nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bibihîse Îsraêl

Helbesta Erich Fried Höre Israel (Bibihîse Îsraêl) sala 1968'an di pirtûka bi navê 'Tintenfisch' (Bi Kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", Berlîn 1968, r.68.) wergera Kurmancî ya Höre Israel, wisa ye:

Bibihîse Îsraêl *

 

Dema ku stem li me dikirin

ez yek ji we bûm

Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim

ger hûn bibin stemkar?

Kesera we ew bû ku

hûn bibin mîna gelên din

yên ku hûn kuştin

Êdî hûn bûne weke wan

Hûn ji destê wan rizgar bûn

ewên ku ji we re xwînxwar bûn

Niha xwînxwariya wan

Gelo di we de berdewam dijî?

We ferman da yên têkçûyî:

“Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”

Mîna sere gunehan we ew

mişextî çolê kirin

 

Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê

yên şimikên wan qûm bûn

lê wan tawan nepejirand

ewa ku we dixwest bixin stuyên wan

 

Ew dîmena lingên xwas

di qûma çolê de

dê ji şopa 

bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne

 Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.

(Wergera wê ji aliyê Luqman Guldivê ve hatiye kirin)

Helbest
Tintenfisch

Pirtûka Tintenfisch (Kurmancî: Supya)  mîna salnameyeke wejeya almanî bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên alman jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de Heinrich Böll, Max Frisch û Günter Grass jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê Höre Israel (Bibihîse Îsraêl) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin.

Çavkanî 
Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68.

Pirtûk
Qirikan

Qirikan () gundekî Tatosa bi ser Erziromê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Tatosê
Erich Fried

Erich Fried (jdb. 6ê gulana 1921ê li Viyana, Awistriya - m. 22ê çiriya pêşîna 1988an li Baden-Baden, Almanya) helbestvan, wergêr û esayîstekî cihû û çepgir ku bi eslê xwe ji Awistriyayê bû.

Berhemên wî 
 Drei Gebete aus London (Sê dua ji Londonê9) 1945 
 Ein Soldat und ein Mädchen (Leşkerek û Keçikek), 1960
 Reich der Steine (Împeretoriya keviran), 1963
 Warngedichte (Helbestên hişyariyê), 1964
 Überlegungen (Ponijîn), 1964 
 Kinder und Narren (Zarok û Dîn), 1965 
 Und Vietnam und (û Viyetnam û, 1966 
 Anfechtungen (Pevçûn), 1967 
 Die Beine der größeren Lügen (Lingên derewên mezintir), 1969 
 Unter Nebenfeinden (Di nav dijmminên li kelekê de), 1970 
 Die Freiheit den Mund aufzumachen (Azadiya vekirina dêv), 1972 
 Höre Israel (Bibihîse Îsraêl), 1974 
 So kam ich unter die Deutschen (Wisa hatim nav Elmanan), 1977 
 100 Gedichte ohne Vaterland (100 helbestên bê Welat), 1978 
 Liebesgedichte (Helbestên Evîniyê), 1979 
 Es ist was es ist (Ew çi be, ew e), 1983 (navdartirîn berhema wî ye) 
 Um Klarheit (ji bo zelalbûnê), 1985 
 Mitunter sogar Lachen (Heta bi ken jî), 1986 
 Gründe (Sedem)

Helbestên Erich Fried bi kurdî 
 Bibihîse Îsraêl
 Miriyên We

Çavkanî
http://www.erichfried.com/ 

Helbestvan
Jidayikbûn 1921
Mirin 1988
Ramanên Qeşmerekî

Ramanên Qeşmerekî (Ansichten eines Clowns) romaneke nivîskarê navdar ê Alman Heinrich Böll e, Heinrich Böll herwiha xelata nobelê ya wêjeyê jî stendiye.

Ev Roman cara yekem di Süddeutsche Zeitung de hate weşandin û bû sedema nîqaşên dijwar. Roman di sala 1963'an de bi tevahî weke romanekê hate weşandin. Sedema dijwarbûna van nîqaşan şaştêgihiştina "dijberiya Katolîsîzma" Böll bû. Lê di rastiyê de Böll bi vê romana xwe kesekî li derveyî civakê ku di din barê morala tund a civaka dewlemed de êş û azarê dikşîne, dide naskirin. Hans Schnierê ji malbateke dewlemed ji berdêla ku bibe endamekî baş û derewîn ê civakê tercîh dike bibe qeşmerek. Ev qeşmer 6 salan bê ku bizewice bi Marie re dimîne. Marie dev ji wî berdide. Sedema devjêberdana Marie ew e ku Hans napejirîne zarokên ji vê pevrebûna bê zewac weke Katolîkan mezin bike. Hansê ku pondomîmvanekî baş e, piştî ku hevala wî Marie dev jê berdide, rewşa wî xerab dibe û dibe qeşmerekî gerhok. Qeşmer Hans di jiyanê de bi ser nakeve lê ramanên wî ku di vê romanê de ne, dibine serkeftinek ji ber ku ev raman weke tawanekê li ser milên civaka dewlemend dideynin.

 Wêje
 Roman
Şima Yîsrael

Şima Yîsrael, bi kurtî: Şima, bi maneya "Bibihîze!", duayên tewratê ku li pey vê duayê tên duayên navendî yên pejirandina Cihûtiyê ne.

Tê pejirandina vê yekê heye ku xwedê yek e û yekane ye û herwiha ferman û emrên bingehîn yên Cihûtiyê jî:

 Duaya rojana ya Şima Yîsrael
 Danîna Tefîlîn (Kembera Nimêjê)
 Zîzît (tayên nîşanê)
 Ferman û emr ji nifşê ciwan re tên gotin.
Naveroka duayê bi Îbranî rojê du caran tê xwendin (sibehî bi kaziba sibê re û êvaran bi rojava re).

Çavkanî 

Cihûtî
Dua
Zimanê îbranî

Îbranî (bi kurmancî herwiha îbrî jî tê gotin; bi îbranî: Ivrît) zimanekî koma kenanî ya zimanên Samî yên bakûrê rojava ye û wisa Malbata zimanên afrîkayî û asyayî.

Zimanê Tewratê ku pirtûka pîroz a Cihûtiyê ye, jî îbrî ye. Yek ji zimanên fermî yê Îsraîlê îbranî  ye.

Çavkanî

Giredanê dervê

Ziman
Spehiyan

Spehiyan (bi romî kirine: Yurttutan), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Wateya navê gund 

Di lêkolîneke navê gundan a di salên 1970ê de ji aliyê komeleya mamosteyan a Gimgimê (TÖB-DER) ve hatibû kirin de, navê gund wekî Spehiyan cih girtibû. Li herêmê navê gund wekî Îspeyan, Îspehyan tê bilêvkirin. Gorî vê xebatê rastiya wê Spehiyan e. Ango siwariyan an xweşik, rindikan. Bêjeya "spehî" tê wateya rindî û siwarîbûnê.

Xebatek ji aliyê ASDK-DERê (Anti Sömürgeci Kültür Dernegi - Komeleya çandî ya dijberê mêtingeriyê) jî hatibû kirin. Di xebata wan de jî navê gund wekî Spehiyan cih digirt. Di salên 1970î de li Gimgimê li hin dibistanan kûrsên zimanê kurdî dihatin lidarxistin, dersên dîroka Kurdistanê dihatin dayîn. Mixabin xebat û lêkolînan wan nehatin parastin, pirraniya wan jî ketin destên dewletê, hatin tunekirin.

Navê gund ji wargehên siwariyên Merwanîyan tê. Di seferên Romayiyan de, artêşên Romayê li vir kurtedemî mane. Yekîneyên Hemîdiyeyê jî li vir siwariyên xwe perwerde kirine, bo êrîşan wekî baregeh bikaranîne. Gund navê xwe ji spehiyan-siwariyan girtiye.

Dîrok 

Bi zanistî lêkolînekê berfireh li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin.

Erdnîgarî 

43 km ji Gimgim, 91 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.650 m ye.

Avhewa 
Axa herêmê çiyayî ye û klîmaya wê Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dîrêj in.

Aborî 
Şer, qedexeya zozanan aboriya gund xirab kiriye. Gelekan bar kirine. Dewletê bi çêkirina bendavan ekosazûmaniya herêmê xistiye xetereyê. Bendavan bandoreke neyînî kirine.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Spehiyanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Kêrs

Kêrs (bi romî navê wê kirine: Boylu), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

11 km ji Gimgim, 65 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa Kêrsê ji rûyê avê 1.760 m ye. Aborî li se xwedîkirina ajalên malê û şandinên koçberbûyan e.

Ji ber şer û xizaniyê ji Kêrsê jî xelkê bar kiriye. Statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye), hejmara niştecihan bo salan 2000î di bin 600 kesan de dabû.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Goma Xan

Goma Xan, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Goma Çawiş

Goma Çawiş, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Xirbeqûv

Xirbeqûv (bi romî kirine: Taşdibek), an Xirbaqûv, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 

Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 17. de hatiye avêtin. Wextekê êla Dimiliyan li vir cihwar bûne. Ji ber sedemên nayên zanîn, Dimiliyan bar kirine. Navê xwe ji navê Yakûb kesekî digire. Ango "xirabeyên Yakûb". Yakûb êla Dimilî bûye û bi birayên xwe re pevçûye, birayên wî çûne gundê Hecîbega Jêr cem xizmên xwe. Yakûb mirovekî serhişk lê merd bûye.

Li gund demekê xanek jî hebûye. Rêwiyên diçûne Mûşê yan ên berê xwe didane gundên wêyalî Ava Bîngolê (gundên li aliyê Şerevdînê ne) li vir bêhna xwe vedidane, hespên xwe nal dikirine. Hespên diketine bezê jî li vir dihatine nalkirin. Demekê di navbera Yekîneyên Hemîdiyeyê û gundiyan de pevçûneke çekdarî derketiye, gundiyan 20 siwarên Hemîdiyeyê dîl girtine, lê bi lavayên karmendên Osmanîyan dîsa serbest berdane. Dibêjin mesele ji ber dew derketiye. Siwarên Osmaniyan hatine ferman dane gotine ewçend eyaşîr dew dabigirin, ji me re bînin. Gundî jî dibêjin "hûn mêvan in werin fermo, xwarinê bixwin, lê kes nikare fermanê bide me, em bi fermanan ne qeliyê, dew jî nadin xelkê".

Erdnîgarî 

Ji navenda Gimgimê 6 km dûr e. Li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Berê gund berî bi Çiyayê Şerevdînê ve ye. Koord. hêlîpan: 39.136667°, hêlîlar: 41.448889°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê: 1.560 m ye.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

Aborî 
Ji ber şer aboriya gund xirab bû. Xelkê gund mecbûr man herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê yan Ewropa, bixebitin. Ajalvanî, çandinî tê kirin. Niha li dora 80-90 malbat lê dijîn. Alîkariyên koçberbûyan jî girîng e.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Xirbeqûvê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Gundê Îskender

Gundê Îskender, Dewa Eskender, Gundê Eskender, (bi romî kirine: Ünaldı), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Di sala 1960î de 90 mal hebûn li gund. Erdheja sala 1966ê ziyanek mezin da gund. Niştecihên gund bi giranî xelkê êla Lolan in (Lolij). Mixabin asta pişavtinê gelek e ku sedemê viya jî dibistanên starbûnê (dibistanên şevmayînê) ye. Zarokên ji van dibistanan dîplom wergirtin, êdî ji gund dûr ketin, zimanê xwe jibîr kirin. Heya bigire wan jî di pişavtinê de cih girtin. Gund navê xwe ji xirabeyên Kela Eskender digire.

Dîroka gund û ya herêmê ji hev ne cûda ne. Urartû, Mediyan, mîrîtiyên kurd, Sasanî, Bîzans, Roma, Rûsan desthilatî kirine. Êla Lolanan di serhildanan de herçendî ne Sunnî bûn jî alîkarî dane Şêx Seîd û yên din. Ji ber wê jî rastî gelek dijwariyan hatine.

Erdnîgarî 
30 km ji Gimgim, 78 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

Aborî 
Aboriya gund xirab bûye. Ajalvanî û kêm be jî çandinî tê kirin.

Wargehên balkêş 
 Warê Kaniyaspî (Kanîspî)
 Kela Eskender

Navdarên Eskenderê 
 Veli Ballı, werzişkar, atletê navnateweyî
 Veysel Akay, parêzer

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Xinzora Jêr

Xinzora jêr (bi romî kirine: Kayalıdere), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Gundekî dîrokî ye. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û ji şarezayiya Ûrartûyan bermahî hene. Hin dibêjin navê gund ji zimanê Ermenî ye û tê wateya sêvê. Kesên wiha dibêjin bo navê Vartoyê jî dibêjin bi Ermenîkî tê wateya gul. Lê ev kesana jibîr dikin ku bi navê Vartan/an êlek heye li Gimgimê û ew jî ne Ermenî, Kurd in. Herwiha navê Xinzorê jî dibe ku ji Xanzorî (Xanzoriyan) be. Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Bingeha gund bi texmînî di sedsala 16. de hatiye avêtin. Dîroka wê ya heya 300 salî xelk baş dizane. Beriya avabûna gund jî li herêmê gelek êk û berên Kurd jiyane. Niha Mala Nûro, Mala Silê Memê, Mala Sofî Îsmaîl, Mala Sefo, Mala Nado, Mala Seydê dijîn.

Erdnîgarî 
Nêzîkê gundên Çarbihur, Anêr, Şîpê ye. 24 km ji Gimgim, 72 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

Wargehên balkêş

Navdarên Xinzorê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Xinzora Jor

Xinzora jor (), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

 

Gundên Gimgimê
Legleg, Gimgim

Legleg (bi tirkî neguhertine kirine Leylek) , gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Bi devokî Leyleg, Leylege, Leglegê jî dibêjin.

Dîrok 
Li ser bingeha gund û dîroka wê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Legleg peyvek kurdî ye, dibe ku ji pirrbûna leglegan li gund ev nav derketibe.

Erdnîgarî 
7 km ji Gimgim, 67 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord. hêlîpan: 39.20273°, hêlîlar: 41.39305°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.550 m ye.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund ji ber şer û xizaniyê di van 20 salên dawiyê de gelek xirab bû. Ajalên malê xwedî dikin, bo malbata xwe çandiniyê dikin. Ciwan diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê dixebitin, heya Ewropayê jî, pereyan dişînin û yên li gund mane bi viya debara xwe dikin.

Wargehên balkêş

Navdarên Leglegê 
Di dema serhildana Şêx Seîd de, li vê gundê di navbera pêşmergeyên kurd û artêşa Romê de şerekî dijwar pêk hatiye, şervanên kurd, di berevaniyê de 16 şehîd dane lê yekîneyên dewletê têk birine. Di azadkirina Gimgimê de, rola vê gundê gelek mezin bûye. Bi têkçûna serhildanê ve Gimgim dîsa dikeve bin destên dewletê.

Girêdanên derve

Çavkanî

Gundên Gimgimê
Înax

Înax an jî Înaq (bi romî kirine: Sırasöğütler), taxeke Vartoya Mûşê ye.

Wateya navê gund 

Gorî xebatên di salên 1970yî de, li ser navên gundên Gimgimê, ji aliyê ASDK-DER û TÖB-DERê ve hatibûn kirin, rastiya navê gund Înax e. Wekî Înaq, Înaqan, Înaxan, Înaxa jî tê bilêvkirin. 

Navê xwe ji mêrxas Îno û Tato digirin. Di çanda devokî ya herêmê de behsa wan tê kirin. Ango gundê, axa Îno. Yan jî Îno Axa. Dibêjin Îno û Tato ji parêzgeha Dêrsimê hatine, dewletê nedikariye serî bi wan re derîne. Ji Qolîbaba heya Çiyayê Bîngolê hukim kirine. Her ji wan xwedî 2-3 birr (kerî) pez bûne. Elewî bûne û bi Dêrsimkî diaxivîne. Lêv

Dîrok 

ÎNAQ
Înaq di navbera 1795 û 1796 î de hatiye avakirin.
Gundî wekî eşîreke Dimilî ji gundekî Rojhilatê Kurdistanê,
pêşî hatine Pêçarê. Pêçar gundekî ye, di navbera Qulp û
Hezroyê de ye.
 Qismekî Înaqî ji Pêçarê diçin Ezirganê.
Ew, li wir, bi çanda Alewîtiyê re dijîn. Qismê din yên
Înaqî ji Pêçarê têne deşta Mûşê. Li Deşta Mûşê,
Eladîn Paşa nehiştiye ew bi cî bibin. Înaqî diçin Kopê.
Ji Kopê diçin gundê Başkent yê bi Vartoyê ve girêdayî ye.
Ji Başkentê têne Înaqa. Tevirkolê Înaqa yên pêşî Mala Eliyê Şemê ne.
Eşîrên gund, Mala Moxdo, Mala Mirad, Mala Ewê,Mala Elo, Mala Evlê Kezê, Mala Silêman,
Mala Zenevdî, Mala Çolo Dimilî bûne. Mala Îso Xanavdelî bûne,
Mala Nado Şadî bûne, herdu eşîr Serhedî ne.
Çîroka Ristemê Zal, destana Dewrêşê Evdî û destana Siyaben û Xecê,
Destana Memê Alan... li gund, ji alî çîrokbêjan ve her hatine vegotin.
Wekî hunerên destî, li gund doşirme, cacim, xalî, cil hatine çêkirin.
Cilên gelêrî rengîn bûn. Cureyên cilan yên weke nîkî, zîlo, xaçkî li gund meşhûr bûn.

Vebêjer: M.Salih şahin   Sibat 2015  
                  
Nîşe-1: Bi tenê beşa"dîrok"ê ji alî min ve hate sazkirin. Agahiyên li jor ji alî Înaqiyan ve nayên piştrast kirin. Her ku weke mam M.Salih Şahin derbir, gund ji alî Înaqiyan ve di salên 1795-1796 de hatibe avakirin jî gund cihekî kevnar e; ji şikeft û mayîndeyên dîrokî em dikarin vê bêjin.

Fotografê hatiye barkirin fotografê gundê jêr e, yanî, fotografê, "Taxa Nû" ye, ne fotografê Înaqa ye.Kî barkiribe bi xelet e.
Nişe-2:Ebdurreqîb Yusif di "Hunerê Tabloyê Şerefnameyê" de destnîşan dike ku Şerefxan di rûpela 107-109 an de behsa Mîrektiya Dumbilî dike û wiha dibêje: "Ya rast her ew e, ku ev eşîreta han di eslê xwe de Êzidî bûne ji Azerbeycana Rojava hatine Botan, navçeya Hekariyê û Xoyê...

Erdnîgarî

Avhewa 
Klîmaya gund Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

Aborî 
Şer û qedexeya zozanan, aboriya gund xirab kiriye.

Wargehên balkêş

Navdarên Înaxanê 
 Cîhan Roj, helbestvan û nivîskarê kurd.

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Înalî

Înalî, Înaliyan (), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Bermahiyên Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma, mîrîtiyên kurd gelek hatine dîtin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 16. de hatiye avêtin lê carnan ji ber şerên Osmanî û Îranê, Kurd-Osmaniyan, gund vala maye. Bi navê Îno û Tato du mêrxas hebûne lu herêmê, bira bûne. Hin dibêjin ji parêzgeha Dêrsimê hatine herêma Gimgimê. Dibe ku navê xwe dabin gundên Înalî (Înaliyan) û Înaqan.

Erdnîgarî 
Axa gund 1.515 m ji rûyê avê bilindtir e. Hêlîpan: 39.211389°, hêîlar: 41.3125°.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.

Aborî 
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Qedexeya zozanan, şer û pêkutî bûye sedem ku gundî bar bikin, bo xebatê ji gund derbikevin.

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Şêxpîr

Şêxpîr (bi romî kirine: Göltepe), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.

Dîrok

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Navdarên wê

Wargehên balkêş 
Kaniya Xizir a Şêxpîrê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Wergirtineke Kaniya Xizir a Şêxpîrê

Gundên Gimgimê
Gaqir

Gaqir (bi romî kirine: Gelintaşı), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.

Dîrok 
Li ser dîroka Gaqirê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê gotin navê xwe ji serpêhatiyekê girtiye. Di zivistanekê de serma wisa zêdebûye ku ga qirr bûne li vî gundî. Lê tişt bi gundiyan nebûye. Navê wê wisa maye "Ga qirr bûn, lê mirovên vî gundî sax man". Ango ewçendî mirovên jêhatî û tenduristîbaş bûne.

Di erdhaja sala 1966î de ziyaneke mezin dîtiye. Wê demê gelekan mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkan, bixebitin. Piştî erdhejê  jî gelek koçber dide. Xwendiyên gund gelek in, mixabin asta pişavtinê jî mezin e. Van salên dawiyê şer û xizaniyê jî bandoreke neyînî da.

Dibêjin asta xwendiniyê ji kêmzêdeka Tirkiyeyê zêdetir e. Gaqiriyan li Ewropa, Stenbolê gelek in. Gel Elewî ye.

Erdnîgarî 
Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999

Avhewa

Aborî 
Aborî li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Herwiha kesên temendirêj ên malnişînî bûne, bi havînan tên gund û ev yek him hejmara gundiyan, him jî rewşa aboriyê baştir dike.

Navdarên Gaqirê

Wargehên balkêş

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Qizil mecît

Qizil mecît, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Çarbihur

Çarbihur, (bi romî navê wê kirine: Bağiçi) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

10 km ji Gimgimê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.335m ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Kevirê Hingiv

Kevir hingiv, Kemera Hemgenî (bi romî kirine: Baltaş) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

10 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Ji ber ku niştecihên Gimgimê bi du zaraveyên kurdî diaxivin, carnan Kevirê Hingiv, Carnan Kemerê Hemgenî bikartînin. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye.

Di salên 1970yî de li gund nêzîkî 100 mal hebûn, lê ji ber xizanî, şer gund gelek vala bû, niha li dora 15-20 mal mane. Sedemek valabûnê jî karmendî ye. Lewra sala 1966 li Gimgimê erdhej pêk hat û dewletê ji bo pişavtina Kurdan zarok berhev kirin û şandin dibistanê starê (dibistanên hewandinê, dibistanên şevê, bi tirkî yatili okul) û dema wan dibistanên xwe bidawî kirin û bûn karmend, êdî venegeriyan.

DYA û Ewropayiyan di erdhejê de pere dabûn Tirkiyeyê ku ji xelkê Gimgimê re avahiyan çêbike. Lê dewlet li ser soza xwe nesekinî, pere xwarin û tenê bo çend gundan avahiyên erzane çêkirin. Yek ji wan jî Kemerê Hemgenî bû, di nava salên 1999 - 2003 de xanî ji gundiyan re çêkirin, ango nêzîkî 40 sal şûnde.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Mele Xidira

Mele Xidira, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Melêmî

Melêmî, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Şîp

Şîp, berê wek Şîb jî hatiye nivîsandin, (bi romî kirine: Sanlıca), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm bi hezaran salan in cihê cihwariyê ye. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Mediyan, Urartû, Roma, Bîzans, Rûs, Mongol, mîrîtiyên kurd û gelekan. Navê gund ji bêjeya şîpê tê. Ango sûlav, şilav, sîpel, avşar, qelbez. Gund nêzîkê Mûradê ye û herwiha di nava gund re jî çem derbas dibe.

Erdnîgarî 
Nêzîkê Xinzor, Anêr, Çarbihur û Viranjê ye.

Avhewa

Aborî 
Heya salên 1990ê aboriya gund baş bû. Ji ber şer û pêkutiyan aborî xirab bû. Gundî bo mecbûr man bar bikin.

Wargehên balkêş

Navdarên Şîpê 
Egît Varto, Egîtê Şîpê (Erdal Karadağ)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Qerekoy

Qerekoy, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Wateya navê gund 
Tirk dema navên erdnîgariya Kurdistanê diguherin, hin caran wan dişibînin jî. Heger navê Kurdî bişibe bêjeyeke tirkî, wê pêve dikin. Li vir jî wisa kirine. Navê Qerekoyê kirine Karaköy. Qere peyveke Îndogermanî ye, di kurdî de jî heye. Kurd qer dibêjin, ji bo mînak beranê qer. Koy (di tirkî de köy) peyveke Îranî ye, ji Farisî derbasê tirkî bûye. Kuh, kuhî, koyî, kovî ûêd, tevahî ji heman kokê ne. Tê wateya cihê bilind. Ango navê Qerekoyê tê wateya "cihê devedora wê bilind ê axa wê reş e". Em dizanin axa herêmê volkanîk e, kevirê seqî kêm tên dîtin.

Dîrok

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e. Şer aboriya gund xirab kir, berê ev gundana pirr dewlemend bûn.

Wargehên balkêş

Navdarên Qerekoyê

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Qerepûngal

Qerepûngal (bi romî kirine: Karapınar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye ku ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye valakirin. Lê van salên dawiyê hin mal dîsa vegeriyane, ji xwe re xanî avakirine.

Wateya navê gund 

Navê gund ne bi tirkî ye. Tirk dema navên gundan diguherînin, hin navan dişibînin tirkî. Qerepûngal navek kurdî ye û tirk wê hinekê diguherînin dikin Karapinar, ango çemê reş. Ti eleqeya xwe nîne. Pûngal di wateya pûn (pûnik), kox, xap de ye. Bo mînak pûnikên mirîşkan re pûngal jî tê gotin. Ev gund stratejîk e. Di serîhildanên Kurd de roleke mezin lîstiye. Herwiha li pûngalên devedorê gund û golên Xapmirpêtê kurdan gelek ermenî ji komkujiyê filitandine, veşartine. Bêjeya qere ne bi tirkî ye, peyveke îndogermanî ye, ji tesîra yewnanî ketiye zimanê tirkî. Di kurdî de qer dibêjin, bo mînak, beranê qer. Mirov dikare bêje navê gund tê wateya "cihê li devedorên wê pûngalên qer hene, pûngalên reş hene".

Dîrok

Erdnîgarî 
41 km ji Gimgim, 89 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş 
 Gola Xamirpêtê ya Mezin
 Gola Xamirpêtê ya Biçûk

Navdarên Qerepûngalê 
 Şoreşê Qerepûngalê (İbrahim Kılıç), şoreşger

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Viranc

Viranc (bi tirkî: Yeşilpınar), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Navê gund wekî Viranj jî tê bilêvkirin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Erdnîgarî 
29 km ji Gimgim, 77 km ji Mûşê dûr dikev. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.580 m ye. Koordînat: 39.094167 Bk ,41.628889 Rh. Gundên nêzîk, Anêr, Şîp, Xinzora jor, Qerekoy in.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan sar û dirêj in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye.

Mezre 
Bi navê Goma Xan (bi tirkî kirine: Konaklı)u (Goma Cawuş) Bi tirkî kirine Cavuşlu du  mezreye Virancê jî heye.

Aborî 
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Gelekan bar kirine û bo xebatê diçin bajarên Tirkiye û Ewropayê.

Wargehên balkêş

Navdarên Virancê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Alingoza Jor

Alingoza Jor (bi tirkî: Yukarıalagöz), taxekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Avrêz

Avrêz (bi romî kirine: Erdoğan), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Ji ber şer û xizaniyê, gelheya wê gelek daketiye. Sala 2000î li vir 519 kes dijiyabûne. Mixabin bawerî bi statîstîkên fermî yên Romê nabin, lewra tê zanîn ew hejmara Kurdan kêm nîşan didin.

Dîrok

Erdnîgarî 
50 km ji Gimgim, 98 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 41° 47' 59 Rojhilat, 39° 6' 0 Bakur.

Avhewa

Aborî 
Aboriya Avrêzê li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

Gelhenasî

Navdarên Avrêzê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Badan

Badan (bi romî kirine: Teknedüzü), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Bi texmînî navê xwe ji êla Badan, Badiyan digire. Hin dibêjin ji aliyê koçberên ji parêzgeha Ezirganê hatine ve bingeha gund hatiye avêtin. Li Ezirganê bi navê Badiyan gundekî heye.

Erdnîgarî 
25 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Niştecihên gund ji çar beran pêk tê: Sormemedan, Alkijan, Feran, Derwêşan. Bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin. Di erdheja sala 1966ê de 43 kesan jiyana xwe jidest dane.

Avhewa

Aborî 
Ji ber şer li tevahiya herêmê aboriya gel xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Qedexeya zozanan bû sedem ku pişta ajalvaniyê bişikê. Dewlet bi polîtîkayên xwe dixwaze gund belav bibe, lewra gundekî stratejîk e. Heya niha 200 malbatan bar kirine çûne bajarên Tirkiyeyê.

Wargehên balkêş 
 Serdangeha Kalê Spî

Navdarên Badanê 
 Kemalê Badan
 Gula Seydalî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Caneseran

Caneseran (bi romî kirine: Dağcılar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Caneseran li aliyê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîkê wê Xwarik, Mezreya Dewrêş, Cîwarik, Xaşxaş in. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye.

Gelhe

Dîrok

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Navdarên Caneseranê 
 Deniz Gunduz (Gündüz), romannîvîsê kirmanckî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Cîwarikan

Cîwarikan, Cîwarik, Cihwark (bi tirkî kirine: Kartaldere), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gelhe

Erdnîgarî 
28 – 31 km ji Gimgim, 91 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan:  39.294722, hêlîlar: 41.210278.

Aborî 
Ajalvanî, xwedîkirina mozên hinguvê.

Wargehên balkêş

Navdarên Cîwarikê 
Haşim Öztunç, şoreşger û mirovê civatê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Cîwarikan 

Gundên Gimgimê
Çorsan

Çorsan (bi romî kirine: Yeşildal), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Wateya navê gund 
Çorsan peyvekê kurdî ye û tê wateya tiştinên çorsane (bi tirkî kaba-saba, kolay). Kurd ji gundên pirr biçûk re "gundekî çorsane ye" dibêjin. Wextekê gundekî pirr biçûk bûye, lê niha mezin e. Li vir çend derwêş, sofî dijiyabûne. 

Bi texmînî navê xwe di sedsala 16. de girtiye, bingeha gund wê demê hatiye avêtin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Wateya gund "gundê biçûk û çorsane yê lê çend derwêş dijîn" e. Dewrêş mirovên sade, kêmnefs in, xwekirinên wan jî sade û erzan in. Dibe ku ji ber wê jî gotine çorsan (evdalan, sofiyan), gundê evdalan. Ji axa sade û bêkêr re çorax dibêjin, ev peyv derbasê tirkî jî bûye (çorak torpak).

Dîrok 
Temendirêjên gund ji tesîra dîroka fermî ya dewletê bi giştî eslê xwe bi Xorasanê ve girêdidin. Lê ji aliyê zanistiyê ve jî hatiye tesbîtkirin ku ev ne rast e. Armanca dewletê heya salên 2000î ew bû ku bingeha kurdan bi "tirkên ji Xorasanê hatine" ve girê bide, qet nebe kurdên Elewî bike tirk. Ew jî nebû kurmanc û zazayan ji hev biqetîne. Mixabin bandora van derewan li herêmê gelek e. Bi taybetî kesên xwendî pirr di bandora wan de dimînin. 

Bingeha gundê Çorsanê ji aliyê derwêşên Elewiyan ve hatiye avêtin. Ew kesên sade, olzan û baş bûne. Îbadet dikiribûne. Wekî mergenek (keşîşxaneyek) bûye xirabeyên wan.

Erdnîgarî 
Cîranê Gundê Mîran, Hemûgê ye.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.

Aborî 
Aboriya gund berê baş bû. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirin.

Wargehên balkêş

Navdarên Çorsanê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Dadînan

Dadînan (bi romî kirine: Ölçekli), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Dadînan gundekî dîrokî ye. Ji dema Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma û mîritiyên Kurd ên serdema navîn bermahî hatine dîtin.

Erdnîgarî 
16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa 
Klîmaya gund wekî ya herêmê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî ye, kêm baran dibare. Zivistan dirêj in û gelek berf dibare. Axa gund bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e.

Aborî 
Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Gelekan mecbûr mane ji gund bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropa. Bi havînan derdikevin warên Çiyayê Şerevdînê, Warê Dadînanê. Lê ji ber bi salan qedexebûna zozanan, li herêmê pişta ajalvaniyê hat şikestin.

Wargehên balkêş

Navdarên Dadînanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Darebî

Çend cihên bi vî navî hene:

Gundê Gimgimê 
 Darebî, gundekî nahiyeya navenda Gimgimê ye.
 Darebî an Darebiya Anêrê, gundekî nahiyeya Gimgimê Qerekoyê ye.

Gundê Azarpêrtê 
 Darebî, gundekî navçeya Azarpêrtê Bîngolê ye.
Dodan, Gimgim

Dodan (bi romî kirine: İlbey), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
13 km ji Gimgim, 73 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.465 m ye.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandiniyê ye.

Wargehên balkêş

Navdarên Dodanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Emeran, Gimgim

Emeran (bi romî kirine: Onpınar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 

Berê gundekî mezin û dewlemend bû. Şer bû sedem ku xelk ji gund bar bikin. Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê texmînkirin ku avakarê gund bi navê Emer kesekî bûye.

Erdnîgarî 

30 km ji Gimgim, 90 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.770 m ye. Koord: 39.280278 Bk 41.185556 Rh.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên kesên koçber bûne ye.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Emeranê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Eynana Lolan

Eynan, Eynan Lolan, Eynaya Lolanan, Eyna Lolic, Eynaya Anêrê (bi romî kirine: Durucabulak) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

20 km ji Gimgim, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê Kêranlixê ye. Ji êla Lolan (êl) in.

Dîrok 
Hin dibêjin Eynan tê wateya çavik û kunkunoşkên kendalan. Ango şikeftên biçuk, qulik. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Erdnîgarî 

Koordînat, hêlîpan: 39.139444, hêlîlar: 41.646111. Li herêma Birrekê dikeve. Ji wan gundan re dibêjin "Gundên birrekê". Gola Xamirpêtê ya Mezin jî nêzîk e.

Avhewa

Aborî 

Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Gundê Mîran

Gundê Mîran (bi romî kirine: Çayçatı) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Cihê bêhnvedana nêçîrvanên Mervaniyan 

Gundekî gelek stratejîk e. Navê xwe ji mîrên Merwaniyan digire. Beriya ku derbikevin zozanên Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Şerevdînê, bo mîran li vir xanek bêhnvedanê hebûye. Mîr û mêrxas derdiketibûne nêçîrê.

Wê demê seranser herêm ji daristanên mezin û bixof dagirtî bûye. Li Çiyayê Şerevdînê heya salên 1970 li daristanan hirç, psîkên kovî, şêr, beraz, mirîşkên kovî, rovîyên durengî ûêd. gelek bûn. Dewletê daristan şewitandin, ji xwe xelkê jî bêî zanîn daristan xilas kirin.

Gundekî gelek stratejîk e, ji ber wê jî gundiyan gelek ji şer û pêkutiyan kişandine. Pirraniya gundiyan bar kirine. 16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.464 m ye.

Navdarên Gundê Mîran

Girêdanên derve 
 Dîmen ji Gundê Mîran

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Gulicî

Gulicî, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Gundên Gimgimê
Alingoza Jêr

Alingoza Jêr (bi romî kirine: Aşağıalagöz), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Wateya navê gund 
Navê gund ne bi tirkî ye, tirkan dema navên gundan guhertine, hin caran ew şibandine peyvên tirkî. Berê navê Alingozê, "lingoz" bûye. Ango "gundê di çala ber devê avê de, di pehniya/paniya lingê de". Bi rastî jî di ber avê de ye. Alingoza Jor jî heye.

Herçendî beriya Komkujiya Ermeniyan li Alingozê Ermenî nebûne jî, hin Ermenî navê Alingozê (herwiha tevahiya navên Kurdistan û Anatoliyayê) dikin Ermenî. Dibêjin ev nav tê wateya Çiyayê Aragatsê ku 40 km li bakurrojavayê Rewanê dikeve, li Ermenistanê ye. Dibêjin xelkê ji wir hatine, navê gund lê kirine. Li ji aliyê zanistiyê ve ti bingeha xwe nîne. Ne ji Ermenistanê xelk hatine Kurdistanê, ne jî ti elaqeya Alingozê bi Aragatsê heye.

Osmaniyan navê gund wekî Al-î Lingöz jî bikaranîne. Bi texmînî bilêvkirina Osmaniyan bûye serdest û Alingoz maye.

Dîrok

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Alingoza Jêrînê

Gelhenasî 
Gelek koçber daye. Xelk aboriya xwe bi xwedîkirina ajalên malê dike. Gorî tomarkirinên dewletê hejmara niştecihên gund li dora 150-200 kesan e. Lê ev agahî ne rast in. Lewra dewlet di statîstîkên xwe de hejmara kurdan kêm nîşan dide û ev siyaseteke pirr klasîk e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Zorava, Şirnex

Zorava  gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundekî girêdayî Heştanê ye, nêzîkî 7 km ji bajarê Şirnex dûr e. Gundekî biçûk e, ji aliyê çend malbatan ve hatiye avakirin, lê belê di 15 yê tebaxa sala 1992'an gundê Zorava ji aliyê hêzên dagirkerên dewleta Tirk ve hate şewitandin. Şîniyên gundê Zorava neçar dimînin, gundê xwe berdidin û koçberî bajaran dibin. Ji wan hinek koçberî Kurdistana başûr bûn, heya niha jî ne zivirîne ser gundê xwe (2012).

Gundên Şirnexê
Zorava, Gimgim

Zorava (bi romî kirine: Zorabat), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 
Ji ber ku gundekî nû ye, tirkan navê wê neguhertine, şibandine peyvên tirkî. Berê mezreyeka Qeremêşê bû.
 
Bingeha gundê niha ji aliyê mala Şêx Ehmed ve hatiye avêtin. Ev malbat ji Qeremêşê bûn. Zarokên wan Şêx Ûsiv, Şêx Şêrko ûêd. gund şên û abad kirine. Beriya wê jî li vir di sedsala 16. de çend malên êla Ezdîniyan hebûne. Lê gund hinekê li jêr bûye, nêzîkê Mêrga Kosto. 

Wê demê Ezdîniyan li ser axa gund hukim kirine, lê bi xwe di nava xwe de pev çûne, zilamekî bi navê Mihemed, li gundê niha xwe bicih kiriye, dest daniye ser tevahiya axa gund, ên din kiriye der. Ji ber wê gotine Zorava ango "bi zorê ava". Piştre nexweşiyek derketiye li herêmê, pirraniya malbata Mihemed mirine. Heya hatina malbata şêx kê li gund cihwar bûye, lê xebat nehatiye kirin. 

Niha gelek mal hene li gund. Mala Mihemedê Hecî Evla jî ji Qeremêşê hatine.

Erdnîgarî 
9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundên cîran Qeremêş, Hecîbega Jêr, Siltaşêr in.

Avhewa 
Klîmaya gund Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandiniyê ye.

Wargehên balkêş

Navdarên Zoravayê 
 Şêx Ehmed
 Rênas Serhed (navê fermî yê bi Romî: Salih Özcan)

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
A. Hicri İzgören

A. Hicri İzgören (di sala 1950'yî de li Siwêrega Rihayê hatiye dinê) helbestvan û rojnamevan e.

Di Zanîngeha Dîcleyê de beşa Zanyariya Cîvakî qedandiye. Di sala 1980'yî û vir de bi helbest û rojnamevaniyê re mijûl dibe. Hîn di rojnameya Özgür Politikayê de dinivîsîne. Berhemên wî bi zimanê tirkî ne, lê hin helbestên wî yên bi navê Bêbaran jî hatine wergerandin bo kurdî.

Piştî qedandina Enstîtuya Perwerdeyê ya Amedê bi salan mamostetiyê dike.

Helbestên wî di gelek kovaran de hatin weşandin. Ew niha (2012) li Amedê dijî.

Berhem 
Acıyla Diri (1981)
Sessizliğin Sağnağı (1984)
Verilmiş Sözdür (1987)
Bedeli Ödenmiştir (1992)
Ve Öteki (1995)
Suç Duyurusu (1999)
Bêbaran (2005, wergêr: Lal Laleş û Yaqob Tilermenî).

Çavkanî 

İzgören, A. Hicri
Mêr
Jidayikbûn 1950
Siya evînê (pirtûk)

Siya evînê romana sêyê ya Mehmet Uzun, nivîskarê herî binavûbangê hevdemê kurd e. Roman romaneke dîrokî ye. Parek ji jiyan û xebata rewşenhizrê kurd Memdûh Selîm Begî ye. Roman behsa rewşa siyasî, civakî û çandî ya Kurdistanê piştî Şerê Cîhanî yê Duyê dike. Memdûh Selîm Beg ji endamên Xoybûnê bû û pişikdarî Şoreşa Agirî bi serokatiya General Ihsan Nûrî Paşayî bû.

Roman bi awayekê gelek balkêş behsa rewşa rewşenhizrên kurdan li wan salan dike û mirovî dibe jiyana wan salan.

Weşanxaneya Orfeusê li Swêdê ji bo cara pêşîn ev roman çap û belav kir. Paşî çend carekan li Stembolê jî hatiye çapkirin.

Çavkanî

Romanên kurdî
Mehmed Uzun
Hecîbega Jor

Hecîbega Jor (bi romî kirine: Yukarıhacıbey), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Axa herêmê ji gelek şarezayiyan ve mazûbanî kiriye. Mediyan, Roma, Bîzans, ûrartû, mîritiyên kurd, osmanî, rûs ûêd. Li ser bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Gundiyên Hecîbegê ji eşira Moxilî ye; heta tê zanîn serokê eşira moxiliyan Bastoyê mezin e. Li Hecibegê zarê Kucê, zarê Îvo û zarê Xeto jiyan dikin. Rûniştvanên hecîbegî bi kurmancî dipeyivin.

Erdnîgarî 
16 km ji Gimgim, 64 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Hecîbega Jorê 
hecî mihemeyê ehmê, reşîtê ehme, elîcanê ehmê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Hemûgê

Hêmûgê (bi tirkî kirine: Küçüktepe) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar e. Hin dibêjin avakarê gund bi navê Îsmaîlê Hemê (Hemikê, Hemî, Hemûkê, Hemûgê) mêrxasek bûye. Bi texmînî pirr berê jî ev gund hebûye. Sala 1961ê navê gund ji aliyê dewletê ve tê guhertin. Ji ber şer, xizaniyê pirraniya gundiyan barkirine. Niha li dora 15-30 malan mane. Beriya 25 salan 56 malbat hebûn li gund.

Erdnîgarî 
22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Çorsan, Gundê Mîran, Xwarik, Stûkuranê ye. Tûmê Gomê, Kaşa Sor, Çemê Çaxlekê, Çemê Sorbelaxê, Tûmê Lodan, Tûmê Mezelan ûêd ji axa gund in.

Avhewa

Aborî 
Aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e. Ajalvanî û çandinî jî tên kirin.

Wargehên balkêş

Navdarên Hemûgêyê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Hebîban

Hebîban, (bi tirkî: Haksever) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Gund navê xwe ji kesayetiyeke destanî (an jî rastî) "Hebîbaba yan Heyîbaba" digire ku yek ji 3 birayên Efsaneya Sê biran e. Birayên din Koçkarbaba yan Goşkarbaba û Qolîbaba ne. 

Gund di qûntara Çiyayê Şerevdînê de ye û bi havînan herwekî derdikevin lûtkeyên Şerevdînê bo çêrandina pez. Gundên cîran Qeremêş, Goma Hus, Rindalyan û Darebî ye. Pirraniya niştecihan ji eşîra Ezdînî ne û di serhildana Şêx Seîd û Berxwedana Yado de roleke mezin lîstine. Ji ber siyaseta dewleta Tirk a "Geşkirina birakujiyê di nava Kurdan de" di sala 1978'î de ev gund tevlî şêrê rûreşî ya mêrkujiyê bû. Lê dîsa jî nivşên nû yên gund êdî li dijî mêrkujiyê têdikoşin û problemên gund safîdikin. 

Van salên dawî gelek gundî koçberî metropolên Tirkan û Ewropa bûn. Hebîbayiyan pirranî çûr û çavşîn in û lîstika navdar a goga ço gelek dilîzin. Ev lîstik wekî beyzbolê ye lê prînsîbên wê cûda ne.

Erdnîgarî 
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.900 m ji rûyê avê bilindtir e. Koordînat, hêlîpan: 39.106389, hêlîlar: 41.333889

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina pez e.

Wargehên balkêş

Navdarên Hebîbabayê (Hebîban) 
 Akîf Kendal (Ercan Tekin), şoreşgerekî kurd, 2008 hat şehîdxistin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Êzîdîtî
Goşkarbaba (gotegot)

Goşkarbaba navê kesayetiyeke efsanewî ye. Goristana wî navê xwe daye gundê Gimgima Mûşê Goşkarê. 

Gorî Elewiyên Serhedê ew pêşawayek bûye û goristana wî pîroz e. Navê wî di destana bi navê Gotegota sê birayan de herwiha wekî birayê kumsorî (elewî) derbas dibe. Ev efsane yan destan bi klamkî tê gotin.

Di kilamê de behsa hatina ereban û şerên olî tê kirin. Lê em dizanin di serdema hatine îslamê ji bo Kurdistanê de de mezheb nebûn. Nakokî hene.

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Çavkanî

Efsane
Dîn
Elewî
Kesê ji Goşkarê
Gimgim
Goma Zîlê

Goma Zîlê (bi romî kirine: Koçyatağı) , gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
19 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.000 m ye. Di ber Kurçikê de ye.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gundiyan bi ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan dibe.

Wargehên balkêş

Navdarên Goma Zîlêyê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Goma Hus

Goma Hus (bi romî kirine: Hüseyinoğlu), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.850 m ye. Gundên nêzîk Darebî, Hebîban, Goma Gorgol, Rindalyan in.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Guma Husê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Goma Gorgol

Goma Gorgol (bi romî kirine: Dallıöz), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Hin ji bilêvkirinên navê Gorgolê: Goma Golgol, Goma Gorgo. 8 km ji Gimgimê dûr dikeve. Gundên nêzîk, Alingoza Jor, Alingoza Jêr, Goma Hus in.

Wateya navê wê 

Gund di ber perê avê de ye ku yek ji şaxên Mûradê ye ev. Bi biharan av radibûye û goman dikiriye golgolî. Dibêjin berê li vir gomên gelemperiyê hebûne, ango bêxwedî. Koçerên ku birrên xwe dibirine zozanên Bîngol û Şerevdînê bo demekê ev gom bikardianîne.

Hin dibêjin ev gomên bêxwedî bi zivistan û payîzan dibûne stara guran, ji ber wê gotine "goma gur-guran".

Îdiyak jî ew e, li vir şikeftin guran hebûne, di erdheja sala 1946î de gelek ji xirab bûne, ber bi avê weşiyane.

Lêkolînek zanistî nehatiye kirin.

Dîrok

Erdnîgarî 
Koordînat: Helîpan: 39.15309°, Helîlar: 41.36696°

Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.480 metre

Avhewa

Aboriya gund

Navdarên Gorma Gorgolê

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Mêrgemist

Mêrgemist (bi romî kirine: Çayıryolu) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Li rojhilatê Gimgimê ye û ji Mûşê 72 (?) km, ji Gimgimê 10-14 (?) km dûr e. Axa gund 1.852 m ji rûyê avê bilind e. Sala 1954 bi fermî bûye gund.

Gundekî stratejîk e. Ji şer û xizaniyê bandora xwe lê daye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Mengel

Mengel, Mengelan, Mengen (bi romî kirine: Alabalık),  gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

35 km ji Gimgim, 95 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî, kirdkî, zazakî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne. Gundên li devedorên wê Emeran, gundên Kanîreşê û Zengel hene.

Axa wê çiyayî, ahhewaya wê sar e. Çemê Mengelê ji nava gund re derbas dibe xwe digihîne Mûradê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Kunav

Kunav (), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Gundekî stratejîk e, di serîhildanên kurd de xwedî cihekê taybet e.

Erdnîgarî 
12 km ji Gimgimê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.17971°, hêlîlar: 41.59046°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.755 m.

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Kunavê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Kûzik

Kûzik, Kuzike, Kûzikê (bi romî kirine Gölyayla), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

36 km ji Gimgim û 96 km ji Mûşê dûr dikeve.

Dîrok

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Navdarên Kûzikê 
Firat Gunes (Fırat Güneş) hunermendê mûzîkê

Wargehên balkêş

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Kimsoran, Gimgim

Kimsoran (ango Kumsoran) (1946: Kimsoran; bi romî kirine: Kaygıntaş), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Kimsoran navê gelek gundan e li Kurdistanê. Herwiha navê êlekî kurdan e jî. Kurd ji bo kesên baweriya Elewî dihewînin jî 'kumsorî, kimsorî' dibêjin.

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Kimsoranê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Kêranlix, Gimgim

Kêranlix (bi romî kirine: Omcalı), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 

Li ser dîrok û bingeha Kêranlixê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Temendirêjên gund dibêjin, bav-kalên wan ji parêzgeha Dêrsimê hatine, di ser parêzgeha Bîngolê re derbas bûne, li vir bicih bûne. Niştecihên gund ji êla Lolan (Lolic) in. Ji aliyê baweriyê ve elewî ne û Dersimkî (kirmanckî, kirdkî, zazakî, dimilî) diaxivin. Malbatên Cenan, Sankan û Îvîsan (an Îbîsan) kevntirîn kes in ku bingeha gundê îro avêtine. Beriya wê jî gund cihwar bûye. Dîroka herêmê gelek kevn e. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û mîrîtiyên kurd, gelek bermahî hatine dîtin. Herwiha ji Bizansî, Romayî û Urartûyan jî.

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Kêranlixê 
Melle Abdulrahman düre
Abdulrahim Altinmakas

Girêdanên derve

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Keçan

Keçan (1946: Keçan; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
Gund ji du beşan pêk tê, gundê nû û dewa kevn. Cîranên Keçanê, Koşkarbaba, Geştamerd, Kovik û Mûziran in. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.990 me ye. Koord. hêlîpan: 39.24222°, hêlîlar: 41.42694°. 9 km ji Gimgim, dûr dikeve.

Avhewa 
Klîmaya wê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.

Aborî 
Şer aboriya gund xirab kiriye. Gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa, bixebitin. Aboriya gund ji ajalvanî û çandiniyê pirrtir, li ser karkeran û koçberbûyan e.

Wargehên balkêş

Navdarên Keçanê 
 Türkan Temel (Bêrîvan)
 Baba Kekil

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Hecîbega Jêr

Hecîbega Jêr (bi tirkî kirine: Aşağı Hacıbey), gundekî girêdayî navçe Gimgima Mûşê ye.

Niha hejmara niştecihên gund kêm bûye, li dora 500-700 kesan e û 60-70 mal lê dijîn. Pirr kes ji gund bar kirine, çûne bajarên Tirkiye û Ewropayê. Herwiha hejmara mirovên xwendî jî gelek e.

Gundî bi havînan diçin Çiyayê Şerevdînê, warên xwe. Xelk pirranî xizan e û aboriya bi xwedîkirina ajalên malê û çandiniya bo malbatê dike. Li dora gund, gundê biçûk Adê, Qeremêş, gundê biçûk Doxtav (Doxdav), Hecîbega Jor, Siltaşêr (Siltaşîr, Siltaşê, Siltaşî) hene.

Dîrok

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Hecîbega Jêrê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperek gundiyan 

Gundên Gimgimê
Sêgiran

Sêgiran (bi tirkî kirine: Diktepeler) , gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye. Sêgir, Dewa Sêgiran jî tê gotin.

Dîrok

Erdnîgarî 
Nêzîkê Qerqerût, Geştamerdê ye. Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999.

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Sêgiranê

Girêdanên derve  

Gundên Gimgimê
Seferek

Seferek (bi romî kirine: Ağaçkorur) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

15 ji Gimgim, 75 (?) ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizanî bandora xwe li vir jî bi neyînî daye, gelekan ji gund bar kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî) diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne. 

Gundên Gimgimê
Serçûk

Serçûk, Serçûg, Sêrçuge, Serçûkê (bi romî kirine: Alnıaçık) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

24km ji Gimgim, 84km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Ji bandora şer û xizaniyê vê gundê jî para xwe girtiye, gelek koçber daye.

Gundên Gimgimê
Paşkendal

Paşkendal, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Gundên Gimgimê
Mûskan

Mûskan (bi romî kirine: Beşikkaya), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li devedorên wê Stûkuran, Harik, Çemê Şorikê, Çiyayê Bîngolê hene. Tê gotin avakarê vê gundê bi navê Mûsa mirovek bûye. Dibe ku bi navê bajarê Mûşê re jî têkildar be. Mixabin lêkolînek nehatiye kirin.

Gundî bi zaraveyê kirmanckî (zazakî, dimilkî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve baweriya Elewî dihewînin. Malbatên bingehîn Osmanijan, Sormemedan, Cafkijan, Şerkijan, Alkijan, Ferkijan û Dewdijan in. Tê gotin wextekê ji aliyê Ezirgan û Dêrsimê hatine.

Di erdheja sala 1966 de ziyan dîtiye, li dora 20 kesan jiyana xwe jidest dane. Şer û xizaniyê li vê gundê jî bandor kiriye, gelekan bar kirine.

Mezreyên wê 
 Memîş, Dewa Memîş
 Kalî, Dewa Kalî

Bi havînan derdikevin Warê Sor, Warê Mêrga Sîran ûêd, lê van salên dawiyê rewş xirab bûye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malperek li ser gund (bi tirkî ye) 

Gundên Gimgimê
Tanzîg

Tanzîg (bi romî kirine: Armutkaşı) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Gundên nêzîk, Sofyan, Stûkuran, Qeregiwîj in. Ji şer û xizaniyê wê jî para xwe girtiye, koçberî bûye. Gundî bi zaraveyê kirmanckî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Sofiyan, Gimgim

Sofiyan (bi romî kirine: Doğanca), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li başûrê Çiyayê Bîngolê dikeve, nêzîkê gundên Sêgiran, Reqasan, Tanzîg, Tatan û Stûkuranê ye. Zozanên nêzîk,  Seyrangeh (zozan) û Gerînan (zozan) e.

14 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Niştecihên wê bi zaraveyê kirmanckî (kirdkî, zazakî, Dêrsimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

Dîroka gund 
Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Agahiyên hene ji kanên Osmaniyan, ji çanda devkî û temendirêjên gund e.

Dibêjin di salên 1750î de bingeha gund hatiye avêtin. Ên ku viya dibêjin serpêhatiya êla Şevaliyan (êl) bingeh digirin. Dibêjin du birayên ji vê êle bi bertîlan axa vê gundê girtine. Paşayek herêmî yê Osmaniyan, bi navê Kor Haldûn Paşa tapoya vê axa dide êla Şevaliyan.

Paşê êlên wekî Lolan (êl) (lolican), Pîrcanan (êl), Feran, Xinzolan ûêd, jî hatine bicih bûne. Hin malbatên dewleta Romê paşnava wan kirine Ulaş, Alkan jî bicih bûne. Hejmara êlan neh in.

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî

Navdarên Sofiyan

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera komeleya alîkariyê ya Sofiyan (bi tirkî ye)

Gundên Gimgimê