nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Gercan

Refahiye an jî Gercan (tirkî: Refahiye) an di hin nivîsan de Gercanî, Gercanîs yek ji navçeyên Ezirganê ye. 71 km dûrî bajarê Ezirganê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.744 km², bilindahî ji rûyê avê 1.589 m ye. Hejmara niştecihan bi tevî gundan 21.977 (sala 2000) e.

Çavkanî
Tara Caf

Tara Caf (jdb.  1958) hunermendeka kurd û stranbêje.

Tara Caf sala 1958 li Bexdayê ji dayik bûye. Hunermed, keça eşîra Caf û helebçeyî. Tara, ji ber ku bavê wê jî hunermendê muzîkê bû, ji bal bavê xwe jî hatiye perwerdekirin û stirîna bi zaravaya hewramî ji bavê xwe hîn bûye.

Tara Caf ji ber ku malbata wê bû penaber ji sala 1979ê vir ve li Londonê dijî. Di sala 1991ê de dest bi hînbûna enstrumana "çengê (arp) kir.

Enstrumana çeng heta sedsala 17'an jî enstrumana mîrên faris û kurdan bû. Lê piştre hêdî hêdî wenda bû û qanûnê ciyê wî girt. Bi saya Tara Caf kurd dîsa vê enstrumanê nas dikin.

Tara Cafê konser li Amedê û Stenbolê jî dane.

Berhem 
 Dilley Diwanem

Çavkanî 

 netkurd.com

Girêdanên Derve 
 Malpera Fermî ya Tara Caf
 Tara Jaff: Şoreşa jinên kurd dest pê kiriye, Hevpeyivîn: Diya Rûmet, 25ê hezîranê 2007, Netkurd 

Stranbêjên kurd
Mirovên zindî
Caf

Caf (bi kurdî : جاف ; her weha Jahf, Jaaf, Jaf, Caf) mezintirîn eşîra kurdan e ku bi navê êl jî tê zanîn, li sînorên Îran û Iraqê dijîn. Cihê dilê wan di navbera Silêmanî û Senendcê de ye. Ev êl bi piranî girêdayî mekteba Şafiî ye û gelek peyrewên Neqşîbendî û Qadirî hene. Di sala 1114'an de ji aliyê Zaher Beg Jaff  ve hatiye çêkirin, serekên din ên girîng Mohamed Paşa Jaff, Lady Adela, Osman Paşa Jaff û Mahmud Pasha Jaff, mala bav û kalên wan Kela Şêrwana ye. Împaratoriya Osmanî di salên 1700î de navê Paşa, navekî esilzade, li wan kir. Ew eşîra herî mezin a kurdên rojhilata navîn in ku nêzîkî 4 milyon kes in û bi soranî babanî diaxivin. Heta salên 1860î Mîrektiya Erdelan birêve dibin.

Belavbûna erdnîgarî 
Eşîra Jaff li van bajar û bajarokên: Helebce, Kelar, Silêmanî, Ravansar, Sine, Ciwanrro, Selas-bawecanî, Kirmaşan, Xaneqîn dijîn.

Dîrok 
Rojavayî di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, dema ku Ely Bannister Soane têkilî danîn, bi eşîra Jaff re têkilî dan destpêkirin. Piştî şer, eşîret li dijî Şêx Mehmûd Berzencî derketin û herwiha nehiştina otonomiya Kurdan ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve li Iraqê. Di destpêka sedsala 20-an de, eşîrê yek nehê Iraqê kontrol kir û pergala ragihandinê ya welêt kontrol kir. Di sala 1933 de, nêzîkî 100,000 tivingên di destê eşîrê de bûn, berevajî 15,000 tenê ji hêla Iraqa nû ve hatî damezrandin. Di vê serdemê de, eşîra rûniştî bû.

Endamên navdar 
Serok û siyasetmedar

 Mohamed Paşa Jaff, padîşahê Kurd û serokê eşîra Jaffan, di sala 1734 de Kela Şêrwana ava kir.
 Osman Paşa Jaff, (1846) şahê kurd, serokê eşîra Jaffan û bi Adela Xanûmê ji eşîra Erdelan a kevn re zewicî.
 Adela Jaff (1847–1924), ji aliyê Îngîlîzan ve Prensesa Wêrek tê gotin; bi şahê Kurd Osman Paşa Jaff re zewicî bû, bi rola xwe ya li herêmê, ango di serdema Şêx Mehmûd El-Cef Hefîd de navdar bû.
 Ehmed Muxtar Jaff (1898–1934), endamê parlamentoya Iraqê û şaredarê Helebce bû.
 Newzad Dawud Beg Jaff (ku bi navê Nozad Dawud Fattah Al Jaff jî tê naskirin), Serokê Banka Bakurê Iraqê û serokê eşîra Jaff.
 Ekrem Hemîd Begzade Jaff, serokekî kurd, siyasetmedar û wezîrê berê yê çandiniyê li Iraqê.
 Hanna Jaff (jidayikbûn 1986), Kurda-Meksîkî ya Amerîkî ku ji dayîk bûye, siyasetmedar, xêrxwaz, nivîskar û berdevk e.

Hunermend, helbestvan, dengbêj

 Khanai Qobadi Jaff (ca.1700–1759), helbestvanek Jaffî ya sedsala 18-an.
 Nalî Jaff (1797 an 1800–1855 an 1856), helbestvanê ku di afirandina zimanê edebî yê soranî yê başûrê Kurdistanê de cih girtiye.
 Abdulla Goran Jaff (1904–1962).
 Tara Caf (zayîn 1958), stranbêj û muzîkjenê pisporê harpê.

Alim û akademîsyen

 Fereidoun Biglari (jidayikbûn 1970), arkeolog û muzexane.

Çavkanî 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Cîmîn

Cimnî an jî Cîmîn, () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara niştecihan bi tevî gundan 32.000 e. 24 gundê navçeyê hene.

Çavkanî
Têrcan

Têrcan yek ji bajarên Ezirgan ê ye. Di sala 1936 ´î de ji bajarê Erzîromê hatiye veqetandin û bi Ezirganê ve hatiye girêdan. Ji Ezirganê 93 û ji Erzîromê 80km dûr dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.592 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.427 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 9.151 û bi tevî gundên xwe 37.405 e. 69 gund girêdayî navçeyê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Ezirgan (navend)
Kemax

Kemax yek ji navçeyên Ezirgan ê ye. Navê navçeyê gelekî kevn e. 52 km dûrî bajarê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 2.354 km² û hejmara niştecihên navendê gorî hejmartinên sala 1997'î 8.648 e. Di qeydên Hîtîtiyan de navê herêmê Hayaşa û navê Kemaxê jî wekî Kumaxa derbasdibe.

Çavkanî
Qerequlax

Qerequlax  () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Îlîç

Îlîç, yek ji navçeyên Ezirganê ye. Firehiya erdê wê 1.397 km² ye. Nifûsa navendê 2.361 û bi giştî 5.330 ye. 153 km dûrî Ezirganê ye.

Çavkanî
Andirîn

Andirîn yek ji navçeyên Gurgumê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.178 km², bilindahî ji rûyê avê 220-2.250 m ye. Hejmara niştecihên herêmê (gorî statîstîkên sala 2000´î) navend 8.311 û bi giştî 68.660 e.

Navçeyên Gurgumê
Kirdoxlî

Kirdoxlî () yek ji navçeyên Gurgumê ye. Bi qasî 160 berê wekî gundekî Kurdan avabûye. Di sala 1960 de bûye navçe û serokwezîrê Tirk ê ku hate îdamkirin Adnan Menderes navê Eloğlu (zarokê xelkê, biyaniyan) qedexekir û navê Türkoğlu (ango kurê Tirkan) pêve danî. Navê Êloxlî ji di dema İsmet İnönü de hatibû danîn û navê wê yî berê Kurdoxlî/Kirdoxlî hatibû qedexekirin. 22km dûrî bajarê Gurgumê ye. Firehiya erdê navçeyê 705km², bilindahî ji rûyê avê 500m ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navendê 11.918 û bi giştî jî 61.396 e. Gelên herêmê pirranî Kurd in û mixabin di bin pêkutî û pişavtineke mezin de dijîn.

Çavkanî

Girêdanên derve
Bazarcix

Bazarcix an jî bi devoka herêmê Markaz yek ji navçeyên Gurgum a Bakurê Kurdistanê ye. 

Navê wê yê di dema osmaniyan de Aladînek e. Navê wê yê herî kevn jî Baxnû ye. Dîroka wê gelek kevn e. Bermahiyên b.z. 3.500-4.000î hatine dîtin. Di dema Osmaniyan de di sala 1870an de digel bajarê Gurgumê bi Helebê ve hatiye girêdan. Ji ber ku kurdên herêmê her dem li dijî dewletê serî hildidan, osmaniyan gelek caran ferman radikir ser herêmê. Gundên eşîra kurd Sînemilî yên li ber Deryaya Spî gelek zilm ji aliyê osmaniyan ve dîtine. Her wisa herêma Bazarcixê jî.

Qereyilan
Qereyilan ê ku tirk wî wekî lehengê xwe nîşan didin jî ji Bazarcixê ye. Mele Mihemed (Karayilan) ji mezra Kurd Elîf a Bazarcixê ye û di sala 1888an de ji dayik bûye. Kazim Karabekîr (Ataturk ew ji holê rakiriye, generalekî navdar ê wê demê ye) soz dide Mele Mihemed da piştî derxistina frensiyan dê mafê kurdan bêne dan û gundên kurdan ên li perê Deryaya Spî û Gurgumê bike bin fermandariya Mele Mihemed. Qereyilan ango Mele Mihemed bi vî awayî dest bi şerê frensiyan dike û li Dîlokê navdar dibe. Mixabin wekî her carî tirk dîsa Kurdan dixapînin.

Serhildanên kurdên Deryaya Spî
Serhildanên Kurdên Deryaya Spî û yên eşîrên herêmê gelek in. Serhildana Bozan Beg ku di 1918'an de dest pê kir, gelek navdar e. Lê belê dîroknasên kurdan li ser serhildanên herêmê û kurdên Deryaya Spî zêde xebat nekirine.

Cografyaya Bazarcixê (Markazê)
Bazarcix di sala 1941ê de bi Gurgumê ve hatiye girêdan. Firehiya erdê navçeyê 1.710 km² ye, bilindahî ji rûyê avê jî 850m ye. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000´î) 24.374 û bi giştî jî 72.628 e.

Bugan 
Koma Markaze siftiyan Bugan in: Bugan ji ber ve 2600 salan li dora bajarê Ruha da hatine li ser çiyayê Engizekê. Ji çavkaniyên Asuran diyar dibe ku Bugan di sala 549 berî zayînê de, lı deme Medan belakırrına ji ber desten Pers û Asuran, hatın ravtin ber leşkere Asuriyen.

Pişte mamostaye M. Salim Sapkıran: navdane Quwatan ji bo Bugan, li ser binîvise Anabasisa Ksenofon hatine dîtin.

Li sal dirêjî hatin Bugan nev bere işxaftan cih girtin. Li ber ve 180 sal hatin Bugan nêzîke 3 km rohatina Markaz e û diyar e Mamiş çê kirin. Nave Diyar e mamişe sıfti Kuwatan a. Kuwatan navê xwe ji Mamê Kiran da hilgirtiye. Lı deme Cumhûriyet poşnave Mamê Kiran Sapkiran bûye. 

Ji ber nivîsa romî an gelê markazî an ji beri zayînê li sal 54an da gele Corduene na bun. Piste barkirine Bugan 500 sal derbasî bûne.

Gund 
Lîsteya gundan

Gunde Tirkan ji kurde sunni

Göynuk, Yukarıhöcüklü, Sakarkaya, Kısık, Büyüknacar, Şeker Çiftliği, Bağdınısağır, Ulubahçe, Yumaklıcerit, Taşdemir, (Mixed Sunni Turkish and Alevi Kurdish), Yukarımülk, Aşağımülk, Sarıl, Mezere, Ufacıklı, Salmanlı, Kuzkent, Sultanlar, Keleş, Eğrice, Karagöl, Yiğitler, Akçakoyunlu, Başçeşme, Karabıyıklı, Evri 80 %, Bertizler

Kadincik Karahyuyk

Êlên Bazarcixê 
 Sînemîlî
 Otmî an Atmî
 Haydaran

Navdarên Bazarcixê 
  Molla Mehmet Karayilan, Fermandar
  KC Rebell, rapvanekî alman
Cirîd

Cirîd () yek ji navçeyên Gurgumê ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara niştecihên navendê 12.642 û bi giştî jî 29.580 ye. Firehiya erdê navçeyê 642km², bilindahî ji rûyê avê 1.150m ye. 2 nehiye û 9 gund girêdayî navçeyê ne. Aborî pirranî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan e. Li herêmê nêzîkî 5.000 kewarên mozhinguvê hene.

Navçeyên Gurgumê
Cela

Cela (tirkî: Ekinözü) yek ji navçeyên Gurgumê ye. Navê wê di sala 1983 ´î de kirine Ekinözü. Cela di sala 1991 ´de bûye navçe. Firehiya erdê navçeyê 692km², bilindahî ji rûyê avê 1.200m ye. 17 gund û 77 mezrayê wê hene.

Navçeyên Gurgumê
Koksen

Koksen (tirkî: Göksun) yek ji navçeyên Gurgumê ye. Navê wê yî di dema împaratoriya Roma de Cocussus e. Herwekî di hin qeydan de Kokus, Koksus jî derbas dibe. Di dema Osmaniyan de bi pirranî gotine Koksen. Hîtît, Roma, Med, Pers, Makedonî, Ereb, Osmanî û mîrîtiyên Kurdan li herêmê desthilatdarî kirine.

Li navçeyê çar êlên kurd ên elewî hene: Ewdalan, Resulan, Şadilî û Zelikan.

Navçe 91 km dûrî Gurgumê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.920, bilindahî ji rûyê avê 1.350 m ye.

Navçeya Koksen lı nav K'urmance'n  derdor  bı nave' "GOSK'IN"  t'e ban(-g)k'ırın.
Pırraniya  K'urmancan Eşira Koçgiri"ye.

Gundên navçeya Koksenê (lîste ne temam e) 

Navçeyên Gurgumê
Nûrheq

Nûrheq yek ji wan navçeyên Gurgum a Bakurê Kurdistanê ye. Navçe navê xwe ji Çîyayê Nûrheq ê girtiye

Navçe di sala 1971ê de bûye şaredarî û di sala 1990î de jî bûye navçe. Firehiya erdê navçeyê 634 km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 3 nehiye û 3 gund bi navçeyê ve girêdayî ne. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000) 8.118 û bi giştî jî 17.260 bûn. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan û mozhinguvê ne.

Gundên Nûrheqê 

 Agcasar - Axşar
 Alcicek - Çixraşan/Qopon
 Baris - Derbendê
 Bicin - ?
 Degirmenkaya - Mîralîyan
 Derbent - ?
 Eskikoy - ?
 Gursel - ?
 Hanciplak - Molebutton
 Hidirlar - Xidiran
 Kizilca - ?
 Kullar - Qollan
 Kullu - Gûllî
 Taslik -  Taşlix
 Tatlar - ?
 Umutlu - Tevekelî
 Zillihan - Xanê

Çavkanî 

Navçeyên Gurgumê
Reşîd Findî

Reşîd Findî nivîskar û wergêrekî kurd e. 

Reşîd Findî di sala 1948'an de ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya despêkî û navincî li Dihokê bi dawî aniye û ya amadeyî li bajarê Mûsilê bi dawî aniye. Di sala 1981'ê de ji Koleja Perwerdê – Zanîngeha Mûsilê, pişka jîndenasî (biyolojî) derçûye. 

Reşîd Findî ji sala 1971'ê ta 2001'ê karê mamostayetiyê di çendîn xwendingehên cuda cuda de kiriye. Ew di sala 1971'ê de dest bi nivîsînê kiriye û bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd.

Findî çendîn pile di Yekêtiya Nivîskarên Kurd e wergirtîne weke endamê desteka kargêrî, sekreter, çêgirê serokî, serokta li tayê Dihokêye yekêtiyê. Ew ji sala 2001'ê were û ta nihu weke endamê kara yê kurî zaniyarî kurd e û têde çendîn pile standîne weke çêgirê serok kurî û endam kur.

Berhemên wî yên çapkirî
  Elî termax , yekemîn rêzman nivîs û pexşan nivîsê Kurde , 1985.
  Giftugo li ser xanî 1986.
  Xanî û hacî 1996.
  Elho bilind difirît 1997.
  Tujandin û çapkirina dîwana ehmedê nalbend (5) berg , digel lîjnekê , 1998.
  Rêberê parêzgeha duhokê , dihgel lijnekê 1995.
  Çend tîrojkek li ser rojnamevaniya kurdî 2002.
  Ji kaniya helbesta kilasîka kurdî – bergê yekê , 2004.
  40 hikayetên mela mehmudê bayezîdî (saxkirin ) 2004 .
  Geryanek di nav baxê edebê kurdî da 2005.
  Zaravên yasayî (digel lijna zaravan li Korî Zanyarî kurdî) 2004.
  Zaravên kargêrî (digel lijna zaravan li Korî zaniyarî kurdî) 2004.
  Zaravên rageyandin (digel lijna zaravan li Korî zaniyarî kurdî ) 2004.
  Hizrînek di zimanê kurdî da 2006.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1948
Nivîskarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Ravekirina Derûniyê

Ravekirina derûniyê yan îzahkirina Derûnnasî, di psîkoanalîtîkê de armanca sereke ye û cihekê girîng digire. Psîkoanalîst lê dixebite ku, kesayetî, taybetî û binhişara nexweşê xwe rave bike, bigîhîje encamên berbiçav daku gorî wê li çareyan bigere.

Sigmund Freud kesê ku cara yekemîn behsa ravekirina derûniyê kiriye ye. Hemî rêbazên psîkoanalîtîkê (bo mînak hevpeyvîn, test, hîpnotîzma hwd) ji bo ravekirina derûniyê ye. Bêî ravekirinê nexweşiyên bingeha wan ne organîk in, nikanin bêne tedawîkirin.
Derûnnasî
Psîkanalîst

Psîkoanalîst, kesê ku li tedawîkirina nexweşiyên psîkologîk ên ne bingeh organîk in digere ye. Psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîzê dîtine dikarin bi psîkiyatrîstan re di nexweşxaneyan de yan li klînîkên taybet karê tedawîkirinê bikin.

Psîkolog an psîkanalîst perwerdeya bijîşkî (tibbî) nedîtine. Nikarin dermanan bidin an operasyonan anatomîk hwd bikin. Herwekî psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîtîk nedîtine jî nikarin psîkoterapî bikin. Wekî tê zanîn derûnnasî bi serê xwe zanîstiyeke û gelek şaxên wê hene.
Derûnnasî
Fobiya mirinê

Fobiya mirinê yek ji cureyên fobiyan e. Bi dehan cureyên fobî hene. Fobîk di wê raman û baweriyê de ye ku ew dê bimire. Ji tevger û ceribandinên gorî wê bi xeter dûr disekine. Bo mînak sportê nake wê ew cihekê xwe bişkîne an bimire. Cureyên fobiyan hin caran bi hevre girêdayîne. Fobiyek dikara yeka din bitetikîne.
Derûnnasî
Antîdepresan

Antîdepresan an dijî depresyonê ji derman, rêbaz, tedbîr û binavkirinên li dijî depresyonê ne re tê gotin. 

Dermanên antîdepresan ji gelek grûban pêk tê û gorî rade û taybetiya depresyonê tê bikaranîn. Bo mînak MAOI, TCA, SSRI, SSRE hwd. Her grûbek jî di nava xwe de li şaxan belav dibe. Dermanên antîdepresan mekanîzmaya neurolojîk ditetikînin an fonksiyonên wê qels dixînin.

Derûnnasî
Franz Anton Mesmer

Franz Anton Mesmer (jdb. 23ê gulana 1734an li Iznang di Almanya − m. 5ê adara 1815 li Meersburg di Almanya) kesê ku cara yekemîn bi karê hîpnotîzmayê re bilî bûye ye. Wekî Sigmund Freud gelekan angaştên wî şopandine û qîmet dane. Bi navê "mermerîsmûs" destkevtinên girîng xistiye cîhana psîkologî û neurologiyê. Mesmer wekî feylesofek jî tê zanîn. Mesmer bingejê hîpnotîzma ya kû îro tê kirin pêşxistiye û wê ji şarlataniyê azad kiriye.

Çavkanî 

Mesner, Franz Anton
Jidayikbûn 1734
Mirin 1815
Mîgren

Mîgren yek ji cureyên serêşê ye. Xwe bi pêlên êş dibihîzîne. Periyodên wê ji 4 saetan heya 72 saetan pêk tê. Ji pêlek heya ya din serî naêşe lê nexweş dikeve xofa pêla nû. Berê cureyên serêşê nedihate zanîn, hemî wekî "serêş" dihate binavkirin. Lê îro gorî bingeha xwe bûye mijara şaxên zanîstiyê. Mîgren ketiye para neurologîyê.

Êşa mîgrenê nîvmezin an an mezin e. Di alîkî serî de cîh digire û ku asta êş mezin be, jiyana rojane ya nexweş asteng dike û herwekî derdorê wê jî aciz dike. Êş xwe wekî gurminiyan bi periyoda lêdana dil dide der. Mîgren bi pirranî xwe di jinan de dide der. Ev jî nîşan dide ku mîgren hem bingehlaşî ye û hem jî nexweşiyeke bingeh-psîkolojîk e. Ango jiyana civatî, malbat, stres hwd. di mirov de hin nexweşiyên psîkosomatîk jî çêdike.

Nexweşî
Psîkosomatîk

Psîkosomatîk tê wê wateyê, sîmptomên psîkologîk bandorê li organîzmaya mirov dikin û dibin sedemê sîmptomên organîk (laşî). Bo mînak stres , jiyanên asosyal û awarte, psîkotrawma , xemgînî hwd dikarin bibin sedemê nexweşiyên laşî wekî mîgren, êşa madeyê, xerabûna çermê laş hwd. Heger bijîşk ne pispor an hişyar be, dikare şaşîtiyan bike û bingehê li ciheke din bigere.

Derûnnasî
B. Welatevîn

B. Welatevîn, bernavê nivîskar, mamoste û wergêrekî kurd e. Welatevîn di sala 1953an de li gundê Fûmê yê bajarokê Licê hatiye cîhanê. 

B. Welatevîn mamosteyekî kurdî ye. Li Swêdê dijî. Di amadekirina gelek pirtûkên perwerdeya dibistanê de digel mamosteyên wekî Amed Tîgrîs û Zinar Soran û hwd xebitiye. Berhemên girîng ji bo perwerdeya berî dibistanê û polên dibistanê amade kiriye.
Xwedî û berpirsê saziya Kurdiska Pedagogiska Centrum ("Navenda Pedagojîk a Kurdî") ye.

Bi navê xwe yê nasnameya fermî ya Tirkiyeyê M. Hakkı Balta ye.

Berhem 
 Kurdiya Şirîn -I- (Ji bo dersên kurdî)
 Kurdiya Şirîn -II- (Ji bo dersên kurdî)
 Gulbihar (Destpêka Xwendina Kurdî)
 Ajelên Kedî
 Ajelên Kovî
 Gulistana Çîrokan
 Balinde - Tema
 Pîvok
 Kurterastî (Erdnîgarî) B. Welatevîn û Amed Tîgrîs
 Dixebitim, Dilîzim, Fêr Dibim -1- (Ji bo zarokên pêşdibistanê. "6 salî"
 Dixebitim, Dilîzim, Fêr Dibim -2- (Ji bo zarokên pêşdibistanê. "3-5 salî"
 Rengîn Me
 Kulîlikên Me
 Meyweyên Me
 Zebzeyên Me
 Alfabeya Kurdî Rengîn
¤ Dersên Kurdî - Bo pêngava bilind û Lîseyî
¤ Dersên Me - 1 Bo polên 3,4,5
¤ Dersên Me - 2 Bo polên 4,5,6
¤ Laliş-1 Bo asta nizim. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Laliş - 2 Bo asta navîn. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-1 -Bo polên 3,4,5
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-2 - Bo polên 4,5,6
¤ Kincên Me - Tema
¤ Fîloyê Dînik -Çîrokek gelelrî
¤ Bavo Bûye Bostan Çîrokek gelerî

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1953
Mêr
Davut Özalp

Davut Özalp, nivîskarekî kurd e.

Özalp di salên piştî 1975an de, li navçeya Qelqelî (Özalp) ya Wanê hatiye dinê.

Ji sala 1993an heta niha di nava kar û barê rojnamegeriyê de ye. Piştî salên 2000î di rojnameya Azadiya Welat de karê edîtoriyê kiriye... Bi damezrandina Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) re di vê ajansê de dest bi kar kiriye û berpirsiyariya beşa kurdî kiriye. Di 2007-2008an de edîtoriya kovara lêkolîn û lêgerînên zanistî ZENDê kiriye. Di gelek kovar û malperên kurdî de, nivîsên wî hatine weşandin. Her wisa xwediyê kovara Kürt Tarihi yê berê û yek ji damezrînerên Weşanxaneya Peywendê ye.

Berhemên û wergerên wî 
 Têkoşîn, jiyan û berhemdariya Cegerxwîn, (Weşanên M, 2004)
 Duzimanî (Tevî Cemil Oguz, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
 Ji bo kes û saziyên ku piştgirî, xizmet û alîkariyê didin mexdûrên koça mecbûrî RÊBERNAMEYA RÊNÎŞANDERIYÊ (TESEV)
 33 Gule Dîroka di Şînê de, Günay Aslan, (Weşanên Avesta)
 Wijdana Anatoliyê/Anadolu Vicdanı, (Açık Toplum Vakfı)
 Kawayê Min/Benim Kawam (Tevî Dilawer Zeraq, Weşanên Evrenselê, adar 2012)

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1975
Kesên ji Wanê
Tîr (çek)

Tîr darikê yan asinkek zirav û û dirêj û seriktûj ye. Tîr ji kevanê têt avêtin.

Tîr berê bo nêçîrê û di şerran de dihatin bikaranîn. Niha zêdetir di werzişa tîravêjiyê de bi kar tên.

Çekên dîrokî
Werziş
Jacques Lacan

Jacques-Marie Émile Lacan psîkoanalîstekî navdar ê Frensî ye. Di 13 nîsan 1901´î li Parîs ji dayik bûye û li heman derê di 9 çiriya pêşîn 1981 ´î de jiyana xwe jidestdaye. Lacan teoriyên Freud pêşxistiye û gelek rexne jî li Sigmund Freud kiriye. Li ser cîhana sîmbol û ziman, kesayetiyên neurotîk û psîkotîk, neuroz, narsîsîzm, psîkoz hwd xebat û keşf kiriye. Lacan wekî feylesofekî Ewropî jî tê naskirin. Wekî "Freudê Frensî" jî dihate binavkirin lê wî di dawiya tamenê xwe de xwe ji riya Freud dûrxistiye. Rexne li kapîtalîzmê kiriye û pesnê rêbaza diyalektîk a ramanê daye. Wî jî wekî Carl Gustav Jung qîmet daye element û bandorên jiyana mirovahî ya demên berê.

Derûnnasî
Bîrkan

Bîrkan di mejiyê mirov da wekî xêvjimêran (komputeran) di nava hin prînsîban da dixebite. Bîrkan fonksiyonên bîranînê idarê dike. 

Du şaxên bîrkanê hene: Bîrkana demkurt û bîrkana demdirêj. Tiştên ku nû digihîjin bîrkanê berê di radeya bîrkana demkurt de tê parastin û heger ceribandin, girîngî û hilbijartina mejî ji bo vê tişta nû tunebe ew tê jibîrkirin. Berevajî wê heger hebe digihîje radeya bîrkana demdirêj, li wir tê parastin.

Derûnnasî
Bîr
Prosesên hişî
Delîriyûm

Delîriyûm tê wateya "nelirêbûna hiş". Delîrîûm nexweşiya zû ya psîkologîk a bingeh-organîk tê ravekirin. Heger di mejî û fonksiyonên mejî de yan di mekanîzmaya neurologîk de pirsgirêk, tûmor hwd derketibe di fonksiyonên hiş û hişarê de jî xwe dide der. Di bîrkan (hafize) a kurtdemî, dirêjdemî de problem, problemên oryantasyonê, di axavtinê e problem hwd xwe bi gelek awayan dide der.

Ji bo delîrîûm alkolîzm mînakeke baş e. Kesên ku alkolîk în bi salan şûnde ziyan li mejî û fonksiyonên neurologiya wan dikeve. Ev kesana tiştan zû jibîr dikin, di tevger û oryantasyona wan de problem hene û birêkûpêk nikarin biaxivin. Dem, cih, rewş tevlîhev bûye di jiyana wan de. Di rewşên nû yan awarte de nikarin biserbikevin an jî nizanin çawa tevbigerin.

Derûnnasî
Lloyd Banks

Christopher Lloyd (jidayîkbûn: 30'ê nîsanê, 1982), rapvanekî amerikî ye ku bi navê hunermendiyê ango Lloyd Banks çêtir tê naskirin. Ew jî endamekî gruba hip-hop G-Unit e (hin ji endamên dîn jî 50 Cent û Tony Yayo ne). Rehên wî jî Puerto-Rîkî û Afrîkî ne.

Jîyaneçîrok 

Lloyd Banks li New Carrollton, Maryland di 30ê Nîsanê 1982 de ji dayik bûye. Diya wî Puerto-Rîkî û bavê wî jî Afrîkî-Amerîkî ye. Dema Banks bû 6 salî, ew li New York City, li navçê South Jamaica, Queens bicî bûn. Ji ber çûnûhatinên bavê wî yên zîndanê, Banks bi pîranî ji diya xwe ve xwedî bû. Wî xwendengeha paşîn berda berî ku ew bibe 16 salî. Vê demê Banks dest bi rapkirinê kir, li kolanên navça xwe û ew zû li wira bi nav û deng bû. Bi du rapvanên navçê yên dîn re, 50 Cent û Tony Yayo, wan digel hev grub G-Unit damezrand. Hema her 3 dest bi derxistina mixtapeyan kir, û di demeke kurt de rapvanê Detroitê yê navdar Eminem bi wan hesiya û wî bi labela xwe ya Interscope, Shady Records, şanî 50 Cent kir.

G-Unit 

Paşê serfiraziya albuma 50 Cent a pêşîn, Get Rich or Die Tryin', G-Unit albuma xwe ya pêşîn, Beg for Mercy, jî derxist. Vê albumê jî pir serfiraz bû û vê buyerê ji Banks re riyê vekir ku albuma xwe ya pêşîn jî derxe.

The Hunger for More 

Navê vê albumê The Hunger for More (Birçîtiya êde) bû û 14 şopan tê de hebûn. Di Hezîranê 2004 de li labelê G-Unit/Interscope Records hat derxistinê û di hefta pêşîn vê derxistinê de 400.000 album dihatin firotinê.

Niha 

Li payîza 2005 albuma bi navê The Big Withdraw li Internetê jê hat, tê de 23 stranên nû hebûn. Niha Banks albuma xwe ya bê (2êmîn) amede dike. Li ser websîta G-Unit'ê ya fermî hate ragihandinê ku navê wê wê Rotten Apple ('Sêva Alos') be û ku ewê di 19ê Îlonê de ji bo firotina peyda bibe.

Girêdanên derve 
 Malpera wî ya fermî
  Malpera G-Unit a fermî

Rapvanên amerîkî
Jidayikbûn 1982
Mirovên zindî
Leo Kanner

Leo Kanner psîkiyatrîstekî navdar ê awistriyayî ye. Di  de li Awistriya ji dayîk bûye û di  li DYA jiyana xwe ji dest daye.

Kanner xebatên mezin û dorfireh li ser otîstîzmê kiriye û cara yekemîn wî otîstîzma nû keşfkiriye. Hin caran ji otîstîzma nû re "sendroma Kanner" jî tê gotin.

Psîkiyatrîstên awistirî
Jidayikbûn 1894
Hans Asperger

Hans Asperger yek ji bijîşkên zarokan ê navdar e. Ji Awûstûrya ye. Di 18ê sibata 1906an li bajarê Hausbrunn hatiye dinyayê û di 21 Cotkar 1980î li Wîen jiyana xwe ji dest daye.

Asperger li ser otîstîzma zarokan xebat kiriye. Wî bi navê "psîkîatriya otîstîzme" xebatên xwe weşandiye.

Çavkanî 

Bijîşk
Jidayikbûn 1906
Mirin 1980
Lorna Wing

Lorna Wing yek ji psîkologên Brîtanyayî ye. Li Sussex dijî. Wê li ser xebatên Hans Asperger gelek pêşdebirin kiriye. Wê li Brîtanya bi navê "Komeleya Otîstîk a Neteweyî" komeleyek damezrandiye. Li ser pirsgirêkên kûr yên psîkologiya gihîştinê lêkolînan kiriye û dike.
Wing "Sendroma Asperger" ji xwe re kiriye armanc û di pêşxistina spektrûma otîstîzmê de keseka navdar e.
Derûnnas
Zanyarên brîtanî
Jidayikbûn 1928
Mirin 2014
William McDougall

William McDougall FRS yek ji derûnnasênn anku psîkologên navdar e. 

William McDougall di sala 1871 da li Lancashire ya Brîtanyayê ji dayîk bûye. Li DYE bi cih bûye. Li ser derûnînasiya komî (psîkologiya komî) û sosyalpsîkologiyê xebatên girîng kiriye. Di sala 1938 de li DYE jiyana xwe jidestdaye.

Derûnnas
Endamên Royal Society
Jidayikbûn 1871
Mirin 1938
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Kurt Lewin

Kurt Lewin yek ji psîkologên navdar e. Di 9'ê kewçêrê 1890 li Mogilno (niha li nav tixûbê Polonya dikeve, berê di destê Elmanan da bû) ji dayîk bûye û di 12'ê reşemiyê 1947 ´î li Newtonville ya DYE jiyana xwe jidestdaye.

Lewin li ser sosyalpsîkologî, psîkologiya gihîştinê, psîkologiya biyologîk hwd lêkolîn û pêşdexistinên girîng kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1890
Mirin 1947
Derûnnas
Theodor Adorno

Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno, bi kurtasî Theodor Adorno, fîlozof, civaknas, mamosteyê muzîkê û bestekarêkî swîsreyî bû. Di  li Frankfurt am Main a Almanyayê ji dayik bûye û di 6ê tebaxa 1969an li Vispa Swîsreyê jiyana xwe jidest daye.
Adorno profesorê civaknasî û felsefeyê bû. Di heman demê de kompozîtor û mûzîkolog û rexnegirê mûzîkê jî bû.

Salên berê yên Frankfurtê (1903-1924)
Bavê Adorno yê ku bi bazirganiya şerabê debara xwe dikir û dayka Adorno ya ku keça serbazekî bû bi navê Teddie bangî Adorno dikirin. Dayka wî bi eslê xwe ji malbatekî îtalî ya ji Korsîkayê bû. Dayka wî di heman demê de di bin sêwana Keyaniya Viyanayê de karê stranbêjiyê jî kiribû. Bavê wî ji eslê malbatekî proyestan yê ku paşê bûbû cihû dihat. Adorno di kolana ku Schopenhauer salên dirêj dêde jiyayî de mezin bû. Di mala bi nimara nehan de hatibû dinê bavê wî dîsa di mala nimara heftan de bazirganiya şerabê dikir. Adorno wek katolîkekî hatibû baptîzkirin. Lê bi bandora mamosteyê xwe yê ronakbîr bû protestan.

Piştî revîna wî ji Almanyaya naziyan
Adorno ronakbîrekî mezin bû. Hema li ser her mijarê xebat û lêkolînên wî hene. Li ser derûnînasiya komî û psîkologiyê jî angaşt û pêşdebirinên wî hene. Ji malbateke bingeh-cihû ye. Di dema nazîstan de direve Brîtanya û paşê jî DYA û li derî welêt dixebite heya nazîst têk diçin. Adorno li ser rêbaza ramandinê ya diyalektîkê jî lêkolîn kiriye. Li ser navê wî li Almanyayê gelek xelat têne dayîn. Bi dehan pîrtûk û bi sedan nivîsên wî hatine weşandin.

Fîlozofên alman
Mekteba Frankfurtê
Nivîskarên alman
Mirin 1969
Civaknasên alman
Solomon Asch

Solomon Eliot Asch yek ji psîkologên navdar ê Polonî-Amerîkayî ye. Di 14'ê kewçêrê 1907 li Warşaw di Polonya ji dayîk bûye û di 20'ê reşemiyê 1996 li DYA jiyana xwe jidestdaye.

Asch li ser derûninasiya komî, Sosyalpsîkologî, geştaltpsîkologî , têkiliyên koman hwd xebat û lêkolîn kiriye û gelek pîrtûk weşandiye. Bi navê wî li DYE navendekê hatiye damezirandin "Navenda Solomon Asch ji bo lêkolînên nakokiyên etnopolîtîk".

Derûnnas
Leon Festinger

Leon Festinger yek ji sosyalpsîkologên Emerîkayî yê navdar e. Di 8'ê gulanê 1919  li New York City ji dayîk bûye di 11'ê reşemî 1989 jî jiyana xwe jidestdaye.

Festinger li ser derûnînasiya komî, sosyalpsîkologî, nakokiyên civakê, têkiliyên koman hwd lêkolîn kiriye.

Derûnnas
Fritz Heider

Fritz Heider yek ji weşanger û rexnegirekî Awistiryayî ye. Lê piranî li ser derûnnasiyê dixebitî. Di 1896 li Vîyanayê ji dayîk bûye û dîsa li wir di sala 1988 jiyana xwe ji dest daye.

Bi navê "Attributionstheorie" angaşteke nûjenî pêk aniye û bi çavên rexnegîriyê psîkologiya heyî nirxandiye. Li ser derûnînasiya komî xebatên wî hene.

Derûnnas
Stanley Milgram

Stanley Milgram yek ji psîkologên navdar ên Amerîkayî ye. Di 15'ê gelawêjê 1933 li New York City ji dayîk bûye û di 20'ê berfanbarê 1984 jiyana xwe jidestdaye.

Milgram bi pirranî li ser derûnnasiya civakî (sosyalpsîkologiyê) sekiniye. Têkilî û nakokiyên di nava koman, avabûna otorîteyê, dijrabûna otorîteyê, îtaetkarî, bandora îdeologiyan li ser derûniya mirov û li ser koman hwd mijarên xebatên wî bûne.

Milgram di wê baweriyê de bûye ku temenê mirov ji bi avakirina îteatkariyê û dijrabûna otorîteyê derbas dibe. Bi navê "Fenomenên dinyaya pîçûk" rêzexebatên wî hene. Ew di 51 saliya xwe de bi krîza dil miriye.

Derûnnas
PDFCreator

PDFCreator bernameyeke nivîsbariya azad e. PDFCreator ji bo mirov dosiyên xwe yên Writer an jî Microsoft Word bike e-pirtûkeke PDF hatiye amadekirin. Bi kinasî PDFCreator ji mirov re E-pirtûkên PDF diafirîne. PDFCreator niha bi kurdî jî heye.

Girêdanên derve 
 pdfforge.org - Malpera PDFCreator
 PDFCreator bi kurdî 

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Arketîp

Arketîp, bi grekî tê wateya dîmenên dîrokkevn. Fîgûr, drûv, qalibên fêrbûyî yên ji demên pirr kevn hatine û di binhişarê de cih digirin in. Evana qalibên dînamîk in û bandora xwe li hişarê dikin.

Zarok van sîmbolan ji çîrokan, stranên dengbêjiyê, ji destanên lehengî, ji sirûdan hwd werdigire. Dîmenên lehengan di mejiyê wê de bicihdibe. Herçendî bandora wan li hişarê hebin jî, hêj bi giştî derneketine asta hişarê ango nerealîst in û mirov haj jê nîne. Arketîp dikarin pozîtîv an negatîv bin. Lehengên ku mirovahiyê diparêzin an wampîrên ku xwîna mirov dimijin.

Di çandên ku kûltûra devkî pirr zêde pêşketiye yan di aliyê mîtosan de pirr dewlemend in bandora arketîpan ji gelek in. Bo mînak Kurd , Tîbetî , Çînî , Çeçen , Hîndîstanî hwd. Li Ewropa jî arketîpan xwe wekî astrologî , alşemî , estetîk hwd daye der. Arketîp xwe di zanîstiya Kognîtîv Psîkolojî , lêkolînên mejî, evolutîon , etnologî , lêkolînên xewnan hwd de jî nîşandide. Ango kesên bi van zanîstiyan re bilî dibin gorî Carl Gustav Jung di aliyê arketîpan de dewlemend in. 

Rola arketîpan him pozîtîv e ku zanîstiyan pêş dixe û him jî negatîv e ku zanîstiyan ji realîzmê dûr dixe. Divê mirov rola wan nas bike û bi erênî bikarbîne.

Derûnnasî
Antropolojiya çandî
Konseptên wêjeyî
Vegotinnasî
Derûnnasiya civakî
Anîma

Anîma cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung di psîkologiya analîtîk de hatiye bikaranîn. Ji bo mêran tê bikaranîn, ango arketîpên jinî di mêran de. 

Berevajiya wê anîmûs e û ew jî ji bo jinan tê bikaranîn. Carl Gustav Jung dibêje "mêr di kesayetî û binhişara xwe de arketîpên jinên ne ji rêzê diparêzin. Arketîp ne statîk lê dînamîk in. Anima xwe bi awayên ku mêr bi xwe jî haj jê nîne dide der. Bo mînak mêr ji jina xwe dipê û dixwaze ku wekî ew jina ku di xeyalê wî de tevbigere, wisa be". 

Bandora anîma û anîmûsê xwe di warê wêjeyî de jî dide der. Rexnegerên wêjeyê yên zîrek ji elementên ristina berhemê, dikarin kesayetiya xwediyê berhemê pêderîne.

Derûnnasî
Anîmûs

Anîmûs cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung bo jinan hatiye bikaranîn. Arketîpên mêrî di kesayetî û binhişara jinan de. Berevajiya wê anîma ye û ew jî ji bo mêran tê bikaranîn. Arketîp dînamîk in û bandora xwe li hişarê dikin. Bo mînak jin ji mêran an mêrê xwe dipê û dixwaze ku wekî ew mêrê ku di xeyalê wê de ye tevbigere û wisa be. Heger ew arketîp mêrekî leheng û zîrek be, jin jî ji mêrê xwe dipê. Lê sedemê daxwaza xwe nizane. Anîma û anîmûs xwe di wêjeyê de jî didin der.
Derûnnasî
Întroversiyon

Întroversiyon ji taybetiyeke kesayetiyê re tê gotin. 

Ektroversiyon ji aliyê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Întrovert ew e kes e ku berê kesayetiya wê li hundir e. Kesê ku bal, têkilî û hilbijartinên wê berehûndir in.

Bo mînak hin kes kêm diaxivîn, bi cîhana xwe ya hundirîn ve bilî dibin, bi mereq nînin, devedor bala wan nakşînin hwd. Di psîkoanalîtîkê de skalayek tê bikaranîn û asta întro- û ekstroversiyonê tê pîvandin.

Berevajiya întorversiyonê ekstroversiyon e.

Derûnnasî
Ekstroversiyon

Ekstroversiyon yek ji taybetiyên kesayetiyê ye.

Cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung hatiye binavkirin. Berê kesayetiyê li dervebûn e. Kesê ku bal, mereq, hilbijartin û têkiliya wê berbi derve ye. 

Bo mînak hin kes pirr sosyal in, hez ji axavtinê dikin, bi mereq in, bêî hesab û kontrol dikevin têkiliyan, pirr dikin lê kêm difikirin hwd. Cîhana wan ya hundirîn, taybet bala wan nakişîne. Ji van kesan re ektrovert tê gotin.

Berevajiya wê ekstriversiyonê întroversiyon e. 

Derûnnasî
Qereyilan

Qereyilan, Mele Mihemedê Kurd Elîfê, Marê Reş, Xîzo yan Mihemedê Bazarcixê yek ji serîhildêrên kurdan e. 

Ew di sala 1888an de li gundikê Kurd Elîfa Bazarcixê ji dayîk bûye û di 24 gulan 1920an de li Dîlokê di şerê serîhildêrên kurdan li dijî frensiyan de jiyana xwe ji destdaye. Hin kes dibêjin ew ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye kuştin.

Mele Mihemed kesekî dewlemend, oldar û kurdperwer bûye. Di 16 saliya wî de bavê wî ji aliyê ermeniyek ve di şerê mêrkujiyê de hatiye kuştin û ew sêwî maye. Li mizgeft û medreseyan perwerdeya olî dîtiye. Ji ber ku bavê wî ji aliyê ermeniyek ve hatiye kuştin, di zaroktiya xwe de bi hestên dijî xiristiyan û ermeniyan mezin dibe. Di Şerê Cîhanî yê yekem, di artêşa Osmaniyan de li dijî ûrisan şer dike û him madalya digire, him jî giran birîndar dibe.

Serkanên artêşa tirk, jêhatîbûna Mele Mihemed dibînin û wî dikin çawîş. Lê ji aliyekê ve jî ji Mele ditirsin. Lewra Mele hergav behsa Kurdistanê û mafê kurdan dike. Dostaniya Mele û serkanê artêşa osmaniyan ê mezin Kazım Karabekir çêdibe. Karabekîr navê "Qereyilan" pêve dike û êdî navê Mele dibe "Marê Reş". Karabekîr dixwaze Mele li dijî Serhildana Bozan Beg (Bozo) a bandora xwe li ser kurdên Deryaya Spî heya Dîlokê kiriye bikarbîne. Dema Mele giranbirîndar ji şerê Ûris vedigere Bazarcixê Kazim Karabekîr jê re têlgrafan dişîne û soz dide wî ew dê piştî safîbûna problema ermeniyan û şer, mafê kurdan bidin. Ew ê Kurdistanê bipejirînin û berpirsiyariya herêmên kurdan ên Deryaya Spî, eşîra Sînemilî, Gurgum û Meletiyê bidin Mele Mihemed. Pêwîst e Mele li van deveran kurdan berhev bike û berê ji bo azadiya hemî kurd û tirkan bixebite. 

Li aliyê din, li van herêmên Karabekîr behs dike Serhildana Bozan Beg pêl daye. Bozan Beg ji aliyê rêxistinî, leşkerî û sazkirina biratiya kurd û ermeniyan de bala hikûmeta tirk dikişîne û artêşa tirk naçar e ku serî bi Bozan Beg re bikişîne. Hikûmet di wê tirsê de ye jî Mele Mihemed û Bozan Beg yekîtiyek di nava xwe de avabikin. Divê miheqeq nakokî û dijminahî di nava her du seriyan de pêk were. Peyayên dewletê gelek provokasyonan li dardixin û biserdikevin. Yekîtiya di nava herdu koman de xirab dibe. 

Bi alîkarî û sozdayînên dûgela tirk Mele Mihemed dest bi rêxistinîbûnê dike. Xwe li navenda Dîlokê bicihdike û tevlî parastina bajêr ji frensiyan dibe. Di 24 gulan 1920an de tê kuştin û meytê wî di mizgefta Qeregozê ya Dîlokê de tê dîtin. 

Gorî dîroka fermî ya dûgela tirk Mele Mihemed li Girê Nîskê (Sarmisak Tepe) ji aliyê frensiyan hatiye kuştin. Lê eşkere nîne ka bi çi awayî laşê wî hatiye mizgeftê. Hin jî dibêjin ew li ser nimêjê di mizgeftê de ji aliyê peyayên dûgela tirk hatiye kuştin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî

Dîrok
Erîtrea

{{Infobox welat
 | nav               = ኤርትራ (Hagärä Ertra)إرتريا (Irtriyā)
 | navê_fermî        = Eritrea
 | navê_kurdî        = Erîtrea
 | al                = Flag of Eritrea.svg
 | girêdana_alê      = Ala Erîtrea
 | nîşan             = Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg
 | girêdana_nîşanê   = Arma Erîtrea
 | dirûşm            = 
 | sirûda_netewî     = Ertra, Ertra, Ertra
 | cîh               = Eritrea (Africa orthographic projection).svg
 | cîh_sernav        = Afrîka
 | zimanên_fermî     = Tîgrînî, erebî, îngilîzî
 | zimanên_tev       = 
 | paytext           = Asmara
 | koordînat_paytext = 
 | bajarê_mezin      = Asmara
 | sîstema_siyasî    = Komar
 | serok_cure        = Serokkomar
 | serok_nav         = Issayas Afeworki
 | serok_cure1       = 
 | serok_nav1        = 
 | serok_cure2       = 
 | serok_nav2        = 
 | rûerd             = 117.600
 | av                = 0,14
 | gelhe             = 5.224.000
 | gelhe_sal         = 2009
 | berbelavî         = 44,42
 | serxwebûn         = 24'ê gulanê 1993 ji Etiyopya
 | TBH_giştî         = 
 | TBH/mirov         = 
 | TBH_sal           = 
 | dirav             = Nakfa (ERN)
 | dem               = UTC+3
 | dem_DST          = UTC+3
 | nîşana_înternetê  = .er
 | koda_telefonê     = +291
 | nexşe             = Erythree carte.png
 | nexşe_sernav      = 
}}

Erîtrea (bi tîgrînî: ሃገረ ኤርትራ, Hagere Ertra; erebî: إيريتريا) dewletek li rojhilatê Afrîkayê ye. Li wir di sala 2005an de  nêzîkî 4,45 milyon kes hene. Paytextê xwe Asmara ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία (Erythrea) çêbûye.

 Erdnîgarî 

Rûberê Erîtreayê 121.144 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 36 ya 37 kes hene. Erîtrea digê Deryaya Sor, hên ew digê van dewletan:
 Cîbûtî
 Etiyopya
 Sûdan

Yemen li Asyayê bes çend kîlomitira ji Erîtrea dûr e.

 Ol 

Li Erîtrea 50% xiristiyantî û 50% Îslamên sunî ye.

 Ziman 

Li Erîtrea zimanê fermî tîgrînî (tigrinya'') ye. Hên li wir înglîzî, îtalî û erebî deng dikin.

Aborî

Çandin 

Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir gênim, qehwê, pembo û gêris diçînin.

Dewlemendiyên bin axê 

Li Erîtreayê zêr, zîv, mis, kukûrd, nîkel, kalsiyûmkarbonat, marmor, çînko û hesin hene. Hên jî neft û xo li wir hene.

Girêdanên derve
Bêsnî

Bêsnî yan jî Behsnî yek ji navçeyên Semsûra Adiyemanê ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî cihekê girîng e. Li rojavayê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.330 km², bilindahî ji rûyê avê 1.050 m ye. 8 şaredarî, 52 gund û 61 mezre girêdayî navçeyê ne. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 36.123 û bi tevî gundan 108.667 e.

Bêsnî her dem bûye navendek desthilatdariya kurdan. Mîrên Bêsnî ji Deryaya Spî heya Meletî, Dîlok û Ruhayê desthilatî kirine. Di sala 1620´î de gorî qeydan 16.000 nifûsa Bêsniyê hebûye. Osmaniyan hin caran bi Amed, Gurgum, Meletî, Dîlok an bi wîlayetên başûr ve girêdane. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan.

Wekî parçeyek Kurdistanê dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Med, hûrî, mîtanî, asûr, faris, makedonî, romayî, ereb, mongol û osmanî li vir desthilatî kirine. Lê Bêsnî her dem wekî herêmeke serbixwe di bin desthilatiya mîrîtiyên Kurdan de bûye. Di qeydên dîrokî de navê Bêsniyê wekî Bêsnî, Bahsna, Bethesna, Behes, Behesnî derbas dibe.

Gund û beldeyên Bêsniyê

Bajarok 
 Kêsûn ()
 Mêmalî () 
 Sûfraz ()

Çavkanî
Semîsad

Semîsad (; ; ) yek ji navçeyên Semsûrê ye. Li başûrrojhilatê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 338 km², bilindahî ji rûyê avê 610 m ye. 47 km ji Semsûrê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 6.917 û bi giştî jî 12.541 e. 16 gundê navçeyê hene.

Di qeydên dîrokî de navê navçeyê wekî Sammusat, Samisat debasdibe. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Di dema Hîtîtan de bi qasî demekê Semîsad bûye paytext. B.z. 708î ketiye bin desthilatiya Asûr. B.z. 605 Babîl, b.z. 553 Med, b.z. 333 Makedonî, b.z. 69 Komagênê, 72 Împeratoriya Romê, 1203 Eyûbiyan (Selahedîn), 1240 Mongol, 1401 Tîmûrleng, 1516 Osmanî. Lê di dema Osmaniyan de herêm di bin fermandariya Mîrê Besnî de bûye. Di sala 1960î de bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan.

Dîrok 

Samosata bajarê antîkî Samîsada îroj navê xwe lê girtî ye. Ew 36 km li başûr rojhelata Semsûre ye. Ew dû di 708an de bi destên Asûran de bi destên Komagênê ket şunda di 169 b.z. de heta dest Romayan ket paytexta Keyaniya Komagênê bû. Navê bajer ji damezrênerê Komagênê key Samos de tê ye.  Ew li piştî zayinê di 72an de derbaza împeratoriya Roma bû. Wê di sedsala 11an de navbera Bîzansa de çend caran dest gerî ye. Ew di 1516an de keta destên Osmanan.

Ew di 1988an de bin avên Bendava Ataturkê de ma.

Gundên Semîsadê, 1928
Gundên Semîsadê, 1928

Girêdanên derve 
 Agahiyên li ser Samosata
 gotarê li ser Samosata di 1911

Çavkanî 

 
Komagênê
Aldûş

Aldûş (), navçeyeke Semsûrê ye. Di sala 1954an de bi navê Gerger bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan. 45 gund û 107 mezreyên navçeyê hene. Gelê herêmê bi zaraveyê kurmancî û kirdkî (dimilkî, kirmanckî, zazakî) diaxive. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navenda Aldûşê 5.500 e.

Dîrok 
Di sala 1954an de ku Semsûr ji Meletiyê veqetî û bû wîlayet, Aldûş jî kirin qeza wê. Wê demê Aldûş gund bû û bi Mirûnê (Pêtirgeyê) ve girêdayî bû. Aldûş kirin qeza û nave wê yê fermî jî kirin Gerger.

Çavkanî
Sergol

Sergol, Serê Golê an Qereçalik () yek ji navçeyên Semsûrê ye. Di sala 1958'an de bûye navçe. 33 gundên navçeyê hene. Aborî bi pirranî li ser çandiniyê ye. Li navçeyê fabrîka arwan, derxistina komirê hene. Gelê herêmê ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

Çavkanî
Hêlîpan

Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê wekî hêlîpan û hêlîlar hatiye parvekirin. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê. Hêlîlar ew in yên ku ji bakur diçin başûr.

Ev ji bo mirov cihê derekê zû belî bike û bibîne pêwist e.

Kartografî
Erdnîgariya fizîkî
Hêlîlar

Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê li gor hêlîlaran û hêlîpan hatiye parvekirin. Hêlîlar ew xet in yên ku ji bakur diçin başûr. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê.

Ev ji bo mirov cihê derekê zû bibîne pêwîst e.

Erdnîgarî
Kawa Îbrahîm

Kawa Îbrahîm an Kamîran Îbrahîm (Rojbûn 1965 li gundê Letîfiyê, Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê ) stranbêjekî kurd e.

Jiyan 
Wî sala 1980 dest bi jenîn û  stranbêjiyê kiriye. Wî sala 1987an bawernameya amadeyî ya beşê zanistî li Sûriyê wergirtiye.

Kawa Îbrahîm li sala 1988ê Koma Senabil ya muzîkê damizrand û bi wê ku beşdarî çendîn boneyên niştimanî û neteweyî bû. Du salan derentir, 1990ê Koma Buhar ava kir. Wî herwiha serperiştê rahênanên Koma Xelat ya folklorê kurdî bû û di sedan ahengên millî û festîvalên niştimanî û neteweyî de li Qamişlo û Heleb û Libnanê beşdar bû.

Kawa Îbrahîm li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ser bi xwendina taybetî ya wezareta perwerdeyê li Sûriyê ji alî Dr. M.E. Zaza li Qamişloyê xwendiye û sala 2001 tewaw kiriye. Wî wek mamostayê amîrê sazê, tembûrê û baxlemeyê li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ta sala 2004an kar kir.

Kitêba wî ya yekem Awazên Keskesorê ji stranên  Seîd Yûsic li Bingeha hunerî li Qamişlo sala 2003an derçû.

Kawa Îbrahîmî li Festîvala Muzîka Neteweyî ya Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) sala 2005an beşdarî kiriye û tê de xelata rêzgirtinê wergirtiye  weku jenyarekî amûra biziqê.

Kawa Îbrahîm niha çavdêriya koma muzîkê ya Kombenda Kawa bo Çanda kurdî li Hewlêrê dike. Ew herwiha serperiştiya rahênanên Zanîngeha Selahedînê dike. Dîsan niha (sala 2006ê) li beşê muzîkê ya kolîca Hunerên spehî li zanîngeha Selahedênê dixwîne.

Çavkanî 

Hunermend
Cax

Cax (an jax) pincareke ku li  herêma serhedê bi taybetîli Gimgimê, Milazgirê,Agirî yê  û Mûşê  di destpêka biharêde tê xwarin.

Xwarin
Egîna Jêrîn

Egîna Jêrîn an jî Axin () yek ji navçeyên Mezrayê (Xarpêtê) ye. 80 km li bakur-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 260 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 3.200 kesan. Sê aliyê erdê navçeyê Bendava Kebanê ye. Herwekî bi Dêrsim û Melediyê ye cîran e. Piştî avabûna Bendava Kebanê rewşa hewayê ya herêmê hatiye guhertin û klîmaya sar a Kurdistanê êdî nîne.

Dîroka navçeyê jî wekî ya Kurdistanê ye. Hîtît, Ûrartû, Roma, Mîrîtiyên Kurdistanê, Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Di salên 1700 da bingeha navçeyê li gundê Axinê hatiye avabûn. Li herêmê gelekî bermayiyên dîrokî hene û mixabin pirraniya wan jî di bin ava Bendava Kebanê de mane. Derên Filehan bi giştî hatine tehrîpkirin. Dîsa jî Dêra Paxnîkê wekî xerabe maye û gelek tûrîst tên bo dîtinê. Kela Xoşrîkê, Nekropola Axinê, Pireya Şikefta Reş hwd balkêş in.

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Xulaman

Xulaman an jî Guleman (?) (tr: Alacakaya) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xulaman di sala 1987 da hatiye qedexekirin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Di sala 1990 da bûye navçe û bi Mezrayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 1.150 m ye. Firehiya erdê navçeyê 318 km², hejmara niştecihan nêzîkî 8.700 in (di sala 1997an da). Aborî li ser çandinî, derxistina krom, mermer û xwedîkirina ajalan e. Herwekî karê mozhinguvî jî heye. 

Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Herêm ji aliyê madenên binerdî ve gelek dewlemen e. Ji 60 % derxistina krom a dinyayê li Xulamanê ye. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûdwernagire. Gelê herêmê ji aliyê aboriyê ve xizan e. Hemî dewlemendî bi destê fîrmayên dewleta Tirk ji Enqereyê re tên şandin. Mermerê herêmê heya Ewropa belav dibe. Gelê herêmê ji kêmahiya dibistanan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, xerabiya riyan, bêkarî û kêmahiya bijîşkan gilîdar e.

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Miyaran

Qerebegan, Miyaran an jî Mîrvan (tirkî: Arıcak) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Mîrvan di sala 1960 da hatîye qedexekirin. Mîrvan 112 km li başûrrojhilatê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Mîrvanê 257km², bilindahî ji rûyê avê 1.100m ye. 

Piraniya axa navçeyê daristan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Çemê Berkilîn û Mîrvan ku her du jî şaxên Robara Dîcleyê ne, di axa Mîrvanê de derbasdibin. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Gorî îdiyan navçeyê navê xwe ji Çemê Mîrvan girtiye. Di qeydên dîrokî yê Ereban de navê navçeyê wekî Meravîn û ya Farsan de Miyanrûyan (ango meyanê / nava du rûyan / robaran) derbasdibe. Dîroknas di wê baweriyê de ne navçe wekî gund di destpêka 1500 da avabûye. Di sala 1972 de bûye şaredarî û di sala 1987 de jî bûye navçe.

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Xûx

Xûx, Xox, Gola Hezarê an jî Sîvrîce () yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xûx di sala 1962 da hatîye qedexekirin. Xûx 30 km li başûrê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 634 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 14.200 kes in. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, masîgerî, karê hevrîşimê û karê mozhinguviyê ye. Fabrîka gûbre, kîremît û ava mîneral jî hene.

Pîştî avabûna Komara Tirkiyê pêl bi pêl ji Balkan û Asyayê koçberên misilman û Tirk anîne li Kurdistanê bicihkirine. Di salên 30 û 40 de ji Romanya û Yûgoslaviyayê 142 malbat anîne li Xoxê bicihkirine. Herwekî di sala 1992 de 3 malbat ji naxçevan, malbatek ji Rûsya, 3 malbat jî ji Çêçênistanê (sala 1999) anîne bicihkirine. Nakokî di navbera niştecihên herêmê yên Kurd û koçberan de gelek in. Gelê herêmê bi pirranî Kurd in. Çiyayên Hezarbaba (2.347 m) û Mestar (2.140 m) li herêmê ne.

Çavkanî 

Navçeyên Elezîzê
Diyarname.com

Diyarname.com malpera nûçe, çand û hunerî ye. Di malperê da gel nûçeyan, beşên nivîskar, hevpeyvîn, çapemenî, serbest, klîba hefteyê, foto-nûçe, çîrok, werger û helbest jî hene.

Dîrok 
Diyarname di 21ê nîsanê 2005an da dest bi wêşana xwe kiriye.

Girêdanên derve 
 Rûpela diyarname.com
 Vîdeo: Deh saliya Diyarnameyê, Bernameya BEYANÎ BAŞ KURDISTAN, Kurdistan TV, 5ê gulana 2015an

Înternet
Malperên kurdî
Zimanê tigrînya

Tigrînya zimanek e. Ev zimanê kesên Erîtrea û Etîyopya dengdikin. Hemû bi hev ra nêzîkî şeş milyon kes bi vî zimanî dengdikin.

Zimanê fermî 
Tigrînya zimanê fermî li dewletê Erîtrea ye.

Ziman
Alp

Alp an jî çiyayên Alpê çiyayên tewrî mezin ên Ewropayê ne.

Cografiya 
Çiyayên Alpê digên Fransa, Îtalya, Swîsre, Elmanya, Lîştinştayn, Nemsa û Slovenya. Çiyayê tewrî mezin Mont Blanc bi 4.792m ye. Ew cem sînorê Fransa-Îtalyayê ye.

Çiya
Parêzgehên fizîyografîk
Pîvaz

Pîvaz (latînî: Allium cepa) sebzeyek ji çîna Allium e. Di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Ev famîle jî binekomeke Alliaceae ye.

Dîrok 
Pîvaz ji rojavayê û ortê Asya tê, yê pir ji erdê dora Efxanistanê. Kesên misirê kevin berê pîvaza wek pere didan.

Xwarin 
Mirov pîvazê bi xavî bixwe, ew pir tûj e. Eger pîvaz berî xwarinê hatibe birajtin, tamê xwe şêrîn e.

Galerî

Girêdanên derve 

Sebze
Famîleya sîr û pîvazan
Deryaya Sor

Deryaya Sor (erebî: البحر الأحمر, al-Bahr al-ahmar, bi îbranî: ים סוף, Yam Suf; tigrînyanî: ቀይሕ ባሕሪ, QeyH baHri) deryayeke mezin e. Ew teqrîben 450.000 km² mezin e. Ev derya di navbera Asya û Afrîkayê de ye.

Cografiya

Gol 
Deryaya Sor di bakûrê digê Deryaya Navîn û di başûrê da jî Deryaya Erebî di nav Okyanûsa Hindî da.

Dewlet 
Ev dewletên Afrîkayê digihên Deryaya Sor:
 Misir
 Sûdan
 Erîtrea
 Cîbûtî

Ev dewletên Asyayê digihên Deryaya Sor:
 Erebistana Siûdî
 Yemen
 Urdun
 Îsraêl

Derya
Komên avê yên Misirê
Komên avê yên Sûdanê
Keban

Keban yek ji navçeyên Mezrayê ye. Rûber 543 km², bilindahî ji rûyê deryayê 780 m ye. Hejmara niştecihên navendê (di sala 2000'î de) 6.577 û bi tevî gundan jî 9.210 e. 30 gund girêdayî Kebanê ne. Gelê herêmê, ji xeynî karmendên dûgela Tirk, hemî ji Kurdan pêk tê. Keban li ber Çemê Bazirganê ye. Li rojavayê Mezrayê dikeve. Erdê navçeyê çiyayî ye û daristan nemane. Aboriya gel li ser çandinî, xwedîkirina ajalan e. Karê masîgeriyê û mozhinguviyê jî heye.

Galeriya wêneyan

Çavkanî
Palo

Palo an jî Pali yek ji navçeyên Mezrayê ye. 

76 km li rojavayê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.103 û bi giştî 25.550 (di sala 2000'î de). 36 gund girêdayî navçeyê ne.

Dîrok 

Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê Şebetarîa, Romanopolîs, Asmosata, Arsamosata, Arşemşat, Şîmşat, Aşmûşat, Sumaysat derbaz dibe. 

Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên Grekî de wekî Balouos derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên Ermenî de Bahakhovît, di hîn qeydên Osmaniyan de Sekerat, Mirdêsî tê bikaranîn. Gorî dîroka Şerefxan Palo wargehê eşîra Mîrdesîyên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya Mîrên Kurdistanê de bûye.

Navdarên Bajêr 
 Mele Ehmedê Palo
 Katherine Magarian (1906 – 2001)
 Selahattin Demirtaş (1973 - ....)

Gundên Paloyê 
 Ardûrek

Çavkanî

Girêdanên derve