nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tîrêjpîv

Tîrêjpîv amîrek e ji bo pîvana sirêma tîrêjê an hêzê di tîrêjderî ya karevayî-asinrevayî (elektromagnetîk) da. Herçind e ko ev zarav zêdetir ji bo wan amîran bikar dihêt ko tîrêjderî ya jêrsor dipîvin, lê ew dibit ko ji bo hemî amîran bikar bihêt ko tîrêjên şebenga karevayîasinrevayî diyar dikin.

Hestkera tîrêjê di tîrêjpîvan da piraniya caran tîpîvek (bolometer) e ko tîrêja ko dikevit ser xwe vedimêjit û bi vî awayî germapileya wê bilind dibit û ev germapile jî bi coreyek ji coreyên germapîvan dihêt hesibandin. Ev zêdebûna germapileyê dikarit nîşana hêza nav tîrêja vemêhtî bit.

Yek ji mînakên herî pêşîn yên vebînikên tîrêja jêrsorî î tîrêja dîtinî (ruhnahî) tîrêjpîva Crookesî bû.

Tîrêjpîva hûrpêlan tîrêjên di tuxîbên hûrpêlan ji şebenga karevayîasinrevayî da dipîvit.

Çavkanî 

Fizîk
Jose Ortega y Gasset

José Ortega y Gasset fîlozofê spanî (jdb.  − m. , li Madridê), xwendina xwe li Madrîdê û li zankoyên almanan kiriye. Di sala 1910an de li bajarê xwe yê Madrîdê bû mamosteyê metafizîkê. Wî bi kovar û nîvîsên xwe hewl da ku ji nû ve çanda û wêjeya spanî zindî bike. Ji van kovaran La Revista de Occidente ya herî bi nav û deng e. Bi destpêka şerê hindûrîn yê Spanyayê re ew ji welêt derket. Pêşî çû Fransayê, piştre jî çû Arjentînê.

Di dawiya jiyana xwe de careke din vegeriya Madrîdê û li wir jiyana xwe ji dest da. Ev nivîskarê spanyol, li qasî ku giringî dida wateya tiştekî, hewqas jî dida rastgotina wê tiştê.  Li gor nivîskar Camus piştî Nietzsche re, belkî jî nivîskarê herî bas yê Ewrûpayê ye ew e .

Gelek nivîsên wî yên ku di dersên xwe de jî didan, pistî mirina wî re hatin berhev kirin û bi navê El hombre y la gente (Mirov û xelk) hatiye çapkirin.

Berhemên wî  
 Adán en el paraíso (1910: Âdem li behiştê ye) 
 Meditaciones del Quijote (1914: Ramanên li ser Kîşot) 
 El tema de nuestro tiempo (1923: Mijarên Dema me), 
 España invertebrada (1922: Espanyolê bê marîpişt) 
 La rebelión de las masas (1929: Serhildana Gel)

Çavkanî

Fîlozof
Jidayikbûn 1883
Mirin 1955
Dînamît

Dînamît teqemenîyek e ko hêza teqîna xwe ji nîtroglîsrînê werdigirit.

 ''Ev gotar şitlek e. 
Ev gotar hîn nû ye, ne temam e. Wekî şitleke darê ye. Heke tu binivîsî, tu yê vê darê mezin bikî û dê gelek guliyên nû xwe jê berdin. Çawa?
Eger tu bixwazî binivîsî, biçe ser « [ biguherîne]».
Gerdûnnasî

Gerdûnnasî  an jî kozmolojî , babetê vî zanistî hemî cîhan û bîn bi giştîtiya xwe ve, û bi berfirehtirkirina ramanê, cihê mirovî tê da ye. Herçind e ko peyva "kozmolojî" peyveka binisbet nû ye (ji bo caran pêşîn li sala 1730'ê ji aliyê Christian Wolfî ve hat bikaranîn), lê xwîndina cîhanê bi giştîtiya xwe ve ji zû da babetê zanist, felsefe û dînî bûye.

Zanistên ku bi gerdûnnasjiyê re mijûl dibin jê re gerdûnnas an jî kozmolog tê gotin. Di wêjeya hemdem de, "gerdûnnasî" an "kozmolojî" bi gelemperî wekî gerdûnnasiya fîzîkî tê binav kirin. Di vê çarçoveyê de, gerdûnnas gelek şaxên zanistê ji jîndenasiyê bigire heya bîrkariyê û hem jî stêrnasî di lêkolînên kozmolojîk de bikar tînin. Gerdûnnasî çêkirin, dîrok û paşeroja gerdûnê lêkolîn dike. Ew zanistên xwezayî, bi taybetî stêrnasî û fizîkê, tîne cem hev da ku têgihiştin û têgihîştina gerdûna laşî bi tevahî peyda bike.

Gerdûnnasî di şaxên cihereng de 

Fîzîk û zanistên stêrfizîkî cihekî navendî digirin, ku vê dawiyê jê re gerdûnnasiya laşî tê gotin, ku bi têgihîştina gerdûnê bi çavdêrî û ceribandina zanistî ve mijûl dibe.Gerdûnnasjiya fizîkî diyar dike ku gerdûn bi qasî 13,7 ± 0,2 mîlyar (109) sal berê piştî Teqîna Mezin derketiye holê, û ku dîroka gerdûnê pêvajoyek birêkûpêk e ku ji serî heya dawiyê bi tevahî ji hêla qanûnên fizîkî ve tê rêvebirin. 

Gerdûnnasjiya derefizîk ku gerdûnê ji aliyê felsefî ve dikole, dîsîplînek pir kevnar e û hewl dide ku xwezaya gerdûnê, mirov, Xwedê an jî têkiliyên wan di encama serpêhatiyên derûnî û giyanî de an jî çavdêriyên xwe rave bike û encamên xwerû peyda bike.

Ji aliyek din ve, gerdûnnasjiya olî ji lêkolîna dîrok û xwezaya gerdûnê di çarçoveyek olî ya taybetî de pêk tê, ku ji gerdûnnasiya laşî zêdetir nêzî gerdûnnasjiya derefizîkî ye. Çekirinên baweriyê yên olên cihê ji hev cuda ne, û nêrînên wan ên li ser gerdûnê jî ji hev cûda ne. Ji ber vê sedemê, her ol xwediyê yek an jî çend nêrînên gerdûnî yên olî yên cihereng ne.

Çavkanî 

Gerdûnnasî
Gerdûnnasiya fizîkî
Victòria Camps i Cervera

Victòria Camps i Cervera (jdb. 21 sibat 1941, li Barselona, Ketelonya (Spanya)), fîlozofeke ketelan û spanî ye. 

Camps di sala 1941 de li Barselona ji dayîk bû, li Zanîngeha Barselonayê beşa felsefê xwend û li Zanîngeha Azad ya Barselonayê jî mamostetiya etîkê kir. Şanenavê wê li binê pirtukên wek "lawijên xwedayê mirî" (1976), Felsefeya analitîk û zimanê Pragmatîk (1976), "Etîk, Retorîk Siyaset" (1988), "Xawênên (hişpak) gel" (1990), "Bêaramiya jiyana rojane" (1996) "Sedsala jinan" (1998) heye. Ew hem di komîteyên etîk yên hin nexweşxaneyên Barselona dixebite, hem serokatiya hinek saziyên alternatîf dike, hem endamtiya lijneya kovara Isegoria dike û hem jî kordînasiyona pirtûke hevbeş "Dîroka Etikê" dike.

Çavkanî 

Camps, Victòria
Camps, Victòria
Camps, Victòria
Jidayikbûn 1941
Mirovên zindî
Kesên ji Barselonayê
Giordano Bruno

Giordano Bruno fîlozofekî îtalyan e. Di sala 1548an de li Naloyê hatiye dinê û di 17ê sibata 1600î de li Romayê jiyana xwe ji dest daye. Ew bi awayekî fîlozofîk li ser xebatên Nicolas Copernic û Nicolas de Cuse sekiniye û bahsa gerdûnek bê dawî ku di navê de pir ji sitêrkên wek dinyayê tê de hene kiriye. 
 
Ew ji aliyê engîzîsiyonê ve bi rêşaşiyê tê tawanbar kirin û piştî heşt salên dadkirinê re ew bi saxî tê şewitandin (bi hinceta ku evê rê li gelek kuştinên din veke).

Girêdanên Derve 
 Giordano Bruno - Ji Malpera Felsefevan 

Jidayikbûn 1548
Mirin 1600î
Fîlozofên îtalî
Dîroka felsefeyê
Dîroka zanistê
Dîroka ronakbîrî
Zanyarên îtalî
Derdora sermasê

Derdora sermasê (desktop environment) komekê sepanan e ku xebitandina komputer û bernameyan hesantir bike. Bê derdora sermasê, yek dikare komputerê bi tenê bi nivîsan bi kar bîne.

Di Windows û Mac OS de, derdora sermasê sabît e. Di Linuxê de, sê derdorên sermasê yên mezin hene: GNOME, KDE û XFCE.

Derdorên sermasê
Art du bouzouk (albûm)

Art du bouzouk (Hunerê bûzûkê) albûmeke Issa ye. Di sala 2001an de derket.

Berhemên di albûmê de 

 Chahnaze en 5
 Maqam Ajam
 Maqam Kurd
 Qadi Sero
 Maqam Nahawend
 Maqam Husseyni
 Voyage à travers les Maqams
 Maqam Hidjaz
 Retour aux sources

Albûm
Issa Hassan
Tooting Broadway (albûm)

Tooting Broadway albûmeke Issa ye. Di sala 2000î de derket.

Berhemên di albûmê de 

 Kurdo
 Le nomade rageur
 Outside
 Intime
 Tooting broadway
 Caresses
 Vertige
 Astuce
 Retour aux sources

Albûm
Issa Hassan
Mihayel Kulan (Cûdî)

Mihayel Kulan (Cudî) (2.2.1971 Hassana (ku: Hesena, tr: Kösralı)-11.01.2002 Qendîl) endamekî GHB'yê bû. Di 11.01.2002'an de di Çiyayên Qendîl de nêzîkê Dola Kokê di bahozekê de şehîd ket.

Girêdanên derve 
 Rûpela GHB'yê ser Mihayel Cûdî  (îngilîzî)
 Jiyana Mihayel Cûdî  (îngilîzî)

Şoreşger
Suryanî
Şahidên Yehowa

Şahidên Yehowa civateke olî ye ku tê de 8,7 milyon endam hene (2021).

Şahidên Yehowa gelek car wekî mesîhî tê hesibandin.

Şahidên Yehowa xwe bi sedema vê ayeta Îşaya pêxember binav dikin:
“Xudan Yehowa dibêje: Hûn şahideyên min û qûlên ku bijartime ne. Da ku, hûn bizanibin û baweriya xwe bi min ve bînin û fêhm bikin ku ew ez im. Berî min Xwedê nebû û paşî min jî nabe. Ez, ez Xudan im û xeynî min wekî din xelasker nîne.” (Îşaya 43:10-11)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera kurmancî
 Malpera kurmancî (Kirili)
 Malpera soranî
 Malpera Kurdî (Kurmancî)

Xirîstiyanî
Taqa

Taqa (), gundekî bi ser navçeya Mêrdînê Midyadê ye. Taqa 14 km durî Midyadê ye, di navbera gundên Mizîzex, Xerabya û Heynwertê da dimînê. Niştecihên gund bi tevahî êzîdî bûn û koçî Ewropayê kirina. Taqa ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Taqa û gundiyên gundê Taqa wekî Heverka têne nasîn, di salên 1922 û 1925 da bi rêberiya Haco herema Midyadê dikevê nava tevgereke kurdperwer. Tevî hemî alîgir û eşîra hevêrka êdî di qesra Seyxo da dimînê asê û nêzî 30 rojî şerekî bê navber ji aliyê Çelebiyê Osmên ve tên ser Haco û alîgirê wî. Haco di ser Heynwertê ra derbasî Helexê dibê. Ji wê derbasî sinsila Bagokê dibê û li Badibê jî demkê dimînê, lê dizanê ku debar nabê êdî xwe li xeta Ferensawî digirê û berê xwe didê binxeta bê vegera nav êla heverka.

Mam Usif, Mirad, Dor û Pîr Pûb xwedanê roja kevnare yên derdorên gundê Taqa ne.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Dîroka me , Kurd 1 ,Mahmud Lewendî û Nezîrê Cibo

Gundên Midyadê
Gundên Êzîdiyan
Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell, Sêyem  OM FRS, (jdb. 18ê gulana 1872 li Trellekê - m. 2ê sibata 1970an li Monmouthshire nêzîkê Penrhyndeudraethê, li Gwynedd, Walesê) fîlozofê Brîtanî yek ji fîlozofên herî navdar yên sedsala XXan e. Li ser epîstemolojî, matematîk, vacî (mantiqî) û rewiştiyê jî xebatên wî yên giranbiha hene. Fîlozofê çepgir, û mîlîtanê sosiyalîst û azadîxwaz, ji nû ve Felsefê derxist pêş û rê li polemîkan vekir. Herweha, Russell li dijî Serê Cihanê yê Yekem bû, ji ber vê yekê, wî rayedarên Hikûmeta Britanyayê bi zimanekî tûj rexne kir.Ji lewre jî, di sala 1916an de, bi qasî 6 mehan cezayê girtîgehê xwar.

Wî dadgeha Sartre-Russell li dijî komkuji ya ku di dema şerê Viyetnamê hatî holê li dar xist, Û di sala 1950an de ji bo berhema xwe, ji bo tevgera xwe ya mirovperwer û ramana azad, wî  Xelata Nobelê ya Wêjeyê stand.

Nivîsên wî 
 "Mysticism" "Esrarî"(1961)
 "A Free Man's Worship" "Nimêj û Taeta Zilamekî Azad"(1903) 
 "Am I an Atheist or an Agnostic?" "Gelo Ez Xwedênenas im Yan Xwedênezan im ? (1947) 
 "Icarus, or The Future of Science" "Icarus, ango Paşeroja Zanistîyê" 1923
 "Has Religion Made Useful Contributions to Civilization?" "Gelo Ol Bi Kêrî Pêşketina Saristaniyê Hatiye?"1930
 "Ideas that Have Harmed Mankind" "Fikir û Ramanên Ku Zirarê Dane Mirovayetîyê"(1950) 
 "In Praise of Idleness" (1932) "Ji Bo Xatirê Bêlebatîyê"
 "What Desires Are Politically Important?" "Di Siyasetê de Kîjan Armanç Girîng in.(1950)
 Political Ideals "îdealên Politik" (1917)
 "The Problem of China" "Pirsgrêka çînê"
 "The Problems of Philosophy" "Pirsgirêkên Felsefîk" 
 Proposed Roads to Freedom "Rêyên Pêsniyarkirî ên Azadîyê" (1918) 
 "16 Questions on the Assassination" (of President Kennedy) "16 Pirsên li ser Kustina Serok Kennedy'î"
 The Analysis Of Mind "Analîzên li ser Hisê Mirovan"
 What is an Agnostic? "Xwedênezan Kî ye ?
 Why I am not a Christian 
 The War and Non-Resistance—A Rejoinder to Professor Perry 
 War and Non-Resistance (1915) 
 The Ethics of War (1915) *Principia Mathematica (1910) 
 "The Elements of Ethics" (1910) 
 The Principles of Mathematics (1903) 
 An essay on the foundations of geometry

Girêdanên Derve 

 Bertrand Russell – 1872-1970 

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Fîlozof
Jidayikbûn 1872
Mirin 1970
Kesên sedsala 20an
Endamên Royal Society
Bîrûnî

Bîrûnî an Beyrûnî yan jî Ebû Reyhan el-Bîrûnî (jdb. 15 êluna 973 Xwarezm - m.  Xeznî) fîlozof, matematîknas, stêrnas, fizîknas, dîroknas, kîmyager û civaknasê fars bû. Li rojavayê, bi navê Alîboron û Alberûnî tê naskirin.

Bîrûnî li gundê Kath nêzî Xwarezmê (li Ûzbêkistana îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya Berbajar. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên matematîk û stêrnasiyê ji Ebû Nesr Mensûr digire.

Ew bi fîlozofên weke, Îbn Sîna, Îbn Miskeweyh û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe Hindistanê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê "Pirtûka Hindistanê" (bi erebî: Kitab el-Hind) li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew yewnanî, suryanî û berberî jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) farisî û bi erebî dinivîsandin.

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.

Berhemên Bîrûnî 

El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
Kitabü's-Saydele fî Tib

Çavkanî 

Ana Britannica – 4. Cilt / s. 269-271

 Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

Jidayikbûn 973
Mirin 1048
Fîlozof
Fizîknasên faris
Matematîknas
Fîlozofên faris
Fîlozofên misilman
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an\]\]
Zanyarên misilman
Stêrnasên faris
2005

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
14ê hezîranê – Zagros TV dest bi weşanê kir.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 

 3ê tebaxê – Gert Fritz Unger, nivîskarê alman mir.
1991

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 2ê hezîranê – Ahmed Arîf li Enqereyê çû ser dilovaniya xwe.
1990

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Zayîn 
 Ogün Samast li Kartal, Stenbolê jidayîk bû.
28ê îlonê – Kirsten Prout lîstikvana kanadayî jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1989

Bûyer

Cîhan 
 9ê Çiriya Paşîn (9.11) - Dîwarê Berlinê hat xirabkirin.

Kurdistan 
 Koma Gulên Xerzan ya muzîkê li Stenbolê ava bû.

Jidayikbûn 
 5ê Gûlanê (05.05) - Chris Brown, rapvanekî amerîkî.

Mirin 
 3ê Xeziranê (03.06) - Ayêtûllah Xumênî, sîyasetmedarêkê Iran 
 13ê Tirmehê (13.07) - Dr. Ebdulrehman Qasimlo, serokê PDK-I
1988

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 16'ê adarê - bombekirna Helepçeyê ji aliyê artêşa Iraqê

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1987

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Nivîskarê kurd Erol Şaybak.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1986

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 

 1ê kanûna paşîn – Deşnê Murad, stranbêja kurd
 1ê kanûna paşîn – Colin Morgan, lîstikvanê brîtanî

Mirin 
 28'ê reşemiyê - Sven Olof Joachim Palme, serokwezîrekî Swêdê, li Stockholmê hate kuştin.
1985

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
11ê çiriya pêşîn – Michelle Trachtenberg, lîstikvan û modela amerîkî

Mirin 
31ê çiriya pêşîn – Qanatê Kurdo, zimannas û nivîskarekî kurd
1981

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
26ê kanûna pêşîn–David Motadel, dîroknas û rojnamevanê ramyarî yê alman

28ê kanûna pêşîn – Sienna Miller, lîstikvana îngilîz-amerîkî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1980

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 

 27ê nîsanê –  – Brooke Long , model, lîstikvan, pêşkeşvana televîzyonê ya amerîkî
 22ê tîrmehê – Kate Ryan, stranbêja belçîkî
 21ê îlonê – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1902

Bûyer

Cîhan 
8ê gulanê - Li Martinique  Çiyayê Agirîn (Volkanîk) Çiyayê Pelée teqiya 30 hezar kes jiyana xwe ji dest da.

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
 29ê îlonê - Émile Zola, nivîskarê fransî
1904

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
3ê tîrmehê –Theodor Herzl,  nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-macarî yê ji Cihûtiyê bû.
1905

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 4ê nîsanê: Li Hindistanê erdhej çêbû~: 20 hezar kes mirin.

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
 16ê adarê: Henry Fonda

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1906

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1907

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
 Nadoyê Xudo Maxmedov, dîroknasê kurd

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1909

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1910

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
 Reşîdê Kurd

Mirin 
22ê gulanê – Jules Renard , nivîskar û rojnamevanê fransî wefat kir.
1911

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1912

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
 Hecî Qadirê Koyî, helbestvanê kurd, li Stenbolê miriye.
 20ê nîsanê – Bram Stoker, nivîskarekî îrlendî
1913

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 7ê adarê -Emily Pauline Johnson, helbestvaneke Kanadayî
1914

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 4ê nîsanê - Komîteya ya Tirk ya bi navê Îtîhad Terakî ji bo perçiqandina serhildanên Kurd li hev civiya.

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1915

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 24ê nîsanê - Destpêkirina Nîjadkujiya hayan.

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1916

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1917

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
 21ê kanûna pêşîn—Heinrich Böll, nivîskarê alman

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

 
Sal
1918

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
Têgeyştinî Rastî rojnameyeke nîv hefteyî bi zimanê kurdî ji hêla Artêşa Brîtanyayê ve li Iraqê tê weşandin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

 Ali Şen - lîstikvanê tirk 
20ê sibatê - Dildar (Yunis Rauf), derhênanê sirûda neteweyî Ey Reqîb
22ê sibatê- Robert Wadlow, zilamê amerîkî  ku di dîroka tomarkirî de kesê herî dirêj bû ji bo wî delîlên bênavber hene

Mirin 
 3'ê adarê - Georg Cantor, bîrkarê almanî.
1919

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 29ê gulanê: Serhildana  Batê destpêkir.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 10ê nîsanê - Emiliano Zapata, şoreşgerê Meksîkayî
1920

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
Serhildana Koçgiriyê

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1921

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 

 23ê adarê – Gert Fritz Unger, nivîskarê alman

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1922

Bûyer

Cîhan 
 2ê nîsanê: Stalîn bû sekreterê giştî yê Partiya Komînîst a Yekîtiya Sovyetê.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 2ê tebaxê – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê
1923

Bûyer

Cîhan 
 29-10-1923 Ragehandina Komara tirkiya bi serokatiya mustafa kemal atatürki.

Kurdistan

Jidayikbûn 
Çiriya paşîn – Günter Dönges, nivîskarê alman

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1924

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1925

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 Serhildana Şêx Seîdê Pîranê

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1926

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1927

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 30ê kanûna paşîn: Sven Olof Joachim Palme, serokwezîrekî Swêdê, jidayîk bû.
 13ê çiriya pêşîn: Turgut Özal, sîyasetmedarekî Tirkiyê, li Meletî jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1928

Bûyer

Cîhan 
 10ê nîsanê: Komara Tirk prensîba "layîqî"yê qebûlî destura xwe bingehîn kir.

Kurdistan 
 Yekemîn Alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî Alfabeya Marogûlov ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo hatiye amadekirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 Romannivîsê yewnanî Nikos Kasdaglis ji dayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de miri ne.)
1929

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 Yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî (bi Alfabeya Marogûlov) bi sernavê “Xʘ-xʘ hinbuna xandina nvisara kurmançi“ hate çap kirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1930

Bûyer

Cîhan 
 10ê nîsanê: Hukumeta Îraqî diyar kir ku zimanê Kurdî li herêma Kurdan zimanê fermiye.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Helbestvanê kurd Seydayê Keleş li Bizgûra Mêrdînê hatiye cihanê.
 22ê kanûna pêşîn: Dr. Ebdulrehman Qasimlo li bajarê Urmiyê hatiye dinê.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1931

Bûyer

Cîhan 
12ê nîsanê –Keyê Spanyayê Alphonse yê XIII, bêyî ku ji textê xwe were xwarê welêt terk kir û li Spanyayê komarî hatiye îlankirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 10ê nîsanê – Xelîl Cîbran (Cûbran) Fîlozofê amerîkî yê eslê xwe ji Lûbnanê nivîskarê ceribandin û romanê, helbestvan û wênasaz
 18ê çiriya pêşîn – Thomas Alva Edison, dahênerê amerîkî
1932

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
15ê gulanê – Yekem hejmara Kovara Hawarê li paytexta Suriye Şamê derket

Jidayikbûn 
 27'ê reşemiyê: Elizabeth Taylor li London'ê jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1933

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Celal Talebanî ji dayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1934

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 15ê kanûna paşîn: Helbestvanê ermenî Aramê Dîkran li  bajarê Qamişloyê  hate dinê.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1935

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 12'ê kewçêrê: Luciano Pavarotti, tenorekî îtalî, li Modena jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1936

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 Dengbêjê navdar Kawîs Axa çû ser dilovaniya xwe.
1937

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 1ê nîsanê: Derhêner, lîstikvan û sînemavanê navdar, Yilmaz Guney li Edeneyê ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1938

Bûyer

Cîhan 
 10ê nîsanê: Yek ji serokên Sosyalîzmê Troçkî enternasyonala 4emîn damezirand.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1939

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 11'ê reşemiyê: Hemreş Reşo

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1940

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 2ê gulanê - Şêrko Bêkes helbestvanekî kurd.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1941

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 4ê hezîranê – Wilhelm II. qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê li Haus Doorn, Holenda, mir.
1942

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1943

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn

kanûna pêşîn 
 1ê kanûna pêşîn: Evelyn Gressmann, lîtikvana elman
 1ê kanûna pêşîn: Wolf-Rüdiger Eisentraut, mîmarê elman
 4ê kanûna pêşîn: Volker Storch, biyologê elman
 4ê kanûna pêşîn: Björn-Hergen Schimpf, pêşkêşkerê elman
 8ê kanûna pêşîn: Mary Woronov, lîstikvana US-amerîkî
 17ê kanûna pêşîn: Bernhard H. F. Taureck, fîlozofê elman
 26ê kanûna pêşîn: Wolfgang Gehrcke, polîtîkvanê elman
 28ê kanûna pêşîn: Siegfried Helias, polîtîkvanê elman
 28ê kanûna pêşîn: Kurt-Dieter Grill, politîkvanê elman
 29ê kanûna pêşîn: Patch Adams, hekîmê US-amerîkî
 30ê kanûna pêşîn: Manfred Classen, gogvanê elman

Roj naye zanîn 
 Hans-Jörg Assmann, lîstikvanê elman
 Alex Hug, muzîkvanê swêdî
 Paolo Maurensig, nivîskarê îtalî
 Lothar Schneider, karîkaturîstê elman
 Josef Winiger, Wergêr û nivîskarê swedî
 Barbara Beuys, nivîskara elman

Mirin 
 7ê kanûna pêşîn: Nîkola Tesla mir
1944

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Dorpêçkirina bajarê Lenîngradê ya ji aliyê naziyan ve bi dawî bû.

Kurdistan

Jidayikbûn 
 11ê çiriya paşîn – Kemal Sunal, yek ji aktorên sînemê yê Tirkiyê da, li Küçükpazar, Stenbol ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Harûna

Harûna (, ) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. Gund 20 kmyê durî navçeyê ye. 

Gelê gund debara xwe mişextiyê ango bi navê dinê yê navdar peyva tirkî qaçaxçîtiyê dikin. Nîvê zefî gundiyên Haruna li sînorê Kurdistana Iraqê derbas dibin u bi barê heywanan mozotê li wir hildidin tînin, paşê jî dibin navçeyê û hin bajarên hawirdorê difroşin.

Navên çawurên gund 
 Binkelat 
 Kaniya Zînexûşa
 Warê Sêvê 
 Warê Hirça

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Helane

Helane (, bi suryanî: ܗܠܢܐ - Halana) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Dêman

Dêman (), gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye 

Gundên Şemzînanê
Bembo

Bembo, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye 

Gundên Şemzînanê
Bişems

Bişems, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Derebanî

Derebanî, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Sûrûnis, Şemzînan

Sirûnis an jî Sûrûnis () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bêzeno

Bêzeno (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Nixayila

Nixayila an jî Nixayilan () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bêdew

Bêdew (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Bemtûr

Belûtya (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Rûbarok

Rûbarok (), di sala 2018an de bûye navçe û yek ji navçeyên parêzgeha Colemêrgê ye.

Gelhenasî

Gundên Rûbarokê

Çavkanî 

Colemêrg
Kelît

Kelît, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Herkî

Hêrkî êleke kurdan a mezin e. Bi taybetî li navenda Kurdistanê dijîn. Herkî kurmancîaxêv û misilman in. Bingeha eşîra Herkiyan digehe gundê Bêdew û Herkî, Şemzînan belavî Kurdistanê bûne. Bi dûçûna gotina mezinên Herkiyan, bi navê Babekir kesek hebû û xwedî sê kur bû. Mendo, Sîdan û Serhatî. Ji van kuran belav bûne û bi navê van her sê kuran, sê eşîr hene. Li Tirkiya, Îraq û Îranê dijîn.

Pirtûk
 C.Sandreczki, Reise nach Mosul und durch Kurdistan nach Urmia(Stutgart, 1857)

 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Girana

Girana, gundekî ser bi qezaya Şemzînanê ye dikeve bin çiyayê Govende. Di gûndê giranê de çend malbat dijin, lê malbata Kelekiya ku jê re malê Kelekî ji tê gotin li wî gundî malbateke diyar e lê di dema derketina sistema cerdevaniye de, cerdevanên navçeyê bi alikariya cendirmeyên Tirkiyeyê bêbextiyeke pir mezin anîn serê wê malbatê û gelek merên wê malbatê mirin û hema bêje pir bêhez kirin, niha ji çend malbatek ji wê binemaleyê li gundê firanê mane, lê piraniya milk û erdê wan ji aliyê cerdewan ve hatiye dagirkirin.

Gundên Şemzînanê
Rizî

Rizî, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Biskan

Biskan, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bêrux

Bêrux () gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye. 

Gundên Rûbarokê
Benevik

Benevik, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Suni

Suni () gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye. 

Gundên Rûbarokê
Gerepêç

Gerepêç, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Mavan

Mavan, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Masûrî

Masûrî, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Şavlirta

Şavlirta, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Nehrî

Nehrî () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Ewliyan

Ewliyan () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Katûne

Katûne () gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Bedgaruk

Bedgaruk, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Gare, Şemzînan

Gare (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Dûrê

Dûrê, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Şikeftan

Şikeftan, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye. 

Gundên Şemzînanê
Pîlonk

Pîlonk, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Sorê, Gewer

Sorê, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Zêvkan

Zêvkan (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Kiyat

Kiyat gundek e navçeya Geverê ye. Bi tirkî jêre 'Ünlüce Köyü' tê gotin. Gundê Kiyatê zêdetir di demsala biharê de xweş e. Her deverên wê bi gulên rengîn dixemilin û xwe berpêşî hezkiriyên xwe dikin.Havîna wê bi taybetî jî di meha Tebaxê  wextê genim dirûnê de pirr germ e. Payîza wê hertîm tenêtî aniye bîra min. Zivistana wê jî bahoz û berf e, lê ji ber ku herkes di vî wextî de li mala xwe dimîne û bi zarokên xwe malbata xwe û cîranên nêzî xwe re gelek demên xweş derbas dike. Heta ku hin caran mirov bi tenê ji bo bîranîna van zemanan dixwaze zivistan bê wekî berê mirov wan deman bijiyê. ava wê pirr xweş e. Gelek caran bi tenê ji bo dîtina paletiya ku li deşt û nevalên wê tê kirin divê mirov bera xwe bide vî gundê delal. Ciyên vê yên navdar bernexşîn,kelawoçik,nêhêl,qurezevan hwd. Berê li gund gelek kesan pez xwedî dikir lê dûv re ji ber pevçûnên li welêt pêkdihatin hemû kesê got lê em ê dev ji vî karî berdin bila dilê neyaran û bav seyan şa be.Bi rastî jî dev ji vî karî berdan. hêdî hêdî ev karê pez xwedîkirinê zor dibû, berê gelê gund diçû serê çiya û zinarên bilind, zozanên avên wan tezî û giyayê wan ji pez re wekî dermanek herî biha. lê mixabin dema ku ev derketina zozanan bi dawî bû, ji bo gel jî êdî xwedîkirina pez zor zehmet bû. Piştre pezê xwe firotin û dest bi karê koricîtiyê/Cerdevanî kirin. niha her mehê qîma zikê xwe ji pere distînin bedêla çek hildanê û debara xwe bi vî rengî pêktînin.Nifûsê gund her ku diçe zêdetir dibe bi taybetî jî nifûsê wê yê ciwan û bêkar gelek e. Ji ber vê ciwan hemû ber bi Stenbolê ve diçin.Herwiha jiyan xweş e tevî hemû zor û zehmetiyan...ger rojekê rêya we bikeve ber bi vî gundê ve li ber siya daran çayekê vexvin.... 

Gundên Geverê
Bajêrga Biçûk

Bajêrga Biçûk (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Di derheqê navê gund û paşeroja gund de tu agahî tune û nediyar e. Çand û hunera gund û ya navçeyê heman taybetmendiyê nîşan dide di gund her despêka bûharê ve leyîztoka topa şeqa tê lîstinê û her kes dikare vê leyîztokê bilîze (zarok, pîr, kal hwd.) qadê leyîztokê pêşiyê de tê diyarkirin û qasî du saeta dimeşe û li gorî kalên gund ev leyîztok qasî çarsed saliye tê lîstinê buye kewneşopî û heyanî îro dimeşe. Gund pişta xwe sipartiye girekî û li çiyayên Cîlo û cemedan dinêre. Gund qasî 71 km yan dûrî bajarê Colemêrgê û qasî 3 km yan jî dûrî navenda Geverê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xirwate

Xirwate (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundê Xirwatê, li nava deşta Geverê de ye. Pişta xwe daye çîyayên Hewşa Hemîdokê. Meydan Belek, zozana Xirwatê ye. Eşîreta gondê Xirwatê Pinyanişî ne. Di vê gawkê de Xirwate buye gondek mezin. Xirwate, xwediyê şaredariyê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kertinîs

Kertênîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Peranîs

Peranîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Manîs

Manîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Manîs di navbera çiyayan û di geliyekê kûr de hatiye avabûn. Hejmara niştecihên gund li dora 800 kes e.

Gundên Geverê
Şakîtan

Gundên Geverê
Şakîtan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Dizberan

Dizberan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Herînk

Herînk (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Gulank, Şemzînan

Gulank (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Xilxês

Xilxês (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Heleyîs

Heleyîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Hês

Hês (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 
Eşîreta gondê Hes Pinyanişî ne. Navdarên Hês
H.Hasan TOZUN

Navdarên Hês
H.Hasan TOZUN

Gundên Geverê
Şatax

Şatax an Şax, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Qadyan

Qadyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xalane

Xalane (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Gagewran

Gagewran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kalanis

Kalanis, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Simeyîlk

Simeyîlk, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Anûr

Anûr, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Niziran

Niziran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Gipe

Gpe, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Kuneriwî

Kuneriwî, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Hirçgîza Jêr

Hirçgîza Jêr, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Hirçgîza Jor

Hirçgîza Jor, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Badava

Badawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Sînava, Gever

Sînawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Mexsûdava

Mexsûdawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Pîrzalan

Pîrzalan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Civyan, Gever

Ciwyan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Wezîrava

Wezîrawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Sûsyan

Sûsyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Silord

Slord, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Memkan

Memkan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Şahgilord

Şaglord (), gundê şaglordiyan e û gundekî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Şaglord gundekî mezin û qedîm e. Di sala 1994an de gund bi destê artêşa tirk hate şewitandin. Xelkê wî niha belav bûye nav bajaran.

Çavkanî 

Gundên Geverê
Piştqesr

Piştqesr (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Bajêrga Mezin

Bajêrga Mezin an jî Bajêrgan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Serangêl

Serangêl, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Berdereş

Berdereş, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Berdereş nêzîkî 20 km ji Geverê dûre.

Gundên Geverê
Alekanan

Alekanan (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Herwiha li gelek deveren din li bakurê Kurdistanê gundên bi navê Alekanan hene. Gundek ji wan jî Alekanana girêdayî navçeya bajarê Wanê Şaxê ye. Alekaniyên vî gundî xwe Mîrşamî bi nav dikin û rûspiyên gund dibêjin ku Mirşamî çend nivş bêrê ji Şamê mişext bûne. Ewan bi babik û malbat ve xwe li gelek deverên bakurê Kurdistanê belavkirîye û gund ava kirine. Navê piraniya van gundan jî bûye Alekanan.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Geverê
Befircan

Befircan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Çilik

Çilik (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xurekana Jêrî

Xwrekana Jêr, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Xurekana Jorî

Xwrekana Jor (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kelê

Çend gundên bi navê Kelê hene:

 Kelê, gundekî navçe Gewer a bi ser Culemêrgê ve ye. 
 Kelê, gundekî Stewrê ya ku navçeya Mêrdîn e. Kela Pozreş jî tê gotin.
 Kelê, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Bolûk

Boluk, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Avyan, Gever

Awyan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve. 

Gundên Geverê
Çardîwar

Çardîwar (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Zîzan

Zîzan (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Pir gûnd durbarēn wî henē. Hinek gûndēn durbarēn wî: çardîwar, pîzalan, dara hwd. Bu navceyê navber 10 km dûre. Cihe wî barē pirtir rastē. Eşîreta herî pir silehîye... Nifûsa wî nuzî 1000 rîye. Dibistana seratîyi gundiye ya navencî û amadeyî jî navçeya geverēye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Geverê
Pagê

Pagê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kaport

Kaport (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Yêkmal

Yêkmal (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Elver, Gever

Elwer (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Orşe

Orşe, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Nêbar

Nêbari (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Miçîç

Miçîç (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Memkava

Memkawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kûçe

Kûçe (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Galerî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Tilorana Jêrî

Tiloran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Peylan

Peylan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kendalok

Kendalok, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Alyawa, Gever

Alyawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Kilban

Kilban (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Mûşan

Mûşan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Nêrdan

Nêrdan (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Sekran

Sekran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gundeki 3 kilometra dur geweréye gundek pir xwoşe mıletéwé pir velatparızın devlemendin jı vi gundi mınasıbek heye dıbıjıné kevézer darévi cihévi pır xwoşe jı ser malek qedim  hatiye avakırın ewji mala babpirét heci mehmut qedim mane nıhaji hejmara wi gundi qasi 700 kesanı tım jı yek malbatéye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Basan, Gewer

Basan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Dêlezî

Gundê Dêlezî navçeya Gever û girêdayiyê Colemêrgê ye. 

Navbera gundê Dotkan û Bîrbila ye. 

Li gund cîhê herî girîng Çiyayê Morê ye û golek biçûk nav serê wî da heye. 

Gundî maden tê derxistinê. Karê gundiyan ser maden derxistin û cotkariyê ye. 

Eşîra herî zêde Dirî ye. 

Gelhaya gundê dorbera 2000an e. Dibistana seretayê li gund heye. 

Gund 20 km dûr Geverê û 30 km dûr sînorê Îranê ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Şaê

Şaê, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Zêrêl

Zêrêl, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Kokeb

Kokeb, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Pinyanîş

Pinyanîş, herêmeke navçe Gewer a bi ser Culemêrgê ve ye.

Gund 

 Erdnîgarî
Keskûware

Keskûware an Keşkûvan an jî Keskvar (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Holik

Holik (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Kimsor

Kimsor (ango Kumsor) (), gundekî navçeya Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. 

Kimsor navê gundêkî Qişle (Nazimiye) ya Dêrsîmê ye. Di nav gundê Qişleyê de bi xwe kimsoriyan kurmancî dipeyivin. Gundiyên din kirmancî ango dimilkî dizanin. Li gorî çavkaniyên devkî, gundê Kimsorê berî sêsed salî dora sedsala 15an de hatiye avakirin.

Li Kimsor, Goman, Payîzgan, Gomaçeteyan, Tûmşevkan, Keyîş, Warê Golikan, Gaza Şîrînê û Mezreyê pêktê. Her yek mezre yan jî taxên gund dibûn.

Aboriya gund girêdayiyê zireat û sewal xwedîkirinê dibe. Pirê bizinan xwedî dikin û sedema vê jî, dora gund de daristanên maziyê hene.

Di navbera gund, newala Kimsorê derbas dibe. Ew newal di gehişî Çemê Munzirê.

Cihên pîroz ên Kimsorê
Hewş, Kalê Sipî û cihên dinê wiha jiyana xelkê de gelekî girîng, giranpaha dibûn. Baweriya kesên gund, giredayiyê elewîtiyê dibûn û beweriyên xwezayî jî jiyana xelkê de şûne ku girîng digire.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Qijika bikumik

Qirik , qijik an qijika bikumik (Corvus corone), yek ji mezintirîn balindeyên qijakan e.

Şayes 
Qijika bikumik ta 47 cm digihê. Ser, nikul û qemçika qirikan reş in, lê pûrtên pişt, sing û zik jî boz in.

Reftar 
Qiştina vî balindeyî mîna qira-qira-qira ye.

Mijarên têkildar 
 Qirika reş

Çavkanî

Girêdanên derve 

Cyberbirding: Hooded Crow pictures 
 Image of urban birds on pavement
 Excellent profile shot of bird 
 Skull of Hooded Crow (Without beak sheath)
 Video of wild hooded crow in Warsaw trying to imitate human speech

Qirika rast
Qijak
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Faunaya Ewropayê
Xarîga Serêne

Xarîga Serêne (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Bolciye

Bolciye (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. Siyasetmedar û serokê Partiya Gel a Komarî, Kemal Kılıçdaroğlu li vî gundî ji dayik bû û mezin bûye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Delav

Delav an Dalov gundekî Nazmiyeyê. 
 Delav mezrayeke Dengiza ye.
 Delav alaveke ku ajalên kedî tê de êm dixwin.
Kervan

Kervan (bi tirkî:  Hanköy), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. 

Gundên Nazmiyeyê
Çamûrek

Çamûrek (), mezreke girêdayî gundê Yereskê ya girêdayî Nazmiyeyê ye.

Gundên Nazmiyeyê
Daxyan

Daxyan an jî Daxû (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Xilbês

Xilbês (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. 

Gundên Nazmiyeyê
Remedan

Remedan (),  gundekî navçeya Nazmiyeyê ye ku bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Sow

Sow (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Deşt

Deşt (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Markasor

Markasor (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. 

Gundên Nazmiyeyê
Gêris

Gêris (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Koyê Serî

Koyê Serî ango Koye Ser (bi tirkî:  Eğribilen) gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. 

Gundên Nazmiyeyê
Azgilêre

Azgilêre an jî Azge (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Xosim

Xosim () gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Deruye

Deruye (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Yeresk

Yeresk ango Êresk () gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Mezre 
 Çamûrek

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Phonû

Phonû an Mêrgeris (?) (bi trikî:  Bostanlı), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nazmiyeyê
Xwarik, Gimgim

Xwarik, Xwarikê, (bi romî kirine: Çalıdere) gundekî navçe Gimgim a ser bi Mûşê ve ye.

Li dora gund, gundê Mûskan, Caneseran, Xaşxaşê hene. 23 km ji Gimgim, 93 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundekî biçûk e û bi navê Mezreya Derwêşan mezreyek wî jî heye. Bi navê Dewrêşê Gewr oldar û zanayek ev mezre ava kiriye.

Navdarên Xwarikê 
 Dewrêşê Gewr (dibe ku Gewr di wateya gewre, mezin de be)

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Meskan

Meskan (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Gundên Nazmiyeyê
Mezra, Gever

Mezra (), mezrekê  navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. 

Gundên Geverê
Darê, Gever

Darê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Li gund gelek mezinên eşîra Dirî ya jî di jîn û çûne ser dilovaniya xwe. Gora Cangir Dirî jî li wî gundî ye. 
Nawê gund li gorî hind lêkolînan fermandarê Persan Darius tê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Tîdan

Tîdan peyvek e ji du paran pêk hatîye: tî ji tîrêjê anko û dan. Di fîzîkê da derdana tîrêjên karevayîasinrevayî (bi Inglîzî, electromagnetic radiation) an keriyan (bi îngilîzî, particles) ji madde ye.

Fizîk
1970

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
6ê tebaxê – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz

Mirin 
 09.11. Charles de Gaulle
1979

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 7'ê tîrmehê – Ferîd Xan, helbestvanê kurd.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1946

Bûyer

Kurdistan 
 16ê tebaxê - Partiya Demokrata Kurdistanê-Îraq ji aliyê Melle Mistefa Barzanî hat damezrandin.
 22ê kanûna paşîn - Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve li Meydana Çarçirayê hate îlankirin.

Cîhan 
 10ê nîsanê - Li Japonyayê yekem car bi beşdariya jinan jî, anketek hate çêkirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1947

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 

 8ê tebaxa – Ben Sombogaart, derhênere holendî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1948

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 - Mihemed Şêxo, hunermendekî kurd li Qamişlo ji dayîk bû.
 20ê îlonê – George R. R. Martin, nivîskarekî amerîkî li Bayonne, Nû Jersey, DYA ji dayîk bû.

Mirin 
 Dildar (Yunis Rauf)
1949

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 21ê adarê Slavoj Žižek, felsefevan û psîkoanalîstê ji Slovenyayê.
 4ê nîsanê: Serokê Giştî yê PKKê Abdullah Ocalan ji dayik bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1950

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Serokkomar

Serokkomar, serokê komarekê ye. Bi piranî serokkomar an ji aliyê Parlamena dewletekî ve an jî ji aliyê gel ve tê hilbijartin. Lê serokkomar, di parlamenê de jî tê bijartin. Serokkomar, serokê komarê ya. Di welatên ku bi awayê komar ava na de, ew û pergala wî heya. Lê li welatên weke Fransa û hwd serokkomar heya. Li welatên weke Amerîka û Îngilistan ku xwediyê Pergale serokwezîrtiyê hena, li wan serokwezîr li cihê wî, xwediyê hemû erk û berpirsîyaran a. 

Serokkomar, çend ku pergale komarê ya jî, li welatên ku ne komar û weke komar nayêna dîtin ên weke Elmanya û hwd jî tê dîtin. Di rejimên ku di wan de Pergale serokwezîrtîyê heya, di wan de serokkomar manêne. Hemû erk û berpirsîyar di destê serokwezîr de tê li hevkirin. Ji ber vê yekê, pergale serokwezîrtiyê, ne di temenê pergale komariyê de xwediyê awayê pêşveçûnê ya. Li welatekî ku pergale serokwezîrtiyê hat ava kirin, wê bi destûrî ji bingihînî ve bê guharîn û wê serokkomar ji holê were rakirin û an jî ku divê ku were guharîn. Li welatên weke Almanya jî, sazîya serokkomariyê, ne bi navê serokkomarîyê lê bi navê Serokwelatîyê tê binav kirin. Weke ku li welatên îskandînav jê re gotin jê re "Statsminister" tê gotin. Serokwelatî, yê li ser serê welêt ku ji hemû kar û erkên destûrî bi berpirsîyar a re tê gotin.

Çavkanî 

Serokdewlet
Serwerên dewletê