nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Elî Aktaş (Feqe)

Elî Aktaş di sala 1968'an de li gundê Derwêşhesena ya ser Amedê ve hatiye dinê. Elî Aktaş ji feqitiyê tê, jiyana wî di feqîtiyê de buhuriye. Ji Seydayê Mele Mihemedê Hola icazet stendiye. Li Amedê dibistana seretayî û ya navîn, li Sûriyê lîse û Fakulta Îlahiyatê xwend. 
Elî Aktaş ji 1990î virde ye li Şaredariya Amedê di beşa koroyê de dixebite. Ji sala 1994an heya 2001ê şefîtiya koroyê kir. Di televîzyona Can Tv ya herêmî de bernameyeke muzîkê çêdike û pê re jî bernameyê pêşkêş dike. 
Elî Aktaş heya niha 4 albûm çêkiriye; Diyarbekir Eyvan Geceleri 1 (1999), Diyarbekir Eyvan Geceleri 2 (2004), Diyarbekir Eyvan Geceleri 3 (2006), Tebarek (2006)

Kesên ji Tirkiyeyê
Mistefa Gazî

Mistefa Gazî (), (jdb. 1958 - 2017) nivîskar, lêkolîner û bestekarekî kurd e.

Mistefa Gazî di sala 1958an de li gundê Şêxuliya Jêrîn ya bi ser Siwêregê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê ziman, zargotin û muzîka Kurdî de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên 1991-2003an de li Amedê dersên zimanê Kurdî daye. Di rojname û kovarên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. Kilam û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin.  Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek Koma DDKD, Koma Pêşeng, Koma Azad, Koma Avreş, Koma Arjîn,  Koma Dengê Azadî, Koma Dîjle, Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, Zinar Sozdar, Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin.

Berhem 
Pirtûkên wî yên çapkirî
 Diyarbakır Türkçesi (Çapa Yekemîn: Elma Yayınları Îstenbol 2004, Çapa Duwemîn: Weşanên Do - Îstenbol 2006)
 Pırpırım (Elma Yayınları Îstenbol 2005)
 Ferheng (Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê 2006)
 Gurzek Ji Zargotina Zarokan/Dîsko Dîsko Danîno (Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
 Nifir û Duayên Kurdî/Nan Tajî be Tu Kîroşk bî (Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
 Baweriyên Batil ên Kurdan (bi Ahmed Bengîn re. Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
 Komek Stranên Folklorîk Ji Devera  Silîvan, Hewêl û Batmanê, Bergê yekem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009
 Komek Stranên Folklorîk Ji Devera  Silîvan, Mûş, Şirnex, Xerzan û Batmanê, Bergê duwem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009
 Pışo Meheme Diyarbekir Qabadayilari Deliler, Weşanên Do - Îstenbol 2009
 Navên Kevnar Ên Mirov û Ajelan Li Ba Kurdan, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2010

Çavkanî 

Jidayikbûn 1958
Mirin 2017
Nivîskarên kurd
Bestekarên kurd
Kesên ji Sêwregê
Ebû Tahir

Ebû Tahir, damezrênerê dugelê kurd ên Luristanê ye. Ji bin destê serwerê xanedana sunguranê Farsê ve Luristan vegirtiye. Di sala 1156 an de ji bindestiya xwe xelas kiriye. Piştî 5 salan mir û layê wî Hezarhespî ket cihê wî

Çavkanî 

Luristan
Desthilatdarên Hezarhespiyan
Lêkolîner

Lêkolîner, kesê ku li ser mijarekê lêkolînên zanistî dike ye. Lêkolîner dikare di her beşên zanistî, wêjeyî, civakî, dînî û hwd de lêkolînê bike.

Çavkanî 

Pîşe
Derwêşhesen

Derwêşhesen (), gundekî girêdayî  Amedê ye.

Gundên Bismilê
Şêxuliya Jêrîn

Şêxuliya Jêrîn (), gundekî bi navçeya Siwêregê (navçeya bajarê Ruhayê) ve girêdayî ye. Mirovên ku li vî gundî dijîn ji eşîra Kejan in. Li Jorî Şêxuliya Jêrîn gundê Şêxuliya Jorîn heye, ku mirovên li vir dijîn jî ji eşîra Kejan in.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Sêwregê
Xirbê Elî, Wêranşar

Xirbê Elî, gundekî navçe Wêranşarê a ser bi Rihayê ve ye.
 

Gundên Wêranşarê
Çiyayê Everest

Çiyayê Everest (bi sanskrît: सगरमाथा, Sagarmatha; bi tîbetî: Jo-mo glang-ma ri; bi çinî: 珠穆朗瑪峰, Zhūmùlǎngmǎfēng; bi îngilîzî: Mount Everest), bi bilindbûna xwe ya 8.883 metreyî çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Everest di navbera Çîn û Nepalê de, di nav sînorên Nepalê de ye.

Çiyavanê kurd Mihemed Ewraz, zarokê Nexedeyê, di sala 1999an de bi ser Everestê ket û gihişt lûtkeya wî. Ew kesê yekem bû di Îranê de yê ku karî vê serkevtina mezin bi dest bixe.

Çiya
Heft Bandev
K2

Çiyayê K2 yê ku li Rêzeçiyayên Hîmalayan e, bi bilindbûna xwe ya bi 8,611 metreyî piştî Everestê çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Ji ber ku di rêza duyemîn a kodkirina çiyayên Karakurumê de ye mîna K2 hatiye binavkirin.

Çiya
Kanchenjunga

Kanchenjunga, çiyayekî li ser Hîmalayan, li ser sînorê Hindistan û Nepalê ye. Bi bilindbûna xwe ya 8.586 metreyî sêyemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye.
Wateya navê wê "Pênc Xizîneyên Berfê ye" ji ber ku ji komek pênc gopîtkan pêk tê.
Hetanî sala 1852 digotin qey çiyayê herî bilind ê cîhanê Kanchenjunga e.

Çiya
Lhotse

Lhotse, Li ser sînorê Nepal û Tîbêtê (Çîn) ye. Lhotse, bi bilindbûna xwe ya 8 516 metreyî çaremîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye.

Çiya
Makalu

Makalu, pêncemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Tîbêt û Nêpalê ye. Bilindahiya wî 8.463 metre ye. Şiklê wî dişibe piramîdan.

Çiya
Cho Oyu

Cho Oyu, şeşemîn çiya yê herî bild ê cîhanê ye. Bilindbûna wî 8.201 metre ye. Li ser Hîmalayan e û dikeve rojavayê Everestê

Çiya
Ernas

Ernas ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Heta beriya kêm zêde 650 salan li gund tenê Suryanî dijiyan. Lê Suryaniyên ku ji tadariya Misilmanên derdorê tengezar bûn, hewara xwe gihandin Mîrê Bota. Mîrê Bota pêşiyê Misilmanên gund bi navê "Koçek" ji gundekî Cizîrê dişîne Ernasê da ku Suryaniyan biparêze. Koçek li nêzî gund li cihê ku îro weke Xerabê Koçek tê binavkirin tê bicîhkirin. Lê piştî demekê malbata Koçek mezin dibe û têne Ernasê. Zarokên Koçer îro bingeha malbatên Ernasê pêk tînin.

Li gund sala 1952'an dibistana seratayî û sala 1970'yî jî malikeke tenduristiyê tê avakirin. Sala 1969'an bi kolana bîrên artêzyenê av li gund derket. Ceyrana gund sala 1985'an hate girêdan û xeta telefonê sala 1988'an hate gund. Gund sala 1994'an piştî kuştina melayê gund Mela Ebdilwehab ji aliyê artêşa Tirk ve hate valakirin. Piştî valakirnê nêzîkê 30 malbatî vegeriyan gund û li gor deneyên sala 2000'î îro ev malbat li gund dijîn û hejmara şêniyên wê 306 e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Zaxuran

Zaxwran, (), gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye. 17 gundikên bi ser Zaxwran ve hene û li van gundan fermî bi giştî 786 kes dijîn. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 40 kîlometreyan jê dûr e. 
Eşîra Zaxwran eşîreke mezin e. Piranîya van gundan ji alîye Zaxo hatine. Li gorî idiayeke navê Zaxwran jî ji navê Zaxo tê. Li aliyê Madene û Erxenîye jî çend gundê go ji eşîra Zaxurîya pêk tên henê. Vê eşîrê jî ji Zaxwran koçkirîye le belê wext û sedema ve koçê naye zanîn.
Navên gundikên Zaxwranê Gundikêportî, Xirabêreş, Emerêaxo, Sîvok, Sebrika, Stewrankê, Gelêta, Mêvênka, Xirabêhorîya, Xirabêgura, Xirabêcibra, Çalikêkundo, Ancik, Rover, Şahrkan û Xirbexala ne.

Gundên Midyadê
Dhaulagiri

Dhaulagiri, heftemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilin ê Nepalê ye. Dhaulagiri jî li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.167 metre ye. Dhaulagiri ji peyva « Dhavali giri »ya bi zimanê sanskrîtî tê û tê wateya "çiyayê spî". Piştî ku di sala 1808'an de ji aliyê Ewropiyan ve hat vedîtin, mîna çiyayê herî bilind ê cîhanê hat dîtin.

Çiya
Manaslu

Manaslu, heştemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye û di nav axa Nepalê de ye. Manaslu li ser rêzeçiyayên hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.163 metre ye. Bi Tîbêtî navê vî çiyayî Kutang e. Manaslu ji peyva sanskrîtî Manasa tê û wateya wê " çiyayê giyanê ye"

Çiya
Nanga Parbat

Le Nanga Parbat çiyayê nehemîn ê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilind ê Pakîstanê ye. Nanga Parbat li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.126 metre ye. Wateya Nanga Parbat "çiyayê rût" e. Navê din ê Nanga Parbat, Diamir (wateya wê "Keyên çiyayan") e

Çiya
Annapurna

Annapurna, dehemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Annapurna li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û di nav sînorên Nepalê de ye. Bilindbûna wî 8.091 metre ye.
Annapurna xwedî gellek gopitkan e.
 Annapurna I 8.091 m
 Annapurna II 7.937 m
 Annapurna III 7.555 m
 Annapurna IV 7.525 m
 Gangapurna 7.455 m
 Annapurna Başûr 7.219 m

Çiya
Gasherbrum I

Gasherbrum I, yanzdehemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Çîn û Pakistanê ye. Bilindbûna wî 8.068 metre ye. Navê wî yên din K5 û  Hidden Peak (anku, "Qotê Veşartî") e.

Çiya
Broad Peak

Broad Peak,donzdemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Li ser sînorên Çîn û Pakîstanê li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye. Bilindbûna wî 8.047 metre ye.

Çiya
Gasherbrum II

Gasherbrum II, sêzdemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Navê wî yê din K4 e. Bilindbûna wî 8.035 metre ye. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya, di navbera Çîn û Pakîstanê de ye.

Çiya
Shishapangma

Shishapangma, çardemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya li nav axa Tîbêtê de ye. Bilindbûna wî 8.013 metre ye. Navê wî yên din, Gosainthan, Xixabangma û Xixabangma Feng e.

Çiya
Gangkhar Puensum

Gangkhar Puensum, çiyayê herî bilind ê Bûtanê ye. Bilindbûna Gangkhar Puensum 7.570 metre ye. Gangkhar Puensum çiyayê herî mezin ê hîn mirov derneketiye ser e. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye.

Çiya
Tilhowa

Tilhowa, gundekî girêdayî navça Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.

 

Gundên Wêranşarê
Gurîza

Gurîza, gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Kerboranê
Gêrê

]] 
Gundê Gêrê an jî Girkebir  ), gundekî ser navçeya Heskîfê Elihê ye. 
Alînê, Bîrikê, Lepêna, Kuneynê, Kefralbe, Kanyamezin, Mebîya û Dêrhavê gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.

bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Oso, Mala Baraviya ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene. 

Gêrê', gundekî navça Heskîfê a ser bi Êlihê ve ye.

Gundê Gêrê bi tirkî Büyükdere köyü li bakûrê Kurdistanê girêdayî navçeya Êlihê ya bi navê Heskîfê yê.Li gund 45 mal avayê. Yê li gund dijîn hemû kurdin. Ji rexê Mala Şêxê û Seyîd e Becirmanî vê hatiye avakirin. Gelê gund seyîd û şêxin. Gêrê gundekî beravê yê. Li jêrê bi navê Alînê û li jorê jî bi navê Bîrikê gund henê. Gûzê gêrê li beravê dê bi dengê. Karê gundî ya cotkarîyê. Yê ku li gund dijîn hemû alîkariya bi hevdurê dikin û bi çand û hunera kurdî dijîn.
Di gund de yekîtiyek herî xweş heye. Kêf û şahiyê bi hevre dikin û şîn û kesera bi hevre dikşînin.
Gundên Heskîfê
Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî:genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye.

Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén 6 cara serwisa Samet  çe û té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave yek dıkan heye dıkana Mela

Leystık ji hebun weki xar û pere, revandin, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, goke, tefş û gok, maşik, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, karîş û leystika gustîlk (şirt), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema. 

Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Yahya, Xalê Mahbedin, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf. Kanîyê Gêrê hebûna gundê. 
Kanya Mîra, Kanya Kenerê, Bırka Hacî, Kanya Kurmik henê. Gundî bi va kanîya erdên xwe av didin û ji van kanîya avê divê xwîn. Kanya Mîra ava wê zahf xweş û zelale.
Guhêrê

Guhêrê, gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Kerboranê
Dêrişk

Dêrişk, gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Kerboranê
Zivinga Hecîeliyan

Zivinga Hecîeliyan (navê tirkî Yağızoymak lê kirine), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Gundên Basan
Êlî

Êlî (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Gundên Wêranşarê
Îslahiye

Îslahiye, Eslahiye an Avasîm navçeyeke Dîlokê ye. Nifûsa wê 80.174 e. Bilindbûna axa herêmê ji deryayê 518–670 m ye. Tirkan bajarok di sala 1933'î de bi Dîlokê ve girêdane. Lê herêmê asta pişavtina kurdan gelek biserketî ye. Gelek saziyên pişavtinê yên dewleta tirk li herêmê li ser kar in.

Dîrok û bingeha navê navçeyê 

Bingeha bajêr di dema Medan de wekî gundekî hatiye avêtin. Bi destketina Grekan gund mezin bûye û Grekan (Yewnanan) jê re gotine Nîkopolîs. Di dema Medan de ji herêma ku îro navçe lê ava ye re, Avasîm (gorî qeydên Grekî, Aphasimma) dihatibûye gotin. Bajarok gelek caran ji aliyê Mongol, Rom (Tirk) û Ereban ve hatiye rûxandin û talankirin. Herêm herçendî ji aliyê Osmaniyan ve hatibe dagirkirin jî, ti carî îdareya Romiyan nepejirandibû. Gelek caran serhilhanên eşîrên Celalî, Sekbanî hwd ên li dijî desthilatdariya Osmanî, rûdane. Osmaniyan jî bo nifûsa Kurdan kêm bikin, gelek koçberên Tirkman, Yörük û hin malbatên Ereban ên bo Osmaniyan dixebitîne anîne li vir bicihkirine.

Di destpêka 1800'î de Osmanî êdî ji destê Kurdên herêmê neçar e û biryara artêşeke taybet bo binpêkirina serhildanên Kurdan digire. Sala 1853'î bi navê Firqeya Îslahiyê (Tr: Firka-î Îslahiye) hêzeke çekdarî dadimezirîne û li dijî Kurdan û Asûrîyan bikartîne. Wekî serleşker bi navê Dervîş Paşa kesekî berpirisiyar dike. Ev hêz ji Alban, Erebên peyayên Osmanî, Tirkman, Çerkez, Gurcî û hin mehkûmên giran ên Balkanî pêkdihat. Ev hêz qetlîamên mezin pêk tîne. Êla Qerefeqiyan bi tevayî ji holê radike. Pirraniya zilamên Çêlikan di hefteyekê de dikujin. Tevahiya herêmê dagirdikin û Kurdan dikujin, sirgûn dikin û dest didin ser dewlemendiya wan. Di demekê kurt de navê herêmê jî êdî dibe Îslahiye. Ango bi gorî Tirkan, Kurd li vir hatina Îslehkirin, tirsandin û teslîmgirtin. Di dema şerê cîhanî yê yekem de herêm ji aliyê Brîtanî û Fransiyan ve tê dagirkirin. Dewleta Tirk Kurdên herêmê bi navê "Biratiya Îslamê û pejirandina Kurdistanê" dixapîne û li dijî wan birêxistin dike. Kurd bi qehremanî Fransiyan beredervedikin. 

Bi navê Elo Axa, Îsmaîl Axa, Mirşîd Axa, Paro, Qereyilan hwd gelek Kurdên navdar li dijî Fransiyan şer dikin û Fransiyan dikin der. Lê pişti avakirina Komara nû ya Romiyan, hebûna Kurdan jî nayê bibîranîn û ev kesana yan tên kuştin, sirgûnkirin an wan wekî xaîn didin nîşandan. Heya bigire hin siyasetmedarên Tirk wan wekî Tirk jî binavdikin.

Gundên Îslahiyê

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Girgamêş, Entab

Girgamêş (di dîroka Grekiyan de: Cerablus, bi tirkî: Karkamış), navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 13.515 e. 36 gund û 12 nehiyeyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna hin nehiyeyan napejirîne. Sala 1990'î bûye navçe û bi Dîlokê ve hatiye girêdan.

Dîrok 

Navçe xwedî dîrokeke gelek kevn e. Di qeydên dirokî de wekî Cerablus, Girgamêş derbasdibe. Ji qeydên Hethît, Mîtanî û Osmaniyan de tê derxistin ku herêm bi tevayî û herdem wargehekê Kurdan bûye.

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Tilbişar

Tilbişar (, ), navçeyeke girêdayî Dîlokê ye. Tilbişar qeraxê Ava Sacarê ava biye. Navê xwe ji erebî tê di dîroka osmaniyan da bi navê Tilabşer tê zanîn. Piştî sala 1691'ê da eşîrên tirkmenan bi navê beraqiyan () anîn li wir cih kirin. Wê lomê ji deşta vê hêlê re Tirk dibêjin Barak Ovası (Deşta Beraqan).

Navbera Bajarê Dîlokê û Bajarê Tilbişarê 17 km'ye. 28 deqan de digihêjin Tilbişarê.

Dîrokî 
Navçe cihekî pir kevnare. Li lêkolînên Kelheya Tilbişarê de tiştên ku BZ 3.000'ê hate dîtin. Navçe ketiye bin hikûmdariya Hîtît, Asur, Med, Pers, Rome, Sasanî û Bîzansê. Dema Hz Imer de di sala 639 de fermandarê eniya Sûriyê Ebu Ubeyde vira kiriye bin kontrola Îslamê. 

1995ê de ji Tilbişarê de 23 gund hate veqetandin û tevlî Elbeyli bûn. 23'ê Tirmeha 2004'an de Tilbişar bû sêyemîn navçeya navend a Dîlokê.

Erdnîgarî 
Navçe li rojhilat Bêlqîs, li bakur Alêban, li rojava Mezmaxor, li başûr-rojhilat Gilgameş, li başûr-rojava Elbeyli (Kilîs) û li başûr jî Sûrî ve girêdaye. 

Erdên navçê ji deştan pêk tê (Deştên Tilbişar, Tûm û Beraq). Ev deştana bi Bendava Kayacik ve têne avdan. Cihê herî bilind li navçê Girê Deliklî ye (835 m). Bilindayiya navçê 740 metreye.

Gelhe 
Gelheya navçê 29.661 kese. Vî hawî navçe dibe navçeya herî şêniya heftemîn a Dîlokê. 

== Ol û civak 
==

Çavkanî

Girêdanên Derva 
 Şaredariya Tilbişarê
 Qeymeqamiya Tilbişarê

Navçeyên Dîlokê
Kilîs

Kilîs (bi tirkî; Kilis) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Bajêr paytexta Mîrektiya Kilîsê bû ku yek ji mîrektiyên kurd e ku ji şaxê Eyûbiyan derket û ji sala 1264 heya 1850an li Kilîsê hikûm kiriye. Niha li bajêr û parêzgehê ereb, kurd û tirk dijîn.

Derî Kilîs lê avabûyî derekî kilîs jê tê der e. Navî wî derî niha tê gotin "Girê Şêx Mehmed/Mihemmed". Ew dera jî pewda sipî ye. Ji wê derê ev nava derketî. Navçeyên Kilîs jî sisê ne û demî Kilîs bûye parêzgehe di sala 1995an da ew der jî ji gund bûn navçe. 

Li Rojhilatê Kilîs, Dîlok heye kû ew bajarê cîranê tenê ye. Bajer ji Heleb û Efrîn da nêzîk e. Ji salî 1924an şûnda ev deran ji hevdi hatî veqetandin. li Rojavayê Kilîs Çiyayê Kurmênc heye. li vî bajarê, mîrantiyên Kurdî ji rojê Selahedînê Eyûbî heta Canboladiyên serwerti ajotine. Desthilatdariyê Osmanî ji sedsalê 16mîn şûnda dest pê dike. li vê derê heta nêzîkê sed sal berî vî demî, Ezîdî jî gelek pir bûn. Lê, ji avakirina Komarê Tirkiyê û Dewletî Sûrîyê şûnda pirik perçe bûn. Kurdên Kilîs pirik Misilmanên Henifî ne; çimkî di dema Osmanîyên da fitilîne ser Misilmaniyê, berî vî Ezîdî hîn pir bûne.

Dîrok 

Gôrê Şerefname ya Şerefxan ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11'mîn de ji devera Colemêrg hatî bû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan  Colemêrg , û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.

Mijarên têkildar 

 Mîrektiya Kilîsê

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Kilîs
Polateli

Polateli,  Navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 5917 ye.
Polateli 1985'an şûnda bûye navçe. Berê gundekî pîçûk bû. Navî vî bi Kurdî û Tirkî jî "Ispenaq" e. Belê, 1982'an şûnda kirin "Polatelî". Yên di navçê da dijîn Tirk in, lê li nêzîkî vî navçeyî pirr gundî Kurdan heye. Wek Gundî Çeqelan û Qernebî... Li vê derê rez û zêtûn pirr in. Ji sînorî Sûrê da jî pirr nêzîk e.

Navçeyên Dîlokê
Girê Murad

Girê Murad an jî Tilê Mirêd ), navçeyek girêdayî Kilîsê ye. Nifûsa wê 15.085 e.

Kilîs di 1985an da bû wîlayet, paşê ev nehiye jî bû navçe. Tilê Mirêd, bi eslê xwe giştik Kurd in, lê niha asîmîle bûne û pirraniyan jî, taybetî xortên vî derî, hîç Kurdî nizanin. Gundên koçberên Tirk ên hatine bicihkirin jî bi navçeyê ve hatine girêdan. Ji Kilîsê 40 km dûr e. Li ser riya Kilîs û Islahiyeyê ye.

Navçeyên Kilîsê
Qowanciyan

Qowanciyan (), navçeyek girêdayî Mezrayê ye. Nifûsa bajêr 43.2

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Bacin

Bacin (, ), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzdiyan bû. Îro şêniyên gund jê koç kirine û pirraniya wan li Almanyayê dijîn.

Çar bavikê baciniyan hene: Heynokî, Mesurkî, Botokî û Nasirkî. Dîsa, Tayarkî paşê hatine.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Gundên Êzîdiyan
Tor
Baqisyan, Midyad

Baqisyan (;  ), gundekî navçeya Midyad a ku bi ser Mêrdînê ve ye. Hejmara şêniyên gundê ku ji Midyadê 35 kîlometreyan dûr e, îro 93 ye. Şêniyên gund pirranî mesîhiyên suryanî ne, berê hejmara şêniyan bêtir bû lê ji ber sedemên cihê û ji ber şerê li Kurdistanê ev hejmar gelekî kêm bû. Baqisyan li rojhilata Midyadê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Beth-Kustan Web-Site 

Gundên Midyadê

Tor
Batê

Batê (1946: Bati; ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye û dikeve hêla Torê de.

Gundê Batê di diroka xwe de bi taybetî jibo çêkirina ceran navdar e û ev zanebûn bi tevayî di destê suryaniyan de bû.

Gundê Batê heta sala 1960î jî xwedîmalên wir piranî suryanî bûn. Di despêka salên 60î û 70yî ji bindestiyê reviyan û bûn penaberên Ewropayê, weke Swêd û Almanyayê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Behwar

Behwar (; ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gund li ser riya ku diçe Kerboranê, dikeve Bakurê rojhilata Midyadê. Ji Midyadê 17 km û ji Mêrdînê 80 km ye. Li gund 2 mizgeft, 2 male serxweşî, 2 xwendegeh û nexweşxane (girtiye) ya gund hene. 950 insan lê dijî.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Dibenê

Dibenê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Helex

Helex, gundê Helexê (, ), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Midyadê
Hêştirek

Hêştrek ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Hêştrekê, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hiştrekê Dorikane û hin ji Eşîra Atmankî/Etmankî ne.

Ligor lêkolînan, Navê gundê Hiştrekê yê kevin "Eştrako" ye, tê bi wate "yekîtî". Ligor hin çavkanîyan din, Navê gund xwedavendê ( Tanriyê ) bi navê Akad- "Aştar" u "Aştrek" hatiye binavkirin.

Ligor lêkolîner Abdulrahman Turgay: "Navê Aştrek ji navê Eşîra Aştrakî hatiye". Eşîra Aştrak beşek ji Eşîra Mîr Dorik bü, li herêma gundê Hiştrekê diman u bi Mîr Dorik re, berî 500 salî çüne Rojhilatî Kurdistanê.

(diroka Eşîra Aştraki: http://www.iranicaonline.org/articles/starki-sub-tribe-of-the-haft-lang )
Kefnas

Kefnas ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gundê ku îro şêniyê wê jê koçber kirine, gundekî ku Êzidîya ye.

Gundên Midyadê

Gundên Êzîdiyan
Kefrê

Kefrê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Êwert

Ênwerd an Êwerd an jî Eynwerd ( ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê

Tor
Sîtê

Sîtê (), gundekî Omerya ye ku bi ser navçe ya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Selhê

Selhê ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li Selhe 200 xane hene û hejmara şêniyên wê 786 e. Gundê ku li bakur-rojhilatê Midyadê ye û jê 15 kîlometreyan dûr e di dawiya salên 1980'î de û di destpêka salên 1990'î de rastî gelek êrîşên artêşa Tirk hat.

Dîrok 
Derave geleki qevna

Gundên Midyadê
Pîrkan

Pîrkan (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê 

Wi çaxi pirkan valaye ama insane  wé çuna nergizloke  u ji wedere ji çuna Ewropa, nisebine, merdine u Stenbole. 
Ama hin ji aile kek di da di rune .
Qertmîn

Qertmîn () (bi erebî: قرية قرطمين المحلمية) bi manea gunde Qertmîn a Mihellemîyan , gundekî ji gunden Mihellemîyan ne, li navçeya Mêrdînê Midyadê ye. a ku bi navê Herêma Mihellemîyan tê naskerîn.

Gunde Qertmîni a ku be ser bajarê Midyadê، Rûniştvanên wê ji Mihellemîyan pêk tê, Rûniştvanên vî gundî hemû bi zimanê Erebî bi zaravayê Mihellemî diaxivin.

Hejmarek mezin ji xelkê gundê Qertmîn a Mihellemî xwecihî li gelek bajarên Tirkiyê û Sûriyê bi taybet bajarê Qamişlo belav bûne.

Gundên Midyadê
Mesken

Mesken ( ), gundekî Omerya ye ku bi ser navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundên Midyadê
Kerşaf

Kerşaf ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Navê wê yî berê Kasir şamo

Gundên Midyadê
Komîşîr

Komîşîr (Paẍnîk, Porẍe, Celikan, Çêlikan; , bi tirkî: Çelikhan), bajarekî ku bi ser parêzgeha Adiyemana Bakurê Kurdistanê ve ye û dikeve nav sînorên Tirkiyeyê. Nifûsa bajêr 19.697 e û pîvana erdê jî 584 km² ye. Komîşîr 60 km li bakûrê bajarê Semsûrê ye.

Çavkanî
Sincik

Sincik () qezaya Adiyemanê ya herî piçûk e, li bakurê Semûrê, di navbera Semsûr û Meletiyê da ye, nêzîkî 2.600 mirov lê dijiya. Herçar aliyê xwe çiyayên bilind in, li rojava çiyaye Belê (Nemrûd) li bakur çiyaye Spî û çiyaye Bega, li başûr herdin çiyayên piçûk hene. 

Şehriyariya Geller (tr: Inlice) herî mezina Sincikê ye. Li vi derê nêzîkî 3.070 kes dijîne li gundên xwe yên mezin: Qerçor, Birmisa, Çet. 

Li vir lîloz (lale) ya ters (paspê) herî navdarê cihanê ye. Pîvazê Gellerê jî li herêmê da herî giring cih digire. Li vir, zivistan zav sar û dirîje. Her sal nêzîkî 2.50 cm-3.00 cm berf li dibare û nêzîkî meha gulanê ranabe, havîna vê derê zav xweş e, zozanên Sincikê da mêşhengivan li vê derê sun digirin heta ber payîzê disekinin.

Çavkanî
Tût

Tût (), navçeyeke Adiyemanê ye. Nifûsa navçeyê 18.396 kes e.

Çavkanî
WYSIWYG

WYSIWYG (xwendina wî /wîziwîg/), bi kûrtî What You See Is What You Get bi wateyê Tu çi dibînê, tû wêna distînê, yek jî beranemeyen komputerê bo nivîsandin e, û karê wî jî serêrastkirinê nivîsan ji bona amadekirinê dîtinek wekî Web (HTML)ê.

Bi piranî ji bona çêkirina malperên internet ji alîya bikarhênerên destpêk tê bikaranîn.

Komputer
Île-de-France

Île-de-France ([];Îl do Frans bixwîne) (bi kurdî: Girava Fransa) hêrema mezintirîn Fransayê ye û li li Bakûrê vî welatî ber bi navendê ve ye. Paytexta Fransayê Parîs û çend bajarên mezin li vê herêmê ne. Ev hêrem 8 wilayetên Fransewî digre nav xwe: Essonne, Hauts-de-Seine, Parîs, Seine-Saint-Denis, Seine-et-Marne, Val-de-Marne, Val-d'Oise, Yvelines. Li wir nezîkî 11 mîlyon kesî dijîn.

Dîmenên turîstîk

Girêdanên derve 
 
 Malpera fermî fransizî
 Malperek rêberê hêremêyê û bi fransizî 

Herêmên Fransayê
World Wide Web

World Wide Web (WWW anjî bi hesanî Web) cîheke agahî xwendin-nivîsandina yê cîhanî ye.

Wek çavkanî tên zanin, bi kûrtî û tenê ye, dokumanên nivîskî, wêne, multimedia û her wek agahiyên din, gerîna nasîkerê cîhanî bi Uniform Resource Identifiers (URIs) peyda dibin kû rêya hesantirê ji bona hundir ketinê wî.

Web yek jî bernameyên Internetê ye, bi postaya elektronîk, mesajgerê zû, Usenet, hwd. 

Web piştiya salan Internetê de hat îcad kirin, lê Web bi xwe îmkanên bona gelê da û ne wekî Internetê bû.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Serdema agahiyê
Bend

Bend bûjenên drêj, zirav, dikarin werin tewandin û karê girêdanê bi wan ve dikare were kirin, in.
Mînak bendên solan, prêzê gîha pê tê girêdan.

 Ta
 Şirît
 Prêz
 Kap
 Diwar
 Dewlet
 Asilzade
 Hevgırtın

Tekstîl
Ta (bestir)

Ta daringek bingehîn ê bestir (tekstîl) e. Ta dirêj û zirav e, dikare were ristin û hevrêsîn, da ku çek (kinc), caw û xalîçe pê werin darxistin.

Çavkanî 

Çilagî
Şirît

Şirît an şêrît ji qaşilê derve bo veder û têlên hundir bo guhêztina lehiya karebê an salixan (data) pêktê.

Muzîk
Çiyayê Brokeback (fîlm)

Çiyayê Brokeback (bi îngilîzî: Brokeback Mountain) fîlmekî bi nav û deng e. 

Ang Lee, sînemavanê bi xelata Oscarê ye. Filmê wî, "Çîyayê Brokeback", evîna bibandor di navbera du xortên gavan (kowboy), (bi îngilîzî: cowboy) dide perda sînemayê. Çîyayê Brokeback sê peruyê Oscar di qadên derhênerê herî baş, senaryoya lêrikibandina herî baş û stranê orjînala herî baş.

Bûyera fîlmî 
Kowboyê rodeo Jack Twist (Jake Gyllenhaal) û serkarê cotgeh Ennis Del Mar (Heath Ledger) wexta ji bo şivantiyê peza mîhan tên kargehê hev dinasin. Dawiyê du hefteyê wan ê Çîyayê Brokeback dibe. Şevik sar agirê evîna wan ê qedexe maçîkirina hev du ve destpê dike. Lê belê serê payîzê her du lawik, dikeve riya jiyanê xwe. Çar sal hev du nabînin. Vê bêhevdumabûna wan kartpostalê Jack Twist dişîne dildarê xwe Ennîs Del Mar, xelas dibe û îde heta mirinê berdewam dike. Çar salê bêhevdumabûna wan ve her du jî zewicî bû. Du keçikên Ennis Del Mar û lawikê Jack Twîst bûye. Jack Twist salê du sê cara diçû cem berê dilka xwe Ennis Del Mar. Her car jî vê berdilkan jina xwe re digotin: "ez u hevalê min diherin girtina masî!" û diçûn bexça evîna xwe Çîyayê Brokeback. Vê çûna wan re pirsa derdiket berwan. Wekî dilsozî û bawerî û rastiya evîna wan û qedexetiya evîna wan.

Fîlmên 2005an
Fîlmên amerîkî
Fîlmên dramayê
Gola Viktoria

Gola Viktoria, gola herî mezin a Efrîkayê û çaremîn gola mezintirîn a cîhanê ye (68 100 km²). Ev gol kaniya Nîla Spî (Bahr-el-Abiad) ye. Li ser sînorê Kenya, Ûganda û Tanzaniyayê ye

Gol
Yarî

Yarî, teriqetek edebiyata kurdî bû û ji hêla Behlûlê Mahî ve di sedsala 8 de hatibû saz kirin. Ev terîqat nêzîkî 400 salan jiya. Ev terîqat bi zarava Lurî berhemên xwe dinivisandin. Endamên vê terîqatê bi piranî jin bûn.16 edebiyatvanê jinikê kurd derxistiye.Armanca vê terîqet serbilindkirina olê Zerdeştî ye.Hin ji wan helbestvanan ev in:
 Nêrgiz Xanima Şarezorî
 Fatime Loreya Goranî
 Rihan Xanima Loristanî
 Lîza Xanim
 Xatûn Zerbanûya Derzyanî
 Daye Tewrêza Hewramî
 Celale Xanima Loristanî

Girêdanên derve
Di Wêjeya Kurdî de Rola Jinê 2

Wêje
Terîqetên li Kurdistanê
Gîne

Komara Gînê, welatekî Bakur-Rojavayê Efrîkayê ye. Li bakurê Gînê Senegal, Gînê-Bissau, li başûr Sierra Leone û Lîberya, li rojhilat Malî û li rojava Okyanûsa Atlasê heye. 
Paytexta Gînê Conakry ye. Nifûsa Gînê 7 775 065 e û zimanê fermî fransî ye.

Girêdanên derve
Haîtî

Haîtî an jî Komara Haîtiyê (bi kreoliya haîtiyî: Repiblik Ayiti, bi fransî: République d'Haïti), welatêke li warê Karîbê ye. Li rojhilatê wê Komara Domînîkan ra hevsînor e. Paytexta Haîtiyê Port-au-Prince e. 

Navê piştî şoreşa Haîtiyan (1791-1803) ku artêşa Napoléon Bonaparte ji mezar derxist, welatê Haîtî di sala 1804-an de bû yekemîn dewleta serbixwe ya ku tê de zêdeyî 95% ji gel reşik in. 

Hijmara rûniştvanên Haîtiyê di sala 2015-an de 10 604 000 kes in. Zimanên fermî yên Haîtiyê zimanê kreoliya haîtiyî û fransî ne.

Di roja 12.01.2010an de li Haîtiyê li gor pîvana richterê bi hêza 7,0 erdhejek çêbû. Di vê erdhejê de li gor nûçeyên dawî tê gotin ku nêzi 200 hezar kes jiyana xwe ji dest dane. Li gor texmînan dibe ku vê hejmarê dê zêde bibin.

Çavkanî 
 Wikipedia bi zimanê îngilîzî (14.01.2010)

Girêdanên derve
Komara Kongoyê

Komara Kongoyê (Kongo-Brazaville jî tê gotin), welatekî rojavayê Afrîkayê ye. Welatên cîran ên Kongoyê, Gabon, Kamerûn, Komara Afrîkaya Navend, û Komara Demokratîk a Kongoyê ye. Li rojavayê Kongo Okyanûsa Atlantîkê heye. Koloniyek kevn a Fransayê ye û di sala 1960'an de bûye serbixwe.

Paytexta vî dewletî Brazzaville e û nifûs jî 2.954.258 e.

Girêdanên derve
Malî

Malî, welatekî rojavaya Efrîkayê ye. Cîranên komara Maliyê li bakur Morîtanya û Cezeyêr, li rojava Nîjer, li başûr Burkîna Faso û Peravê Diranfîl, li başûr rojava Gînê, li rojava Senegal in. Malî koloniyeke kevn a Fransayê ye. Di sala 1960î de serbixwe bûye û paytexta wî Bamako ye. Gelheya vî welatî 19.1 milyon e û ji sedî 93.9 ê wê ji misilmanan pêk tê. Zimanê fermî fransî ye.

Ji bo ku mirov ji Kurdistanê herine Maliyê, pêdiviya mirovî bi destûra şehbenderiya (konsulxane) Maliyê heye. Pey ku mirovî ev destûr bi dest xist, li balafirgehê Maliyê, ji bo viza hewce ye ku hun 30 euroyê bidine polisên Maliyê. Vizayên we pelekî piçûk e, bi pasporta we zimba dikin. 

Unîteya wereqeyên (pere) wan CFA (Communauté Financière Africaine) ye. Koloniyên Fransayê li Afrîkayê giş CFA bi kar tînin. Li welatên Afrîkaya Rojava (Benin, Burkina Faso, Guinea-Bissau, Ivory Coast, Mali, Niger, Sénégal û Togo) CFA-XOF, li Afrîkaya Navend jî (Cameroon, Central African Republic, Chad, Republic of the Congo, Equatorial Guinea û Gabon) CFA-XAF. 

Zivstana vî welatî di navbera mehên sibat û nîsanê de ye. Li Zistane germahî di navbera 30-40 C tê guhertin. Havinan germtir e û baran zêde dibarê.

Girêdanên derve

Çavkanî
Monako

Monako an jî Mîrektiya Monakoyê (), bi axa xwe ya 1,95 km² yî piştî Vatîkanê duyem welatê herî biçûk ê cîhanê ye. Ji xeynî vê Monako gorî rêjeya axa xwe welatê herî zêde mirov têde dîjîn (2004) e. Li qeraxê Deryaya Spî, di nav sînorên Fransayê de ye û nêzîkî Îtalyayê ye.
Paytexta Monakoyê Monaco (Monako) ye. Zimanê fermî fransî û monêgask e.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Rwanda

Rwanda, welatekî Afrîkaya navîn e. Rwanda tê wateya "Welatê Hezar Gir" (bi fransî: Pays des Mille Collines). Cîranên Rwandayê, Komara Kongo ya Demokratîk, Uganda, û Tanzanya ne. ji ber jenosîda sala 1994'an ku nêzîkî milyonek kes miribûn, navê rwandayê zêdetir li cîhanê hat bihîstin. Paytexta Rwanda Kîgalî ye. Nifûsa Rwanda 8 387 000 e. Zimanê fermî; Kînyarwanda (li Riwanda herkes bi vî zimanî dizane), fransî (5%) û îngilîzî (2%) ye.
Di 1'ê tîrmehê 1962'an de serxwebûniya xwe îlan kiriye.

Girêdanên derve
Senegal

Senegal, welatekî Efrîqa rojava ye. Cîranên Senegalê; li bakur û rojava Morîtanya, li rojava Malî, li başûr Gînê û Gînê-Bîzo hene. Rojavayê Senegalê jî Okyanûsa Atlantîk heye. Ji xeynî van dewletan, Gambiya welatekî ku ji Okyanûsê dest pê dike û hetanî sêsed km dikeve nav axa Senegalê. Di sala 1960'an de ji Fransayê serxwebûniya xwe bidest xistiye.

Paytexta Senegalê Dakar e. Nifûsa wî 11 658 000 e û zimanê fermî Fransî ye.

Girêdanên derve 

ekonomiya senegalé zeféwi fıstıqe ku çağéekonumiyawi ket dest pi masiyan u turizm e kırın 

Senegal
Togo

Togo, welatekî Efrîqa rojava ye û yek ji welatên herî biçûk ê Efrîqayê ye (56 785 km²). Cîranên Togoyê; li bakur Bûrkîna Faso, li rojava Bênîn û li rojhilat Gana ne. 
Paytexta Togoyê Lomê ye. Nifûsa Togo 5 399 236 e û ji xeynî fransî gellek zimanên din ên fermî hene (Êwê an Mîna, Kabiyê, Moba, Cotokolî...). Togo di sala 1960'an de serxwebûniya xwe bidest xistiye.

Girêdanên derve
Vanûatû

Komara Vanûatû, welatek ku yek ji sê komên herî zêde ên gravanên Okyanûsa Pasîfîkê pêk tê ye (fr: Mélanésie). Vanûatû 1 750 km li rojhilatê Awûstralyayê ye.
 
Paytexta Vanûatû Port-Vîla ye. Nifûsa Vanûatû 192 910 e û zimanê fermî; Bîşlamar, îngilîzî û
fransî ye. Vanûatû di sala 1980'an de ji Brîtanya û Fransayê serxwebûniya xwe bi dest xistiye.

Girêdanên derve
Mîrze Mihemed

Mîrze Mihemed yek ji lehengên navdar ên çîrokên kurdî ye. Mîrze Mihemed kesayetiyeke pozîtîv e. Merd, wêrek, parvekar, biûjdan, têkoşer û bisebr e. Hin caran şerkar e, hin caran miroveke ji rêzê ye. Bi pirranî ji çînên bindest e. Bi hêsanî nebe jî di hemî çîrokan de bi ser dikeve.

Çavkanî 

Çîrokên kurdî
Nîjerya

Nîjerya an jî Komara federal a Nîjeryayê (), welatekî rojavayê Efrîqayê ye. Ji sala 1991'ê û vir de paytextê Nîjeryayê bajarê nû yê bi navê  ye. Nîjerya ji aliyê petrolê ve dewletekî dewlemend e û endamê OPEC'ê ye.

Nîjerya bi nifûsa xwe ya 133.881.703 kesî dewleta herî qerebalix ê Efrîqayê ye. Zimanê fermî yê vî welatî îngilîzî ye.

Girêdanên derve
Amerîkaya Bakur

Amerîkaya Bakur an jî Emerîkaya Bakur parzemînê sisîyî di cîhanê da ye. Asya û Afrîka ji wê mezintirin. Amerîkaya Navîn ne parzemînek bi xwe ye, ew perçek ji Amerîkaya Bakur ye. Ji bakur ve bi Okyanosa Arktîk, ji rojhilat ve Atlantîk, ji başûr ve bi Karîbîk û ji rojava ve bi bakurê Pasîfîk ve cîran e. Kanalê Panama her du parzemînên Amerîkayê ji hev vediqetîne.

Dewletên Amerîkaya Bakurê da

Amerîkaya Bakur 
Li erdî Amerîkaya Bakurê da sê dewlet hene:

Amerîkaya Navîn 
Di erdî Amerîkaya Navînê da heft dewlet hene, yê hên vê parzemînê da ne:

Karîbîk 
Di rojhilata başurê Amerîkaya Bakurê da deryekî mezin heye. Navî xwe Karîbîk ye û li wir pir girav hene, yê Emerîkaya Bakurê da ne. Ew evin:

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Parzemîn
HTML

HyperText Markup Language (HTML, Zimanê Îşaretkirina Hîpermetnê) zimanekî îşaretkirinê yê standard e ji bo dokumentên ku di gerokeke webê de werin nîşandan hatine dîzaynkirin. Ew bi gelemperî bi teknolojiyên wekî Cascading Style Sheets (CSS) û zimanên nivîsandinê yên wekî JavaScript ve tê destekkirin.

Gerokên webê dokumentên HTMLê ji servereke webê an ji depoya lokal werdigirin û wan dokumentan dizivirînin rûpelên webê yên multîmedya. HTML strukturên rûpelek webê ji aliyê semantîk ve tarîf dike û ji bo xuyaniya eslî nîşanan dihewîne. 

HTML ji bo qalibkirina agahiyan e — nîşandana nivîsên wek sernav, paragraf, lîstkirin û bi piranî wekî wan, nimandina wî, û heta dereceyeke şîrovekirina ji bo dokument û wateya wî tê bikaranîn.

Qalibê gramera HTMLê HTML DTD ye û ji bo bikaranîna rêzên SGML hatiye avakirin.

Binêre 
 Ji bo fêrbuna zimanê HTMLê
 Breadcrumb navigation
 Comparison of HTML parsers
 Rûpela webê ya dînamîk
 EMML (Motorola)
 Referansên karakterên HTML
 Lîsteya zimanên îşaretkirina dokumentê
 Lîsteya referansên yekeyên karakterên XML û HTMLê
 Mîkrodane (HTML)
 Mîkroformat
 Polyglot markup
 Semantic HTML
 W3C (X)HTML Validator
 Rengên webê

HTML
Zimanên îşaretkirinê
Înternet
Teknolojî
Zimanê nîşankirinê

Zimanê nîşankirin ne tenê nivîs, behtirî daxuyaniyê nivîs digire. 

HTML (HyperText Markup Language) bikaranîna naskirî ya herî modern a zimanê nîşankirinê û yek jî rêxistina World Wide Webê ye.

Ziman
Înternet
Teknolojî
Komara Domînîk

Komara Domînîk, (República Dominicana) welatekî Amerîkaya başûr e. Axa Domînîk 48 730 km² ye. Paytexta wî Santa Domîngo ye. Nifûsa Komara Domînîk 8 721 594 e û zimanê fermî spanî ye.

Galerî

Girêdanên derve
Şemok

Şemok an jî Şemoka (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Axmazût

Axmazût an jî Axmezut (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kevirbel

Kevirbel (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Berkevir, Wêranşar

Berkevir (, ), gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Noqit

Noqit an jî Noqitê (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Dêkbel

Dêkbel, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Cinas

Cinas (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Gundên Wêranşarê
Kevirreş

Kevirreş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kanîka

Kanîka (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Gundên Wêranşarê
Alîsarkê

Alîsarkê (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Şabo

Şabo, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Gorî resmîyetê Şabo, mezreyek e û bi gundê Xwaçûk (Xaçûk)  ve girêdayî ye. 

Gundên Wêranşarê
Çuxranê

Çuxranê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Birêmî

Birêmî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Demo

Demo (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Sîrê

Sîrê (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Trozîk

Trozîk, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Herwanî

Herwanî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Ferhanî

Ferhanî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Çelkanî

Çelkanî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kûtê

Kûtê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Balûc

Balûc, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Xaçûk

Xaçûk (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye. Xaçûk li roavayê Wêranşarê ye û derdora 20 km dûrî bajêr e.

Gundên Wêranşarê
Tûtê

Tûtê, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Saqo

Saqo (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Kemberlî

Kemberlî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Metmûrê

Metmûrê (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xirbesodê

Xirbesodê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Gêrik

Gêrik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Çilikya

Çilikya, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Şehît, Wêranşar

Şehît, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Xirbesarînc

Xirbesarînc, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

 va gûnda gûndeki êşira kura yı.

Gundên Wêranşarê
Xirbecahş

Xirbecahş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê
Qûcax

Qûcax (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Çamûrlî

Çamûrlî (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Hebana

Hebana, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Satilmîş

Satilmîş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Tawik

Tawik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Mefşûtê

Mefşûtê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Zok

Zok, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xirbetêz

Xirbetêz, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xirbesêr

Xirbesêr, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xirbê Bigir

Xirbêbigir, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Qeretepe, Wêranşer

Qeretepe, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Daban

Daban, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Ebûrumman

Ebûrumman, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Hirobî

Hirobî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Berxê

Berxê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Xirbê Ariyê

Xirbêariyê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Emşê

Emşê (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Dêşo

Dêşo, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Nêrgizlî

Nêrguzî (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Xirbê Îso

Xirbêîso (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Erebwêrî

Erebwêrî an jî Arepwêran (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Hozana

Hozana, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Xirbê Belek, Wêranşar

Xirbêbelek, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê

Gundên Êzîdiyan
Çerka

Çerka, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Gede, Wêranşar

Gede, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Minminîk

Minminîk, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Dewra

Dewra, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Lîsteya nivîskarên rûs

Lîsteya Nivîskarên Rûs û yên bi Rûsî Nivisandine.

Sedsala XVIII.

Vasily Trediakovski (1703-1769)
Mikhail Lomonossov (1711-1765)
Denis Fonvizine (1744-1792)
Alexandre Radichtchev (1749-1802)
Ivan Krylov (1769-1844)
Aleksandir Griboyedov (1795-1829)
Aleksandir Sergeyevîç Puşkîn (1799-1837)

Sedsala XIX.

Fiodor Tiouttchev (1803-1873)
Nîkolay Gogol (1809-1852)
Ivan Gontcharov (1812-1891)
Mikhail Lermontov (1814-1841)
Alexei Konstantinovitch Tolstoy (1817-1875)
Ivan Tourgueniev (1818-1883)
Fêdor Dostoyevskî (1821-1881)
Mikhail Saltykov-Chtchédrine (1826-1889)
Leon Tolstoy (1828-1910)
Nîkolay Leskov (1831-1895)
Innocent Annenski (1856-1909)
Anton Tchekhov (1860-1904)
Leon Chestov (1866-1938)
Constantîn Balmont (1867-1942)
Maksîm Gorkî (1868-1936)
Zênayde Hîppîûs (1869-1945)
Ivan Bounine (1870-1953)
Valéry Brioussov (1873-1924)
Alexandre Blok (1880-1921)
Ievguenî Zamyatîne (1884-1937)
Nîkolay Goumiliev (1886-1921)
Vladislav Khodassévitch (1886-1939)
Anna Akhmatova (1889-1966)
Borîs Pasternak (1890-1960)
Mikhail Boulgakov (1891-1940)
Ilya Ehrenbourg (1891-1967)
Ossip Mandelstam (1891-1938 an 1943)
Marîna Tsvetaeva (1892-1941)
Vlademîr Mayakovskî (1893-1930)
Serguey Essénine (1895-1925)
Evguénî Schwartz (1896-1958)
Valentîn Katayev (1897-1986)

Sedsala XX.

Ilf et Petrov (1897-1937 û 1902-1942)
Mikhail Cholokhov (1905-1984)
Vassili Grossman (1905-1983)
Varlam Chalamov (1907-1982)
Alexandre Soljenitsyne (1918-)
Boulat Okoudjava (1924-1997)
Cengîz Aytmatov (1928-), Kirgizîstan
Joseph Brodsky (1940-1996)
Svetlana Alexievitch (1947-), Bêlarûsî
Alexandra Marinina (1957-)
Viktor Pelevine (1962-)
Andrey Guelassimov (1965-)

Nivîskar
Lîste
Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)

Ferhenga Destî ferhengeke "kurdî bi kurdî" ya Umîd Demîrhan e û çapa wê ya yekemîn di tebaxa 2006an de pêk hat. Lê wisa dixuye ku ferhengsaz Umîd Demîrhan hin kêmasiyên vê çapê dîtine; pêwistî bi berfirehkirin û sererastkirinê dîtiye û lewre bi hin zêdehiyên nû ve çapa duyem amade kiriye. Çapa ferhengê ya duyem û berfireh ji aliyê weşanên Sewadê ve di îlona 2007an de derket û tê de 16 000 peyv hene. Ji bo xurtkirina wateyên peyvan jî bi qasî 1600 gotinên pêşiyan hatine bikaranîn. Di dawiya ferhengê de bîbliyografyayeke nivîsarên li ser zimanê kurdî heye û wisa dixuye ku nivîskarî piraniya çavkaniyên ferhengsaziyê li ber çavan re derbas kirine. Her wiha ebada vê çapa berfireh ji ya kevn mezintir e û ji 496 rûpelan pêk tê. Taybetiya vê ferhengê ew e ku di nav kurdên bakur de ferhenga kurdî bi kurdî ya yekem e.

Hetanî roja îroyîn di nav kurdên bakur de tu kesî dest neavêtibû ferhengeke neteweyî. Lê di tebaxa 2006an de ferhenga yekem a kurdî bi kurdî ya bi navê Ferhenga Destî ji aliyê ziman-nas Umîd Demîrhan ve hatiye amadekirin û ji weşanên Nûbiharê derket. Piştî ku ev çap qediya û di bazarê de nema, çapa wê ya duyem a berfireh jî di nav weşanên Sewadê de derket (Rezber2007).

Girêdanên derve 
 Ferhenga Destî
 Gotareke ser ferhengê di Beroj.com de

Kurdî
Lîsteya nivîskarên îngilîz

Lîsteya nivîskarên inglîz û yên bi inglîzî nivisandin (û dinivisînin) e.

Sedsala XVI.

 Edmund Spencer (1552–1599)
 John Lyly (1554–1606)
 Thomas Kyd (1558–1594)
 Christopher Marlowe (1564–1593)
 William Shakespeare (1564–1616)
 John Donne (1572–1631)
 Ben Jonson (1573–1637)

Sedsala XVII.

 John Milton (1608–1674)
 Samuel Butler (1612–1680)
 Daniel Defoe (1660–1731)
 Jonathan Swift (1667–1745)
 Samuel Richardson (1689–1761)

Sedsala XVIII.

 Henry Fielding (1707–1754)
 Samuel Johnson (1709-1784)
 Laurence Sterne (1713–1768)
 Horace Walpole (1717-1797)
 Tobias George Smollett (1721-1771)
 Oliver Goldsmith (1728-1774)
 Clara Reeve (1729-1807)
 Charlotte Smith (1749-1806)
 William Godwin (1756-1836)
 Ann Radcliffe (1764-1823) 
 William Wordsworth (1770–1850) 
 Samuel Taylor Coleridge (1772–1834)
 Robert Southey (1774–1843) 
 Jane Austen (1775–1817)
 Matthew Gregory Lewis (1775-1818)
 Charles Robert Maturin (1782–1824)
 James Henry Leigh Hunt (1784-1859)
 Thomas Love Peacock (1785-1866)
 lord Byron (1788–1824)
 Theodore Edward Hook (1788-1841) 
 Percy Bysshe Shelley (1792-1822)
 John Keats (1795–1821) 
 Mary Wollstonecraft Shelley (1797–1851)
 Catherine Grace Frances Gore (1799-1861)

Sedsala XIX.

 Elizabeth Harriet Beecher Stowe (1811)-(1896)
 Charles Dickens (1812–1870)
 Charlotte Brontë (1816–1855)
 Emily Brontë (1818–1848)
 George Eliot (1819-1880)
 Anne Brontë (1820–1849) 
 Robert Lytton (1831-1891)
 Thomas Hardy (1840–1924)
 Frances Hodgson Burnett (1849-1924)
 Joseph Conrad (1857–1924) (eslê wî polonî ye).
 Jerome Klapka Jerome (1859-1927)
 Rudyard Kipling (1865–1936)
 Herbert George Wells (1866-1946)
 John Galsworthy (1867-1933)
 Somerset Maugham (1874-1965)
 David Herbert Lawrence (1885-1930)
 Thomas Edward Lawrence (1888-1935)
 Aldous Huxley (1894-1963)

Sedsala XX.

 Hector Hugh Munro re Saki tê gotin (1870–1916)
 E. M. Forster (1879–1970)
 Pelham Grenville Wodehouse (1881–1975)
 D.H Lawrence (1885–1915)
 Percival Christopher Wren (1885-1931)
 Agatha Christie (1890–1976)
 John Ronald Reuel Tolkien (1892–1973)
 C. S. Lewis (1898–1963)
 Barbara Cartland (1901-2000)
 George Orwell (1903–1950)
 Evelyn Waugh (1903–1966)
 Graham Greene  (1904–1991)
 Nancy Mitford (1904-1973)
 Arthur Koestler (1905-1983)
 Daphne du Maurier (1907-1989)
 Malcolm Lowry (1909–1957)
 William G. Golding (1911–1993)
 Lawrence Durrell (1912-1990)
 Anthony Burgess (1917–1993)
 Ji Douglas Reeman re Alexander Kent tê gotin (1924 -)
 John Fowles (1926 —)
 Tom Sharpe (1928 —)
 Harold Pinter (1930-)
 Ted Hughes (1930-1998)
 David Lodge (1935-)
 Ian McEwan (1948-)
 Terry Pratchett (1948 —)
 Neil Gaiman (1960 —)

Wêje
Lîste
Nivîskar
Nivîskarên brîtanî
Nivîskarên îngilîz
Goksu, Riha

Goksu, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Rihayê
Rûpelên web yan dînamîkî

Rûpelên web yên dînamîk dibe 
 Rûpelên webê ku naveroka wan dînamîk e (mn. wêne, nivîs, deng û cîhên form û hwd) ew in ku bi serê xwe dikarin bê xwestin di nava rûpelekê de werin guherandin. Rûpelên webê berhemê xwe bi bernameyên serverê çêdikin, piraniya bingeha wan bi navnîşanên URL an jî ji formên HTML pêk tên.

Bi vî şêwazî rûpelên webê ku yekemî tên naskirin HTML'a dînamîk anjî DHTML ne.

Komputer
Pirtûk

Pirtûk an kitêb belgeyên bi rûpelan hatiye ser hev û yên guhêzbar in.

Cureyên kitêban 
Gellek awayên kitêban hene. Kitêbên berîkê, ferheng, ensîklopedî, roman û hwd.

Dîroka çapkirina kitêban 
Di roja me de kitêb, bi rûpelên wê re ji kaxizê pêk tê. Lê di demên berê de, kurdan, kevir jî, bikar anîne. Ji wê re gotine kêvalbar. Pişt re di dema Mediyan de, em dizanin ku çermê sewalan ku jê re eyar dihat gotin, hatiye bikaranîn. Tê gotin ku dar jî, bi qeşartinê re hatiye rastkirin û bikaranîn, ji bo li ser nivîsandinê û hwd. Di nava kurdan de ku nivîsên pîroz bin, nivîsên ku bi neqşkirinê bê li ser xalîçeyan jî hatiye nivîsandin û bi hêtan de hatiye daleqandin. Mînak, bi wêneyê, çêkirina wêneyê Şahmaran bi neqşî hatiye çêkirin, ev neqşîtî, mînakeke ji wê re ku ev, wekê çandeke pîroz di nav kurdan de bi sedsalan domaye û heta roja me hatiye. 

Di zimanê kurdî de, her daîm nivîsandin hebûye. Mînak, ji demên gutiyan, heta ku tê dema me, ew çand nivîsandina kitêban bûye. Lê dem bi dem di hêrîşên ku bûne de bin û hwd, ji holê hatine rakirin.

Çavkanî 

!