Lûleya xwînê

Li Kurdistana bakur di nav gel de û di hin pirtûkan de li dewsa lûleyên xwînê, peyvên wekî porgên xwînê  damarên xwînê, demarên xwînê, rehên xwînê, regên xwînê, boriyên xwînê û hvd. tên  bikaranîn, lê a rastî, van peyvan ne li gor zanista biyolojiyê ye. Bi  ingilîzî ev peyv wekî ”blood vessel” tê bikaranîn. Wateya “blood” xwîn e, wateya “vessel”jî lûle an jî borî ye. Her wisa li dibistan û zaningehên başûrê Kurdîstanê de bi salan e peyva lûleya xwînê tê bikaranîn.

Lûleyên xwînê wekî mîna tora boriyan li hemû beşên laş de belavî ne. Di laşê mirov de sê cor lûleyên xwînê heye. Navê vana; xwînber, xwînhêner û mûlûleyên xwînê ye. 

Dil xwînê pompe dike nav lûleyên xwînê, aresteya herika xwînê di nav lûleyên xwînê de bi yek alî ye. Xwîna ji zikokeya dil tê pompekirin;  dorbidor, di nav xwînbera sereke, xwînber, xwînberok mûlûleyên xwînê, xwînhênerok, xwînhêner û xwînhênera sereke de derbas dibe û vedigere guhikeyên dil. Lûleyên ko xwîn ji zikokeyên dil dûr dixin, wekî xwînber tên navkirin. Şaxwînber (Aort) û xwînbera pişikan, xwînberên sereke ne. Xwînber her ko ji dil dûr dikeve wekî mîna guliyên darê şax dide û hê pirtir xwînberên ziravtir pêk tîne, ji van xwînberan re dibêjin xwînberok. Xwînberok jî hê pirtir şax didin û ziravtir dibin, bi vî awayê mûlûleyên xwînê çê dibin. Mûlûleyên xwînê di navbera xwînberok û xwînhênerokan de cih digire. Xwînhênerok lûleyên teng û zirav in, aresteya herika xwîna nav xwînhênerokan ber bi dil ve ye. Xwînhênerok di hin beşên laş de digihîjin hev û tevî hev dibin bi vî awayê lûleyên hê firehtir çê dibin,  ji vana re dibêjin xwînhêner. Xwînhênerên ji endamên laş tên, digihîjin hev. Ji van xwînhêneran , xwînhênera sereke çê dibe. Xwîna ji zikokeye derketî, dawiya dawî bi xwînhênera sereke, vedigere guhikeya dil. Ango lûleyên ko xwînê tînin guhikeyên dil, wekî xwînhêner tên navkirin.

Di navbera xwînber û xwînhêneran de lûleyên ziravok ên wekî mû hene, van lûleyan wekî mûlûleyên xwînê  tên navkirin.

Pestoya xwînê di nav xwînberan de herî bilind e. Loma dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran qalindtir e. Rîşalkên qayîşokî û masûlkeyên dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran zêdetir e. 

Guherîna oksîjen û karbona dioksîdê bi navbeynkariya mûlûleya xwînê pêk te. Her wîsa navbera xwîn û şileya derdora şane û xaneyên laş de guherîna xurek û madeyên paşmayî jî di mûlûleyan de pêk tê .

Lûleyên xwînê, bi alikariya dil, xwînê di hemû beşên laş de digerîne û cardin vedigerîn dil. Ev kar wekî xwîngerî bi nav dibe. Di laşê mirov de sê cor xwîngerî (gera xwînê) heye. 

1.Xwîngeriya koronerî

2.Xwîngeriya pişikan 

3.Xwîngeriya sîstemî

Masûlkeyên dil bi gera koronêrî, ji xwînê oksîjen û xurek digirin, karbona dioksîd û madeyên paşmayî jî didin xwînê. Ango gera kororonerî ya xwînê, navbera dil û masûlkeyên dil de pêk tê. 

Xwîna kêmoksîjenî bi navbeynkariya xwîngera pişikan, di mûlûleyên pişikan de oksîjena xwe zêde dike û karbona dîoksîda xwe jî kêm dike, bi vî awayê xwîna têroksîjenî vedigere dil. Gera xwînê ya navbera dil û pişikan wekî gera pişikan bi nav dibe . 

Xwîna têroksîjenî ji dil belavê laş dibe, oksîjenê dide xane û şaneyên laş, ji xaneyên laş jî karbona dîoksîdê digire û dibe dil. Ev xwîngerî jî wekî gera sîstemî tê navkirin.

Çavkanî 

Anatomiya mirov
Biyolojî