nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bilbil (balinde)

Bilbil (Luscinia megarhynchos), Firindeyeka ji malbata mêşgiran e ku bi taybetî xweşikbûna wîçina xwe ve bi nav û deng e. Bilbil cureyek ji Firindeyên wîçanok e. Gelek cureyên bilbilan hene. Hinek ji wan di rekehan de tên xwedîkirin. Ji cî û warên germ hez dikin.

Taybetmendiyên xwe 
Dirêjaya gewdeyê bibilê 15-17 cm û giranî wek 18-23 gr e. Mê û nêrên bilbilê wek hev du ne. Purta gewde wê qehweyî ye, ya piştê diguhure rengê qizil. Çavên bilbilan di nav çepera spîçolk de reş in. Wek şalûlê ji malbata mêşgiran e. Nêzîkî 10 salan dijî. 

Li her deverê cîhanê de ji 120î zêdetir cureyên bilbilê hene. 
Bilbil dişibe gelek balindeyên nêzî xwe. Pir dişibe boqije (turdus, ardiç) yê. Bi deng û per baskên xwe cudahiya bilbilê tê ferq kirin. Di baskên bilbilê de 7 perik hene, perikê despêkê dirêjtir e. (Hejmara perikên boqijeyê 8 in ).

Xwarin 
Bilbil xwerê xwe bi piranî li ser axê digere. Xwe bi mêş, bihok û kurmikan têr dikin. Di mehên payîzê de mêveyên beyanî yên biçûk û hêşinayan jî dixwin. Fenanî gelek cureyên wîçanok bilbil jî kurm û boxikên ku zirarê didine bax û riwekan dixwin û bi awayî gelek fêdeyên wan ji bo werarbûna bax û riwekan hene.
Di xwezayê de neyarê bilbilê yê herî mezin kund (strix aluco) e.

Deng û xwendina wê 
Bilbil, bi wîçin û denge xwe yî xweşik nasnav in li seranser cîhanê. Wîçin û xwendina bilbila nêr zayend xweşiktir û pircureyî ye. Behredarî, wiçandin û xwendina bilbila nêr tim ji bo hilperandina cinsî li ser a mê ye. Ên nêr, bi salan, her diçe wiçandina wan xweşiktir û bi pircuretir dibe. Ji bo wê yekê şansê cezb kirin û balkişandina ser xwe yê bilbilên qert zêdetir in. Bilbileke qert ji 260î zêdetir dengên wîçandinê derdixe.

Kurkbûn, hiberîn û hêkkirin 
Kurka bilbilê, di meha îlon de wek 16 roj e. Bilbil di roja 21an de dest bi pûrt girtinê dike. Her ku gir dibe renge çav û çepere wê xuyatir dibe.
Meha gulanê ji bo bilbilan, dema hilperandina cinsî, dema reqabeteke bêeman e. Ji bo bilbila mê, mêjera hilbijartinê, xweşikbûna wîçinî û xwendina bilbilên nêr in. Di xwezayê de ji %50 yên bilbilên nêr, firsenda hilperandina cinsî nabînin. Digel vê reqabeta bêeman û dijwar, bilbila nêr di serdemekê de, bes bi yek bilbila mê ve bihev re dibe û pê re dimîn e. Pêştî bihevşabûnê bilbila nêr denge wîtandina xwe diguhire û bervî gurkê dibire. Hêlûnê bilbila mê bi qirş û qala çêdike. Dema kurkê wek 12-16 rojî ye. Bilbila mê di demekê de wek 4-6 hêkan dike û ji wan 1-2 cûcik digêjine fire.

Temen 

Bilbilek wek 1-5 salan dijî, yên ku 8-10 salan dijîn jî hene lê hejmar kêm in.

Di edebiyatê de 
Di edebiyata klasîk de bilbil sembola xweşikî, kubarî, ciwanî û bengîtiyê ye.

Çavkanî 

 David Alderton, Evcil Kuş Bakımı, İnkılap Kitapevi(Wergêr:Mehmet Ozer)
 BirdLife International (2004)

Çûk
Faunaya Kurdistanê
Balindeyên li Afrîkayê
Bilbil, Farqîn

Bilbil (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Farqînê
Dêrik, Pîran

Dêrik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pîranê
Mezra, Pasûr

Mezra, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pasûrê
Sê (hejmar)

Sê ya 3 li hejmarên romî III ye. Sê hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 sisê

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Sîsê

Sîsê (; ), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Dirî (strî)

Ji kelemên serê wan tûj, strî û hwd. ên stûr re dirî tê gotin. Mînak ji striyên gulê re dirî tê gotin.

Riwek
Dirî (Darahênê)

Dirî, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dara Hêniyê
Şerefxanê Bidlîsî

Şerefxanê Bidlîsî (, Qum − m. 1603, Bedlîs) mîr, nivîskar û dîroknasekî kurd e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng Şerefname ye. Mijara Şerefnameyê dîroka Kurd û Kurdistanê ye.

Jiyana Şerefxan 

Şerefxanê Bidlîsî (Mîr Şeref Xanê Bidlîsî) ku nivîskarê Şerefnameyê ye, di sala 1543'an de li nêzîkê bajarê Qumê ji dayik bû ye. Bavikê wî serokatiya eşîra Rojkî (Ruzegî) dikirin û mîrîtiya bajarê Bedlîsê dikirin. Ji ber ku navê bavikê wan tevil tevlîheviyên li dijî siltanê osmaniyan bû, rêwiyan cem Dewleta Sefewiyan. Dema Şerefxan neh salî bû ligel zarokên şah dersan dibîne. Hîn di emrekî biçûk de dest bi birêvebiriya dewletî dike û li bajerinan rêvebiriyê dike. Nêzîkê bîst salan li gelek bajarên safewiyan parêzgeritiyê dike. Sala 1576'an ew ji li ser karê wî kişandin serayê û li wir ji ber kirinên ne li cîh ji karê wî girtin. Vê yekê ew hew qasî êşand ku tevil 600 kesên eşîrê û malbata xwe vegeriya Wanê di çileyê sala 1578'an de. parêzgerê herêmê Xûsrev Paşa ji sulatanê wê demê 3'emîn Siltan Mûradê (ji sala 1574'an ta sala 1595'an li ser desthilatiyê bû) xwest ku Şerefxan bîne li ser mîrîtiya wî li Ocaqliqa Bedlîsê. Li ser vê yekê ew wekî mîrê Bedlîs û Mûşê hate pejirandin. Wî dema nivîsana dîroka kevin ya Kurdistanê bi navê  Şerefname  bi dawî kir di sala 1597'an de, êdî ew bi tenê bi navê xwe desthilat bû. Di rastiya rojane de kurê wî Şemsedîn êdî kar û barê mîrîtiyê dimeşandin. Şerefxan êdî ji kemsî ve ta sala 1599'an jiya. Li gor hin jêderan ew di sala 1603'an yan jî 1604'an de çû ye li ser dilovaniya xwe.

Berhem 
 Şerefname

Çavkanî

Bîbliyografî 
 Bedlîsî, Şerefxan; Şerefname: Tarîxa Kurdistanê ya kevn, Stockholm 1998
 Strohmeier, M. & Yalçin-Heckmann, L.; Die Kurden: Geschichte Politik Kultur, München 2000

Girêdanên derve 
 Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê

Jidayikbûn 1543
Mirin 1603
Kurdên sedsala 16an
Nivîskarên kurd
Siyasetmedarên kurd
Fîlozofên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Dîroknasên kurd
Desthilatdarên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kurdên sedsala 17an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Şerefxan, Mûş

Şerefxan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Mûşê (navend)
Komik, Qabilcewz

Gomik (), gundekî ser navçeya Kabilcevza Êlihê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Qabilcewzê
Gomik, Îdir

Gomik, an jî Gomika Redka gundekî girêdayî Navçeya Îdir Başanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Carekê di serhildana Agiriyê de, cara duyem jî 1993an de hate valakirin.

Gundên Îdirê (navend)
Gol

Gol an deryaçe ji kortên ku di demên guhertinên jeolojîk de peyda bûne û ên ku bi borîna salan ji ava baranê, herkîna çem û lehiyan tijî av bûne re tê gotin. 

Gol li gor pevajoyên jeolojîk cihêreng in, ango li hin herêman, dema ku şetandinên jeolojîk çêbûne, lat û zinarên xwe lar bûn, nexwe, xak pir hilweşiye, û golên mezin çêbûne, û li hin herêman jî zinar û lat hişk û sert bûn, lewma golên çêbûbûn biçûk bûn. 

Ji golên ku bi guhertinên jeolojîk çêbûne re, golên xwezayî dibêjin, û ew li seranserî cîhanê tên dîtin, ji golên mezin, Gola Victoria li Kenya û Gola Qizwîn li Asiya navîn, li Kurdistanê jî hin golên xwezayî hene wek, Gola Wanê û Gola Ûrmiyê. 

Hin gol hene bi destê mirovan çêbûne, ew bi rahatî li paş avgiran peydabûna, ango kombûna avê li paş wan hedî hedî bûye gol, ji van golan re dibêjin golên pêşesazî, û pir nimûne li seranserî cîhanê hene, wek Gola Nasêr li paş avgira Alî li ser çemê Nile li Misirê. 

Gol çi xwezayî çi pêşesazî bin, ew pir sûdmend in, mirov ji wan golan pir sûdwer digrin, mirov ji van Golan ava çandiniya xwe dibe, mirov ava vexwarinê jî jê dibe, ji bilî ev fêde û sûdên tenduristî û gervanî, pir gol îro seyrangeh û havîngehên ku mirov bêhna xwe li ber vedide ne, mirov mesiyan jî ji van golan digrin.

Golên Kurdistanê 

 Deryaçeya Tengesûr
 Deryaçeya Zirêbar
 Deryaçeya Wirmiyê an gola Ûrmiyê
 Gola Wanê an behra Wanê
 Gola Nemrûdê
 Gola Nazîkê
 Gola Hazarê
 Gola Haçlî
 Gola Erçekê
 Gola Balîkê
 Gola Arînê
 Gola Aqdoxanê
 Gola Masiyan

Çavkanî 
Ebdulla Ghafur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.

Erdnîgarî
Komên avê
Gol
Ortinik

Ortinik  () , gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Xodîg, Hezro

Xodîg, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Hezroyê
Xodik, Nazimiye

Xodik (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Birayên Wright

Birayên Wright, kesên ku cara pêşîn firokeya bi motorê dixebite çêkirine ne. Navê wan Wilbur Wright (jdb. 1867 - 1912) û Orville Wright (jdb. 1871 - 1948) in.

Perwerdeyekî birêkûpêk nedîtine. Ji xebatên Otto Lilienthal ê endazyarê firokeyan bû sûdwergirtine. Bi sedan ceribandin kirine ku firokeyê zêdetir li hewayê bihêlin û firandinê têkûz bikin.

Birayên Wright di ceribandina 17 kanûna pêşîn 1903î de li North Carolina bi serdikevin û yekemîn firokeya bi motorê û prînsîbên aerodînamîkê dixebite difirînin. Birayên Wright bingeha balafirên nûjen diavêjin.

Hešt roj beriya yekemîn firîna birayên Wilbur Wright, rojnameya New-York Times di meqaleyeke xwe da nivîsîbû: dibe ku meriv pištî yek heya 10 milyon salên din, bikaribe mašîna firok çêbike.

http://bydio.com/tag/million-years/

Zanist
Edşanê

Edşanê (), gundekî bi ser navçeya Wêranşara Rihayê ve ye.

Gundên Wêranşarê
Hirik

Hirik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Hırık ji sé gunda çê buye. gundé SIMO, MIXARE û HIRIKA MEZIN e. Beré mıllet lı gundé Sımo bun jı gundé Sımo hınek çune Hırıké hınek ji çune Mıxaré u sé gund derketıye meydané. va hers gundana baxliyé hırıké ye. muhtaré hırıké navé wi SIRAÇ YAVUKLU ye. lı wéranşar é gundé hırıké bı daré xwe é féqi yan té naskırın.Vé akıma dara AHMED é İDİK é (AHMET FIRAT) derxıst. Bı xéra wi mıllet dar çandın. Hırık Hemedé Sımo avakır(kalkémın). Zebeşé Hırıké é sera yé ji té naskırın. fıstıqé hırıké ji gelekın u pır xweşın. Diroka Hırıké ji pır kevne. Wexta Xezi û talana de Hırık hebu û Hemedé Sımo û Sefo derdé wan pır kışand. Hırık dehl u rezén wi gelekın u pır xweşın. nav vé dahlé de tıri, bıhiv, hınar, fısteq, hejir mışmış hene. ger hun ji dıxwazın xwşiyé bıbinın hun ji werın Hırıké.Xelké Hırıké jı eşirekéne navé eşira wan XIDREKA ne. jı vé eşiré Xucoya u Qeroya lı Hırıké dıjin.

Gundên Wêranşarê
Duolî

Duolî, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Îşxan

Îşxan (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Nebeyûb

Nebeyûb, bajarokekî girêdayî navça Rihayê Wêranşarê ye.Tirba pêxember Eyûb Sebrî li vî bajarokî ye.

Wêranşar, Riha
Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci (wekî Leonardo da-Vînçî bixwîne)  (jdb. 15ê nîsana sala 1452an li Anchiano, Floransa - m. 2ê gulana 1519 li Amboise) yek ji pêşengên ronesansê, muzîkar, dahêner, endazyar, peykervan , wênesaz, kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.
Tê zanîn kû wî di endezyarîyê de hewl daye Îsmaîlê Cizîrî.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir Mona Lîza (1503 - 1507) û Xwarina Dawî (1495 - 1497) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê noter Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala 1482an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê Mîlano Sforza kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li Roma û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser anatomiyê û geometriyê lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. Papa xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi homoseksueliyê tê reşkirin. Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Complete text & images of Richter's translation of the Notebooks
 Web Gallery of Leonardo Paintings
 Drawings of Leonardo da Vinci
 Da Vinci Decoded Article from The Guardian
 The true face of Leonardo Da Vinci?
 Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism
 The Notebooks of Leonardo da Vinci
 Leonardo da Vinci at BBC Science
 Leonardo da Vinci's "prophecies" from Volume II of the notebooks (translated) 
Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled
 Leonardo da Vinci: Anatomist The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

Dahêner
Fîlozofên îtalî
Ronesans
Thomas Alva Edison

Thomas Alva Edison (jdb.  li Milan, Ohio; m.  li West Orange, New Jersey) afirendêrê elektrîkê û yek ji kaşîfên navdar ên DYA ye.

Edison tenê bi qasî çend mangî çûye dibistanê. Zaroktiya wî bi xebatê, firotina hêsanxwarinan li metro û trênan derbasbûye. Li cem J.U. MacKenzie li Mount Clemens, Michigan perwerdeya telegrafê dibîne. Pênc salî, ji 1863 heya 1868 ew wekî telegrafker li Stratford (Ontario), Indianapolis, Cincinnati, Memphis, Louisville û Boston dixebite.

Di sala 1868an de yekemîn car patenta alavekê ku deng bi hêza elektrîkê vediguhêzîne werdigire. Saleke şûnde li New York fîrmayek dadimezirîne.

Di 18ê tîrmeha 1877an de keşfa fonografê dike û yekemîn car mirovek dengê xwe yî tomarkirî dibîhîse. Di tomarkirina yekê de gotina "Hello" hatiye bikaranîn. Edison di jiyana xwe de gelek keşfan û pêşxistinan dike. Wekî dîktafon, kînematograf, fîlmkamera, makîneya rontgenê, alava bihîstinê bo kerran hwd.

Thomas Alva Edison, di 28ê gulana sala 1902an de pîl îcat kir.

Edison ji bi artêşa DYA jî gelek alavan çêdike, Dîsa kursiya elektrîkê ya ku bo cezayê îdamê tê bikaranîn jî çêdike. Herçendî ji kongreyê xelata mezin distîne jî ji ber pêşxistina alavên kuştinê di artêşê de û çêkirina kursiya elektrîkê ve ji aliyê gelekan ve hatiye rexnekirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Dahêner
Amerîkî
Mêr
Jidayikbûn 1847
Mirin 1931
Zanyarên amerîkî
Mona Lîza

Mona Lîza, (bi îtalî û spanî: ; ), tablo ya hunermendê Îtalyanî ê Ronesansê Leonardo da Vinci ye. Jina di tabloyê de bi kena xwe ya nepenî navdar bûye. Leonardo di sala 1503'an de dest bi çêkirina Mona Lîza kir û di sê çar salan de xilas kir. Ev tablo vêga li Muzeya Louvre a Parîsê tê pêşandin.

Çavkanî 

Tablo
Portre
Ronesans
Spî (reng)

Spî rengek e, ronahî û paqijiyê tîne hiş. Di nav rengan de yê ronîtirîn e. Spî hemî rengên din dihewîne, di nav spî de rengên din dikarin bi hesanî bi zelaliya xwe ya resen bêne dîtin. 

Beriya Isaac Newton spî wekî rengê xwezayî yê tîrêjê dihate zanîn, lê îro em dizanin spî hemî rengan dihewîne. Mirov dikare ji rengên kesk, şîn û sor spî derîne.

Etîmolojî 

Spî weke navê rengekî ji peyva "kwintos" ya ku ji zimanê Proto-Hindo-ewropayîye tê û wateya wê jî beriqîn ango şewqdan,ronîdan e.(Etîmolojiya berfireh)

Spî rengê alê teslîmbûnê ye. Spî rengê fîstanê bûkên bermirad e. Spî di mîtologiyê de tê wateya mirine, herwekî kefen jî spî ye. Spî ji ber ku tê de qirêj nîne, sîmbola paqijiyê û dirustiyê ye. Ji bo Kurdên Êzîdî "Êzîdî ye, cilspî ye" tê gotin ku bi vê gotinê merdî, dirustî û paqijiya Êzîdiyan tê fêhmkirin.

Spî di gelek navên cografîk de derbasdibe. Bo mînak, Koyê Spî, Derya Spî hwd.

Girêdanên derve 

Reng
Reş

Reş, carina peyva farisî siyah tê bikaranîn, yek ji rengan e. Ji ber olana pêlên pîgmentên ku tîrêjê dimijin taybetiya xwe digire. Ango ji ber pîgmentan reş dixwiyê. Di tariyê de ango tunebûna tîrêjê de, rengê reş serdest dibe.

Reş 
 Nirxa Hex: #000000
 Nirxa RGB: 0, 0, 0
 Nirxa CMYK: 0, 0, 0, 100

Reş rengekî kêmhezkirî ye. Kurd di çanda xwe de hemî nebaşiyan kirine para reş. Bo mînak, rûreşî, dilreşî, bextreşî hwd. Di hin mîtolojiyan da sîmbola rewşên fermî ye. Di hin devokên kurdî de hin caran peyva "qer" tê bikaranîn ku bi eslê xwe ji zimanê kevn ê aryanan tê û îro jî di grekî de derbas dibe.

Di gelek navên cografîk de peyva reş derbas dibe, wek mînak, Derya Reş, Geliyê Reşkotan, hwd.

Girêdanên derve 

Reng
Zer

Zer rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla zerê di navbera 565-590 nanometre de ye.

Zer 
 Nirxa Hex: #FFFF00
 Nirxa RGB: 255;255;0
 Nirxa CMYK: 0;0;100;0

Zer rengê rojê ye. Zer di mîtologiya kurdî û ewropiyan de sîmbola hêvî ye. Zer payîzê ji tîne bîra mirov. Zer di gelek navên cografîk ên kurdî de tê bikaranîn. Zer yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Zêr navê xwe ji zer girtiye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Reng
Kesk

Kesk rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla keskê 550 nanometre ye.

Kesk 

 Nirxa Hex: #008000
 Nirxa RGB: 0, 128, 0
 Nirxa CMYK: 100, 0, 100, 50

Kesk di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola bereket û siruştê ye. Kesk yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Kesk ji aliyê hêzên sirûştparêz ve tê bikaranîn.

Girêdanên derve 

Reng
Sor

Sor rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla sorê li dora 630-760 nanometre ye.

Sor 

 Nirxa Hex: #FF0000
 Nirxa RGB: 255, 0, 0
 Nirxa CMYK: 0, 100, 100, 0

Sor di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola têkoşîn û şer e. Sor yek ji rengên alaya Kurdistanê jî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Reng
Medrese

Du wateyên vê gotinê hene:
Medrese (dibistan)
Medrese (gund)
Medreseya Kurdi
1895

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 21ê tebaxê - Kamûran Elî Bedirxan ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Martin Luther

Martin Luther (jdb. 10ê çiriya paşîn 1483 − m. 18ê sibatê 1546) yek ji reformîstên mezheba protestanan bû, yê bi eslê xwe alman bû.

Li bajarê Eislebenê ji dayîk bûye û li zanîngeha Erfurtê perwerde dîtiye. Piştî perwerdeya xwe li zanîngeha Wittenbergê dest bi mamostetiyê kiriye. Luther li ser nakokî û sextekariyên dînê xiristiyaniyê sekiniye û li dijî wan derketiye. Cara yekem li dijî firotina endûljansê di 31ê Cotkar 1517an de angaşt û protestoyên xwe di bin 95 xalî de bi deriyê Kelheya Wittenbergê ve kiriye û li dijî sextekarî û olfiroşiyê derketiye. Ev yeka han dibe sedem ku Luther ji aliyê paşverûtiya dêrê ve bibe hedef.

Di sala 1518an de ji aliyê Papa li Romayê li dijî Luther doz tê vekirin. Jê tê xwestin ku nêrînên xwe şûnve bikşîne û li dijî sazûmaniya rûniştî ya dêrê dernekeve. Heya bigire ji aliyê key Maximillian tê aforozkirin. Luther hin caran bi nameyan lêborîna xwe ji Papa Leo X dixwaze, lê ji ramanên xwe nayê xwar. Papa Leo X wî di 15 Pûşper 1520an de bi belavokek aforoz dike ango ji dîn dertîne.

Lê roj bi roj alîgirên Luther jî zêdedibin. Şagirtên wî belavoka Papa diqelişînin. Luther him bi dozên ku li dijî wî vebûne re bilî dibe, him jî dest ji ger, waîz û civînên xwe nakşîne. Yekemîn car wergera Mizgînê (Încîl) bo almanî tê kirin. Luther dixwast ku hemî waîz û karên dînî bi zimanên herêmî were kirin ku mirov jê fêhm bike. Gundiyên almanan bi fikrên Luther dest bi serhildanan dikin. 50.000 gundî ji aliyê dûkên katolîk ve tên kuştin. Seranser Ewropa dikeve nîqaş û tevlîheviyê. Gel dibin du alî, hin fikrên Luther dipejirînin, hin jî li dij derdikevin. Ev yeka han civakê diguherîne, pêşde dibe. 

Luther li dijî Papa û paşverûtiyê gotar û pirtûkên tûj dinivîsîne. Papa bi navê "berdevkê Şeytên" binavdike. Li dijî tirkan û cihûyan derdikeve. Hatina tirkan berî bi Ewropa rexne dike û gel hişyar dike. Luther biserdikeve û di gelek warên jiyanê û prînsîbên dînî de reforman pêk tîne. Ew wekî reformîstekî wêrek û serkeftî tê zanîn.

Girêdanên derve 

Teolog
Protestanî
Jidayikbûn 1483
Mirin 1546
Adam Smith

Adam Smith FRSA (jdb. 5 hezîran 1723 - 17 tîrmeh 1790), yek ji aborîzan û fîlozofên navdar ê bi eslê xwe Skotlandî ye.

Smith di cîhana abrorî û xwezayê de birêkûpêkî û têkûziyek dibîne. Tenê kesên ku xwedî sincek (ehlaqek) birêkûpêk û têkûz in dikarin vê sazûmaniyê bibînin. Smith herçendî bi xwe profesorê sincê ye jî li ser aboriyê lêkolîn û xebat kiriye.

Smith bandora mirov li ser civakê girîng dibîne. Parvekirin û têkiliyên di nava civakê de xwedî sazûmaniyek în. Bingeha dewlemendiyê ked e. Mirov çendî ezeperest (egoîst) be jî, tevlî civakê dibe û di pêşketina mirovahiyê de xwedî rol e. Li ser sermiyan xebat kiriye û pêşbirka aboriyê şîrove kiriye.

Pirtûka wî ya bi navê  ("Dewlemendiya Netewan") ku di sala 1776´î de weşandiye navdar e. Di vê pirtûkê de pêşbirk û pêşketina aboriyê bi zîrekî şîrove kiriye.
Jidayikbûn 1723
Mirin 1790
Fîlozofên skotlendî
Fîlozofên brîtanî
Endamên Royal Society
Molière

Jean-Baptiste Poquelin, an bi navê xwe yî navdar Molière (15ê kanûna paşîn 1622 – 17ê sibatê 1673) yek ji nivîskarên şanoyê û şanogerên fransî yê navdar e.

Di dibistana College de Clermont de perwerdeyê dibîne. Di sala 1643an de komek şanoyê ya bi navê Illustre Theatre dadimezirîne û navê Molière li xwe dike. Di demeke kurt de Molière û koma xwe navdar dibin û heya bigire ji bo palasa keyê fransî leyîstikan pêşkêş dikin. Di warê şanogeriya komediyê de gavên mezin diavêje û herçendî rastî rexneyên tûj tê jî riya xwe didomîne.

Molière pirranî nivîsên xwe ji bo leyîstinê nivîsiye. Ji jiyana rojane sûdwergirtiye, bi diyalogên rojane leyîstikên têr pisporî afirandiye.

Hin ji leyîstikên Molière 

 Les Femmes savantes - Jinên qurre
 Le Bourgeois gentilhomme - Gundiyê bûrjûwa
 L'Avare - Tema
 Le Misanthrope - Zilamok
 L'Ecole des femmes - Dibistana Jinan
 L'Impromptu de Versailles - Versayname

Molière bi kurdî 
 Tartuffe Sofiye Sextekar, Aram 2002, wergêr: Yakub Karademir
 Çinûk, Aram, wergêr: Yakub Karademir
 Nexweşê nexweşiyê, Aram 2006, wergêr: Yakub Karademir

Nivîskarên fransî
Mêr
Jidayikbûn 1622
Mirin 1673
Victor Hugo

Victor Hugo (z. 26'ê reşemiyê 1802 − m. 22'ê gulanê 1885), yek ji nivîskarên şanoyê, hozan û nivîskarên navdar ên Frensî ye. navê wî Victor meri hoguye , li sala 1848ê bu endamê Parlamena Fransa.

Hin ji nivîsên Hugo yên bo şanoyê 

 Lucreca Borgia 
 Ruy Blas 
 Burgraveyan

Romanên Hugo 

Mirovên hejar 
 Mîrê Îzlandayê 
 Piştkûziya Notre Dame
 Karekerên Deryayê 
 31
 belgên Payizê
 Firensa

Hin ji helbestên Hugo 

 Rojhilatiyan
 Sizayan 
 Ponijandin 
 Fîla bêhempa 
 Riya bapîr an dapîrbûnê 
 Ev kulîlk ji bo te 
 Diana 
 Parsekvan 
 Frensa 
 Gazin ji jinê 
 Aya hêstir pêwîst in bo girînê?

Çavkanî 
 Rojnama war, Rojhat Seîd, jimare 137 

Hugo, Victor
Jidayikbûn 1802
Mirin 1885
Kesên ji Besançon
Fîlozofên fransî
Siyasetmedarên fransî
Xaç

Xaç, semboleke ku li herderê cihanê tê naskirin û piranî wekê sembola mesîhîtiyê ye. Ev sembol ji awayê kuştina Îsa pêxember hatiye girtin û nêzîkî du hezar sal in ji aliyê xirstiyanan ve wek sembolek pîroz tê bikaranîn.

Girêdanên derver 

Xirîstiyanî
Sembolên xiristiyaniyê
Sembolên dînan
1903

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
 Cegerxwîn, helbestvanê navdar yê kurd

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

1903
Koma Mizgîn

Koma Mizgîn weke komeje muzîkê di sala 2000'î de di bastûra Dibistana Şehîd Sefkan de, li Qendîlê hate damezirandin. Berpirsê komê Rêzan Ardil bû. Kom ji gerîlayan pêk dihat. Gerîlayên weke Rûkên Dersim, Rohat Ciwan, Delîl Bilûrvan, Rojna Gimgim, Delîla Amed, Rojbîn Mardîn, Axîn Çelê, Tirêj Kobanî, Mazlûm Ûrmiye, Xebat Cansoz di komê de cih digirtin. Kom bi esasî ji 10 deh kesan ava dibû.
Lê yên ku tevlî vê komê bûn nêzîkê 14 kesan bûn.  

Vê komê nêzîkê 100 bestê saz kirine. Di nav vê xebatê de Muzîkal jî hebû. Muzîkala bi navê Vejîn-Zayîna Sêyem weke du beş hate çêkirin. Nivîskarê muzîkalê Nîzamettîn Akkurt bû. Wekî din jî nêzîkê 70 besteyên komê ji helbestên Nîzamettîn Akkurt pêk dihatin. 
Koma Mizgîn wekî din jî muzîka du fîlmên ku derhênerê wan Halîl Uysal bû pêk anî. Navê wan fîlmana Tîrêj û Eyna Bejnê bûn.
 
Her wiha komê him di nav gerîla de û him jî di nava gel de gelek konseran li dar xistine. Albûma komê bi navê Kilamên Gerîlla di Mîr Muzîk de derketiye.

Girêdanên derve 
Albuma "Klamên Gerilla" 
Komên muzîkê yên kurd
Gerîla
1570

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Helbastvanê mezin ê kurd Melayê Cizîrî ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1640

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 Helbastvanê mezin ê kurd Melayê Cizîrî çû ser dilovaniya xwe.
Sedsala 17an

Gelemperî

Bûyer / perisîn 
 1648 – Di navbera Holenda û Spanyayê  de peymana Münsterê hate girêdan û şerê heşt salan bi dawî bû.

Kesên navdar 
 Brahîm I padîşahê osmaniyan (1615–1648)
 Ehmedê Xanî, helbestvan, dîroknas, stêrnas, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd (1650–1707)
 Hennig Brand, kîmyagerekî elman (1630–1692 an 1710)
 Isaac Newton fîzîkvan, matematikzan, stêrnas, fîlozof Xwedazanî û derînerê navdar ê Brîtanyayî (1642–1727)
 Melayê Cizîrî helbestvanê mezin ê kurd (1570–1640)
 Mistefa Bêsaranî, alim û helbestvanê kurd (1642–1701)
 Nefî helbestvanê bi eslê kurd ê mezin (1572–1635)

Nûvedan û keşf 

Isaac Newton gelek keşfên zanyarî kir. Întegral, teleskopa neynikî, prînsîbên tîrêjê, dîtina formûla kişandina girseyê hwd.
 Elementa Fosfor ji Hennig Brand hate vedîtin.
17
Babîl (dewlet)

Babîlî ji ber paytexta xwe Babîlê ev nav girtine. Babîlî dewleteke kevin li ser axa başûrê Mezopotamyayê (Iraqa îroîn) bû û herêmên Sumerî û Akadiyan digirte nav xwe. Kevintirîn çavkaniya ku behsa navê Babîliyan dike tabletek e ku ji dema desthilatiya Sargonê Akadî maye (Sedsala 23'emîn B.Z.).

Dîrok 

Di dîrokê de di komên etnîkî li herêmê serdest bûn, a pêşî Sumerî bûn û ya dawiyê jî Akadî bûn. Ev herêma xwediyê çavkaniyên dewlemend ên xwezayî û li cihekî stratejîk ê li ser riyên bazirganiyên di dîroka herêmê de herdem di bin tehdîda êrîşên biyaniyan de bû.

Herwiha binêre 

 Rojhilata Kevin
 Mezopotamya
 Assyriology
 Asûrî
 Sumerî

Çavkaniyên li ser mijarê 

 The Antiquity of Iraq Svend Aage Pallis
 Ancient Iraq Georges Roux
 Ancient Mesopotamia : Portrait of a Dead Civilization A. Leo Oppenheim
 Ancient Mesopotamia: The Sumerians, Babylonians, And Assyrians Virginia Schomp
 The Archaeology of Mesopotamia: From the Old Stone Age to the Persian Conquest Seton Lloyd
 Babylon Joan Oates
 Babylonian Religion and Mythology Leonard William King
 Babylonians  HWF Saggs
 The Babylonians: An Introduction Gwendolyn Leick
 Daily Life in Ancient Mesopotamia Karen Rhea Nemet-Nejat
 King Hammurabi Of Babylon: A Biography Marc Van De Mieroop
 The Life and Times of Hammurabi Tamera Bryant
 Mesopotamia Gwendolyn Leick
 Myths and Legends of Babylonia and Assyria Lewis Spence
 An Introduction to the History of Mathematics Howard Eves

Dîroka Mezopotamyayê
Şaristanî
Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya

Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya (), navendeke çandî ya kurdî ye ku ji aliyê kurdên Parîsê ve di 10ê gulana 2001ê de li Parîsê hatiye avakirin. Navend bi armanca naskirin û pêşvebirina çanda kurdî hatiye damezrandin. Ji xeynî xebatên çandî, xebatên perwerdeya kurdî û fransî jî di nav xebatên navendê de ne.

Aktîvîteyên navendê 

 Dersên zimanê kurdî
 Dersên zimanê fransî
 Dersên şano
 Dersên folklora kurdî (ji bo zarok û ciwanan)
 Dersên muzîkê

Êrîşa li dijî navendê 

Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya di 23ê kanûna paşîn a 2022an de rastî êrîşekê hat. Di êrîşê de yek jê stranbêjê kurd Mîr Perwer û sê kesên di  jiyana xwe ji dest da û çar kes jî birîndar bûn.

Metro 
  Bonne Nouvelle
  Strasbourg - Saint-Denis
  Château d'Eau

Çavkanî

Girêdanên derve 
 kurdeparis.org 

Navendên çandî
2001
Turanis

Turanis, gundekî girêdayî navçeya bajarê bakurê Kurdistanê Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Pandomîm

Pandomîm, lîstika ku hest û histe mirov bi mîmîk û jestên bi laşê xwe bînîn ziman e. Ew teknik di nav tiyatroyê de, teknika herî zor û heri devlemend e. Zorbûna wê ewe ku; hûn wek lîstîkvanekî her tiştê xwe bi zimanê laşê xwe tîne zimên û yanî li ser dike hertişt wî bedena wî ye. Lîstikvaniya pandomîmê dewlemend e; ji ber ku tiştek ji laşê mirov ne dewlementtir e. Hertişt di bedena mirov de jîn dibe û dîsa di bedana mirov de dimire.    

Şano
Bêşîfrekirin

Bêşîfrekirin karê zivirandina bişîfrekirinê ye. Nivîseka veşartî li nivîsa zelal tê  wergerîn. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.

Teknolojî
Zeamî

Zeami Motokiyo yan Kanze Motokiyo (世阿弥 元清; 1363 – 1443), yek ji nivîskarên şanoyê û aktorên navdar ên japonî ye.

Di pirtûkên xwe de li ser fîlozofiya mîstîk a japonî rawestiyaye. Ji bo leyîstikvanan pirtûkên raveker nivîsiye. Berhema wî ya herî navdar Fushi kaden e. Beşa şanogeriyê ya japonî Noh bi xebatên wî pêşketiye. Herwekî Zeami bi xwe jî aktorekî serkeftî bûye.

Nivîskar
Jidayikbûn 1363
Mirin 1443
Fushi kaden

Fushi kaden (fûşî kadin tê xwandin) pirtûka navdar a Zeami Motokiyo yê Japonî ye. Li ser beşa şanogeriyê ya Japonan Noh agahdarî tê de hene. Herwekî ji bo fêrbûna mîstîsîzm û şanogeriya Japonî û kaneke girîng e.
Pirtûk
Aeneis

Aeneis yek ji destanên romayî ye ku Virgil nivîsiye. 

Virgil ew di navbera 29ê berî zayînê heya mirina xwe 19ê berî zayînê nivîsiye. Wekî destana damezrandina împeratoriya Romayê tê zanîn. Ji 12 pirtûkan pêk tê.

Çavkanî 

Destan
Kurtelîstikên kurdî

Kurtelîstikên kurdî, di nav çand û hunera kurdî de cihekî grîng digrin. Di pîrozkirina sersalê dê, bi hatina biharê, di havîne kû bê av derbasdibinrê, di sevê direj ê zivistane dê serpehatine xwe tînîne zimen di civate de. Ew listik piranî ji aliye zilaman ve di hatina listin.

Naven hin ji wan listikan 
 
Kose Gelî: Dema sal te gûhartin te listin, yani pirozkirina sersale de. 
Bûka Baranê: Ev listik ji dema havîn be av derbas dibe te listin, ji bo kû baran bibare û hesînahî hisk nebe. 
Kalik û Fatik: Ev lîstîk jî, mizgîniya hatina bihare dide.

Folklor
Noh

Noh an Nō (bi japonî: 能 an のう, Nō), yek ji cureyên şanogeriya japonî ye. 

Tenê mêr di vê cureyê şanoyê de dileyîzin û enstrûmanên mûzîkê jî tê bikaranîn. Îro jin jî di Nohê de dileyîzin û pirranî  rûpoşbikartînin. Mijarên Nohê destan û mîtologî ne.

Çanda japonî
Şano
Mary Wollstonecraft

Mary Wollstonecraft (jdb. − m. ) yek ji nivîskar û parêzvanên mafê jinan a brîtanî ya bi eslê xwe îrlendî ye. Mary Wollstonecraft dayika nivîskara navdar Mary Shelley bû.

Zarokatiyeke dijwar jiyaye. Neçûye dibistanê û xwandin-nivîsandinê bi keda xwe hînbûye. Nexwastiye bizewice û malbata xwe terikandiye. Di gelek karên dijwar de xebitiye. Yekemîn pirtûka wê ya bi navê Mary û pirtûka duyem Perwerdeya keçikan bala weşanger Joseph Johnson kişandiye û Johnson ew wekî edîtorê weşanxaneyê girtiye cem xwe. Gelek zimanên ewropî fêrî wê kiriye û jiyana nivîskariya Wollstonecraft a pisporî ji wisa destpêkiriye.

Bandora Şoreşa Fransayê ragîhaniye Brîtanyayê û ketiye polemîkên mezin. Têkoşîn bo mafê jinan bûye karê wê yî sereke.

Hin ji pirtûkên wê 

 Li ser perwerdeya keçikan
 Parastina mafên jinan
 Nêrînên dîrokî û sincî li ser şoreşa Frensî

Çavkanî 

Nivîskarên brîtanî
Jidayikbûn 1759
Mirin 1797
Fîlozofên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 18an
Helal

Di ola Îslamê de bêjeya helal (Erebî : حلال, destûr; ne pîroz; dinyewî) dijwateya gotina heram e. Helal tiştên ku destûra wan ji misilmanan re heye destnîşan dike û heram jî tiştên ku destûra wan ji misilmanan re nehatiye dayîn destnîşan dike.

Fikr û ramana helal di Îslamê de yekser pêwendî xwarin û vexwarinê ye: wek mînak xwarina goştê pez helal e, lê xwarina goştê berêz heram e.

Ji bo ku goşt "helal" be divê bi navê xwedê hatibe serjêkirin.

Quran û sinnet xwarin û vexwarinên heram û şertên helalbûna wan wisa vedibêjin:

"Ajalên mirî (di Kurmancî de weke "jikêrbûyî" tên binavkirin), xwîn, goştê berêz, her tiştê ku ji bilî binavkirina navê xwedê hatibe serjêkirin, ajalên fetisî, yên ji hişketî (bi derban û hwd.) ajalên bi ketin an jî bi derbên qiloçan mirin, ajalên ku ji aliyê ajalên dirinde ve hatin kuştin, heta ku hûn wî ji xwînê paqij bikin (xwîna laşê wî biherikînin);  ajalên ku ji pûtan re hatine qurbankirin; ev hemî li we qedexene." Quran (V ; 4)

Îslam
Ekberê Mezin

Celaledîn Mihemed Ekber () an Ekberê Mezin (, jdb. , m. ) yek ji padîşah‎ên Hindistanê ku bi eslê xwe mongol bû.

Piştî bavê xwe Nesredîn Mihemed Humayûn di salên 1556 - 1605 de desthilatdarî kiriye. Di dema xwe de gelek reforman di artêşa Împeratoriya Mongolî ya Hindî de pêk tîne. Bo mînak fîlan bikartîne. Bi xwe kesekî nexwandî bûye, ango xwandin û nivîsandinê nedizanîbûye lê li ser fîlozofiya wê demê lêkolîn kiriye. Di nava olan de gorî xwe nermiyeke avakiriye.

Ekbar, di warê bac, îdareya hikûmetê û dadmendiyê de jî gelek reform pêk aniye. Di sala 1562î de bi navê Mohur dirav derxistiye. Li dijî zewaca bi zarokan re, leyîstikên bi berdêla diravî, neheqiyên li jinên bî, xwefirotina jinan hwd derketiye û bandora zagonan li ser jiyanê bilindkiriye. Wî jî wekî hemî desthilatdarên tirk û mongol hez ji zimanê farisî kiriye.

Ekberê Mezin gelek avahiyên bêhempa daye çêkirin. Wî ji zanîstiyê, muzîkê, fîlozofiyê hezkiriye. Mirov dikare bêje, ew gihîştiye nêrîneke taybet bo xwe.

Girêdanên derve 

Key
Mongol
Padîşah
Mohur

Mohur (Farisî muhr „Mor“) navê diravekî Hindistanê yê zêrîn e. Di sala 1562´î de ji aliyê Ekberê Mezin ê ji împeratoriya Mongolê Mezin (1556 – 1605) hatiye derxistin û sedsala 19. li Hindistanê hatiye bikaranîn.

Pere
Împeratoriya Moxol a Hindistanê

Împeratoriya Moxol a Hindistanê, Paşageha Moxol a Hindistanê, (bi tirkî: Babür İmparatorluğu; farisî: شاهان مغول, Shāhāne Mughul, Ûrdû: مغل باد شاہ, Mughal Bādshāh; farisî: گوركانى, Gurkānî, ji peyva tirkî kürügän, "lawên damariyê", kesên ji zewaca zarokên Tîmûrleng bi malbata Cengîz Xan re tên) yek ji împeratoriyên berê yên mongol i Hindistanê ye.

Di nava salên 1526 - 1857an de berdewam kiriye. Mirov dikare bêje ev împeratorî ji tirk û mongol û pêkis û berên Hindistanê pêk tê. Li Hindistanê, Tacikistan, Efxanistan û Ûzbêkistanê desthilatdariya vê împeratoriyê çêbûye.

Ji aliyê Babur ve hatiye damezrandin. Ji serhildanên herêmê, êrîşa keyê faris Nadir Şah a di sala 1740î de û bi hatina Brîtaniyan bo herêmê ev împeratorî têk çûye.

Keyên navdar ên Împeratoriya Mongolî ya Hindistanê 

 Babûr 1526-1530
 Humayun 1530-1540, 1555-1556 
 Ekberê Mezin 1556-1605
 Cîhangîr 1605-1627
 Shah Jahan (Cîhan Şah) 1628-1658 (m. 1666) 
 Aurangzeb 1658-1707 
 Bahadur 1707-1712

Çavkanî

Dîrok
Xanedana Hezarhespiyan

Dûgela kurdên Loristanê (Hezarhespî an jî Fedlewî) di sala 1115'an de ji aliyê Ebû Tahir ve hatiye damezirandin. Di çaxa Hezarhesp de Loristan dugelek dewlemend bûye. Kurdên koçer li bajarê Loristana mezin û li Şolistanê hatine bi cîhkirin.

Di çaxa "Atabeg" Tekle dugel ketiye bin destê Mongolan. Ev dugelê Kurd 309 sal jiyaye. 13 heb serwerên vê dugelê kargerandiyi. Ev dîroka Loristan di pirtûka Şerefname ya serwerê Şerefxanê Bedlîsî de hatiye nivîsandin.

Serdarên dûgelê 
 Ebû Tahirê Muhemmed (1148-1203)
 Melîk Hezarhesp (1204-1248 )
 Emadedînê Hezarhesp (1248-1251)
 Nisredîn (1252-1257)
 Tekle (1257-1259)
 Şemsedîn (1259-1274)
 Yûsif Şah I (1274-1288)
 Efrasiyab I (1288-1296)
 Nisredîn Ehmed (1296- 1330)
 Riknedîn Yûsif Şah II (1330-1340)
 Mizaferêdîn Efrasiyab II (1340-1355)
 Şemsedîn Pêşeng (1355-1378)
 Malik Pîr Ehmed (1378-1408)
 Ebû Seîd (1408- 1417)
 Şah Huseyn (1417-1424)
 Xiyasedîn (1424)

Têkildar
 Lur
 Lurê Biçûk
 Lurê Mezin

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Xanedanên kurdan
Dîroka Kurdistanê
1978

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 27ê çiriya paşîn - Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) li gundê Fîs (Lîce/Amed) wekî partiyeke marksîst-lenînîst hat damezrandin.

Jidayikbûn 
 31ê adarê - Tony Yayo, rapvanekî amerîkî, li New York City ji dayik bû.
 23ê tebaxê - Kobe Bryant, basketbolvanekî amerîkî, li Fîladelfiya ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tutankhamun

Tutankhamun ("Wêneya Zindî ya Amun" an "Bi Navê Şerefa Amun") yek ji desthilatdarên (firewûn) Misira Antîk (Kiptî ya Kevn, Egîpta Antîk) e. b.z. 1333-b.z.1323 desthilatdarî kiriye.

Navê wî yê berê Tutankhaton bûye. Bi keça damezrênerê dîn yekxwedayî Aton, Amenotep ê IV re zewiciye û piştî xezûrê xwe derketiye ser text. Bi bandor û berxwedana olperestên ola kevn Amun navê xwe kiriye Tutankhamun û dawî li ola Aton aniye. Di dema desthilatdariya wî de bûyerên girîng nebûne, di aramiyê de derbasbûye. Piştî mirina wî ya di temenekê ciwan de, şerê navdar ê di navbera Misirî û Hethîtan de pêk hatiye, ango Şerê Kadeşê bûye.

Goristana Tutankhamun ji aliyê arkeologê Brîtanî Lord Carnarvon ve di sala 1922an de hatiye dîtin.

Çavkanî 

Fîrewn
Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê

Saziya Radyo û Televîzyonê ya Tirkiyeyê, bi kurtî TRT, anku bi tirkî Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, saziya fermî ya radyo û televîzyonê ya komara tirkî ye. Di sala 1964'an de hate avakirin.

Kanalên televîzyonê 
 TRT 1 - Weşanên her wek serî
 TRT Nûçe
 TRT 3 - Spor (Carna bi TBMM TV (TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê, Grand National Assembly of Turkey)
 TRT 4 - Xwendin (Weşanên kursan xwendin) û muzîka klasik ên tirkî
 TRT Muzîk
 TRT Pelik
 TRT 5 Anatoliya
 TRT Zarok
 TRT Turk - Neynîka TRT Int
 TRT GAP
 TRT HD
 TRT Kurdî - Weşana televizyonî a fermî bi zimanê kurdî li Tirkiyeyê
 TRT Avaz
 TRT El Türkiye

Kanalên radyoyê
 TRT Radyo 1
 TRT Radyo 2 (TRT FM)
 TRT Radyo 3
 TRT Radyo 4
 TRT Radyo 6
 TRT Ankara Radyosu
 TRT Antalya Radyosu
 TRT Çukurova Radyosu
 TRT Erzirom Radyosu
 TRT Trabzon Radyosu
 TRT GAP Radyosu
 TRT Nağme
 TRT Türkü
 TRT Radyo Haber
 Türkiyenin Sesi Radyosu (TSR) - Dengê Tirkiyeyê
 TRT Ewropa FM

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
 Dîroka TRT bi tirkî 
 Online Temaşekirin/Guhudarkirin

Televîzyon
Civak
Avabûnên 1964an
Tirkiye
Gram

Gram yekeya pîvana giraniyê ye. Hezar gram dikin kîloyek. Kurtenavê gramê gr ye. 

Gramek ev e:

  ton e.
  kîlogram e.

Girêdanên derve 

Matematîk
Yeke
Kîlogram

Kîlogram an kîlo (ji yewnanî: χίλιοι, khilioi, "hezar") yekeya pîvana giraniyê ye. Kurtenavê kîlogramê kg ye.

Kîloyek ev e:

  ton e.
 1.000 gram e.

Girêdanên derve 

Matematîk
Yeke
Kg

Kg (ya kg) pir menên xwe heye:

Kurtenavê kîlogramê, kg.
Di Lîsteya kodên ISO yên dewletan da kg ê Qirxîzistan ye. 
Di Lîsteya kodên ISO 639-1 yên zimananda kg kurtenava Zimanê Kongoye.
Wêranşar, Kanîreş

Wêranşar, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

Gundên Kanîreşê
Ton

Ton ya kurtenavê xwe t pîvaneke tabloya heştemîn (VIII) ya sîstema navneteweyî (SI) ye, ango derveyî SI'yê ye, lê dîsa jî ji ber dewr û girîngiya xwe bi sîstema navneteweyî re tê bikaranîn.

Tonek ev e:
 1.000 kîlogram e.
 1.000.000 gram e.

Matematîk
Yeke
Navçe

Navçe, qeza yek ji cihên fermî yên di desthilatdariyên dûgelên komarî ye. 

Standarteka navçeyan nîne. Li her welatê cureyek sazûmanî heye û sîstema desthilatdariya her welatî jî cuda ye. Li dewletên yekpare, bo mînak li Tirkiyê navçe piştî paytext û parêzgehiyan cihê fermî yê sêyemîn e. Navçe bi parêzgehiyan ve girêdayîne. Herwekî nehiye, gund û mezre jî heger hebe tevî şaredarîyên xwe bi navçeyê ve girêdayîne. Li Tirkiyê serokên navçeyan re qeymeqem tê gotîn. Kivşkirina navçeyan de standartek nîne. Cihê ku mafê şaredariyê lê heye, ji aliyê hikumetê ve dikare wekî navçe were hilbijartin. Ji bo mafê şaredariyê kêmî 2.000 niştecih pêwîst in. Lê di vî warî de jî hîç standartek li Tirkiyê nîne. Gelek cih hene ku nifûsa wan ne 2.000 in lê kirine şaredarî. Gundê devedorê wekî tax (mehele) îlankirine û nifûs kirine 2.000. Li Tirkiyê serokên navçeyan nayên hilbijartin, tên tayînkirin.

Li welatên ku sazûmaniya wan ne komar in, an ne ûnîter in sîstemên curbecur ên îdareya fermî ya dewletê hene. Li welatên federal, ji jêr heya jor temsîliyeta federalîzmê heye, biryar ji jêr berî jor têne girtin. 

Ji ber ku Kurdistan di bin desthilatdariya 4 welatan de ye, li her parçeyê sazûmaniyek cuda heye. Li Bakurê Kurdistanê hemî navên kurdî hatine qedexekirin. Herwekî navên navçeyan jî kirine tirkî.

Mijarên têkildar 
Parêzgeh
Qeza (navçe)
Nahiye
Bajar
Gund
Mezra (gundik)

Cureyên dabeşkirina îdarî
 
Siyaset
Tîrbûn

Tîrbûn, berevajiya ronbûn e. Lêkerek e û pirranî di kîmyayê de tê bikaranîn. 

Zêdebûna hejmara molekûlan li dagirtiya bingehîn e. Heger hejmara molekûlan kêm be madde (çêhand) ron dibe. Bo mînak mirov dikare bo mast bikarbîne. Heger di mast de av zêde be, mast ron dibe, kêm be tîr dibe.

Kîmya
Çendaniyên fizikî
Qonye (parêzgeh)

Qonye (, grekî: Ἰκόνιον, Ikónion, latînî: Iconium) yek ji parêzgehên Tirkiyeyê ye. Navê serbajarê parêzgehê jî Qonye ye.

Gelhe 

Jimara gelheya serbajêr 1.073.791 e.
Di sala 2011'an de li tevahiya parêzgehê qasî 2.038.555 mirov dijiyan, ji wan 1.527.937 li bajaran û 510.618 jî li gundan dijiyan. Li gorî vê yekê 51 kes dikevin 1 km².

Di sala 1927 jimara gelheya parêzgehê 504.000 bû.

Li gorî jimartina gel a sala 1965'an, sedî 32% ya wan li bajaran dijiya û îro ev raqam di sala 2011'an de gihişte sedî 75%. 

Ji aliyê hejmara xwendevanan ve mezintirîn zanîngeh, Zanîngeha Selçuk () li Qonyeyê ye.

Erdnigarî  

Li bakurê Qonyê parêzgeha Enqerê, li rojavayê Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray disekinin.

Ji aliyê îdareya fermî ve Qonye bi 38.257 km² a xwe mezintirîn parêzgeha Tirkiyeyê ye û di koma bajarên xwedî şaredariyên mezin de cih digire. 220 km li başûrê paytext Enqereyê dikeve. Herwiha, ew dikeve nava deşta bilind a Anatoliya navîn û bilindahiya xwe jî 1016 metran e. 

31 navçeyên wê hene. Mezintirîn deşta Tirkiyeyê di nav erda Qonyeyê de ye. 

Çiyayên bilindtirîn ên parêzgehê ev in: Geyik (3130 m), çiyayên Bolkar (3134 m) û çiyayên Aydos (3240 m). 

Barîna salê ya navîn 326 mm e û ya herî kêm a Tirkiyê ye. Heta, ev raqam li herêmên li dora Behra Xwê (Tuz Gölü) kêmtir e jî. Hêjayî gotinê ye ku ev gol ji ber kêmasiya baran û çeman pêk hatiye.

Behrên din ên Qonyê ev in: behra Beyşehir, behra Çavuşçu, behra Akşehir, behra Suğla, behra Ereğil û behra Yunak.

Dîrok  

Qonye di dîrokê de ji Serçûkiyan re paytextî kiriye. Dîroka herêmê wekî ya Anatolîyê ye.

Kurdên Anatoliyaya Navîn 

Li Qonyeyê gelek kurd jî dijîn. Li navçeyên wekî Kulu (wek "Kûlû" tê xwandin). Cihanbeyli, Akşehir hwd gelek kurd hene. Ji wan re Sirgûnên Evdilhemîd anjî Kurdên Anatoliya Navîn tê gotin.

Çatalhoyuk 
Li başûr-rojhilata bajarê Qonyê (qasî 40 km dûr) bermahiyên Çatalhoyuk hene ku ev yek ji herêmên herî kevnar ên mirovahiyê ye.

Herwiha, 70 km li rojavayê bajêr bermahiyên pîroz ên hetît ên bi navê 'Eflatun Pinar' peyda ne û tê gotin peykera mezin a Fasillar jî beşeke wê ye.

Navçên Qonyê 
Qonye xwediyê 31 navçe û 620 gundan e. Navê navçeyan ev in:

Kurdên Anatoliyaya Navîn
Çorim

Çorim (, grekî: Nîkonya an Yankoniye) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. 

Navê Çorim ji çoğu rum (pirranî rom) a ji zimanî tirkî derketiye û piştî hatina berên Tirk-Mongol a Anatoliyayê navê Nîkonya hatiye terikandin. Wekî parêzgehî hejmara niştecihên Çorimê gorî statîstîkên sala 2000´î 597.065 e. Rûber 12.820 km² ye. Dîroka herêmê ji ya Anatoliyayê ne cudatir e. 14 navçeyên wê hene. Gelek kurd jî li vê parêzgehê dijîn. Pirraniya wan kurdan ji ber komkujiya Dêrsîmê çûne wir.

Navdarên Çorumê 

 Îsmaîl Beşîkçî

Navçeyên Çorumê 

Merkez | Alaca | Bayat | Boğazkale | Dodurga | İskilip | Kargı | Laçin | Mecitözü | Oğuzlar | Ortaköy | Osmancık | Sungurlu | Uğurludağ

Bajarên Tirkiyeyê
Yozgad

Yozgad, bi fermî Yozgat, yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Di hin qeydên osmanîyan de bo Yozgadê navê Êlîşar jî derbas dibe.

Di dema Hethît (Hîtît) de hatiye avabûn. Gorî statîstîkên 2005an hejmara niştecihên Yozgadê 75.000 e. Beriya Terteleya Filehan, gelek ermenî li vir jiyane. Hêj jî pirraniya navên cografîk ên herêmê bi zimanê ermenîkî ne. Lê hemî hatine qedexekirin û navên tirkî pêve kirine. Gelek dêrên rûxandî û wargehên dîrokî hene. 13 navçe girêdayî Yozgadê ne.

Navçeyên Yozgadê 

 Akdağmadeni
 Aydıncık
 Boğazlıyan
 Çandır
 Çayıralan
 Çekerek
 Kadışehri
 Saraykent
 Sarıkaya
 Sorgun
 Şefaatli
 Yenifakılı
 Yerköy

Girêdanên derve 

 Yozgat
 Yozgat Web City

Bajarên Tirkiyeyê
Denîzlî (parêzgeh)

Parêzgeha Denîzlîyê (bi tirkî: Denizli ili), parêzgehekî di rojavayê Anatolya de ye. 

Bi damezrandina Komara Tirkiye ve navên berê hatine qedexekirin û navê bajar û parêzgeh bi Denizli kirin. 19 navçeyên parêzgeh hene. Cihê geşt û guzarî yê herî giring ê Denîzliyê Pamukkale ye.

Parêzgeha Denîzlî bi dîkên xwe yên taybet jî tê naskirin.

Navçeyên Denîzliyê 
Merkez
Acıpayam
Akköy
Babadağ
Baklan
Bekilli
Beyağaç
Bozkurt
Buldan
Çal
Çameli
Çardak
Çivril
Güney
Honaz
Kale
Sarayköy
Serinhisar
Tavas

Çavkanî

Parêzgehên Tirkiyeyê
Toqad

Toqad (, îro bi fermî: Tokat) yek ji bajar Tirkiyê ye.

Rûberê wê 9.958 km² e. Beriya Qirkirina Xirîstiyanan (Fermana Filehan) gelek ermenî li vir dijiyan. Hemî navên cografîk ên berê hatine qedexekirin.

Navçeyên Toqadê 

Merkez Almus | Artova | Başçiftlik | Erbaa | Niksar | Pazar | Reşadiye | Sulusaray | Turhal | Yeşilyurt | Zile

Çavkanî 

Bajarên Tirkiyeyê
Dojeh

Dojeh an cehnem berevajiya bihuştê ye ku li gorî baweriyan.

Cihek di jiyana axretê de ye ku tê de giyanên xerab rastî êşên cezakirinê tên, pirî caran bi îşkenceyê, wekî cezayê herheyî piştî mirinê ji bo gunehên xwe hatine kirin. 

Di gelek dîn û baweriyan de derbasdibe. Piştî mirina mirov tê bawerkirin ku mirov gorî kiryarên xwe tên darizandin. Heger kiryarên mirov ên neyînî, nebaş pirrbin, mirov li dojehê tê sizakirin. Gorî ola Îslamê li dojehê agir heye. Wekî tê zanîn olên yek-Xwedayî ku li Rojhilata Navîn derketine di bin bandora ola Zerdeştî de mane. Di ola Zerdeştî de mirovên bi gotina Hurmuz nekirine û kesayetiyeka wan î nebaş hene piştî mirinê ruhê wan tên sizakirin.

Dîsa di ola Cihû, Xrîstiyanî, Îslamê de jî baweriya dojehê heye. Gorî ola Îslamê kesên kafir, muşrîk û minafiq bêdawî di dojehê de dimînin lê kesên Misilman piştî ku sizayê xwe kişandin ji dojehê derdikevin.

Çavkanî 

Dîn
Bihuşt

Bihuşt, di dînên îbrahîmî de, beravajiya dojehê ye. Cinnet, cennet jî dibêjin lê ev ji zimanê erebî tê. Bihuşt bi kurdî ye.

Di gelek bawerî û olan de derbasdibe. Mirovên ku li jiyanê kiryarên erênî kirine, piştî mirinê ruhê wan tên mikafatkirin. Di bin bandora ola zerdeştî de di ola cihû, xristiyanî û îslamê de jî cih girtiye. Gorî her bawerî û olî şîroveya bihuştê kêm-zêde yek e.

Gorî Îslamê kesên ku ne kafir, muşrîk û minafiq in, heger Xwedê efû neke piştî sizakişandin li dojehê, diçin bihuştê. Li bihuştê jiyaneke bêdawî û xweş heye.

Bihuşt di dînên birahîmî de

Bihuşt li gorî cihûyan

Bihuşt li gorî mesîhiyan

Bihuşt li gorî misilmanan 
Bihuşt, di îslamê de, ew cihê ku Xwedê ji bendeyên xwe yê qencîkar ra piştî mirinê û dîsarabûnê (vejiyan) û hesab wekî xelatê amadekiriye û ew ji tiştên neberçav in (xeyb) yenî riya nazkirina wê tenê Qur´ana pîroz û fermûdên peyxember in. Baweriya bi bihuştê beşek ji beşên bawerbûna bi roja axretê (roja xelatûcelatê) ya ku ew jî yek ji şeş sitûnên baweriyê ye di îslamê de. Musilman bibawer in bê bihuşt wargeha xweşiyê ye. Tu kêmanî tê de tune ye û qet kes tê de xemgîn nabe û mêjî nikare wê xweşiyê berçav bike. Îdî Xwedê Te´ala di fermûd (hedîs)a pîroz de gotiye: Min ji bendeyên xwe yên qencîkar re tişkî amade kiriye, tişkî ne çav dîtiye û ne jî guh bihîstiye û ne jî li ser dilê mirovan derbas bûye. Heger hûn bixwazin gotina Xwedayê cîhanê bixwînin.

Herwiha bawermendên musilman bibawer in ku buhişt ji bawermendên muhed re xwedanê karên baş amade bûye. Û yê ku muhed be û xwedanê karên kirêt û xirab be, ewê têkeve agir (dojeh) û piş re ewê têkeve buhiştê de. Û yê ku ibadeta tişkî din kir ji bilî Xwedê, yan jî hevpar ji Xwedê re çêkir, ew bêparê buhiştê ne, yan jî buhişt li ser wan heram e. Herwiha tê bawerkirin bê ew tijî ye bi kanî û çem dar û mêweyan û her tiştê ku mirov şad dike û ew ê derbasî wê bibin bi baştirîn wêne (sûret) û bi xweşiyên wê dilşad dibin. Û ew pileyên di ser hev re ne, li gorî karên baş û tê gotin, bê hejmara pileyan wek hijmara ayetên Qur´ana pîroz in. Û dergehvanê wê Ridwan (Rezvan) e.

Û hate belgekirin ji Peyxemberê Xwedê sas. bê buhişt behs dike û bi dojehê re ket guftûgoyê de

Bawermendên musilman bawer dikin bê kes bi karên xwe derbasî wê nabe, lê tenê bi dilovaniya Xwedê û qenciya wî, wek ku ew ne buhaya kar e, lê belê kar sedema derbasbûna wê ye. Peyxember sas. gotiye: "Tu kes derbasî buhiştê nabe bi karê xwe, gotin û ne tu jî ey Peyxemberê Xwedê? got: na, û ne ez jî tenê heger Xwedê dilovanî û qenciya xwe li ser min bibarîn e".

Bihuşt li gorî dînên din

Çavkanî 

Dîn
2006

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Heram

Bêjeya heram (erebî: حَرَام, nelegal, qedexe, pîroz, tişta ku divê dest lê neyê werkirin) di Kurmancî de xwediyê du wateyan e. Li aliyekî wateya wê 'qedexe' ye: xwarin û vexwarina goştê berêz û alkolê heram e. Li aliyê din herwiha wateya 'pîroz' jî dide: wek mînak herêma di navbera Mekih (Mekke) û Medîneyê de ku weke Hîcaz tê binavkirin pîroz e (Erebî:  البَلَد الحِرام[el-beled el-ḥirām]), ango ji nemisilmanan re qedexe ye. Navê mizgefta li Mekihê Mizgefta Pîroz (Erebî: (مَسجِد الحِرام [mesjid el-ḥirām]), û Qabe jî weke Mala Pîroz (Erebî: بَيْت الحِرام [beyt el-ḥirām]).

Di Erebî de gotina 'heram' dijwateya helal e.

Îslam
Rûpelên cudakirinê