nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Ker

Ker an her (Equus asinus), binecureyekî kerê kovî ne ku yeksimdar e.

Şayes

Reftar

Belavbûn

Dîrok 
Li hin deverên Kurdistanê jê re çarpê jî dibêjin. Yek ji canewerên alîkarê mirovan e. Ji kerên mêr re maker an maher tê gotin. Ji pehîna kerê re zîtok tê gotin. Carinan dema mirovek jî pehîneke paşpaşokî bavêje, jê re zîtok dibêjin. Herwekî ji kerên çêlik re kurrîk tê gotin. Li hin deveran ji keran re, çarpê û guhdirêj jî dibêjin lê evana di axavtinên civakî de bo rêzgirtinê tên bikaranîn.

Cara pêşîn li Mezopotamya hatiye kedîkirin. Kerên îro pirranî ji Afrîkayê belav bûne. Cureyên kerên Asyayê jî hene lê evana bi hesp an hêştiryan ve hatine gandin.

Ker herçendî ajaleke bikêr e, ewçendî jî di çanda devkî ya kurdan de cihdigire. Yek ji elementên bingehîn ên zargotina kurdî ye. Ker di şîretkirina zarokan de sîmbola bêhiştî, derenmayînî, mafdaxwarin û kêm agahdariyê ye. Dîsa di kurdî de bi navê kerê çêr/dijûn jî tên kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Equus
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Bakur rojhilat

Bakur rojhilat an jî bakurê rojhilat aliyê navendê bakur û rojhilat dikeve ye. Ew aliyeka navber e.

Aliyên Erdnîgarî
Mongol

Mongol an moxol û moxil ji gelê Mongolya (Mongolistan) re tê gotin. Ji zimanê mongolan re mongolî tê gotin.

Mongolya yan Mongolistan welatekî mezin ê li Asyaya Navîn e.

Tirk û mongol bi êrîşkariyên xwe yên talanker û bi xwîn di dîroka mirovahiyê de cihdigirin. Helbet mongol ên serdema han ne wisa ne. Cengîz Xan, Tîmûrleng, Atîla, hwd., keyên tirk û mongolan heya Ewropayê seferên mezin lidarxistine û şarezeyiya wê demê rûxandine. Navê mongolan xirabkirine.

Ziman 
Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ye.

Herwiha
 Împeratoriya Mongolan
Zimanê mongolî

Çavkanî 

Gel
Pêşmerge

Pêşmerge, hêzên leşkerî ya kurd e ku berpirsê ewlekariya Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) ye. Hêzên Pêşmerge li gorî Destûra Bingehîn a Iraqê,  berpirsê ewlehiyê ya Herêma Kurdistanê ye. Li gorî yasayên Iraqê ya niha qedexe ye ku hêzên çekdar ên Iraqê derbasê herêma ewlehiya berpirs a hêzên pêşmerge (Herêma Kurdistanê) bibin.

Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di bin destê Osmanî û Safewiyan de weke hêzeke tund-eşîretî dest pê kir û paşê di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekî artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya Başûrê Kurdistanê girtiye ser xwe.

Etîmolojî
Peyva "Pêşmerge" tê wateya "pêş girtina mirinê". Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê Qazî Mihemed ve di dema Komara Mehabadê de (1946-1947) hatiye bikaranîn.

Dîrok 

Kevneşopiya serhildanê ya şervanên Kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên Kurd ên destpêkê li dijî Împeratoriyên farisî, Împeratoriya Osmanî û Împaratoriya Brîtanyayê şer kirine.

Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin Komara Kurdistanê a Mehabadê ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya Mistefa Barzanî bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê a Mehabadê û bidarvekirin serokê komarê Qazî Mihemed, hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.

Li Başûrê Kurdistanê piraniya Pêşmergeyan bi serokatiya Mistefa Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê dihate birêvebirin. Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê Iraq û Kurdistanê de têk çû. Endamê serkirdayetiya PDKê Celal Talebanî di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera PDK û YNKê de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka Kurdistanê ku li Kurdistanê parçe bûye.

Piştî mirina Mistefa Barzanî di sala 1979an de kurê wî Mesûd Barzanî cihê wî girt. Ji ber ku alozî di navbera PDK û YNKê de zêde bû, piraniya Pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa Iraqê jî bisekinin.

Di sala 2022an de jibo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.

Çek

Payeyên (rutbe) leşkerî

Pêşangeha wêneyan

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk 
 Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge
 Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge
 Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk
 Pêşmerge li ser Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
 Wêne 

Rêxistina leşkerî
Key

Key, şah an jî qral di sazûmaniyên monarşîk de kesê ku li welatek xwedî rol û erka herî bilind e.

Key li çend welatan otorîteya herî mezin e. Lê belê, roja îro li piraniya welatan key tenê roleke sîmbolîk dileyize. 

Li gorî kevneşopê piştî mirina key, law an keça wî tê ser text. Ji keya jin re keyxanim, keybanû an jî qralîçe dibêjin. Welatên ku monarşiya wan heye jê re keyanî dibêjin. Keyaniya Brîtanî, Keyaniya Swêdê û Keyaniya Taylandê nimûneyên keyaniyan in.

Key, anku mîr, elementeke girîng a çîrokên mîrên kurd e. 

Monarşî

Bide ber 
Keyekser
Partiya Kedê ya Gel

HEP (, Partiya Kedê ya Gel) partiya pêşîn a legal e ku li çareseriya kêşeya kurdan li Tirkiyeyê digere.

Di sala 1990î de ji aliyê parlamenterên kurd ên ku ji SHP' yê veqetiyane ve hate damezrandin. HEPê 19 parlamenterên kurd xistine parlamena Tirkiyê. Ji ber ku Leyla Zana bi zimanê kurdî di got "Bijî biratiya kurd û tirk" êrîşên tund li dijî HEPiyan hat. Parlamenterên kurd bi zor û pêkutiyan hatin zîndanîkirin. Dewleta Tirk HEP' ê wekî dijmin nîşan da û HEP mecbûr ma ku were girtin. Di 25ê nîsana 1993an de ji dêvla HEPê ÖZEP (Özgürlük ve eşitlik partisi, "Partiya azadî û wekheviyê") hate damezrandin. Îro rêça ku HEPê vekiriye HDP Û DBP dimeşîne.

Çavkanî

Rêxistinên siyasî
Sirûda neteweyî

Sirûda neteweyî yan marşa neteweyî ji stran an melodiya fermî û herî pîroz a welatekê re tê gotin.

Wekî dab û nêrîtek, hemî welat xwedî sirûdek neteweyî ne. Wek mînak, sirûda neteweyî ya kurdan "Ey Reqîb" e. Di sirûdên neteweyî de hezkirina welêt tên diyarkirin. Sirûdên neteweyî dikarin bi tenê bi melodiyê jî bin.

Çavkanî 

Sirûd
Genim

Genim (bi latînî, Triticum), giyayekî ji famîleya Poaceae ye. 

Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya cureyên cuda yên genim, giyayekî gelek kevin e û  warê wî yê çandinê Anatoliya, Kurdistan  û Mezopotamya ye. Genimê roja îro jî ji van cureyên genim ên kevin e. Ji genim arvan û ji hevîrê arvan jî cure cure nan tên çêkirin. Di kulînên hemî welatan de nan wekî xurdemeniyeke bingehîn cihê xwe digire.

Dîrok

Jêder

Şayes

Rêyên Çandinî

Nexweşiyên genimê

Bikaranîn wekî xwarinê

Cureyên genim 
 Triticum aestivum
 T. aethiopicum
 T. araraticum
 T. boeoticum
 T. carthlicum
 T. compactum
 T. dicoccoides
 T. dicoccon
 T. durum
 T. ispahanicum
 T. karamyschevii
 T. macha
 T. militinae
 T. monococcum
 T. polonicum
 T. spelta
 T. sphaerococcum
 T. timopheevii
 T. turanicum
 T. turgidum
 T. urartu
 T. vavilovii
 T. zhukovskyi

Çavkanî

Girêdanên derve 

Information on wheat genome sequencing
Price history of wheat, according to the IMF
Photos of wheat fields
Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat
Wheat Foods Council Est. 1972
NAWG—Web site of the National Association of Wheat Growers
CIMMYT—Web site of the International Maize and Wheat Improvement Center
Triticum species at Purdue University
A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing
Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat
Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas  by James C. Malin, University of Kansas, 1944
Varieties of club wheat hosted by the UNT Government Documents Department
Triticum aestivum: facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio 
Major topic "Triticum": free full-text articles in National Library of Medicine
 "Gold Harvest Feeds The World" Popular Mechanics, July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting

Zad
Çandinî
Famîleya genim û kurtîjan
Talat Paşa

Mehmet Talat Paşa (jdb. 1ê nîsan 1874 - 15ê Adar 1921) yek ji girîngtirîn kesayetiyên Tirkiyê ye. 

Talat Paşa di malbatekî Pomak û Roman jidayîkbu. Di demên dawî yên Împaratoriya Osmanî de tevgereke bi navê Îttîhat ve Terrakî dadimezire ku yek ji damezrênerê wê jî Talat Paşa ye. Împaratoriya Osmanî roj bi roj têk diçe û gelên bindest azad dibin. Ev tevgera nû dixwaze ji nîjada bi navê Tirk re welatek di dest de bimîne. Ew serî de li Anatolya û paşê jî li cografyayên Tirk-Mongol lê dijîn li dewleteke Tirkperest digerin.

Ev tevgera nû bandora xwe li avabûna Komara Tirkiyê jî dike û Mustafa Kemal Atatürk birêxistin dike. Talat Paşa beriya hilweşandina Osmaniyan di palasê de wekî wezîr kar dike.

Genosîda Ermeniyan û Talat Paşa 
Talat Paşa di salên 1914 - 1915'î de serokatiya Komkujiya Ermeniyan li Anatoliya dike. Nêzîkî 2 Milyon Ermenî dikujîn an di riyên koçberiyê de telef dikin. Yek ji mezintirîn genosîdên sedsala 20emîn bi fermandariya wî dibe. Ji ber wê navê rûreşiyê lê dikeve û newêre êdî li Anatoliya bijî. Bi dizî xwe digihîne Elmanya û li wir ji aliyê Ermeniyek bi navê Soghomon Tehlirian ve tê kuştin. Meytê wî li Elmanya tê veşartin.

Di sala 1943'î de dûgela Tirk meytê wî tîne Tirkiyê û bi pîrozbahiyeke fermî yê dûgelê vedişêrin. Gorîstana wî ji bo nîjadperestên Tirk wekî ziyaretgehekê tê dîtin. Talat Paşa li Tirkiyê wekî lehengekî netewî tê pêşwazîkirin.

Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Jidayikbûn 1874
Mirin 1921

Çavkanî
Zarava

Zarava, bi kurdî: Zarava, zarawe, zarav, zaraw, di zimanekî de devok û ankû dîyektên ku tên axiftin in. Bi gotina Zarava, ev tê ser ziman. Zarava, koka wê ji "zar" tê. Zar, di wate dengdanê de tê ser ziman. Dengên bi qêrîn, dengên bi axîn, dengên bi helbestî û hwd, mirov karê her weha hê gelek awayê gotinê di vê çerçova wê de bêne ser ziman. Minaq, ji dengên helbestî re "zargotin" tê gotin. Zar, weke gotinaka kokî, di serî de, şeklê axiftin û ankû gotinê têne ser ziman. Li hin herêmne "devok jî weke gotina zarava di wate wê de tê bikarhanîn. Lê di temenê etîmolojikîya gotinê de ku mirov wê bêne ser ziman, mirov wê dibîne ku devok bidevkî axiftinên bin zarava re têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de li herême botanê devokê botkî heya. Devokê serhedkî heya. Di hundurê zaravayan de devokên ku tên axiftin ên jev cuda ji wan re devok tê gotin. 

Li Kurdistanê, pirr devok hene. Minaq, di zaravayê soranî de jî devokên cuda bi demê re pêşketina. "Devokê hêwlerkî" û hwd pêşketina. Gotina devok, ne di wate zarava de lê di wate devkên jevcuda ku di hundurê wî zaravayê de jî tên axiftin têne ser ziman. Li kurdistanê, bi dehan devikên axiftinê hene. Lê hemû Devik jî, di bin zaravayên sereke ên kurdî ên weke Zazakî yanî kirmanckî, kurmancî, Soranî Goranî û hwd re tên komkirin. Devikên di kurmancî de tên axiftin, devikên ku di soranî û zazakî de tên axiftin û devikên ku di goranî de tên axiftin, çend ku li gorî herêmê cudahîyên wan hebin jî, di asta zarava de dibina yek. Zarava jî, di asta ziman de dibina yek. 

Bo mînak di kurdî de bi navê kurmancî, dimilî (kirmanckî, zazakî, kirdî, ginî), soranî, goranî zarave hene. Hemî ziman xwedî zarave bûne/ne. Mixabin hin caran tevlîhevî di nîşankirina zaraveyan de derdikevin. Divê mirov cudatiya di navbera zimanê kolanê (zimanê argo), zimanê tevlîhev, zimanê standart û zaraveyan baş têbigihêje.

Hin kurd jî gorî daxwaz û hestên xwe zimanê kurdî şîrove dikin, zaraveyan kêm û zêde dikin. Pirraniya van kesan hîç agahdarî ji zimanzaniyê nîne. Welatan gorî berjewendiyên xwe zimanê xwe yî standart bipêşxistine. Hinekan yek zarave bingeh girtine û kirine zimanê standart. Hinekan ji hemî dewlemendiyên zaraveyan zimaneke serdest ê nû afirandine, hineka wekî tirkan rûniştine li ser maseyê ji xwe re ziman çêkirine, peyv afirandîne. Mixabin kurd hêj jî xwedî nêrîneke yekgirtî nînin û ev derengmayîna kurdan dibe sedem ku, kes, kom an hêzên nexêrxwaz li ser zimanê kurdî kiryarên kirêt lidarbixin.

Îro zimanê navneteweyî bûye îngilîzkî. Di paşerojê de wê hemî mirov kêm bi du zimanan biaxivin.

Ziman
Power of the Dollar (albûm)

Power of the Dollar albûmê yekemîn yê 50 Cent e, lê ev albûma derneket. Columbia Records, ew labela yê vê albûmê çêdikir, peymanê xwe bi 50 Cent ra rakir. Ev albûma di salên 1998 û 1999 hate çêkirin û gireke di salê 2000 da deketa.

Stran
Ev stran li vê albûmê ne:
The Hit
The Good Die Young
Corner Bodega
Your Life's on the Line
That Ain't Gangsta
As the World Turns (feat. U.G.K.)
Ghetto Qu'ran (Forgive Me Part)
Da Repercussions
Money by Any Means (feat. N.O.R.E.)
Material Girl
Thug Love (feat. Destiny's Child)
Slow Doe
Gun Runner Skit
You Ain't No Gangsta
Power of the Dollar
I'm a Hustler 
How To Rob (feat. Deric Angelettie)

Albûm
Rap
Bakur rojava

Bakur rojava an jî bakurê rojava aliyê  navendê bakur û rojava dikeve ye.  Ew alîyêka navber e.

Aliyên Erdnîgarî
Başûr rojava

Başûr rojava an jî başûrê rojava aliyê navendê Başûr û rojava dikeve ye. Ew alîyêka navber e.

Aliyên Erdnîgarî
Başûr rojhilat

Başûr rojhilat an jî başûrê rojhilat aliyê ku navendê başûr û rojhilat dikeve.  Ew aliyeka navber e.

Aliyên Erdnîgarî
Soghomon Tehlirian

Soghomon Tehlirian () (z. 2'ê avrêlê 1897 li Pakarij nêzîkê bajarê Erzingan – m. 23'ê gulanê 1960 li DYE) Ermeniyê ku wezîrê karê hundirîn ê Osmaniyan û birêvebirê Nîjadkujiya ermeniyan Talat Paşa li paytextê Elmanya Berlînê kuştiye ye.

Tehlirian di komkujiya Ermeniyan de hemî malbat, xizm, heval, bi gotina wî "jiyana xwe" winda dike. Ji aliyê leşkerên Tirkan ve bi giranî tê birîndarkirin. Bi rêwîtiyeke dûr û dirêj xwe digihîne Elmanya. Bi serê xwe kuştina Talat Paşa organîze dike û bicihtîne. 

Tehlirian di dadgehê de komkujiyê radixîne berçav û berevaniyeke dîrokî û mirovî dike. Dadger wî serbest berdidin. Di 23'ê gulanê 1960an da li DYE jiyana xwe jidestdide.

Girêdanên derve 

Ermenî
Jidayikbûn 1897
Mirin 1960
Okyanûsa Atlantîk

Okyanûsa Atlantîk li Okyanûsa Mezin şinda duwem mezintir Okyanûsa Cîhan e. Ewê navberê Ewropa û Efrîka di Emerîka de ye. Bi deryayên dor hevre  106,2 milon km² aqarê xwe heye.  Xala tê de herî kûr bi 9.219 m Korta Porto Rîko ye. Ji bo ragihandinê navbera Ewropa û Emerîka de, ew deryaya herî pir li ser tê ragihandin e.

Nav 
Navê xwe ji Mitolojiya Yewnan de tê. Di Yewnanî  de navê xwe Atlantis thalassa ango Derya Atlas bû. Ew nava herî pêş de di Dîroka Herodot de hat dîn.

Sînorên Atlantîk 
Atlantîk ê pir li nîvkadiya bakurê cîhanê ye. Sînorên xwe wiha ne; li bakur Cemsera Bakur û Okyanûsa Arktîk, li bakur rojhelat Ewropa,  li başûr rojhelat Efrîka,  li başûr Antartîka, li başûr rojava Emerîkaya Başûr, li bakur rojava Emerîkaya Bakur. Ji bo Atlantîk di bakur de derê başûr wek Atlantîka Başûr û Atlantîka Bakur jî tê par ve kirin.

Deryayên Derdorê 
Deryayên dor Atlantîk gorî mezin bû ne xwe wiha ne: 

Deryaya Bakura Ewropayê (1.380.000 km²), Deryaya Bakur (575.000 km²), Deryaya Rojhelat (413.000 km²), Deryaya Navîn (2.596.000 km²), Deryaya Reş ( 424.000 km²), Deryaya Navîn ya Emerîkayê (4.354.000 km²), kendava Hudson (1.230.000 km²), kendava Baffin û Deryaya Labrador.

Li cem wan deryayan bi kenalê çekirî jî radigîhê deryayan. Kenala Suweyşê Deryaya Sor radigîhîne Deryaya Navîn, Kenala Panama jî Deryaya Navîn ya Emerîkayê radigîhîne Okyanûsa Mezin.

Girav 
Girava herî mezin a cîhan a di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew Grînlenda e. Hin giravên din ê mezin wek Îslenda, Giravên Brîtanî, Îrlenda û Girava Nû. Koma giravan yên di Atlantîk de jî Kanarya, Azor, Bahama, Antîl, Kap Verde û Giravên Falklandê. Çend giravên biçûkê wek Saint Helena jî hene. 

Heta Emerîka hat dozkirin, hin mirovan zen dikir ku di Okyanûsa Atlantîk de parzemîneke bi navê Atlantîs heye.

Girêdanên derve
Partiya Demokrasiyê

DEP () yek ji partiyên kurdan ên legal li Tirkiyeyê hatiye vegirtin e.
 
DEP ji rêç û şiveriya HEPê ye. Di  de DEP hatiye damezrandin. Yekemîn serokê partiyê Yaşar Kaya bû. Pêkutiyên hovane li dijî partiyên legal ên kurdan tên lidarxistin. Bi sedan endamên partiyên kurdan tên kuştin, windakirin an zîndanîkirin. Heya bigire parlamenterê kurdan jî dikujin. Parlamenterê DEPê Mehmet Sincar ji aliyên hêzên tarî yên dewleta tirk ve tê kuştin. Yaşar Kaya davêjin zîndanê. Dema ew di zîndanê de ye, kongreya partiyê di  de Hatip Dicle wekî serok hildibijêrê.

Di  de parlamenterên DEPê di derê meclîsa Tirkiyeyê de bi awayekî piçûkxistin tên girtin. DEP di  de bi fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin.
Yaşar Kaya

Yaşar Kaya (jdb. 1938, Qers - , Hewlêr) Yek ji siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê Kurdan e. 

Piştî qedandina dibistana amadeyî li Stenbolê dest bi perwerdeya aborînasiyê li Zanîngeha Stembolê dike. Di sala 1959'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê "Doza 49an" tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala 1968î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e. 

Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û PKDW´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd Özgür Gündemê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd DEPê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.

Berhemên wî
 Gündem Yazıları
 Özgür Ülke Yazıları
 Kürt Portreleri
 Erbil-Venedik hattı
 Polemik Yazıları
 Öcalan'la Konuşmalar
 Türk Solu ve Kürt Siyaseti
 Kürt Bilgesi Musa Anter
 Gotin
 Midye Kabuğunda Aşk

Çavkanî

Kaya, Yaşar
Kaya, Yaşar
Jidayikbûn 1938
Mirin 2016
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kesên ji Qersê (bajar)
Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt

Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt an bi kurtî PKDW (Pêkêdêwê), meclîsa Kurdistanê ya ku di 12ê nîsana 1995an de li sirgûnê li Ewropayê hatiye damezrandin e. PKDW di sala 2000î de piştî damezrandina KNK'yê xwe fesihkir.

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Okyanûsa Arktîk

Okyanûsa Arktîk, herweha bi Derya Cemsera Bakur, Derya Cemedêya Bakur, an bi tenê Arktîk jî tê navandin, heta 5.608 m kûr bûnê xwe heye û bi aqarê 14,056 milon km² ve ew okyanûsa herî biçûka cîhanê ye.

Sînorên Okyanûsa Arktîk 
Okyanûsa arktîk li nîvkada bakurê dinya ye. Ew navberê parzemînên Asya, Ewropa û Emerîkaya Bakur de ye. Ji bo parzemînên li dorin ew tê okyanûsak hejmertin jî, ew hin caran deryaka navî jî tê hejmertin. 

Sînorên Arktîk bi Alaska(Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê), Keneda, Gronland (Danimarka), Îslanda, Norwêc û Rûsyayê re heye. 

Li hindê wan parzemînan çend girav û komagravên re jî Okyanûsa Arktîk sînoren xwe hene: girava Banks, giravên Şahbanûya Elizabeth, giravên Ellesmere, Gronland, Îslanda, giravên Spitsberg, girava Kolguyev, xaka Franz Josef, Novaya Zemliya an Zemliyaya Nû, Severnaya Zemliya an Zemliyaya Bakur, giravên Sîbiryaya Nû û girava Wrangel.

Cemsera Bakur 
Cemsera Bakurê li ser Okyanûsa Arktîk de ye.

Dane 
14,056 milon km² aqara Okyanûsa Arktîk heye û rû xwe ê pir bi cemed hatiya girtin. Li Korta Molloy (140 km bakura Spitsbergen) de kûr bûne xwe radigîhê 5.608 m.

Deryayên li dor 
Gronland û Skandinavya  Okyanûsa Arktîk li Derya Ewropayê Bakur, li Okyanûsa Atlantîk  vediqetîne. Li Tengava Bêrîng jî Alaska û Sîbîrya Rojhelat Okyanûsa Arktîk li Derya Bêrîng, ango li Okyanûsa Mezin vediqetîne. Deryayê dinê li dor ewna ne Derya Beaufort, Derya Gronlandê, Derya Bakur (hinek li ser Okyanûsa Atlantîk jî dihejmerin), Derya Barents, Derya Karayê, Derya Laptev, Derya Sîbîryaya Rojhelat û  Derya Çukçî.

Giredanê derve 

 bi elmanî li ser Arktîk 

 
Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Rojnamegerî

Rojnamegerî yan rojnamevanî karê kesên ku bi awayekî profesyonel ji bo berhevkirina agahiyan di forma nivîsanê an tîştekî bihîstî an wêneyan de, bi rengek hêjayî bi nûçe û pêvajoyê dikin û ji bo raya giştî belav dikin. Çalakiya an pêvajoyê bi taybetî ji aliyê rojnameger an jî rojnamevanan ve tê kirin, di nav rojnamegeriyê de.

Çavkanî 

Rojnamevan
Adîgey

Adîgey an Çerkes navê neteweyekî li Qefqas e. Ew xwe bi navê Adîgey binavdikin û zimanê xwe jî wek Adîgeyî binavdikin. 

Pirrê caran Çeçen û Çerkes tên tevlîhevkirin, ji hev cuda ne. Dîroka Adîgeyan heya b.z. 4000´î kevn e. Tê îdîakirin ku ji bêrên Kîmmer in. B.z. 400´î de dewleteke xurt li perên Derya Reş damezirîne ku paytextê vê desthilatiyê bajarê Gorgippa (îro Anapa) bûye. Piştî pejirandina ola Îslamê zimanê wan ketiye bin bandora Erebî. Wekî Kurdî wan jî hêj kêşeyên xwe yên alfabe, zimanê standart hwd safî nekirine.

Di dawiya sedsala 19. de nakokî û şerê Osmanî û Ûrisan bandora xwe li gelê Adîgey jî dike. Bi fermî 750.000 Çerkes ji Rûsyayê têne derkirin. Osmanî wan li Kurdistanê û hin deverên Anatoliya bicih dike. Îro li bajarên wekî Bolu, Düzce, Bursa, Istanbul hwd ên Tirkiyê bi milyonan Çerkes dijîn. Mixabin dûgela Tirk nasnameyê wan ê neteweyî napejirîne. Ziman û çanda Adîgeyan di bin xetereya mirinê de ye.

Hejmara Gelê Adîgey 

 Li Tirkiyê 2.400.000 (sala 2000)
 Li YE 10.000
 Li DYE 1.000
 Li Adîgeya (herêma otonom)  nêzîkî 170.000
 Li Urdun 40.000
 Li Sûrî 80.000
 Li Îsrael 3000
 Li Kosovo 2500
 Li Sirbîstan 1000
 Li Karaçay - Çerkesyan 50.000
 Li Kabardîno - Balkarya 400.000
 Li derên din (bi giştî) nêzîkî 500.000

Zimanên  wan ji zimanmalbata Qefkasî ji şaxa bakurê rojavayê ne. Du zimanên an zaravayên wan ên sereke hene: Adîgeyî û Kabardînî.

Alfabeya Adîgeyan 

А а Б б В в Г г Гу гу Гъ гъ Гъу гъу Д д 
Дж дж Джъ джъ Дз дз Дзу дзу Е е Ё ё Ж ж Жъ жъ 
Жъу жъу Жь жь З з И и Й й К к Ку ку Къ къ 
Къу къу КI кI КIу кIу Л л Лъ лъ ЛI лI М м Н н 
О о П п ПI пI ПIу пIу Р р С с Т т ТI тI 
ТIу тIу У у Ф ф Х х Хъ хъ Хъу хъу Хь хь Ц ц 
ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь 
Э э Ю ю Я я I

Girêdanên derve 

Malperekî têkildar (ne bi Kurdî ye)

Gel
Alîşêr

Alîşêr Efendî an jî Elîşêr (jdb. sala 1882 li gundê Azgêr a Macîran, Sêwas – m. 9'ê tîrmehê, 1937 li Dêrsim) serokê federasyona hozên Kurd ên ku tevlî yekemîn serîhildana kurdan (Serhildana Qoçgiriyê) a ku li dijî komara Tirkiyeyê pêkhatiye ye.

Piştî perwerdeya li Sêwasê li cem Mistefa Paşa dest bi katibiyê dike. Bi Zerîfe Xanimê re dizewice. Hîç zarokên wan çênabin. Ji eşîra kurd Şêxhesenan e, lê di dema xwe de rêzgirtina hemî eşîran ji bo wî hebû. Ew li têkiliyên baş ên kurd û ermeniyan digeriya. Li ser ziman û zaraveyên kurdî gelek xebatên wî hene. Mixabin pirraniya xebatên wî di şikefteke li Dersîmê de dikeve destê dewleta tirk. Di dema şerê cîhanî yê yekem de hevdîtinan bi Rûsyayê re lidar dixe û ji 1914'an heya 1919'an li yekkirin û birêxistinkirina eşîrên kurd, a di bin serokatiya Komaleya Hêjakirina Kurdistanê (Kürdistan Teali Cemiyeti) de digere. Amadebûna Dersîm û Qoçgiriyê bi nameyan destnîşan dike. Serokatiya serhildana Qoçgiriyê dike. Herwekî tevlî serhildana Dêrsimê dibe. Bi întellektûelî, dîplomasî, sazkirina yekîtiya kurd, têkoşerî û şerê gerîlayê tê naskirin.

Bi tevî hevala xwe Zerîfe Xanimê dîl tên girtin. Birêveberê komara Tirkiyeyê Mustafa Kemal Atatürk ji serokê hêzên çekdar ên tirk anîna serê Elîşêr dixwaze. Tê gotin ku Atatürk gotiye "Heya ez serê Elîşêr ê jêkirî nebînim dê jiyan li min heram be. Heger jiyan li min heram be, tê wateya ku jiyan dê li hemî fermadarên artêşê heram be".

Serokê hêzên tirk Topal Osman fermana Atatürk bicih tîne. Biraziyê Seyîd Riza yê ku bûbû sîxurê dewleta tirk û bi navê Zeynel kesekê ji Dersîmê teklîfa Topal Osman dipejirînin û biheryek ji wan 40 zêrî, bi planekê xwe digihînin Elîşêrê ku di şikeftekê de bû û wî dikujin. Topal Osman digihe miradê xwe û serê Elîşêr û hevala wî Zerîfe Xanimê jê dike û ji Atatürk re diyarî dike. Serê Elîşêr Beg bi mehan li Koşka Çankayayê ya ku Atatürk lê dima dimîne. Hemî fermandar, leşker, siyasetmedarên tirk li ber serê jêkirî fotografê bîranînê dikişînin. Herwekî Atatürk jî fotoyan dikişîne lê ew foto di arşîvan da veşarî dimîne. Çapemeniya tirk bi lez resmê serê Elîşêr Beg diweşîne.

Piştî têkçûyîna serhildanê li Qoçgirî û tevahiya Kurdistanê komkujiyên hovane li dijî kurdan tên lidarxistin. Heya serhildana Şêx Seîd Efendî ev rewşa dijwar û kambax didome.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Alîsêr ile Zarîfe Xanim, Munzur Çem (1.10.2009)

Kesên ji Sêwasê
Jidayikbûn 1882
Serhildana Qoçgiriyê
Mirin 1937
Jidayikbûn 1862
Kurd
Mehmet Sincar

Mehmet Sincar (jdb. 1953 li Ter, Mêrdîn - m. 4ê îlona 1993 li Êlihê), nûnerê partiya legal a kurd li Tirkiyê DEPê yê ku di sala 1993an de ji aliyê hêzên tarî yên dewleta Tirkiyê ve hatiye kuştin.

Çavkanî 

Goriyên mêrkujiyê
Jidayikbûn 1953
Mirin 1993
Parlamenterên Mêrdînê
Ceh

Ceh an jî ce (bi latînî: Hordeum) giyayek ji malbata Poaceae ye.

Wekî genim xurdemeniyeke kevn ê di dîroka mirovahiyê de ye. Di serdemên dawî de pirranî bo xwarina ajalên kedîkirî yên malê tê bikaranîn û hilberîn. Cara pêşîn li Mezopotamyayê hatiye nûveçandin. Bi tevayî 115 cureyê cehê heye. Lê îro tenê 30-35 cure tên bikaranîn. Li hin cihên ku çandiniya genim ne gengaz e, wekî xurdemeniya bingehîn tê bikaranîn. Bo mînak, li hin deverên Çîn, Tîbet. 

Gava mirov behsa cehê bike divê mirov bîrayê jî bibîrbîne. Bîra ji ceh çêdibe û îro li rûyê dinyayê wekî vexwarineke navdar tê zanîn. Welatê ku herî pirr lê ceh tê çandin, Rûsya ye.

Famîleya genim û kurtîjan
Zad
Çandinî
Urdun

Urdun (Urdûn, Urdin, Ordûn, Ordîn, Ordin) an jî Keyaniya Haşemî ya Urdunê (bi erebî: المملكة الأردنيّة الهاشميّة, al-Mamlaka al-Urduniyya al-Hāshimiyya), welatekî erebî yê li Rojhilata Navîn e.

Welatekî ereban e. Di 25'ê gulana 1946'an de azadiya xwe ji Brîtanya distîne. Bi sazûmaniya monarşîk tê desthilatdarkirin.  Zimanê Urdunê erebî ye. Gel 94% ereb, 2% çerkez, 2% kurd û 2% ermenî ne. Pirraniya gelê Urdunê bi eslê xwe ji Filistînê ne. Piştî avabûna dûgela Îsraêlê hatine li Urdunê bi cih bûne. Zimanê fermî herçendî erebî ye, zimanê bazarê îngilîzî ye. 88% gelê Urdunê ola îslamê dihewînin. Kurdên ku li Urdunê dijîn îslam, elewî û êzdî ne.

Dîrok 
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Urdun di nav herêma Filistînê de cihê xwe digire. Herêma Filistînê di bin kontrola İngilîzan de bû. Kurê şerîf Huseyîn yê Mekeyê; Evdilla li sala 1921ê dest bi rêvebirina Urduna kir heta sala 1951ê. Li sala 1951ê de ji ber sedema nêzîkbûna key Ebdula bo Îsraêlê ji aliyê hindek netewperestên Ereb hate kuştin. Li sala 1957ê de jî Brîtanyayê hemî hêzên xwe ji Urdunê vekêşan.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve
San Marîno

San Marîno (bi îtalî: San Maréin an San Maroin) bi fermî Komara San Marînoyê (bi îtalî: Repubblica di San Marino) û wekî din jî bi Komara herî rehet ya San Marîno teyê naskirin (bi îtalî: Serenissima Repubblica di San Marino), mîkrodewletekî li Ewropayê e ku ji aliyê Îtalyayê ve hatiye dorpêçkirin. San Marîno ku li bakur-rojhilatê çiyayên Apenîn ye, pêncemîn welatê herî piçûk ê cîhanê bi rûerda xwe bi qasî 61 kîlometre çargoşe bi nifûsa xwe 33,562 nîştecîh digire.

San Marîno welatekî bê derya ye; Lêbelê dawiya bakur-rojhilatê  di nav deh kîlometreyan de ji bajarê Rimini ya Îtalyayê nêzikî peravên Adriyatîkê ye. Balafirgeha herî nêzîk jî di sînorên Îtalyayê ye. Paytexta welêt bajarê San Marîno ye ku li jora Monte Titano ye, dema ku rûniştgeha wê ya herî mezin Dogana ye di nav şaredariya herî mezin a Serravalle de. Zimanê fermî yê San Marîno îtalî ye. Welat navê xwe ji Saint Marinus girtiye, ku kevirek ji girava Rab bûye ku wê demê ya di bin kontrola Romayî bû û li sînorên Kroatyaya îro ye. Marinus di sala 275 PZ de ji dayik bû, û beşdariya nûavakirina dîwarên bajarê Rimini bû piştî hilweşandina wan ji hêla şêlevanên Lîburniyan ve. Dûv re Marinus di sala 301an PZ de li ser çiyayê Monte Titano civatek rahîbên serbixwe ava kir; Ji ber vê yekê, San Marîno îdîa dike ku ew dewleta herî kevnar a serwer a heyî, û her weha komara destûrî ya herî kevn e.

Aboriya welêt bi giranî li ser darayî, pîşesazî, karûbar, firotanê û geştyarî ve ye. Dewlet yek ji wan welatên herî dewlemend ê cîhanê ye ku di serjimara TBH de, bi jimarek bi herêmên herî pêşkeftî yên Ewropî re tê berhev kirin. Digel vê rastiyê, San marîno di rêza 44an de di lîsteya Pêrista Pêşveçûna Mirovî li cîhanê ye û li Ewropaya rojava di rêza herî kêm e. Pergala lênihêrîna tenduristiyê ya welêt di yekem analîza Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ji pergalên tenduristiyê yên cîhanê de di rêza 3yemîn de ye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Under Construction (albûm)

Under Construction albûmê çarîyem yê rapvanê Missy Elliot e. Ew albûma di rojê 12'ê sermawezê 2002 derket. Labelî Elektra Records ji wê ra Under Construction çêkir.

Stran
Ev stran li ser CD ne:

Go To The Floor
Bring The Pain (feat. Method Man)
Gossip Folks (feat. Ludacris)
Work It
Back In The Day (feat. Jay-Z)
Funky Fresh Dressed (feat. Ms. Jade)
Pussycat
Nothing Out There for Me (feat. Beyoncé)
Slide (feat. Ms. Jade)
Play That Beat
Ain't That Funny (feat. Nicole Wray)
Hot
Can You Hear Me (feat. TLC)
Work It (Remix) (feat. 50 Cent)
Drop Tha Bomb

Albûm
Rap
Tonus

Tonus ()  navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye bi ser Sêwasê ye. Navê wê di sala 1972î de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê tirkî pêvekirine.

Tonus di sala 1972î de bûye şaredarî û di sala 1990´î de jî navçe. Rûbera navçeyê 647 km² ye. Axa wî pirranî zozanî ye. Zozanên Qeretonus, Mêrgesen û deşta wê ya Tonusê navdar e.

Navçeyên Sêwasê
Gemerek

Gemerek an Gemereg yek ji navçeyên Sêwasê ye. 

Di sala 1953'î de kirine navçe û 5 şaredarî pêve girêdane. Rûber 1.150 km², bilindahî ji rûyê avê 1.200 m û gelhe zêdetirî 55.000 e.

Navçeyên Sêwasê
Kleopatra VII

Kleopatra VII (, , z. li dora 69 berî zayînê - m. 10ê tebaxê 30 berî zayînê li Îskenderiye, Misir) keybanûya dawîn serdema helenîstîk a Misira Antîk e. Keça key Ptolemaîos XII Neos Dionusos ("Ptolemaîos Auletes") e. Bavê wê, wê bi birayê wê re zewicandiye. Wê demê zawaca navmalbatî ji rêzê bû. Ji bo keybanûtiyê perwerdeyeke baş dîtiye. Ji mûzîk û estetîkê pir hezdikirîbûye. Kleopatrayê zimanên misrî (kiptîkî), îsraîlî, erebî, sûrîkî, etiyopyayî, farisî û kurdî (Medî) dizanîbûye.

Malbata bavê wê helenî bûn. Helenî li Misirê hindikayî bûn. Ji bo ku bi gelên herêmê re têkiliyek baş dayne, xwe dide ser fêrbûna dînê Misirê. Ji ber vê helwesta wê ji aliyê birayê wê ve ji welêt tê derkirin. Kleopatra diçe palasa Romayê û li vegera bi siyasetmedar Romayê navdar Iulius Caesar (Sezar) ve jiyana xwe dike yek.

Bi alîkariya Caesar li textê Misrê rûdine. Birayê wê di robara Nîlê de dixeniqe yan tê xeniqandin. Ji Sezar zarokek wê peyda dibe. Armanca wê ew e ku herdu împaratoriyên mezin ên serdemê bike yek û wekî Îskenderê Mezin desthilatdariyeke cîhanî avabike. Mixabin Sezar tê kuştin xeyalên Kleopatrayê sêwî dimînin. Bi qasî demekê ji nakokiyên palasa Romayê sûdwerdigire û dixwaze Romayê bixe bin desthilatiya xwe. Lê bisernakeve. Di 39 saliya xwe de bi jehra marên kobra dawî li jiyana xwe tîne. 

Kleopatra bi zîrekî, wêrektî û fenên xwe di dîroka mirovahiyê de cihê xwe girtiye. Li ser jiyana wê gelek fîlmên bêhempa hatine çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jin
Keybanû
Fîrewnên ptolemeyî
Grînlenda

Grînlenda an jî Gronlenda (bi zimanê grînlendî Kalaallit Nunaat, ango "Welatê Grînlandiyan", zimanî danî jî Grønland, ango "Welatê Kesk") girava herî mezina cîhanê ye. Ew navçeyeka Danîmarkayê otonomê teva parzemînê Amerîkaya Bakur e. 1979a de otonomiya xwe dest xwe xist û di 1985an vir de jî na endama Yekîtiya Ewropayê ye. Grînlendayê di hûndur de bi temamî xweser e, di polîtîkayê derve jî bi Danîmarkayê ve girêda ye.

Erdnigarî 

Grînlenda welatekî mezin e. Hin derên wê de dirêjahiyê wê digîhê 2.650 km, firehiyê wê jî digêhê 1000 km e. Nixteya herî bakurê Grînlendayê bi dûrahiyeke 710 km xala reşahiyê herî nêzika Cemsera bakur e.

Li bakura welat Okyanûsa Arktîk, li rojhelat Deryaya Grînlendayê, li rojava Baffin Bay û tengava Davis, li bakur rojava Giravên Keybanû Elizabeth hene.

Bo ku Grînlenda nêzika Cemsera bakura li ser cemed li ser rûyê wê gelek cih digire. Li beravên wê jî gelek eysbergên, ango çiyayên cemed, ên mezin hene. Ji hemû reşahiyê Grînlendayê tenê 341.700 km² necemed e.

Li Grînlendayê rêbaya cemsera bakur tê ditîn. Beravên wêyên rojava, bi Herka Kendavê digermijin. Lê dîsa jî di zivistanê de li hin derên wê germahî heta -70 °C dadikeve bin sifirê.

Bajarên jiyan lê heye, ji bo rêba tenê li wir o jiyanê misaît e, li beravên rojhilat rêz dibin.

Gel 

20 kesên ji sedî li Grînlendayê dijîn li welatekî din hatine dinê ye. Ji bo dewamî koç berve Ewropayê heye nifûsê xweyê guhêrbar e. 88 % kesên ku lê dijîn protestan in. Îroj li Grînlendayê 57.000 kes dijîn, ji wan 13.000 li paytextê Godthåbê dijîn. Gelê xwe bipiranî înuît (eskîmo) ne.

Galerî

Giredanê Web 

 Grönland  (bi elmanî, fermî sîte Danîmarka)
 Kargeriya Grînlendayê (inuktitut, danî û îngilîzî)
 Ji bo gerokên Grînlendayê  (îngîlîzî)
 http://www.nordtrek.net/ Wêne

Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Amerîkaya Bakur
Danîmarka
Kleopatra

Pir keybanûyên Misira Antîk bi navê Kleopatra hebûn.

 Kleopatra I
 Kleopatra II
 Kleopatra Thea 
 Kleopatra III
 Kleopatra IV 
 Kleopatra V Selênê
 Kleopatra VI 
 Kleopatra VII, ya mezin. Kleopatra VII Kleopatraya "bi nav û denge".
 Kleopatra Selênê, dota Kleopatra VII

Serdema helenîstî
Wilhelm II

Wilhelm II, Wilhelmê Duyem, an jî Friedrich Wilhelm Albert Victor von Preußen (jdb. 27ê kanûna paşîn a 1859an li Berlînê - m. 4ê hezîrana 1941an li Haus Doorn, Holendayê) qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê bû.

Wî ji sala 1888an heya 1918an keyakseriyê kir. Di dema desthilatdariya xwe de bingeha gelek alavên civakî yê dewletê datîne.

Çavkanî 

Mêr
Alman
Key
Qeyser
Jidayikbûn 1859
Mirin 1941
Zimanê grînlendî

Kalaallisut, anku grînlendî, zimanekî eskîmo-alotî ye ku li Grînlendayê 50.000 kes pê diaxivin. Ew taqrîbî bi 13.000 kes jî li Danimarkayê tê peyivîn. Li Grînlendayê ew zimanê fermî ye.

Ziman
Tengav

Tengavek ew cîhê ku derya lê teng dibê ye. Li we derê derya li hev vediqetin, wekok Deryaya Reş û Deryaya Navîn li Tengava Stenbolê li hev vediqetin.

Tengav ji bo gerê keştiyan ji berê de gelek gering bûn. Ji bo Tengava Stembolê û Tengava Çanakkaleyê di dîrok de gelek ceng bûbûn.

Tengavên cîhanê

Deryaya Navîn 
Tengava Cîbraltarê
Tengava Tîran
Tengava Bunifaziuyê
Tengava Sîcîlyayê

Deryaya Bakur – Okyanûsa Atlantîk 
Lamanş (English Channel) navbera Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda û Fransa

Deryaya Rojhelat 
Tengava Öresund navbera Danimarka û Swêdê
Belta Mezin Danimarka
Belta Biçûk navbera Fünen û Jutland li Danimarka
Kattegat navbera Danîmarka û Swêdê de
Skagerrak navbera Jutland (Danimarka) û Swêd de
Fehmarnbelt navbera Fehmarn û Lolland
Fehmarnsund navberan Fehmarn û Elmanya
Strelasund navbera Stralsund û Rügen

Deryaya Norwêcî 
Suðuroyarfjørður navbera Suðuroy û Giravên Faroe

Deryaya Reş  
Tengava Kerçê
Tengava Stembolê

Deryaya Îyon 
Tengava Bunifaziuyê navbera Korsika û Sardûnya
Tengava Messina navbera Kalabriya û Sîcîlya
Tengava Tunisê navbera Sîcîlya û Tunis

Deryaya Adrîyatîk 
Tengava Otranto navbera Apoliyen û Albanî

Deryaya Egeyî 
Tengava Çanakkaleyê
Kanala Euripos navbera Euboia û Atîka (Tengava cîhanê ya herî teng e, 40m)

Deryaya Erebî  
Tengava Hormuz navbera Îran û Ûmanê

Deryaya Sor 
Bab El Mandab

Okyanûsa Hindî-Okyanûsa Atlantîk 
Tengava Melakayê navbera Sumatra û Nîvgrava Malai
Tengava Johorê navbera Nîvgrava Malai û Singapur
Tengava Sunda navbera Sumatra û Java
Tengava Lombok navbera Bali û Lombok
Tengava Torres navbera Gîneyê nû û Awustralya
Tengava Bas navbera Victoria û Tazmanî

Deryaya Japonê – Okyanûsa Mezin 
Tengava Tatarî navbera Saşalin û Amur
Tengava La-Pérouse navbera Saşalin û Hokkaidō
Tengava Tsugaru navbera Hokkaidō û Honshū
Tengava Inlandsee navbera Honshū, Shikoku û Kyūshū
Tengava Kore navbera Kyūshū û Kore

Okyanûsa Mezin 
Tengava Juan-de-Fuca
Golden Gate San Francisco

Okyanûsa Atlantîk 
Tengava Macellan navbera Patagonya û Feuerland

Okyanûsa Arktîk 
Tengava Bering navbera Alaska û Sîbîrya

Deryaya Cemsera Bakur 
Tengava Davis navbera Keneda û Grînlenda
Tengava Nares Gronland û Girava Ellesmere

Çavkanî 

Erdnîgarî
Tengav
Diyar Bohtî

Diyar Bohtî nivîskarekî kurd e.

Diyar Bohtî, li herêma Bohta, li gundekî çiyayî (Girdara ser navçeya Dihê) di sala 1958 an de hatiye dinyayê. Piştî ku dibistana destpêkê diqedîne dest bi xwendina medreseyê dike. Berî çûna medreseyê, ew jî weke gundiyan karê rêncberiyê dike. Xwendina wî ya medreseyan, geh li Bohta, geh li Torê, geh li Herêma Xerza û geh li herêma Amedê derbas dibe. 

Piştî ku xwendina medreseyê diqedîne dest bi xwendina Dibistana Çandiniyê dike. Piştî dibistana çandiniyê di saziyeke dewletê de şeş salan fermanberiyê dike. 
 
Di sala 1987 an de çend caran tê girtin û çend mehan di girtîgehê de dimîne. Di serê sala 1988 an de dev ji fermanberiyê berdide û bi awayekî derwêşî tevlî karê welatpêrêziyê dibe. Hê jî vî karê xwe yê derwêşiyê didomîne. Di ber karê xwe re xebata wêjeya kurdî jî dike. 

Heta niha du pirtûkên wî (Şehîdname û romaneke bi navê Gul Bişkivîn) hatine çapkirin û bi navê Tûrikê Xewnan nivêsên wî yên fabl di televizyonê de hatine lîstin. Romaneke li ser penaberên Kampa Mexmûrê jî niha li ber çapê ye. Niha di Radyoya Dengê Mezopotamyayê de bernameyan çêdike.

Berhem 

 Şehîdname -Helbest- Weşanên Mezopotamya - 2005
 Gul Bişkivîn - Roman- Weşanên Mezopotamya - 2006

Nivîskarên kurd
Anha jî yek ji rêvebirên Radyoya Dengê Kurdistanê dike kû li Belçikayê weşanê dike. www.denge-kurdistane.com

Çavkanî 

Jidayîkbûn 1958
Nivîskarên kurd
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Giravên Feroe

Giravên Feroe an jî Feroe (bi feroeyî: Føroyar tê wateya "Giravên Mîhan"; danîmarkî: Færøerne) koma giravên li Ewropaya Bakur in. Di navberê Deryaya Norwêcê û Okyanûsa Atlantîk de navînê Îsland û Norwêcê de ye. 1948an wirde ew 18 giravên bi otonomiyê bi Danîmarkayê re girêdane.

Erdnigarî 

Feroeyên navbera li başûr Brîtanya Mezin, li başûr rojhelat giravên Skotlendayê Shetland, li rojhelat Norwêcê (Skandînavya), li bakur rojava Îslandê de ye.

Giravên Feroe bi 18 giravên xwe û giravên biçûk re 1.395,74 km² rûerdî xwe heye.

Gel 
48.000 nifûsa Feroeyê ye. Ji sedî 98 kesî li Feroeyê dijîn hevwelatiye Feroe ye, ango li Feroe, li Danîmarkayê, an jî li Grînlenda hatiye dinyayê. Gorî welatên lê hatinê dinyeyê, gelê Feroeyê wiha ye: 91,7% ji Feroeyê, 5,8% ji Danîmarkayê, 0,3% jî ji Grînlendê ye.

Girêdanên derve 

 Official site 
 Official tourist site
 Flick photo set

Girav
Giravên Feroe
Zimanê feroeyî

Feroeyî (bi zimanê feroeyî: føroyskt) zimanê Giravên Feroeyê ye ku ji hêlê 60.000-100.000 kesan ve tê axaftîn. Ew teqrîbî bi 12.000 kes jî li Danîmarkayê tê axaftin. Li Giravên Feroeyê ew zimanê fermî ye. Ew zimanekî germanî yî malbata hind û ewropî ye.

Ziman
Nîsk

Nîsk (bi latînî: Lens culinaris), giyayeke ji famîleya Lens e. 

Bo xurdemenî û derman tê çandin. Tenê li Hindistanê 50 cureyên nîskê tê çandin. Lê, sê cureyên nîskê yên bingehîn hene. Nîska sor, zer û kesk. Lê pirranî ya sor tê bikaranîn. Ji vir 8.000 sal bêrê li Mezopotamya û perên Derya Navîn hatiye nûveçandin. Di kulînên Rojhilata Navîn û devedorên Derya Navîn de cihekê girîng digire. Dîsa di çêkirina dermanan de jî tê bikaranîn.

Welat û dîrok  
Welatê nîskê Mezopomya û Asya Biçûk e. Di medenîyetên Asûr, Babîl, Med û Ûrartûyan de çandinîya wê pir hatîye kirin. Jibo wan medenîyetan nîsk xurekek sereke bû.  Herweha dervayî bizir, hemi nebata wê jî  jibo  heywanan dikirin qût (êm).
Ji wan medenîyetan derbasî Misrê bûye. Ji Misrê derbasî Filistîn, ji wir jî derbasî welatên Derya Spî, Ewropa, Rûsya, Argentîn, Şîlî, USA û hwd bûye. Niha di hemi deverên dinê de çandinîya wê tê kirin. Lê devera herî zêde lê tê çandin  germîyanên bakurê Kurdistanê ye.  Di salê de bi kêmanî 600 hezar ton nîsk di wan bajarên Kurdistanê de (wek Mêrdîn, Ruha, Dîyarbekir û hwd tên hilberandin(rakirin).

Têdahî   
kalorî, proteîn, karbonhîdrat, kolestrol, rûn, lîf, fosfor, kalsîyûm, hesin, sodyûm, potasyûm, sifir (paxir), çînko vîtamîm A, B1, B2, B3, beşek zêde asîdên folîk

Di nîskê de vîtamîn B, hesin, kalsîyûm, magnezyûm, sifir, çînko û madarek zêde fosfor heye. Nîsk hêza beden û zêhnê zêde dike, aşikê bihêz dike. Jibo kuxuk û bronşîtê gelek baş e. Jibo kesên lewaz û jar zêdebûna xwînê pêk tîne. Rûvikan nerm dike. Tevgêra xweragirînê bihêz dike. Jibo çavan jî zehf bi kêrhatî ye. Nirxa wê ya kalorî jî bilind e, enerjîyê dide û westîyanê

hiltîne. Kolestirola xwînê dadixe. Li gor hevîya (nisbeta) parastina nexweşîyê ji hişkbûna rehan, jîyan û rîşîyan re dibe alîkar. Rîska qrîza dil kêm dike. Rûvîyan dixebitîne. Jibo dûrxistina madeyên xisardar ji bedenê re dibe alîkar û pêşîya qebizbûnê digire. Heke nîsk bê kelandin û ava wê bê vexwarin, êşên qefesa sing kêm dike û kuxukê dibire. Lewre divê xwarina nîskê neyê ihmalkirin.

Çavkanî 

 malpera ellahmezar 

Riwek
Xwarin
Çandinî
Prag

Prag (bi çekî: Praha) paytext û mezintirîn bajarê Çekyayê ye.

Bajarê Pragê navenda stana (parêzgeha) Pragê ye jî. Bajarê Pragê li ser rûbarê Vltava li navenda herêma Bohemyayê ji bo heyama nêzî 1000 salan navenda ferheng, huner, aborî û siyaseta wê herêmê bûye.

Rûbera parêzgehê 496 km², gelhe 1 275 406  (2012) e. Wekî bajarê herî rind ê li Ewropayê dihêt niyasîn. Di Şerê Cîhanî yê Duyem da pirraniya wê hat wêrankirin. Îro bermahiyên dîrokî yên bajêrî ji aliyê UNESCOyê ve dihên parastin.

Bajar xwediyê zanîngehên navdar e. Mûze û nîgargeriya (arkîtektiya) Pragê pir balkêş e.

Galeriya Wêne

Çavkanî

Weblink 
 www.praha.eu Malpera Pragê
 Malpereke agahiyan di derbarê Pragê de
 Hlavní město Praha

Giredanê dervê 
 

Bajarên Çekyayê
Paytextên Ewropayê
Zimanê çekî

Çekî zimanê Çekyayê yê fermî ye. Herwekî ji taybetiyên gelê çek re çekî tê gotin.

Zimanê çekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şaxa zimanên slavî, ji koma zimanên slaviya rojavayî ye.

Kodên zimanê çekî 

 ISO 639-1: cs
 ISO 639-2: (B) cze/ces (T) - 
 SIL ISO 639-3: CES

Alfabeya çekî: 

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

Zimanên slavî yên rojava
Keywan

Keywan an Satûrn (nîşan: ) yek ji gerstêrkên (exterên) roja me ye.

Ji aliyê dûrbûna bi rojê re 6emîn û ji aliyê mezinbûnê ve jî 2emîn gerstêrka roja me ye. Ew jî wekî Berçîsê pirranî ji helyûm û hîdrojenê pêk tê. Keywanê bi xelekên xwe tên nasîn. Mirov dikarê Keywanê bi çavan temaşebike. Helekên Keywanê di dûrbuna ji rûyê wê 67.000 km heya 480.000 km´yê de ne. Herçendî ewqas berfireh in jî stûriya wan ango bera wan bi qasî 100 m yê ne. Xelek ji geranokên ku ekvatora wan ji 1 cm heya 10 cm yê ne pêk tên. Ango wekî toz û xişrûgê ne. Heya niha 47 heyvên Keywanê hatine keşfkirin. Gelek agahî derbarê sîstema xelekên Keywanê û heyvên (peykên) wê de nîne. 

Li rûyê Keywanê bahozên ku leza wan digihêjin 1800 km/kat´î hene.

Agahiyên Keywanê 

 Kişandina exterê: 8,96 m/s²
 Kalîbreya ekvatora exterê: 120.536 km.
 Dûrbûn ji erdê: 1.658.500.000 km.
 Hevrêzbûn bi erdê re: 378,09 Roja Erdê
 Sala Keywanê: 10.755,7 Roja erdê, 29,4 Sala Erdê
 Germahî kêm-zêde: 95 K

Gerstêrk
Ûranûs

Ûranûs (gerstêrk) ji aliyê dûrbûnê ve 7emîn, ji aliyê mezinbûnê ve 3emîn û ji aliyê giraniyê ve 4emîn extera Roj a me ye. 

Bi qasî 10 xelkeyên exterê hatine keşfkirin. Ji aliyê meziniya xwe ve 63 carî ji Erdê (Dinyayê) mezintir e. Herwekî ji aliyê giraniya xwe ve jî 15 carî ji dinyayê girantir e.

Peykên (Heyvên) Ûranûsê 

Bi navê Miranda, Umbriel, Ariel, Oberon û Titania heyvên wê yên mezin hene. Dîsa bi navê Cordelia, Ophelia, Bianca, Cressida, Desdemona, Juliet, Portia, Rosalind, Belinda, Puck, Caliban, Stephano, Trinculo, Sycorax, Prospero, Setebos, S/1986 U10, S/2001 U2, S/2001 U3, S/2003 U1, S/2003 U2, S/2003 U3 peykên wê yên piçûk hene.

Gerstêrk
Okyanûsa Başûr

Okyanûsa Başûr (Deryaya Cemsera Başûr, Deryaya Cemeda Başûr, Okyanûsa Antarktîka jî tê nav kirin) okyanûsa li başûra dinya dikeve ye. Okyanûsa Başûr bi 20.327 milyon km² aqara xwe Okyanûsa duhem a herî biçûk a cîhanê ye. Kûr bûna xwe heta 5.805 m heye.

Erdnîgarî 

Okyanûsa Başûr li başûra hêlîpan 60, li dor parzemîna Antarktîka ye. Li bakura wê Okyanûsa Atlantîk, Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin heye. Okyanûsa Başûr, okyanûsa herî nû hatiye salixdan e. Di bihara 2000an de Organîzasyona Navneteweyî ya Hîdrografiyê ( bi îngilîzî: International Hydrographic Organisation - IHO) bi fermî ew bi Okyanûsa Başûr salix da. Sînoren wê gorî Hevûdaniya Antarktîk (bi îngîlîzî: Antarctic Convergence) hat nişankirin. Ew dera ko ava germ û ava sar digîhen hev e. Navbera hêlîlkanên başûra 40an û 60an de ye.

Dane 
Okyanûsa Başûr 20,327 km² aqara xwe heye. Heta 5.805 m kûr bûna xwe heye û li dor 44° qerinc(boylam) a rojhelat û 61° hevêrkên berahiya başûr dikeve. Kûr bûnake 7235 m. radigîhê Okyanûsa Başûr jî, ji bo ew li bakura 60° hêlîpan dikeve ew xala di Okyanûsa Atlantîk deye

Deryayên dor 

Deryayên dor Okyanûsa Başûr ev in: Deryaya Amundsen, Deryaya Bellingshausen, Deryaya Ross û Deryaya Weddell.

Girav 

Giravên di Okyanûsa Başûr de ev in: Girava Alexander-I., Girava Balleny, Girava Berkner, Girava Ross, Girava Georgiya Başûr, Girava Başûra Orkney û Girava Başûra Şetlandê.

Giredanê derve 

 Geography.about.com: Okyanûsa pêncem
Neptûn (gerstêrk)

Neptun (nîşan: ) yek ji gerstêrkên (exterên) Roja me ye.

Ji aliyê dûrbûna ji Rojê ve 8emîn, ji aliyê giraniyê ve 3emîn û ji aliyê meziniyê ve jî 4emîn gerstêrka Roja me ye. Bi qasî ku tê zanîn 13 peykên (heyvên) Neptûnê hene. Gorî destkeftiyên nû, xelekên Neptûnê jî hene. Mixabin ji ber ku gerstêrkeke dûr e, kêm agahî hene.

Agahdariyên Neptûnê 

 Germahî li rûyê exterê: 47 K
 Kişandina exterê: 11,15 m/s²
 Kalîbreya ekvatora exterê: 49.528 km.
 Dûrbûn ji Erdê (Dinyayê): 4.305.900.000 km.
 Sala exterê: 60.189 roja Erdê, 164,8 sala Erdê
 Hevrêzbûna exterê bi Erdê re: 367,49 roja Erdê

Gerstêrk
Plûton

Plûton an 134340 Pluto (nîşanan:  an ) ji aliyê dûrbûna ji rojê ve nîvgerstêrka herî dawî ye. Yek ji exterên Roja me dihate zanîn. Van salên dawiyê gerstêrbûna wê dihate guftûgokirin. Gorî destkeftiyên astronoman ên nû Plûton ne gerstêrk lê nîvgerstêrk e.

Tê payîn ku navê Plûtonê ji lîsteya gerstêrkan derbikeve wekî kevir û geranokên valahiyê were binavkirin. Herçendi civîna herî dawîn a astronoman a li Pragê pêk hat, biryara negerstêrkbûna Plûtonê daye jî, hêj ev biryar belav nebûye. Navê wê yê nû 134340 ye. Lewra geranok û kevirên valahiyê wisa tên binavkirin. Pênc peykên wê hene Xaron, Stiks, Niks, Kerberos û Hidra.

Agahiyên Plûtonê 

 Kalîbreya ekvatora Plûtonê: 2.300 km
 Dûrbûna wê ji Erdê: 4,9 milyar km
 Saleke Plûtonê: 248 sala Erdê
 Hişkiya axa wê: 2 carî avê ye
 Germahîya rûbera (setha) gerstêrka Plotonê, 228 dereceya Santîgrad li jêr sifrê ye.
 Ya balkêş ew e ku ji dema jidayikbûna Galîle heya niha, hê Ploton, 2 sala xwe neqedandîye û 2 car li dora Tavê negeriyaye.

Çavkanî 

Stêrnasî
Tanzanya

Tanzanya yan Yekîtiya Komarên Tanzanya (bi zimanê Swahîlî Jamhuri ya Muungano wa Tanzania yek ji welatên li rojhilata Afrîkayê dikeve ye.

Nifûsa vê welatê ciwan e. Mixabin 20 % gelê welêt ji vîrûsa AIDS bêzar e.

Girêdanên derve

Çavkanî
Zerîfe Xanim

Zerîfe Xanim (jdb. ? - m. 9'ê tîrmehê, 1937) tevî hevalê xwe Elîşêr li paşî serhildana çekdarane ya herî pêşîn dijberî Komara Mistefa Kemal Atatirkî anko Serhildana Qoçgiriyê bi find û fêlan dihêt girtin. Ji ber ko Atatirkî serê Elîşêrî xwestibû, Serokê hêzên Tirk Topal Osman, serê herduan bi diyarî ji bo wî bir. Serê Zerîfe Xanimê û hevalê wê Elîşêr bi mehan li Koçka Çankaya cihê ko Atatirk lê dima liber darê bûn.

Serhildana Qoçgiriyê hat sekinandin û heta serhildana Şêx Seîdê Pîran rewşa Kurdistanê gelek xirabtir lêhat.

Çavkanî 

Jinên kurd
Mirin 1937
Serhildana Qoçgiriyê
Zimanên slavî

Zimanên slavî an slavonî komeka zimanên jihevnêzîk in ko neteweyên slav pê diaxivin. Ev ziman tayekê zimanên Zimanmalbata hind û ewropî ne ko piranî ya axivtinkerên wan li Ewropaya Rojhelat, hindek deverên Balkanê, Ewropaya Navîn û hindek herêmên Asyayê dijîn.

Tayên zimanên Slavî 
Zana zimanên Slavî dabêşî sê tayan dikin:

 Slaviya rojhilatî: zimanên rûsî, ûkraynî, belarûsî û rusînî ji vî tayî ne.

 Slaviya rojavayî bi xwe dibe çend çiqilên dî:
 Çekî û Slovakî
 Sorbiya Jêrîn û Sorbiya Jorîn ko du zimanên hindek kêmaniyên Elmanyayê ne.
 Zimanên lehî anko lechitic: Polonî, pomeranî/keşûbî û zimanê mirî yê polabî.
 Slaviya başûr ko van çiklên jêrîn bi xwe ve digirit:
 bindesteka rojavayî ko ev ziman in: slovenî, krowatî, bosnayî, montenegrî û serbî.
 bindesteka rojhilatî: bulgarî û makedonî (hindek ji şehrezayên zimanên slavî zimanê Makedonyayî yek ji devokên zimanê Bulgarî dihesibînin.

 
Malbatên zimanan