nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Malaibrahim

Malaibrahim, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Sair

Sair, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Horur

Horur, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Kijikan

Kijikan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Xacitur

Xacitur, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Cibirkoy

Cibirkoy, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Suvariç

Suvariç, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Tirikan

Tirikan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Arik

Arik, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Hurs

Hurs, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Çomak

Çomak, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Gimek

Gimek (), gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Xorxolê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhe

Pêşangeh

Çavkanî 

Gundên Xorxolê
Gulikan

Gulikan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Melekan

Melekan, gundekî girêdayî navçeya Bongilan a Çewlîgê.  Ji wê gundê, Şêx Ebdullahê Melekan bi Şêx Seîd ra li Amedê di sala 1925an de bidarve bû.

Gundên Gêxiyê
Abdalan

Abdalan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Vatrakum

Vatrakum, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Hosasan

Hosasan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gêxiyê
Çayir Gulu

Çayir Gulu, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Birik, Dep

Birik, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Elbegyan

Elbegyan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Oxçiyan

Oxçiyan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Çeleqas

Çeleqas (), gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Depê
Findik, Basan

Findik (), bajarokekî navçeya Basan a Şirnexê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Basan
Pas

Pas, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Seymamudan

Seymamudan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundê Seymamudan gundekî Dêrsimê ye. Komara Tirkan mina Kurdistanê, paşiyê perçekirina Dêrsime girêdahiya Xarpitê kir. Dep ji navçeya vi gundêye. Pênc mazra yê xwe heye: Gordan, Gund, Gulan, Gomê u Pemelixe. Sê mazra kurmancî di axife. Ewê din Zazane. Gelê Seymamudane tengasîyek mezin kişand. Di sala 2008 da 4-5 mal vegeriyane gundê xwe. Gordan ji 5 mal e. Du mal mala Cafirê Gordan, sê mal ji mala Qiştane. Gund (gundê orte) 2-3 mal mane. Ya gulanê kes nemaye. Xelke vi yali gelek kes cune Europa'yê. Gellê seymamudan ya mezin welatparêze. Berê 1980an gelek çepên Tirkan hebun. Sehidên mezin ji vi gundê derketine. Sehid Mazlum Dogan u malbata wi nezika deh salan vira dijiye. Hemu gundî Kurde, Eleviye. Esira Seyidan, ocexa Bamasuranin.

Gundên Depê
Koma Mala Bapîrê

Koma Mala Bapîrê, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Uçbudak koyu

Uçbudak koyu, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Mama Axê

Mama Axê, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Depê
Hovit

Hovit, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Eralan

Eralan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Kêran

Kêran, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Zengok

Zengok() gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye. Zengok ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

 Gundên Mûşê (navend)
Yûnoren

Yunoren, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Mûşê (navend)
Xerbiya

Xerbiya, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Semol

Semol, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Kexasen

Kexasen, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Geliyê Gûzan

Geliyê Gûzan (bi Tirkî: Cevizlidere), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Sala 1993 hate valakirin piştî pênc salan dewleta Tirk sala 1998 an da gundiyan bi şartên cardewantiyê va wan zivirand gundekî wan. Li gund dibistanek seretayî heye le ew dibistan li lêhîyekî mezina nîvê wî xerabu u lehî bir.li gund nezanî pire, ciwanen gund zevî li dibistana amadeyî diqedîne. Xwendînen wan zevî tune. Gundî ji aliyê cotkarî va pir hişmendî nînin. Gund gelek xweşe u hewaya gund gelek paqije. Gund di nava gelê de dirêj dibe u nava gelê de guz mezin dibe. Debara gundî bi guzan û sewalan berdewam e.

Gund ji aliyê turîzmê ve pir pêşde ye lê mixabin rêya gund 2019an de hat çêkirin asfalt nû bi nû çêbû.

Gundên Mûşê (navend)
Axînok

Axînok (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Bozikan

Bozikan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Guzu

Guzu, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Şêxelan

Şêxelan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Ajmanuk

Ajmanuk an jî Acmanuk (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Ev gund sala 1993'a destê dewleta tirk hatîye şewitandin. Mal û avahîye wan hatîye talankirin . Kurdên ev gundê hinekî mala xwe bar kirine çûne rojhilatê turkiye hinek jî ji xwe re dîsa mal avakirine. 

Zaningeha Mûş Alparaslanê li ev gunde hatîye avakirin. 
Xelkê ev gunde hemî Kurdin.Zimanê wan Kurmancîye û bi Kurmancî mijûldibin.

Nivîskar Haydar Işık(nivîskarê Dêrsîmê) li gundê Acmanukê qasê 2 salan mamostetî kirîye.

Dîrok
Li gorî rîwayetan navê gund ji “Manûk”ê Ermen tê. Berê li gund du malbatên Ermen hebûne. Piştî “qirkirinê” (ew Ermen hatine "tehcîrkirin." Li gund haya tu kesî niha ji wan malbatên Ermenan tune ye. Di salên devdora 1650-1700î wan de, li gund bi navê Manûk, Ermenîyek aşvan hebûye. Mala Manûk li Newala Qeşayê, li quntara çîyê bûye. Li gorî gotina mezinan, ji ber aşê Manûk ji gund re gotine "Aşê Manûk" dûvre di nav dem û wextê de "Aşê Manûk" guherîye bûye Ajmanûk. 

Gund di 23yê Tebaxa 2017an de referandûmeke çêbû ji bo kû bibe taxek navêndê Mûşê. Li endama ev referandûmê de gund ket li nav statûya taxên Mûşê.

Perwerde
Ji bo perwerdeya dinê Îslamî medrese hatîye avakirin. 
Dibîstana pêşîn û dibîstana navîn heye.
Di nav gund de Zaningeha Mûş Alparslanê hatîye avakirin. 
Zanîngeha Mûşê

Nifûs
Nifûsa Taxa Ajmanukê bi tevahî 3992 kes e.  Ji vê nifûsê 1354 mêr û 2638 jin in. Ji ber ku di nav gund de 2 hev  xwargeha xwendekarên keçik heye ji bo wî nifûsa jinan jî nifûsa mêran pirtir e .

Wêne

Çavkanî

Çavkanîya Haydar Işık: 
https://pirha.org/katliam-anilariyla-yasamak-agir-bir-yuk-video-47825.html/24/03/2017/
Çavkanîya Dîrok : 
https://www.academia.edu/36503752/%C3%87END_BIW%C3%8AJ_%C3%9B_GOTIN%C3%8AN_P%C3%8A%C5%9E%C3%8EYAN_%C3%8AN_AJMAN%C3%9BK%C3%8A_

Çavkanîya nifûs:
https://www.nufusune.com/183760-mus-merkez-guzeltepe-mahallesi-nufusu#:~:text=G%C3%9CZELTEPE%20MAHALLES%C4%B0%20N%C3%9CFUSU%20MERKEZ%20MU%C5%9E&text=G%C3%9CZELTEPE%20mahallesinin%20N%C3%BCfusu%20Toplam%203.992,Erkek%2C%202.638'si%20Kad%C4%B1nd%C4%B1r.

 Gundên Mûşê (navend)
Orix

Orix (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Kewar

Kewar, gundekî bi ser bajarê Mûşê (Kurdistana bakur) e ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Wateya peyva "kewar" 

Kewar hêlîna mêşhingivan e. Mêşhingiv di kewarê da hêk dikin û zêde dibin. Nav kewarê de hingiv û tozkûlîlk (polen) berhev dikin. Di nav her kewarekî de yek şaheng (mak), 200-300 hev mêşhingivên nêr û 7-8 hezar mêşhingivên mê (karker) dijî.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Gundên Mûşê (navend)

 Hingiv 
 Mêşhingiv
Mezra Momê

Mezra Momê, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Nevala Mulkê

Nevala Mulkê () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta tirkî ve hate valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Kabus

Kabus, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Vartinîs

Vartinîs, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)

Gundekî Tetwanê ye. navê gundekî Tetwanê jî vartinîs e.
Komis

Komis, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Susemêrg

Susemêrg, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

 Gundên Mûşê (navend)
Nordîn

Nordîn (), gundekî bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin .

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Tendûrek, Milazgird

Tendûrek, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Milazgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Çavkanî

Gundên Milazgirê
Axpiris

Axpiris, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Kopê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kopê
Dungok

Dungok, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Kopê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kopê
Kizilagaç

Kizilagaç, bajarokekî girêdayî bajarê Kurdistana Bakur Mûşê ye.
 Bajarok
Şenkoy

Şenkoy, gundekî girêdayî bajarokê Mûşê Kizilagaçê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kizilagaçê
Geliyê Aliyan

Geliyê Aliyan () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye. Ev gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Mûşê (navend)
Welika

Welika, gundekî girêdayî bajarokek Mûşê Kizilagaçê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kizilagaçê
Laçika

Laçika, gundekî girêdayî bajarokek Mûşê Kizilagaçê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kizilagaçê
Gergeli

Gergeli, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
K. Servan

K. Servan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Mezincik

Mezincik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Dargezil

Dargezil, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Binevsiyan

Binevsiyan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Bay

Bay, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Turbelî

Türbeli, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Centox

Centox, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Herke

Herke, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana Bakur Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Hecîhecî

Hecîhecî, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Zeyd, Agirî

Zeyd (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Mestaf

Mestaf, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Karaceran

Karaceran, gundekî bi ser  bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliye dewlete ve hatiye wêran kirin

Gundên Agiriyê
Akçay

Akçay, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Balikesîrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Aktas

Aktas, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Extê

Extê-1, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qerekoseyê
Rume

Rume, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Gunde Kuçik

Gunde Kuçik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Gezgezg

Gezgezg gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Agdana

Agdana gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Çatalipasa

Çatalipasa gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Yukari Pamuktasi

Yukari Pamuktasi, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Dosmin

Dosmin gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Ferxi

Ferxi gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Keso

Keso gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Darik

Du gundên bi vî navî hene:

 Darik, Agirî
 Darik, Dêrik
 Darik, Sirûc
Semo

Semo gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Dado

Dado gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Buruka

Buruka gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Tuteka jor

Tuteka jor, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Çobana Qaska

Çobana Qaska gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Zorava jêr

Zorava jêr gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Şikefta nêriya

Şikefta nêriya (Zorava jor), gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Koco

Koço gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Çoban

Çoban gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Geliyê Hecî

Geliyê Hecî, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Ziyaret-1

Ziyaret-1, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Kustiya

Kustiya, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Ziyaret-2

Ziyaret-2, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Giyadînê
Elê

Elê, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Noresîn

Noresîngundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Mixtepe

Mixtepegundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Kavaktepe

Kavaktepegundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Inek

Inekgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Yedimilet

Yedimiletgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Goma Temir

Goma Temirgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bazîdê
Îdir

Îdir an jî Reşqelas (bi tirkî: Iğdır) bajarekî li Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê ye.

Beriya Serhildanên Agiriyê girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, Îdir bi Qersê ve hate girêdan. Heya 1991ê navçeya Qersê bû. Pîvana erdê navçeyê 2.424 km û û rûber, 1.650 ye. Hejmara nifûsa wê nêzîkî 75.927 e.

Erdnîgarî 
Pîvana erdê navçeyê 2.424 km û û rûber, 1.650 ye. Hejmara nifûsa wê nêzîkî 75.927 e. Di Bakurê Kurdistanê de deşta mezintirîn û kûrtirîn li vir e. Hewa Îdirê gelekî xweş e. Ji ber ku cihê vî bajarî çal e, him germ e û him jî gelek fêkî lê hêşîn dibin. Bajar rasterast li pêşiya Çiyayê Agiriyê çêbûye.

Navê deşta Îdirê yê berê Rewan e. Lê belkê ji wê ye, deşta ku îro beşeke wê li para Ermenistanê ketiye, li ser axa wê ye. Ango ji vê deştê gişkî re Deşta Rewanê hatiye gotin. Xelkê bajêr pêz xwedî dikin û çandiniyê re mijûl dibin. Her weha ji ber ku li ser sînor e, bazirganî jî pir pêşda çûye. Ev deh-panzdeh sal in bajarê Îdirê ji hêla aboriyê ve pir pêşta çûye. Kurdên li vî bajarî piranî ji eşîrên Celalî û Redkî  ne. Lê kêm bin jî eşîrên din jî hene. Niştecihên bajêr ji kurd û azeriyan pêk dihên. Her weha hinekî jî ermenî li vê herêmê dijîn.

Dîrok

Aborî

Pêşketina nifûsê

Dîmenên Îdirê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 (bi tirkî û kurdî) 
 Malpera fermî ya bajêr
 Malpera nûçeyan a Îdirê
Taik

Taik, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xamûrê
Mûsabeg

Mûsabeg, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xamûrê
Kozlo

Kozlo, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xamûrê
Doma Duderî

Doma Duderî, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xamûrê
Gewroyê Jorîn

Gewroyê Jorîn, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Îdirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Îdirê (navend)
Gewroyê Jerîn

Gewroyê Jerîn, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Îdirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Îdirê (navend)
Mexza

Mexza, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Îdirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Îdirê (navend)
Milik

Milik, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Îdirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Îdirê (navend)
Seban

Seban, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Gêvreker

Gêvreker, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Qercewêr

Qercewêr, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Çatag

Çatag, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Sorguç

Sorguç, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Aydinkavak

Pifika Şêxa bi tirkî:Aydinkavak, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Qaqizmanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qaqizmanê
Sorgulu

Sorgulu, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Varli

Varli (navê berê yê Kurdî dê were lêbarkirin, ev ê Tirkî ye), gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Arpelî

Arpelî, gundekî girêdayî navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Dîxorê
Naxciwan, Dîxor

Naxciwan (), gundekî girêdayî navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dîxorê
Başan

Başan an Paşkuh an jî Başko navçeyeke girêdayî bajarê Kurdistana Bakur Îdirê ye.

Di sala 1960î de bûye navçe. 46 km ji Îdirê dûr dikeve. 22 gund û 8 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.

Çavkanî
Qizilmescîd, Pilemor

Qizilmescîd an Qizilmescîde (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye.

Gundên Pilemorê
Qeregol

Qeregol (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye.

Mezre 
 Çat
 Gole
 Henkû

Mijarên têkildar 
 Deşte (Balpayam)

Gundên Pilemorê
Qil

Qil an jî Qolû (), gundekî bi ser navçeya Nazmiyeya Dêrsimê ve ye ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Xeceriye

Xeceriye (1928: Khadjir sufla û Khadjir oulya [ango, Xecera Jêrîn û Xecera Jorîn]; ), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mamekiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Burnak

Burnak, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Torût

Torût (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Vankûg

Vankûg (1928: ونكوك / Venquuque; 1946: Venkük; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Hars

Hars, Harsî an Arsî (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî

Gundên Pulurê
Pax

Pax (; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Melaeliyan

Melaeliyan, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Gokusagi

Gokusagi, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Bektaş

Bektaş (), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Kalikusagi

Kalikusagi, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Mekîk

Mekikusagi, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Xankû

Hanusagi, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Kiçikli

Kiçikli, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Merxo, Pulur

Merxo (, , ), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Pulurê
Çolbaşî

Çolbaşî, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Qereoxlan

Qereoxlan (), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Topûzlî

Topûzlî, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî

Gundên Pulurê
Ebasan

Ebasan an jî Qalan (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Birnan

Birnan, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Çet, Pulur

Çet (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Zaruk

Zaruk, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Karsi

Karsi, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Qozca

Qozca, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Sarioglan

Sarioglan, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Kakber

Kakber (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Babamansur

Babamansur, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Xalpinar

Xalpinar, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Welûyan

Welûyan, Welûler (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî

Gundên Pulurê
Tornova

Tornova, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Boziko

Boziko an jî Bozik (), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Pulurê
Tilek

Tilek, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Cixber

Cixber, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Xandalar

Xandalar, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Dêrik, Pilûr

Dêrik (), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Arzumak

Arzumak, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Birdo

Birdo (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Budik

Budik, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Maras

Maras (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pulurê
Quzk

Quzk, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Sundoru

Sundoru, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Menderik

Menderik (, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Almeliye

Almeliye (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Fême

Fême (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye.

Gundên Pilemorê
Aşkirege

Aşkirege (), gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Pardiye

Pardiye (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Pilemorê
Sêneke

Sêneke (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Muquf

Muquf (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Mazra Silêmanu

Mazra Silêmanu anku Mezra Silêmanan (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve li sala 1994'an hatiye valakirin, lêbelê ji sala 1998'an dîsa pirr bûye.

Gelê gundî kirmanc û elewî ne.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Çors

Çors ( an jî ), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Birûk

Birûk, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Mirova

Mirova, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Qirdim

Qirdim (), gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Daxbeg

Daxbeg anku Daẍbeg (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Denzeg

Denzeg (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Pilemorê
Zimaga Avasu

Zimaga Avasu anku Zimaga Ebasan (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Taht

Taht, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Almeri

Almeri, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pilemorê
Gûrk

Gûrk (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Tehsînî

Tehsînî anku Teḧsînî (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Pilemorê
Iresî

Iresî, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nazmiyeyê
Xosom

Xosom, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nazmiyeyê
Kabat Bostanli

Kabat Bostanli, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nazmiyeyê
Dizik

Dizik an jî Dizike (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Boziya

Boziya, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nazmiyeyê
Albeso

Albeso, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Nazmiyeyê
Kirîg

Kirîg (bi trikî: Yiğitler), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Civrak

Civrak, Civarik ango Civrag (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Tanzî

Tanzî, mezreke gundê Zoxarê ye û girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xozatê
Sirtikan

Sirtikan (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Xoşan, Xozat

Xoşan (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Xozatê
Çandûr

Çandûr-Mametan (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çandûr jî paşnave eşireta Mametan e. Mametan li gundekî çewlikeyê dijîn, navê gundê wan Çevreliye Yoncalık (Uncelığe) cunan e.

Lê niha Mêletî, Elezîz, Bîngol e lê jiyana xwe dımeşinin

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qelaçî

Qelaçî (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Qawûn

Qawûn  / Hebûn (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Ambar

Ambar (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mamekiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mamekiyê
Beroc

Beroc  an Beroç (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Quşxane, Mêzgir

Quşxane (), gundekî girêdayî navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Mêzgirê
Şerbet

Şerbet, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gurgumê
Çeliklî

Çeliklî, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gurgumê
Gûrsel

Gûrsel, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Gurgumê
Sevdilli

Sevdilli, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.asireti alxasiye. Gele sevdilli ye mezin le ewrupayi u istanbule de jiyan devamdike.  

Gundên Albistanê
Qeşanlû

Qeşanlû yan Qeşan (1928: آطمالو قشانلوسى / Atmalû Qeşanlûsî; 1946: Atmalıkaşanlısı; ), gundekî li ser navçeya Gurguma Albistanê ye. Gund ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Albistanê
Qentarme, Albistan

Qentarme, gundekî kurd ê girêdayî navçeya Meresê / Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Albistanê
Çiftlik, Albistan

Çiftlik, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Albistanê
Topkirankale

Topkirankale, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Albistanê
Galileo Galilei

Galileo Galilei (jdb. 15ê sibata 1564 li Pîza, Dukîtiya Florensê - m. 8ê kanûna paşîn a 1642 li Arketrî, Dukîtiya Toskanayê) yek ji avakerên fizîka nûjen, stêrnas û zanyarên îtalî ye.

Bavê wî Vincenzo Galile­i muzîkarekî navdar bû. Di sala 1581an de Galileli dest bi perwerdeya bijîşkî li Zanîngeha Pisa dike lê ji ber xizaniyê nikare bidomîne. Di zaroktiya xwe de her dem bala wî li ser matematîkê bû, ev yeka han dibe sedem kû Galilei di sala 1589an de profesoriya matematîkê bidestbixe. Gelek keşfên nû dike, bo mînak termometre, pîvanoka pêlên dil hwd. Dîsa wî çiya û baniyên heyvê tesbît kiriye, gera erdê rave kiriye, çar kaşanokên Berçîsê tesbît kiriye, agahî li ser Gelawêj û Keywanê daye, hûrbîn bipêşxistiye hwd.

Pirtûk û angaştên Galilei bi xweşî dêrê naçe û jê tê xwastin ku li dijî zagonên olî dernekeve û ji gotina xwe ya "Erd digere" were xwarê, înkarbike. Komîsyona darizandinê ya Papa û dadgehdike. Galilei di dadgehê de gotina xwe ya navdar dibêje "Ez bibêjim, nebêjim erd digere".

Galileli bo temendirêjiya xwe tê zîndanîkirin. Di zîndanê de çavên wî kor dibin û piştre jî li zîndanê dimire.

Îro em dizanin êdî dinya li dora xwe digere, lê wê demê pirr dijwar bû ku mirov li dijî zanînên kevneperest derkeve.

Girêdanên derve 

Zanyar
Fîlozofên îtalî
Jidayikbûn 1564
Mirin 1642
Alan Turing

Alan Mathison Turing OBE FRS (jdb. 23ê hezîranê 1912 li London; m. 7ê hezîranê 1954 li Wilmslow), yek ji bîrkar, zanyarê xêvjimêrê  yê navdar ê Brîtanî ye.

Turing avakerê zanîstiya xêvjimêrê tê zanîn. Di Şerê Dinyayê yê II. de bi destxistina şîfreyên dizî yên Elmanan navdar dibe. Bi navê "Makîneya Turing" bingeha xêvjimêra nûjen diavêje. Li ser algorîtmayê xebatên mezin dike.

Turing miroveke homoseksûel bû û ev yeka han ji aliyê konservatîvên wê demê ve nerewa dihate ditîn. Dek û dolavan li serê Turing dardixin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de bi qasî salekê hormona ostrogen tê enjektekirin.

Turing di sala 1954an de li zîndanê mirî tê ditîn. Herçendî polîs xwejehrkirina wî tesbît dike jî sedemê mirina wî hêj ne zelal e. Ni navê Xelata Turing xelatek bo pêşketina xêvjimêrê tê dayîn.

Zanyarên brîtanî
Matematîknasên brîtanî
Jidayikbûn 1912
Mirin 1954
Mêr
Endamên Royal Society
Celîlê Celîl

Celîlê Celîl (jdb. 26ê çiriya paşîn a 1936 li Êrîvanê, Ermenistan) nivîskar, lêkolîner, zargotinnas û dîroknasek e ku bi eslê xwe ji kurdên Ermenistanê ye.

Jiyan 
Celîlê Celîl li bajarê Êrîvan li welatê Ermenistanê ji dayik bûye û li zanîngeha Êrîvanê û rêxistiya rojhilatnasiyê ya Lenîngradê wane xwendiye. Di sala 1963 de PhD ya xwe li warê kurdnasiyê wergirtiye. Ji 1963an heta 1993an, wekî zanyarê sereke di beşa kurdnasiyê li Akademiya Zanistî ya Ermenistanê de wekî zanyarê sereke bi rusî 'Starshiy Nauhniy Sodrûdnîk' bûye. Celîlê Celîl digel birayê xwe Ordîxanê Celîl, helbestên ayînî ya êzidî û zargotina kurdî kom kiriye û li çap daye. Piştî hilweşîna Sovyeta berê, ew li welatê Awistirya bi cîh bû û niha li Akademiya zanistî ya Awistirya yê dixebte.

Celîlê Celîl heta naha nêzîkî 40 heb pirtûk nivîsandiye. Ji wan pirtûkan 20 heb bi zimanê kurdî nivîsandiye. Pirtûkên wî li zimanên weke tirkî, ermenîkî, rusî, erebî u zaravayê soranî hatine wergerandin. Gelek berhemên wî yên çapnebûyî hene.

Pirtûkên wî
 Vosstaniye Kurdov 1880 goda (Serhildana kurda di sala 1880), 132 pp., Nauka Publishers, Moscow, 1966 J. M. Landau, Review: The Kurds in Some Soviet Works, Middle Eastern Studies, Vol. 11, No. 2, May 1975, pp. 195–198
 Zargotina Kurda, Digel Ordîxanê Celîl, Vol. I, II, Weşana Nauka, Moscow, 1978.
 Jiyana Rewşenbirî û Siyasi ya Kurdan, 200 rûpel, Weşana Jîna Nû, 1985  .
 Celîl, O., C. Celîl & Z. Celîl, Kurdskie skazki, legendy i predaniia(Çîrokên Kurdî), Weşana Nauka, Moscow, 1989.
 Zargotina Kurdên Sûriyê, Digel Ahmet Omer û Ordîxanê Celîl, Weşana Jîna Nû, Uppsala, Sweden, 1989, ISBN 9197092738  , .
 Dastanên Kurdî, Digel Ordîxanê Celîl, 244 rûpel, Weşana Zêl, Istanbul, 1994  .
 Autobîografiya Ebdurrizaq Bedirxan, 72 rûpel, Weşana Havîbûn, 1999  .
 Dîwaro tera dibêm bûkê tu guhdar be, 158 rûpel, Weşana Pêrî, Istanbul, 2000  .
 Sîyapûş Seyfulmuluk, 328 rûpel, Weşana Avesta, 2000  .
 Rûpelên Balkeş Ji Dîroka Gelê Kurd, 195 rûpel, 2002  .
 Keşkûla Kurmancî : sedsaliyên X - XX, 311 rûpel, Vienna, 2004, ISBN 3902185066 .

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Hevpeyivîn  digel Celîlê Celîl 
 Celîlê Celîl  (Ji Kurdishmedia.com, bi Ingilîziyê)
 Hevpeyivîna VOA bî Celîlê Celîl ra

Mêr
Celîl, Celîlê
Êzîdînas
Dîroknasên kurd
Mamosteyên zanîngehê
Jidayikbûn 1936
Xelatgirên Xelata Şerefnamê
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurdnas
Mirovên zindî
Kurdên sedsala 20an
Kurdên sedsala 21ê
Kurdên Sovyeta Berê
Baglica, Xesxêrê

Baglica (gundê Xesxêrê), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Dêrik, Şirnex

Dêrik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şirnexê
Ziyaret (ol)

Ziyaret, goristanên go têda şêx û mişayîx qencê xwedê veşartîne ne. Di rojên piroz de girseyen gel ji bo hêvî û daxwazên wan bêne cî li ser gora wan di şexsê wan de ji bo xaliqê mezin nimêj û dûa dikin.

Dîn
Ziyaret, Şirnex

Ziyaret , gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şirnexê
Govik, Colemêrg

Govik, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Govik (gundê Elkê)

Govik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Elkê
Zoravan, Miks

Zoravan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Zoravan, Elkê

Zoravan, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Elkê
Balekan, Colemêrg

Balekan (bi tirkî: Pınarca), gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Colemêrgê
Balekan, Elkê

Balekan , gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Elkê
Bileh, Colemêrg

Bileh (bi tirkî: Aksu), gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Bileh, Qilaban

Bileh an jî Billeh (), gundekî ser navçeya Qilebana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Qilebanê
Henry Ford

Henry Ford (jdb. 30ê tîrmehê 1863, li Wayne County, Michigan, DYAyê − m. 7ê nîsanê 1947), yek ji hilberînerên otomobîlan, damezrênerê Ford Motor Company e.

Bi avakirina quadricycle di sala 1896an de bi tevî karsazên navdarên ku bala wan li ser hilberîna otomobîl e ve di sala 1899an de fîrmaya Detroit Automobile Company dadimezirîne. Mixabin ev fîrma bisernakeve. Di sala 1903î de Henry Ford bi tevî 11 karsazan bi 28.000 dolar kapîtalê fîrmaya Ford Motor Company dadimezirînin. Ford îcar di xeyalên xwe de biserdikeve. Bi hilberîna yekemîn modela otomobîlê ya bi navê Modell T 1913 efsaneya Ford jî destpêdike. Ji sala 1908an heya 1927an Ford ji heman modelê 15 milyon trimbêlê difiroşe.

Serkeftin û yekemtiya Fordê 45 salî didome û gorî hin civaknasan Ford jiyana sosyal a mirovan guhartiye û ji vê yekê re jî Fordîzm tê gotin. Ford tê fabrîkên xwe de li dijî xebatên sendikayan derdikeve û hin reforman pêk tîne. Hin îdîa hene ku Ford alîkarî daye Adolf Hitler û sazûmaniya nîjadperest a naziyan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mêr
Amerîkî
Karsaz
Jidayikbûn 1863
Mirin 1947
Çeman, Qilaban

Çeman, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Qilebanê
Çeman, Bedlîs

Çeman, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Johannes Gutenberg

Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (jdb. 1397 li Mainz; m. 3ê sibata 1468) hostayê Almanî ko ji bo vedîtina çapa tîpên livok li Ewropayê navdar e.
Gutenberg di cîhana çapkirinê de bi alava çapkirinê riya şoreşekê vedike. Cara pêşîn bi vê alava ku pîtên metalî bikartîne ve çapkirina Mizgînê (Încîl) dike. Pîtên amade yên metalî wekî klavyeya îro bingeha nivîsandinê bû. Bo her çapkirinê pît dihatin rêzkirin. Beriya Gutenberg, pîtên darî dihatin bikaranîn.
Karê wî yê serekî, Mizgîniya Gutenbergî ko bi navê Încîla 42-dêrî tê nasîn, yek ji berhemên pesinkirî ji aliyê bedewî û pirteknîkîbûnê ye.

Mêr
Dahênerên alman
Jidayikbûn 1398
Mirin 1468
Kolik, Adiyeman

Kolik () yek ji navçeyên Semsûrê ye. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 60.700 û bi tevî gundan jî 115.000 e. Rûerdê xwe 1.854 km² ye. Navçe 30 km li rojhilatê Semsûrê ye. 3 şaredarî, 4 nehiye, 84 gund û 115 mezre girêdayî navçeyê ne. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan. Li bakûre navçeyê girê navdar Nemrûd heye. Unesco yê ev gir kirîye nav lîsteya mîrasa cîhanê. Her sal bi hezaran mirov ji ciye cûda yê cihanê û bajarên din yê Tirkîye û Kurdîstanê ji bo temaşekirina rojhildanê, rojavayê û peykerên devasa tên bajêr. 

Dîroka herêmê wekî ya Kurdistanê ye. Aborî piranî li ser çandiniyê ye. Çandiniya behîv, nîsk, ceh, genim, nok, pembo, lazût, kuncî, titûn tê kirin. Herwekî xwedîkirina ajalan û karê mêşhingivê jî heye. Li navçeyê fabrîka tekstîl û keramîk heye mixabin hilberîn kêm e û gelê herêmê xizan e. Li herêmê lêgerînên petrolê û çend jî bîrên petrolê hene. Gel gilîdar e ku li kargehên petrolê tenê Tirkên ku ji rojavayê Tirkiyê didin xebitandin. Ango Kurdan nadin xebitandin.

Navdarên Kolîkê 

 Osman Sebrî, li gundê Narince ji dayîk bûye.
 Elqextewî, yek ji zanayên Îslamê
 Samî Tan, Zimannas
 Mehmet Metiner, siyasetmedar

Gundên Kolîkê 
Gundên Kolîkê yên navdar vana ne: Menzîl, Hecerî, Alût, Çiralîk, Hemzeyin, Bîheze, Beraziye, Markîk, Sîhake, Kûmîr, Alûtamîn, Terpal, Kilîsk, Keftîre (Kefîrme), Şamîk, Narînce, Çalçaviye, Qeraş, Zeytûn, Bîldiyan, Galaro, Salmût (va gundê Semsûrê), Momaciya, Kugalo û Mîlke.

Çavkanî
Kolik, Qileban

Kolik an jî gundê Kolgê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilabanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Qilebanê
Xinis, Silopî

Xinis, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Silopiyê
Şax, Wan

Şax () yek ji navçeyên Wanê ye. 87 km ji Wanê dûr dikeve. 26 gund û 96 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Bilindahî ji rûyê avê 1.512 m, rûber 2.200km² ye. Navçe di bin desthilatdariya Împeratoriya Osmaniyan de bi Hekariyê ve hatiye girêdan. Beriya Terteleya Filehan li vir ermenî jî hebûn. Gel tenê ji kurdan pêk tê. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Çavkanî
Gever

Gever () navçeyeke Colemêrgê ye. Gever di nav sînorên Komara Tirkiyeyê de ye.

Şaredarên Geverê 
 Rûken Yetişkin
 Muhittin Güngör
 Mustafa Zeydan
 Nejdet Buldan
 Ali İhsan Zeydan
 Hetem İke
 Mehmet Salih Yıldız

Navdarên Geverê 
 Ayhan Geverî
 İrfan Aktan
 Seyit Osman Geylani
 Savaş Buldan 
 Esat Canan
 Cangir Diri 
 İsmet Buldan

Herêm û gundên Geverê 
Bajarokên girêdayî Geverê: Xirwate, Bajêrga Mezin

Herêma Oremariyan 
 Oremar ()
 Gipe
 Sat ()

Herêma Doskiyan

Herêma Diriyan (Gelyê Diriyan)

Herêma Ertoşiyan 
 Serdeşt ()
 Qampa Ertoşiyan ()

Çavkanî
Gewer, Şirnex

Gewer () gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Di 26ê Adara 1994an tevkuştinekê mezin çêbû. Du firfirok û yek balafira eskerî  bombe avêtin gund, Bi vî bombebaranê 25 kes hatin kuştin. Di nav van kuştiyan de hinek zarok jî hebun.
 
Piştî sekinandina bombebaranê, gundiyan gund vala kirin û ber bi bajarê Mêrsîn, Ceyhan, Edenêve koç kirin.

Gundên Şirnexê (navend)
Xendûk, Qubîn

Xendûk (1928: خندوك / Xendûk; 1946: Henduk; bi tirkî: Kaşüstü), gundekî Qubîna Batmanê ye. Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Xendûk, Hezex

Xendûk (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Hezexê
Soran, Hezex

Soran (), gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Hezexê
Xendek, Colemêrg

Xendek gundeki herî xweş ên Kurdistanê ye. Xendek qirkirina Ermeniya gundekî Ermeniyan bû. Li gund hîn jî 3 dêr û 2 dirhe hene. Xendeki zozan u çiyayên pir balkeş hene. Zozana Mêrgereş, Çala Berxo (Berxo keseki file bû) ên herî xweş in. Çiya Hisar, Bêşemle û Çiya Reşkê ye. 

Li gund du eşîr in ji baskê Ertoşiya dijin: Gewda û Mamxura. Herdu eşir bi salan bi hevra şer dıkır. Lê belê piştî têkoşina azadiya kurd ramana feodal rakir eşîr bi dil xweşî bi hevra dijîn. Sala 1994an ji ber ku alîkarî didin şervanên PKK gund hate valakirin û hemû berjewediyên wî hatin şewitandin.

Gund ciranê Feraşîn (Şirnex, Beytüşşebabap), Doav (Wan, Payizava), Balekan, Navguza, Tamzure (Colemêrg) ye.

Gund girêdayê navçeya navendî a Colemêrgê ye. Hine çend malek li dijîn. Zext û zordariya dewleta Tirk ya ku ji bo Sîxuryê, cerdavanyê dewam dike.

Gundên Colemêrgê
Seba (sûre)

Seba an jî sûreya Sebayê sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 54 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 15em ji peyva Seba girtiye. Sebe navê şindekî yan jî komalekî li welatê Yemen ê ye. Sûre qala nebawermendan dike, ku yên roja exiretê bi zanayî înkar dikin. Dûra çîvrokên Hz. Dawid û Silêman û hinek gumanên nebawermendan ji bona pêxambertiya Hz. Mihemed jî di sûreyê da derbaz dibin.
  
 Sûre
Pîran, Şemrex

Pîran (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Şemrexê