nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Lîsteya dengbêjên navdar

Asker Demîrbaş
Ahmad Şamal
Apê Adîk Hesen Adîk
Ayşe Şan
Baqî Xido, Baqî yê Kobanê
Bekirê Îdirê, Bekoyê Alûtê
Belgiya Qadir
Cahîdo
Cemalê Mihê
Cemalê Neniyasî
Cemîlê Horo
Cesîmê Cerdo 		
Dawûdê Xelo
Davîdê Xilo
Dengbêj Gulê
Derwêş Serhedî
Dewrêş Baba, Dewrês Dersîmij
Dengbêj Huseynê Mûşî
Efoyê Esed
Egîdê Cimo
Egîdê Têcir
Elî Merdan
 Elîcanê Pasûrî
 Erebê Şûtî
Eyaz Zaxoyî
Ehmedê Bêrtî (Ehmedê Mamê)
Ehmedê Fermanê Kîkî
Ehmedê Têcir
Elîxanê Paşîk
Elîxanê Reşîd
Eliyê Qerejdaxî
Emînê Hemdûnî
Erdewan Zaxoyî
Evdalê Zeynikê
Evdilayê Goyî (Ebdillahê Goyî)
Evdilayê Kazo
Evdilezîzê Leşker
 Evdilhadiyê Arzûoxlî
Evdilkerîmê Kuştiyan
Evdirehîmê Pîrikî
Evdî
Ezîzê Ezîz

F - K 
Fadilê Kufrawî
Fatma Îsa
Feleknas 
Feloyê Melekorkê
Ferzê
Fesîhê Pasûrî
Fetehê Gimgimî
Feyzoyê Riza
Gerapetê Xaço (Karapêtê Xaço)
Gulbihar a Koçanisî
Hakop
Hesenê Cizîrî
Hesenê Şilbêyî
Hesoyê Gogo
Hevranê Ereb
Hilvant
Husênê Omerî
Êloyê Dimilî
Îbrahîmê Pîrkî
Îsa Berwarî
Îsmeîlê Sêlimî
Îzzedîno
Kawîs Axa
Keremê Anqosî
Kerem ê Kor
Keremo

L - O 
Leyla Îşxan
Mehemed Eliyê Bedlîsî
Mehemedê Şêxanî
Mehemedê Neniyasî
Mehemedê Tepê
Mehmûd Kizil
Mecîdê Silêman
Mehmûd Baran
Mehmûdê Hasê
Mehmûdê Xiyalê, Mehmûdê Culemergê
Memoyê Pîr
Memoyê Silo
Meryem Xan
Miço Kendeş
Mihemed Arifê Cizîrî
Mihemedê Dêrikê	
Mihemedê Zibêt
Miradê mala kinê Mirado
Mistefayê Xelê Heyran
Mişayê Elîxan
Necmedîno
Neçoyê Babasî (Neçoyê Cemal, Neçoyê Qersê)
Nezîro
Ordînê Dengbêj (Ordîxanê Kotê)

P - Ş 
Paşikê Efo
Pêroya Têxûtê
Qutbedînê Farqînî
Remezanê Ereb
Remezanê Hezroyî
Remezanê Tembelî
Reşîdê Baso
Reşîdo
Reso
Rifhetê Darî
Salih Amedî
Salihê Qubînê
Salihê Şirnexî
Sayder, Şah Heyder, Say Dersîm
Seîdê Şemedîn
Seyadê Şame
Seydayê Behran
Seyfedînê Kufercinî
Seyîdxanê Boyaxçî
Sidîqê Tilmînî
Sidîqo
Sidoyê Bozo
Silêmanê Bêrtî
Sosika Simo
Şakirê Mezrikî
Şakiro
Şaliko
Şamîlê Beko
Şemsedînê Gimgimî
Şeroyê Biro
Şibleyê Çaçan
Şîkriyê Fafî
Sêwî Silo

T - Z 
Taybet, Taybeto
Tayar Tofîq
Tehsînê Pasûrî
Tehsîn Taha
Torinê Torin
Ûsivê Farî 		
Xalê Bîrê, Birahîmê Newrozî
Xalitê Xerzî
Xana Zazê
Xelîlê Evdila
Xidiroyê Omerî
Yemlîxanê Pîrikî
Zadîna Şekir
Zahiro
Zibêtê Qîrkan
Zûlkûfê Qado

Çavkanî 

Lîste
Çand
Derûnnasiya klînîkê

Derûnnasiya klînîkê bi pirranî gava behsa derûnnasiyê an derûnnasan tê kirin, dîmenê derûnnasên klînîkê tê ber çavan. Lê derûnnasiya klînîkê tenê şaxeke derûnnasiyê ye. Bi naskirin, şîrovekirin û tedawiya nexweşiyên psîkologîk re bilî dibe. Kesên derûnnas perwerdeya derûnnasî û psîkanalîtîkê dîtine lê di warê bijîşkî, anatomî û nexweşiyên bingeh-organîk de ne pispor in. Nexweşiyên bingeh-organîk karê psîkiyatriyê ye.

Derûnnasê klînîkê pirranî di nexweşxaneyan de bi psîkiyatrîstan re dixebite û di tedawîkirina nexweşiyên giran wekî şîzofreniyê de jî cihdigire. Dîsa di klînîkên xwe yên taybet de bi tedawîkirina nexweşiyên ne bingeh-organîk re bilî dibin. Testên psîkologîk, rêbaza psîkanalîz, hîpnotîzm hwd alavan bikartînin. Derûnnas nikarin dermanan bidin.

Çavkanî 

Derûnnasî
Bijîşkî
Derûnnasiya aborîzaniyê

Derûnnasiya aborîzaniyê yan jî psîkolojiya ekonomîk yek ji şaxên nû yên derûnnasiyê ye. Zanîstiya psîkolojiyê di warê aborîzaniyê de bi kar tîne. Di hilbijartina xebatkaran de, di amadekirina kargehê de, di têkiliyê fîrma û mişteriyan de hwd kar dike. Fîrmayên nûjen her dem psîkologan bikartînin. Bo mînak heger xebatkarên nû were girtin, psîkolog testên kesayetiyê ava dikin û mirovên bi kêrî fîrmayê tê hildibijêrin. Dîsa di avakirina tîmên xebatê de jî naskirina kesayetiyan girîng e. Îro, mişterî hatine wê radeyê ku, bêî ku pêwistiya wê bi tiştekê hebe, ji ber bandora reklaman tiştan dikirin.

Çavkanî 

Derûnnasî
Aborî
Goşt

Goşt parçeyên nerm yên laşê mirov û ajalan e. Goşt ji proteînê pêk tê.

Mirov goştê ajalan dixwin.

Biyolojî
Goşt
Derûnnasiya perwerdeyê

Derûnnasiya perwerdeyê an jî derûnnasiya pedagogîk, zanîstiya pedagogî û derûnnasiyê bi hev re di mezinkirin û perwerdekirina zarok û ciwanan de bikartîne. Wekî tê zanîn di jiyana mirov de zarokatî pirr girîng e. Gorî hin zanîstan salên 0-6 bingeha hemî kesayetiyê ye û mirov çi bigire êdî hew diguhere di jiyanê de. 

Gihîştin û mezinbûna mirov de hin radeyên girîng hene. Wekî radeya oral, radeya anal, radeya genîtal, adolesan, ciwanî, gihîştî û kalbûn. Her radeyek xwedî taybetiyek e. Di her radeyê de pêwîstî û pirsgirêkên mirov cûda ne. Derûnnasê pedagogîk lêkolînan dike û herwekî li tedawiyan jî digere. Di dema nûjen de li dibistanan, girtîgehên ciwanan, klînîkên zarokan hwd derûnnasên pedagogîk kar dikin.

Çavkanî 

Derûnnasî
Pedagogî
Bafê

Bafê (), gundekî girêdayî navçeya Hezexê ya Şirnexê ye. Di herêma Hezexê de gundê herî mezin e. Di ber Bafê re çemê Dîcleyê diherike. Çiyayê Cudî û Çiyayê Gabarê li hemberî wî ne. Li Bafê derûdorê 300-400 mal hene. Lê di sala 2022an 140 mal di gund de mane. Gelek kes koçî Hezexê dikin. Li rojhilatê Bafê Hezex, li rojavayê wê Elcanya û Xendek e, li başûrê wê Kovex û Çiyayê Spî, li bakurê wê, Çemê Dîcleyê, Hetma, Ewên û Benat in hene.

Di gundê Bafê de tenê sunnî dijîn ji ber vê yekê 2 mizgeft di Bafê de hene, her mizgeftek ji aliyê taxek gundê ve tê bikaranîn.

Di gundê de 2 zevî hene, her zevîyekî ji aliyê taxekî ve tê bikaranîn. Lê 4 tar ên Bafê hene. Her çiqas niha şênî gelekî kêm bûbin jî tar hemû ava ne. Rêya gund ji cadeya qîr û zivt-asfalt 7 km. dûre. Lê rêya Bafê 2022an de jî xerabe bû

Bafê bi Axa xweve gelekî dewlemend e, rez, dar û deviyên wê gelekin.

Çanda Bafê gelekî ciherenge. Stran û kilamên herêmên Tor û Botanê li Bafê tên gotin. Dawet û reqsên Bafeyîyan jî ji her du herêman hatina girtin. Mamik, çîrok û zûgotinok gelekî rengîn in. Ji ber ku li ber ava Dîcleyê  hatîye avakirin tekilîyê Bafê bi herêma Bota re gelekî xurt in. Jixwe ji gundîyên Bafê re dibêjin "Harûnî"

Ava Bafê 

5 km berîya hê mirov negihaştî gund, gola Eresê heye.

Ava Bafê ji Kanîya Qesara tê. Kanîya Qesara li başûrê gund, li aliyê rastê di bin şiharê Bafê re dimîne. Gundî hemû ava xwe ji wir tînin. Ava kanîya Qesara aveke cemidî ye. Gundîyan ji bo sewalên xwe delav çêkirine da ku sewal bikaribe jê avê vexwe û kanî jî neyê lewitandin.

 Dehla Şêx dikeve aliyê Zêwê ve, li dehlê hinar, te'ew, guvîj, berû hwd. çêdibin. Herwekî din li ser Dehla Şêx re Zêvîya Şêxê Zirav heye.
 Kanîya Qinê dikevê aliyê Bana û Hêtma ve. Ava kaniyê tê vexwarin, lêbelê ji ber ku ev kanî ji gund dûr e gel naçin avê jê nayînin. Kanî ji aliyê Sewalên ve dihate bikaranîn.
 Kanîya Qubik di nîvê gundê de ye. Ev kanî herwekî mizgeft jî tê bikaranîn. Ava wê ji aliyê gel ve hem tê vexwarin hem jî ji bona şûştina cilê tê bikaranîn.
 Li kevîya şetê Bafê (dicle) Kelha Eledîno heye. Ev kelh gelekî kevn e.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Hezexê
Wêneyên Bîranîn

Pirtûka helbestan a bi navê Wêneyên Bîran ya Rukiye Ozmen di sala 2002´an de ji hêla Weşanên Rewşen ve hate weşandin.
Pirtûk ji 32 helbestan pêk tê.
Pirtûk
Çîrokên şevbihurkan II (pirtûk)

Çîrokên şevbihurkan - II kitêba çîrokan a Rukiye Özmen ku di sala 2006an de ji hêla Weşanên Mezopotamya ve hate weşandin. Kitêb ji 35 çîrokên gelerî pêk tê.

Çîrokên kurdî
Pirtûk
Ferzê

Ferzê an jî Ferzende, Jêre gotine "Teyrê ser milê qîzan û bûkan", yek ji dengbêjên navdar e. Ji gundê Kevir a Milazgira Mûşê ye. Mamosteyê Reso ye. Bi navê Zekiyê Lawê Mîralî fîrarek ew kuştiye. Li ser kuştina Ferzê gelek şik hene. Herçendî dibêjin di dîlanekê de bi şaşî derb lê ketiye jî, hin kes di wê baweriyê de ne Ferzê ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye ji holê rakirin. Lewra piştî vê bûyerê efûya Zekiyê Lawê Mîralî derketiye.

Çavkanî 

Dengbêj
Fobî

Peyva fobî ji Phobos a Grekî tê. Phobos di mîtologiya Grek a Antîk de xwedayê dehşetê ye. Tirsa ku jiyana rojane asteng dike, tirsa li derê hişarê, tirsa di mercên awarte de hatiye fêrbûn e.

Bo mînak heger mirov ji gur an hirçeke kovî bitirse ev tirseke li rê, biwate û normal e. Lê heger mirov li cihê ku hîç fîl najîn mirov ji tirsa fîlan newêribe derkeve der, ev fobî ye.

Tirs yek ji sazûmaniyên xwe parastina mirov a sirûştî ye. Tirs ji hişarê derketibe ango ji kontrola hişarê derketibe ew êdî fobî ye û jiyana asayî dike xetereyê, asteng dike. Tirs di xizmeta jiyanê de lê fobî li dijî jiyanê ye. Lê bingeha fobiyan ne tenê tirs e. Anksiyete û elementên binhişarê ji yek ji sedemên fobiyan in. Bo mînak fobîk (kesê ku fobî pê re heye) ji rewş û objektên li derî tirsê ye jî ditirse. Wekî tirsa ji danûstandinê. Hin fobîk bêî tedawî nikarin herin bazarê an dikanekê tiştan bikirin. Bingehên fobiyan him realîst in him jî berevajiya wê.

Sigmund Freud fobiyan bi nakokiyan di asta binhişarê ve girêdide. Derûnînasên ji dibistana tevgerzaniyê wan bi refleksên fêrbûyî ve girê didin.

Hin sîmptomên fobiyan 

 Xofa nediyar
 Reng û rû sorbûn
 Cirifandin
 Xwîdan
 Zihabûna dev
 Bêhntengî
 Şêlûdîtin

Mirov dikare fobiyan di 3 komî de kom bike. Fobiyên fonksiyonî, fobiyên objektî û fobiyên rewşî.

Hin cureyên fobiyan 

 Zoofobî : Tirs ji ajalan.
 Astrofobî : Tirs ji birûsk, laser, ewrgurmijîn hwd. Fobîkên wiha pirr bala xwe didin rewşa texmînî ya hewayê.
 Klastrofobî : Tirs ji cihên girtî. Bo mînak li odeyekê tenêmayîn, asansor, hucreyên girtîgehê, metro hwd. Fobîk dikeve wê şik û baweriyê ew dê bifetise.
Manofobî: Tirs ji tenêmayînê. Fobîk hîç carekê nikare bi tenê bimîne.
 Agorafobî : Tirs ji meydanê, rasteyan, kolanan.
 Fobiya daqultandinê: Fobîk newêre tişteke bi hêsanî daqulte. Ji wê wertir e ew dê bixeniqe an qirşikên masiyan di qirika wê ve bizeliqe. 
 Fobiya deryayê: Newêrin li keştiyan siwarbin.
 Fobiya balafiran (firokeyan) : Newêrin li balafiran siwarbin.
 Pirofobî : Tirs ji agir.
 Kainatetofobî : Tirs ji guhertin û nûjeniyê.
 Kenofobî : Tirs ji tariyê.
 Orofobî : Tirs ji serdebijêran. Bo mînak ji çiya daketinê ditirsin.
 Xenofobî : Tirs ji biyaniyan.
 Ablutofobî : Tirs ji xweşûştinê.
 Amatofobî : Tirs ji ariyê, tozê.
 Akrofobî : Tirs ji bilindahiyan.
 Belonefobî : Tirs ji derzî û tiştinên tûj.
 Bromidrosifobî : Tirs ji bêhna laşê mirov.
 Erotofobî : Tirs ji têkiliya cinsî.
 Hidrofobî : Tirs ji avê.
 Hwd bi dehan fobî

Di tedawiya fobiyan de rêbaza psîkoanalîz û derman tên bikaranîn. Dermanên antîdepresan her gav bikêr nayê. Psîkolog bi pirranî fobîk nêzîkê objekt an rewşa ku ji ditirse dikin û bi vê awayê alîkarî dikin daku fobîk fêrî rewşê bibe û tirsa xwe derbibe.
Derûnnasî
Depresyon

Depresyon, xemgînî, ziravcanî, kelîn û keserkişandineka kûr e. Gorî hin wêjezanan heger depresyon nebaya, dê ewçend berhemên wêjeyî yên bêhempa jî nebana. Hestên mirov ziravcanî bûye, mirov ketiye xemgîniyeka kûr. Heger depresyon negihîştibe asta klînîk, ango nebûbe klînîk depresyon normal e. Di nava gel de bêhna kê teng dibe, jê re bi şaşî dibêjin "ketiye depresyonê". Rast e, depresyon bêhntengîbûn e, lê bêhntengîbûneke dirêj e û hin taybetiyên wê hene. Bo mînak melankolî hergav tevlî depresyonê ye.

Çavkanî 
Derûnnasî
Depresyona klînîkê

Depresyona klînîkê, asta depresyonê ya herî bilind e û wekî ji navê wê tê fêhmkirin, klînîk e ango bûye karê klînîkê. Klînîk depresyon yek ji nexweşiyên psîkolojîk e. 

Xemgînî, melankolî , kelîn û keserkişandinên kûr êdî ji kontrolê derketiye û jiyana mirov xistiye astengiyan. Êdî sîmptomên organîk jî destpêkirine, wekî serêş, jarbûn an qelewbûn (stûrbûn, xurtbûn), bêxewî, bêmadeyî hwd.

Di asta klînîkê de nexweş bêî alîkarî nikane jiyana xwe birêkûpêk bimeşîne. Baweriya wê ji xwe nemaye, bextewar nîne, hêz û daxwaza wê ya jiyanê kêm bûye. Hestê wê negatîv in û têkiliya xwe bi devedorê re birriye an bi negatîv dimeşîne. Dilê hezkiriyên xwe ji xwe dihêle. Xwe bersûc dibîne, ketiye xelekên ramanên bêwate, xwe wekî sêwî an "zarokên damariyê" dibîne. Di konsantrasyon û biryardayîna wê de pirsgirêkên mezin hene, ji xew şiyarbûn dijwar bûye, înteresa cinsî kêm bûye. Nexweş pirr hêdî tevdigere. Laşê wê jar ketiye û her gav westiyabûn pê re heye. Dinya li berçavê wê reşbûye û kê behsa tişteke xweşik bike, ew bi gotin û şîrovekirinên negatîv reaksiyona xwe nîşandide. 

Di klînîk depresyonê de pirr caran rîska xwekuştinê heye. Tenê li Almanya salê 12.000 mirov dixwaze xwe bikuje û diceribîne. Tê zanîn li Kurdistanê bi hezaran mirov xwe dikujin û pirraniya wan jî jin in. Gorî statîstîkan jin nêzîkî du carî zêdetir bi nexweşiya klînîk depresyonê dikevin. Wekî tê zanîn jiyana jinan di nava civakê de ji ya mêran dijwartir in. Hin şaxên klînîk depresyonê bingeha xwe ji sedemên genetîk digirin lê pirraniya wan ji sedemên rewşî tên. Li cihên wekî Kurdistanê ku şer, xizanî, pêkutî, êşkence hwd lê hene, rîska bi nexweşiya klînîk depresyonê ketin jî zêde ne. Psîkotrawma, şikestina kesayetî û kariyerê, têkçûne îdeolojî û baweriyan, rewşên awarte hwd nexweşiyê diniqurçînin, ditetikînin.

Depresyona klînîkê dikane were tedawîkirin. Psîkolog hin testên ku hêz û asta depresyonê dipîvin dikin û gorî teşhîsên xwe riyên tedawîkirinê avadikin. Heger di heman demê de nexweşiyeke din jî pê re hebe rîsk dubare dibe. Hin derman gelek bikêr tên. Psîkoterapî, psîkodrama, terapiya elektrokompûlsîv hwd gelek cureyên teknîkan û rewşeke baş dikane nexweşiyê derbibe.

Derûnnasî
Melankolî

Melankolî yek ji elementên depresyonê ye. Cesareta tenêbûnê, cesareta xemgîniyê, ji ber êşên kûr ên kesayetiyê, cezadayîna xwe, xemgîniyeka kûr e. Melankolîk hestên xwe wekî baweriyeke xurt didin der.

Melankolî bi qasî ku mijara psîkologiyê ye ewqas jî ya ol, wêje, feylesofî û estetîkê ye. Peyv ji Grekî tê û cara yekemîn bavê bijîşkiyê Hîppokrates ê Kós bikaraniye, "Melas Cholê". Tê wateya Galliyên reş. Gallî navê bereke dîrokîye û li Grek a Antîk gelek neheqî kirine. Melankolî di warê olî de xwe bi heman formê dide der. Wekî pêşxistina şeytên (ji ber ku mixalifê Xwedê ye). Dîsa di warê estetîk, wênesazî, mûzîk hwd de jî xwedî heman formê ye.

Çavkanî 

Rewşa giyanî
Hest
Psîkodrama

Psîkodrama yek ji rêbazên an teknîkên psîkoterapiyê ye. Peyv ji psîko û dramayê hatiye çêkirin tê wateya dramaya ruh. Cara yekem ji aliyê Jacob Levy Moreno yê awistiryayî hatiye bikaranîn û wî xistiye nav teknîkên psîkoterapiyê.

Di psîkoterapiyên ferdî û komî de tê bikaranîn. Psîkolog şanoyek li dar dixe û wekî gerînendeyê şano an fîlman îdare dike. Ji nexweş tê xwastin ku xwe têxe şûna keseke din. Bo mînak heger pirsgirêka nexweş bingeha xwe ji diya xwe digire, tê xwestin ku nexweş rola diya xwe bileyze. Bi vî awayî tê xwastin nexweş ji diya xwe fêhm bike, bi nêrîneke din li pirsgirêkê binêre.
Derûnnasî
Mamoste Nûjen

Mamoste Nûjen (jdb. 1954, Bismil) bernavê karîkatûrîstekî kurd e.

Karîkatûrên Mamoste Nûjen bi taybetî di malpera Netkurdê da derdikevin. Karîkatorên wî bi taybetî li ser rexnekirina dewleta Tirkiyê ne.

Çavkanî 

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1954
Kesên ji Bismilê
Hülya Avşar

Hulya Avşar (jdb.  Balıkesir) hunermenda bi koka xwe kurd ya Tirkiyêye ko di warên zarvekirinê û stranbêjiyê da navdar e.

Jiyana xwe ya hunerî bi tevayî bi zimanê tirkî meşandiye û hêj jî wisa ye.

Jiyana hunerî 

Wê li xwîndina xwe li Lîseya Komarê ya Enqereyê dawî kir. Li sala 1982ê tevî malbata xwe çûn Stembolê. Di kêbirkêyeka bedewiyê da ko kovara Bolvar birêvedibir, bû bedewa yekê. Li sala 1983ê bi lîstina di filma Herem da hundirê cîhana filman bû. Bi dû ra di zêdetir ji 70 filman da rolê serekî lîst. Wê xelatê baştirîn lîstikvanê Festîvala Filman ya Moskoyê wergirt.

Ew hînî mûsîqayê jî bû û dest bi stranbêjiyê kir. Wê gelek konser li Tirkiyê birêvebirin. Heta niha 6 albumên wê yên stranan derkevtine. EW li sala 2001ê ji aliyê Kral TV ya Tirkan ve wekî baştirîn stranbêja jin hat hilbijartin.

Her di sala 2001ê da, wê dest bi nivîsîna quncikan di rojnameya Gunaydin da kir. EW sernivîsera Kovareka heyvane bi navê Hülya ye.

Bernameyeka mêhvandariya televizyonî bi navê Hülya Avşar Show di televizyonên Tirkan da birêve dibit. Vexwîndina hunermendê Kurd Ciwan Haco bo wê bernameyê, di dema xwe da, bûyerek bû.

Ew bi awayekê pîşekarane (profesyonel) tenîsê jî dilîzit û li sala 2001ê bû qehremana TEDyê.

Hulya bi Kaya Çilingiroğlu ra zewicî bû, lê li sala 2005ê jê cuda bû. Wê ji Kayayî keçikek bi navê Zehrayê heye.

Fîlmên ku Hülya Avşar tê de lîstiye 
 Sekreter
 Mavi Mavi - Şîne Şîn
 Benim Sinemalarım - Kînoyên (sînemayên) min
 Üç Halka - Sê xelek
 Fatmagül'ün Suçu Ne - Tewanbariya Fatmagülê çiye
 Kısrak - Mehîn
 Alın Yazım - Çarenûsa min
 Sevda Ateşi - Agirê evîndariyê
 Berlin in Berlin
 Bir Kırık Bebek - Pêlîstokek şikestî
 Öğretmen - Mamoste
 Salkım Hanımın Taneleri - Daneyên gûşî xanimê
 Kalbin Zamanı Dema dil

Dîskografî 
 1988: Herşey Gölnünce Olsun
 1989: Gül Kokuyor
 1990: Hatırlarmısın
 1993: Dost Musun Düşman mı
 1995: Yarası Saklım
 1999: Hayat zor
 2000: Sevdim
 2002: Aşıklar Delidir
 2009: Kişiye Özel

Girêdanên derve 
 Hulya Avşar di IMDbê da
 Nivîsara Tirkî ya Kî Kî ye?

Aktrîsên tirk
Hunermend
Kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Hêk (toxim)

Hêk toximê hin cureyên ajalên mêk e. Nêzikî hemû cureyên balindeyan û cureyên masîyan û ajalên xizinde hêkan dikin. Ajalên mêk yên guhandar jî hêkan çê dikin lê hêk di hundur da dol digire. Ev hêkên di hundur da ra dibêjin bizir. Wextê ku masî an mirîşk dimirin hêkên ku di zik da dimênî jî wek bizir tên hesibandin.

Hêk ji bo xwarinê 

Hêk tên kelandin an di rûn de diqilijînîn û pê ra dibêjin qeyxane. Hêk dikevin hêvîr û gellek tiştên din. Hêkên ku mêst û sîran lêdikinî re jî dibêjin cilbir. Şoreka Kurdan heye dibêjin Ku nabû qeyxane yê bibe cilbir.
Ji bo her   ji hêka mirîşkê ya navîn / mezin nêzîkê     enerjiya xwarinê û 6 g proteîn têde heye. 

Hêk (kelandî) gelek vîtamîn û kanzaiyên muhimên ji bo leşên mirova tê de hebe  di nav de  weka vîtamîn A (ji sedî 19 DV), û riboflavîn (ji sedî 42 DV), asîdê pantothenîk (ji sedî 28 DV), vîtamîna B (ji sedî 46 DV), kolîn (ji sedî 60 DV), fosfor (ji sedî 25 DV), zinc (ji sedî 11 DV) û vîtamîna D (ji sedî 15 DV).    

Zerkek ji du-sê parên pêşniyara rojane ya  tê de 300 mg kolesterolê heye.

Bêjenas 

Peyv "hêk" wek peyva pehlewî xayag e. Peyva îngilîzî egg ji peyva norsan (germenên bakur) eggja hatiye û bi îhtîmaleka mezin ev hemû peyvan ji peyvekê tên.

Peyv "zerik" di pehlewî de zardag; peyv "spîk" jî spedag e. Bi îhtîmal "qeyxane" jî peyv xayag tê û ew peyva wek kaygana derbasa tirkî jî bûye.

Çavkanî

Biyolojî
Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî (pirtûk)

Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî pirtûkeke Şewket Şêx Yezdîn e. Ebdulkerîm Findî ji tîpên erebî veguhast.

Girêdanên derve 
pirtûkê ji vê derê bixwîne :* FINDI.INFO 

Pirtûk
Paranoya

Paranoya di zimanê Grekî de paranous (ango dînbûna hêsan, dînbûna li derve) e û Emil Kraepelin cara yekemîn di psîkîyatriyê de bikaraniye. Şik, li şikê ketin bûye yekemîn û serekeyî taybetiya mirov. Şik û li şikê ketin jiyana normal têkbiriye. Paranoya pirr carî parçeyek ji nexweşiyên din ên psîkologîk in. 

Di her mirovî de kêm zêde paranoya heye. Ev tişteke ji rêzê û normal e. Lê heger jiyana mirov ketibe bin kontrola şikê êdî ew bûye nexweşiyeke psîkologîk û psîkiyatrîk. Divê bête tedawîkirin. Bi pirranî paranoya bi şîzofreniyê ve ye. Lê bi navê kesayetiya paranoîd dîmeneke nexweşiyê jî heye. 

Wekî me got, di jiyana normal de mirov xwedî gelek paranoya ne ku evana ne nexweşî lê şaşî ne. Bo mînak siyasetmedar pirr bi teoriyên komployî ve bilî dibin ku evana herçendî paranoyayê bihewînin jî hêj nebûne nexweşî. Antîsiyonîzm, ango hemî xerabiyan dikin para Cihûyan, şik û tirs ji saziyên sixuriyê (wekî CIA , MOSSAD hwd), şik ji heval û cîranan kirin ku ewana li pey nebaşiyê ne hwd. Evana hemî ji şaşîtiyên jiyana rojane ne. Nexweşî nînin.

Hin mînak ji paranoya 

Nexweş herdu destên xwe bikarnayîne dema jê tê pirsîn dibêje, "Hin peyayên fezayî tiştekê xistin mejiyê min ez ketime bin kontrola wan, ew nahêlin".

Nexweş jina xwe kuştiye û di klînîkê de tê tedawîkirin. Ew dibêje, "Ez Îsa Mesîhê nû me. Xwedê ez şandim ku mirovan bînim ser riya rastiyê. Lê şeytên kete ruhê jina min û ew li dijî min rakir. Min diviyabu jina xwe bikuşta".

Nexweş newêre derkeve derve. Ew dibêje, "Dewleta Tirk, 3 komên taybetî ji bo revandina min peywirdar kiriye. Ew dê min birevînin bibin. Li bin Çiyayê Cûdî laboratuwarekê avakirine, li wir li ser çekek nû dixebitin. Min hilbijartine bo ceribandinê".

Nexweş xwe hîç naşo û êdî bêhn ketiyê. "Ez divê xwe neşom. Wê gavê dê ji min mêrkûjekî derkeve. Ma hûn dixwazin ku ez bibim qatil?".

Helbet mirov bêî sedem û nişkave nexweş nakeve. Kesên nexweş dikevin jî ne nezan û kêm hiş in. Îro em qebûl bikin an nekin li Kurdistanê bi hezaran Kurd ji ber dagirkerî, şer, êşkence, tecawiz hwd nexweş ketine û dikevin. Mixabin nêrîna me Kurdan ji bo kesên wiha nebaş in. Em hema wan bi navê "dînê beredayî" binav dikin û berpirsiyariya xwe jibîr dikin.

Di tedawiya nexweşiyên ku tabloya paranoya pê re heye, metodên psîkîyatrîk tên bikaranîn. Bo mînak paranoîd şîzofrenî nexweşiyeke psîkîyatrîk e. Dermanên trankîlîzan , elektrokompûlsîv terapî hwd tên bikaranîn. Nexweş 100 % divê li klînîkan di binê kontrolê de bin. Nexweşên ku tabloya paranoya dihewînin, ne nexweşên ji rêzê ne, dikarin ziyanê bidine xwe an devedorê xwe.

Derûnnasî
Emil Kraepelin

Emil Wilhelm Georg Magnus Kraepelin 15ê Reşemeha 1856ê- 7ê Çirya Pêşîn 1926. Yek ji psîkiyatrîstên navdar e ko li Neustrelitzê li Elmanyayê ji dayîk bûye û li Münchenê mirîye. Ji layê gelek kesan ve, mîna H. J. Eysenckî di berhema wî ya bi navê Encyclopedia of Psychology da, wekî hîmdanerê psîkatriya zanistî, dermanzanista psîkatrîk û genetîka psîkatrîk dihêt pesinandin. Kraepelinî hizirand ko sedema hemî nexweşiyên psîkatrîk hokarên biyolojîk û genetîk in. Ramanên wî jordestiya xwe li tevaya sedsala 20ê li ser psîkatriye da parast. Bervajî wî Sigmund Freudî hizir dikir ko nexweşiyên psîkatrîk ji ber sedemên psîkolocîk peyda dibin.

Li 1886ê, tenê piştî 8 salên rahînanê, ew li Zanîngeha Tartuyê (hingî Dorpat) li Estonyaya niha bû profesor û bû rêveberê dermangeheka (klînîkeka) 80 textî. Li wêderê ew şiya gelek serhatên nesaxan bi hûrî û kûrî tomar bikit û bixwînit û "têderbiînit ka giringiya rewşa nexweşiyê li goreyî polandin an sinfandina nexweşiyê çend e." Deh salan piştra, wî ragehand ko rêyeka nû ji bo nihêrîna li nexweşiyên revanî vedîtîye. Wî ji nihêrîna kevneşopî ra digot "berjengkî" anko "semptomatîk" û ji rêya xwe ya nû ra digot "balgehîn" anko "klînîkal". Ev bû rêbaza wî ji bo şirovekirina sinfandina bi sedan nexweşiyên revanî yên ko heta sedsala 19ê hatbûn niyasîn. Wî nexweşî li goreyî sinfandina paternên berjengan anko semptoman vebeşîn, ne li goreyî wekheviya berjengên serekî, ko berî wî dihat kirin. Dirist hema jiber wan astengan bû ko Kraepelinî şêwazê xwe jibo veniyasîna nexweşiyên revanî pêşkêş kir.

Ji ber sinfandina nexweşiyeka ko bi awayê yek nexweşî wekî psîkoz dihat niyasîn pesnên Kraepelinî dihên dan. Wî ev nexweşî dabêşî du nexweşiyan kir:

 Manodepresyon (bi îngilîzî: manic depression) ko ew bi xwe niha bû ye komeka nexweşiyên mîna depresiyona mezin û nexweşiya ducemser an bîpolartî (bi îngilîzî: bipolar disorder).
 Şîzofrenî (bi îngilîzî: dementia praecox).

Li ser bingehê lêkonînên wî yên dirêjdem, û li goreyî saloxetên rewşan, encam û verêja taliya (anko prognoza) nesaxiyan, wî çemk anko konsepta dementia praecoxê pêk anî. Li goreyî wî şîzofrenî "werara nepirr kurt dema rewşeka nemazeyî ya kêmbûna hêza revanî ye ko li jîyekê kêm dest pêdikit." 

Wî li ser patologiya mêjî xebat kirine û cara yekemîn balê kişandiye ser bandorên patologiya li ser kesayetî û nexweşiyên psîkiyatrîk. Wî cara yekemîn pirsgirêkên tevgerê binav û kom kiriye. Ji cureyên din ên zanîstiyê sûdwergirtiye û nexweşiyên kesayetiyê jî wekî yên organîk dîtiye.

Çavkanî 

Kraeplin, Emil
Jidayikbûn 1856
Mirin 1926
Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê

CIA (wekî sî ay ey bixwîne) kurteya Central Intelligence Agency ye, ango Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê, navê saziya sîxuriya derveyî ya DYA'yê ye. Di sala 1947'an de bi fermana serokwezîr Harry S. Truman hatiye damezrandin. 

Girêdayî NSC (en es sî) (National Security Council - Konseya Ewlekariya Neteweyî) kar dike. Çar şaxên CIA'yê hene: nûçegirtin, çalakî, zanîstî û teknolojî û gerînendetî. CIA hatiye peywirdarkirin ku bo ewlekariya welêt sîxuriyê bike û wan wekî raport pêşkêşî NSC bike. CIA hemî karên xwe wekî hemî saziyên sîxuriyê bi dizî dike.

Girêdanên derve

  CIA
  CIA  

Saziyên sîxuriyê
DYA
Harry S. Truman

Harry S. Truman, (jdb. 8ê gulanê, 1884 - m. 26ê kanûna pêşîn, 1972) serkomarê 33ê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1945-1953) bû. Ew wekî[cîgirê serkomarî piştî mirina Franklin D. Roosevelt bû serkomarê Amerîkayê. Serkomariya Trumanî hevdema bûyerên giring yên mîna xwedanedesta Almanyayê, dawîbûna Şerê Cîhanî yê Yekem, Bombebarana Navokî ya Hîroşîma û Nakazakiyê, xwedanedesta Japonê, damezirandina Rêkxistiya Neteweyên Yekgirtî, Marşal Plan jibo jinûveavakirina Ewropayê, Destûrên Trumanî jibo zevitkirina Komûnîzmê, destpêka Şerê Sar, çêbûna NATOyê û Şerê Koreyê bû. Van hemî bûyeran û gelek arîşeyên navxweyî karekê weha kir ko Dwight D. Eisenhower bikarit desthilata 20 salî ya Demokratan dawî bikit.

Ew yek ji siyasetmedarên Demokratan e. Di dema serokwezîrtiya xwe de CIA damezrandiye û bi navê Doktrîna Truman di 12ê adarê 1947 de li kongreyê doktrînek daye pejirandin. Ev doktrîna han, polîtîkaya DYE bo nêrîna Şerê Sar û berjewendiyên derveyî rave dike.

Jînenîgarî

Destpêka jiyanê 
Herî li  li Lamara wîlayeta Missouri ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê. Ew zaroyê duyê yê Can Endirsin Trûmen John Anderson Truman î û Marta Êlên Yang Trûmen Martha Ellen Young Truman ê bû.

û 26ê kanûna pêşîn 1972 li Kansas City jiyana xwe ji dest daye.

Siyasetmedarên amerîkî
Jidayikbûn 1884
Mirin 1972
Serokdewletên DYAyê
Ey avê av (helbest)

Ey avê av navê helbesteke Feqiyê Teyran e.

Çend rêze ji helbestê

Ey av û av ey av û av

Ma tu bê eşq û muhbetê

Mewc û pêlan tavêy belav

Be sekne û bê rahetê

	Ji işqa kê her têy û têy

	Heta kengê her bêy û bêy

	Bo min bêjê heyranê kêy

	Da ez bizanim qissetê

	

		Lazim te mehbûbek heye

		Yan dost û metlûbek heye

		Yan meyl û mensûbek heye

		Lew bê libas û kîswetê

Helbestên kurdî
Feqiyê Teyran
Pirtûkên kurdî
Mossad

Mossad (îbranî: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, , ango saziya sîxurî û operasyonên taybet) saziya sîxuriya dûgela Îsraelê ye. Di 1ê nîsana 1951ê de hatiye damezrandin.

Navenda Mossad li Tel Aviv e. Li dora 1.200 xebatkarên wê he hene. Xebatkarên wê du cure ne. Kesên kadro û alîkar. Di nava saziyên sîxuriyê de ya herî navdar û profesyonel tê zanîn. Reuven Shiloah, yekemîn serokê Mossadê ye.

Pênc beşên saziye hene 

 Çalakiyên sîxuriyê
 Çalakiyên polîtîk
 Çalakiyên taybet 
 Şerê psîkologîk 
 Beşa lêkolînan

Mossad di dema Şerê Sar de gelek operasyonên mezin li dijî bloka rojhilatê kiriye û di pirraniya wan de biserketiye. Mossad bi saziyên sixurî yên welaten din re jî xebatan dike. Bi MÎTa tirkan re jî gelek operasyon kirine. Bo mînak dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan li Kenyayê. Di vê çalakiyê de li gel CIA û MÎT cih girtiye.

Çavkanî

Saziyên sîxuriyê
Îsraêl
Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)

Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî (tirkî: Milli İstihbarat Teşkilatı, li gel kurtenavê wê MİT jî tê naskirin), navê saziya sîxurî ya Tirkiyeyê ye. Serokê wê yî niha İbrahim Kalın e. Wekî hemî dezgehên din ên Tirkiyeyê MİT jî di bin kontrol û desthilatdariya Konseya Ewlekarî ya Neteweyî (bi kurteya tirkî MGK) de ye ku ew bi xwe jî di bin siya artêşa tirkî de ye. MİT bi CIA, Mossad û gelek saziyên sîxuriyê din re bi hevparî jî xebatan dike.

Lîsta serokên Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê

Girêdanên derve 
Malpera Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)

Saziyên sîxuriyê
Tirkiye
Şîzofrenî

Şîzofrenî, ji grekî tê. Wateya wê parçebûna kesayetiyê ye. Yek ji nexweşiyên psîkologîk ji grûba psîkozan e û karê psîkiyatriyê ye. Di ramane, tevgerê û fonksiyonên mêjî de xirabûn, parçebûn e. Di beşa psîkiyatriyê de cihekê xwe yê girîng heye û tedawiya wê pirr dijwar e.

Cara yekemîn di sala 1907an de ji aliyê psîkiyatrê navdar ê Swîsre yî Eugen Bleuler hatiye binavkirin. Afirandina ramanan, têkiliyên di navbera fonksiyonên kesayetî û hişarê, rewşa hestan hwd parçe parçe bûye. Nexweş êdî bi zimanekê taybet diaxive. 80 % şîzofrenîk halûsînasyonan dibihîsin û dibînin. Raman û baweriyên paranoîk pirr in. 

Zanîst di wê baweriyê de ne ku bingeha vê nexweşiyê di ciwaniyê de tê avêtin. Sedemên wê yê genetîk hene lê epîlepsî, alkolîzm û raxwarina madeyên wekî eroîn, haşhaş, nexweşî tûmor û darbeyên di mejiyê de girîng in. Nexweşî di mêran de zû (12-13 salî), di jinan de dereng (40 salî) xwe dide der. Lê nexweşî di demeke dirêj de digihîje û heya mirov biçe bijîşk hinekê dereng dikeve. Zanîst di wê baweriyê de ne ku hormonên jinan di vê cûdatiyê de rolekê dileyîze. Dîsa jî binexweşketina mêr û jinan wekî hev in. Ji 10-15 % û pirraniya wan jî mêr di vê nexweşiyê de xwe dikujin. Pirr kêm be jî bi zarokên wekî 8 salî de jî hatiye dîtin. Tesbîtkirina vê nexweşiyê hinek tevlîhev e. Bo mînak otîstîzm a zarokan hin caran bi şaşî dibe tirsa şîzofreniyê lê nerast e.

Ji 5-10% zarokên şîzofrenîkan bi heman nexweşiyê dikevin. Ev selefa han di cêwiyan de 45 % e. Kesên ku di dema ji dayîk bûnê de tûşî zehmetiyan bûne û di zaroktiya xwe de darbe li serê wan ketine yan qeza derbaskirine divê biçîn cem bijîşk û xwe kontrol bikin. Hinek vîrûs jî roleke mezin dileyîzin (Herpes simplex Tîp II, Influenza û vîrûsa Borna). Kesê li bajaran ji dayîk bûne ji yên li gundan bûne bêhtir bi vê nexweşiyê dikevin. Herwekî jiyana sosyal bandoreke mezin li destpêka nexweşiyê dike.

Sîmptomên şîzofreniyê 

Helbet şîzofrenî navê grûbeke nexweşiyan e gelek sîmptomên wan hene lê yên balkêş ev in:

 Ji jiyana sosyal dûrketin
 Qelsketin an parçebûna hestan
 Guhertin di baldariyê de
 Guhnedayîna paqijiyê
 Di axavtinê de guhertin û xirabûnên berbiçav
 Pirsgirêkên raketine, xewê
 Jarketina laş

Cureyên şîzofreniyê 

 Şîzofreniya hebefrenîk
 Şîzofreniya katatonîk
 Şîzofreniya paranoîd
 Şîzofreniya hêsan û sade

Mixabin tedawiya vê nexweşiyê dijwar e. Li klînîkan bi salan tedawî dibin û gorî statîstîkan tenê 33 % şîzofrenîk bi temamî sax bûne heya niha. Di tedawiyê de bi pirranî metodên psîkiyatrî, derman û întegrasyona sosyal tê bikaranîn.

Psîkiyatrî
Barzanî xwe nade dest kesê (pirtûk)

Barzanî Xwe Nade Dest Kesê pirtûkeke Ebdulhesen Tefrîşiyan e.

Wergirandin: Şewket Şêx Yezdîn
Veguhastin ji tîpên erebî: Ebdulkerîm Findî

Girêdanên derve 
 Pirtûkê ji vê derê bixwîne : FINDI.INFO 

Pirtûkên kurdî
Dicle (kovar)

Kovara Dicle kovareka siyasî, rewşenbîrî û giştî bû û ji aliyê wezareta rewşenbîrî ya Hikûmetî Herêmî Kurdistan dihate derxistin. Hijmara wê ya yekê di nîsana sala 1998 hate derxistin û hejmara wê ya dawiyê (42) di îlona sala 2001'ê derket.

Desteya weşanê 
 Xwedanê îmtiyazê : Wezîrê rewşenbîrî
 Sernivîser : Ebdulkerîm Findî 
 Reveberê Nivîsînê : Izet Findî
 Derhênana huneri (Nexşekêş) : Hekar Findî

Çavkanî 

Kovarên rawestandî
Kovarên kurdî
Izet Findî

Izet Findî nivîskar û psîkologekî kurd e. 

Izet Findî di sala 1960'î de li Duhokê ji dayik bûye, xwendina destpêkî û amadeyî her li Duhokê bi dawî aniye. Ji salên 1980-1981'ê li Zanîngeha Silêmaniyê pişka Psîkolojiyê hatiye wergirtin, piştî rêjîma Bexda zanîngeh veguhestiye Hewlêrê du salên dî li wê derê dewam kiriye û sala çarê hatibû kirin. Piştî xwendina xwe bi dumahî aniye û bawernama bekeloryos bi zanistên psîkolojiyê wergirtiye, di 23.11.2000´î de bawernama Masterê jî ji Zanîngeha Duhokê wergirtiye.

Nivîskariya Izet Findî 
Yekemîn nivîsîna wî di sala 1977´an de di rojnama "Hawkarî" de li Bexda hatiye weşandin; wek nivîskar ji sala 1980´ê were berdewame û pişikdarî di piraniya rojname û kovaran de kiriye bi berhemên xwe her ji berî serhildanê û ta nuha jî wek Hawkarî, Beyan , Roşinbîrî niwê, Karwan, Bizav ,Dicle, Botan, Gazi, Metin, Peyman, û hwd. Ji 1992-1993´an li televizyona Kurdistan karkiriye, ji 1994-1996´an wek nivîskar di rojnameya "Peyman" de karkiriye. 

 JI 1996-1998 wek endamê desteya nivîsînê di kovara "Gazi" de karkiriye
 Ji 1998 û ta nuha wek rêveberê nivîsînê di kovara "Dicle" de kardike
 Nuha nivîser e li kovara "Metîn" jî
 Di sala 1986´an de bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd/Duhok
 Enadamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye
 Ji sla 1992´an ve sikretêr û endamê Komela Sîkolocî Kurdistanê/Duhok e
 Pirtûkek bi navê "Hindek Babetên Sîkolocî" li sala 1992´an çapkiriye
 Pirtûkeke din bi navê "Çend Babetên Zanistî" berhev e bo çapê
 Niha wek rêveberê Tomargeha Zanîngeha Duhok û mamostiyê zanîngehyê berdewam e

Nivîskarên kurd
Psîkoz

Peyva psîkoz ji Grekî tê û wateya wê anormalî yan nexweşiya ruh e. Cara pêşîn di sala 1845 de ji aliyê Ernst von Feuchtersleben hatiye bikaranîn. Feuchtersleben xwestiye pirsgirêkên ku wekî neûrozê bingeha xwe ji problemên neûrologîk digirin, jê yê din veqetîne.

Psîkoz tabloyeke nexweşiyên hiş e û xwe bi xerabûna hest û ramanan dide der. Nexweş bi pirranî halûsînasyonan dibîne û xwedî baweriyên nerastegîn e. Ji rastegîniyê dûr ketiye. Nexweşî pirranî tûşî ciwanan dibe. Psîkoz bi gelek tablo û nexweşiyên psîkolojîk û psîkiyatrîk ve girêdayî ye. Hin diyagnozên wê dişibin şîzofrenî, depresyona klînîk , psîkopatî , delîriyûm hwd lê bi gelek aliyan ve jî ji wan cudatir e. Bêî testan veqetandin û tesbîta nexweşî û tabloyên wiha pirr dijwar in.

Hin sîmptomên psîkozan 

 Halûsînasyon
 Guherbarî di rewşa hestan de
 Baweriyên nerastegîn
 Di raman û hilberîna ramanan de xerabûn
 Guhertinên berbiçav di kesayetiyê de
 Di axavtinê de xerabûnên berbiçav
 Destkeftinên testên li ser mejî û guhertinên di mejî de

Li ser sedemê vê tabloyê gelek nîqaş, xebat û angaşt hene. Bikaranîna madeyên raxwarinê, bo mînak kokaîn, PCP, madeyên halûsînogen, amfetamîn hwd girîng e. Xebatên li ser mejî hatine kirin nîşan didin ku di mejiyê psîkotîkan de hin guhertin pêk hatine. Bo mînak aliyê rastê yê mejî ji yê din bêhtir hesas bûye. Hin nexweşiyên organîk ango bijîşkî jî bandorê li psîkozan dikin. Bo mînak grîp an nexweşiyên ji bakteriyan têne dikanin hin tehrîban li sîstema neuroyan bikin.

Di tedawiya psîkozê de dermanên antîpsîkotîk tên bikaranîn. Herwekî psîkoterapiya ferdî û komî jî tê kirin. Bi alîkariyeka sosyal a baş û tedawî dikanin nexweşiyê têkbibin.

Derûnnasî
Ewro

Ewro (bi kurdî carina wekî Euro tê nivîsandin; nîşaneya wî €, koda wî jî EUR ye) diravê hevpar ê pirraniya welatên Yekîtiya Ewropayê ye.

 

Herêma endamên pereyê hevpar di sala 2023'an de ji van welatan pêk tê:
 Almanya
 Awistriya
 Belçîka
 Estonya
 Fînlenda
 Fransa 
 Holenda
 Komara Îrlendayê
 Kroatya
 Îtalya 
 Kîpros
 Letonya
 Lîtvanya
 Lûksembûrg 
 Malta
 Portûgal 
 Slovakya
 Slovenya
 Spanya
 Yewnanistan

Girêdanên derve 

   

Pere
Ernst von Feuchtersleben

Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben yek ji bijîşk, helbestvan û ronakbîrên navdarê nemsa bû. Di 29ê nîsanê 1806 de ji dayik bûye û di 3ê çiriya pêşîn 1849 de jiyana xwe ji dest daye.

Feuchtersleben li ser binavkirin û komkirina nexweşî û sîmptomên derûnînasiyê xebatên mezin kiriye. Herwekî li ser reformên pedagogî û perwerdehiyê jî xebatên wî hene.

Mêr
Helbestvanên awistirî
Feuchtersleben, Ernst von
Jidayikbûn 1806
Mirin 1849
Halûsînasyon

Halûsînasyon, pêşrew an jî rewrewk baweriya nexweşan a bi bihîstin û dîtinên nerastegîn û xeyalî ne. Bo mînak herçendî ti sedemekê nebe jî nexweş di wê baweriyê de ye ku dengan dibîhîse, dîmenan dibîne.

Helbet divê şaşîtî çênebe, hemî bûyerên wiha ne halûsînasyon in. Kesên ku di çavên wan de pirsgirêk hene, kesên kû mîgren pê re hene, kal û pîr, kesên ku pirr diwestin hwd dikarin hin reng, dirûv û tîrêjan bibînin û dengan bibîhîsin. Ev yeka han normal e û mirov bi xwe jî haydar e. Di halûsînasyonê de hîç sedemek, stîmûlûsek nîne lê nexweş dikeve wê baweriyê tiştinan dibîne, dibîhîse.

Derûnnasî
Psîkopatî

Psîkopatî bi Grekî tê wateya "azarkişandina ruh". Tê zanîn ku psîkologî yek ji ciwantirîn şaxên zanîstiyê ye û peyvên psîkologiyê hin caran tên tevlîhevkirin. Ji bo ku mirov wateya wê rave bike, divê mirov behsa ûjdan, empatî, antipatî, psîkopat hwd bike. Kesên ku ûjdana wan an ruhê wan êdî li derê ûjdan û ruhê kollektiv ê mirovahiyê ye. Helbet ev nixandineke tûj e û di zanistiyê de mirov nikane ûjdana civakê herdem mafdar jî bibîne.

Psîkopatî tabloyeke nexweşiyên psîkologîk û psîkiyatrîk e. Kêmketina ûjdan û xerabûna empatî du elementên girîng ên psîkopatiyê ne.

Derûnnasî
Empatî

Empatî tê wateya hevhestîbûn. Ango di têkiliyên mirov de ji derûniya hevûdu têgihîştin, ji hestên hevûdu fêhmkirin e. Mirov ji bo hin heval an nasên xwe dibêje "Ez û wê/wî em ji hev pirr zêde baş fêhmdikin. Bêî axavtin em bi rewş û daxwazên hevûdu têdigihîjin. Em wekî nîvên sêvê ne". Di vê mînakê de wateya empatiyê baş tê ravekirin. Berevajiya empatiyê antîpatî ye.
Derûnnasî
Konseptên metafizîkê
Hest
Etîk
Derûnnasiya exlaqê
Mehmed Uzun (kirmanckî)

Mehmed Uzun(1953 Siwêreg - 2007 Amed) nuştoxêko kurd o.

Hewt roman û gelek ceribnayîş, cigêrayîş û helbestî nuştî û weşanay. Helbestêka ey ya derge bi nameyê Destana Egîdekî (Destana Egîdêk) hetê hunermend Ciwan Hacoyî ra hameya vatiş. Mehmed Uzun tena bi kurdkî nênuşt, bi ziwanê tirkî û swêdkî zî gelek berheman nuşt. Ewro tayê kesî ey sey serkêşê romana kurdkî ya moderne hesebnenî.

Cuya Ey 

Mehmed Uzun serra 1953 de dewa Siwêrega ser bi Rihayî (Urfa) ame dinya. Seba ke bi ziwanê dayika xo nuştêne, çend reyan hetê desthelata tirkan ra erzîya zindan. O zî no rid ra hamnanê serra 1977î de Tirkîya ra vejîya û demeêko derg Swêd de mend.

Endamê PENî û Yekîtiya Nivîskarên Swedê yo. Ey serra 2001î de xelata Torgny Segerstedt girewte.

Serra 2005 de agêra Tirkiya û Stenbol de mend. Peyniya na serre (2005) hetê wezareta rewşenbîriyê ya hukmeta Herêma Kurdistanî ra Hewlêr de xellat dîya ci.

La 29ê menga gulana 2006ê ame zanayîş ke nêweşîya şêrpenceyê bîyo. Destpêk de, o nêweşxaneya zanîngeha Karolînskayê Stokholmê Swêdî de rakewt. Dima zî hame Amed, 11 Tişrîna Verêna (Oktobre) 2007 de uca de şi rahmet.

Kitabê ey 

Mehmed Uzunî bi ziwanê kurmancî, swedkî u tirkî kitabî nuştê. Kitabê ci:

Tu (Ti), roman, 1985
Mirina Kalekî Rind (Mergê Kalikêkêyî Weşîkî), roman, 1987
Siya Evînê (Verestiyê Evînî(Aşkî)), roman, 1989
Rojek Ji Rojên Evdalê Zeynike (Rocekê Li Rocanê Evdalê Zeynike), roman, 1991
Destpêka Edebiyata Kurdî, lêkolîn, 1992
Mirina Egîdeki (Mergê Egîdêkî), Şiir, 1993 (kasedecê: Destana Egîdekî, Ciwan Haco, 1993) 
Hêz û Bedewiya Pênûsê(Hêz u Weşikiya Pênûsî(kalem)), pexşan, 1993
Världen in Sverige (Swidênde), antolojî, 1995
Antolojiya Edebiyata Kurdî, antolojî, 1995
Bîra Qederê, roman, 1995
Nar Çiçekleri (çiçekên xinarî), pexşan, 1996
Ziman û Roman, heypeyvîn, 1997
Bir Dil Yaratmak (rastkerdîşê zuwanî), 1997
Dengbejlerim (Dengbejê Min), pexşan, 1998
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê (roşnê mina evînî, taritî mîna merdişî), roman, 1998
Zincirlenmiş zamanlar zincirlenmiş sözcükler (Wextê zincîrkerdey Vateyê zincîrkerdey), pexşan, 2002
Hawara Dîcleyê I, roman, 2002
Hawara Dîcleyê II, roman, 2003

Bi inglîzkî 
 Mehmed Uzun, "Words Washed by the Waters of the Euphrates", International Journal of Kurdish Studies, Vol.14, No. 1&2,pp. 36–40, 2000.
 Mehmed Uzun, The Kurdish Renaissance in Exile, The Journal of the International Parliament of Writers, Vol. 1, Jan. 2001, pp. 67–78.
 Mehmed Uzun, The Nature of Fiction, Index on Censorship Journal , vol.4, 2001.
 Mehmed Uzun, Diyarbakir: the slap in the face, International Journal of Kurdish Studies, Jan. 2003.

Bi almankî 
 Im Schatten der verlorenen Liebe, Roman
 Einführung in die kurdische Literatur, St. Gallen 1994

Çimeyî

Lînkê Teberî 
 MehmedUzun.com
 Deftera sersaxiyê ya Mehmed Uzun 
 Jiyaneke fedayî wêje û zimanê kurdî: Mehmet Uzun, Azadiya Welat, Sal:2 Hejmar:395 Rûpel:7, 12 çiriya pêşîn 2007, Amed
 Destana Egîdekî 
 Kitêbên Mehmed Uzun li Amazon.comê
 Axaftina Mehmed Uzun ya li konferansa -Tirkiye li Aştiya Xwe Digere-
 Bi Mehmed Uzun re li welatê wî Diyarbekir- Gotara Oral Çalışlar-

Nivîskarên kurd
Gotara bi zazakî
Psîkotrawma

Psîkotrawma, ango trawmayên ku bingeha wan psîkologîk in, ne nexweşî li tabloyeka nexweşiyên psîkologîk in. Trawma bi grekî tê wateya "birîn". Psîkotrawma tê wateya "birînên ruh". Bo mînak heger mirov di zaroktî yan jiyana xwe de tûşî bûyeren awarte û kirêt wekî destavêtina cînsî, êşkence, mirina hezkiriyan, şer, penaberî, hepiskirina zarokan hwd jiyabe ewana li ser mirov bandorên mezin dihêlin. Heger paşê neyên tedawîkirin dikarin bibin destpêka hin nexweşiyên psîkologîk.

Kurd û psîkotrawma 
Kurd wekî neteweyeke bêdewlet, di jiyaneke awarte de dijîn. Bi sedan salan e li Kurdistanê dagirkerî, şer, êşkence, rev, koçberî, tirs, mirin û kuştin hene. Kêm zêde her kurdek di jiyana xwe de psîkotrawma jiyane. Mixabin saziyên an nexweşxaneyên kurdan nîne ku li çareyên tedawîkirinê bigerin. Hin kurdên ku koçberî Ewropa bûne jî guh nadin tedawîkirinê. Herçendî li Ewropa derfetên mezin hebin jî.

Hin mînak ji psîkotrawmatîkan 

R. keçikeka 11 salî ye. Li Parîsê diçe dibistanê. Rojek bi diya xwe re li metroyê siwar dibe. Diya wê dereng dimîne siwar be, derî tên girtin û trên birêdikeve. Herdu bi hev re dê biçin cihekê nêzîk. R. nişkave diqîre û li erdê dipelpite. Frensî li serê wê dicivin, ti wateyê nadinê. Lewra zarokên frensî bi serê xwe li metroyan siwar dibin û diçin dibistanê. Trênê li nêzîk didin sekinandin û ambûlans tê R. yê dibe. Ti nexweşiyek bi R. nîne. Tenê li Şirnexê di 4 saliya xwe de psîkotrawma jiyaye. Gundê wan hatiye rûxandin û dê-bavê R. yê li panzêrê siwarkirine û birine. R. wê rojê pirs tirsyaye. Ji wê rojê şûnde naxwaze tenê bimîne û ji dê-bavê xwe biqete.

O. jî li Stembolê di 9 saliya xwe de bi tevê malbata xwe ji aliyan polîsan ve hatiye binçavkirin. Li ber çavên wî li mirovan êşkence hatine kirin. O. bi alîkariya IHD (Komeleya Mafê Mirovan) piştî çar rojan serbest hatiye berdan lê dê û bavê wî di bin êşkenceyê de mane. O. niha li Elmanya dijî û êdî 16 salî ye. O. ji dengê bêtêlan (telsîz) û sîrenan ditirse. Dema ji derve dengê trêmbela polîsan an ambûlansan tê an jî dengê bêtêlan dibîhîse dicirife, xwîdan tê ser. Lewra dema li Stembolê hatibû girtin ew di xewê de bû. Nîvê şevê bi dengê sîrenan û bêtêlan ji nav nivînan hatibû girtin. Mixabin dê-bavê O. naxwazin O. biçe tedawî bibe. Bi gorî wan naxwazin navê "dîntiyê" were ser lawê wan.

Çavkanî 

Derûnnasî
Sêmêl

Sêmêl (bi tîpguhêziya alfabeya erebî Semel jî tê naskirin) qeza û bajêrekî biçûk e ku dikeve devera Badînan li Kurdistana başûr. Ev bajêre êk ji qezayên Duhokê dihê hejmartin. Sêmêl bi dûratiya 8 km dikeve rojavayê bajêrê Duhokê.

Navê vê bajar li ve tişt hatiye ku sê 3 çiya li dewra vê bajarê ye, ji ber vê yekê vê çiya wekî mil wane, liber vê gotin sê mil li dewra vê bajêr, Şêmêl, anku, 3 mil.

Nahiyeyên Sêmêlê (navên fermî, 2009) 
 Sêmêl (navend)
 Faydê
 Batîl

Galerî

Çavkanî
Otîzm

Otîzm bi grekî tê wateya "xwe, xwetî, xwe bi xwe". Pirsgirêkeke kûr ê gihîştinê, mazinbûnê ye. Di psîkologiya zarokan de cihekê xwe yê girîng heye. Zarok têkiliyên xwe bi derve re biriye, naaxive, bala xwe nade bûyerên li devedora wê pêk tên, li dibistanê bipaşketiye, bersîvan nade pirsên mamoste hwd.

Cara yekem psîkiyatrîstê swîsreyî Eugen Bleuler, di sala 1911an de ev nav bikaraniye û wekî bingeha nexweşiyên şîzofrenî dîtiye. Leo Kanner, Hans Asperger, Lorna Wing hwd li ser otîzmê xebatên mezin kirine û wê ji şîzofreniyê veqetandine. Ji ber ku zarokên otîst nahêlin bersîvan bidin, pirr caran wekî kêmhişan tên dîtin, lê ev nerast e.

Li ser sedemên nexweşiyê, rewşa ji dayikbûnê pirr balkêş e. Ango ji dayikbûn bêî problem pêk hatiye an na. Rewşa malbatê ya sosyal, xebata zarokan ji bo aboriya malbatê, psîkotrawma , rewşa gihîştina motorîk, kêmasî di organîzmê de hwd balkêş in. Zarok 10-12 mehî de bi otîzma zûtir dikeve lê ev ne ji hemî zarokan e. Bi pirranî di 3 saliyê de destpê dike.

Pispor balê dikişînin rewşa germî ya malbatê. Dîvê di malbatê de germiya hezkirinê û têkiliyên hestî hebin. Ji bo tedawiya otîzmê ergoterapî ciheke girîng digire. Herwekî integrasyona sosyal, psîkoterapî û dermanên bijîşkî tên bikaranîn.

Mijarên têkildar 
Şebenga otîzmê

Çavkanî 

Derûnnasî
Eugen Bleuler

Paul Eugen Bleuler yek ji psîkiyatrîstên navdar ê Swîsre ye. Di 30ê nîsanê 1857 li Zollikon di girêdayî Zürich ji dayik bûye û di 15ê tîrmehê 1939 de dîsa li Zollikon jiyana xwe ji dest daye. Li ser şîzofrenî, otîstîzm, morbûs Bleuler û hên tiştan dixebitî. Bleuler yekemîn psîkiyatrîstê ku bawerî bi dibistana Sigmund Freud aniye

Wêje 
 D. Hell, Ch. Scharfetter, A. Möller (Hrsg.): Eugen Bleuler — Leben und Werk. Bern, 2001, (Verlag Hans Huber).
 W. Wottreng, Hirnriss - Wie die Irrenärzte August Forel & Eugen Bleuler das Menschengeschlecht retten wollten, Weltwoche-ABC-Verlag Zürich,
 Th. Huonker: Diagnose 'moralisch defekt'. Kastration, Sterilisation und Rassenhygiene im Dienst der Schweizer Sozialpolitik und Psychiatrie 1890-1970. (Verlag Orell Füssli). Zürich, 2003.

Psîkiyatrî
Jidayikbûn 1857
Mirin 1939
Psîkiyatrîstên swîsrî
Kesayetiya paranoîd

Kesayetiya paranoîd, yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Kesayeti ketiye bin kontrola raman û tevgerên fêrbûyî yên paranoîd. Nexweşên wiha xwedî raman û armancên nerealîst ên xurt in. Dikanin bo van raman û armancên xwe ziyanê bidin xwe û devedorê xwe. Têkiliya vê nexweşiyê bi pirranî bi kesayetiya şîzofrenîk , narsîsîzm , kesayetiya passîv-agressiv hwd heye.

Nexweşî bingeha xwe ji demên zaroktiyê û pirranî jî ji ciwaniyê digire. Pispor di wê baweriyê de ne ku ev nexweşî ne ji darbeyên mejî an nexweşiyên organîk pêk tê. Bingeha xwe ji atmosfera malbatê, tevgerên fêrbûyî yên nerealîst, psîkotrawma hwd pêk tê.

Hin mînak ji vê kesayetiyê 

Nexweş di wê baweriyê de ye CIA li pey wê ye û bi hin kesên ji devedora wê têkiliyê bi wê re datîne û dixwaze ji devê wê tiştinan fêr bibe. Ji ber wê nexweş kê bi awayekî dostane, rûken hwd nêzîk dibe xwe jê diparêze û ziyanê dide wan. 

Nexweş ji hişê xwe de jiyaneke xeyalî avakiriye. Gorî wan xeyalan ew serokwezîr e û bi darbeyeke leşkerî desthilatdarî ji wê standine. Ew li pey ketiye dîsa desthilatdariya xwe avabike. Lê divê xwe ji peyayên dijmin biparêze. Kesên bi dostanî nêzîkî wê dibin dixwazin ziyanê bidin wê.

Nexweş destên xwe hîç naşo. Lewra bi wan destan wextekê 4 general kuştine û ew generalan mirovên baş bûne. Nexweş ji bo wan pirr berxwe dikeve. Heger destê xwe bişo wê dîsa generalan bikujê. Nexweş xwe wekî keseke jêhatî, dirust, zîrek dibîne.

Derûnnasî
Kesayetiya pasîv-agresîv

Kesayetiya pasîv-agresîv yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Nexweş elementên negatîv ên nerealîst û elementên pozîtîv ên nerealîst bi hevre di kesayetiya xwe de hihebîne. Li ser vê kesayetiyê gelek fîlm hatine çêkirin. Di van fîlman de mêrkuj, katil wekî mirovên pirr normal, rûbaş û di halê xwe de ne lê polîs piştî ewçend xebatan dibîne ku ew mêrkujeke mezin e. Her kes dikeve heyreteke mezin ka we kesê ewçend baş çawa mirov kuştine.

Hemî cureyên kesayetiyê yên nexweş bingeha xwe ji zaroktiye, psîkotrawmayan, tevgerên nebaş ên fêrbûyî, jiyaneka nesosyal û awarte, kêmbûna germiya hezkirinê di malbetê de hwd digire. Herwiha kesayetiyên passîv-agressîv jî.

Hin taybetiyên vê kesayetiyê yan hin mînak 

Nexweş pirr li dadmendiyê digere. Neheqiyeke piçûk pirr mezin dike lê bi xwe haya wê ji kirinên wê nîne. Dikare ji bo dora randevuyê serê hevalê xwe bişkîne.

Nexweş di civînan de rexneyên pirr zêde tûj, neheq û bêûjdan dike. Lê di civîna duyemîn de jî berevajî wê pirr pesnan dide.

Nexweş bo jina/mêrê xwe pirr zêde baş tevdigere lê ji bo derengmayîna xwarinê serê hevala/ê xwe dişkîne.

Dengê xwe dide partiya çepgîr lê heya tê malê poşman dibe ka çima nedaye partiya rastgîr.

Gorî statûkoya xwe ya di nava civakê de cureyên tevgerên wan jî diguhere. Di raman û tevgerê de dualî ne. Pirr caran xwe di nava civakê de ne wekî miroveke ku kesayetiya wê nexweş e lê wekî miroveke ji rêzê, baş vedişêre. Heger têkilya vê kesayetiyê bi hin nexweşî û tabloyên psîkologîk ên din re çêbe, dikane ziyanê bide xwe û derdorê xwe.

Çavkanî

Derûnnasî
Amêdiyê di çend çerxên cuda da (pirtûk)

Amêdiyê di çend çerxên cuda da pirtûkek e. Ev pirtûk bi zimanê erebî hatiye nivîsandin.

 Danana: Ebas Ezawî
 Tujandin: Ebdulkerîm Findî û Mela Hemdî Mecîd

Girêdanên derve 
 Pirtûkê ji vê derê bixwîne : http://www.amude.de/amude/erebi/imadiye-pirtuk.pdf 

E-pirtûk
Findî

Findî malbateke rewşenbîre di Başûrê Kurdistanê, bajarê Duhokê de ankicî ne. Ji vê malbatê çendîn nivîskar û rojnamevan derketine.

Nivîskar û rojnamenivîsên Findî 
 Ebdulkerîm Findî
 Reşîd Findî
 Izet Findî
 Salar Findî
 Hekar Findî
 Pesar Findî
 Emîr Findî
 Heval Findî

Girêdanên derve 
 Malpera Findiyan 

Dihok (navend)
Egîn

Egîn (Tirkî: Kemaliye) an jî Ermenîkî Agin (tê wateya kanî) navê xwe ji Zimanê filehkî (Ermenîkî) digire. Yek ji navçeyên Erzinganê ye. Navê wê ji bo xatirê damezrênerê Komara Tirkiyê Mustafa Kemal Atatürk kirine Kemaliye. Navê berê hatiye qedexekirin. Bilindahîya herêmê ji rûyê avê 900-1.700 m ye. Firehiya erdê navçeyê 1.333 km² û hejmara niştecihan (bi tevî gundan) 16.900 e. 34 gundê navçeyê hene.

Herêm heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin fermandariya mîrên Kurd ên Kemax û Dêrsîmê de bû. Eşîra Reşwan li herêmê navdar bû. Êgin di dema Osmaniyan da hin caran bi Amedê, hin caran jî bi Xarpetêê ve hatiye girêdan. Serjimara herêmê ji Kurd û Ermeniyan pêk dihat. Piştî Terteleya Filehan, li herêmê Ermenî neman. Dîroka herêmê ji ya Bakurê Kurdistanê ne cudatir e.

Çavkanî