nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Malaelîkê

Malaelîkê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Huseyna

Huseyna, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.Ji Amedê 60 km. ji farqînê 26 km dûr e.4 km ji rêya Amedê ber bi hindur ve ye.Rêya gund asfalt e û dibistan lê he ye.

Gundên Farqînê
Kepo

Kepo, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Pîrema

Pîrema, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Malabadê

Malabadê (1928: مالا بادى / Mala badi; 1946: Malabado; bi tirkî: Çatakköprü), gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye.

Pira bi heman navî di navbera Batman û Farqînê de jî navdar e (li Pira Malabadê binêre).

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Mêrgewaş

Mêrgewaş, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Pîrexala

Pîrexala, gundekî li ser navçeya Farqîna a Amedê ve ye. Gund 5 km li rojavaya Farqînê de dikeve. Di nav bera gundê Şifqet u Etşayê de ye. Ji ali bakur ve çiya û ji aliyê başur ve jî deşta Pîrexala a ku dirokî ye heye. Em dikarin gorên yên demên berê yên weki koça(oda)hatıne çêkirin u niha lı bindestê reza ku li ali çiye de dıkevın minak bıdın. Dinava gund de newaleke kur heye ku tim av ji lê diherike û li aliyê çiya çavkaniyeke bi navê Eynexala heye ku ji 7 sala carek tê dizê û piştî dawiya havinê disa dimiçiqe.

Gundên Farqînê
Qasimî

Qasimî (), gundekî girêdayî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Qazoxa

Qazoxa, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Qeremûs

Qeremûs, gundekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Qewşan

Qewşan, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Qeyik

Qeyik, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Qizlal

Qizlal, gundekî navçe Farqîna bi ser Diyarbekirê ve ye.

Gundên Farqînê
Qulfa

Qulfa (), gundekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye. Gund li ser rêya Batmanê 5 km dûrî navçeyê ye. Bakurê wê çiya, başûrê wê jî deşt e ku bi alî Bismilê ve drêj dibe heyta çiyayê Stewrê.

Çavkanî

Gundên Farqînê
Qurtê

Qurtê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Reşik, Farqîn

Reşik (), gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye. Jê re Reşika Şêxdawudan tê gotin.

Gundên Farqînê
Salika

Salika (bi tirkî: Eşme) gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekirê ve ye.

Gundên Farqînê
Sextê

Sextê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Sûsa

Sûsa (), gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Sûsa gundekî farqînê ye ku demekî di vî gundî de hîzbilacî derketibûn û gundiyê welatparêz bi alîkariya dewletê kuştibûn... Neha hîzbulacî ji gund derketine û 10 malbat tê de dijîn..

Hîzbilacî di vî gundî de xebatên xwe di nava 1990 û 1992'an de gelekî pêş xistibûn. Di şevekî de (1992) 11 hîzbilacî hatin kuştin û di peyda hîzbilacî ji dewletê piştgrî girt û gundiyên ku nehîzbulacîne ji gund derxist. Di peyda gelekî gundiyên welatparêz bi destê van hîzbulaciyan hat kuştin.

Hîzbil-kontra û kesên paşverû li gund bi cih bûn û gund bû biryargeha wan kesên paşverû.Li gund gelek çalakî lidarxistin . Mizgefta gund kirin îşkencexane û bi navê xwedê gelek mirov qetil dikirin. Dema ev kesên paşverû li  hember karker kedkar û welatparêzan ev çalakî lidardixistin dewleta mêtînger jî alîkariya wan dikir û  bi hevkarî li hemberî têkoşîna kedkar û karkerên Kurd tevdigeriyan.

Piştî 1996'an gundiyên ku ji gundê xwe dûrin xwestin herin gundê xwe. Ew gundiyên ku bi salan neçûbûn gundê xwe dan pew Xalîs(Halis, xwendevanên zanîngeha Firatê bu, di beşa TIP'ê dixwend) û çûn gund. Dema gundî vegeriyan gund li hemberî xwe bı çek kırın . Gundî û hîzbilacî bi heta sal û nîv bi hevra di gund de man(bes her roj pevçun dıqewimin). 1997'a da Xalîs'ê ku jêre digotin Doktor û li Farqîn'ê bi nav û deng bû bi destê hîzbilaciyan hat kuştin. Di peyda hizbilacî ji gund derketin û hêjî neçûne gund. Niha li gund bi qasî 10-15 malbat dimînin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Sêdeqnê

Sêdeqnê (), bajarekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Sédeqné gündé heri mezın yé farqiné ye u lı ali çiya lı bakurrojavayé farqiné dıkeve, lı sédeqni néziki 500 mal hene lé jıber zordestiya dewlwta tırk u cerdevana piré kesa mecbur man ku jı sédeqné koç bıkın. Lı Sédeqné dıbıstana seretayi lise u nexweşxaneyeka bıçuk u qereqola leşkera heye. Her wiha lı Sédeqné şaredarî ji heye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Bajarokên Diyarbekirê
Şêlima

Şêlima, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Şevlera

Şevlera, gundekî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Şifqet

Şifqet, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Talî

Talî, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Taxik

Taxik (), gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Tewerz

Tewerz, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Tilmîn

Tilmîn, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Tirbespî, Farqîn

Tirbespî, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Navê bajarokekî li Başûrrojavayê Kurdistanê jî Tirbespî ye.

Gundên Farqînê
Weysikanê Jêrîn

Weysikanê Jêrîn, gundekî navçeya Farqîna Amedê ye.

Gundên Farqînê
Weysikanê Jorîn

Weysikanê Jorîn, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Zerbiya

Zerbiya, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Di gund de 2 malbat hene, Mala Qasê û Mala Biro. Nifûsa gund di salên heşteyî de nezîkî 30 xane bû, lê niha beş pênc şeş xane maye. Di salên şêştî de kesê ku cara yekem li Farqinê agirê Newrozê pêdixe Mihemed Tahirê ji mala Qasê ye.

Gundên Farqînê
Zêrê, Farqîn

Zêrê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Gundên Farqînê
Kurdsat

Kurdsat televîzyoneke kurdî ya esmanî ye. Di 1ê kanûna paşîn sala 2000an dest bi weşanê kir. Ji Başûrê Kurdistanê rojane 24 saetan weşanê dike û navenda wê li bajarê Silêmaniyê ye. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye her wiha bi zimanên erebî, farisî, inglîzî û tirkî jî bernameyan pêşkêş dike. Kurdsat kanalekî nêzîkê YNKê ye. Slogana Kurdsatê "Kurdsat dengê hemûyan e – Kurdsat rengê kurdan e" ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Kurdsat
 KurdSat Zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Roj (stêrk)

Roj, Ro, Roh, Hetav, Tav, Xor, (bi zazakî û farisî: roz; bi soranî: xor an hetaw; hewramî ruçiyar; nîşan: ), stêreke ji agir e ku gelek gerstêrkên din û Erd li dora wê digerin. Her wiha, her ko Erd dorekê li dora xwe dizivire, rojek diqede û ji wan 24 saetan ra jî rojek dihê gotin.

Roj jî bi wateya peyva inglîziya day e û hetav di wateya tava Xorê ye.

Agahiyên giştî 
 Firehî: 1 392 000 km (109 caran li dinê ye)
 Giranî : 1,99 x 10 30 kg (333 caran li dinê ye)
 Cihgirtin : 1 300 caran li dinê ye.
 Hêza kişandina rûyê wê: 28 caran li dinê ye
 Germahiya rûyê wê: 6 000 C
 Germahiya navikê: 15 000 000 C

Tav bi lezeke pir kêm li dora menzûmeya xwe digere û ev yek dibe sedem ku em wê wek dayîre yan gilovereke gulmutîk bibînin.

Eger leza zivirîna Tavê pir pir zêde ba hingî menê wê gunikî bidîta.

Eger hûn li ser Seth yan rûbara Tavê bisekinin hingî hûnê fasileya navbera Makû Heya Xuresanê di 14 deqeyan da, bimešin.

Eger bîyanîyên pêšketî, bikaribin teorîya nisbîyeta taybet ( Einstein) neqz bikin, hingî werin em wisa bidin ber çavan ku ew rabihorîya me biguherin, wek mînak di 10 hezar salan berîya dema me ya niha da, hêrišî me bikin lê bê guman ew nabe çimku ew jî li hember leza ronahîyê teslîm in û çok danîne.

Enerjîya pir pir mezin ku Tav di sanîyekê da, berhem tîne, têra berhemanîna elekterîsîteya pêwîst ya hemû dewletên cîhanê xwejî bi qasî 1 milyon salan, dike.

Sedema pir pir terikîbûna( mezinbûna zêde) Tav û stêrkan vedigere ser lawazî û bêhêzbûna herî zêde ya hêza kašê( gravity).

Eger hêza kaš, bihêztir biba dê hejmara atomên pêwîst jibo pêkhanîna stêrkek, bi milyonan car, kêmtir ji yên niha ba.Eger çirîya Tavê, 70%'ê çigalîya wê ya niha ba û di okyanûsa Aram da jî cî biba, hingî dê li ser avê bima, dê tê ra neçûya û noqî avê nebûya.18-Çigalî( çirî yan baristeya) Tava ku pir pir terikî ye, tenê 30% baristeya Erdê ye!

Ev yek jî pir ecêb nîne çimku Goga Erdê, cismek req û berk e lêbelê Tav dagirtîye ji gazên sivik yên wek Hîdrojen û Helyûm!

Gerstêrkên li dora wê digerin:

 Tîr (Merkur)
 Gelawêj (Venûs)
 Erd (Dinya)
 Behram (Mars)
 Berçîs (Jupîter)
 Keywan (Saturn)
 Ûranûs
 Neptûn
 Plûton

Çavkanî 

Pergala rojê
Ey Ferat (albûm)

Ey Ferat albûma çaremîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1978an de derketiye. Ey Ferat di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ê ve ji nû ve hatiye çapkirin. Şivan Perwer di albûma Ey Feratê de tenê amûrê tembûrê bikaraniye. Di albûmê de 10 stran cih digrin.

Berhemên Di Albûmê De 

 Ey Ferat
 Kî Dibêje Nezan in
 Xezala Xelatê
 Ka Welatê Te
 Serfiraz Kin
 Gelî Şoreşvan Gelî Şoreşger
 Ez Dilgeşê Can im
 Xanima Min
 Lê Dotmamê
 Buharê Hat Buharê

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Kîne Em (albûm)

Kîne Em albûma pêncemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1979an de derket. Kîne Em di sala 1997an de ji aliyê SES PLAKê ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 6 stran cih digrin.

Berhemên Di Albûmê De 

 Sebra Malan
 Behra Wanê
 Keça Kurda
 Apê Ho
 Kîne em?
 De Lorî

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Kamboca

Kamboca (wek Kamboçya jî tê nivîsandin, bi khmerî: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) welatekî Asyayê ye. Ew di navbera Tayland, Laos û Wiyetnamê de ye.

Girêdanên derve
Kirîbatî

Kirîbatî, welatekî li Okyanûsa Pasîfîkê ye û ji koma giravan pêk tê. Navê wî yê kevn bi îngilîzî "Gravên Gilberts" e. Di sala 1837'an de ket bin destê Brîtanyayê. Di sala 1999'an de bu endamê NY'yê.

Çavkanî

Girêdanên derve
Erebûk

Erebûk (bi tirkî: Tutumlu), gundekî navça Rihayê Siwêregê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sêwregê
Ekvator

Ekvator an jî hevêrka ekvatorê hevêrkakê xiyaliya dor dinê re di hurd cemsaran heman dûriyê de dizivirî ye. Ew dinê bi Nîvkada Başûr û Nîvkada Bakur dike du paran. Ekvator hêlîpana (paralel) 0° ye û gorî dirêjahiya xwe ya herî mezin e. Dirêjahiya hevêrka ekvadorê 40,075.0 km e

Roj salê du caran di ser ekvator de di ekînoksa biharê û ekînoksa payizê de derbaz dibe. Di wa rojnan de li ser ekvator tirêjên roj bi 90° têne dinê. 

Derên ekvator derbaz dibe bi gelemperî okyanûs in. Ji bo dor ekvator tirêjên roj qiraçên tîk, an jî nezika tîk heldigirin siruştê germa û siruşta ekvatorî tê gotin.

Eger hereketa gerstêrka Erdê li dora xwe bisekine hingî dê tofanên ku leza wan 1670 km/seetekê ne, li ser Xetta Istiwayê( Equator) pêkwerin ku dikarin jîyana ser goga Erdê, jiholê rakin.

Xetta Istiwa, navê xetteke ferzî ye ku goga Erdê dike du bešên nîvgoga Bakûr û nîvgoga Bašûr. Ev xêz di nîveka her du cemserên Bakûr û Başûr da ye û fasileya hemû nuqteyên ser vê xettê ji her du cemseran, wekhev in.

Xetta Istiwayê, xwedîyê mezintirîn muhîta ser erdê ye û dirêjahîya wê 40070 km e.

Rûbara goga Erdê, li Xetta Istiwayê di šev û rojekê da bi qasî 40000 km, hereket dike. Ew tê wateya ku leza goga Erdê li dora xwe 1670 km/seetekê ye.

Navçeyên nêzîkê Xetta Istiwayê, baştirîn cih jibo çandina Qehwe û Kaoçoyê ne.

Welatên ekvatorî 

Ekvator li wan 13 welatan re derbaz dibe:

 Sao Tome û Prînsîpe 
 Gabon
 Komara Kongo
 Komara Kongoya Demokratîk
 Ûganda
 Kenya
 Somalî
 Maldîv
 Îndonezya
 Kirîbatî 
 Ekuador 
 Kolombiya
 Brezîl

Çi qas navê Gîneya Rojbendî de ekvator derbaz be jî ekvator di wê welatê re derbaz na be.

Erdnîgarî
Erd
Kelû
İrfan Aktan

İrfan Aktan rojnamevan û nivîskarekî kurd ê tirkînûs e.

Aktan sala 1981'î de li Gewerê, gundê Befircan ji dayik bûye. Zanîngeha Enqereyê, beşa rojnamevaniyê bi dawî kiriye. Di rojname û kovarên wekî Birgün û Expressê de xebitiye.

Berhemên wî (bi zimanê romî)

 Nazê/Bir Göçüş Öyküsü - Nazê/Çîroka koçberiyek (weşanên Iletişim Yayınları)
 Zehir ve Panzehir - Jehr û Panjehr (weşanên Dipnot Yayınları)

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Jidayikbûn 1981
Komara Demokratîk a Kongo

Komara Demokratîk a Kongo welatekî Efrîqayê ye û navê wî yê kevn Zaîre ye. Kongo Sêyemîn mezintirîn dewletê Efrîqayê ye. Cîranên Komara Demokratîk a Kongo; li rojava Komara Kongo, li bakur Komara Efrîqaya Navîn, Sûdan li rojhilat û başûr Ûganda, Rûanda, Bûrûndî, Tanzanya, Zambiya û Angola ne. Sînorê Kongo bi okyanûsê re tenê 40 km ye. Navê Kongo ji eşîra "Bakongo" tê û wateya wê nêçîrvan e.

Girêdanên derve
Kongo

Komara Demokratîk a Kongo, paytext: Kinshasa. Zaire ya kevn.
 Komara Kongo, paytext: Brazaville. Kongo-Brazaville ya kevn.
 Kongo (çem)
Kosta Rîka

Komara Kosta Rîka (República de Costa Rica), Welatekî Amerîkaya Navîn e. Li bakurê Kosta Rîkayê Nîkaragûa li başûr Panama li rojava Okyanûsa Pasîfîk û li rojhilat Deryaya Caraîb heye. Kosta Rîka dewleta yekemîn e ku artêşa xwe bi fermî ji holê rakiriye.

Parazgehên/Kantonên

Girêdanên derve
Kuweyt

Kuweyt (bi erebî: دولة الكويت, Dawlat al-Kuwayt), dewleteke li Asyayê ye. Li ser Kendava Basrayê ye. Cîranên Kuweytê Erebistana Siyûdî û Îraq in. Kuweyt ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e û endamê OPEC'ê ye.

Herêmên Kuweytê 

 Al Ahmadi
 Al Farwaniyah
 Al Asimah
 Al Jahra
 Hawalli
 Mubarak Al-Kabeer

Girêdanên derve
Sebrî Silêvaneyî

Sebrî Silêvaneyî an Sabri Silevani (), nivîskar û romannivîs e ji Başûrê Kurdistanê. Li sala 1972ê li gundê Qesra Mela Teyib ku dikeve ser rûbarê Dîcle hatiye vê dunyayê. Li sala 1987ê dest bi xwandin û nivîsîna edebiyatê kiriye, yekemîn berhem li sala 1992ê belave kiriye. Li sala 1992ê tev li xebata siyasî bû, belê ji ber rewşa awarte a başûrê welat û hindek sedem û pirsgirêkên siyasî, neçar bû ku koçberî Ewropayê bibe. Heya sala 2006ê li welatê Holenda maye, evcar vegeriya Başûr û aniha li devera Sêmêlê ser bi parêzgeha Duhokê ve, akincî ye.

Jiyannameya Sabri Silevani 

Li gor nasnameyê Sabri Silevani li 1ê Tîrmeha 1972an hatiye vê jiyanê, belê wek ku ew bi xwe dibêje 01 Tirmehê tenê hejmarek e, bele pa li gor xizm û kesûkarên wi Sabri li 10-10-1972ê ji dayik bûye, lê ji ber nexwandewariya piraniya daybaban li wî çaxî, roja jidayikbûna zarokan dikirin 01 Tîrmehê. 
Li sala 1975ê ku Sabri tenê 3 sal bû, malbata wî jî wek a piraniya Kurdên Başûr ji gund hate veguhastin u li qeza Sêmêle binecî bû.Sabri xwandina xwe a destpêkê û navîn li Sêmêlê qediyand, pasî çû Duhokê ji bo xwandina karê mamostayan û li beşê sosiology hate wergirtin, ew bû ku li sala 1992ê diploma mamosyatiyê wergirt.Piştî serhildana buhara 1991ê, Sabri tev li karê siyasî dibe, belê ji ber sedem û pirsgirêkên siyasî di navbera hizbên Kurdistanî de li wî demî, Sabri neçar dibe ku welatî bihêle û diçe heta ku digîhe Ewropa û li welatê Holenda jiyana xwe dibe serî. 
Li Holenda dest bi kar u xwandinê dike heya sala 2006ê evcar bi yekcarî vedigere welatî. Piştî vegera wi, Sabri dest bi kare rojnamegeriyê dike û di wi barî de aktîv dibe, ji bo piraniya kovar u rojnamên welat dinivîse û bernamek edebî li televziyona Duhok bi navê Helîvan pêşkêş dike u hejmareka mezin ji genc û lawên deverê tev li xebata edebî dike. Li kovara Nûbûn wek sekreterê nivisînê kar dike, piştî demek kurt dibe sernivîskarê malpera Yeketiya Nivîskarên Kurd tayê Duhok, li pey re Sabri dibe birêveberê ofîsa kenalê NRT li parêzgeha Duhok berî ku bibe sernivîskarê kovara Lîteratora Cîhanî ku giringî bi edebiyata nîvdewletî dide u tenê berhemên biyanî werdigerîne zimanê kurdî. 
Piştî kar û xebata edebî, Sabri hewl dide di bare nûkirina hizrê de kar bike bi taybet hizra siyasî, hizra civakî û hizra ayinî û gelek debate û semînar u nivîs di wi barî de peşkêşkirine, ango pirojeya wî a taybet derbare nûxwaziyê heye. 
Sabri Silevani niha bi xêzana xwe re li qeza Sêmêlê jiyanê dibe serî, wek mamosta kar dike û berhem û pirojên xwe di wan hersê baran de amade dike.

Berhem 
Heya niha ev berhem çap kirine:

Roman 
 Avamezin - kêlîka ku masiyên xwe tî dihêle
 Bîst sal û êvarek
 Miryema - keçejinek ji zemanek din
 Sîfra Silîvî
 Dergehê Dunyayê

Helbest 
 Deh xewn

Hizr û rexne 
 Payiza Peyvan
 Ji destpêkê heya destpêkê
 ''Eqlê Kurdî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 romana Miryema di kenala Aljazeera de
 kenala DW derbare romana Miryema
 Sabri Silevani li Youtube

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1972
Wanê

Wanê an jî Wahnê (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye. Navê xwe yê tirkî Sırataşlar e.

Şkeftên gundê Wanê: Bûk û Zava 

Skeftên gundê Wanê li herêmê gelek nas in. Yek ji wan jî şkefta Bûk û Zava ye. Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine. 

Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran.
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. 

Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din ilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê. 
 
Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.

Tirbên dîrokî 

Di gelek gundên Xelfêtiyê tirbên dîrokî têne dîtin. Ewan, bi gelemperî di tehtan de hatine cêkirin û lewmane bi hêsanî têne dîtin. Ev tirb ji boy kevnbûna ew gundan bernîşanên xort in. Heman heman li nêzî hemî gundan, li cihên ku erd bi tehtên duz pêk tê ew tirb têne dîtin, lê mixabin gelek tirb bêxwedî mane î lewmane zerarên mezin dîtine.

Xuyabûna her tirb cûda ye û werganî xuya dike ku her tirb bêhempa ye. Li gundê Wanê bi dehan tirbên werganî hene û bi gelemperî merdêwan wan hene. Ew merdêwan dicin jêr û meriv dibin têketina tirbê. Gelek têketinên tirban bi dekorasyonên cûr bi cûr hatine xemilandin. Terzê têketinan bile taybet in û wek qentirme xuya dikin.

Hundurê tirban ji cend odeyên bicûk pêk tên. Dema ku meriv dikeve hundir, li her hêla rastê, cepê û li hemberî dêrî yek ode hene.

Tê gotin ku ew tirb berê wek ên malbatan hatine bikaranîn, lê kes nizane ew tirb kîcax hatine avakirin. Li gorî lêkolîneran ew tirb diguhêjin heta dema berî jidayikbûna Îsa.

Bi taybetî gundê Wanê ji boy tirbên xwe yên dîrokî nas e.

Çavkanî 

Gundên Xelfetî

Gundên Xelfetî
Lesoto

Keyaniya Lesoto, (Mmuso wa Lesotho), welatekî başûrê Efrîqayê ye. Bi temamî di nav axa Komara Efrîqaya Başûr de ye. Navê Lesoto ê kevn Basutoland e. Lesoto tê Wateya "welatê kesên ku bi zimanê xwe diaxivin". Lesoto di sala 1822'an de ava bû û di sala 1843'an de ji aliyê Brîtanyayê ve hat naskirin. Di sala 1868'an de bi navê "Basutoland" ket bin destê Brîtanyayê. 4 cotmeh 1966'an de careke din serxwebûniya xwe bi dest xist.

Lesoto ji 10 herêman pêk tê: 

 Berea
 Butha-Buthe
 Leribe
 Mafeteng
 Maseru
 Mohale's Hoek
 Mokhotlong
 Qacha's Nek
 Quthing
 Thaba-Tseka

Girêdanên derve

Çavkanî
Lîberya

Komara Lîberyayê, (Republic of Liberia), welatekî rojavayê Efrîqayê ye.
Lîberya di sala 1822'an de ji aliyê Şîrketek Emerîkî a kolonîsatinê (The National Colonization Society of America), bi armanca bicihkirina dîlên (koleyên) reşik ên azad bûne, hate avakirin. 
Lîberya di 26'ê tîrmeha sala 1847'an de dibe Komarek azad.
Berderya Aç, Gînê û Sierra Leone

Girêdanên derve
Makedonya

Makedonya (bi grekî: Μακεδονία Makedonía, bulgarî: Македония Makedonya, makedonî: Македонија Makedoniya), welatekî li başûr-rojhilatê Ewropayê ye. Makedonya ji sê perçeyan pêk tê. Başûrê Bulgaristanê, bakurê Yewnanistanê û Makedonyaya Bakur (Yûgoslavyaya kevn).

Îro Makedonya dewleteke biçûk e lê di dîrokê de roleke mezin lîstiye. Fermandar û Împeratorê navdar Îskenderê Mezin makedon bû.

Girêdanên derve 

 
Komara Makedonyayê
Erdnîgariya Yewnanistanê
Herêmên dabeşkirî
Herêmên dîrokî
Pira Malabadê

Pira Malabadê an jî Pireya Malabadê di navbera navçeya Farqîna bi ser Amedê ve û Batmanê de ye û li ser çemê Batmanê ava ye.

Ev pire di sala 1147'an da hatiyê çêkirin. Dirêjiya wê 150 m, firehiya wê 7 m û bilindiya wê 19 m ye.
 
Pire bi kevirên rengîn hatiyê hûnandin û di dinê de di nav pireyên ji kevirên birî de ya xwedîye kimberên herî fireh e. Di navbera her du kêlekên kimberê da du ode hene û ji pênc çaviyan pêk tê.  Fireyiya kembera pireyê 40 mêtro û ji nîvê kemberê bilindahî jî 20 mêtro ye. Bi van pîvanan, pire dikara qubeya Ayasofyayê bi hêsanî di nav xwe de biveşêre.

Pireya Malabadê di dinyayê de, di nav pirên kevir de xwedî kembera herî mezin û fireh e. Li gor ku di nav gelê herêmê de tê gotin, pir ji aliyê Badê kurê Dostik ve di dema Desthilatdariya Merwaniyan de hatiye avakirin ku loma jê re gotine Mala Bad ango Mala Badê.

Înşaata pira Malabadê çend car xera bûye. Ji bo avakirina pirê kalkerê gewr (grî) hatiye bikaranîn. Li ser pirê hin nivîstek û fîgur hene ku neha baş nayêne xwendin. Lewra zarokan bi ramana şaş a ku ev heykel ji aliyê gawiran ve hatiye çêkirin, xwe hildikişandine jor û bi kevir û biviran ev nivîstek û fîguran dişikandin. Lê ev nivîstek û fîgurên li ser vê pirê, dişibine nivîstek û fîgurên Heskîfê û pirên li Cizîrê.

Di salên 1950'yan de dewletê li kêleka pira Malabadê pireke nû çekir. Rêya nabera Farqîn û Batman û Bedlîsê di ser vê pira nû de derbas dibe.

Pireyek mîna pira Malabadê lê jê piçûktir jî, berê ji aliyê kalê Bad Kemûk ve hatiye avakirin ku neha ji wê pirê û ji gundê ku li ber wê pirê hatiye avakirin re jî dibêjin Pira Kemûkê û gundê Kemûkê.

Pêşangeha wêneyan

Girêdanên derve 

Pirên Kurdistanê
Farqîn
Malawî

Malawî yan jî Komara Malawiyê, (Republic of Malawi/Dziko la Malaŵi), weletekî li başûr-rojhilatê Efrîqayê ye. Malawî bi Tanzanya, Mozambîk û Zambiya re cîran e. Gola Malawî (Gola Nyasa) ya ku li rojhilatê Malawiyê ye ji pêncî yek rûberê vî welatî digre û ji bakur ber bi başûr dadikeve. Gola Malawî sêyemîn mezintirîn gola Efrîqayê ye. Malawî di sala 1963an de ket nava Koma Gelên Îngilîz (Commonwealth) û di sala 1964an de bûye serbixwe. Aboriya Malawiyê bi piranî li ser çandiniyê ye. Herî zêde çay, titûn û şekir difroşe derve. Zimanên fermî chichewa û îngilîzî ye. Zimanên din herêmî ne.

Pêşangeh

Girêdanên derve
Malezya

Malezya, (bi zimanê malayî: Malaysia), welatekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Ji Malezyaya rojava û Malezyaya rojhilat pêk tê. Malezya dewleteke Federal e û ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê. Malezya bi Brûney, Taylenda û Îndonêziya re cîran e.

Dewlet û herêmên otonom ên Malezyayê 

Malezya ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê.

Malezyaya Rojava 

 Johor
 Kedah
 Kelantan
 Kuala Lumpur (herêma federal)
 Melaka (Malacca)
 Negeri Sembilan
 Pahang 
 Perak
 Perlis
 Penang (Pulau Pinang)
 Putrajaya (herêma federal)
 Selangor
 Terengganu

Malezyaya Rojhilat 

 Labuan (herêma federal)
 Sabah
 Sarawak

Dîn li Malezyayê 

Li geli Malezyayê 60,4% xwe misilmanên ne. 19,2% en xwe budîst, 9,1% xiristiyan û 6.3% hindû ne.

Çavkanî

Girêdanên derve
Yehowa

YHWH an jî Yehowa di Peymana Kevin û giştî Pirtûka Pîroz de YHWH navê Xwedê yê yekta ye. Bi îbranî weha tê nivîsandin: “יהוה”  

Li gor Peymana Kevin, YHWH navê Xwedê yê taybetî ye û Xwedê bi xwe ev nav li xwe kiriye.

Tirsa Xwedê nahêle ku Cihû navê YHWH lêv bikin, loma em qenc nizanin ew çawa tê gotin. Li gor hin wergeran, dengê vî peyvî "Yahwe" ye; ji dêla vî navî Cihû her gav dibêjin "Adonay", yanî "Xudan". Ji dêla YHWH de di gelek wergerên Pirtûka Pîroz "XUDAN" (bi herfên mezin) tê nivîsandin, da ku mirov bi vê yekê bizane.

YHWH afirandar e û ew bi heq serwerê gerdûnê ye. Wate û maneya van çar herfan ev e: “Ew dibe sedema bûyînê.” Ev nav di Pirtûka Pîroz, di nivîsarên resen û orîjînal de nêzîkî 7.000 caran hatiye nivîsandin û vê gotinê bi zelalî eşkere dike. 
Bo mînak di pirtûka Îşaya, beşa 42 ayeta 8 de wusa dibêje: “Ez XUDAN [YHWH] im, navê min ew e û ezê rûmeta xwe nedim yekî din û pesnê xwe nedim pûtên qewartî.” 

Mînakek din jî ev e: “Û dîsa Xwedê ji Mûsa re got: Tuyê ji lawê Îsraêl re wusa bibêjî: XUDAN [YHWH] yê ku Xwedayê bapîrên we, Xwedayê Brahîm, Xwedayê Îshaq, Xwedayê Aqûb e, min ji we re şandiye; her û her navê min ev e.” (Derketin beşa 3 ayeta 15an)

Çavkanî

Cihûtî
Xirîstiyanî
Mala Bûbê

Mala Bûbê, yek ji şêxên mezin yên kurdistanê ne. Ev malbat ewqasî li kurdistanê belav bûye di nava biwêjan de jî qala vê malbatê tê kirin.
Şêxên Mala Bûbê niştecihê Xindeq a ku mezreyek Çilstûn(Kirkdîrek)a gundekî Stewrê ye.Ev gund di sala 1993 yan de hate valakirin.Nuha hîn jî gund vala ye.Ji bo wêneyan binêrin Xindeq

Malbat
Koma Dîjle

Koma Dîjle ji hêla sê ciwanên Kurd Hecî, Semîh û Eskerî ve di sala 1998'an de li Amedê hate ava kirin. Koma Dîjle di sala 2006'an de bi navê "Ez Bimrim Dayê/Ax Li Min" albumek çêkir. Stranên di nav albumê de ev in; Ez Bimrim Dayê, Ax li Min, Gulşênî, Hemo, Hebeşo, Vî Erdîşî, Yarê, Şervan bûm, Qib Dîkilo,Îro Ber Êvarê, Hoy Nanay, Ha Bi Zerî. Koma Dîjle xebatên xwe li bajarê Amedê berdewam dike.

Komên muzîkê yên kurd
Delîl Dîlanar

Delîl Dîlanar, hûnermendekî kurd e ku li gundê Orginos a girêdayî bajarê Mûşê hatiye dinyayê. Delîl Dîlanar bi stranên xwe yê dengbêjiyên bi enstrûmanên nûjen tê naskirin.

Jînenîgarî

Delîl Dîlanar, zaroktiya xwe û salên pêşîn bi apê xwe Husênê Muşî re, derbas dike.  Delîl Dîlanar kevneşopiya apê xwe ya dengbêjî bi karîyerek serkevtî heta roja îro têne û jiyana ciwanî ya xwe li ba apê xwe alîkariya wî kir, li ba apê xwe  hînkarên dengbêjî bi dest xist.

Delîl Dîlanar bi Apê xwe Huseynê Mûşî re di nav civakan de sitranê dengbêjî digot û ev sedem ji bo Delîl Dîlanar bû naskirina nav xelkê. Delîl Dîlanar 3 salan li enstîtûya kurdî perwerdahê ya Mey, li ba Mamoste Egîdê Cimo dît.

Delîl Dîlanar ji ber gotinên stranên kurdî ji Bakûrê Kurdistanê hate sirgûnkirin û 20 sal ji welatê xwe ma dûr. Piştê 20 sala ku Delîl Dîlanar vegeriya welat bi Derhênera Kurd Bulent Gunduz re fîlmek li ser jiyana xwe çêkir. Fîlm bi navê Kurdistan ji çend Festîvalên Fîlman û ji sazîyan netewî yên Cîhanê xelata hildigire.

Delîl Dîlanar piştî jiyana xwe yê sirgûniya 27 salan, di sala 2022an de cara yekemîn e ku li Bakurê Kurdistanê konsertên xwe lidardixe.

Dîskografî
Albûm
 Dengbêjî (Jibo bîranîna Dengbêj Huseyno)
Serayê
Nêçîrvano
Zerîyê

Vîdyonîgarî
Vîdeo Klîb
Delîl Dîlanar - Zarbûma
Delîl Dîlanar - Çîya Bilinde (Enstrûman û Danasîn)
Delîl Dîlanar - Evdalo (Axaftin, Enstrûman û Sitrana Dengbêjî Evdalo)
Delîl Dîlanar - Shingal (Enstrûman Helbest û Dengbêjî)

Fîlmografî
Fîlm
Kurdistan-Kurdistan (2015) (Derhêner Bulent Gunduz)

Çavkanî

Dîlanar, Delîl
Mehmet Atlı (kirmanckî)

Mehmet Atli hunermendekê kurd o.

Mehmet Atli serre 1975 de Amedde hamewo dinya. Baxlerandê, mîyanê tirk u tirkmen(tirkî u tirkmenî), ereb (erebkî), kurdan (zazakî û kurmancî) de bîyo pîl u enîzî şexsêke pîl vîneno. Hama kiçkekî xu de mîyanterê ce û estrumanan başbîyo. Gava stenboldê şîno zaningeh(YTU), kono komê muzikî Koma Dengê Azadî. Koma Dengê Azadîdê 2 albuman de ca gêno.

Badê perçebîyayîşê Koma Denge Azadî u peynî kedîyayîşê wendekarî xu, 1999 te, şî Amed. 2003 de reyna qeybî wendakarî hame Stenbol. Aynî serre Metin & Kemal Kahraman u Serdar Keskin dir Atolyeya Muzikî Lizge de ca girot. Aynî serre bî nameyê "Jahr: Stranên Bê Zeman û Bê Ziman" albumêkê vet. Jahr de hem bî muzikê xu hemzî bî vateyê deranê xu, hamê begemkerdîşî.

2008 te bi nameyê Wenda albumêkêw newe vet. No albumdê muzigê xu gurkî Jahr dê destpêkerdbî rawer berd u reyna albumekêw bi kiymet wet orte.

Album 
Koma Denge Azadîde
 1995 − Welatê min/Roj wê bê
 1998 − Fedî

Bî nameyê xu
 2003 − Jahr: Stranên Bê Zeman û Bê Ziman
 2008 − Wenda

Grêdayêy Teberî 
 pelaserê Mehmet Atli 

Stranbêjên kurd
Zekî Ozmen

Zekî Ozmen sosyalpedagogekî kurd e û li Almanyayê dijî. Wî beşa pedagogiya sosyal li Zanîngeha Frankfurtê xwend û pisporê entegrasyonê ye. Pirtûka wî ya bi navê Kurdên Almanyayê di sala 2010´an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket. Naveroka vê pirtûka wî li ser dîrok, civak, jiyana rojane, siyaset û hunera kurdên li Almanyayê dijîn e.

Ozmen berî destpêkirina xwendina li zanîngehê, bi nûçegihaniya Ajansa Nûçeyan Mezopotamyayê  dest bi xebata xwe ya rojnamevantiya nivîsbarî jî kiriye. Wî her wiha ji sala 2001´an heya 2005´an edîtorî û moderatoriya bernameyeke perîyodîk ya radyoyeke herêmî ya bi navê Radio Unerhört Marburgê kir. Zekî Ozmen xwedî û birêvebirê malpera Celadet.com e. Ji bilî nûçegihaniya wî ya ji bo rojnameyan, ji sala 2006´an ve bi awayekî perîyodîk di malpera bi navê Diyarname.com de nivîsên wî di quncika malperê ya bi navê "Qad" de têne weşandin. Her wiha gelek nivîsên wî di rojname û kovarên cur bi cur de hatine weşandin. Dîsa di warê rojnamegeriyê de nûçeya Ozmen a bi sernivîsa ""Bi hezaran bûk û zavayên kurd fêrî almanî dibin" ku di rojnameya Rûdaw de derketibû, xelata Taybet a Jûriya Nûçeyên Kurdî a Xelatên Şehîdên Çapameniyê û Musa Anter 2010 wergrit.

Berhem 
 Kurdên Almanyayê, Weşanên Ronahî, 2010

Girêdanên derve 

 http://zekiozmen.blogspot.com
 http://diyarname.com/author.php?Idx=80

Çavkanî 

Ozmen, Zekî
Ozmen, Zekî
Sîrwan (kovar)

Sîrwan kovareke kurdî li Swêdê ye. Di sala 2006'an de derket. Berpirsyarê kovarê Seyidxan Anter e.

.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera kovara Sîrwan 

Kovarên kurdî
Çiyayên Qendîlê

Çiyayên Qendîlê devereke çiyayî yê li rojhilat û li başûrê Kurdistanê ye. Çiyayê Qendîlê berdewamiyekî ji Zincîreçiyayê Zagrosê ye. Çiya xwedî awayekî asê ye ku gihiştin û çûn hatina li deverê Qendîlê bi dijwarî pêk tê. Lûtkeya herî bilind bi ser Çiyayê Hecî Îbrahîm e ku bilindahiya lûtkeyê digihîje 3000 mêtreyê.

Çiyayên Qendîlê û PKKê 
Devera Qendîlê penageh û biryargeha PKKê vedigre ku li gorî texmînan nêzîkî 5000 şervanên PKK û PJAKê li Çiyayê Qendîlê cihwar bûne. Tê texmînkirin ku devereke bi berfirehiya 50 km² di bin kontrola şervanan PKKê û PJAKê de ye.

Êrîşên leşkerî yên Tirkiyê bi ser Çiyayên Qendîlê ve 
Çiya demekê dirêj e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî êrîşan tê ku bi salan e gelek şer di navbera hêzên PKKê û hêzên dewleta tirk de li Çiyayê Qendîlê pêk hatiye.

Binêre 

Çiyayê Hecî Îbrahîm (bilindtirîn lûtke)

Çavkanî

Çiyayên Kurdistanê

Parêzgeha Hewlêrê
Xoşo, Gimgim

Xoşo gundekî girêdayî Gimgimê navçeya Mûşê ye. Li kêleka çemê Xoşoyê ye. 

Gundên Gimgimê
Maldîv

Komara Maldîvan, ( ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖ ), welatekî Asyaya başûr e. Maldîv ji 1196 giravan pêk tê. Ji van gravan li 203 heban mirov dijîn. Ekonomiya Maldîv paldayî, masîvanî û turîzm ê. Rêveberiya monarşî di 11'ê sermaweza 1968'a de hatê hilkirin û komar ava bû li bîn kargêriya serok İbrahim Nasir.

Girêdanên derve 

 
Dewletên Asyayê
Keyaniyên berê
Dewletên Federal ên Mîkronezyayê

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>Federated States of Micronesia
Dewletên Federal ên Mîkronezyayê</big>
|-
| align="center" width="180px" | Ala Mîkronezyayê || align="center" width="140px" | Arma Mîkronezyayê
|-
|align=center colspan=2| Srûda netewî: Patriots of Micronesia
|-
|align=center colspan=2| 
|-
| Zimanên fermî || îngilîzî
|-
| Paytext || Palikir 
|-
| sîstema siyasî || Federal
|-
| Serokkomar || Peter M. Christian
|-
| Serxwebûn || 3ê çiriya paşîn a 1986
|-
| Rûerd || 702 km²
|-
| Nifûs ko (2006) Berbilavî || 108 143  154/km²
|-
| Dirav || Dolara DYE (USD)
|-
| navçeya demjimêrî || UTC +10, +11
|-
| Nîşana înternetê || .fm
|-
| Koda telefonê || +691
|}Dewletên Federal ên Mîkronezyayê' (Federated States of Micronesia''), welatekî federal ê Asyayê li Okyanûsa pasîfîkê ye. Mîkronezya ji koma gravan Karolîn (ji xeynî¨Palaosê) pêk tê. Mîkronezya ji çar dewletan pêk tê.

Dewletên Federal ên Mîkronezyayê 

Mîkronezya ji çar dewletan pêk tê :

 Chuuk
 Kosrae
 Pohnpei
 Yap

Girêdanên derve
Moldova

Moldova an jî Komara Moldovayê (bi moldavî: Republica Moldova), welatekî bejahî li Ewropaya rojhilat e. Welat bi tevahî 33.483 kîlomêtre çargoşê vedigire û li gorî daneyên çileya 2023an de bi qasî 2.5 milyon nifûsa Moldovayê heye. Moldova li rojava bi Romanya û li bakurê rojhilat û başûr bi Ûkraynayê re sinor e. Dewleta veqetandî ya Transnîstriya ku nayê naskirin li ser Çemê Dniester li ser sinorê rojhilatê welat bi Ûkraynayê re ye. Paytext û bajarê herî mezin a welêt Kîşînev e.

Dema ku welêt ji aliyê Împeratoriya Osmanî (ku Moldava dewletek bindest bû) radestî Împeratoriya Rûsyayê tê kirin, piraniya axa Moldovayê ji sedsala 14an heta sala 1812an beşek ji Mîrektiya Moldavayê bû. Di 1856an de başûrê Besarabiya beşdarî axa Moldavayê dibe ku piştî sê salan bi Walaşiya re dibe yek û Romanyayê ava dike lê carek din dîsa di sala 1878an desthilatdariya Rûsyayê vedigere seranserê herêmê. Di Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an de, Besarabiya di nava komara Rûsyayê de demekî kurt dewletekî xweser avadikin. Welêt di sibata 1918an de serxwebûn ragihîne û piştre jî di heman salê de, piştî dengdana meclîsê entegreyê Romanyayê dibe. Ev biryar ji aliyê Sovyetê ve hat nîqaşkirin ku di sala 1924an de, di nav SSRya Ukraynayê de, bi navê komara xweser a Moldavyayê li herêmên ku qismî moldovî lê dijîn li rojhilatê Besarabiyayê ava kir. Di sala 1940an de, di encama Peymana Molotov-Ribbentrop de, Romanya neçar bû ku herêmên Besarabiya û Bukovina bakur radestî Yekîtiya Sovyetê bike, û bû sedema avakirina Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Moldaviyayê.

Di 27ê tebaxa sala 1991an de, dema ku Yekîtiya Sovyetê hilweşiya,  Moldovaya Sosyalîst serxwebûna xwe ragihand û komar bi navê Komara Moldova hatiye binavkirin. Lêbelê axa Moldovayê ya li peravê rojhilatê Dniesterê ji sala 1990an vir ve di bin kontrola de facto ya hikûmeta ne fermî a Transnîstriya de ye. Destûra bingehîn a Moldovayê di sala 1994an de hatiye qebûlkirin û welat dibe komara parlemenî ya ku serokek wek serokê dewletê û serokwezîr wek serokê hikûmetê bikar tîne. Di bin serokatiya Maia Sandu de ku di sala 2020an de bi bilêtek pro-rojavayî û dijî gendeliyê hate hilbijartin, Moldova ji bo endamtiya Yekîtiya Ewropayê hat qebûlkirin û di hezîrana sala 2022an de statûya berendamiyê wergirt. Sandu her wiha pêşniyar kir ku dawî li pabendbûna destûrî ya Moldovayê ya bêalîbûna leşkerî bîne ji bo hevalbendiyek nêzîktir bi NATO re û bi tundî êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê.

Moldova piştî Ûkraynayê ji hêla TBH-ya serjimara fermî ve duyemîn welatê herî xizan ê Ewropayê ye û piraniya TBH ya wê ji hêla sektora xizmetguzariyê ve serdest e. Ev li Ewropa yek ji wan pêrista pêşveçûna mirovî ya herî nizm e ku di sala 2022an de, di cîhanê di rêza 76em de cih digire. Moldova di sala 2022an de di pêrista nûjeniya gerdûnî de di rêza 56emîn de ye. Moldova endamê rêxistinên wekî Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, Rêxistina Ewlekarî û Hevkariya Ewropayê, Rêxistina ji bo Demokrasî û Pêşveçûna Aborî, Rêxistina Hevkariya Aborî ya Deryaya Reş û endamê Komeleya Sisêyan ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Issa Hassan

Issa Hassan li 25ê kanûna 1970an de li Bêrûtê ji dayik bû. Issa hunermendekî kurd e. Di sala 1982an de di Rêxistina Kurdên Bêrûtê de di komeke folklorî cih girt.

Issa 1984an hat Fransayê û bû endamê koma folklorî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, di wê demê de li Fransa, Îtalya û li Holendayê geriya.

Di sala 1988an de bû endamê Koma Zozan. Issa di warê muzîkê de yekem ji wan kesan e ku bi awayek hostayî afirandinên bi muzîka kurdî, flamenko û jazz digihîne hev.

Dîskografî 

Di sala 1995an de albûma wî ya yekem bi navê "Gulînar" derket û heta 2008an jî şeş albûmên Issa hatine weşandin.

 2008 - Kurdomania
 2005 - La cinquième saison
 2001 - Art du bouzouk
 2000 - Tooting Broadway
 2000 - Ballade kurde à Seville
 1995 - Gulînar

Girêdanên derve 
 Issa Malpera fermî ya Issa

 
Jidayikbûn 1970
La cinquième saison (albûm)

La cinquième saison (Pêncemîn demsal) albûmeke Issa ye. Di sala 2005'an de derket.

Berhemên di albûmê de 

 Ethéré
 La cinquième saison 
 Songe ay pays du Causcase
 État d'âme
 La joie de Roushen 
 Orient Extrême-Orient
 Le 7, merveille du monde
 Delovan
 Chez L.
 Acquittement

Albûm

Issa Hassan
Ehrîman

Ehrîman, Angra Mainyu têgîneke ji Avestayê ye. Girdîgarekî, xwedayiyekî sereke yê ola Zerdeştîtîyê ye. Bo gotineke din, yek ji di alîkarên Ahûra Mezda ye. Hurmuz (Spanta Maînyû) girdîgarê başî û çêyiyê, Ehrîman jî yê xirabî û tunekirinê ye.

Di ola kevn a kurdan Zerdeştîtiyê de, diviyabû bawermend di kesayetî û jiyana xwe de di riya Hurmuz jê berpirsiyar e, riya başî û qenciyê bigirta. Lewra Xwedê ew xwestiye. Di sembola olî ya Zerdeştîtiyê de (Firawer) de berê mirov, berê bawermend berî bi Hutmuz e, pişta xwe daye Ehrîman. Ehrîman jî divê neyê jibîrkirin, lewra jiyanê de xirabî jî heye, xirabî jî xwedî hêz ê erkê ye. Bawermend divê ti carê xirabiyê jibîr neke, cidî bigire. Wê demê dikare xirabiyê bibîne, binase û serî pê re derîne.

Mirov di kesayetî û kirinên xwe de azad e. Heger bawermend başiyê bifikire, başiyê biaxive, başiyê bike, viya di cîhana xwe ya hundirî û ya derveyî de serdest bike, berî bi pardêzê, bihuştê diçe, ruhê wê tê bixelatkirin û bêdawî dijî. 

Ehrîman her dem realîteyê, dijwarî û ziyadêriya jiyanê bibîr dixe, nebaşî û xirabiyê îdare dike. Lê ew jî di bin kontrola Xwedê de ye, armanca wî ya sereke jî, bi riya xirabiyê hişyarkirina mirovan e. Ew dixwaze mirov bizanibin xirabî û nebaşî hene, xwe ji biparêzin.

Ehrîman, Angra Maînyû, tê wateya "ruhê rûxîner, hêza tuneker". Hurmuz, Spenta Maînyû jî tê wateya "ruhê avaker, hêza çêker".

Zerdeştî
Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya îranî
Zerdeştî
Murray Bookchin

Murray Bookchin 14ê çile 1921 li New York çêbû û di 30 ê  tirmeha 2006 de li mala xwe ya li Burlingtonê ji krîzeke dil jiyana xwe j idest da. Ew hem nivîskar hem jî Pirbêjekî Anarşist ku li Emrîka yê pir dihah naskirin û hezkirin bû. Her çiqas ew li Emrîka yê weke Ramanvanekî mezin yê çepgir werê naskirin jî, ew li dinyayê zêde nayê naskirin. Bookchin Damezrênerê ekolojiya civakî ye ; dibistana Ramanê ku cîranên nû têne nav polîtîka û felsefê di navbera mirov û derdorên wî.       

Ew li New Yorkê çêbû û li wir mezin bû. Weke ku ew bi xwe jî dibêje, bi terpêkink(kîlot)ê xwe yê pedî yê sor, di nav îdêolojiya Marxsîst ya wî wextî de mezin bûye. Di cwantiya xwe de wî berê xwe da Troskîsmê û piştre hêdî, hêdî îlûziyonên xwe yên marxsiste-lenîniste, ji yekrengiya wan û ji giraniya wan terikandin.  
Wî Marxsizm bi zimanê marxsizma convoncionel rexne kir û ji vê yekê jî zûka hate naskirin. 

"Boukchin her tim li hemberî Kapîtalismê sekinî û birevebirina herêmî parast. Van ramanên wî bandoreke ber biçav li keskan û li mirovên polîtîka ekolojîst kir.    

Heta ku em xweşkatiya mirovatiyê û niwazên mirovatiyê tamîr nekin, xwiza û dinya na gihine xweşkatiya xwe." Civakeke ku ji nûve werê ava kirn. 
Divê mirov ji tiştên herî hesan bikevê nava kûrahiya jiyana xwe ji bona ku karibe ramana birêvebirina xwizayê ji dilê xwe derxe.    

Ocelan jî ji bahsa vî nivîskar û fîlozofê hêja dike û wî wek mamosteyê xwe dibîne.

BIBLIOGRAFÎ 

Post-Scarcity Anarchism (1971 and 2004) ISBN 1-904859-06-2. 
The Limits of the City (1973) ISBN 0-06-091013-5.
The Spanish Anarchists: The Heroic Years (1977 and 1998) ISBN 1-873176-04-X. 
Toward an Ecological Society (1980) ISBN 0-919618-98-7. 
The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (1982 and 2005) ISBN 1-904859-26-7. 
The Modern Crisis (1986) ISBN 0-86571-083-X. 
The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987 and 1992) 
The Philosophy of Social Ecology: Essays on Dialectical Naturalism (1990 and 1996) Montreal: Black Rose Books. 
To Remember Spain (1994) ISBN 1-873176-87-2
Re-Enchanting Humanity (1995) ISBN 0-304-32843-X. 
The Third Revolution. Popular Movements in the Revolutionary Era (1996-2003) London and New York: Continuum. ISBN 0-304-33594-0. (4 Volumes) 
Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm (1997) ISBN 1-873176-83-X. 
The Politics of Social Ecology: Libertarian Municipalism (1997) Montreal: Black Rose Books. ISBN 1-55164-100-3. 
Anarchism, Marxism and the Future of the Left. Interviews and Essays, 1993-1998 (1999) Edinburgh and San Francisco: A.K. Press. ISBN 1-873176-35-X. 

Bookchin
Bookchin
Bookchin
Jidayikbûn 1921
Mirin 2006
Femînîstên amerîkî
Lamerkeziyetî
Namîbya

Namîbya an jî Komara Namîbyayê (bi îngilîzî: Republic of Namibia) dewletek li başûrê Afrîkayê ye. Namîbya, li rojavayê xwe okyanûsa Atlantîk, li bakur Angola, li başûr Afrîkaya Başûr, li rojhilat Botswana û li Bakur-rojhilatê xwe jî Zîmbabwe û Zambiya heye.

Paytext û bajarê herî mezin ê Namîbyayê Windhoek e. Welat bi biryara 652 ji sala 1990an û vir ve endamê Neteweyên Yekbûyî (NY), Civata Pêşkeftina Afrîkaya Başûr (SADC), Yekîtiya Gumrukê ya Afrîkaya Başûr (SACU), Yekîtiya Afrîkayê (AU) û Yekîtiya Neteweyên Yekbûyî ye.

Erdnîgariya hişk cara ewil ji hêla gelên San û Damara ve hat niştecîh kirin. Ji dora sedsala 14an, gelê Bantu koçî welêt kir. Navçeya Namîbya ya îroyîn di sala 1884an de di bin parastina Împeratoriya Almanî û heya dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem bû koloniyek alman a bi navê Deutsch-Südwestafrika ma. Ji salên 1904an heya 1908an, hêza kolonyalîst a alman serhildana Herero û Nama bi tundî tepisand û di vê pêvajoyê de komkujiyek pêk anî. Di sala 1920an de, Cemiyeta Miletan Namîbyayê xiste bin emrê Afrîqaya Başûr - ku de facto wergeriya koloniyeke Afrîkaya Başûr: Bi vî rengî Afrîkaya Başûr qanûnên xwe, di nav de qanûnên Apartheidê, xist nav Namîbyayê.

Di çarçoveya têkoşîna rizgariya Namîbyayê ya di 21ê adarê 1990an de, Namîbya serxwebûna xwe ji Afrîkaya Başûr îlan kir - lê Walvis Bay û Giravên Penguin heta sala 1994an di bin kontrola Afrîkaya Başûr de man. Ji wê demê ve 21ê Adarê cejna neteweyî ya welêt e.

Ji ber qada mezin a Namîb, Namîbya tenê kêm niştecîh e. Li welêt bi qasî 2,3 mîlyon şênî hene. li gorî îstatîstîkên sala 2009an ji sedî 28,7 nifûsê di binê xeta hejariyê ya Namîbyayê de dijîn.[4] 

Namîbya xwedî demokrasiyeke parlemanî ya bi îstîqrar e. Aboriya welêt ji çandinî, tûrîzm û madenê (uranyumê, zêr, zîv û metalên bingehîn) pêk tê.

Herêmên Namîbyayê 
Ji sala 1992'an de ye, Namîbya bûye 13 herêm:

Girêdanên derve

Çavkanî
Basil Nikitin

Basil Nikitin (jdb. 1885 li Sostonovit, Poland; m. 7ê hezîranê 1960 li Fransayê) ramyar, etnolog, kurdnas û rojhilatnasekî navdarê ê rûs  bû. Di navbera gulana sala 1914'a heta nîsana sala 1918'a konsûlê Rûsyayê li Urmiyê bû.

Gelek pirtûk, lêkolîn û nivîsar li ser Kurdan belavkirine. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng "Kurd û Kurdistan" e. Nivîsên wî pir in ji têbînî û ramanên kûr ko nîşa didin ew gelek şehrezayê ziman û çanda Kurdan bûye.

Berhem (Çendek) 
Quelques observations sur les Kurdes di Mercure de France
Les Valis d'Ardalan di kovara Revue de monde musulman
Les Kurdes et le Christianisme di kovara Revue de l'historie des religions, Paris 1922
La vie domestique Kurd di kovara Revue d'ethnographie et des traditions populaires, Paris 1922
The tale of Suto and Toto di kovara Bulletin of School of Orient and Africa Studies, London 1923
Kurdish Stories from my collection di kovara Bulletin of School of Orient and Africa Studies, London 1926

Nitikin, Basil
Nitikin, Basil
Nitikin, Basil
Jidayikbûn 1885
Mirin 1960
Tesalonîkî

Teselonîkî (bi yewnanî: Θεσσαλονίκη Thessaloníki), bajêrê mezin yê duyê û paytextê devera Makedonya ya Yewnanê e. Ji Tesalonîkiyê re dibêjin 'symprotevousa' anko tevpaytext, ji ber dîroka dirêja wê û giringî ya stratejîk û aborî ye wê. Bi awayekê gelek fermîtir ji Tesalonîkiyê re dibêjin Paytextê Karûbarên Kultûrî. Tesalonîkiyê 13 şehredarî hene, û li gorî serjimêra 2001'ê, hijmara akinciyên wê 809,457 kes in. Tesalonîkî bajêrekê bibizav û jîntijî yê Yewnanê û yek ji pêvendgeh (hub)ên rojhilata Ewrûpayê e. Du zanîngeh li vî bajêrî hene û hijmareka mezin ji akinciyên bajêrî xwîndinkarên zanîngehan in. Gelek kar û şûnwarên nijyarvanî (arkitekt) a Bîzantî û Osmanî yên dîrokî li vî bajêrî hene.

Mustafa Kemal Atatürk li Tesalonîkiyê hat ser dinyayê.

Dîrok

Çaxa Yewnanî anko Helênî 
Li sala 315'ê berî bûna Îsayî, bi destê Kasanderê şayê Makedonê li ser cihê bajêrê kevnê Termayê û gundên derdora wê hat avakirin. Wî navê bajêrî ji ber navê jina xwe (Tesalonik a kîja Eskenderê Makedonî) kir Selanik. Eskenderê Mezin jî navê kîja (keça) xwe ji ber serkevtina xwe bi ser gelê Tesalînî hilbijart bû. Ev bajêr gelek zû mezin bû û mîna hemî bajêrên dî yên Makedonî yên wî çaxî perlenana xwe û nîv-xwe-serîyek hebû.

Çaxa Romanî 
Piştî herifyana Emperatoriya Makedonê li sala 168'ê berî bûna Îsayî, Tesalonîkî kevt bin destê Komara Romê.

Çaxa Bîzantî 
Dema Emperatoriya Romê dabêşî du parên rojavayî û rojhilatî bû, Selanik kevt bin destê Emperatoriya Romê a Rojhilatî anko Bîzansê.

Çaxa Osmaniyan 
Dema Emperatoriya Bîzansê nikarebû Tesalonîkiyê ji êrîşên Osmaniyan biparêzit, bajêr firot Vênîziyan. Venîzî jî li beranberî Osmaniyan şkestin û Tesalonîkî piştî 3 rojên dorgirtinê li 29'ê Adara 1430'ê kevt bin destê Sultan Muradê Duyê.

Çaxa Nû 
Li roja 26'ê Çiriya Pêşîna sala 1912'ê, piştî şerê Balkanê yê Yekê ji destê Osmaniyan rizgar bû û gehişt Yewnanê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Yewnanistanê
Louis Pasteur

Louis Pasteur (bixwîne: Lûyî Pastûr) (27'ê befirbara pêşîn 1822'ê - 28'ê îlona 1895'ê) yek ji mezintirîn hûrjînewernas û kîmyagerê dîrokê e.

Ew ji bo hindê binavûdeng e ko rêyek ji bo tirş-nebûna şîr û şerabê vedît. Rêya wî vedîtî heta niha jî bi pasturandinê (pasturîzasyonê) dihêt niyasîn. Ceribandinên wî Bîrdoza hûrjîneweran ya nexweşiyan (Germ theory of diseases) selimand . Wî vaksîna pêşîn ji bo nexweşiya hariyê vedît. Ew û Robert Koch hîmdanerên bektirîzanistî in.

Destpêka jiyanê 
Ew li Doleya devera Juraya Fransayê hat dinyayê û li bajêrê Arboisê mezin bû. Bavê wî Jean kevne leşkerekê şerên Napoleonî bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1822
Mirin 1895
Pasteur, Louis
Kesên sedsala 19an
Îbn Sîna

Îbn Sîna an jî Ebû Elî el-Huseyn ibn Ebdullah ibn Sîna (bi latînî: Avicenna, bi farisî û erebî: ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا‎ Abū Alī al-Husayn ibn Abdullāh ibn Sīnā) fîlozofekî navdar di beşên, felsefe, matematîk, stêrnasî, fizîk, kîmya, bijîşkî û muzîkê de xebatên girîng kiriye. Wî hewl daye ku felsefeya Arîstotelês di çarçoveya misilmantiyê de şîrove bike.

Li Ewropayê bi navê Avicenna (Avîsena) tê naskirin.

Îbn Sîna di tirmiha 980an de li Afşena gundekî Herîsa, li herêma Xorasanê hatiyê dinê û li 21 hezîranê sala 1037an de li Hamedanê çûye ber dilovaniya xwedê. Bavê wî ji bajarê Belxê bû ye û di dema Keyetiya Nûh Mansûr çûye Buxarayê.
 
Îbn Sîna, pêşî ji bavê xwe û şûnde jî ji zanistên navdar Natîlî û Îsmaîl dersên mentiq, matematîk û astrolojiyê girtine. Wî di 7 saliya xwe de, pirtûka misilman an Quranê ji ber kiriye. Ew demekê di beşa bijîjkiyêde li ser sedemên belavbûna naxweşiyan xwebitî û li ser tedawiya wan sekinî.

Berhem 
 El-Qanûn fî Tib, 
 Kîtabu'l-Necat
 Risale fi-İlmi'l-Exlaq
 İşarat we'l-Tembihat, 
 Pirtûka Xweşiyê

Pirtûkên Îbn Sîna yên dinê jî li ser metafizîk, matematîk û stêrnasiyê ne.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Gotara Îbnî Sîna û Spînoza - Ji Malpera Felsefevan 
 Îbnî Sîna – 980-1037 - Ji Malpera Felsefevan 

Fîlozofên misilman
Fîlozofên faris
Jidayikbûn 980
Mirin 1037
Fizîknasên faris
Zanyarên misilman
Diyojenê Apolonî

Diyojen, Diyojenê Apolonî, (; ) kurê Apolotemîs, li Apolonî, koloniya Milezî (derya reş) hatê dinê. Lê dîroka bûn û mirina wî ne diyar e. Ew ji aliyê Aneksîmenes  (Diyojen Layers) ve hatiye perwerde kirin. Wî fîlozofên xwezayê mîna sofîstan didîtin. Ew carcaran wek Ateîst jî dihat dîtin.

Berhemên wî: 

Gelek berhemên wî hene :

Ji xwezayê 
Li dijî Fîlozofên xwezayê
Meteorolojî
Ji xwezaya "mirov"

Fîlozofên yewnan
Yewnanistana kevnare
Deşta Kopê

Deşta Kopê, deştek fireh e, çemê Mûradê di navda dihêrike. Herî zede pincara şekir û titûn li ser vê deşte te ajotin.
Deşt
Kop
Sanî

Sanî an jî saniye yekeyê wextê ye. Kurtenavê saniyê s ye.
<p>
Saniyek
 deqe ne.
 saet in.
 roj in.

Girêdanên derve 

Yekeyên zeman
S

Çend manên S (ya s) hene.
 Herfê S, seke S (tîp)
 Kurtenavê saniyê, seke sanî.
 Kurtenavê rêkê di fîzîk da, seke Rêk.
 Kurtenavê kukurdê di kîmya da.

Kurtenav
Deqe (yeke)

Deqe yekê wextê ye.

<p>
Deqe
60 saniye ne.
  saet in.
  roj in.

Girêdanên derve 

Yekeyên zeman
Min

min kurtenavê deqê ye.

Kurtenav
Yeke
Saet (yeke)

Saet yekê wextê yan demê ye. Kurtenavê saetê h ye. Ji bonî tiştê ku saetê dijimêre û şanî dike re jî saet tê gotin.
<p>
Saetek
 3.600 sanî ne.
 60 deqe ne.
 roj in.

Girêdanên derve 

Yekeyên zeman
Newton (yeke)

Newton yekê hêzê ye. Kurtenavê xwe N ye. Ew nîşandide, çiqas hêz pêwîste, ji bo mera tiştekî bi giranbûnê kîlogramekê di sanîyekê da bigihîne lezê . Ew bi navî Isaac Newton hate navkirin.
<p>
Newtonek  ye.

Yeke
Hêz
B

Pir manên B (ya b) hene.
 Herfê B, binêre B (herf).
 Di kîmya da B kurtenavê Borê ye.

B dwem pîte le elfbay zimanî kurdî

Kurtenav
D

Pir manên D (ya d) hene.
 Herfê D, seke D (Herf).
 Di fîzîk da d kurtenavê rojê ye, seke Roj.
 Di kîmya da D kurtenavê Deyûtêrîyûm ye.
 Di kîmya da D kurtenavê Vîtamîn D ye jî.
 Di hejmarên romî D kurtenavê 500 e.

Kurtenav