nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kopenhag

Kopenhag (bi danî: København), paytext û bajarê herî qerebalix ê Danîmarkayê ye ku li dora 1.4 milyon kes li qada bajarî û zêdetirî 2 milyon kes li qada metropolî ya berfireh a Kopenhagê jiyan dikin. Bajêr li ser giravên Zeland û Amager e ku ji bajarê Malmö ya Swêdê, bi Tengava Øresundê veqetandî ye hatiye avakirin. Pira Øresundê her du bajaran (Malmö, Swêd û Kopenhag, Danîmarka) bi rêya asfalt û rêya rêhesinî bi hev ve girêdaye.

Kopenhag di despêkê de gundek masîgiran a vîkîngan bû ku di sedsala 10an de li dora Gammel Stranda ya niha hatiye damezrandin. Kopenhag di destpêka sedsala 15an de dibe paytexta Danîmarkayê. Bajêr di destpêka sedsala 17an de, bi sazî, berevanî û bi hêzên xwe yên çekdar ve pozîsyona bajêr wekî navendek hêzî ya herêmî bihêztir bûye. Di dema Ronesansê de bajar wekî paytexta defakto ya Yekîtiya Kalmar karûbar dike ku dibe navenda padîşahiyê ku piraniya herêma bakurê îro di dema  yekîtiya Swêd û Norwêcê de ji hêla padîşahê danîmarkî ve wekî serokê dewletê tê birêvebirin. Bajar wekî navenda çandî û aborî ya Skandînavyayê di bin yekîtiyê de ji 120 salan zêdetir geşedan dibe ku ji sedsala 15an dest pê dike heya destpêka sedsala 16an dema ku yekîtî hatiye hilweşandin û Swêd bi serhildanek ji yekîtiyê derdikeve berdewam dike. Di van de avakirina navçeya bi prestîj a Frederiksstaden û damezrandina saziyên çandî yên wekî Şanoya Qral û Akademiya Qraliyetê ya Hunerên Bedew hebûn. Piştî ku Horatio Nelson êrîşî fîloya Dano-Norwêcî kir û bajar bombebaran kir, bajar ji nû ve bi avakirinên di Serdema Zêrîn a Danîmarkî de bi dîmenek neoklasîkê ji mîmariya Kopenhagê bajar carek din dîsa hate avakirin. Piştre, piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, Plana Finger a avakirina xanî û karsaziyan li ser pênc rêyên trênê yên bajarî yên ku ji navenda bajêr derdikevin hatine avakirin.

Ji destpêka sedsala 21an vir ve, Kopenhagê pêşketinek bajarî û çandî ya bihêz dîtiye ku pêşveketin bi veberhênanên sazî û binesaziya bajêr hêsan bûye. Bajêr navenda çandî, aborî û rêvebirî ya Danîmarkayê ye ku bajêr bi Borsaya Kopenhagê re yek ji navendên darayî yên mezin ên Ewropaya Bakur e. Aboriya Kopenhagê di sektora karûbarê de pêşkevtinên bilez dîtiye, nemaze bi înîsiyatîfa di teknolojiya agahdarî, derman û teknolojiya paqij de pêşketin bidest xistiye. Ji dema qedandina Pira Øresundê ve, Kopenhag bi parêzgeha Scania ya Swêdê û bajarê Swêdê ya herî mezin, Malmö re her ku diçe entegre bûye, ku Herêma Øresund a ya bajêr ava bûye. Digel hejmarek pirên ku navçeyên cihêreng bi hev ve girêdidin, dîmena bajêr bi park, restaurant û beravên avê ve tê diyar kirin. Kopenhagê bi nîşaneyên wekî Baxçeyên Tivoli, Peykerê Mermaidê Biçûk, Qesrên Amalienborg û Christiansborg, Keleha Rosenborg, Dêra Frederik, Borsen û gelek muzexane, xwaringeh û bi klûbên şevê balkêşan dikişîne.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Danîmarka
Bajarên Danîmarkayê
Paytextên Ewropayê
Międzyrzec Podlaski

Międzyrzec Podlaski gundekî li başûr-rojhilatê Polonyayê ye.

Gundê Międzyrzec Podlaski nezîkê Powiat bialskii û Woiwodşaft Lublina ye. Gund di sala 1174an de hatiye damezrandin û hetanî sala 1434 azad bû.

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Międzyrzec Podlaski

Gundên Polonyayê
Beq-însan

Beqînsan, beqbeqînsan yek ji elementên çîrokên kurdan e. Bi ramûsanê geh dibe însan (mirov) û geh dibe beq. Bi eslê xwe keça key e, li hezkiriyê dilê xwe digere. Li hêviya xortê jêhatî, zîrek e. Kesê ku li wê digere divê wiha bibêje:

"Beqbeqînsan
de were ramûsan
şîş kiriye sorîkê
çavê min ê korikê"

Çavkanî 

Çîrokên kurdî
Bozê Rewan

Bozê Rewan yek ji elementên çîrokên Kurdan e. Ji deryayê hatiye. Masîgerên bajarê Mixurbiyan ew li deryayê dîl girtine û difiroşin keyan. Bozê Rewan hespek e lê ne ji rêzê ye. Xwedî taybetiyên bêhempa ye. Dikare li deryayê jî bijî. Li ser sûr û kelheyan re difire. Dikare biaxive. Hin caran digirî bi zimanê xwe û bîriya deryayê dike.

Çîrokên kurdî
Mixurbiyan

Mixurbiyan bajareke çîrokî ye. Di destana Memê Alan de jî derbas dibe. Li dora bajêr sûrên pirr bilind hene. Li ser 24 dîrekên tîrêjên rojê ava bûye. Li wî bajarî 500 malbatên Cihû, 500 malbatên Xirîstiyanan Ermenî, 500 malbatên Kurd-Êzîdî, 500 malbatên Kurd-misilman, 500 malbatên Kurd-Elewî û 500 malbatên Asûrî dijîn. Ji xeynî wan malbata key heye. Li ber deriyên sûrê dergevan henin. 

Bajareke dewlemend û bi hizûr e. Bajar di destana Memê Alan de dibe yê bavê wî. Memê Alan lawê key e. Du apê (mamê) wî bêûrt in, ango zarokan wan nîne. Yekemîn zarokê key e. Diya wî ne ji malbateke keyan e. Jineka belengaz, kor, kerr û seqet e. Hêviya malbata key û tevahiya bajarên Mixurbiyan li ser Memê Alan e. Dixwazin Mem bibe key û îdareya bajar bike. Mixabin Mem di xewna xwe de Zîn dîtiye û dilketiye Zinê, Zîna Zêdan.

Destan
Çîrokên kurdî
Keçelokê Pîrê

Keçelokê Pîrê lehengekî çîrokên Kurdan e. Mixabin Tirkan bi navê "Keloglan" xwedî lê derketine û hemî çîrokên Kurdî wergerandine zimanê Tirkî. 

Keçelokê Pîrê kesekê xizan, keçel û bi henek(qerf) e. Bi pîra diya xwe re dijî. Kesekê nebihêrs, bi ken û şahî ye. Dilê wî her dem dikeve keçên keyan. Key keçên xwe serî de nadinê, gelek şertan datînin ber. Lê Keçelokê Pîrê ticarî ji ser kevirên xwezgîniyê yên li derên koşkan ranabe. Bi ya xwe dike û bi keçên keyan re dizewice. Keçelokê Pîrê bi zîrekî, nebihêrsbûn û qeşmeriya xwe karê xwe birêvedibe.

Çîrokên kurdî
Pîra Porspî

Pîra porspî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirovan. Heger hat xewnê sedî sed wê bûyereke nebaş biqewime. Kalê rihspî hat xewnê alîkarî dike û şîretên ravekar dike lê Pîra porspî hat xeberên nebixêr dide. Bi pirranî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek.

Çîrokên kurdî
Kalê rihspî

Kalê rihspî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirov. Di xewnê de şîretan dike, alîkarî dibe û riyan rave dide. Bi pirranî behsa beranê qer û qerqaş dike. Riya xebatê, têkoşînê nîşan dide. Tê xewna mirovên baş, xebatkar, wêrek, jêhatî. Pîra Porspî jî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek û wan ji qeza û belayên ku dê biqewimin agahdar dike.

Çîrokên kurdî
Kêz Xatûn

Kêz Xatûn lehengeka jin a çîroka Kurdî ye. Serî bi civakê û zagonên, dab û nêrîtên civakê re dikişîne. Ti otorîte nasnake. Serhişk, bêxem, wêrek û zîrek e. Keçeka ji rêzê û ji malbateke rêzê ye. Bi kesayetiya xwe, xwe di nava civakê de kiriye xwedî nirxeke bilind. Herçendî ne ewqas rinde jî, dilê hemî xortan dikeve wê. Lê ew li azadiyê digere. Li xortê nûjen û azad digere. Kêz Xatûn dijminê paşverûtiyê ye. Dijminê lêdan, neheqî, pêkutî û zilmê ye. 

Xort jê dipirsin:

"Kêzê kêzê Kêz Xatûnê
te bi şimikan reqreqînê
ji nav gulan gula bi bêhnê
tu bi kû ve diçî, tu min nagrî?"

Kêz Xatûn bi wan re dikeve guftûgoyan. Ji wan dipirsa ka heger rojekê bêhna wan pirr teng bibe wê bi çi rengî bi jinên xwe re dikevin miameleyê.

Şivan dibêje "ez ê bi darê şivaniyê li jina xwe bixim", gavan dibêje "ez ê bi darê gavaniyê li jina xwe bixim" hwd. Kêz Xatûn hemî xortan diceribîne. Heya bigire diçe cem lawê key, paşa jî. Lawê paşa şûrê xwe ji ber xwe dikişîne dibêje "ez ê bi şûrê xwe li jina xwe bixim". Kêz Xatûn hemî mêran diceribîne û azadiyê bi wan re nabîne. Dawiya dawi diçe cem mişkekî mişk dibêje "ez ê bi doçika xwe wa li jina xwe bixim". Paşê wê gotina mişk şa dibe u jê ra dizevice. Ev çirok bi qaydekî cuda didome gotin bi ser gotina ra temamî çîrokê tê dubarkirin ev yek heta dawiya çîrokê berdevam dike.

{| border=1
|<div style="padding:1em 1em 1em 1em;">
Kêza Kêz Xatun

......

Qijika du kişîn
Baxa pelweşîn

Siwarê ser hêşîn
Mişkê xwelî ser

Kêza Kêz Xatun
Ketiye dîza den

Her pelçikê guhê wî maye.

Çîrokên kurdî
Axman

Axman yek ji lehengên çîroka kurdî ye. Pirranî ji sê birayan yek e. Çav birçî, tirsonek, berjewendperest e. Kê xurt û bihêz be xwe dide cem wê. Zeviyên wî hene û dixwaze hêj jî hebin. Cotyariyê dike. Çavên wî di milkên birayê wî de ne. Hin caran tê rehmê û ji zimanê ûjdanê fêhm dike, lê pirranî ne wisa ye.

Çavkanî 

Çîrokên kurdî
Zikman

Zikman yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Pirranî ji sê birayan yek e. Çavbirçî ye, tirsonek e. Çavên wî li xwarinê ye. Kê jêhatî û dewlemend be xwe dide cem wê. Bo berjewendiyên xwe û zikê xwe dikare birayên xwe bifiroşe. Hin caran tê rehmê û poşman dibe.

Çîrokên kurdî
Kesayetên honakî
Çekman

Çekman an li hin devokan Çekan yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Birayê pîçûk e. Şerkar, wêrek, merd, jêhatî û bi şeref e. Fîdakar e. Rêberiyê dike ji bindestan re. Li kû derê neheqî hebe, Çekman li wir e. Dijminê dêvan e. Ji xetereyan xwe nade paş û bi wêrekî êrîş dibe ser dêvan, keyan û neheqan. Bi hêsanî nebe jî her dem biserdikeve.

Çavkanî 

Çîrokên kurdî
Hezar û nîv

Hezar û nîv peyveke bisêhr e, dêvan gêj dike. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Leheng dema dikeve astengiyê ji dêvan "hezar û nîv" tiştan dixwaze, an hezar û nîv car tiştekê dibêje. An ji dêv re dibêje "heya hezar û nîvê bijimêre, heger te hejmart tu dikarî min bixwî". Mixabin hişê dêv heya hezarî dikare bijimêrê.

Çîrokên kurdî
Postê kevokê

Postê kevokê yek ji elementên çîroka kurdî ye. Pirranî perî bikartînin. Kê postê kevakan li xwe kir dikare di nava dem û cihan de seyehetê bike. Dikare ji "Gundikê here paş çiyayê Qaf". Di destê keçên periyan de ne. Ew di xewê de tên postê kevokê li mirov dikin û dema mirov hişyar dibe xwe li cihekê din dibîne yan li demeke din. 

Hezkiriyan digihîne hev postê kevokê. Di hin cureyên destana Memê Alan de jî derbas dibin. Keçên periyan Mem dixin postê kevokê û Mem bi hişyarbûnê xwe li 
Cizîra Botan, li koşka Mîr, li odeya Zînê dibîne.

Çîrokên kurdî
Meqesa Ehrîman

Meqesa Ehrîman an li hin deveran Meqesa Şeytên, yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dafikek e. Kê ket ser vê meqesê xilasiya wê nîne, parçeyî dibe. Ehrîman mezinê xirabiyan e. Mirov divê xwe ji kirinên nebaş ên Ehrîman biparêze. Mirov divê Ehrîman piçûk nebîne, jê re rêzdariyê bike. 

Ehrîman pirr zana ye. Tenê kesên zana dikarin serî bi wî re bikşînin. Bo mînak gava Ehrîman got "kerem ke derbas be ji derî", divê mirov bizanibe meqesa xwe daniye li paş şêmûgê. Divê mirov bêje "Ez benî, tu kerem bike, tu ji me hemiyan mezintir î. Berê divê mezin herin hundir". Ehrîman dikare meqesa xwe li gelek cihan dayne. Lehengên zîrek her gav dafikên Ehrîman pûç dertînin lê yên ku ketin ser meqesê mala wê mîrat e.

Çîrokên kurdî
Sarya

Sarya wekî Asya û Elfesya prînsesa koşkan e. Elementên çîroka Kurdî ne. Her sê xûşkên hev in. Pirr rind in, dewlemend in, zîrek in. Lê qurre ne. Her dem li neheqiyan digerin. Ji bo rindiya xwe her tiştî rewa dibînin. Heya dikarin keçên ji wan bedewtir ên xizanan bikujin. Sêhrbaziya wan jî hene. Her sê xûşk ji hev jî diqarin. Rinda rindan Elfesya ye û Elfesya xûşka piçûk e.

Çîrokên kurdî
Elfesya

Elfesya wekî Asya û Sarya prînsesa koşkan e. Elementên çîroka Kurdî ne. Her sê xûşkên hev in. Pirr rind in, dewlemend in, zîrek in. Lê qurre ne. Her dem li neheqiyan digerin. Ji bo rindiya xwe her tiştî rewa dibînin. Heya dikarin keçên ji wan bedewtir ên xizanan bikujin. Sêhrbaziya wan jî hene. Her sê xûşk ji hev jî diqarin. Rinda rindan Elfesya ye û Elfesya xûşka piçûk e.

Çîrokên kurdî
Marê reş

Marê reş (navê latînî: Dolichophis jugularis), marekî bê hejr û bê zerar e. Li herdera Kurdistanê li nêzî avan, ciyên kevirokî û tahtokî, li nava bexçeyan û rezan  dihê dîtin.

Çand 
Marê reş yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Xorteke rind, dilzêrîn û baş e. Ji derve mar û ji hundir ve xort e. Hin caran bi kesên ku li ser kevirê xwazgîniyê yê li derê koşka key rûdine û bi berendamên din re dikeve pêşbirka bicihanîna şertên key. Pirranî biserdikeve û bi keça key re dizewice. Her kes pê henekên xwe dikin û ji ber ku ew mar e jê ditirsin. Lê roja dizewice bi keça paşê re nişkave ji jor tê xwarê û kirasê martiyê ji xwe dike. 

Marê reş alîkarê xizanan e jî. Hin caran ji wan re zexîreya zivistanê jî bi dizî tîne, datîne kulînê.

Girêdanên derve 

Çîrokên kurdî
Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kevirê xwazgîniyê

Kevirê xwazgîniyê yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kî li ser vî kevirî rûnişt diyar e ew dixwaze bizewice. Pirranî ev kevir li derê koşkên keyayan çikandiye. Kê doza keça paşê kir diçe li ser vî kevirî rûdine. Bi vê rûniştinê dide xûyakirin ku ew keça paşê dixwaze.

Çîrokên kurdî
Kevirê parsekan

Kevirê parsekan an kevirê parsektiyê yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kê li ser vê kevirê rûnişt ew hêviya tiştan dike, ango parsê dike. Pirranî ev kevir li derê koşkên keyan, padîşahan çikandiye.

Çîrokên kurdî
Kevirê gilî û gazinan

Kevirê gilî û gazinan yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kê li ser vî kevirî rûnişt kivşe ye gilî û gazinên wê hene. Pirranî ev kevir li derê keyan, mîran, paşayan çikandiye.

Çîrokên kurdî
Gurê Manco

GURÊ MANCO

Ji vî gurê tirsnak û xeyalî re çewa Gurê Manco tê gotin, her wesa Gorê Mango jî tê gotin. Ev gur yek ji elementên çîroka Kurdî yê tirsandinê ye ku tenê ji bo tirsandina zarokan tê gotin, da zarok bi şev û bi tenê dernekevin derva, neçin çolê û li cihê tenha nemînin. Xasma jî dema zarûn di çaxê razana xwe de ku ranezên, dayîk wan bi Gurê Manco ditirsîne da zû rakevin. Heta van salên dawiyê jî, bêguman hemû zarûkên Kurd xasma yên li gundan, bi Gurê Manco hatine tirsandin û ketine xewê.

Gurê Manco qaşo di tarî û demên awarte de derdikeve holê, zarokan didize û ji xwe re dibe. Di hin şaxên çîrokan ên cuda de, Gurê Manco zarokan nadize lê wan dixwe. 

Gurê manco koleyê Tirk Altay û Qirgizan e. Bi tirkî jê re dibêjin "Mankurt". Dema ku bixwazin yekê bikin Gurê Manco; Porên serî diqusînin, zilût dikin û postê deveyê ku nû serjêkirî, li serî dinixêfin. Dest û nigên wî girê didin û didin ber tavê. Ew post pêve dizeliqe û nahêle por derkeve derve û ew mûyên por ber bi qaqota serî de dizîvirin. Ew kes ji êşa serî hişê xwe wenda dike û xwediyê wî çi bêje bi gotina wî dike. 

Pirê caran, Gurê manco wek leşkeran bikar anîne û wan li şeran asê kirine. 

Ev Gurê Manco eger çi be, heta niha jî çu folklorîstekî Kurd bi awayekî zelal wî nedaye nasandin. Ji ber hindê mirov dikare bêje ku gurekî xeyalî ye.

Çîrokên kurdî
Bacihesar

Bacihesar (bi romî: Balçıkhisar) gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Gundekî mezin e û niha şaredar e. Bi destê Kazım Ergen belediye hatiye damezirandın. Jimara nîştecihan nêzîkî 4000-4500 kesan e.

Bacihesar ji bajarê Enqere 95 km dûr e û ji navçeya Haymaneyê jî 46 km dûr e. Xelkê Bacihesarê li Enqere ticaret u tışt fırotıni dıkın. Gelek ji xelke wi gundi lı Evrupa dıxebıtın. Dı dirokê Bacihesar gundekî navdar e û mezın e. Navê vi heta nıha neguheriye, navê xwe ji çiyayê Hesarê gırtiye lı rojavayê gund e. Dı arşiva Osmani da ji ji Bacihesar behs dıke.

Bacihesar û şêxbizinî
Niviskarê navdar Abdullah Varlı jı arşiva Osmaniyan belgeyek jı bo me ani dı vê belgêda jı Şêxbızıniyan behsdıke. Ew name jı begê Şêxbızıniyan ra hatı bu nivisandın. Ew belgê dı sala 1606 da hatı bu nıvısandın. Ew ji nişan dıde ku şêxbızını dı devre Yavuz Selim Hatıbun. Niviskarê navdarê kurd Mıhemed Zeki Beg dı Diroka Kurd û Kurdistan, ji kurden Şêxbızıni behs dıke. Wan ji dıbersiva xweda dı wextê padişah Yavuz Selim hatıbun, dıbêjın.

Çavkanî

Gundên Haymanayê
Memê Alan (destan)

Memê Alan yek ji destanên kurdan e. Gelek varyasyonên vê destanê hene. Destana Memê Alan bi serê xwe, ne destana Mem û Zîn e. Mirov dikare destana Mem û Zîn û ya Memê Alan ji hev cuda bibîne. Destana Mem û Zîn bingeha xwe ji destana Memê Alan digire. Ehmedê Xanî jî di bin bandora destana Memê Alan de Mem û Zîn nivîsiye. Divê mirov jibîr neke, Mem û Zîn a ku Ehmedê Xanî nivîsiye, yek ji varyasyonên destana Mem û Zîn e. Destanên Kurdan xwedî dîrokek kevn in.

Çendîn varyasyonên, cureyên, vegotinên destana Memê Alan jî henin. Lê elementên wan wekhev in. Memê Alan, yekane zarokê keyê bajarê Mixurbiyan e. Diya wî kerr, kor û seqet e. Masîger li deryayê hespeke xerîb digirin. Di rojbûyîna Memê Alan de vê hespê xerîb û deryayî Bozê Rewan difiroşin bavê Mem. Mem pirr ji hespê xwe hezdike. 

Mem di xewa xwe de Zînê, Zîna Zêdan dibîne. Periyên esmanî wî dixin postê kevokê û li koçka Zînê datînin. Zîn keça mîrê Cizîra Botan e. Mem li pey xewn û evîna xwe dikeve. Destana Memê Alan ji aliyê dengbêjan ve tên qîrîn. Versiyona herêma Serhedê bi qasî 13 dem didome. Tenê dengbêjên mezin dikarin hemî destanê bêjin. Dengbêjên ne navdar tenê hin parçeyên destanê dibêjin û ya mayîn jî bi axavtin bilêvdikin. Herwekî versiyona herêma Botan jî gelek dewlemend e.

Mem têkoşîneke mezin û bêhempa dide, ji bo evîna xwe Zînê. Di dawiyê de rastî îxaneta Bekoyê Ewan tê û mîrê Botan wî diavêje zîndanê. Mem li zîndanê dimire. Li ser mirina Mem, Zîn li dijî hemî otorîteyan, hewekî bavê xwe jî dertê û li zîndanê li ser meytê Mem jehrê vedixwe û jiyana xwe jidest dide. Bavê Zînê, mîrê Botan bi hemî dek û dolavên Bekoyê Ewan dihese lê êdî dereng e. Serê Beko tê lêxistin û wekî sembola îxanetê mezelê wî di navbera yên Memê û Zînê de tê kolandin.

Çavkanî 

Destan
Destanên kurdî
Zîna Zêdan

Zîna Zêdan lehengeke jin a destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Evîndariya Memê Alan e. Keça mîrê Cizîra Botan e. Ew jî wekî Mem têkoşîneke bêhempa dide lê bi ser nakevin, daku bigihên miradê xwe. Rastî îxaneta Bekoyê Ewan tên. Beko bi dek û dolavan nahêle yekîtî, serkeftin û aşîtî çêbe di koşka Mîr de. Herwekî nahêle Mem û Zîn, ango Memê Alan û Zîna Zêdan bigihîjin miradê xwe. Zîna Zêdan li zîndana bavê xwe. Li ser meytê Mem jehrê vedixwe û dawî li jiyana xwe tîne.

Mem û Zîn destaneke neteweyî ya kurdan e.

Çavkanî 

Kesayetên di destanên kurdan de
Kesayetên honakî
Bekoyê Ewan

Bekoyê Ewan yek ji kesên destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Sembola xirabî, fesadî, birakujî û dijiminahiya evînê ye. Di destana Memê Alan û destana Mem û Zîn de jî derbasdibe. Bekoyê Ewan yek ji endamên dîwana mîr û keyan e. Di destana Memê Alan de wekî endamê dîwana mîrê Cizîra Botan derbasdibe. Mîrê Botan dibêje "Ji bo kiryarên nebaş, kesên nebaş divê. Bekoyê Ewan ji bo karên nebaş xizmetekê dike". Beko bi fesadî, dek û dolavan kontrola koşka mîr digre destê xwe. Nahêle yekîtiya mîran çêbe. Herwekî nahêle Mem û Zîn bigihîjin miradê xwe.

Çavkanî 

Çîrokên kurdî
Remlavêj

Remlavêj wekî ji navê wê kivşe ye remlan diavêje. Yek ji elementên çîrokên Kurdî ye. Bi pirranî mêr e. Miroveke temendirêj e. Dema mîr pêwîstî bibînin, derdikeve hizûra mîr û gorî daxwaza yan pirsa mîr remlan diavêje. Ango wekî medyûmên (astrologên) îro ne. Dikarin di tasên xwe de hemî bûyer, kes û tiştan bibînin. Hin caran remlavêj wekî kesên nebaş derbasdibin di çîrokên Kurdî de.

Çîrokên kurdî
Dîlana dêvan

Dîlana dêvan, dîlaneke bi tirs, xof û bisêhr e. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kes nizane dêv di nav xwe de çi şêwrê dikin. Kêm kes dikarin nêzîkî wargehê dêvan an jî dîlana dêvan bibin. Hin caran dêv di dîlanê de dikevin pevçûnan. Çiya û banî dilerizin, darên daristanan ji koka xwe difilitin, ba û bablîsok radibin.. Kes nizane çi nakokî hene di navbera wan de daku pevdiçin. Tenê lehengên zîrek û wêrek dikarin nêzîkî dîlana dêvan bibin û texmîn bikin ka dêv di çi armancê de ne.

Çîrokên kurdî
Bîra bêbinî

Bîra bêbinî bîreke bi xof, bêyom, bêbinî ye. Yek ji elementên çîrokên Kurdî ye. Kê ket vê vîrê heft qat bi erdê ve diçe. Diçe dinyake tarî û ji bo derketina dinya ronahî têkoşîneke mezin pêwîst e. Li dinya tarî dêvan her rê girtine. Teyrê Sîmir jî li wir dijî.

Çîrokên kurdî
Dêva Heftserî

Dêva Heftserî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dêv e. Bihêz, xwînxwar, neheq û qîrêj e. Ziyanê dide zeviyan. Tenê lehengên wekî Mîrza û Çekman dikarin serî pê rê bikişînin. Li şîkefta xwe ya kûr, tarî û bi xof dijî. Hinekê kêmhiş e. Kê postê miyan li xwe kir dikare wê bixapîne û xwe ji êrîşên wê biparêze. Di hin çîrokan de diaxive. Gelek varyasyon û cureyên wê hene. 

Di hin çîrokan de behsa cinawirê bi navê Hûtê Heftserî jî tê kirin. Ev herdu fîgur çendê pêwendî hev in, cîhê nîqaşê ye.

Çîrokên kurdî
Şivanê deryayê

Şivanê deryayê yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Li deryayê dijî. Serokê hemî ajalên deryayê ye. Dilê hemî keçbehriyan di wî de ne. Wî toximê xwe rijandiye deryayê. Keçbehrîyek ji wan toximan bicanî dimîne û zaroka ku çêbû dê dinyayê azad bike. Ew zarok zarokeke taybet e. Şivanê deryayê him şerkar e him jî aştîxwaz. Him mafdar e him neheq. Rola Şivanê deryayê gorî naveroka çîrokê tê guhertin. Ew serokê deryayê ye.

Çîrokên kurdî
Keçbehrî

Keçbehrî, keçikên deryayê, Mîra yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Pirr rind in û li deryayê dijîn. Alîkar in, aştîxwaz in. Bi mereq in. Hin caran bo demekê kurt derdikevin reşayiyê. Kê bibîne dilê wê dikevê. Heger hûn di şîkê de ne ku hevala we keçbehriyek e, avê bi serde bikin. Heger gava we av bi ser de kir, lingên wan nebûn perikên masiyan, wê gavê şika we ne di cih de ye. Keçbehrî li bajarên deryayê dijîn. Bajarên wan veşartî ne. Şivanê deryayê serokatiya bajar dike. Toximê şivanê deryayê di deryayê de ye. Keçbehriyekê ji wan toximan bicanî dimîne û zarokek tîne. Ew zarok dê him dinya deryayê, him jî ya reşayiyê azad bike. Her kes li benda wê lehengê ne. Heger hûn mirovên nefispiçûk, aştîxwaz, bi şeref, zana, merd, zîrek, wêrek û bihest in, hûn dikarin dengê stranên keçbehriyan bibîhîsînin û wan bîbînin.

Çîrokên kurdî
Cin

Cin hebûneke ruhanî, mîtosî ye. Di gelek baweriyên kevn û nûjen de derbas dibe. Piştî belavbûna ola Îslamê li Kurdistanê ketiye zimanê kurdî jî. Lê bêtir di nav gel de gotina "jimeçêtirka" (ew canberên ji me ango mirovan çêtir) ji bo bêjeya "cin" tê bikaranîn. Beriya Îslamê ji bo peyva cin, bi pirranî dêv dihate bikaranîn. Cin di her baweriyê de xwedî taybetiyeke cuda ye.

Cin di baweriya Ewropiyan de 

Demon (daimon) tê binavkirin ku ev ji zimanê Grekî tê. Dikeve bedene mirov û kesayetiya mirov xirab dikin. Sadîst, êrîşkar, xwînrêj û tolaz in. Milyaketên şeytên in. Wekî ruh in, ne maddeyî ne. Mirov dikare bi bawerîxurtkirina xwe wan ji kesayetiya xwe derîne. Hin caran bi riya medyûman dikarin têkilî bi mirovan re daynîn û armancên xwe bêjin. Ola Xirîstiyaniyê jî bawerî bi hebûna wan tîne lê qedexe dike ku mirov bi wan re bilî bibe. Lewra ew dikarin ziyanên mezin bidin mirovan.

Cin di baweriyên rojhilata navîn û Îslamê de 

Cin di hemî çandên rojhilata navîn de cih digire û wekî hev tê îzahkirin. Gorî ola Îslamê cin jî wekî mirovan xwedî îrade ne. Muhemmed pêxember dînê Îslamê raveyî wan jî kiriye. Wan jî wekî mirovan an pejirandine, an jî red kirine. Ên ku pejirandine dê herin bihuştê. Cin nayên dîtin, dîtbar nînin. Ew jî wekî mirovan dimirin, dizewicin. Bilez in û temendirêj in. Zanîna wan hatina sînorkirin. Hin caran bi daxwaza wan, bi mirovan re têkilî datînin.

Cin di çanda kurdî de 

Baweriya hebûnên ruhanî pirr kevn e di çanda kurdan de. Dînê îslamê bandoreke mezin li çanda kurdan kiriye. Kurd berê ola zerdeştî, olên Mîtra dihewandin. Niha bi pirranî şîrovekirina cinan dişibe ya ola îslamê. Di çîrokên kurdî de cin wiha tên şîrovekirin "dest û lingên wan berepaşî ne, xwe di dirûvên jin an mêran de nîşanî mirov didin. Mirov ji rê dertînin. Xirabiyê bi mirov dikin. Dilê kê ket wan, dikeve bin otorîteya wan. Cingirtin gengaz e".

Cin di zanîstê de 

Ji cîhana binhişarê tên. Sistbûna kesayetiyê û hişarê, hin nexweşiyên neurologîk, raxwarina madeyên trankîlîzan û psîkotrop, hin tabloyên paranoîd şîzofrenîyê hwd dibe sedem ku mirov hin îllûzyonan bîbîne û bi wan re têkeve têkiliyan. Wekî tablo yan elementekê nexweşiyan e. Li çanda Ewropiyan kêm e ev nexweşî. Lewra Ewropî jiyaneke nûjen, rastegîn dijîn. Li Asyayê pirr behsa hebûnên ruhanî tên kirin.

Çavkanî 

Dîn
Mîtolojî
Zimanê sanskrîtî

Zimanê Sanskrîtî ( saṃskṛtam,  saṃskṛtā vāk), zimanekê kevnar û klasîk ê Hindistanê ye, zimanekî olî yê Hindûtiyê, Bûdîstiyê û Caînîzmê ye û her wiha yek ji 22 zimanên fermî li Hindistanê ye.

Li Hindîstan û Başûrrojhilatê Asyayê rola zimanê Sanskrît mîna dewra zimanê Erebî li cihana Misilman û mîna dewra Latînî û Yewnanî li Ewropayê ye. Ew beşeke navendî ya kevneşopiya Hindû û fîlozofiya Hindistanê ye. Formê wê yê beriya dewra klasîk Sanskrîta Vedî ye. Sanskrîta Vedî zimanî Olî yê ola dîrokî Vedî ye. Ev ziman yek ji endamên zimanên koma Hindûewrûpî ye ku herî pêşî hatiye tomarkirin ango nivîsîn. Tevî zimanê Rîgveda weke zimanê herî kevin û arkaîk yê vê koma zimanan hatiye paraztin.

Îro Sanskrît bêtir weke zimanê merasîm û ayînên ola Hindûîzmê tê bikaranîn. Wejeya Sanskrîtî fireh e û ji nivîs, gotar û pirtûkên li ser helbest, pexşan, zanist, teknîk, feylesofî û olê pêk tê.

Beriya zayînê di 500î de gelek nivîsên sanskrîta klasîk hatine nivîsîn. Gelek nivîsên ku îro bi zimanê Sanskrîtî berdest in, beriya ku bêne nivîsîn bi sedsalan di wêjeya devkî de hatine paraztin.

Çavkanî 

Ziman
Zimanên hind û arî
Bilûra Qûnê

Bilûra Qûnê yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Bi pirranî di çîrokên pêkenî de behsa wê tê kirin. Li ser qûna mirov bandora vê bilûrê heye. Miriyan zindî dike, nexweşan sax dike. Di destê remlavêjan de ne. Her kes nikare bikar bîne.

Çîrokên kurdî
Dêw

Dêv an jî dêw di mîtolojiya kurd û gelên din ên îranî de, di nava hêmanên sereke de cihdigire. Têgîn û binavkirinek bo cure afirîdeyek (bûnewer) e. Dêvên bikêr, baş jî hene, yên neyînî jî. Wekî perî û milyaketan, dêv jî ji mehlûqan in. Dêvên baş wekî firîşte (yezeta û periyan bi hestên erênî tên bîbîxistin, ên nebaş jî wekî cin û hûtên ziyandêr.

Hêmaneke sereke di çîrokên kurdî de 
Gotina dêv îro jî di zimanê kurdî de tê bikaranîn. Di wateya îro de canberekî ku di wêjeya devkî ya kurdî de behsê tê kirin e. Gotin ji koka "dîva" ya zimanên hind û ewropayî tê û wateya wê xweda anjî ruhberên xwedayî. Lê di kurdî de îro tenê xwedî wateyeke neerênî ne. Di çîrok û berhemên wêjeya devkî de, wekî hin afirîdeyên xwedî xwexeysetên neerênî û dilxerab in, tên nasandin.

Lîsteya dêvan di mîtolojiya Zerdeştîtî de 
 Êşma yan Xişma
 Ageş, Agaş, Agij
 Aka Manah, di çîrokên kurdî de Axman karaktereke gêjok e
 Akataş
 Andar
 Apaoşa
 Astovîdatû
 Az yan Azî, Ajî
 Nanxayît, Nanxwar (di kurdî de gotineke weke Nanxwerê Cilqetên heye)
 Zaûrva, Zûrva, Zirve 
 Taûrvî

Girêdanên derve 

Zerdeştî
Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya îranî
Çîrokên kurdî
Mişkê Kor

Mişkê Kor yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Sîmbola nefispiçûktiyê ye. Hin caran ew jî li derê koşka mîran li ser kevirê xwazgîniyê rûdinê û doza keça keyan dike. Bi pirranî jî biserdikeve. Hin caran jî key cezayê didin keçên xwe û wan didin mişkê kor.

Çîrokên kurdî
Gula Sor

Gula Sor yek ji navdartirîn helbestên Qedrî Can e. Ev helbest bi strana stranbêj Ciwan Haco gihîşte vê navdariyê.

Gula Sor
 
 Gula Sor
 Gula sor, hilbû jor, bîn da dor
 Li paş Çiyayê Qaf şîn bû
 Alem jêre evîn bû
 Bi me xweş, da me heş
 Em bi bîna wê sermest
 Emê pê şa bin serbest
 Nazenîn, xemrevîn, xemilîn
 Pê zemîn
 Gula bi kelemê di nav baxê îrema
 Hey gula sor, alem li dor
 Bicivin û bînbikin dor bi dor.

Stran 

 Gula sor
 Pir xweşe
 Yêrivan
 Eman Hey le
 Bêrivanê
 Can
 Di bînim
 Hevala evîndar
 Lê dînê

Helbestên kurdî
Albûm
Beranê qer - Beranê qerqaş

Beranê qer û beranê qerqaş (ango spî) elementê çîroka Kurdî ne. Beranê qer tê wateya dinya reş û tarî, dinya heft qat di bin erdê de. Beranê qerqaş sîmbola dinya ronak e. Herdu beran bi hevre dikevin pevçûnê. Divê mirov xwe bavêje ser beranê qerqaş, daku mirov derkeve dinya rohnî yan ji şikeftên dêvan xilas bibe. Heger mirov bi şaşî xwe bavêje ser beranê qer, mirov heft qat bi erdê ve diçe. Ango diçe dinya tarî. Ev element çîroka Mîrze Mihemed de derbas dibe.

Çîrokên kurdî
Sêv avêtin

Sêv avêtin elementekî çîrok û wêjeya devkî ya Kurdan e. Sêv avêtin tê wateya evîndariyê. Ango mirov sêvekê biavêje keçikekê an jî xortekî, tê wê wateyê ku mirov hez ji wê/wî dike. Lawê mîr sêva xwe bavêje kîjan keçikê wê jê re dixwazin. Mirov bi sêv avêtinê hezkiriya xwe nîşan dide, eşkere dike. Mêr jî bikartînin, jin jî.

'Sêv avêtin' herwiha di çanda dawetên Kurdî de jî heye. Li gelek deveran gava bûkê tînin mala zavê, zava li serê bên sêvekê tavêje bûkê.

Çîrokên kurdî
Xeleka bisêhr

Xeleka bisêhr yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Remlavêj mirov dixin nava xelekeka bisêhr û mirov tê de dîl dimîne heya ku yekê sêhra xelekê betal kir.

Çîrokên kurdî
Hasan Bildirici

Hesen Bildirici nivîskar û rojnamavanekî kurd e.

Di doza PKK de demeke dirêj di girtîgehan de dimîne. Bi salan wek rojnamevan di rojnameyên Gündem, Özgur Politikayê de nivîsî, niha edîtoriya malpera Kurdistan Postê dike û di wir de dinivîse. Hemû berhemên wî bi zimanê tirkî ne.

Berhem 
Yasak Ülkenin Günlüğü (Rojaneya Welatê Qedexe) Yurt Kitap Yayın; Ankara, 1990, 14 x 20 cm., Tirkî
Kürt Halkının Dostları Kimlerdir Beşikçi Eleştirilerinin Anlamı (Dostên Gelê Kurd Kî ye, Wateya Rexneyên Îsmail Beşikçi) Belge Yayınları, Tirkî
Şervan; Belge Yayınları; Tirkî Roman
Van Gölü'nde Yılanlı bir Günün Esrarı(Di Behra Wanê da Esrara Rojekî Bi Mar); Belge Yayınları; Tirkî Roman

Nivîskarên kurd
Bildirici, Hasan
Mar

Mar (Serpentes), binekomeke xijendeyan e.

Şayes 
Mar bi reng û cureyên kirasên xwe tên veqetandin. Kirasê maran ziwa ye û ji bo gihîştinê pêwîst e hin caran kirasên xwe ji xwe dikin. Sê girêdanên dilê maran hene. Diranên wan berepaş ve xwar in. Hinek mar bijehre ne. Ji bo germahiya laşên xwe pirranî di germa rojê de derdikevin nêçîrê. Zivistanê di binerdê de nîvtevizî derbas dikin. Bi xwarina ajalên piçûk dijîn. Hin cureyên maran nêçîra xwe berê dixeniqînin, paşê dadiqurtînin.

Reftar 
Ji jehra maran hin dermanên bijîşkiyê çêdibe. Dema dadiqultînin jî dikarin bêhna xwe bigirin. Bi hestiyên li ser çena xwe pêlên erdê guhdarî dikin û dibihîsin. Hin cureyên mara germa nêçîra xwe dibîhîsin û bi alîkariya vê xeysetê dikarin bi şevê jî nêçîrê bikin. Mar bi hêkan diwelidin.

Gelek famîle, cins û cureyên maran hene.

Famîleyên maran (Serpentes) 
 Alethinophidia - Nopcsa, 1923
 Acrochordidae- Bonaparte, 1831
 Aniliidae - Stejneger, 1907
 Anomochilidae - Cundall, Wallach & Rossman, 1993
 Atractaspididae - Günther, 1858
 Boidae - Gray, 1825
 Bolyeriidae - Hoffstetter, 1946
 Colubridae - Oppel, 1811
 Cylindrophiidae - Fitzinger, 1843
 Elapidae - F. Boie, 1827
 Loxocemidae - Cope, 1861
 Pythonidae - Fitzinger, 1826
 Tropidophiidae - Brongersma, 1951
 Uropeltidae - Müller, 1832
 Viperidae - Oppel, 1811
 Xenopeltidae - Bonaparte, 1845
 Scolecophidia - Cope, 1864
 Anomalepididae - Taylor, 1939
 Leptotyphlopidae - Stejneger, 1892
 Typhlopidae - Merrem, 1820

Marên Kurdistanê 
 Marê reş
 Marê boz
 Marê belek
 Marê avî
 Marê boç qut
 Marê kesk
 Marêkor
 Koremar
 Tîremar
 Ejdeha
 Kerekor
 Marê sincê
 Marê bêduv ("bêduv" ji jê re tê gotin, ji ber ku duvê wê kin e)

Mîtolojî û bawerî li ser maran 
Bi nêzikî di hemû çandan de mar ajalekî mîtolojîk e. Di mîtolojiya Kurdan da jî marê mezin bi navî ejdî û marê reş cîhekî giring digire. Di nav Kurdan de bawerîyek heye ku mar dikanin aşiqa mîrovan bibin. Meseleyên marên aşiq li Kurdistanê pir tên gotin. Gorî bawerîye ku marek, bi taybetî jî marê reş, aşiqa merivan be ji merivan nagere tim li şope merivan çexdibe û zerarê nade merivan.

Li ser marê reş nistîyak heye. Wextê ku ewan bazdidin ser hev meriv paçekî ser ra bevêj mirazê merivan qebûl dibe.

Kurd dibêjin ku meriv marekî bi çift bikuje ampeyî xwe tê merivan dibîne û bi merivan digire. Wê lomê dixwaze ku meriva ampeyî evî bibîne û bikuje.

Ciyê Marê reş di çanda Kurdan gelek girîng e.Dihê gotin ku marê reş evîndarê merevan nexasim jî evîndarê keçên Bêrîvanî dibin.Marê reş evîndarê kê bibe heyta dawiya temenê xwe axilbe di rêya bêriyan de wê di şopîne û diparize.Ji aliyê din  ve li gorî dihê qalê Marê reş marekî bê zerar lê heyfhildêr e.Ew tucar heger zerarek nedîtibe ji ber xwe ve xisarê nade tukesî.Lê heger ji hinekan tahl bûbe heyta dawiya temenê xwe wî kesî dişopîne û kengî be jî heyfa xwe jê distîne.

Kirasên maran li gorî dihê qalê ji gelek nexweşiyan re di serî de ji êşa çav û serî re baş dihê pejirandin.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
  (INDIA)
 
 
 
 BBC Nature:  Snake news, and video clips from BBC programmes past and present.

 
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Derûnnasiya gihîştinê

Derûnnasiya gihîştinê, şaxeke derûnnasiyê ye. Derûnnasiya gihîştinê lêkolînên li ser gihîştina mirovan ji beriya jidayîkbûnê heta mirinê, ji xwe re dike mijar û armanc. Kaneke girîng e ji bo derûnnasiya klînîkê. Derûnnas gihîştinê li klînîkan, li wargehên zarokan, wargehên kala û pîran hwd kardikin. Wekî tê zanîn gihîştina mirovan xwedî taybetiyên girîng e. Derûnnas temenê mirovan di hin astan de digrin dest. Asta oral, asta anal, asta adolesan (temenê ku mirov ji zarokbûnê hêdî hêdî derdikeve), asta ciwaniyê, asta pîrbûnê hwd.

Çavkanî 

Derûnnasî
Stîmûlûs

Stîmûlûs tê wateya tişta ku hişyardike, dixe alarmê, niqurç, tîşk. Di zanîstiya psîkologiyê de bi navê stîmûlûs - respons, ango tîşk û berpê behsa sîstemekê derûniya mirovan tê kirin. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê vê sîstemê bingeha fêrbûna mirovan û bingeha taybetiya derûniya mirovan dibînin.

Derûnnasî
Stîmûlûs - respons

Stîmûlûs - respons, ango tîşk - berpê yek ji mekanîzmayên derûniya mirovan e. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê nerxeke mezin didin vê sîstemê. Li gorî wan ev sîstem an mekanîzma ya herî girîng e di fêrbûn û derûniya mirovan de. Heger mirov derziyê di yekî re bike (ango stîmûlûs) ew jê haydar dibe yan digirî (ango berpê).

Derûnnasî
Dêr

Dêr, kenîse yan jî xaçxane navê perestgeha mesîhiyan e. Wateya wê ya din avahiya îbadetê ye.

Herwiha bibînin 
 Kesên LGBT di dêrên xiristiyan

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Dêr
Agir

Agir germahiyek mezin û bûyera şewatê ye. Ji bona agir derkeve, tiştekî dişewite û oksîjen pêwîst e.

Girêdanên derve 

Kîmya
Zagon

Zagon, yasayên ol, îdeolojî, dewlet an rêxistinan in. Her kes mecbûre ku hurmetê bide zagonên civaka xwe.

Civaknasî
Jiyan

Jiyan , jîn an jî heyat, rewşa ruhberiyê ya ku bi mirinê diqede.

Çavkanî 

Jiyan
Gotarên mijarên sereke
Telefon

Telefon ,dûrbihîst  an jî dûrbîst , di navbera kes û sîstemên dûrî hev de pêkanîna danûstendina bi deng a bi sîstemeke elektrîkî ye. Pêşiyê pêhlên deng ên ku ji dev derdikevin werdigerîne sînyalên elektrîk û piştî ku ev deng digihije cihê xwe dîsa werdigerîne pêlên deng ku guh dikarin bibihîsin. Telefon cara yekê di sala 1876'an de ji aliyê Alexander Graham Bell ve hatiye çêkirin.

Teknolojî
Filiz Yerlikaya

Fîlîz Yerlîkaya di sala 1970î de li navçeya Bedlîsê Kabilcevzê ji dayik bû ye. 
Ji ber karê bavê xwê, di 8 saliya xwe de koçberî Enqerê kirin. Li Enqerê Zanîngeha Gazî, Zanîngeha Hunerên xwêşîk beşa wênegeriyê qezenç kir û li vir dest bi xwendinê kir. Di sala 1992'a de dikeve lijneya YCKê. Di meha gulan a 1992 li Agirî, li Çiyayê Tendûrekê li ser altaxiyekê tê girtin û 7 mehan di zindanê de dimîne. Di sala 1994an de tevlî gerîla dibe. Yerlîkaya dibe fermandareke xort. Di navbera 1994 û 1997 de li navça Xerzanê dimîne. Di 1997an de derbasî navça Amedê dibe. Di payiza 1998an de derbasî başûrê Kurdistanê dibe û tevlî VI. kongreya PKKê dibe.

Yerlîkaya, Piştî kongra avakirina KADEKê tevlî Kongra 4. a PJAyê dibe. Yerlîkaya di dema kongrê berdewam dikir di 7 hezîran 2002an de ji aliyê hêzên hevanî ên navnetewî hatiye qetil kirin.

Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Bidlîsê
Jidayikbûn 1970
Mirin 2002
Nemeremu

Nemeremu name zu sulaleya orte Avdelicude. Nemeremu dewa magara, deregole vıraşte 300 ser nira ver. Nemeremu Erzingan de, Cayirliyede yasamiş kerde. Nıka pöri vila biye, her kes şiyo zu ca. İstanbul, Erzingan, Samsun, Yurdişi. 
Nemerem ude Apus, lace nemrem zaf meşhur biyo verende. ebe hire bırayeğu (apqer, apimam , aga) hüküme sulale kerdo.
Bablekan

Bablekan yek ji reqsên heri meşûrê (cureyên hilperkînên) herêma Botanê ye. Bablekan dê şahiyan û dawetan de piranî tê reqsandin. Herweha ev reqs dê gelek mihricanên herêmên Kurdistanên de dideji tê lehistandin.
Govend
Hüseyin Özbey

Hüseyin Özbey (Harûn) di sala 1961ê de li navçeya Gêxiya Bîngolê ji dayik bû, fermandarê ARGKê bû.

Wî dibistana sereta û navendiyê li Depê, lîse jî li Enqereyê xwend. Dema di lîseyê de bû sempatîzanê MHPê bû. Di sala 1978an de ji MHPê veqetiya. Di sala 1979an de hat Ewropayê û di sala 1980î de tevlî PKKê bû. Li deverên curbecurên Ewropayê xebat meşand. Ji bona sêyemîn kongreya PKKê çû Libnanê û tevlî kongreyê bû. Fermandar Harûn endamê Komîteya Navendî a PKKê bû û li gelek deverên şer de tekoşîn da.

Hüseyin Özbey (Harûn) di 17ê çiriya paşîn a 1997an de di navbera Pasûr û Sasonê de bi 8 hevalên xwe re şehîd ket.

Kuştiyên cengê (PKK)
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1961
Mirin 1997
Sema Yüce

Sema Yüce (1971 Dûtax, Agirî - 17ê hezîrana 1998), gerîla û çalakvaneke siyasî ya kurd e.

Jiyana wê
Sema Yüce di sala 1971ê de li gundê Qerxelixa Şêx Remezan a ser navçeya Dûtax a Agirî yê ve ji dayika xwe re bûye. Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navendî li Dûtaxê û dibistana lîseyê li Agiriyê xwendiye. Di sala 1989an de di Beşa Sosyolojiyê ya Zanîngehê Teknîk a Rojhalata Navîn a Enqerê qezenc kir û diçe Enqerê. Li vir wî bi xwendekarên welatparêz re dicive û beşdarî xebata ciwanên YCKê bûye. Di sala 1991an de ji ber zextê dewleta tirk dest ji xwendina zanîngehê berdide û diçe Mêrdînê û li wir tevlî rêxistina PKKê bûye.

Beşdarbûna PKKê 
Sema Yüce di sala 1991an de li Mêrdînê tev li refên PKKê dibe. Yuce piştî demekî mayîna li herêma Mêrdînê, ji bo perwerdeyê derbasî Akademiya Mahsum Korkmaz dibe. Li Akademiya Mahsum Korkmaz cara yekem Abdullah Ocalan nas dike û nirxandina Ocalan a ‘Mîlîtanên herî baş mirovên ku bikaribin xwe bi rêxistin bikin e’ ji xwe re dike hêman, di sala 1992yan de bi komek hevalên xwe re berê xwe dide Eyaleta Serhedê.

Hêsîrgirtina wê 
Yüce li Serhedê xebatên aktîv dide meşandin û piştî demekî ji bo xebatên rêxistinî derbasî bajarê Agiriyê dibe, piştî sê mehan li ser îxbarekî tê girtin. Yüce piştî lêpirsîneke dirêj, derdikeve pêşberî dadgehê û ji ber parastina siyasî 22 salan ceza lê tê birîn. Destpêkê wê dişînin Girtîgeha Nevşehirê û piştî Nevşehîrê sirgûnê Girtîgeha Çanakkaleyê dibe.

Çalakiya wê 
Sema Yüce piştî şeş salan li girtîgehê dimîne, li dijî girtina Abdullah Ocalan, di sala 1998an de xeta Zîlan ji xwe re dike bingeh û li dijî esaret, înkar û tunekirinê di 21ê adarê de bedena xwe dide ber agir. Sema Yüce piştî dermankirina 80 rojan a li Nexweşxaneya Cerrahpaşayê ya Stembolê, di 17ê hezîranê de ji ber xweşewatê jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî

Jidayikbûn 1971
Mirin 1998
Psîkoterapî

Psîkoterapî tê wateya saxkirina psîkologîk. Bi nexweşiyên psîkologîk ên ne bingeh-laşî ne re psîkologên ku perwerdeya psîkoanalizê dîtinê bilî dibin. Heger bingeha nexweşiyê laşî be, ango organîk, tedawîkirin karê psîkîatrîstane. Psîkiyatrîst bi metodên bijîşkî û dermanan nexweşên xwe tedawîdikin. Psîkolog ana psîkoanalîst an psîkoterapîst bi metodên taybet ên psîkoterapiyê tedawîdikin. Bo mînak, seansên psîkoterapiyê, axavtin, hîpnoz hwd. Psîkolog çi klînîk psîkolog, çi psîkoterapîst nikarin metodên bijîşkiyê û dermanan bikarbînin. Lewra wan perwerdeya bijîşkiyê nedîtine. Psîkoterapîst li nexweşxaneyan bi psîkiyatrîstan re tevlî tedawiyê dinin an li klînîkên xwe yên taybet bi serê xwe tedawîdikin. Psîkoterapîstên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine nikarin vê metodê bikarbînin, qedexe ye.

Derûnnasî
Metafizîk

Metafizîk yek ji şaxên fîlozofiyê ye. Di dema Şarezayiya Yewnanistana Kevn de fîlozofan mijarên ku li derê tixûbên fizîkê diman bi vî navî binavdikirin. Wê demê zanîstî wekî îro nepêşketî bû. Di dema nûjen de wate û mijarên metafîzîkê hatine guhertin. Lewra zanîstî gelek pêşketiye. Metafîzîk pirranî bu mijarên ontolojîk (ango afirandinê) re bilî dibe. 

Peyva matafîzîk ji "ta meta ta fizîka" yê tê. Fîlozofê Grek a Kevn Arîstotelês bi navê "fizîk" rêzepirtûkan dinivîsîne û mijarên ku tê de zehmetiyê dikişîne dihêle paşê û wan di grûbekê de kom dike. Piştî mirina wî şagirtên Arîstotales wan bi navê "metafîzîk" binavdikin, ango "yên piştî fizîkê" nivîsiye, "ên ji fizîkê wê de".

Herçendî zanîstiyên pozîtîv bipêşdikevin mijar û tixûbên metafîzîkê jî teng dibe yan tê guhertin. Niha metafîzîk bi mijarên wekî, hebûn, afirandin, têkilî, dem, Xwedê, gerdûn hwd re bilî dibe.

Felsefe
Çeçen

Çeçen (bi Çeçenî: "Нохчий" = "Nox-çhiy Çeçen xwe bi navê Noxço binavdikin) gelêkî ku li Çeçenistanê dijîn. Bi Îngûşan re him ji aliyê etnîk, him jî ziman ve nêzîkî hev in. Zimanê wan yek ji zimanên qefqazî ye. Derbarê bingeha gelê Çeçen de kêm agahî lê pirr angaşt hene. Tê pejirandin ku Çeçen ji Hûrrîyan tên. Zimanê Hurriyan ne ji zimanmalbata hind û ewropî ye, lê Hûrrî di nava berên Aryanan de heliyane. 

Pirraniya Çeçenan ji mezheba Sunnî ya Îslamê ne. Piştî hilweşîna YKSS wekî beriya Bolşevîkan dîsa şerê Ûris û Çeçenan destpêkir. Niha bi qasî 1 Milyon Çeçen li welatê xwe dijîn, gelekan jî ji ber şer barkirine welatên Ewropa hwd.
Gel

Êtîmolojî 
Peyva "Noxçhî" gelek kevn e û mana wê "Nox = pexemberê Nûh" û "çhî = zade", yanî "Noxçhî" = Nûhzade / zarokên Nûhe.

Kokê Çeçenan 
Eşîrên Nax bav û kalên Çeçen û Îngûşan in. Gelên naxî heta sedsala 16an li herêmên çiyayî dijîn. Piştî vê dîrokê daketin jêr û li deştê bi cih bûn. Ev dîrok di heman demê de bû roja misilmanbûna van gelan û pêşketina tevgerên netewî. Herwiha gelek Neteweperwerîyan Çeçen koka xwe ji herêm, gel û dewleta Ûrartûyan digirin.

Ziman 

Zimanê sereke yê gelê Çeçen Çeçenî ye. Çeçenî ji malbata zimanên naxî (zimanên bakur-rojhilatê Qefqasyayê) ye. Çeçeniya edebî li ser zaravayê deşta navendî ye. Zimanên din ên têkildar ev in: Zimanê ingûşî cîran xwedî axaftvanên Çeçenî e, û Batsî, ku zimanê gelên li beşa cîran a Gurcistanê ye. Çeçenan di demên cuda yên dîroka xwe de alfabeyên gurcî, erebî û latînî bikar anîne; ji sala 2008an de, tîpa fermî ya Rûsî Kirîlî ye. Kevneşopî, zimanzanan hem îngûş, hem jî batsî û bi zimanê Çeçenî (wekî zaravayên wê) ve girê didin berî ku endoetnonîm Vainakh di destpêka sedsala 20an de xuya bibe.

Dîrok 

Ji hingê ve, di salan 1865–66 û 1877 de, di dema Şerê navxweyî yê Rûsyayê û Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, serhildanên Çeçen ên cihêreng li dijî hêza Rûs/Sovyetê, û hem jî li dijî Rûsîkirinê û kampanyayên kolektîfkirin û dijî olê yên Yekîtiya Sovyetê berxwedanek bêşiddet çêbûne. Di sala 1944 de, hemû Çeçen, tevî çend gelên din ên Kafkasyayê, ji aliyê serokê Sovyetê Joseph Stalin ve hatin emir kirin ku bi girseyî ji bo KSS Qazax û Qirgizistan bên sirgûnkirin; û komar û miletê wan ji holê rabûn. Di vê pêvajoyê de herî kêm çaryek-û belkî jî nîv ji tevahiya nifûsa Çeçen winda bûn, û derbek giran li çand û qeydên wan ên dîrokî hate xistin. Her çend di sala 1956an de hatin "rehabîlîtekirin" û destûr hat dayîn ku sala din vegerin, lê saxmayî çavkaniyên aborî û mafên medenî winda kirin û, hem di bin hukûmetên Sovyetê û hem jî yên piştî Sovyetê de, ew bûne armanca cudakariya fermî û nefermî û axaftinên giştî yên cudaxwaz. Hewldanên Çeçenan ji bo vegerandina serxwebûnê di salên 1990an de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, bû sedema şerê yekem û duyemîn bi dewleta nû ya Rûsyayê re, ku di sala 1994 de dest pê kir.

Mijarên têkildar 

 Rûsya
 Çerkez
 Çeçenên Tirkiyeyê

Çavkanî
Zimanê çeçenî

Çeçenî (bi zimanê çeçenî "Nox-çhiyn mott", Нохчийн мотт) zimanê çeçenan, zimanê gelê Çeçen û Çeçenistanê ye. Piştî şoreşa bolşevîkan li Çeçenistanê, zimanê çeçenî li herêmê fermî bû. Di sala 1920an de Alfabeya erebî hate terikandin û latînî bû fermî. Di sala 1938an alfabeya krîl fermî ji bo nivîsînê bû.

Avakirin 
Çeçenî zimanekî bakurê rojhilatê Qefqasya ye. Bi Ingûşî ku ji nêz ve girêdayî ye, ku pê re astek mezin a têgihîştina hevûdu û ferhengek hevpar heye, ew şaxê Vainakh pêk tîne.

Zareveyên çeçenî 

 Akkîn
 Çeberloy
 Kîstîn
 Melkîn
 Îtûmkala
 Ploskost
 Vedeno

Alfabe 
Alfabeyek ku ji Alfabeya latînî hatiye adaptekirin di sala 1925an de hatiye çêkirin. Di sala 1934 de di nivîsandina Ingûşî de gelemperî hate çêkirin. Lêbelê, ew di sala 1938 de hate hilweşandin.

Tîpên hevwate yên kirîlî tîpên latînî 

Di sala 1992 de, alfabeya Çeçen a bi eslê xwe Latînî hate pêşxistin. Piştî têkçûna hikumeta alîgirê veqetandina ji Rûsyayê, alfabeya kîrîlî ji nû ve hat vegerandin.

Belavbûn 

Li gorî daneyên Rûsyayê yên Cotmeha 2002, 1.330.000 kes bi çeçenî diaxivin. Ji bilî Rûsyayê, nifûsa Çeçen-axêv bi giranî li welatên Rojhilata Navîn belav bûye. Urdun yek ji van welatan e. Li Tirkiyê jî nifûseke çeçenaxêv heye, lê hejmara tam nayê zanîn.

Mijarên têkildar 

 Çeçenistan
 Çeçen

Çavkanî 

Ziman
Mont Blanc

Mont Blanc (), çiyayek ji Çiyayên Alp e. Navê xwe bi kurdî Çiyayê Spî ye. Mont Blanc 4.792 m bilind e. Ew çiyayê tewrî mezin ê Alp e. Mont Blanc li Fransa û li Îtalya ye.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Çiya
Binhişara kolektîv

Binhişara kolektîv, ji aliê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Jung tixûbê binhişarê gelek fireh kiriye. Mirov roja ku li rûyê dinyayê peyda bûye heya îro, hemî fêrbûn, destketin û ceribandinê xwe bi awayekî parastiye. Him bi riya genetîkê, him jî bi riya çand û binhişara mirovahiyê ya kolektîv parastiye.

Tenê divê mirov bizanibe û bikaribe bixwîne, analîz bike. Mirov ji deryayê pirr hez dike, lewra jiyan ji deryayê hatiye. Mirov ji daristanan pirr hez dike, lewra bi sed hezar salan li wir jiyaye. Mirov di tariyê de ditirse, lewra çavên mirov nabîne û mirovan sed hezaran salan di tariyê de xwe ji ajalên kûvî parastiye. Mirov li dijî neheqiyê aciz dibe, lewra mirovan bi hezaran salan ji bo jiyana xwe berdewam bike têkoşîn daye. 

Binhişara yek mirovekê bi serê xwe ne ti biqîmet e. Gorî Jung, Sigmund Freud û wanên ku girîngî û mekanîzma binhişarê baş û kûr dane zanîn, di kêmasiyeke zîrekiyê de ne. Lewra mirov jiyandêreke sosyal û kolektîv e.

Derûnnasî
Siya kesayetiya mirov

Siya kesayetiya mirov ji arketîpên çi anîma û çi jî anîmûs pêk tên. Her mirovek xwedî siyeka kesayetiya xwe ya taybet e. Ji aliyê Carl Gustav Jung ve cara pêşîn hatiye binavkirin. 

Mirov dikare têkeve wê şikê ku miroveke pirr û pirr baş di kesayetiya xwe de hin elementên xirabiyê dihewîne. Berevajî wê miroveke pirr agressîv jî dileke nermîn û zêrîn di xwe de dihewîne. Helbet ev mînakan ji bo têgihîştina mekanîzmaya kesayetiyê û siya kesayetiyê bû. Terî izahkirinê nakin. Lewra arketîpên anîma û anîmûs gelek kompleks in.
Derûnnasî
Derûnnasiya kûr

Derûnnasiya kûr an jî psîkologiya kûr, di destpêka sedsala 20emîn de hat rojevê. Zanîstan dîtin ku mirov nikare bi hêsanî û metodên laşî psîkologiya mirovan şîrove bike. Psîkologiya mirovan xwedî taybetiyeke mezin e û xwedî mekanîzmeke pirr tevlîhev û kompleks e. 

Sigmund Freud wekî bavê derûnnasiya kûr tê zanîn. Wî cîhana derûniya mirov raxistiya ber çavan, metodên têgihîştinê afirandiye û tasnîf kiriye. Tasnîfkirina eziya nizim (îd) , ezî (ego), eziya bilind (superego), pêşxistina metoda derûnkolînerîê hwd riya derûnnasiya kûr vekir. Bêî derûnnasiya kûr derûndermanî nabe.
Derûnnasî
John Robert Anderson

John Robert Anderson (jdb. 1947 li Vancouver di British Columbia da) yek ji psîkologên navdar ên DYE yê bingeh Kanadayî ye. Wî li ser avakirin û pêşdebirina kognîtîv psîkologiyê xebat kiriye.

Anderson wekî bavê kognîtîv psîkologiyê tê zanîn û bi navên kontrola adaptîv a ramandinê û endazyariya kognîtîv angaştên wî hene. Wî di salên 1988-1989 birêvebiriya Komeleya Zanîstiya Kognîtîvê kiriye.

Derûnnas
Kontrola adaptîv a ramandinê

Kontrola adaptîv a ramandinê (ACT) yek ji angaştên John R. Anderson e. 

Anderson mekanîzmaya ramandin û bîrkanê li ser modelekê rave dike. Wekî xêvjimêrek têkilî û sîstemên elementên ramandin û bîrkanê dide pêş. Mirov dikare bi vê sîstemê bilîze, bihêz bike yan qels bixe. Ango mirov dikare vê sîstemê kontrol bike.
Derûnnasî
Porto Novo

Porto-Novo bajarê herî mezin û paytexta fermî ya Bênîn e ku welatekî Afrîkaya rojava ye. Her wiha wekî Hogbonou û Adjacê jî tê gotin. Di sala 2009an de nifûsa bajar 267.191 bû. Porto-Novo, li başûr-rojhilata Bênîn e û yek ji keştîgeha wê ya li yek Kendava Gînêyê ye. Cotonou ji ber çand û siyasetê ji Porto Novoyê girîngtir e. Li derdora Porto-Novoyê ji rûna palmîyê, pembo û kapok tê berhemandin. Di sala 1990î de, li peravên wê petrol hat kişfkirin û di dervefiroş de bûye malekî girîng. Porto-Novo, di nav koordînatên 6° 28' Bakur, 2 ° 36' Rojhilat de cih digre.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Rûpelê Porto Novo (bi inglîzî) 

Paytextên Afrîkayê
Bênîn
Fîlozof

Fîlozof an feylesof (ji yewnanî: φιλόσοφος, tê xwendin: filósofos) keseke ku meraqdarê peydakirina persiv e ji bo pirsên felsefeyê. Platon taybetmendî yên fîlozofekî destnîşan kirye: ewê ku li dûv rastî, ciwanî, û başî digere.

Mijarên têkildar 
 Lîsteya fîlozofan

Felsefe
Fîlozof