê servekirin, da ku dengeya salê çêbibe. Eger salên duşeşî nebûna, her çar salan carekê bihar wê rojeke pêş de destpê bikira. Mînak: piştî 120 salan salname wê 1 Adarê nîşan bikira, lê di rastiyê de wê 30yê Çileyê bûya.

Cara dawî sala 2012an sala duşeşî bû, piştî wê sala 2016 wê bibe sala duşeşî.

Çavkanî 

Salname
Ekînoks

Ekînoks ew dema salê ku roj û şev wekhev dibe ye. equinox di du wûşeyên latînî "wekhev" û di "şev" de tê ye.

Di rojên ekînoksan de roj 12 seatan, şev jî 12 seatan dajo. An jî di ekînoksan de pertavên roj li ser ekwatorê çik, ango bi 90° niqira têna dinê. Ekînoks destpêka bihar û payîzê ne. Li salê du ekînoks hêne û ewna nêzî 21ê adarê û 23ê îlonê tê dijîn.

Erdnîgarî
Salnameya heyvê

Salnameya heyvê ew salnameyên ku li gorî heyvê tên hejmartin.

Salên heyvê ji mehên heyvê yên ji bo tevgerê heyvê yê dor dinê re de pêk tên. Salek 12 an jî 13 mehan û 354 an 355 rojan diajo. Di navbera salên heyvê û salên rojê de 10-12 rojan ciyawazî heye.

Heyv dor dinê re dizivire û vê tevgerê xwe navbera 29,27 û 29,83 rojan de temam dike. Ji bo vê sedemê mehên salnamayên heyve ji 30 an jî 29 rojan de pê tên. Salnameya Hicrî û salnameya di împeratoriya Romê bêr salnameya julianî dihat bikaranîn salnameya heyvê bû.

Di salnameyê heyvê de mehek pê heyvik hat dîn şûnda dest pê dike.

Salname
Salnameya rojê

Salnameya Rojê gorî tevgera dinêyê dor roj re tê hejmartin. Ji bo salnameyên roj gorî salnameyên hîvê hîn rind bi salê rastî va hev digire, êdî li welatan bi piranî salnameyê roj tê bikaranîn. Di salnameyên hîvê de demsal û meh sal bi sal di demaka din de tê dijîn, lê salnameyên roj de ew tim di demakê de tê dijîn.

Erd tevgerê xweya dor roj re di 365,2422 rojan de xelas dike. Salên roj jî gorî vê tê hejmartin. Yanê ji bo ku demsalên salê tim werine hevşêwe demê, divê ku salên salnameyên roj 365,2422 rojan bajon. Ji bo ku Salnameya Julian şuna 365,2422 rojan 365,25 dajot di 128 salan de rojak şaşî dikir. Li sedsala 16'an de êdî wiqas mezin bû ku bihar şuna 21'ê adarê di 11'ê adarê de dest pê dikir. Ji bo vê çewtiyê serast bike papa Gregor XIII ew salnameya hinek hat guhertin kirin da û ew çerxa, salnameya bi navê xwe, salnameya gregorian kir. Salnameya îroj li welatên cîhanê nêzî bi tunî tê bikaranîn salnameya gregorian e.

Li berê Salnameya Julian re Misiran, Persan û Mayayan jî hin cûren Salnameya Rojê bikranî bûn.

Bibîne 
 Salnameya Hîvê

Salname
1582

Bûyer

Cîhan 
 Dest hat bi bikaranîna Salnameya Gregorian kirin. Li ji bo demê salê bi demê salê roj re wekhev bikin 4ê îlonê 1582an wek 15ê îlonê 1582 hat hesandin. Ew salnameya li welatên Katolîk: Îtalya, Polonya, Portekîz û Spanya de hat di hevşêwa salê dest bi bikaranîne kirin. Welatên din jî ji pê re derbaza Wê Salnameyê bûn.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesen ku di vê salê de mirin)
622

Bûyer

Cîhan 
 16'ê tîrmehê - Hîcreta Muhemmed pexember ji Meke de Medîne ye. Ew destpêka Salnameya Hicrîyê ye.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesen ku di vê salê de mirin)
Tewbe

Tewbe Sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew ji 129 ayetan pêk tê ye û ayetên xweya 128 û 129an li Mekke yên din jî li Medîne hatîye wahîy kirin. Navê xwe ji ayetê 104an de girtiye. Ji bo li ayetên xweya pêşin de ji kefîr û mûnafiqan re gefan hêne, wek sûrên din li berê sûreyê Tevbe de bismila nekişandin. Li berê wê "eûzû" tenê tê kişandin. Kengê mirov di sûre El-Enfal de werê derbaza wê bibe, bê besmele derbazê dibe. Ger mirov na ji ayetên serî de dest bi bike, divê ku bi bismilla dest pê bike.

Sûre
Zuxruf

Zuxruf yek sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew li Mekkê hatiye wahykirin. Sûre bi temamî ji 89 ayetan pêk tê û navê xwe ji peyva zimanê "zuxruf" (ango xişir, zer) girtiye.

Sûre
Qureyş

Qureyş sûreyekê ji Quran a Pîroz e. Sûre di bajarê Mekkê da hatiye danin û ji 4 ayetan de pêk tê. Ji bo Sûre qala tîre "Qureyş" dike ew wiha hatiye nav kirin.

Sûre
Eleq

Elaq an jî Îqra yek sûreyek ji Qurana Pîroz e û li gorî rêza kronolojîk sûreya yekem e. Sûre li Mekeyê hatiye wahîykirin û ji 19e ayetan pêk tê. Ji bo ew behsa gihanekê afirîna mirov dike wiha hatiye nav kirin. Yek caran ji bo ew ayetên xwe ya pêşîn ayetên herî pêşiya ji Mihemed pexamber re hatine û bi fermana îqra!!, ango "bixwûne!!", dest pê dike wek îqra tê navkirin.

Çavkanî 
www.watewatedar.wordpress.com
https://watedar.com/

Wateya Sûreyê 
96 Sûreya Eleq an Ferkera Bixwîne
Sûre

Ayetên Sûreyê 
96) Eleq- Bixwîne- Erebî Kurdî ya Latînî

Zimanê kurdî
Fecr

Fecr ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ew li Mekeyê dahatiye. Ji 30 ayetan pêk tê ye. Fecr di zimanê erebî de tê maneya şeveq, rojhilatin.

Sûre

Eşîrên ereban
Nebe

Nebe () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ew sûreya 78ema û li bajarê Mekkê, ji pê sûrê  Mearîc re hatiye danin. Ew bi tevahî ji 40 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Nebe" di erebî de tê manê "nûçe". Di sûre de tê behza rojê qiyametê, bûyerên xweristê, kêfiran û cezayên wan kirin. Ji bo vê ew hatiye wek nebe, yanê nûçe nav kiriye.
Sûre
Dûxan

Dûxan () sûreyek ji Quran a Pîroz yê misilmanan e û li bajarê Mekkê nazîl bûye. Bi temamî ji 59 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva "dûxan" di ayeta 10 emîn der derbaz dibe de girtiye. Ew di zimanê kurdî de tê manê "dûman"  e. Sûre qala girîng bûna bawer kirina pirtûkan, pexambera û cezayê axîretê de werê dana wan mirovên bawer na kirinî dike. 
Sûre
Casiye

Casiye () ji Qurana Pîroz yê misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Bi temamî ji 37 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva Casîye di ayeta 28 emîn der derbaz dibe de girtiye. Casîye tê wateyê, ew  kesên roja qiyamet çok danî ne. Di sûre de qala karîna Xwedê, giringiya wahîy, giringiya bawer kirina wahîy, roja qiyamet, bawermendan û gawiran kirin.

 Sûre
Ehqaf

Ehqaf sûreyek ji Quran a pirtûka pîroza misilmanan e. Sûre li bajarê Mekeyê daketiye û ji 35 ayetan pêk tê. "Ehqaf" girên dema qevma Ed de, ji bo bahoz ji xîzê de pêk dihatî bû. Ji bo di sûre de qala wan "ehqaf"an dike wiha hatiye navandin.  

Sûre
Parsîna Jor

Parsîna Jor () yek ji navçeyên Erzîromê ye. Qezayeke piçûk e, li navbera Xuristanê û Erzîromê dikeve û 57 km ji Erzîromê dûr e. Gelê qezayê ji xeynî karmendên dewletê Kurd in û bi zaraveyê Kurmancî qise dikin. 1 nehiye 38 gundên wê hene.

Hin agahiyên bikêr ên Parsîna Jorê 

 Rûber: Mixabin statîstîkên dewletê hevûdu nagirin, di hin qeydên fermî de tê diyarkirin ku rûbera axa Avnîkê 665 km² û di hinan de jî 470 km² ye. 

 Gelhe: Gorî rêvebiriya navçeyê di sala 2000'î de li navêndê 5.583 û bi giştî jî 20.500 kes dijiyan. Şik di statîstîkên dewletê yên derbarê Bakurê Kurdistanê de hene, bawerî pê nabe. Gorî hin îdîayan tenê li gundên Avnîkê nêzîkî 40.000 kes dijîn.

Wargehên balkêş ên Parsîna Jorê 
 Pira Parsînê (tr. Çobandede Köprüsü)
 Kela Zivînê
 Kela Şosikê
 Kela Micîngerdê
 Kela Avnîgê
 Goristanên dîrokî yên serdema Ûrartû, Sasanî û Medan

Gundên Parsîna Jorê 

 Yaxan (Yağan)
 Avnîg (Güzelhisar)

Çavkanî

Girêdayî 
 Malpera kurdên erziromê
Çar

Çar nasnavê împerator û şahên berê yên Rusya, Bulgaristan û Serbistanê ye. Koka vî navî nasnavê împeratorên Romê caesar (, qeyser) e.

Ji bo çarên jin û jinên çar jî nasnavê çarîçe tê bikaranîn.

Bikaranîna nasnavê çar û çarîçe 
 Li Bulgaristanê:  864–1014, 1186–1396 û 1908–1946;
 Li Serbistanê: 1346–1371, 1389 û di sedsala 16an de; 
 Li Împeratoriya Rûsî: 1546-1917.

Çavkanî 

Pîşe
Qeyser

Qeyser,  navê ji Caeser de afirandine û bi gelemperî ji bo împeratorên almanan hatiye bikaranîne.  Ji bo şahbanûyan jî qeyserbanû dihat bikaranîn. Hin wûşeyên nêzî di zimanên dinên di malbata zimanên german de wiha dihat bikaranîn:

 Kejser    danîmarkî
 Keizer    holendî
 Keiser    estonî
 Keisari   feroeyî
 Keisari   fînî
 Keisari   îslendî
 Keser     lûksemburgî
 Kejsare   swêdî
 Kajzer    polanî

Ew di dema Împeratoriya Romê ya Pîroz de navbera 962'an û 1806'an de hat bikaranîn. Wan xwe wek dewama Împeratoriya Romê didît. 

Împeratorên Împeratoriya Awistriya-Mecaristan jî xwe wek Kaiser dihatin navandin.

Împeratoriya Almanî de (1871—1918) jî hin împeratorên wek Wilhelm II xwe wek Kaiser, anku Qeyser, navandî bûn.

Çavkanî 

Qeyser
Pîşe
Murselat

Murselat () sûreyek ji Quran a Pîroz yê misilmanan e û li bajarê Mekkê nazîl bûye. Bi temamî ji 50 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "murselat"a di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Ew tê wateyê "yên hat şandin". Ew qala qiyamet û roja hesab dike.

Sûre
Însan

Însan an jî sûreya Mirov () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ew sûreya 76 emîn e û li bajarê Mekkê an jî Medîne nazîl bû ye. Ew bi tevahî ji 31 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "însan"ê, ango mirov, di ayetê yekê de derbaz dibe de geritiye.

Sûre
Qiyamet (sûre)

Qiyamet  an jî sûreya Roja Piştdawiyê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 75'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê li sûreya Qariheyê şûnda nazil bûye. Ew  ji 40 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Qiyamet"ê di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Qiyamet tê manê vejînayê dûv mirinê re.

Di wê sûre de tê qala roja qiyametê, vejînayê dûv mirinê re, jiyana pişt mirinê re kirin. 

Sûre
Mudesir

Mudesir () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 74 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew  ji 56 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mudesir"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Mudesir tê manê ew kesê ser xwe girtî, rûpişt kişandî xwe. Ew banga Muhemmed pexember hatiye nazilkirin.

Ew sûre qala fermanên Xwedê dane mirov û rewşa ew kesên guh nadana wan fermanan dike.

Sûre
Muzemil

Muzemil () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 73 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye.Gorî hin gotgotan ayetên 10emîn, 11emîn, 20emîn li Medîne nazîl bûn.  Ew  ji 20 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muzemil"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Muzemil tê manê ew kesê ser xwe girtî, hatî nuxumandî ye.

Di wê sûre de qala gerek ku pexamber çawa rada û serî hiladariya Fîravûna hemberê Xwedê û dawiya wî dike.   

 
Sûre
Cin (sûre)

Cin an jî sûreya Cinan () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûre ya 72'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew  ji 28 ayetan de pêk tê ye. Ji bo ew qala cinan dike wiha hatiye navandin.

Sûre
Mearic

Mearic an jî Meharic () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 70 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew  ji 44 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mearic"ê di ayetê sêyemîn de derbaz dibe de girtiye. Mearic tê manê sêlim, pêlikan.

Di wê sûre de qala balkişandinê ew kesên bawera agiahandinê Quranê nakin, mezinahiya Xwedê, rewşên roja qiyametê de ew kesên Xwedê şerîn dikin dike.

 
Sûre
Muhemmed (sûre)

Muhemmed () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 47 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew  ji 38 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muhemmed"ê di ayetê duyemîn de derbaz dibe de girtiye.

Ew sûre de qala rewşa misilmanan, minafiqan û gawiran û hîcrete dike.
 
Sûre
Feth

Feth () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 48 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew  ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Feth"ê di ayetên yekemîn, duyemîn û şazdemîn de derbaz dibe de girtiye.

Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Mekke feth be kirin.

Sûre
Hucurat

Hucurat () di Qurana Pîroz de sûreyek ye. Ew sûreya 49'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew  ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva Hucuratê di ayetên çarem de derbaz dibe de girtiye. Hucurat gelejmara şane ye.

Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Meke feth be kirin.

Sûre
Mirin (pirtûk)

Mirin navê pirtûkeka nivîskar Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Aram" e.

Mirin ji deh kurteçîrokên nûjen ên kurdî pêk tê. Her deh kurteçîrok jî temaya wan li ser mirinê ye. Mirina ku van 30 salên dawî xwe wekî siyekî berdaye nav jiyana civaka Kurdan, di nav kurteçîrokên Evdile Koçer de xwe bi awayeke din dide der.

Serîyên jêkirî, gundên şewitî, kuştinên nediyar, cendekên ku li ber çeman dikevin, êş û hesreta xerîbiyê û mirinên ku li ber serê civaka me digerin di nava tevna çîrokên Evdile Koçer de bi rengekî nû diherikin.

Zimanê herîkbar, vegotineka sivik û nazik, hevokên sade û dîmenên sînematografîk xwendevanan zeft dike û vedikişîne nava dilê çîrokan.

Girêdanên derve 
 Vîdyo: Pirtûka "Mirin" di bernama gava seyemîn ya ROJ TV de
 Facebook: Rûpela pirtûka Mirinê

Pirtûk
Pirtûkên Evdile Koçer
Qaf

Qaf () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 49 emîne û li bajarê Mekke û pê sûreya Mûrselat re nazîl bû ye. Ew ji 45 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe tîpa "Qaf"ê li serî ayeta yekemîn de girtiye. 

Wê sûre de tê qala şerînê gawiranê pexamber û roja qiyamete kirin. Dîsa tê qala karînê Xwedê, û ji bo wê karîne hêsaniyê afirandinê pê mirin re kirin.
Sûre
Zariyat

Zariyat () sûreyeke ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 51ê û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 60 ayetan pêk tê. Wê navê xwe wûşeya Zariyatê li ayeta yekê derbaz dibe de girtiye. Zariyat gelejmara bahoz e.

Wê sûreyê de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê dikin,  Îbrahîm  û Mûsa pexambar, qevmên Ad û Semûd, qevmê Nûh pexamber kirin.

Sûre
Tûr

Tûr () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 52 yemîne û li bajarê Mekke nazîl bû ye. Ew ji 49 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Tûr"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Tûr ew çiyayê Tewrat ji Mûsa pexamber re nazîl bû ye.

Wê sûre de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê nakin û ew kesên bawera Xwede kirinî dike hana fîrdewsê kirin.

Sûre
Necm

Necm () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 53 yemîne û li bajarê Mekke, bi tenê ayeta 32emîn li Medîne nazîl bû ye. Ew ji 62 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necm"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê stêr.

Ew sûreya qala vahîy kirinê Quraneyê ferîşteyê Cebraîlê Muhemmed pexamber,  firehîyayê bexşa Xwedê dike. Dîsa tê qala qewmên Ad û Semûd jî kirin.
Sûre
Montgomery

Montgomery paytextê federedewleta DYAyê Alabama ye.

Gorî hejmartinên sala 2004î hejmara niştecihen we 200.983 Einwohner e. Navê xwe ji General Richard Montgomery digire, ku ew di şerê serxwebunê de navdar bûye. 

Rûbera parêzgeha wê 215,7/km² ye. Niştecihen wê 47,67% ji çermespiyan pêk tê. Pirraniya wan Afroamerîkaner in.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya bajêr 

Paytextên DYA
Juneau

Juneau [Cûnou] navê paytexta federedewleta DYAyê Alaska ye. Herwekî navenda parezgehê ya bi heman navê ye.

Hin agahiyên derbarê Juneauyê de 

 Gelhe: 30.711 (2000)
 Rûbera parêzgehê: 8430,4 km²
 Malpera bajêr: http://www.juneau.org

Paytextên DYA
Federedewleta Alaska
Phoenix, Arîzona

Phoenix [] paytextê federedewleta DYAyê Arîzona ye.

Hejmara niştecihên navendê 1.621.298 û bi tevî parêzgeha xwe jî 3.251.876 e. Bajar di 4'ê gulanê 1868î de hatiye damezrandin. Bajêr li ser 1.230,5 km² yê û parêzgeha wê jî li ser 1.229,9 km² ava ye. Axa bajêr ji rûyê avê 340 m bilind e.

Bajarên hevçeng

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên DYA
Qemer

Qemer () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 54 emîne û li bajarê Mekeyê, ji pê sûreya Tariq re nazîl bûye. Ew ji 55 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Qemer" bi erebî heyv e. Ji bo di ayeta xweya yekemîn de tê qala behîta qelaştinê hîvê kirin, ew wiha hatiye navandin.  
Di sûre de tê gotin ku ew kesên fermanên Xwedê bi cih bînine hena Bihuşt e. Dîs a tê qala Roja Qiyamete, ew kesên ji bo li dija pexembera hatinî ceza kirinî û dawiya hin gelan kirin. 

Sûre
Rehman

Rehman () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 55 emîne û li bajarê Mekke hatiye danîn e. Ew ji 78 ayetan de pêk tê ye. Navê sûre peyva "Rehman"ê di ayeta yekemîn de derbaz dibe de giritye û yek ji wan 99 navên Xwedê, ango Esma ûl Hûsna, ye. 

Di sûreyê da karîna Xwedê, dojeh, bihuşt, bexşên Xwedê danînî mirov cîh digirin. Li paş qala van bexşan kirin re, Xwedê ew aferîdeyêna berpirsiyar re dibêje ku gelo hûn dikanin van bexşan şerîn bikin. Ew ayeta tê va manê, gelek caran tê carîkirin.
Sûre
Waqihe

Waqihe an jî Waqie () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 56em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Ew ji 96 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva Waqiheyê di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Waqihe tê manê qiyamet e.

Di sûre de bûyerên roja qiyamet, ew kesên dike hena  bihuşte û bexşên dik wena dane wan kesên çû ne bihuşte û rewşa ew kesnêna bihuştî cîh digirin.

Sûre
Phoenix

Pir wateyên Phoenix (bi yewnanî: Φοίνιξ) hene.

Bajar 
Phoenix navî sê bajaran di DYE da ye.
 Phoenix, Arîzona
 Phoenix (New York)
 Phoenix (Oregon)

Mêdya 
 Fîlmekî amerîkî, Phoenix (fîlm)
Hedîd

Hedîd () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 57 emîne û neh ayetên xweya pêşin li bajarê Mekke yên din jî li bajarê Medîne hatiye vahîy kirin e. Ew ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Hedîd"ê di ayeta 25emîn de derbaz dibe de girtiye. Hedîd têye maneya hesin.

Di sûre de tê qala karînanê, zanîstiya û  rengdêrên Xwedê kirin. Pêdivêtiyê  bawer kirine, rewşa misilmana û manfiqana li axrete kirin. Dîsa tê behza rûbanitiyê li xiristiyanî jî kirin. 
Sûre
1868

Bûyer

Cîhan 
 Piştî Fransa di salê 1863an Porto Novo, paytextê Bênîn, ji xwe ra bir, ew 1868 Cotonou, bajarek li başurê Bênîn jî birin.
 Lesoto bi navê Basutoland ket bin destê Brîtanyayê.
 4'ê gulanê: Bajarê Phoenix hate damezrandin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 28'ê adarê Maksîm Gorkî jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mucedele

Mucedele an jî sûreya Tekoşînê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ev sûre ya 58'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê bi dû sûreya Munafiqûn re nazil bûye. Ev ji 22 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "tûcadîlû"yê di ayeta yekemîn de derbaz dibe, girtiye û tê maneya "têkoşînkirin"ê. 

Di sûreyê de qala jiyana malbatê û çewtiya bastana bi navê "zihar" kirinê tê kirin. 

Sûre
Heşr

Heşr () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 59'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê ji pê Cenga Ûhûd re nazil bûye. Ew ji 24 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva Heşrê di ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. Heşr tê maneya "mişext" e.

Di sûreyê de mezinahiyê Xwedê, gerek bûna malên dewleten ji bo rewşa gel rind kirinê de xerckirin, biratiyê misilmanan cîh digirin.

Sûre
Mumtehine

Mumtehine () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 60'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 13 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva Mumtehineyê di ayeta nehemîn de derbaz dibe de girtiye. Mumtehine tê maneya "ew kesê ku azmûn dike " ye.

Di sûre de tê dibêjin ku bila misilman bi kesên bi Xwedê dijminî dikin re dost nabin, di axretê de kes bi kesî kêr nake. Wekî de tê gotin ku mirov gerek ku kesên misilman re ceng nakin re rind bibore.

Sûre
Sef

Sef () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 61 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 14 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Sef"ê di ayeta çaremîn de derbaz dibe de girtiye.  Sef tê manê "rêz" e.

Di sûre karînê Xwedê, nedan sozan ji bo wan tiştên mirov nikane re, dema Mûsa û Îsa pexamber, gunehên wan kesên li rêyê Xwedê ceng kirîye were bexşandin, cîh digirin.
 
Sûre
Cume

Cume an jî Cumhe ji Qurana Pîroz sûreyek ye. Ev sûre ya 62'yem e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 11 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "Cume"yê di ayeta çarem de derbaz dibe de girtiye. Wê ev nav ji bo behsa rewşa munafiqan dike girtiye.

Sûre
Munafiqûn

Munafiqûn () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 63 yemîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 11 ayetan de pêk tê ye. Ew ji bo qala rewşên Munafiqan dike wiha hatiye navandin. 
Sûre
Texabun

Texabun () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 64 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e. 
Di sûre de karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê şerîn kirinî, ew kesên tiştên rind kirinî û bawera xwede kirinîye hena bihuşt û ew kesên Xwedê şerîn bikin jî ye jî hena dojehe, cîh digirin.

Sûre
Telaq

Telaq () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 65 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala hevûdu berdanê dike wiha hatiye navandin e.
Wê navê xwe peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e. 
Di sûre de tê hevûdu berdanê, derbarî, karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê û pexamber şerîn kirinî, kirin.

Sûre
Tehrîm

Tehrîm () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 66 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala Mihemed pexemberê hin tiştan xwe re qedexe dike wiha hatiye navendin. Tegrîm tê manê "heram kirin" e. 

Sûre
Mulk

Mulk () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 67 emîne û li bajarê Mekke nazîl bûye. Ew ji 30 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mulk"ê di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Ew hin caran wek Tebarakê jî tê navandin.

Sûre
Qelem

Qelem () sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 68em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 52 ayetan pêk tê. Wê navê xwe ji peyva "Qelem"ê di ayeta yekem de derbaz dibe de girtiye.

Çavkanî

Wateya Sûreyê 
68 Sûreya Qelem an Ferkera Pênûs

Sûre
Haqe

Haqe () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 69 emîne û li bajarê Mekke nazîl bûye. Ew ji 52 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Haqe" de girtiye. Ew tê maneya, maf, dad e. 

Sûre

Eşîrên ereban
Fîl (sûre)

Fîl an jî sûreya Fîlî () ji Quranê sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ew li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 5 ayetan pêk tê. Ji bo di sûre de qala bûyera Fîl têye kirin ew wek sûreya fîl tê bi nav kirin. Di bûyera fîl de Ebrehe bi artêşake fîl jî tevê tê ku êrîşa Kabeyê bike. Di Sûre de ew bûyera tê vegotin. 

Sûre
Nûh (sûre)

Nûh () sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew sûreya 71 emîne û li bajarê Mekkê hatiye danin û ji 28 ayetan pêk tê. Ji bo di sûre de tê qala Nûh pexamber û bûyerên hatinî serê kirin ew wek Nûh hatiye navandin. 
Sûre
Yûsif (cudakirin)

Çend wateyên Îbrahîmê hêne.
 Yûsif, navê pexemberekî di Tewratê, di Încîlê û di Quranê de derbaz dibe ye. 
 Yûsuf , yek ji sûreyên Quranê ye.
Loqman (cudakirin)

Luqman an Loqman navekê kuran e. Ev nav di dîrokê de bi navê Bijîşkê mezin Luqmanê Hekîm dihê naskirin. Di Quranê de jî, Sûreyeka bi navê Luqman heye.

 Loqman, di Quranê da, navê pêxemberekî  ye. 
 Loqman , yek ji sûreyên Quranê ye.
Yûsuf (sûre)

Yûsuf  sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew li bajarê Mekke hatiye danin û ji 111 ayetan de pêk tê. Ji bo sûre qala jîyanê Yûsif pexember û zehmetiyên wî dîtînî dike wiha hatiye navandin.

Sûre
Loqman (sûre)

Loqman  () sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew li bajarê Mekke hatiye danin û ji 34 ayetan de pêk tê. Ji bo di sûre de li ayetên 13em û 14em tê qala Loqman pexember kirin e ew wiha hatiye navandin. Wekî din, di sûre de tê qala roja qiyamet û heşrê kirin.

Sûre
Galya

Galya (latinî: Gallia) navçeyake erdnîgariyê di împaratoriya Roma de bû.

Galyayê berê şûna îroj Fransa, Belçîka û bakura Îtalya, rojavaya Swîsre û xakên Elmanya û Holandayên li rojavaya çemê Rhein dikeve bû.

Li Galya dema Roma de di sedsala 6'an b.z. şunda Kelt dijî dibûn. Ew dera di sedsala 2'an b.z. bi destên Romayan hati bû dagir kirin. Dema Julius Caesar jî bi tûnî hati bû ligala Roma kirin.

Dema Koça Qoman,  sedsala 4'an de, ew dernan hat bi destên gelên German wek Vandalan, Alamanan, Vîzigotan, Burgundan, Frankan dagir kirin. Ew ji pê re jî hat li Roma kirin.

Împeratoriya Romê
Herêmên dîrokî
Sedsala 1ê b.z.

Sedsala 1ê b.z., 1emîn sedsala b.z. ango sedsala 1ê berî zayînê di 1ê kanûna paşîn a 100 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn a 1 b.z. jî xelas dibe.

Gelemperî 
 Komara Romayê çerxa Împeratoriya Romayê bû. 
 Pexamberê Îsa navbera salên 33 b.z. û 4 b.z. hate dinê.
 Çiyayê Nemrûd ji aliya Keyên Komagênê Antîoxos I Theos û Mîtradates I Kallinikos hat çêkirin.

Bûyer/Perisîn

90ên b.z.

80ên b.z.

70ên b.z.

60ên b.z. 
 53 b.z.- Împeratoriya Eşkanî Împeratoriya Romayê di serdariyê Crassus de bin xistin.

50ên b.z. 
 49 b.z.- 10ê kanûna paşîn: Iulius Caesar ji bo Senato û Pompeius re şer bike çemê Rubicon derbaz kir.
 44 b.z.- Iulius Caesar hat kuştin.

40ên b.z. 
 31 b.z. - Cenga Hundura Împeratoriya Romayê: Octavius di Cenga Actium de artêşên di sedariya Marcus Antonius û Kleopatra VII de li Yewnanistan bin xistin.

30ên b.z.

20ên b.z.

10ên b.z.

0

Mirov

Zayîn 
 100 b.z.- Iulius Caesar hate dinê.

Mirîn 
 44 b.z.- Iulius Caesar hat kuştin.

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
1 b.z.

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Sal
Okyanûs

Okyanûs an oqyanûs an zerya, ew avên navbera parzemînan re tê gotin. Navê Okyanûs ji xwedêyê yewnanî yê mîtolojîk ê Ωκεανός, Okeanós tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û deryayên dor pêk tê. Li dinê pênc okyanûs hene:

 Okyanûsa Pasîfîk
 Okyanûsa Atlantîk
 Okyanûsa Hindê
 Okyanûsa Arktîk
 Okyanûsa Başûr
UTC+11

UTC+11 yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li welatên jêr tê bikaranîn. Ew li hin derên Awûstralya bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn jî tê bikaranîn. Ew li wan deran tê bikaranîn;
 Kaledoniya Nû
 Rusya(bi pişkî)
 Vanûatû

Giredanen Der 
 Bajarên UTC+11
 Demjimêra Havîn ji bo UTC+11:00 

Navçeya demê
UTC+6

UTC+6 yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan deran tê bikaranîn;
 Bengladeş
 Rûsya(bi pişkî)
 Qazaxistan

Giredanen Der 
 Bajarên UTC+6
 Demjimêra Havîn ji bo UTC+6:00 

Navçeya demê
Mano Xelîl

Mano Xelîl an Mano Khalîl (Qamişlo, rojavayê Kurdistanê) derhênerekî kurd e. 

Mano Xelîl li beşa Kurdistana bin destê Suriye hate dinyayê, bavê wî kurdê başûrî ye û dayika wî bakuriya ji derdora Mêrdîne ye.

Xelîl dibistana xwe ya serta û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Piştre li Şamê Dîrok û Yasa xwend, lê dest ji xwendinê berda û berê xwe di sala 1986an de da Çekoslovakya û li wir Akadêmia Sînemayê di bin destê mamoste Stanislav Parnicky de akademiya derhênêrî di sala 1993'an de qedand.

Mano Xeli niha li Swîsre dijî û weke derhênêr, hilberîner û kamêrakêş xebata xwe didomîne.

Berhem 
1988 	Oh world!, 16mm, 11Min. 
1989 	My pain, My hope, 16 mm, 15 min.
1990 	Embassy, 16mm, 22 Min. 
1991	Oh father, 35mm, 21 min.(School films)
1990   My God 16mm, 20Min.Czechoslovakian TV.
1992   The place where god sleeps, 16mm, 30Min. 
1995   Kino-ocko (Kino eye) 16mm, 20Min Slovak TV.
1998   Triumph of Iron. Beta SP, 31 1999 -UBS– 
2003  	Colorful dreams 60.Min 35 mm. co-production Swiss TV
2005 	 Al-Anfal, "in the name of Allah, Baath and Saddam" 52 min. (Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam")
2006	 David the tolhildanDavid the Tolhildan,  54min and 70 Min. Digi-beta. Co production wit Swiss TV.
2009    Zindana mi, mala mi - My Prison, my Home. Dokumentar..[]
2010    Bexcê bihiste. 97 deqe.
2013   Mêsevan 107 deqe. 
2018   Hachaîk 102 deqe. 

2018   Hafis & Mara 88 deqe.
2021   Cîran 124 deqe. Produksion: Frame Film, Welat: Swîsra.

Girêdanên derve 
 Malper
 Malper

Derhênerên fîlman ên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Mirovên zindî
Îznîk

İznik (; ) navçeyake bajarê Bursa, Tirkiye, ye. Ew li beravên Gola Îznik 86 km dûra Bursa ye. Gorî sala 2000 li wê navçeyê 20200 kes dijî ye.

Dîrok 
Îznîk di dîrok de bajarekî gelek gerîng bû. Ew bi destên generalekî Îskenderê Mezin Antigonos I wek  hat saz kirin. Li dor 301 b.z de ew bi destên Lysimachos, yek generalekî ji Îskender şunda, şunda hat saz kirin û wî navê jina xwe Nikaia lê kir.

Li Nikaia îroj Konsulên xiristîyaniyên pêşin kom bû bûn. Di 325an de Konsula Nîkaia yê Yekem û di 787an de jî Konsula Nîkaia yê Duyem hat kirin.

Nikaia di 1080an de i destên Selçuqan hat dagir kirin. Lê di Sefera Xaçiyayê Yekem de bi alikariya Xaçiyan dîsa derbaza kergarîyayê Bîzansê bû. Paş di 1204an de Konstantinopolis di Sefera xaçperestan a çarem de bi destên xaçiyan hat dagir kirin re, împeratorê Bîzansê Theodoros I Laskaris reviya Nikaia bû. Heta Bîzansan Konstantinopolis di 1261an de şunda dagir kirin Împeratoriya Îznîkê wek dewleta dewama Bîzans bû. 1331an de bajar bi destên Osmanan ket û demakê bû paytexta Osmanan.

Girêdanên Web 

 İznik ji bo Tûrîstan bi îngîlizî 

Bursa
Dewletên Xaçperestan

Paş Sefera xaçperestan ya yekem şunda Xaçperestan li Anatolya û xakên pîroz 4 dewlet saz kirin. wan dewletan re Dewletên Xaçperestan tê gotin.
 1099–1291:  ()
 1098–1111:  (; îroj li Entakyayê)
 1098–1159:  (; îroj li Rihayê)
 1102–1289:  (; îroj li Trablûsê)

Seferên Xaçperestan‎
Herêmên dîrokî
Little Rock

Little Rock paytextê federedewleta DYAyê Arkansas e û di parêzgeha Pulaski County de ye.

Hejmara niştecihan 184.081 (2004) e. Rûbera parêzgeha wê bi giştî 302,55 km² ye. Di sala 1821î de hatiye avabûn.

 Koordînata cografîk: 34° 44′ 47" n. Br., 92° 17′ 17" w. L.
 Postkod: 72201 - 72219, 72221, 72222, 72223, 72225, 72227, 72231, 72260, 72295
 Koda telefonê: 501
 Malpera fermî: http://www.littlerock.org

Paytextên DYA
Federedewleta Arkansas
Gola Michigan

Lake Michigan, Gola Michigan yek ji pênc golên mezin ên Bakurê Amerîkayê  ye.

 Rûber: 57.800 km²
 Kûraniya zêde: 281 m
 Koordînatên cografîk: 43° 41′ 32" N, 87° 4′ 35" W

Gol
Golên DYAyê
Gola Erie

Lake Erie yan Gola Erie, yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Gol digihê DYA û Kanadayê.

Çavkanî 

Gol
Golên DYAyê
Kanada
Gola Ontario

Gola Ontario yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.

 Rûber: 18.960 km²
 Kurtirîn: 244 m
 Koordînata coografîk: 43° 41′ 42" N, 77° 57′ 31" W

Gol
Golên DYAyê
Golên Kanadayê
Ontario
Gola Champlain

Lake Champlain, Gola Champlain yek ji golên mezin li bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.

 Rûber: 1.130 km²
 Kûrtirîn: 121 m
 Bilindahî ji rûyê avê: 30 m

Ji aliyê kolonyalîst Samuel de Champlain ve di sala 1609'î de hatiye keşfkirin û binavkirin.

Gol
Golên DYAyê
Kanada
Gola Tahoe

Lake Tahoe, Gola Tahoe bi rûbera xwe 497 km² yek ji golên mezin li DYAyê di tixûbên federedewletên Nevada û California de ye.

 Kûrtirîn: 501 m
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.899,50 m

Gol
Golên DYAyê
Masûlke

Masûlke  an jî girdik , di laşê mirovan de kêmanî 650 masûlke hene. Ew ne tenê di pil û qoran da, her wisa li pir derên laşê mirovan da hene.

Erkê masûlkeyan 
Erka wan pêkanîna livînê ye. Ji masûlkeyan ra goştê sor jî dihêt gotin. Ew erka livînê bi alîkariya birik, livok û hestiyan bi cih tînin. Mirov dikare masûlkeyên ku di xwînboriyan da û di pir endamên (organên) din da hene (li pişikê, rûvî, dil, gede) bi navê masûlkeyên dûz û masûlkeyên livînê bisinfîne.

Masûlkeyê dil tewirekî din peyda dikin. Masûlkeyên livînê ji bo bicihkirina livînê hewcedarên fermanekî mejî ne. Masûlkeyên di xwînboriyan, gede, rûviyan da û yên dilî, hertim dixebitin; ango ew xwekar (otonom) in.

Masûlkeyên livînê li ser hestiyên cihekî dest pêdikin û li ser hestiyên cihekê din disekinînin. Li goreyê wê şûna xwe dikarin pîl, qor û cihên dî yên laşê mirovan bilivînin.

Corên masûlkeyan 

Sê corên masûlke hene:
 Dilemasûlke, Masûlkeya dil
 Peykeremasûlke, Masûlkeya peyker
 Lûsemasûlke, Masûlkeya lûs, masûlkeya hilû

Herwiha binihêre 
 Sîstema livînê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Tevineka girdikî
Sîstema livînê
Çiyayê Şabanî

Şabanî yek ji çiyayên heri bi nav û deng e li devera Guliya.

Çiyaye Şabaniyê bi şerê di navbera eşîra Guliya û Brîtaniyan navdar bûye. Herwisa gelek şerên din ên li hemberî dagirkeriya Iraqê hatine kirin jî qewimîne. 

Li serê Çiyayê Şabanî gelek golen kûr yen avê hene. Her wisa Çelekî gelek mezin li serê Çiyayê Şabanî heye, ev Çele navdar e bi Çele setiya .

Gundên dewrûberên Çiyayê Şabanî  

Gundên Guliya ne . Navçeya Batifa, Sirkotki, Xendeke, Xizava, Behnune, Deştaçiyê, Baneke, Gereke, Avgenî, Melaereb, Bexebar 1, Bexebar 2, Pelgişk, Kelhaxare, Merge, Avaxeraban, Derişke, Zireze, Dimkan, Siyaratika, Keşane, Şîlane, Şeline, Şidene, Soriye, Rise, Sile, Nizore, Bilçane, Berhole, Avihe, Derengava, Govike, Kaniyatiyan, Bigova hwd.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Devera Gulliyan

Devera Gulliyan, dikevîte bakurê rojhelatê Zaxo, Ev devere li destpêkê dihat hijmartin ligel devera sindiyan paş li sala 1924 bo yekem car ev devere bi nave Gulî hat hijmartin. Bêgoman bo yekem car Gundê bêrsivê dihat hijmartin wek navçe, paş bo demekê kurt Gundê Dêmka dibîte navçe û herwesan Gundê Behmun jî wek herdu gundên dî dibîte navçe bo demekê kurt. Li dawiyê Gundê Batîfa dibîte Na`hî û her ta nuke jî her ewe. 
Ramana Batîfa ewe ku cihek deştî ye û ba û barov li ser da dihên. Batîfa dihêt dabeşkirin li ser du beşan, yek ewe ku dikevîye ser deşta sindiyan ve û beşê duyê jî yê çiyayî ye.

Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring jibo kiştokalî, yek ji giringiyên wê eew ku rûbarê Xabûr dinava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rîsî, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din. 
Ji bilî rûbarê Xabûr ev du rûbarên dî jî yên giring yêt heyîn, ew jî rûbarê Keşanî û Sîrkutkî yê û çendîn kaniyên binav û deng yêt heyîn. 

Hindek ji şînwarên kevnar yên vê deverê even xwarê ne. 
Kelha Şabanî 
Kelha biçowanî
Pira Nizorî yako dikevîte ser rûbarê Xabur.
Pira Boçona yako dibêjin ya hatîye diristkirin liser demê Mîrgeha Bahdînan.
Şînwarên Kirit û Bêgova.
Ruberê devera Batîfan 208 kîlometrin û 76 Gundan bi xo ve digirît. Dihêt diyarkirin ku ev deverek wek hemo deverên dî yên Kurdistanê  ji aliyê rejîma Baasê ve hatîye wêran û kavil kirin 

Herêm
Mîkrometre

Mîkrometre, maykrometir (sembola wê µm, bi înglîzî micrometer) yekîneka pîvana dirêjahiyê di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da ye û himberî milyon yeka (yek li ser milyon) metreyê ye. Navekê kevintir yê yekînê mîkron (maykron) e. Bi rênivîsa matematîkê bi vî rengî dihêt nivîsîn: 1×10−6 m.

Mîkrometre yekîneka berbelav jibo pîvana pêldirêjahî ya tîrêjên jêrsor e.

Çavkanî

yeke
Superhêz

Kelehêz an jî superhêz zaraveka siyasî ye ko di warê siyaseta navneteweyî da jibo welatekî dihêt bikarînan ko di hindek biyavên mîna şiyanên leşkirî, pîşesazî, aborî û siyasî da xudan bandorên mezin bit û bikarit tesîrê li parek mezin an jî li tevaya cîhanê bikit. 

Kelehêz ji aliyê zaravanasî ve ji hêza mezin (bi inglîzî: Great Power) mezintir û sertir e.

Kelehêz heta berî dawîbûna Şerê Cîhanî yê Duyem jibo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û Brîtanyaya Mezin dihat bikarînan, lê piştî hingî heta salên 90an ji sedsala 20ê jibo herduyên berahiyê bi tenê li kar bû.

Çavkanî 

Teoriya têkiliyên navneteweyî
Têgihên siyasetnasiyê
1095

Bûyer

Cîhan 
 27ê çiriya paşîn: Urban II li bajarê Clermont ji bo Seferake Xaçiya daxwaza xwe da.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1099

Bûyer

Cîhan 
 15'ê tîrmehê: Orşelîm di Sefera Xaçiyayê Yekem de, ji pê dorpêç kirineke heft hefteyan hat ji aliya Xaçperestan li Fatimîyan standin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)