nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Kurtikan

Kurtikân, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Çanges

Çanges, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Ez

Ez, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Sulu

Sülü, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Vanik

Vanik, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Sargaç

Sarxaç, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Tetwanê
Avetax

Avetax, (, bi tirkî: Kolbaşı, Oruçlu, ermenkî: Havatax) gundekî navçeya Bedlîsê ya Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di sala 1992an de hatiye valakirin.  Lê piştî sala 2000an, bi xilasbûna rewşa awarte, şêniyên vî gundî ji metropol û bajarên Tirkiyeyê vegerane gundên xwe.

Çavkanî 

Gundên Tetwanê
Virkol

Virkol, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Seransor

Seransor, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Qeflikê

Qeflikê, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Hemamekan

Hemamekan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Parêzan

Parêzan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Aspencir

Aspencir, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Gerêgir

Gerêgir, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Lafêna

Lafêna, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Berganê

Berganê, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Motkiyê
Gulpik

Gulpik (, ), gundekî ser Xîzana Bedlîsê ye. Gund di salên 90î de ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî

Gundên Xîzanê
Hiset

Hiset, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Serik

Serik, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Pişta Resan

Pişta Resan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Giradifin

Giradifin, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Giraziyaret

Giraziyaret, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Cinda

Cinda, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Aviyan

Aviyan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Geval

Geval, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Tavlik

Tavlik, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Berû, Xîzan

Berû, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Arpans

Arpans, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Sersere

Sersere, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Begrî

Begrî, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Kunduz

Kunduz, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Us

Us, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Çaqiran

Çaqiran, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Nernis

Nernis, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Telas

Telas, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Oris

Oris, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gundên Xîzanê
Şukur

Şukur, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Beroj, Xîzan

Beroj, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Ase

Ase, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin  .

Gundên Xîzanê
Hanzrat

Hanzrat, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Tisûn

Tisûn, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Xîzanê
Basan, Şirnex

Basan, ango Basa, Basanferho, Basana Ferho (1928: Basan Ferḧo; 1946: Basanferho; bi tirkî: Güçlükonak), navçeyeke Şirnexê ye.

Dîroka gund
Ev gundekî êzidiya ye û ji aliyê misilmanên cînar hatiye xerakirin. Êzidî vî gundî filitîne Şengalê û yên din hatine qirikirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
Elkê

Elkê () navçeyeke Şirnexê ye. Hejmara niştecihên bajêr 6586 û ya navçeyê jî 19.462 kes e.

Nav
Elkê di nav berhemên klasîk ên Îslamî de wek Elqîy (أٌلقِي9 derbas dibe. Taybetî di berhema Yâqût el-Hamevî, Mu'cemul-Bûldan de wek Elkê derbas dibêje ;Kela Elkê girêdayî nahiyeya ez-Zevzana girêdayî hikûmdarê Mûsilê. Navê Bêşebap jî di çavkaniyên Osmaniyan de peyda dibin. Her çend bi wateya Erebî mala ciwanan bête zanîn jî îdîyek heye ku dibêje ji Beth Şabatha Aramî ye.

Dîrok
Elkê di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Hurrî, Mîtanî, Asurî û Urartuyî li vê derê di dîrokê de desthilat bûn. Ev herêm di navbera Persan û Bzansiyan de bû. Dema hatina Îslamiyetê de ev herêm di bin desthilata Sasaniyan de bû. Di dema xelîfe Omer de ket bin destê mislimanan. Paşî ket bin destê Emewiyan û Ebbasiyan. Her wisa şaristanên Eyyubiyan, Selcukiyan, Mongolan jî dît. Di dema Osmaniyan de girêdayî sencaqa Hekarî bû. Piştî Osmaniyan jî, di dema dewleta Tirk de Hekarî sala 1936ê de bû parêzgeh û Elkê jî bû navçeya Hekariyê. Sala 1990ê de jî piştî parezgehabûna Şirnexê, bû qezaya Şirnexê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî
Şoreş (hunermend)

Şoreş di sala 1978an de li Diyarbekirê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xwendiye. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha 100. Beşa Perwerdeyiya Muzîkê xwendiye û xelas kiriye. Di sala 1996an de li saziyeke çanda Kurdî (Med-Kom) de dest bi muzîke dike. Piştî demekê li Navenda Hunerî ya Dîcleyê xebatên xwe yên muzîkê didomîne. Demekê bi Koma Dengê Aşitî re û bi endamên Koma Dengê Azadî re dixebite. Di sala 2005an de bi navê “Fîsqaya”yê albumeke Kurdî çêkir.
Stranênku di albumê de cih girtine ev in; Fîsqaya, Rozerîn, Tûzik, Hemdila, Gulîzer, Bêrîvan, Ne Go Erê Ne Go Na, Nebû.

Hunermend
Ferhenga Mustafa Gazî

Ferhenga Mustafa Gazî ferhengeke kurdî-tirkî ya biçûk e.

Enstîtuya Kurdî ya Amedê di meha tebaxa 2006'an de ferhengeke Kurdî-Tirkî çap kir. Nivîskarê ferhengê Mustafa Gazî ye. Ferheng li ser herêma Qerejdaxê û xebateke taybet e. Ferhenga Mustafa Gazî ji bo enstîtuyên Kurdî, zimanzanan, etîmologan û hwd. nimûneyeke balkêş e. Ferheng sed û heftê rûpel e û tê de ji heft hezarî zêdetir bêje û bi sedan biwêj hene. 

Tirkî
Études kurdes

Études kurdes, kovarek agahî û lêkolînên li ser gelê kurd e. Ji aliya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve tê çêkirin. Kovar bi pirramanî ye û di nava beşên xwe de jî ev raman hatine nivîsandin.

Ev kovar ne bi taybetî ji xwendekarên zanîngehê re ye. Lê, di koverê de ji bo çûyîna armanca ê xwe diyarkirî, kovar bipêşaniye xwe dide xwendevanên nivîs ên bilind.

Girêdanên derve 
 Titres Etudes Kurdes Malpera fermî bi fransî ye.

Kovarên lêkolînê
Simanis

Simanis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Heldan

Heldan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Teresan

Teresan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Ting

Ting, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Xumar

Xumar, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Ferhinis

Ferhinis an jî Ferhenis (navê gund bi tirkî Övecek lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Şaxê
Kurk

Kurk, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Martinis

Martinis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Çiçan

Çiçan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Bezanis

Bezanis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Ezdinan

Ezdînan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Turbêset

Turbêset, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Xwarg

Xwarg, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Hacibey

Hacîbeg, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Xaçêsor

Xaçêsor, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Cenefê

Cenefê, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Zeferan, Şax

Zeferan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Kêtê

Kêtê, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Enines

Enines, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Mela Keleş

Mela Keleş, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Konarga

Konarga, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Orik

Orik, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Qoranan

Qoranan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Sul

Sul, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Salat

Salat, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Kelehê

Kelehê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Krecewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Koranan

Koranan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Şaxê
Gundê Zîlan

Gundê Zîlan , gundekî girêdayî navçeya Wanê Mukiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Perz

Perz, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Kanûxumar

Kanûxumar , gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Telefan

Telefan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Memode

Memode, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Xirabsork

Xirabsork, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Minikas

Minikas, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Malêsavûwar

Malesavûwar , gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Giyanis

Giyanis , gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Gundên Miksê
Karabilyan

Karabilyan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Elbakê
Tigi

Tigi, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Elbakê
Beblesin

Beblesin, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Elbakê
Çox

Çox, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Elbakê
Himediyê

Himediyê (), gundekî Heskifa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Eynbolatê

Eynbolatê  (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Pegrafê

Pegrafê  (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Kela Elodîno

Keleha Elodîno (), gundekî Heskîfa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundekî li kêleka Çemê Dîcleyê li blindahiyekê hatiye avakirin, li aliyê rojhilat gundê Mirdesê, li yê rojava jî gundê Qentar heye. Li gund keleheke gelek kevn lê hilweşiyayî heye.

Debara gundiyan bi granî  bi xwedîkirina heywanan e. Li kêleka çem li çend zeviyên biçûk zad jî dihê çandin.

Galerî 

Gundên Heskîfê
Merdîs

Merdîs, Mirdês, gundê Merdîsê, gundê Mirdesê (1946: Merdis; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Dazcana

Dazcana (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskîfê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Kaneynê

Kaneyne (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Xirbekûr

Xirbekûr  (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Izdara

Izdara (), gundekî Heskifa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Heskîfê
Alîn

Alîn, gundê Alînê (1946: Alin; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Heskîfê
Awta Xwarê

Awta Xwarê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Awta Jorê

Awta Jorê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Qubabê

Qubabê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Bisira Jorê

Bisira Jorê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Bisira Xwarê

Bisira Xwarê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qubînê
Berdehol

Berdehol(), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê(Kercosê) ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.Qismekî mezin ên gundiyan barkirine navenda Êlihê (Batmanê).

. ji Batmanê 95km û navçeya Batmanê Kercoşê 35km dûre.
Sala 1993 de gund ji deste dewletê hate vala kirin. Berî go were valakirin dora 90-100  mal te de di jiya û jiyana xwe te de derbasdikir .Heştwan(Çalışkan) Êzdara(Dereli) û Xerbekûr(Palamut) çîrane berdehol ê ne.Di navbera çiyaye mava deye.     Gelîye hewka di neqebêna berdehol û Xerbekûr de ye.
Neqebêna berdehol û heştwan û Êzdara jî deştê. Aboriya ve pir cotkari bû lê belê ye go heywana ji xwedi dikin hebûn.
Piştî ji deste dewletê hate valakirin û kedexe kirin. Gundîya pir male xwe bar kirin Batmanê.
Sala 2003 a de kedexe rabû. Gundî çarekedî vegeranê ser milkê xwe. Gund ji deste gundîya hate avakirin. Êxtiyarê berê vegerane gund û vega ji 20-25 mal di gund ê jiyane xwe derbas dikin û aboriya xwe  berdevam dikin

Gundên Kercewsê
Bêcirman

Bêcirman (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye. Bêcirman her çiqasî wekî gelek gundên cîran nehatibe vala kirin jî rewşa ku niha a tê de ye zêde nebaş e. Yek ji van tiştên nebaş windakirina nifûsê ye. Salên ku di gund de şer û berberî hebû qismekî gund ji ber tehdeyî û neçariyê barkirin qezaya Misircê () ya sêrtê.

Û ji ber bûyerên çeşîtdar nifûsê dide bajarên mezin û navenda wilayetê (Batman).
Li gundî tirba Seyîd Bilal jî heye.  Bi hezaran insan meha îlonê hefteya duyemîn de têne vê ziyaretgehê Û serdana Seyîd Bilal.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Kercewsê
Derifkan

Derifkân, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Hermêsê

Hirmesê an jî Hermêsê (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Bilexşê

Bilexşê (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye ku di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin. Di wextê valakirinê de bi qasî 55-60 xanî lê hebûn. Nifûsa gund piştî valakirinê bi giştî li navenda wilayetê (Batman) bi cih bûne.

Cîranên gund Bêcirman, Heştwan, Seyara û Xanika ye. Gundên wek seyara û heştiwan jî bi bilexşê re eynî aqûbetê behr dikin. Ango ew jî ji aliyê dewletê ve hatine şewitandin. Bilexş, gundekî berav û bişînahî bû. Piştî valakirina gund rezên gundiyan û şînahiya mayî ji aliyê eskerên qereqola bêcirman ve hate şewitandin. Her çiqasî piştî salên 2000 an ji aliyê dewletê ve ji bo vegera gund sozên arîkirinê hatibe dayîn jî ev pêk nehatin. Dîsa li wilayetê (Batman) hilbijartina muxtêr û ezayan pêk hat. Di hin belgeyên fermî de ji ber vê yekê gund wek ava xuya dike. Lê di rastiyê de gund di halekî kavil de ye. Piraniya gundiyan li batmanê bi cih bûbin jî li herêma îç Anadolî, Akdenîz û marmarayê jî bilexşiyên bicihûwar hene.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Kercewsê
Zivinga Abirbinya

Zivinga Abirbinya, gundekî bi ser navçeya Êlihê Kercewsê ve ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Malamihê

Malamihê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Çalikê

Çalikê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Ecibê

Ecibê (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Kercewsê
Gundikê Kolan

Gundikê Kolan, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Resûlê Qereqoçanî

Navê rasteqîn yê nivîskar-wergervanê Resûlê Qereqoçanî Resûl Yildirim e. Li Gundê Miramed ya Kovancilar a Xarpêtê hatiye dine. Xwendina xweyi pêşin li Miramedê ya navîn ji Li îmam Hatîp Lisesi ya Xarpêtê kiriye. Jiber dîtin û ramanên xweyî polîtîk berî qedandina dibistanê, jê hatiye avêtin. Demekê li gundan feqîtiyê kiriye. Paşê bi awayeki dijwar, Li Germenîstanê bûye penaber.

Li Germenistanê ji ber xebatên xweyî polîtîk hatiye girtin. 4 Sal di Girtîgehê de maye. Ji ber ku di girtîgehê de Încil û hinkariya Îsa Mesihnas dike, baweriya xwe bi Îsa Mesih ve tîne. Di sala 1987'an de dest bi wergera Încil û  Pirtûka Pîroz dike. Tevi Mehmet Sait ALPASLAN vê xebata xwe di sala 2002'an de dibe serî. Nuha li ser werger û weşandina Pirtûka  Piroz dixebite.

Zewiciye û bavê sê zarokî ye û li Germenîstanê dijî.

Nivîskar
Wergêr
Berkolinê

Berkolinê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Derefe

Derefe, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Bervena

Bervena, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Habizbinê

Habizbinê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Dizdara

Dizdara, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Zeviya Sor

Zeviya Sor, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Xina

Xina, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Kercewsê
Îsmaîl Xeyat

Îsmaîl Xeyat wênesazê kurdek navdar e. Sala 1944ê da li Xaneqînê da dayik bû.

Biyografî 

 1965 - Endamê Rexistinê Artîstan Irakî bû.
 1966 - Dîploma Zaningeha Mamostêyan - Baakouba.
 1980 - Endametiya Rêxistinê Navnetewî ên Artistan.
 1991 - Piştî 24 salên ku di xizmeta perwerdê Navnetewî de xwe şûnde kişand
 1992 - Salek pistî, rêvebiriya beşa Wênesaziya Karên Çandî digire.
 1998 - Ew li Silêmanî çavdêrê Hunerên Plastîkî ye

Girêdanên Derve 
http://www.ismailkhayat.com/ 
Wênesaz
Newala

Newalan anku Newala, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Timox

Timox, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Gola

Gola gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Eynras

Eynras (), gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Serika

Serika gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Tirop

Tirop, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Papor

Papor (, ), gundekî ku bi navçeya Hezoya Batmanê ve girêdayî ye. Ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin .

Çavkanî 

Gundên Hezoyê
Mursifan

Mursifan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Hergemo

Hergemo (, ) gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Gundekî kevn e. Çar taxên wi heye. Lê gund wisa kevn e ko menzelê wî de nav her çar taxan de dimîne.

Çavkanî 

Gundên Hezoyê
Mezra Mêrgan

Mezra Mêrgan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Ceznê

Ceznê (), gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Hezoyê
Dersewan

Dersewan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Melamesurê

Melamesurê gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Gundên Hezoyê
Herend

Herend, gundê Herendê (bi tirkî: Acar''),  gundekî ser Sasona Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Herîb

Herîb, Herib, gundê Herîbê (bi tirkî: Balbaşı) gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Teraş

Teraş (bi tirkî: Umurlu), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Sêbanê

Sêbanê, gundê Sêbanê (, bi tirkî: Karameşe) gundek e ku bi Qabilcewza Batmanê ve girêdayî ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çavkanî 

Gundên Qabilcewzê
Permîsa Şêxa

Permîsa Şêxa, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Şêxikan

Şêxikan (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qabilcewzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Belav

Belav, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qabilcewzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Cacas

Cacas (), bajarokekî ser navçeya Qabilcewza Êlihê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gotinekî pêşiya heye dibêjin. Cacasa Xiya, Şînasa Qulpiya, Eynerasta Xerziya. Demek berê Cacas gula xiya bû. Navenda Xiya Cacas bû. Lewra heft bavê xidê ku ji wan re tê gotin: Hemedî, Seydê, Silêmîn, Elê, Hisê, Laçê, Bavê hefta wareş çuye. Di wir de dijiyan. 

Ji ber vê yekê daw o dozên gundê Xiya li Cacasê dihatin dîtin. Cacasê gundekî gellek kevn o dîrokîye ji dewrekî kevn de bûye nahiye. Dibêjin heft dêr o heft kanî di Cacasê de hene. Kanî vêga jî hene le belê dêr xerabûne dewsawan hê kifşe. Zemanê berê gundê roma bûye, ne gundê ermeniya bûye.

Taxên Cacasê 
Taxên Cacasê ev in:
 Gerexîl
 Melkîşka
 Polayê
 Somiqê
 Ardê
 Ma'bê
 Malê Seydê
 Malê Silêmîn
 Tayê Sêvî
 Tawiyê

Gundên li derdora Cacasê 
 Helîsê
 Sêxika
 Heştêrê
 Tanzê
 Permisê
 Kêxanî
 Qeysêr
 Sinda
 Mehmedka

Ev her sê gundên paşî girêdayî bi navçeya Pasûrê ve ne.

Gelhenasî

Projeyên avakirina bendavan li herêma Cacasê 
Di navbera wan de du heb çem debas dibin li Cacasê bı hev digîjin o diherikin ser bendava Mala Badê.  

Dibêjin îro Cacas weki berê ne xweş e. Lewra xweşî bi însanetiyê ye bi biratiyêye xweşî bi yekîtiyêye bi rastiyêye ku evana tinebin hizûr tineye. Ku hizûr tinebe, xweşî li kur heye?

Çavkanî 

Gundên Qabilcewzê
Şêxhamza

Sêxhemze (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Herdayê

Herdaye, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Horsalê

Horsale, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Kaçiring

Kaçiring, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Tanzê

Tanzê (bi tirkî: Heybeli), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Gomik (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:
 Gomik, gundekî ser Îdirê ye. 
 Gomik, gundekî ser Kaxizmanê ye.
 Gomik, gundekî ser Xinûsê ye.

Binêre 
 Komik
 Gom
Kaçirink

Kaçirink (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Helîs

Helîs (bi tirkî: Çağlı), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Mala Demira

Mala Demira, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Çemê Miratê

Çeme Miratê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Mala Mele

Mala Mele, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Belesewa

Belesewa, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Mitheng

Mitheng, Metink? gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Darabiyê

Darabiye, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Hergok

Hergok, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Gawistê

Gawistê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Çay, Sason

Çay, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Qabilcewzê
Antarktîka

Antarktîka yan jî Antarktîk () yek ji parzemînên dinyayê ye. Li başûrê dinyayê dikeve û parzemîneke bêşêniye, ango ji xeynî zanîst û lêkolîneran kes lê najî. Li başûrê Okyanosya û Afrîkayê dikeve.

Ji vir bi qasî 200 sal berê Charles Wilkes da pejirandin ku Antarktîka ne tenê derya û bûz e, parzemînek e. Rûbera vê parzemînê 14 Milyon km² ye. Rûyê Anktarktîkayê ji bûzê (cemedê) ku stûriya wê ji 2.000´î heya 4.335m ye dagirtiye. Gelek giravên ji bûzê hene û hin ji wan salê 1-3m tevdigerin. 92 % buzê tevahiya dinyayê li Antarktîka ye.

Ev parzemîn a herî sar e. Germahî -20 heya -70C ye. Li perên parzemînê gelek ajal dijîn. Wekî Pengûen, Fok hwd.

Herçendî li Antarktîka niştecih nînin jî koda têlefonê ya Antarktîkayê +672 ye. Herwekî kodê Înternetê da jî .aq ye.

Girêdanên derve 

Parzemîn
Cîhan
Charles Wilkes

Charles Wilkes (jdb. 3. nîsan 1798 li New York; m. 8. sibat 1877 li Washington) kaşîfekî Emerîkayê ye û bi keşfkirina Antarktîkayê tê nasîn.

Cihê ku Wilkes li Antarktîkayê derketibû reşayiyê navê wî lê hatiye danîn, ango Wilkesland.

Di sala 1844an da pirtûkek ku têda qala riwîtiya xwe dike weşand.

Keşifvan
Jidayikbûn 1798
Mirin 1877
Jacques Cartier

Jacques Cartier (jdb. 31ê kanûna pêşîn, 1491 li Saint-Malo (Fransa); m. 1ê îlonê, 1557) deryavan û kaşîfekî navdar ê Frensî ye.

Wekî kaşîfê Kanadayê tê nasîn. Cartier gelek cih û gravên nû keşfkiriye. Deryavanekî serketî bûye. Ji keyê Frensayê Franz I. du keştiyan distîne û ji bo keşfkirina cihên nû roja 20ê nîsana 1534an ji bajarê xwe Saint-Malo diqete. Cartier heya sala 1544an gelek cih û gravan keşf dike.

Keşifvan
Mêr
Krîstofor Kolumbus

Krîstofor Kolumbus an jî Krîstof Kolomb (bi latînî: Christophorus Columbus, bi genovîzî: Christoffa Corombo, bi îtalî: Cristoforo Colombo, bi portekîzî: Cristóvão Colombo, bi katalanî: Cristòfor Colom, bi spanî: Cristóbal Colón; *di navbera 25ê çiriya pêşîn û  li Genova; m.  li Valladolidê, Spanya) yek ji kaşîfên navdar e û ji bo key Ferdinandê Aragonê û keybanû Îsabela Kastîlyayê kaşîfî kiriye. Kolumbus bi keşfkirina parzemînên Emerîkayê tê nasîn.

Jiyana Kolumbus 
Li ser jiyana wî gelek nayê zanîn. Debavên wî Domenico Colombo û Suzanna Fontanarossa cihûyên spanî-katalanî ne. Dema 14 salî ye korsanî dike, dû re dikeve rêwîtiyê deryayê, diçe girava yewnanî ya Xiyosê. Di sala 1476an de dema portugalî li dijî genovayiyan şer dikin Kolumbus alîkariya portugaliyan dike, diçe Lîzbonê, serbajarê Portûgalê. Di sedsala 15-em de Lîzbon navenda giring a bazerganiyê ye û li bajêr gelek keştîvan, stêrnas, erdnîgarînas û zanyarên cuda cuda kom dibin.

Dema Kolumbus 27 salî ye jin tîne. Jina wî, Felipa Perestrello e Moniz, keça malbateke bijarte û giring e, bavê wê kaptanekî navdar e. Piştî zewacê li girava Madeira bi cih dibin.

Di 1484an de Kolumbus ji keyê Portûgalê Joao II re planên xwe yên rêwîtiyê pêşkêş dike, lê key pê bawer nake û naxwaze alîkariya Kolumbusî bike. Di dawiyê de key Ferdinand û keybanû Îsabela (yên Kastîlya û Aragonê) bala xwe didinê û alîkariya wî dikin.

Di 3ê tebaxa 1492an de ji bendera spanî Palosê didin rê: keştiya ku li bin fermandetiya Kolumbus Santa María û du karavelên din ên bi navê Pinta û Niña (Nînya bilêv bikin). Bi tevayî 120 meriv derdikevin vê rêwîtiya pêşîn a ber bi Amerîkayê.

Rêwîtiyên wî 

Yekemîn sefera Kolumbus ji  de heya  didome. Ji vê seferê serkeftin çênabe. Di ´î de Kolumbus "Cîhana Nû" ango parzemînên Amerîkayê keşfdike. Navê Hindistanê () pê vedike. Lewra niha ji niştecihên resen ên vê dinya nû re "îndiyan-hindistanî" tê gotin. Herwekî navê herêmeke federal a DYA jî wisa ye.

Mixabin ev keşfa nû dibe sedem ku gelên "îndiyan" an gelên "çermesor" bên qirrkirin û dîlgirtin. Ewropî piştî ku "Cîhana Nû" tê vedîtin, pêl bi pêl dimeşin parzemînên Amerîkayê û li wir bicihdibin û tevkujiya çermesoran dikin. Keşfa Kolumbus him riya bicihbûna Amerikayê vedike, him jî dawî li şarezayiyên çermesoran tîne. Ewropayî ji bo zêr û dewlemendiyê bi deh milyonan mirovên herêmî dikujin.

Çavkanî 
 David Crystan (1994). The Cambridge Biographical Encyclopaedia. Cambridge University Press, Cambridge.

ên spanî
Jidayikbûn 1451
Mirin 1506
Mêr
Îslenda

Îslenda an jî Komara Îslendayê (bi îslendî: Lýðveldið Ísland) dewletekî Ewropayê ye. Li wir nêzîkî 300.000 kes dimînin (2006). Paytextê wî Reykjavík e.

Erdnîgarî 
Rûberê Îslendayê 102.927 km² ye. Îslenda giravek di nav Atlantîkê de ye.

Dîn 
Li Îslendayê dora 91,5% xiristiyan in, lê li wir cihû, misilman û şahidên yehowa jî hene.

Ziman 
Li Îslendayê zimanê fermî îslendî ye.

Girêdanên derve 

 Rûpelê Îslendayê (bi inglîzî)

 
Endamên Konseya Ewropayê
Çay

Çend wateyên vê peyvê hene:

 Çay, vexwarin û riwek.

Gund 
 Çay, gundekî Sasonê.
 Çay, gundekî Macîranê
Amazon

Amazon yan jî Çemê Amazonê (bi spanî: Río Amazonas, portugalî: Amazonas), çemeke mezin e li Amerîkaya Başûr e. Çemê Amazonê yek ji çemên herî dirêj ên cîhanê ye ku ji Çiyayên Andê yên Peruyê derdikeve û dirije Okyanûsa Atlantîkê. Dirêjiya çem 6.400 kîlomêtre ye. Ava Amazonê ji çemên herî mezin ên cîhanê wekî Çemê Mîsîsîpî, Nîl û Yangtzeyê zêdetir e. Firehiya Amazonê li cihê ku diherike Okyanûsa Atlantîkê, 300 kîlomêtre ye.

Etîmolojî
Amazon di destpêkê de ji hêla Ewropiyan ve wekî Marañón dihat zanîn û beşa Peruyî ya çemê îro jî bi wî navî tê zanîn. Paşê bi spanî û portugalî wekî Rio Amazonas hatiye pênasekirin. Navê Rio Amazonas hate ragihandin piştî ku şervanên xwecihî di êrîşa seferek sedsala 16an de ku li Francisco de Orellana çêbûye, lê hatiye kirin.

Dîroka Amazonê

Dîroka jeolojîk
Lêkolînên jeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku bi mîlyonan salan çemê Amazonê berevajî diherikî - ji rojhilat ber bi rojava ve. Di dawiyê de Çiyayên Andê ava bûn, herikîna wê ber bi Okyanûsa Mezin ve asteng kir û bû sedem ku ew rê li ber devê xwe yê niha yê li Okyanûsa Atlantîk biguherîne.

Serdema berî Kolombiyan
Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa damezrandinê digotin, civakên Amazonian bi di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bûn. Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa formasyonê digotin de, civakên Amazonî di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bi gelemperî beşdar bûne. Bazirganiya bi şaristaniyên Andean re li qadên avên serê li Andes, ji bo pêşkeftina civakî û dînê ya şaristaniyên mezintirîn ên mîna Muisca û Incas de alîkariyek bingehîn ava kir. Niştecîhên mirovan ên destpêkê bi gelemperî li ser girên nizm an zozanan bûn.

Girên Shellê delîlên pêşîn ên niştecîbûnê bûn ku ev girên bermayên mirovî (çopê) temsîl dikin û bi giranî di navbera 7500 û 4000 salên  de ne. Ev gir bi çandên serdema seramîkê ve têkildar in ku heta niha tu Girên Shellê yên berê serdema seramîkê ji aliyê arkeologan ve nehatibûn belge kirin

Hatina Ewropiyan
Di Adara sala 1500an de Vicente Yáñez Pinzónê spanî yekem Ewropî ya belgekirî bû ku bi keştiyê xwe hatiye çemê Amazonê. Pinzón navê çemê danî Río Santa María del Mar Dulce, ku paşê bi Mar Dulce hate kurt kirin. Keşifgerekî din ê spanî, Francisco de Orellana, yekem Ewropî bû ku ji koka çemên jorîn, ku li çiyayê Andê, li ber devê çem in, geriyaye. Tê texmîn kirin ku navê Amazonas ji şervanên xwecihî yên ku êrîşî vê seferê kirine, bi piranî jin bûn, hatiye wergirtin, ku De Orellana şervanên jin ên efsanewî yên Amazon ji çanda kevnar a Helenî ya li Yewnanîstanê tîne bîra De Orellana.

Çavkanî

Girêdanên derve

Çem
Yangtsê

Yangtsê, yan jî Çemê Yangtsê piştê Çemê Nîlê û Çemê Amazonê çemê herî mezin a sêyemîn ê cîhanê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriyê zayînê de hatine çêkirin. Dirêjiya wî 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj ê parzemîna Asyayê ye. Çemê Yangtsê sînorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer li bakur û çemê dirêj a li başûr. 

Yangtzê di dîrok, çand û aboriya Çînê de roleke mezin lîstiye. Bi hezaran sal e ku çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, nîşankirina sînor û şer tê bikar anîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî 20% ji GDP ya Çînê çêdike. Bendava Sê Newala li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Di sala 2014an de hikûmeta Çînê ragihand ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê û li kêleka çem kemberek aborî ya nû diafirîne.

Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk û di xetereyê de jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, heye. Di heman demê de jingeha Delfîna çemê Yangtze ya windabûyî bû.

Erdnîgarî  

Çem ji çend şaxên li rojhilatê Deşta Tîbetê derdikeve ku ji du ji  wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" têne binav kirin. Bi kevneşopî, hikûmeta Çînê çavkaniyê wekî Çemê Tuotuo li binê cemedek ku li rojavayê Çiyayê Geladandong li Çiyayê Tanggula ye, nas kiriye. Ev çavkanî li koordînat a  tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li Girê Jari li serê Çemê Dam Qu ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê Geladandongê. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hate dîtin û li koordînat a  ye û bi bilindahiya 5.170 mêtre li ser asta deryayê ye. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê Chadan a parêzgeha Zadoi ya Prefektora Yushu ya Qinghaiyê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya Geladandong hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya Girê Jari bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Çem
Çemên Çînê
Mîsîsîpî (çem)

Mîsîsîpî anku çemê Mîsîsîpî (bi îngilîzî: Mississippi River), çemekî Amerîkaya Bakur e. Bi piranî li nav axa DYAyê (98,5%) û hinek jî di nav axa Kanadayê de ye . Mîsîsîpî bi zimanê amerîkiyên resen ên anishinaabe tê wateya "Çemê Mezin". Dirêjiya rûbarê Mîsîsîpî 6.051 km ye û li New Orleansê dikeve Kendava Meksîkê.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Çemên DYAyê
Mêkong

Mêkong, çemekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Sêyemîn çemê drêj ê Asyayê û Heştemîn ê cihanê ye. Dirêjiya Mêkongê 4.500 km. ye.
Mêkong, ji nava Tîbetê dest pê dike û di Çîn, Miyanmar, Laos, Tayland, Kamboçya û Wîetnamê re derbas dibe.

Çem
Kongo (çem)

Kongo duyemîn çemê herî drêj ê Afrîkayê ye. Dirêjiya Kongoyê 4.374 km. ye.

Çem
Gêra Ûsê

Gêra Ûsê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Zuvêk

Zuvêk, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Gewat

Gewat, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Lêfe

Lêfe, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Biloris

Biloris, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Mehînê

Mehînê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Şemsê

Şemsê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Derxalb

Derxalb, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Kalender

Kalender, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Dodayis

Dodayis, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Soranê

Soranê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Seyfiyê

Seyfiye, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Geravis

Geravis, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Gûhera

Gûhera, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Tevlik

Tevlik, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Miwela

Miwela, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Bidlîsê
Behavs

Behavs, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Çemkurik

Çemkurik, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Husêniyê

Huseyniye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Kasirkê

Kasirke, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Kendale

Kendale, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Beytil

Beytil, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Belekê

Belekê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Merge (gund)

Merge, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Usiyê

Usiyê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Cefan

Cefan an jî Cefanê, gundekî ser bi navçeya Misirca Sêrtê ve ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Tavlikê

Tavlikê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Commaniyê

Commaniye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Bacriyê

Bacriye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Beysatun

Beysatun, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Xirbê

Xirbê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
 Xirbê, gundekî Dêrika Çiyayê Mazî.
 Xirbê Belek

Gundên Misircê
Anderê

Anderê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Asik

Asik (), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Til, Misirc

Til (), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin. 

    

Gundên Misircê
Dimserk

Dimserk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Misircê
Destan (wêje)

Destan, berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Bi bêhtirên zimanên Ewropî, gotina "epos" tê bikaranîn, "epos" bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, hêmanên mîtolojî, gotegot (efsane), zargotin (folklor) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û çîrokên destanî, teşeyên wêjeyî ne ku ji çerxên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo kevneşopî ji nifşên nû re bête hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin.

Cureyên destanan:Destanên siruştî,Destanên çêkirî

Çêbûna destanan:Serdema çêbûna destanê,Serdema belavbûna destanê,Serdema berhevkirina destanê

Wêje
Destan (gund)

Destan gundekî Wanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin

Gundên Wanê
Mose

Mose an jî Mans () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê yî Mose (Mans?) di sala 1954 de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê Çayırlı hatiye danîn.

Navçe li bakurrojhilatê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.480 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.520 m ye. Li dora navçeyê çiyayên Keşîş, Spîkor û Coşan hene. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navenda navçeyê 6.547 û bi giştî jî 18.401 e. 

Mans yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye. Dîroka herêmê dişibe wekî dîroka Dêrsim û Xarpetê. Di sala 1918 de herêm ketiye bin dagirkeriya dûgela Tirkiyê.

Çavkanî
Mezra Şexan

Mezra Şexan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Endê

Ende, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Merç

Merç, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Hesko

Hesko () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye. Hesko ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin .

Çavkanî 

Gundên Şêrwanê
Saras

Saras, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Xerxas

Xerxas, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Zuzaht

Zuzaht, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Şêrwanê
Bayîkan

Bayîkan (), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gundî sê payî niha li navenda Bajaroka Weysil Qeranî rûdinên. 

Gundên Hawêlê
Bilvanîs

Bilvanîs, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Hawêlê
Bestan

Bestan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Hawêlê
Çukurtaş

Çukurtaş, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Hawêlê
Mezre

Mezre (), gundekî girêdayî navçeya Hawêla Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin .

Gundên Hawêlê
Xerxor

Xerxor an jî Xerxûr, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Medrese (gund)

Medrese, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Beruk

Beruk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Erkent

Erkent, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Besa

Besa, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Hot

Hot (), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Suxêya

Suxêya, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Keverok

Keverok, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Serhel

Serhel, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Mexês

Mexês, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Aqêr

Aqêr, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Nejeç

Nejeç, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kal

Kal, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Hol

Hol, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Meseh

Meseh, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Omyanus

Omyanus, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kesrik, Xisxêr

Kesrik, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Axiyan

Axiyan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kevsin

Kevsin, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Bane Aziza

Banê Aziza, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kerxar

Kerxar, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Sikeytiya

Sikeytiya, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Geliye Osman

Geliye Osman, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Çema (Xesxêr)

Çema, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Hertevina

Hertevina, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Qundeş

Qundeş, () gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Berûk

Berûk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Koçnis

Koçnis, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Kaê Nizir

Kaê Nizir, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Lîsteya Çemên Cîhanê

Amazon
 Nîl
 Wolga
 Firat
 Dîcle
 Yangtsê 
 Obûzin
 Mîsîsîpî-Mîsûrî 
 Yênîsey
 Amûr
 Huáng Hé 
 Mêkong  
 Kongo  
 Seine
 Don
 Dinyaper

Çem
Çeleka

Çeleka, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Gurzuvan

Gurzuvan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Tirî (gund)

Tirî, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Xesxêrê
Çemê Zer

Çemê Zer an jî bi çînî Huanghe, 黄河, bi pinyin: Húanghé, duyemîn çemê herî dirêj ê Çînê ye. Dirêjiya Huanghe 4.845 km ye. Çemê Zer dikeve kendava Bohaiyê ya Deryaya Zer.

Girêdanên derve 

Zer
Şêx Şehwelî

Sehveli, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Torik

Torik (), gundekî ser navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Kehniya Biyê

Kehniya Biyê (1946: Kanibiyi), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Di Dêruya Kureşan de ye.

Gundên Dihê
Baluka

Baluka, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Isxasa

Isxasa, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Bilcûnan

Bilcuna, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundên Dihê
Bêngov

Bêngov, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Di Dêruya Kureşan de ye.

Gundên Dihê