nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hîpnotîzma

Karê hîpnozê ye. Hîpnoz di zimanê Grekî (Yewnanî) de tê wateya xewê. 

Helbet çende radeyên xewê hene. Di hîpnozê de mirov bi kûrî ranakeve. Hişar di navbera xew û hişyariyê de ye. Mirov ji bandora gotinan re vekiriye.

Bikaranîna hîpnozê di tendurustiyê de cara pêşîn ji aliyê Franz Anton Mesmer (1734-1835) ve bûye. Di hîpnozê de mirov ji gotin û daxwazên bijîşk re vekirî û amade ye. Bi vê metodê bijîşk dixwazin nexweşê xwe ji sedemên nexweşiyê dûr bixin. Gelek cureyên teknîka hîpnozê hene. Gorî kesayetiya nexweşan metod jî tên guhertin. Amadebûna her mirovî bo hîpnozê ne yek e. Hin kes bêhtir zû hîpnotîze dibin, hin jî pirr derng. Kêm zêde 19 deqîqe bandora hîpnozê didome. Paşê hişar hişyar dibe. Destûra her bijîşk an derunînasê bo hîpnotîzmayê nîne. Perwerdehiyeke taybet divê.

Cureyek hîpnotîzmayê bi dermanan tê kirin û bandora vê cureyê ji yên din zêdetir e. Ev metod tenê ji bo nexweşiyên giran tê bikaranîn.
Psîkoanalîz
Obsesyon

Obsesyon an jî fikra sabit, di ramanan de kilîdbûn e. Hem di spîrîtualîzm, hem jî di derûnnasiyê de tê bikaranîn.

Peyva obsesyonê tê wateya kilîdbûn, cemidandin, matmayî bûn. Bi piranî di derûnnasiyê (psîkolojî) de tê bikaranîn. Nexweş nikare fikir, bîranîn, dîmen an ramanekî ku ew dîl girtiye ji mejiyê xwe derîne. Bo mînak mirov dikeve wê fikrê ku yek li pey mirov e û armanca wê xirabî ye. 

An bûyereke nebaş piştî çendîn salan hêj di mejiyê mirov de zindî ye. An mirov hem dixwaze derkeve derve û hem jî naxwaze, herdu daxwaz jî sedî sed di giraniyekê de ne û mirov li cihê xwe dimîne, nikare bilive.

Psîkoanalîz
Mikurhatina serbest

Di psîkoanalîtîka klasîk de ciheke girîng digire. Avakerê wê Sigmund Freud e. Mikurhatina an varqilîna serbest yek ji metodên psîkoanalîst bikartînin e. Hişar (cognition) di bin erk û bandora hezgirî, tevgerên fêrbûyî, faktorên demedorê hwd de ye. Di jiyana rojane de mirov gelek tiştan di mejiyê xwe de dihebîne lê dernaxe der. Hin tiştan mirov ji xwe jî vedişêre, sansûr dike. Bi parranî ev tiştana yên nerewa, nebaş û nelirê ne. An jî mirov wan wisa dinirxîne.

Psîkoanalîst alîkarî dike ku nexweş van sedemên nexweşiyê yên tarî û veşartî derxîne der, derxîne radeya hişarê. Mikurhatina serbest metodeke alîkariyê ye. Hin caran di atmosfereke leyîstikê pêk tê. Bijîşk peyvekê ji nexweş re dibêje û dixwaze ew nişkave çi hatiye bîra wê bêje. Bo mînak: Bijîşk "dar" - Nexweş "dirêj", Bijîşk "tenêbûn" - Nexweş "tirs".
Psîkoanalîz
Hîsterî

Hîsterî ji peyva hîsteron a Grekî tê. Wateya wê malzarok e. Di dema Grek a Antîk de bijîşkên wekî Hîpokrat difikirîn ku jinên pêdiviya wan bi têkiliya cinsî hene û nikarin bicihbînin, malzarok a wan di laşê wan de digere û nexweşiyan çêdike. Lewra jinên ku hîsterîk bûn laşê wan reaksiyonên cinsî nîşan didan. Heya serdema 19. dihat zanîn ku ev nexweşî tenê ya jinan e û sedemê wê jî pêdiviya ducanîmayina malzarokê ye.

Nîşaneyên hîsteriyê 

Psîkolojiya guherbar, nîşaneyên psîkosomatîk, tevgerên zêde şanoyî, daxwazên sivikî yên têkiliya cinsî ne. Herçendî nexweşî yan astengiyeke organîk nebe jî di hîsterîkan de tevza dest û pêyan, serêş, jixweçûn, epîlepsî ya xapanok hwd tê dîtin. Heger bijîşk van nîşaneyan baş şîrove neke û nepispor be dikane şaşîtiyan bike. Hîsterî ne tenê nexweşiya jinan, herwekî ya mêran e jî.

Derûnnasî
Hest
Wikimedia Commons

Wikimedia Commons (bixwînin: Wîkîmedya Komons), bingehekî navneteweyî yê agahdariyan e ku ji wêne, vîdeyo, muzîk û hwd pêk tê û ji bo çêkirina gotarên Wîkîpediya azadane tê bikaranîn. Ew di rojê 7'ê îlona 2004'an de hate çêkirin.

Girêdanên derve 
  Rûpela Wîkîmedya Commons

Weqfa Wikimedia
Anksiyete

Endîşe û gumanbariya bêsedem heger gihîştibe radeya neuroz ê jê re anksiyete tê gotin. 

Mirov ketiye bin xem, keder, gumanbarî û endişeyeke pirr giran, mixabin mirov êdî nikane sedemê vê rewşê bizane. Li Kurdistanê di nava civakê de ji kesên bi anxiete re dibêjin, "dinya lê reş bûye". Mirov nikane bi hêsanî razê, bi rojê jî hergav di nava pêlên panîkan de ye, jiyan êdî ketiye bin kontrola tirs, xof û anxieteyê. Mirov wisa ketiye bin bandora anxieteyê êdi xwarinê jî bi hêsanî naxwe. Laş jar dikeve.

Pispor dibêjin bingeha vê nexweşiyê digihîje jiyana hezar salan berê ya mirovahiyê. Di jiyanên awarte de organîzmaya mirov dikeve alarmekê û bi vî awayê dixwaze xwe hişyar bihêle û biparêze. Lê heger îro û di jiyanake biewle de mirov wisa be ev êdi nexweşiyek e. Dîsa pispor di wê baweriyê de ne ku, sedemên vê nexweşiyê jiyanên awarte, şer, êşkence, koçberî û psîkotrawma ne. Ango evana vê nexweşiyê ditetikînin. 

Heger mirov sedemê vê rewşê bizanibe, derîne hişarê û binase, nexweşî bi xwe winda dibe. Lê heger gihîştibe radeya neurozê êdî tedawî pêwîst e. Bi dermanan nexweşî sax dibe.

Binihêre
Tirs

Derûnnasî
Hest
Ateîzm

Ateîzm an jî bêbawerî redkirina baweriya Xwedê ye. Atheism, di wateya herî berfireh de, nebûna baweriya bi hebûna xwedayan e. Kêm berfirehtir, ateîzm redkirina baweriya ku her xwedawend hene. Di wateyek hîn teng de, ateîzm bi taybetî ew pozîsyon e ku xwedayan tune. Ateîzm bi teîzmê re tê berevajîkirin, di forma xwe ya herî gelemperî de ew bawerî ye ku bi kêmanî yek xweda heye.

Yekem kesên ku xwe wekî ateîst didin nasîn di sedsala 18-an de di serdema Ronahiyê de dijîn. Şoreşa Fransî, ku bi "ateîzma xwe ya bêhempa" tê binav kirin, bû şahidê yekem tevgera siyasî ya girîng di dîrokê de ku doza serweriya aqilê mirovan dike. Di sala 1967'an de Albanya li gorî polîtîkaya xwe ya Marksîzma dewletê xwe yekemîn welatê fermî yê ateîst îlan kir.

Argumanên ateîzmê ji nêzîkatiyên felsefî bigire heta civakî û dîrokî hene. Aqilên ku ji xwedayan bawer nakin, kêmbûna delîlan, pirsgirêka xerabiyê, argumana ji ayetên nelihev, redkirina têgehên ku nayên derewkirin, û argumana ji nebaweriyê hene. Kesên nebawer dibêjin ku ateîzm ji xwedawendan helwestek parsektir e û her kes bêyî baweriya xwedawendan çêdibe; ji ber vê yekê, ew îdia dikin ku barê îsbatkirinê ne li ser ateîst e ku hebûna xwedayan red bike, lê li ser teîst e ku mentiqek ji bo teîzmê peyda bike. Tevî ku hin ateîst felsefeyên laîk pejirandine (mînak humanîzma laîk),  îdeolojî an kodek tevgerê tune ku hemî ateîst pê re girêdayî ne.

Ji ber ku têgînên ateîzmê cûda dibin, texmînên rast ên hejmarên heyî yên ateîstan dijwar in. Hejmara ateîstên her welatekî bi asta ewlehiya hem ji bo takekes û hem jî ji bo civakê ve girêdayî ye, bi hin îstîsnayan.

Çavkanî

Ateîzm
Felsefe
Felsefeya dîn
Hîpokrat

Hîpokrat an jî Hîpokratêsê Kosî (; ) wekî avaker û bavê  bijîşkiya zanîstiyê tê zanîn. Di dema Grek a Antîk de jiyaye (b.z. 460 - b.z. 380). Li dijî şarlataniyê derketiye û bingehê bijîşkiya nûjen a îro avêtiye. Pirtûka wî ya Corpus Hippocraticum (Gotarên Hîpokratês) yek ji berhemên navdar ê mirovahiyê ye. Prînsîbên doktoriyê wî avakiriye û doktor bi wan prînsibên wî sond dixwin. Sonda Hîpokratî sonda bijîşkan e.

Girêdanên derve 

Bijîşk
Yewnan
Bijîşkên yewnanî
Şîrovekirina xewnan

Bi hezaran salan berê xewnan bala mirovan kişandiye. Mirovan li sedemên xewnan geriyane, gorî zanyariya xwe têkilî di navbera xewnan û sirûştê de avakirine. Gihîştine wê baweriyê ku di navbera xewnan û paşeroja mirovan de têkilî hene. Çînî, Hindistanî, Ewropayî, Misirî hwd gorî xwe sîmbol ên ku di xewnan de tên dîtin sedemê bûyeran nirxandine. Di nava Kurdan de jî bawerî bi şîrovekirinên xewnan heye. Lê zanîstî tiştinên ku bi metodên zanistiyê nehatine tesbîtkirin napejirîne.

Cara pêşîn di sedsala 20emîn de li ser xewnan xebatên zanîstî hatine kirin. Sigmund Freud li ser xewnan xebatên mezin kiriye û wekî rêbazeke psîkoanalîzê bikaraniye. Ew gihîştiye wê baweriyê ku xewn ji kûraniya ruh û kesayetiya mirov tê û elementên binirx dihewîne. Xewn di bin bandora îd (Ajez) û binhişar ê de ye û heger mirov hişyar be kontrola ajezê radibe û mirov bi pirranî xewnan jibîr dike. Pêwîst e psîkoanalîst bi hişyarbûna nexweş re vana tomar bike.
Psîkoanalîz
Xewn
Alfred Adler

Alfred Adler (jdb.  - m. ). Bijîşk û avakerê psîkologiya ferdî yê awistrayî.

Li bajarê Penzingê ji dayikbûye. Di sala 1902an de bi Sigmund Freud re hevnasîna wî çêdibe û bi dilxweşiyeke mezin tevlî xebat û keşfên Freud dibe. Ev hevaltî heya sala 1911an didome. Alfred Adler xwe dide ser derûnînasiya ferdî.

Di sala 1912an de pirtûkek bi navê "Über den nervösen Charakter" (Li ser kesayetiyên bi nevroz)  diweşîne. Bi destpêka Şerê cîhanî yê yekemîn xebatên wî dikeve astengiyan. Him karê xwe yî doktoriyê dike him jî lêkolînan li ser psîkologiya mirov dike. Di sala 1927an de li Emerîkayê wekî profesor kar dike. Destpêka faşîzmê li Germenistanê rê nade Adler vegere welatê xwe û li Skotland ê jiyana xwe ji dest dide. Tê zanîn ku Adler bi eslê malbata xwe Cihû bû. Ji ber wê Nazî hemî pirtûkên wî dişewitînin û dest didin ser klînîkên wî. Alfred Adler yek ji hîmên zanîstiya psîkologiyê ye.

Psîkoanalîst
Psîkiyatrîstên awistirî
Karl Gustav Jung

Karl Gustav Jung, yek ji hîmên derûnnasiya nûjen e. Li Kesswil a Swîsre yê di 26ê tîrmeh 1875 ´î de ji dayikbûye. Di sala 1900 ´î de wekî derûnbijîşk dest bi kar dike. Bala wî bûyerên mîtolojîk, jiyana bi hezaran salan berê ya mirovan dikişîne. Ronakbîrekî sedsala 20emîn tê zanîn, Carl Gustav Jung.

Di derûnînasiyê de deriyên nû vedike. Întroversiyon û ekstroversiyon, arketîp, sih, anîma, anîmûs, binhişê hevpar hwd. Herwekî Jung li ser wêje û teologiyê jî xebatên têr zîrekî dike. Ew jî wekî Sigmund Freud teknîka şîrovekirina xewnan bikartîne. Lê Jung şopa kûraniya xewnan di jiyana mirovahiyê ya demên panteîstîk de digere. Gorî wî, pêşketina mirov a bi deh hezaran salan di laş û kesayetiya mirov de hin rêçan hiştiye û dihêle. Bo mînak mirov ji avê hezdike, lewra jiyan ji deryayê destpêkiriye. Mirov ji daran û daristanan hezdike, lewra bi deh hezaran salan di daristanan de jiyaye hwd.

Jung kesayetiya duyemîn an jî siya kesayetiya mirov jî aşkera kiriye. Mirov di binhişara xwe de kesayetiyeke bi giştî berevajî kesayetiya xwe dihewîne. Bo mînak heger mirov keseke pirr zalim be di siya kesayetiya xwe de dilnerm e. Heger mirov pirr dilnerm be, di siya kesayetiya xwe de zalim e. Divê mirov siya xwe nasbike. Divê mirov siya kesayetiya xwe derîne hişarê. Heger baş nasneke, analîz neke ew ê her û her tevlîheviyên negatîn ên ku di binhişarê de ne, bandora xwe li kesayetî û jiyana mirov bike.

Jung di 6ê hezîran 1961 ´î de li Küsnacht a Swîsre yê jiyana xwe jidestda.
Jung,Carl Gustav
Jidayikbûn 1875
Mirin 1961
Psîkologên swîsrî
Norolojî

Norolojî heya 100 salên dawî pir ne pêşketî bû û problemên mirovan yên norolojîk (sînîr) di yek bera pisporiyê de çareser dikir. Lê niha gelek şaxên wê çêbûne. Herwekî norolojî bi gelek zanistên din re jî têkiliyê datîne. 

Neorologî bi nexweşiyên neurologîk re bilî dibe, wekî, nexweşiya Alzheimer, epîlepsî, înfarkt SVG, mîgren hwd.

Şaxên zanîstiya norolojiyê 

 Noropatolojî
 Norohîstolojî
 Noroonkolojî
 Norogenetîk
 Norofîzyolojî
 Noroanatomî
 Norofarmakolojî
 Nororadyolojî

Alavên nororadyolojiyê bo analîzan 
 X-Ray
 MRI
 EMG
 EEG
 BBT
Narsîsîzm

Narsîsîzm tê wateya hezkiriyê xwe bûn. Ango mirov maşûqê xwe dibe. Ev peyv ji efsaneyeke grekî tê. Nêçîrvan Narkîsos, rû nade Êxo ya wekî periyeke ciwan. Êxo bi dileke têr kul û êş ji Narkîsos hez dike. Roj bi roj ji êşa dilê xwe jar dikeve û dimire. Dema ew dimire çiya û kendal olan didin û ev peyva exo  (olan) jî wisa dikeve hemî zimanan. Xwedayên li çiyayê Olîmpê rûniştine vê yekê dibînin û biryar didin ku nêçîrvan Narkîsos ceza bikin. Narkîsos ji nêçîrê vedigere. Gelek westiya û tî bûye. Radigihîje ji ava çem vexwe nişka ve xwe dibîne. Maşûqê xwe dibe. Ji wê rojê şunde êdî ji ber devê avê ranabe û ji eşqa xwe dimire. Ango cezaye xwedayan bicih tê. Li cihê ku ew dimire kulîlkên nêrgiz şîn dibin.

Gorî Sigmund Freud di her mirovî de kêm zêde narsîsîzm heye û heger pirr zêde nebe zirara wê nîne. Kesayetiyên wekî Adolf Hitler, Napoléon Bonaparte, Mustafa Kemal Atatürk jî xwedî narsîsîzmeke mezin bûne. Hemî dîktator kêm zêde wiha ne. Ji xwe zêdetir çavên wan kesî nabîne. Ezperest, tirsonek, zalim in lê bi tenê ne. Heger gotin an armancên wan bicih neyê wekî nêçîrvan Narkîsos hêdî hêdî dihelin û ji kerba dimirin.

Çavkanî 

Zanist
Derûnnasî
Ferhenga Kamêran Botî

Ferhenga Kamêran ferhengeke kurdî-kurdî (kurmancî-kurmancî) û bi alfabeya latînî ye. Danerê vê ferhengê Kamêran Botî (Kamêran Silêman Botî) ye. Ferhenga Kamêran sala 2006ê ji Weşanxaneya Spîrêz li Dihokê derketiye.

Ferhenga Kamêran ji 775 rûpelan pêk têt û li gor texmînan 15 ta 20 hezar peyvên sereke tê de cih girtiye. Peyvên kurdî bi kurdî tê de hatine şirovekirin û herwiha hevwateyên peyvan jî hatine dan.

Hêjayiyên Ferhenga Silêman gelek in. Ya ji hemûyan giringtir ew e ku ev yekem ferhenga kurmancî-kurmancî ye ku li ber destê xwendevanan amade ye. Di ferhengê de gelek wêneyên tiştan hene bo asankirina têgihiştina peyvan. Herwiha yek ji hêjayiyên vê ferhengê ew e ku tê de gelek peyvên xweş yên devoka behdînî hene ku ta niha di ferhengên din yên kurdî de cih negirtine. 

Hin kêmasiyên ferhengê jî hene. Vekîta peyvan (bi taybetî nivîsîna pirtikên peyvan bi hev re yan ji hev cuda) bêserûber e (bo nimûne, dinivîse "ez di çim", "ez di bêjim" li şûna "ez diçim", "ez dibêjim").

Danerê Ferhenga Kamêran herwiha bi zanetî peyvên erebî yên ku di zimanê kurdî de tên bikaranîn li derî ferhengê hêlane. Ev kêmasiyek mezin e ji ber ku ew peyv di axiftin û nivîsîna zimanê kurdî de her tên bikaranîn û belkî bikarînera/ê ferhengê hewcedarî têgihiştina wan be lê nikare wan di vê ferhengê de bibîne.

Ferhenga Kamêran hem li ser kaxezê heye û hem jî li ser internetê di malperra Weşanxaneya Spîrêzê de hat weşandin. Di sala 2007'an de jî di Weşanên Do de derket.

Girêdanên derve 
Ferhenga Kamêran bi formata PDF

Binere herwiha
Ferhengên kurdî

Kurdî
Spîrêz

Spîrêz weşanxaneyek kurdî ye û bingehê wê li Dihokê, Başûrê Kurdistanê ye. Spîrêz pirtûkên bi kurmancî hem bi alfabeya latînî û hem jî bi ya erebî çap dike.

Berpirsê Spîrêzê nivîskar û ronakbîr Hafiz Qazî û birêveberê wê jî helbestvan û nivîskar Mueyed Teyib e. Weşanxaneya Spîrêz sala 2002'yê li alî dest bi karê xwe kiriye. Spîrêzê destûra karê xwe ji Wezareta Çandeyî ya Herêma Kurdistana Îraqê wergirtiye û bi alîkariya wê têt fînansekirin.

Berhemên Spîrêzê
Spîrêz hem pirtûkan û hem jî kovaran diweşîne.

Spîrêzê niha sê kovaran derdixe. Kovara Kepir bo zarokan, ya Ciwan bo gencan û ya Hêlîn bo jinan.

Weşanxaneya Spîrêz ji destpêka xwe li sala 2002'yê ta niha (7/2006) zêdeyî 150 pirtûk çap kirine. Pirraniya wan bi kurmancî (behdînî) û bi alfabeya kurdî-erebî ne. Lê hin ji pirtûkên Spîrêzê yên herî hêja bi kurmanciya bi alfabeya kurdî-latînî hatine belavkirin.

Lîsteya hin pirtûkên Weşanxaneya Spîrêzê:
Ferhenga Kamêran (ferhengek kurmancî-kurmancî bi alfabeya latînî)
Dîwana Feqiyê Teyran bi amadekariya Se'îd Dêreşî (bi alfabeya kurdî-erebî)
Şerefnama Şerefxanê Bedlîsî bi wergera Dr M. S. Cuma (bi alfabeya kurdî-latînî)
El durr el semîn fî şerhî Mem we Zîn şirove û wergerandina Mem û Zîn a Ehmedê Xanî bi zimanê erebî. Ku ji hêla nivîskarê kurd Jan Dost ve amade bûye.

Girêdanên derve
 Malpera Spîrêzê

Çavkanî

Weşanxane
Ferhenga Qazî

Ferhenga Qazî ferhengeke "kurdî-erebî-kurdî" ye û ji alî Hafiz Qazî ve hatiye amadekirin. Ev ferheng sala 2005ê ji nav weşanên Spîrêzê derketiye.

Ferhenga Qazî bi kurmancî û erebî lê herwiha peyvin soranî jî tê de cih digirin. Ferheng bi temamî bi alfabeya kurdî-erebî ye. Ferheng ji 479 rûpelan pêk hatiye.

Girêdanên derve 
Ferhenga Qazî li ser Internetê bixwîne

Binere herwiha
Ferhengên kurdî
Weşanxaneya Spîrêz

Erebî
Ferhenga Gulî

Ferhenga Gulî, ferhengeke farisî-kurdî (kurmancî) ye. Danerê ferhengê Mesûd Xalid Gulî ye. Ev ferheng 400-rûpelî ye û ji bilî rêzkirina peyvan, di destpêkê de herwiha bingehê rêzimana farisî jî bi kurdî hatiye ravekirin.

Di ferhengê de peyvên farisî hatine rêzkirin û bilêvkirina wan jî bi alfabeya kurdî-latînî hatiye diyarkirin lê wateya wan bi kurdî bi alfabeya kurdî-erebî hatiye dan.

Binere herwiha 
 Ferhengên kurdî

Girêdanên derve 
 Ferhenga Gulî bi bixwîne

Farisî
Hafiz Qazî

Hafiz Qazî nivîskar û ronakbîrek navdar yê kurd e. Ew niha berpirsê Weşanxaneya Spîrêz e ku li Başûrê Kurdistanê pirtûkan bi kurmancî diweşîne.

Hafiz Qazî ji salên 1950yê ta niha di xebatên ronakbîrê de ye. Wî di wan salan de sernivîseriya Kovara Hîwa û ya Ronahî dikir. Rêzdar Qazî herwiha danerê Ferhenga Qazî ya kurdî-erebî-kurdî ye.

Nivîskar

Binere herwiha
Weşanxaneya Spîrêz
Nivîskar û rojnamevan Hafiz Qazî (1929-2010) di 2/4 2010ê de, di eynî şeva ji Nemsayê gihabû Kurdistanê ji bo beşdarbûnê di hilbijartinên Îraqê de, di jiyê heştê saliyê de li Dihokê koç kir û li goristana Şaxkê li Dihokê hat veşartin. Wî di sala 1955-ê de xwendina bazirganî û aborî li zanîngehê li Bexdayê timam kir. Her ji hîngê û heta ji nav me bar kirî di nav siyaset, rojnamevanî û nivîskariyê de kesatiyeka berbiçav bû.

Yek bû ji damzrênerên yaneya »Serkewtinî Kurd« li Bexdayê, sernivîskarê kovara yaneyê »Hîwa«yê, xudanê îmtiyaza kovara yekê ya bi kurdiya kurmancî li başûrê welatî »Ronahiyê«, beşdar bû di avakirina Komeleya Rewşenbîrî ya Kurdî de li Bexdayê, di beşa kurdî ya radyoya Bexdayê de kar dikir û program tê de pêşkêş kirin. Ew yek bû ji navên diyar di avakrina Yekîtiya Nivîskarên û di tevgera nivîskarî û rewşenbîrî ya kurdî ya wî serdemî de.

Hafiz Qazî di sala 1963yê de tevî pêşmerge û şoreşa Kurdistanê bû. Ew di salên 1965-1969ê de li zîndana Qesir Elnîhaye li Bexdayê li ser xebata siyasî hatibû girtin. Ew di sala 1991ê de di nav serhildanê de bû li Dihokê û li gel reva milyonî ya ber bi bakûrê Kurdistanê bû.

Ji berhemên wî yên wek pirtûk hatine belav kirin: Kela Dimdim, Dîwana Qazî, Serhatî, Ferhenga Qazî, Keser û Kovan, Xuzîk û êş û jan, Xatê Xanim. Hafiz Qazî ji sala 2002ê û heta mirina xwe xudanê îmtîyaza dezgehê çap û weşanê Spîrêzê bû.

Çavkanî: Kulturname

Post: Dîndar Koçer
Ronahî (kovar, Hafiz Qazî)

Ronahî kovarek kurdî bû li salên 1950yê li Bexdayê dihat weşandin. Birêveberê wê Hafiz Qazî bû.

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî

Çavkanî
Sih

Sih an li hin devokên Kurdî de sî, tariya objektek, tiştek e. Li germa havînê de mirov di bin siya daran de rûdinên û xwe ji tîrêjên rojê yên ku ziyanê didin diparêzin. Mirovên berê bi siya objektan dem û katjimêr texmîn dikirin. Li Kurdistanê ji siya ewrên beriya avabûna rojê, rewşa texmînî ya hewayê ya roja dûtir dikirin. Bi siya objektan hin leyîstikên zarokan, teknîkên şanogeriyê hene. Psîkolog Carl Gustav Jung bi navê " siya kesayetiyê " fonksiyoneke hişara mirov keşfkiriye.

Fizîk
Psîkopatolojî

Psîkopatolojî yek ji beşên zanîstiya psîkolojiyê ye. Lêkolîn, lêgerîn û dermankirina li ser nexweşiyên derûnînasiyê (psîkolojî) dike, zagonên anormaliteyê kivşe dike. WHO (Rêxistina Tenduristiyê ya Dinyayê) dide zanîn ku ji 1800´î zêdetir nexweşiyên psîkolojîk hene.

Hin mijarên psîkopatolojiyê ev in 

Berpêyên panîkî
Şîzofrenî (katatonîk an hebefrenîk)
Depresyon
Sîmptomên paranoîd
Depresîv psîkoz
Sîmptomên obsesîv û kompûlsîv
Psîkozên manîk depresîv
Fobiyên civakî
Dîstîmiya hiş
Derûnnasî
Ronî Alasor

Roni Alasor nivîskar û rojnamevanekî kurd e ku di 1963an de li gundê Govendik (niha wek navçeya Qereçanê / Karaçoban) li herema Serhedê ji dayika xwe bûye. Koka bav û kalên wî li çiyayê Elegezê ne. 

Piştî 12ê îlona 1980î, dema rejîma leşkerî a tirk, welatê xwe derket û koçber bû. Sala 1988an li Norwêcê dest bi rojnemevaniyê kir. Alasor kurdî, norwêcî, swêdî, tirkî û îngilîzî diaxive û heya niha wek "Marko Poloyê Kurd" qedera 50 welati gerya. Alasor sala 1993an û vir de endamê Yekîtiya Rojnamevanên Norwêcê (NJ) û endamê Federasyona Rojnemevanên Înternasyonal (IFJ) û PENa navneteweyî ye, her wisa akredîtasyona wî ya daîmî ba Parlemena Ewropayê (PE), Komîsyona Ewropayê û NATOê heye.

Berhemên wî
Şifreli Mesaj - Trene bindir (1999)
Gizemli Güneydoğu Asya ve Efsanefi Gerilla Komutanı Giap'ın Karargahında Yeşil *Çayli Sohbet (2004, 2005, 2006 u 2007)
Fetullah Gulan û Rastiya Seidê Kurdî (2011)

Pirtûkên Ronî Alasor, heya niha bi zimanê elenî (yewnanî), almanî, bulgarî û tirkî hatine çapkırın.

Çavkanî

Girêdanên derve
http://rudaw.net/kurmanci/interview/26012014?keyword=alasor
http://www.worldsecuritynetwork.com/author_bio/Alasor-Roni 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Mêr
Îd

Îd , bingeha kesayetiyê ye. Bi Kurdî ajez an binez e. 

Gorî Sigmund Freud hişar ji 3 radeyan pêk tê. Îd, ego û superego (ajez, eze û serez ). Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, seksûalîte, birçîbûn hwd pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe. 
Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der.
Psîkoanalîz
Ego

Ezî (ego) an bi Kurdî ezî, yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera eziya nizim (îd) û eziya bilind (superego)  yê de cih digire. 

Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him vandalîzma îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". 

Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest.

Derûnnasî
Superego

Superego bi Kurdî serez / ezder e. 

Gorî Sigmund Freud kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. Îd (ajez, binez), ego (eze) û Superego. 

Îd kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema ji dayîk dibe cara pêşîn radeya yekemîn temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên genetîk (êrîşkarî, sexûalite, birçîbun hwd) dihewîne. 

Mirov cara duyemîn egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Serez an ezder, kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye. Xûyakirina mirov a di nava civakê de ye.

Sê beşên zanîna xwe-haydarbûna kesayetiya ferdî 

 Îd
 Ego
 Superego

Psîkoanalîz
Totem

Peyva Totem ji zimanê Algonkin ku zimanê qewmeke li başûrê Kanada dijîn in tê. Di zimanê Algonkin de wateya wê xizmatî, birêvebirina malbatê û hêza ku mirov diparêze ye. Wekî paşnavan e ku îro mirov bikartînin. Çawa di jiyana nûjen de mirov bi paşnava xwe tê nasîn, niştecihên berê yê parzemîna Emerîka, Îndîaniyan û xwediyên parzemîna Awûstûralya Aborjînan jî bi totemên xwe didane naskirin. Her berekê xwedî paşnavek an totemek bûn. Ev ya sîmbola parçeyek ji cîhana kûvî bû, an ajalek, an jî ruhê lehengeke wan bû.

Her mirovek ji dayîk bûnê dibû xwedî totemek. Diviyabû mirov rêz ji wan re hebûya. Heger totem ajalek e, di xela û birçîbunên herî mezin de jî diviyabû mirov ew nexwara. Kê rêz ji toteman re nebû bi cezayên giran dihatin cezakirin û bi pirranî jî ceza mirin bû. Mirovek diviyabû him ji totemê bera diya xwe û him jî ji yê bera bavê xwe re rêz bigirta. Lê pirranî yek ji yê din birêztir dihate pejirandrin. Li navenda Afrîka pirranî totemê rêztir ya bera dê bû.

Psîkoanalîz
Tabû

Peyva Tabû ji zimanên tongayî derbasê hemî zimanan bûye. Di zimanên tongayî de wateya wê; tiştê ku qet nikare were birîndarkirin, dest lê dayîn, tiştê qedexe, tiştê pîroz, tiştê pirr veşartî ye.

Tabû di hemî beşên zanîstiyê de tê bikaranîn, lewra her mirov, her ber an kom, gel, çîn. ol hwd tabûyeke xwe hene. Sigmund Freud di psîkolojiyê de ciheke girîng daye tabûyan. Tabûyên olan pirr in. Bo mînak mirov nikare nîqaşa hebûna Xwedê bike, lewra ev tabûyek e. Dîsa di hemî çandan de tabû hene. Mirov nikare rût û tazî di stasyona trênê de bigere. Di dadmendiyê de tabû hene. Bo mînak mirov nikare xalên bingehîn ên destûrên bingehîn bi hêsanî guftûgo bike.

Psîkoanalîz
Wilhelm Wundt

Wilhelm Maximilian Wundt (jdb.   li Neckarau — m. , Leipzig)  wekî avaker û bavê psîkolojiyê tê zanîn. Wî îspat kiriye ku xebatên ceribandinê li ser psîkologiya mirov dikarê were kirin.

Di navbera salên 1803-1890an de li Zanîngeha Heidelbergê û Tübingenê perwerdeya xwe diqedîne. Di 1874an de dibe profesor li zanîngeha Zürichê û Leipzigê kar dike. Di sala 1879an de li zanîngeha Leipzig enstîtûtek ji bo psîkolojiya experimental ava dike. Cara yekemîn e ku li dinyayê yek psîkolojiyê bi rêbazên experimental bide ber xwe. Li ser çand, zanîstiya sirûştê, ziman, bajarî, mîtos hwd gelek keşfên nû dike û diweşîne. Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de berevaniya Almanyayê dike. Ev yeka han dibe sedem ku gelek rexne li Wundt çêbin. Bi sedan gotar û pirtûkên wî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Derûnnas
Alman
Mêr
Psîkologên alman
Kendal Nezan

Kendal Nezan, di sala 1949an de li bajarokê Farqînê (Silîva) yê li ser Diyarbekirê ji diya xwe bûye. Xwendina xwe ya seretayî, ya navîn û amadeyî (lîse) li Farqînê û li Amedê temam kiriye.

Piştî wê du sala li Fakulteya Bijişkiyê ya Enqerê xwendiye. Paşê, ji bo fizîka nukleer bixwîne diçe Fransayê. Li Zanîngeha Paris-Orsayê salekê maîtrise (master-1) dike, piştî wê disa salekê DEA (Master-2) di warê fizîka reaktoran de, li Enstîtuya Zanistên Teknîk ên Atomî ya Saclayê, li Parîsê dike. Di encamê de têza xwe ya doktorayê li ser fizîka atomî dike û weke lêkolîner li CNRS (Navenda Neteweyî ya Lêkolînên Zanistî) û Koleja Fransayê dest bi kar dike.
 
Li gel xwendina xwe û çalakiyên xwe yên pîşeyî, Kendal Nezan pir zû li riyên paraztina doza kurdî jî geriya. Gava ku xwendekar bû, Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Fransayê û paşê jî Mala Kurdan ava kir, kovarên bi zimanê kurdî yên weke Ronahî û Azadî belav kir. Di 1974an de, di gel gelek ronakbîrên fransî yên weke Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Maxime Rodinson, Pierre Vidal-Naquet, Edgar Morin, Bernard Dorin û Gérard Chaliand  beşdarî avakirina Komeleya France-Kurdistan bû. Vê komele, bi weşanên xwe û beşdariya di medyayên fransî de, di warê danasîna gelê kurd de li Fransayê roleke serekî lîst.

Di sibata 1983an de, li gel bi dehan ronakbîr û hunermendên kurd ên li sirgûnê yên weke ronakbîr û diplomatê navdar Mîr Kamiran Bedirxan, hunermendê sînema, derhêner û senarîst Yilmaz Güney, ku xelata Darqespa zêrîn a festivala Cannesê ya 1982yan wergirt, şairê mezin Cegerxwîn û hwd Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ava kir. Paşê, di 1993yan de, Enstîtuya navborî ji alî hikûmeta Fransayê ya wê demê ve weke Weqfeke di xizmeta gel de hate nasîn.

Kendal Nezan, di dema hikûmeta Michel Rocard de bû endamê Konseya neteweyî ya zimanên herêmî û kemayetiyan, ku serokwezîr bi xwe serokayetiya wê dikir.

Di 2008an de, televizyona Kurd1 a ku bi kurdî li Parîsê ji bo Diyasporaya kurdan û Kurdistanê bi riya satelîtê weşana xwe dikir ava kir û pênc salan birêveberiya wê kir. Di gel Ebdurehman Qasimlo, Îsmet Şerîf Wanlî û Gérard Chaliand hev nivîskarê pirtûka Les Kurdes et le Kurdistan ("Kurd û Kurdistan") e, ku li ser tarîxa kurdan hatiye nivîsîn û di 1978an de di nav weşanên Maspero de derket û li gelek zimanan hate wergerandin. Bi birêveberiya wî, di 2017an de ferhenga mezin a kurdî-fransî ku 85.000 peyv tê de hene çap bû.
 
Gelek maqaleyên Kendal Nezan di rojnameyên navneteweyî û fransî yên weke Le Monde, Libération, Le Monde Diplomatique û hwd. de belav bûne. Wî her wiha xelata Danielle Mitterrand a ku ji alî Weqfa France Libertés ve tê dayin di 2015an de wergirtiye.

Çavkanî 
Wergêr ji Wîkîpediya Fransî.

Kurd
Mirovên zindî
Joyce Blau

Joyce Blau kurdnas û profesora Emeritus a Enstîtuya Ziman û Şaristaniyeta Rojhilat a Zanîngeha Parîsê (INALCO) û yek ji birêveberên Enstîtuya Kurdî ya Parîsê  ye. 

Joyce Blau xanim di sala 1932an de li Qahîreya Misirê hatiye dinê. Di salên 50an de wê koçî Fransayê kir û dest bi hînbûna zimanên erebî, farisî û bi taybetî, zimanê kurdî kir. Li Parîsê şagirta Kamûran Bedirxan bû. Li Brûsela Belgiyayê kar kir û di destpêka salên 70an de jî li Dibistana Zimanên Rojhilat a Fransayê hînî zimanê kurdî dikir.

Blau di warê kurdnasiyê de lêkolîner û nivîskareke bi navûdeng e. Yek ji nivîskarên kovara bi navê Études kurdes e. Heta roja îro jî ew di nav Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de kar dike.

Berhemên wê

Çavkanî

Zimannas
Kurdnas

Jidayikbûn 1932
Zimanê kurdî
Mirovên zindî
Hamît Bozarslan

Hamit Bozarslan di 11ê çiriya pêşîn a 1958an da li Licê ji dayik bû. Kurê Mehmed Emîn Bozarslan e. Dîroknasê polîtîkaya şîddet ya Rojhilata Navîn e.  li École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) mamoste ye.

Berhem
 La question kurde : états et minorités au Moyen-Orient (Paris, Presses de Sciences-Po, 1997)
 Conflit Kurde, Weşanên Autrement, Fransa, 2009

Nivîskar
Lêkolîner
Muzafer Şerîf

Muzafer Sherif (Profesorê Xayîn), (jdb.  li Îzmîr, Tirkiye - m.  li Fairbanksa Alaska, DYA) yek ji avakerê psîkolojiya komî yê bi eslê xwe kurd e.

Muzafer Sherif li Tirkiyê bi navê "profesorê xayîn" tê binavkirin. Heya salên 90î navê wî li Tirkiyê qedexe bû, pirtûkê wî nedihate wergerandin û dûgela Tirk dixwast wî jibîrkirin bide.

Aforozkirina Profesorê Xayîn an Profesorê Kurd 

Muzafer Sherif ji ber ku komkujiya Dersîmê şermezar dike, serê wî bi dûgela Tirk ve dikeve belayê. Tê binçavkirin, gef lê kirin. Girtina helbestvanê Tirk Nazım Hikmet ji aliyê gelek ronakbîran ve tê protesto kirin, yek ji wan jî Sherif e. Ev çalakiya han dibe sedem ku Sherif ji Tirkiyê derkeve. Di salên 50î de ji Tirkiyê direve. Li DYA bicih dibe û dibe yek ji psîkologên navdar e dinyayê.

Bi taybetî li ser nakokiyên di nava koman ve bilî dibe. Projektek bi navê "Lêkolînên nakokiyan" dimeşîne û gelek keşfên nû dike. Miroveke lîberal bû. Di gotineke xwe de wiha dibêje: "Ez bi xwe kesekî komûnîst ji nînim, lê bawer dikim wekî Bozkûrt digot "ên Tirk nînin divê tenê ji me re xulamtiyê bikin", bingeh Kurd bûyîna min bû belayê serê min. Min sê caran xwast vegerim Tirkiyê, 60î. 70î û 80î de. Mixabin her sê caran jî li Tirkiyê darbeya leşkerî çêbûn. Tirkiye ji bo lêkolînvanan kaneke girîng e. Bi navê "Tirk" tişteke xerîb afirandine, wekî Xwedayeke nepenî û êdî zora kesî bi vê Xwedayê nabe. Hergav bala min kişandiye. Min hêza zanistiyê jî naskir bi kirinên wiha. Kurdayetî wekî çîrokên bapîra min, him ji min dûr e, him wisa hezkiriyê dilê min e. Mixabin hîç bi Kurdî nizanim. Zimanê min ê sereke bûye Îngîlîzî...".

Mixabin, ji ber ku Sherif ne çepgîr û komûnîst bû, şoreşgerên Kurdan jî xwedî lê derneketin. Li Tirkiyê hêj nû pirtûkên wî tên wergerandin.

Wêje 

Sherif, M., & Sherif, C. W. (1977): Experimentelle Untersuchungen zum Verhalten in Gruppen. *In Koch, J.-J. (Hrsg.), Sozialer Einfluss und Konformität. (S. 167 – 192). Weinheim und Basel: *Beltz Verlag 
Sherif, M., & Sherif, C. W. (1969): Social Psychology (Int. Rev. Ed.). New York: Harper & Row. 
Sherif, M., Harvey, O. J., White, B. J., Hood, W. R., & Sherif, C. W. (1961): Intergroup *conflict and cooperation: the Robbers Cave experiment. Norman: University of Oklahoma Book Exchange. 
Sherif, M., White, B. J., & Harvey, O.J. (1955): Status in experimentally produced groups. American Journal of Sociology. 60, S. 370 – 379. 
Sherif, M., & Sherif, C. W. (1953): Groups in harmony and tension. New York: Harper & Row.

Şerif, Muzaffer
Şerif, Muzaffer
Jidayikbûn 1910
Mirin 1988
Jidayikbûn 1906
Rêbaza tevgerzaniyê

Rêbaza tevgerzaniyê ango behaviorizm, yek ji dibistanên psîkologiyê ye û pirranî li DYA pêşketiye. Behaviorizm di şerê dinyayê ye I. de ji hin psîkologên Emerîkayî hatiyê pêşxistin. Behaviorizm, metoda şopandin û ceribandinê bikartîne. Stîmulûs (niqurç) û response (berpê) bingeha lêkolînan e. Psîkologên ku vê rêbazê dihewînin metodên din zanîstî nabînin. Gorî wan destkeftiyên ku bi rêbazên zanîstî nehatine holê, qîmeta wan nînin. Tevgerên mirov û ajalan heman mekanîzmayê dihewînin. Ji ber wê psîkologên vê dibistanê li ser ajalan jî ceribandinan dikin. Navdarên vê dibistanê Îwan Pawlow , Dashil, Watson hwd in. Pawlow bi kuçikên xwe tê nasîn.
Derûnnasî
Îvan Pavlov

Îvan Petrovîç Pavlov bijîşk û psîkologekî ûris e. Di sala 1849'an de li Ryazanê ji dayîk bûye û di sala 1936'an de li Lenîngradê jiyana xwe ji dest daye. Di sala 1904'an de Xelata Nobel wergirtiye.

Pavlov yek ji alîgirên dibistana rêbaza tevgerzaniyê ye. Gorî wan mirov tevgerên xwe fêr dibe. Mirov dikarê tevgerên xwe, herwekî nexweşiyen xwe yî derûnînasî bi vê metodê derbibe. Pavlov bi kûçikên xwe tê nasîn. Her carî berya ku xwarinê bide kûçikan sîgnaleke lê dixwe. Bi çendîn dubarekirinan, kûçik dema ku sîgnal lê da, devgirêzî dibe. Ango kûçik fêrî sîgnalê dibe.

Derûnnas

Jidayikbûn 1849
Mirin 1936
Sersaf

Sersaf (), yek ji gundên navçe Wêranşara ser bi Rihayê ve ye. Nêzîkî 20 mal di vî gundî de hene û derdora 150 kesî di vî gundî de dijîn. Gundê Sersafê 2-3 kîlometre dûrî Wêranşarê ye û di navbera gund û bajêr re çem derbas dibe. Gund di destê malbata Ehmedê Biryem de ye (Kanarlar), û di gund de tenê 7 bira, 3 pismam û zarokên wan dijîn. Niştecihên vî gundî ji eşîra xidrekan ji bera cemoya ne. Erdê vî gundî nêzîkî 4000-4500 donim in û debara xwe bi çandina pembo, nîsk, genim, ceh û hwd. dikin. li gund ajal pir zêde nayê xwedîkirin.
Li Bakur û li rojhilatê Sersafê Wêranşar, li bakur-rojava Duolî, li Başûr Hufdemal, li Başûr-rojava û rojava Dêlwêrîn hene.

Galerî 

Gundên Wêranşarê
Kurd Remzî

Kurd Remzî  (1947-1998) hunermendekî kurd ji Anatoliya Navîn e. 

Kurd Remzî li gundê Bazika - Mîkaîla Haymana hatîye dunê. Ji salên 1970'î şûnde nav û dengê Kurd Remzî destpêdike. Bi fermî 10 kaset tomarkirine, yên nefermî jî kes nizanin çiqas in. Piştê darbeya leşkerên li Tirkiyê Kurd Remzî jî tê girtin û paşê Kurd Remzî diçê bajarê Bursa'yê. Li salên dû wê Kurd Remzî berê xwe didê Almanyayê û çar salan li wira dimîne.

Helbestek Kurd Remzî:
 Sibê rabûm, ro hilatî, buhar e

 Te cîgera min jêkirî, anî xwarê
 
Ez li ber mala xwe bigerim
 
Stûyê min'î li Almanya'yê timî xwar e''

Çend kilamên Kurd Remzî yên pir naskirî ev in:

Mala Bavê Min Birano
Kamyona Îzzet
Elî Axa
Lo Lo Heco
Zewko (bi turkî)
Lêylê Kin'ê
Dil Megirin Dil Giran e (bi zaravayê şêxbizinî)
Nexweşxana Ankara'ê

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1998

Çavkanî
 Biyografî Kurd Remzîyê 
 Kilamên Dilan, Kilamen Şînê û Kürt Remzi
Neuroz

Neuroz , nevroz an bi kurdî reha cinan, reha aşkûyan ramanek, têgînek û herwiha nexweşiyeke psîkolojîk e. 

Girêka şaş û nakokiya di navbera radeyên hişar û kesayetiya mirov de, heger neyên çareserkirin, dibe nexweşî û bandora xwe li têkiliyên mirov dide. Kurdan bi navê reha cinan bilêvkirine. Ango reh hêj mezin û şîn nebûye û nebûye cin. 

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, "cingirtin" ango terapîkirina rehên cinan, neurozan, aloziyan heye. Bijîşkiya nûjen jî heman rêbazan bikartîne. Li Ewropayê ev bingehên neurozan gelek cuda ne, lewra jiyana nûjen bi xwe cuda ye. Li Ewropa kesên "cinan dibînin" pirr kêm in. Lewra neurozên bingeha xwe ji zaroktiyê digirin, li Ewropa kêm in. 

Li Kurdistanê lêkolînek li ser nexweşiyên derûniyê nehatiye kirin. Xelkê bi rêbazên bijîşkiya gelêrî li terapiyan geriyane. 

Cin an cindîtin êdî radeya paranoîd şîzofrenîyê ye. Reh an girêkeka ku êş û azarê dide mirov, nahêle mirov xwe di stara jiyana rewa û hêsan de bigire heye di kesayetiyê de, lê mirov nikane şîrove bike.

Wekî tê zanîn pirraniya nexweşiyên psîkolojîk bingeha xwe di zaroktiyê de digirin. Temenê 0-6 pirr girîng e di avakirina kesayetiya mirov de. Heya bigire hin zanist dibêjin, piştî 6 salî mirov êdî hew diguhere. Gorî Sigmund Freud sedemê neurozê kompleksa oidîpûsê ye. Di 4 saliya mirov de, keç evîndarê bav û law jî yê dê dibe. Ev rewşa han bo demeke kurt e. Heger zarok di wê demê de ziyanê bibîne rehê neurozê jî tê çandin.

Pirranî kesên ku di zaroktiya xwe de tûşî kiryarên cinsî hatine bi vê nexweşiyê dikevin. Ji aliyekê ve wekî her mirovî dixwazin jiyana xwe ya cinsî bijîn, lê ji aliyê din ve ev birînên kûr ên êdî mirov nizane kengî bi serê mirov de hatine dibin asteng. Mirov dizane nexweşiyek bi mirov re heye, lê mirov baş nizane sedemê wê çiye.

Cara pêşîn William Cullen navê vê nexweşiyê pê ve kiriye. Îvan Pavlov jî li ser lêkolîn kiriye. Philippe Pinel , Jacques Lacan, R. D. Laing , Pierre Janet hwd li ser xebat kirine û sedem û naveroka vê nexweşiyê rohnî kirine. Lê yê ku vê nexweşiyê gihandiye radeya tedawîkirinê Sigmund Freud e.

Çend nexweşiyên bingeha wê neuroz e 

 Neuroza fobiyê
 Neuroza rojane
 Trawmatîk neuroz
 Neuroza kesayetiyê
 Hîsterî
 Hîsteriya xeniqandinê
 Neuroza lêçikbûnê

Derûnnasî
Dengbêj Gulê

Dengbêj Gulê di dawiya 1700î, destpêka 1800î de li Agirî û herêma Serhedê jiyaye dengbêja kurdî ye lê bi xwe ne Kurd e.

Pirr kes di wê baweriyê de ne ku ew jina Evdalê Zeynikê an jî hemdemiyê wî bûye. Gulê Fileh an jî Kurdeka nemisilman bûye. Pirraniya stranên dilan ên herêma Serhedê ji devê Gulê hatiye strandin. Evdal bi xwe di hîç straneke xwe de nabêje Gulê jina wî ye. Navê jina Evdal Eyşê bûye. Evdal wê di stranên xwe de wekî "dilketiya xwe", "dengbêja navdar" binavdike.Klama navdar Suda balık yan gider ew nivisandiye (Xinûs)e 

Dengbêj
Kesên ji Agiriyê
Hişar

Hişar an hiş (bi îngilîzî: consciousness, bi almanî: besinnung) taybetiyeke mirov e ku wê ji ajalan vediqetîne. Ji ber ku peyva hişar hin caran bi peyva hişarî-hişyarî ve tê tevlîhevkirin hewceyî bi dayîna wateya wê ya di zimanên din de hebû.

Ji xwe haydarbûna mirov, xwe wekî kesayetiyek dîtina mirov e. Heger mirov di xewê de be, bandora hişarê winda dibe. Peyva hişarî ji hişarê tê, ango ya ku karê hişarê ye. 

Di van salên dawî de bi navê Kognîtîv Psîkolojî şaxeke din li psîkolojî yê zêde bû. Ango derûnînasiya hişarê, psîkologiya hişarê. Ev zanîstiya han, fonksiyonên hişarê nas û şîrove dike û lêdigere ku bi riya van fonkiyonan hin nexweşiyên psîkologîk çareser bike. Mixabin ji zû ve ev beşa zanîstiye kete destê fîrmayên reklamê. Ewana vê zanîstiyê bo firotina hilberînên xwe, tevgerguhêstina mişteriyên xwe bikartînin. Herwekî hin dûgel jî vê zanîstiyê di şerê psîkolojîk de bikartînin.

Hin ceribandinan eşkere kiriye ku Fînmasî  dema ku xwe di neynikê de dibînin, nasdikin. Ango hişareka wan jî heye. Hişar bi bîranînê ve girêdayî ye. Heger bîranîn nebe, berdewamiya hişarê nabe. Sigmund Freud wekî hişarê li ser binhişar ê jî xebatên mezin kiriye.

Derûnnasî
Felsefe
Xewn
Konseptên metafizîkê
Prosesên hişî
Metafizîka hişî
Ontolojî
Binhişar

Binhişar wekî ji peyvê kifşe ye bingeha hişarê ye. Bi Îngîlîzî unconscious, bi Germanî Unterbewusstsein û bi tirkî bilinçalti ye. Heger wekî raketinê bandora hişarê rabe ya binhişarê dest pê dike.

Di bin bandora îd (bi kurdî ajez, binez) de ye. Êrîşkarî, tirs, seksûalîte, tevgerên hînbûyî hwd wekî hêzên serbixwe di kesayetiya mirov de cihê xwe digirin. Bi pirranî nerastegîn in mirov hay jê nîne. Heger mirov hay ji wan hebe, tê wê wateyê ku ewana derketine radeya hişar ê. Xewnên mirov ji cîhana binhişarê tên û di bin bandora binhişarê de ne.

Çavkanî 

Derûnnasî
Prosesên hişî
Afrîkaya Başûr

Afrîkaya Başûr an jî Komara Afrîkaya Başûr (bi afrîkans: Republiek van Suid-Afrika; ) dewletek li başûrê Afrîkayê ye. Li wir nêzîkî 47.000.000 kes (sal: 2006) hene. Paytextê xwe Pretoria ye.

Cografiya 
Rûberê Afrîkaya Başûr 1.219.912 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 38 kes hene. Bilindtirin cih çiyayek bi 3.446 m ye. Afrîkaya Başûr digê Atlantîk û Okyanosa Hindê. Hên Afrîkaya Başûr li bakûrê digihije van dewletan:

 Namîbya
 Botswana
 Zîmbabwe

Li rojhilat ew digihije
 Mozambîk û
 Swazîland.
 Lesotho tev de li Afrîkaya Başûr in.

Dîrok 
Di rojê 31'ê Gulanê 1910 Afrîkaya Başûr serbixwe bû. Lê mirovên çermespî bêtir mafên xwe hên hebûn û tim yekî sipî dibû serokî Afrîkaya. Di salê 1994an da Nelson Mandela û Frederik Willem de Klerk hevdira peymanek îmsekirin manê kesên reş û sipî hevdira bijîn û însanên sipî mafên xwe wekî mafên reşa bibin. Di wê salê de mirovekî çermereş bû serok, navî xwe Nelson Mandela ye.

Ol 
Li Afrîkaya Başûr 80% xiristiyantî ne. 2% dînê xwe yê ola aşîretan ne, 2% îslamin û 1,5% hindûyî ne. Nêzîkî 15% dînê xwe tune.

Ziman 
Zimanê fermî yê Afrîkaya Başûr 12 ne. Înglîzî û Afrîkans jî nav da ne.

Aborî 
Xêr û bêrên erdê pirr in. Li Afrîkaya Başûr pir zêr, almas, rijî, platîn, krom û hesin hene.

Werziş 
Afrîkaya Başûr pir, wekî dewletên din di Efrîqa da, di futbolê da rind e. Ew du caran da kete di nav Serdariya cîhanî ya futbolê, salê 1998 û 2002. Di sala 2010'an da Serdariya cîhanî ya futbolê dê li Afrîkaya Başûr çêkin.

Galeriya wêneyan

Çavkanî

Gierêdanên derve
Derûnnasiya kognîtîv

Derûnnasiya kognîtîv ciwantirîn şaxa zanîstiya derûnnasiyê ye. Di salên 50î de derkete holê. Pêşketina sîbernetîk û zêdebûna înformasyonan bala psîkologa kişand ser mêjiyê mirov ka mirov dikare modelên sîbernetîkê di mejiyê mirov de bikarbîne an na.

Derûnnasiya kognîtîv bi kognîsyon, xebatên agahiyê, mêjî, ramandin, bîr (hafize), bal hwd re bilî dibe. John R. Anderson kesê ku pirr li ser derûnnasiya kognîtîv xebat kiriye tê zanîn. Herwekî Dr. A.H. Heineken, David E. Rumelhart navdarên vî şaxê derûnnasiyê ne.

Wêje 
John R. Anderson: Kognitive Psychologie.Heidelberg ; Berlin : Spektrum Akademischer Verlag, 2001 (3. Aufl.) Originaltitel: Cognitive psychology and its implications. ISBN 3-8274-1024-X

Derûnnasî
Şerê psîkolojîk

Şerê psîkolojîk, operasyona psîkolojîk, birêveberina operasyona psîkolojîk, cureyê herî dawî yê şer e ku pêşketinên nûjen bikartîne. Bangeşe û çalakiyên psîkolojîk, du elementên wê yê girîng in. 

Operasyonên psîkolojîk parçeyek ji şerê psîkolojîk in. Di gelek zimanên rojavayiyan de şerê psîkolojîk û operasyonên psîkolojîk bi heman wateyê tên bikaranîn. Ji ber ku di şerê psîkolojîk de, hin rêbazên şîdetê jî hene, ya ewropayiyan ne rast e. Di zimanê kurdî de bikaranîna wê rasttir e. Ango şerê psîkolojîk ji operasyonên psîkolojîk mezintir, berfirehtir e.

A rastî dîroka şerê psîkologîk jî wekî dîroka şer kevn e. Lê ti carî wekî îro nehatiye bikaranîn. Heya Îskenderê Mezin , Cengîz Xan jî şerê psîkologîk kirine. Şer bi xwe elementên psîkologiyê dihewîne. Bo mînak, artêşek li hemberî dijmin aliyên xwe yên qels nîşan nade. Moralê dijmin xirabkirin, parçekirina hêza dijmin, agahî girtin û agahîyên çewt belavkirin, bawerî û dilêriya dijmin şikênandin hwd. hemî elementên şer in. Lê piştî sedsala 19emîn kû teknîka agahiyê pirr bipêşket, şerê psîkologîk jî bû girîngtirîn rêbaza şer.

Nazî yan li Almanyayê bi riya wezareta bangeşeyê hemî gel xistin bin bandora xwe. Herwekî brîtaniyan, amerikayiyan, rûsan di dema Şerê Sar de şerê psîkolojîk bipêşxistin. Divê mirov li vir behsa Komara Tirkiyeyê jî bike ku xwedî tecrûbeyeke mezin e di warê şerê psîkolojîk de. 

Heya bigire li Tirkiyeyê desthilatdarî bi giştî, di bin kontrola Saziya Şerê Taybet (ÖHD) an bi navê xwe yê nû Serkaniya Hêzên Taybet (ÖKK) de ye ku bi giştî rêbaza şerê psîkolojîk bikartîne.

Hin mînak ji şerê psîkolojîk ên Tirkiyeyê yê li dijî kurdan 
Tirkiye li dijî têkoşîna netewî ya kurd şerê taybet, şerê psîkolojîk dimeşîne. Bo mînak di nava kurdan de tirs û xofê belav dike. Baweriya kurdan dişkîne, yekîtiya wan parçe dike. Polîtîkaya pişavtinê dimeşîne, kurdan ji ziman, çand û kesayetiya xwe dûr dixîne. 

Kurdan paşvemayî dihêle, aboriya kurdan xirab dike, wan bi navê ol û biratiyê dixapîne, bi ol û zaraveyên kurdî dileyîze, pevçûna namûs û mêrkujiyê lidardixe, ciwanên kurdan dixurifîne, di nava gelan de dijminahiyê sazdike, dîrokên fermî dinivîsîne, li qada navneteweyî îmaja kurdan reşdike hwd. Bi vana dixwaze kurd bisernekevin, dewletê mezin, mafdar û xurt nîşanbide û desthilatdariya xwe bidomîne.

Şerê psîkolojîk, hemî pêşketinên psîkolojiyê bikartîne. Herwekî operasyonên polîtîk jî lidardixe.

Herwiha binêrin 
 Operasyonên psîkolojîk

Bangeşe
Şer
Şerê psîkolojîk
Ceng li gorî şêwazan
Arif Zêrevan

Arif Zêrevan rojnamevanekî kurd e ku li parêzgeha Cizîrê ya Bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê.

Zêrevan berpirsê malpera Nefelê ye. Wî di 1997an de pirtûka bi navê Rastnivîsa kurdiyê nivîsand û da çapkirin. Dû re di 1998an de li Swêdê pirtûka Celadet Alî Bedirxan a bi navê Elfabêya kurdî û Bingehên gramera kurdmancî ji nû ve çap kir.

Arif Zêrevan niha li Swêdê dijî.

Çavkanî
 

Rojnamevanên kurd
Kesên ji Cizîrê
Mêr
Newzad Hirorî

Newzad Hirorî rewşenbîr û nivîskar û zimannasekî kurd e ku li Başûrê Kurdistanê, gundê Hirorê yê nêzî Dihokê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1992an û vir de li Stockholma paytexta Swêdê dijî.

Newzad Hirorî serokê Kitêbxaneya Kurdî yê Stockholmê ye û di malperên Nefelê û Kulturnameyê de nivîsarên zimannasî dinivîse.

Berhemên wî
Rêbera rênivîsa kurdî, 72 rûpel û bi tîpên erebî, Spîrêz, Dihok.

Girêdanên derve
 Hevpeyvîneke ligel Newzad Hirorî ku ji layê rojnamevan Nevzat Keskîn ve ser Dunya TV hate çêkirin 
 Li ser Kitêbxaneya Kurdî ya Stockholmê
 Lêkolîneke Newzad Hirorî 
 Li ser alfabeya kurdî 
 Li ser ergatîva zimanê kurdî 
 Behdînî û kurmancî 
 Zimannasê kurd Newzad Hirorî li ser Facebookê

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Kesên ji Dihokê
Samî Ergoşî

Samî Ergoşî bêjerek Kurdistan TV û nivîskarek kurd e.

Ergoşî ji Başûrê Kurdistanê ye û niha jî li wir dijî.

Samî Ergoşî hem bernameyan bi kurmancî pêşkêş dike û hem jî di hin malperên kurdî, wek Nefelê, de dinivîse.

Bêjer
Nivîskar
Zahiro

Zahiro di sala 1950´î de li gundê Kinyad a Farqînê ji dayik bûye. Zaroktiya wî li Kinyadê derbas dibe û di 15 daliya xwe de tevi malbata xwe koçberê Kop (bi Tirkî Bûlanik) a Mûşê dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Dewleta Tirk navê Zahir Koçu pêvekiriye.
Dengbêj

Zahiro ji nifşa dengbêjên wek Reso, Şakiro û Huseynê Mûşî ye. Ev her sê jî çûne ber rihma Xwedê û ji wan Zahiro wek yadîgar maye. Ronakbîrên Kurda, yên dixwazin di warê hunera gelêrî ya Kurda de xebatê bikin, divê zûtirkî biçin cem wî û di bîr û mejiyê wî de çi hene tev berhev bikin ku ew jî mîna yên din xezina xwe bi xwe re nebe gorê! Zahiro niha nexweş e. Mala wî li Îzmîrê ye û rewşa aboriya wî jî ne baş e. Tirsa min ew e ku ew jî wekî Şakiro- kewê ribat- ji xizaniyê bimire... Kurd wê pir poşman bin lê mirî ji gorê ranabin...

Çavkanî 

Jidayikbûn 1950
Zulkufê Qado

Zulkufê Qado, Zilfoyê Qilê an jî Zilfoyê Tekmanê ()  di sala 1959'î de li gundê Goma Qilê ya girêdayî Tekmana Erzîromê ji dayîk bûye. Tirkan navê Zülküf Korkmaz pêvekirine. Bi eslê xwe ji gundê Fîsê ya girêdayî Diyarbekirê û ji eşireta Fîsê ye. Niha di gundê xweda cotkarî dike. 

Dengbêjiya xwe di serî de ji diya xwe Senem Xanimê hîn dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye û bê enstrûmanan distrîne. Bi kilama Silo Bego dest bi dengbêjiyê kirîye. Piranî kilamên mêraniyê dibêje. Gorî gotina wî nêzikî 40 kilamên dirêj dizane. Xêncî vana 60 kilamên ku piranî qala bûyerên siyasî û kesan dike nivîsiye. Mînak: kilamên ku ji bo bîranîna Apê Mûsa û Ferhat Tepe nivîsîye.

Çavkanî 
 Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Jidayikbûn 1959
Kesên ji Erzîromê
Dengbêj
Ahmet Aras

Ahmed Aras yek ji lêkolîner û nivîskarê kurd e.

Di sala 1944an li gundê Melle Osman ya Qereyazî yê ji dayik bû. Di sala 1970î de li Zanîngeha Erziromê  Fakûlteya Îktîsadê beşa aborînasiyê qedand. Di salên 1965-66an de ji ber sedemên siyasî haten girtin. Di sala 1969´î de dest bi nivîskariya pisporî kir û di hin rojname û kovarên girîng yên wê demê de li ser kêşeya kurd nivîsaran nivîsand. Piştî damezrandina Partiya Karkerên Tirkiyê (TİP), dest bi xebatên siyasî kir. Piştî 12ê adara 1970î da ji ber îdareya leşkerî çû derveyî welêt û li Swêd bi cîh bû. Heta sala 1978an li wê derê mamostetiyê kir. Di sala 1977´î de vegeriya welêt. Di sala 1979an mala xwe bir Îzmîrê.

Beriya sala 1980an demekê di DİSKê de (Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger) xebitî. Piştî 1980î ji aliyê rejîma leşkerî ve carekê din hatiye girtin. Di sala 1963an de  di rojnameya Dîcle-Firatê de nivîsên wî hatin weşandin. Di kovarên Ant (Sond), Emek (Ked), Yürüyüş (Meş), Azadî û Ronahî yê de nivîsên wî hatin weşandin. Ahmet Aras li ser berhevkirinên zargotina kurdî gelek xebatên bêhempa kirine.

Berhem 
Şairê Kurda yê Efsanevî Evdalê Zeynikê, Lêkolîn, Weşanên Deng, Çiriya pêşîn 1996, Stenbol, 216 rûpel.
Ker û Kulîlk, Destan, 1993 (Li Swîsreyê bi zimanê Almanî hatiye çapkirin.)
Siyabend û Xecê, Destan, Îzmîr, 1993, 77 rûpel.
Serhildana Seyîdan û Berazan, Weşanên Pêrî, 2009, 167 rûpel.

Girêdanên derve 
 'Edebiyata modern li ser hîmê zargotinê hatiye damezrandin', Hevpeyvin: Alî Çinar, NAVKURD 

Lêkolînerên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Qereyaziyê
Kesên ji Erzîromê
Mêr
Jidayikbûn 1944