nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Arîstotelês

Arîstotelês () (jdb. 384 b.z., m. 322 b.z.) fîlozofê Yewnanistana Kevn bû.Arîstotelês bi Platon re filosofê herî mezin û grîng ê cîhana rojava tê pejirandin. Li ser fîzîk, helbest, mentiq, ramyarî û biyolojiyê gelek berhemên wî hene.

Berî Zayinê 384an de li Stageirayê ji dayik bû. Navê bavê wî Nikomachos e. Bavê wî bijîjkê Keyê Makedonyayê Amyntas II bû. Di 17 saliya xwe de ket akademiya Platon a li Atînayê. Hetanî Platon mir 20 salan perwerde girt.

Berhemên wî

Mentiq 
 Organon (Hemû nivîsên wî ên li ser mentiqê)
 Kategorî (Categoriae) 
 Li ser Şîroveyê (De Interpretatione) 
 Prîor Analîtîk (Analytica Priora) 
 Posterîor Analîtîk (Analytica Posteriora)

Berhemên Zanyariyê 
 Fizîk (Physica) 
 Li ser Giyanê (De Anima) 
 Dîroka Ajalan (Historia Animalium) 
 Skalasa Peresînê, Pêlekên Peresînê,Rasteka xwezayê (Scala Naturae) 
 Beşên Ajalan (De Partibus Animalium) 
 Pêşveçûna Ajalan (De Incessu Animalium) 
 Tiştên biçûk ên xwezayî (Parva Naturalia) 
 Tevgera Ajalan (De Motu Animalium) 
 Çêbûna Ajalan (De Generatione Animalium) 
 Mekanîk (Mechanica)

Metafîzîk 
 Metafizîk (or Metaphysica)

Rewişt 
 Rewişta Nicomakosê (Ethica Nicomachea) 
 Rewişta Eudemosê (Ethica Eudemia) 
 Polîtîka (Politica)

Estetîk 
 Retorîk (Ars Rhetorica) 
 Poetîka (Ars Poetica)

Girêdanên Derve 

 Arîstoteles – B.Z. 384-322 
 Teoriya Madde Û Formê Ya Arîstoteles 
 Felsefeya Zanayiyê ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan  
 Felsefeya Exlaqê Ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan 

Mêr
Yewnanistana kevnare
Fîlozofên yewnan
Hizirîna rexnegir
Mantiqa felsefî
Çanda rojavayî
Felsefeya rojavayî
Platon

Platon (, ) fîlozofekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên 427 b.z. û 347 b.z. de li Yewnanîstanê jiya ye.

Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û laşê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav misilmanan de  jê re Eflatûn jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser Felsefeya îslamê û xiristiyantî.

Jiyan 

Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê Şagirtiya Sokrates û mamostetiya Aristoteles kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa materyalîst sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi Demokrîtosê Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana Îdealîst jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna wêjevan û hunermendekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye.

Platon berhemên xwe bi awayên diyalogan nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî Sokrates cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye.

Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di çaxa navîn de ji aliyê fîlozofên Ereb ve hatiye veşartin û Piştî Ronesansê ji Yewnaniya kevn hatiye wergerandin.

Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî Demokrîtos. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike.

Fîlosofî 

Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên:

 Zanîn
 Îdea
 Nemirin û berdewamiya ruh
 Cosmogony ango afirandina gerdûnê
 Dûgel (dewlet)

Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "îdea" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye.

Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir.

Girêdanên derve 

 Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan  
 Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan  
 Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan  
 Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan 

Mêr
Yewnanistana kevnare
Fîlozofên yewnan
Terapiya elektrokompûlsîv

Terapiya elektrokompûlsîv (ECT) cureyekê tedawîkirina nexweşiyên derûniyê ye, ango psîkologiyê. 

Wekî tê zanîn sîstema neurologiyê yan jî selûla (hucre, çêhand) elektrîkê bikartînin. Wekî kabloyan, mesajên mêjî radigihînin selûlayan. Berê de pisporan xwastine bandorê li vê sîstemê bikin û hin probleman safî bikin. Demekê dirêj magnetîk hatine bikaranîn. Di destpêka sedsala 20emîn de ECT hatiye keşfkirin. ECT elektrîkdayina sîstema neurologiyê ye.

Îro pirr zêde nayê bikaranîn, lewra hin caran ziyanê dide. Li gelek welatên Ewropa hatiye qedexekirin. ECT elektrîkê dide mejî ku navenda sîstema neurologiyê li vir e. Helbet elektrîk di frekansên nepirrzêde de tê dayîn. Wekî çawa radyoya mirov xirab bibe û mirov yekê lêde, ECT jî wisa ye. Hin caran radyo dîsa dişuxile. Piştî bikaranîna ECTyê hin caran nexweşiyên psîkologîk ên bingeh-laşî wekî mûcîze saxdibin. 

ECT di hin tabloyên şîzofrenî de, derkirina obsesyonan de, hin tabloyên psîkopatologîyê de hwd tê bikaranîn. Ji ber ku li Kurdistanê yasayên tendurustiyê di destê sazûmaniyên dagirker de ne û wekî li Tirkiyê neqedexe ye, pirr zêde ECT tê bikaranîn û mixabin gelek mirov jiyana xwe jidestdidin. Bikaranîna ECTyê bi xetere ye, pispor wekî metoda herî dawî bikartînin. Ji bo bikaranîna ECT yê perwerdeyeka taybet divê.

Derûnnasî
Stres

Stres tê wateya "giraniya borandina jiyanê". Di jiyanê de hêz û giraniyeka her tiştî heye. Di kargehê de, di têkiliyên mirovan de, di malbatê de hwd jiyan xwedî tempoyek e. Ev tempoya han hin caran zora tempoya mirov dibe û mirov xwe di bin giraniyê de hîsdike. Ev e stres.

Stres herçendî negatîv, ewçendî jî pozîtîv e. Stres mirov ditetikîne ku mirov karê xwe di tempoya jiyanê de bike û biserbikeve. Her mirovek xwedî toleransek e. Hin kes zû dikevin stresê, hin jî dereng an kêm.

Stres xwedî vizyonên biyologîk, psîkologîk û fîzyologîk in. Li ser fîzyologiya stresê gelek xebat hatine kirin. Dema organîzmaya mirov bikeve xetereyekê yan bar giran bibe, organîzma dikeve alarmê. Bi her aliyê ve berpêyên xwe nîşandide. Organîzma dixwaze û lêdigere ku serî bi vê rewşa nû re derîne, dengeyekê avabike. Helbet organîzmaya her mirovek gorî taybetiya xwe reaksiyon dide. Heger organîzma serî bi vê rewşa nû re derneyne, ango stres zora mirov bibe, ziyanê dide. Ziyan xwe bi her alî ve dide der. Hin cureyên sîmptomên psîkosomatîk ji ber stresê ne. Herwekî stresa mezin ziyanên biyologîk, fîzyologîk û civakî didin.

Pispor di wê baweriyê de ne ku, jiyana nûjen û tempoya wê gelek ziyanan dide mirovan. Mirov dikare bêje stres, pirsgirêkeka mezin a jiyana nûjen e.

Derûnnasî
Immanuel Kant

Immanuel Kant (bixwîne Îmanuêl Kant; jdb. 22ê nîsanê 1724 li Königsberg − m. 12ê sibatê 1804 dîsa li Königsbergê) fîlozofekî alman bû. Ew yek ji kartêkertirîn û bibandortirîn hizirvanên Ewrûpayî û dawîntirîn fîlozofê rewşenhizriyê (ronakbîriyê) e. Kant mîna bavê Felsefa Rexneyî tê pejirandin.

Jînenîgar

Destpêka Jiyanê 
Li bajarê Prûsyaya rojhilat Königsbergê (Kaliningrad) ji dayik bû û heta dawiya jiyana xwe li vî bajarî ma. Xusla Te'mîd Immanuelî bi navê Emmanuelî hat kirin, lê wî, paştir dema zimanê îbrî hînbûye, navê xwe guhart û kir Immanuel. Ew zaroyî çarê ji neh zaroyên malabatê bû (pênc ji wan hêşta zaro mirin). Wî piranî ya jiyana xwe li bajêrê bûna xwe, ko li wî çaxî paytextê Prûsyayê bû, derbaz kir. Babê wî, Johann Georg Kant (1682-1746), sin'etkarekê (hostayekê) almanî yê xelkê Memelê (niha Klaipeda a Lîtwanyayê e) bû. Dayîka wî, Anna Regina Porter (1697-1737), keça kurtankerekî bû. Di zarotiya xwe da Immanuel xwîndinkarekê baş bû. Di malbateka luterî da mezin bû ko bawerî bi xwe terxankirina jibo dînî, xwe-şkandin û zahidiyê û vexwîndina peyvaneya Pirtûka pîroz hebû. Ji ber hindê, Immanuel bi awayekî rijd hat perwerdekirin-xwedî tertîb, hişik- ko li zimanê latînî û rênumayiyên dînî pirtir ji riyaziyat û zanistî rêz digirt. Paştir, Immanurl behsa wê heyamê bi heyameka nexweş dikit.

Gava li zanîngehê xwendekar bû çend salan ders da xwendekaran. Gava xwendekar bû di bin bandora Leibniz û Woolf de ma. Di sala 1755an de piştî ku bû doçent li zanîngehê dersên curbecur ên Zaniyariya Civatê da. Kant di destpêkê de di mijara fîzîk û astronomiyê de nivîsand. Di sala 1755an de berhema xwe ya bi navê "Dîroka Gerdûniya Xwezayî û Teoriya Buhiştan" nivisand. Di sala 1770an de bu serokê kursiya mentiq û Metafîzîkê. Piştî 1770an bi bandora Hume û Rousseau felsefa xwe ya rexneyî pêşve bir.

Berhemên wî 
 Kritik der reinen Vernunft, 1781
 Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, 1783
 Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, 1785
 Kritik der praktischen Vernunft, 1788
 Kritik der Urteilkraft, 1790
 Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft, 1793
 Metaphysik der Sitten, 1797

Girêdanên derve 

Fîlozofên alman
Jidayikbûn 1724
Mirin 1804

Dîroka felsefeyê
Dîroka ronakbîrî
Xewna Şewitî

Xewna Şewitî çîroka kurdekî belengaze, ku li herêma Cizîrê, li Rojavayê Kurdistanê dijî. Ew ji ber belengaziya xwe, diçe li entîkeyan digere. Lê brûskek jiyana wî bi dawî dike.
<p>
Ev çîrok him xelata yekemîn wergirt, him jî li Bakurê Kurdistanê bû şano û li ser sehneyên cûrbecûr hate lîstin.her weha dı rojname ya Welatê me de û dı kovara Pirs de hate wesandın.

Çîrokên kurdî
René Descartes

René Descartes (z. 31'ê adarê 1596 – m. 11'ê reşemiyê 1650) matematîknas, zanyar û fîlozofê Fransî bû.
Ew bi piranî li ser hebûna Xwedê mentiq kolaye.

Jiyana wî 
Di sala 1596an de li La Haye (Descartes) ji dayik bû. Descartes zarokek zeîf bû û herdaî nexweş bû. Xwendina xwe li kolejek Cizwît a li Anjouyê kir. Di sala 1616an de ji Zanîngeha Poitiersê dîploma dadê girt. Di ciwantiya xwe de di artêşê de cih girt. Li gellek deveren geriya û li bajarên cuda ên Ewropayê jiya. Di sala 1628'an de vegeriya Fransayê û li ser felsefe û optîkê hin cerb kirin. Di heman salê li Holendayê bi cih bû.

Di sala 1649'an de Şahbanûya Swêdê Christina ew vexwendî Stockholmê kir. Descartes li Stockholmê bi cih bû ders dan Şahbanûya Swêdê. Li ser daxwaza Şahabanû Descartes mecbûr dima saet li pêncê sibê di serma wî welatî de rabe û ders bide. Bi du sê mehan piştî çûna xwe ya Swêd ji ber sermê zatûre ket û di 11 Sibat 1650'de jiyana xwe ji dest da.

Descartes gellekî alîkariya wî li ser mijarên matematîk û optîkê bûye.

Di serî de Spinoza û Leibniz gellek fîlozof di bandora wî de mane.

Ramanên wî mîna "Difikirim naxwe heme" (Cogito ergo sum) îro jî di gellek berheman de cih digre.

Descartes mîna bavê felsefa nûjen tê pejirandin .

Berhemên wî 

 Discours de la méthode
 Meditationes de prima philosophia
 La Géométrie 
 Le Monde, ou Traité de la Lumière 
 La Dioptrique 
 Les Météores 
 Musicae compendium (1618) 
 Regulae ad directionem ingenii (1628)

Girêdanên derve 
 Rene Descartes – 1596-1650 - Ji Malpera Felsefevan  
 Felsefeya Zanayiyê ya Rene Descartes - Ji Malpera Felsefevan  
 Taybetmendiyên Şika Metodîk Ya Descartes- Ji Malpera Felsefevan 

Fîlozofên fransî
Jidayikbûn 1596
Mirin 1650
Kesên sedsala 17an
Matematîknasên fransî
Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz (jdb. 1ê tîrmehê 1646 li Leipzig; m. 14ê çiriya paşîn 1716 li Hannover) fîlozofekî alman ê navdar e. Yek ji fîlosofên herî grîng ê fîlozofiya sîstemîstê ye. Bi ramanên xwe yên nû ên li ser matematîk, metafîzîk û mantiqê tê naskirin.

Leibniz, li Leipzigê ji dayik bû. Bavê wî li zanîngeha vî bajarî dersên rewiştê (Ehlaq) dida. Leibniz, piştî mirina bavê xwe ji dibistanê derket û xwe bi xwe perwerde kir. Mijara dîrokê gellekî bala wî dikşand. Di 8 saliya xwe de latînî hîn bû. 12 saliya xwe de jî dest bi hînbûna yunanî kir û ji alîkî de jî pirtûkên li ser mantiqê dixwend. di 15 saliya xwe de ket zanîngeha Leipzigê. Ji Jakob Thomasiusê ku li Almanyayê avakerê dîroka felsefê tê pejirandin dersên felsefê girtin. Di sala 1663'an de çû Jenayê û li vir, ji zanayên navdar ên matematîkê ders girt.

Leibniz gava 25 salî bû gellek berhemên wî ên grîng hatibûn çapkirin. Demekê bu polîtîkayê re jî eleqedar bû û li ser ramyarê jî çend berhem nivisandin.

Di sala 1700 de çû Viyanayê û piştre jî çû Berlînê. Zanîngeha Berlînê da avakirin û bû gerînendeyê yekemîn ê vê zanîngehê.

Di sala 1711 de dev ji kar berda û dîsa vegeriya Viyanayê. Hetanî sala 1714 deha li vir jiya. Her çiqas Leibniz bi Barontiyê hatiye nasnavkirin jî gava li Hannoverê mir mîna zilamekî xizan hatiye definkirin.

Berhemên wî 

 Axaftinên metafîzîk 
 Ceribandinên nû ên li ser hişê mirovan 
 Theodizee 
 Monadenlehre

Fîlozofên alman
Dahênerên alman
Jidayikbûn 1646
Mirin 1716
Kesên sedsala 17an
Felsefeya analîtîk
Endamên Royal Society
Amnezî

Amnezî ji tehrîbata bîrkanê re tê gotin. Di sîstematîka bîrkanê de xirabûn, di bibîranînê de xirabûn, kêmketin e.

Amnezî ji sedemên trawmatîk, laşî, fonksiyonî û ji bikaranîna hin maddeyên sedatîv pêk tê. Sedemên hin cureyên amneziyê jî baş nayên zanîn. Herwekî amnezî ji ber sedemêm psîkolojîk jî dibin. Bo mînak mekanîzmayên xweparastinê yên psîkolojîk di asta bilind de amneziyê ditetikînin. 

Divê mirov nekeve şaşîtiyê, hemî arîşeyên bîrkanê, yan hemî cureyên dibîranînê de problem ne amnezî ne. Tenê pispor dikarin teşhîsê bikin. Gorî statîstîkan mêr ji jinan zêdetir tûşî amneziyê dibin. Herwekî gelên wekî Kurdan di bin şer, êşkence û rewşên awarte de dijîn pirr tûşî amneziyê dibin. Piştî 30 saliyê her kes dikare bi amneziya global re rûbirû bimîne. Global amnezî zêdetir 24 saet didome. Piştî demekê şûnde dîsa bibîranîn tê şûna xwe. Sedemên global amneziyê yan amneziya demkurt bi pirranî mekanîzmayên xweparastina psîkolojiya mirov in.

Kesên ku maddeyên sedatîv, psîkotrop û trankîlîzan radixwin, di bin rîska amneziyê de ne. Hin cureyên amneziyê ku bo mînak ji ber sedemên psîkotrawmayê pêk tên, nikarin bên tedawîkirin an jî tedawiya wan bo demekê dirêj didomin. Lê pirranî dikarin bên saxkirin.

Amnezi di fîlman de gelek tên bikaranîn. Bo mînak fîlmên Tirkan. Di fîlmên Tirkan de leheng ji ber qezakê nişkave her tiştî jibîrdike.

Hin cureyên amneziyê 

 Amneziya global: Bo demekê kurt didome, xwe bi gelek cureyan dide der.
 Amneziya çavkaniyê : Mirov bingeha, çavkaniya tiştan jibîrdike.
 Amneziya psîkojenîk: Amenziyên girîng in, bingeha xwe tenê ji sedemên psîkolojîk digrin.
 Amneziya anterograd: Tiştên gavê tên zanîn lê yên dem ser re derbasbûne jibîr dibin.
 Amneziya retrograd: Tiştên berê qewimîne tên bibîranîn lê yên hêj nû bûne jibîr dibin.
 Amneziya înfantîl: Dema zaroktiyê hîç nayê bibîranîn. Pirranî ji ber psîkotrawmayên zaroktiyê.
 Sendroma Korsakoff: Ji ber kêmasiya vîtamîna B1, alkolîzm hwd pêk tê.
 Amneziya lakûner: Tenê tiştên taybet nayên bibîranîn.
 Amneziya dîsosiyatîv: Amneziyeke girîng e; di kesên asosyal de xwe dide der.
 Amneziya posthîpnotîk: Amneziyên ji ber sedemên hîpnotîzmê pêk tên.
 Amneziya Trawmayan: Ji ber trawmayên laşî (organîk) dibin.

Derûnnasî
Sînemaya gerîla

Ji 2001 şûnve di Dibistana Çanda Şehîd Sefkan de fîlm tê kişandin.

Fîlmên gerîla 
 Nepeniya Ruyê Mê (2001)
 Tîrej (Fîlma kin)
 Ayna Bejnê 
 Sond
 Tîlîlî
 Dema Jin Hezbike (Jînda Baran, 2003)
 Fermisken Ava Ze (Fîlma kin)
 Jenura
 Bêrîtan (Halîl Uysal, Jînda Baran, 2006)
Sînema
Gerîla
Lîsteya fîlozofan

Fîlozofên alman 

Albert Einstein
Arthur Schopenhauer
Erich Fromm
Friedrich Engels
Friedrich Wilhelm Nietzsche 
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Gottfried Leibniz
Hans-Georg Gadamer
Immanuel Kant 
Johann Wolfgang von Goethe
Karl Marx
Max Horkheimer
Max Weber 
Rosa Luxemburg
Theodor Adorno

Fîlozofên çînî 
Hsûn
Konfiçyûs
Lao zî
Van Çûng
Zhuangzî
Sun Tzu

Fîlozofên DYAyê 
Murray Bookchin
Noam Chomsky
John Dewey
Will Durant
Ralph Waldo Emerson
Benjamin Franklin
William James
Thomas Jefferson
Martha Nussbaum
Thomas Paine
George Santayana
Leo Strauss
Paul Tillich
Henry David Thoreau
Malcolm X

Fîlozofên ereb 

Elî bin Îsa
Elî bin Ridwan
Îbn Erebî
Îbn Bace
Îbn Firnas
Îbn Tufeyl
Îbn Elşatir
Îbn Heysem
Îbn Xeldûn
Kindî
Zerqalî
Ebû Muhemmed Hemdanî
Zehrawî
Elcahiz
Hecac bin Yûsif
Îbn Ruşd

Fîlozofên fars 
Bîrûnî
Ebûlwefa Bûzcanî
Ebû Nesr Mensûr
Elî Şerîetî
Firdewsî
Farabî 
Cabir bin Heyan
Ferxanî
Îbn Sehl
Îbn Xurdazbeh
Xezalî
Nesîredînê Tûsî
Omer Xeyam
Qutbedîn Şîrazî
Şerafedîn Tusî
Xwarezmî
Sîczî

Fîlozofên fransî 
Albert Camus
Auguste Comte
Blaise Pascal
Denis Diderot
Henri Bergson
Jean Paul Sartre
Jean-Jacques Rousseau
Maurice Merleau-Ponty
Michel Foucault
René Descartes
Roger Garaudy
Stendhal
Victor Hugo
Voltaire

Fîlozofên hindî 
Harîvarman
Qalîdasa
Aryabhata

Fîlozofên holendî 
Baruch Spinoza

Fîlozofên îngilîz 
Bertrand Russell
Francis Bacon
Francis Crick
George Berkeley
Isaac Newton
Marmaduke Pickthall
Michael Faraday

Fîlozofên îtalyanî 
Galileo Galilei
Giordano Bruno
Leonardo da Vinci
Niccolò Machiavelli
Thomas Aquinas

Fîlozofên kurd 

Amîdî
Dînewerî
Ebûlfida
Ehmedê Xanî
Eliyê Herîrî
Feqiyê Teyran
Fexredînê Exlatî
Mewlewiyê Kurd
Melayê Cizîrî
Mele Xelîlê Sêrtî
Nalî
Seîdê Nûrsî
Şihabedînê Suhrewerdî
Şemsedînê Şehrezûrî
Xanayê Qubadî

Fîlozofên latînî 

 Marcus Tullius Cicero
 Seneca Iunior
 Lucretius
 Hieronymus
 Augustînus
 Boethius
 Cassiodorus

Fîlozofên pakistanî 
Abdus Salam
Muhemmed Îqbal
Muhemmed Salih Tehtawî

Fîlozofên rûs 
Anton Çexov
Fyodor Dostoyevskî
Lev Tolstoy
Vasily Trediakovski 
Denis Fonvizine 
Alexandre Radichtchev

Fîlozofên spanyol 
Îbn Meymûn
Jose Ortega y Gasset
Victoria Camps

Fîlozofên swîsreyî 
Karl Barth

Fîlozofên tirk 
Ebdulhemîd bin Turk
Ali Kuşçu
Necip Fazıl Kısakürek
Pîrî Reîs
Teqiyudîn
Uluğ Bey (Uluğ Bey)
Zemahşerî
Yunus Emre

Fîlozofên yewnan 
Arîstoteles
Arşîmed
Ptolemaîos
Demokrîtos
Diyojenê Apolonî
Diyojenê Sînopî
Empedoklês
Heraklîtos
Hîpokrat
Herodot
Hupatîa
Ksenofanes
Ksenofon
Pîtagoras
Platon
Plotînos
Sokrates
Thales
Arîstîpos

Çavkanî

Fîlozof
Lîste
Edenê

Edenê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Berwarî Bala
Karen Horney

Karen Horney (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1885 li Hamburg, Blankenese - m. 4ê kanûna pêşîn 1952 li New York) yek ji psîkoanalîstên navdar ên Almanyayê ye.

Jiyan û girîngî 
Horney jî wekî Sigmund Freud nirxeke mezin daye jiyana zaroktiyê û bingeha gelek elementên kesayetiyê di zaroktiyê de dîtiye. Lê wî wekî Freud pirr zêde bala xwe nedaye cîhana hundirîn a mirov, berevajî vê bi têkiliyan, rola dê-bavan di perwerdeyê de, bandora jiyana sosyal hwd re bilî bûye.

Bi navê "tirsa bingehîn" behsa yek ji bingehên neurozê dike. Nêrînên Horney jî wekî yê Wilhelm Reichs bi navê "Freudomarksîzm", ango bi hev ve girêdana nêrînên Freud û Karl Marks tên binavkirin.

Horney li ser sadîzm û mazoşîzmê xebatên mezin kiriye û bingeha wan di kompleksa oîdîpûsê ve girêdaye. Li ser alîneasyonê gotiye, "heger zarok tûşî hin psîkotrawmayên gelek awarte bê, xwe wekî hebûneke gelek awarte dibîne. Kesayetiya wê ya rastegînî derbeyên mezin digire û kesayetiyeke neyînî avadibe, alîneasyon wiha destpêdike".

Horney roleke mezin dide dê û bavan. Divê zarok di nava ewlehî, germahî û atmosfereka hezkirinê de were perwerdekirin û mezinkirin. Divê dê û bav xwedî yekîtiyek bin û yek rola yê din xirab neke. Gorî Horney jiyana zaroktiyê pirr nazîk e, heger dê û bav qels bin, dê bingeha neurozan bê avêtin.

Jinên alman
Jidayikbûn 1885
Mirin 1952
Psîkoanalîstên alman
Psîkiyatrîstên amerîkî
Kesên ji Hamburgê
Sadîzm

Sadîzm berevajiya mazoşîzmê ye. Hestê êrîşkariya êşkencekar e. Êş û azar dakişandin e. 

Navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin. 

Mirovên ku zaroktiyeke normal nejiyabin û ji bo şîddetê hatibin motîvekirin, dikarin ziyanê bidin. Bo mînak di Osmanî û dewleta Tirk de tradîsyona "devşîrme-guhertina mirov" jî wisa ye. Zarokên bê dê-bav digirin û bo şîddetê pewrwerde dikin. Ew kesana li Kurdistanê sadîzmeke bêhempa dikin.
Derûnnasî
Mazoşîzm

Mazoşîzm, berevajiya sadîzmê ye. Hestê êş û azar xwastinê ye. Ango mazoşîst dixwazin li wan êşkence were kirin, êş û azarê bikişînin. 

Masoşîzm navê xwe ji Leopold von Sacher-Masoch (bilêvkirin: masox) distîne. Di romanên vî nivîskarî kesên masoşîst derbas dibin. 

Bingeha xwe ji zaroktiyê digire. Mirovê ku egoya wan ne xurt û pêşketîne, di bin bandor û desthilatiya îd û superegoyê de dimînin. Ji ber ku egoya wan ango ezeya wan nikare xwe biparêze, ji şîddeta bingeha xwe ji îd (ajez) û superego (ezder) digirin re vekirîne. 

Sadîzm û mazoşîzm ji tabloyên nexweşiyen psîkologîk in.
Derûnnasî
Marquis de Sade

Donatien Alphonse François le Marquis de Sade (1740-1814), yek ji nivîskarên arîstokrat ên Frensî ye. 

Ji çîna serdest e. 29 sal di zîndanê de maye. Li zîndanê bi navê "120 rojên Sodom" pirtûkek nivîsiye û pirranî bi vê pirtûkê tê naskirin. Sade di vê pirtûkê de pirr baş şîroveya sadîzmê dike. Ji ber wê zanîstan navê wî bi sade+îzm > sadîzmê ve kirine.
(120 days of hewal)

Çavkanî 

Nivîskarên fransî
Mêr
Jidayikbûn 1740
Mirin 1814
Hestmendî

Hestmendî, zîrekiya hestan (Emotional Intelligence, EI an EQ) jî wekî zîrekiya hiş (IQ) tê pîvandin û di psîkologiyê de bi taybeti di van 50 salên dawî de ciheke girîng digire. Mirov çawa hişmend e ewqas jî hestmend e. ango xwedî zîrekiyeke hestan e. 

Mirov ne tenê bi IQ´ya xwe tê nasîn û bextewar dibe, ewçend jî bi EQ´ya xwe ango bi asta hestmendiya xwe tê nasîn û bextewar dibe. IQ û EQ bi hin testan tên pîvandin. Cara pêşîn di salên 80´î de ji aliyên psîkologên Îsraîlî ve hatiye formûlekirin. Xeyseta mirov a şîrovekirina hestên xwe û devedora xwe, serî bi astengiyên civakî re derketin, di têkiliyan de serkeftin e. 

Daniel Goleman gelek xebat û lêkolîn li ser hestmendiyê kiriye.
Derûnnasî
Daniel Goleman

Daniel Goleman (jdb. 1946, li Kalîforniya, DYA) yek ji derûnnasên navdar ên amerîkayî ye.

Li ser hestmendî yan zîrekiya hestan xebat kiriye. Pirtûka wî ya bi navê "Zîrekiya Hestan" gelek navdar e. Bi salan edîtoriya Psychology Today kiriye. Niha jî di rojnameya The New York Timesê de gotarên li ser derûnnasiyê dinivîsîne.

Derûnnas
Jidayikbûn 1946
Mirovên zindî
Aliyenasyon

Aliyenasyon (bi îngilîzî: Alienation) tê wateya "tenêketin, jêdûrketin, tenêmayîn". Di zanîstiya derûnnasiyê de wekî tabloyeke nexweşiyan pirr tê bikaranîn.

Mirov di jiyana xwe ya li cîhanê de roj bi roj, dem bi dem ji sirûştê dûr dikeve. Ev yeka han bi xwe re hin xetereyan tîne. Mirov nizane dê paşerojê de ev jiyana han çi bîne. Aliyenasyon bûye mijara wêjeyê jî. Gelek pirtûk û lêkolîn li ser aliyenasyonê hene.

Mirov di jiyana nûjen de herçendî azad e lê dema ev jiyana me serûbin bibe, bêçare ye. Nikare jiyanê û bingehên jiyanê ji nû ve avabike. Aliyenasyon tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e. Nakokî di hestan de, jiyana tekane, di têkiliyan de sarbûn, di jiyana civakî de qelsketin hwd hin ji taswîra aliyenasyonê ne.

Mirov ji jina/mêrê xwe hezdike, lê şîddetê bikartîne. Mirov ji kûçikê hezdike, lê kûçikên bêxwedî yên li kolanan aciz e. Mirov ji zarokên hezdike lê ji zarokên birçî yên cîranan aciz e. Mirov mafê netewa xwe nasdike lê li dijî mafê neteweyên din têdikoşe. Ango gelek nakokî û xetere hene di jiyana mirovên nûjen de. Bingeha hemiyan alîneasyon e, ango ji sirûştê dûrketin e.

Derûnnasî
Hest
Felsefeya jiyanê
Felsefeya civakî
Îzara

Îzar () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye. Gundekî di bınê çiyayê Sîtê de ye. Gundekî zahf xweş e . Bı dehl û kanîye. Şeş kilometre dûrî Kerboran e. Lı ser riya gundê Germavê ye. Nêzîkê şêst malî ye. Neha gundî ne avaye. Bı tenê sê mal tê dene. dı sala 1995a de hate xıra kırın. Jı ber ku dı wextekî de Şêx Seyda lı wır bû dı herêmê de gırîngiya wî jî hebû.( Lı der dora gundê kerboran teva hê jî qedrekî zêde bı şêxa tê dayîn.)
Êzdara

Êzdara gundekî girêdayî Kercewsa Batmanê ye. Di salên 90î de ji aliyê dewleta Tirkiye ve hatiye valakirin û şewitandin.

Gundên Kercewsê
Demokrîtos

Demokrîtos () (jdb. 460 b.z.; m. 371 b.z.) yek ji xwendekarên Leuwkippos bû. Her çiqas Demokritos piştî Sokrates re miribe jî, ew yek ji fîlozofên xwezayê tê pejirandin. Bi pêşvebirina teoriya mamosteyê xwe navdar bûye. Piştî hewldanên wî yên navbertî ya ramanên Parmenides yên bi tenêbûnê (monism) û yên Empedokles, yên pirbûnê (pluralism) re bi teoriya " Atom an jî derûnê parve nabe" ku îro hatiye îspatkirin navdar bû.

Li ser Hebûniyê ramanek bi beryar aniye zimên. li ser çêbûna gerdûnê divêtiniyek biberyarî serdest e. Îzahkirina bi tesaduf a hemû tiştên ku li gerdûnê qewimiye, bêhiştiye. "Tiştê ku nehatiye afirandin, winda nabe û naguhere, Atom e". "Hêsin" nûnertiya daringê dike û bi wê hertişt tê çêkirin. Demokrîtos bi vê ramana xwe temelê zaniyariya xwezayî ya materyalîst avêtiye.

Girêdanên derve 
 Demokrîtos û teoriya wî ya atomê/Ji Malpera Felsefevan 

Fîlozofên yewnan
Yewnanistana kevnare
İbrahim Tatlıses

İbrahim Tatlıses (bixwîne wekî Îbrahîm Tatlises) navê wî yê rastîn İbrahim Tatlı ye lêbelê paşî wekî Tatlıses guherandiye. Stranbêjekî tirk e. Lê di eslê xwe de diya wî kurd e û bavê wî jî ereb e.  Ew di sala 1952an de li Rihayê hatiye dinyayê.

Di destpêkê de wî jî wekî gelekan awaz û stranên kurdî bi gotinên tirkî distra, dikir dewlemendiya muzîka tirkan. Wî jî bi pêla muzîka erebî (arabesk) ya salên 90î ve arabesk got.

Tatlises niha pirranî şovmeniya TVan dike. Herwiha birêbebiriya fîrmayên xwe dike. Çend caran stranên kurdî jî gotiye, lê bi tevayî xwe ji cîhana kurdan û hunermenên kurd dûr digire.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1952
Stranbêjên kurd

Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Jean Piaget

Jean Piaget (z. 1896 - m. 1980) yek ji psîkologên navdar ên Swîsreyî ye.

Piaget li ser zarokan xebatên mezin kiriye. Gorî Piaget, zarok xwedî kesayetî, zîrekî û cîhaneke taybet in û nabe mirov wekî mezinan nêzîkî wan bibe. Bi serê xwe di cîhana zarokan de nakokî nîne. Zarok dema xwe bi kesên din re dipîve, nakokî jî destpêdikin.

Piaget berdewamiyek di fêrbûna ziman û pêşketina ramanê de nabîne. Ew di wê baweriyê de ye ku, zarok di hin radeyan de ziman û ramana xwe pêşdixe. 4 radeyên girîng di avakirina hişara zarokan de dibîne:

 0-18 mang, aktîvasyona organên hestmendiyê, ceribandin
 18 mang - 6 sal, radeya beriya fonksiyonên ramandinê, amadekarî
 7 sal - 12 sal, radeya fonksiyonên ramandinê yên realîst
 12 sal - > Radeya fonksiyonên formel, êdî dikare formel bifikire û kar bike

Wêje 

 Le Langage et la Pensee chez l’En­fant - Di zarokan de ziman û ramandin 
 La Representation du Monde chez l’Enfant - Di zarokan de taswîrkirina dinyayê  
 La Naissance de l’Intelli­gence - Zayîna zîrekiyê

Derûnnas
Jin

Jin berevajiya mêr e, ango ji mirova mê re tê gotin. Ku mirov behsa mêr jî kir, hingî, wê mirovê were ser ziman. Mêr, weke ku di kurdî de tê ser ziman nêr e. Jin jî, mê ye. Jin, ku mirov ji aliyê kesatî û zayendîtiya xwe ve were ser ziman, mirov karê bêje ku xwediyê xat û pêşketina xwe ya bi demê re ya teybet ku xwediyê teybetmendiyên xwe yên taybet a. Hin mirov bawer dikin ku peyva "jin" ji peyva jiyanê tê, lê ew ne 100% rast e.

Gotina jin
Gotina jin di kurdî de pir kevn e. Weke navên jinê di zimanê kurdî de "hermet", "pîrek", "jin", "xatûn" û hwd hene. Xatûn, di wateya bakirina li jinekê bi zimanekî rêzdar û bi dîtina wê weke rêzdar e. Navê pîrekê, navê jineka zewicî ye. Hermet (bermalî, kevanî) jî, ji jina malê re tê gotin. Di Avesta de jî navê jinê weke navê jinê ê roja me ye. Lê di dema hûriyan de bi navê ašti-i-nna ye. 

Jin berdewamiya jiyanê ye. Jin xwedî taybetmendiya zan/zayînê ye. Zarok di malzaroka jinê de dest bi jiyanê dike. Bi vî awayî jin zarokê neh mehan di zikê xwe de hildigre û piştî neh mehan wê tîne dinyayê.

Roja cîhanî ya jinên kedkar roja 8ê adarê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jin
Înanna

Îştar navê asûrî yê xwedaya sumeriyan a binavê Înanna ye. Navê Îştar li cem samiyên bakurê rojava Astarte bû. Wekî din navên Anunit û Atarsamain herwiha Îştar destnîşan dikin. Banga Ya Star di kurdî de xuya ye navê xwedayekî nîşan dide û bi dibêtiyeke mezin şûnmayiya navê Îştar e. Înanna cêwiya Ûtû/Şamaş e, herdu jî zarokên Nanar/Sîn in. Navên ku pêşî li wan hatin kirin sumerî ne, navên paşê ji akadî tên. Akadî samî ne û ber bi welatên sumeriyan ve koç kirine.

Di astrolojiya dereng a babîlî de pêwendiya Îştarê bi Gelawêjê (Venus) re didanîn. Li cem sumeriyan navê pêyka Gelawêjê "Mil.Dili.Pat" e û wateya wê "stêrka yekane" ye. Wateya navê Înanna jî "Xanima mezin a An" e û "An" jî navê xwedaya ezmanan e. Der barê koka navê Îştar de gelek nîqaş hene, lê bi pirranî tê bawer kirin ku ev nav ji zimanên samî tê. Ji ber ku bandora ne samiyan li ser ol û mîtolojiya vê herêmê têra xwe nehatiye şopandin û ji ber ku hin çandin gelekî bi hêz lê nenivîskî ji nedîtî ve tên dîtin, der barê pêwendiya gotina "Star" û banga "Ya Star" di kurmancî de û navê Îştar de tiştekî berçav nîne.

Înannaya sumerî pêşî li bajarê Urûkê der dikeve pêşberî me. Ev xwedaya jiyanê xwedî du taybetmendiyên balkêş bû: wê dikarî hem berdarî peyda bikira û wê dikarî herwiha zevî xera bikira û bibûya sedema xelayan, wê dikarî canberan bêber û stewr bike. Îştar di serdemên cihê yên dîrokê de dibû xwediyê xwexeysetên cihê. Mirov dikare vê bi bihêzbûna bavkaniyê ve girê bide.

Çavkanî 

Xwedawendên Mezopotamyayê
Panama

Panama dewleteke Amerîkaya Navîn e. Ew digê Kosta Rîka û Kolûmbiya.

Girêdanên derve 

 CoolPanama Panama Portal

Çavkanî
Psîkotrop

Psîkotrop ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Maddeyên kû kêfê didin, organîzmaya mirov dixin bin bandoreke kurtdemî ya kêfê ne. 

Bikaranîna madeyên raxwarinê bi qasî dîroka mirovahiyê xwedî dîrokek dirêj in. Di zimanê bijîşkiyê de ji van madeyên kîmyewî re "psikotrop drug" tê gotin. Van madeyên kimyewî yên raxwarinê bi qasî demeke kurt organîzmayê dixin bin kontrola xwe, rehetiyê û 
kêfê didin. Heger mirov bi berdewamî raxwe, organîzmayê dîl digirin û ziyanên mezin didin.

Tedawîkirina raxwarina madeyên psîkotrop an trankîlîzan gengaz, lê gelek dijwar e. Ji ber ku organîzmayê bi xwe ve girêdane pirranî nexweş di tedawiyê de biser nakevin. Madeyên raxwarinê girêdanên psîkologîk, fîzyologîk, biyologîk û civakî çêdikin.

Alkol, heroîn, haşhaş  ji psîkotropên bi xetere ne. Ji ber ku tevgera mirov diguherînin, bi qasî laş ziyanê didin jiyana civakî jî. Cigare, kafeîn hwd jî psîkotrop in, lê bi qasî yên didin ne bixetere ne.

Derûnnasî
Trankîlîzan

Trankîlîzan (Anksiyolîtîk) ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Herwekî di bijîşkiyê de ji dermanên ku mirov ditevizîne, rehetiyekê dide re jî tê gotin. Derman an madeyên ku ditevizînin, rehetiyê didin in.

Dermanên trankîlîzan û psîkotrop di psîkîatrî, neurologî û psîkolojîyê de ciheke girîng digirin. Ji bo komplîkasyonên hin tabloyên nexweşiyan, stres, anksiyete hwd tên bikaranîn.

Derûnnasî
Neuroza trawmatîk

Neuroza trawmatîk, neuroza ku bingeha xwe jî psîkotrawmayan digire ye.

Mirovên ku tûşî trawmayan werin, nikarin bi hêsanî jiyana xwe bidomînin. Heger tedawî nebin, bi pirranî ew trawma xwe di temamiya jiyanê de didin der. Bo mînak heger leşkerekî ji şer vegere, di raketina wî de pirsgirêk hene, xewnên û bibîranînên nebaş derbasdike. Heger yek bi henekî dengê teqînekê derîne, leşker ditirse yan xwe diavêje erdê. Heger jinekê rastî tecawizê hatibe, dikare ji tenêmayînê yan ji mêrên biyan bitirse. Heger psîkotrawma tedawî nebin, dibin neuroz.

Neuroza trawmatîk herî kêm ji mangek zêdetir didome. Heger ji mehekê kêmtir be, tê wateya ku trawma nebûye neuroz û cihê tirsê nîne. Di krîz ên bibîranînê de hin guhertinên fizyologîk di organîzmê de pêk tên. Herwekî di mejî de jî hin madeyên hormonîk zêde dibin, bo mînak noradrenalîn. Bi pirranî xwe di jinan de dide der. Pirranî bi trawmatîk neurozê re hin tabloyên nexweşiyan jî xwe didin der. Bo mînak, alkolîzm, daxwaza întaxarê hwd.

Hin sîmptomên neurozên trawmatîk

 Nexweş bi hemî hêza xwe, xwe jî bibîranîna psîkotrawmayan dûr dixîne
 Xwe ji mirovan dûr digire, bi serê xwe dimîne
 Di tevgerên nexweş de sarbûn, giranî
 An bi zehmetî dikeve xewê yan jî gelek caran ji xewê hişyar dibe
 Nexweş gelek bihêrs û di reaksiyonên xwe de agresîv e
 Nikare hiş û bala xwe bide karê xwe, pirsgirêkên oryantasyonê

Kê di bin rîska neuroza trawmatîk de ye? 

 Jinên ku ji mêrên xwe lêdanê dixwin
 Leşker û kesên şer jiyane
 Kesên ku êşkence dîtine
 Kesên ku rastî tecawizê hatine
 Kesên ku bûyerên awarte jiyane

Di tedawiya vê nexweşiyê de psîkoterapî û bikaranîna dermanan tên bikaranîn. Alîkariyeka civakî û atmosferek germahî jî pêwîst e.

Derûnnasî
Arşîmed

Arxîmêdês (; ) (jdb. 287 b.z.; m. 212 b.z.) matematîknas, fizîknas, stêrnas û filozofê yewnan ku li Sîsîlyayê ji dayik bûye. Bi vedîtina xwe ya "Hêza Rakirina Avê" navdar bûye, lê belê gorî gellek dîroknasên matematîkê ew bavê hesaba "întegralê" ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Matematîknas
Fîlozofên yewnan
Yewnanistana kevnare
Peymana Kadeşê

Peymana Kadeşê, peyameke dîrokî ye. Di sala 1274an berî zayînê de di navbera Fîrawinê Misirê Ramses II û Keyê hîtîtan Muwatallî de li Sûriyê li bajarê Kadeşê şerrekî mezin diqewime. Ev şer mîna Şerê Kadeşê derbasî dîrokê dibe. Şer bi Peymana Kadeşê bi dawî dibe. Gorî vê Peymanê Ramsesê II xwe ji cihên ku berî şer bi dest xisti bû, vedigşîne û bajarê Kadeşê ji hîtîtiyan re dimîne.

Di pêvajoya Peymanê de, di encama serhildaneke di artêşê de derket Key Muwatallî tê kuştin. Peyman ji aliyê Hattuşîlî yê ku dikeve dewsa Muwatallî tê îmzekirin. Ev peymana ku di 1269an berî zayînê  de hat îmzekirin, yekem peymana cîhanê tê pejirandin. Peyman bi nivîsa mîxî li ser lewheyên zîv bi zimanê Akadî hatiye nivisandin. Ji xeynî vê li kêleka mora key, mora şahbanû jî heye.

Orjînala nivîsên vê peymanê ku li ser lewheyên zîv hatibû nivisandin wenda ye. Kopiyek ji vê peymanê li Misirê li ser dîwarê perestgeha hatiye nexşkirin û mînakeke wê jî di lêkolînên Bogazkoyê hatibû dîtin li Muzeya Arkeolojî ya Stembolê tê pêşandin. 

Kopiya Peymana Kadeşê ku li ser tabletan bi nivîsa mîxî hatibû nivisandin û li Hattuşa hatibû dîtin, li New Yorkê li avahiya Dewletên Yekbûyî ve hatiye daliqandin.

Çavkanî

Dîrok
Peyman
Misira kevnare
Ramses II

Ramses II, fîrewnekî Misirê bû û bi navê Ramsesê mezin jî tê naskirin. Di salên derdora 1320 bz de ji dayik bû. Hukumdariya wî ji salên 1290 bz hetanî B.Z. 1224an yanî 66 salan dewam kiriye. 

Kurê Setî I û neviyê Ramses I e. Li dijî Hîtîtan şer kir û gellek perestgeh avakirin. Ji van perestgehan yên herî navdar Abû Sîmbel e. Li cihina navê wî mîna "Ramesès" hatiye nivisandin û ji aliyê Yewnanan ve bi navê "Sésostris" tê naskirin. Piştî Şerê Kadeşê (B.Z. 1286) ê hemberî artêşa Mûwatallî yê Keyê Hîtîtan sînorê ser Orontê bi cih bû.

Hukumdariya wî ya 66 sala di dîroka Misira kevn de cihekî cuda girtiye. 

Ramses II şeş cara zewiciye:

 Nêfertarî 
 Iset-nofret
 Hênûtmîre, xûçka wî an keça wî ye.
 Maathornêferûre
 Bent-Anat, keça wî bû.
 Mêrîtamon keça wî bû.

Çavkanî 

Fîrewn
Şerê Kadeşê

Şerê Kadeşê, navê şerekî mezin e ku di sala 1274an berî zayînê de di navbera Fîrawinê Misirê Ramses II û Keyê hîtîtan Muwatallî de li Sûriyê li bajarê Kadeşê diqewime. Ev şer mîna Şerê Kadeşê derbasî dîrokê dibe. Şer bi Peymana Kadeşê bi dawî dibe. Gorî vê Peymanê Ramsesê II xwe ji cihên ku berî şer bi dest xisti bû, vedigşîne û bajarê Kadeşê ji hîtîtiyan re dimîne.

Dîrok
Pevçûn
Fîrewn

Fîrewn an fîrewûn an jî faraon (; ) hikumdarên Misira kevnare bûn. Li Misira kevnare hikumdar bi vê şiklî dihatin binavkirin. Fîrewnê herî bi nav û deng Ramses II ye.

Çavkanî 

 

Serwerên dewletê
Hîtît

Hîtît, di dîrokê de dewleteke ku li Anatoliyayê hukumdarî kiriye ye. Ji ber ku bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn, mîna gelekî Hîndo Ewropî tên pejirandin. B.Z. di salên 2000'an de hatine Anatolyayê û li ser Mîrtiyên Hattî serdestiya xwe danîne. 
Paytexta Hîtîtan Hattûşaş ( Bogazkoy) e.
Keyê wan ê yekemîn  Pithana ye.

Zimanê hîtîtî endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa". Ev  sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

 nu = Niha / û
 mu = li min
 katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
 va, a - tar = av
 NINDA = nan
 ne - wa = nû/nwî

Hên seke
Peymana Kadeşê

Çavkanî 

Dîrok
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare
Gelên kevnare yên Anatolyayê
Keyaniyên berê
Ev milkê kurda (stran)

Ev milkê kurda straneke kurdên Sovyeta berê ye. Piştî salên komarbûnê Tirkiyê leşkerên tirk vê stranê guhartin û navî wê bi tirkî kirin Ankara'nın taşına bak.

Çavkanî 

Stranên kurdî
Nivîsa mîxî

Nivîsa mîxî an jî tîpên bizmarî yek ji şiklên nivîsê ên herî kevn e. Ji aliya Sumeriyan di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek fonetîkê feresînî bû. 

Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin.

Ev nivîs ji aliyê Akadiyan, Elamiyan, Hîtîtan û hwd. hat bikaranîn.

Dîrok
Tîp
Nivîs
Zevra

Zevra (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye.

Zevra gundê Ezidiya ye. Gundê Merwana.

Gundên Wêranşarê
Qedaosman

Qedaosman, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 
 

Gundên Wêranşarê
Temkirik

Temkirik , gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 
 

Gundên Wêranşarê
Çeçena

Çeçena , gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 

Gundên Wêranşarê
Çerxa

Çerxa, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Wêranşarê
Ûçgol

Üçgöl, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 
 

Gundên Wêranşarê
Birc, Wêranşar

Birc (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Oglakçi

Oxlaqçî (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Gundên Êzîdiyan
Dêlwêrîn

Dêlwêrîn gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Palax

Palax (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Mexter

Mexter gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Mexter gundekî Wêranşarê yê gelekî kevn e. Gund di destê eşîra Xidrekan de ye. Li vî gundî mirov kêm in, piraniya wan li bajêr dijîn. Gund di destê 5 birayan de ye, ji van ê mezin re dibêjin  "Ehmedê mezin". Li dora gund gundên bi navê Tûlik, Cerdelî, Birêmî, Saqo û Tillag hene. Nêzîkî gund Riya Hevrîşimê (îpekê) heye.  

Gund ji bo xwedî kirina sewalan gelekî fireh e. Li vî gundî bi piranî pembo, nîsk ,genim, ceh  û ne bipiranî be jî zebeş, kelek, êmidî (şilingo), xitti, xiyar, acur û gelek fêkî jî lê tên çandin.

Li mexterê 30 hezar donim erdê çandinîyê û der dora 3 hezar donim ji erdê ji bo çêrê heye, xaniyên gundîyan bi prani ji kevirê reş û, pirketan hatina avakirin, di salên 2000 pêve li mexterê xaniyên ji beton, liser du qata hatine çêkirin, ruyê gund bi aliyekidin ve guherîye, erdên gund bi piranî avî ne, xebatkarên erdê liser birên artizênan di xaniyan di ji diminin

Gundên Wêranşarê
Kuçikhilê

Kuçikhilê gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Xirbelbis

Xirbelbis gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê
Tilbênder

Tilbênder (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
 

Gundên Wêranşarê
Tilgoran

Tilgoran (), gundekî bi ser navçeya Wêranşara Rihayê ve ye.

 

Gundên Wêranşarê
Tilcahfer

Tilcahfer an jî Tilcafer (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

 

Gundên Wêranşarê
Kela Çimdîn

Kela Çimdîn (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Kela Dodika

Kela Dodika gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye. Ew gundê cerdewanan e.

Çavkanî

Gundên Wêranşarê
Tiltirîq

Tiltirîq gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê
Kermê

Kermê (), gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.

Çavkanî 

Gundên Wêranşarê
Cewrê

Cewrê, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Gundên Wêranşarê
Sêsîk

Sêsîk gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

 

Gundên Wêranşarê
Hufdemal

Hufdemal (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Gundên Wêranşarê
Nîjer

Nîjer () dewletek li Afrîka ye. Li wir dora 22,3 milyon kes hene (sal: 2020). Paytextê xwe Niamey (bi kurdî: Nîyamêyî) ye. Nîjer di salê 1960 da serbixwe bû û xwe ji Fransa qetand.

Erdnigarî 
Rûberê Nîjer nêzîkî 1,267 milyon km² ye. Nîjer di bakurê da digê Cezayêr û Lîbya, di rojavayê da digê Malî, di rojhilatê da digê Çad û di başûrê da Nîjêriya û Bênîn. Du sêyek ji dewletê li Sehra da ne.

Dîn 
Li Nîjer da 94 % dînê xwe Îslame, kesên din Xiristiyanî ne.

Ziman 
Zimanê fermî yê Nîjer fransî ye, hên li wir kes zimanê hausa dengdikin.

Girêdanên derve
Çarkelan

Çarkelan, ango Çarkela, Çarqala, gundekî Colemêrgê ye.

Ev gunde li dora gundên Bileh, Binevşiya, Gundik, Dêrzengil û Nîşê ye. Gund sala 1994ê bi destê leşkerên dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Colemêrgê
Binewşan

Binewşan, gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Dêrzengil

Dêrzengil, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Geliyê Kurdik

Gelyê Kurdik, gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Xendek

Çend cihên bi vî navî hene:

 Xendek, gundekî ser Culemêrgê ye. 
 Xendek, gundekî ser Hezexê ye.
 Xendek, gundekî ser Erxenîyê ye.
Kermitê

Kermitê, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Kaniya Mehan

Kaniya Mehan, gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Mafka

Mafka, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Tuzek

Tuzek, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Bazê

Bazê, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Bêdawê

Bêdawê (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Nivaner

Nivaner, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Geliyê Suxê

Geliye Suxê, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Sulak

Sulak, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Sarp

Sarp, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Selmana

Selmana, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Girê Dina

Girê Dina, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Gelezo

Gelezo, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Kotranîs

Kotranis, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Samunan

Samûnan, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Seriya

Seriya, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Kost

Kost, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Baglica

Baglica
gundekî Culemêrgê ye, binêrin  Baglica (gundê Culemêrgê).
Gundekî Xesxêrê ye binêrin ''Baglica (gundê Xesxêrê).
Çemtox

Çemtox, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Tahi

Tahi, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Sergelî, Colemêrg

Sergeli, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Begir

Begir, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Evetûnûs

Evetunus, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Melota

Melota, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

{kurt}
Gundên Colemêrgê
Herge

Herge, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Colemêrgê
Veregos

Veregos, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Çemê Pehn

Çemê Pehn, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Şêxmeman

Şêxmeman, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Birixan

Birixan, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Matê

Matê, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

{kurt}

Gundên Geverê
Talanê

Talanê, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Serpil

Serpil, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Pagenk

Pagenk, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Elsan

Elsan, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Zerenê

Zerenê, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Geverê
Ankay

Ankay, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Kepîrlî

Kepîrlî, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Îkîztaş

Îkîztaş, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Yumrûkkaya

Yumrûkkaya, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Bêgalte

Bêgalte an jî Bêgallte, Bêgertê () gundekî navçeya Culemêrgê Rûbarokê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Rûbarokê
Sivaherk

Sivaherk, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Bêdaw

Bêdaw, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Bêdkare

Bêdkare (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şemzînanê
Mugeyla

Mugeyla, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Begor

Begor, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şemzînanê
Durî

Durî, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Çelê
Alakan

Adakli, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Çelê
Kavsak

Kavsak, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Çelê
Hivanis

Hivanis, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Hevene

Hevene, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Otlu

Otlu, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Hevek

Hevek, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Lard

Lard, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Karukên

Karukên, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Suwê

Suwê, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Herdê

Herdê, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Îngol

Îngol, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Perematê

Perematê, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Miryanis

Miryanis, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Gomsek

Gomsek, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Pertevkût

Pertevkût, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Engesor

Engesor (, bi tirkî navê Dalda lê kirine) gundekî navçeya Bidlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Tetwanê
Pancas

Pancas, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Pihok

Pihok, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Inzan

Inzan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Kirtvan

Kirtvan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê