Xinûs

Xinûs (, , ) navçeyeke herêma Serhedê û biser parêzgeha Erzîromê ve girêdayî ye. Xinûs navçeyek gelek kevn û dîrokî ye. Navçe 180 km ji Erziromê û 90 km ji Mûşê dur dikeve.

Hin agahiyên bikêr 
 Bilindahî ji rûyê avê: 1.720 m
 Gelhe: Gorî statîstîkên fermî yên dewletê bi giştî 32.000 kes li tevahîya navçeyê dijîn. Lê di nasnameyên nêzîkî 120.000 kesî de navê navçeyê derbasdibe. Mixabin bawerî bi statîstîkan nîne.

Di Xinûse de ji zaravên zimanê kurdî zazakî û kurmancî û tirkî tê axavtin.

Xinûsiyan gelek koçber dane. li Îzmîr, Stenbol, Almanya (bi giranî Berlin û Munîh), Fransa (bi giranî Parîs û Marsêy) gelek Xinûs'ê dijîn. Ew ji Xinûsê re pere dişînin, an heger derfet bibînin bi havînan tên herêmê

Li herême eşirên Zirkan, Cemaldînî, Hesenan, Dimilî, Berazî û Sipkan pir in. Eşîrên Xinûsê demekî li ser navê Zirkan Konfedere bûne. Piranîya wan cejna dikin ku eslê xwe Zirkî ne. Axaye Zirikan Keremê Qolaxasî ji herêma Gogsîyê, dema koçrevîye Ermeniyan de bi Hengên Hamidiyên be parastina herême kirîye û paşe bi axayên hesenan be, di serhildana hesenan de hatîye şehîdkirin. Navê Xinûsê yek ji bi nave Rêbiraya te zanin. Demeki je re gotine Rêbira Bajer . Serhildana Elîcan jî li herêma Qereyazi, Xinûs û Dûtaxê tekîyaye. Li herême gelekî mezel û vexuyên Ermenîyanen din hene. Tê zanîn ku li herême pêşiya sed salan gelekî Ermenî jî dijîyan. Piştî koçberkirina Ermeniyan zehf eşîrên Kurdan, ên ji Çewlîgê û Qersê hatine Xinûsê û di şûna Ermeniyan de bi cîh û war bûne.

Erdnigarî

Zozan

Navçê zêdetir bi zozanê xwe navdar e:

Zozanê Şerevdîne û Zozanê Çewligê ên herî navdar in. Dîsa Zozanê Xirxalê û Zozanê Çavreşîye di nava tixûbên navçeyê da ye. ji ber van Zozanan pezen wêyên sor di Serhedê da û hingivên wir li her derê pir navdarên.

behrê kêmzêde 1700 m bilindtir e, lewma ji seran serên navçê zozan û kanî ne. Zozanên wê gelek tê nasin û ji Xarpêt, Dêrsim û Amedê havînan koçber tên.

Kilîma Xinûse, kilîma bejayiyê û navçeya heri sar erda Kurdistanê ye. Di salê de heft mehên berf li erdê li çiya 8-9 û çiyayê Çewlîgê hertim ye. Navenda X piştî komara tirkan bû navend.

Çem

Çâr çemên henin lê derfetê dirêjiya wan da agahî nîne.

Çemê Periyê, Dêrsimeda digîhê Munzurê

Çemê axirçimen, di Gimgimê da derbaz dibi û bajarê Mûşê da digîhê Miradê.

Çeme Mirad, di Milazgirê digihe çeme Firat

Çeme Avareş, di Ezirgane digihe Firat

Çemê Erezê Ji çiyayên Çewligê yên li bakurê Gimgimê dize û diçe Pira Parsînê da heya Azerbeycanê dirîje Deryaya Qezwînê.

Çemê Heftreng, Ji çiyayên Çewligê yên li bakurê Gimgimê çêdibe, dê di nav efsûna Xinûse re derbas bibe.

Çiya

Çiyayên li dora Xinûse:

Kox (Çîyayê Bîngolê) 3250 m, Çiyayê Çavreşî yê 2793 m, Çiyayê Şerevdînê 2544 m û Çiyayê Qertalixê X m bilind in. Hilhatina rojê li li dinê du ciyan tê temaşekirin ji van her du ciyan yek jî Kox da ye (Çîyayê Bîngolê). 23 gund pêva girêdayê ne. Çiyayên wekî Xamirpêt û Çiya Gewrk jî hene. Li sere Çiya Xamirpete, Çiyaye Sipane dibinin.

Deşt

Deşta herî mezin Deşta Xinûsê ye

Germav

Di gundê Mamaşê germaveki heye.

Gol
Gola Xamirpêtê ya Mezin

Gola Xamirpêtê ya Biçûk

Di Çiyayê Şerevdînêda 100 heri gole piçuk heye

Çand

Her sal li Girê Kox festîvalek tê lidarxistin. Herêma Xinûse kanîya sitran û govendên Serhedê ye. Leyîstika Çepkî navdar e.

Dirok
Dîroka Xinûsê heya Mediyan aşkera bûye. li Xinûsê bermahiyên serdema Urartûyan hene. Pers, Rom, Bîzansî, desthilatdarî kirine. Di navbera Keyaniya Îranê û Osmanîyan de gelek caran Xinûs cih guhêstiye.

li Şerê Çaldiranê a 1514 de, maye di destê Osmaniyan de. Mîrîtiyên Kurdistanê di karên xwe yên navxweyî de azad bûne di dema Osmaniyan de. li Serhildana Şêx Seîd de, Xinûs  roleke dîrokî ye. Bi qasî demeke kurt be jî Xinûs azadî tehm kiriye. Dîsa Xinûse di şerê netewî de bûye şahîdê lehengî û îxanetê. 

Gorî hin îdîayan navê herêmê di dema ûrartûyan de Horhorîkî bûye. Beriya Terteleya Filehan gelek fileh jî hebûne li herêmê. Gundên ku fileh lê jiyane ji navên wan tê derxistin. Kurd û fileh bi biratî bi hev re li herêmê jiyane. Di Serhildanên Agiriyê, dagirkirina ûrisan hwd de gelek car kurdên Qers, Erdêxan û îdirê koçber kirine rojava û başûrê Bakurê Kurdistanê. Herwekî hatina Xinûse jî.

Li erdnigariya Xinûsê de şaristaniye kevn jiyane u niha binaxbûne. li Xinûsê e di navbera Aros, Nevalâ Qlise, û Çermîk xirabeyen kevn bin axê derten u meriv dizane ku şaristaniya Urartuyan li vede re hikûm kiriye. Paşe pe re Medan, Persan, Roman û Bizansan ji vedere kirine bin hikme xwe. Xinûs di navberan Persan u Bizansande bûye cîheki tampon u gelek şer li vede re qewimine.

Erdheja Gimgim û Xinûse

Dîsa navê Gimgim û Xinûsê gorî hin angaştayên, ji ber erdhejan derketiye. li 31.05.1946´de bi hêza 5,7 erdhejek mezin li Xinûsê pêkhatiye û 839 kes mirine. 19.08.1966´de bi hêza 6,9 erdhej çêbûye û 2.394 kes jiyana xwe ji dest dane.

Cihên tûrîstîk 

 Kela Xinûsê
 Kela Zernakê 
 Mizgefta Mezin a Xinûsê 
 Çemê Miradê 
 Erez 
 Çiyaye Çewligê
 Kox
 Çiyayê Şerevdînê
 Çiya Gewrk
 Gogsî
 Çiyayên Xamîrpet
 Gola Xamirpêtê ya Mezin
 Gola Xamirpêtê ya Biçûk
 Deştâ Xinûsê
 Ziyaretê Xirt
 Firat
 Çemê Heftreng

Navdarên Xinûsê 
 Fehmiyê Bîlal
 Şêx Seîd
 Ferzendê Emer
 Cemal Gürsel
 Şêx Mehmûd Fewzî
 Reso
 Şêx Ebdurehîm
 Abdulmelik Fırat
 Evdalê Zeynikê (10 sal Gunde Dedeweranê jiyaye)

Gundên Xinûsê 

 Çaqmaqa (Çakmak)
 Pornak (Akbayır)
 Heramî (Bellitaş)
 Kozlî (Ovakozlu)
 Çamûrlî) (Çamurlu)
 Gomik, Xinûs (İsmail)
 Qereaxac (Karaağaç)
 Qollhêsar (Kolhisar)
 Gindor (Avcılar)
 Axwêran (Akören)
 Mîrseîd (Tanır)
 Ketancî (Ketenci)
 Qulingô (Bayır)
 Beyro (Esenli)
 Kaniyâ Marâ (Halilçavuş)
 Aros (Yolüstü)
 Derik (Saltepe)
 Xâse (Yeşilyazı)
 Xirt (Erence)
 Beska 
 Qizilan
 Kanîspî (Beyyurdu)
 Şêxpir (Acar)
 Cilligôl (Çilligöl)
 Kawar (Dağcayır)
 Barmas (Parmaksız)
 Kaxgîk (Göller)
 Qonxir (Kongur)
 Şehîdxerabe (Mutluca)
 Qizmûsa (Kızmusa)
 Zorawâ (Elmadalı)

Çavkanî 

Serhed

Girêdayî 
 Malpera Kurdên Erziromê

 Malpera navçeyê

 
Kurdistan
Serhed
Bakurê Kurdistanê