nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Giyadîn

Giyadîn  () yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.274 km², bilindahî ji rûyê avê 1.825 m ye. 62 gund û 67 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Li Giyadînê gelek cihên tûrîstîk hene. Wekî Kela Avnîkê,Kela Koço, Çiyayê Tendûrekê, Miraşe - Kela Kujer, Kela Giyadînê (Kela Birîndaran), Kela Meyan, Şikeftên Meyan, Pira Qudretê, Germava Dawîd, Germava Marjengê hwd. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Beriya Terteleya Filehan li herêmê wargehên Filehan (Ermeniyan) jî hebûne. Mixabin niha nînin.

Çavkanî
Xamûr

Xamûr  an Xêmûr an jî He(a)waran, an jî  xanwêran () yek ji navçeyên Agiriyê ye. 12 km li başûrê Agiriyê dikeve. Rûber 898 km², bilindahî ji rûye avê 1.675 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li herêmê gelek madenên binerdî hene û ji aliyê fîrmayên dûgela Tirk ve tên bikaranîn. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûd wernagire. Gelê herêmê xizan e. Gel ji xeynî karmendên KT, bi tevahî ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

Dengbêja navdar Gula File ango Gulê keça keşîşê Xamûrê li vî navçeyê bû. Gulê û Evdalê Zeynikê li vê derê ji hevudu re kilam gotin.

Wargehên turîstîk ên navçeyê 

 Kumbeta Îbrahîm Paşa (kurê Îshaq Paşa)
 Kela Şoşikê
 Kela Hewaran
 Şikefta Hewaran
 Çemê Xêmûrê - Çemê Sêwiyan

Çavkanî
Panos

Panos an jî Patnos yek ji navçeyên Agiriyê ye. Di sala 1936an de bûye navçe. Bingeha navçeyê digihe dema ûrartûyan. Ûrartûyan wekî "Aladrî", romayiyan jî "Patûsîs" bi nav kirine. Gelê herêmê bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dîroka wê wekî ya Kurdistanê ye. Rûber 1.421 km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye. 

Navçe li ser xeta erdhejê ye. Di salên 1891, 1903, 1907 û 1919an de erdhejên mezin pêk hatine. Di demên dawî de hemî daristanên herêmê ji aliye dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Axa herêmê ji aliyê giya ve xizan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Deşta Panosê 20 km dirêj e. Çemên Baxdîşan û Avzer, girên wekî Eznewir, Giresor, Ziyaret û Kevirspî balkêş in.

Navdarên bajêr 
 Abdullah Varlı

Çavkanî
Avkevir

Avkevir an jî Avekevir  () yek ji navçeyên Agirîyê ye. Di sala 1954'î de bûye navçe û bi Agiriyê ve hatiye girêdan. Rûber 798 km², bilindahî ji rûyê avê 1.660 m ye. Ji aliyê sirûştê ve erdê navçeyê gelek ciwan e.Çemê Muradê û şaxên wê, Çemê Botî, Mîrzexan , Kûbik , Geldûş û Dîdem , Çiyayê Sînegê , Çiyayê Eledaxê , Gola Sodo , Gola Tirşo û Gola Qulingê hwd xwedî sirûşteke pirr ciwan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. 

Gelê herêmê heya avabûna Komara Tirkiyê bi tevahî ji Kurdan pêk dihat. Di salên 40, 50 û 90'î de dewleta Tirk ji Asyayê gelek malbat aniye û bicihkiriye. Vêgav 87 % Kurd, 13 % jî Terekeme, Azerî hwd dijîn. Beriya Terteleya Filehan li herêmê gundên Filehan jî hebûn, lê niha nînin. Gorî hejmartinên sala 2020'î hejmara navendê 6.500 û bi giştî jî 21.839 e. 37 gund û 21 mezre girêdayî navçeyê ne.

Çavkanî
Dutax

Dutax () yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li başûr-rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.562 km², bilindahî ji rûyê avê 1.565 m ye. Di qeydên dîrokî yên Osmaniyan de hin caran navê Dûtaxê wekî Dûrtax, Entab jî derbas dibe. Êzidî li vê herêmê re dibêjin Êzdîxan an jî Êzdîxane, berê li vê derê Êzdî pir bûne. her wuha tê gotin ku Kurdên vê derê hemû êzdî bûne. ev herêm herêma êla Sîpkî ya ye û Sîpkî vê dawiyê de bûne Misilman. Axa herêmê pirranî çiyayî ye. Deşta Dutaxê (Entabê) berbiçav e. Robara Miradê û şaxên wê Sêvik, Dadikan, Kêrsing, Çemik di axa navçeyê de derbas dibin. Gola Zer ciheke xweşik ê herêmê ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Wargehên tûrîstîk ên navçeyê 

 Dêra binerdî ya Noktûlî
 Kela Katavînê 
 Kela Humê

Çavkanî 

Êzîdîtî
Bismil

Bismil (1928: بسميل / Bismîl) yek ji navçeyên Amedê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 55 km ji Amedê dûr dikeve. Rûber 17.000 km² ye û nifûsa wê 118.605 e. navçe li qeraxa çemê dîjleyê hatiye avakirin. Herweha li ser riya Amed û Batmanê ye û li navçeyê riya hesinî jî derbas dibe.

Dîrok 

Li Bismilê koçerên Bulgar bi destê dewletê hatibûn niştecihkirin ku bo demografiya herêmê biguhere. Herwiha hemû axa navçeyê ji van koçeran re hatibû pêşkêşkirin. Ji loma koçeran nedihiştin Kurd li navçeyê bicih bibin û ew diqewirandin. Di salên nodî de ji ber şer û pevçûnên PKKê û dewletê gundiyên Stewra Mêrdîn gundê xwe terikandin û zextê li ser van koçeran çê kirin. Piştî çend pevçûn û şeran karibûn xwe li navçeyê bicih bikin û ji bin hakimiyeta koçeran derbixin. Piştî hakimiyeta koçera neman ji hemû navçeyê derdora Bismilê koç çêbûn. Ji Hezro, Pasûr, Sason, Stewrê gundî ber bi bismilde hatin. Niha piraniya navçeyê Kurd e û tirkên koçer di gundên weke Tezeka, Koselo de mane. Bingeha Bismilê bi qasî 2000 sal berê hatiye avêtin. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Li gundê Kerxê 3 girikên çêkirî hene ku tê kotin kelehê çavdêriyê bûne. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Navê navçeyê di qeydên farsan de "Bîstmal, Pîs Mîl, Basmîl" derbas dibe. Gorî hin îdiayan ev nav ji eşîra mîllî ya kurd tê.

Taxên Bismilê 

 Taxa Kurtuluş
 Taxa Fırat ( berê bozkurt)
 Taxa Akpınar
 Taxa Dicle
 Taxa Altıok
 dumlupınar (demekî Avaşîn bu)
 Taxa ulutürk ( demekî Rojava bu)
 Taxa Tekel
 Taxa Şentepe
 Taxa Seyrantepe
 Taxa Esentepe
 Taxa Sanayi
 Taxa Fatih

Bajarokên Bismilê 
 Bismil
 Tepa Barava (Tepebarava, Behramkê) ()
 Seletê (Seleta Jor)
 Embarê

Gundên Bismilê 

qorixçî
boçelê
hola
gundê evdî
cedê
sînanê
seletê
ofê
çoltepe
qurmişlû
tezeka
zerê
kinan
Girê Izêr
Qoperetîf
Se`diyê
Xerbe hina
Embarciyan
Çilsitûn
Qamişlo

Galerî

Çavkanî 
 https://www.nufusu.com/ilce/bismil_diyarbakir-nufusu
Leyl-name

Leyl-name pirtukeke Ayhan Geverî ya ku di bin siya Dîwan'a Melayê Cizîrî û gotinên nivîskarê hêja Elî Şerîetî hatiye nivisîn. Pirtûk   bi çar beşan ve hatiye pêk û bi zimanek hestyarî û helbestane honandîye. Ligel vê, pirtûk hevpeyvîneke navxweyî ye ya ku nivîskarî ligel xwe, ligel yara xwe Leylayê û şev û leylên Stenbol, Wan û Mahabadê. Pirtûk ji nava Weşanxaneya Nûbiharê derketîye. bnr.: , .

Çavkanî

Pirtûk
Kela Dimdimê (pirtûk)

Kela Dimdimê  ango Keleha Dimdimê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Jan Dost e, wî ev dastan sala 1985an nivîsiye, ango temenê wî wê demê bîst û yek sal bûn. Sala 1991 an ji hêla Weşanxaneya Rewşen li Bonn hate wesandin. Di eynî salê de jî li Stembolê ji alî Weşanxaneya Melsa yê ve dûbare hate weşandin.

Vê pirtûkê roleke pir giring di edebiyata kurdî ya li bakurê Kurdistanê lîst. Ew pirtûka yekem bû ku bi firehî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê hate belav kirin û xwendin. Gelek nivîskar û xwendevan li bin bandora wê mabûn. Ew çîroka Keleha Dimdimê ya Emîrxan Lepzêrîn ve dibêje. Bi rengekî helbestî û bi xeyaleke nazik û trajediyeke dilêş.

Çavkanî

Pirtûk
Romanên kurdî
Çêrmûg

Çêrmûg () yek ji navçeyên Amedê ye. Rûber 1.032 km², bilindahî ji rûyê avê 700 m ye. 90 km li bakur-rojavayê Amedê dikeve. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara navendê 16.056 û bi giştî jî 45.570 e.

Çêrmûg, Çêrmik, Çermik û Aberne navên di qeydên dîrokî de ne. Dîroka herêmê heya dema hûrî - mîttanî tê zanîn (b.z. 3500 - 1260). Çêrmûg navê xwe ji Çêrmûgên li herêmê digire. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Aboriya herêmê bi giranî li ser turîzma Çêrmugan e. Salê li dora 350.000 hezar kes çêrmûgen xwezayî yên herêmê ziyaret dike. Herwekî xwedîkirina ajalan û çandinî jî heye. 76 gund û 41 mezre girêdayî Çêrmûgê ne. Nifûs bi tevayî ji kurdan pêk tê. Kurdên herêmê bi zaravayê kurmancî û dimilî diaxivin.

Wargehên turîstîk yên navçeyê 

 Şelaleya Şêxanê Dedan ()
 Pireya Xabûrmanê
 Mizgefta Kabûnî ()
 Çêrmûga Belqisê (Çermik Kaplicasi)
 Kela Çêrmûgê (ji dema Medan)
 Kaniya Xanimê (ji dema Medan, paşê gelek caran hatiye nûkirin)
 Kaniya Bandîzade
 Kaniya Şîr
 Kaniya Kalo ()
 Kaniyên dîrokî yên (Pîro, Kayme, Avdest, Çirik, Aşûr, Xorafind, Mîrza, Babko û hwd)
 Medreseya Evdila Paşa - Şêrko)
 Qesra Began
 Tekkeya Sêkinan
 Sînegoga Cihûyan
 Dêra Aşûriyan

Navdarên Çêrmûgê

Çavkanî
Şankuş

Şankuş an jî Çinguş (, , ) navçeyeke Amedê ye. Di sala 1953'an de bûye navçe. 117 km dûrî Amedê ye. 37 gund û 32 mezre girêdayî navçeyê ne. Rûber 489 km², bilindahî ji rûyê avê 550 - 2.200 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 4.713 û bi giştî jî 15.308 e. Gel ji xeynî karmendên dewletê ji kurdan pêk tê.  

Axa navçeyê ji bo çandiniyê û xwedîkirina ajalan bikêr nîne. Hemî daristanên mayî hatine rûxandin. Gelê herêmê xizan e. Bendava Qereqeyayê (Karakaya) di axa navçeyê de ye û salê 9 mîlyar KWh hilberîna elektrîkê dike. Dewleta Tirk elektrîkê difiroşe welatên cîran. Li navçeyê gel ji tunebûna elektrîkê, bêkarî û xizaniyê gilîdar e.

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera şaredariya Çinguşê
Erxenî

Erxenî yan Dixan (), yek ji navçeyên Diyarbekrê ye. Gorî hejmartinên sala 2008an hejmara niştecihên navendê 62.300 î bi giştî jî 122.000 e. 81 gund, 2 bajar û 103 mezre girêdayî navçeyê ne. 57 km dûrî Amedê ye. Rûber 1.489 km², bilindahî ji rûyê avê 955 m ye. Aborî li ser çandiniyê ye. Daristanên mayî ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye rûxandin. Li navçeyê fabrîkayeke çementê, yeka ard û yeka jî şîr heye.

Dîroka herêmê digihîje heya b.z. 7000î. Di qeydên dîrokî de wekî Erxenî, Ekranya, Arkanîn, Erkanîkana, Ekanîna, Ûrxana, Aşat hatiye binavkirin. Hin kes dibêjin navê navçeyê ji zimanê hîtîtan tê.

Pêşangeh

Çavkanî
Pasûr

Pasûr an jî Qulb () yek ji qezayên Diyarbekrê ye. 

127 km ji Amedê dûr e. 2 bajarok (Pasûr û Cixsê), 3 nahiye (Ciqs, Aqçesîr û Bahemdan), 50 gund û 135 mezre girêdayî navçeyê ne. Gel bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dewleta tirk statîstîkên navçeyê bi dizî digire.

Gundên Pasûrê, 1928

Çavkanî
Sazek ji çavên Kurdistan re

Sazek ji çavên Kurdistan re, kitêbeke helbestan ya Jan Dost e, ku bi zimanê Erebî û Kurdî (Kurmancî) li sûriyê derketîye. orîjînal Kurdî ye û bi Erebî jî hatine wergerandin. Helbestên di vê kitêbê de di navbera sala 1989 û 1992 an de hatine nivîsandin. Ew helbest bi temamiya xwe helbestin neteweyî û welatperwer in. Ew bi rengekî Illegal li sûryê hatibû çapkirin.
Pirtûk
Elcewaz

Elcewaz () yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 812km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye. Di qeydên dîrokî yên beriya hatina Ereban de navê wê wekî Arcîgeh derbas dibe. Bi hatina artêşên Ereban ve di qeydên Erebî de navê wê wekî Wad el-Cawz (ango "herêma bi gûz") an Zal el-Cawz derbas dibe. Bi rastî jî herêm ji aliyê gûzan ve dewlemend e. Piştre navê Kurdî yê Arcîgeh tê jibîrkirin û ji ber ku Osmaniyan jî navê Elcewaz bikaranîne, êdî wisa maye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

Arcîgeh 94 km ji Bedlîsê dûr dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000´î bi giştî hejmara niştecihan 34.171 e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

Çavkanî
Norşîn

Norşîn an jî Çuxûr (navê herêmê) (), yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 650km², bilindahî ji rûyê avê 1.320m ye. Nifûsa navendê 22.521 û bi giştî jî nêzîkî 50.000 e. Di sala 1988´î de bûye navçe. 25 gund û 13 mezreyê wê hene. Dewleta Tirk bi fermî mezreyan napejirîne û statîstîkên dewletê ji bo Norşînê bişik in. Gel ji Kurdan pêk tê. Di salên 60´î de hemî navên cografîk hatine qedexekirin û yên Tirkî pêve kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel di nava xizaniyeke mezin de dijî.

Çavkanî
Xîzan

Xîzan () yek ji navçeyên Bidlîsê ye. Di sala 1936'an de bû navçe. Hejmara niştecihên navendê û bi giştî nayê zanîn. Gorî texmînan li navendê 12.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 kes dijîn. Gel ji kurdan pêk tê. Hemî daristanên herêmê yên mayî ji aliyê hêzên ewlekarî yên dûgela Tirk ve hatine rûxandin.

Navdarên Hîzanê 
 Bedîuzzeman Seîdê Nûrsê
 Kemal Fewzî
 Selim Silêman
 Mele Xelîlê Sêrtî
 Feqî Huseyîn Sagniç

Çavkanî
Motkî

Motkî yek ji navçeyên Bedlîsê ye. 20km li rojavayê Bedlîsê dikeve. Rûber 1.060km² ye. Di statîstîkên dewletê yê ji bo Motkî de şik hene. Li navendê li dora 5.000 kes dijîn.

Dîrok 
Navçeya Motkîyê Bêdlîsê bi zagona ku di sala 1935an da hat derxistin û di 4ê Çileya 1936an da hat tertîpkirin bû parêzgeh û avahiya Hikûmetê ya ku di sala 1938an da li gundê Miritagê dest bi avakirina wê kiribû temam bû.

Nifûsa navçeyê ji kurd, ereb û hejmareke kêm ji zazayan pêk tê. Her wiha kesê herî dirêj ê cîhanê Zaro Axa yê ji Motkî ye.

Çavkanî
Tetwan

Tetwan, Tûx an Tûxtewan (bi tirkî, Tatvan) yek ji navçeyên Bidlîsê ye. Rûber 1.235 km², bilindahî ji rûyê avê 1.700 m in. Gorî hejmartinên dewleta Tirk di sala 2000'ê de hejmara niştecihên navendê 65.901bûn û bi giştî jî 80.046 in. 56 gundên navçeyê hene. Mixabin statîstikên dewletê bişik in, bawerî pê nabe. Gel ji kurdan pek tê. Tetwan ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e.

Girêdanên derve 

 Malpera Tetwanê (bi tirkî)
 Tatvanliyiz.biz

Çavkanî 
 Ebdulla Xefur (2001). Kurdistan - Rûpêw u jimarey danîştuwan. Stokholm.
Azarpêrt

Azarpêrt (navê fermî 1928: Azaqpert; 1946: Azapirt; bi tirkî: Adaklı) yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1839'an wekî gund gundekî girêdayî Erzeromê bû. Sala 1926'an de bi Erzinganê ve û sala 1936'an de jî wekî nehiye bi Çewlîgê ve hatiye girêdan. Navê Azarpêrtê di sala 1968'an de hatiye qedexekirin û navê tirkî Adakli pêve kirine. Di sala 1987'an de bûye navçe. Li bakur-rojhilatê Çewlîgê dikeve.

Rûber 841km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 35 gund 69 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 3.370 û bi giştî jî 10.856 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Eşîr 

 Xormekan
 Qubatan
 Qurêşan
 Karabaşan
 Lolan
 Omeran
 Sevkarlılar
 Kimsoran
 Mele Ûsiviyan
 Dimlagiyan

Gundên Azarpêrtê 
Nahiyeyek û  33 gundên navçeya Azarpêrtê hene:

Çavkanî
Gêxî

Gêxî (), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Navê wê ji dema Dara yê Medan tê. Di dema Medan de jê re gotine Keyaxa (ango keyê keyan). Di qeydên dîrokî de wekî Keyaxan, Kîxan, Kîxa, Kîga derbasdibe. Rûber 438km², bilindahî ji rûyê avê 1.430m ye. 145km ji Çewlîgê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 4.652 û bi giştî jî 6.757 e. 28 gund û 64 mezreyê navçeyê hene. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Di sala 1663´î bi Amedê ve, sala 1839´î de bi Erzeromê ve, sala 1881´î bi Bedlîsê ve, 1926 Erzingan û sala 1936´î de bi Çewlîgê ve hatiye girêdan.

Çavkanî
Bongilan

Bongilan an jî Solaxan () yek ji navçeyên Bîngolê ye. 60 km ji Çewlîgê dûr e. 26 gund û 137 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 14.325 û bi giştî jî 33.604 e. Di sala 1929´î wekî nehiye bi Mûşê ve hatiye girêdan. Di sala 1936´î de wekî navçe bi Çewlîgê ve hatiye girêdan.

Wargehên dîrokî – tûrîstîk ên Bongilan 

 Giravên avjenîker
 Kela Bokar
 Mizgefta dîrokî
 Gola Qulingî

Çavkanî
Melkişî

Melkişî an Çemişgezeg () yek ji navçeyên Dêrsîmê ye.

Erdnîgarî 

Rûber 877 km² û bilindahî ji rûyê avê 975 m ye. 
Ev navçe bi qasî 117 km yan li rojavayê Dêrsimê ye. Li bakurê wê Zerenik, li rojhilatê wê Xozat û li bakurê rojavayê wê Erzingan heye. Li başûrê wê jî bendava Kebanê heye. Ji bo çûyina Dêrsimé bi Pêrtagê re rê derbaz dibe. Li bi piranî bi ferîbotê derbasî Xarpetê dibe.

32 gund û 47 mezreyê wê hebûn lê niha piraniya mezreyan ji aliya dewleta Tirk hatine valakirin. Herwiha gelek gund hatine rûxandin. Li gora qeyda ya nifûsê ya sala 2000an de li navçeyê 3.685, li gundên navçeyê 6.088 kes hene. Mixabin bawerî bi van statîstîkan nabe. Bi texmînî hejmara niştecihên navçeyê nêzîkî 100.000 e. Ji ber pêkutiyên hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk û valakirina gundan, gelekan koçberkirine.

Dîrok 
Di sala 1881 an de şaredariya wê hatiye avakirin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî
Qisle

Qisle (an Qizilkilîse) an jî Nazimiye yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Rûber 553 km², bilindahî ji rûyê avê 1.550 m ye. 37 km ji Dêrsîmê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 2.840 û bi giştî jî 5.574 e. Mixabin şik di van statîstîkan de hene. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li navçeyê mermer tê derxistin. Mixabin gel xizan e.

Dîrok

Erdnîgarî

Gundên Qisleyê 
3 nahiye û 26 gundên navçeya Qisleyê hene:

Çavkanî

Girêdanên derve
Pêrtag

Pêrtag (1928: Pértéque; 1946: Pertek), navçeyê Dêrsimê ye. Rûber 947 km², bilindahî ji rûyê avê 1.050m ye. 52 km ji Dêrsimê dûr dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 5.737 û bi giştî jî 13.199 e. Hemî daristanên herêmê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk hatine rûxandin.

Dîrok

Erdnîgarî

Gundên Pêrtagê 
4 nahiye û 47 gundên navçeya Pêrtagê hene:

Galeriya wêneyan

Çavkanî

Girêdanên derve
Pilemor

Pilemor an Pilemûriye (1928: Pilûmî ("Plumér"), Pilomî ("Plomér"), 1946: Pülümür; bi tirkî: Pülümür) yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 1.870 û bi hemûyê jî 4.050 ye. 49 gund û 5 nehiyeyê navçeyê heye.

Çavkanî
Dapak

Dapak an Dapag (bi romî kirine: Sağlıcak) gundekî girêdayî Gimgima (Varto) Mûşê ye.

Dîrok 

Hin dibêjin navê gund bi ermenîkî ye, lê ev ne rast e. Wekî tê zanîn tirk, ereb, fars çawa ji xwe re dîrokên fermî çêkirine, bi hilweşîna YKSS'ê ve ermenî jî ketin heman hewlê. Hin ji van kesan peyvên kurdî yên dişibin peyvê ermenî tesbît dikin û dibêjin "ev gundê hayan (ermeniyan) bûye". Ev ne awayê zanistiyê ye. Helbet zimanê ermeniyan jî nêzîkê yê kurdî ye, ji heman koma zimanî ye. Gelek peyvên kurdî û ermenîkî dişibin hev, ev xwezayî ye. Helbet wextekê gundên ermeniyan hebûne li vir. Lê ev nayê wê wateyê ku mirov înkariyê bike.

Dapak çawa bi koka xwe ve bêjeyek kurdî be, Dapag jî wisa ye. Pag bi kurdî tê wateya erse, erazî, xakê. 

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê bi texmînî navê gund tê wateya "eraziyên hatine dayîn yên axa wê pak e, bikêr e".

Erdnîgarî 
15 km li bakurê Gimgimê dikeve û di ber Çiyayê Bîngolê de ye. 15 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr e.

Avhewa 
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan li herêmê gelek dijwar derbas dibin. Serma û qeşa gelek e.

Aborî 
Aboriya gund ji ber şer, qedexeya zozanan û pêkutiyan gelek xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Gundî bo xebatê diherin bajarên Tirkiye û Ewropayê.

Wargehên balkêş

Navdarên Dapagê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Gulê Neçe (albûm)

Gulê Neçe navê albûmek stranan ya hunermend Diyar e ku sala 2004ê derketiye. 

Gulê neçe herwiha yek ji stranên wê albûmê ye.

Naverok 
Lawikê Agirî	
Zeynebê
Gulê Neçe
Hawar Pîro
Erdalê Me
Diçim Diçim
Henê	
Bariş	
Eman Eman
Derdî	
Keçê Dînê
Yarê
Eman Dilo
Sewê

Girêdanên derve  
https://www.discogs.com/Diyar-Gul%C3%AA-Ne%C3%A7e/release/11998494

Albûmên kurdî
Qubîn

Qubîn (1928: قوبن, Qobin, Qûbin; 1946: Beşiri; bi Tirkî, Beşiri) yek ji navçeyên Êlihê ye. Bingeha navçeyê heya dema Hûrrîyan kevn e. Asûrî, Med, Pers, Makedonî, Roma, Bîzans, Mongol, mîrîtiyên Kurdên, Osmanî li vir desthilatî kirine. Di sala 1926'î de wekî navçe bi Sêrtê ve û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan. 16 km ji Êlihê dûr e. Rûber 889 km², bilindahî ji rûyê avê 680 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 8.523 û bi giştî jî 33.152 ye. 1 nehiye, 51 gund û 64 mezre girêdayî Qubînê ne. Aborî piranî li ser xwedîkirina ajalan û çandinîyê ye. Herwekî li navçeyê kargehên piçûk û çend jî fabrîk hene. Ji bo mînak fabrîka nîsk, fabrîka xalîçeyan.

Navdarên Bajêr 
 Zeynelabidin Zinar
 Zübeyde Bulut

Çavkanî
Qabilcewz

Qabilcewz () yek ji navçeyên Batmanê ye.

Rûberê navçe 710 km² ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 9.825 û bi giştî jî 37.122 ye. Aborî li ser çandiniyê, xwedîkirina ajalan, karê mozhinguviyê, hilberîna gûzan û titûnê ye.

Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Bi belavbûna ola Îslamê û hatina artêşên ereban ve navê navçeyê bûye Qabilcewz, ango "wargehê gûzan". Navê navçeyê di qeydên dîrokî de wekî bajar derbas dibe û bingeha vê navê ji dema ûrartûyan tê. Di dema osmaniyan de bi Amedê ve, bi avabûna Komara Tirkiyeyê re bi Sêrtê û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan.

Îro di gundên navçeya Qabilcewzê bi piranî Kurd û kurmançî diaxivin. Di hinêk Gund de ji bi Zimanê erebî te diaxivin.

Pêşangeha wêneyan

Çavkanî
Heskîf

Heskîf (bi tirkî, Hasankeyf) yek ji navçeyên Batmanê ye. Mîraseke dîrokî ya dewlemend û taybet bû. Heskîf bi bermayiyên xwe yên dîrokî hatiye nasîn.

Dewleta tirk li vir bendava Germavê (Îlîsûyê) ji bo hilberîna elektrîkê çêkiriye û hemî bermayiyên dîrokî û bajarê Heskîfê di bin avê de mane.

Heskîf, warê zana û fîlozofan 
Li Heskîfê gelek zana û fîlozofên navdar bûne, wekî Elaedîn Heskîfî (1612-1677), Xatib el-Heskîfî (1068-1158).

Avahiyên dîrokî yên Heskîfê
Mizgefta Rizq û minareya wê, di 1409an de ji aliyê Silêmanê Eyûbî ve hate avakirin. Bilindbûna minareya wê zêdeyî 30 m e. Li serê minareyê leqleqan hêlîna xwe çêkiriye.
Mizgefta Silêman
Mizgefta Qoç, di dawiya sedsala 14an, di destpêka sedsala 15an de hate avakirin.
Tirbeya Îmam Ebdila û zawiyeya wî nêzîkî pira nuh a Heskîfê ye. Di 1478an de hatine çêkirin.
Pira ertuqî ya kevn a Heskîfê
Tirbeya Zeynel Begê kurê Uzun Hesen, li hemberî zinara Keleha Heskîfê ye. Avahiyeke ji dema osmanî heye ku jê re dibêjin Hemam.
Keleha Heskîfê (Dergehê yekê yê Kelehê, Dergehê diduyan ê Kelehê, Dergehê navîn ê Kelehê, Dergehê çaran ê Kelehê, Birca Heskîfê an jî Seraya Biçûk, Seraya Mezin, Birca Çavdêriyê, Mizgefta Mezin a Heskîfê, Kuliyeya Qonaxê, Bajarê Jor ê Heskîfê, Dergehê Paş)
Bajarê Jêr
Mizgefta Keçan
Medreseya Şehabedîn Xazî
Xana Heskîfê
Mescîda Biçûk
Dêra Heskîfê
Qesra Heskîfê û Mala Axa
Keleha Darphaneyê
Kuliyeya Biçûk
Mizgefta Mewlana
Kuliyeya Berwar
Firinên seramîkî
Camiya Mardînikê

Gundên navçeya Heskîfê, 1928

Avakirina Bendava Îlîsuyê li Germavê

Çêkirina Heskîfa nû

Bicihbûna avahiyên dîrokî ber bi Heskîfa Nû ve (2017-2019) 
Di navbera salên 2017 û 2019an de çend avahiyên dîrokî ji Heskîfa berê li Qada Parka Çandî ya Nû ya Heskîfê (Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı) bi cih bûne.
Tirbeya Zeynel Beg, di gulana 2017an de
Hemama Ertuqî, di tebaxa 2018an de
Minareya Mizgefta Rizq, di kanûna pêşîn a 2019an de
Mizgefta Silêman
Mizgefta Qoç
Tirbeya Îmam Ebdila
Dergehê navîn ê Kela Heskîfê
Mizgefta Keçan

Valakirin û wêrankirina Heskîfê (2019)

Heskîf di bin avê de dimîne, nîsana 2020 
 (07.05.2020)

Projeyên geşt û guzarî (turîstîk) li Heskîfê (2022-2023)

Arkeoparka Heskîfê 
Arkeoparka Heskîfê

Projeya peyzajê ya geliyê Heskîfê 
Projeya peyzajê ya geliyê Heskîfê

Galerî (Heskîf berî wêrankirina wê)

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Dr Abdullah Gafur (1994). Kuzey Kurdistan'da yerleşim yerleri 1980. Stokholm.

Girêdanên derve 

 Wêneyên Heskîfê 
 Sauvez Hasankeyf  Kampanya îmzayan ji bo parastina Heskîfê dijî bendavê.
 Sadeqat bo Heskîfê  Kampanya îmzayan ji bo parastina Heskîfê dijî bendavê.
  Rewşa Heskîfê di 7ê adara 2020an de, di bin avê de dimîne.

 
Mîrektiyên Anatolyayê
Jêrxane
Stewr

Stewr yan jî Stewrê () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. 47km ji Mêrdînê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yê sala 2000´a hejmara niştecihên navendê 11.240 û ya gundên jî 29.866 e. Aborîya herêmê piranî li ser çandiniyê ye. Sala 2005´a li herêmê karistanek xemrê avabûye. 3 şaredarî, 33 gund û 1 mezre girêdayî Stewrê ne.

Dîrok 

Bingeha navçeyê gelek kevn e. Di qeydên dîrokî de navê Stewrê wekî, Stûr, Staûras, Sauras, Ştarû, Şarû derbasdibe. Herêm him di dîroka Kurdan, him jî di ya Suryanîyan de cihekê girîng digire. Di sala 1930  de li Stewrê serhildanên mezin li dijî Komara Tirkiyê tê sazkirin. Mala Hamo ji Birîva benda derewerya li dijî dewleta Tirk serîhildane û ji bo mafê Kurd û Suryanîyan têkoşîne. Lê serhildan têkçûye û dewletê pêkutiyên mezin li gelên herêmê kiriye.

Bajarên Stewrê (2009) 

 Stewrê ()
 Ewîna ()
 Elfan ()
 Barman ()

Galeriya wêneyan

Çavkanî 

 Köylerimizin adlari (1928). Dahiliye Vekaleti Nüfus Müdüriyet-i Umumiyesi.

Girêdanên derve
Mehsert

Mehsert () yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Mêrdînye ve ye ku di sala 1953an de bûye navçe. Li gorî hejmartinên sala 2000an hejmara niştecihên navendê nêzîkî 7000 kes e. Hejmara niştecihên gundên bi ser navçeyê nêzîkî 9000 kes in. Aboriya navçeyê li ser çandiniyê û bazirganiyê ye. Mehsertê him di dîroka kurdan de û him jî di dîroka ya Suryanî de xwedî cihekê girîng e. Gundê Fafîtê cihekî arkeolojîkê li navçeyaşê ye.

Çavkanî 

Tor
Rişmil

Rişmil () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. Li bakur-rojhilatê Mêrdînê dikeve. Dîroka herêmê heya b.z. 3000î kevn e. Di dîroka Kurd û Suryanîyan de xwedî cihekê girîng e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 30.000 û ya gundan jî 2.337 e. Rişmil ji Mêrdîn 15 km dûre. Niştecihên Rişmil ereb in, dehl û rezêvê pir dewlemend in ava wê piri. Silk û bexdunis li wir pir şîn tê rezê (qeres,hinar,guvîz û tirî) lê çêdibe. Piranî aboriya xwe li ser ereban çûyîna Îraqê dikin.

Çavkanî 
Niştecihên hemû bi Erebî qisa dikin ama eslê xwe 90% Kurd û 10% Erebin. Hemû ji bi kurdî dizanîn u bi kurdî û Erebî li mal qisa dikin. Eşirê Rismil gelek ji Qoser, Nisêbin û Midyade hatine.
Xisxêr

Xisxêr an Xesxêr an jî Perwarî () yek ji navçeyên Sêrtê ye. Du şaredarî, 40 gund û 24 mezre girêdayî Xesxêrê ne. Sê gund û neh mezre niha vala ne. Lewra ji aliyê dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Rûber 1.459 km², bilindahî ji rûyê avê 1.380 m ye. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 7.453 û bi giştî jî 23.640 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Karê mêşhingiviyê û hilberîna fistiqê jî heye.

Çavkanî
Şêrwan

Şêrwan an jî Kufre () yek ji navçeyên Sêrtê ye.

Yek ji navendan e ku di dîroka Kurdistanê de cihekî fireh digire. Mîrnişîna Mîrektiya Şêrwanê bû. Kurmanciyeke spehî li vê navenda Kurdistanê tê axaftin.

Çavkanî
Dih

Dih () yek ji navçeyên Sêrtê ye. 15 km ji Sêrtê dûr e. 

Pirraniya gundên Dihê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk ve hatine valakirin û rûxandin. Bi vê yekê jî piraniya runiştvanê wê eslê xwe ji gundê Dihê ne. Herwekî statîstîkên navçeyê jî têne veşartin.

Navdarên Bajêr 
Sebrî Botanî
Şêx Ebdurehmanê Garisî
Mele Seîdê Nîvilî
Muhemmed Şoşikî

Çavkanî
Tilo

Tilo an jî Tillo ( an ), yek ji navçeyên Sêrtê ye. Di sala 1990'î de bûye navçe.Hiljimarîyen  navçeyê veşarî ne.

Pêşangeh

Çavkanî
Kird

Kird, xwebinavkirina kurdên herêma Çewlîg û hin deverên Xinûsê ye. Yek ji navên kurdên zazakî axêvan (kurden bi zaraveyê zazakî, dimilî, kirdkî, kirmanckî, ginî diaxivin) e. Ew ji xwe re dibêjin kird û ji zimanê xwe re jî kirdkî yan kirdî.

Çavkanî

Kurd
Ginî

Ginî, yek ji xwebinavkirinên Kurdên Zazakîaxêv e. Li herêma Qoçgirî û Sêwasê Kurdên bi Zazakî (Dimilî, Kirmanckî, Kirdkî) diaxivin ji zimanê xwe re dibêjin Ginî. 
Kurdên Zazakîaxêv xwe bi hin navên cuda binavdikin. Li herêma Dêrsîmê ji xwe re dibêjin Kirmanc û ji zimanê xwe re jî Kirmanckî. Li herêma Çewlîgê Kird û ji zimanê xwe re Kirdkî yan Kirdî, li herêma Sêwêrekê ji zimanê xwe re dibêjin Dimilî. Zaza yan Zazakî binavkirineke derveyî ye. Ango kesên ku ne Zazakî diaxivin bi vî navî binavdikin.

Not 

Devokê kirmanckî
Derûnnasiya civakî

Derûnnasiya civakî yek ji şaxên zanîstiya derûnnasiyê ye. Lêkolînan li ser tevgerên mirov û ajalan dike. Wekî tê zanîn cara pêşîn Wilhelm Wundt di sala 1879an de bi avakirina laboratuwareke ceribandinê bingehê zanîstiya derûnnnasiyê avêtiye yan jî derûnnasî ji zanistiyên din veqetandiye. Pişt re hin şax û dibistanên derûnnasiyê pêşketiye. Yek ji van jî derûnnasiya civakî ye. 

Ceribandin, destxistin û angaştên derûnnasiyê di warê jiyana sosyal de bikartîne. Derûnnasiya civakî wekî mirovan, li ser jiyana ajalan jî xebatan dike. Tekiliyên mirovan, têkiliyên koman, têkiliyên li kargehê û polîtîkayê, jiyana ciwanî, zaroktî û temenmeziniyê û têkiliyên generasyonan, şer û bandora şer hwd mijarên derûnnasiya civakî ne.

Çavkanî 

Derûnnasiya civakî
Zanistên helwestî
Kurmeş

Kurmeş () gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Kurmeşê

Gundên Pêrtagê
Germero

Germero, (), gundekî gellekî dîrokî û xwesik ku girêdayî Kerborana Mêrdînê ye. Germero di sala 1994an de ji aliyê dewleta tirk ve hate valakirin. Gundê Germero ji 20 malan pêk dihat û nêzîkî 200 kesî lê dijiyan.

Gundên Kerboranê
Botijê

Botijê() gundekî navçeya Kerboran a bi ser Mêrdînê ve ye. Giredayî eşîra Basqilîyan e. 

Gundên Kerboranê
Botika

Botika (Tr: Yemişli) gundekî girêdayî navçe Kercews ya Êlîhê ye. Nêzîkî tixûbê Sêrtê ye.   

Nifûs: 810

Hêjmara mal: 147

Dûrahî ya ji navçeyê: 43,2 Km

Aborî: Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye.

Rewşa rê: Rê bi asfalte

Rewşa ava Xwarinê: Av heye  

Qereqol: Heye

Mixtar: İbrahim TAŞ (2009)

Çavkanî
http://www.gercus.gov.tr
http://www.haberler.com/batman-in-yemisli-koyu-sakinleri-sandik-basina-haberi 

Gundên Êlihê
Xirabeka

Xirabeka (), mezreyeke girêdayî gundê Deywanê ye.

Gundên Kerboranê
Derêca

Derêca  () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye. Derêce bi rok, dehlik û fêkî navdar e. Li gorî gotinên navseran heta berî 15 salan jî rok boş bû lê di demên dawîn de bi taybetî jî havînan av pirr hindik tê de dimênê. Berê Zêwê (bı tirkî: Sarp) mezraya Derecayê ye. Wek tê zanîn ev gund jî hatiyê vale kirin di sala 1993a de. Piştî demekî dirêj hinek malik vegerehane gund lê belê ji ên vegerehayî pirranî pîr in. Herweha ên gênc jî di betlanan de têne serdanan.

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.dargecitilcesi.com/

Gundên Kerboranê
Heştwan

Heştwan() gundekî Kercewsê ye.Di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin.Di hinga valakirinê de gundekî xwedî nifûseke navîn bû. Piştî valakirinê gundî mecbûrî jiyana mihaciriyê bûne.Beşeke mezin li navenda wilayetê(Batman/Êlih) bi cih bûne. Hinan jî koçî bajarê mezin ên tirkiyeyê kirine

Gundên Kercewsê
Başrût

Başrût, ( ), gundekî Kerboranê ye.

Gundên Kerboranê
Kerben

Kerben  () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye. Gundekî biçûk e. Hijmara rûniştvanên Kerbenê 525 kes in (2009).

Gundên Kerboranê
Çêlik

Çêlik ()  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Avadorê

Avadorê (), gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

Gundên Kerboranê
Îzdara

Îzdara gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.

Gundên Kerboranê
Şibêbî

Şibêbî, Şibêbiyê (), gundekî Kerboranê ye. Ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kerboranê
Zimanê terekemeyî

Terekemeyî, zimanê Terekeme, Qerepapaxan e. Zimanê Terekemeyan nêzîkî zimanê Azeriyan e. Gelek peyvên Erebî tê de hene. Herwekî ji Kurdî, Gurcî, Qazaxî, Farisî, Ermenî û Ûrisî gelek bêje girtiye. Herçendî Terekeme xwe nêzî Azeriyan dibinîn jî, Azerî wan ji xwe qebûl nakin. Terekeme ji xwe re dibêjin "Terkekeme" û gorî hin îdiayan di dema belavbûna ola Îslamê de Terkeme ji Erebistana Siûdî hatine û peyva Terekeme jî ji "Terakî Mekke, Terakîme" tê û tê wateya "Kesên ji Mekke hatine, kesên Mekke terikandine" ye.

Hin peyvên kurdî di zimanê terekemeyan de 

Êge, Ferik, Gêj, Xirxal, Kod, Qurre, Xozan, Kewanî, Kodik, Kurrik, Kûz, Lezgî, Lûle, Mar, Mozik, Gamêş, Naxir, Dewar, Noker, Nehtik, Hogeç, Papûl, Pêşgîr, Pêş, Paş, Pirtî, Pisîk, Pûngal, Boçik, Pûç, Sîtil,  Şilope, Tar, Teşgere, Telîs, Têlî, Terek, Teşt, Teşî, Tûle, Wêran, Zêr, Zox, Ziqûm

Çavkanî 

Ziman
Zimanê gurcî

Gurcî ji gelê Gurcistanê û ji zimanê wan re tê gotin. Zimanê gurcî ji malbata zimanên qefqazî şaxa başûrê qefqazî ye. Nêzîkî svanî, lazî, megrelî ye. Gurcî li Gurcistan, Tirkiye, Îran, Azerbaycan, başûrê Osetya û li hin welatên Ewropayê dijîn. Li Kurdistana Bakur jî gurcî hene û osmanî û dûgela tirk ew anîne bicihkirine.

Zimanê gurcî yek ji kevntirîn, dewlemendtirîn zimanê Qefqazê ye. Di sedsala 3. de bi zimanê gurcî pirtûk hatine nivîsîn.

Çavkanî 

Ziman
Gurcistan
Zimanên kartvelî
Gurcî
Zimanên Îranê
Henbelî

Hebelî yek ji şaxên (mezhebên) ola îslamê ye û ji kesên vê mezhebê re jî henbelî tê gotin. Mezheba henbelî ji mezhebên din bêtir qîmetê dide neql û rivayetên olî. Lê bi van neqlan ewle nabe. Quran, jiyana sehabeyan, sunet rastiyên herî xurt in.
Li welatên ereban pirr belav nebûye. Ehmed bîn Henbel bingeha vê mezhebê avêtiye û bi xebatên Ebdulqadirê Geylanî pêşketiye.

Çavkanî

Mezhebên îslamê
Miks

Miks, Muksî an jî Muskî (bi tirkî:  Bahçesaray) yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1987´a de bûye navçe û bi Wanê ve hatiye girêdan. Miks bi nebûna rê, xizanî, dirêj debasbûna zivistanê tê nasîn.

Dîroka navçeyê 

Navê Miks tê wateya "asêbûnê". bajarê dîrokî û cihê zayîna helbestvanê navdar Feqê Teyran e, Lê wek "cihê civînê" jî tê zanîn. Dîrok û wateya peyvê bi zelalî ne diyar e lê tê zanîn ku Moks ji aliyê Ermenan ve hatiye bikaranîn. Moks-Miks wek mîrîtiyeke bi girêdayî Keyaniya Vaspûrakan bûye. Miks di dîrokê de di bin destê Xelatşahiyan, Selcûqiyan, Safewiyan de maye. Di sala 1539an de ji aliyê Qanûnî Siltan Silêman ve hatiye bidestxistin. Piştî vê bidestxistinê demekê ketiye bin bandora Safewiyan jî.

Sala 1964an bi navçeya Wanê Westanê ve hatiye girêdan. Heta wê salê qezayeke girêdayî navçeya Sêrtê Perwariyê bû. Piştî sala 1987an jî bûye navçe.

Dîroka Miksê ya tê zanîn heya ku sedsala 4'emîn kevnar e. Şemsedîn Samî di berhema xwe ya bi navê Kamus al-Alam de vedibêje ku Çemê Miksê ku yek ji baskên Çemê Dîcleyê ye ji bin Keleha Îskender derdikeve. Çem qasî 2 km dûrî başurê navçeyê derdikeve. Nêzî 3 km dûrî çavkaniya ku Miksî jê re dibêjin Serkehnî jî bermayiyên Keleha Îskender hene.

Di dîroka Osmaniyan de Kurd û Ermen di Miksê de bi hev re jiyane. Lê piştî Komkujiya Ermenan di navçeyê de tenê Kurd mane.

Di 18ê Tîrmeha sala 1993'yan de di li çoltera Zozana Sundusê komkujiyek din pêk hatiye û di vê bûyerê de piranî jin û zarok 24 kesan jiyana xwe ji dest dane. 15 sal di ser de derbas bû lê hê jî ne diyar e ku kî ev komkujî pêkaniye. Ji komkujiyê tenê Ahmet Sevgîlî (68) salî xelas bûye.

Erdnîgarî 
Aqara mezinahiya Miksê 576 km² ye. Bilindahî ji dûrî radeya behrê 1.670 m ye. Ji Wanê 110 km dûr e. Rêya wî 74 km asfalt 36 km jî ax e. Li gel vî rê jî di sala 2004'an de rêya bi qasî 245 km a ku navenda Hîzan û Miksê de ye, hatiye asfaltkirin. Çar aliyê Miksê bi çiyayên bilind hatiye pêçan. Hejmara şêniyên Miksê nêzî 3.600'an e. Navçe aliyê rojhilat ve Şax, aliyê rojava ve Hîzan, aliyê bakûr ve Westan û aliyê başûr ve jî sinorê Perwariyê ye.

Serkehniya ku çemê Miksê jê dizê di quntara Çiyayê Axîrovê de ye. Bi derbasbûna geliyên teng çem ji navenda navçeyê derbas dibe û navçeyê bi nîvenîv perçe dike û aliyê navçeya Sêrtê Perwariyê ve diherike.

Miks bi dirêjahiya zivistana xwe û bi girtina rêya xwe ya di piraniya salê de tê nasîn. We ye ku salê nêzî 7 mehan rêya Miksê bi berfê tê girtin û heya dawiya havînê jî berf di bilindahiyên çiyayên Mikse de dimîne.

Aborî 

Gelê Miksê bi awayê aborî ve di nav xizaniyekê de dijî. Şêniyên navçeyê piranî bi xwedîkirina sewalan debara xwe dike. Lê di salên dawî de bi qedexekirina derketina zozanan xwedîkirina sewalan jî ber bi mirinê ve diçe. Yek ji deriyên ku gel pê debara xwe dike jî gwîz û hingiv e. Ji van hingiva Miksê bi navûdeng e. Bazar piranî di cihê xwe de tê danîn û keda şêniyan jî bi erzanî dikeve destê bazirganan.

Ji şêniyên navçeyê 723 mirov cerdevan in .

Çavkanî
Elbak

Elbak () yek ji navçeyên Wanê ye. 112 km li başûr-rojavayê Wanê dikeve. Ji Kurdistana Îranê 20 km dûr e. Rûber 2.599 km², bilindahî ji rûyê avê 2.460 m ye. Pirraniya daristanên herêmê ji aliyê hêzên ewlekarî yên KT hatina rûxandin. 63 gund û 69 mezre girêdayî Elbakê ne. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 14.114 û bi giştî jî 55.563 ye. Aboriya navçeyê pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Li herêmê ji aliyê fîrmayên dewleta Tirk gelek madenên binerdî tên derxistin.

Çavkanî
Ertemêtan

Ertemêtan  () an Artemêt an Erdêmed an Erdmed an jî Aretmêt ( yek ji navçeyên Wanê ye. Bingeha navçeyê di dema Medan de hatiye avêtin. Di qeydên dîrokî de wekî Erdêmed, Aretmêt, Ardmad, Erdmad, Erdemîd derbasdibe. Lê niha ev der bi kurdî  Artemêt tê bilêvkirin. Artemêt 18km ji Wanê dûr e. Di sala 1990'î de bûye navçe. Rûber 600 km², bilindahî ji rûyê deryayê 1.846 m ye. 12 gund û 18 mezre girêdayî navçeyê ne. Dewleta Tirk tenê 1 mezreyê dihesibîne û bi fermî nasdike. Hejmara niştecihên navendê 4.509 û bi giştî jî 15.696 e. Di statîstîkên fermî de şik hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî tûrîzm jî navdar e. 

Artemêt xwedî dîrokeke dewlemend e. Gelek bermayiyên ji ûrartû, med, mîrîtiyên kurd hwd hene.

Çavkanî
Erdîş

Erdîş () yek ji navçeyên Wanê ye. Navbera Erdîş û Wanê 100 Km ye. Aliyê navçê yê bakûr, Tepeyê Zernakol wekî milekî hemêz kiriye. Li aliyê navçeyê başûr Gola Wanê cîh digire. Li aliyê rojavayê navçê, ji Geliyê Zîlan Çemê Zîlanê berbi Gola Wanê diherike. Beriya Serhildanên Agirî girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, navçe ji wanê ve hate girêdan Rûber 2.115km² ye. Hejmara niştecihên navendê 78.397 û bi giştî jî 145.229 e. 2 nehiye 85 gund û 39 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî bazirganî jî pêşketiye. Mezintirîn navçeya Wanê ye.

Di qeydên dîrokî de wekî Erdîş, Ardaş, Arzaş, Arzaşkû derbasdibe. Gel ji Kurdan pêk tê. Herwekî hin koçberên ku dewleta Tirk bicihkirine jî henin.

Li gor lêkolîner Kerem Serhedî navê navçeyê ji Erdeşêrê kurê Babik tê, ku li wir Kela Zirnekolê heye.

Li navçeyê Keleha Aganîs jî hebûye, keleheke biçûk bûye, cihê ermenan bûye. Lê li gor Kerem Serhedî ew der jî di nav Gola Wanê de maye.

Li navçeyê Geliyê Zîlan bi navê Şarê Baz gundek heye, ji aliyê Bazê kurê Dostik ve hatiye avakirin. Ewliya Çelebî di seyahatnameya xwe de behsa medrese, mizgeft û hemamên wê dike. Niha gund e.
 Doxançî

Çavkanî

Girêdanên derve
Westan

Westan () yek ji navçeyên Wanê ye. 40 km ji Wanê dûr e. Rûber 272 km², bilindahî ji rûyê avê 1.750 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.788 û bi giştî jî 29.629 e.

Di statîstîkên fermî de şik hene. 30 gund û 18 mezreyê wê hene. Aborî li ser karê mozhinguviyê û çandiniyê ye. Herwekî tûrîzm û bazirganî jî berbiçav e.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Westan
Bêgirî

Bêgirî () yek ji navçeyên Wanê ye. Rûber 1.087 km², bilindahî ji rûyê avê 1.700 m ye. 82 km ji Wanê dûr e. 39 gund û 11 mezreyê wê hene. Hejmara niştecihên navendê 12.982 û bi giştî jî 31.305 e. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. Gelek bermayiyên dîrokî hene. Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Di qeydên dîrokî de weki Bêgirî, Bargirî, Bergirî jî derbasdibe.

Navdarên Bêgiriyê  
 Cîhangîr Axa

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Êzîdîtî
Qerqelî

Qerqelî yan Qarqelî  () yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1948´î de bûye navçe. Rûber 1.393km², bilindahî ji rûyê avê 2.100m ye. Hejmara niştecihên navendê 6.679 û bi giştî jî 54.143 ye. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. 1 nehiye 52 gund û 20 mezreyê wê hene. Aborî li ser bazirganî û xwedîkirina ajalan e.

Çavkanî 

 
Êzîdî
Mehmûdî

Mehmûdî an jî Sêrê () yek ji navçeyên Wanê ye. Rûber 1.334 km² ye. 75 km ji Wanê dûr e. 23 gund û 11 mezreyê wê hene. Hejmara niştecihên navendê 3.568 û bi giştî jî 16.709 e. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. Di sala 1990'î de bûye navçe.

Çavkanî
Berî zayînê

Berî zayînê an beriya zayînê, bi kurtî BZ, an jî beriya mîladê, tê wateya dema beriya zayîna Îsa, anku beriya roja jidayikbûna wî. 

Ev roj bi teqwîma mîladî roja yekê tê qebûlkirin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê tarîxê mîna berî zayinê an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.

Dîrok
Salname
Piştî zayînê

Piştî  zayînê, bi kurtî PZ, tê wateya dema piştî zayîna Îsa, anku piştî roja jidayikbûna wî.

Ev roja gorî Salnameya Mîladî roja yekê tê qebûlkirin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê tarîxê mîna berî zayînê (BZ) an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.

Kronolojî
Marksîzm-Lenînîzm

"Marksîst-lenînîst"; Ji partî, dewlet an jî rêxistinên ku di rêxistinbûn, tekoşîn, tevger, taktîk û stratejiya xwe de birdoziya Karl Marks û Lenîn bikartînin re tê gotin.

Îdeolojî
Komûnîzm
Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê

Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê, di newroza sala 1985'an de hate avakirin. Piştî ku PKK stratejîya xwe guherand ERNK hate feshkirin û di dewsa wê de Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK)  hate avakirin ( 2-10 gulan 2000 )

Rêxistin
Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd

Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) di 2-10 gulan sala 2000î de di dewsa ERNK de hate avakirin.

Rêxistin
Koordînasyona Civaka Demokratîk a Kurdistan

CDK ( Civata Demokratîk a Kurdistan ), di 12-21 Pûşper 2004an de li Ewropayê di dewsa YDKê de hate avakirin.

 Rêxistin
Toros

Toros an jî Çiyayên Torosê, zincîreçiyayek e yê ku ji çiyayên rojava, çiyayên navîn û çiyayên başûrê rojhilatê Torosê pêk tê. 

Çiyayên başûr û rojhilatê Torosê ji rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Mereşê ve dest pê dikin û ber bi rojhilat ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî çiyayên Zagrosê dest pê dikin.

Galerî 

Rêzeçiya
Anatolya Navîn
Parêzgehên fizîyografîk
Bêlqîs

Bêlqîs () navçeyeke Dîlokê (Entebê) ye. 5 şaredarî, 79 gund girêdayî navçeyê ne. Rûber: 1.046 km² ye. Aborî li se sinayî û çandiniyê ye.

Dîrok 
Bingeha bajêr digihê 2000 sal beriya zayînê. Gorî arkeologên rojavayî li herêmê di dema paleolîtîk de cihwarbûn hebûye. Hîtît, mîtanî, asûr, fars, grek, ereb û vê dawiyê jî romiyan (tirkan) li herêmê desthilatî kirine. Herêm bi tevayî herdem di bin desthilatdariya dewlet û mîrîtiyên kurd de bûye. Di dema osmaniyan li herêmê gelek serhildanên kurdan pêk dihat. Li dijî artêşên fransiyan, di şerê cîhanî yê yekem de, kurd berxwedaneke mezin didin û wan ji herêmê derdixin. Mixabin bi damezrandina Komara Tirkiyê ve, rewşa kurdan xirab dibe. Kurd li herêmê tên asîmîlekirin û gelek koçberên Balkan û Qefqasyayê tînin bicih kirin. 

Sala 1924'an Nezîb (Nizip) bi Dîlokê ve tê girêdan. Di sala 1926'an de jî dibe navçe.

Wargehên balkêş û tûrîstîk 
 Zeugma

Gundên Bêlqîsê 

(Akçakent)
 (Akkuyu)
 (Alahaci)
 (Aşağibayindir)
 (Aşağiçardak)
 (Bozalioğlu)
 (Çanakçi)
 (Çatalca)
 (Dayidağ)
 (Dazhüyük)
 (Gaziler)
 (Gevence)
 (Hazimoğlu)
 (Kale)
 (Karaburç)
 (Kizilcakent)
 (Kizilin)
 (Köseler)
 (Kurucahüyük)
 (Mağaracik)
 (Mercanli)
 (Mihrap)
 (Oğuzlar)
 (Sarikoç)
 (Söğütlü)
 (Turlu)
 (Yarimtepe)
 (Yeniyapan)
 (Yolçati)
 (Yukaribayindir)
 (Yukariçardak)
Acemi (Toydemir)
Binamli (Boyluca)
Cidet (Yeniyazi)
Cideyde (Ekinci)
Cobur (Gürbaşak)
Danaoğlu (Intepe)
Delbir (Özyurt)
Düveyli (Eskikonak)
Eneş (Gümüşgün)
Ekizce (Ikizce)
Fenek (Tuluktaş)
Gamişli (Kamişli)
Hebîb (Balli)
Hamuş (Samanli)
Hasanmolla (Mehmetobasi)
Hirfan (Turnali)
Xiyar (Bahçeli)
Hümeyli (Gülkaya)
Hüsünefendi (Çakmaktepe)
İzan (Düzbayir)
Qehdîn (Erenköy)
Kavunlu (Belkis)
Kefercebel (Altindağ)
Keferşêx (Doğrular)
Kefre (Suboyu)
Kehrîz (Samandöken)
Keret (Adakli)
Kertîş (Kiratli)
Kerzîn (Nahirtepe)
Kibişoğlu (Hancağiz)
Kilisecik (Tanir)
Kirkiz (Kumla)
Kurab (Gökçeli)
Kürdülükersentaş (Kesiktaş)
Kûştam (Güder)
Kupbin (Bağlica)
Mezmekan (Saray)
Mizrin, Merzîn (?) (Yağmuralan)
Müskülük (Kayalar)
Munisa (Yağcilar)
Şingah (Kiraçgülü)
Tehtik (Durakli)
Teybe (Güzelköy)
Tilmiyan (Günalti)
Torumahmut (Dutlu)
Zerdegüm (Korucak)
Zergîl (Keklik)

Navdar 

 Celal Dogan, parêzer, siyasetmedar û karbidestekî kurd
 Mehmet Görmez, Serokê berê yê Serokatiya Karên Diyanetê
 Abdülhamit Gül, siyasetmedar

Çavkanî 

Navçeyên Dîlokê
Curnê Reş

Curnê Reş () yek ji navçeyên Rihayê ye. 55 km ji Rihayê dûr e. Rûberê wê 1.278 km² ye. Gorî hejmartinên fermî yên dûgela tirk hejmara navendê 16.205 û bi giştî hejmara niştecihan 38.411 kes e. Di sala 1926an de bûye navçe û bi Rihayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 600 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. 2 nehiye, 62 gund û 33 mezre girêdayî navçeyê ne. Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine valakirin.

Wargehên dîrokî û tûrîstîk ên Curnê Reşê 

 Şikefta Karûtê
 Bermayiyên dîrokî yên gundê Qentaran
 Bîra Şor
 Bermayiyên Birçikê
 Bermayiyên gundê Fîkê
 Şikefta Xoşînê
 Şikefta Mişmişê
 Bermayiyên li gundê Garoza Jor, Deverê
 Şikefta Henikê ()
 Bermayiyên li Curnê Reş, Helîn, Palagir, Kepîr, Xozan, Hemdîn, Malwêran, Naçar, Sêvilan

Çavkanî
Banêhebanê

Banêhebanê an jî banheban ( ), gundekî girêdayî Kerboranê ye...dibêjin ji musîl hatinê ü eslêxwê ezidine...

Ji yekane zêdebune...dibêjin yeki pir mêr u jehatbi..

Eşira basqil vi  awakiriye..

Gundeki biçûk lê pir şîrîn bû, dahl û av û birkêvê zehf xwêş bûn. Çiya ye ve bi dare mazî û bi dare sımaqe şên bû. Navê dehlikame deve beruwêbu...Tama tirhê vê î taifi 40 sala he di ber dinanemindeye. Dı neqebeyna şikeftika û qavaqa u küpras deye li doravê gülbiş û botijê heye. Bi eşîra basqiliva te naskirın. Lê mixabin geleki balkêşe iroj gündeki virankiri û xerabuyi mayê liholê. Ji ber ku her nimet bi mirova hene ,ku mirov ji vê dere hata koçberkirin nimet ji pire koçber bûn û hebûna xwe winda kirin. wexte mihov ji Kerboran derdıket ji aliyê serê kiryava ber bi midirsafa va û ber bi aşê kevir, ber bi nuvala aşava diçûvi, ev sipindare bilind ev hejire binati û ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de bûhûştêde didît. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şixûlin.Jı serê kahniyê aşe mala ağê, aşe mala kose aşê sope, aşê kevir, aşe mala sıloğero... Ji vê ra dihatê gotin. Hê kavile hinek ji va aşa hene. Mihov li sere kahniye xêlas dike duvre digihe gündê awa dore cîhe şahlulu bilbila, qeb qeba kevê ribat, duvre gunde şikeftika ava lata gevri... Gundê Banêhebanê gunde bav û kalê me, cîhê şêr û agit û veliya. Gundê berxwedanê, bîngeha şehîdan, li hembere zilm û koledara cîhe cengevara ye. Di dirokê de tû carî li serê xwe li ber zilm û neheqiyê netevandiye. 

Ne cerdavanî ne hilevanî ne jî koledarî kebulnekikiriyê. Gelê wê her wext xerxwazî û jir u zaneye. Şiğûl kerê xwe mahbube dile gelê xweye û her tim li ser piyaya. Le mixabın hata welatê me xweş nebê  Banêhebanê ji nema te sihra berê. Heta aşitî çê nebê dengê romiya û çekdari neseknê tider xweş nabê.
İdrisê mele Ekrem yê mala mele ferhat...
Gundên Kerboranê
Îndra

Îndra (Sanskrît, nêr, इन्द्र) xwedayekî Hindî ye, lê di jiyana îro ya olî de zêde dewr û bandora wî nîne. Di ola beriya Hindûîzmê ango Vedî de Îndra mezintirîn xwedayê şer, bahoz û baranê yê ezmanan e. Li gor vê olê bêyî Îndra serketina di şer de ne mumkin e. Ew xwedayê çîna şervanan Kshatriya bû. Li gor Vedayê ew e yê dikuje (hantá vrtásya), ew e yê ku avê radiwestîne (digewimîne), ew mar e (ahî) û ew têkbirê hemû berxwedanan e (hantá vrtásya). Ew bi gewriya xwe hût dikuje û mangeyan (çêlekan) ji latê rizgar dike (vala). Îndra cîhangîr mezin e û herdem somayê vedixwe, soma vexwarinek e ku serxweş dike. Ew dewlemendiyê peyda dike, dewlemendiyê weke xelatê belav dike û derewan ceza dike. Xwedayên din ên Vedî Agnî û Varûna ne.
Dîn
Çem

Çem, ava ku diherike gol û deryayan e.

Çem ji çiya û giran derdikeve û berbi xwar diherike. Cihê ku çem jê derdikeve û ava dibe, kanî ye.

Çemên herî mezin di cîhanê de 
Ev deh çemên tewrî mezin di nav cîhanê de ne.

 6.670 km - Nîl (Afrîka)
 6.387 km - Amazon (Amerîkaya Başûr) 
 6.380 km - Yangtsê (Cháng Jiāng) (Asya)
 6.210 km - Obûzin-Ob-Îrtîş (Asya) 
 6.051 km - Mîsîsîpî-Mîsûrî - (Amerîkaya Bakur) 
 5.940 km - Yênîsey-Angara-Sêlênga-Îder - (Asya) 
 5.052 km - Amûr-Argûn-Kêrûlin - (Asya)
 4.845 km - Huáng Hé (çemê zer) - (Asya) 
 4.500 km - Mêkong - (Asya) 
 4.374 km - Kongo - (Afrîka)

Çemên Kurdistanê 
 Firat, 2.800 km
 Dîcle, 1.900 km
 Avaşîn
 Zêyê Mezin an Zêyê Koyê; bi soranî: Zabî Gewre
 Zêyê Biçûk an Zêyê Behdînanê; bi soranî: Zabî Piçûk
 Aras, 1.059 km

Komên avê
Jeomorfolojî
Avignon

Avignon bajarekî Fransayê ye û li başûrê Fransa cîh digire.

Li bajêr û der dora wî behtirî sedhezar şênî dijin, bajar bi Qesra Papayan ji aliya olî ve bi nav û deng e.

Girêdanên derve 

 Şaredera Avignonê Malpera fermî bi îngilîzî û fransizî ye
 Seraya Papan Malpera fermî

Bajarên Fransayê
Qesra Papayan

Qesra Papayan (bi frensewî: Le Palais des Papes) qesrekê ku li Avignonê, başûrê Fransa ye. Di sala 1335'an de ji aliyê du papayan (wek avasaz Benoît XII û paşhatê wî Clément VI) ve hate çêkirin.

Qesra Papayan di warê olî de ji bo katolîkan gelekî girîng e.

Girêdanên derve 
 Şaredera Avignonê Malpera fermî bi îngilîzî û fransewî ye
 Seraya Papan Malpera fermî

Qesir
Vaucluse

Vaucluse departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur cîh digire.

Walîtiya wî li Avignonê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 84 e. Di vê eyaleta Fransayê de nezîkî nîv mîlyon mirovî dijîn.

Girêdanên derve 
 Eyaleta Vaucluse; Malpera fermî fransizî ye 
 Şaredera Avignonê; Malpera fermî bi îngilîzî û fransizî ye
 Malpera fermî

Departementên Fransayê