Xendek, Hezex

Xendek (), gundekî navçeya Şirnexê Hezexê ye. Li rexa çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Gundekî kevnare û dîrokî ye. Di dema Bîzansiyan de weke kelehek mezin hatiye bikaranîn. Ev der sînorê Împeratoriya Bîzansê ye. Li hemberî wî kela Finikê di destê Persan de bû. Du kelehên mezinbûn li hemberî hev. Ji ber wê cihekî stratejîk bû.

Navê wê di nexşeyên wî demî de Bethzabde derbas dibe. Çiqas ku ev gund keleha Bîzansê be jî ku hêjî; keleha wê, sûrên wê, pîlik, lûleyên avê, dêrên wê xûya dike, gelê vê herêmê kurd bûn û bi awayekî xweser dijiyan. Li Xendekê deverek heye ku hêjî jêre dibêjin Mişara Kurdiyanya. Mişar ango xeta Kurdiyanya. Dema mirov ji vê xetê dibore êdî bêhna axa kurdan tê. 

Li bakûrê Xendekê Kereşa, li başûr Tilêla, li rojava Kanîreş û Bafê û li rojhilat jî Mizgeftok û Cerehî hene. Di navbera Xendekê û Mizgeftok (Laleşok)ê de xirabajarekî mezin heye. Navê vî xirabajarî yê rastîn Kurdiyanya ye. Li vir kurd di bin Bîzansiyan de awayekî xweser dijiyan. Hêjî xanî, sûr û şopên Kurdiyanya xûyayî ne. 

Di nav erdê Xendekê de Kehniya Sitiyê heye. Ev kehnî cihê Sitiya Kudiyanya bû. Ev bermahiyên dîrokî li benda lêkolînê ne. Li benda lêkolînerên kurd e.

Navên kehniyên wê     
Di Xendeka rengîn de gelek kanî û robar hene. Di eslê wê de Xendek cihek biav e. Ji aliyê avê ve tu kêmasiyên wê nîn in. Hem çemê Dîjleyê hem seqlanên wê û hem jî kaniyên wê pirsgirêka avê çareser kirine. Çiqas ku dizanim hê bêhtir kanî hene jî kaniyên ku min tespîtkirîn ev in:
 Kehniya ‘Elkê
 Kehniya Binya Êş
 Kehniya Biya Ewlên (Goreka şêx an jî ilimdarekî li wir e. Yên nexweş diçin wir û wextekî dirazin. Piştî wextekî li gor baweriyê; ew zat tê xewna nexweşî û weke marekî ser re diçe û nexweş sax dibe.)
 Kehniya Cim’îka (cihê Civînê)
 Kehniya Cirnika
 Kehniya Çelo
 Kehniya Çemê Sor
 Kehniya Dehlokê
 Kehniya Êliya
 Kehniya Gund
 Kehniya Gundik
 Kehniya Haco
 Kehniya Hejira Kozê
 Kehniya Hejîrê
 Kehniya Kaşikê Hejîrê
 Kehniya Kêpo
 Kehniya Mêrga Dehşika
 Kehniya Mêrgê
 Kehniya Pîseka
 Kehniya Sitiyê(Sitiya Xirabajar)
 Kehniya Şixra
 Kehniya Temes
 Kehniya Tirik

Navên cih û war û kaşik û xirabajaran 
Xendek ji aliyê navdayînê ve jî pir pêş ketiye. Cih nîn e ku bênav maye. Li her kanî, li her kaşik û li her deştî re navek dîtine. Niha jî hin navên ku min tomar kirîn:
 Aşkê Mejdîn
 Bankê Pîro
 Bêndera Zûr
 Benê Purtî
 Berka Şemdîn
 Beroş
 Beroşê Hemîdê
 Besta Qelêç
 Bestê (Li ber çem cihê bi bestik û fireh û rast e.)
 Çaya Kurtik
 Çemê Binya Ewlên
 Çemê Ehmo
 Çemê Sor
 Çemê Spîndara
 Çemê Şirt
 Çemkê Legan
 Dehlok (Li ber Çemê Dîjleyê cihekî dar û ber e.)
 Derê Şikeftan
 Deşt
 Deştok (Deşta duyem a piçûk e.)
 Erdê Kehniya Cirnik
 Gilxenzîr
 Girê Nêriya
 Girkê Legan
 Girkê Tûpişka
 Girkê Zixronek
 Goniyê Dinho
 Gulşîlan
 Kêlkê
 Kevir Sipîka
 Korta Dehlokê (Bi ser dehlokê re.)
 Mendîşan
 Mextera Şewlo
 Mişar
 Mişara ‘Îdo
 Mişara Govê
 Mişara Kurdiyanya
 Pişta Êş
 Qelêç
 Sêlewan
 Serê Sûlavê
 Serêş
 Sûlav
 Şemilwan
 Tirik
 Xendeka Xirabe (Gundekî wextê Bîzansiyan mayî ye. Nêzîkî 1600 sal dîroka wê heye. Sûrên wê hêjî bi cih in).
 Xwêrêz
 Zeviya Dirêj
 Zeviya Ezdîn
 Zeviya Garanê
 Zeviya Mecîd
 Zeviya Mezin
 Zeviya Miho
 Zeviya Noko (Nehka)
 Erdê Kehniya Mêrgê
 Niwala Kurtik
 Aşê Mala Hacî
 Berseqlan
 Aşê Mehûjoka
 Banê Rast
 Erdê Kehniya Sitiyê

Gundên xirabe 
Wek me got Xendek xwedî dîrokek dûr û dirêj e. Divê lêkolînek mezin werê kirin. Niha hin cihên dîrokî û xirab e: 
 Xendeka Xirabe (Ji Xendeka nû bi qasî 300 m dûr e. Gundekî ku ji Bîzansiyan an jî Romayê mayî ye. Kela wê hê jî dimêne. Pere, lûleyên avê, malên wan hê jî tên dîtin).
 Xirabajar (Di navbera Xendek û Mizgeftokê de ye. Navê wê yê rast Kurdiyanya ye. Ew jî xwediyê kelehekî ye. Gundekî kevnare û dîrokî ye. Li gor berê bajarek mezin e. Şûnmahiyên malên wan hê jî dixûyin).
 Kavilê Biya Ewlên
 Kavilê Kêçê
 Kavilê Kehniya Kêpo
 Kavilkê Behîvê

Beriya xirabûna gund malên di Xendikê de 
Beriya niha 17 salan weke gelek gundên din gundê me Xendek jî hate şewitandin, hate xirakirin. Hingî 48 mal têde bûn. di her malê 5 kes hebin jî hema hema dike 200 mirov. Ev hemû neçar man ku ji gundên xwe birevin û derbikevin; hinek di vê revê perîşanbûn, hinek jî mirin. 

Dîsa sala 1998’an 10-15 mal vegeriyan warên xwe û Xendek ji nû ve avakirin. Niha ava ye û nêzî 8 malên bicih 10 malên koçer têde dijîn. 

Ez hêvîdar im ku em ê dîsa li gundên xwe vegerin û em ê warên xwe şîn bikin. Niha hinek li Ewrûpa hinek li bajarên Tirkiyeyê (Antalya, Stenbol), hinek li Mezopotamyayê dijîn. Niha jî lîsteya malên ku li Xendekê bicih bûn: 
 Mala Ehmedê Silêman: 4 malên wan
 Mala Elî Haciya: 2 malên wan
 Mala Emerê Delo
 Mala Emerê Elî: 6 malên wan
 Mala Emerê Fatim: 2 malên wan
 Mala Mele Evdirehmanê Xendekî
 Mala Hacî Sedûn: 5 malên wan
 Mala Hemedê Hesen: 3 malên wan
 Mala Hemedê Resûl
 Mala Hemedê Sofî
 Mala Hesoyê Simaîl: 2 malên wan
 Mala Mele Mehmût
 Mala Mihêyê Neder
 Mala Mirad: 7 malên wan
 Mala Qaso Tilêlî
 Mala Reşîd
 Mala Salihê Evdê: 2 malên wan
 Mala Sebriyê Qasê
 Mala Sofî Evdirehman: 3 malên wan
 Mala Şêx Simaîl: 2 malên wan
 Mala Xelîlê Ebo
Tevahî: 48 mal

Hejmara Ciwanên beriya 1994an (Texmînî-Yên 20-30 salî): 35

Çavkanî 

 Lêkolîner Rênas Xendekî

Girêdanên derve 
 http://www.facebook.com/groups/xendek.hezex
 http://www.facebook.com/renasxendeki
 http://renasxendeki.wordpress.com

Gundên Hezexê