nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Stûkurana Qij

Stûkurana Qij, Uskura qij, Uskura qic, Hustkura qicik (bi romî kirine: Üçbulak) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye. Niştecihên gund Elewî ne û bi kirmanckî diaxivin.

Wateya navê gund 

Li Kurdistanê hin navên ku fîzîka mirovan dihewînin hene, wan bingeha xwe ji fîzîka avakarê gund girtine. Yan jî mirovan erdnîgariya gund şibandine fîzîka mirovan. Bo mînak, Koro, Keçelan, Dest/ik/an/o, Qop/ik/an/o hwd. Di salên 1970ê de komeleya mamosteyan (TÖB-DER) li Gimgimê xebatek li ser navên gundan kiribûn, di wê de dihat gotin ku rastiya navê Hustkuran, Ustûkuranê Stûkuran e. Tê wateya "gundê erdnîgariya wê dişibe stûyê mirov, gundê avakarê wê mirovekî stûkur bûye". 

Di hin devokan de bo stû, hustu, hustû, ustû, isti, histi jî dibêjin. Xelk bo stûkuranê evana bikartînîn: Ustkuran, Huskuran, Ûstkura, Uskuran, Ûstikuran. Du Stûkuran hene, ji ya din re tenê Stûkuran, ji viya re Stûkurana Qij dibêjin.

Dîrok 

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Dewleta Tirk bi damezrandina xwe ve destpê kir, kurd wekî tirk dan nîşandan. Îdeologên wan ên navdar ji ber xwe bi hezaran pirtûkên dîrokê nivîsandin, di wan de "tirkbûna kurdan" îdîa kir. Dema biser neket jî, hebûna kurdan pejirand. Niha êdî înkariyê nake lê bandora van pirtûk û dezînformasyonan didome.

Gelek kes hêj wan derewan bilêv dikin. Bi taybetî pirraniya malperên Gimgimiyan, dema behsa dîroka herêmê dikin ji wan pirtûkan sûdê werdigirin. Di wan de tê îdîakirin navê Vartoyê "keyê Akkoyunluyan li balindeyan nêriye ku toykusu (?) pirr in, gotiye bila navê vir bibe var+toy+kuşlari. Ew jî bûye Varto".

Di wan pirtûkan de kurmanc û zaza ji hev tên veqetandin. Herwiha Elewî û Sunnî jî. Dezînformator û pisporê şerê psîkolojîk Cemal Şener dibêje "kurdên Elewî bi eslê xwe tirk in. Kurdên zaza jî tirkên xas in". Ev derew li ser xelkê jî bandorek mezin daniye.

Gelek kesên Gimgimê dema mirov jê bipirse dibêjin "eslê me ji Xorasanê ye, em berê tirk bûne". Li TVek wekî Medya TV de jî di bernameyek xwerû li ser dîroka Gimgimê bû, heman derew dihatin gotin, digotin navê Vartoyê ji "pirrbûna toy+kuslari derketiye".

Erdnîgarî 
Gundekî biçûk e. 22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 39.272778 Bakur, 41.2675 Rojhilat.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.

Aborî 
Axa gund ji ajalvanî û çandiniyê re bikêr e. Şer aborî xirab kiriye, gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiye û Ewropayê, bixebitin.

Wargehên balkêş

Navdarên Stûkurana Qijê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Siltaşêr

Siltaşêr (bi romî kirine: Ocaklı), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Hin ji bilêvkirinên navê wê ev in: Siltaşîr, Siltaşê. Bi heman navê goristanek jî heye. Dibêjin li ser vê goristanê bi tîpên erebî, bi kurdî navê heft birayan hene ku di şerê li dijî rûsan de jiyana xwe jidest dane û navê birayê mezin Şiltaşêr bûye.

Hin gundî di wê baweriyê de ne ku wextekê bi navê Siltan Şêr li vir desthilatî kiriye. Lê bi texmînî ev nav ji beriya belavbûna ola Îslamê tê û têkiliya wê bi navê Şerevdîn heye. Gund di ber Çiyayê Şerevdînê de, bi havînan jî derdikevin lûtkeyên çiyê, Warê Siltaşêrê.

Navê Çiyayê Şerevdînê ji koka şêr tê. Heya salên 1990'î daristanên mein hebûn li herêmê. Heya salên 1970 li daristanan hirç, beraz, pisîkên kovî, şêr ûêd, hebûn.

70 km ji Mûşê, 22 km ji Gimgimê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Gund gelek koçber daye. Nifûsa gund niha li dora 600-700 kesan e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Sêmal

Sêmal, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Gundên Gimgimê
Qereseyîd

Qereseyîd (; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Li ser bingeh û dîroka gund heya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Ji Mediyan, Roma, Bîzans, mîrîtiyên kurd û Urartûyan gelek bermahî hatine dîtin.

Erdnîgarî 
Ji navenda Gimgimê 7 km dûr e. Koordînat, hêlîpan: 39.11581°, hêlîlar: 41.50515°. Bilindahiya axa Qereseyîdê ji rûyê avê 1.475 m ye.

Avhewa 
Klîmaya Qereseyîdê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in. Axa herêmê bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e lê kêm be jî çandinî tê kirin.

Aborî 
Aboriya Qereseyîdê ji ber şer û pêkutiyan di nava 20 salên dawî de gelek xirab bû. Niştecihên gund mecbûr man bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê.

Wargehên balkêş

Navdarên Qereseyîdê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Qeregivîj

Qeregivîj (bi romî kirine: Özkonak), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye girin. Tê texmînkirin ku gund navê xwe ji dargivîjê digire. Herêm bi giştî daristanî ye. Mixabin di nava 50 salên dawî de daristan neman. Dewleta Romê daristan şewitandin û xelkê jî bêî zanebûn dar birrîn. Li axa Gimgimê dargivîj, mazî, bizû, kenêr, kevot, dara şîlanê, darêyên fêkiyên bejî (helîtirş, şekok ûêd ) gelek bûn. Di navên erdnîgariya Kurdistanê de dar jî cihekê mezin digirin.

Li herêmê gelek bermahî ji bav-kalên kurdan Mediyan, mîrîtiyên kurd, Roma, Bîzans, Urartûyan tên dîtin.

Erdnîgarî 
Nêzîkê Tatan, Hemûgê û Stûkuranê ye.

Avhewa

Aborî 
Ji ber şer û pêkutiyan aboriya gund gelek xirab bûye. Gundî mecbûr dimînin herin bajarên Tirkiye û Ewropayê kar bikin. Ajalvanî, çandinî tê kirin.

Wargehên balkêş

Navdarên Qeregivîjê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Qasiman

Qasiman (bi romî kirine: Köprücük), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 

Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Avakarê gund bi navê Qasim kurê Bro Hus (Huseyin ?) mirovek bûye, navê xwe daye gund jî. Bi texmîni bingeha gund di salên 1600î de hatiye avêtin. Neviyên Qasim ji ber sedemên nayên zanîn ji gund bar kirine, çûne aliyê Çewlîgê. Di destpêka 1800ê de, Osmaniyan xwedîtiye gund dane mirovek bi navê Mistefa Zeynel. Heft lawên wî hebûne. Îdiayek heye, li vê gundê wextekê malên Hayan (Ermeniyan) jî hebûne, axayên wê demê dest dane ser malên wan.

Mixabin gund ji assîmîlasyonê gelek para xwe girtiye. Di viya de rola sîxurê navdar ê dewletê Mehmet Şerif Fırat gelek mezin e. Lewra wî serokatiya êla Xormekan dabû destên xwe û axavtina Dêrsimkî (zazakî) jî qedexekiribû. Firat nivîskarê pirtûka ku dewleta Tirk di dema înkarkirina hebûna kurdan de wekî delîl nîşan dida Dîroka Parêzgehên Rojhilatê û  Gimgimê (Dogu Illeri ve Varto Tarihi) ye. Di vê pirtûkê de propagandaya "tirkbûna kurdan" dihate kirin.

Xwendiyên gund gelek in. Pirraniya gundiyan bar kirine, çûne bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa. Şêniyên gund bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

Erdnîgarî 
25 km ji Gimgim, 90 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 12' 0 Rojhilat, 39° 16' 59 Bakur.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan, ajalvanî û çandiniyê ye.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Qasimanê 
 Veli İlhan (Welî yê Qasiman) 
 Melek İlhan, (Faraşîna Qasiman, Faraşin Özgür), şoreşger
 Mehmet Şerif Fırat, sîxurê navdar ê dewletê, assîmîlator

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Xaş

Xaş an jî Xaşxaşê (bi romî kirine: Eryurdu),  gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li gund malbatên Xormeçik, Alkij, Osmanij, Telkij û Qereşij cihwar in. Bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî, Dersimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

Dîrok 
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di salên 1950 de tirkan ev nav guhertine kirine Eryurdu.

Hin dibêjin di salên 1700î de ji parêzgeha Dêrsimê kurdan bar kirine, hatine li vir bicih bûne. Pêşemîn kesê bicih bûye, Gulabî bûye, ji êla Xormekan.

Erdnîgarî 
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye. Li aliyê başûr ê Çiyayê Bîngolê dikeve. Gundên nêzîk Xwarik, Caneseran û Mûskan in. Axa gund çiyayî ye bo ajalvaniyê gelek baş e lê çandinî dijwar e. Daristanên maziyan hene.

Aborî 
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

Avhewa 
Bi zivistanan serma û qeşa ye, bi havînan ziwa û tavî. Ji ber bilindbûna ji rûyê avê, zivistan gelek sar û dirêj in. Bi biharan û havînan xweza xwe li vir bêhempa dixemilîne.

Navdarên Xaşxaşê

Wargehên balkêş 
 Kaniya Xizir
 Ziyareta Çilkaniyê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Ziring

Ziring, (bi romî kirine: Kayalık) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Osmanîyan piştî şerên bi Rûsan re (bi taybetî 1878) ji Qefqazê gelek misilman anîne li Kurdistanê bicih kirine. Axa herî bikêr daye wan û Tirkên misilman (herwiha Terekemeyan jî). Yek ji van gundan jî Ziring e. Osmaniyan gelek malbatên Çaçan li vir bicih kiribû.

Navê gund bi kurdî tê wateya "cihê axa wê semaxkirî ye, bikêrtir e". Koka bêjeyê 'Zir an Zîr" e. Wateya sert jî dide. Bi texmînî navê gund ê herî berê Zireng bûye. Ziring herwiha navê mêran e jî. Îhtîmalek din jî, wextekê bi navê Zireng/Ziring mirovekî bingeha gund avêtiye.

Erdnîgarî

Avhewa

Aborî 
Şer bûye sedem ku xelk ji gund bar bikin. Berê gundekî dewlemend bû. Kurd û Çeçen bi hev re bi biratî dijiyan, biratiya wan her xirab nebûye. Berê gundên devedorê ardê xwe dianîn li aşên Ziringê dihêran. Kûltûra Qefqasê xwe bi her awayê dida der. Bo mînak wan li gel tendûran, di sobeyên ji axê çêkirî de, nanên gelek tehmxweş dîpêjan. Mixabin niha ew rewşa berê nemaye.

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Ziringê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Yalê

Yalê, (bi romî kirine: Yayla) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Dîrok

Erdnîgarî 
23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.015 m ye. Koordînat: 41° 17' 25 Rh, 39° 7' 8 Bk.

Avhewa 
Axa gund zozanî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye.

Aborî 
Axa gund bêhtir bo xwedîkirina ajalên malê bikêr e. Aboriya gund ji ber qedexekirina zozanan xirab bû.

Wargehên balkêş

Navdarên gund

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Zengel

Zengel, Zengen, Zengelan, Zengena (bi romî kirine: Güzeldere) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li rojavayê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîk Emeran, Kûzik in. Di gelek stranên dengbêjiyê de navê wê wekî Zengel(an) derbas dibe. Li ser wateya navê wê xebatek zanistî nîne. Bi texmînî têkiliya wê bi navê gundê Mengelê re jî heye. Hin caran bo Mengel(an)ê jî dibêjin Mengen(an).

Dîrok

Erdnîgarî 
32 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.945 m ye.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Zengenayê

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Qulan

Qulan, (bi romî kirine: Kolan) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Qulan, an qolan, an jî 
 qolanlo 

 eşîreyek ji eşîrên kormanc li Xorasanê ne navê du gundan jî bi navê wane ku li roj avaya bakûrê ya bajarê şêrwanê ye "qulanloya jûyr" û " qolanloya jêr"
Xelkên wî eşîra li bajarê esferayîn û gundên wê bajarê: serçeşme, nesravat, êîzî ,geraty, kelate sencer dijîne û nîştman dikin.
Mezinên vî eşîra ji berê da digotin ji alî Erzrûmê hatine Xorasanê, li nav wan va gotina pir berbilave ku: welatê Min Erzrûme heft salan jê dûr bûme.

Dîrok 
Gundekî stratejîk e. Di serîhildanên kurdan de ev gund bûye wargehekê berevaniyê, roleke mezin lîstiye. Ji ber wê, ji berê de zordestiya Romê jî her zêde bûye li vir. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine.

Erdnîgarî 
30 km ji Gimgim, 90 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî 
Aboriya gund li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

Wargehên balkêş

Navdarên Qulanê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Edmund Spencer

Edmund Spencer, helbestvanekî îngilîz e. Di dema Elîzabet û Jakoben de jiyaye. Edmund Spencer berbî salên 1552 hatiye dinê û di 13 kanûna paşîn a  sala 1599an de jiyana xe ji dest daye.

Helbestvan

Jidayikbûn 1550î
Mirin 1599
Îngilîz

Îngilîz  komek etnîkî û neteweyek xwecihê Îngilistanê ye, ku bi zimanê Îngilîzî, zimanekî Germaniya rojavayî diaxivin û dîrok û çandek hevpar parve dikin. Nasnameya Îngilîzî bi eslê xwe Anglo-Saksonî ye, dema ku ew di Ingilîziya kevn  wekî Angelcynn  ('nijad an hoza Anglûsan') dihatin nasîn. Etnonîmiya wan ji Anglûsan , gelek german ye ku li dora sedsala 5an a PZ koçî Brîtanyayê kiriye.

Çavkanî 

Netewe
Îngilîz
Thomas Kyd

Thomas Kyd, nivîskarekî lîstikên şano, yê dramê ye. Thomas Kyd, îngilîz e û li Londonê di sala 1558'an de ji dayik bûye û di sala 1594'an de miriye.
Berhema Thomas Kyd a herî bi nav û deng 
"Trajediya Îspanyol" (The Spanish Tragedy) (1586), e. 
Berhemên wî yên din, 
Solîman û Perseda (1588) û
Jêronîmo (1592) ne.

Nivîskarên îngilîz

Jidayikbûn 1558
Mirin 1594
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 16an
Christopher Marlowe

Christopher Marlowe, ( - ), helbestvan, nivîskar, lîstikên drama yê şano û wergervanê dema Elîzabet yê îngilîz e.

Marlowe, li Canterbury ji dayik bûye û li zanîngeha Cambridge xwendiye. Di sala 1587an de dîploma xwe ya master a hunerê wergirt. Di sala 1593an de hevalê wî Thomas Kyd hat îşkencekirin û ji aliyê wî de bi tawanbarkirina sûcê ateîzmateîzmê hat îxbarkirin. Ji hêzên taybet ên Keyatiyê ve hatiye girtin û di derheqê wî de lêpirsîn hatiye vekirin. Piştre hatiye berdan û pênc roj şûnde ji aliyê kesekî bi navê Ingram Frizer hatiye kuştin.

Berhemên wî

Şano 

 Tamburlaine
 The Tragical History of Doctor Faustus (Trajediya bijîjk Faustus)
 The Jew of Malta (Cihûyê Maltayê)
 Edward II (Edûward II).
 The Massacre of Paris (Qetliyama Parîsê).
 Dido Queene of Carthage (Dîdon Şahbanûya Carthage).

 Helbest 

 The Passionate Shepherd to His Love Hero and Leander''

Nivîskarên îngilîz
Helbestvan
Jidayikbûn 1564
Mirin 1593
John Donne

John Donne, di sala 1572 de li Londonê ji dayîk bû û di sala 1631 de jiyana xwe ji dest da. Helbestvanê inglîz ku di dema keyetiya Jakê yekem de jiyaye wek serkêşê helbestvaniya metafîzîkê tê dîtin. Berhema wî ji, helbestên olî, wergerên latînî, epîgram, stran û ji şîretan pêk tê.

Nivîskarên îngilîz

Helbestvanên îngilîz
Jidayikbûn 1572
Mirin 1631
Jean Anouilh

Jean Anouilh (1910-1987) nîvîskarê lîstikên Fransî ye.

Jean Anouilh di 12 saliya xwe de dest bi nivîsên lîstikên tiyatroyê dike, li zanîngeha Sorbonnê beşa hiqûkê xwendiye, di teatra jouven de nivîskarî kiriye,senaryoyên filma nivîsandiye; giraudoux û pirandello di bin tesîra wan de mane. Di dema xwe de bi lîstikên xwe, nivîskarê wê demê yê herî baş û pêşketiye. 

Ser lîstiken wî: 
Le Bal Des Voleurs (1932 baloya Dizan), 
Voyageur Sans bagages (1936 Rewiyên bê bar), 
1938 keçika Wahşî, 
1953 kevoka sîpî.

Ji xeynî van 15 lîstik nîvisandine.

Nivîskarên fransî
Mêr
Jidayikbûn 1910
Mirin 1987
Erez

Erez, Eres an Ava Reş li  Bakurê Kurdistanê dizê û dirije Deryaya Qezwînê. Dirêjiya Erezê 1.072 km ye.

Çemê Erezê, li nik kurdan, xwedî wateyeke taybet e, ji ber ku Mela Mistefayê Barzanî û hevalên wî, ji wî çemê derbazbûn û gehiştin Rûsyayê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Çemên Kurdistanê
Çemên Azerbaycanê
Qers
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Çemên Îranê
Çemên Tirkiyeyê
Xinûs
Vatîkan

Vatîkan an jî Dewleta Bajarê Vatîkanê (bi îtalî: Stato della Città del Vaticano), welatêkî bê derya, dewletbajar û mîkrodewleteke serbixwe li dorpêça Roma, paytexta Îtalyayê. Welat di sala 1929an de bi Peymana Lateran ji Îtalyayê serbixwe bû, û ev herêmek cihêreng e ku bixwe di bin hiqûqa navneteweyî de saziyek serwer e, ku dewleta bajêr diparêze. Bi rûbera 49 hektar û ji sala 2023an de nifûsa xwe nêzî 764 kes e, hem ji hêla rûber û hem jî ji hêla nifûsê ve dewleta herî piçûk a cîhanê ye. Dewlet Bajarê Vatîkanê dewletek dêrî an pîroz-keyîtî e ku ji hêla Papayê ku metranê Romayê û serokê dêra katolîk e ve tê rêvebirin. Karbidestên herî bilind ên dewletê hemî oldarên katolîk ên bi eslê xwe cûda ne. Vatîkan di heman demê de metonîme Meqamê pîroz e.

Meqamê pîroz vedigere heya destpêkê û serekî yê dêra katolîk ku ji sala 2018an vir ve li seranserê cîhanê 1.329 mîlyar katolîkên imadkirî li dêra latînî û 23 dêrên katolîk ên rojhilat hene. Li aliyê din dewleta serbixwe ya Vatîkanê di 11ê Sibata 1929an de bi Peymana Lateran li Îtalyayê de derketa holê, ku behsa wê kir wekî afirînek nû, ne wek paşmayek ji Vatîkana bêre ku beşek mezin ji Îtalyaya navîn kir di dîrok de.

Aboriya bêhempa ya dewlet-bajarê Vatîkanê ji hêla bexşên dilsoz, bi firotina pûl û bîranînên posteyê, xercên ji bo têketina muzeyan, û firotina weşanan ve ji hêla aborî ve tê piştgirî kirin. Bajarê Vatîkanê bac nîne û tişt bê bac in.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Kelepora Cîhanê li Ewropayê
Bahama

Bahama, welatekî îngilîzîaxêv e ku di bin destiya Brîtanyayê de ye. Li nav giravên Karîbê de ye û ji 700 gravan pêk tê. Bahama li rojhilatê Florîda û li bakurê Kubayê ye.

Herêmên Bahamayê 

Bahama ji 21 herêman pêk tê:

Girêdanên derv
Barbados

Barbados giravek di sînorê deryaya Karîbê û Okyanûsa Atlantîk de ye.

Herêmên Barbadosê 

Barbados ji 11 herêman pêk tê:

 Christ-Church
 Saint-Andrew
 Saint-George 
 Saint-James
 Saint-John
 Saint-Joseph
 Saint-Lucy 
 Saint-Michael 
 Saint-Peter 
 Saint-Philip 
 Saint-Thomas

Girêdanên derve
Belîze

Belîze (navê kevn: Hondûrasa Brîtanî), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li rojhilatê Gûatemala û başûrê Meksîk e. 75 km dûrî Hondûrasê ye kendava Hondûrasê di navbera herdu welatan de ye.

Herêmên Belîzeyê 
Belîze ji 6 herêman pêk tê: 
 Belize 
 Cayo 
 Corozal 
 Orange Walk 
 Stann Creek 
 Toledo

Girêdanên derve

Çavkanî
Brezîl

Brezîl (carina wek Brazîl û Berazîl jî tê nivîsandin), an Komara Federal a Brezîlê, (República Federativa do Brasil), welatê nifûsa wî herî zêde yê Amerîkaya Latînî e û ji aliyê axa xwe jî pêncemîn di nav mezintirîn dewletên cîhanê de ye. Ji xeynî Şîle û Ekuadorê sînorê hemî welatên Amerîkaya Latînî bi Brezîlê re heye. Sînorê Brezîlê bi Okyanûsa Atlantîk re 7 360 km ye.

Dewletên federal ên Brezîlê 

Brezîl ji 26 dewlet û ji herêmek federal pêk tê.
Dewletên federal ên Brezîlê gorî herêman:

 Herêma Bakur (Região Norte)
 Acre
 Amapá
 Amazonas
 Pará
 Rondônia
 Roraima
 Tocantins
 Herêma Bakur-rojhilat (Região Nordeste)
 Alagoas
 Bahia
 Ceará
 Maranhão
 Paraíba
 Pernambouc
 Piauí
 Rio Grande do Norte
 Sergipe
 Herêma Navîn-rojava (Região Centro-Oeste)
 Goiás
 Mato Grosso
 Mato Grosso do Sul
 Herêma Başûr-rojhilat (Região Sudeste)
 Espírito Santo
 Minas Gerais
 Rio de Janeiro
 São Paulo
 Herêma Başûr (Região Sul)
 Paraná
 Rio Grande do Sul
 Santa Catarina

Çavkanî

Girêdanên derve
Brûney

Brûney (carina wek Brûneî jî tê nivîsandin; bi zimanê malayî: Negara Brunei Darussalam), li ser grava Borneo li başûr rojhilatê Asyayê ye. Brûney ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e. Ji xeynî Malayzya cîranê Brûneyê nîne. Li bakurê Brûneyê jî deryaya Çînê heye. Ola fermî a Brûneyê îslam e, ji xeynî wê budîst û xiristiyan jî hene.

Eyaletên Brûneyê 

Brûney ji 4 eyaletan pêk tê û her eyaletek waliyê xwe heye.

 Belait - Rûerd 2 724 km², Walî Kuala Belait. 
 Brunei û Muara - Eyaleta paytextê - Rûerd 571 km², Walî Bandar Seri Begawan. 
 Temburong - Rûerd 1 304 km², Walî Bangar. 
 Tutong - Rûerd 1 166 km², Walî Tutong.

Olên Brûneyê 
Ola fermî ya Brûneyê îslam e. Ji weynî wê hin olên din jî hene.
 Misilman (67%) 
 Budîst (13%) 
 Xiristiyan (10%) 
 Yên din, wek ola anîmîst (17%)

Girêdanên derve
Myanmar

Birmanya, Myanmar an jî Burma, (Pyidaungzu Myanma Naingngandaw), welatekî li rojhilat-başûrê Asyayê li qeraxê deryaya Andamanê û kendava Bengalê, di navbera Hindistan, Laos, Bengladeş û Taylendayê de ye.

Li Birmanyayê ji xeynî dewlet û saziyan bikaranîna înternetê qedexe ye.

Girêdanên derve
Mihemed Emîn Zekî

Mihemed Emîn Zekî, dîroknas û niviskarekî kurd bû û sala 1880'yî li Başûrê Kurdistanê, li Silêmaniyê ji dayîk bû.

Piştî dibistana seretayî li Silêmaniyê Amadehiya Leşkerî diqedîne û ji wir derbasî Akademiya Leşkerî dibe a li Bexdayê. Paşê li Stembolê Akademiya Şer dixwîne û Akademiya Bilind a Şer bi yekemtiyê diqedîne. Di Şerê cîhanî yê yekem de li gelek cepheyan şer dike. Sala 1924'an vedigere Iraqê û li Dibistana Şer a Bexdayê dersdarî û rêveberiyê dike. Piştî vê dikeve hikûmetê û dibe Wezîrê Parastina Neteweyî. Mihemed Emîn Zekî Beg piştî ku Hikûmeta Yekem a Nûrî Seîd Paşa ava dibe, tê ser karê Wezareta Aboriyê. Di tîrmeha sala 1948´an de li Silêmaniyê diçe ser dilovaniya xwe.

Hinek ji berhemên wî 
 
 Dîroka Kurd û Kurdistanê (2002). Avesta, Stenbol. Ji aliyê Ziya Avci ve bi tîpên latînî û bi kurmancî hate wergerandin.
 Meşahirî Kurd u Kurdistan
 Tarîxî Silêmanî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1880
Mirin 1948
Nivîskarên kurd
Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Dîroknasên kurd
Kesên ji Silêmaniyê
Kurdên sedsala 19an
Kurdên sedsala 20an
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Lokman Ayebe

Lokman Ayebe, di sala 1981’ê de, li Dêrikê li Kurdistana Bakur çêbû, nivîskarekî Kurd e.

Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hesapgeriyê xwend. Di 18 saliya xwe de bi Tirkî dest bi nivîsandinê kir. Dû re li gel ku baş dizanîbûn wê hevdu biêşînin jî, li qedera xwe ango li Kurmanciya xwe vegeriya.

Romana nivîskar a yekem, Jar lê Sermest, di sala 2004an de ji aliyê Weşanên Belkîyê ve hate çap kirin. Piştî wê sê salan, di sala 2007'an de ji aliyê heman weşanxaneyê ve romana wî ya duyem a bi navê Gava Heyatê hate derxistin.
 
Lokman Ayebe di heman wextî de di Kovara Çirûskê de çîrok û gotaran dinivisîne. Ayebe, hîn jî li Dêrikê dijî.

Nivîskarên kurd
Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Jidayikbûn 1981
Kap Verde

Kap Verde an jî Komara Kap Verde (bi portekîzî: República de Cabo Verde) welatekî di Okyanûsa Atlantîkê de nêzîkî Senegal û Morîtanyayê ye. Capo Varde ji komên gravan pêk tê. 18 grav in û giravên herî mezin 50-60 km ne. Sê giravên herî mezin: Santiago, Santo Antao û Boa Vista ne.

Gava portekîzî di sala 1456'an de hatin, li ser vê giravê mirov nedijiyan. Ji ber ku nêzîkî Afrîkayê ye, bû navendek bazirganiya koletiyê.

Dewlet
Ekuador

Ekuador an jî Komara Ekuadorê, welatekî li rojavayê Amerîkaya Başûr e. Li bakurê Ekuadorê Kolombiya û li başûr jî Perû heye. Mîna Venezuêla, Panama û Kolombiya yek ji welatê Kolombiyaya Mezin bû. Ji ber ku li ser çixêza Ekuadorê ye ev nav lê hatiye dayin. Bajarê Ekuador ê herî mezin Guayaquil e û yek ji lîmanên herî mezin ên Amerîkaya Başûr li vir e. Ekuador ji 22 herêman pêk tê (gravên Galapagos jî têde).

Galerî

Guápulo, Quito

Çavkanî

Girêdanên derve
El Salvador

El Salvador bi navê fermî Komara El Salvador, (República de El Salvador), welatekî Emerîkaya Navîn e. Li rojavayê El Salvador Gûatemala, li bakur û rojhilat Hondûras û li başûr Okyanûsa pasîfîk heye. Li Amerîkayê gorî rêjeya axê nifûsa herî zêde li vî welatî ye û ji aliyê pişesaziyê ve welatê herî pêşveçûyî ye. Bajarên herî mezin; San Salvador, Santa Ana û San Miguel in.

Herêmên El Salvadorê 
<table><ol>
<li>Ahuachapan 
<li>Cabanas 
<li>Chalatenango 
<li>Cuscatlán 
<li>La Libertad 
<li>La Paz
<li>La Union </ol><li>Morazan 
<li>San Miguel
<li>San Salvador
<li>San Vicente 
<li>Santa Ana 
<li>Sonsonate 
<li>Usulutan</table>

Girêdanên derve

Çavkanî
Etiyopya

Komara Federal a Demokratîk a Etiyopya an jî Hebeşîstan, (Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik), welatekî rojhilatê Afrîkayê ye. Cîranên Etiyopyayê welatên Sûdan, Erîtrea, Cîbûtî, Somalya, Kenya û Ûganda ne. Dewleta Erître berê perçeyek ji Etiyopyayê bû, lê belê piştî referandûma 1993an ji Etiyopyayê veqetiya û bû welatek serbixwe.

Etiyopya yek ji welatên herî kevn ên serbixwe ye. Ji xeynî dagirkeriya Îtalyayê ya di navbera salên 1936-1941 de, di dîroka xwe de ticarî nebûye welatekî bindest. Ji du hezar salî zêdetir e ku serbixwe ye.

Bilalê Habeşî yê ku yek ji misilmanên yekemîn e û navê wî di dîroka Îslamiyetê de derbas dibe, ji vî welatî ye.

Herêmên Etiyopyayê 
9 herêm û 2 bajar-hêremên Etiyopyayê hêne.

Galerî
Fîjî

Komara gravên Fîjî, (Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti), welatekî di okyanûsê de ye û ji gravan pêk tê. Fîjî dikeve rojhilatê Vanûatû, rojavayê Tongo û başûrê Tûvalû. Fîjî Ji sala 1874 hetani 1970 di bin destê Brîtanyayê de ma.

Girêdanê|n derve
Berçema Mîşrîtî

Berçema Mîşrîtan wênesazekê Kurd e.

Di sala 1985 de li Batmanê ji dayik bûye. Lîse li Batmanê xwendiye Di sala 2000 de li kargeha hunerên şêwekarî ya bi navê "Soresor"ê dest bi perwerdehiya wêne kir.

Li Batman, İzmîr, Antalya, Kizıltepe,Agirî u Heskîf beşdari gellek pêşangehên hevbeş û tekaserî bûye. Ji bilî wêne perwerdehiya peyakaran u zimanê kurdî jî dîtiye. Bi wêje(helbest) re jî elekedare.

Lînkê derve 
Soresor 
Berçema Mişrîtan: Di sala 1985 an de li bajarê Batman ê ji dayik bûye. li Zaningeha Ataturk(faqulteya Agirî) beşa wêne qedandiye. Ji sala 2000 a û heya 2007 a li kargeha Wênesaz û Wêjevan Fewzî Bîlge de perwerdehiya li ser hunerên şêwekarî û wêjeya bi zimanê kurdî dîtiye.Ji bilî vêya bi peykeran re jî dilebike, du pêşengehên peykerên piçûk li dar xistiye. Heya nuha li gellek bajaran gellek pêşangehên hevbeş û takeser li dar xistine. Wek helbestvanekî jî tê naskirin, dosyakî wê bi navê “Masiyên ku dikûlin” li ber çapêye û di gelek kovaran de helbêstên wê weşiyane.

Pêşengehên wê yên xweser

-1. pêşangeha wê ya xweser:
26-29 kanûna pêşîn 2004 Izmîr

-2. pêşangeha wê ya xweser:
22 îlon 2004 Qoser
27 îlon - 03 çiriya pêşîn 2004 Batman

-3. pêşangeha wê ya xweser:
27 îlon - 02 çiriya pêşîn 2005 Batman

-4. pêşangeha wê ya xweser:
25-26 gulan 2006 Agirî

-5. pêşangeha wê ya xweser:
24-25 gulan 2007 Agirî

-6. pêşangeha wê ya xweser:
09-11 Pûşber 2007 Bazîdê (Qesra îshak paşa)

-7. pêşangeha wê ya xweser:
22-24 tebax 2008 Farqîn

Pêşengehên wê yên hevbeş

22-30 / 12 / 2001 Batman 
04 / 01 / 2002 Batman
09-19 / 07 / 2003 Antalya 
03-05 / 09 / 2003 Heskîf
06-12 / 10 / 2003 Batman
17-25 / 12 / 2005 Amed 
21-23 / 05 / 2005 Batman
29-4 /12-01/2005-2006 Batman
18 / 04 / 2006 Batman

Mîşrîtî, Berçema
Jidayikbûn 1985
Hêvîjar

Hêvîjar wênesazekî Kurd e.

Jînengarî 
Di sala 1982 yan de li gundê Hesarê girêdayî Kercosa Batmanê hate dinê. Di sala 1984'an bi malbati koçi bajarê Batmanê kirin. Dibistana seretayî û lise li wêderê qedand. Di sala 2002 yan de zewici bavê du keçika ye. 

Piştî liseyê bi naskirina mamoste Fewzî Bîlge re dest bi hunerê kir. Ev çar salin ku li navenda çanda bihar di kargeha Soresorê de bi wêne re di lebikî. Heya niha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. (Heskîf, Antalya, Batman) û dÎsa li Batmanê pêşangeha xwe ya teybet ku janên wênandî li dar xistiye.

Girêdanên derve 
Soresor 

 Wênesazên kurd
Sînan Karataş

Ehmed Ronîar wênevanekî Kurd e.

Di sala 1985 an de li Batmanê ji dayik bûye. Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye. 

Dîsa li Batman, Sêrt û Edeneyê pêşangeha xwe ya taybet bi navê Rengên Xemgîn vekiriye. Ji bilî Hunerên şêwekarî bi wêjeyê re jî têkildar e di sala 2006 an de ji weşanxaneya belkiyê bi navê "baran ji acizî dibariya" pirtuka wî ya yekemîn weşiya.

Girêdanên derve 
 Soresor 

Wênesazên kurd
Asmîna Zer

Asmîna Zer  wênesazeke kurd e.

Di sala 1979 an de li Tatwan ê ji dayîk bûye. Di sala 1980 yan de bi malbatî koçi İzmirê kirin dibistana seretayî li wir qedand. Dema di dibistana seretayî de di xwend dest bi wêne çêkirinê kir.

Pişti liseyê ji bo ku bikeve Aqademiya Huneren Bedew dest bi qurse kir. Lê xwestina wê bi cih nehat. Di 2002' an de Fewzî Bilge nas kir. Disa dest avête wene. Hê jî bê rawestan wêneyan çêdike. Heya neha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. Asmina zer ji bilî van xwedi lawekî ye.

Girêdanên derve 
 Soresor 

 Wênesazên kurd
Jinên kurd
Ronî Îlten

Ronî Îlten wênesazekî kurd e.

Di sala 1963 de li gundê Tila Navro ya girêdayî Misircê Sêrtê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gund qedandiye. Têkiliyên wî yê hunerê hîn li gund dest pê kiribûn. Gellek sitran afirandiye. Di sala 1994 de ji cih û warên xwe hatiye koçberkirin.

Di sala 2004 de li Navenda Çanda Biharê dest bi xebatên xwe yê şanoyê kiriye. Bi lîstika bi navê "Rastî " beşdarî mîhrîcana Batmanê (2004) bûye. Di heman demê de derhinêriya lîstikê jî kiriye. Bi heman lîstikê beşdarî mîhrîcana Amedê (2005) bûye. 

Wekî din lîstikeke şanoyê ya bi navê "Koç" nivîsandiye û derhinêriya wê jî kiriye. Bi vê lîstikê beşdarî mîhrîcana Batmanê (2005) bûye. Di Sala 2005'an de beşdarî du pêşangehan bûye. Yek li Batmanê li Kolana Hunerê u ya din jî li Bulanikê wekî taybet vekiriye. 

Perwerdehiya xwe ya wêneyê li kargeha hunerên ciwan a bi navê "Soresor" ê li ba wênesaz,nivîskar û wêjevan Fewzî Bîlge dîtiye û xebatên xwe yê hunerê hîn jî li wir didomîne.

Girêdanên derve 
 Soresor 

 Wênesazên kurd
Xanime

Xanime wênezakê kurd e.

Li Batmanê ji dayîk bûye. Heya lîse yê xwendiye. Heye du sal ku li ba wênesaz Fewzî Bîlge perwerde dibe. Zewiciye Diya sê zarokan e. Heta niha sê caran li Batmanê pêşangeh li dar xistîye.

Girêdanên derve 
 Soresor 

 Wênesazên kurd
Jovan Horî

Jovan Horî wênesazekê jin ya kurd e. nêzikî 7 sala li kargeha soresorê perwerdehî li ser hunera wêne dîtiye.
li gellek bajar û bajarokên cur bi cur gellek pêşengehên hevbeş û tekaser li dar xistiye. pirojeya xwe ya herî dawî, ya bi navê  "minminîka" di meha adarê 2011 an de li batmanê pêşkêşî hunerheza kiriye.  kurd e.

Girêdanên derve 
 Soresor 

 Wênesazên kurd
Jinên kurd
Jan Jîndar

Jan Jîndar (jdb. 1981 li Heskîfê), wênesazekî kurd e.

Di sala 1981ê de li gundekî Heskîfê çêbûye. Xwendina xwe ya lîseyê li Batmanê qedandiye .

Girêdanên derve 
 Soresor 

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1981
Kesên ji Heskîfê
Zerya Zîya

Zerya Ziya wênesazeke kurd e. Wênesaziya wê bi wênesaz Fewzî Bîlge re dest pê dike. Zerya Ziya heta niha beşdarî heft pêşengehên hevbeş bûye.

Girêdanên derve 
 Soresor 

 Wênesazên kurd
Jinên kurd
Ehmed Ronîar

Ehmed Ronîar wênevanekî kurd e ku di sala 1985an de li Êliha Batmanê ji dayik bûye. 

Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye.

Di 2002an de tevlî Kargeha Hunerên Bedew Soresorê a Fewzî Bîlge bû. Di 2013an de ew bû avakarekî “MST (Maseya Seydayê Tîrêj)” manifestoya vê maseyê hat weşandin û di 2014an de li Zaningeha Çukurovayê Fakulteya Hunerên Bedew Beşa Perwerdahiya Wêne qedand.

Pêşangehên wî yên xweser

2004    “Rengên Xemgîn”
        24/11/2004 Navenda Çanda Bihar / Êlih
        18/12/2004 Navenda Çand û Hunerê ya Botan / Sêrt
        29/12/2004 Mala Çand û Hunerê ya Darayiyê / Edene
2006    “29+1 Bê hestî Hiştina Neteweyekî û…
        02-17 / 09 / 2006 Salona Pêşengehêya Şaredariya Mezin a Amedê  / Amed,
        2006 Parka Aşitiyê a Koserê / Koser-Mêrdin
2008    “Bîst û Du Çirûsk û Mexsena Xwînê”
        30/06/2008 Likêleka Salona Sinemaya Yılmaz Güney pêşiya Çarşiya Jinan / Êlih

Pêşangehên wî yên hevbeş:

2003    Şikeftên Heskîfê (03-05.09.2003) Heskîf

2003    Navenda Hunerê ya Dîlek (09-19/07/2003) Antalya

2003    Salona Sinemaya Yılmaz Güney (06-12/10/2003) Êlih

2005    Kolana Hunerê ya Êlihê (21-23/05/2005) Batman

2005    Salona Pêşengehê ya Şaredariya Mezin a Amedê (17-25/12/2005) Amed

2006    Mihrîcana Çand û hûnere a Êlihê -Esentepe- (18/04/2006) Êlih

Performansên wî:

2013    “Helbesta Bêdeng” Parka Ataturk / Êlih

2013    “Siya 34 ciwanan” Parka Ataturk / Êlih

2014    “Siya Soma’yê” Zaningeha Çukurova’yê / Edene

Xelatên di pêşbaziyan de wergirtine:

2009    “Bajarê Mirinên Bideng” (Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata yekemîn)

2010    “Dewsa Ramûsanên Te”(Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata duyemîn)

2010    “MişkekîEvîndar” (Di pêşbaziya Rewşenbiriya Duhokê de xilata sêyemîn

2010    “ÇavênXewnaMin” (Di pêşbaziya Huseyin Çelebî de xilata mansiyonê)

Pirtukên wî:

2006    “Baran ji Acizî Dibariya”(Helbest, Weşanên Belkî)

2010    “Pevşabûnên Şîn” (Helbest, Weşanên Lîs)

2012    “Geometriya Rengên Şikestî” (Rexne,Weşanên Ronahî)

Di  derbarê wêjeyê de xebatên wî yên din:

2014    “ŞikeftaHelbestê” Hevpeyvîn-Poetika, Çîdem Baran, WeşanênRonahî

Girêdanên derve 

Wênesazên kurd
Dîno

Dîno an jî Hozan Dîno (jdb. sala 1969 li gundê Xêwîsqerê, Erdexan) hunermendekî kurd e.

Jînenîgarî 
Dîno di sala 1969an de li gundê Xêwîsqerê girêdayî Erdexanê jidayikbû.

Dibistana xwe ya yekem û ya navend li Navca Xasê (Hasköy, Xoçvan) qedand. Dibistana xwe ya bilind li Dibistana Mamosteyan a Gumuşxane berdewam kir û piştî vê derbasî Stembolê bû. Ji ber sedemên şexsî mecbûr ma dibistana maomosteyan di sinifa dawî de biterikîne.

Piştî demekê ew di çarcoveya Navenda Çand a Mezopotamya de cara ewil tevlî xebatên muzîkê dibe. Lê ji ber sedemên aborî heta demekê dev ji xebatên xwe yên muzîkê berdide. Di wê demê de (salên 90'i) şerek li dijî kurdan destpê kiribû, yê ku hê bênav bû û Dîno jî di bin tesîra vî şerî mabû. Lewra di sala 1995'an de ji ber 'piştgiriya rêxistineke qedexe' hat binçavkirin.

Piştî serbestberdayînê ew di sala 1998an de mecbûr dimîne welat biterikîne û bi vî havî ser li mafê penabertiyê li Holendayê dike.

Hunera Mûzîkê 
Dîno bi alîkariya Mîr û Kom Muzîkê çar albûm da weşandin. Taybetiya herî balkêş a albumên xwe ev e ku gotin û muzîk bi tevahî ya Dîno ne. Bi dengê xwe yê bêhempa ew xwe ji gelê kurd re da pejirandin û cihê xwe yê metîn di nava muzîka kurdî de girtiye.

Hozan Dîno hunera xwe bi vî havi dide nasîn:

Dîno bi taybetî bi strana xwe ya "Lê dayê" bi nav û deng e.

Dîskografî

Albumên Stûdyo
Lê Dayê (2002)
Çû (2005)
Namûs (2007)
Dîsa Çu (2011)
Roj (2020)

Fîlmnîgarî

Klîb
Oy Yarê (2009)
Çû (2009)
Şev Bi Tarîya Xwe Tirsya (2013)
Were Gulê (2015)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Yuksekovahaber.com: Hozan Dino ile Röportaj
 Dengejiyan.com: Hozan Dîno - Kurtejiyan / Biyografisi 

Mêr
Stranbêjên kurd
Fafît

Fafît, gundekî gellekî dîrokî ye û girêdayî navçeya Mêrdînê Mehsertê ye

Gundên Mehsertê
Zazê

Zazê (), gundekî navçeya Midyadê ye ku bi ser Mêrdînê ve ye. Gundê Zazê di neqeba bajarê Midyadê û Kerboranê disekine. Şêniyên gundê Zazê bi piranî suryanî ne.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Tor
Koma Pêşeng

Koma Pêşeng di sala 1989an de li Amedê ava bû. Koma Pêşeng di sala 1990an de bi awayekî amatorî kasetek çêkir. Stranên ku di kasetê hatibûn xwendin ev in:
Delalê
Gula Baxçê Min 
Were Gulê Canê 
Bo Welatê Xwe Dinalim 
Xeber Hat 
Welatê Min Tu Her Hebî 
Bêrîvan 
Gaziya Welat 
Apê Cîgerxwîn 
Keko 
Qurban im Dayê 

Komên muzîkê yên kurd
Ferzinde Qaya

Ferzinde Qaya (Ferzende Kaya) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.

Qaya di sala 1978 de li navçeya Elbakê ku bi ser Wanê ve ye, ji dayik bûye. Rojname û kovarên wek Politika, Selam, Nokta, Radikal, Yeni Gündem û Turkish Daily News da karkir. Pir nivîsên wî li se pirsgrêkên Kurd,mafên mirowan û Rojhilata Nawin hene. Heman demê li Zangoya USA Newport University de dixwine. Pirtukên wî yên bîyografî jî hene. 

Kovarên wek Öküz, Yeni Harman û Hayvan de karkir. Wê demê rêwebirê Kovara Esmerê ye.

Berhem 
 Başım Belada (Gam Yayınları)
 Seri Min Ketiye Belayı (Gam Yayınları)
 Mezopotamya Sürgünü (Alfa Yayınları)

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1978
Filîpîn

Filîpîn an jî Komara Filîpînan (Repúbliká ng̃ Pilipinas), welatekî Asyayê ye, ku ji komek gravan pêk tê. Hejmara gravan 7 107 e. Filîpîn li rojavayê Okyanûsa Pasîfîk e. Li Asyayê tenê li Filîpînê Katolîk (Xristiyan) ola herî mezin e. Filîpîn koloniya Spanya û DYA'yê bû û herdu dewletan bandorek mezin li ser çanda vî welatî hîştin. Ji ber vê yekê çanda Filîpîn çandek di bin bondora rojava-rojhilat mayî deye. Bajarê herî mezin Quezon City ye. Seroke komarê Gloria Macapagal Arroyo ye

Girêdanên derve
SBS Radio

SBS (Special Broadcasting Service) dezgeheke australî ya ragîhandinê ye.  SBS RADIO bernameyên bi bi 64 zimanan, kurdî jî di nav de, diweşîne: www.sbs.com.au/kurdish

SBS Kurdî: Australya 

Bernameyeke heftane ya dusaetî ye; rojên Înî saet 6:00 ta 7:00 êvarê û Yekşemê, ji saet 2.00 p.n ta 3:00 p.n, bi dema rojhilatê Australyayê, zindî dihêt ser bê.  Yek ji bernameyên dezgeha radyo ya Special Broadcasting Service (SBS) ya australî ye ku bi 64 ziman û zaravayan bernameyan li Australya pêşkêş dike, bo civatên etnîk yên li Australya cîhwar.

Bernameya kurdî di sal 1985 de dest pê kir.  Ji wê demê ta 2015, Şahînê Bekirê Soreklî berpirsiyar û pêşkêşerê bernameyê bû. Niha Mayada Kurdî Xelîl berpirsiyar û pêşkêşera bernameyê ye. Bername ji navenda SBS ya Sydney dihêt belavkirin û dikare li Sydney, Melborn û dever û bajarokên nêzikî wan bihêt guhlêdan.  Bername dikare bi rêya înternêt jî bihêt bihîstin. 

SBS AUDIO/ Beşê Kurdî bernameyên xwe bi buletena nûçeyan û raportên hevkarên xwe ji Kurdistanê û Ewropayê dest pê dike.  Di bernameyê de hevpeyvîn û babetên corbicor hene, her weha mûzîk û stranên kurdî.  Bername bi zaravayên kurmancî û soranî ye.

Radyo SBS herwekî li ser înternetê jî xwe dide guhdarîkirin.

Girêdanên derve 
Malpera fermî ya radyoyê 
Malpera beşa kurdî

Radyoya kurdî
Filistîn

Çend wateyên vê peyvê hene:

 Filistîn, herêmeke Rojhilata Navînê yê.
 Filistîn, dewletekî Rojhilata Navînê yê.
   (Urduna Rojava, Rohhelata Orşelîmê û Şirîta Xezeyê)
Gambiya

Gambiya, anku Komara Gambiyayê, (bi îngilîzî: Republic of The Gambia), welatekî li Afrîkaya rojava ye. Bi çemê Gambiyayê di nava Senegalê de ye û piçek axa wê digihije Okyanûsê.

Gambiya di dawiya sala 2015an de nîşaneya dewletê kir Komara Îslamî.

Çavkanî

Girêdanên derve
Giravên Marşal

Giravên Marşal, (en: Republic of the Marshall Islands), (marşalî: Aolepān Aorōkin M̧ajeļ), welatekî ji koma giravan (hin ji wan volkanîk in) pêk tê ye û li rojhilatê Giravên Carolîn, bakurê Giravên Gilbert û li başûrê Girava Wakeyê ye.

Zimanê fermî: Marşalî, ingîlîzî
Paytext: Dalap-Uliga-Darrit 
Rûber: 181 km²
Nifûs : 70 822 kes 
Serxwebûn: 21 çiriya pêşîn 1986
Nîşana înternetê: .mh 
Koda telefonê: +692

Girêdanên derve
Giravên Salomon

Giravên Salomon (bi îngilîzî Solomon Islands), welatekî ji koma gravan pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Salomon li başûrê rojavayê Okyanûsa Mezin, li rojhilatê Papûa Gîneya Nû ne. Giravên Salomon, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (commonwealth) ye.

Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û xaka Fransî  Kaledoniya nû pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên derve
Papua Gîneya Nû

Papua Gîneya Nû an Papua Nûgîne an jî bi fermî Dewleta Serbixwe ya Papua Gîneya Nû (bi tok pisin: Papua Niugini; ) welatekî li nîvê girava Gîneya Nû ya rojhilat yê ku li Okyanûsyayê e. Dewleta Papua Gîneya Nû di sala 1975'an de serbixwe bûye. 

Li başûrê rojava Okyanûsa Pasîfîk, li bakur Awistralya û li rojava herêmên îndonêzî yên Papua û Rojavayê Papua û giravên Salomonê ne.

Çavkanî

Girêdanên derve
Gîne-Bissau

Komara Gîne-Bissau, (República da Guiné-Bissau), welatekî Afrîkaya rojava ye. Gînê-Bissau koloniyek kevn a Portekîzê ye. Cîranên Gîne-Bissau; Senegal, Gîne û rojava Okyanûsa Atlantîkê ne.

Girêdanên derve
Grenada

Grenada, (en: Commonwealth of Grenada, fr: Communauté de Grenade), welatek Amerîkaya Navîn e. Grenada giravek li bakurê Tobago ye. Ev grêv di dîrokê de gellek caran di navbera Brîtanya û Fransayê de dest guhertiye.

Zimanê fermî: Ingîlîzî
Paytext: Saint-Georges
Rûber: 344 km²
Nifûs : 109 590 kes (2012)
Serxwebûn: 7 sibata 1974
Nîşana înternetê: .gd 
Koda telefonê: +649

Girêdanên derve
Guatemala

Guatemala an jî Komara Guatemalayê (bi spanî: República de Guatemala) dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.

Serokî niha yê Guatemala  Alejandro Giammattei ye.

Girêdanên derve

Çavkanî
Guyana

Guyana, (Co-operative Republic of Guyana), welatekî Emerîkaya Başûr e. Li Emerîkaya Başûr tenê ev welat koloniya Brîtanyayê bû û navê wî British Guiana bû. Bajarên mezin Linden (27 200 kes) û New Amsterdam (17 700 kes) in. Bi Brezîlya, Venezuela û Sûrînam re cîran e.

Zimanê fermî: Ingîlîzî
Paytext: Georgetown 
Rûber: 214 970 km²
Nifûs : 735 909 kes (2016) 
Serxwebûn: 26 gulan 1966
Nîşana înternetê: .gy 
Koda telefonê: +592

Girêdanên derve
Hondûras

Hondûras, (República de Honduras), welatekî Emerîqaya Navîn e. Yek ji welatên Emerîqaya Latîn e. Cîranên Hondûrasê Deryaya Karaib, Gûatemala, Nîkaragûa, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîk in.
Navê Hondûrasê Krîstof Kolomb lê kiriye (1502) û bi Spanî tê wateya Kûr.

Girêdanên derve
Jamaîka

Jamaîka (), welatekî Deryaya Karîbê ye. Jamaîka, giraveke li başûrê Kûbayê û li rojavayê Hîspanyola ye.

Girêdanên derve

Çavkanî
Duzgin Bava

Duzgin Bava çiyayekî li Dêrsimê ye. Ji bo gelê herêmî gelek girîng e. 

Helbest û stran li ser Duzgin Bava hene. Yek ji wan ev e:

Werwa qislê de, makan goreto
Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

Hinke efkar keno, çira vêneto
Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

Xo çarnon jêle, ciron ve wero
Jêla zalala, marê havala

Wana efkar meke, nawo rusneno
Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

Dêrsim
Çiyayên Kurdistanê
Weşanxane

Ew sazgehên kû bi karên çapkirina tiştên çapemenî (pirtûk, kovar, rojname CD û kaset hwd)  mijûl dibin.

Medya
Kevoka Spî

Kevoka Spî navê çîrokek Firat Cewerî û herwiha navê wê pirtûka wî ye ya ku ev çîrok jî tê de cih digire.

Çîrok
Pirtûk
Rojî Kurd (kovar)

Rojî Kurd, anku Roja Kurd, kovareke kurdan a bi kurdî û tirkî bû.

Kovara Rojî Kurd di sala 1913'an de li Stenbolê bi kurdî (kurmancî-soranî) û tirkî derket. Xwedî îmtiyaz û mudîrê wê yê mesûl: Evdilkerîmê Silêmaniyê bû. Di bin navê kovarê de bi tirkî weha hatiye nivîsîn: "Şimdilik ayda bir neşr olunur" (Nika mehê carekê derdikeve). Li ser bergê hejmara pêşîn a kovarê wêneyê Selahedînê Eyûbî, li ser hejmara diduyan wêneyê Kerîmxanê Zend, li ser ya sisêyan wêneyê Huseyin Ken'an Paşayê Bedirxanî (1857-1913, kurê Mîr Bedirxan bû, li girava Kretayê ji dayik bûye) û li ser ya çaran jî rismê bajarê Erzerûmê hebû.

Her sê hejmarên pêşîn ên kovara Rojî Kurd, ji aliyê Cemal Xeznedar ve, di 1981'ê de li Bexdayê ji nû ve wek cild hatin çapkirin. Pişt re di 2005'an de Ebdulla Zengene, li Silêmaniyê her çar hejmar bi hev re çap kirin.

Her hejmareke wê 32 rûpel bû. Ebada wê (li gor çapa nû): 24,2x17 cm bû.

Rojî Kurd, organa Civata Telebeyên Kurdan Hêvî (Kurd Talebe-î Hêvî Cemiyeti) bû. Ev cemiyet jî di 1912'an de li 
Stembolê hatiye damezrandin.

Kovara Rojî Kurd zêde dewam nekiriye hetanî çar hejmaran derketiye dûre kovar hatiye rawestandin, lê li şûna wê kovara Hetawî Kurd dest bi weşanê kir.

Hejmarên Rojî Kurd 
Tarîxa derketina her çar hejmaran weha ye:
 6 Xizîran 1329 / 14 Receb 1331/1913
 6 Tîrmeh 1329 / 14 Şaban 1331/1913
 1 Tebax 1329 / 11 Remezan 1331/1913
 30 Tebax 1329 / 1913

Bo zêdetir agahdarî binêre 
 Malmîsanij û Mahmûd Lewendî; Li Kurdistana Bakur û Li Tirkiyê Rojnamegeriya Kurdî (1908-1981), cild-1,  Weşanên Jîna Nû, Uppsala, 1989, r: 53-57
 Ebdulla Zengene, Rojî Kurd, (1913 Estemûl). Govarî Civatî Hêvîy Qutabyanî Kurd, Binkey Jîn, Silêmanî 2005

Çavkanî 

 Mahmud Lewendî (2006). Yekem çîroka modern a kurdî. Malpera Amîda Kurd, 7 îlon 2006.
 Rojî Kurd 1913 (2002). Weşanên War, Stembol.

Kovarên kurdî
Goran Haco

Goran Haco helbestvanekî kurd e.

Di sala 1958'an de li gundê Dirbêspiyê ya Qamişloyê ji dayik bû ye. Heta sala 1974'an ango heta ku xwendina xwe ya lîseyê qedand, li Qamişloyê bû. Piştre ji bo xwendina xwe ya bilind çû Helebê û li wir Fakulteya Endezyariya Elektrîkê xwend. Piştî çûyîna leşkeriyê, bi qasî du salan li Dirbêspiyê di Daîreya Elektrîkê de xebitîm. Di dawiya sala 1985'an de jî derbasî Ewropa welatê Norwecê bû.

Ji gelek helbestên wî ji aliyê pismamê wî hunermend Ciwan Haco ve stran hatiye çêkirin. 

Li Norwecê yek ji berpirsên 'Pirtûkxaneya Deîchmanskeyê' beşa 'Pirzimanî li derveyî zimanên norwecî' ye

Niha li paytexta Norwec Osloyê dijî.

Girêdanên Derve 
 Salihê Kevirbirî; Hevpeyvîn -Helbestvan Goran Haco: 'Xwendina bi kurdî her diçe zêdetir dibe'- (Azadiya Welat-2000) 

Helbestvanên kurd
Hevalê Bargiran im (albûm)

Hevalê Bargiran im duyemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e.

Hevalê Bar Giranim di sala 1976an de derket di albûmê de neh stran hene. Albûm li Tirkiyê duyemîn car di sala 1997an de ji aliyê Ses Plak ji nû ve hatiye çapkirin. Di albûmê de tenê amûra tembûrê hatiye bikaranîn.

Berhemên di albûmê de 
Hevalê bar giran im
Tirba min çêkin li Kurdistanê
Karker, cotkar, rênçber û şivan tev bibin yek
Lenîn hat û gel xelas bûn
Ban dikim te ruhayê Diyarbekir pir deng dayê
Ey heval Pol Robson
Pir xweş e Serxwebûn
Ala rengîn pîroz û xweş
Em dixwazin ala xwe hildin

Çavkanî

Girêdanên derve  
https://music.apple.com/us/album/heval%C3%AA-bar-giran-im/1077744407

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Govenda Azadîxwazan (albûm)

Govenda Azadîxwazan yekemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1975an de derket û di albûmê de 9 stran cih digrin. Albûm di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ve ji nû ve hate çapkirin.

Berhemên Di Albûmê De 

 Ger Ez Şehîd Bim, Dayê Tu Negrî
 Govenda Azadîxwazan
 Ey Karker û Xebatkar
 Bila Buhar Bi Xêr Bê
 Hêstirên Min Dibarin
 Ka Kurdistanim Ka
 Li Dêrsimê
 Tev Jîr û Zana Bin
 Ey Felek

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Herne Pêş (albûm)

Herne Pêş albûma sêyemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Di albûmê de 9 stran cîh digrin. Albûm li Tirkiyê cara duyemîn di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ji nû ve hatiye çapkirin. Stranên albûmê bi piranî terza sirûdî hatiye amadekirin.

Berhemên Di Albûmê De 

 Herne Pêş
 Rabin Hawarê Xweş Bikin
 Hawar Hey Hawar
 Girînge Jin û Mêr Tev Rabin
 Ey Reqîp
 Ez Dayika Kurda Me
 Pêşmerge Canfîdayên Welat in
 Îlmê Sosyalîzmê Xebata Tekoşînê
 Parlamento

Albûmên kurdî
Şivan Perwer
Aslo

Aslo (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Avanek

Avanek (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Baqûz

Baqûz (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye. Nîfûsa Gundî gorî Saal 2007 bi 493 Kes ê.

Dîrok 

Gundê ku berê jê re kurdî baqûz dihat gotin, xwedî dîrokeke 800 salî ye.

Erdnîgarî 

Ji Amedê 94 km û ji Farqînê 12 km dûr e.

Nifûs

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Başboyik

Başboyik (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Başnîq

Başnîq () gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye. 17 km dûrî Hezro ye û ji Farqînê pirtir nêzî Hezro ye. Başnîq li ser rêvegera Hezro û Farqînê dimîne. Başnîq li deştê dimîne û li derdora wî gundên wek Dersil, Kifercin hene. Aşek li Başnîqê heye û ji vî aşî gellek mirov xizmetê dibînin. Herwiha Başnîq ew gundekî ku girtina rojê herî baş lê hatibû dîtin di sala 2000'an de.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Başqê

Başqê (), gundekî bi ser navçeya Farqîna Amedê ve ye. Li tixûbê Farqîn û Pirsûsê ye.
Navê gund ji Başqaleyê hatiye qutkirin û bû ye Başqê.

Gundên Farqînê
Bavodîn

Bavodîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Bernameya Kurdî ya WDR

Bernameya Kurdî bernameyeke Radyoya WDR. WDR (Westdeutscher Rundfunk) yek ji radyoyên mezintirîn a Almanyayê ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Bernama Kurdî

Radyoya kurdî
Baxça

Baxça (1946 bi alfabeya tirkî: Bahça, îro bi tirkî Behçe) gundekî navçeya Farqîna Amedê ye. Li ser rêya Farqînê û Malabadê di nava çiyayekî de ye. Şikeftên  bi nav û deng Şikeftên Hesûnê li vî gundî ne.

Gundê siyasetmedara navdar Leyla Zana ye.

Gundên Farqînê
Bereket

Bereket, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Bêzwan

kanisipi, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Boşat

Boşat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Birca Boşatê
Birca Boşatê li bakura Farqînê ye. Ji  dema Artûkiyan da maye.  Di bircêda gellek şikeft hene.  Di dema berêda birc bi avayê zindanê hatîye bikaranîn.  

Gundên Farqînê
Cûmat

Cûmat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Dêrûn

Dêrûn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Dîda

Dîda () gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Farqînê
Emerka

Emerka, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Etşa

Etşa, ango  'Etşa (, , ) gundekî bi ser navçeya Farqîna Diyarbekirê ve ye.

Etşa gundê Farqînê ye, ji Farqînê heft km ber bi Amedê ve li ser rêya Hezroyê ye. Li seriya gund çiya heye û li biniya gund jî deşt heye, ev deşt diçe heta rêya Amedê. Ji gund bi rastî rê diçe digihîje rêya Amedê. Şeş rê ji Etşayê diqetin; yek diçe Farqînê, yek diçe Pîrexala gundê alî rojhelatê Etşayê, yek diçe ser rêya Amedê, yek di nav mezelên Etşayê da diçe Bilbil, gundê li aliyê rojava yê Etşayê, yek di jor de diçe ser rêya Hezroyê, yek jî di jor de diçe çiyayên seriya Etşayê.

Çavkanî

Gundên Farqînê
Fêra

Fêra, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Fişat

Fişat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Garisî

Garsî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Girikêboto

Girikêboto, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Gulgulo

Gulgulo (), gundekî navçeya Farqîna Diyarbekirê ye.

Gundên Farqînê
Gundik, Farqîn

Gundik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Hacîca

Hacîca, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Hecîreş

Hecîreş, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Helda

Helda, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Herşen

Herşen, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Heşter

Heşter, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

Gundên Farqînê
Hêlîn

Çend wateyên "Hêlîn" hene.

 Hêlîn (çûk), cihê çûk hêkên xwe dihêlin.
 Hêlîn, gundekî bi ser navçeya Amedê Farqînê ve ye.

Navê Hêlîn 
Hêlîn wekî navê keçan tê bikar anîn. Kesên bi wî navî:
 Evrim Hêlîn Baba, siyasetmedara li Almanyayê
 Hêlîn jî navê straneke Koma Agirê jiyan e.
 Şanoya Hêlîn şanoya NÇMya Stembolê ye.
 Hêlîn romaneke Mahmûd Baksî ye.