nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Horst Köhler

Horst Köhler (jdb. 22ê sibata 1943an li Skierbieszów, Polonya) serokdewletê (Almanya) bû.

Köhler ji 1ê hezîrana 2004an vir de serokdewletiyê dike. Ew beriya ku bibe serokdewlet gerînendetiya FND´ê (Fona Navneteweyî ya Dirav) dikir.

Malbata Köhler li herêmên almanan ên li Polonyayê dijiya. Di dawiya Şerê cîhanî yê duyem wekî hemî alman ên li derveyî Almanya direvin berî bi Almanyayê. Heya sala 1953´an li DDR´ê dijîn. Piştre direvin Almanyaya Rojava´ê . Li wir heya sala 1957´an di kampa penaberan de dimînin.

Köhler li bajarê Tübingenê li  Zanîngeha Tübingenê perwerdeya aborînasî û polîtîk dibîne. Di nava baskên SPD´ê de karê polîtîk dimeşîne.

Köhler zewicî ye û xwedî du zarokan e.

Çavkanî

Alman
Jidayikbûn 1943
Mirovên zindî
IMF

FND Fona Navneteweyî ya Diravan (bi îngilîzî: IMF, Internationale Monetary Fund) saziyeke taybet a NY (Neteweyên Yekbûyî) ye ji bo pêşxistina aboriya dinyayê.

FND di 22ê Tîrmeha 1944an de hatiye damezrandin. FND li têkiliyên navneteweyî yên derbarê debarê digere. Ji aliyê dirav û teknîkê ve alîkariya welatan dike. Deyn dide, pêşengiya avakirinên aboriyê dike, rêyên bûrokrasiyê yên tevlihev hêsan dike û hwd.

Hin kes di wê baweriyê de ne ku FND tenê piştgiriya polîtîkayên welatên dewlemend ên ku di komîteya ewlekariyê ya NY de cih digirin dike. Dîsan ew kes bawer dikin ku FND li welatên dinyaya sêyem û paşdemayî li sazûmaniyên di bin siya G-8 de ne digere.

Heya niha 184 welatên endam ên fonê hene. Ew gorî sermayeya xwe di wir de xwedî deng in. Sermayeya herî mezin jî ya DYA ye (17,08 %).

Organên FNDyê 

Komîta gerînendeyan 
Komîteya têkildariya dirav û krediyan a navneteweyî 
Dîrektoryûma Exekûtîv 
Têkildariya pêşxistinên hundirîn

Malpera fermî ya FNDê: http://www.imf.org
Rêxistin
Komara Demokratîk a Almanyayê

Almanyaya Rojhilat an jî Komara Demokratîk a Almanyayê (bi almanî: Deutsche Demokratische Republik - DDR) navê komara sosyalîsta Alman a ku di sala 1989´î de tevlî Komara Federal a Almanya bû ye.

DDR bi fermî ji 7'ê kewçêrê 1949'î heya 2'ê kewçêrê 1990'î berdewamkiriye. Wekî tê zanîn piştî têkçûna Almanyayê di Şerê Dinyayê yê II. de Almanya ji aliyê serkeftan ve tê dagirkirin. Li rojhilata Almanyayê parçê ku di bin dagirkirina YKSS´ê de dimîne, komarek sosyalîst tê damezrandin. DDR wisa dest bi jiyana xwe dike. 

Di dema Şerê Sar de herdu Almanya ji hevre dijminatiyê dikin. Lewra DDR sosyalîzmê diparast û BRDê jî kapîtalîzm. Her yek ji wan di blokekê de cihdigirt.

Yekemîn serokê (an sekreterê komîta navend a partiya SEDê) Walter Ulbricht bû. Ji 1971 heya 1989 Erich Honecker û di hilweşanê de jî Egon Krenz serokatî dikir.

Girêdanên derve 

Almanyaya Rojhilat a berê
Angela Merkel

Angela Dorothea Merkel bi navê keçiktiyê Angela Dorothea Kasner ( jdb.17ê tîrmehê 1954 li Hamburgê) siyasetmedareke  alman e. Ew ji sala 2000î ve serokatiya partiya xwe CDU'yê û ji çiriya paşîn a 2005an ve jî serokwezîrtiya Almanyayê dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên jin ên alman
Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê
Serokwezîrên Almanyayê
Jidayikbûn 1954
Kesên ji Hamburgê
Siyasetmedarên Almanyayê
Mirovên zindî
Los Angeles

Los Angeles bajarekê mezin li federedewleta Kalîforniya ya DYA´yê ye. Herwekî navenda parêzgeha Los Angeles e.

Navê bajêr ji zimanê spanyolî tê û bi wateya "bajarê firîşteyan" e. Li perê Okyanûsa Pasîfîk dikeve. Bi tevî devedorê xwe hejmara niştecihan 17.545.623 ye. Tenê li navenda bajêr 3.877.129 (2005) kes dijîn. Bajêr li ser 1.290,6 km²´yî ava bûye. Rûbera parêzgeha wê 1.214,9 km² ye. Bingeha bajêr ji aliyê Felipe de Neve yê spanyolî yê serokê parêzgeha Kalîforniyayê ve di 4´ê rezbera 1781'ê de hatiye avêtin.

Los Angeles duyemîn bajarê mezin ê DYA'yê ye.

 Postkoda bajêr: 90001 - 90103, 90174, 90185, 90189, 90230, 91331, 91335
 Koda telefonê: 213 für bo navendê 310, 323, 818 bo devedorê
 Malpera fermî ya parêzgehê: ci.li.ca.us

Galerî 

Erdnîgariya DYAyê
Chicago

Chicago an jî Şîkago yek ji bajarên mezin ên federedewleta Illinois a DYAyê ye. Herwekî 3emîn bajarê mezin ê DYAyê jî tê zanîn. Navê bajêr ji zimanê Xwecihên Amerîkayê parzemînê tê. Tê wateya "cihê di nav pîvazên bîndayî de hatiye avabûn" e. Di 12ê tebaxê 1833î de bingeha bajêr hatiye avêtin. Hejmara niştecihan 2.842.518 (2005) li navendê û bi tevayî jî 9.391.515 (2004) ye. Bajêr li ser 606,1 km²´yî avabûye.

Çavkanî 

Erdnîgariya DYAyê
San Francisco

San Francisco [] yek ji bajarên mezin ên federedewleta Kalîforniya li DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgeha San Francisco ye.

Bajar li ser 600,7 km²i yî avabûye. Bingeha bajêr di sala 1792´î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 744.230 (2004) û tevayî jî 4.157.377 e. Navê bajêr ji zimanê Spanyolî tê. Lewra cara pêşîn kaşîfên Spanyolî herêm dagirkirine.

Çavkanî 

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Fîladelfiya

Fîladelfiya  ( bi inglîzî Philadelphia ) yek ji bajarên mezin ên federedewleta Pensîlvanya ya DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgehê ye.

Bi hejmara xwe ya niştecihan 1.470.000 (2004)'î 5emîn bajarê mezin ê DYAyê ye. Di 27'ê kewçêrê 1682'î de hatiye avabûn. Bajar li ser 349,9 km² firehiyê ava ye.

 Postkod: 19019-19255
 Koda telefonê: 215

Çavkanî 
Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Dallas

Dallas [] bajarekê mezin ê federedewleta Teksasê li DYAyê ye.

Di sala 1841an de ava bûye û li ser firehiya 608 km² ye. Hejmara niştecihan li navendê 1.211.704 (2005) û bi tevî parêzgehê 6.009.670 ye. Dallas bi şanoyên, fabrîkên nûjen, zankoyan û bi rêzefîlma navdar a "Dallas" ê tê zanîn. Di vê rêzefîlmê de jiyana malbateke dewlemendê petrolê tê vegotin.

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Atlanta

Atlanta paytext û bajarê herî bingaşe ê eyaleta Georgia ya Dewletên Yekbûyî ye.ye.Li gel 498,715 niştecîh di nav sînorên bajêr de, ew ji serjimêriya Dewletên Yekbûyî ya 2020an de 38emîn bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî ye. Lêbelê, ew wekî dilê çandî û aborî ya qada makbajarê ya Atlanta ya pir mezin, ku 6,089,815 kes lê dijîn, dike, ku ew dike qada makbajarê ya nehemîn li Dewletên Yekbûyî.Ew kursiya wîlayeta Fulton e, wîlayeta herî bingşe a Georgiayê. Ew di nav zozanên Çiyayên Appalachian li bilindahiyek tenê ji 1,000 ft ji asta deryayê de cih digire, ew topografya bêhempa ya ku girên gerok, hêşînahiya geş, û dara bajarî ya herî gir ji her bajarên mezin ên Dewletên Yekbûyî vedihewîne, vedihewîne.

Çavkanî 

Paytextên DYA
Houston, Teksas

Houston (Teksas) yek ji bajarên mezin ên federedewleta Teksasê li DYAyê ye.Di sala 1836´î de hatiye avabûn. Hejmara niştechan li navendê 2.012.626 (2004) û bi tevî parêzgeha xwe 5.180.443 ye. Rûbera bajêr 1.558,4 km², bi tevî parêzgeha xwe jî 1.500,7 km² ye

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Paytextên dewletên dîrokî
Houston, Alaska

Houston (Alaska) cihekê li federedewleta Alaska ya DYAyê ye. 

Hejmara niştecihên wê li dora 1.500 kesî ye. Rûbera wê: 58 km² ye. Houston wargehekê serîlêdanê ye. Xwedî sirûşteke ciwan e û gelek golên wê hene.
Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Houston, Delaware

Houston (Delaware) navê bajarokekî li federaldewleta Delaware ya WYAyê ye.

Gelhe: 430 Kes (2002)
Rûber: 1,0 km²

Koordînat

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Houston County, Alabama

Houston County ango desthilatiya herêmî ya Houston bajarokek li federedewleta Alabama ya DYAyê ye.

Bajar
Erdnîgariya DYAyê
Zimanên fermî

Zimanên fermî li welat, cih an rewşekê de zimanên bi destûra zagonan tê axavtin in. 

Heger li welatên wekî Tirkiyê qedexeya zimanan nebûna, dê ev gotina han jî nebaya. Mixabin li rûyê dinyayê tenê li Tirkiyê qedexeya zimanan heye û ev gotin ji bo Tirkiyê li cih de ye.

Li gelek welatan zimanên serdest an de fakto hene. Bo mînak li DYAyê zimanên fermî nîne, herwekî qedexeya zimanan jî nîne lê zimanê serdest Îngilîzî ye. Ji xeynî Tirkiyê diviyabû mirov gotina "Zimanên serdest" an "Zimanên karê sazûmaniyê" bikarbianîbûya.

Zimanên fermî di bikaranîna fireh de tê wateya "Zimanê dewletê, perwerdeyê hwd" jî.

Malbatên zimanan
Zimanê azerî

Azerî (acemî û tatî jî jê re dibêjin [çavkanî pêwîst e]) yek ji zimanên tirkî. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya. Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25-38 milyon kes bi azerî diaxivin.

Di dema YKSS´ê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.

Hin agahiyên derbarê zimanê azerî de 
 ISO 639-1: az
 ISO 639-2: (B) aze (T) azb 
 SIL ISO 639-3: aze

 Cihên ku lê tê axavtin: Azerbaycan, Îran, Tirkiye, Îraq, Rûsya, Gurcistan, Sûrî, Ûkrayna, Qazaxistan
 Axêv: 25-38 milyon
 Zaravêy: Azeriya bakur, Azeriya başûr
 Devok: Şemaxa, Salîani, Lənkorən, Qazax, Aîrym, Borcala, Terekeme, Qizilbaşça, Nuqa, Zaqatali (Mugali), Kutkas, Naxçevan, Ordubad, Qîrovabad, Şuşa, û Qarapapax.

Alfabeyên zimanê azerî

Alfabeya azerî bi tîpên kîrîlî 
А а, Ә ә, Б б, Ҹ ҹ, Ч ч, Д д, Е е, Ф ф, Ҝ ҝ, Ғ ғ, Һ һ, Х х, Ы ы, И и, Ж ж, К к, Г г, Л л, М м, Н н, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Ш ш, Т т, У у, Ү ү, В в, Ј ј, З з.

Alfabeya azerî bi tîpên latînî 
Mijarên têkildar: Elfûbêy azerbaycanî

A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, Əə, F f, G g, Ğ ğ, H h, X x, I ı, İ i, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, Y y, Z z.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nivîsa bi azerî

 
Azerî
Zimanên tirkî
Azerî
Zimanên Îranê
Keybanû Victoria

Victoria von Hannover, Queen Victoria, Keybanû Vîktorya (jdb.  li Kensington Palace, London; m.  li Osborne House) keybanûya Brîtanyayê ya di salên 1837 - 1901î de desthilatî kiriye ye.

Jê re "Keybanû ya Brîtanya Mezin û Îrlanda, şahbanû Hindistanê" jî dihate gotin.

Di desthilatiya xwe de keybanûyeke bi hêz û otorîte bûye. Di birêxistinkirina sazûmaniya keyaniyê de xwedî roleke girîng e.

Keybanû
Franz Ferdinand

Franz Ferdinand von Österreich-Este (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1863 li Graz; m. 28ê hezîranê 1914 Sarayevo hatiye kuştin), mîrekî împaratoriya Awistirya - Mecaristanê bû ji aliyê Serbek nîjadperest ve hat kuştin û kuştina wî bu sedem ku Şerê Dinyayê yê I. derbikeve.

Piştî kuştina wî împeratoriya Awistirya-Mecaristanê bi alîkariya Almanyayê êrîşî Serbistanê dikin. Ev yeka han wekî kevirê domînoyê dibe sedem ku şerekê dinyayê pêk were.

Wêje 
 Erika Bestenreiner: Franz Ferdinand und Sophie von Hohenberg. Verbotene Liebe am Kaiserhof. Piper, München 2004, ISBN 3-492-04514-6.
 Gordon Brook-Shepherd: Die Opfer von Sarajevo. Erzherzog Franz Ferdinand und Sophie von Chotek. Engelhorn-Verlag, Stuttgart 1988, ISBN 3-87203-037-X.
 Robert Hoffmann: Erzherzog Franz Ferdinand und der Fortschritt. Altstadterhaltung und bürgerlicher Modernisierungswille in Salzburg. Böhlau, Wien, Köln, Weimar 1994.
 Hertha Pauli: Das Geheimnis von Sarajevo. Paul Zsolnay, Wien/Hamburg 1966.
 Friedrich Weissensteiner: Franz Ferdinand, der verhinderte Herrscher. Piper, München 1999, ISBN 3-492-21532-7.
 Lucian O. Meysels: Die verhinderte Dynastie. Erzherzog Franz Ferdinand und das Haus Hohenberg. Molden-Verlag, Wien 2000, ISBN 978-3-85485-051-9.
 Justin Stagl (Hg.): Ein Erzherzog reist. Beiträge zu Franz Ferdinands Weltreise. Salzburg 2001.

Awistirî
Jidayikbûn 1863
Mirin 1914
Dîroknas

Dîroknas, dîrokvan an jî dîrokzan, ew kesê ko bala xwe dide dîrok û dinivîsîne ye. Pir berê de mirov bala xwe dide dîrok û nivisandîn e. Herodot ji bo ku dîroknas e herî berê tê zanîn, weke "Bavê Dîrokê" tê navandin. 

Îroj li zanîngehan fakûlteyan li ser dîrokê beş hene. Kesên di vî warî de destûryar be weke dîroknasek tê dîtin.

Çend dîroknasên kurd

 Dînewerî
 Ebûlfida
 Ebdulbaqî Nihawendî
 Şerefxanê Bidlîsî
 Ehmedê Xanî
 Mestûre Erdelanî
 Mele Mehmûdê Bazîdî
 Îbn Xelikan 
 Elî îbn Elesîr
 Îbnûl Ezraq

Dîroknas
Hîrohîto

Hirohito (bi japonî: ; bi kurdî: Hîrohîto)  (jdb. ; m. ) padîşah Japonî ê di nava salên 1926 - 1989î de desthilatî kiriye ye.

Li Japan wekî Shōwa jî tê binavkirin. Hîrohîto beriya Şerê Dinyayê yê II. artêşeke xurt avakir û desthilatiya sîvîlan kêm kir. Artêşa Japan li hundir û derveyî welêt bû xwedî helwesteke êrîşkar. Japan dagirkirina Çînê pêk anî. Artêşa Japan a girêdayî Hîrohîto bi sed hezaran sîvîl kuşt. Di şer de Hîrohîto wekî Hitlerê Asyayê hat binavkirin.

Di şer de Japan têk çû û kapîtûlasyonên mezin xwar. Kontrola artêşê şîkest û li Japan pêvajoya demokrasiyê û pêçandina birînên şer destpêkir. Hîrohîto dîsa li ser text bû. Ew bi xwe kesekê ku ji deryayê hezkirî bû. Wekî hoby berê xwe dida cîhana deryayê. Herçendî bi neyînî be jî rola Hîrohîto di dîroka Japan a nêzîk de gelek girîng û mezin e. Ew di sala 1989î de ji ber nexweşiyan jiyana xwe jidest dide.

Key
Japonî
Pol Pot

Pol Pot (jdb.  li parêzgeha Kompong Thom, Kamboca - m.  li Anlong Veng) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê Khmerên Sor û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû.

Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê Partiya Komûnîst a Kambocayê. Di şerê DYE û Viyetnamê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek komûnîst û cotyar dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe.

Ew bi gorî xwe riya Mao dimeşîne û li pey şoreşa çandê ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê.

Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî Mustafa Kemal Atatürk ê Tirkiyê, li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên".

Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin.

Kamboçyayî
Cheyenne

Pir wateyên Cheyenne hene.
 Cheyenne (gel), gelek li Emerîkaya Bakur da
 Cheyenne (ziman), zimanê wê gelê
 Cheyenne (Wyoming), paytextê Wyoming
 Cheyenne (Oklahoma), bajarek li Oklahoma
 Cheyenne (çîya), çîyek
 Cheyenne (mûzîk), komekî mûzîk
Partiya Komûnîst a Kambocayê

Partiya Komûnîst a Kambocayê partiya khmerên sor ên Kambocayê bû ku di sala 1975an de li Kambocaê dest bi desthilatdariyê kirine. Serkirdeyê partiyê Pol Pot bû.

Ji sala 1975an heya 1992an li Kamboca sazûmaniyeke bi xwîn û pêkutî ajotine. Di sala 1992an de bi hêza opozîsyona Kamboca, Viyetnam û dîplomasiya navneteweyî khmerên sor çekên xwe ji dest berdidin û pêde pêde ditemirin. 

Khmerên Sor bi kiryarên hovane li dijî gelê xwe û mirovahiyê tên tewanbarkirin. 

Rêxistin
San Francisco (cudakirin)

Pir wateyên San Francisco hene.
San Francisco, bajarek li heremê California li DYE'yê da
San Francisco (Arjantîn), bajarek li heremê Córdoba li Arjantîn da
San Francisco del Rincón, bajarek li Meksîk
Washington (cudakirin)

Pir wateyên Washington hene.

DYA

Herem
Washington, heremek li DYA

Bajar
Washington (District of Columbia), paytextê DYE
Washington (Arkansas) li Arkansas
Washington (Connecticut) li Connecticut
Washington (Georgia) li Georgia
Washington (Illinois) li Illinois
Washington (Indiana) li Indiana
Washington (Iowa) li Iowa
Washington (Kansas) li Kansas
Washington (Kentucky) li Kentucky
Washington (Louisiana) li Louisiana
Washington (Maine) li Maine
Washington (Massachusetts) li Massachusetts
Washington (Mîsîsîpî) li Mîsîsîpî
Washington (Missouri) li Missouri
Washington (Nebraska) li Nebraska
Washington (Nû Hampshire) li Nû Hampshire
Washington (Nû Jersey) li Nû Jersey
Washington (New York) li New York
Washington (Karolînaya Bakur) li Karolînaya Bakur
Washington (Oklahoma) li Oklahoma
Washington (Pensîlvanya) li Pensîlvanya
Washington (Teksas) li Teksas
Washington (Utah) li Utah
Washington (Vermont) li Vermont
Washington (Vîrjînya) li Vîrjînya
Washington (Vîrjînyaya Rojava) li Vîrjînyaya Rojava
Washington (Wisconsin) li Wisconsin

County û Parish
Washington County (Alabama) li Alabama
Washington County (Arkansas) li Arkansas
Washington County (Kolorado) li Kolorado
Washington County (Florîda) li Florîda
Washington County (Georgia) li Georgia
Washington County (Idaho) li Idaho
Washington County (Illinois) li Illinois
Washington County (Indiana) li Indiana
Washington County (Iowa) li Iowa
Washington County (Kansas) li Kansas
Washington County (Kentucky) li Kentucky
Washington Parish li Louisiana 
Washington County (Maryland) li Maryland
Washington County (Maine) li Maine
Washington County (Minnesota) li Minnesota
Washington County (Missouri) li Missouri
Washington County (Mîsîsîpî) li Mîsîsîpî
Washington County (Nebraska) li Nebraska
Washington County (New York) li New York
Washington County (Karolînaya Bakur) li Karolînaya Bakur
Washington County (Ohio) li Ohio
Washington County (Oklahoma) li Oklahoma
Washington County (Oregon) li  Oregon
Washington County (Pensîlvanya) li Pensîlvanya
Washington County (Rhode Island) li Rhode Island
Washington County (Tennessee) li Tênêsî
Washington County (Teksas) li Teksas
Washington County (Utah) li Utah
Washington County (Vîrjînya) li Vîrjînya
Washington County (Vermont) li Vermont
Washington County (Wisconsin) li Wisconsin

Brîtanyaya mezin

Bajar
Washington (Tyne and Wear) li Tyne and Wear
Washington (West Sussex) li West Sussex

Nav
George Washington, serokê yekem ê DYA
Atlanta (cudakirin)

Pir bajar bi navî Atlanta hene.

DYE
 Atlanta li Georgia
 Atlanta (Arkansas) li Arkansas
 Atlanta (California) li California
 Atlanta (Colorado) li Colorado
 Atlanta (Delaware) li Delaware
 Atlanta (Idaho) li Idaho
 Atlanta (Illinois) li Illinois
 Atlanta (Indiana) li Indiana
 Atlanta (Iowa) li Iowa
 Atlanta (Kansas) li Kansas
 Atlanta (Kentucky) li Kentucky
 Atlanta (Louisiana) li Louisiana
 Atlanta (Michigan) li Michigan
 Atlanta (Minnesota) li Minnesota
 Atlanta (Mississippi) li Mississippi
 Atlanta (Missouri) li Missouri
 Atlanta (Nebraska) li Nebraska
 Atlanta (Nevada) li Nevada
 Atlanta (New York) li New York
 Atlanta (Ohio) li Ohio
 Atlanta (Texas) li Texas
 Atlanta (Wisconsin) li Wisconsin

Kanada
 Atlanta (Keneda) li Nova Scotia
Tony Yayo

Tony Yayo (jdb.  li New York City) rapvanekî amerîkî ye. Navî xwe yê rast Marvin Bernard e. Wî, 50 Cent û Lloyd Banks di salê 1998 labelî G Unit çêkirin.

Biyografî 
Tony Yayo, 50 Cent û Lloyd Banks li Queens, heremekî New York, mezinbûn. Wî bi The Game ra jî kardikir û alîkarî wî bi albûmê The Documentary bi stranê RunninTony Yayo navî xwe ji filmê Scarface biriye. Navî şanogerekî Tony Montana ye. Navî Yayo wî ji şorê spanî llello biriye, çima ew wek Yayo tê xwendin. Wateyê wê şorê kokaîn e.

Carê yekemîn Tony Yayo li radiyoyê G Unit yê DJ Whoo Kid tê bîstin. Paşê ew li albûmê 50 Cent Guess who's back again dîsa tê bistin. Çima ew carekê salekê kete zîndanê, wî nikanî alîkariya G Unit bi albûmê yekemîn Beg for Mercy kiriba. Li havînê salê 2005 Tony Yayo albûmê xwe yê yekemîn derxist, Thoughts of a Predicate Felon.

 Dîskografî 
 Albûm
2005 - Thoughts Of A Predicate Felon

 featuring Tony Yayo Get Rich or Die Tryin' (yê 50 Cent)
2003 - Like My Style (50 Cent feat. Tony Yayo)Beg for Mercy (yê G Unit)
2003 - Groupie Love
2003 - I Smell PussyStraight Outta Ca$hville (yê Young Buck)
2004 - Bonafide Hustler (Young Buck feat. 50 Cent & Tony Yayo)The Hunger for More (yê Lloyd Banks)
2004 - Ain't No Click (Lloyd Banks feat. Tony Yayo)The Documentary''' (yê The Game)
2005 - Runnin (The Game feat. Tony Yayo)The Massacre (yê 50 Cent)
2005 - Hate It Or Love It (G Unit Remix) (50 Cent feat. The Game, Tony Yayo, Young Buck & Lloyd Banks)
2005 - My Toy Soldier (50 Cent feat. Tony Yayo)Get Rich or Die Tryin' (yê 50 Cent)
2005 Fake Love (Tony Yayo)Blood Money (yê Mobb Deep)
2006 Click Click (Mobb Deep feat. Tony Yayo)Rotten Apple' (yê Lloyd Banks)
2006 NY, NY'' (Lloyd Banks feat. Tony Yayo)

Rapvanên amerîkî
Mirovên zindî
Amazîx (gel)

Amazîx an xelkê berber an jî imazighen gelekî li Afrîkaya Bakur e. Ji zimanên wan re jî berberî tê gotin. Navê berberî bê guman ji peyva yewnanî barbar tê. Li Romaya kevnare barbar ji bo gelên Afrîkayê dihat bikaranîn.

Dîrok 

Hîmê berberiyan ne vebirî ye. Li gorî Herodot dîroka xwe de nivisandî şûna niha berberî lê dijîn Nûmîd, Garament, Maures, Lîbyan hebûn. Dibe ku hîmê berberiyan ewna bin.

Ziman 
Berberî zimanê berberî diaxivin. Ew zimaneki malbata zimanên afro-asyayî ye. 

Hin gelên Cezayir, Maroko û Tûnis berberî ne. Lê ji bo eraban ve teva hev bûna niha hindik gelên wan welatan berberî ne. Li Lîbya, Morîtanya, Misir, Nîjer, Çad û Maliyê jî berberî hene.

Çand 

Berberî gelekî maderşahî bûn. Berberiyan rojnameyeke xwe heye ya ku li sala 950 b.z. dest pê dike. Ew berwara ku şahekî berberiyan derbaza textê Bubastiyan li Misirê bûbû, Bubastîs kiribû paytextê dewletê. Yên ku di çolê de dijîn, ji wan re tuareg dibêjin.

Îroj berberî bi gelemperî misilman in.

Welatê berberî lê dijîn 

 Fas : 23 900 000
 Cezayir: 20 400 000
 Fransa: 2 500 000
 Malî: 800 000
 Nîjer: 750 000
 Lîbya: 500 000
 Spanya: 450 000
 Belçîka : 320 000
 Holenda: 300 000
 Tûnis: 100 000
 Burkîna Fazo : 50 000
 Misir: 10 000

Yekûn: 50 milyon.

Hin berberiyên navdar 
 Tarîq bin Zîyad, şahê endulusî ye 
 Ibn Xaldûn, bavê dîrokê
 Zinedine Zidane, lîstikvanekî fransî yî futbolê
 Mustapha Hadji, lîstikvanekî fasî yî futbolê

Çavkanî 

Gel
Gelên kevnare
Mexrib
UTC+13:45

UTC+13:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Giravên Chatham bi biharî de heta payîz ji bo nerîtê Demjimêra Havînê li Zelanda Nû tê bikaranin.

Navçeya demê
UTC+11:30

UTC+11:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li Awûstralya, li giravên Giravên Norfolk tê bikaranin.

Giredanê Web 
 Bajaren dem UTC+11:30

Navçeya demê
UTC+8:45

UTC+8:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li hin derên Awûstralya tê bikaranin û Central Western Time(CWT) tê navandin.

Giredanê Web 
 Bajaren dem UTC+8:45

Navçeya demê
UTC+5:45

UTC+5:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Nepal ê 1986an vir de tê bikaranin. 5 demjmêr û 41 hûrdeman Greenwich zêdetir e.

Giredanê Web 
 Bajaren dem UTC+5:45

Navçeya demê
UTC-2

UTC-2 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Ew dernan tê bikaranin;

 Brezîlya-Giravên Okyanûs de
 Fernando de Noronha, Trindade, Martim Vaz
 Georgia yê Başûr Giravên Sandwich ê Başûr

Giredanê Web 
 Bajaren dem UTC-2

Navçeya demê
Tîrana

Tîrana, paytexta Albanya ye. Li gorî hijmartinên 2003'an 353 400 kes dijîn. Tîrana di sala 1614'an de hate avakirin û di sala 1920'an de bu paytexta Elbanyayê.

Serokên Tîrana 

Paytextên Ewropayê
Albanya
Buenos Aires

Buenos Aires, paytextê Arjentînê ye. Bajar û lîmana herî mezin a vî welatî ye. Yek ji mezintirîn bajarên Amerîkaya Başûr e.

Girêdanên derve 

  

Paytextên Amerîkayê
Bajarên Arjentînê
Kanberra

Kanberra (bi înglîzî: Canberra), paytexta Awistralyayê ye. Jimara nîştecihan digehe 350.000 kesî. Di sala 1913an de hate avakirin û di sala 1927an de bûye paytexta Awistralyayê. Kanberra dikeve navbera Sîdney û Melbornê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Awistralya
Paytextên Ewropayê
1332

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 27ê gulanê — Îbnî Xaldûn dîroknas, civaknas ji Tûnisê (m. 1406)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî tune.)
1406

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesên ku di vê salê de bûnî tune.)

Mirin 
 19'ê adarê: Îbnî Xaldûn, dîroknas, civaknas, li Qahîre mir. (bûbû, 1332).
Shaka Zulu

Shaka, Shaka Zulu (Şaka Zûlû tê xwandin) yan Shaka ka Senzangakhona (jdb. 1787 li nêzîkî Melmoth a îro paşê bû Natal; m.  li KwaDukuza) yek ji key, mezin û lehengê bera Efrîqayî Zûlûyan e.

Shaka di dema desthilatiya xwe de ji derfetên piçûk hezeke mezin afirandiye, qebîleyên Zûlû birêxistin û biçek kiriye. Herwekî di warê leşkeriyê de şoreşên mezin pêk aniye. Gelek taktîk ên şer wî bi xwe afirandiye. Cara yekemîn wî li Efrîqayê leşker bi ûnîform kiriye. Leşkerên Shaka dikarîbûne di yek rojê de 80 km peya biçin û dijminên xwe şaş bikin. Wî ji bo leşkerên xwe têkiliya cinsî qedexe kiriye.

Shaka îro jî wekî sîmboleke li dijî dagirkeriyê tê bilêvkirin.

Zûlû
Jidayikbûn 1780î
Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt [] (jdb.  li Hyde Park, New York; m.  li Warm Springs, Georgia) 32emîn serokdewletê DYAyê yê ku di nava salên 1933 heya mirina wî 1945î desthilatî kiriye ye.

Roosevelt endamê Partiya Demokrat bû di jiyana xwe de sê caran bo serokdewletiyê hate hilbijartin (1936, 1940, 1944). Wî di desthilatdariya xwe de di sala 1951´î de bi zagonek hilbijartina kesan bo serokdewletiyê bi 2 caran bisînor kir.

Roosevelt di Şerê Dinyayê yê II. de, di rewşeke dijwar de serokdewletî kir. Malbata wî bingeh-Hollandî bû.

Piştî serkeftina DYA di şer de tevlî hevdîtinan bû, lê şer bi fermî hêj bidawî nebûbû Roosevelt li Ewropa jiyana xwe jidestda.

Serokdewletên DYAyê
Amerîkî
Samuel de Champlain

Samuel de Champlain (jdb. 1567 li Brouage nêzîkî Rochefort; m.  li Québec) yek ji kaşîf û dagirkêrên navdar ên Frensî ye.
 
Ew di sala 1603îde cara yekemîn hatiye herêma Québec a Kanadayê û wî ev bajarê Québec avakiriye. Wî herwekî li DYAyê jî gelek cih keşfkiriye. Goleke bi navê wî tê binavkirin ku wî keşfkiriye, Gola Champlain.

Champlain kesekî ku di dîroka dagirkerî û keşfkariya Frensî de cihekê girîng distîne ye.

Jidayikbûn 1567
Keşifvan
Siyasetmedarên fransî
Erdnîgarnas
Jidayikbûn sedsala 16an
Louis XIV

Louis XIV an Louisê Mezin (z. 5ê îlonê 1638 li Saint-Germain-en-Laye -  m. 1ê îlonê 1715 li Versay) yek ji keyên navdar ên Frensî yê ki di sala 1643´ê de hatiye ser text. Herwekî ew bi navê "Keyê Rojê" jî tê binavkirin.

72 sal li ser text maye ku eva di dîroka Ewropa de dirêjtirîn desthilatî ye. Gotina "Dewlet ez im" fîlozofiya wî dide nîşan ku bi rastî jî di dema xwe de sazûmaniyeke xurt û tûj avakiriye. Wî herçendî ji huner û çandê hezdikirîbûye jî di desthilatdariyê de êrîşkar û gotegot bûye.

Di dema wî de Fransa gelek cihên nû xistiye bin dagirkeriya xwe. Louis XIV. artêşa Frensî kiriya xurtirîn artêşa dinyayê. Zext li ser keyaniyên cîran mezin kiriye.

Keyên fransî
Key
Simón Bolívar

Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco [] (jdb.  li Karakas, Venezuela; m.  li Santa Marta, Kolombiya) yek ji azadîxwaz û têkoşerên Başûrê Amerîkayê yê navdar e.

Bolivar herwekî di hemî welatên Latîn Amerîkayê wekî leheng tê zanîn. Wî ji bo azadiya Latîn Amerîkayê têkoşiyaye, li serxwebuna ji DYA - Kanada û Ewropayê geriyaye. Îro ji bo gelek rêxistin û siyasetmedarên parzemînê fîlozofiya wî wekî rêber e.

Bolîvar di malbateke pirr dewlemend e ji dayîk bûye û perwerdeyekê baş dîtiye. Demekê dirêj li Ewropa jiyaye û geriyaye. Siyaseta Napolyon bala wî kişandiye. Piştî vegera wî li Latîn Amerîkayê dest bi şerê azadiyê ya li dijî dagirkeriya Brîtanya, Spanya û DYAyê dike. Li gelek welatên Latîn Amerîka hêzên çekdar birêxistin dike.

Herçendî ew di jiyana xwe de nagihîje armancên xwe jî, nêrîn û çalakiyên wî dibe bingeh û bi navê Bolîvarîzm gelek tevgerên azadîxwaz dadimezirin.

Şoreşger
Nok

Nok an nahk an jî nuk (bi latînî, Cicer arietinum) giyayek ji famîlyeya Fabaceae ye di kulînên gelek welatan de ciheke girîng digire. Cara pêşîn li rojavayê Asyayê hatiye nûveçandin û bi qasî 8.000 sal in di xwarinê de tê bikaranîn. Dema mirov nok kelan divê ava wê birijîne û nûve bike, lewra di hin cureyên nokê de hin elementên jehrî hene. Nokên li Kurdistanê tê çandin paqij in lê dîsa jî şûştin baştir e.

Nok li Hindistanê xurdemeniyeke girîng e. Bo çandina nokê germhewa divê. Nok ewçend avê naxwaze. Ji bo bêdera nokê hema bigire tevahiya salê pêwîst e. Li piraniya cihan salê carê ber dide. Bejna giyayê nokê digihîje 1 m yê. Di kulîna Ereb, Tirk, Hindistanî û Meksîkayî de navdar e. Di kulîna kurdan de jî tê bikaranîn.

Bi kar anînê nokan gelek in. Nukan dikelînin dikin şîv. An jî nukan di avê da dihêlin heta ku perçifî ne. Paşê wan didin ber roj û hişk dikin. Ku hişk dibin qalikî xwe yî ser radibe. Ku qalik radibe nuk dibe du parçan. Bi wan ra dibêjin mixişir. Gêrmiyê mixşira navdar e. Mixişran dikin tirşikan jî. Li Dîlokê nukan tev hestiyan dikelînin û difroşin. Pê ra dibêjin "Qoziyî nokan" (tr. nohut dürümü). Meriv kane nokên kelandi bikute bi şîv ke. Bi ev şîve ra dibêjin "hûmis".

Ji werg xwarinê jî nukan didine ser soweyê wek leblebiyan dibin û pê ra dibêjin qulefisk. An jî dikin avê û xayê pê weridin. Paşê di rûn da dibirêjînin. Bi ewê ra jî dibêjin sûravk. Nukên negiştî yek caran diavêjin ser êgir û wek leblebiyan dikelînin. Pê ra dibêjin fîrig. Fîrig ji gênim û pêmbû jî çêdibe.

Meseleya nukê 

Dibêjin nokê rojekê gotîye ku kî min bixwe yê çel tir û fisî bike. yekî xweriyê û pir tîr û fis kirîye lê negihîştiyê çel tirî ye. Ser wê va nok qaxirîye û pozê xwe xwar kiriyê. We lomê pozinokan yê xwar e.

Galerî 

Riwek
Xwarin
Zimanê mongolî

Mongolî an xalxayî (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") ji ziman û taybetiyen gelê mongol (an moxul, monxol û moxil) re tê gotin.

Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ye.

Çavkanî 

Ziman
Mongolya

Mongolya welatekî li Asyaya Navîn e.

Mongol di serdema navîn de roleke mezin di dîroka mirovahiyê de leyîstine. Di bin serdariya Cengîz Xan de heya Ewropa desthilatî kirine. Mongolya piştî avabûna YKSS´ê dikeve bin siya wê. Di sala 1924´î de bi navê Komara Gel a Mongolya sazûmaniyek tê damezrandin. Sazûmaniya stalînîst-sosyalîst di dawiya salên 80´î de têkdiçe û sazûmaniyeke demokratîk destpêdike.

Mongolya aboriya xwe pirranî bi çandinî û xwedîkirina ajalan dike lê pêşketina karxaneyan jî hene.

Pêşangeh

Girêdanên derve

Çavkanî
Kofi Annan

Kofi Atta Annan (jdb.  li Kumasî, Gana) heftemîn sekreterê giştî yê NY ye.

Di malbateke dewlemend de ji dayîk bûye. Li Gana, Swîsre û DYAyê perwerdeya zankoyê dîtiye. Di  de bû sekreterê giştî yê NYê. Peywirdariya xwe di  de ji hevpeywirdarê xwe Ban Ki-moon re terikand.

Annan de dema peywirdariya xwe de tûşî gelek rexneyan bû. Tevgera wî ya di Şerê Iraqê de xweşî gelekan neçû. Herwekî de peywirdariya xwe de carekê be jî pirsgirêka Kurd û Kurdistanê neanî zimên. Herçendî problema Kurdan ji mezintirîn problemên nesafîkirî yê dinyayê bû jî, Annan hîç xebatek bo problemê nekir.

Çavkanî

Ganayî
Siyasetmedar
Neteweyên Yekbûyî
Mirin 2018
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jacques Chirac

Jacques René Chirac [bilêvkirina bi kurdî: Jak Renê Şîrak; bi alfabeya fonetîk a navneteweyî: [] (jdb. 29ê çiriya paşîn 1932 li Parîsê) yek ji polîtîkên hemdemî yên fransî û serkomarê 22êmîn Komara Fransayê bû. Ew cara pêşîn li sala 1995ê wekî serkomar hat hilbijartin û cara duyê jî li sala 2002an. Li roja 17ê gulana 2007an Nicolas Sarkozy dê cihê wî bigire û bibe serkomarê Fransayê.
 

Berî ku bibe serkomar, Jacques Chirac çend berpirsyariyên mezin mîna şaredarî ya Parîsê, wezariya çandinê û serokwezîriya Fransayê wergirtine.

Di siyaseta navxweyî da ew alîgirê kêmkirina bac anko teksan, rakirina zevitkirina bihayan anko kontrola qîmetên bazarî, û sizadana rijda terorîzmê bû.

Li Enstîtuya Lêkolînên Polîtîk a Parîsê (Institut d'études politiques de Paris) perwerdeya xwe diqedîne. Li dibistana taybetî bo kargerên dewletê dersê dide ya Dibistana Neteweyî ya Gerînendeyan a Fransayê (École nationale d'administration - ENA) -, bo siyaseta Fransî xwe amade dike.

Ew li dijî polîtîkaya sosyalîstan, li lîberalîzmeke taybetî bo Fransayê digeriya. Li dema peywirdariya xwe da li firotina milkên dewletê, kêmkirina bacan, serbixweyî di polîtîkayên global de hember DYA hwd digeriya.

Di nasandina Komkujiya Ermeniyan li Fransayê da rolekê erênî leyîstiye. Ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî xwedî siyasetekê nîne.

Siyasetmedarên fransî
Kesên ji Parîsê
Jidayikbûn 1932
Mirin 2019
Gerhard Schröder

Gerhard Fritz Kurt Schröder [] (jdb. 7ê nîsanê, 1944 li Mossenberg, îro taxeke bajarê Blomberg, li parezgeha Lippe), yek ji polîtîkerê hemdemî yê KFAyê (Komara Federal a Almanyayê) ye.

Schröder ji sala 1990 heya 1998 serokwezîrtiya federedewleta Niedersachsenê kiriye. Ji sala 1998 heya 2005´î serokwezîrtiya KFAyê kiriye. Wî di nava refên SPDê de têdikoşiya.

Schröder di peywirdariya xwe de ji bo KFAyê gelek reformên mezin kirine. Ji aliyê gelekan ve jî ji ber van reforman tê rexnekirin.

Çavkanî 

Alman
Serok
Siyasetmedar
Serokwezîrên Almanyayê
Mêr
Jidayikbûn 1944

Mirovên zindî
Dîroka Hêrodotos

Dîrok (; ) an jî Dîroka Hêrodotos, berhema Hêrodotos a ku ji neh pirtûkan pêk tê û bi zaravayê yewnanî yê klasîk ê yonî ye. 

Berhem di sedsala 5ê b.z de hat nivîsandin, tê de Hêredotos li ser Dîroka navbera 700 û 479an b.z. de nivisandî bû, dema Şerê Farisan di nava farisan û yewnaniyan de çêdibe. Dîroka Hêrodotos wiha dest pê dike: 

Çi qas Dîroka Hêrodotos de xeletin jî hêne, îroj jî ew pirtûkeke li ser dîrokê ya mezin e.

Naveroka Dîroka Herodot 
Neh pirtûkên Historiae her yek navê yek ji  heye.

 Pirtûka bi navê , : li ser Lîdya; Sparta; Med; çanda farisan; Babîl, êrîşa Xusrew ser masagetan.
 Pirtûka bi navê , : Misir û dîroka Misirê.
 Pirtûka bi navê , : Kambîses û serwariya Darius.
 Pirtûka bi navê , : Darius û îskît.
 Pirtûka bi navê , : Darius serxwedana yonan.
 Pirtûka bi navê : Darius bidawîbûna serxwedana yonan, şerê yewnanî.
 Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa, şerê yewnanî.
 Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa berdewama şerê yewnanî.
 Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa şerê Mardoniosê, birandîna persan.

Girêdanên derve 
 Dîroka Hêredotos, bi îngilîzî, cîlda yekem 
 Dîroka Hêredotos, bi îngilîzî, cîlda duyem
 Dîroka Hêrodotos, bi îngilîzî
 Dîroka Hêrodotos, bi îngilîzî, 1921

Çavkanî 

Dîrok
Pirtûk
Pirtûkên dîrokê
Pyotrê Mezin

Pyotr I, Pyotrê yekem yan jî Pyotrê Mezin (bi rûsî: Пётр I Великий, Pyotr Velîkî; jdb. 30ê gulanê/9ê tîrmehê 1672 li Moskoyê - m. 28ê kanûna paşîn/8ê sibatê 1725 li Sankt Petersburg), çarekî Ûrisêt bû.

Lawê çar Aleksey Mîxaîlovîç ji Natalya Kîrîllowna Narîşkîna ye. Bi darê zorê desthilatiyê ji bira û xwîşkên xwe distîne û di sala 1696an de bi tenê li ser text dimîne. Pyotrê Mezin di zexmkirina împeratoriya Rûsyayê de reformên bêhempa kiriye. Derketiye gera Ewropa û li wir çî dîtiye, xwastiya li Rûsya jî ava bike. Piştî vegera xwe bingeha artêşeke xurt davêje û girîngiyê dide hêza deryayê. Ji Ewropa gelek zanyar, hosta, endazyar hwd tîne û li seranser Rûsyayê nûvejînek pêk tîne.

Çavkanî 

Çar
Rûs
Richard I

Richard I ya bi kurdî Rîşarê Şêrdilî (, ; jdb. ; m. ) keyê navdar ê Înglîz ê ku di salên 1189–1199î de desthilatî kiriye ye.

Rîşarê Şêrdilî di  derdikeve text. Heman salê dest bi sêyemîn azadkirina sefera Yarûşelîmê dike. Ji Ewropayê hêzeke xurt li dijî serokê cîhana Îslamê Silhedînê Eyûbî berhevdike. Di vê seferê de bisernakeve lê wekî  Kîpros gelek cihan dagirdike.

Rîşarê Şêrdilî keyeke mezin û girîng î di dîroka Înglîzan de. Xwedî karîzmayek mezin bûye.

Keyên Înglistanê
Benito Mussolini

Benito Amilcare Andrea Mussolini (jdb. 29ê tîrmehê 1883 li Dovia di Predappio nêzîkî Forlì li parêzgeha Emilia-Romagna; m. 28ê nîsanê 1945 li Giulino di Mezzegra nêzîkî Dongo ber Gola Comer) avakerê îdeologiya faşîzmê û serokê desthilatiya faşîst di salên 1922 heya 1943 li Îtalya.

Di sala 1901´î de di nava resfên Partiya Sosyalîst a Îtalya de dest bi polîtîkayê dike. Herwekî gerînendetiya giştî ya rojnameya Avantî dike. Mussolini wekî çepgîriya li Tirkiyê hêdî hêdî rûyê xwe yî nîjadperest nîşan dide û li polîtîkayên nîjadperest digere. Xwe bi navê Dûçe (rêber) binavdike û komîteyên faşîst dadimezirîne.

Piştî amadekariyan di sala 1922´î de bi tevî 26.000 faşîstan meşeke dirêj berî bi Roma saz dikin. Li ser vê rûdanê keyser Viktor Emanuel III. wî wekî serokwezîr destnîşan dike. Herçendî ev biryar rastî rexneyên tûj were jî, hêza Mussolini roj bi roj li seranserê Îtalya xurt dibe û kes êdî newêrê li dijî faşîstan derbikeve.

Bi navê Antîkomîntern-Pakt bi Japan û Almanyayê re paktek lidardixin. Tevlî  Şerê Cîhanî yê Duyem dibe. Bi milyonan mirovan li Spanya, Îtalya, Yewnanistan, Albanya hwd. dikujin. Dawiyê de faşîzm jî wekî Nasyonalsosyalîzm têk diçe.

Mussolini bi tevî jina xwe Clara Petacci ji aliyê partîzanên komûnîst ên Îtalya ve dîl tên girtin û bi cezayê mirinê tên tewanbarkirin.

Mussolini, Benito
Mussolini, Benito
Mussolini, Benito
Mêr
Jidayikbûn 1883
Mirin 1945
Kolonyalîzm
Sedsala 5an b.z.

5emîn sedsala b.z. ango sedsala 5an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 500 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 401'ê b.z.ê jî xelas dibe.

Gelemperî 

Di wê sedsalê de Şerê Farsan nevbara fars û yewnaniyan de, di 500 b.z. de heta 448 b.z. bûbû.

Bûyer/Perisîn

400ên b.z.

410ên b.z.

420ên b.z.

430ên b.z.

440ên b.z. 

 449 b.z. Herodot dîroka xwe temam kir.

450ên b.z.

460ên b.z.

470ên b.z. 
 479 b.z- Cengê Plataea nevbara Pers û Yewnanistan
 480 b.z- 28ê îlonê de Şerê Derya yê Salamîs nevbara Pers û Yewnanistan

480ên b.z. 
 486 b.z- Xeşeyerşa I dûv Darîus re bû Şahê Împaratoriya Farsan

490ên b.z.

500ên b.z.

Mirov

Zayîn 
 485 b.z. Herodot ji dayik bû (mirin 425 b.z.)

Mirîn 
 486 b.z. Darîûs I. mir.
 465 b.z. Xeşeyerşa I hat kuştin.
 425 b.z. Herodot mir (jidayîkbûn 485 b.z.)

Nûvedan û Keşf 

Sedsal
Hezarsala 1ê b.z.
Sedsala 5an b.z.
Hugues Capet

Hugues Capet (Hûgo Kape tê bilêvkirin), (jdb. 938 - m. 996) yek ji keyên navdar ên fransî ye. Di nava salên 987 heya 996î de desthilatî kiriye.

Keyên fransî

Jidayikbûn 930î
Mao Zedong

Mao Zedong an jî Mao Tse-tung (bi çînî: 毛泽东/毛澤東; jdb.  li Shaoshan; m.  li Pekîn) damezrênerê Komara Gel a Çîn, rêberê dibistana sosyalîst a Maoîzmê ye.

Li parêzgeha Hunan di malbateke cotkar de ji dayîk bûye. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Di ciwaniya xwe de di nava hêzên li dijî keyser de cihgirtiye. Piştî perwerdeya amadeyî li bajarê Pekînê di pirtûkxaneyekê de kar dibîne. Pirtûkxane dibe sedem ku Mao gelek bixwîne û bi kesayetiyên navdar ên sosyalîst re têkiliyan dayne. Herwekî Mao amadekariya şoreşekê çekdarî dike.

Di sala 1928î de êdî Mao dibe xwedî hêzeke xurt û bi deh hezaran partîzanan. Bi meşeke dirêj a bi deh hezaran kîlometre lidardixe û ev meşa han di dîrokê de bi navê "Meşa dirêj" cihdigire. Mao di şoreşê de biserdikeve û sazûmaniyeke sosyalîst dadimezirîne. Di nava salên 1956 - 1957î de bi navê "Tevgera sed kulîlkê" tevgereke pirralî organîze û li tevahiya welêt belavdike.

Mao xwe nade bin siya YKSSê û îdeologiya Stalîn. Ew bi navê "Pirtûka Sor" nêrînên xwe wekî manîfestoyek diweşîne. Nêrînên wî li gelek welatan alîgiran peyda dike û hêj jî hêz û rêxistinên ku bi di rêça wî de dimeşin hene.

Mao berevajiyê Stalîn, berê şoreşa sosyalîst ji beyaran berî bi bajaran dibîne. Ew bêtir qîmetê dide hêza gundiyan. Dema Mao li Çînê şoreşê biserdixe bi navê "Şoreşa çandî" programeke pirralî dike jiyanê. Ev program herçendî gelek alîgiran peyda dike jî, gelek jî rexne dikin.

Girêdanên derve 

Siyasetmedar
Nivîskar
Şoreşger
Çînî
Silvio Berlusconi

Silvio Berlusconi (jdb. li Mîlano ,Keyaniya Îtalyayê, m.12ê hezîrana Segrate /Mîlano , yek ji siyasetmedar û karsazên navdar û hemdemî yê Îtalyayê  bû .

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Siyasetmedarên îtalî
Serokwezîr
Mêr
Jidayikbûn 1936
Mirovên zindî
Barok

Gotina Barok bi zimanê Portekîzî tê wateya "susret". Ev gotin ji bo navê hunerekî ku ji sedsala XVI an de li Îtalyayê (di dema contre-réforman de) destpêkiriye, hetanî sedsala XVIII an li piraniya Ewropayê û li Amerika latîn jî bela bûye tê bikaranîn. 

Gotina Barok, bi teybetî ji bo mîmariyê, û her wiha ji bo wêne, pêker, wêje, şano û muzîka wî wextî tê bikaranîn. Awayê barok, hasasiyetê serbest diberde û bi piranî bîntengiyê tîne ziman.

Tevgerên hunerî
Asîda akrîlî

Asîda akrîlî yan jî asîda propenê (IUPAC: 2-Asîda propenê) yek ji asîdên karbonê ye. Ew vê renge û kanê tevlî avê bibe. Behna wî bi şewate û wek sîrkê ye.

Bikaranîn 
Asîda akrîlî ji bo vexwarna tiştên ron tê bikaranîn.

Çavkanî 

Tirş
Xeter ji xwezayê ra
Gavrilo Princip

Gavrilo (Gavre) Princip (bi sirbî: Гаврило Принцип; * 13ê tîrmehê/25ê tîrmehê 1894 li Oblyay nêzîkî Bosansko Grahovo, Bosna; m. 28ê nîsanê 1918, Terezîn) Sirbekî ji Bosnayê ye ku çalakiya kuştinê li dijî mîrê Awûstûrya-Hûngarya Franz Ferdinand pêk anîbû.

Wekî tê zanîn ev çalakî bû sedem ku Şerê Dinyayê yê I. destpêbike. Wî ev çalakiya xwe li Sarajevoyê di 28ê hezîranê 1914î de lidarxist. Piştî bûyerê tê girtin û di zîndanê de ji serma û birçîbûnê bi nexweşiya tûberkûloza hestiyan dikeve û jiyana xwe jidestdide. Ji aliyê hin Sirban ve hîn jî wekî lehengekî tê dîtin.

Serb
Bosnî
Yûgoslav
Jidayikbûn 1894
Mirin 1918
Martin Luther King

Martin Luther King, jr. (jdb.  li Atlanta, Georgia; m.  li Memphis, Tênêsî) keşe û pêşengê tevgera parastina mafê mirovan li DYAyê.

Ew yek ji hemwelatiyên DYAyê yê Efrîqayî bû ku bi riyên bêçek û aştiyane li wekhevî, dadmendî û azadiya mirovan digeriya. Wî ji bo Efrîqayiyên li DYAyê jî ji heman mafan sûdwerbigirin têkoşiya. Ev yeka han dibû sedem ku ji aliyê paşverûyan bibe hedef. Li dijî wî gelek tevgerên kirêt hat lidarxistin. Bombe avêtin wî, bovlat xistin stûyê wî hwd. Lê ew ji doza xwe û riya xwe neqetiya.

Ew ji salên 1955 heya 1968 î ji 30 carî zêdetir hate girtin. Wî ne rêça Marks û ne jî sazûmaniya kapîtalîst diparast. Wî li derûniya û baştirkirina derûniya mirovan digeriya. Di bin bandora riya Gandî û bawermendiya olî de bû.

Wî heya dawiya jiyana xwe têkoşiya. Di sala 1964î de ji ber têkoşîna xwe xelata Nobelê girt. Îro navê wî li gelek cih ê kolanên DYAyê hatiye danîn. Ew di  li dora kat 18.01 li balkona Lorraine Motels ji aliyê hêzên tarî yên paşverû ve hate kuştin. Li ser kuştina wî li seranserê DYAyê xwepêşandanên bi xwîn hate lidarxistin. Bi deh hezaran kes hatin zîndanîkirin.

Ew di pêşketina mafê mirovan li DYAyê xwedî ciheke mezin e.

Eger hûn nikarin bifirin, naxwe birevin

Eger hûn nikarin birevin, naxwe bimeşin

Eger hûn nikarin bimeşin, naxwe çelepîko herin

Hûn çi dikin, bikin
Lê divê hûn ber bi pêş biherikin

Martin Luther King

Amerîkî
Şoreşger
Tevgera mafên sivîl
Xelatgirên Nobela Aştiyê
Çalakvanên mafên mirovan
Meşrîqa erebî

Meşrîqa erebî an jî bi kurtî Meşrîq () herêmek di navbera sînorê rojavayê Misirê û sînorê rojavayê Îranê de ye. Ew welatên di wê navçe de ewna ne: Misir, Filistîn (Îsraêl û Dewleta Filistînê), Urdun, Sûrî, Libnan, Iraq, û Kuweyt. Welatên Ereb ên nêzîk jî tê de ne: Sûdan û Nîvgirava Erebistanê (Erebistana Siûdî, Yemen, Oman, û Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî). Der Misirê û Sûdan (Afrîka) ew welatên ê li parzemîna Asyayê ne. 

Meşrîq di erebî de bi wûşe ji bo rojava tê bikaranin û di (ش ر ق) "ş r q" de tê ye.

Mijarên têkildar 
 Mexrib
Levant
 Şam

Çavkanî 

Asya
Afrîka
UTC-1

UTC-1 yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew dernan tê bikaranin;

 Kap Verde
 Gronland(Pişkî)
 Portekîz 
 Azûran

Giredanê Web 
 Find cities currently in UTC-1

Navçeya demê
UTC+6:30

UTC+6:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Awûstralya ji bo Giravên Coco û li Myanmar tê bikaranin;

Navçeya demê
UTC+7:30

UTC+7:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Singapûrê bi biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn tê bikaranin;

Navçeya demê
UTC+12:45

UTC+12:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Zelanda Nû di Giravên Chatham de tê bikaranin.

Navçeya demê
Mirîşk

Mirîşk Gînewareke pînê ye. Mirîşk bi xwe ji başûr-rojhilatê Asya tên. Ew hêka dîdinin. Hêkên wan bi rengên sipî, mor, kesk û sor hene. Mirîşk kanin 5 - 6 sala dijin, eger ew berî wê wextê netên şerjêkirin.

Bêjenasî peyvê 

Peyv "mirîşk" bi ihtimaleka mezin ji zimanê avesta ji peyva merekha (çûkek) tê. Di zimanî sanskrîtî da jî ew peyva viskira ye. 

Peyv "kurk" di zimanê pehlewî da kark tê gotin.

Peyv "dîk" di erebî da jî wek dîk derbas dibe.

Çend tiştên bi eleqeyê mirîşkan 

Bi mirîşkên nêr ra dibêjin dîk. Bi giştî dîk ji mirîşkan girtir dibin. Dîk bi awaza û bang kirina xwe yî sibehê navdar e. Ji bo ewê, wexta ber rojhiltê ra dibêjin berbang an jî wextê dîkan an jî qut dîkan. Bi yên ku nûbûyî re dibêjin çêlik. Ku kurkek li ser hêkan radikeve dorê deh çêlikan derdixe. Mirîşk ti dikin ku i derekê hêkan bikin. Li ew derê tim hêkek dixwaze ku bimîne. Bi ew hêkê ra dibêjin pîngal an mod. Yek caran ku hêk tunnene pîvazêka gewr dikin pînê. Yanê pîngal naxwaze ku ti hêk be. Ku mirîşk pîngalê nabînin diherin li derê din hêkan dikin.

Nexweşiyên mirîşkan 
Derdên mîrişkan pir in. Xurî derdekî mirîşkan e û zû belav dibe. Mirîşk xuriyê ji hev vedigirin. Mirîkê ku bi huriyê dikevin serçavên xwe kul dibin. Hin dimirin hin jî kûr dibin. Nexwaşîyeke wek vê nexweşiyê li mirovan jî tê. Mirov kor dibin an jî dimirin. Bi wê nexweşiyê ra jî dibêjin xurî lê ne diyar e ku mirov ji mirîşkan vedigirîye an jî ew nexweşiyeke din e. Nexweşiyeke din jî heye pê ra dibêjin derdê mirîşkan. Ew jî nexweşiyekê ku zû belav dibiyê. Mirîşkê ku bi vî derdî dikevin virikê berdidin û dimirin. Derdekî din jî ev salinan derket ku pê ra dibêjin sitama çûkan. Sitama çûkan nav mirovan jî belav dibe û derdekî mirinê ye. Ew nexweşî ji vîrûseke bi navî H5N1 çêdibe.

Girêdanên derve 

Çûk
Pontos

Pontos (, ) devereke dîrokî li bakurê rojhilatê Anatolyayê ye. Di demên antîk de yek ji navên Deryaya Reş  bû () ku navê gelê pontî jî heman dihate binavkirin. Pontos wekî peyv tê wateya "Derya bi xof" lê Deryaya Reş tê bibîrxistin.

Welatê Pontos bajarên Trabzon, Sinop, Samsun, Rize û Kolxîsa Gurcistanê û hin herêmên Ermenistanê dihewand. Di dema Împeratoriya Romayê de bi navê Bitînya û Pontos dihate binavkirin û herêmeke bêhtir mezin dihewand. Gelê pontî ji bereke grekiyan (yewnaniyan) pêk dihat û ji hatina berên tirk û mongolan heya avabûna Komara Tirkiyeyê hebûn û welatê xwe parastin. Pontos herêmeke têrçiya ye. Li van deveran de çiyayên Pontî cihekî pir fireh digirin.

Di damezrandina Komara Tirkiyeyê de (1923), gelê pontî rastî komkujiyeke hovane bû. Li seranser welatê Pontos (bi tirkî: Pontus Cumhuriyeti) bi fermandariya Mustafa Kemal Atatürk û serdariya Topal Osman komkujî pêk hat. Pontiyên ku li jiyanê man jî reviyan Yewnanistan, DYA û hin herêmên Rûsyayê. 

Îro li gelek parlamenên welatan komkujiya pontiyan tê naskirin an nîqaşkirin. Ji Komara Tirkiyê tê xwastin ku ji ber vê tewanbariya li dijî mirovahiyê ye lêborînê bixwaze. Lê heya niha Komara Tirkiyê vê napejirîne.

Galerî

Çavkanî

Gel
Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Xêza navneteweyî ya guhertina demê yan jî xêza navneteweyî ya demê sînoreke navbera navçeya saetiyê de ye, ko ji bo diyarkirin li kû roj dike dest pê bike û li kû jî dike dawî bide ye. Ewê li derûdorê qincok 180an di Okyanûsa Mezin de ye. Li rojhelat û rojava yê wê xêzê 24 saet (UTC-12 û UTC+12) cûdayî he ye.

Gerek bûna xêza navneteweyî ya demê ya herî pêş de, paş Ferdinand Magellan derûdorê dinê re zivirî şinda derket. Ew 1519an de li Spanyayê derket û 1521an de dîsa hata Spanya. Kingê ewna gihîştinê Spanya dema wan di gerê xwe de berisandînî û dema li spanya de ciyawazî he bû. Lê gorî wan pir baldar dem berisandi bûbû gerek tu ciyawazî tune bû ye. Ji bo dinê gindor bû, û him rojava de him jî rojhelat de mirov dikane dor dinê re bizivîre ew xêzedema girîng e. Jules Verne jî di pirtûka xweya navdar de Le tour du monde en quatre-vingts jours (80 rojan de derûdorê dinê re zivirîn) li wê gelşe behs dikê.

Cihê Xêza navneteweyî ya guhertina demê 

Xêzedema Guhertinê li ser Okyanûsa Mezin e. Eger mirov Okyanûsa Mezin rojava de derbaz bike, divê ku rojakê kêm bika, an jî rojhelat de derbaz bike divê ku rojakê veser bike.

Qincoka 180an derve Nîvgirava Tşuktşen, ya Rûsya ye, li ser Okyanûsa Mezin e. Lê ji bo ew wek hin derên dina Rûsya di UTC+12 de ye, ew li rojava xêza navneteweyî ya demê dikeve.

Hin Komgiravên di Okyanûsa Mezin de bi qincoka 180an tê par ve kirin. Giravên Aleuten li herdu hêlan xêzedema guhertinê dikevin. Lê ji bo ewna bi gîşkê UTC-10 de ne, li rojhelatê xêza navneteweyî ya demê dikeva ye. Wek wê hin Komgiravên Zelanda Nû de hat avêtina rojavaya xêzê.

Gelek demê, dema mêtingeha Brîtanya bû, Kiribati bi xêza navneteweyî ya demê dihat par ve kirin. Paş serxwebûn dest xwe xwist şinda, di 1995an de xêza navneteweyî ya demê ber va rojhelat de defand û li rojavaya xêza navneteweyî ya demê ma. Ji bo wê hin giravên Kiribati herî pêş de dest bi roj dikin. Ji bo sala 2000an girava Eiland herî pêş de piroz kirî, li wê demê şinda hat bi Girava Millennium nav kirin.

Giredanê Web 
 Dîroka Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Erdnîgarî
Navçeya demê
Kirîbatî
Okyanûsa Mezin
Samoa
Zeman
James Bond

James Bond, bi kodnavê xwe 007 jî tê naskirin, navê cesûsek û endamekî parastina brîtanî ye ku di sala 1953'an de ji hêla nivîskarê brîtanî Ian Fleming ve hatiye afirandin. James Bond di zêdeyî 12 pertûkên Ian Fleming de û di gelek fîlman de jî derdikeve.

Aktorên di rola James Bond de 
Sean Connery (6 fîlm, 1962–67 û 71)
George Lazenby (1 fîlm, 1969)
Roger Moore (7 fîlm, 1973–85)
Timothy Dalton (2 fîlm, 1987–89)
Pierce Brosnan (4 fîlm, 1995–2002)
Daniel Craig (3 fîlm, 2006–12)

Fîlmên ligel cesûsê James Bond 007 ê navdar  

</center>

Girêdanên derve 

 Rûpelê fermî yê James Bond

Fîlmên amerîkî
Kesî nerast